·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
श्रीमदापदेवात्मजानंतदेवप्रणीतः
स्मृतिकौस्तुभः।
श्रीमन्नृपवाजबाहदुरकारितः ।
अयंच
पणशीकर-लक्ष्मणशर्मतनुजनुपावामुदेवशर्मणा
मंशोधितः।
मुंबय्यां
तुकाराम
जावजी
येनपां कृत नपानव निर्णयमागग' म्यमुद्रणालय
बालकृष्ण गमचंद्र घाणकर इन्यननांकित:.
कान्दाः १८३१, मन १०००.

·१ पुस १८ । म्य २५. पंचविशतिन मराजनियमानुसारेण लेखाम्द कन्याम्य गऽधिकारा अयित्रा म्यायनीकृता: मन्ति ।

·प्रास्ताविकम् । पुग किल नासदासीनो सदासीत्तदानी' इति श्रुतिप्रामाण्यात्स- वंतोंडभःप्राय भोगिभाग गयानस्य भगवतो जागराव्यवहितक्षण समित लोकानु सजा इनि' जगन्मिमृक्षारोन्तः प्रादुभव । तदातर्यवैभवो. बिलशल्याधारो निमित्तोपादानादिकारणांतरनिरपक्षः म्वयमात्मनेव ब्रह्मा. दिस्तंवपयनं चतुर्विधभूतनिकायभितं स्थावर जंगमात्मकं जगत् धर्माधमों च मष्टा व्यवहागय तत्तन्नादानां तेनंतनार्थेन मंबन्धं कल्पयित्वाऽखिल- धर्माधर्मप्रतिपादकपद वदान्कल्पयित्वा हिरण्यगर्भादिभ्यः प्रतिपादितवान नेग्न्येभ्य इत्यवमुत्तरोत्तर श्रुतिप्रमरणप्रणाली । अपराकः वेदप्रतिपादितमेव धर्मनभाणीत "धर्मशुद्धिमभीप्सद्भिर्न वेदादिप्यतं । धर्मस्य कारणं शुद्ध मिश्रमन्याप्रकीर्तितम ॥ भनः स परमो धमा यो बादधिगम्यते । अवरः स तु विशयों यः पुराणादिषु स्मृतः ॥ वेदार्थवित्तमैः कर्म यस्मृतं मुनिभिः पुरा । नयनेन समानिष्ठत्तनिपि तु यर्जयेत् ॥ ने हि वेदार्थतत्त्वज्ञा लोकानां हितकाम्यया । प्रदिएपन्ना यं धर्म नं धर्म न विचारयत् ॥ वेदार्थो यः स्वयं ज्ञानस्तत्राक्षानं भवदि । अपिभिनिधिले तस्मिन्का शश स्यान्मनीपिणाम् ॥ एतस्यापि यदन्यत्स्याकिचिबमाभिधायकम् । नरकरना विदि मोहस्तस्याश्रयो मतः ॥ १ ॥" तनश्र भगवत्प्रतिपादितश्छंदोगशिरनकशाखामंडलभिन्न चातुर्वाश्रमान- त्यानुष्ठातव्यायनकविभागादिनास्ता, कवलं तदेकदेशः पुरुषायुषणाप्युपढौक- यितुमशक्य इति महाप्रभावा मंत्रद्रष्टारो महयो यथायथं तं विभज्य तदर्या- पोदलका लोकव्यवहारक्षमा नेकशः स्मृती रचयांबभूवुः । अथ कुशाग्रमति- मिताभ्योऽतरंगतया सुप्रतिष्ठिता भविष्यपुगण गुयश्वरवाक्य स्मृतयः षट्- त्रिंशदेवाभिहिताः- "मन्वादिस्मतयां यास्तु पत्रिंशत्परिकीर्तिताः । तासां वाक्यानि क्रमशः समासन प्रवीमि ते ॥" इति । इति ।

·२ नाश्च मनु-विष्णु-यम-दना-हिगे-त्रि-हस्प-न्युशना-पस्तम्ब-वमिष्ट -कात्यायन-पगमर-व्याम-शनिम्बित-संवर्त-गौतम-शातातप-हारीन- बाजवल्क्य-प्रचंता-बुध-देवल-मोम-जमदमि-विश्वामित्र-प्रजापति-ना- ग्द-पठीनमि-पितामह-बोधायन-छागलय-जाबानि-च्यवन-मरीचि-क- स्यपा इति पदविंगदेव स्मृन्यन्नर पठिताः । एवं वृद्धमन्वादयश्च वयोव- स्वादिभेदेन मन्वादिप्रणेतार एव द्रष्टव्याः अविरोधिन्त्राझुनिस्मन्युपह- कन्याच्छिष्टपरिगृहीतवादामोत्तवाच । आम्नां महषिव्यवहारक्षमाणां श्रुतिम्मतिकल्पमत्राणां विवचनन । आधु. निकानां निवाहाय पदवाक्यप्रमाणपागवारपागविवन्छिरोमणिभिर्धमंगाब- ग्रंथाः श्रीतम्मातममयाचाग्धंटापधाः मवंतः मः ममाद्रियमाणाः म्बम्ब. वर्णाश्रमधर्मानुयायिभिः मजनर्भरतम्बदम्यः सर्वतोमुखमध्ययनाध्यापनादिकु गलगायबुद्धिभिः परिरक्ष्यमाणान बगुशी दर्गदृश्यते । नेषु नानाविधविपुल. धर्मशासनिबंधषु दुग्यगाहतां विम्न चालोच्या जमानामाधुनिकानां बुद्धिमांदा तत्नईथेभ्यनतन्याकरणिकानिधारणामामध्ये मागमाविवेचनमामयशून्यता दंशकालादिव्यवस्थितिनिश्चयमामध्यादिकं च एर्गिचित्य निम्बिलमांगोपांगवेद मीमांमागाम्बपुगनिहामपागवारपारीणन नदुक्तान्यूनाननिरिनयमानुष्ठाननि छागिठन महामीमांसकनापदेवमहामंजन श्रीमदनंनदेवभडेन मारघ- मिव मधुकंग्ण मर्वमहानिबंधान्विलाय मागमार्गवचनन तत्तदर्थ नियायं स्मृतिकाम्नुभनामा धर्मगावग्रन्थो व्यर्गच । अत्र क्षणम्वनिमेषकलाका- धादिवसमाममंवत्मागणानामवयवशः म्यटन निर्णयाः मति । अयं च श्रीम द्वाजबाहदुग्मज्ञकन भूभृना काग्नि इनि ग्रंथागदानाबमानाबादयमायते । ग्रथिताश्चानेन वेदांत सिद्धांततन्वं याजिके च संस्कारकौस्तुभप्रभृतयः लोकानाममयं तत्तन्ममयोचितगंम्कारधर्मकर्मानुष्ठानायामूलचूडमानप्रीतम- त्यादिमहर्षिवचनोपनिबद्धाबिलगिद्धांतमद्रवानां मंजूषाम् पाः श्रुतिगाम्बपाग्ग- तानामपि परमानंदथुप्रदाः निबंधाः । यथप्ययं ग्रंथकाराग्यः बजनुपा कदा महामंडलमांचकानि प्राच्यतिहाम- वैकल्यंन निर्णतुं न पाग्यामलथापि प्रयोगग्दाद्यनकमहानिबंधप्रगतुर्नारायण- भट्टादीपदनंतगयं तन्ममकालीन एवनि निवीयंन । मन्कारकीस्तुभ नत्रतत्र प्रयोगग्त्वानुवादपूर्वकं म्बंडनारंभान । नागयणभट्टपात्रंग कमलाकगल्य- विदुषा प्रणीतनिर्णयाम्भ्युपसंहारे ‘वमुऋतुऋतु १६६८ मित गतेब्द नर- पतिविकमतोय याति रौद्र' इति म्बीयममनिर्देशान् नारायणभट्टलावद्वै- क्रमीये पंचदशे शतक एवासीदिति ममनुमिनुमः । सिद्धांततत्वमन्त्री ·३ पंडितवरेण तु तत्प्रसावे इसवी मन १६४४-६४ कालीन एव पाज. गाहदुरराज्ञामीदिति तदाश्रितम्यानंनदेवस्यापि म एव काल इति राद्धांतितमुपलभ्यते । आस्तां पल्लवितेन । अत्रत्यमाघकृत्यांतर्गतकुंडमंडपांतःपातिकुंडनिर्माणमूत्रभुजादिगणितभागः श्रीकाशीक्षेत्रवामि के. शा.सं.रामचंद्र दीभिन जडे इत्येतेरसस्निग्धैर्निर- पक्षबुद्ध्या मंकृत्य प्रेषित इति तेषामत्र निर्देश आवश्यक एव । एन उस्तकमकग्णावसरे वे. गा. मं. श्रीकृष्णशाभीपाध्ये गुर्जर तथा विद्वहर भालचंद्रपाध्ये गुर्जग्तनय के. गा. ममागमपाध्ये इत्येताभ्यां म्वीयग्रंथसंग्रहान पृथग्धस्तलिमितं पुग्नकद्वयं दत्तं नत्मयोजनेन यावत्प शोधितोयं ग्रंथः, ये. मा. म. महादेव गंगाधरगामी नाके इत्येतेश्र ग्रंथविव- चनावर बहुपकृतमधाप्यतम्य दुम्हत्वेन भ्रांतः पुरुषधर्मन्यादृग्दोषादिना मतिमांचाच कनन म्मलित हगाम्दं दयालयो विद्वांगः शोधयंतु पुनःसंस्कर. गहमपि शोधयति मविनयं निवेदयति- विदुषामनुचरो वासुदेवशर्मा। :

·No text on this page.

·स्मृतिकौस्तुभविषयानुक्रमः। ... ... ... ... ... ... ८ ... ... ... पृष्ठं पृष्ट मंगलाचरणम् चित्रवनदानम् चांद्रवत्सरनिर्णयः ३ शासवानारंभः बन्सरारंभे कर्तव्यम् । अत्र कर्तव्यो विशेषः प्रतिपदि वत्सराधिपपूजा... वाहणीयोगः इयमेव प्रतिपत कल्पादिः.. ५ वनितम् कस्पादिश्राद्धाशक्ती : वैशाखकृत्यम् २५ नवरात्रारंभः अत्र विशेषो रामार्चनचंद्रिकायर्या २५ चैत्रे कार्यम् , वंशाखशुक्रतृतीयायां विशेषः प्रपादानारंभः युगादिनिर्णयः २७ चैत्रद्वितीयायां बालेंदुप्रतं... श्राद्धानुष्ठानम् दमनकेनोमादिपूजनम् रदकुमदानम् २८ शंकरोमाप्रतिमास्वरूपम् ... ८ परशुरामजयंती २८ तृतीयायां रामचंददोलोत्सवः • ' सप्तम्यां गंगापूजनम् इयं मन्वादिरपि . शर्करासप्तमीव्रतम् चतुया गणपतेदमनकारोपणम ९ अष्टम्यां देवीपूजा पंचम्यां लक्ष्मीपूजनम् नवम्यामुपवास: हयपूजात्रतम् १. द्वादश्यां मधुमूदनपूजा नागपूजा कामदेवव्रतम् ३० षड्या कार्तिकेयजन्म १. पौर्णमास्यां कर्तव्यम् सप्तम्यां मूर्शय दमनकार्पणम् १ज्येष्ठमासकृत्यम् अष्टम्यांअशोककलिकाप्राशनम् "रेभाव्रतम् रामनवमीव्रतम् १२ चतुभ्यांमुमापूजनम् रामनवमीवनप्रयोग: १३ नवम्यामुमापूजा होमसहिनोद्यापनम् १४ गंगावतारतिधिः शताशक्तयोहोमप्रयोगः १५ दशहरामानविधिः ... प्रतिमानिमाणे विशेषः १७ गंगास्तोत्रम् नवम्यां नवरात्रसमाप्तिः १८ निजलैकादशी दशम्यां धर्मराजस्य दमनकेन पूजनं १८ चतुर्दश्यां धेनुदानम् श्रीकृष्णदोलोत्सवः १८ बिल्वत्रिरात्रप्रतम् द्वादश्यां दमनोत्सवः १९ वटसावित्रीवतम् दमनकोत्सवप्रयोगः १९ पर्णिमास्यां व्रतविधिः त्रयोदश्यां कंदर्पव्रतम् २१ वटमावित्रीपूजा ४२ नृसिंहदोलोत्सवः २१ वटसावित्रीकपा शिवे दमनकारोपः २३ वटसावित्र्युगापनम् ... ... ... ... . ... ... ...

·२ पृष्ठ ... ... ... ... ... ८७ ... ... ... ... ... १०३ ... पृथं विषयः ५३ उत्सर्जनप्रयोगे विशेषः ५४ रक्षाबंधनम् ५४. श्रवणाकर्म ५४ प्रयोगः ... ५. सर्पवलिः ५४ संकष्टचतुर्थीबतम् ५५ पोडशोपचारमंत्राः ५५ मंकष्टीव्रतोद्यापनम् ५. संकष्टीवनकथा ५६ जन्माटमीव्रतम् ५. जन्माष्टमीनिर्णयः , वचौतराणामपि फलवत्त्वम् ५८ जन्माष्टमीव्रतप्रयोगः ५९ जयंतीयत विशेषः ६. स्नीकर्तृकवते ६. पारणानिर्णयः ६१ जन्माष्टमीवतोद्यापनम् ६२ जन्माष्टमीपूजा ६३ नवम्यां नक्कभोजनादि ६४ कुशग्रहणम् ६५ भाद्रपदकृत्यम् ६५ प्रतिपदि महत्तमाख्यं व्रतम् ६५ हरितालिकाब्रतम् ६६ हरितालिकापूजा ६. हरितालिकाकथा ६. व्रतोद्यापनम् ६९ व्रतनिर्णयः ६९ सिद्धिविनायकवतम् ... ... विषयः वटसावित्रीनिर्णयः पौर्णमास्या योगविशेषः भाषाढकृत्यम् तत्र रथोत्सवादि सप्तभ्यां रविपूजा मष्टम्यां देवीपूजा महकादशी द्वादश्यां पारणम् चातुमास्यव्रतसंकल्पः शाकादिवर्जनम् द्विदलवर्जनम् चातुर्मास्यकर्तव्यानि शाकपदार्थः घनारंभोत्तर मृतक निर्णयः शिवशयनोत्सवः शिवपवित्रारोपणम अत्र मंन्यासिनां विशेषः... মূণীমন अशुन्यशयनयतम् श्रावणकृत्यम् सोमभामवारयोः कार्यम्... नागपूजा कीमारीदुर्गापूजनम् पवित्रारोपणोन्सवः पवित्रारोपणप्रयोगः देव्याः पवित्रारोपणोत्सवः पर्णिमास्यां सिंधुनदीमानम् उपाकर्मनिर्णयः कातीयानां विशेषः उक्तकाले अस्तादी पर्वादीनां विशेषः प्रथमोपाकम उपाकर्मप्रयोगः उपाकर्मणि विशेषः उत्सर्जनकाल: ... ... ... ११२ ११. ११५ ... ... ... ११६ ११५ ११८ ... १२६ प्रकारांतरेण पूजनम् ... ... १ सिद्धिविनायककथा ७२ चंददर्शननिषेधः ७५ ऋषिपंचमीव्रतम् ७. प्रतोद्यापनम् ७९ पछ्या विशेषः ८१ चंपाषष्ठी ... ... ... १३५ ·... ... १८५ १८६ १८९ १८६ १८७ १८८ १८८ १८९ ... ... ... १९१ १९२ १९२ १९२ १९३ १९७ ... ... १९९ विषयः मुकाभरणसप्तमी प्रकारांतरेण पूजा मुकाभरणकथा दूर्वाष्टमीव्रतम् दूर्वाष्टमीवतप्रकारांतरम ज्येष्ठाढव्यष्टमी महालक्ष्मीव्रतम् ज्येष्टाष्टमीव्रतकथा ज्येष्ठाटमीनिर्णयः उद्यापनम् नंदाख्यानवर्मा दशावतारव्रतम् एकादश्यां कटदानोमवः.. श्रवणद्वादशीवतम् पूजाप्रकार: श्रवणद्वादशीकथा व्रतोद्यापनम् व्रतप्रयोगः मीलिन्यादिषु पूजाविधिः... बंजुलीवनम् बंजुलीनिर्णयः पारणानिर्णयः महाद्वादश्यः बामनजयंती शकण्वजोच्छायः दुग्धव्रतम् अनंततम् अनंतपूजा अनंतव्रतकथा उद्यापनम् सर्वतोभदप्रकार: ... प्रमादिमंडलदेवताः ... नदोरकप्रायश्चित्तम् पृषं विषयः १३६ शत्रहतस्य विशेषः १३७ भरणीधाद्धम् ११८ माथ्यावर्षश्राद्धम् १४१ अविधवानवमी १४२ मुवासिनीभोजनम् १४४ प्रयोदशीश्राद्धम् १४५ गजग्छाया १४८ मघात्रयोदश्यां निषेधः १५. शत्रहतचतुर्दशी १५२ गजच्छाया १५२ दाहित्रप्रतिपत् १५. कपिलापटी १५३ कपिलापफ्रीत्रत विधि: १५३ गोदानादेः फलम् १५४ आश्विनकृत्यम् १५५ नवरात्रनिर्णयः १५७ अधिकारनिर्णयः १५८ संक्षिप्तपूजाविधिः ... १५९ प्रतिनिणयः १६. भगवनीपूजा १६१ वेदपारायणम् १६३ कुमारीपूजनम् पृज्यकन्याम्वरूपम् १६५ दुर्गापूजापाटादीनि दिनराड्या १६६ भवानीमहलनामपाठ: १६६ दीपप्रज्वालनम् १६७ यात्राविधिः प्रतिपदादिक्रमण विशेषः... १७. प्रत्यहं दानादि १५५ पत्रिकापूजनम १०५ पूजनप्रयोगः १७७ तत्र दिग्विशेषनियमः १०१ अर्थतासां निर्णयः १८२ पूजासंभाराः १८२ । बलिदान विधिः ... २०४ २१३ ... 1 ... ... २१५ ... ... ... २१७ ... ... ... पौर्णमासीकृत्यम् २२३ ... महालयनिर्णयः ·१ पृष्ठं ... ... २७४ ... ::: ... ... ... २८१ ... ... २८५ पृष्ठ विषयः डामरकल्प पक्षांतराणि २२५ आमलकीमूले पूजा होमविधिः २२६ जुलमीविवाहः प्रहयक्षः २२६ करकचतुर्थी मात्स्ये प्रहाणां ध्यानानि ... २२९ गोवन्सद्वादशी प्रहबलिदानम् २३३' यमदीपदानम् विसर्जनकालः २३. ' गोत्रिरात्रव्रतम् मृतके श्रीकर्तृकपारणायाम् २६७. नरकचतुर्दश्यां कर्तव्यम् शतचंच्यादिविधिः उल्काप्रश्वालनम् डामरकल्पे शतचंडीविधानम् २८ नक्कभोजनम् सहस्रचंडाविधिः गर: कर्नव्यम कोहाभिसारिक कम २४१ बलिप्रतिपन् आयुधानां पूजामंत्राः २४. गोवर्धनपूजादि अश्वमात्रविषयो विशेषः... २४८ मार्गपालीबंधनम् वाजिनीराजनप्रयोगः २४. वष्टिकाकर्षणम् राजयोग्यमुख्याश्रलक्षणम् २५. यमद्वितीया अश्वशालायां कर्तव्यम २५१ महापष्टी वरणग्रहगृहीतस्य विमोक्षोपायः १ मथुराप्रदक्षिणा उपांगललितावतम २.२ विष्णुत्रिरात्रारंभः उपांगललितापूजा २५३ कार्तिककादशी ललिताव्रतकथा २., प्रयोधोत्सवः पुस्तकेषु सरम्वनीपूजनम्... २.१ शुककादशीव्रतोद्यापनम् विजयादशम्यामपराजितापूजा २१ कृष्ण कादश्युद्यापनम राजानंप्रति विशेषः २६२ भीमपंचकव्रतम पूजाप्रकार: एकादश्यादिकृत्यम् २६. वैकुठचतुर्दशी आश्वयुजीकर्म २६४ वृषोत्सगविधिः स्मार्ताप्रयणनिर्णयः २६... ' प्रयोगः ज्येष्ठापत्यनीराजनम् २६. वृषवर्धनादि कार्तिककृत्यम् २६६ बांधायनप्रयोगः आकाशदीपदानविधिः २६६ .कातीयप्रयोगः कार्तिकमानविधिः २६८सांखायनप्रयोगः हरिजागरविधिः २६९ लक्षप्रदक्षिणात्रतोद्यापनम् पुष्पविशेषविधिः २७. लक्षनमस्कारव्रतोद्यापनम् पक्षांतराणि २७० तुलसीलक्षपूजा पुराणारंभसमाप्ती २७१। लक्षवर्तिव्रतोद्यापनम् २८९ २९१ ... ... २६३ प्रयोगः ... ... ... ... ३१० ३१० ३१२ ३१३ ... ... ...

·विषयः पुर ... ३-७ ... ... . . ... .. ३६१ ... ... ... ૨૬૮ ... विषयः रुदलक्षवत्युवापनम् अथकथा धारणापारणयतम् मामोपचासत्रनोद्यापनम मन्यादानविधिः गोपात्रतम् गोपद्मकथा गोपात्रतोद्यापनम् गोप्रदानविधिः त्रिपुरोत्मनः मार्गशीर्षकृत्यम् भैरवजयंती नागपूजा दाक्षिणात्यानाम् चंपाषष्टी सप्तमीकृत्यम दतजयंती प्रत्यवरोहणम् पौषकृत्यम अटकाश्राद्धम् प्रयोगः द्वितीयादिषु व्यविधिः अन्वष्टस्यप्रयोगः आहिनार्विशेषः पाषाष्टमीकृत्यम् अलक्ष्मीनाशनम्नानम् माघमासकृत्यम् प्रात्याहिक.म्नानविधिः तिलपात्रदानम् अधोदयः अर्धोदयवतम् प्रयागे वणीमानमहिमा प्रयागक्षेत्रपरिमाणम् अस्थिप्रक्षेपविधिः शीनकायुक्तः प्रयोगः त्रिवेण्या देहत्यागविधिः... पृष्ट ३१८ जीवरप्रदम् ३१. बायोक्तो जीवच्छाविधिः ३२१ सहस्रभोजन विधिः ३२२ भयुतलक्षहोमादिविधिः ३२३ तयोग्यदेशः १२. भूसमीकरणादि ३२६ मंडपप्रकारः ३२. स्तंभपरिमाणम् ३३. तोरणानि ३३३ कुंडनिर्माणम् तत्र चतुरनभुजाः ३३४ कुंडखनन विधिः ३३. कंटपरिमाणम् ३३६ योनिलक्षणम् ३३६ नवकुंडीलक्षणम् ३३६ योनिकुडम् ३३७ अर्धचंद्रकुंडम् ३३८ द्विहस्तादा ब्रामणमूत्रमानानि ३३८ व्यस्रिकुडम् ३३९. सीकर्याय भुजाः ३४१ वृतकुंडम् ३४२ श्रामणसूत्राणि ३४४ षडस्निकुंडम् ३४४ भुजपरिमाणम् ३४४ पाकुंडम् २४. पद्मकुंडे द्विहम्नादिषु व्यासादि ३०६ अटानकुंटम् ३४० तत्रचतुरस्राष्टात्रभुजाः २४८ ' कुंडानां फलविशेषः ३४. पंचकुंडीनिर्णयः ३.१ काम्यादिषु कुंडनिर्णयः ३५१ लक्षहोमप्रकरणम् ३५३ प्रहपीठप्रकारः ३५३ प्रहयज्ञाभिषेकादि ३५५ माघतृतीयायाानविधि: ... ... ... ... ... ३७२ ... ... ... ... ... ... ... ३७८ ३७८ ... ... ३८१ ·६ ... ... ... ... २८८ ' तिलधेनुः ... ... ... ... ४४ ४८ ... ... अथ प्रयोगः ... ... विषयः पृष्टं विषयः श्रीपंचमी ३८३ . फलतारतम्यम् रथसप्तमी ३८३ ' संक्रांतिसामान्यपुण्यकाल: भीष्मतर्पणम् ३८३ अयननिर्णयः ४३८ नवमीकृत्यम् ३८४ महासंक्रमणादा पाणमासीकृत्यम् ३८. ध्रुवादिनक्षत्रसंचाः महाशिवरात्रिः ३८५ नुलाविधिः शिवरहस्ये शिवरात्रिवनप्रयोगः पार्थिवलिंगे शिवपूजा संक्रांतिष्वपिंड धादम् ... लिंगांद्यापनम मंकांत्यनध्यायाः शिवनिर्माल्य विचारः ३. संक्रांतिषु प्रहमानानि पार्थिवन्निगेषु मन्यामंदन फलं १९६ यावादीष्ट्यं रखधारणम् वनिवेदनम् प्रहदानानि शिवरात्रिव्रतकथा ऋतुनिर्णयः माग्नत्रयमयनम् शिवरायुधापनम् मारवत्सरः लिंगतोमप्रकाराः धान्यसंक्रांतिः ४५.. ४१२ मामशिवरात्रिवतम् सावनमासकृत्यम् शनैश्चरस्तोत्रम् ४.८ अमायामपिंडधाद्धम् वाहस्पत्यादकृत्यम् फाल्गुनकृत्यम् सिंहस्थनिषधापवादः चतुर्थीमारभ्य गणेशवतम् ४१९ गुरुशुक्रास्तादि एकादश्यां कर्तव्यम् नाक्षत्रवत्मरकृत्यम् फाल्गुनपार्णमास्याः कृत्यम् पुप्यमानम् होलिकोत्सवः ४२१ योगनिर्णयः ४६४ धूलिवंदनम् ४.१ व्यतीपातव्रतम आम्रकुमुमप्राशनम् ४२२ करणनिर्णयः द्वितीयायां राज्ञः कृत्यम् ... ४२२ विष्टिनिर्णयः प्रतिपदि तैलाभ्यंगः ४२२ कलिसंबधिकार्याकार्य अधिकमासकृत्यम् जपम्य युगक्रमेण संख्या मलमासनिर्णयः ४२४ कलिवानि तत्र कार्याकार्यनिर्णयः ४२६ कलिवज्यविषये हेमादिः मलमासमृतानां निर्णयः ४२८ शपथशुकुनादिविषये उत्तरमास्येव कर्तव्यानि ... ४२९ माधवोक्तकलिवानि चांद्रवत्सरस्थावांतरभेदाः... ४३२ मदनपारिजातोतकलिबानि ७९ सौरवत्सरकृत्यम् ४३३ . कलावुक्तोभगवन्नामोचारकाल: ४८० संक्रांतिकत्यम् ४३४ ग्रंथोपसंहारः इति स्मृतिकौस्तुभीयविषयानुक्रमणिका । ... ४६. ... ... ... ... ... ४७८ ...

·श्रीः।
श्रीमदापदेवात्मजानंतदेवप्रणीतः
स्मृतिकौस्तुभः।
श्रीगणेशाय नमः ।
दनो मंथनकाम्यया ब्रजवर्धू कुंभे तदासिंचती
सस्नेहं दधि देहि मह्यमधुनेत्युक्ते रमेशेन या ।
ओमित्युक्तिपुरःसरं निजकरे तस्यार्पणं कुर्वती
प्रत्युक्तिः कुरु कार्यमस्तु शमिति श्रीशस्य सा पातु नः ॥१॥
यः पूर्वजन्मार्जितपुण्यभारः संलग्धया दिव्यधियावनीशान् ।
वशेऽकरोच्छीतकरोयवंशे स ज्ञानचंद्रो नृपतिर्यभूव ॥ २ ॥
कल्याणकर्ता सकलप्रजानां कल्याणचंद्रस्तत आविरासीत् ।
कदापि दंड्या न यदीयराज्ये बभूवुरेषांक नु दंडवार्ता ॥३॥
प्रतापेन रुद्रो यमःस्वच्छकीां समाहादयन्योजनांश्चंद्रतुल्यः।
सदा सर्वविद्रुणको वदान्योऽभवञ्चंद्रवंशे ततो रुद्रचंद्रः॥४॥
धीरुद्रस्य पडाननः शशधरस्यासीचथा वा वुधः
श्रीमलक्ष्मणचंद्रनामकसुतोऽभूदृद्रचंद्रस्य यः ।
तनानेकहिमाचलस्थनृपतीन्दुशन्विजित्य स्वके
राज्ये वृद्धिरकारि तुहिरमिता चाधायि विद्वद्धृदि ॥ ५ ॥
ततलिमल्लचंद्रोऽभूभृपो रूपोद्भटो भुवि ।
काशीस्थविद्वदादिभ्यो धनराशीनदात्सदा ॥ ६ ॥
तसिन्कुलेऽजनि ततः किल नीलचंद्रो
यस्तीर्थसज्जननिषेवणभूरिपुण्यः ।
तेजो दधार परमं पुरुषोत्तमाख्यं
धत्ते यथेंद्रदिशि नीलगिरिः परं तत् ॥ ७॥
श्रीबाजबाहदुरचंद्रनृपस्ततोऽभू-
चंद्रान्वयः स भुवि भूरियशोऽकरोधः ।
सर्वावनिस्थविदुषामवनं प्रकुर्व-
न्योऽस्मिन्कलावपि ररक्ष समस्तशालम् ॥ ८ ॥

·२
म्मृतिकोम्तुभ
..
यदीयप्रतापोदयाहरदेशे स्वदुर्ग तरंत्यूप्मणा त्यक्तदुर्गाः ।
परेंऽभोधिपनीतटे संवसंतोवसंतोद्भवं नैव संतोषमापुः ॥९॥
ब्रह्मण्यदेवस्य हरेरिबास्य गुणैरनंतैः श्रुतिषु स्पृशद्भिः।
आकृप्य नीनाः परभूपकन्या धन्या बभूवुः स्वकुलोद्भवानाम् १०
सवाशापरिपूरणक्षमयशःसोधप्रवाहण यो
न्यकारं प्रतनोति साधवपुषणे नामार्थवत्तां नयन् ।
कस्तस्मादिनरः कली किल सतां सेव्यःप्रभुयाऽभव-
क्रीडायामपि दानमानविनयः संतोषदातुः सताम् ॥११॥
यनार्चिता
बुधवराः
शिविराणि यांतो
यांति स्फुटं पथि नृपा इति भांति लोके ।
नित्यं भंटः सतुगंगः परिपाल्यमाना
मानार्थदं तदितरं न कला विलोके ॥ १२ ॥
आसीहोदावरीतीर वंदवेदिसमन्वितः ।
श्रीकृष्णभक्तिमानक एकनाथाभिधो द्विजः ॥ १३ ॥
तत्मनस्तद्गुणैर्युतः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ।
आपदंवोऽभवदंवान्प्राप यः सकलान्मनून ॥ १४ ॥
मीमांसानयकोविदो मधुरिपोः संवामु नित्योचतो
विद्यादानमुभावितोत्तमयशा आसीत्तदीयात्मजः ।
यस्यानंतगुणग्नंत इति सन्नामार्थवत्तां गतं
येनावादि च वादिनां श्रुतिशिरःसिद्धांततत्त्वं मुदे ।।१।।
न्यायप्रकाशकर्ता निरवधिविद्यामृतप्रदः सततम् ।
मीमांसाद्वयनयवित्तनयस्तस्यापदेवोऽभून् ॥ १६ ॥
नस्यान्मजं वैदिकशास्त्रविज्ञ संतोऽसकृप्राहुरनंतदेवम् ।
बाजाराशो वचसा विधेयं नियंधसारोद्धरणं त्वयेति ॥ १७ ॥
अनंतदेवेन तदाशयाथो मुदे हरेः पूर्वनियंधरूपम् ।
क्षीरांबुधि बुद्धिगुणमथित्वा प्रकाश्यतेऽयं स्मृतिकौस्तुभः कौ? ८
भवानीशंकरौ नत्वा ससुती प्रार्थयाम्यदः ।
धृतः श्रीहरिणा धायर्या राशाऽयं स्याच्छुभप्रदः ॥ १९ ॥
तिथिदीधितिरुक्ता प्राग्वक्ष्यामोऽब्दोघदीधितिम् ।
अब्दभेदावदाम्येनां माधवोत्तयनुसारतः ॥ २० ॥
चांद्वः सौरः सावनोऽथ बार्हस्पत्यो भभूस्तथा ।
वत्सरः पंचधा प्रोक्तश्चांद्रोऽत्र बहुकार्यभाक् ॥ २१ ॥

·चांद्रमासनिर्णयः । ३ वक्ष्यामः पूर्वमेवातवांद्रवत्सरदीधितिम् । मासानां च तिथीनां च यानि कार्याणि संति हि ॥२२॥ कालं तेषां वदामोऽत्र प्रयोगं मानपूर्वकम् । (संक्रांतीनां सकार्याणां निर्णयं सौरदीधिती ।) वक्ष्यामो वत्सराणां च निर्णयं सौरदीधिती ॥ २३ ॥ गुरौ सिंहादिराशिस्थे कायांकार्यविनिर्णयम् । तस्य शुक्रस्य चास्तादि बार्हस्पत्यान्ददीधिती ॥ २४ ॥ अथ भानां सयोगानां करणानां च निर्णयम् । कार्याकार्याणि चैतषां वक्ष्ये नाक्षत्रदीधितौ ॥ २५ ॥ ततः स्मृत्यर्थसारादिनिबंधोक्तं कलौ युगे। यत्कार्य यदकार्य च वक्ष्यामोऽब्दोघीधितौ ॥ २६ ॥ निर्णीतास्तिथयः प्राग्याः शुक्लाः कृष्णाश्च तद्गणी । क्रमात्पक्षी शुक्लकृष्णो मुख्यो मा पर चंद्रभूः ॥ २७ ॥ मासा द्वादश चांद्राद्यास्तादृशाः साधिकाः कचित् । चांद्रसंवन्सगे शेयस्तदारंभोऽथ कथ्यते ॥ २८ ॥ तत्र चांद्रसंवत्सरस्य चैत्रशुक्रप्रतिपद्यारंभः । चांद्रोन्दो मधुशुक्लगप्रतिपदारंभ इति दीपिकोक्तेः । सा चोदयव्यापिनी ग्राहा । चैत्रे मासि जगह्मा ससर्ज प्रथमऽहनि । शुक्लपक्षे समग्रं तु तदा सूर्योदये सति । प्रवर्तयामास तथा कालन्य गणनामपि इति मदनरत्ने ब्रह्मपुराणवचनात् दिनद्वयेऽप्यु- दयसंबन्धं च पूर्वव कार्या । वत्सरादी वसंतादौ बलिराज्य तथै. व च । पूर्वविद्धय कर्तव्या प्रतिपन्सर्वदा बुधैः। इति वृहदमि- छोक्तः । चैत्रस्य मलमासत्वे वत्सरारंभनिमित्तं कार्य तत्रैव कर्तव्यं । तत्रैव वत्सरारंभादिति केचित् । अन्यतु पट्या तु दिवसमासः कथितो यादगयणः । पूर्वमधं परित्यज्य कर्तव्या चोत्तरे क्रिया । इति वचनेन पूर्वमासि कर्तव्यम्य उत्तरत्र कर्त- व्यताभिधानात् शुद्धचैत्रप्रतिपय कार्यमित्याहुः ।। अत्रेदं बोध्यम्। द्विविधं तावदस्यां प्रतिपदि विहितं कर्म किंचित्संवत्सरारंभ निमित्तीकृत्य तैलाभ्यंगादि । यथाह वृहह- सिष्ठः-वत्सरादौ वसंतादौ बलिराज्ये तथैव च । तैलाभ्यं. १ इदं पद्यार्धमेकम्मिन्पुस्तकेऽधिकं दृश्यते । २ मोऽत्राद्यदीधिता इति पाटः । ३ दीपिकाप्रतिपदोकः इति पाटः । ।

·४ स्मृनिकौस्तुभ गमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते । इति । केचिनु शुक्लप्रतिपत्पु- रस्कारेण विहिनम् । तद्यथा हेमाद्री ब्राले तामेव तिथि प्रक्रम्य-नत्र कर्या महाशांतिः सर्वकल्मपनाशिनी । सर्वोत्पा- तप्रशमनी कलिवुःस्वप्ननाशिनी । तस्यामादौ तु संपूज्यो ब्रह्मा कमलसंभवः । पाचायपुप्पदीपैध वस्त्रालंकारभोजनैः । होमै- बल्युपहारश्च तथा ब्राह्मणतर्पणः । ततः क्रमेण देवेभ्यः पूजा कायर्या पृथक पृथक । इन्युक्या। ॐनमो ब्रह्मणे तुभ्यं कामाय च महात्मने । नमस्तेम्वनिमेय त्रुटये व महात्मने । इत्यादीन् । नमस्ते बहुरूपाय विष्णवे परमात्मने । इन्यतान्मंत्रानुक्न्वोक्तं । अथ किंबहुनोक्तन मंत्रणानन पूजयेत् । प्राअम्बोदकुम्बान्विप्रान्देवानु- द्दिश्य पूर्ववत् । इतिग्राह्मणपूजामुक्या अनेनैव तु मंत्रेण स्वाहांतेन पृथक पृथक। यविष्टायाग्नये होमः कर्तव्यः सर्वतमये।शालाशोभा ततः कार्या मंगलालपनं तथा । भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्सुहन्सं. बंधिवांधवान् । विशेषेण च भोकव्यं कार्यश्चापि महोत्सवः । एवं संवत्सरारंभः सर्वसिद्धिप्रवर्तकः। इति । अनेनैवेत्यनेन व्यवहितपठितो नमस्ते बहुरूपायेत्ययं मंत्रः परामृश्यते। ततश्चा- नेनैव पूजाहोमादिसिद्धः पूर्वपठिताः सर्वेपि मंत्रा अनावश्यका इति द्योत्यंत । इयंच पूजा दमनकेन कार्या । यथोक्तं हेमाद्री देवीपुराणे ब्रह्मोवाच । चैत्रादौ कारयेत्पूजां मम वन्स यथा- विधि । गंधधृपार्चनादानमाल्यैश्च दमनोद्भवैः । एवं स पूजयि. स्वा तु सर्वान्कामानवानुयात् । इति । तत्राभ्यंगादी संवत्सरारं. भस्य निमित्तत्वकथनात् अकरणे दोषश्रवणाच नैमित्तिकत्वप्र- तीतेः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयनः सन्मालम्लुचे । इति शा- वादधिकशुलपतिपदि तत्करणमुचितम् । ब्रह्मपूजादिकर्मणस्तु तारशनैमित्तिकत्वसाधकवाभावात् काम्यत्वप्रतीतेश्च शुद्ध. चैत्रप्रतिपद्यनुष्ठानमिति। अस्यामेव प्रतिपदि वत्सराधिपपूजोक्ता ज्योतिर्निबन्ध- यचैत्र शुक्ल प्रतिपहिनवारो नृपो हि सः । तस्य पूजा विधातव्या पताकातोरणादिभिः। प्रतिगृहं बजाकर्म शत्या ब्राह्मणतर्पणम् । निरीक्षणं च कर्तव्यं शकुनानां शुभेप्सुभिः । इति । वत्सरादि- नामश्रवणफलमप्युक्तं भविष्ये-चैत्रे मासि महाबाहो । १ प्रतिपत्पारस्करण इति पाटः ।

·कल्पादिनिर्णयः । । पुण्या या प्रतिपत्परा । अस्यां वै निवपत्राणि प्राश्य संशृणुया. तिथिम् । शकवत्सरभूपमंत्रिणां रसधान्येश्वरमेघपतीनां । थ- वणात्पठनाव वै नृणां शुभतां यात्यशुभं सह त्रिया । इति । विष्णुधर्मेषु विद्यावतारंभोपि । मार्कंडेय उवाच । अष्ट- पत्रं तु कमलं विन्यसवर्णकैः शुभैः । ब्रह्माणं कर्णिकायां तु तस्य संपूजयविभुं । तस्य कमलस्य । ऋग्वेदं पूर्वपत्रे तु यजु- बदं च दक्षिणे । पश्चिम सामवदं तु उदगावणं तथा । आमेये च तथांगानि धर्मशालाणि नंते । पुराणं चैव वायव्य ईशान्ये न्यायविस्तरौ । एवं विन्यस्य धर्मशः सोपवासस्तु पूजयेत् । चैत्रशुक्लामथारभ्य सोपवासो जितेंद्रियः । सदा प्रतिपदं प्राप्य शुक्लपक्षस्य यादव । संवत्सरे महाभग शुक्लगंधानुलेपनैः । भूरिणा परमानेन धूपदीपैरतंद्रितः । संवत्सरांते गां दद्याइते चीणे नरोत्तमः । इदं व्रतं यस्तु करोति राजन्स वेदवित्स्याद्भुवि धर्मनिष्ठः । कृत्वा तथा द्वादश वन्सराणि विरिचिलोकं पुरुषः प्रयाति । इति । अत्र संवत्सरप्रयोगो विद्याप्राप्त्यर्थ, द्वादशवर्ष- प्रयोगस्तु ब्रह्मलोकमात्त्यर्थमिति विवेकः । इयमेव प्रतिपत्कल्पादिरपि । यथोक्तं हेमाद्री नागर- खंडे-अथ कल्पादयो राजन्कथ्यंत तिथयः शुभाः। यामु थाछ कृत तृमिः पितॄणामक्षया भवेत् । चैत्र शुक्लप्रतिपदि श्वेतकल्पः पुराऽभवत् । तस्य शुक्लत्रयोदश्यामुदानः समजायत । कल्पस्तु नारसिंहाख्यः कृष्णायां प्रतिपद्यभूत् । अथ कृष्णप्रयोदश्यां गौरीकल्पोऽप्यकल्पत । वैशाखस्य तृतीयायां शुक्लायां नीललो. हितः । चतुर्दश्यां तु शुक्लायां प्रवृत्तो गारुडाभिधः । समानस्तु तृतीयायां कृष्णायामुदपद्यत । माहेश्वरश्चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समागमत् । ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायां महादेवस्य संभवः । पौर्णमास्यां तु तस्यैव कर्मः प्रववृतं नृप । कृष्णपक्ष तृतीयायामानेयः सम- पद्यत । तस्यामापाढकृष्णायां सोमकल्पः समापतत् । थावणे शुक्लपंचम्यां रौरवः समपद्यत । तस्यैव कृष्णपंचम्यां मा- समजायत । पष्ठी प्रोष्ठपदे गुले प्राप्य प्राणाधि- पोऽभवत् । सितेतरायां पठ्यां तु तस्य तत्पुरुषालयः । वृहत्कल्पस्तु सप्तम्यां शुक्लायामाश्विनस्य च । कृष्णायामपि १मानवः समपद्यत इति पाठः । । नवः ·६ स्मृतिकास्तुमे . वैकुंठः प्रविवेश विशांपते । कार्तिकस्य सिते पछ्या कल्पः कंदर्पसंशकः । असितायां पुनर्जो लक्ष्मीकल्पस्य कल्पना । मार्गे शुक्लनवम्यां तु कल्पः सद्योऽभ्यपद्यत । असितायां च सावित्रीकल्पः प्रारंभमध्यगात् । पौषे दशम्यां शुक्लाया- मीशानः प्रादुराम च । असितायां मयूरस्य कल्पस्योपक्रमोऽन- वत् । एकादश्यां तु शुक्लायां माघे व्यानः प्रजशिवान् । तस्या- मेव नमिस्रायां वागहः प्राप भूनये । सारस्वतस्तु शुक्लायां द्वादश्यां फाल्गुनस्य च । कृष्णायामपि वैराजो विरराज महा. मनाः । इति त्रिशदमी कल्पास्तिथयः परमेष्ठिनः । आरंभतिथ. यस्त्विष्टा उक्ताः पुण्यतमा मया । तामु श्राद्धे कृते ब्रह्म- प्राकल्पं तु विकल्पते । इति । पतावतीप्वपि कल्पादिपु श्राद्धं कर्नुमसमर्थन सप्तस्वव कर्त- व्यमिति घोतनाथ शास्त्रांतरमप्युदाहृतं तेनैव मात्स्य-ब्रह्मणो यहिनादाक्कल्पस्यादिः प्रकीर्तिता । वैशाखस्य तृतीयायां कृ. प्णायां फाल्गुनस्य च । पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्या तथा परा । तस्यैव चैत्रस्यैव । परा कल्पादिरित्यर्थः । शुक्ला प्रयोदशी माघे कार्तिकस्य तु सप्तमी । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तताः संस्म- राम्यहम् । कल्पानामादयो होता दत्तस्याक्षय्यकारकाः । इति । इयमेव मत्स्यजयंती । यथोक्तं पुराणसमुचये-मत्स्यो- ऽभूद्भुतभुग्दिने मधुसिते इति । हुतभुकदिनं तृतीयेति केचित् । तदयुक्तं । यतः अग्निवाचकन हुतभुकशब्देन त्रित्वलक्षणाद्वारा तृतीयायां लक्षितायां लक्षितलक्षणा स्यात् । तदपेक्षयाऽग्निदेव- त्यतया प्रसिद्धायाः प्रतिपदः पष्ठीसमासेन प्रतिपादनौचित्यात् हुतभुदिनं प्रतिपत् । तथाच मात्स्ये-कृते च प्रभवे चैत्र प्रति- पच्छुद्धपक्षगा । रेवत्यां योगविष्कंभे दिवा द्वादश नाडिकाः । मत्स्यरूपी कुमार्या तु अवतीणों हरिः स्वयं । इति । अत्रैव शुक्लतृतीयायां मत्स्यजयंती-चैत्रशुक्लतृतीयायां भगवान्मी- नरूपधृक । इति मात्स्यवचनात् । आगदगुलकादशी मत्स्य. जयंतीत्वेनोक्ता वाराहे-आपाढे शुक्लपक्षे तु एकादश्यां महा- तिथौ । जयंती मत्स्यनान्त्री तु तस्यां कार्यमुपोषणम् । इति । नचैषां वाक्यानां परस्परविरोधः। कल्पभेदेन व्यवस्थापनात् । १ सावित्रमध्यगात् इति पाठः ।

·बालेंदुव्रतम्। जन्मकाले षोडशोपचारैः संपूज्यायं दद्यात् । तत्र मंत्र:-सत्य- प्रतोपदेशाय जिह्ममीनस्वरूपधृक् । प्रलयाधिकृतावास गृहा- णाय नमोस्तुते । इति । अस्यामेव प्रतिपदि नवरात्रारंभी मार्कण्डेयपुराणे- शरकाले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी । वसंतकाले सा प्रोक्ता कार्या सर्वैः शुभार्थिभिः । इति । एतन्निर्णयमाश्विननव- रात्रावसरे वक्ष्यामः । चैत्रे मासि कार्य निर्णयामृते मात्स्ये-वर्जयित्वा मधी यस्तु दधि क्षीरं घृतैक्षवं । दद्याद्वस्त्राणि सूक्ष्माणि रसवत्रफ लानि वा । संपूज्य विप्रमिथुनं गौरी में प्रीयतामिति । एतद्रगौरी. व्रतं नाम भवानीलोकदायकम् । इति । अत्रैव प्रपादानारंभ उक्तोऽपरा-प्रतीने फाल्गुने मासि प्रामे चैत्रमहोत्सव । पुण्यहि विप्रकथिते प्रपादानं समारभेत् । नत्र मंत्रः । प्रपयं सर्वसामान्या भूतेभ्यः प्रतिपादिता। अस्याः प्रदानापितरस्तृप्यतु हि पितामहाः । इति । अनिवार्य ततो देयं जलं मासचतुष्टयम् । प्रपां दातुमशक्तेन विशेषाद्धर्ममीप्मुना। प्रत्यहं धर्मघटको वस्त्रसंवैपिताननः । ब्राह्मणस्य गृहे देयः शीतामलजलः शुचिः । मंत्र:-पप धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णु- शिवान्मकः । अन्य प्रदानात्सकला मम संतु मनोरथाः । इति । अनेन विधिना यस्तु धर्मकुंभं प्रयच्छति । प्रपादानफलं सोऽपि लभते नात्र संशयः । इति । चैत्रशुक्ल द्वितीयायां बालेंदुब्रतं । हेमाद्री विष्णुधर्मो- त्तरे-मार्कडेय उवाच । चैत्रगुलद्वितीयायां संप्राप्य नृपसत्तम । दिनावसाने कुर्वीत सम्यफस्नानं नदीजले । बालेंदुमंडलं कन्या पूजयेच्छेनवर्णकैः । श्वेतैः पुष्पैः फलैश्चैव परमानेन भूरिणा । द्राक्षेणेचविकारैश्च शुभ्रेण लवणेन च । दिनावसाने देवेशं पूजयेद्वा निशाकरम् । अथवा मंडलं कृत्वा गगनस्थं प्रपूजयेत्। मंडले विकल्पः । वालेदोमंडलं कार्य पूर्णदोर्वा । गगनस्थं ध्यात्वा मंडलस्थं पूजयेदिति नु समम् । घनेन हवनं कृत्वा नतं भुं- जीत वाग्यतः । ततस्तैले पाचितं तु भक्षयन्न सदैव तत् । एत- इतं नरः कृत्वा सम्यक संवत्सरं शुचिः । सौभाग्यं महदामोति स्वर्गलोकं च गच्छति । एतत्पवित्रं रिपुनाशकारि सौभाग्य ।

·८ स्मृतिकौस्तुमे रोगहरं व राजन् । प्रोतं व्रतं यादववंशमुख्य कार्य प्रयोन तथा लियापि । इति । नाममंत्रेण पूजा होमादिश्च १०८। सदै. वेति संवत्सरं तैलपकवर्जनम् । अस्यामेव दमनकेनोमादिपूजनमुक्तम् । निर्णयामृते हेमाद्री व देवीपुराणे-उमां शिवं हुताशं च द्वितीयायां च पूजयेत् । हविष्यमन्नं नैवेद्यं देयं गंधार्चनान्वितम्। फलं प्रामोति विपेंद्र सर्वत्रनुसमुद्भवम् । इति । अथ तृतीयायां पार्वतीश्वरयोरांदोलनवतं। तत्रैव देवी- पुराणे-तृतीयायां मधोदेवी शंकरण समन्विताम् । कुंकुमागरु- कर्पूरमणिवस्त्रमुगंधकैः । मग्गंधधूपदीपैश्च दमनन विशेषतः । आंदोलयेत्ततो यन्स शिवोमानुष्टयं सदा । रात्री जागरणं कार्य प्रातर्देया च दक्षिणा । हेमवस्त्रानपानानि तांबूलानि जस्तथा। सौभाग्याय सदा स्त्रीभिः कार्या पुत्रमुखेप्मुभिः । इति । शंकरामापतिमास्वरूपमुकं तत्रैव-सौवर्णी नु उमा कार्या राजतः शंकरस्तथा । चतुर्भुजस्तु देवेशो द्विभुजा तु उमा भवेत् । इति । इदं च तं द्वितीयाविद्धां तृतीयां त्यक्त्या मुहर्तमात्रायामपि चतुर्थीयुनायां कार्यमित्यत्र प्रमाणं प्रागेवोक्तं सत्यपि वैधृत्यादियोगे द्वितीयानिषेध एव बलवान् । तस्य विशेषविषयत्वात् । ततो मासमांदोलयेत् । चैत्रमासकृत्यत्वेन बतहेमाद्री तदुदाहरणात् । दोलानिर्माणपूर्वकं तद्विधिश्च तत्रै- वोक्तः । अद्यप्रभृति ये दोलाक्रीडां पुष्करिणीतंट । वसंत कार. यिष्यंति मंडिते त्रिदशांगणे । नेत्रसंज्ञपटीछन्नां पद्मरागविभू- पितां । छाधकैरुपसंछनां विन्यस्तकनकांदुकाम् । विचित्राभ- रणां भूरिमाभासितदिगंतरां । मायाविद्याधराक्रांतां प्रांतरोपि- तदर्पणाम् । छत्रचामरसंछन्नां यथाशक्यथवा कृतां । अग्निकार्य ततः कृत्वा दिग्विदिक्षु दिशां वलिं । तस्यामारोपयवमिष्टं शिएजनावृतम् । मूलमंत्रण देवानां प्राप्त दोलाधिरोपणम् । पार्श्वस्थो ब्राह्मणो विद्वान्टेडा मंत्रमुत्तमं । मंत्रो विश्वतम- क्षुरिति । नेत्रपटी कौशेयं। छाधकैर्वितानैः । अंदुकाः शृंखलाः। अग्निकार्य आज्येनाटोत्तरशतं व्यातिमि)मः । प्राच्यै नम इत्यादिमिर्मत्रैलौकिकचरुणा बलिः । देवतानामिति बहुवचनात् देवतांतरदोलोत्सवेऽप्ययमेव विधिरिति सूच्यते । स्वस्थ तत्त- ·गणपतेर्दमनकारोपणन् । ९ देवत्यमूलमंत्राध्ययने स्वयमेव तेन तेन मंत्रेण देवतानां दोला- धिरोहणं कुर्यात् । तदभावे द्वितीयः पक्षः । अस्यामेव तृतीयायां श्रीरामचंद्रदोलोत्सवारंभ उक्तो रामार्चनचंद्रिकायां-मधौ शुक्लतृतीयायां जानकीरमणं प्रभुं । राजोपचारैः संपूज्य मासमांदोलयेत्कलौ । दोलारूढं प्रपश्यंति ये कृष्णं मधुमाधवे । अपराधसहौस्तु मुक्तास्ते नात्र संशयः । दोलालढस्य देवस्य येऽप्रे कुर्वति जागरम् । सर्वपुण्यफलावाति- निमिषे निमिपे भवेत् । इति । नित्यं चैतत् । ऊर्जे व्रतं मधौ दोला श्रावणे तंतुपूजनम् । चैत्रे दमनकारोपमकुर्वाणो व्रजत्यधः । इत्यकरणे दोषश्रवणात् । इयं तृतीया मन्वादिरपि । यथोक्तं हेमाद्रौ मात्स्ये- आश्वयुकशुक्लनवमी द्वादशी कार्तिकस्य च । तृतीया चैत्रमा- सस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषे चैका- दशी सिता । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथापाढस्य पौर्णिमा । आषाढशुक्लदशमी तथा माघस्य सप्तमी । कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पंचदशी तथा । मन्वंतरादयश्चैता दत्तस्याक्षयका- रकाः । इति । मन्वादिषु चापिंडं श्राद्धमवश्यमनुष्ठेयम् । तत्र मा- नमवसरे दर्शयिष्यामः । अथ चतुर्थी गणपतेर्दमनकारोपणमुक्तं ज्योतिर्निबंधे भविष्योत्तर-चतुर्थी गणनाथम्य दुर्गाया नवमी तथा । वि- प्णोस्तु नवमी पुण्या नथैव द्वादशी शुभा । त्रयोदशीश्वरस्यैष श्रेष्ठारण्यनिवासिनः । भैरवस्यैकयीराया या भूता फलप्रदा । पूर्णिमा सर्वदेवानां श्रेष्ठा दमनकार्पणे । कारुहस्तगतः पुण्यः प्रोक्तो दमनको बुधैः । आनीय मंदिरं सात्वा कृत्वा गंधादि- पूजनम् । अर्चयेत्सर्वदेवानां यथाकालं यथातिथि । इति । नि- र्णयामृते देवीपुराणे दमनकपूजाप्रकरणे-गणेशे कारये- त्पूजां लडकादिभिरादरात् । चतुर्थी विघ्ननाशाय सर्वकामस- मृद्धये । इति। अथ पंचम्यां लक्ष्मीपूजनमुक्तं हेमाद्रौ भविष्ये- शुलायामथ पंचम्यां चैत्रे मासि शुभानना । श्रीविष्णुलोका- मानुप्यं संप्राप्ता केशवालया । तसातां पूजयेत्तत्र यस्तं ल- मीन मुंचति । एषा श्रीपंचमी कार्या विष्णुलोकगतिप्रदा।इति ।

·ܘܐ म्मृतिकौस्तुभे अत्रैव हयपूजावतं मदनरने पाने पातालखंडे-उचैः- श्रवाः पूजनीयः पंचम्यां चैत्रगुलके । तत्रैव पूज्या गंधर्वास्तु. ग्गाणां तु बांधवाः । पत्रवानपर्णश्च प्रत्युक्तश्च महायशाः । भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्वशी । तथा शालिशिराः श्रीमान्प्रद्युम्नश्च महायशाः । नारदश्च कलिंगश्च गंधर्वश्च हहा- हुः । सुबाहुस्तुंबुरुश्चैव तथा चित्ररथः प्रभुः । चित्रांगदश्च विण्यातचित्रसनश्च वीर्यवान् । सिद्धपूर्वश्च बदरीपर्णाशश्च महायशाः । ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपणाऽतिबलस्तथा । विश्वा- वसुः सुरंद्रश्च गंधर्वोऽतिपराक्रमः । इत्येते पूजनीयास्तु गंधै- रुचावचैस्तथा । मोदकैलीपिकाभिश्च परमानेन चाक्षतैः । दभा गुडेन पयसा शालिपिऐन भूरिशः । धूपैर्माल्यैस्तथा दीपद्विजा- नां स्वस्तिवाचनः । एवं हि पूजिताः सम्यक तुरगाणां तु यांधवाः । बलमायुः प्रयच्छंति संग्रामप्वपराजयम् । आरोग्यं परमां पुष्टिं तथैव च विधेयतां । नरो वाप्यथवा नारी व्रतमे- तत्समाचरेत् । चत्रस्य शुक्लपंचम्यां शुचिः नाता उपोषिता। प्रभाते पारणं कृत्वा देव विमाप्रपूज्य च । लभते साथवा सोपि स्वमनोरथजं फलम् । इति । अत्रैव तिथौ निर्णयामृते देवीपुराणे-पंचम्यां पूजये- नागाननंताद्यान्महोरगान् । क्षीरं सर्पिस्तु नैवेद्यं देयं सर्वसुखा. वहम् । इति । दमनपूजाविषयमेतदिति हेमाद्रिः । नागप्र- तिमालक्षणमुक्तं मात्स्य-नागाश्चैव तु कर्तव्याः खगखेटक- धारिणः । अधः साकृतिस्तेषां नाभेरुध्वं तु मानुषी । फणाश्च मूर्ध्नि कर्तव्या द्विजिता बहवोऽसमाः । इति । असमा विषम- संख्याः । अथ षष्ठयां कालहेमाद्रौ ब्राले-जातः स्कंदश्च षष्ठ्यां तु शुक्लायां चैत्रनामनि । सेनापत्येऽभिषिक्तश्च देवानां ब्रह्मणा स्वयम् । जितवांस्तारकं दैत्यं कीचं शक्त्या विभेद सः । तस्मा- त्सर्वत्र विधिना स्कंदो माल्यैः सुगंधिभिः । दीपालंकारवस्त्रा- भकूटैः संपूज्य एव हि । सकुकुटकीडनकैघंटाचामरदर्पणैः । सर्वासु शुक्लषष्ठीषु कार्यमेव न संशयः । इति । तत्रैव देवी- पुराणे-दमनकपूजाप्रकरणे-पठ्यां स्कंदस्य कर्तव्या पूजा सर्वो- पहारिकी । इहैव सुखसौभाग्यमंते स्कंदपुरं व्रजेत् । इति ।

·अशोककलिकाप्राशनम् । । तत्रैव व्रतकांडे कालोसरे-श्वर उवाच । चैत्रशुक्लात्समा- रभ्य व्रतार्थमधुनोच्यते । उपोप्य विधिना पथ्यां विशेषात्प- ण्मुखं यजेत् । मृन्मयी प्रतिमां रम्यां तदा विशेषतः । पण्मुखं द्वादशभुजं बालवत्कांचनप्रभम् । मयूरवाहनं देवं सौम्यं लावण्यपूरितम् । शक्तिघंटापताकेषुपाशकुकुटभूषितम् । दंडा- भयं सवरदं खङ्गेषुधिशरासनम् । संपूज्य परया भक्त्या शुक्ल- पुष्पोपचारकैः। नैवेद्यं गंधवलाणि शुक्लान्येव प्रदापयेत् । ब्राह्मी. रसं समादाय कपिलाज्यं पलं तथा। सरस्वत्यणुनामंत्र्य सहस्रा- टोत्तरेण तु । आचार्य पूजयेद्भक्त्या वाहेमानवाहनैः । ब्राह्मी- रसघृतं पश्चाहतांते पारणं हितम् । मासिमासि प्रकर्तव्यं याव- संवत्सरावधि । ब्रह्मचर्यण शुचिना वर्षमेकं समाचरेत् । महा- कविर्भवेत्सोपि भुवि वाचस्पतिर्यथा । सकट्टणाति शास्त्राणि वादिनां मूर्धि तिष्ठति । रक्षोविनायकास्तस्य न हिंसंति कदा- चन । स्कंदग्रहा महाघोरास्तथापस्मारदुर्ग्रहाः । न हिंसंति महासेन व्रतस्यास्य प्रभावतः । इदं व्रतोत्तमं श्रेष्ठं कर्तव्यं भूति- वर्धनम् । पण्मुखं १ पार्वतीपुत्रं २ स्कंदं ३ गुहं ४ कुमारकं ', । कार्तिकेयं ६ तथा बालं ७ तथान्यं क्रींचसूदनम् ८ नारकाराति ९. संशं च तथान्यं कृत्तिकासुतम् १० । वैशासं च ११ विशाखं च १२ मासि मासि प्रपूजयेत् । इति । सरस्व. त्यणुः सरस्वतीमंत्रः । अथवा सप्तम्यां मदनरने देवीपुराणे-भास्करस्य तु सप्तम्यां पूजां दमनकादिभिः । कृत्वा प्राप्नोति भोगादीन् विग- नारिमहातपाः । इति । अथाष्टम्यां निर्णयामृते लैंगे-अशोककलिकाश्चाप्टी ये पियंति पुनर्वसौ । चैत्र मासि सिताष्टम्यां ते न शोकमवामुयुः। इति । प्राशनमंत्र:-त्वामशोक नराभीष्ट मधुमाससमुद्भव । पिवामि शोकसंतप्तो मामशोकं सदा कुरु । इति । अत्र पुनर्वसु- योगः प्राशस्त्यार्थः । अत्रैव भवानीयात्रा काशीग्वंडे- चैत्राष्टम्यां महायात्रां भवान्याः कारयेत्सुधीः । अष्टाधिकाः प्रकर्तव्याः शतकृत्वः प्रदक्षिणाः । इति । अस्यामेव योगविशेषण । १ भूरिवर्धनम् इति पाट: ।

·१२ स्मृतिकौस्तुभे कार्यमुकं विष्णुना-पुनर्वसुबुधोपेता क्षेत्र मासि सिताएमी । प्रातस्तु विधिना मात्वा वाजपेयफलं लभेत् । इति । मथ श्रीरामनवमीव्रतम् । अगस्तिसंहितायां- चैत्रे नवम्यां प्राकपक्षे दिवा पुण्ये पुनर्वसौं । मेषे पूषणि संप्राने लग्ने कर्कटकाइये। आविरासीत्स कलया कौसल्यायां परः पुमान् । तलिन् दिन तु कर्तव्यमुपवासव्रतं सदा । तत्र जागरणं कुर्या- इघुनाथपरो भुवि । प्रातर्दशम्यां कृत्वा तु संध्याधाः कालिकाः क्रियाः । संपूज्य विधिवद्रामं भत्तया वित्तानुसारतः । ब्राह्मणा- भोजयेत्या दक्षिणाभिश्च तापयेत् । गोभूतिलहिरण्याचैर्वस्त्रा- लंकरणैस्तथा । रामभक्तान्प्रयत्नेन प्रीणयेत्परया मुदा । एवं यः कुरुते भत्या श्रीरामनवमीवतम् । अनेकजन्मसिद्धानि पातका- नि बहन्यपि । भस्मीकृत्वा प्रजत्येव तद्विष्णोः परमं पदम् । सर्वेषामप्ययं धर्मो भुक्तिमुक्त्यैकसाधनं । इति । हेमाद्रौ-उपो- पणं जागरणं पितृनुद्दिश्य तर्पणम् । तस्मिन् दिने तु कर्तव्यं ब्रह्मप्राप्तिमभीप्सुभिः । इति । एवं फलश्रवणात् काम्यमेतत् । नित्यं च । यश्च रामनवम्यां तु भुक मोहाद्विमूढधीः । कुंभी. पाकेषु घोरेषु पच्यते नात्र संशयः । इति । यस्तु रामनवम्यां च मत्यो मोहाद्विमूढधीः। उपोषणं न कुरुते कुंभीपाकेषु पच्यते। इत्यकरण दोपश्रवणात् । अत्र मर्त्य इत्यविशेषश्रवणान्मनुष्यमात्रं- प्रति नित्यमिदम् । लग्ने कर्कटकाहय इति मध्याह्नसंकीर्तनात् । सैव मध्याह्नयोगेन पुण्या तु नवमी भवेत् । इति स्मरणाञ्च मध्याह्नव्यापिनी प्राहा । पुनर्वसुयोगस्तु तत्रैव प्राशस्त्यार्थः । तिथिः शरीरं देवस्य तिथी नक्षत्रमाश्रितम् । तस्मात्तिथि प्रशं- संति न नक्षत्रं तिथिं विना । इति वचनात् । दिनद्वये त. घातौ तदव्याप्तौ च परैव प्राया । अष्टमीविद्याया निषेधात् । नवमी चाटमीविद्धा त्याज्या विष्णुपरायणः । उपोषणं नवम्यां च दशम्यां चैव पारणम् । इति । यत्त्वत्र विष्णुपरायणैरिति विष्णुपरस्य प्रकृतरामपरत्वात् राममंत्रदीक्षितपरमिदं पदं गुण- विधौ श्रुतमपि प्रकृते-तस्मिन् दिने तु कर्तव्यमुपवासनतं सदा । १ सकलाः क्रियाः इति पाठः । २ उपोषणं न कुरुते भुंके मोहात् इति पाठः। ।

·रामनवमीव्रतम् । १३ इति नित्यप्रयोगविधानाचान्वेति कांक्षित्वात् । ततश्च राममंत्रदी- लितान्प्रत्येव नित्यमिदं न सर्वान्प्रतीति । तदसत् । भवतारिणि प्रसिद्धस्य विष्णुपदस्य प्रकरणमनपेत्य विधेयकोटिक्षित- स्वार्थसमर्पणेन चरितार्थस्यावतारविशेषपरत्वे मानामावात् "वाक्यांतरे श्रुतस्याकांक्षितस्यापि अनुषंगसाधकन्यायाभावे वा- क्यांतरेऽन्वयकल्पनायोगाच । वत्सरा वा एषा यज्ञस्ये- त्यत्र श्रुतयशपदस्य प्राचीनमनीपोमीयादित्यत्रान्वयासंभववत् सप्तदश वैश्यस्येति वैश्यं प्रति साप्तदश्यविधिपरेण वाक्येन सामा. न्यप्रवृत्तसाप्तदश्यविधेरिव विष्णुपरायणान्प्रति अष्टमीविवाया निषेधपरेण वाक्येन सामान्यप्रवृत्तस्य मर्त्यमा प्रति नित्यत्वा- वेदकपूर्वोकवचस उपसंहारायोगाच । अतएव वैष्णवान्प्रति वि. शिष्य विद्यानिषेधात् अष्टमीविद्धा मध्याह्नव्यापिनी पुनर्वसुयु- कामपि परित्यज्य परेघुत्रिमुहर्तायामप्युपोषणं कार्यमिति केचित्। अन्ये तु कर्मकालव्यापिशास्त्रानुरोधेनैव शालांतरस्य नेतुमुचि- तत्वात् । परदिने मध्याह्नव्यान्यामसत्यां पूर्वविवि प्राओत्याहुः। अविद्याया अलामे तु विद्धायामप्युपोषणं 'निःसंदिग्धमेव । गुणानुरोधेन प्रधानस्य लोपासंभवात् । अग्निहोत्रहरण्यलाभे निर्वापस्येव । इदंच मलमासे न कार्य। स्पष्टमासविशेषाल्या. विहितं वर्जयेन्मले । इति वचनात् ॥ अथ प्रयोगः । अष्टम्यां प्रातर्नित्यविधि कृत्वा श्रीराम- भक्तं वित्रं संपूज्य प्रार्थयेत् । श्रीरामप्रतिमादानं करिष्येऽहं द्विजोत्तम । तत्राचार्यों भष प्रीतः श्रीरामोऽसि त्वमेव मे । इति । ततः-नवम्यामंगभूतेन एकमतेन राघव । इक्ष्वाकु- वंशतिलक प्रीतो भव भवप्रिय।इति एकम संकल्प्य साचायों हविष्यं भुंजीत । ततः प्रातर्नित्यविधानानंतरं स्वगृहोत्तरभागे शंखचकहनूमधुतं प्रारद्वारं । गरुत्मच्छावाणयुतं दक्षिणद्वारं । गदाखहांगदयुतं पधिमवारं । पास्वस्तिकनीलयुतमुत्तरद्वारं । मध्ये हस्तचतुष्कायतवेदिकायुक्तं सुवितानं सुतोरणं पूजामंडपं वि- धायोपवाससंकल्पपूर्वकं प्रतिमादानं कैल्पयेत् । तत्र मंत्रः । उपोप्य नवमी त्वच यामेवटसु राघव । तेन प्रीतो भव त्वं में संसारावाहि मां हरे । अस्यां रामनवम्यां तु रामाराधनतत्परः। १ विधावन्वेतिकांक्षि०।२ निःसंदेह एव इति पाटः। ३ 'संकल्पयेत्' इति पाटः।

·स्मृतिकौस्तुमे उपोप्याटसु यामेषु पूजयित्वा यथाविधि । इमां स्वर्णमयीं राम- प्रतिमां त्वां प्रयत्नतः । श्रीरामप्रीतये दास्ये रामभकाय धीमते । प्रीतो रामो हरत्वाशु पापानि सुबहूनि च । अनेकजन्मसंसि- खान्यभ्यस्तानि महात्यपि । इति । वेदिकामध्यलिखितसर्वतोम- देऽएदले वा कलशप्रतिष्ठादिविधिना पूर्णकुंभं निधाय तदुपरि सौवर्ण राजतं वैणवं वा पीठं वनाच्छनं निधाय तत्र सिंहासने श्रीरामप्रतिमामन्युत्तारणपूर्वकं संस्थाप्य पाचप्रभृतिपुष्पांतोप- चारैर्महापूजां कृत्वा । रामस्य जननी चासि रामात्मकमिदं ज. गत् । अतस्त्वां पूजयिष्यामि लोकमातर्नमोस्तु ते । इति मंत्रण कौसल्यामभ्यर्च्य । ॐ नमो दशरथायेति दशरथं संपूज्यावरण- पूजाप्रभृति पूजां समाप्य मध्या-फलपुष्पांबुसंपूर्ण गृहीत्वा शंखमुत्तमं । अशोकरन कुसुमैर्युक्तं च तुलसीदलैः । अर्घ्य दद्यात् । तत्र मंत्रः दशाननवधार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । पानवानां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च । परित्राणाय साधूनां जातो रामः स्वयं हरिः । गृहाणायं मया दत्तं भ्रातृभिः सहि- तोऽनघ । इति । यामचतुष्टयेऽपि श्रीरामं संपूज्य रात्री जाग- रणं विधाय दशम्यां नित्यपूजांतं कृत्वा मूलमंत्रेणाष्टोत्तरशतपा- यसाहुतीर्तुत्वा आचार्य वलभूषणादिमिः संपूज्य तस्मै प्रतिमा दद्यात् । इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमां समलंकृताम् । चित्रवन- युगच्छन्नां रामोऽहं राघवात्मने । श्रीरामप्रीतये दास्ये तुष्टो भवतु राघवः । इति । अन्येभ्यो यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा पारणं कुर्यात् । मंत्रः । तव प्रसादं स्वीकृत्य क्रियते पारणं मया । व्रतेनानेन संतुष्टः स्वामिभक्ति प्रयच्छ मे । इति । अत्र च होमसहितप्रतिमादानात्मकमुद्यापनं नित्यतया व्रतां- तर्गतत्वेन समर्थ प्रति विधीयते । रामार्चनचंद्रिकोदाहत-अग- स्तिसंहितावचोभ्याम्-वर्षे वर्षे समर्थस्य व्रतेनैव प्रपूर्णता । न तस्योचापनं किंचिद्रतादन्यविधीयते । सर्वत्र तस्य पूर्वये सदा रामप्रतं चरेत् । नान्येनास्याधिवत्पूर्तिरनेनास्य प्रपूर्णता । इति। अत्र व्रतशब्देन प्रतिमायाः संकल्पपूर्वकं दानमेवोच्यते। तदंगत्वेन होमोऽपि लभ्यते । अतएवाकिंचनं प्रति होमदानरहितं व्रतमुप- दिश्य तत्रैवोकं । शक्तस्य यतं प्रोक्तमशक्तोद्यापनं च तत् । १ अशोकचूतेत्सपि पाठः। २पारणा मया इति पाठः ।

·रामनवम्यां होमादि। १५ । । तदपि स्थायथाशक्ति सांगं तु सकलं तदा । एकामपि नरो भल्या श्रीरामनवमी मुने । उपोप्य कृतकृत्यः स्यात्सर्वपापैःप्रमु. व्यते । इति । एतदंते च चंद्रिकोक्ति:-अपिशव्दादशक्तस्य पूर्व दानं तु सूचितं । इति अकिंचनव्रतोद्यापनं सूचितमिति । अतोऽसमर्येन कस्यांविदप्येकस्यां नवम्यामुचापनत्वेन सहो. मप्रतिमादानं कार्य । समयेन प्रतिनवमि । अनेनैवाशयेनोकं लैंगे-पूजितां प्रतिमा तस्मै दत्त्वा संपूर्णतां तथा । वाचये. दिति प्रकृत्य-उद्यापनविधि प्रोक्तं श्रीरामप्रीतिदं प्रिये । इति । मन्त्र प्रीति विधि तथा वाचयेदित्यन्वयः । मय शक्ताशकयोहोमादिप्रयोगः । दशम्यां देशकालौ संकीर्य श्रीरामप्रीत्यर्थ श्रीरामनवमीवतांगं साज्यपायसहोम करिष्ये इति शक्तः संकल्पयेत् । अशक्तस्तु अस्यांकिंचित्रवम्यां सोधापनं रामनवमीवतं करिष्ये इति संकल्प्य शक्तवनवमीक- त्यांतं कृत्वा दशम्यां संकल्पयेत् । श्रीरामनवमीव्रतोद्यापनांगं साज्यपायसहोमं करिष्ये इति । ततः पाकुंडे स्थंडिले वार्षि प्रतिष्ठाप्याऽनिध्यानांतेऽन्बादच्यात् । चक्षुषी आज्येनेत्यंते श्रीराममष्टोत्तरशतसंख्यामिः साज्यपायसाहुतिभिः, सीतां रामस्य जननी दशरथं हदयं शिरः शिखां कवचं नेत्र मलं हनुमंतं सुप्रीवं भरतं विभीषणं लक्ष्मणं अंगदं शत्रुभं जांवतं धृष्टिं जयंतं विजयं सुराष्ट्र राष्ट्रवर्धनं अकोपं अर्धपालं सुमंतं; अग्निं यमं निर्गति वरुणं वायुं कुबेरं ईशानं वजं शक्ति दंडंबई पाशं अंकुशं गदां शूलं इत्येकचत्वारिंशदेवताः प्रत्येकमष्टाविंश- तिसंख्याभिः साज्यपायसाहुतिभिः शेषेण स्विष्टकृतमित्यादि । नवावरणदेवताभ्यो होमे मानाभावः, सत्त्वे वावशिष्टदेवता- भ्योऽपि होमः किं न स्यादिति वाच्यं । स्कांदे-रामनवमी- प्रकरणे रामजननीप्रभूत्यत्रांता एव देवताः पूज्यत्वेनानुकम्य होमावसरे-ततो होमं प्रकुर्वीत मूलमंत्रण मंत्रवित् । पूर्वोकप- अपीठे वा स्थरिलेवायथाविधि। लौकिकेनौ विधानेन शतमष्टोत्त- रमिति पठितवाक्ये यथाविधि विधानेनेत्यनयोरपौनरुत्याय पूजागतांगावरणदेवतासाहित्यप्रापणार्थमेकं । अपरं तु स्थाली- पाकतंत्रप्रापणार्थमित्याश्रयणात् । रामार्चनचंद्रिकायामपि वशिष्ठा इति पाठः।

·स्मृतिकौस्तुमे पठितेप्वीरशवाक्येषु तथैवाभयणौचित्याच । शोनकोक्तरजो. पर्शनशांतीद्राणींद्रयोरिव प्रधानहोमविधिनैवांगदेवताभ्योऽपि होमाक्षेपसंभवाच निर्वाप श्रीराममुद्दिश्य तूष्णीं चतुरो मुष्टी- घिल्प्येतरदेवताभ्यः सीतायै त्वा तुष्टं निर्वपामि रामस्यजनन्यै त्वा जुष्टं निर्वपामीत्येवं चतुरश्चतुरो मुष्टीनिर्वपत् । तथैव सीतायै स्वा जुएं प्रोक्षामीति मंत्रैः प्रतिदैवतं चतुःसंख्यं प्रोक्षणम् ततः पत्न्या त्रिःफलीकतानां तंडुलानां पयसि श्रपणं । आज्येन सह पायसपर्यनिकरणं च । आज्यभागांत अष्टोत्तरशतसंख्याहु- तिपयर्या साज्यपायसं श्रीरामाय। प्रतिदेवतमहाविंशतिसंख्याहु- तिपर्याप्त साज्यपायसं सीतायै रामस्यजनन्यै दशरथाय दयाय शिरसे शिखायै कवचाय नेत्राय अस्त्राय हनुमते सुप्रीवाय भरताय विभीपणाय लक्ष्मणाय अंगदाय शत्रुप्राय जांबवते धृष्टये जयंताय विजयाय सुराष्ट्राय राष्ट्रवर्धनाय अकोपाय धर्म- पालाय सुमंताय इंद्राय अनये यमाय निर्ऋतये वरुणाय वाय- वे कुबेराय ईशानाय बजाय शकये दंडाय खगाय पाशाय अंकुशाय गदायै शूलाय नममेति साक्षतजलेन यजमानस्त्यागं कुर्यात् । ततः षडक्षरस्य ऋष्यादिस्मरणपूर्वकं तेनाष्टोत्तरशत- संख्यः साज्यपायसहोमः कार्यः । करणीयो वाचार्यादिहस्तेन । षडक्षरदीक्षारहितस्तु पूजामिव होममपि वैदिकमंत्रेण नाममं. प्रेण वा कुर्यात् । वैदिकपक्षे-तद्विष्णोरिति मंत्रस्य मधोतिथि- विष्णुर्गायत्री । रामनवमीवतांगसाज्यपायसहोमे विनियोग इति समर्थस्य । रामनवमीवतोचापनांगसाज्यपायसहोमे विनि- योग इति असमर्थस्य। तद्विष्णोः० राततं स्वाहति होमः कार्यः । द्वितीयपक्षे श्रीरामाय स्वाहेति । ततः ॐ सीतायै स्वाहेत्येव प्रणवादिस्वाहांतैरकचत्वारिंशनाममंत्रैः प्रत्येकमष्टाविंशतिसं- स्याकाः साज्यपायसाहुतीर्तुत्वा। स्विष्टकदादिपूर्णपात्रनिनयनांते कृते संस्थाजपेनोपस्थाय परिस्तरणविसर्जनादिविभूतिधारणांतं कर्म कृत्वा आचार्यस्य चरणक्षालनपूर्वकं बलगंधाक्षतपुष्पैः कुंडलाभ्यां सरनाभ्यां सरसांगुलीयैव पूजां कृत्वा प्रतिमादानं तस्मै कुर्यात् । तत्र कौसल्यादिप्रतिमासत्वे तामिः सह । तद- सत्त्वे तु केवलारामप्रतिमा पूजोपस्करसहितां चित्रवलयुगच्छवां मायुख उदब्युखाय दद्यात् पूर्वोत्तमंत्रेण चंद्रिकोदाहतेन ।

·रामप्रतिमानिर्माणं । १७ । प्रहः । स्कांदे तु-मां स्वर्णमयीं रामप्रतिमामहणान्वितां । चित्रवन- युगच्छ रामोऽहं राघवाय ते । श्रीरामप्रीतये दाखे यथोक- फलसिखये । दानेनानेन सुप्रीतस्तुष्टो भव मम प्रभो । इति पाठः । भाचार्यों देवस्यत्वेति प्रतिगृह्य स्वस्तीति भूयात् । ततः मशकी तनिष्कयं सुवर्ण वा दक्षिणां दद्यात् । कृतस्य प्रतिमादानस्य पूर्णतासिध्यर्थं इमां दक्षिणां तुभ्यमहं संप्रददे । इति यजमानशालानुसारेण देवस्यत्वेति कादमिति वा प्रति- ततो दाता प्रणतो भूत्वा-धीरामरूप द्विजोत्तम श्रीराम- नवमीव्रतं पूर्णमस्त्विति ब्रूयात् । असमर्थस्तु इत्थमुक्त्वा शास्त्र- प्रोक्त उद्यापनविधिः श्रीरामप्रीतिदोऽस्त्विति व ब्रूयात् । भावार्यों यथोचितमुत्तरं वदेत् । ततोऽन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यः यथाशकि भूयसीं सतांबूलदक्षिणां दत्त्वा तहानं संकल्प्य वा कृतं कर्म श्रीरामार्पणं कृत्वा पूर्वोकमंत्रण पारणां कुर्यात् । इति समर्थासमर्थयोहोमादिप्रयोगः । प्रतिमानिर्माणे विशेपो लेंगे-सद्यःप्रसूतां कौसल्यां पितरौ भ्रातृभिः सह । सुवर्णेन पृथकृत्वा श्रीरामं सीतया सह । ल- क्षणोक्ताः सुरुपास्ताः पूजयित्वा यथाविधि । इति । सहेति श्री- रामवामांकस्थितत्वं नियम्यते । अतएव चंद्रिकायां प्रतिमानि- माणमित्यमुक्तं-ततः स्वर्णमयी रामप्रतिमां पलमानतः। निर्मितां विभुजां दिव्यां वामांकस्थितजानकीम् । बिभ्रतीं दक्षिणकरे ज्ञानमुद्रां महामुने । चापेनात्मकरणारादेवीमालापसंस्थितां(?)। सिंहासने राजतेत्र पलद्वयविनिर्मिते । अशको यो महाभाग तस्य वित्तानुसारतः । पलेनार्धतदर्धेन तर्धाधन वा पुनः । त. तोप्यशक्ती रौप्येण कारयेद्रघुनंदनम् । लोहेन निर्मितं वापि शिलया दारुणापि वा। यहालेल्यं विलेप्यं वा मातुरंकगतं हरि। दक्षिणांगे दशरथं पुत्रान्वेषणतत्परं । पार्थे भरतशत्रुनौ ताल- घृतकरावुभौ । पृष्ठतो लक्ष्मणं देवं संछ कनकप्रभम् । अप्रे- ऽव्यप्रं हनूमंतं रामानुग्रहकांक्षिणम् । वित्तशाव्यमकृत्वैव मूर्तीः कुर्यात्प्रयत्नतः। इति । अशकिनिमिते रौप्यादिमयप्रतिमानि- माणे इमां सप्यमयीमिति दानमंत्रोहः । नैमित्तिक(?)फलं चमसे सोमं ते क्रीणामीत्यत्र फलानि ते कोणामीत्यूहवत् । लोहं तानं तदा तानमयीमिति । सर्वतोभद्रपक्षे तनिर्माणं तत्रत्यदेवतापूजा ·१८ स्मृतिकौस्तुमे नं च समंत्रमनंतवतोद्यापनप्रकरणे द्रष्टव्यं । परपक्षे तमि माणं माघकृत्ये लक्षहोमप्रकरणे द्रष्टव्यम् । वेदिगोपरि सर्वतो. भद्रं तत्र कलशं संस्थाप्य तदुपरि सुवर्णादिधातुमये बैल्वे वा पीठे सदशं वलयुग्मं निधाय तत्र षटोणमालिस्य तत्र सिं- हासनं निधाय तत्र पीठपूर्वकं पूजा कार्येति क्रममंद्रिकोको गोध्यः । इति कौस्तुभे सोद्यापनं रामनवमीवतम् ॥ अस्यां पारणायां दशम्या लंघनं न कर्तव्यं । एकादशीव्रतपारणायामिव द्वादश्याः । दशम्यादिषु वृद्धिधेविदा त्याज्यैव वैष्णवैः । तद- न्येषां तु सर्वेषां व्रतं तत्रैव निधितं । दशम्यामेवेत्येवशब्देन दशमीं नैव लंघयेदिति रामार्चनचंद्रिकायां। अस्यामेव नवम्यां आश्विन शुक्लनवम्यामिव देवीपूजनसहिता नवरात्रमतसमातिरुक्ता निर्णयामृते । तत्र निर्णयं चाश्वि- ननवरात्रावसरे वक्ष्यामः । अत्रैव दुर्गाया दमनेन पूजनं प्रा. गुवाहतवचनात् । अथ दशम्यां धर्मराजस्य दमनकेन पूजनमुकं निर्णया. मृते देवीपुराणे-धर्मराजं दशम्यां तु पूजयित्वा सुगंधिभिः । विगतारिनिरातंक इह चांते परं पदं । इति । प्रामुयादिति शेषः। अकादश्यां ऋषीणां दमनकपूजोक्ता हेमाद्री देवी- पुराणे-एकादश्यां ऋषः पूजा कार्या सर्वोपहारिकी । धनवा- पुत्रवान् कांत ऋषिलोके महीयते । इति । अस्यामेव श्रीकृष्णदोलोत्सवः।-चैत्रमासस्य शुक्लाया- मेकादश्यां तु वैष्णवैः । आंदोलनीयो देवेशः सलक्ष्मीको महो- सवैः । दमनेनार्थयित्वा च रात्री जागरणं बरेत् । इति मद. नरने ब्राह्मवचनात् । एतन्महिमा चोको गाकडे-दोला- वढं प्रपश्यंति कृष्णं कलिमलापहम् । अपराधसहस्तु मु. कास्ते घूर्णने कृते । आंदोलनदिने प्राप्ते रुद्रेण सहिताः सुपः । कुर्वति प्रांगणे नृत्यं गीतं वाचं च हर्षिताः। तावचिठति पा- पानि जन्मकोटिकतान्यपि । यावनांदोलयेद्भप कृष्णं कंसवि. नाशिनं । दोलास्थितस्य देवस्य येऽने कुर्वेति जागरं। सर्वपु- ज्यफलावाप्तिर्निमेषेणैव जायते । दोलास्थितं तु ये कृष्णं प. श्यंति मधुमाधवे । क्रीडते विष्णुना सार्धे वैकुंठे देवपूजिताः । ।

·दमनोत्सवप्रयोगः। १९ । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोलायात्रामहोत्सवः । कार्यः सर्वफला- वात्यै सर्वपापहरः शुमः । इति । अथ तव द्वादश्यां दमनोत्सवः त्रेमासि तथा विष्णोः कार्यो दमनकोत्सवः । वैष्णवैर्विष्णुभक्त्या व जनतानंदवर्धनः । देवानंदसमुद्भूता दिव्या दमनमंजरी। निवेद्या विष्णवे भक्त्या सर्वपुण्यफलेप्सुमिः । इति । रामार्चनचंद्रिकायां-बाद- श्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनोत्सवैः । बौधायनादिभिः प्रोतः कर्तव्यः प्रतिवत्सरे । पारणाहे न लभ्येत द्वादशी घटिकापि चेत् । तदा प्रयोदशी ग्राह्या पवित्रदमनार्पणे । इति । माधवे दमनारोपो मधौ न विहितो यदि । वैशाख्यां श्रावणे भाद्र कर्तव्यं वा तदर्पणं । इति च । अथ प्रयोगः । उपवासदिने प्रातःसानादि नित्यपूजांतं निवर्त्य दमनकारामं गत्वा क्रयेण तमादाय चंदनादिना तौर तं पूजयेत् । श्रीकृष्णपूजार्थे त्वां नेष्यामि इति प्रार्थ्य प्रणमेद यथादेवतमन्यत्रोहः । तत उत्पाट्य कारुहस्ते दत्वा तस्मै मू. ल्यदानपूर्वकं तत आदाय पंचगव्येनाभिषिच्य शुद्धोदकेन प्र. क्षाल्य अशोकमूले स्थंडिले स्थापयित्वा तस्मिन्दमनके अशो- ककालवसंतकामान् गंधादिभिः संपूजयेत् । शुचौ देशे काममा पूजयेदित्यन्ये । अशोकाय नमस्तुभ्यं कामस्त्रीशोकनाशन । शो- कार्ति हर मे नित्यमानंदं जनयस्व मे । इत्यशोकं । त्रुट्यादि- कालपर्यतः कालरूपो महाबलः । कालते चैव यः सर्व तस्मै कालात्मने नमः । इति कालं। वसंताय नमस्तुभ्यं वृक्षगुल्मलता- प्रिय । सहनसुखसंवाह कालरूप नमोऽस्तु ते । इति वसंतं । नमोस्तु पुष्पवाणाय जगदाहादकारिणे। मन्मथाय जगन्नेत्रे रति- प्रीतिप्रियाय ते । इति कामं । एवं चतुरो देवांस्तत्र संपूज्य । कामभस्मसमुद्भूत रतिबाष्पपरिशुत । ऋषिगंधर्वदेवादिविमो- हक नमोऽस्तु ते ।इति दमनकमुपतिष्ठेत् । ततः ॐकामाय नमः इति मंत्रेण सपरिवारमन्मथरूपिणं दमनं गंधादिमिस्तत ए- बोद्भूतदमनेन च पूजयेत् । ततो धौतवाससाच्छाध नवे वैणवे पटले निधाय मंगलगीतपुरुषसूक्तादिवेदघोषण स्वगृहमानयेत् । ततो रात्रौ देवं संपूज्य तदनुसया दमनाधिवासनं कुर्यात् । पूजांतं कृत्वा।

·२० स्मृतिकौस्तुमे तदित्यं । देवस्य पुरतः स्थंडिलमुपलिप्य तत्राटदल कमलं छत्वा सितपीतकृष्णरक्तवर्ण: संपूर्ण तहिचतुष्कोणं विधाय पीतवर्णेन संपूर्ण तहहिर्वर्तुलं मंडलत्रयं विधाय श्वेतरकपीतैः संपूर्य तहहिचतुष्कोणं विधाय रक्तवर्णेन संपूरयेत् । सर्वतो- भद्रं वा संपादयेत् । तत्प्रकारं चानंतवतोद्यापने वक्ष्यामः । उ. परि पंचवणे वितानं कुर्यात् । उक्तमंडले शुद्धोदकपूर्ण हेमरत- फलयुतं कुंभ निधाय तस्मिन्दमनपटलं स्थाप्य-पूजाय देव- देवस्य विष्णोर्लक्ष्मीपतेः प्रमोः । दमन त्वमिहागच्छ सांनिध्यं कुरुते नमः । इति दमनके तहेवतां पूजार्थमावाब प्रागादि. दिक्षु क्लींपूर्वकनमोंतकामदेव-भस्मशरीर-अनंग-मन्मथ-वसं. तसल-स्मरे-क्षुचाप-पुष्पबाणपदैः प्रत्येकं हीपूर्वकनमातरतिपद- युतैः कामं गंधादिभिः पूजयेत् । ततः ॐतत्पुरुषाय विद्महे का. मदेवाय धीमहि । तनोऽनंगः प्रचोदयात् । इति कामगायत्र्या दमनमष्टोत्तरशतमभिमंत्र्य गंधादिमिः संपूज्य दयमंत्रेण पुष्पां- जालं निवेच । ॐनमोस्तु पुष्पवाणाय जगदाहादकारिणे । मन्मथाय जगत्रे रतिप्रिय नमोस्तु ते । इति नमस्कुर्यात् । नतः क्षीरोदधिमहानागशय्यावस्थितविग्रह । प्रातस्त्वां पूज- यिष्यामि संनिधौ भव ते नमः । इति परमेश्वरं प्रार्य पुष्पां- अलिं दत्वा । दमनं सर्वतो रमन् गीतादिना रात्रिमतिवाहयेत् । इत्यधिवासनं । प्रातर्नित्यपूजां विधाय पुनरनेकोपचारैः संपूज्य सदूर्वगंधा- सतफला दमनमंजरी मूलेनाभिमंत्र्य कराभ्यां गृहीत्वा । देव- देव जगन्नाथ वांछितार्थप्रदायक । स्थान्पूरय मे विष्णो का- मान्कामेश्वरीप्रिय । इमं दमनकं देव गृहाण मदनुग्रहात् । इमा सांवत्सरी पूजां भगवन्परिपूरय । इति जवा मूलेन भगवत्य. येत् । ततो यथाशोभं दमनकमारोप्य भगवंतं प्रार्थयेत् । मणि- विद्रुममालाभिर्मेदारकुसुमादिमिः । इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तां गरुडध्वज । वनमालां यथा देव कौस्तुमं सततं हदि । तबदा- मनकी मालां पूजां च हदये वह । जानताजानता वापिन कृतं यत्तवार्चनम् । तत्सर्वे पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादादमापते। जितं ते पुररीकाक्ष नमस्ते विश्वभाषन । नमस्तेस्तु षीकेश महापुरुष. पूर्वज । मंत्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मया ।

·नृसिंहदोलोत्सवः। २१ । । । देव परिपूर्ण तदस्तु मे । इति । ततो देवं नमस्कस्य गुरुं दम- नेन बलादिमिः संपूज्य भगवति कर्म निवेध स्वयं . तत्प्रसादत्वेन दमनशेषं धृत्वा दिजान्संपूज्य भोजयेत् । स्वयं धुमिः सह मुंजीत । इति वमनोत्सवः । अस्यामेव महाभारते दानधर्मेषु-अहोरात्रेण बादश्यां बैत्रे विष्णुरिति स्मरन् । पौडरीकमवामोति देवलोकं च ग. छति । इति । मथ प्रयोदश्यां हेमाद्रौपाने-चैत्र शुक्लत्रयो- दश्यां मदनं चंपकात्मकं । कृत्वा संपूज्य यत्नेन वीजयेयजनेन तु । ततः संधुक्षितः कामः पुत्रपौत्रसमृद्धिदः । इति । अ. स्मिन कंदर्पवते प्रयोदशी पूर्वविवि प्राया । होलाका वटपै- एकी बलिदिनं वहिवतोका तिथिईख्या सबृहत्तपाव नवमी दूर्षावते भावणी । षष्ठी स्कंदयजी प्रयोदशतिथिः का- मस्य कृष्णाएमीत्यताः पूर्वयुता इति दीपिकोक्तेः । अस्यामेवे- श्वरस्य दमनेन पूजनं कार्य । पूर्वोदाहतज्योतिर्निबंधषचनात् । अथ चतुर्दश्यां नृसिंहदोलोत्सवो नृसिंहाराधनरनमा- लायां गारुडे-मधौ शुक्लचतुर्दश्यां नृसिंह जगतः प्रभु। राजोपचारैः संपूज्य मासमांदोलयेत्कलौ । दक्षिणाभिमुखं देवं दोलमानं सुरेश्वरं । संपूजितं सकदृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । इति । मस्यामेवैकवीराभैरवयोर्दमनकेन पूजनं कार्यम् । प्रागु- वाहतवचनात् । अत्र च कर्मणीयं चतुर्दशी पूर्वविद्यैव प्राया । मधोः भावणमासस्य या स्थाच्छुक्लचतुर्दशी । सा रात्रिव्यापिनी प्राहा परा पूर्वारुगामिनी । इति बौधायनोक्तेः । नान्या शुक्ला कदाचनेति कचित् पाठः । नन्वमाद्वाक्याद्रात्रिव्यापिन्या एव ग्रहणं प्रतीयते नतु पूर्वविद्धायाः । एवंच-निशि भ्रमंति भूतानि शकयः शूलभृतः । अतस्तत्र चतुर्दश्यां सत्यां तत्पूज. नं भवेत् । इति ब्रह्मवैवर्तवचसः संवादोपि लभ्यत इति चेत् । केविदाहु-चतुर्दशी तु कर्तव्या प्रयोदश्या युता विभो । इति स्कांदवचनात्पूर्वविद्याया एवं प्राह्यत्वे प्रास-तृतीयैकादशी पष्ठी शुरूपले चतुर्दशी । पूर्वविधा न कर्तव्या कर्तव्या परसं. सुता । इति नारदीयवचनेनापोदिते-मधोः श्रावणमासस्येति वचसा प्रयोदशीयुतायाः प्रतिप्रसवः क्रियते । सच यथाप्राप्त्येव भवतीति रात्रिव्यापिनीपदस्य पूर्वविद्यापरत्वमिति । तदसत् ।

·२२ स्मृतिकौस्तुभे सामान्यप्रवृत्तस्कांदेतरस्य निशीतिवाक्यस्य- कृष्णपोष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्या प्रकर्तव्येत्यापस्तंबवाक्येनोपसं. हारे सति तृतीयैकादशीत्यादि नारदवाक्यस्य स्कांदेतरसामान्य. वाक्यापवादत्वासंभवात् । स्कांदवाक्ये च बौधायनवाक्योत्तर- प्रवृत्तिकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । एतेन पूर्वविद्धात्वं परविद्धात्वे वानियमेन प्राने मधोः श्रावणमासस्येति पूर्वविद्धा नियम्यते । रात्रिव्यापिनीविधौ त्वपूर्वविधिः स्यात् । ततश्च नियमविधित्वं ज्याय इति रात्रिव्यापिनीपदं पूर्वविद्धापरमिति मतमपास्तम् । तत्तद्रतविधिभिः पूर्वविद्धापरविद्धयोः अनियतप्राप्तावपि कृष्ण- पोऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशीति शुक्लपक्षेष्टमी चैवेति च वानीवृधन्वत्योरिव पूर्वविद्धत्वपरविद्धत्वयोर्व्यवस्थायां कृतायां चैत्रावणशुक्लचतुर्दशीसाध्यकर्मण्यपि परविद्धाया एव नित्य- प्राप्तत्वेन पूर्वविद्धाया अनियतप्राप्त्यभावेन नियमविधित्वासंभ- वात् । अन्ये तु मधोः श्रावणमासस्येति वाक्ये स्कांदवाक्य- प्राप्तमेव चतुर्दश्याः पूर्वविद्धत्वमनूद्यते । तच रात्रिव्यापित्वे सत्येव भवतीति रात्रिव्यापिनी तिथ्या? प्राप्तपूर्वविद्धत्वानुवादः परा पूर्वागामिनीत्येतावदेव विधीयते । तस्यात्यंतमासत्वादि. त्याहुः । तदपि तुच्छम् । चतुर्दशी तु कर्तव्या त्रयोदश्या युता विभो । मम भक्तैर्महाबाहो भवेद्या चापराविकी । दर्शविद्धान कर्तव्या राकाविद्या कदाचन । इति स्कांदवाक्यं हि पक्षद्वयेपि न चतुर्दश्याः पूर्वविद्धत्वविधिपरं । कृष्णचतुर्दश्यामापस्तंबवाक्येन पूर्वविद्धत्वस्य नित्यप्राप्तत्वात् । अतः पूर्वविद्धानुवादेनापराहि- कत्वनियमपरं ।-प्रतिपत्संमुखी कार्या या भवेदापराविकी। इति वचनवत् । अस्मिन् वाक्ये हि युग्मवाक्यप्राप्तशुक्लपति- पदतपूर्वविद्धत्वानुवादेन आपरारिकत्वनियमपरत्वादेव शुक्ल- प्रतिपद्विषयत्वमेवांगीकृतं हेमाद्रिप्रभृतिभिः । नचैकमेव स्कांदवाक्यं कृष्णपूर्वविद्धत्वानुवादेनापराहिकत्वनियमपरं । शुकायां तु तद्विशिष्टपूर्वविद्धत्वविधिपरमिति वैकप्यं संभवतीति शुलायामप्यापरारिकत्वमा विधातुं पूर्वविद्धत्वप्राप्तिमपेक्षमाणं स्कांदवचो मधोः श्रावणमासस्येति वाक्यादन्यतोत्मात्यसं- भवेन बलातस्यैव बौधायनीयशालस्य पूर्वविद्याविधिपरत्वमा- पादयतीति रात्रिव्यापिनीपदस्य पूर्वविद्यापरत्वं वक्तुमुचितम् ।

·वैशाखसानारंभः । २३ । परा पूर्वागामिनीत्येतत्तु आपस्तंबवाक्यप्राप्तशुलचतुर्दश्यंतरंग- तपरविद्धत्वस्य न गिरागिरेतिवदनुवाद इति बौधायनीयवा- क्यस्य स्कांदवाक्यप्रवृत्तिपूर्वकप्रवृत्तिताया अत्यंतानुचितत्वात् । तत्सिद्धं चैत्र शुक्लचतुर्दश्या अपराव्यापिन्याः पूर्वविद्यायापर ग्रहणं । अन्यस्याः शुकचतुर्दश्याः परविज्ञाया एव ग्रहणमिति। मस्यामेव चतुर्दश्यां शिवपूजोत्सवो निर्णयामृते देवीपुराणे- चतुर्दश्यां तु कर्पूरकुंकुमागरुचंदनैः । वस्लादिमणिभिः पूजा कर्तव्या महती शिवे । वितानध्वजछत्रं च देयं पूज्याध मातरः। महत्पुण्यमवामोति अश्वमेधशताधिकम् । इति । अस्यामेव शिवे दमनकारोप उक्तो मदनरने स्कांदे- दमनकचतुर्दशी वक्ष्यामि हितकाम्यया । लोकानां पुण्यजनिकां सर्वसौल्यप्रदायिकां । तस्माइमनकैः पूजा चतुर्दश्यां विधानतः। पूज्यते शंकरो रात्री तस्माइमनचतुर्दशी । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यां यथावत्पूजयेच्छिवम् । प्रासादशोभां कृत्वैव सम्यक्समार्जना. दिभिः । संस्खाप्य विधिवद्देवं क्षीराज्येचुरसादिभिः । श्रीलं. डागरकपूरैः कुंकुमैश्वानुलेपयेत् । अस्यामेव विशेष उक्तो हेमाद्री वाराहे-चैत्रे मासि चतुर्दश्यां यः सायाच्छिवसं. निधौ । गंगायां तु विशेषेण स न प्रेतोऽभिजायते । इति । अस्यामेव पौर्णमास्यां तत्रैव विष्णुस्मृतौ-चैत्री चित्रायुता चेत्स्यात्तस्यां चित्रवनप्रदानेन सौभाग्यमामोतीति। तत्रैव वायु- पुराणे-संवत्सरकृतार्चायाः साफल्यायाखिलान्सुरान् । वमने. नार्चयेचैत्र्यां विशेषेण सदाशिवम् । इति । अस्यामेव वैशाखस्नानारंभो विकल्पेनोक्तः पाने- मधुमासस्य शुक्लायामेकादश्यामुपोपितः । पंचदश्यां च भो वीर मेषसंक्रमणे नरः । वैशाखस्नाननियमं ब्राह्मणानामनुज्ञया । मधु- खुदनमभ्यर्च्य कुर्यात्संकल्पपूर्वकम् । तत्र मंत्र:-वैशाखं सकलं मासं मेपसंक्रमणे रवः । प्रातः सनियमः मास्ये प्रीयतां मधु- सूदनः । मधुहंतुः प्रसादेन ब्राह्मणानामनुग्रहात् । निर्विघ्नमस्तु मे पुण्यं वैशाखस्नानमन्वहं । माधवे मेपगे भानौ मुरारे मधुरु- दन । प्रातःमानेन मे नाथ फलदो भव पापहन् । इति । पंच- दश्यां चेति चकारो वाशब्दार्थे । अथ चैत्रकृष्णाटम्यां आरब्धव्यं मदनरने विष्णुधर्मो. ।

·। २४ स्मृतिकौस्तुमे तरे। पुलस्त्य उवाच । शृणु दाल्भ्य परं काम्यं व्रतं संततिदं नृणां । यदुपोप्य न विच्छेदः पुत्रपित्रोम जायते । कृष्णाष्टम्यां चैत्रमासे सातो नियतमानसः । कृष्णमभ्यर्च्य पूजां च देवक्याः कुरुते तु यः । निराहारो नरः पश्चात्कृष्णस्य जगतः पतेः । उपोपितो जपेन्मंत्र रात्रौ प्रयतमानसः । पूजायां चापि कृष्णस्य सप्तवारं प्रकीर्तयेत् । पाखंडिनो विकर्मस्थान भाषेचैव नास्ति- कान् । प्रभाते च ततः मातो दत्वा विप्राय दक्षिणां । भुंजीत कृतपूजस्तु कृष्णस्यैव जगत्पतेः । वैशाखज्येष्ठयोचैव पारणे दि. त्रियामिकम् । उपोप्य देवदेवेशं घृतेन मापयेद्धरिम् । आषाढे श्रावणे चैव मासि भाद्रपदे तथा । उपोपितो द्वितीये वै पारणं पूर्ववचरेत् । द्वितीये यामे-आश्विने कार्तिके मार्गे तृतीये पारणं तथा । पौषे माघे फाल्गुनादौ चतुर्थे द्विजसत्तम । आदिशब्देन चैत्रसंग्रहः । पारणे पारणे पुण्यघृतेन सापयेद्धरि । पुण्यघृतं गोघृतं । ब्राह्मणेभ्यो घृतं दद्यात्तथैव प्रेतिपारणम् । कृत्वा प्रतं नाकमनुप्रयाति मानुप्यमासाद्य च निवृतिः स्यात् । संतानवृद्धिं च नथामृतेऽसौ यावन्मही सागरमेखलान्ता । इति । अथ चैत्र कृष्णप्रयोदश्यां वारुणीयोगो ब्रह्मांडे-वारुणेन समायुक्ता मधौ कृष्णा त्रयोदशी। गंगायां यदि लभ्येत शतसूर्यग्रहै। समा । इति । तथा शूलपाणी स्कांदेइममेव श्लोकं पठित्वा पठंति-शनिवारसमायुक्ता सा महावरुणी मता । गंगायां यदि लभ्येत कोटिसूर्यप्रहैः समा । शुभयोगसमायुक्ता शनौ शत- भिषा यदि । महामहेति विख्याता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत् । इति चैत्रासिते वारुणऋक्षयोगे प्रयोदशी सूर्यसुतस्य वारे । योगे शुभे सातिमहामहेति गंगाजलेऽर्कप्रहकोटितुल्या । अथ चतुर्दश्यां कार्यविशेष उक्तो हेमाद्री वाराहे-बैत्र- कृष्णचतुर्दश्यामंगारकदिनं यदि । पिशाचत्वं पुनर्न स्याद्गायां मानभोजनात् । इति । अमावास्यायां वहिवतारंभो हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तर- कृष्णपक्षे पंचदश्यां चैत्रादारभ्य यादव । वहिसंपूजनं कृत्वा गंधमाल्यानसंपदा । तिलहोमं तथा कुर्यात्रामा वनराधिप संवत्सरांते दद्याथ सुवर्ण ब्राह्मणाय वै । कृत्वा व्रतं वत्सर. १ 'प्रतिमासगम्' पाठः ।

·वैशाखकृत्यम् । २५ । । मेतदिष्ट प्रामोति वित्तं सततं यशश्च । धर्म रति रूपमनुत्तमं व कामान्यथेष्टाम्पुरुषप्रधानः । इति । येनार्जितानि युधि भूमि. पतीन्विजित्य दुर्गाणि दुर्घहतराणि धनैर्युतानि । श्रीवाजवाह- दुरसंशनृपस्य तस्य वाचा हरेरिव गिरावनिदेवतुष्टयै । योऽनंत- देवकृतमंथनसनिबंधक्षीराधिजोऽथ कमलापतिना धृतो यः । नित्यं निजेहदि सतां प्रमुवेऽस्तु तस्य चैत्राल्यदीधितिरियं स्मृति- कौस्तुभस्य । इति चैत्रकृत्यं । अथ वैशाखकृत्यं निर्णयामृते महाभारते-निश्चरे. देकमक्तं तु वैशाखे यो जितेंद्रियः । प्रातःस्नायी नरः स्त्री वा हाती. नां श्रेष्ठतां प्रजेत् । इति । तथैव वामनपुराणे-गंधमा- ल्यानि च तथा वैशाखे मुरभीणि च । देयानि हिजमुख्येभ्यो मुधुसूदनतुष्टये । इति । निक्षिप्य जलपात्रे तु प्रामे माधवसंश- के । माधवं येऽर्चयिष्यंति देवतास्ते नरा भुवि । स्वर्णपात्रेय रौप्ये ताने या मृन्मयेऽपि वा । तोयस्थं योऽर्चयेदेवं शाल- प्रामशिलोद्भवं । प्रतिमा यो महाभाग नस्य पुण्यमनंतकम् । वै- शाखे मास्यूप्मणोल्पत्वे ज्येष्टेपीत्थं कार्यमित्युक्तं तत्रैव-त- स्माज्ज्येष्ठ सदा भूप तोयस्थं योर्चयेरि । वीततापो नरस्ति. ठेघाबदाभूतसंप्लवं । इति । अत्र विशेषो रामार्चनचंद्रिकायां-जेयः कालविक- म्पोऽयमूप्पणस्तारतम्यतः । गंधोदकयुते पात्रे नित्यपूजां समाप्य च । अतिवाय दिनं रात्री देवं नीत्वा बिजासनं । पं. बोपचारैः संपूज्य तीर्थ प्राश्य विसर्जयेत् । आत्मानं गृहदारादि नेन तीथेन पावयेत् । द्वादश्यांतुले राबावर्चयेदरडोक्तितः ॥ द्वादश्यां पूजयेद्रात्रौ जलस्थं जलशायिनम् । इति। तिथितत्वे -ददाति यो हि मेपादौ सतनंबुघटान्वितान् । पितॄनुद्दिश्य विप्रेभ्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते । इति । अयं च विधिः मेषादा- विति मेषसंक्रमणनिमित्तकतया प्रतीयमानत्वात् वैशाखाद- न्यत्रापि मेपसंक्रमदिने बोध्यः । पाने-तुलसी कृष्णगौरा- स्या तयाभ्यर्य मधुद्विषं । विशेषेण तु वैशाले नरो नारायणो भवेत् । एकभक्तमयो नक्तमयाचितमतंद्रितः । माधये मासि यः कुर्याल्लभते सर्वमीप्सितम् । इति । मदनरने स्कान्दे- १दिने रात्री इति पाठः । ३ ·। २६ म्मृतिकौस्तुमे प्रपा कायर्या च वैशाखे देवे देया गलंतिका । उपानधजनछत्र. सूक्ष्मवासांसि चंदनं । जलपात्राणि देयानि तथा पुष्पगृहाणि च। पानकानि च पित्र्याणि द्राक्षा रंभाफलान्यपि । इति । पि- ज्याणीति पानकविशेषणं । वैशाखशुलतृतीयायां निर्णयामृते भविष्ये विष्णुपूजो. का-वैशाखस्य तृतीयायां श्रीसमेतं जगद्गुरुं । नारायणं पूजयेत पुप्पधूपविलेपनैः। इति । तत्रैव विशेष:-वैशाखे शुरूपले च तृतीयायां तथैव च । गंगातोयैर्नरः स्नात्वा मुच्यते सर्व- किल्यिपैः। तम्यां कार्यों यहोमो यवैर्विष्णुं समर्चयेत् । यवान् दधाद्विजातिभ्यः प्रयतः प्राशयेद्यवान् । इति । विष्णुधर्मों- तरे-यः पश्यति तृतीयायां कृष्णं चंदनभूषितम् । वैशाखस्य सिते पक्षे स यात्यच्युतमंदिरं । इति । तथा मदनरत्ने भ- विष्य-कृष्ण उवाच । यहुनाऽत्र किमुक्तेन किं बहसरमा- लया । वैशाखस्य सितामेकां तृतीयामक्षयां शृणु । यस्यां खानं जपी होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । दानं च क्रियते किंचित्तत्सर्व स्यादिहाक्षयं । आदिः कृतयुगस्येयं युगादिस्तेन कथ्यते । सर्वपापप्रशमनी सर्वसौख्यप्रदायिनी । पुरा महोदये पार्थ वणिगासीन्स निर्धनः । प्रियंवदः सत्यवृत्तिर्देवब्राह्मणपू. जकः । पुण्याख्यानैकचित्तोऽभूत्कुटुंबव्याकुलोऽपि सन् । तेन श्रुता वाच्यमाना तृतीया रोहिणीयुता । यदा स्यादुधसंयुक्ता तदा सा मुमहाफला । तस्यां यहीयते किंचिदक्षयं स्यात्तदेव हि। इति श्रुत्वा स गंगायां संतl पितृदेवताः । गृहमागत्य कर- कान्सान्नानुदकसंयुतान् । अन्नपूर्णान्वृहत्कुंभान्जलेन विमलेन च । यवगोधूमचणकाम्सक्तन्दध्योदनं तथा । इक्षुक्षीरविकारांम स- हिरण्यांध शक्तितः । शुचिः शुद्धेन मनसा ब्राह्मणेभ्यो ददौ वणिक । भार्यया वार्यमाणोऽपि कुटुंबासक्तचित्तया । तावत्तस्थौ स्थिरे सत्वे मत्वा सर्व विनश्वरं । धर्मासक्तमतिः पार्थ कालेन बहुना ततः । जगाम पंचत्वमसौ वासुदेवमनुसरन् । ततः स क्षत्रियो जातः कुशावत्यां युधिष्ठिर । बभूव चाक्षया तस्य समू- धिर्धर्मसंयुता । इयाज स महायज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः । स ददौ गोहिरण्यादि दानान्यन्यान्यहर्निशं । बुभुजे कामतो भो. १ तृतीयालक्षणं.

·अक्षय्यतृतीया । २७ । गान्दीनांधान्पूरयद्धनैः । तथाप्यक्षयमेवास्य मयं याति न त. बनं । श्रद्धापूर्व तृतीयायां दत्तं च विभवं विना । इत्येतत्ते स- माल्यातं भ्रूयतामत्र यो विधिः । तृतीयायां समासाद्य मात्वा संतर्य देवताः । एकभक्तं तदा कुर्याद्वासुदेवं प्रपूजयेत् । उद- कुंभान्सकरकान्साम्रान्सर्वरसैः सह । प्रेमिकं सर्वमेवात्र सत्यं दाने प्रशस्यते । छत्रोपानत्पदानं च गोभूकांचनवाससां । यद्य- दिष्टतमं चान्यत्तइयमविशंकया । एतत्ते सर्वमाख्यातं किम- न्यच्छोतुमिच्छसि । अनाख्येयं न मे किंचिदस्ति स्वस्त्यस्तु तेऽनघ । अस्यां तिथौ क्षयमुपैति हुतं न दत्तं तेनाक्षयेति क- थिता मुनिभिस्तृतीया । उदिश्य देवतपितृन्क्रियते मनुष्यैस्त- पासयं भवति भारत सर्वमेव । इति । इयमेव तृतीया युगादिरपि-नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिक निरगात्कृतं । त्रेता सिततृतीयायां वैशाखे समपद्यत । दर्श तु माघमासस्य प्रवृत्तं द्वापर युगं । कलिः कृष्णप्रयोदश्यां नभस्य मासि निर्गतः । इति निर्णयामृते भविष्योत्तरवचनात् । ब्राले त्वियं कृतादिरित्युक्तं-वैशाख मासि शुक्लायां तृतीयायां जनार्दनः । ब्रह्मलोकात्रिपथगां पृथिव्यामवतारयत् । यवानु- त्पादयामास युगं चारब्धवान्कृतं । इति । नात्र कश्चिद्धि- रोधः । कल्पभेदेन व्यवस्थापनात् । युगादित्वादिह श्राद्धमनुष्ठेयं । कृतं श्राद्धं विधानेन म- न्वादिषु युगादिषु । हायनानि द्विसाहस्रं पितृणां तृप्तिदं भवेत्। इति तत्रैव मात्स्यवचनात् । श्राद्धासंभवे तिलतर्पणमप्यत्र कार्य । पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिदं दद्यापितृभ्यः प्रयतो म- नुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतन्मुनयो वदंति। इति तत्रैव विष्णुपुराणवचनात् । अवन शुक्लयुगादिकार्य पूर्वा- केऽनुष्ठेयं कृष्णयुगादिकार्य स्वपराजे-द्वे शुक्ले २ तथा कृष्ण युगादी कवयो विदुः । शुक्ले पूर्वाक्षिके झये कृष्णे चैवापरा- क्केि । इति तत्रैव भविष्यवचनात् । अत्र शुक्लयुगादिश्राद्ध पूर्वाको नियम्यते नतु तद्विहिते देवेपि कर्मणि । तत्र सामा- न्यशालादेव पूर्वावस्य प्राप्तत्वात् । एवं चतुर्थपादे कृष्णयुगा- दिविहित देवे कर्मणि अपराको नियम्यते नतु श्राद्धं । तत्राप- , 'यद्त्तं विभव'.

·२८ स्मृतिकौस्तुमे रावस्यातिदेशशालादेव प्राप्तः। यश्च कर्मकालः तद्यापिनी तिथिः तत्रतत्र प्रायति न्यायसहस्तेन कर्मणोयस्य यःकाल इति शाले. गैव प्राप्तिसंभवात् तिथिगतपूर्वारिकत्वापराविकत्वेऽनूघेते। यतु कालादर्शकारणोतं-अमावास्यावधुगादिमन्वादयोऽपराव्यापि- न्यो प्राया इति । अनुस्तं च निर्णयामृतकारेण । तच्छुक्लयुगायोः मुस्यकालनिर्णयायोकशास्त्रविरोधावप्रभवदपि गौणकालनिर्ण- योपयोगि बोध्यं । तथाहि याजमानमिति विशेषसमास्यया बाधिताप्यावर्यवसमाल्या आज्यावेक्षणादौ प्रवासादिना यज- मानकर्तृकत्वासंभवेऽध्वर्युकर्तृकत्वं प्रापयति । बाधकाभावे बा- ध्यस्य निरपवादत्वात् । तथामावास्याश्राद्धादतिदेशप्राप्तस्यापरा- कालस्य शुक्लयुगादिश्राद्धे उक्तवचनोपदिष्टपूर्वाहकालेन बा- धपि देवान्मानुपाडा कारणात्पूर्वावे तदनुष्ठानासंभवेऽतिदेश- प्राप्तापराहस्यांगत्वं भवत्येव । अतस्तस्यां दशायां पूर्वाइसंनि- कृएमपि मध्याह्नमुल्लंघ्यापराइएव श्राद्धमनुष्ठयमित्येतदर्थतया कालादर्शस्यातिदेशोक्तिरपि संगमयितव्या । इदं च पिंडरहितं कार्य-अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा । युगादिषु च स- र्वासु पिंडनिर्वपणाहते । इति पुलस्त्यवचनात् । अत्रैव भाई उदकुंभदाने मंत्री पठंति एष धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णु- शिवात्मकः । अस्य प्रदानातृप्यंतु पितरोऽपि पितामहाः । गंधोदकतिलैर्मिनं साधं कुंभ सदक्षिणं । पितृभ्यः संप्रदास्यामि अक्षय्यमुपतिष्ठतु । इति । वैशाखस्याधिमासत्वे विदं श्राद्ध मासयेपि कार्य । योगादिकं मासिकं च श्राद्धं चापरपक्षिकं । मन्वादिकं तैर्थिकं च कुर्यान्मासयेपि च । इति स्मृतिचंद्रि- कावचनात् । अस्यामेव तृतीयायां विशेषो निर्णयामृते देवीपुराणे- तृतीयायां तु वैशाले रोहिण्यक्षे प्रपूज्य तु । उदकुंभप्रदानेन शिव- लोके महीयते । इति । पूजा चेयं प्रकरणाद्रौर्या अभिप्रेतेति निर्ण- यामृतकारः । अतएव तदंगमुदकुंभदानमत्र विधीयत इति प्रतीयते । इत्यक्षय्यतृतीयानिर्णयः ॥ परशुरामजयंती-वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयायां पुन- सौ । निशायाः प्रथमे यामे रामाख्यः समभूद्धरिः । रेणुका- १ 'व्याप्तापराह'. २ तिलयुक'. ३ 'फलान्वितं'.

·वैशाखसप्तम्यां गंगापूजा। २९ यास्तु यो गर्भादवतीर्णो हरिः स्वयं । इति भार्गवचंद्रिकायां स्कांदवचनात् पूर्वदिन एव निशाप्रथमयामव्याप्तौ पूर्वान्यथा प- रैष । पूर्वोक्तृतीयानिर्णयात् । यदा तु अहो मध्ये वामनो रामरामाविति वचनात् मध्याहेऽयमवतारः स्वीक्रियते तदापि तघातिमनुसृत्योक्तरीत्या निर्णयो बोध्यः । जन्मकाले षोडशो- पचारैः संपूज्याय दद्यात् । तत्र मंत्र:-जमदग्निसुतो वीर भ- त्रियांतकर प्रभो । गृहाणायं मया दत्तं कृपया परमे श्वर । इति। अथ समम्यां गंगापूजनमुक्तं ब्रह्मपुराणे-वैशाख शुक्ल- सप्तम्यां जहना जाह्नवी पुरा । क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरं- भानु दक्षिणात् । तां तत्र पूजयेद्देवीं गगनांगणमेखलां । इति । अस्यामेव शर्करासप्तमीवतं मदनरत्ने पाने पुलस्त्य उ. वाच । शर्करासनमीं वक्ष्ये सर्वकल्मषनाशिनी । माधवस्य सिते पक्षे सप्तम्यां श्रद्धयान्वितः । प्रातः स्नात्वा तिलैःशुलैः शुक्लमा ल्यानुलेपनः । स्थंडिले पनमालिख्य कुंकुमेन सकर्णिकं । मस्मै नमः सवित्रेति पुष्पधूपं निवेदयेत् । स्थापयेदवणं कुंभं शर्क रापात्रसंयुतं । शुक्लवलेण संवेष्टय शुक्लमाल्यानुलेपनैः । सहि- रण्यं यथाशक्त्या मंत्रेणानेन पूजयेत् । विश्वेदेवमयो यमाहे- ववादीति पठ्यते । त्वमेवामृतसर्वस्वमतः पाहि सनातन । पंचगव्यं ततः पीत्वा स्वपेत्तपार्श्वतः क्षितौ । सौरसूक्तं जपं- स्तिष्ठेन्पुराणश्रवणेन वा । अहोरात्र गते पश्चादष्टम्यां कृतनि- त्यकः । तत्सर्व वेदविदुषे ब्राह्मणाय निवेदयेत्। भोजयेच्छक्तितो विप्रान् शर्करातपायसैः । भुंजीतातैललवणं स्वयमप्यथ था- ग्यतः। अनेन विधिना सर्व मासि मासि समाचरेत् । वत्सरांते पुनर्दद्याद्राह्मणाय समाहितः । शयनं वनसंवीतं शर्कराकलशा न्वितं । सहस्रेणाथ निष्काणां कृत्वा दद्याच्छतेन वा । दशभिर्वा त्रिभिर्वापि निष्कणैकेन वा पुनः । पत्रं स्वशतितो दद्याद्वित्तशा- व्यविवर्जितः । अमृतं पिवतो वात्सूर्यस्यामृतबिंदवः । निष्पे- तुयें तदुत्पन्नाः शालिमुद्यवादयः । शर्करा च परस्तस्मादिक्षु- सारोऽमृतोपमः । इष्टा रवेस्ततः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः । शर्करासनमी वैषा वाजिमेधफलप्रदा । सर्वदुःखप्रशमनी सर्व- १ 'गवां दद्यात्'. । ।

·म्मृतिकौस्तुभे संपत्तिदायिनी । यः कुर्यात्परया भक्या स वै संपतिमामु- यात् । इति । अथाष्टम्यां देवीपूजोक्ता निर्णयामृते देवीपुराणे- सहकारफलैः मानं वैशाखे ह्यष्टमीदिने । आत्मनो देवतां साप्य मांसीवालकवारिभिः । लेपनं फलकर्पूरं धूपं दीपं सर्ग- धकं । इति । आत्मन इत्यस्य पूर्वार्धे खानमित्यनेनान्वयः । सहकारफलेरित्याघ्रफलैरित्यर्थः । मांसी जटामांसी । फलकपूर- मित्यत्र फलं जातीफलं । देवतामपराजिताल्यां देवीमिति व्या- ख्यातं तत्रैव । अत्रैव विशेषः संवत्सरप्रदीपेपि-देव्याः पूजां प्रकुर्वीत केतक्या चंपकेन च । शर्कराक्षीरनैवेद्यं कन्या- विप्रेषु भोजनं । आत्मनः पारणं तद्वदक्षिणां शक्तितो ददेव । सर्वतीर्थाभिषेकं तु अनेनामोति भार्गव । इति । अत्रो- पवासपूर्वकमुक्तविधपूजनमष्टम्यां कार्य । नवम्यां कन्यावि- प्रभोजनमात्मनः पारणं चेति व्यवस्थोक्ता निर्णयामृते । इत्यष्टमी कृत्यं ॥ अथावोभयोः पक्षयोः नवम्यामुपवासपरश्चंडिकामर्चयेत् । नदुक्कं निर्णयामृते भविष्योत्तरे-वैशाखे मासि राजेंद्र नवम्यां पक्षयोईयोः । उपवासपरो भक्त्या पूजयानस्तु चं. डिकां । हरः कुंदेंदुसंकाशस्तेजसा ध्रुवसंनिभः । विमानवरमा- मढो देवलोके महीयते । इति । अथ द्वादश्यां महाभारने दानधर्मेषु-वैशाखमासे डा. दश्यां पूजयेन्मधुसूदनं । अनिष्टोममवामोति सोमलोकं च ग- च्छति । इति । अस्यामेव योगविशेषेण पुण्यकाल उक्तो हेमाद्रौ-पंचाननस्थौ गुरुभूमिपुत्रौ मेपे रविः स्याद्यदि शुल- पक्षे । पाशामिधाना करभेण युक्ता तिथिर्व्यतीपात इतीह योगः । असिंस्तु गोभूमिहिरण्यवस्खदानेन सर्व परिहाय पापं । सुरन्वमिंद्रत्वमनामयत्वं माधिपत्यं लभते मनुष्यः । इति । पाशाभिधाना तिथिः द्वादशी । करभं हस्तः । अथ त्रयोदशीमारभ्य विष्णुधर्मोक्तं कामदेवव्रतम् । मार्कंडेय उवाच-शुक्लपक्षे महाराज प्रयोदश्यामुपोषितः । पू. जयेत्कामदेवं तु वैशाखात्प्रभृति प्रभो । गंधमाल्यांबरधरो धूप- दीपादिसंपदा । दघाइतांते विप्राय गंधवलयुगं तथा । व्रतं ·नृसिंह जयंती। ३१ । चरित्वा वरमेतदिष्टमासाद्य नाकं मुचिरं मनुप्यः । मानुष्य- मासाथ भवत्यरोगः सुखान्वितो रूपसमन्वितश्च । इति । अथ चतुर्दश्यां नृसिंहजयंती । यथोक्तं वाराहे-वैशा- म्वस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां महातिथौ । जयंती तत्र कर्तव्या नृसिंहस्य द्विजोत्तमैः । इति । नृसिंहपुराणेपि-भूतायां शुक्ल- पक्षे च वैशाख तु निशामुखे । वायुभं यदि लभ्येत सोपोच्या सा महाफला । इति । निशामुखं सायंसंध्याकालः। तद्यापि- न्येकदिन एव चेत्सैव प्राह्या । दिनद्वये तातौ तदव्याप्ती नु परैव । नक्षत्रयोगस्तु प्राशस्त्यार्थः । वायुभं स्वाती । यहा वैष्णवान्प्रति अयं निर्णयः । गोविंदार्णवे नृसिंहपुराणे- अनंगेन समायुक्ता नोपोप्या सा चतुर्दशी । पूर्णायुक्तां तु तां कुर्यानरसिंहस्य तुष्टये । यः करोति नरो मोहात्कामविद्धां च- नुर्दशी । धनापत्यैर्वियुज्येत तस्मात्ता परिवर्जयेत् । इति । अथ प्रयोगः । त्रयोदश्यां कृतैकभक्तः चतुर्दश्यां नित्यवि- धि समाप्य मध्याह्न तिलामलकैः स्नात्वा व्रतं संकल्पयेत् । नत्र मंत्रः। उपोप्यहं नारसिंह भुक्तिमुक्तिफलप्रदं । शरणं न्यां प्रपन्नोस्मि भक्तिं मे नृहरे दिश । इति । ततः--आचार्य वां वृणे ब्रह्मनारसिंहमहावते । त्वमेव नारसिंहो मे चतुर्वर्ग- फलप्रदः । इत्याचार्यवरणं कृत्वा । सायं मंडपांतस्तंडुलपुंजोपरि निहितपूर्णकुंभे गजतताम्रादिजातीयं पात्रं निधाय तत्र निहि- नां सौवर्णप्रतिमां पोडशोपचारैः संपूज्यायं दद्यात् । तत्र मंत्र:- हिरण्याक्षवधार्थाय भूभारोत्तारणाय च । परित्राणाय साधूनां जातो विष्णुर्नुकेसरी । गृहाणायं मया दत्तं सलक्ष्मीनृहरे म्वयं । इति । ततो रात्री जागरणं विधाय कृतनित्यक्रियः श्रीनृसिंह संपूज्याचार्याय धेनुं दक्षिणायुतां प्रतिमां च दद्यात् नत्र मंत्रः। नृसिंहाच्युत गोविंद लक्ष्मीकांत जगत्पते। अनेना. चीप्रदानेन सफलाः स्युमनोरथाः । इति । एवं दत्त्वा प्रार्थयेत् । मवंशे ये नरा जाता ये जनिष्यंति चापरे । तांस्त्वमुद्धर देवेश दुःसहाद्भवसागरात् । पातकार्णवमनस्य व्याधिदुःखांवुवारिभिः। नीवैश्च परिभूतस्य महादुःखगतस्य मे । करावलंबनं देहि शेपशायिन्जगत्पते । श्रीनृसिंह रमाकांत भक्तानां भयनाशन । श्रीरांबुधिनिवासिंस्वं चक्रपाणे जनार्दन । व्रतेनानेन देवेश ।

·MY म्मृतिकौस्तुमे विशेषतः । ससमुद्रगुहा । । भुक्तिमुक्तिप्रदो भव । इति । ततो ब्राह्मणैः सह पारणां विधाय भगवते व्रतं निवेदयेत् । त्वत्प्रसादस्वीकरणं यत्कृतं पारणं मया। प्रतेनानेन संतुएस्त्वं हि मुक्ति प्रयच्छ मे । इति नृसिंहजयं- त्युत्सवः । अथ पौर्णमास्यां कर्तव्यं निर्णयामृते यमगाथासु- यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं भंगसंयुतं । तिलैः प्रच्छाच वासोभिः सर्वरोरलंकृतं । वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु विशाखासु तेन सशैलवनकानना । सप्तद्वीपाधि- ता दत्ता पृथिवी नात्र संशयः । इति । तथा तत्रैव विष्णुः- कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी । ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुष्कृतं । इति।मदनरने आदित्यपुराणे- सूत उवाच-वैशाल्यां पौर्णमास्यां च सशः कमलयोनिना । तिलाः कृष्णाच गौराध तृपये सर्षदेहिनां । तस्मात्कार्य तिलैः सानं तत्रानो जुहुयात्तिलान् । निवेदितव्यं विधिवत्तिलपात्रं तु विष्णवे । तिलतैलेन दीपा देया देवेभ्य एवच । सोदकैच तिलैः सार्धे कर्तव्यं पितृतर्पणं । तिलैः समधुभिर्युक्तं ब्राह्मणस्य व तर्पणं । दानव्या दक्षिणाश्चापि तिलैमधुयुतैरपि । मंत्र जपेच पौराणं पारंपर्यक्रमागतं । तिला वै सोमदैवत्याः सुरैः सृष्टास्तु गोसवे । स्वर्गप्रदाः स्वतंत्राश्च ते मां रक्षतु नित्यशः । दद्याद नेन मंत्रेण तिलपात्राणि तत्र च । सप्तभ्यस्त्वथ पंचभ्यो ब्राम- णेभ्यस्तु कीर्तयेत् । प्रीयतां धर्मराजच देवाधान्ये तथैवच । एवं कृते स मुक्तः स्थात्पापैर्जन्मशतार्जितैः । इति । अस्यामेव कार्यातरमुक्तमपरार्के-नानमुदकुंभं च वैशा. ज्यां च विशेषतः । निर्दिश्य धर्मराजाय गोदानफलमामुयात् । सुवर्णतिलयुक्तैस्तु ब्राह्मणान्सप्त पंच च । तर्पयेदुदकुंभैस्तु ब्रह्म- हत्यां व्यपोहति । इति । कृतपैशाखमानस्योधापने इयमेव पूर्णमासी वैशाखैकादशीद्वादशीभ्यां सह वैकल्पिककालत्वेन वि- हिता । वामनपुराणे-मासमेवं बहिः सात्वा नद्यादौ विमले जले । एकादश्यां वा द्वादश्यां पौर्णमास्यामयापि वा । उपोप्य नियतो भूत्वा कुर्यादुधापनं बुधः । मंडपं कारयेदादौ कलशं तत्र विन्यसेत् । निष्केण वा तदर्धेन तदर्धाधेन वा पुनः । शल्या या कारयेद्देवं सौवर्ण लक्षणान्वितं । लक्ष्मीयुतं जगनाथ ·। ज्यष्ठमासकृत्यम् । ३३ पूजयेदासने दुधः । भूषणेअंदनः पुष्पैःपनैवेद्यसंचयैः। एवं संपूज्य विधिवदात्री जागरणं बरेत् । श्वोभूते कृतमैत्रोथ प्रहवे. पां प्रहान्यजेत् । होमं कुर्यात्प्रयोन पायसार्विचक्षणः । तिलाज्येन यर्वापि सर्वापि स्वशक्तितः । अष्टोत्तरसानं या शतमष्टोत्तरं तु वै । प्रतद्विष्णुस्तयेनैवमिदं विष्णुरनेन वा । व्रत- संपूर्तिसिध्यर्थं धेनुमेकां पयस्थिनीं। पादुकोपानही छत्रं गुरव व्यजनं तथा । शय्यां सोपस्करां दद्यादीपिका दर्पणं तथा । प्राह्मणाम्भोजयधिशतेभ्यो दद्याच दक्षिणां । कलशान्जलसंपूर्णा- स्तेभ्यो दद्यायवांस्तथा । एवं कृते माधवस्य उद्यापनविधी शुमे । फलमामोति सकलं विष्णुसानिध्यमामुयात्। अशक्तस्तु- वैशाल्यां विधिना सात्वा भोजयेद्राह्मणान्दश । कसरं सर्वपा- पेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । इति । निष्कचत्वारिंशन्माषाः । कृतमैत्रः कृतसूर्यदेवत्यप्रातह)मादिघटितप्रातःकृत्यः । अस्यामेव विशेषो विष्णुधर्मोत्तरे--वैशाखे पूर्णमास्यां वै जलस्थं जग- दीश्वरं । पूजयेद्वैष्णवो भत्त्या कृत्वोत्साहं मुदान्वितः । गीत- वाद्यपताकाचैः कृत्वा पुण्यं महोत्सवं । ज्येष्ठस्यैकादशी शुक्लां यजेत्तावत्प्रहर्षितः। इति । येनार्जितानि युधि भूमिपतीन्विजित्य दुर्गाणि दुर्घहतराणि धनैर्युतानि । श्रीवाजयाहदुरसंझनुपस्य तस्य वाचा हरेरिव गिरावनिदेवतुष्टयै ॥ १ ॥योऽनंतदेवकृतमं- थनसंनिबंधक्षीराधिजोऽथ कमलापतिना धृतो यः । नित्यं निजे हदि सतां प्रमुदेस्तु तस्य वैशाखदीधितिरियं स्मृ. तिकौस्तुभस्य ॥ । अथ ज्येष्ठकृत्यं तदुकं निर्णयामृते भविष्ये-पिटेन कंजजं कृत्वा ज्येष्ठे मासि सवैदिकं । पूष्पैः संपूज्य गंधादर्ना- नावनविभूषणैः । वर्षकोट्ययुतं सानं सूर्यलोके महीयते । इति । कंजजो ब्रह्मा । तत्रैव वामनपुराणे-उदकुंभावु धेनुं व तालतं सचंदनं । त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थ दातव्यं ज्येष्ठमासि वा । इति । अत्रैय शुक्लप्रतिपदि करवीरव्रतमुक्तं मदनरने भविष्योत्तरे श्रीकृष्ण उवाच-ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्रथमे- हि दिनोदये । देवोद्यानभवं हy करवीरं समर्चयेत् । रक्ततंतु- १ धूपनवेद्य. १ 'स्वर्गलोक'.

·। म्मृतिकोस्तुभे परीधानं गंधधूपविलेपनैः । प्ररूढसप्तधान्यैश्च नारंगै/जपूरकैः। गुणकैदरैर्भक्ष्यारिकेलेः मुशोभनः । अभ्युक्ष्याक्षततोयेन मंत्रेणे- त्यं समापयेत् । करवीर विषावास नमस्ते भानुवल्लभ । मौलि- मंडनदुर्गादिदेवानां सततं प्रिय । आकृष्णेनेति वेदोक्तमंत्रेणाभ्य- य॑ भक्तितः । एवं भक्त्या समभ्यर्च्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणां । प्रदक्षिणं ततः कुर्यात्ततः स्वभवनं व्रजेत् । पतहतं पुरा पार्थ सूर्याराधनकाम्यया । अनुष्ठितं निकुंभया सावित्र्या सत्यभामया। दमयंत्या सरस्वत्या गायत्र्या गंगया तथा। अन्याभिरपि नारीभि- मर्त्यलोकेऽप्यनुष्टितं । करवीरव्रतं पार्थ सर्वसौख्यफलप्रदं । संपूज्य रक्तकुसुमान्वितसर्वशाखं नीलैदलैस्तततनुं करवीरवृक्ष । भुक्त्वा मनोभिलपितान्भुवि भव्यभोगांस्ते वै प्रयांति भवनं भरताध्य भानोः । इति । अथ तृतीयायां रंभावनमुक्तं निर्णयामृते भविष्योत्तरे -ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायां स्माता नियमतत्परा । कुरु पार्थेषु पंचा. मीन्ज्वलमानान्हुताहुतीन् । गार्हपत्यं दक्षिणाग्निं सभ्यं चाहव- नीयकं । पंचमं भास्करं तेज इत्येते पंच वह्नयः । एतेषां मध्य- मा भूत्वा तिष्ठ पूर्वमुखी स्थिरा । चतुर्भुजां ध्यानपरां पंकजास- नसंस्थितां। मृगाजिनच्छन्नकटीं जटावल्कलधारिणीं । सर्वा- भरणसंयुक्तां देवीमभिमुखीं कुरु । महालक्ष्मी महाकाली महा- माया महामही । महानना महादेवी महामहिषमर्दिनी । गंगा च यमुना चैव शतगुर्नर्मदा तथा । सरस्वती वैतरणी सैव प्रोक्ता महासती। सप्रणवैनमोतैश्च नामभिः पूजनं भवेत्। चतुर्थी- सहितैश्चैव स्वाहांतैहोम इण्यते । तदास्यप्रेक्षणपरा भव तद्भावसं. युता । तस्या देव्या आस्यं मुखं । होमं कुर्युर्यतात्मानो ब्राह्मणाः सर्वतोदिशं । देव्याः पूजा प्रकर्तव्या पुष्पधूपादिना ततः। बहुप्र- कारं नेवैधं दातव्यं घृतपाचितम् । स्थापयेदप्रतो देव्याः सौभा- ग्याष्टकमेव च । जीरकं धान्यकं चैव कुसुंभं कुसुमं तथा । नि- पावाः पाचनतिला लवणं शर्करागुडम् । निप्पावः शिंवीधान्य- विशेषः। पाचनतिला भृष्टतिलाः । शर्करागुडयोर्विकल्पेन विधिः। पुष्पमंडपिका कार्यारंभास्तंभोपशोभिता । तत्र संपूजयेद्देवीं श- त्या स्वर्णादिनिर्मिताम् । पद्मासनेन संतिष्ठेद्यावत्परिणतोरविः । १ 'करवीरपुष्पम्'. २ देवीपुराण. ।

·। । चतुथ्यांमुमापूजा। ३५ नतः प्रणम्य रुद्राणी मंत्रमेतमुदीरयेत् । वेदेषु सर्पशालेषु दिवि भूमौ रसातले । श्रुतो रश्च बहुशो न शक्या रहितः शिवः । त्वं शक्तिस्त्वं स्वधा स्वाहा त्वं सावित्री सरस्वती। पति देहि सुतान्देहि गृहं देहि नमोस्तु ते। एवं क्षमापयेदेवीं प्र. णिपत्य पुनः पुनः । देहि भन्या गृहं रम्यं विचित्रं बहुभूमिकम्। छाद्य केदारकहारप्रतोलीभिरलंकृतम् । कुज्यस्तंभगवाक्षात्यं मणिमंडिततोरणम् । पनरागमहानीलमणिवैडूर्यभूषितम् । गृह- दानविधानेन ब्राह्मणाय यशस्विने । सपत्नीकाय संपूज्य मापस्करसंयुतं । प्रयच्छ प्रणता भूत्वा ततो वांछितदायकम् । मुवासिनीभ्यस्तइयं नैवेद्यं शूर्पसंस्थितं । निवर्त्य विधिनानेन ततः पश्चात्समापयेत् । दंपत्यानि च भोज्यानि चतुर्थ्यां मधुरै रसैः । देव्युवाच । इत्युक्तया मया चीर्णमिदं रंभावतं पुरा । व्रतांतेऽगस्त्यमुनये दत्तं वरगृहं महत् । लोपामुद्रा भर्तृयुता नमिन्वेश्मनि पूजिता । यतेन तेन देवेश भर्ता लन्धोसि शंकर । अर्धकाये स्थिता तेऽहं सौभाग्यबलगर्विता । कृष्णोवाच-- पूर्वमेवोमया चीर्ण याश्चरिप्यंति योषितः । पुरुषो वापि कौतेय ख्यातं रंभाप्रतं भुवि। भार्या पुत्रं गृहं भोगान्कुलवृद्धिमैवानुयुः । स्त्रीणां चातुलसौभाग्यं गार्हस्थ्यं सार्वकामिकं । सपत्नीदर्पदल- नं वशीकरणमुत्तमं । मृता शिवपुरं याति ततो विष्णुपुरं प्रजेत् । इति । इयं तृतीया पूर्वविद्धा ग्राह्या । पूर्वादाहत. वचनात्॥ अथ चतुर्थ्यामुमापूजनमुक्तं मदनरने ब्रह्मपुराणे- ज्येष्ठ शुक्लचतुझं तु जाता पूर्वमुमा सती। तस्मात्सा तत्र संपूज्या स्त्रीभिः सौभाग्यवृद्धये । उपहारैश्च विविधैर्गीतनृत्योत्सवादि- भिः । होमैः पयोभिर्वलैश्च पत्रपुष्पैः सुगंधिभिः । इति । अथा- एम्यां शुक्लादेवीपूजनमुक्त निर्णयामृत देवीपुराणे-शुक्ला- पृम्यां पुरा जाता शुक्लादेवी महाशनिः । वधाय दानवेंद्राणां शुरूपलेथ तां यजेत् । इति । अथ नवम्यां तंत्रव भविष्ये । उपवासपरो भल्या नवम्यां पूजयेदुमा । ब्रह्माणीमिति वै नाना श्वेतरूपेण रूपिणीं । ज्येष्ठे मासि नृपश्रेष्ठ कृत्वा नक्तस्य वै विधि । शाल्यनपायसोपेतं १ 'शोभितम्'. २ मवानुयान, ३ 'ब्रह्मपुराणे-'. ।

·३६ मृतिकाम्तुम स्वयं मुंजीत वाग्यतः । कुमारी भोजयेवापि स्वशक्या ब्राम- णांस्तथा । इति । अथ गंगावनारतिथिः । दशम्यां शुक्लपक्षे च ज्येष्ठे मासि कुजे दिन । गंगावतीर्णा हस्तछे सर्वपापहरा स्मृता। इति है- माद्री विष्णुधर्मोतेः । अथ बुधवारोपि विकल्पेन प्रशस्तः । ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः । व्यतीपाते गरानंदे कन्याचंद्र वृषे रवी । इति निर्णयामृते स्कांदवचनात् । भत्र यद्यपि हस्तनक्षत्रे सति कन्याचंद्रोवश्यंभावी बुधहस्तसंयो. गे चानंदयोगोषश्यंभावीत्यनयोः पृथग्रहणं व्यर्थमिति प्रतिमा. ति तथापि दशानामनुकीर्तनं सानकाले कार्यमिति ज्ञापनार्थ सदिति बोध्यं । पाठादेववशत्वे सिद्धे पुनर्दशयोगाति कीर्तनं की- तितानां दशानामेव पुण्यकालविशेषत्वमिति सापनाथै। अतएव यत्कैश्चिदुक्तं । दिनद्वयेपि कतिपययोगसत्वे यत्रैव योगभूयस्त्वं नत्रैव सानादिकं कार्यमिति तचित्यं । दशमी व्यती. पातयोर्योगांतरनिरपेक्षयोः शास्त्रांतरेण पुण्यकालत्वल.मेपि बुधवारगरानंदादीनां योगांतरनिरपेक्षाणां पुण्यकालत्वे माना- भावात् । अतो दिनद्वयेपि कतिपययोगवदशमीसत्वे गंगापूज. नादी देवे कर्मणि पूर्वावस्य पुण्यकालन्यात् नद्यापिन्येव द. शमी प्राहा। अत्र कर्तव्यं हेमाद्रौ-गंगामाने कृतार्थः स्यात्तस्मिन्यो. गे सन्नरः । हरेकै दश पापानि गंगा नत्र न संशयः । इति । काशीवासिनां विशेष उक्तः काशीग्वंडे-शाश्वमेधि- के सात्वा मुच्यते सर्वपातकैः । लिंगं दशाश्वमेधेशं दृष्ट्वा दश- हरातियौ । दशजन्मार्जितैः पापैस्त्यज्यते नात्र संशयः । इति । तत्रैव गंगापूजनमप्युक्तं । नमः शिवायै प्रथम नारायण्यै पदं ततः । दशहरायै पदमिति गंगाय मंत्र एष वै । स्वाहांतः प्रण. वादिध भवेदिशाक्षरो मनुः । पूजा दानं जपो होमस्तेनैव मनुना स्मृतः । इति । यत्र गंगा न लभ्यते तत्र नचंतरेपिसा- नादि कार्यमिति सापितं स्कान्दे-ज्येष्ठस्य शुक्लपशमी संवत्स. रमुखी स्मृता । तस्यां नानं प्रकुर्वांत दानं वैव विशेषतः । यां कांचित्सरितं प्राप्य देवादये तिलोदकं । मुच्यते दशभिः १ 'दद्यादर्भ'.

·। दशहरास्तोत्रम् । पापः स महापानकोपमैः । इति । अत्रायॆमिति पूजावयवेन पूजोपलक्ष्यते । एवं दर्भमिति पाठे आसनाचर्यदर्मेणापि । ततब नतर एव गंगां स्यात्वा पूजयेदिति भावः । तिलोदकमिति तीर्थप्राप्तिनिमित्ततर्पणानुवादः । अत्रैव स्तोत्रपाठः कर्तव्य इत्युकं मदनरने स्कांदे- तस्यां दशम्यामेतम स्तोत्रं गंगाजले स्थितः । यः पठेहशकृत्वस्तु दरिद्रो वापि चाक्षमः । सोपि तत्फलमामोति गंगां संपूज्य य. नतः । इति । स्तोत्रं च स्कान्दे-ब्रह्मोवाच । ॐ नमः शिवायै गंगायै शिवदायै नमो नमः । नमस्ते विश्वरूपिण्यै ब्रह्ममूत्यै नमो नमः।नमस्ते रुद्ररूपिण्यै शांकय ते नमोनमः । सर्वदेवस्थ. रूपिण्यै नमो भेषजमूर्तये । सर्वस्य सर्वव्याधीनां भिषश्रेष्ध्यै नमोस्तु ते । स्थाणुजंगमसंभूतविषहंत्र्यै नमो नमः । भोगोपभोग- दायिन्यै भोगवत्यै नमोनमः । मंदाकिन्यै नमस्तेस्तु स्वर्गदायै नमोनमः । नमस्त्रैलोक्यभूषायै जगद्धात्र्यै नमोनमः । नम. लिगुलसंस्थायै तेजोवत्यै नमोनमः। नंदायै लिंगधारिण्यै नारा- यण्यै नमोनमः । नमस्ते विश्वमुख्यायै रेवत्यै ते नमोनमः। गृहत्यै ने नमस्तेस्तु लोकधात्र्यै नमोनमः । नमस्ते विश्वमित्रायै नंदिन्यै ने नमोनमः । पृथ्व्यै शिवामृतायै च सुवृषायै नमोनमः । शां- नायै च वैरिष्ठायै वरदायै नमोनमः। उस्रायै सुखदोग यै च सं- जीविन्यै नमोनमः । ब्रमिष्ठायै ब्रह्मदायै दुरितन्यै नमोनमः । प्रणतार्तिप्रभंजिन्यै जगन्मात्रे नमोस्तु ते। सर्वापत्प्रतिपक्षायै मंग- लायै नमोनमः । शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे । सर्वस्यार्ति- हरे देवि नारायणि नमोस्तु ते । निर्लेपायै दुर्गहंत्र्यै दक्षायै ते नमोनमः । परात्परतरे तुभ्यं नमस्ते मोक्षदे सदा । गंगे ममा. प्रतो भूया गंगे मे देवि पृष्ठतः। गंगे में पार्षयोरोधि न्वयि गंगे- मे स्थितिः । आदौ त्वमंते मध्ये च सर्व त्वं गां गते शिवे। त्वमेव मूलप्रकृतिस्त्वं हि नारायणः परः । गंगे न्वं परमात्मा च शिवस्तुभ्यं नमः शिवे। य इदं पठते स्तोत्रं भक्त्या नित्यं नरोपि यः। शृणुने श्रद्धया युक्तः कायवाकचित्तसंभवैः । दशधा संस्थितै- दोषैः सर्वैरेव प्रमुच्यते।रोगातों मुच्यतेरोगादापद्यश्च प्रमुच्यते। द्विषद्भयो बंधनायैश्च भयेभ्यश्च प्रमुच्यते । सर्वान्कामानवामो- १ 'सर्वदाय'. २ 'वसिष्टाय'. ।

·३८ म्मृतिकौस्तुमे ति प्रेत्य ब्रह्मणि लीयते । इमं स्तवं गृहे यस्तु लेखयित्वा विनि- सिपेत् । नानिचोरमयं तत्र पापेभ्योपि भयं नहि । ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी हस्तसंयुता । संहरेनिविघं पापं बुधवारेज संयुता । तस्यां दशम्यामेतब स्तोत्रं गंगाजले स्थितः। यः पठे- इशकृत्वस्तु दरिद्रो वापि चाक्षमः । सोपि तत्फलमामोति गंगा संपूज्य यनतः । पूर्वोकेन विधानेन यत्फलं संप्रकीर्तितं । यथा गौरी तथा गंगा तस्माद्रौर्यास्तु पूजने । विधियों विहितः सम्यक्सोपि गंगाप्रपूजने । यथा शिवस्तथा विष्णुर्यथा विष्णु- स्तथा उमा । यथा उमा तथा गंगा चतूरूपं न मियते । विष्णु- रुद्रांतरं यस्तु श्रीगौर्योरतरं तथा । गंगागौर्योरतरं च यो ते मूढधीनरः । रौरवादिषु घोरेषु पच्यते नरकेष्वधः । मदत्ताना- मुपादानं हिंसा वैवाविधानतः । परदारोपलेवा च कायिकं वि- विघं स्मृतं । पारुष्यमनृतं चैव पैशून्यं चापि सर्वशः । असंबर- प्रलापश्च वायं स्थाचतुर्विधं । परद्रव्येप्वमिध्यानं मनसानिए- चिंतनम् । वितथाभिनिवेशश्च मानसं त्रिविध स्मृतं । एतानि दश पापानि हर त्वं मम जाहवि । दशपापहरा यस्मात्तस्माइश- हरा स्मृता । एतैर्दशविधैः पापैः कोटिजन्मसमुद्भवः । मुच्यते नात्र संदेहो ब्रह्मणो वचनं यथा । त्रयविंशच्छतान्पूर्वाम्पितनय पितामहान् । उद्धरत्येष संसारान्मंत्रेणानेन पूजिता । ॐनमोम. गवत्यै दशपापहरायै गंगायै नारायण्यै रेवत्यै शिवायै दक्षायै अमृतायै विश्वरूपिण्यै नंदिन्यै ते नमोनमः । ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः । 'योगे नंदे व्यतीपाते कन्याचंद्रेष रवी । दशयोगे नरः सात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । सितमकर- निषण्णां शुभ्रवर्णा त्रिनेत्रां करघृतकलशोवत्सोत्पलामत्य. भीष्टां । विधिहरिहररूपां सेंदुकोटीरजुटां कलितसितदुकूला जाहवीं तां नमामि । आदावादिपितामहस्य निगमव्यापारपात्र जलं पश्चात्पन्नगशायिनो भगवतः पादोदकं पावनं । भूयः शं- भुजटाविभूषणमणि होमहर्षेरियं कन्या कल्मषनाशिनी भग- वती भागीरथी दृश्यते । विष्णुपादाजसंभूते गंगे त्रिपथगा- मिनी । धर्मद्रवेति विख्याते पापं मे हर जाहवि । जाह्नवी सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी । वाराणस्यां विशेषेण गंगा १ 'गरानंदे'. २'गते रवी'.

·बिल्वत्रिरात्रिव्रतम् । ३९ । बोचरवाहिनी । गंगागंगेति यो ब्रूयायोजनानां शतैरपि । मु. म्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । इति । भयैकादश्यां निर्जलाव्रतमुक्त निर्णयामृते स्कांदे-ज्येष्ठे मासि नृपश्रेष्ठ या शुकैकादशी शुभा । निर्जलं समुपोप्यात्र जलकुंभान्सशर्करान् । प्रदाय विप्रमुख्येभ्यस्तापत्रयविवर्जितः । विष्णुलोकमवाप्येह मोदते विष्णुसंनिधौ । इति । जलकुंभ- दानमंत्रो वृसिंहपरिचर्यायां-देवदेव षीकेश संसाराण- बतारक । उदकुंभप्रदानेन यास्यामि परमां गतिं । इति । अत्र च निर्जलमिति नित्याचमनादिव्यतिरेकेण जलपानं निवार्यते । द्वादश्यां च सशर्करकुंभदानं विधीयते । तत्र हेमापि देयं । वृषस्थे मिथुनस्थे वा शुक्ला होकादशी भवेत् । ज्येष्ठे मासि प्रयतेन सोपोप्या जलवर्जिता । नाने वाचमने वापि वर्जित्वा बोदक बुधः । उपभुंजीत नैवान्यहतभंगोऽन्यथा भवेत् । उद- यादुदयं यावर्जयित्वा जलं बुधः । अप्रयत्नादवानोति द्वादश द्वादशीप । ततः प्रभात विमले द्वादश्यां स्नानमाचरेत् । जलं सुवर्ण दत्त्वा च द्विजातिभ्यो यथाविधि । भुञ्जीत कृतकृ- त्यस्तु ब्राह्मणैः सहितो वशी। इति । अथ शादश्यां महाभारते दानधर्मेषु-अहोरात्रेण द्वा- दश्यां ज्येष्ठ मासि त्रिविक्रमं । पूजयेदित्यनुषंगः । गवामयन- मामोति अप्सरोभिश्च मोदते। इति । अथ चतुर्दश्यां निर्णयामृते मात्स्ये-ज्येष्ठ पंच तथा सायं हेमधेनुप्रदो दिवं । यात्यष्टमीचतुर्दश्यो रुद्रवतमिदं स्मृ- तम् । इति । अथ पूर्णमास्यां तत्रैवादित्यपुराणे-ज्येष्ठे मासि तिलान्दद्यात्पूर्णमास्यां विशेषतः । अश्वमेधस्य यत्पुण्यं तत्मा- मोति न संशयः । इति । तत्रैव विष्णुः-ज्येष्ठी ज्येष्ठायुता चेत्स्यात्तस्यां छत्रोपानहदानेन नरो नराधिपत्यमामोतीति । अस्यामेव पौर्णमास्यां बिल्वत्रिरात्रिव्रतं हेमाद्री स्कांदे-ब्रह्मोवाच । ज्येष्ठे मासि तु संप्राप्ते पौर्णमास्यां द्विजो- सम । ज्येष्ठाकुजदिने कुर्यात्सिद्धार्थैः सानमुत्तमं । श्रीवृक्षं सिंचयेत्पश्चाएंधपुप्पैश्च पूजयेत् । वत्सरं त्वेकभक्तं तु हविप्या- अन कारयेत् । श्वसूकरखरादीनां वर्शने भोजनं त्यजेत् । अनेन 'चमने चैव'. ।

·स्मृतिकास्तुभे । । । विधिना सम्यबासि मासि समाचरेत् । ततः संवत्सरे पूर्णे गत्वा बिल्वसमीपतः । गृहीत्वा वालुका पात्र प्रस्थमात्रां महा- मुने । अथवा धान्यमादाय यवशालितिलादिकं । ततो वंशमय पात्रे वलयुग्मेन वेटयेत् । उमामहेश्वरं हैमं शक्त्या कुर्यात्सु- भूषितम् । रक्तवस्त्रयुगं दद्यावेद्यफलसंयुतम् । पुष्पैर्वहुविधै. प्रापि फलैर्नानाविधैस्तथा । गुडेभुजीरधान्यैलवणेन विक- टकैः । सप्तधान्यैस्तथा दीपैशपात्रप्रकल्पितः । रजनीकंठसूत्रैध शुभैः कुंकुमकेसरैः । अवतारं करोत्येषा उमादेवी हरप्रिया । श्रीनिकेत नमस्तुभ्यं शिवप्रिय नमोस्तुते। अवैधव्यं च मे देहि श्रियं जन्मनि जन्मनि । श्रियं धनं पति पुत्रानारोग्यं कुलसंततिं । सौभाग्यं रूपसंपत्ति पूजितस्त्वं प्रयच्छ मे । सहस्रं बिल्वपत्राणां होमयेत्तु यथाविधि । पायसं तत्र जुहुयाद्विप्रः शांतोथ मंत्र- वित् । राजतं श्रीतरं कृत्वा सुवर्णफलशोभितम् । अष्टोत्तरशतं यावत्पीतवस्त्रेण वेटयेत् । प्रयोदश्यां समारभ्य यावत्पूर्णा भवेतिथिः । त्रिरात्र जागरं कृत्वा उपवासं जितेंद्रिया । उमा- पते पशुपते त्रैलोक्याधिपते प्रभो । गृहाणायं मया देव गौर्या सह महेश्वर । ततः प्रभाते संयाते नात्वा च तिलसर्पपैः । वस्त्रालंकारपुष्पैश्च गुरोद॑पत्यमर्चयेत् । पादुकोपानहच्छत्रं शय्यां गां च सुभूषिताम् । गुरुं प्रपूज्य भक्त्या तु दद्यादेतत्प्रयत्नतः। पोडशाप्टी चतस्रो वा द्विजान्दंपत्यभूपितान् । वस्त्रालंकारगोदा- नैस्तस्मिन्नहनि पूजयेत् । मिष्टान्नभोजनं दद्यादात्मनः श्रेय इच्छता । या नारी कुरुते चैतहतं पापप्रणाशनम् । सर्वसि. द्धिकरं पुण्यं शिवलोके महीयते । कल्पकोटिशतं यावदास्थाय शिवसंनिधौ । ततो राशी भवेन्मत्यें पुत्रपौत्रसमन्विता । इति स्कन्दपुराणोक्तं बिल्वत्रिरात्रिव्रतम् ॥ अस्यामेव वटसावित्रीव्रतमुक्तं स्कांदे-बतं त्रिरात्रमु- हिश्य दिवारानं स्थिरा भवेत् । इत्युपक्रम्य-ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पौर्णमास्यां तथा व्रतम् । चीर्ण पुरा महाभत्त्या कथितं ते मया नृप । इति । एतधामावास्यायामपि । तदुक्तं निर्णयामृते भविष्योत्तरे-अमायां च तथा ज्येष्ठे वटमूले महासती । त्रिरात्रोपोषिता नारी विधिनानेन पूजयेत् । अशक्ता तु प्रयो. दश्यां नक्तं कुर्याजितेंद्रिया । अयाचितं चतुर्दश्याममायां समु- ·वटसावित्रीव्रतविधिः । ४१ पोषणम् । गृहीत्वा वालुका पात्रे प्रस्थमात्रां युधिष्ठिर । ततो वंशमये पाने वलयुग्मेन 'वेष्टिते । सावित्रीप्रतिमा कुर्यात्सर्वाव- यवशोमिनीं । सौवर्णी मृन्मयीं वापि स्वस्वशत्या विनिर्मितां । साधे सत्यवता साध्वीं फलनैवेद्यदीपकैः । वटावलंबितं कृत्वा काष्ठभारं युधिष्ठिर । विरुदैः समधान्यैश्च बहुधा संप्रकल्पितैः । रजन्या कंठसूत्रैश्च शुभैः कुंकुमकेसरैः । सावित्र्याल्यानकं चापि वाचयीत द्विजोत्तमैः । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतपुरःसरं । ततः प्रभाते विधिना पूर्वोक्तेन नराधिप । तामपि ब्रह्मणे दद्या- प्रणिपत्य क्षमापयेत् । दानमंत्रश्च-सावित्रीयं मया दत्ता सहिरण्या महासती। ब्रह्मणः प्रीणनार्थाय ब्राह्मण प्रतिगृह्यताम्। इति । एवं दत्त्वा द्विजेंद्राय सावित्री तां युधिष्ठिर । नैवेद्यादि च तत्सर्वे ब्राह्मणस्य गृहं नयेत् । स्वयं दशपदं गच्छेत् स्ववेश्म पुनराविशेत् । तत्र भुक्त्वा हविष्यानं ब्राह्मणैर्योधवैः सह । वि- सर्जयेत्ततो विद्वान्सावित्री प्रीयतामिति । व्रतेनानेन राजेंद्र वैधव्यं नामुयात्कचित् । इति ॥ अथ पौर्णमास्यामेतद्रतविधिर्भविष्ये-ज्येष्ठे मासि प्रयो- दश्यां दंतधावनपूर्वकं । दंतकाष्ठं समं शुभं जातीयं चतुरंगुलं । भक्ष्येऽहं कायशुद्ध्यर्थ व्रतविघ्नविनाशनं । नित्यं स्त्रायान्महानद्यां तडागे निझरेपि वा । विशेषतः पूर्णिमायां स्नानं सर्पपवजलैः स्कांदे-मात्वा चैव शुचिर्भूत्वा व सिंचेतहदकैः । वट सिं. चामि ते मूलं सलिलैरमृतोपमैः । सूत्रेण वेपये भत्या गंध- पुष्पाक्षतैः शुभैः । इति वटमूलं जलेनासिच्य । नमो वैवस्वता- येति कुर्याचैव प्रदक्षिणां । वनं प्रदक्षिणं सूत्रेणावेष्टय गंधाक्षत- पुष्पैः संपूज्य-नमोव्यक्तस्वरूपाय महाप्रणवरूपिणे । महद्र- सोपविष्टाय न्यग्रोधाय नमोस्तु ते । इति नत्वा त्रिरात्रनियम कुर्यात् । तत्र नियममंत्रः-त्रिरात्रं लंघयित्वा तु चतुर्थे दिवसे त्वहं । चंद्रायायै प्रदत्त्वा च पूजयित्वा च तां सतीं। मिष्टान्नानि यथाशत्या भोजयित्वा द्विजोत्तमान् । भोक्ष्येहं तु जगद्धात्रि निर्विघ्नं कुरु मे शुभे । कृत्वा वंशमये पात्रे वालुकाप्र- स्थमेव च । समधान्ययुतं पात्रं प्रस्थेनैकेन पूरयेत् ॥ वस्त्रद्वयो- परि स्थाप्य सावित्री ब्रह्मणा सह ॥ इति ॥ १ वेटयेत्. २ विरूपः ।

·१२ म्मृतिकौस्तुमे अथ वटसावित्रीपूजा॥ आचम्य देशकालौ स्मृत्वा मम सावि- ज्यादिदेवताप्रीतिद्वारा समस्तपापक्षयपूर्वक मर्तुः पुत्राणां वायु. रारोग्यप्राप्तयेह जन्मनि जन्मांतरे व स्थिरसौभाग्यपत्यवियोग- कुलवृद्धिधनधान्यसुखसमृयादिकल्पोतफलसिखये 'त्रिदि- नात्मकं' सावित्रीब्रतं करिष्ये । तदंगं बटमूले प्रासावित्र्यादि- पूजनमहं करिष्ये । निर्विघ्नतासिमर्थ गणपति संपूज्य कलशघंटा- दि पूजाते संभारान्मोत्य वटमूले प्रतिमादी ब्रह्मादीन्पूजयेत् । (महीधौरित्यादिविधिना कलशं संस्थाप्य तदुपरि पूर्णपात्रे प्रति. मादौ)। ब्रह्माणं सह सावित्र्या सावित्री सत्यवत्नियां । धर्मराज मुनींद्रं च ध्यायामि च महातरं । इति ध्यात्वा । मागच्छ देवि सावित्रि ब्रह्मपनि तपस्विनि । यावत्संपूजयाम्यत्र सर्वसौमा- ग्यदायिनि । सावित्र्यैनमः आवाहनं । मासनेस्मिन्महादेवि स्वर्णरत्नविभूषिते । उपविश्य प्रसादेन प्रीता मे भव सुबते । आसनं० । महादेवि महामाये भक्कानंद विधायिनि । पाचं गृहाण मे मातब्रह्मप्राणसमे शुभे । पापं । फलपुष्पयुतं सम्यक् शुद्धाक्षतसमन्वितं । गृहाणायें मया दत्तं ब्रह्मणा सह सुनते । अयं । गंगादिनानातीर्थेभ्य आहतं विमलं जलं । कर्पूरवासितं शीतं गृहाणाचमनीयकं । आचमनीयं । सर्वकालुप्यहीनायै परि- पूर्णमुखांबुजे । मधुपर्कमिमं देवि कल्पयामि प्रसीद मे । मधु. पर्के । उत्थितोप्यशुचिर्नैव यस्याः स्मरणमात्रतः । शुद्धिमामोति तस्यै ते पुनराचमनीयकं । आचमनीयं । सुगंधिद्रव्यसंयुकं सीरं दधि घृतं मधु । शर्करा सपयामीह लक्ष्मीनारायणस्य च ॥ पंचामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु । शर्करादिसमायुकं मानार्थ प्रतिगृह्यतां । पंचामृतमानं । जगधोने जगरात्रि ब्रह्माणि कमलासने । माहि तापहरे शीतैस्तीनीतैः शुभैर्जलैः। शुद्धोदकमानं ॥ पूर्वाराधनं समाप्य महाभिषेकः ॥ दुर्लयुग्मं सुनवं विलसत्कनकोज्वलं । सुकोमलं च सुलक्ष्णं गृहाण परमेश्वरि । वलं । कस्तूरीधनसारादिकुंकुमागरुमिमितं । चंदनं च सुखस्पर्श गृहाणायतलोचने । चंदनं । अक्षता विमला: शुद्धा मुकामणिसमप्रमाः । भूषणार्थ मया देवि देहि मे निर्मला धियं । अक्षतान् । भूषणानि च दिव्यानि मुक्ताहारयुतानि च । त्वदर्थमुपक्लुप्तानि गृहाण शुमलोचने । अलंकारान् । कंठसूर्य ·। शिरः पू०। वटसावित्रीपूजा । १३ नाउपत्रं हरिद्राकुंकुमांजनं । सिंदूरादिप्रदास्यामि सौभाग्य देहि मेऽव्यये । सौभाग्यद्रव्याणि । मालतीचंपकादीनि सुगं. धीनि शुचिस्मिते । पुष्पाणि सुमहाभागे पूजार्थे प्रतिगृह्यतां। पुष्पाणि ॥ अथांगपूजा । सावित्र्यैनमः पादौ पूजयामि । प्रसा- वित्र्यै । जंघे पूछ । कमलपत्राक्ष्यैः कटिं० । भूतधारिण्यै। उदरं । गायत्र्यै० कंठं । ब्रह्मप्रियायै० शिरः ॥ अथ सत्त- वत्पूजा । धाने पादौ । ज्येष्ठाय उदरं । परिमेष्ठिने० मे; पू० । अग्निरूपाय: कटिंपू० । वेधले. उदरं । पमनाभाय. हदयं० । विधये. कंठं । हिरण्यगर्भाय. मुखं । ब्रह्मणे. विष्णवे. सर्वागं पू० ॥ देवद्रुमरसोद्भुतः कालागर- समन्वितः । आप्रेयतामयं धूपः सावित्रि प्राणतर्पणः। धूपं । चक्षु- दं सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम् । आर्तिक्यं कल्पितं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि । दीपं । शर्कराज्यविमिश्रं तु पायसं मधुसंयुतं । बहुप्रभेदैः पकानः खाद्यैरामोदसंयुतं । पसं विविधं स्वादु नैवेद्यं प्रतिगृह्यतां । नैवेद्यं । आचमनं । इदंफल- मिति फलं । पूगीफलमिति तांबूलं । हिरण्यगर्भेति दक्षिणां । सावित्री च प्रसावित्री सततं ब्रह्मणः प्रिये । जगत्पूज्ये जग- न्मातर्विधातृवरदे नमः । सावित्रि त्वं यथा देवी चतुर्वर्षशता- युपं । पति प्राप्तासि गुणिनं मम देवि तथा कुरु । सावित्री व प्रसावित्री सततं ब्रह्मणः प्रिये । पूजितासि द्विजैः सर्वैस्त्रीमि- मुनिगणैस्तथा। त्रिसंध्यं देवि भूतानां वंदनीयासि सुव्रते। मया दत्ता च पूजेयं त्वं गृहाण नमोस्तुते । इति पुष्पांजलि दत्त्वा । यानि कानि च पापानि जन्मांतरकृतानि च । तानि- तानि विनश्यति प्रदक्षिणपदेपदे । प्रदक्षिणां । पद्भयां कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा तथा । भल्या निवेदयामीशे प्रणामा- न्सुरसुंदरि । नमस्काराः ॥ ततोयें दधात् । ओंकारपूर्वके देवि सर्वदुःखनिवारिणि । वेदमातर्नमस्तुभ्यमवैधव्यं प्रयच्छ मे । पतिव्रते महाभागे चंद्रजाते शुचिस्मिते । रढवते रढमते भतुम प्रियवादिनि । अवैधव्यं च सौभाग्यं देहि त्वं मम सुव्रते। पुत्रान्पी. त्रांच सौभाग्यं गृहाणाये नमोनमः । इदमये । अथ प्रार्थना । सावित्रि ब्रह्मगायत्रि सर्वदा प्रियभापिणि । तेन सत्येन मां पाहि दुःखसंसारसागरात् । त्वं देवी त्वं शची गौरी त्वं प्रभा चंद्र- ..

·स्मृतिकौस्तुमे । । मंडले । त्वमेव च जगन्माता त्वमुखर वरानने । यन्मया दुष्कतं सर्व कृतं जन्मशतैरपि । भस्मीभवतु तत्सर्वमवैधव्यं च देहि मे। अवियोगो यथा देवि सावित्र्या सहितम्तव । अवियोगस्तया. स्माकं भूयाजन्मनि जन्मनि । साधु वासाधु वा कर्म य- पदाचरितं मया । तत्सर्व क्षम्यतां देवि गृहाणाराधनं परं । प्रार्थना । सुवासिन्यस्ततः पूज्या दिवसे दिवसे गते । सिंदूरं कुंकुमं चैव तांबूलं च पवित्रकं । तथा दद्याद शाणि भक्ष्य- भोज्यादिकं सदा । सुवासिनीविजार्चाचैः सुकृतं यन्मयार्जितं । तत्फलं परमेशानि मया तुभ्यं समर्पितं । निवेदनं । एवं त्रिदिनं। इति अन्यग्रंथीया घटसावित्रीपूजा समामा । अथ कथा । स्कांदे-सनत्कुमार उवाच । कुलस्त्रीणां व्रतं देव महाभाग्यकरं वद । अवैधव्यकरं स्त्रीणां पुत्रपौत्रप्रदायकम् ॥१॥ ईश्वर उवाच ॥ आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधा- मिकः । नाना चाश्वपतिौरो वेदवेदांगपारगः ॥२॥ अनप. त्यो महाबाहुः सर्वैश्वर्यसमन्धितः। सपत्नीकस्तपस्तेपे समाराधन- तत्परः ॥३॥ सावित्रीं शतसाहनं जपन्नास्ते महामनाः । जुहोति चैव सावित्र्या भत्त्या परमया युतः ॥ ४ ॥ ततस्तुष्टा तु सा देवी सावित्री द्विजसत्तम । सा विग्रहवती देवी तस्य दर्शनमागता ॥५॥ तां तु दृष्ट्वा जगद्वंद्यां सावित्री स नृपोत्तमः । प्रणिपत्य स्थितो भत्त्या प्रहटेनांतरात्मना ॥ ६ ॥ तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ तुष्टा देवी जगाद ह ॥ ७ ॥ सावित्र्युवाच । तुष्टाहं तव राजेंद्र वरं वरय सुबत ॥ एवमुक्तस्तया राजा प्रसनां तामुवाच ह ॥ ८ ॥ अश्वपतिरुवाच । अनपत्यो यहं देवि पुत्रमिच्छामि शोभनं । नान्यं वृणोमि सावित्रि पुत्रादिह जगन्मये ॥ ९ ॥ अन्यदस्ति समनं मे क्षितौ यचापि दुर्लभं । प्रसादात्तव देवेशि तत्सर्व विद्यते गृहे । एवमुका तु सावित्री प्रत्युवाच नराधिप ॥ १० ॥ सावित्र्युवाच । पुत्रस्ते नास्ति राजेंद्र कन्यैका ते भविष्यति । कुलस्यं तु सा राजमुद्धरिष्यति भामिनी ॥ ११ ॥ मनाना राजशार्दूल तस्या नाम भविष्यति । इत्युक्त्वा तं मुनि. श्रेष्ठ राजानं ब्रह्मणः प्रिया ॥ १२ ॥ अंतर्धानं गता देवी संतु- टोसौ महीपतिः । ततः कतिपयाहोभिस्तस्य राक्षी महीभुजः ॥ १३॥ ससत्वाऽजायत सुतां पूर्णे काले सुपावह । सावित्र्या ·वटसावित्रीकथा । १५ तुष्टया दत्ता तया जप्तया यतः ॥ १४ ॥ सावित्रीत्येव वरदं तस्या नाम बभूव ह । राजते देवगर्भाभा कन्या कमललोचना ॥ १५ ॥ ववृधे सा मुनिश्रेष्ठ चंद्रलेखेव चांबरे । तां मग मां रूपेणाप्रतिमां भुवि ॥ १६ ॥ अयाच्यमानां च वरै राजा चिंतामुपेयिवान् । तस्या रूपेण ते सर्वे सनिरुद्धा मही- भुजः ॥ १७ ॥ ततः स राजा वाहूय प्रोवाच कमलेक्षणाम् । पुत्रि प्रदानकालस्ते न च याचंति केचन ॥ १८ ॥ स्वयं वरय हवं ते पति गुणसमन्वितम् । मनःप्रहादनकरं शीलेनाभि- जनेन च ॥ १९ ॥ इत्युक्त्वा तां स राजेंद्रो वृद्धामात्यैः सहैव ताम् ॥२०॥ वस्त्रालंकारसहितां धनरत्नैः समन्विताम् । विसमं च क्षणं तत्र यावत्तिष्ठति भूमिपः ॥ २१ ॥ तावत्तत्र समागच्छन्नारदो भगवानृषिः । संपूज्य च ततो राजा अर्घ्यपा. घेन तं मुनि ॥२२॥ आसने च सुखासीनं पूजितं तेन भूभुजा । पूजयित्वा मुनि राजा प्रोवाचेदं द्विजोत्तमं ॥ २३ ॥ पावितोहं त्यया विप्र दर्शनेनैव नारद । यावदेवं वदेवाजा तावत्सा कम- लेक्षणा ॥ २४ ॥ आश्रमादागता देवी वृद्धामात्यैः समन्विता । अभिवाद्य पितुः पादौ ववंदे सा मुनि ततः ॥ २५॥नारदोऽपि च तुष्टां तां दृष्ट्वा प्रोवाच भूमिपं । कन्येयं देवगर्भामा किमर्थ न प्रयच्छसि ॥ २६ ॥ वराय त्वं महाबाहो वरयोग्यास्ति सुंदरी । एवमुक्तस्तदा तेन मुनिना नृपसत्तमः ॥ २७ ॥ उवाच तं मुनि वाक्यमानेतुं प्रेषिता हि सा । आगतेयं विशालाक्षी मया संप्रे- पिता सती ॥ २८ ॥ अनया यो वृतो भर्ता पृच्छ त्वं मुनिस- सम । सा पृटा तेन मुनिना तस्मै चाचष्ट भामिनी ॥ २९ ॥ आश्रमे सत्यवानाम घुमत्सेनसुतो मुने । भर्तृत्वे मनसा विष वृतोऽसौ राजनंदनः ॥ ३० ॥ नारद उवाच । कष्टं कृतं महा- राज दुहित्रा तव सुव्रत । अजानंत्या वृतो भर्ता गुणवान्सत्य- वादकः ॥ ३१ ॥ सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । स्वयं सत्यं प्राभाषेत सत्यवानिति नामतः ॥ ३२ ॥ तथा चाश्याः प्रियास्तस्य ह्यश्वैः क्रीडति मृन्मयैः । चित्रेपि विलिख- त्यश्वांधिवाश्वस्तेन चोच्यते ॥ ३३ ॥ रूपवान्गुणवांश्चैव सर्व- शालविशारदः । न तस्य सरशो लोके विद्यते चेह मानवः ॥ ३४ ॥ सर्वैर्गुणैः स्वयं पूर्णो रबैरिव महोदधिः । एको दोषो ।

·स्मृतिकौस्तुभे । महानत्य गुणानावृत्य तिष्ठति ॥ ३५ ॥ संवत्सरेण क्षीणायु- देहत्यागं करिष्यति ॥ ३६॥ अश्वपतिरुवाच । अन्यं वर- य भद्रं ते बरं सावित्रि गम्यतां । विवाहस्य तु कालोयं वर्तते शुभलोचने ॥ ३७ ॥ सावित्र्युवाच । नान्यमिच्छाम्यहं तात मनसापि वरं प्रभो । यो मया च वृतो भर्ता स मे नान्यो भवि- प्यति ॥ ३८ ॥ विचित्य मनसा पूर्व वाचं पश्चात्समुधरत् । क्रियते च ततः पश्चाच्छुभं वा यदि वाशुभम् । तस्मान्मनः पुमांस मे कथमन्यं वृणोत्यहो ॥ ३९ ॥ सजल्पंति राजानः सहजल्पंति पंडिताः। सकृत्कन्या प्रदीयेत त्रीण्येतानि सकृत्स- कृत् ॥ ४० ॥ इति मत्वा न मे बुद्धिर्विचलेद्धि कथंचन । सगुणो निर्गुणो वापि मूर्खः पंडित एव वा । दीर्घायुरथवा- ल्पायुः स वै भर्ता मम प्रभो ॥ ४१ ॥ नान्यं वृणोमि भर्तारं यदि साक्षाच्छचीपतिः । इति मत्वा त्वया तात यत्कर्तव्यं वदस्व तत् ॥ ४२ ॥ नारद उवाच । स्थिरा बुद्धिश्च राजेंद्र सावित्र्याः सत्यवत्यतः । त्वरयस्व विवाहाय भर्ना सह कुरु विमां॥४३॥ ईश्वर उवाच। निधितां तु मति ज्ञात्वा स्थिरां बुद्धिं च निश्च- लाम् । सावित्र्याश्च महाराजः प्रतस्थे स वनं प्रति ॥४४॥तां गृहीत्वा ततो राजा धुमत्सेनस्य संनिधौ । स्वल्पानुगो महा- राजो वृद्धामात्यैः समन्वितः ॥ ४५ ॥ नारदस्तु ततः खे वै तत्रैवांतरधीयत । स गत्वा राजशार्दूलो घुमत्सेनाश्रम ततः ॥ ४६ ॥ वृद्धश्वांधश्च राजासौ वृक्षमूलमुपाश्रितः । तस्य चाश्वपती राजा पादौ जग्राह वीर्यवान् ॥ ४७ ॥ स्वनाम च समुधार्य तस्थौ तस्य समीपतः। उवाच राजातं भूपं किमा- गमनकारणम् ॥ ४८ ॥ पूजयित्वार्घ्यदानेन वन्यमूलफलैच सः । ततः पप्रच्छ कुशलं स राजा मुनिसत्तम ॥ ४९ ॥ अश्व- पतिरुवाच । कुशलं दर्शनेनाथ तव राजन्पतिं च वै । दुहिता मम सावित्री तव पुत्रमभीप्स्यति ॥५०॥ भर्तारं राजशार्दूल प्रामोत्वियमनिंदिता । मनसा कांक्षितः पूर्व भायमनया प्रभो । आवयोश्च सुसंबंधो भवत्वद्य ममेप्सितः ॥५१ ॥ धुमत्सेन उवाच । वृषधांधश्च राजेंद्र फलमूलाशनो नृप । राज्यच्युतम मे पुत्रो वने वन्येन जीवति ॥५२॥ सा कथं सहते दुःखं दुहिता तव कानने। अनभिज्ञा च दुःखानामित्यहं नाभिकांक्षये ।

·वटसावित्रीकया। । ॥५३॥ अश्वपतिरुवाच ॥ मनया च वृतो भतो जानत्या राजसत्तम । अनेन सह संवासस्तव पुत्रेण मानद ॥ ५४॥ स्वर्गतुल्यो महाराज भविष्यति न संशयः । एवमुक्तस्तदा तेन गमा राजर्षिसत्तमः ॥ ५५ ॥ तथेति स प्रतिक्षाय चकारोवा- हमुत्तमं । कृत्वा विवाहं राजेंद्रः संपूज्य विविधैर्धनैः ॥ ५६ ॥ अभिवाच घुमत्सेनं जगाम नगरं प्रति । सावित्री तु पति लब्ध्वा शक्र प्राप्य यथा शची ॥५७॥ सत्यवानपि राजर्षिस्तया पत्न्याभिनंदितः । क्रीडते तदनोद्देशे पौलोम्या पौलोम्या मघवानिव ॥५८॥ नारदस्य तदा वाक्यं हृदयेन मनस्विनी । पहंती नियम चके यतस्यास्य च भामिनी ॥ ५९ ॥ गणयंती दिनान्येव न लेभे सौल्यमुत्तमम् । ज्ञात्वा तं दिवसं विप्र भर्तुर्मरणकारणं ॥६०॥ अनागतं च नियमं त्रिदिनस्य मनस्विनी । अस्मि- दिने च मर्तव्यं तदा सत्यवता मुने ॥ ६१॥ कुठारं संगृहीत्वा च पीठकं चैव सुग्रतः । तं प्रस्थितं वनं चैव सावित्री वाक्यम- प्रवीत् ॥ ६२ ॥ न गंतव्यं वनं वद्य मम वाक्येन मानद । अथवा गम्यते साधो मया सह वनं बज ॥ ६३ ॥ संवत्सरच संपूर्ण आश्रमेऽस्मिन्मम प्रभो । तदनं द्रामिच्छामि प्रसादं कुरु नुव्रत ॥६४ ॥ सत्यवानुवाच । नाहं स्वतंत्रः सुश्रोणि पृच्छत्व पितरौ मम । ताभ्यां प्रस्थापिता गच्छ मया सह शुचिस्मिते ॥ ६५ ॥ एवमुक्ता तदा तेन भर्ना सा कमलेक्षणा । श्वश्रूश्वशु- रयोः पादावभिवाघेदमब्रवीत् ॥६६॥ वनं द्रष्टुमभीच्छेद्य आहां मह्यं प्रदीयताम् । उवाच वाक्यं वाक्यहा परमेनं प्रयच्छय ॥ ६७ ॥ तच्छ्रुत्वा भाषितं वाक्यं सावित्र्या द्विजसत्तम । वरं वृणीव भद्रं ते यं त्वमिच्छसि भामिनि ॥६८॥ ततः सा वचनं श्रुन्वा श्वश्रूश्वरयोस्तदा । उवाच वचनं साध्वी वरमेकं प्रयच्छय ॥ ६९ ॥भर्नासह वनं गंतुमेव मे त्वरते मनः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा घुमत्सेनोऽब्रवीदिदं ॥७० ॥ व्रतं कृतं त्वया भद्रे पारणं कुरु सुव्रते । पारणांते वनं भीरु ततोगतुं त्वमहसि ॥ १ ॥ सावित्र्युवाच । नियमश्च कृतोऽस्माकं रात्रौ चंद्रोदये सति । जाते मया प्रकर्तव्यं तात शृणु भोजनम् ॥ ७२ ॥ वनदर्शन. कामास्मि भ; सह मयाद्य वै । न मे तत्र भवेद्ग्लानिर्भर्ना सह नराधिप ॥ ७३ ॥ इत्युक्तस्तु तदा राजा घुमत्सेनो मही- मे ·४८ स्मृतिकौस्तुमे पतिः । यतेऽभिलषितं पुत्रि तत्कुरुष्व सुमध्यमे ॥ ७४॥ नम- स्कृत्वा तु सावित्री बाबूं च शुरं तथा । सहिता मुनिशार्दूल तेन सत्यवता विमो ॥७५॥विलोकयंती भर्तारं तंबकालं मन- स्विनी । वनं च फलितं दृष्ट्वा पुष्पितं द्रुमसंकुलं ॥ ७६ ॥ छमाणां चैव नामानि मृगाणां चैव भामिनी । पश्यंती मृगयू- थानि हृदयेन प्रवेपती ॥ ७७ ॥ तत्र गत्वा सत्यवान्वै फला- न्यादाय सत्वरं । काष्ठानि च समादाय वबंध मारकं तदा ॥७॥ कठिनं पूरयामास कृत्वा वृक्षावलोकनं । वटवृक्षस्य सा साध्वी उपविष्टा महासती ॥ ७९ ॥ काष्ठान्यावृणुतस्तस्य जाता शिरसि वेदना । ग्लानिय महती जाता गात्राणां वेपथुस्तदा ॥ ८ ॥ आगत्य वृक्षसामीप्यं सावित्रीमिदमब्रवीत् । ग्लानिम महती जाता शिरसञ्चापि घेदना ॥ ८१ ॥ कंटकैमियते भद्रे शिरो मे मूलसंस्थितैः । उन्संगे तव सुश्रोणि स्वमुमिच्छामि सुनते ॥ ८२ ॥ अमिक्षा सा विशालाक्षी तस्य मृत्योर्मनस्विनी । प्राप्त कालं मन्यमाना तस्मै तत्रैव भामिनी ॥ ८३ ॥ सत्यवानपि सुतस्तु कृत्वोत्संगे शिरस्तदा । तावत्तत्र समागच्छत्पुरुषः क- प्णपिंगलः ॥ ८४ ॥ जाज्वल्यमानं वपुषा ददृशे चाथ भामिनी। उवाच वाक्यं वाक्यमा कस्त्वं लोकभयंकरः ॥ ८५ ॥ नाहं धर्षयितुं शक्या पुरुषेणापि केनचित् । इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं यमो लोकभयंकरः ॥ ८६ ॥ क्षीणायुस्तु वरारोहे भर्ता तव मन- स्विनि । केनापि न महादेवि नेतुं शक्यस्त्वकतः ॥ ८७ ॥ अन्यैर्दुर्विषहं तेजः सोढुं शक्यं न ते शुभे । इति मत्वा वरारोहे स्वयमागमनं मम ॥ ८८ ॥ इत्युक्त्वा तां वरारोहां तस्य देहा. न्महात्मनः । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं बद्धा पाशेन दुस्तरं ॥ ८९ ॥ निवकर्ष ततो वेगागृहीत्वा प्रस्थितः पुरम् । सावित्री तु ततः पभावनुयाति स तं पति ॥ ९० ॥ यम उवाच । निवर्तस्व म- हामागे त्वं दूरं समुपागता । गत्वा स्वभवनं शीघ्रं कुरु .चैवौ- र्वदेहिकम् ॥ ९१ ॥ एवमुक्ता तु सा तेन प्रत्युवाच समं तदा। न भ्रमो नैव च ग्लानिः सकाशे तव मानद ॥९२ ॥ विशेषतच भ- तुर्मे कुतो ग्लानिः सुरेश्वर । धर्मेण त्वं पालयसे धर्मेण त्वं विव- धंसे॥१३॥ नाफलं दर्शनं देव सतामुक्कं कदाचन । आहुः साप्तपदं मैत्रमिति नीतिविदो विदुः॥१४॥ईश्वर उवाच । संतुष्टस्तेन वा- ·बटसावित्रीकया। गोवधर्मराजः स्वयं तदा ।पराणामीश्वरोदाता बरं वस्यै दिद। शह॥ ५५ ॥ सायने वात्मनः पुत्रापितुः पुत्रशतं तथा । :- प्राति सा बने श्वभूवशुरयोस्तदा ॥ ९६॥ राज्यमाति तथा प्रमन्त्रीवितं च तथा विमो । भर्तुः कमलपत्रासी निवृत्ता सा सुमभ्यमा ॥ ९७ ॥ प्रदक्षिणां ततः कृत्वा धर्मराजाय सुनता। पुनःसा प्रार्थयामास धर्म लोकहितेच्छया॥९८॥मदीयंच व्रतं देव भल्या नारी करिष्यति।भर्तुः सापि हिता साम्बी समस्तफल- माग्भवेत् ॥ ९९ ॥ तयेत्युक्त्वा धर्मराजो जगाम स्वीयमालयम्। सा गत्वा बरसामीप्यं कृत्वोत्संगे शिरस्ततः ॥ १० ॥ प्रबुबस्तु ततो ब्रह्मन्सत्यवानिदमब्रवीत् । मया स्वमं वरा- रोहे रएमयैव भामिनि ॥ १०१॥ तत्सर्वे कथितं तस्यै यह सर्वमेव तत् । तया च कथितः सर्वःसंवादोपि यमेन हि ॥१०२॥ ईश्वर उवाच । मस्तं गते ततः सूर्ये पुमत्सेनो महीपतिः । पुत्रस्यागमनाकांक्षी इततश्च धावति ॥ १०३॥ आश्रमादाश्रम गच्छन्पुत्रदर्शनलालसः । आवयोरंधयोर्यष्टिः क गतोऽसि विनावयोः ॥ १०४ ॥ एवं स विविधं क्रोशन्सपत्नीको मही- पतिः। चकार दुःखसंतप्तः पुत्रपुत्रेति चासकृत् ॥ १०५॥ अकस्मादेव राजेंद्रो लब्धचक्षुर्बभूवह । तदृष्ट्वा परमार्य चक्षुः- प्राप्ति द्विजोत्तम ॥ १०६ ॥ सांत्वपूर्व तदा वाक्यमूचुस्ते तापसा नृपम् । चक्षुःप्राप्त्या महाराज सूचितास्ते महोदयाः ॥ १०७ ॥ उपस्थितं महाराज्यं न शोकं कर्तुमर्हसि । पुत्रेण च समायोगं प्राप्स्यसे नृपसत्तम ॥ १०८ ॥ ईश्वर उवाच । यावदेवं वदं- येते तापसा इतरेतरम् । सावित्रीसहितः प्राप्तः सत्यवान्विज- सत्तम ॥ १०९ ॥ नमस्कृत्य द्विजान्सर्वान्मातरं पितरं तथा । सावित्री व ततो ब्रह्मन्धवंदे चरणाविति । श्वश्रूश्वशुरयोब्रह्म- बृषीणां कमलेक्षणा ॥ ११० ॥ मुनय ऊचुः । किं नु सावि. नि जानासि कारणं परवणिनि । वृद्धस्य चक्षुषः प्राप्तेः श्वशु- रस्य वरानने ॥ १११ ॥ सावित्र्युवाच । न जानामि मुनिश्रेष्ठा. अक्षुषः प्राप्तिकारणम् । चिरं सुप्तस्तु मे भर्ता तेन कालव्यति- क्रमः ॥ ११२ ॥ सत्यवानुवाच । अस्याः प्रभावात्संजातं दृश्यते चात्र कारणम् । तत्सर्व विद्यते प्राप्तं सावित्र्यास्तपसः फलं । मतस्यैव तु माहात्म्यादृष्टमेतन्मयाधुना ॥ ११३ ॥ ईश्वर ५ ·५० स्मृतिकौस्तुमे उवाच । एवं तु वदतस्तस्य तदा सत्यवतः प्रभो। पौरा:समा- गतास्तस्य वाचल्युनपतिं हि ते ॥ ११४ ॥ येन राज्यं बला- प्राजनतंरेण मंत्रिणा अमात्येन हतः सोपि इति पौराः समा. गताः ॥ ११५ ॥ पौरा अचुः । उत्तिष्ठ राजशार्दूल स्वं राज्यं पालय प्रभो । अभिपिंचस्व राजेंद्र पुत्रं मंत्रिपुरोहितैः ॥११६ ॥ ईश्वर उवाच । स गत्वा राजशार्दूलः स्वपुरं जनसत्कृतः । पितृपैतामहं राज्यं संप्राप्तं च महात्मभिः ॥ ११७ ॥ सावित्री सत्यवांचैव परां मुदमवापतुः । जनयामास पुत्राणां शतं वै बाहुशालिनां ॥ ११८ ॥ तस्यैव तु माहात्म्यात्तस्याः पितुर- जायत । पुत्राणां तु शतं ब्रह्मन्प्रसन्नात्तु यमात्तथा ॥ ११९ ॥ एतत्ते कथितं सर्व व्रतमाहात्म्यमुत्तमम् । क्षीणायुर्जीवितो भर्ता प्रतस्यास्य प्रभावतः । कर्तव्यं सर्वनारीभिरवैधव्यफलप्रदम् ॥ १२० ॥ सावित्र्युवाच । मदीयं तु वतं देव भत्या नारी करिष्यति । भर्तुः सापि हिता साध्वी समस्तफलभागिनी ॥ १२१ ॥ यम उवाच । सुभगा विधवा वापि अपुत्रा वा सपु- प्रका । मृतपुत्राऽबांधवा वा कुर्यातमिदं शुभं ॥ १२२ ॥ तस्या मनीषितं साध्वि भविष्यति न संशयः ॥१२३ ॥ इति भवि- प्योत्तरे सावित्रीब्रतकथा ॥ अथोद्यापनम् । भविष्ये-कथमुद्यापनं कर्म कर्तव्यं फलसिद्धये । येन संपूर्णतां याति तद्वदस्व कृपानिधे । स्कन्द- पुराणे। ज्येष्ठे मासि तु संप्राप्ते पौर्णमास्यां पतिव्रता । कुर्वीत भोजनं रात्रावन्दमेकं समाहिता । तथैव वटवृक्षं च पक्षे पक्षे च सिंचयेत् । संप्राप्ते च पुनज्येष्ठे लघुभुग्द्वादशी नयेत् । भ. विष्ये । ज्येष्ठ शुक्लचतुर्दश्यां दंतधावनपूर्वकं । संकल्पपूर्व नियमं गृहीयाद्भक्तिभाविता । व्यहं स्थिता निराहारा जित- क्रोधा जितेंद्रिया । चतुर्थेहनि भोक्ष्येहं दंपत्या सह सुबते । निगमः-अशक्ता तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याजितेंद्रिया । अया. चितं चतुर्दश्यामुपवासेन पूर्णिमा । शुचौ देशे तु संलिप्य कृत्वा मंडपिकां शुभां । फलैर्नानाविधैर्युक्तां पुष्पमालासुशोभि- ताम् । कदलीस्तंभसंयुक्तां पूगपोतैरलंकृताम् । तन्मध्ये सर्वतो. , 'पूर्णिमायामुपावसेत्' इति स्यात, ·। । वटसावित्र्युवापनम् । मद्रं विरव्य खलु वर्णकैः। ब्रह्माचा देवतास्तत्र स्थापयेत्कुंकुमा- सतैः । तन्मध्ये स्थापयेत्कुंभं तानं मृम्मयमेव च । पंचपल्लव. संयुकं पंचरत्नसमन्वितम् । पुष्पमालाचंदनाचैरचितं वलसं- युतम् । तस्योपरि न्यसेत्पात्रं राजतं वापि बैणवं । तस्योपरि स्वर्णमयी सावित्री ब्रह्मणा सह । प्रतिमा स्थापयेद्रिद्धाल्लसण्या शक्तिः कृताम् । स्कान्दे-पलेनैव तदर्थेन तदर्धेनैव वा पुनः। सौवीं चैव सावित्री सत्येन सह कारयेत् । रौप्यपर्यकमारोप्य तस्योपरि निवेशयेत् । पलादूर्वे यथाशक्त्या रथं रौप्यमयं शुभम् । काष्ठभारं कुठारं च वटं चैव सुविस्तृतं । एवं च मिथुनं कृत्वा पूजयेद्तमन्सरा । सावित्र्या दक्षिणे पाचे सौवर्ण तु न्यसेचमं । संपूज्य विधिवत्तत्र मंत्रपूर्व यथाक्रमं ।(आवाह- नादिपूजा पूर्वलिखिता कार्या ।) अभ्यच्यैवं क्रमेणैव शास्त्रोक्तवि- धिना शुभे । ततो रजतपात्रेण अध्ये दद्याइयोरपि । अर्घ्य मंत्रः-ॐकारपूर्वके देवि वीणापुस्तकधारिणि । वेदमातर्नम- स्तुभ्यमवैधव्यं प्रयच्छ मे । पतिव्रते महाभागे वह्निजाते शुचि. स्मिते । रढवते दृढमते भर्तुश्च प्रियवादिनि । अवैधव्यं च सौ. भाग्यं देहि त्वं मम सुबते । पुत्रपौत्रांच सौख्यं च गृहाणाध्यै नमोस्तु ते । सत्यवतोयें। त्वया सृष्टं जगत्सर्व सदेवासुरमा. सुषम् । सत्यवतधरो देव ब्रह्मरूप नमोस्तु ते । यमाये । त्वं कर्मसाक्षी लोकानां शुभाशुभविवेचकः । वैवस्वत गृहा. पाय धर्मराज नमोस्तु ते । धर्मराज पितृपते साक्षिभूतोसि अंतुषु । कालरूप गृहाणार्यमवैधव्यं च देहि मे। गंधपुष्पैन नैवेद्यैः फलैः कुसुमदीपकैः । रनवखैरलंकारैः पूजयेद्तवि- स्मया । सावित्रीमार्थना । सावित्रि ब्रह्मगायत्रि सर्वदा प्रियभाषिणि । तेन सत्येन मां पाहि दुःखसंसारसागरात् । स्वं गौरी त्वं शची लक्ष्मीस्त्वं प्रभा चंद्रमंडले । त्वमेवात्र जग- माता त्वमुदर वरानने । सौभाग्यं कुलवृद्धिं च देहि त्वं मम सुनते । यन्मया दुष्कृतं सर्व कृतं जन्मशतैरपि । भस्मीभवतु तत्सर्वमवैधव्यं च देहि मे । सत्यवत्प्रार्थना । अवियोगो यथा देव सावित्र्या सहितस्तव । अवियोगस्तथास्माकं भूयाजन्मनि 'देवमातः पाठः.

·। ५२ स्मृतिस्नमे अन्मनि । यमप्रार्थना । कर्मसाक्षी जगत्पूज्य सर्वच प्रसार मे । संवत्सरकतं सर्व परिपूर्ण तवस्तु मे । सावित्री व पवा देवी चतुर्वर्णशतायुषम् । पनि प्रामासि गुणिनं मम देवि तथा करु । सावित्री सावित्री सततं ब्रह्मणः पिये। पूजितासि दिन सिसीमिर्मुनिगणैस्तथा । त्रिसंध्यं देवि भूतानां चंदनीयासि हुमते । मया दत्ता व पूजेयं त्वं गृहाण नमोस्तुते । जागर सब कुर्वीत गीतनृत्यादि मंगलैः । सुवासिन्यस्ततः पूज्या दिवसे दिवसे गते । सिंदूरं ऊऊमं चैव तांबूलं सपवित्रकम् । तथा याच शूर्णणि भक्ष्यसौभाग्यमएकम् । संतिष्ठेच दिवा रात्री कामकोपविवर्जिना । दिनत्रयपि कर्तव्यमेवमादि पूजनम् । ततमनु दिवसे यत्कार्य तच्छृणुष्व मे । मिथुनानि चतुर्विश- योग्शवावशाएकम् । पूजयेदखगोदानपणाच्छादनाशनः । मथवा गुरुमेकं च प्रतस्य विधिकारकम् । सर्वलक्षणसंपर्क सर्वशाखापारगम् । पदविधावनमानं शांतचितं जितेंद्रित यम् । सपनीकं समभ्यर्पा बसालंकारकुंडलैः । शय्यां सोप- स्करां दचा वैवातिशोभनम् । गामेकां च तथा पचाइतस्य परिपूर्तये । मशकस्तु यथाशक्या स्तोकं स्तोकं समाचरेत् । सौवी प्रतिमां व पतिना सह दापयेत् । दानमंत्र:-सावित्री स्वं यथा देवि चतुर्वर्षशतायुपं । संस्थवतं पति लपा मया पत्ता तथा कुरु । प्रतिमादानम् । सावित्री जगतो माता सावित्री जगतः पिता । मया दत्ताच सावित्री प्राण प्रति- एयताम् । प्रतिग्रहणम्-मवा गृहीता सावित्री बया पता सुशोभने । यावचंदन सूर्यम सह भर्ना सुनी भव । गुरुंग गुरुपनी ततो भल्या समापयेत् । यम्मया प्रतवैकल्यं प्रते. सिन्दुरधिष्ठितम् । तत्सर्वे पूर्णतां यानु युयोर्शनेन तु । प्रतिमासंबटसेचनमंत्रः । धर्मराजो १ पमोर पाता। मृत्युः ४ कालों ५ नको ६ यमः ७ । वैवस्वत ८ मित्रगुतो १दान्तो १० मृत्युः ११ सयो बटः १२ । मासि मासि तथा तैनामभिः सेचपेटं । न्यग्रोधेर बसे पुदि तस्मा. पोन सेचयेत् । ततो गुरुं सपनी पूरवातविस्मया । भूर- 'प्रसवित्री' पाठ:. २ 'पत्सवंत'. ३ 'वतः पुत्रिपाठ:.

·वटसावित्रीनिर्णयः । ५३ । म सबनम कुंकुमैम मनोहरैः । भविष्ये-न्यग्रोधस्य समीपे तु गृहे वा स्थंडिले शुभे । सावित्र्याचैव मंत्रण घृतहोमं , कारयेत् । पायसं जुहुयाद्भक्त्या घृतेन सह मामिनी । व्याहत्या व मंत्रेण तिलबीहियवांस्तथा । होमान्ते दक्षिा वाहित्तशाम्यविर्जिता । क्षमापयेत्ततो विभं बंध पादौ प्रयनतः । मुंजीत वासरांते तु नकं शांता तपस्विनी । मध्ये दत्वा स्वयत्यै रना चैव प्रणम्य च । अगंधति नम- स्तेस्तु पसिष्ठस्य प्रिये शुभे । सर्वदेवनमस्कार्य पतिव्रते नमो. स्तुते । गृहाणायं मया दतं फलपुष्पलमन्वितम् । पुत्रान्देहि सर्व देहि सौभाग्यं च नमोस्तु ते । सखिभिमणैः सार्ध मुंजीत विजितेंद्रिया । एवं करोति या नारी प्रतमेतदनुत्तमम् । भातरः पितरः पुत्राः शगुरी स्वजनस्तथा । चिरायुषस्तथा- रोग्याः स्युब जन्मशतत्रयम् । भर्चा व सहिता सावी ब्रह्म- लोके महीयते । इती श्रीस्कन्दपुराणे सावित्रीबतोपापनम् । मस्मिम ते पूर्णमाम्यमावास्ययोदेशभेदेन यथावारं व्य. बसा । तिथिईधे चतुर्दशीविखे एव ते प्राये। सावित्रीवतमं. औरण भवतोऽमापौर्णमास्या परे-इति दीपिकोक्तः । नचात्र मबमुह परिमितचतुर्दशीवेषो दृएकः । भूतोऽष्टादशनाडीमि. ईषरत्युत्तरां तिथिम् । इति वाक्येन यत्र दृषकत्वं प्रा नदनु- बादेनैव परिमाणविशेषनियमनमिति प्रागुकत्यात् । पूर्णमास्य. मावास्यानिर्णयानुरोधन च प्राक्तनतिध्योपादानं कार्यम् । प्रधानाधीनत्वादंगानां । यत्तु मदनरने भविष्योत्तरीक्तं भाद्रपदपूर्णिमायां सावित्रीवतं तत्सभार्यपुंकलंकत्वात्, गाय- अधिष्ठामपनीभूतसावित्रीदेवस्यत्वात् , प्रकृतमतदेवताभूत. सावित्र्याः पित्रानुष्ठितस्य तस्य सावित्र्यात्मककन्यामापकतया निर्दियत्वाच प्रकतव्रतामेन तहतं निर्देशाईमिति भवसरे बस्यामः । एवंच यत्वाच्यः-मेपे वा वृषभ वापि सावित्री तां विनिर्दिशेत् । ज्येष्ठशुरुचतुर्दश्यां सावित्रीमयंति याः । पर- मूले सोपवासा न ता वैषम्यमामुयुः । इति पराशरोत चतुर्दश्यां प्रदोषातमुख्यते । तदपि निराधमततया प्रसिबाद वात् एकपत्रसाध्यवानियतया स्फुटमिति न प्रसिद्धमतेन सह विकल्स तिपोभ्यं ।

·। स्मृतिकौस्तुमे अस्यामेव पौर्णमास्यां योगविशेषो ज्योतिःशाले- गुरुः शशी वैव प्राजापत्ये रविस्तथा। पाणिमा ज्येष्ठमालय महाज्यष्ठी प्रकीर्तिता। इति । अतः सानादौ तारशयोगसंकी. तनं कार्य । अस्यामेव पौर्णमास्यां मन्वादित्वादपि प्रारमपि कर्तव्यम् । येनार्जितानि युधि भूमिपतीन्विजित्य दुर्गाणि दुर्म- हतराणि धनैर्युनानि । श्रीबाजबाहदुरसंचनृपस्य तस्य वाचा हरेरिय गिरावनिंदवतुष्टयं ॥ १ ॥ योऽनंतदेवकृतमंथनसंनिव- बीगन्धिजोऽथ कमलापतिना धृतो यः । नित्यं निजे हदि सतां प्रमुऽस्तु नस्य गुकास्थदीधितिरियं स्मृतिकौस्तुभस्य ॥२॥ इति ज्येष्ठकत्यं ॥ अथाषाकृत्यं निर्णयामृत महाभारते-आषाढ- मेकमकन स्थित्वा मासमतंदिनः । बहुधान्यो बहुधनो बहुपु- प्रय जायते । इति । अत्रैष वामनपुराणे-उपानयुगुलं छ लवणामलकानि च । आगदे वामनप्रीत्यै दातव्यानि तु भक्तिः। इति। अत्रशुद्धद्वितीयायां रथोत्सव उक्तस्तिथितत्त्वे स्कांदे- आगढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुण्यसंयुता । तस्यां रथे समारोप्य रामं मां भद्रया सह । यात्रोत्सवं प्रवाथ प्रीणयेत दिजान्य. हुन् । ऋक्षाभाव तिथी कार्या यात्रा संप्रीतये समा । इति । अथ पथ्यां स्कन्दप्रतं निर्णयामृते वाराहे-आषाढशुरूषष्ठी तिथिः कीमारिला स्मृता । कुमारमर्चयेत्तत्र पूर्वत्रोपोप्य वै दिनम् । इति । अथ समम्यां मदनरने वाले-आपाढशुक्लसप्तम्यां विव. स्थानाम भास्करः । जातः पूर्वासु तमासं तत्रोपोग्य यजे. सदा । रथचक्राकृती रम्ये मंडले सर्वकामदम् । भक्ष्यभोंज्यै. स्तथा पेयैः पुप्पैयूंपविलेपनैः । इति । भथाएम्यां निर्णयामृत देवीपुराणे-अहम्यां . तथाढे निशातोयेन मापयेत् । महिषनीमिति शेषः । निशा हरिदा । स्वयं बात्वा च कर्पूरैवेदनस्तां विलेपयेत् । भूपैबंदनकरैर्वालकैः सितसिहकैः । भत्यारया पूर्ण म्पानकानि शुभानि । दापयेत्कन्यकाविप्रमोजनं चारमन- स्तथा शतितो दक्षिणां दधाम्महिषमी. कीर्तयेत् । दीपमाला घृतेनैवं सर्वान्कामाप्रयच्छति । इति ।

·आषाढकादशीशयनी। - भय नवम्यां तत्रैव भविष्ये-उपवासपरो भन्या नवम्या पसयोईयोः । मापाडे मासि राजेन्द्र यः कुर्यामकभोजनम् । पूजयेच्या दुर्गामेंद्रीनानीं तु नामतः । ऐरावतगतां शुभ्रा श्रे. तवलेण रूपिणीं। ऐरावतसमारत इंद्रम्यानुखरो भवेत् । इति । मर्यकारश्यां हेमाद्री ब्राले-एकादश्यां तु शुलायामा. पाढे भगवान्हरिः । भुजंगशयने शेते यदा क्षीरार्णवे सदा । तदा तत्प्रतिमा कार्या सर्वलक्षणसंयुता । मुप्ता तु शेषपर्येके शैलमृद्धिस्तु चारुभिः । ताम्रारकटसहितैस्तथा चित्रपटेषु वा । लक्ष्म्या उत्संगहस्ते च विन्यस्तचरणांबुजा । (लक्ष्म्या स्वहस्त. विन्यस्तमनोजचरणांबुजा) इत्यपि पाठः। नानाविधोपकरणैः पूज्या व विधिपूर्वकं । उपवास कर्तव्यो रात्री जागरणं तथा । तस्यां राज्यां व्यतीतायां द्वादश्यां पूजयेत्तथा । प्रयोदश्यां ततो गीतं पापं नृत्यं निवेदयेत् । इति । उन्मंगहस्ते उत्संगस्थित- इस्ते । पुराणसमुचये-आषाढस्य सिने पक्षे एकादश्यामुपो. पितः । स्थापये प्रतिमा तत्र शंखचक्रगदाधराम् । पीताम्बरधरां सौम्यां पके स्वास्तृने शुभे । शुक्लवलसमाउछन्ने सोपधाने यु- धिष्ठिर । इतिहासपुराणको विष्णुभक्तोथवा पुमान् । नापयित्वा दधिसीरवृतौरजलैस्तथा । समालभ्य गुभैर्गधै—पैर्वीपैरलंह- ताम् । पूजितां कुमुमैः शुलैमणानेन पांडव । मंत्रच-सुमे स्वयि जगनाथे जगत्सुमं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुध्येत तत्सर्व सचराचरं । इति । हेमाद्री भविष्ये-आभाकायेषु मासेषु मिथुने माधवस्य च । द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु प्रस्वापावर्तनोत्सवः इति । मिथुन इति सिंहनुलास्थयोरुपलक्षणम् । उत्सवः प्रबो. धनम् । द्वादश्यां संघिसमये अक्षाणामन्यसंभवे । भाभाकासि. तपक्षेषु शुभमावर्तनादिकम् । इति । एकादशीवादश्योर्देशमेदेन म्यषस्येति केचित् । तत्र । उक्त प्रामपर्यालोचनया शयनीबते दिनायसाध्यतया प्रतीयमाने एकदेशान्वयित्वेन पूर्णमालेल्या पूर्णमासीप्रतिपदोरिव समुचयसंभवे विकल्पस्यान्याय्यत्वात् । भत्र द्वादश्यां पारणायां विशेषो हेमाद्री भविष्ये- मामाकासितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवती । संगमे नहि भोकव्यं शादश बादशाहरेत् । इति । मामाकेति घ्यक्षरराषाढमाद्रपदकार्तिका उच्यते । मैत्रमनुराधा। क्रमेण तिको द्वादश्या नसत्रयुताः पार. । :। - ।

·। ५६ स्मृतिकौस्तुमे मायां वा इत्यर्थः । भत्र विशेषो विष्णुधर्म-मैत्रायपादे स्वपितीह विष्णुः पौणांत्यपादे प्रतियोधमेति । भुतेश मध्ये परिवर्तमेति सुप्तिप्रबोधपरिवर्तनमेव पर्यम् । इति । पौष्णं रेवती । श्रुतिः श्रवणः । मध्यो मध्यमा विशतिः । पवकारा. वितरनक्षत्रमागस्यावय॑त्वमुकं । स्वल्पायां शदश्यां वर्जनीय- नक्षत्रयोगो यदा भवति तदा निषेधमनारत्य द्वादश्यामेव पारणं कार्य सावकाशयोर्विधिनिषेधयोर्मध्ये अनन्यापेक्षत्वेन विधे- लवत्वात् । कणे चन्मांसवर्जनमिति निषेधस्य पाशुकमांसमक्ष- विभेन बलाबलवत् । पारणोत्तरं च सायं पूजां कृत्वा चातुर्मास्यवतसंकल्पं कु- यात् । रामार्चनचंद्रिकायां-पारणाह पूर्वरात्रौ घंटादीन्दा. दहहन् । विधाय महतीं पूजां विष्णुमभ्यय॑ वैष्णवान् । इत्यु- पक्रम्य भगवत्प्रार्थनापूर्वकं व्रतस्वीकारस्योकत्वात् । तद्यथा- सुने त्वयि जगमायेति पूर्वोदारतमंत्रेण संप्रार्य भगवद व्रत. स्वीकारं कुर्यात् ।-श्वेतद्वीप भोगिनाये योगिनाये स्थिते त्वयि। चातुर्मास्यवतेऽनुज्ञां देहि लक्ष्मीपते मम । लण्वानुको शंब- हस्तो यथा प्रोषितमत्का । चतुरो वार्षिकामासान्देवस्योत्थाप. नावधि । इमं करिष्ये नियमं निर्षिनं कुरु मेऽच्युत । प्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तष । निर्षिनं सिदिमायातु प्रसादाचे रमापते । गृहीतेऽसिन्वते देष पंचत्वं यदि में भवेत् । तदा भवतु संपूर्ण प्रसादाचे जनार्दन । इत्यभ्यर्थ्याथ देवाय शंजे. नाय निवदयेत् । भावणे वर्जयेच्छाकं दधि भाद्रपदे तथा । दुग्धमाश्वयुजे मासि.कार्तिके चामिषं त्यजेत् । पाण्यंगचूर्ण धर्माबु अंगीर बीजपूरकम् । भयाशिएममा यद्विष्णोरनिवेदितम् । दग्धम मसूरं व मांसंवेयरधामिषम् । रुष्यं तत्तदेशलभ्यं फलमूलादि पर्जयेत् । निष्पावानराजमापांच मसूरं संचितानि । ।ता कलिंगं सुने देखे विवर्जयेत् । चतुर्णपि हि मासेषु रवि. प्याशी न पापमार । मंतिक सितास्विकं पावं मुरवला. लिकाः । कपालगुनीवारं वास्तुकं हिमलोपित परित्र कान्शार मुलक मुकेतरत् । कई सैंपसामुद्रे गये पपिसविती । पोडावसारं पनसापरीतकी । पिवळी ·चातुर्मासनिवमाः । ५७ जीरव नागरंजाब तितिमी कदली लपली धात्रीफला- नि गुरमैला । तैलप मुनयो रविष्यामि प्रचक्षते । इति । संचितानि लवशाकान् । सितास्विचं गौडेषु प्रसियो धान्य. विशेषः । सब हेमंतोत्पत्र व रविन्यं । कलावं कुलित्यः । पंगु कांग रति माषया प्रसि।हिलमोधिका गौरेषु दिलासा इति प्रसिदः। पशाका कालशाकः पर्वतदेशे प्रसिदः शाकः । मुकं गौडे दुरति प्रसिदं । भूलकं । कंद पुरणः । नागरं डिः । सबली रापमावळी इति महाराहे । रफारेवरीति मध्यदेशे प्रसिदा । मतैलपकमिति उकाना विशेषणम् । सु. सिंहपरिचर्यायां भविष्ये-पावणे वर्जयेच्छाकं दषि भाद्रपदे तथा । दुग्धमाश्युजे मासि कार्तिके द्विदलं त्यजेत् । इति । पाने-कार्तिके पर्जयेद्राजन्धिरलं एबीजकम् । इति विदलं तत्रैव ।-पापमुद्रमसूरामवणकाम कुलित्यकाः। निप्पाचा राजमाता माढल्यो द्विदलं स्मृतम् । नूतनान्यपि जीर्णानि सर्वाज्येतानि वर्जयेत् । इति । अन्यत्र च-पीजमेव समुद्रतं द्विदलं चांडुरं विना । श्यते पत्र सत्येषु द्विदलं सचिनयते । इति । एतेषामेव नित्यत्वमुकं स्कांदे-बत्वायें- तानि नित्यानि चतुराभमवर्णिनाम् । इति । तत्रैव-शिवलं पु- बीजं ताकं व विवर्जयेत् । जंबीरं राजमापांच मूलकं एक. मूलकं । एमां बेचदंब चातुर्मास्ये त्यजेदुधः । गुगीज- प्राणेन प्राप्सनिषेपस्यापि ताकस्य पुनर्वचनं दोपाधिक्या । एवं रकमूलकस्यापि । महाभारते दानधर्मेषु ।-कंचिदमें प्रवक्ष्यामि मानुपाणां सुनावहम् । इति प्रकृत्य-चतुरो वार्षिकामासान्यो ददाति तिळोदकम् । मोजनं च यथाशक्ति प्रामणे वेदपारगे । मनि. कार्य कर्तव्यं परमाचेन भोजनम् । दीपकमापि कर्तव्यः पितृणां सतिलोदकः । एतेन विधिना मर्त्यः भदधानः समा- हितः । पशुपंधशतस्येर फलं प्रामोति पुष्कलम् । इति । भत्र कमेण पैतृकाप्येव तर्पणमाखदीपदानानि विधीयते । मनिका. बमाकरणं । परमानेत्यस्य मध्यमणिम्यायनान्वयः। काम्या. पपि मदनरने भविष्ये-पतुरो वार्षिकामासान्देवस्योत्या- बनावधिजीवा नरोपि वा भच्या धर्मार्थ सुरतमतः । ।

·५८ स्मृतिकौस्तुमे यडीयात्रियमानेतान्दंतधावनपूर्वकम् । तेषां फलानि वक्ष्यामि तत्कां पृथक पृथक् । मधूकसैलस्यागेन सौभाग्यमतुलं लभेत्। मधुरस्वरो भवधियं नरो गुडविवर्जनात् । तैलस्य वर्जना. पार्थ मुंदरांगः प्रजायते । कटुतैलपरित्यागाच्छोकनाशः प्रजायते । योगाभ्यासी भवेधस्तु स सत्परमवामुयात् । तांबूलवर्जनागोगी रक्तकंठः प्रजायते । शाकपत्राशनस्यागी पकानादी नरो भवेत् । पादाभ्यंगपरित्यागाहपुःसौरभ्य- मामुयात् । दधिदुग्धतऋनियमान्मम लोकं लभेवरः । लभते संतति दीर्घा स्थालीपाकविवर्जनात् । भूमौ प्रस्तरशायी विष्णोरनुचरो भवेत् । भूमी भुंके नरो यस्तु स नरो भूपति- भवेत् । सदा मुनिः सदा योगी मधुमांसविवर्जनात् । निर्व्या- धिनाऽरगोजस्वी विष्णुमतः प्रजायते । ना पुमान् अरुगिति छेदः । एकान्तरोपवासेन विष्णुलोकमवाप्नुयात् । धारणाचन- रोम्णां च गंगास्नानं दिने दिने । मौनव्रती भवेधस्तु तस्याशा- स्वलिता भवेत् । नमोनारायणायेति जत्वा मानस फलम् । पादाभिवंदनाद्विष्णोर्भयेगोदानजं फलम् । विष्णुपादांबुजस्प- संस्कृतकृत्यो भवेन्नरः । विष्णोदेवालये कुर्यादुपलेपनमार्जनम् । कल्पस्थायी भवेद्राजा स नरो नात्र संशयः । प्रदक्षिणाशतं यस्तु करोति स्तुतिपाठकः । हंसयुक्तविमानेन स तु विष्णुपुरं प्रजेत् । कृत्वा प्रेक्षणकं दिव्यं स्थानमप्सरसां ब्रजेत् । तीर्थ- आंदुहरिमानाभिर्मलं देहमामयात् । एकभकाशनानित्यमग्नि- होत्रफलं लभेत् । अयाचितेन चानोति वापीकृपप्रपाफलम् । पठाहःकालभोगेन स्थायी स्वर्गे नरो भवेत् । भोगन भोजनेन पोषु यो नरो भुंके कुरुक्षेत्रफलं लभेत् । शिलायां भोजने नित्यं प्रयागे मानजं फलम् । एवमादिवतः पार्थ नुष्टिमायाति केशवः । इति । मासचतुण्यसाधारणवतानां विशेषरूपेण संकल्प व कर्तव्यः । तत्रान्मासविशेषज्ञतानामपि बातुर्मा. स्वातत्वेन सामान्येन व संकल्पः । शाकं वर्जयिन्ये इति विशेषसंकल्पथ। मत्र शाकपदार्थ:-मूलपत्रकरीराप्रफलकांडाधिकाः । व पुष्पं कवचं चेति शाकं पशविध स्मृतम् । इत्यमियु- १ सयपदमामुयात.

·आषाडद्वादशी। । कोकिसत्वेपि न मूलाप्रादिमात्रकम् । व्यंजनतया सुप्रसिद्ध वेव फलमूलादिषु शाकपदस्य लोकव्यवहारभूपस्वात् । द्रव्य- शब्दस्य शानकारैः पृथिव्याविनवाइव्यवाचितयोकस्यापि सुब. र्णादी सुप्रसिद्धत्वबलेन द्रव्यांचन इत्यादिप्रयोगे द्रव्य- शब्देन व्यवहारदर्शनात् । गोशणस्यानेकार्थवाचकत्वेपि प्रकरणादितात्पर्यनिर्णायकप्रमाणाभावेऽपि गां दधादित्युक्तेः सानादिमत्या एवं व्यवहाराप । यतु-तत्तत्कालोद्भवाः शाका वर्जनीयाः प्रयत्नतः । बहुवीजमधीजं च विकारी विवर्जयेत् । इति भविष्यवचनं तत्प्रयत्नत इति विशेषग्रहणा. देतेषां शाकानां दोषाधिक्यज्ञापनार्थ । बहुयीजमिति अधि. कबीजवाफलमित्यर्थः । अबीजं विकारीति पदद्धयेन कालादि- कृतषिकारवशेन विनष्टबीजं फलमुच्यते । चकारखयमेकसिन्ध. र्मिणि विशेषद्वयसूचनार्थ । यय-वृताकं च कलिंगं च बिल्यो- कुंबरभिःसटाः । उदर यस्य तिष्ठति तस्य दूरतरो हरिः । इति । ततु सर्वकालं वैष्णवं प्रति निषेधपरं । कालविशेषमन- धिकृत्य प्रवृत्तत्वात् । यत्तु-न शंशवं न मांज्यं च शुक्रगुर्वोन वार्धकं । खंडत्वं चिंतयेचादी चातुर्मास्यविधी नरः । इति हेमाद्रो वृद्धगार्ग्यवचनं तत् नित्यग्रतानां प्रथमद्वितीयादिसर्वा- रंभविषयम् नतु काम्यग्रतारंभविषयं । प्रतिप्रसवापेक्षिताया अवश्यकर्तव्यतायाः कमायाः लाभे कल्पनायोगात् । अतएव नित्यन्वान्मलमासे प्रामा कर्तव्यता कालादर्श निषिध्यते । शा. नस्य बलिं विष्णोः शयनं परिवर्तनं । इत्यादिना । आशीचे तु प्रथमारंभो न भवत्येव ।-आरम्धे सूनक न स्यादनारधे तु सूनकम् । इति विष्णुवचनात् । आरंभशयस्य दर्शपूर्णमासावारभ्यमाण इत्यादी प्रथमप्रवृत्तायेव रएन्यात् । इति शयनीनिर्णयः। अथ द्वादश्यां महाभारने दानधर्मपु-भाषा मासि द्वादश्यां वामनेति च पूजयेत् । नरमंधमयामोति पुण्यं लमते महत् । इति । अथ चतुर्दश्यां हेमाद्री ब्रा-भाषा मासि भूतायां शिवं संपूज्य मानवः । सर्वपापविनिर्मुकः १ जायते. २ 'फलम्' इति ।

·स्मृतिस्तुने संपदमामुगात् । इति । अथ पौर्णमास्यां निर्णयास्ते मामे-पतुर्दश्यामुपोयाय पोर्णमास्यां यजेरि । इति । समामेव पूर्वापाढायुतायाममदानमुलं । तत्रैव विष्णुना- मारख्यामपाढायुतायां मनदानादिदानेन तदेवालयमयामोतीति। नस्यामेव शिवशयनोत्सब उको हेमाद्री वामनपुराणे- पौर्णमास्यामुमानायः स्वपते चर्मसंस्तरे । वैया बजटामारं समुहय्यादिवर्मणा । इति । इयं पूर्वविधा प्राधा-मवेड सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः । इति वचनात् । मस्यामेव शिवपवित्रारोपणमुक्तं हेमाद्री शिवधर्मपु. राणभविष्ययो:-पूर्णमास्यां तथागच्यां शिवं संपूज्य यमतः । उपवीतं शिवे दयाच्छिवमकांम भोजयेत् । पुनरेवर कार्तिक्यां पूज्य शंभु समापयेत् । यतिभ्यो दक्षिणां दवात्सूत्र- बलादिपूर्विकाम् । यः कुर्यात्सकदप्येवं चातुर्मास्यं पवित्रकं । कल्पकोटिशतं दिव्यं रुद्रलोके महीयते । इति । भत्रैव काला- तरविधिपूर्वकं नित्यन्वमुकं कालोत्तरे-आषाढाते चतुर्दश्या नमस्यनमसोस्तथा । अएम्यां च चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयोः समम् । पवित्रारोपणं कार्य न तु कालांतरे स्थितम् । अत्रा- पाढः कृष्णादिः । एवं काले तिकांते प्रायसितं समाचरेत् । इति । मत्र चतुर्दश्यामष्टम्यां वा पवित्रारोपणपक्षे प्रयोदश्यां सप्तम्या वाधिवासनपूर्वकं गंधपवित्रारोपणं शिवे कार्य । पूर्ण- मास्यामनुष्ठानपक्षे चतुर्दश्यामटम्यां वाधिवासनं कार्य-सप्तम्यां वा प्रयोदश्यां तत्र गंधपवित्रकं । इति हेमाद्री वचनात् । पवित्रारोपणं शंभोः कुर्यामसि वा शुखौ । चतुर्दश्यामथाह- मधिवास्य विधानतः । धावण्यां प्रौपयां वा पवित्रारोप तु यः । कुरुते ना पवित्रः स्यात्स तु संवत्सरांतरे । इति शिवरहस्यवचनाच । शुचौ मापाडे । माषाढस्याधिमासत्वे सदं न कार्य । भाडे तुन कर्तव्यं प्रसुने तु जनार्दने । इति वचसस्तदभिप्रायेण निवृभियाख्यानात् । उकमासत्रये तदकरणे कन्यागतेपि सूर्ये तत्कार्य । उकमासत्रये पस्तुन कुर्यात्स्षरोपणम् । मसौ कन्यागते भानौ यथा दसाणुना युवं । उत्पवित्र शंभोस्तु तुलायां न कथंचन । इति वचनात् । रहाणुना मधोरमंत्रणेति म्यास्यातं हेमाद्रिणा । माला- ·। व्यासपूजादि । संभवे सघोपि तत्कर्तव्यं । यहा तदैव कर्तव्यं यदि ध्यप्रतया तदा । गोदोहांतरिनं कृत्वा साधिवासं पवित्रकम् । इति वचना- तरान् । मंत्रातिरिक्तविधिस्तु विष्णोः पवित्रारोपणवादोभ्यः । मस्यामेय पूर्णमास्यां संन्यासिनामोन्सर्गिकसंचरणे चातुर्मा. स्वगतापवादम परिपालनसंकल्पांगत्वेन सौरं व्यासपूजादिक विहितं । उत्सर्गशालं तावद्विश्वेश्वरीये-एकरात्रं बसेडामे पत्तने तु दिनत्रयम् । पुरे दिनद्वयं भिक्षुर्नगरे पंचरात्रकम् । वर्षास्येकत्र तिष्ठेत स्थाने पुण्यजनावृते । आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्मिनुधरेन्महीं । इति । प्रामादिलक्षणं राजधर्मदीधितौ वक्ष्यामः । आम्णस्मृती-वर्षासु ध्रुवशीलस्नु मास्स्येकाकी यनिश्चरेत् । हावेय या चरेदिति । अत्र वर्णन मास्स्विति कार्ति. कांताश्चन्यारो मासा उच्यते । हाधिति द्वयोर्वा प्रावणभाद्रप. दयोरित्यर्थः। धृयशील एकत्र स्थिरः । चरेदिति भिक्षाटनाप- नुवादः । मेधातिथि:-आषाढयां पौर्णमास्यां च कारयद्वपनं यनिः । चातुर्मास्यम्य मध्ये तु धपनं वर्जयेचतिः। इति । तथा- वपनांने पुनः सान्या मृद्धिादशभिर्यतिः । द्वादशैव प्रकुर्वीत क्षौरांत प्राणसंयमान् । इति । अत्रि:-चपनानंतरं सात्वा पूज. यन्पुरुषोत्तमम् । इति । यतिधर्मममुचये-देवं कृष्णं मुनि ध्यासं भाष्यकारं गुगेगुरं । गुरं देवं गणाध्यक्षौ दुर्गा देवी सरस्वती । गणं गणेशं । अध्यक्ष क्षेत्रपालं । तत्र कृष्णव्यास- भाष्यकाराः सव्यूहाः पूज्याः। तत्र कृष्णम्य वासुदेवसंकर्षणी प्रद्युम्नानिरुद्धौ पुगेदेशमारभ्य प्रादक्षिण्यन व्यूहः । व्यासस्य मुमंतुमिनियशंपायनपेलैः । भाष्यकारस्य पनपाद विश्वरूप- नोटकहस्तामलकाचार्यः । मध्ये कृष्णपंचकं । तम्य दक्षिणतो व्यासपंचकं । वामतो भाष्यकारपंचकं । कृष्णपंचके भगव. पार्श्वयोर्ब्रह्मदी। परितः प्रादभिण्येन प्रागादिक्रमेण सनत्कु. मारादयः पूज्याः । एवमिनग्योरपि व्यूहयोधनाचतुर्णा प्रागा. विक्रमेण पूजनं योध्यं । भगवाहात्पुरतः गुरुपरमगुरुपरमेष्ठी. गुरुनन्यांध ब्रह्मविदाचार्यान्पूजयेन् । नच-ग्रम ब्रह्मा वसिष्ठम शक्तिधैव पराशरः । व्यासः गुको गौडपादा गोविंदस्वामि- शंकराः । आग्रेये गणेशं । शान्ये क्षेत्रपालं । वायव्ये दुर्गा । नेत्ये सरस्वतीं । यथादिशं लोकपालान । ततः श्रीकृष्णोऽयक्ष- ·। ताय वै ६२ स्मृतिकौस्तुमे मूलमंत्रेण पूज्यः । अन्ये पुनः प्रणवादिमिर्नमातैस्तत्तत्राममंत्रः पूज्याः । एवं संपूज्य पूर्वसंगृहीतगोपीचंदनमृतिका दंतका. छानि दोगकांग यथासंभवं बचात् । मृत्संग्रहच दृऐः प्राक्- ज्येष्ठापाढयोमध्ये न कार्यः । मंत्र:-येनोवृतासि देवि त्वं कोर. रूपेण ट्रया । त्वया सह स मां पातु केशवो धरणीधरः । इति । ततः संकल्पमाहात्रि:-असति प्रतिबंधे तु मासान्दै वार्षिकानिह । निवसामीति संकलन्य मनसा बुद्धिपूर्वकम् । प्रायेण प्रावृषि प्राणिसंकुलं वर्म रश्यते । आध्यादिचतुर्मासं कार्तिक्यंतं तु संवसेत् । इति वाचिकसंकल्प संन्यासि. वकल्यान्मंत्रागाह । स एव-माधयश्चनुरो मासान्सर्वभूतहि- । निद्रां यास्यति शेषांक लम्या सह जगत्पतिः । सुमधयोस्थितो यावन भवेन्स सनातनः । महंतापभिवत्स्यामि सर्वगूनहिनाय वै । प्रायेण प्रावृषि प्राणिसंकुलं वर्म रक्ष्यते । मतस्तंपामहिसार्थ पक्षान्दै श्रुतिसंश्रयात् । स्थास्यामधतुरो मासानत्रैवासति बाधक । एवं संन्यासिभिरुत गृहस्थाः प्रति- प्रयुः । निवसंतु सुम्नात्र गमिष्यामः कृतार्थताम् । यथाशक्ति च शुश्रूषां करिष्यामो वयं मुदा । इति ।-वृद्धाननुक्रमेणब नमस्कृत्य विधानतः । अनेन विधिना भिक्षुरापास्यां तु समा. हिनः । स्थानाद्भावारजेत्या यावद्रवनि पंचमी । इति । स्थानान्मठात् । यजेन् गुरुवृद्धनमस्कारार्थ । नत्रय यावत्पंच- मीत्यधिनिर्देशः । अत्र च क्षौगदिसंकल्पकर्मणि पादयिकी विमुहर्ता पूर्णमासी ग्राहला ।-त्रिमुहादिकं प्राचं पर्व सौरप्रणा- मयोः । इत्यभियुक्तोक्तः । केनापि प्रतिबंधेन पूर्णमास्यां अस्य संकल्पविधरसंभवे द्वादश्यामेपोऽनुष्ठेयः । द्वादश्यां पूर्णमास्यां वा कुर्यात्संकल्पमात्मवित् । इत्यत्रिवचनात् । मथ कृष्णप्रतिपदि मृगशीर्षव्रतं हेमाद्रौ पाप-भीम. गवानुवाच । भावणे कृष्णपक्षे तु शंकरः प्रथमेऽहनि । त्रिप. णा त्रिशल्येन शरेण त्रिमुखन तु । मुखानि त्रीणि विच्छेद यहस्य मृगरूपिणः । तः शिरोभिस्तपस्तप्तं वरः प्रामोऽथ शंक- रात् । विशल्येन त्रिमुखेन । शल्यरूपमुखत्रयेणेत्यर्थः । स्त्रीमिः पूज्यानि तानीति न मनुष्यैः कदाचन । मृगशीर्ष ततः कृत्वा लिंगाकारं तु मृम्मयं । क्षीरेण अपनीयं वै पूजनीयं यथाविधि । ।

·अशुन्यसयनव्रतम् । ६३ । मायः पुष्पै पैच नैवेर्विविधैरपि । शाकैः सौवर्षलामिय कतैः पुष्पमयैः शुभैः । कांस्यमाजनवा पक्षात्कार्य व वादनं । इति । सौवर्चलाभिः मतसीमिभपिरविकृतिभिः । पिएमयैर्भक्ष्यां. तरः। मत्र भावणः कृष्णादिरिति हमाद्रिः । मथ द्वितीयामारभ्य अशन्यशयनननं मदनरने भवि प्ये-श्रीकृष्ण उवाच । शेते जगत्पतिः कृष्णः धिया सार्ध यदा नृप । अशून्यशयना नाम तदा प्राह्या तु सा तिथिः । कृष्णपक्षे द्वितीयायां भावणे मासि भारत । अस्मिन्यते प्रावणः शुशान्तो प्रायः । वामनपुराणे । द्वादश्यादितिथिषु क्रमेण श्रीकृष्णकामयक्षोमापतिब्रह्मविश्वकर्मणां स्वापमभिधाय-यस्यां तिच्या प्रस्थापिति विश्वकर्मा प्रजापतिः । द्वितीया सा शुभा पुण्या सुपुण्यशयनोचिता । तस्यां तियापर्य हरि श्रीवत्सांक चतुर्भुजम् । पर्यकस्थं समं लक्ष्म्या गंधपुष्पादिभिर्मुने । ततो देवाय शय्यायां फलानि प्रक्षिपक्रमात् । इत्यादिना आपाय- व्यवहितद्धितीयायामेवाभिधानात् । इममुचारयेन्मंत्रं प्रणम्य च जगत्पनिम् । श्रीवत्सधारिन्ध्रीकांत श्रीवासः श्रीपतेऽव्यय । गाईस्थ्यं मा प्रणाशं में यातु धर्मार्थकामदं । गुचयो मा प्रणश्यं- नु मा प्रणश्यंनु निर्जराः । याम्यगा मा प्रणश्यतु मतो दंपत्य- मेदतः । गुचयोऽप्रयः । निर्जग देवाः । याम्यगाः पितरः । लक्ष्म्या वियुज्यंत देव न कदाचिद्यथा भवान् । तथा कलत्रसं. बंधो देय मा मे वियुज्यताम् । लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा। शय्या ममाप्यन्यास्तु नथात्र मधुसूदन । विष्णु रहस्ये नु-पनी भर्नुर्वियोगं च भर्ता भार्यासमुद्भयम् । नाम: वंति यथा दुःन दंपत्यानि तथा कुरु । यथा धिया युतो विष्णु. लक्ष्मीदेव त्वया यथा। प्रसादात्तव देवेश भक्तिरस्तु तथावयोः । मा म पुत्राः प्रणश्यंतु मा धनं मा कुलकमः । अन्नयो मा प्रण. श्यंतु गृहभंगस्तु मावयोः । इत्यंत मंत्राः । एवं प्रमाच पूजा व रुत्वा लक्ष्म्यास्तथा हरः। चंद्रायायंस्तथा देयो दध्यक्षतफला- दिभिः । अर्घ्यमंत्रः । गगनांगणसंदीप क्षीराधिमथनोदय । ममासितदिगाभोग रमानुज नमोस्तु ते । इति । नक्तं प्रणम्या- यतने हरि भुंजीत वाग्यतः । ब्राह्मणाय द्वितीयेहि शल्या देवाय दक्षिणाः । यानि तत्र महाबाहो काले संति फलानि च ।

·६४
स्मृतिकौस्तुभे
मधुराणि न तीवाणि न चापि कटुकानि च । दातव्यानि नुप-
भेष्ठ स्वशत्या शयनऽनघ । मधुराणि च दत्वा तु मनोवल्ल-
मतां व्रजेत् । तस्मात्कटुकतीवाणि लीलिंगानि च वर्जयेत् ।
सर्जूरमातुलिंगानि स्थितन शिरसा सह । स्थितेन शिरसा
स्टनारीलफल नेत्यर्थः । ऐतान्यव तु विप्रस्य गांगेय सहितानि
च । द्वितीयऽति प्रदेयानि भक्या शक्या च भारत । वासोदानं
तथा धान्यं फलदानसमन्वितम् । एवं करोति यः सम्यङ्नरो
मासचतुश्यम् । सप्तजन्मत्रयं वीर गृहभंगो न जायते । इति ।
पाने-गीतवादित्रनिघोपं देवदेवस्य कारयेत् । घंटा वाद्यमश.
कस्य सर्ववाद्यमयी यतः । एवं संपूज्य गोविंदमश्रीयातैलवर्जि-
तम् । नक्तमक्षारलवणं यावन्मासचतुएयं । ततः प्रभातं संजाते
लक्ष्मीपतिसमन्विताम् । दीपानभोजनैयुक्तां शय्यां दद्याद्विच-
क्षणः । पादुकोपानहच्छत्रचामरासनसंयुताम् । अभीष्टोपस्करै-
युक्तां शुक्लपुष्पांवरैर्वृताम् । सोपधानकविश्रामां फलैनानावि.
धैर्युताम् । तथाभरणधान्यैश्च यथाशक्या समन्विताम् । अव्यं.
गा गौच विप्राय वैष्णवाय कुटुंबिने । दातव्या वेदविदुषं न बक.
वतिने कचित् । तत्रोपवेश्य दंपत्यमलंकृत्य विधानतः। पत्न्यास्तु
भोजनं दद्याद्भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् । ब्राह्मणस्यापि सौवर्णीमु-
पस्करसमन्विताम् । प्रतिमां देवदेवस्य सोदकुंभा निवेदयेत् ।
एवं यस्तु पुमान्कुर्यादशून्यशयनं हरेः । न तस्य वित्तविरहः
कदाचिदपि जायते। नारी वा विधवा राजन्यावश्चंद्रार्कतारकम् ।
इति । मात्स्ये-न विरूपं न शोकात दंपत्यं जायत कचित् ।
न पुत्रपशुरनानि क्षयं यांति द्विजोत्तम । सप्तकल्पसहस्राणि
सप्तकल्पशतानि च । कुर्वनशून्यशयनं सूर्यलोके महीयते ।
इति । अस्मिन् चंद्रोदये पूजाविधानाचंद्रोदयव्यापिन्येव तिथि-
पाया । दिनदयेऽपि तत्सत्वासत्वयोः परैव ।-चतुर्वसितपक्षेषु
मासेषु श्रावणादिषु । अशुन्याख्यं व्रतं कुर्याजयया तु फलाधिकं ।
इति वचनात् । येनार्जितानि युधि भूमिपतीन्विजित्य दुर्गाणि
दुर्घहतराणि निजैः कटाक्षः । श्रीबाजवाहदुरसंशनृपस्य तस्य
वाचा हरेरिव गिरावनिदेवतुष्ट्यै ॥ १॥ योऽनंतदेवकृतमंथन.
सनिबंधक्षीराधिजोऽथ कमलापतिना धृतो यः । नित्यं निजे
दिसतां प्रमुदेस्तुतस्य आषाढदीधितिरियंस्मृतिकौस्तुभस्य ॥२॥

·कौमारीदुर्गापूजा। ६५ अथ श्रावणकृत्यं निर्णयामृते महाभारते-श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् । यत्र तत्राभिषेव्येण(?)पूज्यते शातिवर्ध- नः। इति । तत्रैव वामनपुराणे-घृतं क्षीरं लेलामांश्च धृतधेनुफ- लानि च । श्रावणे श्रीधरप्रीत्यै दातव्यानि विपधिता । इति । अत्र शुक्लपक्षे प्रतितिथिदेवताभेदेन पवित्रारोपणमुक्तं तत्वसार- संहितायां-प्रतिपद्धनदस्योक्ता द्वितीया च थियो मता। तृतीया पार्वतीदेव्याश्चतुर्थी विनहारिणः । पंचमी शशिनः प्रोक्ता पष्ठी प्रोक्ता गुहस्य तु । सप्तमी भास्करस्योक्ता दुर्गाया- वाष्टमी मता । मातृणां नवमी प्रोक्ता धर्मस्य दशमी स्मृता । एकादशी मुनीनां तु द्वादशी चक्रपाणिनः । त्रयोदशी त्वनंगस्य शिवस्योक्ता चतुर्दशी । पूर्णमासी सुरश्रेष्ठ पितॄणां कथिता तिथिः। देव्यात्रिपुरभैरव्याः कथिता च चतुर्थिका । अन्येपामपि देवा- नामष्टमी नवमी स्मृता । इति । अत्र सोमभौमवासरयोः कार्य शिवरहस्ये-तस्य केदा- रनाथस्य श्रावणे सोमवासरे । पूजा कार्या विशेषेण साधनैर्वि- विधैः शुभैः । सोमवारव्रतं कार्य प्रयत्नेन यथाविधि । शक्तेनो- पोषणं कार्यमथवा निशि भोजनम् । कामाक्षी प्रकृत्य-तत्रापि श्रावणे मासि प्रत्यहं विधिवजनैः । पूजा कार्या विशेषेण सर्वथा भौमवासरे । इति । अथ श्रावण शुक्लपंचम्यां नागपूजोक्ता हेमाद्रौ-श्रावणे मासि पंचम्यां शुक्लपक्षे नराधिप । द्वारस्योभयतो लेख्या गोम- येन विपोल्यणाः । पूजयेद्विधिवद्वीर दधिर्वांकुरैः कुशैः । गंधपुष्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । एतस्यां पूजयंतीह नागान्भक्तिपुरःसराः । न तेषां सर्पतो वीर भयं भवति कुत्र- चित् । इति । अथ नवम्यां कौमारीनामकदुर्गापूजनमुक्तं निर्णयामृते भविष्ये-श्रावणे मासि राजेंद्र यः कुर्यान्नक्तभोजनम् । क्षीर- पाटिकभक्तेन सर्वभूतहिते रतः । उपवासपरो वीर नवम्यां पक्षयोईयोः । कौमारीमिति वै नाना चंडिकामर्चयेत्सदा । कृत्वा रौप्यमयीं शत्या दुर्गा वै पापनाशिनी । करवीरस्य पुपैस्तु गंधेरगरुचंदनैः । धूपेन च दशांगेन मोदकैश्चापि पूज. १लनामांथ! ।

·६६ स्मृतिकौस्तुमे येत् । कुमारीभोजयेत्या लियो विप्रांश्च शक्तितः । भुंजीत वाग्यतः पश्चाद्विल्वपत्रकनाशनः । एवं यः पूजयेदार्या श्रद्धया परयान्वितः । स यानि परमं स्थानं यत्र देवो गुहः स्थितः । इति । मथ द्वादश्यां पवित्रारोपणोत्सवो हेमाद्री विष्णुरहस्ये- न करोति विधानेन पवित्रारोपणं तु यः । तस्य सांवत्सरी पूजा निष्फला मुनिसत्तम । तस्माद्भक्तिसमायुक्तैनरैर्विष्णुपरा. यणैः । वर्षे वर्षे प्रकर्तव्यं पवित्रारोपणं हरेः । इति । तंत्र- प्रकाशे-कर्काटकगते सूर्य तथा सिंहगतेपि वा । द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य हरेर्दद्यात्पवित्रकम् । पतस्मिन्कालेऽसंभवे तु कार्ति- कावधिौणः काल उक्तो दीपिकायां-पवित्रारोपणं विधाच्छा- वणे न भवेद्यदि । कार्तिक्यवधि शुक्रास्ते कर्तव्यमिति नारदः। इति । शुक्रास्तेऽपि कर्तव्यमित्यर्थः । अथ संक्षेपेण प्रयोगः । दशम्यां हेमरौप्यताम्रान्यतरसूत्रस्य कुमारीकर्तितकाससूत्रस्य वा नवसूत्रीं विधाय पंचगव्येन प्रोक्ष्य प्रणवेन प्रक्षाल्य मूलेनाटोत्तरशतमभिमंत्र्य शुचिदेशेष्ठो. तरशततदर्धतदर्धगुणितनवसूच्या देवस्य जानूरुनाभिपर्यतानि षद्भिशचतुर्विशतिद्वादशग्रंथिकान्युत्तममध्यमकनिष्ठानि पवित्रा णि विधायायोत्तरसहस्रनवसूच्याटोत्तरशतप्रंथिनवकमाला वि. धाय द्वादशनवसूचीभिः तावहंध्येकं गंधपवित्रं सप्तविंशतिनव. सूच्या गुरुपवित्रं च कृत्वा ग्रंथीन्कुंकुमेन रंजयित्वा अपामार्ग- बिल्वान्यतरकाष्ठेन दन्तासंशोध्य ।-क्रियालोपविर्घातार्थ यत्त्वया विहितं प्रभो । मयैतक्रियते देव तव तुष्टयै पवित्रकम् । न मे विनो भवेदत्र कुरु नाथ दयां मयि । सर्वथा सर्वदा विष्णो मम त्वं परमा गतिः। इति प्राध्यकभक्तेन तहिनमतिवाह्य एकादश्या कृतनित्यक्रियः श्रीहरि महामंडपे राजोपचारैः संपूज्य । हरेः पुरतः सर्वतोभद्रस्थोदकुंभे वैणवं पटलं निधाय । तत्र पूर्वनि- मितसकलसूत्राणि निधाय त्रिसूत्र्यां ब्रह्मविष्णुशिवानवस्त्रयां ॐ कारसोमवहिब्रह्मनागशशिसूर्यसदाशिवविश्वेदेवान् प्रथिषु क्रिया पौरुषी विराज्यपराजिता विजया मुक्तिदा सदाशिवा मनोन्मनी सर्वतोमुखीः प्रणवादिनमोतैरेतैरेव यावथिसंख्या- १विधानार्थ। ।

·पवित्रारोपणोत्सवः । ६७ । मावर्त्यमाननामभिरावाह्य गंधादिभिरभ्यर्च्य गंधपवित्रं धूपित- मादाय प्रणवेनाभिमंत्र्य-विगुतजोद्भवं रम्यं सर्वपातकनाशनं । सर्वकामप्रदं देव तवांगे धारयाम्यहम् । इति मंत्रेण मूलसंपुटि- तेन भगवत्पादयोः समर्प्य प्रार्धयेत् । ॐ आमंत्रितोसि देवेश पुराणपुरुषोत्तम । प्रातस्त्वां पूजयिन्यामि सांनिध्यं कुरु केशव । क्षीरोदधिमहानागशय्यावस्थितविग्रह । प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सनिधौ भवते नमः । इति सत्कथाजागरणेन तां रात्रिमतिवाह। द्वादश्यां कृतनित्यक्रियः श्रीहरि पवित्राणि च संपूज्य गंधदूर्वा- क्षतयुक्तं कनिष्ठपवित्रमादाय दद्यात् । मंत्र:-देवदेव नमस्तुभ्यं गृहाणेदं पवित्रकम् । पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदम् । पवित्रं मे कुरुष्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतं । शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर । इति । एवं मध्यमोत्तमवनमाला एतन्मंत्रा- वृस्या समाः । अंगदेवताभ्योपि यथासंभवं समय नीराज्य प्रार्ययेत् । ॐ मणिविद्रुममालाभिर्मदारकुसुमादिभिः । इयं सांव- सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज । वनमालां यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि । तद्वत्पवित्रतंतूंस्त्वं पूजां च हृदये वह । जानता- जानता वापि यत्कृतं न तवार्चनम् । केनचिद्विघ्नदोषेण परिपूर्ण मे । मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे । अपराधसहस्राणि क्रियतेऽहर्निशं मया। दासोऽयमिति मां मन्या क्षम्यतां परमेश्वर।ततोगुरं संपूज्य पवित्रं समर्प्य ब्राह्मणैः सह पारणं विधाय त्रिरात्रं ब्रह्मचर्या- दिनियमवान्देवे पवित्रं सदर्भमभिषेकान्यकाले संस्थाप्य त्रिरा- प्रांते देवं संपूज्य पवित्राणि विसर्जयेत् । इति हेमाद्री कालो- त्तरे पवित्रारोपणप्रकरणे-कृते मणिमयं कार्य त्रेतायां हेमसं- भवं । पजं द्वापरे सूत्रं कासं तु कलौ स्मृतं । यतिभिर्मा. नसं कार्य । इति पवित्रारोपणोत्सवः । अस्यामेव महाभारते दानधर्मेषु-अहोरात्रेण द्वादश्यां श्रावणे मासि श्रीधरं । पूज्य यलमवाप्नोति विमानस्थश्च मोदते । इति । अथ चतुर्दश्यां देव्याः पवित्रारोपणोन्सवो मदनरत्ने देवी- पुराणे ब्रह्मोवाच । पवित्रं कारयेद्यस्तु तस्य पुण्यफलं गृणु । सर्वयावतं दानं सर्वतीर्थाभिषेचनम् । प्रामुयानात्र संदेहो १ 'पचया' इति पाटः । ।

·स्मृतिकौस्तुमे । यस्मात्सर्वगता शिवा । नाधयो न च दुःखानि न पीडा व्या- धयोऽपि च । न भयं शत्रुजं तस्य न प्रहैः पीज्यते कचित् । सिध्यंनि सर्वकार्याणि अल्पानि च महांत्यपि । नातः परतरं वत्स अन्यत्पुण्यविवृद्धये । नराणां च नृपाणां च त्रीणां वैव विशेषतः। सौभाग्यजननं शक्र तव नेहात्प्रकाशितम् । सप्तम्यां वा प्रयोदश्यामधिवासं मुराधिप । सर्वोपहारसंयुक्तो नंदायां भक्तिमास्थितः । सर्वाणि पूजाद्रव्याणि पुष्पगंधफलानि च । नैवेद्यानि विचित्राणि वसून्याभरणानि च । पादुके वाथ खड़े वा श्रुरिका कार्मुकेऽपि था। दंतधावनपूर्व तु पंचगव्ये चरु थपेत् । दन्वा दिशां बलिं वत्स कार्य चैवाधिवासनं । सदशैर्वलपत्रैर्वा छादयेत्तत्पवित्रकम् । शतामिमंत्रितं कृत्वा ततो देव्यै निवेदयेत् । रात्री जागरणं कुर्यात्सर्वशोभासमन्धि. तम् । नटनर्तकवेश्यानां संघानि विविधानि च । तिष्ठति वाच. गेयादिनिरतानि पुरंदर । प्रभातसमये वत्स प्राप्ते दद्यात्पुनर्वलि । प्रत्यूपे विधिवत्स्नात्वा तथा देवीं हुताशनम् । इष्टौ कुर्याचया- न्यायं लियो भोज्यास्तथा द्विजाः । पवित्रारोपणाचंते दक्षिणा- मुपपादयेत् । यथाशक्त्या भवेद्वत्स नियमः कार्यकारिणः । राजानं त्रिविधान्मंत्री रक्षेत्क्रीडामृगावधात् । द्विजाचायच स्वाध्यायो न कार्य कर्षणं कृपैः । वणिम्भिनं च वाणिज्यं दिनानि सन पंच च । अथवा त्रीणि चैकं वा दिनं यामार्धमेव वा । देव्या व्यापार आसक्तिः कर्तव्या सततं हरेः । इति । अधिवासने सप्तमीत्रयोदश्योर्विकल्पनिर्देशेन प्रधानेपि पवि- प्रारोपणे अष्टमीचतुर्दश्योर्विकल्पो शाप्यते । प्रकरणानंदाशब्देन देव्युच्यते । अधिवासं कुर्यादिति विशेषः । कार्मुकेपि चेत्यंते संपादयेदिति शेपः । वैष्णवपवित्रनिर्माणवत्पवित्रनिर्माणपूर्वक तत्पूजां कुर्यादित्यर्थः । सदशैः सात्रैः । शताभिमंत्रितमिति शत- वारं देवीमंत्रेणाभिमंत्रितमित्यर्थः । एतदेव विधातुं ततो देव्यै निवेदयेदिति परदिनकर्तव्यनिवेदनानुवादः । पुनर्बलिमिति पूर्ववहिग्भ्यो बलि दत्वेत्यर्थः । हुताशनं बल्यर्थचरुनपणार्थ- मनिमिष्टा पूजयित्वा यथान्यायं यथोचितं उत्तममध्यमकनिष्ठ- भेदेन पवित्रारोपणं कुर्यादित्यर्थः । यथान्यायमित्यंते पवित्रार्पण १ 'टा' इति पाठः। ।

·उपाकर्मनिर्णयः। । । कुर्यादिति शेषः । पवित्रेति एतत्प्रयोगस्यादावंते च दक्षिणादानं कार्यमित्यर्थः। क्रीडामृगावधादित्यंतः समाहारखंडः। घूतात् मृग. यातः अन्यवधाचेत्यर्थः । अस्मिश्च व्रते चतुर्दशी पूर्वविदैव प्राया । मधोः श्रावणमासस्येति वचनात् । व्याख्यातमेव तहमनकारोपणप्रकरणे । अथ पौर्णमास्यां निर्णयामृते ब्राले-श्रावण्यां श्रवणे चैव पूर्व हयशिरा हरिः । जगाद सामवेदं तु सर्वकिल्बिपनाशनम् । सिंधुदी वितस्तायां प्रविष्टां तत्र चैव हि। अतोत्र श्रवणे तत्र मानं सर्वार्थसिद्धिदं । तत्र संगमे । कृत्वा संपूजयेद्विष्णुं शाई- चक्रगदाधरं । श्रोतव्यान्यथ सामानि पूज्या विप्राश्च सर्वदा । क्रीडितव्यं च भोक्तव्यं तत्रैव स्वजनैः सह । जलक्रीडा तु कर्तव्या नारीभिर्भर्तृलब्धये । इति । अत्रैवोपाकर्म । तत्र गोभिलः । पर्वण्यौदयिके कुर्युः श्रावणी तैत्तिरीयकाः । बढचाः श्रवणः तु हस्तः सामवेदिनः । इति । अथर्ववेदिनां तृपाकर्मकाल उक्तः कौशिकगृधे-अथ वेदस्याध्ययनविधि वक्ष्यामः । श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वोपाकृत्य अर्धपंचमासानधीयीरनेवं छंदांसि लोनां चानिवर्तयन् । अर्धमासं वोपाकृत्य क्षपेरन् । त्र्यहमुत्सृज्य आरंभः श्रावण्या- मुक्तः पोप्यामुत्सर्ग इति । यत्तु अभिजिति शिष्यानु. पनीय श्वोभूते संभारान्संभरति दधिसक्तनित्यादि तेनैव सूत्रांतरे उक्तं तद्वशेन पर्वाभिजितोः समुच्चय इति केचित् । तन्त्र । अभिजितः पर्ववदुपाकर्मान्वयाप्रतीतेः । उपनी- येति चोपाकर्मार्थमाचार्यसमीपे शिष्याणां नयनमुच्यते। तथैव संप्रदायविद्भिरंगीकारात् । गोमिलवाक्ये च श्रावणमिति श्रावणे मास्यनुष्ठेयत्वं प्राप्यते । तथाच शौनकः --अथातः भावणे मासे श्रवणर्भयुते दिने । श्रावण्यां श्रावणे मासि पंचम्यां हस्तसंयुते । दिवसे विदधीतैतदुपाकर्म यथोदितम् । इति गोमिलवाक्ये च औदयिकत्वस्य श्रवणहस्तयोरप्यनुषंगः । अतएवोक्तं परिशिष्टे-धनिष्ठाप्रतिपद्युक्तं त्याष्ट्रऋक्षसमन्धि- तम् । श्रावणं कर्म कुर्वति ऋग्यजुःसामपाठकाः । इति । त्वाष्ट्रं चित्रा । अत्र सामान्यवाचकोपि यजुःपाठकशब्दो गोभि- लवाक्यातैतिरीयपरो बोध्यः । अतो वाजसनेयिभिः पूर्वविद्ध- ·स्मृतिकौस्तुभे पौर्णमास्यामिदं कार्य। तद्विषयमेव-श्रावणी दुर्गनवमी दुर्गा चैव हुताशनी । पूर्वविद्या प्रकर्तव्या शिवरात्रिर्वलेर्दिनम् । इति ब्रह्मवैवर्तवचनमिति हेमाद्रिमदनपारिजातादयः। मदनरने तु- -पर्वण्यौदयिके कुयुः श्रावणं तैत्तिरीयकाः । बहवाः श्रवणे कुर्युग्रहसंक्रांतिर्जिते । इति वचपरिशिष्टवाक्ये तै- त्तिरीयग्रहणं यजुर्वेदिमात्रोपलक्षणार्थे । वाक्यस्य बहुचान्प्रति औदयिकश्रवणपरत्वात् । तैत्तिरीयाणां तु परस्तुत्यर्थमुपा- दानात् । अनुवादे च लक्षणायाः अदोषावहत्वात् । श्रावणी दुर्गनवमीत्यादिशात्रं तु श्रावण्यां पूर्णमास्यां विहितकर्मातर- विषयमित्युक्तं । तैत्तिरीयशब्दस्य प्रसिद्धार्थबोधप्रसंगात् । गोमिलवाक्यस्य यहचान्प्रति श्रवणविधानमात्रपरत्वेन नेतु- मशक्यत्वाच । अथ तदपि सामगान्प्रति हस्तमात्रविधि. परमिति चेत्र । होलाकाधिकरणे स्मृतीनां गृह्यग्रंथानां चाध्य- यनव्यवस्थया प्रामाण्यव्यवस्था प्रामां दूरीकृत्य सर्वान्प्रति प्रामाण्यस्य स्थापितत्वेन तत्तत्परिशिष्टे तत्तच्छाखीयपुरस्का- रेण प्रवृत्तविर्विवक्षामंगीकत्येतरशाम्बीयान्प्रति प्रतीयमान- विध्यविवक्षांगीकारस्य निर्हेतुकत्वात् । यदा श्रावणे मास्यौ. पधयो न प्रादुर्भवंति तदा भाद्रपदे मासि श्रवणपर्वहस्तेषु बहुवादिभिः उपाकर्म कार्य । तथाच पहृचपरिशिष्टे-अवृ. ध्यापधयस्तस्मिन्मासे तु न भवंति चेत् । तदा भाद्रपदे मासि श्रवणेन तदिप्यते । इति । वसिष्ठोपि-श्रावण्यां प्रौष्ठपयां वाप्युपाकृत्य युक्तश्छंदांस्यधीयीतेति। वृत्तिकारणापि एतद्वार्षि- कमित्याचक्षत इति सूत्रव्याख्यानावसरे ओषधिप्रादुर्भावाभावे भाद्रपदे मासि श्रवणनक्षत्रे उपाकर्माभिधानाच । कातीयानां तत्र विशेपमाह कात्यायन:-अथातोऽध्यायो. पाकौषधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन श्रावण्यां पौर्णमास्यां पंचम्यां हस्तेन वा इति। एतघ्याख्यानावसरे च कर्कः कालद्वयामि- प्रायेण स्वयं व्याख्याय तथतुष्टयाभिप्रायेण परव्याख्यानमुक्त- वान् । पतदेव स्पष्टीचकार हरिहरः । अप्राध्यापयतोपि निरः साझेरप्यनध्यापयतो नाधिकारः । ओपधिप्रादुर्भावश्रवणौ च पौर्णमास्यां विशेषणं । तयोस्तत्र प्रायशः संभवात् । तस्मा- विशेषणाभावे पौर्णमास्या भवति । एवं पंचम्यां हस्तोपि ·उपाकर्मनिर्णयः। प्रायशो भवतीत्युपन्यस्तः । अतः श्रावणी पौर्णमासी पंचमी वा विशिष्टाविशिश चोपाकर्मकालः । एवं स्वमतेन व्याख्याय परमतमुदाजहार । श्रवणेन पौर्णमास्यां वा पंचम्यां वा हस्ते. नवेति। अत्र पूर्वव्याल्यायां श्रवणाभाव इव ओषधिप्रादुर्भावा- भावेपि पौर्णमाम्यां कार्यमिति कर्काभिमानः प्रतीयते । अत- एव रेणुकाकारिकायां कर्कमतानुवादपूर्व मतांतरोपन्यासः । कोंच्या चैवमुभयं पौर्णमासीविशेषणम् । अनादरस्तयो- यस्मानित्यवादस्य कर्मणः । पंचम्यां प्रायिको हस्त इत्यु- पाध्यायसंमतिः । पंचमी हस्तयुक्तैव याज्ञवल्क्यादिसंमतं । अवृथ्यौषधयस्तस्मिन्मासेपि न भवंति चेत् । प्रौष्ठपद्यां तदैत- स्थादिति मन्वादिशासनम् । पूर्णिमा प्रतिपयुक्ता तत्रो. पाकर्मणः क्रिया । उक्तोर्थोऽयं प्रसंगेन भविष्योत्तरसंबके। इति । अत्रौषधिप्रादुर्भावाभावेपि श्रावण्यां कार्यमिति मुल्य. कर्कमतविरुद्धौषधिप्रादुर्भावाभावे प्रौष्ठपद्यां कार्यमिति मतो. पन्यासेन सह परविद्धपूर्णिमा प्राहोत्युपन्यासात् नात्रैव कारिकाकारस्याभिमानो बोध्यः । सामगानां तु भाद्रपदशुले हस्तनक्षत्रं मुख्यः कालः । प्रोष्ठपदीहस्तनोपाकरणमिति गोभिः लसूत्रात् । प्रोष्टपदीं प्राप्येति व्याख्यातं हेमाद्रौ। गोभि. लसूत्रमाप्ये तु प्रोष्ठपदीमिति द्वितीया प्रतिशब्दाध्याहारार्था । तेन प्रतिवर्षमुपाकर्म कर्तव्यमिति झाप्यत इत्युक्तं । उक्तकाले अस्तादिना उपाकर्मारंभासंभवे श्रावण्यां पौर्णमास्यामुपाकृत्य भाद्रपद शुक्लहस्तनक्षत्रपर्यंत न पठेयुः । श्रा. वणीमेकामुपाकृत्यैतमासावित्रात्कालं कांक्षत इति गोभिलसूत्रात् । श्रावणी पौर्णमासी । सावित्रं हस्तः । श्रावणीमिति द्विती. यायाः प्रयोजनं प्रोष्ठपदीशब्देन व्याख्यातमिति व्याख्यातं भाष्यकारेण । यदि श्रावणे मासि श्रवणनक्षत्रादिकालः प्रह- संक्रांतिदूषितस्तदा श्रावणशुक्लपंचम्यां तत्रैव हस्तनक्षत्रयुक्त- दिनांतरे वा उपाकर्म कार्य-उपाकर्म प्रकुर्वेति क्रमात्सामग्य. जुर्विदः । प्रहसंक्रांत्यदुष्टेषु हस्तश्रवणपर्वसु । इति निषेध. चोतनात् । तत्र गृह्यसूत्रेषु पंचम्यादिविधेरनुकल्पत्वेन तत्का. लविधिपरतायाः व्याख्यातृभिर्निबंधृभिः स्वीकाराय । उकं च महार्णवे-संक्रान्तिर्ग्रहणं वापि यदि पर्वणि जायते । तन्मासे ·स्मृतिकौस्तुमे हस्तयुक्तायां पंचम्यां वा तदिष्यते । इति बहुचगृहकारि- कायां-अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेन तु । तन्मासे हस्तयुक्तायां पंचम्यां वा तदिप्यते । इति। येषां गृह्यसूत्रे पंचमी नोका तेषां औपध्यप्रादुर्भाव इव श्रावणगतकालस्य प्रहादि- दुएत्वेपि भाद्रपद एवोचितश्रवणादिकालेषुपाकर्म उचितम् । पतवार्षिकमित्याचक्षत इत्यादिवाक्यानां ओषध्यमादुर्भाव इव प्रहसंक्रांतिदोषेपि भाद्रपदप्रापकतायास्तुल्यत्वात् । अतएव- संक्रांतिग्रहणं वापि पौर्णमास्यां यदा भवेत् । उपाकृतिस्तु पंचम्यां कार्या वाजसनेथिभिः । इति महार्णववाक्ये वाजसने- विग्रहणं तैत्तिरीयोपलक्षणमंगीकृत्य तैत्तिरीयाणामपि पंचम्या- मुपाकर्म कर्तुमुचितमिति मतं दुपयित्वोपसंहृतं हेमाद्रौ । प्रह. संक्रांतिदुष्टायां श्रावणपौर्णमास्यां तैत्तिरीयकैः प्रोष्ठपद्यामुपा- कर्म कार्य। इति । बौधायनीयानां तु श्रावण्याः पौर्णमास्याः प्रहादिदुष्टत्वे आपाल्यां तदनुष्टानमुचितम् । श्रावण्यां पौर्ण- मास्यां आपाब्यां वोपाकृत्य छंदांस्यधीयीतेति बौधायनवच. नात् । प्रहसंक्रांतियोगधोपाकर्मसंबंधिन्यहोरात्रे भाव्यर्धरात्रा- पूर्व नक्षत्रपर्वणोर्विचमानस्तयोर्दूषकः । नत्वर्धरात्रात्परस्ताद्वि- धमानः । तथातीतादर्धरात्रात्परनो विचमानो दूपको न तत्पूर्वः। नाप्युपाकर्मोगभूततिथिनक्षत्रयोः पूर्वोत्तरकालीने तिथ्यंतरे नक्षत्रांतरे वा विद्यमानः । अर्धरात्रात्परस्ताचेत्संक्रांतिग्रहणं तथा । उपाकर्म न कुर्वीत परतश्चेन्न दोपकृत् । इति गर्यवच- नात् । यद्यर्धरात्रादर्याक्तु प्रहः संक्रांतिरेव तु । नोपाकर्म तदा कुर्याच्छावण्यां श्रवणेऽपि चेत् । इति शास्त्रांतराच-बलचाः श्रवणे कुर्युर्घहसंक्रांतिवर्जिते । इत्यादौ श्रवणादिसामानाधि- करण्येन ग्रहणादिपर्युदासश्रवणाच्च । यानि तु प्रहवेधवा- क्यानि-त्रयोदश्यादितो वयं दिनानां नवकं ध्रुवं । मांगल्येषु समस्तेषु प्रहणे चंद्रसूर्ययोः । द्वादश्यादितृतीयांतो वेध दुग्रहे स्मृतः । एकादश्यादितः सौरे चतुर्यतः प्रकीर्तितः । खंडप्रहे तयोः प्रोक्तमुभयत्र दिनद्वयम् । इत्येवमादीनि तानि नोपाकर्मविषयाणि। -नित्ये नैमित्तिके जप्ये होमयशक्रियादिषु। उपाकर्मणि चोत्सर्गे प्रहवेधो न विद्यते । इति मदनरले वचनात् ।

·उपाकर्मनिर्णयः । ३ । । पर्वादीनामौदयिकानामपि प्राणत्वे विशेष उक: पृथ्वी- चंद्रोदये-उदये संगवस्परों श्रुतौ पर्वणि बार्कमे । र्युर्नम- स्युपाकर्म ऋग्यजुःसामगाः क्रमात् । इति । भुती भव। मर्कमे हस्ते । नभसीत्युपलक्षणं भाद्रपदस्य । तथाच मदन- रत्ने निगमे-भावण्यां प्रौष्ठपयां वा प्रतिपत्षण्मुहर्तकैः । विद्या त्याच्छंदसांतत्रोपाकर्मोत्सर्जनं भवेवाइति। मन चौदपिक- प्रायत्वानुवादेन संगमस्पृग्ग्राह्यत्वनियमात् पंचधा विभक- दिनस्य प्रथमभागात्मकप्रातःकालमात्रध्यापिनां भवणादीनाम- ब्राह्मत्वं । प्रातःसंगवात्मकभागद्यव्यापिनां तु प्राह्यत्वमित्येके । मन्ये तु पृथ्वीचन्द्रोदयोदाहतवचने संगवस्पर्श इति स्पर्श- प्रहणात्संगवैकदेशव्याप्तिः प्रतीयते । निगमवाक्ये तु षण्मुहर्तकैः इति पूर्वभागद्वयव्याप्तिः तदधिकव्यातिरपि गार्यवचनात्प्रती- यते-भावणी पौर्णमासी तु संगवात्परतो यदि । तदेवौदयिकी पाहा नान्यदोदयिकी भवेत् । इति । एषां वचसां यथाभुतार्थ. परत्वे संभवति नान्यतरस्यावयुत्यानुवादत्वं पाक्षिकानुवादत्वं वा वक्तुमुचितं । नापि विकल्पपरत्वं । तस्याटदोषदुष्टत्वात् । भने- कश्रुतिकल्पनाप्रसंगार । किंतु येषां शाखिनां पण्मुहूर्तसाध्यमे- वोपाकर्म तान्प्रति षण्मुहर्तव्याप्तिरेव प्राह्यत्वनियामिका । एवमि- तरे अपि व्याप्ती तत्तच्छाखिनः प्रति प्राह्यत्वनियामिके बोध्ये । अतएव स्फुटा स्मृत्यर्थसारोक्तिः। तिथिखंडे सत्युदयव्या- पिनी प्रयोगपर्याप्ता तिथिरुपाकरणे प्रायति । एवंच नोकवच- नेषु कापि स्वार्थत्यागः । नाप्यनेकश्रुतिकल्पनाप्रसक्तिः । सर्वेषां कर्मकालव्याप्तिशास्त्रप्रपंचनरूपत्वात् । नापि येषां मुहूर्त अयमात्रसाध्यमुपाकर्म तेषामपि संगवव्यातिप्रयुक्ताऽरष्टांतर- कल्पनापत्तिः । नापि सामगानां कर्मकालन्यातिशाखबाधेन परदिने उपाकर्मप्रसकिः । तेषां हि अपराह उपाकर्मकालः । सिंहे रवौ तु पुष्यः पूरे विचरेद्वहिः । छंदोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग सर्वछंदसां । शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपाकर्मापरावि- कम् । इति गर्गवचनात् । यदि केषांचित्सामगानां प्रातःसंग- वावेवोपाकर्मकालत्वेन विहितौ तदभिप्रायेण संगवस्पृग्न- इणं । यदि तु न विहितौ तदा कर्मकालव्यातिशालवशेन प्रसकस्य पूर्वदिनगतापराव्यापिहस्तग्राह्यत्वस्य बाधेन संगव- ·७४ स्मृतिकौस्तुमे स्पृग्धस्तगोबरापूर्वविधेः ऋग्यजुरथर्ववेदविहिलक्षणस्य परैर- भ्युपेयत्वात् । असत्पक्षेपि सामवेयंशे कर्मकालव्यातिप्रपंच. नरूपत्वत्यागेनापूर्वविधित्वोपगमनिमित्तं वैलक्षण्यं न दोषाये- त्याहुः । उक्तगर्गवाक्ये सिंह रवावित्यस्योत्सर्जनोपाकर्मभ्यां द्वाभ्यामपि संबंधः । अतएव स्मृत्यंतरे-वेदोपाकरणे प्राते कुलीरे संस्थिते रवी । उपाकर्म न कर्तव्यं कर्तव्यं सिंहयुक्तके । इति । कुलीरः कर्कटः । यत्तु इदं वाक्यं छंदोगातिरिकानां सिंहस्थे रवावुपाकर्मकर्तव्यतापरमिति। तत्र । छंदोगविषयत्वे अस्य वाक्यस्योक्तगर्गवाक्येन सह मूलभूतैकश्रुतिकल्पनालाघ- वात् । नन्वं-नर्मदोत्तरभागे तु कर्तव्यं सिंहयुक्तके । कर्कटे संस्थिते भानावुपाकुर्यात्तु दक्षिण । इति व्यवस्थाविध्यनुपपत्तिः। एकपुरुषं प्रति पक्षद्वयमाती व्यवस्थाविध्यनुपपत्तेरिति चेन्न । पूर्वार्धे यसिहयुक्त कार्य तनर्मदोत्तरे । इति सामगान्प्रत्येव विध्युपपत्तेः । दक्षिणभागे कदा कार्यमित्यपेक्षायां च उत्तरार्ध- स्यापि तान्प्रत्येव प्रवृत्तेरिति केचित् । तधित्यं । प्रोष्ठपदी हस्तेनोपाकरणमिति गोभिलगृह्यसूत्रे प्रोष्ठपदशुक्लपक्षे हस्तेने- त्यादिपरिशिष्टे च भाद्रपद शुक्लपक्षे हस्तनक्षत्र एवोपाकर्म- विधिबलेन कस्मिन्नपि देशे सामगानां कर्कस्थे उपाकर्मानुष्ठाना- संभवात्। गृह्यसूत्रस्थोत्पत्तिशिएगुणविरुद्धगुणविधेः स्मार्तस्यासं. भवात् । अतएव पूर्वार्धगतनियमवशेन अर्थप्राप्तस्यानुवाद उत्तरा- धमप्यपास्तम्। पूर्वार्धे देशस्य विधेयत्वं उत्तरार्धे चानुवायत्वमिति वाक्यार्थवैषम्यस्थान्याय्यत्वाच ।परेतु नर्मोदोत्तरेत्यादिवृहस्पति- वाक्यस्य सिंहे रवौ तु पुष्यक्ष इत्यादिगर्गवाक्येन सामगविषयत्वे- नोपसंहार इत्याहुः तदपि चिंत्यांअनारभ्याधीतसाप्तदश्यवाक्यस्य सप्तदश वैश्यस्येत्यनेन वैश्यार्थत्वबोधकतया समानविषयेणो- पसंहारषत्कर्तृदेशात्मकपरस्पराधिकारार्थतया उक्तशालयोरपि परस्परोपसंहारसंभवात् । नच गृहस्पतिवाक्ये कैधिनिबंवृमि- रलिखितत्वेनानाश्वास उचितः । प्रयोगपारिजातपराशरमाध. वाघुदाहतत्वेन तदयोगात् । तस्मायेषां शाखिनां विहितकालस्य प्रहसंक्रांत्यादिदुष्टत्वे सति स्वगृह्योक्तपंचम्यादिकालविण्यत्व- भावेन (१) शाखांतरीये कालेऽवश्याश्रयणीये श्रावणशुद्धपंचम्यां भाद्रपदगतपर्वावेवाव्यवस्थितविकल्पमसक्तिस्तेषां अर्थप्राप्तसिंह- ·। प्रथमोपाकर्म । कर्कव्यवस्थापनं क्रियत इत्युचितं । नहि यत्र यच्छन्दतः प्रास तत्रैव तयवस्थापनमुचितं । वानीवृधन्वत्योः पूर्णमास्यमा. वास्याकालाभ्यां कर्मभ्यां वा सह शम्दतः संबंधानवगमेपि अर्थ- प्राप्तसंबंधोपजीवनेनैव व्यवस्थादर्शनादिति । प्रथमोपाकर्म गुरुशुक्रास्तादौ न कार्य । यथोकं ज्योति- निबंधे संग्रहे-गुरुभार्गवयोर्मोत्ये बाल्ये पावार्धकेपि वा। तथा- घिमाससंसर्पमलमासादिषु हिज । प्रथमोपाकृतिर्न स्यात्कृतं कर्म विनाशकृत् । इति । अत्रादिशब्देन सिंहस्थगुर्वादिग्रहणं । द्वितीयाधुपाकर्म तु अस्तादावपि कार्यमित्यभिप्रेत्योकं तत्रैव स्मृतिसारसमुचये-यज्ञोपवीतं कर्तव्यं भावणे गुरुशुक्रयोः । मौल्येपि वार्धके बाल्ये नित्यवत्कर्म नोदितम् । इति । द्विती- यादिप्रयोगोप्यधिमासे न कार्यः । उपाकर्म तथोत्सर्ग प्रसवा- होत्सवोष्टकाः । मासवृद्धौ पराः कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकम् । इति तत्रैव ज्योतिःपराशरवचनात् । प्रसवाहोत्सवो जातेष्टिः। यत्तु-दशहरासु नोत्कर्षधतुह्मपि युगादिषु । उपाकर्म महाप- योतदिष्टं वृपादितः। इति ऋष्यशंगवचनं तच्छंदोगविषयं । तेषां सिंहार्क एवोपाकर्मविधानात् । इदंचोपाकर्म यचपि-श्रा- वण्यां प्रोष्ठपयां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छंदांस्यधीयीत मासान्वितोऽर्धपंचमान् । इत्यादिशालपर्यालोचनया ब्राह्मणस्य ब्रह्मचारिणो ग्रहणाध्ययनांगत्वेन प्रतीयते । तथापि त्रयाणामपि वर्णानां ब्रह्मचारिगृहस्थान्यतराश्रमिणां ग्रहणाध्ययनांगतया धारणाध्ययनांगतया वानुष्ठेयं । वानप्रस्थाश्रमिणामपि धारणा- ध्ययनांगतयानुष्ठेयं । नच गृहस्थस्य ग्रहणाध्यापनाभावः । समावृतो ब्रह्मचारीकल्पेन यथान्यायमितरे जायोपेये- त्येके इत्याश्वलायनसूत्रे गृहस्थानामपि ग्रहणाध्ययनविधा. नात् । व्याख्यातं घेतदित्यं वृत्तिकारेण ब्रह्मचारिधर्ममित्यर्थः । स्वाध्यायकाले विहिता ये धर्माः मधुमांसस्त्रीगमनखट्टादिवा- शयनादिवर्जनादयः तैर्युक्तोऽधीयीत समावृत्तः । मेखलादयस्तु न भवंति अस्वाध्यायधर्मत्वात् । इतरे ब्रह्मचारिण इत्यर्थः । अस्मिन्नध्ययने ब्रह्मचारिणामपि प्रवृत्त्यर्थमिदं । इतरथा समावृ. सानामेवेति शंका स्यात् । समावृतो जायां गच्छेदित्येक माहुः । . 'ग्रहणांगत्वेन'.

·। स्मृतिकौस्तुमे प्रतावेव गच्छेचानृताविति। वेदवतानि वा पारं नीत्वा घुमय- मेव वा इत्यादिश्रुतिमिरपि वेदसमात्यमावेपि समावर्तनविषा- नेन गृहस्थानामपि वेदाध्ययनसूचनाच । न च धारणाज्ययनां- गत्वे मानाभावः । उपाकर्मोत्सर्जनं च बनस्थानामपीप्यते । धारणाध्ययनांगत्वाहिणां ब्रह्मचारिणाम् । इति गोभिलवच- नात् । प्रत्यन्दमनुष्ठेयं चेदं-प्रत्ययं यदुपाकर्म सोत्सर्ग विधि- वद्विजैः । क्रियते छंदसां तेन पुनराप्यायनं भवेत् । अयातयामै- पछंदोमियत्कर्म क्रियते बुधैः। कीडमानैरपि सदा तत्तेषां सिद्धि- कारणम् । इति कात्यायनवचनात्-उत्सर्जनं च वेदानामुपा- करणमेव च । अकृत्वा वेदजप्यस्य फलं नामोति मानवः । इति नित्यब्रह्मयज्ञोपयोगित्वेन नित्यत्वप्रतीतेश्च । द्विजैरिति प्रयाणा- मपि वर्णानामधिकारसिद्धिः। यत्तु मासान्वितोऽर्धपंचमान् इत्यु- दाहतशाले विप्रग्रहणं तत् ब्राह्मणस्यैव स्वतोधिकारः क्षत्रिय- वैश्ययोस्तदन्वारंममात्रमेवेति झापनार्थ । अध्येप्यमाणोऽध्याप्यै- रन्चारध इत्याश्वलायनसूत्रे. अध्यापकपरेणाध्येष्यमाणपदेन अध्यापनाधिकृतब्रामणस्यैव स्वतंत्राधिकारप्रतीतेः । माछ- णोपि यदान्यैः सह कर्म कुर्यात्तदा लौकिकानौ । अन्यानो क्रिय- माणेन कर्मणान्येषां फलासंभवात् । यदात्वेकः कुर्यात्तदा स्वगृ- खानौ कुर्यात् । बाधकामावे गृखकर्मणां तत्रैवानुष्ठानौचिस्यात् । अतएव जयंतः-उपाकर्मप्रयोगारंभे औपासनं विहत्येत्यौपासन- साध्यतामुक्त्वापि प्रयोगान्ते अध्याप्यैः समन्यारधाः केचिल्लौकि- कानौ कुर्वतीस्याह । प्रधानभूतोऽप्याचार्यों बहुमिरपि चतुरव- तिभिः सहोपाकर्म कुर्वन् एकस्यापि जामदग्यस्यानुरोधेन पंचा- वत्तमेष कुर्यात् । आप्रयणे जघन्यैकद्यावापृथिव्यनुरोधेन मुख्या- नेद्रामादीनां प्रसूनमयनियमसापकतया द्वादशाघ्यायोकस्य का- स्यभोजिन्यायस्य प्रकृतेपितुल्यत्वात् । उहि चतुरवत्तिनं प्रत्यपि पासिकपंचावचानुष्ठानं कात्यायनेन तस्य द्विरवधति निर्जामद- ज्यानां सर्वेषां चोमयमविरोधादिति । व्याल्यातं चैतत् कर्का- सादेवयाशिकै शाखांतरे। पंचावतं जमदनीनामित्युक्तस्तेषां पंचायतमेव, अन्येषां चतुरवतं पंचावसं वेति सत्यप्यत्रा- व्यवस्थितविकल्पप्रसकौ जामदग्न्यानुहयैवाजामदायः पंचाव ·उपाकर्मप्रयोगः । ७७ कुर्यात् । अजामदायोपि आमदायमा पंचावर रुतस्या- पस्तंबोके । अतएव तनूनपाराशंसयोरिष चतुरबत्तपंचावत- योर्व्यवस्थाभावात्-अजामदायानां जामदायैर्या सहानधिकार- शंका; यश्च एतेन राजपुरोहितौ सायुज्यकामी यजेयातामिति वचनाव, कुलाययादव-उपाकर्मणि चोत्सर्गे यथाकालं समेत्य तु। ऋषीन्दर्भमयान्कृत्वा पूजयेत्तर्पयेत्ततः। इति कार्णाजिनि- पचनात्सहाधिकार इति परिहारः, तदुभयमप्युकं वांतमिवेत्यु. पेक्षणीयं । नच कुलायरष्टांतेन समाधानमप्युचितं । वसिष्ठशु- नकादिगोत्रोत्पनेन पुरोहितेन सहैव राहोऽधिकारं प्रतिपादयतो वचनस्योपपत्तौ सत्रवत्कुलायेपि प्रयाजगोचरमिनकल्पार्हाणां सहाधिकारकल्पनानुपपत्तेः । सोमचमसफलचमसाईत्वेन मिनकल्पयोर्विप्रक्षत्रिययोः सहाधिकारप्रतिपादकतया चास्या- धिकरणस्य तुल्यकल्पाधिकाराधिकरणापवादत्वसंभवादित्यालो. चयितुमुचितं विद्वद्भिः । इत्युपाकर्मविर्णयः ॥ अथोपाकर्मप्रयोगः । नूतनब्रह्मचारिणामुपाकर्मार्थतया नूतनकटिसूत्राघुपकल्पनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं नांदीश्राद्धं च कृत्वातारशब्रह्मचार्यभावेतूपकल्पनमात्रं कृत्वा । आचम्य प्राणा. नायम्य देशकालौ संकीर्त्य अधीतानामध्येष्यमाणानां छंदसामा- प्यायनद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ पमिाह्मणैः सहोपाकर्म करिष्ये इति संकल्प्य ब्यातिभिरग्निप्रतिष्ठापनांतं कुर्यात् । केवल आचार्य इदं कर्मकुर्वमिाह्मणैः सहेत्येतद्रहितं संकल्पं कृत्वा गृह्यामेरुपसमिंधनं कुर्यात् । अन्वाधाने चक्षुषी आज्येनेत्यंते सावित्री ब्रह्माणं श्रद्धां मेधां प्रहां धारणां सदसस्पति अनुमति छंदांस्यपीन् एताः प्रधानदेवता आज्येन । अग्निं अतृणसूर्यान् अग्निं शकुंतं अनिं मित्रावरुणौ अनि अपः मनिं मरुतः अग्निं विश्वा- न्देवान् देवब्रह्माणि अनिंद्रासोमौ , अनामरुतः पवमानसोमं पवमानसोमं अग्निं संज्ञानं एताः प्रधानदेवताः दघिसतुद्रव्येण इति वृत्तिकृन्मते । उत्सर्जनप्रकरणस्थदेवताग्रहणेन अयादीनां सावित्र्यादिभिः सह तेनोकत्वात् । जयंतमते सावित्र्यादीनां न प्रधानदेवतात्वेन संकल्पः । तत्र भाज्यशेषात्स्विारकते नावधति १ 'जामदायमामध्य'. २ 'अमुकंवतं'.

·म्मृतिकौस्तुभे सावित्र्यादीनामंगन्यादिति तदुक्तेः । शेषेण स्विष्टकृतमिध्म- संनहनेन मद्रं यज्ञोपवीतेन परमात्मानं अयासमनिमित्यादि । ततो विशेषः कारिकायां-आभ्यसंस्कारपर्यंतमुपलेपादि पूर्ववत् । आज्येन दधिसक्तूनां त्रिःपर्यग्निकरणं भवेत्। उत्पूनमात्रमाज्यं चे- तेषां त्रिःप्रोक्षणं भवेत् । इध्माभिधारणं तस्मादाज्यस्योद्वासना- दिकम् । अन्वारब्धोऽधुना शिष्यैः स्वयमेव न संति चेत् । प्रकु. ताज्यभागांतमिमाधानादि पूर्ववत् । इहाज्यभागौ नित्यो स्तस्तथैवोत्सर्जनेपि तो । हुन्वाज्यं नवभिमत्रैः सावित्र्याधैरतः परं । हुन्वावदानधर्मेण तान्सकृन्दधिसंयुतान् । हुत्वाऽग्निमीळ- इत्याधैमत्रविशतिभिः क्रमात् । शाकलानां समानीव इत्यूचांत्या- हुतिर्भवेत् । वाकलानां तु तच्छंयोरित्यूचांत्याहुतिर्भवेत् । ऋग्वेदः पंचशाखाभेदः । आश्वलायनी सांख्यायनी शाकला याप्कला मांडूकाश्चेनि । तपां मध्ये शाकलानां वाकलानां चेदमेवाश्वलायनसूत्रे कर्मानुष्ठानार्थमुपकरोतीति प्रदर्शित- मनेन । इति । आज्याहुत्यंत चतुरवत्यपि आचार्यः पंचाव- त्तिनं शिप्यमामंत्र्य विशतिकृन्वः पंचावत्तं कुर्वीत । प्रतिहो- ममध्ययनकालप्रसिद्धार्थादिस्मरणं च कुर्यात् । आज्याहुती- र्जुहुयात् । सावित्र्यैस्वाहा १ ब्रह्मणेस्वा० २ श्रद्धायै० ३ मेधायै० ४ प्रज्ञाय० ५ धारणायै० ६ सदसस्पतये० ७ अनु- मतये ८ छंदोभ्यऋषिभ्यः० ० । अवदानधर्मण सक्त्वव. दाय । अग्निमीळे मधुछंदाअग्निर्गायत्री उपाकर्मप्रधानधिसक्तु- होमेविनियोगः । अग्नि तमंस्वाहा अग्नय इदं न मम । एवमग्नि- दैवत्येषु सर्वत्र त्यागः । सर्वत्र त्यागमाचार्य एव कुर्यात् । प्राक्सं- स्थान्यदक्संस्थानि वावत्तानि जुहुयादिति जयंतः। कुकुंभकस्त- दगस्त्योमृणसूर्या अनुष्टुप् । अमृणसूर्येभ्य इदं । त्वमग्ने गृत्स- मदोमिर्जगती । अमय इदं..। आवदन्गृत्समदः शकुंतो जगती । शकुतायेदं० । सोमस्यमागाथिनोविश्वामित्रोग्निलिष्टुप् । अग्नय इदं । गृणानाजमदग्निमित्रावरुणौ गायत्री। मित्रावरुणाभ्या- मिदं । त्वांहाग्ने वामदेवोनिरष्टी । अग्नयइदं । धामं ते वामदेव आपो जगती । अद्भयइदं० । अबोध्यात्रेयोवुधगविष्ठिरावग्निस्त्रि- टुप् । अनय इदं । गंतानएवया मरुन्मरुतोतिजगती । मरुद्भय इदं । त्वंयने भारवाजोग्निलिएर । अग्नयः । योनःस्वःपायुदेव- । ।

·उपाकर्मप्रयोगः । । प्रति- ब्रह्मवर्माण्यनुष्टुप् । इति संप्रदायविदः । देवानां ब्रह्मणश्च देव- तात्वमिति तु युक्तं । अस्या ऋचः देवाः ब्रह्म च देवते इति भाष्य- कृताभिधानान् । ब्रह्म मंत्रः । स मे आंतरं शराणां निवारकं वर्म विद्यते इति व्याख्यानदशायामपि भाप्यकृतैव वर्मपदस्य ब्रह्मगत. गुणाभिधायिन्वेन स्वातंत्र्यनिराकरणाश्च । एवंच ऋष्यादिस्म- रणकालेपि देवब्रह्माण्यनुषुप् इत्येव पठितुमुचितं । त्यागश्च देव- ब्रह्मभ्य इदमिति । अग्निंनरोवसिष्ठोग्निर्विराट् । अग्नयः । चक्ष्ववसिष्ठेद्रासोमावनुष्टुप् । इंद्रासोमाभ्यामिदं । माचित्का- ण्वः प्रगाथ इंद्रोवृहती। इंद्रायेदं । आग्नेयाहि सोभरिरनामरु- तोनुष्टुप् । अग्नामरुद्भयइदं । स्वादिष्ठयामधुच्छंदाः पयमानसो- मोगायत्री। पवमानायसोमायेदं । यत्तेराजन्कश्यपः पवमानः सोमःपंक्तिः । १० सोमायेदं । अग्रेबृहन्नात्यस्त्रितोमिस्त्रिापू । अनय इदं । समानीवः संवननः संज्ञानमनुषुप । संज्ञानायेदं । ततः स्विष्टकृतमुपस्तीर्य आज्यस्य सकृत् । पंचावत्तिसत्वे द्विरवदाय तथैव दधिसक्तृन्सद्विरवदाय द्विरभिघारयेदृत्तिकृन्मते जयंतमतंतु नाज्यावदानं ॥ ततो विशेषः कारिकायां-अथ स्विष्टकृतं हुत्वा दधिसक्तु- भिरेव च । दधिसक्तस्वयं शिप्याः प्राश्याचम्य ततः परं । परिस्तरणदर्भस्तैरंतर्दधति चांजलीन् । अन्यन सेचयित्वापस्ता- भिः कुर्वीत मार्जनम् । इति । स्विष्टकृदंत इध्मसंनहनं हुत्वा । दधिक्राव्णो वामदेवो दधिक्रावानुष्टुप् । दधिक्राव्ण इतिमंत्रण प्रामुखाः प्रत्येकं दधिसक्तून्प्राश्याचामेयुः । अग्नेः पश्चादकधार- गया एकैकः प्राङ्मुख उपविश्य मार्जनं कुर्यात् । ततो यज्ञोप- वीतस्य होमदाने कृत्वा धारणं कुर्यात् - कृत्वा यज्ञोपवीतानि नवानि वसुधाधिप । हुत्वाग्नौ गुरवे दत्त्वा पितृभ्यो धारयेत्ततः। इति गालववचनात् । वेदारंभणतः पूर्व सक्तुप्राशनतः परं । नवयज्ञोपवीतानि दद्याद्वै धारयत्ततः । इति कामाजिनिवच- नाय पितृभ्य इत्यस्यापि दत्त्वेत्यनेनान्वयः । होमे धारणे च यज्ञोपवीतमिति मंत्रेण । ब्रह्मचारी च नूतनमेखलादि धारयेत् । मौंजी यज्ञोपवीतं च नवं दंडं च धारयेत् । अजिनं कटिसूत्रं च नववलं तथैव च । इति कालादर्शोदाहतवचनात् एषां धारणे १ 'द्विवावदाय'.

·८० क्रमो मंत्राः प्रकारचोपनयन वाध्यः । ततः कर्तव्यं कारिकायां -पश्चादग्नस्तु दर्भेषु प्रागपूपविश्य च । आसिच्यापः शरावादी दीस्तत्र निधाय च प्रागप्रदर्भगस्ति कुयुब्रह्मांजलीनथ । सव्याहतिं वदन्त्युचः सावित्री ब्रह्मयज्ञवत् । निरभ्यसेत्पुरोंकारं व्याहतींधात्र कर्मणि । अग्निमीळ इदं सूकमनुवाकं यथाविधि । प्रारभेरनृचं वापि त्वध्याप्यान्याचयद्गुरुः । प्रायश्चित्तादिसकलं हो- मशेष समापयेत् । इति । शौनकोपि-ततोग्नेः पश्चिमे देशे प्रायूलकुशसंस्तृते । कृत्वा ब्रह्मा अलीन्पूर्वमासीनः प्राङ्मुखो गुरुः । जपित्वा सदों- पूर्वाः समस्ता व्याहतीगुरुः । प्रणवाद्यां च सावित्रीं सकृदुचार- येत्ततः । पश्चावेदादिमारभ्यादध्यायं सूक्तमेव वा । तृचं वाधीत्य तत्सर्व शिप्यानध्यापयेत्ततः । इन्युपाकर्मप्रयोगः । अथोत्सर्जनकालः । तत्राश्वलायनः।-मध्यमाएकाया- मताभ्यो देवताभ्योनेन हुत्वाऽपोभ्यवयंति एता एव देवतास्तर्पयं- न्त्याचार्यानृपीपितॄश्चैतदुत्सर्जनम् । इति । व्याख्यातं चैतवृत्ति- कारण । मध्यमाएकाग्रहणं पण्मासांतलक्षणार्थ । तेन तस्याः समीपे माध्यां पौर्णमास्यामित्यर्थ इति । यौधायनस्तु पौप्याम- प्युत्सर्जनमाह । श्रावण्यां पौर्णमास्यां आपात्यां वोपाकृत्य तैप्यां माध्यां चोन्मजेदिति । अत्र कातीयमृत्रं । अर्धषष्ठा. न्मासानधीत्योत्सृजेयुरिति । अर्धसप्तमान्वेति । तथा पौषस्य रोहिण्यां मध्यमायां वाटकायां अध्यायानुत्सृजेयुरिति । तत्र हरिहरः पौषे उत्सर्जनकर्तव्यतामभिधायाह । ततत्रिरात्रा- नंतरं शुक्लपक्षेषु छंदांस्यधीयीरकृष्णपक्षेप्वंगानि । ततः पुनर- र्धषष्ठानर्धसतमान्वा मासानधीत्य एवमेवोत्सर्ग विधाय त्रिरात्र- मेकरात्रं वावस्थाय यथेष्टं विप्रतिष्ठेरन् । ततः पुनरुपाकृत्य अध्य- यनं यावदुत्सर्गमिति । अनेनोत्सर्गद्वयं कातीयानां कर्तव्यमिति प्रतीयते । इदमेव स्पष्टीकृतं गंगाधरण । मध्यमाएकायां रोहिण्यां वा मंत्रब्राह्मणयोरुत्सर्गः पौषस्य रोहिण्यामिति सूत्रेण कर्तव्यः । तदूर्व शुक्लपक्षेषु मंत्रब्राह्मणयोरध्ययनं कृष्णपक्षेष्वं- गानां यावदापाढकृष्णदशमी श्रावणकृष्णदशमी वागच्छति तत्रोत्सर्गः अर्धषण्मासानिति सूत्रेण विहितः कार्य इति । इत्थमुपन्यस्य मतांतरमप्युदाजहार । अपरे तु एकस्यैवोत्सर्गस्य । ।

·उत्सर्जनप्रयोगः । ८१ । कालचतुष्टयं मन्यते नोत्सर्गद्वयमिति । द्वितीयमतमेव चानुसतं रेणुकारिकायां-पौषमासस्य रोहिण्यां कृष्णाष्टम्यामथापि वा । माघस्याघतियौ तत्र पूर्वा फाल्गुनस्य वा । उत्सर्ग विधिव- त्कुर्याजलाते छंदसा बहिः । इति । अत्र द्वितीयमतमेव सूत्र- स्वरसानुसारीनि प्रतीयते । परिशिष्टे कात्यायन:-उपाक- त्योदगयने ततोऽधीयीत धर्मवित् । उत्सर्गचैक एवैषां तैप्यां प्रौष्टपदेपि वा । इति । इदं च सामगविषयं । तेषां प्रामाध्येय- सामाध्ययनांगमेकमुपाकर्म सिंहा हस्ते विहितम् । अरण्या- ध्येयसामाध्ययनांगमपरमुपाकर्म मकरा हस्ते विहितं । तथै- वोन्सर्जनद्वयप्रसक्तौ उत्सर्गश्चैक एव एषामित्युच्यते । प्रोष्ठपद- प्रहणं च सिंहापरं । सिंह रवौ तु पुप्यः इत्युक्तगार्यवच- नात् । एवमुत्सर्जनोत्तरमध्ययनव्यवस्थोक्ता कारिकायाम्- अत आरभ्य पण्मासान्पडंगानि त्वधीयते । शुक्ले वेदमधीयीत कृष्णेऽगानीति केचन । इति । आपस्तंबधर्मप्रश्ने धावण्यां पौर्ण- मास्यामध्यायमुपाकृत्य मासं प्रदोपे नाधीयीत । तैप्यां पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमेत् । अर्धपंचमांश्चतुरो मासानित्येक इति । अनोज्वलायां प्रदोष ग्रहणाध्ययनं धारणाध्ययनं च न कुर्यात् । प्रदोषग्रहणादात्रावप्यूज़ न दोष इति व्याख्याय विरमेदित्यतेऽ नयोः पक्षयोःपंचमासानधीयीतेत्युक्त्वा शिष्टसूत्रव्याख्यावसरेऽ- स्मिन्पक्षे प्रोष्ठपद्यां उपाकरणं शालांतरदर्शनात् । उत्सर्जनस्या- प्रतिकर्ष इत्युक्तं । अस्मिन्पक्षे पौप्यनंतरामायामुत्सर्जनमिति केचित् । शास्त्रांतरसंवादेन तदनंतराष्टम्यां तूचितं । किंचि- दूनत्वेपि पंचसंख्यावत्सार्धचतुःसंख्याया अपि संभवात् । मंद- मतिभिस्तूपाकर्मदिन एव । ततः पूर्वमुत्सर्जन कार्य-पुप्येतून्सर्जन कुर्यादुपाकर्मदिनेऽथवा । इति ग्वादिरगृह्यात् । इन्युन्सर्जन- कालनिर्णयः अथ प्रयोगः । सचोपाकर्मवज्ञयः । संकल्प अधीतानां छंदसामाप्यायनद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमिति विशेपः । दधिस. नुद्रव्येणेत्यस्य स्थाने गृहसिद्धानद्रव्येणेत्यन्वाधाने विशेषः । यज्ञोपवीतेन परमात्मानमित्यस्य लोपः । दधिसत्वगृहसिद्धा- भस्य पर्यनिकरणादि । नवाज्याहुत्यनंतरं गृहसिद्धान्नेनैव विंश. १ 'सिंहे गुरौ'.

·८२ स्मृतिकौस्तुमे त्याहुतयः । सन्नहनहोमानंतरं न सक्तुप्राशनादियज्ञोपवीतधार. णांतं । समानं चंदारंभादि । ततः कर्तव्यमुक्तं कारिकायां- अथ तीरमपां गन्वा नेऽवगाहा ततो जलम् । सावित्र्याधास्तथा- ग्याचा देवतास्तर्पयंति च । सावित्री तर्पयाम्यग्निं तर्पयामीति तर्पयेत् । जयंनम्न्यग्निमीळादिमस्तर्पणमब्रवीत् । ब्रह्मयज्ञांगमुक्तं. यतर्पणं म्यादिहापि च । इति । अत्रावगाहोत्यनेन भलगोमयमृ. तिकास्नानानि शास्त्रांतरमिद्धानि विहितानीति शिष्टव्यवहारः। अतएव विवाहादृर्ध्वकाल प्रसिद्धम्य-पिंडदानं मृदा सानं न कुर्यात्तिलतर्पणं । इत्यादिनिषेधस्य नात्र प्रवृत्तिः । न चात्र नदीनां रजोदोषप्रसक्तिः -उपाकर्मणि चान्सग रजोदोपो न विद्यते । इति गार्ग्यवचनात् । वेदाश्छंदांमि सर्वाणि ब्रह्माद्याश्च दिवौ- कसः । जलाथिनोऽथ पितरो मरीच्याद्या महर्षयः । उपाकर्मणि चोत्सर्ग मानार्थ ब्रह्मवादिनः । पिपासूननुगच्छंति संहृष्टाः स्वशरीरिणः । समागमस्तु यत्रपां तत्र हन्यादपां मलात् । नूनं सर्व क्षयं यांति किमुतकं नीरजः। इति छंदोगपरिशिष्टाच। स्नानानंतरं च ऋषिपूजातर्पण कार्य--उपाकर्मणि चोत्सर्ग यथा- कालं समेत्य च । ऋषीन्दर्भमयान्कृत्वा पूजयेत्तर्पयेत्ततः । इति स्मृतिचंद्रिकोदाहतवचनात् । तत्रत्यजलोपस्पर्शनपानाभ्या- मभ्युदयप्राप्तिः।-ऋषीणां सिच्यमानानामंतरालं समाश्रितः । संपिवेद्यः शरीरंण पर्षन्मुक्तजलछटः । विद्यादीन्त्राह्मणः कामा- न्वरादीन्कन्यकातथा। आमुप्मिकानपिसुखान्प्रामुयात्सनसंशयः। इति छंदोगपरिशिष्टात् । सुखयंतीति व्युत्पत्त्या सुखशब्दो विष- यपरः । ततः प्रकृतंदवतातर्पणं ब्रह्मयज्ञांगतर्पणं स्वपित्रादित- पणं च कार्य । ततो यमतर्पणं च कुर्यादिति शिष्टाः । तदित्यं । यम तर्पयामि धर्मराजं० मृत्यु. अंतकं. वैवस्वतं. कालं. सर्वभूतक्षयं० औदुंबरं० दनं० नीलं. परमेष्ठिनं. वृकोदरं० चित्रं चित्रगुप्तं० इत्यतस्तर्पयाम्यतः प्रत्यकमेकैकं जलांजलिं दद्यादिति । ततो यमोनिहंतेतिश्लोकं दशवारं पठेयुः । इत्युत्स- जनप्रयोगः। अस्यामेव पौर्णमास्यां रक्षाबंधो मदनरने-कृष्ण उवाच । संप्राप्ते श्रावणस्यांते पौर्णमास्यां दिनोदये । स्नानं कुर्वात मति- मान्श्रुतिस्मृतिविधानतः । ततो देवान्पिढेश्चैव तर्पयेत्परमां- ·श्रवणाकर्म । ८३ । । भसा । उपाकर्मादिकं कृत्वा ऋषीणां तर्पणं तथा । कुर्वीत ब्राह्मणैः सार्ध वंदानुद्दिश्य भक्तितः । शूद्राणां मंत्ररहितं स्नानं दानं च शस्यते । ततोऽपराहसमये कुर्यात्पोटलिकां शुभां । कारयेचाक्षतैस्तद्वसिद्धाहेमचर्चितां । वर्विचित्रैः कासः सौमैर्वा मलवर्जितैः । विचित्रतंतुप्रथितां स्थापयेद्भाजनोपरि । कार्या गृहस्य रक्षा गोमयरचितैः सुवृत्तकुंडलकैः । दूर्वापर्णः सहितैर्नियतं दुरितोपशमनाय । उपलिमे गृहमध्ये वृत्तच- नुके न्यसेत्कुंभं । पीठं दत्वोपविशेद्राजामात्यैर्युतश्च सुमुहूर्ते । वेश्याजनेन सहितो मंगलशब्दैः समुत्थितैश्चिकैः । रक्षाबंधः कार्यः शांतिध्वनिना नरेंद्रस्य । देवद्विजातिशखाण्यत्राणि रक्षा- मिरर्चयेत्प्रथमं । तदनु पुरोधा नृपते रक्षां बधीत मंत्रेण । येन बद्धो बली राजा दानवेंद्रो महाबलः । तेन त्वामभिवधामि रक्षे मा चल मा चल । इति । ब्राह्मणैः क्षत्रियवैश्यैः शनैश्वान्यैश्च मानवैः । कर्तव्यो रक्षिकायंधो द्विजान्संपूज्य भक्तितः । अनेन विधिना यस्तु रक्षाबंधनमाचरेत् । स सर्वदोषरहितः सुखी संव- त्सरं वसेत् । इति । अस्मिन्कर्मण्योदयिकी तिथिाहा । पौर्ण- मास्यां दिनोदये इत्युपक्रमात् । उपाकर्मोपलक्षितोत्तरकालताप्र. तीतेश्च । इदं कर्म भद्रायां न कर्तव्यं । भद्रायां वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा । श्रावणी नृपति हति ग्रामं हंति च फाल्गुनी । इति वचनेन श्रावणीपदस्य तत्र कर्तव्यरक्षाबंधविष. यत्वेन निबंभिर्व्याख्यानात् । इति रक्षाबंधविधिः । अस्यामेव पौर्णमास्यां रात्री श्रवणाकर्म । श्रावण्यां पाण- मास्यां श्रवणाकर्मत्युपक्रम्य अस्तमिते स्थालीपाकं श्रपयित्वेत्या- श्वलायनवचनात् । अस्य च श्रवणाकर्मणः मुख्यकाले दैवादक- रणे लोपः । मुख्यकालेपि सकृदेव करणमिति कंचित् । यथो- क्तमेतत्तुल्यन्यायायाष्टकाप्रकरणे कण सकृन्करणं चाभ्यासाश्र- वणादिति । अन्ये त्वीदृशपाकयज्ञानां प्रत्यब्दमावृत्ति मन्यते । उक्तं हि रेणुकारिकायां। अथातः श्रवणाकर्म शालदृष्टं मयोच्य- ते। श्रावण्यामेव तत्कार्यमभावागीणकालतः । वचनात्सूत्रकारस्य सदस्य क्रिया भवेत् । एवमेवेतरपां स्यादावृत्तिर्वा स्मृतेर्व- लात् । सकृत्करणमिच्छंति पाकयज्ञेषु केचन । आवृत्ति केचि- दिच्छंति तत्रावृत्तिः सतां मता । इति।सा अस्तमयप्रभृतिप्रकृत- ·स्मृतिकौस्तुमे कर्मपर्याप्तकालच्यापिनी पूर्वैव चेत्सैव प्राहा । दिनरयेपि तत्सं- बंधे सत्यसति वा परैव । खंडपर्वणि प्रत्युत्तरविकृतिकर्तव्य- सानियमस्य सामान्यप्रवृत्तस्य विकृतिविशेषे पर्वविशेषविधायि- शास्त्रानुरोधेन नेतुमुचितन्वात् । विशेषशालाविरोधे विकृति सामान्यनिर्णयस्येहाप्यहेयन्वात् । यतु कर्मणो यस्य यः काल इतिशास्त्रान्प्रदोषव्यापिन्या ग्राह्यत्वाभिधानं तत्पूर्वदिने घटिका- न्यूनपूर्वाहव्याप्यप्रवृत्ते परदिनेपि घटिकामात्रव्यापिन्यपि पर्वणि परदिने प्रकृत्युत्तरविकृतिकर्तव्यतायाः सकलनिबंधयाक्षिक- संमतायाः कथं न बाधमावहेदिति चित्यं । यस प्रकृतकर्मणि निशीः रात्रावनुष्ठानम्य स्टांतत्वाभिधानं तदपि चित्यं । गृह- दाहे निमित्ते क्षामवतीवद्यादि रक्षोभ्यो विभीयादिति निमित्ते विहिताया निशीथः निमित्तानंतरं कर्तव्यत्वेन अनैमित्तिकवि- कृतिनिर्णयाविषयायाः तादृशप्रकृतकर्मणि हटांतत्वायोगात् । सामवेदिनामपि अत्रैव श्रवणाकर्म सर्पबलिश्च । अथातः श्र- वणाकर्म पौर्णमास्यां कृत्यमित्यादिना श्रवणाकर्म विधाय अहरहस्तृष्णीं बलि हरत् सायंप्राग्योमादाप्रयण्या इति तदीयगृह्यसूत्रात् । अत्र पौर्णमासीसामान्योक्तावपि गृह्यांत- रवशेन पौर्णमासीविशेष तदुपसंहारसंभवाच । कातीयसूत्रेपि- अथातः श्रवणाकर्म श्रावण्यां पौर्णमास्यां इत्यादिना श्रवणाक- मोक्त्वा तदंते सर्पयलिरप्युक्तः । अथ प्रयोगः । अत्र प्रथमप्रयोगे प्रातः स्वस्तिवाचनं वृद्धि- श्राद्धं च कुर्यात् । ततः कार्य कारिकायां-पूरयेदह्नि कलशं नवं यावकसक्तुभिः । निधाय तनवे शिक्ये दर्वी वैकंकतीमपि । प्राच्यां दिशि शुचिं देशं बल्यर्थं परिगृह्य च । यवधाना विभ. ज्यै भागमभ्यज्य सर्पिपा । इति पात्रांतरे अनता धाना निद- ध्यादिति शेषः । सर्पिपति असंस्कृताज्येनेत्यर्थः । यवैर्वीहि- भिर्या सकृन्कारयित्वेति जयंतः । शौनकः-नवे शिक्ये निधा- यैव शिक्यं कापि निवेशयेत् । धानाचाखंडिताकाराः संपाद्याः प्रस्थमात्रिकाः । इति । अस्तमित औपासनं हुत्वा प्राणानायम्य देशकालौ संकाय मम पुत्रपौत्रादीनां रोगनिवारणसमस्तपापक्षयद्वारा श्रीपरमेश्व- रप्रीत्यर्थ श्रवणाकर्म करिप्ये इति संकल्प्य अन्वाधानादिचक्षुषी ·श्रवणाकर्म । ८५ आज्येनेन्यते अग्निं चतुर्वारं चरुणा अच्युतं भौमं पुरोडाशेन अनिमाशयाज्येन वाजिनो धानाभिः शेषेण स्विटकृतमित्यादि । पात्रासादने स्थानी कपालं शरावत्रयं उपवेषमिति पक्षिणेन हस्तेन सव्येन प्रोक्षणी चासाघ दादि प्रकृतिवत् । दा सह भुवि न्युजपात्रासादनं । प्रोक्षणकाले अन्येन पुरुषेण प्रोक्षणं । पुरो- डाशहोमकाले कारिकायां तन्मूचनान् । उलूम्बलमुसले शूर्प कृष्णाजिनं मदंती दर्भाश्चेति-पुरोवदयघातादि स्याद्विभज्य च तंदुलान् । तत्रेकेन पुरोडाशमन्येन श्रपयेवलं । इति कारिकायां विभागविधियलन एकशर्प पव द्वयोर्निर्वापप्रतीतेः । जयंत- स्वाह केचित्पृथगेव निर्धापं कुर्वतीति । शौनकोपि-पुरोडा- शार्थमन्यम्मिन्कृत्वा निर्वपणं पृथक । इति । तदा शुर्पयोरासादनं। पूर्णपात्रनिधानांत चर्वर्थ पुरोडाशार्थ च तूष्णी चतुरश्चनुरो मुष्टीनिरुप्य तथैव प्रोक्षणं । कारिकायां-हविर्द्धयस्य तृष्णीं तु निर्यापप्रोक्षणे इह । इति वचनात् । पृथनिरुतान् पृथगव- हन्य सहनिम्नांस्तु सहवावहत्य तंदुलान्विधा विभज्य पुरोडा. शीयान्स्वयं किंचित्पिष्टीकृत्य कृष्णाजिने प्रस्कन्ध पन्न्या पिष्टं कारयित्वा स्थालीमन्नावधिश्रित्य परिस्तरणात्पश्चाद्वावंगारौ पृथकृत्य तयोरकं वायव्यदेश निरस्याए उपस्पृश्य शिष्टमंगारम- वस्थाप्य तस्मिन्कपालं निधाय तत्रांन्यमंगारं निक्षिप्य पात्रांन. रेण पिष्टार्थमपः(१) प्रताप्य प्रक्षालितमेकशरावमग्नौ प्रताप्य स्वाग्रे निहित सपवित्रे तस्मिन्पिष्टं समोप्य वाचंयमः खुवेण पूर्णपा- त्रोदकं पिष्टे निनीय नताभिरद्भिः पिटं परिहाव्य पिंडमश्वशफ- मात्र कर्माकृति कन्या कपालादंगारं दभैरपोहा स्थालयां तंडुला- नोप्य कपाले पुरोडाशं निधाय तदुत्तरतः शरावांतरे धाना नि- क्षिप्य पुरोडाशं श्लक्षणीकृन्य आज्यवरुपुरोडाशधानाः पर्यग्नि- कृत्य पुरोडाशमुल्मुकैः प्रताप्य दभैः प्रज्वाल्य सांगारेण भस्म- नाभिवास्य विसृष्टवाग्यस्तं प्रक्षालय आज्योडासनादि संमार्गातं कुर्यात् । नुक्समार्गानंतरं पाणिसंमार्गः । पुरोडाशाद्भस्म दभैर- पोह्य चरुपुरोडाशावभिघार्योदगुद्वास्य पात्रांतरे उपस्तीर्य तत्र पुरो- डाशमासाद्य लौकिकाज्येन पूरयिन्वा आविःपृष्ठं वा कृत्वा चरोरु- तरत आसाथ पुरोडाशादुत्तरत अक्ता धाना अनक्ता धानाच १ 'त्रयमिति'. २ 'नवान्यावंगाग'.

·८६ स्मृतिकौस्तुमे आसाद्य आज्यभागांतं कृत्वा अवदानधर्मेण चरोरवदाय । अमे. नयतिचतसृणामगस्त्यऋषिः अग्निदेवता त्रिपुपछंदः होमेविनि- योगः । अग्ननयसुपथा ? अग्नत्वंपारया० २ अनेत्वमस्मत् ३ पाहिनीअग्ने० ४ इति ऋक्चतुष्टयेन स्वाहाकारसमकालं जुहु- यान् । अग्नयइदं । सव्यन पाणिना दक्षिणे पाणावुपस्तीर्य कृन्न पुगेडाशं निधाय द्विरभिघार्य अच्युनाय भौमाय स्वाहेति जुहुयात् । अच्युताय भीमायेदं । यस्मिन्त्राज्ये पुराडाशः स्थापितस्तदाज्यं सुवणायदाय । मानोअग्ने इत्यस्यागस्त्योमिलि- टुप् । होमे विनियोगः । मानो अग्ने इति हुन्या अग्नय इदं । स्वांजलावन्यनोपस्तीय घाना द्विरोप्य इविरवत्तं चाभिघार्य । शन्नो भवन्विन्यस्य वसिष्टो वाजिनख्रिष्टुप् होमविः । शन्नोभ- चंतु० वाजिभ्यइदं० । नतोऽननाधानाः पुत्रादिभ्यो दत्त्वा चरूधानकदेशनः स्विष्टकृतं हुन्या होमशेष समाप्य ब्राह्मणा. भोजयेत् । इति श्रवणाकर्म । अथ सर्पबलिः । थवणाकर्मानंतरं प्राणानायम्य देश- काली संकीर्त्य मम भार्यादिसहितम्य भौमादिसर्वसभ्यः संभावितवाधापरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ सर्पवलिरूपं कर्म करिष्य इति संकलल्य शिक्यस्थदवींकलशावादाय निहितसक्तु- भिर्दी पूरयित्वा गृहानिष्क्रम्य शुचौ देशेऽपोवनिनीय तत्र जुहुयात् । सर्पदेवजनेभ्यः स्वाहेति । ततः कृतांजलिनमस्करोति- ये सर्पाः पार्थिवा ये अंतरिक्ष्या ये दिव्या ये दिश्यास्तेभ्य इम बलिमाहार्प तेभ्य इमं बलिमुपाकरोमीति । वलिं प्रदक्षिणीकृत्य पश्चादस्योपविश्य । सर्पोसि सर्पतां सर्पाणामधिपतिरस्यनेन मनुप्यांखायसेऽपूपेन सपान्यनेन देवांस्त्वयि मा संतं त्वयि संतः सी माहिसिपुर्धवां ते परिददामि इति उपांशु मंत्रावृत्त्या पुत्रादीनिवेदयेत् । अत्र विशेषः कारिकायां-ज्येष्ठानुक्रमतः पुत्रानप्रत्ता दुहितस्तथा। ततः पनी ध्रुषामुं त इत्याद्यावर्तते त्विह । पुत्रादिनाम वक्तव्यं द्वितीयांतममुंपदे । ध्रुव मां ते परीत्यादिनात्मानं परिदाय च । अन्यः कुर्वीत चेदाह गृहिणो नाम मांपदे । इति । बलिदानप्रभृत्यापरिदानात् बलिं कर्तारं १ 'परिददामीति ध्रुवामं ते हवामुं त' इति.

·८७ संकष्ट चतुर्थीव्रतम् । चांतरा न व्यपेयुः । ततः सायंप्रातलि हरेदाप्रत्यवरोहणात् सर्पदेवजनेभ्यःस्वाहेति मंत्रेण । नात्र नमस्कारादि । आप्रत्यवगे- हणादित्यस्य व्याख्यामाह वृत्तिकारः । आचतुर्दश्या आपाण- मास्या वा यस्मिन्नहनि प्रत्यवरोहणं करोतीति । (यद्वा तदहरेव तावतो बलीन्दद्यात् )। मार्गशीर्षस्य चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां वा तस्मादर्वाचीनान्यहानि हासवृद्धिभ्यां परिगणय्य तेवहस्सु यावंतः प्रातःसायंकालास्तावंतो बलीस्तदहरेव दद्यादिति केचि. ग्मन्यते । इति सर्पबलिः । एवं गृहांतरोक्ता अपि प्रयोगा क्षेयाः। अथ चतुया संकष्टचतुर्थीव्रतं मदनरने स्कान्दे गणेश उवाच । श्रावणे बहुले पक्षे चतुझं तु विधूदये । गणेशं पूजयित्वा च चंद्रायाय॑ च दीयते । पार्वत्युवाच । क्रियते केन विधिना कि कार्य किं च पूजनम् । उद्यापनं कदा कार्य के मंत्रा यैस्तु पूजनम् । गणेश उवाच । चतुया प्रातस्थाय दंनधावनपूर्वकम् । ग्राह्यं प्रतमिदं पुण्यं संकटतरणं शुभं । कर्तव्यमिति संकलन्य व्रतस्मिन्गणपं स्मरेत् । स्वीकारमंत्रः । निराहारोऽस्मि देवेश यावञ्चंद्रोदयो भवेत् । भोक्ष्यामि पूजयि- त्वाहं संकष्टात्तारयस्व मां । एवं संकल्प्य राजेंद्र सान्या कृष्ण- आहिक तु विधायैवं पश्चात्पूज्यो गणाधिपः । त्रिभिर्मापैस्तदर्धन तृतीयांशेन वा पुनः । यथाशक्या नु वा हैमी प्रतिमा क्रियतेऽमला। मापमात्रा तदर्धम्य तृतीयांशेन वा पुनः । हेमाभावे तु रूप्यस्य ताम्रस्यापि यथासुखं । सर्वथैव दरिद्रण क्रियते मृन्मयी शुभा । वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं कृते कार्य विन- श्यति । जलपूर्ण वस्त्रयुतं कुंभं तस्याग्रतो न्यसेत् । पद्ममष्टदलं पुण्यं गंधपुष्पैः प्रपूजयेत् अथ षोडशोपचारमंत्राः। लंबोदरं चतुर्वा त्रिने रक्तवर्णकं । नानादतैः सुवेपाढ्यं प्रसन्नाम्यं विचिंतयेत् । ध्याय- द्वजाननं देवं तप्तकांचनसुप्रभम् । चतुर्भुजं महाकायं सूर्यकोटि- समप्रभम् । ध्यानं ॥ आगच्छेह जगन्नाथ मुगलुरनमस्कृत । अनाथनाथ सर्वज्ञ विघ्नराज कृपां कुरु । गजास्याय नमः । आवाहनं । गोप्ता त्वं सर्वदेवानामिंद्रादीनां विशेषतः । भक्तदारि- यविच्छेत्ता एकदंत नमोस्तु ते॥ विनराजाय आसनं । मोदका- १ 'व्यवेयुः. तिलेः शुभैः । - ।

·८८ म्मृतिकाम्तुभ । नामर्पणन भनानां वरदायक । देवदेव नमस्तस्तु भक्तानां फलदो भव । लंबोदराय. पाद्यं । महाकाय महारूप अनंत- फलदायक । देवदेव नमस्तस्तु सर्वपां पापनाशन । शंकर- मूनये. अध्यं । कुरुष्वाचमनं देव सुमुखं चाग्वुवाहन । सर्वा- घदलनस्यामिनीलकंट नमोस्तु ते । वक्रतुंडाय. आचमनं । मानं पंचामृत व गृहाण गणनायक । अनाथनाथ सर्वत्र नमो मूषकवाहन । उमामुनाय शुद्धस्नानं पंचामृतस्नानं महा- भिषेकं च । रक्तवाकयुग्मं च देवानामपि दुर्लभं । गृहाण मंगलं दव लंबोदर हगन्मज । शूर्पकर्णाय रक्तयत्रयुग्मं । ब्रह्मसूत्रं सोत्तरीयं गृहाण गणनायक । आरनं ब्रह्मसूत्रं च कनकस्योत्त- रीयकं । कुन्जाय. यज्ञोपवीतं । गृहाणेश्वर सर्व दिव्यं चंद- नमुत्तमं । करुणाकर गुंजाक्ष गौरीसुत नमोस्तुते । गणेश्वराय गंधं । सुगंधं दिव्यमाल्यं च गृहाण गणनायक । विनायक नमस्तुभ्यं शिवमूनो नमोस्तु ते । विनविनाशिने नमः पुष्पं । अनंनव नाम्ना कुंकुमाक्षता दुर्वाश्च देयाः । दशांगं गुग्गुलं धूप- मुत्तमं गणनायक । गृहाण देवदेवेश उमानुन नमोस्तु ते । विकटाय धृपं । सर्वश सर्वतत्त्वाद्य सर्वेश विवुधप्रिय । गृ- हाण मंगलं दीपं घृतकपूरसंयुनं । वामनायः दीपं । नैवेद्यं गृह्यतां देव नानामोदकसंयुतम् । मर्वान्नफलमंयुक्तं सर्वभक्ष्यः समन्वितम् । सर्वदेवाय नैवेद्यं । फलान्यमृननुल्यानि मुगंधा- न्यधनाशन । मयानीतानि वै शक्या गृहाणेमानि सर्वदा । स. वार्तिनाशिने फलानि । तांबृलं गृह्यतां देव नागवलीदलयुनं । कर्पूरपूगसंयुक्तं सुगंधं चक्रभूषणम् । विघ्नहरें तांबूलं: महासंकष्टदग्धोऽहं गणेश शरणं गतः। तस्मान्मनोरथं पूर्ण कुरु सर्वेश्वरप्रिय । धूम्राय: प्रदक्षिणां । सर्वदेवाधिदेवेश सर्वसि. द्धिप्रदायक । भक्त्या कृतामिमां पूजां गृहाणोमासुत प्रभो। सर्वदेवाधिदेवाय नमस्कारः । एवं पूजा प्रकर्तव्या षोडशै- रुपचारकैः। मोदकान्कारयेन्मातस्तिलजान्दश पार्वति । देवाने स्थापयेत्पंच पंच विप्राय कल्पयेत् । पूजयित्वा तु तं विप्रं भक्तिभावेन देववत् । दक्षिणां च यथाशक्त्या दत्वा पंचव मोदकान् । भक्षयेन्निशि चंद्राय अयं दत्वा यथाविधि । अर्घ्य- मंत्रः। क्षीरसागरसंभूत सुधारूप निशाकर । गृहाणायं मया दत्तं ·संकष्टीव्रतोद्यापनम् । । गणेश प्रीतिवर्धन । मोदकदानं । विप्रवर्य नमस्तुभ्यं मोदकान्वै ददाम्यहम् । सुपक्कान्सफलान्पंच देव दक्षिणयान्वितान् । आप- दुत्तारणायापि गृहाण द्विजसत्तम । प्रार्थना । अवद्धमतिरिक्तं वा द्रव्यहीनं मया कृतं । तत्सर्वे पूर्णतां यातु विप्ररूप गणेश्वर । ब्राह्मणान्भोजयेहवि यथान्नेन यथासुखम् । स्वयं भुञ्जीत पंचैव मोदकान्फलसंयुतान । अशक्तश्चैकमन्नं वा भुजीत दधिसंयुतम्। अथवा भोजनं कार्यमेकवारं हिमाद्रिजे । प्रतिमां गुरवे दद्यादा- चार्याय सदक्षिणां । वस्त्रकुंभसमायुक्तामादौ मंत्रमिमं जपेत् । विसर्जनं । गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थानं त्वं गणेश्वर । व्रतेना- नेन मे विप्र यथोक्तफलदो भव । एवं व्रतं तु कर्तव्यं प्रतिमासं न्वयाऽद्विजे । यावज्जीवं तु वा वर्गण्यकविंशति पार्वति । अशक्तावकवर्ष वा प्रतिवर्षमथापि वा । इति । अथोद्यापनं । उद्यापनं तु कर्तव्यं चतुर्थ्या श्रावणेऽसिने। स्वीकारश्च तथा कार्यः संकटहरणं तिथौ । गाणपत्यं तथा- चार्य सर्वशास्त्रविशारदम् । श्रद्धया प्रार्थयेदादौ तेनोक्तं वि- धिमाचरेत् । एकविंशतिविप्रांश्च वस्त्रालंकारभूषणैः । पूजयेद्रो. हिरण्याचैर्छन्वादी विधिनाऽनलम् । होमयेन्मोदकान्मातस्तिल- जान्नसंयुनान । अष्टोत्तरमहनं वा नो चेदष्टोत्तरं शतम्। अष्टा. विशनिसंख्याकमोदकैर्वा सशर्करः । अशनोऽौ शुभान्स्थूला- न्नुहुयाजातवेदमि । पुष्पमंडपिका कार्या गणेशाहादकारिणी। पूजयेत्तत्र गणपं भक्तसंकटनाशनम् । गीतैर्वादिनिनदैर्भक्ति- भावपुरस्कृतैः । पुगणवेदाध्ययनस्तोपयेच्छीगणेश्वरम् । एवं जागरणं कार्य शक्त्या दानादिकं तथा । सपत्नीकमथाचार्य भूपयेद्वस्त्रभूषणैः । उपानच्छत्रगोदानकमंडलुफलादिभिः । श. व्यावाहनभूदानधनधान्यगृहादिभिः । यथाशक्तया प्रकर्तव्यं दारियाभावमिच्छता । एकविंशतिविप्रांश्च भोजयन्नामभिर्मम । गजास्यो विघ्नराजश्च लंबोदरशिवान्मजौ । वक्रतुंडः शूर्पकर्णः कुलश्चैव गणेश्वरः । विघ्ननाशो हि विकटो वामनः सर्वदेवतः। सर्वातिनाशो भगवान्विघ्नहंता च धूम्रकः । सर्वदेवाधिदेवश्व सर्वे पोडश वै स्मृताः । एकदनः कृष्णपिंगो भालचंद्रो गणे- श्वरः । गणपश्चकविंशश्च सर्व एते गणेश्वराः। दुर्गाद्वैश्च रु- १ 'दुद्धारणाय' इति पाट:. ।

·। । । स्मृतिकौस्तुमे ट्रैश्च कुलदेव्याधिकं भवेत् । विशेषेणाटादशभिर्मोदकैर्हवनं स्मृ. तम् । एवं कृते विधान तु प्रसन्नोऽहं न संशयः । ददामि वा. छिनाकामांस्नद्रनं मप्रियं कुरु । विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी धनमानुयात् । पुत्रार्थी पुत्रमामोति रोगी रोगात्प्रमुच्यते ॥ अथ कथा । युधिष्ठिर उवाच । देव देव जगनाथ प्रपन्ना. तिविनाशन । यद्वनंत में हृदये त्वां पृच्छामि वद प्रभो । आ. पन्मु वर्तमानानां नृणां व्याकुलचेतसां । चिंतया प्रस्तमनसां वियोग मुहृदां तथा । दुर्लभं प्रापयेन्नित्यं कार्यसिद्धिः कथं भवेत् । अर्थसिद्धिः कथं नृणां पुत्रसौभाग्यसंपदः । सर्वसंक- नाशाय कि कार्य मानवैः प्रभो। श्रीभगवानुवाच । शृणु राज- प्रवक्ष्यामि विधानं सर्वकामदं । गणशं पूजयेद्भक्त्या मंत्रैरागमसं. भवैः । कृष्णपक्ष चतुर्थी व निशि चंद्रोदये नृप । ओषधीभिः शुक्लतिलैर्दिवा स्नात्वा प्रसन्नधीः । कार्य संकल्प्य मनसा ध्यात्वा दवं गजाननं । नित्यकर्म समाप्यादौ निशि चंद्रोदये नृप । तत्र पीटं गणेशम्य पूजयेत्कुसुमाक्षनेः । स्वयं न वेत्ति गुरुणा कार- येच यथोचितम् । स्थापयेत्तत्र देवशमागमोक्तविधानतः । पा. द्यार्थ्याचमनस्तानः पृथक् पंचामृतादिभिः । उपचारैः पोडश. भिमंत्रेणानेन पूजयेत् । ॐ नमो हेरंब मदमेदित मम संकष्टा. निवारय निवारय स्वाहा। इंद्रादील्लोकपांश्च समंतादर्चयेत्सुधीः। पक्कमुद्गतिलैयुक्तान्मोदकान्घृतपाचितान् । भक्ष्याण्यन्यानि तांबूलं यथाशक्या प्रकल्पयेत् । ततो दूर्वाकुरान् गृह्य गजवकं च भनितः । एभिर्नामपदैर्देवमर्चयेत्सुसमाहितः । गणाधिप नम. स्तेस्तु उमापुत्राघनाशन । एकदंतेभवति तथा मूषकवाहन । विनायकेशपुत्रेति सर्वसिद्धिप्रदायक । कुमारगुरवे तुभ्यं सर्वसं. कटनाशन । प्रार्थयेश ततो देवं भक्तिनम्रः प्रसन्नधीः । विघ्न- राज नमस्तेस्तु उमापुत्राघनाशन । यदुद्दिश्य कृतं मेऽद्य यथा. शक्त्या प्रपूजनम् । तेन तुष्टो ममाद्याशु हन्स्थान्कामान्प्रपूरय । विघ्नानाशय मे सर्वानाशायोपस्थितान्प्रभो । त्वत्प्रसादेन का- र्याणि सर्वाणीह करोम्यहं । शत्रूणां बुद्धिनाशं च मित्राणामु- दयं कुरु । इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणिपत्य पुनः पुनः । ततो होम प्रकुर्वीत शतमष्टोत्तरं तथा । मोदकैर्वाणकं कार्य व्रतसंपूर्णहे. । । १'शं निगमोक्त' पाठः.

·संकष्टीव्रतकथा । । तवे । लडकैवटकाचैर्वा सप्तभिः फलसंयुतम् । गणेशप्रीणना- र्थाय ब्राह्मणाय ददाम्यहम् । कथां श्रुत्वा ततः पुण्यां दद्यादर्य प्रयत्नतः । चंद्राय सप्तवारं तु मंत्रेणानेन पार्थिव । क्षीरोदार्ण- वसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । गृहाणार्घ्य शशांकेदं रोहिण्या सहितः शशिन् । ततः क्षमापयेद्देवं शत्या विप्रांश्च भोजयेत् । स्वयं भुञ्जीत तच्छेषं यईवब्राह्मणार्पितम् । सप्तप्रासान्मौनयुक्तो ह्यशक्तस्तु यथासुखम् । इत्थं कुर्यात्तु मासेषु चतुर्वपि विधा- नतः । उद्यापनं पंचमे च कुर्याद्धीमान्प्रयत्नतः । सौवर्ण वक्रतुंड च शक्त्या कुर्याद्विधानतः । पूर्वोक्तेन विधानेन पूजयेद्भक्तिमा- भरः । चंदनेन सुगंधेन पुप्पैर्नानाविधैः शुभैः । नारिकेलफले- नैव दद्यादर्घ्य समाहितः । तस्मै भुक्तवते दद्याद्वाणकं फल. संयुतम् । शूर्प पायससंयुक्तं रक्तवस्त्रेण वेष्टितम् । सौवर्ण गणपं तस्मै दद्याथैव सदक्षिणम् । तिलानामाढकं दद्याद्रतसंपू- णहतवे । ततः क्षमापयद्देवं विनेशः प्रीयतामिति । इत्थं चोद्या- पनं कार्य हयमेधफलं लभेत् । सर्वकार्याणि सिध्यंति मनोभि- लपितान्यपि स्कंद गते राजन्पार्वत्या वे कृतं किल । चतुर्वपि च मासपु हरवाक्येन पार्थिव । पंचमे मासि दृष्टस्तु कार्तिकेयो ह्यपर्णया । समुद्रपानवेलायामगस्त्येन पुरा कृतम् । त्रिषु मासेषु विनेशप्रसादात्प्रीतिमान्द्विजः । पण्मासावधि राजेंद्र दमयंत्या कृतं विदम् । नलमन्वेण्यंत्या तु ततो दृष्टो नलोऽ- भवत् । नीतेऽनिरुद्ध वाणस्य नगरं चित्ररेखया। क गतः केन नीतोऽसौ यादवो व्याकुलोऽभवत्। प्रद्युम्नं पुत्रशोकार्ता रुक्मिणी प्रत्यभाषत । शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं मामक गृह । शंबरेण पुरा नीते वालके त्वयि पइदिने । त्वद्वियोगजदुःखेन हृदयं मम दारितम् । कदा द्रक्ष्यामि ते पुत्र मुखमत्यंतसुंदरं । अन्य. स्त्रीणां सुतान्दृष्टा मम चतो व्यदीर्यत । मम पुत्रो भवेतासौ समोऽनेन प्रमाणतः । इति चिंताकुलाया में गतान्यब्दानि भूरि- शः । ततो महैवयोगेन लोमशो मुनिरागतः । तेनोपदिष्टं वि. धिवत्सर्वचिंताहरं वतम् । संकटाख्या चतुर्थी च चतुर्वा मया कृता। तत्प्रभावात्समायातो हत्त्वा शंबरमाहवे। शान्या चाशु प्रकुर्यास्त्वं ततो हास्यसि वै फेलं । प्रद्युम्नेन कृतं राजन् १ 'मुतम्' पाटः. | पुग । ।

·९२ स्मृतिकाम्तुमे । गणनाथस्य नोपणं । श्रुतो वाणासुरपुरेऽनिरुद्धो नारदात्तदा । शान्योद्धवन चादिष्टुं कृतवानस्मि तहतम् । एकवारं महेशस्य संग्रामाद्रीत एव हि । गत्याशु शोणितपुरं हत्वा वाणासुरं मृधं । आनीतो युवया साथै अनिरुद्धस्तदा नृप । अन्यैर्देवा- मुरैः पूर्व कृतं विशतुष्टय । ऋषिभिर्मानवैश्चैव तथा राक्षस. किंनरः । आपद्यपि च संकष्टे प्रकुर्याद्रोगशांतये । अनेन सदृशं लोक सर्वसिद्धिकरं व्रतं । तपो दानं च तीर्थ च विद्यते नव कुत्रचिन् । यच्छपं द्विजदेवानां भोक्तव्यं सहवंधुभिः । कार्य. गौरवमालक्ष्य कुर्यान्मासान्यहनपि । यहुनात्र किमुक्तेन नास्त्य- न्यत्कार्यसिद्धये । नोपदश्यं त्वभक्ताय नास्तिकाय शठाय च । देयं पुत्राय शिप्याय श्रद्धायुनाय साधव । मम प्रियोसि राजर्ष धर्मिष्ठः पांडुनंदन । कार्यकर्तासि लोकानामुपदिष्टं तवानघ । तस्मात्सर्वेषु कार्येषु कर्तव्यं प्रार्थितं त्वया । सिध्यंति सर्वकार्या- णि नान्यथा ऋषिभाषितं । यदा यदा पश्यति कार्यमुद्यतं नारी नगे वा विदधाति सहनम् । संप्रेक्ष्य कार्याणि समीहितानि किं दुर्लभं विघ्नहरे प्रसन्न । इति श्रीब्रह्मांडपुराणे संकटहरचतुर्थी- व्रतकथासमामा॥ अथाष्टम्यां जन्माष्टमीव्रतं । भविष्ये जन्माष्टमीवतं प्रकृत्य-प्रतिवर्ष विधानेन मद्भक्तो धर्मनंदन । नरो वाप्यथ वा नारी सौभाग्यमतुलं लभेत् । इह धर्मगतिर्भूत्वा मृनो वैकुंठमान- यात् । इति । तथा-मम जन्मदिने पुण्ये सर्वालंकारभूषितः । पूज्यते पांडवश्रेष्ठ जनसत्सवसंयुतैः । परचक्रभयं तत्र न कदा- चिद्भवेन्नृप । पर्जन्यः कालवर्षी स्यादीतिभ्यो न भयं भवेत् । गृहे वा पूज्यते यस्मिन्देवक्याश्चरितं मम । तत्र सर्वसमृद्धिः स्यानोपसर्गादिकं भयम् । इति । तथा स्कान्दे-प्रतेनाराध्य देवेशं देवकीसहितं हरिं । त्यक्त्वा यमपुरं घोरं याति विष्णो- परं पदम् । जन्माष्टमीवतं ये वै प्रकुर्वनि नरोत्तमाः । कारयंत्यः थवा लोका लक्ष्मीस्तेषां सदा स्थिरा । स्मरणं वासुदेवस्य मृ. त्युकाले भवेन्मुने । सिध्यंति सर्वकार्याणि कृते जन्माष्टमीवते । इति । एवं फलश्रवणादिदं काम्यं नित्यं च । उदाहतभवि- ष्यवाक्ये प्रतिवर्षमिति वीप्साश्रवणात् । श्रावणे बहुले पक्षे १ 'पर' इति पाट'. ।

·जन्माष्टमीनिर्णयः । कृष्णजन्माष्टमीवतम् । न करोति नरो यस्तु भवति ऋरराक्षसः । इति । कृष्णाष्टमीदिन प्राप्ते येन भुक्तं द्विजोत्तम । त्रैलोक्यसंभवं पापं तेन भुक्तं न संशयः । ब्रह्मनस्य सुरापस्य गोवधे स्त्रीवधपि वा । तल्लोके मुनिशार्दूल जयंतीविमुखस्य च । जयंतीवासरे प्राप्त करोत्युदरपूरणं । पोथ्यते तिलमात्रं तु यमदूतैः कले- वरम् । इति भविष्यस्कान्दयोरकरणे दोषश्रवणाच । अत्र भोज- नकरणे प्रत्यवायश्रवणेनोपवासाकरणस्य प्रत्यवायनिमित्तत्व- शापनात् ।-कवलेनोपवासेन तस्मिञ्जन्मदिन मम । शतजन्म. रुतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । इति माधवोदाहतवाक्य कंवलोपवासस्य फलसंबंधप्रतीतरुपवास एवं प्रधानं । पूजादेः स्पष्टतृतीयाश्रुत्या फलसंबंधाश्रवणात्तदंगत्वं ।-तस्यामभ्यर्चनं शौरर्हति पापं त्रिजन्मजं । इत्यादिफलश्रवणं तु अपापश्लोकश्र- वणवत्स्तुतिमात्रं । अतएव निर्णयामृत पहिकामुग्मिकपाल- श्रवणात्सर्वरेवात्रोपवासव्रतं कार्यमिन्युक्तमिति प्राश्चः । नव्या- स्तु-अष्टमी रोहिणीयुक्ता निश्यधं दृश्यते यदा । मुख्यकालः स विज्ञेयस्तत्र जातो हरिः स्वयम् । इति वसिष्ठवाश्य मुख्यस्य प्रधानस्य काल इति व्युत्पत्त्या अर्धरात्रस्य प्रधानकालत्यप्रतीतेः। उपवासस्यैव प्राधान्य तदनुपपत्तिः । पूजाया अपि प्राधान्ये तु नस्या अर्धरात्र एव विधानादर्धरात्रस्य प्रधानकालन्यं संगच्छते अत उभयोरपि प्राधान्यमित्याहुः । नव्यतरास्तु उभयोः प्रा- धान्ये चित्राद्भिनिरपेक्षफलश्रवणात्प्रयोगभेदापत्तिः । नच- श्रावणे यहुले पक्षे कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् । इत्यादि वाक्येषु बत- शदनोभयोरुपादानाद्राजसूयवत्प्रयोगक्यमिति वाच्यं । प्राति- स्थिकवाक्यः पृथकफलसंबंधे परस्परनरपेक्ष्येणवतिकर्तव्यतान्व- यंन भिन्नप्रयोगत्वस्यावर्जनीयत्व सति एकपदोपादानम्य य इष्ट्या पशुनेत्यादिवदविरोधात् । नच पृथक्प्रयोगन्वमिष्टं स्वकृतपद्ध- नायेकप्रयोगत्वलेखविरोधात् । तस्मान्सोपवासो हंगः पूजामि- ति, तस्मान्मां पूजयेत्तत्र शुचिः सम्यगुपोषितः । इति वाक्य- योरुपवासस्य गुणत्वप्रतीतः। ततो धावति हतोवती(?)त्यादिव- दुपवासः फलिसंस्कारतया अंगं । एवं चोपवास फलश्रुतिरर्थ. वादः । न चैवं संकल्पवाक्य उपवासं करिष्यामीत्युपवासकी- निमनुपपन्नमिति शंक्यं । मंत्रस्य क्रियासंबंधिप्रकाशनेनाप्यंग- - ·म्मृतिकाम्तुमे त्वोपपत्तरित्याहुः । तन्न । भाप्यकारमतेऽग्यर्थवन निरपेक्षवि- हितयोरयाधानपत्रमानेष्ट्योः संवत्सरे निर्वपेद्वादशरात्रे निर्वपे. सद्योवेत्यादिकालशालपर्यालोचनया परस्परसापेक्षयोरेवाग्निज- नकत्वमिति पंचमे मिश्रोक्तन्यायेन-सोपवासो हरेः पूजां-त- स्मान्मांपूजयेत्तत्रत्यादावेककाले परस्परसापेक्षकर्तव्यत्वप्रतीतेः तथैव चित्रोद्भिन्यायाविषयत्वात् । विजातीयानेकफलसंबंधि- नोरप्युपवासपूजयोः काम्यसामिधेनीकल्पदश्यष्टयोरिव न पृथ- प्रयोगन्यापत्तिः । तथाहि । एकविंशतिमनुयात्प्रतिष्ठाकाम इत्यादिवाक्येषु फलाय विहितानामनुवचनांतराणामाश्रयतया प्रकृतयागानपेक्षन्वपि अनुयादिति दर्शप्रयुक्तनिगदानंतरविहि. तत्वान्न दर्शात्पृथक्प्रयोगन्यं । तथा पागणव्रतविधिषु उपवास- संकल्पोत्तरं पूजाचंद्रार्घ्यदानादिकर्तव्यताविधानानोपवासापे. क्षया पूजादेः पृथक्प्रयोगापत्तिः । भविष्यपुराणे हि-सम- म्यां त्वल्पभुकुर्याइंतधावनपूर्वकम् । उपवासस्य नियमं रात्रौ सुप्याजितेंद्रियः । केवलेनोपवासेन तस्मिन्जन्मदिने मम । सप्त- जन्मकृतापापान्मुच्यते नात्र संशयः । उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विशेयः सर्वभोगविवर्जितः । ततोऽयम्यां तिलैः सातो नद्यादौ विमले जले । सुदेश शोभने कुर्याद्देवक्याः सूतिकागृहम् । इत्यादिग्रंथे पूर्वकृतोपवाससंक- ल्पोत्तरकालत्वस्य विधित्सितसूतिकागृहनिर्माणपूर्वक पूजादौ पाउप्राप्तस्यापि ततोप्टम्यामिति ततःशब्देनानुयादित्यनुशब्देनैव विधेः एकप्रयोगतैव फलं प्रत्युत भवन्मते श्रीकृष्णपूजाया इव देवकीपूजाया अपि फलसंबंधाकृष्णपूजातः पृथक्प्रयोगत्वमाप- घते । श्रूयते हि भविष्ये-प्रणवादिनमोंतेन पृथङ्गामानुकीर्त- यन् । कुर्यात्पूजा विधिक्षश्च सर्वपापापनुत्तये । इति । एवं चा. मदुक्तप्रकारेणैव पूजयोरेकप्रयोगत्वं भवद्भिरप्युपपादनीयं । तत्पूजोपवासयोरपि किमिति नोपपाद्यते । फलिसंस्कारत्वेनो. पवासविधित्सायां च केवलेनोपवासेनेत्युक्तवचने केवलस्योप- वासस्य फलसाधकत्वकीर्तनं न युज्यते । नचांगमेव प्रधाननि- रपेक्षं फलं साधयतीति स्तुतिरपि वक्तुं युक्ता । किंच-वासुदेवं समुहिश्य सर्वपापप्रशांतये । उपवासं करिप्यामि कृष्णाएम्यां ·जन्माष्टमीनिर्णयः । । नभस्यहं । इत्यादिसंकल्पवाक्ये उपवासस्यैव संकीर्तनं तत्फलि. संस्कारार्थत्ववादिभिः कथमुपपादनीयं । प्रधानसंकल्पेनैवांगसं. कल्पसिद्धः । दर्शाचारंभे दर्शपूर्णमासाभ्यां यस्ये, सोमेन यक्ष्ये इति प्रधानविषयाण्येव संकल्पवाक्यानि बौधायनाचाः कल्प- काराः स्मरंनि । प्रयुंजते च तथैव याशिकाः । न तु कचिदपि श्रोते स्मार्ने वा कर्मणि प्रथमसंकल्पवाक्ये अंगस्याप्यनुकीर्तनं कल्पकारेणोक्तं केनापि याक्षिकेन क्रियमाणं वा दृश्यते । नतरां केवलांगमय । योनं अंगत्वेप्युपवासं क्रियासंबंधिनं प्रका शयन्मंत्रः करणत्वं भजन इति तदपि चित्यम् । नहायं मंत्रः पूंजांगं यत्तत्संबंधिनयोपवासं प्रकाशयन् तत्र करणतां गच्छेत् । श्रुतिलिंगाभ्यां मानसक्रियारूपसंकल्पांगमयं । न चोप- वासस्तदंगतया तत्संबंधी येन तत्प्रकाशस्य संकल्पांगत्वं घटेत इत्यादि मुधिय एव विवेचयंतु । वस्तुतस्तु मदनरत्नायुदा- हतभविष्योत्तरपुगणस्थजन्माष्टमीशास्त्रे तावदालोच्यमाने जन्मा. एमीसंशकवतम्यैव प्राधान्यमिति प्रतीयते । तत्र हि-कीशं तहनं देव देवैः सर्वैरनुष्ठितम् । जन्माष्टमीतिसंशं हि पवित्रं पापनाशनं । इत्युपक्रम्य । श्रीकृष्ण उवाच । मासि भाद्रपदेष्ट. म्यामित्यादिना उपवाससंकल्पविधिपूर्वकं श्रीकृष्णपूजां देवक्या. दिपूजां जागरणं च विधाय । प्रसंगेनापि यो भत्तया व्रतं पश्ये. जनाकुलम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति हरिमंदिरं । इति प्रतेनोपसंहारः कृतः । प्रतशब्दश्च मानससंकल्पवाची । स्नात. कयताधिकारपठितेषु विधिनिषेधेपु संकल्पपरतायाः स्मृति. व्याख्यातृभिरभ्युपगमात् । चातुर्मास्याचंगभूतव्रताधिकारपठि- तेषु केशानिवर्तयीतेत्यादिसौत्रविधिनिषेधेषु सूत्रव्याख्यातृभि- र्नारायणवृत्तिकदादिभिः संकल्पपरतायाः स्वीकारात् । जा- तेटिन्यायेनोपक्रमोपसंहारैकरूप्याचैकवतपरत्वे निर्णीते किं- विषयसंकल्पात्मकं व्रत विधिसितमित्याकांक्षायां यावत्यों. तराले फलसंबंधितया निर्दियाः क्रियास्तावद्विषयकसंक. ल्पस्य फलसंबंधस्य ज्ञापन एष सकलश्रुतीनां जातेष्टिफलश्रुती. नामिव तात्पर्यावगमात् उपवासपूजादिविषयकसंकल्पस्यैव प्रा. धान्यम् । जातेएिवाक्यशेषस्थाशकपालादीनामिव व्रतावयवभू.

·म्मृतिकौस्तुभे । तोपवामपूजादीनां कम्य प्राधान्यमिति, प्रयोगेश्यं प्रयोगभेद इति च चिंताद्वयमपि न प्रेक्षावद्भिः कर्नुम । संगच्छने चैवं सति प्रतम्यव नित्यकाम्यन्यसियर्थमनेकशास्त्रोदाहरणं हेमाया- दिषु । अतएव हेमाद्रिणा स्वोदाहनेपवासनित्यत्वकाम्यत्व. बोधकवाक्येषु उपवासशब्दः संकल्पपरतयैव व्याख्यातः । उप- यामो नाम संनिकर्तव्यताको भोजनसंकल्प इति । संभवति चैवं मनि संकल्पांगमंत्र उपवासराब्देन प्रधानक्रियाप्रकाशनं । नम्माजन्माष्टम्यां मंकल्पम्यव प्राधान्यमित्यनवद्यम् । एवमेव जयंतीवनमपि व्याण्यानम । तत्रापि उक्तनिबंधोदाहताग्नि- पुराणस्थवाक्यनिचय-कृष्णाटम्यां भवेद्यत्र कलैका रोहिणी नृप । जयंनी नाम सा झया उपाया सा प्रयत्नतः । इति जयंतीसंशयापकम्य ।-अतः परं महीपाल संप्राने तामसे कलौ । जन्मनो वासुदेवस्य भविना बतमुत्तमम् । इति मध्ये परामृश्य -यः कुर्याद्रनमेननु पुण्यवान्भक्तितः सदा । इहामुत्र मुग्वी विद्वान्पगन्परतरं प्रजेत् । इत्युपसंहृतं । अतोऽत्रापि उपवासादिसंकल्पात्मकवनम्यैव प्राधान्यमिति व्रतम्बम्पनिर्णयः। अथ कालनिर्णयः। नत्राष्टमी द्विविधा । विद्धा शुद्धा च। अर्धगत्रादर्वाक मममीवेधवती विद्धा । तहिना सुद्धा । नात्रा- एम्यास्तिथ्यंतर इव दिवासत्वं वैध्यन्वप्रयोजकं । उक्तरीत्या संन्युपवासादिप्राधान्ये तम्या अर्धगत्रव्यामेरेव ग्राह्यन्यनिर्णय- हेतुन्वान् । यथा वसिष्ठः --- अष्टमी गेहिणीयुक्ता निश्यर्धे दृश्यते यदि । मुख्यकालः स विशेयस्तत्र जातो हरिः स्वयम् । इति । तत्र न मुख्यम्य काल इति षष्ठीतत्पुरुषः। उक्तरीत्योपवास. स्थापि प्रधानशरीरनिविष्टन्वेनाहोरात्रस्यापि प्रधानकालत्वात् । पूजामात्रप्राधान्ये तम्या अपि अर्धरात्र इव कालांतरेपि कर्तव्यता- याः-त्रिकालं पूजयेद्देवं दिवा रात्री विशेषतः । अर्धरात्रावपि तथा पुष्पैर्नानाविधैरपि । इति भविप्यवचसा प्रतीतेः । मुख्यस्य काल इति तत्पुरुषात् मुख्यः काल इति कर्मधारयस्य स्थपत्यधिकरण- भ्यायेनौचित्यात् । कालस्य मुख्यन्यं च स्वव्याप्त्याऽसाधारण्येन निर्णायकत्वं । अतो युक्तमर्धरात्रादाक्सप्तमीयोगेन विद्धत्व. मिति । द्वयोरपि शुद्धाविद्धयोः दिनांतरासत्त्वे नैव संदेहः । को. १ 'भक्तिमान्मदा'. ३ 'सत्यामुषवामादि' इति.

·जन्माष्टमीनिर्णयः । १७ ट्यंतराभावात् । दिनद्वयसत्वे रोहिणीयोगाभावे चत्वारः पक्षाः । पूर्वेधुरेव निशीथव्यापित्वं, परेधुरेव वा, उभयत्रापि तत्, नो. भयत्रापि च इति । आधपक्षे पूर्वैव । निर्णायकनिशीथव्या. स्तत्रैव सत्त्वात् । अतएव द्वितीये परैव । तृतीयचतुर्थयोरपि परैव । उक्तनिर्णायकस्योभयत्रापि सत्त्वेऽसत्त्वे वा अधिककाल- व्यापित्वेन परस्या एव प्रशस्तत्वात् ।-मुहर्तेनापि संयुक्ता संपूर्णा साष्टमी भवेत् । किं पुनर्नवमीयुक्ता कुलकोट्यास्तु मुक्तिदा । इति यमवाक्ये नवमीयोगेन प्राशस्त्याभिधानाथ । एवं रोहिणीयोगेपि पूर्वेधुरेव निशीथे अष्टमीरोहिणीयोगः, परेधुरेव तत्र संयोगः, दिनद्वयेपि तत्र संयोगः, इति पक्षत्रयेपि पूर्ववनिर्णयः । आधयोर्निर्णायकस्यैव व्यवस्थितत्वात् । तृतीये अधिककालव्यातनवमीयोगस्य च प्राशस्त्याधायकत्वात् । दिन- द्वये निशीथे रोहिणीयोगाभावास्तु रोहिणीयुक्ताटम्यां पंचधा संभवंति । परधुरेव निशीथादन्यत्र रोहिणीयुक्ताष्टमी निशीथ- व्यापिनीत्येकः । दिनद्वये ततोन्यत्र रोहिणीयुक्ता परेपुरेव नि- शीथव्यापीनीति द्वितीयः । दिनद्वयपि निशीथव्यापिनी परेघु- रेव रोहिणीयुक्तेति तृतीयः । दिनद्रयेपि तव्यापिनी पूर्वेधुरेष रोहिणीयुक्तेति चतुर्थः । पूर्वेधुरेव निशीथव्यापिनी परेपुरेष रोहिणीयुक्तति पंचमः। तत्रायेषु चतुर्वपि परैव । आचपक्षत्रये मर्धरात्रव्याप्तिरोहिणीयोगयोस्तदन्यतरस्य च एकत्रैव सत्वेन निर्णयात् । चतुर्थे संकल्पकालसत्वस्याहोरात्रसंबंधस्य नवमी. योगस्य सप्तमीवेधराहित्यस्य च अपम्याः प्राशस्त्यातिशयाधाय- कत्वेन बहूनामनुरोधेनार्धरात्रादूर्व सतो रोहिणीयोगस्यैकस्य कचिदपि कर्मण्यनुपयोगेनानादरणीयत्वात् । पंचमपक्षे तु पूर्व- स्या एव प्राह्यत्वे निशीथव्याप्तेर्निर्णायकता प्रसक्ता । सा-दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्ति चेद्रोहिणी कला । रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेषेणेंदुसंयुतां । इति ब्रह्मवैवर्तवचनेनापोचते । अत्रहि चंद्रोदयसंयुतां अर्धरात्रव्यापिनीमित्यर्थः । दिनद्वयेपि अर्ध- रात्रव्यापित्याभावे बहुरात्रिसंयुतां वा कुर्वीत तहिनापच्छेदेन रात्र्यवच्छेदेन वाऽटम्यां कलामात्राया अपि रोहिण्यायोगाभाव इति विधीयते । तेन रोहिणीयोगस्य निशीथव्याध विरोधे ।

·स्मृतिकौस्तुमे । - रोहिणीयोग एव च निर्णायको न निशीथव्याप्तिः । इरशे एव विपये रोहिणीयोगस्यैव निर्णायकतेति हापितं भवति । वचौतराणामपि फलवत्त्वं विष्णुरहस्से-प्राजापत्यसं- संयुक्ता कृष्णा नभसि चाएमी । मुहर्तमपि लभ्येत सोपोष्या सा महाफला । इति । स्कांदे-उदये चाष्टमी किंचिनवमी सकला यदि । भवेत्तु बुधसंयुक्ता प्राजापत्यर्भसंयुता । अपि वर्षशतेनापि लभ्यते यदि वा नवा । इति । वहिपुराणेऽपि- कृष्णाटम्यां भवेचत्र कलैका रोहिणी यदि । जयंती नाम सा प्रोक्ता उपोप्येव प्रयत्नतः । इति । अयमेव निर्णयो माधवादि- सकलदाक्षिणात्यनिबंधकर्तृणामपि संमतः । गौडनिबंधतिथि- तत्वकृतोपि । उक्तं हि तेन-वासर वा निशायां वा यत्र युक्ता तु रोहिणी । विशेषेण नभोमासि सैवोपोप्या सदा तिथिः । इत्यादिवचःसु एवकारात्-एकादशीव्रताद्राजन्नधिकं रोहिणी- बतम् । ततोपि दुर्लभं मत्वा तस्यां यत्नं समाचरेत् । इति ब्राह्मवचन जन्माष्टमीव्रतस्य रोहिणीवतत्वश्रवणात् । तिथि- द्वैध रोहिणी नियामिव । बुधवागदियोगे तु फलातिश- यमात्रं । अतः पटिदंडामपि रोहिणीरहितां परित्यज्य रो- हिणीसहिता स्वल्पाप्यष्टमी परैवेति संमतं चाचार्यचूडाम- ण्योरपि परदिने स्वल्पाप्यष्टमी रोहिणीयुताचेत्सर्यापवा- दिका परैवोपोप्यति । यनु तेन बुधसोमवासरयोः रोहि- णीनुल्यन्वमुक्तं तद्युक्तिविरोधानिबंधविरोधाशोपेक्षणीयं । अत्र केचिनिशीथस्य कर्मकालत्वाकर्मकालशास्त्रस्य सर्वापेक्षया प्रावल्याद्रोहिणीयोगस्य बुधवारादिसहपठितस्य तहदेवानिर्णा- यकत्वात् उक्तविषये निशीथव्यापिन्येव ग्राह्या । नच ब्रह्मवै- वर्तादिवाक्यं कर्मकालशास्त्रस्य वाधकं तस्यान्यथासिद्धत्वात् । तत्र तावब्रह्मवैवर्तादिवाक्ये दुसंयुतामित्यत्र इंदुशब्दः सोम- वारपरः । सोमेनापि विशेषत इत्यनेन एकमूलत्वलामात् । एवं चाहोरात्रावच्छेदेन रोहिण्यभावे निशीथगा प्राोति नार्थः। निशीथवाचकशब्दाभावात् । किंतु दिनद्वयेपि निशीथस्प- भावे सोमवाराधिकरात्रिव्यात्योः निर्णायकत्वं विधीयत इति । यद्धा अस्त्विदुसंयुतामित्यस्य निशीथपरत्वं तथापि रात्रि- पदेनाधिकव्याप्ति लक्षयित्वाहोरात्रावच्छेदेन रोहिणीयोगाभावे- ·जन्माष्टमीनिर्णयः । ऽधिकरात्रिव्यापिनी कुर्वीतेत्युक्त्वा तदपोचते विशेषेणेति । सत्यपि रोहिणीयोगे निशीथगैव प्राोत्यर्थः । अथवा दिनदये वैषम्येण मुहूर्तात्मकनिशीथस्पर्श अहोरात्रावच्छेदेन रोहिणी- योगाभावे विशेषेणेंदुसंयुतां अधिकनिशीथव्यापिनीमिति याव- कुर्वीत । रोहिणीयोगे नु अधिकनिशीथव्यापिनीमपि विहाय स्वल्पनिशीथयोगिनी रोहिणीयुक्तामेव कुर्षीतेति वाक्येपि उदयशब्दः चंद्रोदयपरः । तारापत्युदये सतीत्यने- नैकमूलत्वकल्पनालाघवात् । अन्यथा रोहिणीबुधयुक्तयोत्तरा प्राया स्यान्ननु बुधाभावेपि । स्कान्दवाक्ये रोहिणीबुधयोः सहितयोरेव श्रवणाद्रोहिणीयोगमात्रादिव बुधमात्रयोगा- दप्युत्तरा प्राहा स्यात्कथमजरतीयाभ्युपगमः । विष्णुरहस्य. वह्निपुराणस्थवचनयोस्तु मुहर्तपदं निशीथपरं। कलापदं तद्वर्ति- कलापरं । वस्तुतस्तु दिनद्वयेऽएम्यां निशीथव्याप्तावेकदेश- व्याप्ती वोक्तपक्षद्वयमपि निर्णायकं नतु कर्मकालव्याप्तिशास्त्र- बाधकं । तस्मादुक्तविषये रोहिणीयुक्तां परां परित्यज्य निशी- थव्यापिन्येव प्राहोत्याहुः । तन्न। यत्तावब्रह्मवैवर्तवाक्ये प्रथ- मव्याख्यायामिदुशब्दस्य सोमवारपरत्वे एकमूलकल्पनालाघ- वमुक्तं तत्स्वोक्तिविरुद्धं । नहि सोमवारयुक्ताधिकरात्रिव्यातः निर्णायकत्वमत्र विधिसितत्वेन स्वाभिमतं शालांतरे वा कचिदपि सिद्धमिति भवद्भिः स्वीकर्तुमुचितं बुधसोमयोः प्राशस्त्यमात्रार्थत्वं नतु निर्णायकत्वमिति रोहिण्या अनिर्णा- यकत्वष्टांतमसकृद्धदद्भिः । दुशब्दस्य वारवाचित्वे लक्षणाप- त्तिोषः । चंद्रवाचको ह्ययं तद्देवत्यत्वाल्लक्षणयैव काले प्रव. तेत नागशब्द इव पंचम्यां । अस्मन्मते तूदितस्यैव सत्तासं. योगसंभवानोदये लक्षणा । उदितेषु शुक्रादिषु बाल्यव्यव- हारो यस्तावस्थायामसत्तामेव द्योतयति । नचासत्तासंयोगसं. भवः । सत्ताक्षिप्तोदयस्य विशेषणवसंभवे उपलक्षणत्वस्या- न्याय्यत्वात्प्रथमोपस्थितावस्थात्यागे मानाभावाच । उद्यदवस्थस्यैव संयोगनिरूपकत्वेन निशीथलाभः । किंच सोमवाराधिकरा. त्रिव्यापित्वस्य भवदभिमतग्राह्यतावच्छेदकस्य निशीथगतिथि- १ 'सत्तया'.

·स्मृतिकौस्तुभे साधारणत्वात्तस्या अपि रोहिणीयोगाभावे प्राह्यत्वमित्यनि- धापत्तिस्तदवस्थैव स्यात् । अथोभयदिने निशीथस्पर्शाभावे इत्यध्याहियते काऽत्र वाक्यार्थबोधापूर्णता यत्प्रयुक्तोऽध्या- हारः । सति वा तस्मिन्नुभयदिन निशीथस्पर्श इति नाध्या- हार्यमित्यत्र किं विनिगमकं प्रत्युत दिनदये निशीथाव्याप्ती रोहिणीयोगाभावे च पूर्वदिने कलामात्राधिकरात्रिन्याप्ती सोम- वारयुतायां पूर्वदिनोपवासः सकलनिबंधविरुद्धः सकलशिष्टा. चारविरुद्धमापयेतति प्रथमव्याख्यानमयुकं । अत एवापरा- के-मुहूर्तमप्यहोरात्र यस्मिन्युक्तव लभ्यते । अष्टमी रोहिणी- मक्षं तां सुपुण्यामुपावसेत् । इति । व्याख्यातमतत्तेनैव । भ. माष्टम्याः प्राधान्यं । रोहिणी तु तविशेषणं । नात्र सातत्येन नक्षत्रयोगोपेक्षणीयो मुहूर्तमपि वचनादिति । अनेन ग्रंथेन अष्टमी रोहिण्यृक्षयुक्ता प्राप्तेति योजितं भवति । नचात्र मुहर्तशम्दो निशीथपरत्वेन व्याख्यातुं शक्यते । अहो- रात्रपदवैयापातात् । द्वितीयेपि कुर्वीतेति सक्रियाथव- जेन प्रतीयमानैकवाक्यताभंगोऽन्याय्य आपद्यते। रात्रिपदेधिक- रात्रिलक्षणा च जर्तिलयवाग्वादिवाक्यवत् पूर्वविधेरुत्तरविधि- शेषभावः पूर्वविध्यर्थनिंदाया अश्रवणेन स्वीकर्तुमुचितः । स्वीक्रियमाणश्च प्रतीयमानैकवाक्यताभंगेन प्रथमतो वाक्यभे- दमंगीकृत्य पुनरेकवाक्यत्वकल्पनायासात् पिंडं समुत्सृज्य करं लेढि इति न्यायं नातिवर्तेत । सर्वा चैपा कल्पना वाक्या- नर्थक्यपर्यवसायिन्येव स्यात् । निशीथव्यापिन्या ग्राह्यत्वस्य शालांतरे सुप्रसिद्धत्वात् । तृतीयेपि वैषम्येण निशीथस्पर्शस्या- शब्दार्थस्य न पाक्यार्थातर्गतत्वकल्पनमुचितं । नापि तृतीय- पादस्य वैयर्थ्य स्वीकर्तुमुचितं । रोहिणीयोगानुरोधेनाधिकनि- शीथव्यापिनी विहाय स्वल्पनिशीथगाया रोहिणीयुक्ताया प्र- हणे कथं कर्मकालशास्त्रवाधः । तस्येकास्मिन्नेव दिने निशीथ- व्याप्तौ यथा तामेव प्रापयेत् तथैकस्मिन्दिनेऽधिकनिशीथव्याप्ती तामेव प्रापयेत् । तद्यदि रोहिणीयोगानुरोधेनोक्तशास्त्रस्य क. दाचिताधोऽभ्युपगम्यते उचितस्तर्हि वचनस्वरसात्प्रतीयमानो निःसंकोचः सदैव तद्वाधः स्वीकर्तुमिति सर्वथैव नेदं वाक्यं ·जन्माष्टमीनिर्णयः । १०१ कर्मकालशाखबाधमंतरेणान्यथासिद्धं । यत्तु स्कांदवाक्ये उदयपदं तारापन्युदयपरमिति । तदप्यसत् । सकला नवमी- त्यस्यानन्वयापत्तेः । नहि निशीथोत्तरप्रवृत्तां नवमीमावालं के- चिदपि सकलन्वेन व्यवहरेयुः। यन्वेवंसति बुधस्यापि रोहिणी- तुल्यत्वापादनं तदुक्तब्रह्मवैवर्तवाक्यवद्धनिर्णायकत्वमापकान- न्यथासिद्धवचनभावेनैव विद्वद्भिवक्तुमर्ह । स्कान्दवाक्यंतु स्वतो रोहिणीवुधयोः प्राशस्त्यापादकतां तुल्यवदेव योधयतीति नार्ध. जरतीयापत्तिः । यत्तु वहिपुराणविष्णुरहम्यस्थवाश्ययोः मुह. तपदस्य निशीथपरत्वं कलापदस्य तद्वर्तिकलापरत्वमिति व्या. ख्यानं तदपि वचनयोरानर्थक्यापादकमिति न रमणीयं मुहर्त- मपीत्यपिशन्दस्यानन्वयापादकं च । नहि मुख्यतमकालय न- क्षत्रसंबंधे सति उचितयोगाभावद्योतको ऽपिशब्दः संगच्छते यत्तु वस्तुतस्त्वित्यादिनोक्तं तदप्ययुक्तं । मुहर्नपदस्य स्वोननि शीथपरत्वत्यागापनेः । स्कांदवाक्यादुनविषयत्रये रोहिणीयो- गवदुधवारस्यापि निर्णायकवापनेः कोहि स्कांदवाक्यम्योक्त- वाक्याभ्यां विशेषः । तथा चोक्तविषयत्रये यदैकत्र रोहिणी- योगः अपरत्र बुधयोगस्नदा निर्णयाभावण्यापयेत । तस्मात्कर्म कालशास्त्रं वाधिन्यानन्यथासिद्धोक्तानेकशास्त्रेभ्यः पूर्वदिनस्थां निशीथव्यापिनीमपि विहाय स्वल्पापि रोहिणीयुक्ता परैवोपो- प्येति सिद्धं । एनेन जन्माष्टमीजयंतीव्रतयोर्भेदमभ्युपगच्छतां मा- धवाचार्याणां मनेपि स्वल्परोहिणीयुक्ताटम्यां निशीथव्यापिनी विहायोपवासद्वयम्य तंत्रेण सिद्धिरुपपन्ना। उक्तविधया ब्रह्मवैवर्त- वाक्यम्य व्रतद्वयपि निशीथव्यातिनिर्णायकापवादकत्वेन रोहि- णीयोगनिर्णायकताया औचित्यस्य स्फुटन्त्रात् । यत्तु कर्मभेद एवायुक्त इति । तन्न । जन्माष्टमीजयंतीनि नामभेदम्य भेदक- स्वात् । ननु-रोहिणी च यदा कृष्णपक्षेऽटम्यां द्विजोत्तम । जयंती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरा तिथिः । इति विष्णुध- मोत्तरे तिथिवाचकोयं जयंतीशब्दो न कर्मनामधेयमिति चेत् । अहो माधवाचार्यान्प्रत्यविदिनज्ञापनमेतत् श्रीमद्भिः क्रियते । विदितं तु तेगमप्येतत् । उक्तंहि तैः-यस्मिन् वर्षे जयंत्याख्यो योगो जन्माष्टमी तदा । अंतर्भूता जयंत्यां स्यादृक्षयोगप्रश- १ कालपदस्य.

·। १०२ म्मृतिकौस्तुभे स्तितः । अत्र हि योगस्य जयंत्याख्यत्वोत्या नक्षत्रयुक्ताष्टम्याः जयंत्याख्यत्वं प्रतीयते । कथं तर्हि नाना कर्मभेद इति चेत् । तिथेः स्वतः पापहरत्वासंभवेन उक्तवाक्यस्थिततिथिपदस्य तदधिकरणकवनपरत्वावश्यंभावे तत्सामानाधिकरण्येन जयं- तीपदस्य व्रतनामत्वमेवेति वाक्यार्थतत्त्वविदाचार्याभिप्रायप्र- तीतेः । अनयैव दिशा वाक्यांतरेप्वपि कर्मनामत्वे निर्णीते यो. गादी लाक्षणिकप्रयोगाभिप्रायेण जयंत्याख्यत्वस्योपपादनीय- त्वात् । अन्यथा जन्माष्टमीशब्दस्य कर्मनामत्वं न स्यात् ।-ज. न्माष्टमी जनिभतो नयनाभिरामा पापापहा सुगतिनंदितनंदगोपा। यो देवकी सुतयुतां यजतीह तस्यां पुत्रानवाप्य समुपैति पदं स विष्णोः । इति हेमाद्री भविष्यवाक्ये तस्यापि तिथी प्रयोगात्तिथिवाचिनोरपि जयंतीजन्माष्टमीशब्दयोः पूर्णमास्य- मावास्याशब्दयोरिव तत्प्रख्यन्यायेन संभवेत्कर्मनामत्वं । कथ. मन्यथा हेमाद्री मदनरत्ने च अथ जयंतीव्रतमथ जन्माष्टमी- व्रतमिति पृथगुपक्रमेण सेतिहासभेदं पृथगुपन्यासः अहृदयवाग्व- नेतुं शक्यः । दृश्यते च प्रधानरूपयो_लक्षण्यं । जयंतीवते हि देवकीवासुदेवयोरेव पूजन विधिना द्विदेवत्यत्वं प्रती- यते । जन्माष्टमीवते तु नंदयशोदादीनामन्येषामपि पूजनवि- थानादहुदैवत्यत्वं । हेमाद्री जयंतीव्रताख्यायिकायां-नाई वियोगं संसोदुमर्हाम्येव सुलोचन । इति देवक्या प्रार्थितेन वासुदेवेन उक्तं । त्वां च पुष्पादिभिर्देवि पूजयिष्यंति मानवाः। दिनेस्मिन्मां महाभागे तवोत्संगगतं शिशुं । इति । जन्माष्टमीव्रताख्यायिकायां तु-प्रणवादि नमोतं च पृथङ्गामानुकीर्तयन् । कुर्यात्पूजा विधिक्षश्च सर्वपापापनुसये। दे. वक्यै वसुदेवाय वासुदेवाय चैवहि । बलदेवाय नंदाय यशो- दायै पृथक्पृथक् । इति बहुदैवत्यन्वमुक्तं । शक्यते चेशस्थले भावनावच्छेदकधात्वर्थभेदेन भावनाभेदो निरूपयितुमिति युक्तिविरुद्धं सकलमाधवहेमायादिमहानिबंधविरुद्धं जन्माष्टमीजयंतीव्रतयोरैक्यं न विद्वद्भिर्वक्तुमुचितं । सत्यपि चैवं व्रतभेदे यथा नोपवासद्धयप्रसक्तिस्तथा ब्रह्मवैवर्त- वचसैवोपपादितं । नचैवं तद्वचनबलादेव पूर्वदिने निशी- १ 'अहृदयवदुन्नेतुं'. २ 'द्विदेवत्वं'.

·जन्माष्टमीवतप्रयोगः । १०३ थोत्तरप्रवृत्ताएम्यां मुहर्तमात्ररोहिणीयोगिन्यां परदिनस्थ- निशीथव्यापिनी रोहिणीयोगरहितामष्टमी विहायोपोषणं प्रस- ज्येतेति वाच्यं । पूर्वोक्तरीत्या संकल्पात्मकवतस्य प्रधानत्वेन-- प्रातःसंकल्पयेद्विद्वानुपवासवतादिकं । इति प्रातःकालस्य प्रधान- कालत्वेन तद्यापिन्या एव ग्रहीतुमुचितत्वात् । नच दिवा वा यदि वा रात्रौ इत्यादि शास्त्रं निशीथव्यानेरिव प्रातःकालव्यात- रपि निर्णायकत्वापवादकं । रात्रियोगनिशीथव्याप्त्योरिव प्रातः- कालव्याप्तस्तत्रानुपादानात् । नचैवं निशीथव्यापिनीमपि विहाय प्रातःकालव्यापिन्या उपादानं स्यादिति वाच्यं । मुख्यकाल: स विज्ञेय इत्याधुदाहृतशास्त्रैस्तदपवादात् । नच प्रातःकालव्या- तिबाधकस्य निशीथव्यापित्वस्य बाधकेन रोहिणीयोगेन प्रातः- कालव्याप्तिनिर्णायकन्वयाधः सुतरामुचित इति शंक्यं । याव- चनंवाचनिकमित्यधिककल्पनाया अन्याय्यत्वात् । पूर्वदिने सप्तमी. वेधे तु निशीथव्यापिन्या अपि प्राहावापवादो वैष्णवविषयः।य- थोक्तं ज्योतिर्निबंधे पाझे सर्वथा सप्तमीयुक्ता संत्याज्या सर्ववैष्णवैः । उपोप्या नवमीयुक्ता तदुक्तं पुष्करे स्फुटं । व- जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी । सऋक्षापि न कर्तव्या स- शल्या सा प्रकीर्तिता । उक्तश्चैपोपवादो वैष्णवनिबंधकर्तृभि- नृसिंहपरिचर्याकर्तृप्रभृतिभिः । अनुमृतश्च सकलदेशस्थवैष्णष- धुरीणैः । एवं सति गौरीवततृतीयायां द्वितीयावेनिंदार्थवाद- सहिताचारवलेनौदयिकी स्वल्पापि तृतीया ग्राहोति स्वीकुर्वद्भि- जन्माष्टम्यां वैष्णवाचारनिंदाप्रवृत्तैःणवधर्मद्वेष एव स्वगतः प्रकटीक्रियत इत्यलं विस्तरणेति कालनिर्णयः । अथ प्रयोगः । व्रतात्पूर्वाहनि दंतधावनपूर्वकं कृतैक- भक्तः प्रतदिने कृतनित्यक्रियो देवताः प्रार्थयेत् । सूर्यः सोमो यमः कालः संध्ये भूतान्यहः क्षपा । पावको दिक्पतिर्भूमि- राकाशंखचरा नराः। ब्राह्म शासनमास्थाय कल्पध्वमिह संनिधिं। इति । ततः पवित्रपाणिः प्राङ्मुखो बद्धशिखः जलपूर्ण ताम्रपात्रं दक्षिणहस्तेनादाय देशकालौ संकीर्तयेत् । तत्र सप्तम्या वर्त- मानत्वेऽप्यष्टमीमेव कीर्तयेत् । यां तिथि समनुप्राप्येत्यादिशाले. णापादितसाकल्यायास्तिथेः कृत्स्नप्रयोगांगत्येन संकल्पांगत्वस्था- . १ 'पष्पके पाठः।

·। । १०४ म्मृतिकौस्तुभे वर्जनीयवान् । श्रीकृष्णप्रीत्यर्थे जन्माष्टमीयतं करिष्ये इति सं- कल्ल्य । वासुदेवं समुद्दिश्य सर्वपापप्रशांतये । उपवासं करि- प्यामि कृष्णाष्टम्यां नभम्यहम् । अथ कृष्णाएमी देवी नभश्चंद्र सरोहिणि । अर्चयित्वोपवासेन भोक्ष्येऽहमपरेहनि । एनसो मोक्षकामोस्मि यगोविंद त्रियोनिजम् । तन्मे मुंचतु मां त्राहि पतितं शोकसागरे । आजन्म मरणं यावद्यन्मया दुष्कृतं कृतम् । तन्प्रणाशय गोविंद प्रसीद पुरुषोत्तम । इति पात्रस्थं जलं क्षि- पेत् । यद्वा । अद्य स्थित्या निराहारः श्वोभूने परमेश्वर । भो. क्ष्यामि देवकीपुत्र अस्मिन्जन्माष्टमीवते । इत्येवं संकल्पयेत् । ततो देवकीप्रतिमंडपं विचित्रवासोभिः पुप्पफलसजलैर्नव- कलशैीपावलीभिः पुष्पमालाभिश्च रमणीयं चंदनागरुधूपितं नृत्यगीतवादित्रवीणावेणुग्वाद्याकुलितं दधिहरिद्रादिमंगलद्र- व्योपेतं रक्षामणिविभूषितं अग्निग्वद्गकृष्णच्छागनागमुसलयुनद्वारं पष्टयादेव्याधिष्ठितं विधाय । तन्मध्ये सर्वतोभद्रोपरि श्वेतपटावृत. मंचके प्रमुमदेवकीस्तनं पिबंनी श्रीकृष्णप्रतिमा निधाय । देवकी- चरणी संवाहयंती पंकजामनस्थितां श्रीप्रतिमांच स्थापयेत् । भि. त्तिषुच खगचर्मधरं वसुदेवं नंदगगंगोपीगोपालान् सकुसुमाञ्ज. लीन देवगंधर्वादीन्कंसनियुकान्कुंजगदीश्च यमुनाहदस्थं कालिये अपरमपि यथासंभवं तत्कालीनं श्रीकृष्णचरितं लिखित्वा। तत्रैव प्रदेशान्तरे मंचकोपरि प्रमूतकन्यया सह यशोदाप्रतिमां च स्था- पयेत् । तथा प्रदेशांतरे पीठोपरि वसुदेवदेवकीनंदयशोदाश्री- कृष्णवलदेवचंडिकाप्रतिमाः स्थापयेत् । प्रतिमाश्च-कावनी राजती ताम्री पत्तली राजती तथा । वासी मणिमयी चैव व- कैलिखितास्तथा । इत्यन्यतरपक्षण कार्याः । अन्यपक्षे भित्ति- स्थचित्रांतर्गता एव पूज्याः । ततो नद्यादिजले तिलैः स्नात्या प्रतिमास्वग्युत्तारणपूर्वकं प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । तद्विधिं च मू- तिप्रतिष्ठाविधौ वक्ष्यामः । मध्याह्न संध्योत्तरं च यथाशक्ति पू. जाद्वयं विधाय-अर्धरात्रे शुचिर्भूत्वा देशकालो संकीर्त्य श्री- कृष्णप्रीत्यर्थ सपरिवारकृष्णपूजां करिष्ये इति संकल्प्य । गा- । यद्भिः किंनराचैः सततपरिवृता वेणुवीणानिनादैः शृंगारादर्श- कुंतप्रवरकृतकरैः किंनरैः सेव्यमाना । पर्यके स्वास्तृते या मुदि- ततरमुखी पुत्रिणी सम्यगास्ते सा देवी देवमाता जयति सुख- :

·जन्माष्टमीव्रतप्रयोगः। १०५ पना देवकी दिव्यरूपा । इति देवकी ध्यात्वा । मां चापि बालक ध्यात्वा पर्यके स्तनपायिनम् । श्रीवत्सवक्षसं शान्तं नीलोत्पल- दछवि । इति श्रीकृष्णं ध्यात्वा लक्ष्मी च देवक्याधरणांतिके पंकजे निषण्णां तस्याधरणौ संवाहयंती ध्यायेत् । ततो देवक्यै नम इति देवकीमावाह्य मूलमंत्रांते वासुदेवाय नम इति सं- कीर्त्य श्रीकृष्णमावाहयामीति तत्प्रतिमायामावाहयेत् । ततो ॐनमोदेव्यै थियै द्वितीयमंचके यशोदायै नमश्चंडिकायै नम इति उभे आवाहा नियमावाह्य देवक्यै नमो वसुदेवाय यशो- दायै नंदाय बलदेवाय चंडिकायै नम इति पीठे चेतरदेवता आवाह्य । भित्तिस्थचित्रे समस्तपरिवारदेवताभ्यो नम इति सामान्येनावाहयेत् । ततः सपरिवाराय श्रीकृष्णायासनपाद्या- याचमनीयानि तैरेव मंत्रैर्नित्यविधिना दद्यात् । ततः कर्तव्यं हेमाद्रौ भविष्ये-क्षीरादिनपनं कृत्वा चंदनेनानुलेपयेत् । इति । क्षीरादि परिमाणं तत्पूर्वकर्तव्याभ्यंगपरिमाणं चापेक्षित. त्वान्महापूजाप्रकरणोक्तं शिवरात्रिव्रते वक्ष्यमाणं प्राहां । ला. नादिषु मंत्राः भविष्ये-योगेश्वराय देवाय योगानां पतये विभो । योगोद्भवाय नित्याय गोविंदाय नमोनमः । इति । ततः आचमनीयादि पुष्पांतं पूर्वोत्तमंत्रैर्दत्वा । यक्षेश्वराय देवाय तथा यशोद्भवाय च । यज्ञानां पतये नाथ गोविंदाय नमोनमः । इति धूपादौ । विश्वेश्वराय विश्वाय तथा विश्वोद्भवाय च । विश्वस्य पतये तुभ्यं गोविंदाय नमोनमः । इति नैवेघे। हेमाद्रौ तु- योश्वराय विश्वेश्वरायेति मंत्रद्वयस्य पूजामंत्रत्वेनोक्तत्वात् । बानोत्तरं गंधादिदीपांतोपचारैः पूजनमुक्तमंत्रद्वयन कार्यमिति प्रतीयते । तत्रैव-जगन्नाथ नमस्तुभ्यं संसारभयनाशन । ज- गदीश्वराय देवाय भूतानांपतये नमः । इति नैवेद्ये । धर्मेश्वराय धर्माय संमवाय जगत्पते । धर्मशाय च यक्षाय गोविंदाय नमो. नमः । इति शयनमंत्र इत्युक्तं । गारुडे त्वन्ये मंत्राः । य- हाय यझेश्वराय यक्षपतये यासंभवाय गोविंदाय नमोनमः । इति अर्थे । यहपदस्थाने योगशब्दयुक्त ईश एव मंत्रः माने । विश्वपदयुको नैवेद्ये । धर्मपदयुक्तः स्वाहांतो घृताक्त- तिलहोमे । सचाटोत्तरशतमष्टोत्तरसहसं वा कार्यः । विश्वपद- युकएव शयने । तब भगवतो देवकीपर्यके। सोमपदयुक्त उक- ।

·स्मृतिकौस्तुभे मंत्रमंद्रपूजायामिति । भगवतो नमस्कारप्रदक्षिणांतपूजने समाते स्थंडिले रोहिणीसहिनं शशांक उक्तमंत्रेण संपूज्य-शंखे तोयं समादाय सपुष्पकुशचंदनं । जानुभ्यां धरणी गत्वा चंद्रा- याय निवेदयेत् । क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । गृ- हाणाध्य शशांकेश रोहिण्या सहितो मम । ज्योनापते नम- स्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः । नमस्ने रोहिणीकांत अयं नः प्रतिगृह्यताम् । इति मंत्रद्वयेन । अर्घ्यदानसमये विशेषणे भवि. प्ये-चंद्रोदये शशांकाय अर्थ दद्यान मग्न् । अनघं वामनं शौरि वैकुंठं पुरुषोत्तमम् । यासुदेवं हृषीकेशं माधवं मधुसूद- नम् । वाराहं पुंडरीकाक्षं नृसिंहं ब्राह्मणप्रियम् । समस्तस्यापि जगतः सर्वसंस्थितिकारिणम् । अनादिनिधनं विष्णुं त्रैलोक्येशं त्रिविक्रमम् । नारायणं चतुर्याई शंखचक्रगदाधरम् । पीनांबर- धरं नित्यं वनमालाविभूषितम् । श्रीयन्सांकं जगन्सेतुं श्रीकृष्णं श्रीधरं हरिं । इति । पुगणांतरंतु क्षीरोदार्णवेत्यादिना एकेन मंत्रेणाऱ्या दवा-ज्योत्स्नायाः पतये तुभ्यं ज्योतिणं पतये नमः। नमस्ते रोहिणीकांत सुधावास नमोस्तु ते । नभोमंडलदीपाय शिरोरत्नाय धूर्जटेः । कलाभिर्वर्धमानाय नमश्चंद्वाय चारवे । इति चंदं प्रणम्य । अनघं वामनं शौरि वैकुंठं पुरुषोत्तमं । वा- सुदेवं हपीकेशं माधवं मधुसूदनम् । वाराह पुंडरीकाक्षं नृसिंह दैत्यसूदनम् । दामोदरं पद्मनाभं करावं गरुडध्वजं । गोविंदम. च्युतं कृष्णमनमपराजिनम् । अधोक्षजं जगदीजं सर्गस्थि. त्यंतकारिणम् । अनादिनिधनं विष्णुं त्रिलोकेशं त्रिविक्रमम् । नारायणं चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरं । पीतांबरधरं नित्यं यन- मालाविभूषितम् । श्रीवन्सांकं जगत्संतुं श्रीकृष्णं श्रीधरं हरि । प्रपचेहं सदा दवं सर्वकामप्रसिद्धयं । प्रणमामि सदा देवं वासुदेवं जगत्पतिं । इति श्रीकृष्णं प्रणमेत् । ततः श्रीकृष्णायायें दद्यात् । तत्र मंत्र:-जातः कंसवधार्थाय भूभारोत्तारणाय च । देव. तानां हितार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । कौरवाणां विनाशाय दै. त्यानां निधनाय च । गृहाणायं मया दतं देवस्या सहितोहरे । पांडवानां हितार्थायेति कचित्पाठः । ततो भगवन्तं प्रार्थयत् । त्राहि मां सर्वलोकेश हरे संसारसागरात् । त्राहि मां सर्वपापन दुःखशोकार्णवात्प्रभो । सर्वलोकेश्वर त्राहि पतितं मां भवार्णवे।

·जयंतीयोगेविशेषः । १०७ देवकीनंदन श्रीश हरे संसारसागरात् । त्राहि मां सर्वदुःखन रोगशोकार्णवाद्धरे । दुर्गतांस्त्रायसे विष्णो ये स्मरन्ति सकत्स- छत् । सोहं देवातिदुर्वृत्तस्त्राहि मां शोकसागरात् । पुष्कराम निमनोहं मायाविज्ञानसागरे। त्राहि मां देवदेवेश त्वत्तो नान्यो- स्ति रक्षिता । यहा कचन कौमारे यौवने यस वार्धके । तत्पुण्यं वृद्धिमायातु पापं हन हलायुध । इति । ततः कार्यमुक्तं तत्रैव । अर्धरात्रे वसोर्धागंपातयेद्व्यसर्पिषा। ततो वर्धापयेत्रालं पष्टीनामादिकं मम । कर्तव्यं तत्क्षणाद्रात्रौ प्र. भाते नवमीदिने । यथा मम तथा कार्यों भगवत्या महोत्सवः। प्रा. प्रणान्मोजये इत्या तेभ्यो दवाय दक्षिणां । हिरण्यं मेदिनी गावो वासांसि विविधानि च । यद्यदिएतमं तत्तकृष्णो मे प्रीयतामिति। यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् । भौमस्य ब्रह्मणो गुन्यै तस्मै ब्रह्मान्मने नमः । नमस्ते वासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । शान्तिरस्तु शिवं चास्तु इन्युम्का मां विसर्जयत् । ततो बंधुज. नौघं च दीनानाथजनं बहु । भोजयित्वा सुशांतात्मा स्वयं भुं- जीत वाग्यतः । एवं यः कुरुते देव्या देवक्याः सुमहोत्सवम् । प्रतिवर्ष विधानन मद्भक्तो धर्मनंदन । नरो वा यदि वा नारी यथोक्तं लभने फलं । इह धर्मरतिर्भून्या मृनो वैकुंठमानुयात्। इति । जयंतीयोगसत्वे तु संकल्पकाल एव जन्माष्टमीयतं जयंती. यतं च तंत्रण करिष्य इति संकलय । अर्धगत्र देवक्या उत्सं- गगनः श्रीकृष्णः पूज्यः । एवं च युगपत्पूजाद्वयसिद्ध्यर्थ देवक्याः श्रीकृष्णस्य च प्रतिम कार्य । जन्माएमीयते पर्यकस्थि- तयोः पूजनं । जयंतीयने नु देवक्या उत्संगगतस्य श्रीकृष्ण- स्यति विशेषात् । द्वादशांगुलविस्तारं रोहिणीयुक्तं रौप्यमयं चंद्रं संपूज्य सौवर्णपात्र राजने वा शंम्ने वा सपुषफलकांचनं जलमादाय । क्षीरोदार्णवेत्यादिना पूर्ववदर्घ्यदानं । नतः कर्तव्यं । नतो नु पूजयत्तां तु सकृष्णां देवकी नृए । गंधपुष्पश्च नैवे. धेरछश्चाभरणस्नथा । नतः प्रार्थयेत् प्रणमे देवजननि त्वया जातस्तु वामनः । वसुदंयात्तथा कृष्णो नमस्तुभ्यं नमोनमः । सपुत्रार्थ प्रदनं में गृहाणमं नमोस्तुते । अदिनिदेवमाता त्वं वमुदेवस्नु कश्यपः । अजीजनम्त्वं श्रीवामं चामुदयं मनाननं । १ 'गुनमामा'.

·१०८ म्मृतिकौम्नुमे इनि । पुत्रेण महिना सपुत्रा देवकी तदर्थ पतं पूजोपहारं । पूजाने जागरणं कायें । तदुपयश्च मदनरने अमिपुराणे- इत्येवं पूजयिन्यानं पुरुषमूतैः सवैष्णवैः । स्तुत्वा पावित्रनि. घोषैर्गीनवादित्रमंगलैः। मुकथाभिर्विचित्रामिस्तथा प्रेक्षणकैरपि। पूर्वेतिहासैः पौगणैः झपेनां शर्वरी नृप । इति । पुरुषसूक्तै- रिति बहुवचनं वेदभेदकनभेदाभिप्रायं । कथामु वैविध्य भाषा- कृतं । वैदिकम्तानां प्रागभिधानान् । इतिहासपुराणकथा- नामंनेऽभिधानान् । प्रेक्षणकाणि कुनहलानि नृत्यादीनि । अत्र वैष्णवमूनकरणकम्नुतिभावनाविशिष्टपौराणेतिहाससंमि- प्रस्तुतिकथाकरणकजागरणभाषना त्रैवर्णिकानां विधीयते । तारश्या अन्यान्प्रति विधातुमयोग्यन्यान् । हेमाद्री पुराणां- तरेपि-रात्री तु जागरः कार्यो नृत्यगीतसमाकुलः । इति वर्ण- चतुश्यसाधारण एष विधिः पूर्ववत्संकोचकाभावात् । नंदगृह- स्थजन्मलीलाश्रवणोत्तरं च वैष्णवाः परस्परं दध्यादिमिः सिंचेयुः । श्रीभागवते-गोपाः परम्परं हटा दधिक्षीरघृता- बुभिः । आसिंचनो विलिपंतो नवनीतैश्च विक्षिपुः । इति श्रुते. न पुराणकल्पेन पूर्णमास्यां यजनितिवद्विध्युन्नयनात् । न- चात्र गोपकर्तृकश्रवणान् गोपान्प्रत्येवायं विधिः । इतिहमाह घटकुणिर्मान्मे पचतेत्यत्र वार्णिकर्तृकन्वस्य श्रुतस्यापि अविवक्षासाधकेन पाठन्यायेन गोपकर्तृकस्याविवक्षितत्वात् । नीकर्तृकवते विशेगे हेमाद्रौ पुराणांतरे-अरुणोदय- वेलायां नवम्यां च ततः लियः । रनवस्त्रान्विताः सर्वाः पुष्पमाल्यैरलंकृताः । नयंति प्रतिमा होना नानाविभवसंयुताः । नदीतीरं महारम्यं विविक्तं वा महासरः । ततः मानं प्रकुर्वी. रसापयंति च ताः लियः । ततः प्रविश्य च गृहं यावर्क भुंजते च ताः । युक्तमिभुविकारैश्च मध्वाज्यमरिचैः सह । इति । अथ पारणानिर्णयः । नच केवलतिध्युपवासे तिथ्यते सनक्षत्रोपवासे उभयान्ते कर्तव्यं-जन्माष्टमी रोहिणी व शिव. राधिस्तथैव च । पूर्वविद्धैव कर्नव्या तिथिभान्ते च पारणम् । इति भृगुवचने रिशार्थतात्पर्यस्य मदनरनेऽभिधानात् । तिथिनक्षत्रनियमे तिथिमान्ते च पारणं । अतोन्यथा पारणे तु ·जन्माष्टमीपारणानिर्णयः । । । । व्रतभंगमवामुयात् । इति स्कान्दवचनाच । यदि तिथिनक्षत्र- योरन्यतरांतो दिने लभ्यते उभयांतस्तु गौ तदा दिवैवान्य- नगंते पारणं कार्य । सर्वप्ववोपवासेषु दिवा पारणमिप्यते । अन्यथा पुण्यहानिः स्याहते धारणपारणम् । इति ब्रह्मवैवर्त- वचनात् । तिथिनक्षत्रसंयोगे उपवासो यदा भवेत् । पारणं तु न कर्तव्यं यावन्नैकस्य संक्षयः । इति नारदीये अन्यतरान्ते पारणाभ्यनुनानाथ । जयन्ती प्रक्रम्य-भान्ले कुर्यात्तिथे पि शस्तं भारत पारणम् । इति वहिपुराणे विशिष्यापि तदभ्य. नुशानान् । यदा तु दिवा नैकस्याप्यंतस्तदा निशीथादक अन्यनगंते उभयान्ते वा पारणं कार्य । निशीथाव्यवहितपूर्वक्षणे नु यद्यन्यतगंन उभयान्तो वा तदा निशीथेपि तत्कार्य । ति- ध्यभयोर्यदा छदो नक्षत्रान्तमथापि वा । अर्धरात्रेपि वा कुर्या- न्पारणं स्वपरऽहनि । इति हेमायुदाहृतवचनांतरात् । अत्र कंचित् । यदि अर्धगपि उभयान्न अन्यनगन्तो या भवति तदा पंऽहनि दिवैय पारणं कुर्यादित्येतद्वचसो व्याख्यानं कु- वैति । नदमत् । शास्त्रान्नगदेवाम्यार्थम्य सिद्धत्वेन पाय- इयवयध्यापनः । अपिशन्देन प्रनिप्रमवतात्पर्ययोतनाथ ।न- च आततायिनमायान्तमपि वेदान्नगं रणे । इत्यादिवप्रकृतवाक्ये- ऽर्थवादन्वं युनं वनं । आननायिवधे दंडप्रायश्चित्तागुपदेशेन नत्र स्वार्थे तात्पर्ययाधप्रनीतिवन् इह बाधकप्रतीत्यभायान् । नच हारियोजनम्य सर्व एव लिप्त इति विधी अर्थवादगत- चममिपदानन्ययवत्प्रकृत निथ्यानाधिनस्यार्धगत्रम्य पारणान्वय इत्यपि वर्नु युक्तं । नत्र हि यथा चमममन्यांश्चम- सांश्चमसिनो भक्षयंतीत्यर्थवाद भक्षयंतीनि क्रियान्तगन्वितस्य चमिपदम्य विध्यंतर्गनलिप्साम्पक्रियांतरणान्वय इति युनं । प्रहनं नु यदपरहनि निथ्याधंतविशिष्टं पारणं कुर्यात्नदर्धरात्र इति यथाश्रुनार्थतात्पर्यस्वीकारेण प्रतिप्रसवलाघवसंभवे अह. न्येव कुर्यात्रार्धगत्र इति श्रुनहान्यश्रुतकल्पनयोरन्यतान्याय्य- वान् । अशक्तस्वन्यतर्गतम्यायभाये उत्सवांत प्रातरेव पारणं कुर्यान् । जयंत्यां पूर्वविद्धायामुपवासं समाचरत् । तिथ्यते वोत्सवाने या व्रती कुर्वान पारणं । इति कालादर्शमाधवा- १ वा वयथ्यांपनः । 'म्यान्य'। ।

·११० म्मृनिकीम्तुभे धुदाहनवचनान् । उत्सवशदन प्रातः पूजनं विवक्षितम् । अशकम्पनु निथिनक्षत्रयोरभयोग्नुवर्तमानयोगपि प्रातर्देवं सं. पृज्य क्रियमाणं पारणं न दुप्यनीनि माधवोक्तः । श्रावणाणाएम्यां गेहिणायोगाभाव भाद्रकृष्णाएम्यां तद्यो- गमन्य नत्रव जयंतीवतं कार्य । यथोतं माधवीये वसिष्ठ- महिनायां-श्रावणे या नभम्य वा रोहिणीसहिनाएमी । यदा कृष्णा नगन्धा मा जयन्तीति कान्तिा । श्रावणे न भवेद्योगो नभयं नु भयदुवं । नयोग्भाव योगम्य तस्मिन्बर्षे न संभवः । इति । अत्र श्रावण पनि मुख्यः कल्पः नभम्य इत्यनुकल्प इति माधवानिः । अयंत्र जयंतीयतम्य संवन्मरमाध्यः काम्यः प्रयोग उक्तो मदनरवं अग्निपुगण देवकी प्रनि कृष्णोक्तः। प्रतिमाम नतो पृजामटम्यां यः करिष्यति । मम चवाम्बिला- कामान्म गंप्राप्म्यन्यसंशयं । अनेन विधिना यस्तु प्रतिमासं नरे- श्वरि । करोनि वन्स पूर्ण यावदागमनं हरः । हर्याविर्भावदिनं जन्माष्टमीपर्यनमित्यर्थः। दद्याच्छय्यां सुमंपूर्णी गोभिरत्रलंकृतां। ब्राह्मणाय नग्धेष्ट नम्य पुण्यफलं शृणु । नापुत्रो नाधनो दुःस्वी न वियोगी न गेगवान । भवनाकालनो मृत्युर्यावजन्मशतं नृप इति । अधांद्यापनम् । युधिष्ठिर उवाच । त्वत्प्रमादामृषीकेश श्रुनं में बनमुत्तमम । इदानीं कृपया वृद्धि वनोद्यापनमुनमम । उद्यापनं विना नैव प्रतम्य फलमचने । कर्तव्यं तु कथं भक्त रखंडफलभोभिः । श्रीकृष्ण उवाच । शृणु पांडव वक्ष्यामि ग्रतोद्यापनमुत्तमं । कृतेन येन गजेंद्र मुफलं विपुलं भवन् । यथा तथा वा तन्कुर्याद्वित्तशाठ्यं न कारयेत् । वर्षे वर्षे नथाटम्यां कुर्यान्पृजामनुनमां । सप्तम्यां पंचगव्येन विधिव- कायशोधनम । कुर्याद्रती नथाएम्यां मध्याहे चेपबंधुभिः । इष्टयंधवापि तत्र महाया भवयुरित्यर्थः । मापधैः सर्वगंधः मानं शुक्रनिलामलेः । वदोनविधिना मात्वा तर्पयपितृदेव- ताः । ननो यथोक्तविधिना कुर्यादागधनं हरेः । पहाहि कृपया कृष्ण श्रीरोदार्णवमंस्थित । पचमहाशंम्बलक्ष्मीगरुडशो- भित । श्रीवत्सकोम्नुभोग्स्क फणाममान्वित प्रभो। बनस्यो- ५ च तं पूजा।

·जन्माष्टम्युद्यापनविधिः । १११ । । पापने मह्यं सर्वकामप्रदो भव । इत्यावाहनमंत्रः । इति प्रार्थ्य ततो देवमर्चितं सनकादिभिः । आगतानर्च येत्सर्वान्गंध- पुष्पादिभिः पृथक् । पुण्याहवाचनं कुर्यान्संकल्पं च यथाविधि । आचार्यमर्चयेद्विद्वान्द्रोत्रियं च कुटुंयिनं । श्रुतिस्मृतिसमायुक्तं ब्राह्मणं वरयत्ततः । धर्मशास्त्रार्थतत्वशानन्यांश्च वेदपारगान् । वरयेचजनार्थ हि ब्राह्मणानां च सप्तकं । आशीर्वादं गृहीन्याथ सर्वेईिजवरोत्तमैः । गुचौ देशे तु संलिप्य गोमयेन विचक्षणः । मंडलं कारयेत्तत्र पंचवर्ण सुशोभनं । नवनालं सारविदां सर्व- तोभद्रसंज्ञकम् । मंडलं कारयेन्मध्ये मनसो हादकं परं । मंडपं कारयेत्तत्र सुतारणसमन्वितम् । चतुर्दागन्वितं होनस्थापयनंषु देवताः । प्रथमद्वारमागे तु वरुणं स्थापयदुधः । अवतेहेळम- त्रेण नैवेद्यांतं प्रपूजयत् । द्वितीयद्वाग्देश तु कुयरं स्थाप- येत्ततः । राजाधिराजमंत्रण पूजयप्रयनः शुचिः । तृतीयद्वार- देशे तु देव, स्थापयेत्तनः । यो विश्वन इति मंत्रणागधये- त्ततः । गणानांन्वति मंत्रेण चतुर्थ गणनायकं । एवं संपूजिने तत्र मंडले पंकजादिभिः । मध्ये च स्थापयन्कुंभं सौवर्ण गजतं तथा । अभाव ताम्रजं वापि मृन्मयं वाथ कारयेत् । मुधाधय- लितं कृत्वा चंद्रसूर्यनिभं शुभम् । नामांकितं मुमं च जल- पूर्ण सरत्नकम् । गंधपुष्पादिमंयुनं मपल्लवफलं तथा । पात्रं च कारयेत्पश्चाद्धमा वा रजनन वा । अभाव नाघ्रपात्रं तु कुंभम्यो- परि विन्यसेत् । सर्व समुद्राः मरितस्तीर्थानि जलदा नदाः । आयांतु यजमानम्य दुग्तिक्षयकारकाः । इति जलावाहनं । स्थितं त्वयि जगन्सर्व समुगमुग्मानुपं । आन्मनः कार्यमित्यर्थ स्थापयामि घटोपरि । मूनि च काग्यनत्र कृष्णम्मेव विचक्षणः । अएमापप्रमाणं तु वित्तशाध्य न काग्येन् । नदनाशवाप्यर्धे शक्या वा कारयेधः । आवाहयप्रयतन पात्रं कलशमंस्थिते । चामरं छत्रशय्यां च पीटिकां चाथ पात्रकं । मोपस्करममायुनं देवस्याने निवेदयत् । देवमी स्थापयेत् । एवं पंचामृताधुप- कल्पनं विधानुमाह । पंचामृतन स्नपनं कुर्याहवम्य मंत्रतः । मानं च कारयत्पार्थ पश्चा-पूजां समाचग्न् । ननम्नु पूजयहवं विष्णुं तं विश्वरूपिणं । वलयुग्मन संवीतं पीतयज्ञोपवातिनं । 'द्वारमार्गनु'.

·। स्मृतिकास्तुमे चंदनेन सुगंधन कर्पूरागरुगंधिना । विलेपनन भोगाय प्रीयतां मधुसूदनः । उक्तविलपनेन सह भोगाय यदपक्षितं नैवेद्यतांबू. लादि तस्याप्युपकल्पनं कार्यमित्याशयः । अथ पूजा प्रकर्तव्या मंत्रवंदपुगणकैः । आगच्छ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते । पूजयिष्याम्यहं देव प्रसादात्सुमुखो भव । सहनशीणत्यावाहनम् । दवा ब्रह्मादयो येच स्वरूपं न विदुस्तव । अतस्त्वां पूजयिष्यामि मानुरुन्संगवासिनम् । यस्यावताररू- पाणि समर्चति दिवाकसः । अपश्यतः परं कपं तस्मै श्रीब्रह्म- णे नमः । पुरुषएयदं आमनं । अवनारसहस्राणि करोषि मधु- सूदन । न त संख्यावताराणां कविजानाति तत्वतः पानम्यति पाधं । जानः कंसवधार्थाय भूभागेनारणाय च । देवानां च हितार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । कौरवाणां विनाशाय पांडवानां हिनाय च । गृहाणाध्यं मया दतं देवक्या सहितो हरे । त्रिपाल इत्यय । सुगमुग्नंग्शाय क्षीगधिशयनाय च। योगेश्वगय दवाय योगिनां पतये नमः । योगांद्वाय नित्याय गोविंदाय नमाननः । कृष्णाय वासुदेवाय दद्यादाचमनं शुभं । तस्माद्विगळिन्याचमनीयं । नारायण नमस्तस्तु नरकार्णव- तारक । गंगोदकं समानीतं मानार्थ प्रतिगृहाताम् । य पुरुषण. तिनानं । पयोदधिपताशकंगनानमुत्तमम । तृभ्यर्थ देव- देवेश गृहातां देवकीसुन । पंचामृतस्नानं । शुद्धोदकसान आ- चमनं । भीमं च पट्टमृत्रात्यं मयानीतांशुकं शुभं । गृहातां देव- देवेश भनया दत्तं सुरोत्तम । तंयमिति पत्रं । नमः कृष्णाय देवाय शंखचक्रधराय च । ब्रह्मसूत्रं जगन्नाथ गृहाण परमेश्वर । तस्माद्यान्सर्वहुतः संभृतमिति यज्ञोपवीतं । नानागंधसमायुक्तं चंदनं चारु चर्चितम् । कुडमाक्ताक्षनेयुक्तं गृह्यतां परमेश्वर। तस्मा. घशात्सर्वदुन ऋचः सामानीति गंधं । पुष्पाणि यानि दिव्यानि पारिजातोद्भवानि च । मालतीकमगीनि पूजार्थ प्रतिगृह्य- ताम् । तस्मादश्वति पुष्पम् । अथांगपूजा । श्रीकृष्णाय नमः पादौ पूजयामि । संकर्षणाय स्फिजी पू । कालान्मन • जा. नुनी पू० । विश्वकर्मणे जंधे पू० । विश्वनेत्रायः कटिपू । विश्वंभराय. मेहेंपू । पद्मनाभाय नाभि पू. । परमात्मने. १ संमुमो भव'.

·। जन्माष्टम्युद्यापनविधिः । ११३ हृदयं पू० । श्रीकंठाय कंठं पू० । सर्वालधारिणे० बाह पू० । वाचस्पतये० मुखं पू० । केशवाय ललाटं पूः । सर्वात्मने. शिरः पूजयामि । कालात्मने विश्वरूपिणे नारायणाय सर्वांगं पू० । इत्यंगपूजा । बनस्पतिरसो दिव्यो गंधात्यः सुमनोहरः । आत्रेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यताम् । यत्पुरुषं व्यदधुरिति धूपं । त्वं ज्योतिः सर्वदेवानां तेजस्त्वं तेजसां परं । आत्मज्यो- निर्नमस्तुभ्यं दीपोयं प्रतिगृह्यताम् । ब्राह्मणोस्येति दीपं । ना. नागंधसमायुक्तं भक्ष्यभोज्यं चतुर्विधं । नैवेद्यार्थ मया दत्तं गृ. हाण परमेश्वर । चंद्रमामनस इति नैवेद्यं । रंभाफलानि दि. व्यानि तथैवाम्रफलानि च । पूजितोसि मुग्श्रेष्ठ गृहातां कंस- सूदन । फलं । तांबूलं च सकर्पूर पूगीफलसमन्वितम् । मुखवा- सकरं रम्यं प्रीतिदं प्रतिगृह्यताम् । तांबूलं । सौवर्ण राजतं तानं नानारत्नसमन्वितम् । कर्मसाहण्यसिद्ध्यर्थ दक्षिणां प्रतिगृहाताम् । दक्षिणां। नतः । नमस्त देवदेवेश नमस्ते धर- णीधर । नमस्ने विश्वरूपाय नमन्ते पुरुषोत्तम । नाभ्या आसी. दिति नमस्कारः । लोकान्मन्सर्वभूतात्मन्निमिपत्रुटिसंभव । ज. न्ममृत्युजगव्याधिसमाग्भयनाशन । समास्यासमिति प्रद- क्षिणा । दिकमंत्रैः इदंविष्णुग्न्यिादिभिश्च पुष्पांजलिः । एवं पूजा प्रकर्नव्या गत्री जागरणं तथा । गीतवादित्रसंयुनं पुगण. श्रवणं तथा । प्रतियामं विधायैवं पूजां देवम्य चक्रिणः । ततः प्रभातसमये मान्या शुचिजलाशये । आदिन्यादि- प्रहान्सर्वान्शतया वा धारयदिह । पूर्ववत्पूजयवं पश्चाद्धोमं समाचगन् । स्वगृह्योक्तविधानंन प्रतिष्ठाप्य चळं ततः । बीहि- तिलयवंचव घृतन च परितः । अतोदेवेति मंत्रण शनमष्टो. सव हुत्या विधानेन मंत्रभिः समाहितः । घुटये स्वाहा । कालान्मने स्वाहा । अहोगत्राय स्वाहा । अर्धमासाय। मामाय० । संवत्सरायः । सर्वात्मने । ततः इदंविष्णुगिति मंत्रण पंचम्बा हुनं स्मृतम् । यथासंख्यं हि कर्तव्यं हुनं सं- पूर्णमेव च । ततो महान्याहृनयो होममंत्राः प्रकीर्तिताः । जप- त्पुरुषमूनं च स्मरदेवमनंतकम् । पूर्णाहुनि ततो हुन्वा यव- वीहितादिभिः । आदित्यादिग्रहान्सन्शियवागधयदिह । नती धनिरतिश्वनयंत्रंगभरणः शुभैः । कांगुलीभूषणेच रोप्यं । । तरं क्रमात् ।

·स्मृनिकौस्तुभे कन्या पवित्रकं । अध्यपुष्पप्रदानन आचार्य तु प्रपूजयेत् । आ- चार्य पूजयिन्वा च वनानाविधः शुभैः । वस्त्रं छत्रं सहेमं च रत्नादिभिग्लंकृतं । सकंकणं हाग्युनं सपनीकाय दापयेत् । मुद्रिकाकणभूपेश्च नथा वन्ः प्रपूजयेत् । दद्याच दक्षिणां धेनुं सघन्मां व पम्बिनीम । म्वर्णगी रौप्यग्वुगं कांस्यदोहन- संयुतां । ताम्रपृष्ठीं स्वर्णघंटां नामिकामौक्तिकान्विताम् । रखपुच्छां यन्त्रयुनां निकायसमन्वितां । भक्त्या समर्पयेत्सर्वं यथावि. भवमाग्नः । मुरभिर्वष्णयी माना नित्यं विष्णुपदे स्थिता । गोग्रामं तु मया दनं मुभिः प्रतिगृहातां । गावो ममाप्रतः संतु गावो में मंतु पृष्ठतः । गायों में हृदय मंतु गवां मध्ये वसाम्य- हम् । धनुं स्पृष्टा नमस्कुर्यात्कुचिर प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणी- कृता नेन सप्तही वसुंधग । नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौर. भयिभ्य एव च । नमो ब्राह्ममुनाभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः । नमस्कारः । गवानपु निष्ठंति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्त- स्माच्छियं में म्यादिह लोक परत्र च । गोप्रार्थना । यस्मात्त्वं पृथिवीम्पा धनुरूपेण संस्थिता । न्यदर्चनाद्धग प्रीता मम पापं व्यपाहतु । मंभिम्नु संपृज्य आचार्याय निवेदयन् । पदं चैव प्रदातव्यं वनाद्यष्टकमंयुतम् । पादुकोनहच्छत्रमुद्रिकादिभि- रंकितं । नामांकितं जलकुंभं तंडुलः पूग्निं तथा । सोपस्कारां च प्रतिमामाचार्याय निवेदयन् । कृष्णायानंतरूपाय दाम्यामि प्रतिमामिमां । द्रव्यं विष्णुममुद्तमनः शांति प्रयच्छ में । इति प्रतिमादानमंत्रः । मंडलं फलमंयुनं ब्राह्मणाय निवेदयत् । अन्यभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च भक्त्या दद्याय दक्षिणां । अभिषकं ततः कुर्याघजमानम्य मंत्रतः । समुद्रज्येष्ठामंत्रण मुगस्वेति च मंत्रनः । कोटितीर्थसमं पुण्यमानाय तु क्षमापयेत् । मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । संपूजितो मया देव परिपूर्ण । क्षमापनमंत्रः । इष्टमित्रादिसंयुनो गृहमागत्य संयतः । ब्राह्मणान्भोजयत्पश्चाद्यथाविभवसारतः । मिष्टानपा- यस पन्या पश्चाद्यान्न दक्षिणाम् । दीनानाथांश्च संपूज्य ब्राह्म- णांश्च विशेषतः । भुञ्जीन वाग्यतो भूत्वा मिष्टानं च स्वयं नरः। भुक्त्या चैव शुचिर्भूत्वा चिंतयेत्तदिने हरिं । एवं कृने धर्मराज कर्मण्यसी जनार्दनः । स कृष्णरूपी भगवान्प्रीतो भवति स- में ।

·कुशग्रहणनिर्णयः । ११५ । वंदा । सगरेण पुग चीर्ण गजभिर्जनकादिभिः । मनुना च दिलीपेन रघुणा भग्तेन च । नृपैरन्यैश्च चरितं राज्यं भुक्न्या दिवं गताः । यः करोति नृपश्रेष्ठ व्रतस्योद्यापनं मुदा । व्रतस्य फलमामोति विष्णुलोके महीयते । इनि जन्माएम्युधापनविधिः। इति जन्माएमीनिर्णयः । अथ नवम्यां निर्णयामृते भविष्ये---श्रावणे मासि राजेंद्र यः कुर्याननभोजनम् । वरपाएिकभक्तंन सर्वभूतहिते रतः । उपवासपगे वापि नवम्यां पनयोईयोः । कौमारी मिति वै नाम्ना चंडिकां पूजयेन्मदा । कृन्वा गन्यमयीं भक्त्या दुर्गा वै पापनाशिनी । करवीग्म्य पुर्णस्तु गंधेग्गरुनंदनैः । धूपेन त्र दशांगेन मोदकेश्चापि पूजयेत् । कुमारीभाजयच्छनया लियो विप्रांश्च शक्तितः । भुत्रीन वाग्यतः पश्चाद्विल्वपत्रकृताशनः । एवं यः पूजयदायाँ श्रद्धया पग्या युनः । म याति पग्मं स्थानं यत्र देयो गुरुः स्थितः । इति । पक्षयोई योगिनि निर्देशात् गुङ्ग- नवम्यामाग्भः कृष्णनवम्यां समापिरिति ज्ञाप्यते । अथामावास्यायां कुशग्रहणमुक्तं स्मृत्यर्थमारे-नभो- मामम्य दर्श तु शुचिर्दभीन्समाहग्न् । अयातयामास्ते दी विनियोज्याः पुनः पुनः । इति । दर्भाश्च नत्रय -कुशाः का- शा यया दृा उशीगश्च मकुंदकाः । गोमा ग्रीहयो मुंजा दश दर्भाः सबल्बजाः । इति । विरिनिना महोत्पन्न पग्मष्ठीनिस. गंज । नुद मर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकगे भय । एवं मंत्र समुच्चार्य ननः पूर्वानगमुखः । हुंफटकारण मंत्रण सकृच्छित्वा समुदग्न् । अन्छिन्नामा अनुष्कायाः पित्र्ये तु अमृला देवकार्येषु प्रयोज्याश्च जादिषु । समपत्राः कुशाः शस्ता देव पित्र्यं च कर्मणि । अननम्नमणी साग्री प्रादशी च पवित्रक । चतुर्मिदर्भपिंजलैः पवित्रं ब्राह्मणम्य तु । एकैकन्युन- मुद्दिष्टं वर्ण वर्ण यथाक्रमं । मगं वा भवेद्धाभ्यां पवित्र ग्रंथितं न वा । इति । इदं धारणा) । उत्पवनार्थ नु सर्वेषां दर्भद्वयमेवेनि वक्ष्यामः ॥ येनार्जितानि युधि भूमिपतीन्विजित्य. 1१। योनंनदेवकृतमंथनमंनियंधः । मास नभाभिध इयं स्मृनिकास्नुभम्य न्याहीधिनिहदि सतां प्रमुदस्तु तस्य । २ । इति कौस्तुभे धावणकृत्यं । । हरिताः स्मृताः।

·। ११६ स्मृतिकौस्तुमे अथ भाद्रपदकृत्यं । महाभारत-प्रोष्ठपद्यां तु यो मासमकाहागे भवनमः । धनाधागेग्यमतुलं लभते नात्र संशयः। इनि निर्णयामृत वामनपुराण-मासि भाद्रपदे दद्या- स्पायसं मधुमर्पिणाहीशीणनार्थ लवणं सगुडोदनम् । इति । अथ भाद्रपद शुक्ल प्रतिपदि महत्तमाख्यं वनम् । मदनरने स्कांद-म्कंद उवाच । मामि भाद्रपद शुक्ल पक्षे च प्रतिप- तिथी । नवचं नु पनन्मानी पोडा त्रिगुणानि च । फलानि पिष्टपकानि दद्याद्विप्राय पोडश । दवाय पोर्शनानि दातव्यानि प्रयवनः । भुज्यंत घोडश तथा वनस्य नियमाश्रयात् । सौवर्ण काग्यहवं यथाशत्तया हिरण्मयं । नेत्रत्रयममायुनं जटामंडलमं- डिनम् । पंचव महागाई पोडशारभ्य मध्यगं । कुंभस्योपरि दवशं कृत्या संस्थापयंजनः । पंचामृतंन सपनं गुलवलयुगा- न्वितं । गंधपुषः समभ्ययं फलेनानाविधस्तथा । पूजामंत्रः- प्रसीद देवदेवेश चगचरजगद्गुगे । वृषध्वज महादेव त्रिने. प्राय नमो नमः । इति । नतो बतमाहण्याथै धेनुं दद्यात्पय- स्विनीं । अनन नु विधानन यः कुर्याइनमुनमम् । स राज्यं लभने देव दीर्घमायुश्च बिंदनि । मर्वपापविशुद्धामा शिवलोके महीयते । इति । अत्र मुवर्णशब्दः करपरिमाणयाचीति मद- नरने यथाशनयनि पक्षांतरमिति घोत्यते । हिरण्मयं सौवर्ण राजतं वेत्यर्थः । इदमेव नौनव्रतमिन्युनं निर्णयामृते । तद- सन् । नत्रामकम्य बनानगन्न मदनरत्नादी प्रसिद्धत्वात् । इदं च वनं पूर्वविद्यायां कर्तव्यं-स्वतंषु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः । इति ब्रह्मवैवर्नवचनात् । अथ तृतीयायां निर्णयामृते भविष्ये-कांचनीगौरीपू. जनं प्रकृत्य-गुडापूरगास्नु दातव्या मासि भाद्रपदे तथा । तृ. तीया शुक्लपक्षम्य सर्वपापहग स्मृता । इति । अभ्यामेव हरितालिव्रतं हेमाद्री भविष्ये । कृष्ण उ. वाच- गुल भाद्रपदम्यैव तृतीयायां समाचगन् । रवैर्धान्यैः सबैकहैः कृत्वा हरितशालैः । स्वर्जुनारिकेलेच फलैश वि. विधस्तथा । मानुलिंगकुमुंभश्च धान्यकैमरकैस्तथा । गंधैः पुष्पैः फलैगनवधैमोदकादिभिः । प्रीणयित्वा समास्थाय परागण भास्वता । घंटावाचादिभितिः शुभैदिव्यकपानकैः । पूजनीया । ।

·हरितालिकाव्रतम् । ११७ । । महाभाग मंत्रेणानन भक्तितः । हरेनानि समुत्पने हरितालि हरिप्रिये । सर्वदा सस्यमूर्तिस्थे प्रणतातिहरे नमः । इत्थं संपूज्य तां देवीं दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् । कृत्वा जागरणं रात्रौ प्रभाते किंचिदुद्ते । रात्री सुवासिनीमिस्तु सा नेया तु जलाशये । ततो जलाशये रम्ये मंत्रणेवं विसर्जयेत् । अर्चितासि मया भक्त्या गच्छ दंवि सुगलयं । मम दीभाग्यनाशाय पुनरागमनाय च । एवं यः पांडयधेष्ठ हरितालियतं चरेत् । प्रतिवर्ष विधा- नेन नारी वा भक्तितत्परा । नीन्या यत्फलमानोति तदन्यन न लभ्यते । इति । नीत्या नयनांतप्रयोगं कृत्वत्यर्थः । अस्यामेव हरितालिकावतं। मंदारमालाकुलितालकाय क- पालमालांकितशत्रराय। दिव्यांबराय च दिगंयगय नमः शिवाय च नमः शिवाय । एतत्सहितनकवश्यमानमंत्रण शिवयों: पू. जनं कार्य। देवदेव जगन्नाथ प्रार्थयह जगत्पते । तायत्त्वं प्रीति- भावेन लिंगेऽस्मिन्संनिधी भव । सहस्रशीपनि आवाहनं । देव देव नमस्तुभ्यं सहस्रशिरसे नमः । नमस्त निवासाय नागा- धिपतये नमः । कार्तस्वरमयं दिव्यं नानामणिगणान्वितं । भनेकशक्तिसंयुक्तमासनं प्रतिगृहानाम् । पुरुषएवंदं आसनं । गंगादिसर्वतीर्थभ्यो मया प्रार्थनयाहृतं । नायमेतत्सुखस्पर्श पाद्यार्थ प्रतिगृह्यतां । एतावानभ्यति पाद्यं । बंगण्य यक्षपुरुष प्रजापालनतत्पर । नमी माहात्म्यदेवाय गृहाणाय नमोस्तुने । त्रिपादृर्चेत्ययं । पाटलोरिकपुरमुरभिस्वादशीनलं । तीयमा. चमनीयार्थ निर्मलं प्रतिगृहातां । तस्माद्विगळित्याचमनीयं । पयोदधिघृतक्षौद्रशर्करामानमुत्तमं । तृभ्यर्थ देवदेवेश गृह्यतां परमेश्वर । आप्यायस्वत्यादि पंचामृतम्नानं । मंदाकिन्याः समानानं मांभोरुहवासितं । सानाय ने मया दतं नीरं स्वीक्रियतामिदं । यत्पुरुषणति स्नानं । सर्वभूषाधिक साम्य लो- कलजानिवारक । मयोपपादित तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यतां । तंयक्षमिति वलं । महादव नमस्तस्तु प्राहि मां भवसागगन् । ब्रह्मसूत्रं सोत्तरीयं गृहाण पुरुषोत्तम । तस्माद्यज्ञाद्यज्ञोपानं । मलयाचलसंभूतं घनसारं मनोहरं । दयानंदनं चारु चंदनं प्रतिगृह्यताम् । तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋची गंधं । गंजिनाः कुंकु- माघेन अक्षतास्तु मुशोभनाः । गृहाण सर्वपापेभ्यस्त्राहि मां ·स्मृतिकौस्तुमे वृषभध्वज । अक्षताः । माल्यादीनि सुगंधीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मयाहनानि पूजार्थ पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् । तस्मादश्वा इति पुष्पाणि । वनस्सन्युद्भवो दिव्या गंधान्यो गंध उत्तमः । भायः सर्वदेवानां धृपायं प्रतिगृह्यनाम् । यत्पुरुषं व्यदधुधूपं । आज्यं च वर्तिसंयुनं वह्निना योजितं मया । दीपं गृहाण दे- वंश लोक्यनिमिरापद । ब्राह्मणास्यनि दीपं । अनं चतुर्विधं स्वादु रसः पभिः समन्धिनं । भक्ष्यभोग्यसमायुक्तं नवंद्यं प्रतिगृह्यताम् । चंद्रमामनसो नैवेद्यं । कपुरवासितं तोयं मंदाकिन्याः समाहनं । आचम्यनामुमानाथ मया दत्तं हि भ. तितः । आचमनीयं । इदं फलं मया देव स्थापिनं पुरतस्तव । तेन में मुफलावाप्तिभवजन्मनि जन्मनि । फलं । पूर्वीफलं सक- पुरं नागवहीदल युनं । कगदिसमायुनं तांबूलं प्रतिगृहातां । तांबूलं । हिरण्यगर्भगर्भम्थं हम जं विभावसाः । अनंतपुण्य- फलदमतः शांति प्रयच्छ में । दक्षिणां । श्रिय जातश्रिय इति कर्पू. रातिक्यं । नमम्न दवदवश नमस्न धरणीधर । नमस्त विश्व- रूपाय नमस्न पुरुषोत्तम । नाभ्याासीदिनि नमस्कारः। संसा. रार्णवमग्नं च त्राहि मां वृषभध्वज । हगय च नमस्तुभ्यं त्रैलो. क्यव्यापिन नमः । समास्यासन प्रदक्षिणा । लोकान्मन्सर्वभूतान्म- निमेटिसंभव । जन्ममृन्युजराव्याधिसंमाग्भयनाशन । योन यहमिति पुष्पांजलिः । मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं मुंरश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु में । इति प्रार्थना इन्यमके पूजामंत्रानाहुः । वस्तुतस्तु कवायां दर्शिनविनियोगश्लोकचतु. टयान्मकन नमःशिवाय शांतायत्यनन मंत्रणव पूजा কায়। वाणकदानं । महशः प्रतिगृहाति महशो 4 ददानि च । मह- शस्तारकोभाभ्यां महशाय नमोनमः । इति ! देवस्य त्वा सवि- तुरिति प्रतिप्रहः । इति पूजाविधिः । अथ कथा । मत उवाच-कैलासशिखरे रम्य गोंग पृ. च्छति शंकरं । गुह्याद्गुहातरं गुहां कथयस्व महेश्वर । सर्वेषां धर्मसर्वस्वमल्पायासं महत्फलं । प्रसत्रासि जगन्नाथ सत्यं बृहि ममाप्रतः । केन चासि मया प्रामो दानन तपसापि वा। अनादिमध्यनिधनो भर्ता त्वं च जगप्रभुः । महादेव उवाच । शृणु प्रिये प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रतमुत्तमं । गुह्यं ममैतत्सर्वस्वं ।

·हरितालिकाब्रतकथा । ११९ कथयामि तव प्रिये । यथा चोडुगणे चंद्रो प्रहाणां भानुरेव च । यथा विप्रो मनुष्याणां देवानां विष्णुरेव च । नदीनां च यथा गंगा पुगणानां च भारनं । वेदानां च यथा साम इंद्रियाणां मनो यथा । पुगणवंदमर्यस्थमागमन यथोदिनं । श्रद्धया च मणुप्वंदं यथा टएं पुगकृतं । येन व्रतप्रभावेण प्राममर्धासनं मम । तन्मत्र कथयिष्यामि यथा र हिमालये । भारे मासि मिने पक्षे तृतीया हस्तमंगुना । तदनुष्ठानमात्रेण सर्वपापैः प्रमु. च्यने । शृणु देवि त्वया पूर्वमज्ञानंत्या कृतं व्रतं । वक्ष्ये य- नोपि तन्प्रामं यथा दृष्टं हिमालये । पार्वत्युवाच । यथा कृतं मया पूर्व प्रनं मे फलितं च तन् । तन्मय श्रोतुमिच्छामि त्व- न्सकाशान्महश्वर । ईश्वर उवाच । अस्ति ते पार्वति पिता हि- मवानग उनमः। नानापक्षिवं रम्यो नानाभंगविचित्रितः । यत्र देवाः सगंधर्वाः सिद्धचारणगुहाकाः । विनर्गति सदा हश गंधर्वा गीतनपगः । स्फाटिकः कांचनैः शृंगमणिवैडूर्यभू. पितः । लिप्यन्भुग्विाकाशं यथा प्रीतः प्रियं सखा । हिमेन पूरितः सा गंगापातर्विचित्रितः । अप्सगेनृत्यगीतश्च शोभतो यो नगश्वरः । तत्र त्वं पार्वति पूर्व चग्नी सुमहतपः । अम- द्वादशकं देवि धूम्रपानमधोमुग्वं । संवत्सरचतुःषष्टिः पकपर्णा- शनं ततः । दृष्ट्वा नानेन नकटं चिनया दुःखिनोऽभवत् । कम्मे दया मया कन्या इति चिंतापगेऽभवत् । एवं विचित्यमाने नु नारदो मुनिगयो । अयादिभिस्तमभ्ययं हिमवानभ्यभाषत । हिमवानुवाच । किमर्थमागतो व कथ्यतां मुनिसत्तम । महा. भाग्यन में जातं त्वदीयागमनं मुने । नारद उवाच । शृणुप्याद्रे यदर्थ हि विष्णुना प्रपिताऽस्म्यहं । योग्यं योग्याय दातव्यं कन्या- रत्नमिदं त्वया । यामुदवसमा नास्नि ब्रह्मशानादिपु त्रिषु । ते. नाम्मे स्वम्य कन्ययं दीयतां मम ममतं । हिमवानुवाच । वाम- दयममो देवः कन्यां प्रार्थयत यदि । ततो मया प्रदातव्या न्व- दागमनगौरवान् । तच्छुन्या प्रयया तृणं नारदः केशवं प्रति । उपगम्य मुनिंदवं शंखचक्रगदाधरं । कृतांजलिपुटो भूत्या मु. नीदः प्रत्यभापत । नारद उवाच । देव सिद्धं त्वया कार्य वैवाहिकपरो भव । हिमवानप्रवीद्यनु तन्सर्व श्रृयतां यत्रः । इयं कन्या मया दना देवाय गरुडध्वजे । तच्छुन्या नु मुने- ·। १२० म्मृनिकौस्तुमे वाक्यं पार्वती दुःखिताऽभवन् । कर्णोपकर्णस्तच्छ्रुत्वा अथ तं को निवारयन् । बलावर्षभनः मिडमीश्वराणां मनीषितं । दुःख- भागनिमनमां मम्री पप्रच्छ नां शिवां । मण्युवाच । कथं स्वं दुःम्बिना दंवि कथयस्य ममाग्रतः । भद्रायास्तेन भद्रं ते करि. प्यामि न संशयः । पार्वत्युवाच । शृणु भो त्वं महाप्रो मनसा चिनितं मया । कपर्दिनं तु भनी करिष्येऽहं न संशयः । पार्वत्या वचनं शुन्या मनी बननमब्रवीत् । सख्युवाच । नग. पुत्रि महद्भाग्यं प्रार्थिता विष्णुना यदि । यः प्रायों देवतः सर्वे. मंहंद्रादिपुगेगमः । यम्यकगुणलेशन गुणवंतो भवंति हि ! स गुणानामनंनन्यादनंन इति विश्रुतः । देवानां कन्यका भद्रे स्व. काया इवताः। मंपृज्य यम्य दाम्यं नाः प्रार्थयति दिवानिशं । अनिभाग्यवशाहवि माहिप्यं प्राप्यते यया । किं तया पायसं न्यज्य भिक्षार्थ गम्यत:न्यतः। प्राण्यापि कामदं देवं प्राप्यते का- मदोहकं । नगेनमाय दनासि नव पित्रा शुभं कृतम् । मा शोचम्ब निवर्तम्ब न जानामि गुणांस्तयोः । भ्रामितास्यथ या कन शृणुयकमनान । किरीटी कंशयो देवो जटी मृन्यु. जयोऽनय । केशवः मुमुग्नो भद्रं म च भीममुम्बः सदा । सु. पंकी रत्नदंश्च विपंक्तिीर्घदएकः । रत्नकुंडलवान्विष्णुर्नाग. कुंडलवान शिवः । विष्णुः कमलनेत्रश्च ज्वलन्नेत्र: सदाशिवः । चतुर्भुजधगे विष्णुः म वै दशभुजो महान् । श्रीवत्सलांछनं विष्णोः शिवम्य ब्रह्मणः शिरः । पीतांबरधगे विष्णुः स च चर्मावरः सदा । वाहनं गरुडो विष्णोजरडोक्षाः शिवस्य च शेषपर्यकशायी म चिनाभम्मशयः स च । गंधर्वध्वनिना हटो भूनानां रोदनेन सः । विष्णुभोंगी स योगी च कथं चकमसे शिवं । पार्वत्युवाच । न जानामि विमूढा न्वं योगिनं शुलपा. णिनं । यम्याज्ञामाक्षिको विष्णुरिलोकी पानि नान्यरक् । राज. सेन स्वम्ण ब्रह्मा सृष्टिं विधाम्यनि । नामसेन स्वरूपण रुद्रोत्ति सकलं रुण । गुणातीतम्य वै शंभोः को वत्ति महिमां शुभाम् । यस्यामा कमठो भूत्वा विष्णुः पृथ्वीं दधार स मूकरो भूत्वा नां च दंत दधार ह । यद्दसान्भुनते भोगा. विष्णु गीति वक्ष्यसि । सहस्रकमलैः पूर्व विष्णुनाराधित: शिवः । वैकुंठं स्वश्रियस्तेजस्तेन दसं निजं क्षणात् । इंद्रादीना वै । पुनः ·हरितालिकाबतकथा । १२१ । । तु यो दाता स देवो न शुनम्न्वया । यहतं देवराज्यं तुरंदो वै भुंजने मुखं । कुवरेणापि महती धीरवाता वगनने । घरुणेन जलेशत्वं शेषः पातालसंभवं । सूर्यस्तपति यदीत्या वायुर्वाति दिवानिशं । यमः संयमिनीशत्वं स देवः किं न वेस्यसि । यस्याहया म्बकालेपि मेधा वर्षति सर्वतः । पावकः सर्वदेवानां वदनं भवितानघे । पितरः पितृलोकत्वं मपिता पर्वतेशताम्। चंद्रो हाडुगणेशन्वं ममुद्रो वै गभीरतां । सोमः प्रापौषधी- शन्वं चंदनश्च सुगंधताम् । यम्यानया च काले घे वर्तते यशव- तिनः । वृष्टिः नीतं च धर्मश्च स्वम्वकाले निरंतरं । शक्रा- दयश्च दिक्पालाः म्बदिशं पालयंति ते । येषु कृत्येषु ये देवा योजितास्तषु नपगः । अन्यथाकरण तेगं स च विधा- स्यति । परात्परः स वै दयो निर्गुणः मगुणोऽपि मः । निग- कारच माकागेऽयोगी योगी स एव हि । केवलो निर्गुणः साभी भराभर एव सः। को चंद तम्य नपं यानि प्रच- संतं । ब्रह्माया देवताः सा ऋषयश्च तपोधनाः । योगिनो पाननिष्ठा ये यदर्थ त्यत्तयांधवाः । नपि नस्य न जानंति स्थ- रूपं सम्बि शूलिनः। अतस्तं कामयं नूनं विधिनाहं पति शुभे। सम्युवाच । सम्यकामोऽभिलषितस्तदर्थे त्यक्तजीविता । यत्र में निश्चिता बुद्धिः स कामो भवति ध्रुवं । ममापि च मह. द्वाग्यं यतम्बकमकारिका । किंचिद्विनमुमिच्छामि यदि त्वं भूयमे वचः । अंबिकापूजनं कार्य यन्मया कामदं श्रुतं । तवेष्ट- की या देवी मापि पूज्या प्रयत्ननः । मयि चानुग्रहो देवि मयि प्रीतिरनुनमा । अनुनादानमात्रेण जनिः सफलतां गता। करिष्याम्यहमप्यतहार्या यत्पूजनं शुभम् । पिना यत्र न जानाति वज वं ननं महन् । ईश्वर उवाच । इत्येवं ममतं कृत्वा नीना शीघ्रं महदनं । पिता विलोकयामाम हिमयांस्तु गॅदं गृहे । किंवा नीता तु में पुत्री देवदानवनिगः । सत्यं कृतं मया पूर्व किदाम्ये गरुडध्वज । इन्यवं चिनयाविष्टो मूच्छितः पतितो भुवि । हाहाकतानतो लोकाः प्रधावंति गिरि प्रति । मूच्छा प्रामा न्वया कस्मात्कथयस्यति तेऽग्रुवन् । हिमवानुवाच । क- म्येदं चेष्टितं ऋरं कन्यारवं हनं मम । दष्टा या कालसर्पण सिंह- व्याघ्रण वा हना । न जाने क गता पुत्री केन दुऐन वा हता। ११ ·१२२ म्मृतिकाम्तुमे । चकं शोकसंतमो वातनव यश तरुः । त्वं गतासि वनं घोरं निर्जनं भयवर्धनम् । व्याघ्रसिंहगजकोष्टमृगपक्षिगणाकुलम् । गिरिश्चनार पुत्री वामन्यीक्षनिर्जन वने । तस्मिन्योरे वने त्वं तु सम्बिमिः मह मंम्थिना । दृष्टा नत्र नदी रम्यां तस्यास्तीरे सुम- ध्यमा । उपविष्टालिभिः माधमन्नाहारविवर्जिता । वालुकायाः कृतां मूर्ति शिवायाः शंकरम्य च । भाद्रशुक्लनीयायामर्चयंती समध्यमा ॥ ३५॥ नत्र वादित्रंगीनेन गौ जागरणं कृतं । तेन वनप्रभावेण आसनं चलितं मम । मंग्रामो देवि नत्राहं यत्र त्वं सम्मिभिः सह । प्रसन्नोस्मि मया प्रोक्तं वरं ब्रूहि वरानने । पा. न्युवाच । यदि देव प्रसन्नोमि भनी भवतु मे हरः । इत्यु- याच प्रमन्नान्मा अजानंनी म्वयं गतं । नथन्युक्या मया देवि कैलासं पुनगगनः । ततः प्रभात विमले नद्यां सर्व विसज्य नत् । पारणं ने कृते नत्र यमृतं वनगोचरे । त्वं तत्र च प्रसुमासि सण्या माधं बगनने । हिमवानपि तं देशमाजगाम महावनं । वामपश्यंश्चतुर्दिक्षु पानभोजनबर्जितः । दृष्ट्वा नत्र नदीतीरे प्रसुमं कन्यकाठयम् । उन्थाप्योन्मंगमानीय गेदनं च चकार मः । सिंहव्याघ्रमृगैर्जुएं किमर्थ वनमागता । पार्वत्युवाच । मया विचारिनो भर्ना महादेवः सदाशिवः । तदन्यथा कृतं नात नाहं वनमागता । नर्थन्युक्या हिमवता त्वमानीता गृहं प्रति। ततः प्रयुना ने पित्रा मम वैवाहिकी क्रिया । तेन व्रतप्रभावेण सौभाग्यं प्राप्तवत्यसि । तदादिवतराजन्तु न कस्यापि निवे. दिनः । यतगजस्य नामदं शृणु देवि यथाभवन् । हरितालीति नानंदमन्वर्थमभवहतं । आलिभिहरिता यस्मात्तस्मान्सा हरिता- लिका । त्वमेव मुण्या देव्यत्र तेन त्वन्नामकवतम् । देव्युवाच । नामेदं कथिनं देव विधि वद मम प्रभो । किं पुण्यं कि फलं चाम्य कन वा विधिना चरेत् । ईश्वर उवाच । शृणु देवि विधि वक्ष्ये नारीणां व्रतमुत्तमं । कर्तव्यं तु प्रयत्नेन यदि सौभाग्यमिच्छति । तोरणादि प्रकर्तव्यं कदलीम्नभमंडितम् । आच्छाच पट्टयसंस्तु नानायविचित्रितं । चंदनादिसुगंधन लंपयगृहमंडपं । शंखभेरीमृदंगैश्च वादियहुभिवरैः । नाना- । घोषण पाटः।

·हरितालिकावतोद्यापनम् । १२३ । मंगलयोगस्तु कर्तव्यो मम सपनि । स्थापनं तत्र कर्तव्यं पा. त्या सहितस्य मे । पूजयेदाहुभिः पुष्पैगंधधूपैर्मनोहरैः । उपोष्य पूजयद्भतया कुर्याजागरणं निशि । नारिकेलैश्च जंगी- रैरन्यैश्च विविधः फलैः। ऋतुदेशोद्भवः सर्वेनैवेधः कुसुमै- नवैः । सुगंधेधूपदीपंच मंत्रणानेन पूजयेत् । नमः शिवाय शांताय पंचव काय शूलिने । नंदिगिमहाकालगणयुक्ताय शंभवे । शिवाय शिवरूपायै मंगलाय महेश्वरि । शिवे सर्वार्थदे देवि शिवरूपे नमोस्तु ते । नमस्ते सर्वरूपिण्यै जगद्धात्र्यै नमो. नमः । संसारभीतिसंत्रस्तं त्राहि मां सिंहवाहिनि । मयापि येन कामेन पूजितासि महेश्वरि । राज्यं देहि च सौभाग्यं प्र. सभा भव पार्वति । मंत्रेणानेन मां देवि पूजयेदुमया सह । ततः कथां समाकर्ण्य शस्या दद्याच दक्षिणां । ब्राह्मणाय प्रदा- तव्यं बलधनुहिरण्यकं । अन्येषां दीयते दानं स्त्रीणां भद्रादिकं तथा । कथां श्रुत्यकचित्तेन दंपतीभ्यां सहैव तु । संकल्पं च ततः कुर्याद्वंधपुप्पादिपूजनः । या करोति महादेवि व्रतराज विधानतः । सौभाग्यं राज्यमायुप्यं पापक्षयमवामुयात् । तृती- पायां तु या नारी किल भोजनमाचरेत् । जन्मजन्म भवंध्या विधवा च पुनः पुनः । दारिद्यं पुत्रशोकं च कर्कशा दुःखभागिनी । याति सा नरकं घोरमुपवासं न या चरेत् । कांचनं रुक्मपात्रं च ताम्रकं वा तथैव च । वेणुमृन्मयपात्राणि पूर्णानि विविधैः फलैः । एवं पोडशसंख्यानि ब्राह्मणेभ्यः प्रदा- पयंत् । यद्वा ब्राह्मणयोपिद्भयः पारणं तदनंतरं । अश्वमेध- सहस्राणि वाजपेयशतानि च । कृत्वा यत्पुण्यमामोति तत्कथा- श्रवणादपि । एतते कथितं देवि प्रतानामुत्तमं व्रतं । तेन मां स्वं प्रपनासि मम देहार्धतां तथा । एवं विधि या कुरुते च नारी त्वया समाना रमने च भी । विनाशकाले मम तुल्य- अपं सायुज्यमुक्तिं लभते च युग्मं । गोभूग्नसुवर्णादि वस्त्र. दानं पुनः पुनः । तदा याग (?) प्रकर्तव्यं सर्वकामार्थसिद्धय । इति श्रीभविष्योत्तरपुराण हरितालिकावतकथा समाप्ता। अधोयापनं । युधिष्ठिर उवाच । उद्यापनविधि बृद्धि तृतीयायाः सुरेश्वर । भक्तिः श्रोतुमिच्छामि व्रतसंपूर्णहतये । श्रीकृष्ण उवाच । उद्यापनविधि वक्ष्य सावधानन वै शृणु - ·१२४ म्मृतिकौस्तुभे त्रिशइंडप्रमाणेन प्रमितं दक्षिणोत्तरे । प्रत्यक्प्रागपि राजेंद्र तद्रो- चर्म समिष्यते । गोचर्ममा लप्यं तदमियन विचक्षणः । मंडलं कारयेत्तत्र नानावणं मुशोभनं । प्रहमंडलपाचे तु पद्ममष्टदलं लिखेत् । तन्मध्ये स्थापयत्कुंभमवणं मृन्मयं शुभं । ताम्रपा प्रकुर्वीत पलः पांडशभिस्तथा । तदर्धाधन वा कुयाद्वित्तशाव्यं विवर्जयेत् । कर्षमात्रसुवर्णेन प्रतिमां कारयदुधः । तदर्धे मध्यम प्रोक्तं तदध तु कनिष्टकं । कृत्या रूपं प्रयन पार्वत्याच हरस्य च । अथ ताम्रमये पात्र प्रतिमां तत्र विन्यसेत् । श्वेतवलयुग- च्छन्नां वतयज्ञोपर्यातकां । भाजनं च तिलः पूर्ण कलशस्यो. परि न्यसेत् । पार्वत्यास्तु युगं दद्यात्स्थापयित्वा विधानतः । वेदोक्तन प्रतिष्ठाप्य कर्तव्या व मूरिणा । पंचामृतेन सपनं कृत्वा देवस्य चोत्तमं । मानं च कारयत्पश्चात्ततः पूजा समाच- रेत् । धूपं च विभव दद्याचंदनागरुसंयुतम् । नानाप्रकारैनैवेद्य. स्तथा दीपं च कारयेत् । अचात पूजयद्भक्त्या गंधपुप्पैः फला- शतैः । आवाहनादि कर्नव्यं पुराणागमसंभवः । कार्या विधा- नतः पूजा भक्तिश्रद्धापरनरः ॥ ॥ दवदव समागच्छ प्रार्थय जगत्पते । इमां मया कृतां पूजां गृहाण सुरसत्तम । सहस्रशी- त्यावाहनं । हराय च नमस्तुभ्यं सहस्रशिरसे नमः । नमस्ते कृत्तिवासाय नागाधिपतये नमः । पुरुषएवेत्यासनं । संसारा. वमनं च त्राहि मां वृषभध्वज । हराय च नमस्तुभ्यं त्रैलोक्य- व्यापिने नमः । एतावानस्पति पाद्यं । वरेण्य यमपुरुष प्रजापा- लनतत्पर । नमो महात्मंदवाय गृहाणाय नमोस्तु ते । त्रिपाद- ध्धेत्यये । पाटलोशारकपूरसुरभि स्वादु शीतलं । तोयमाच- मनीयार्थ निर्मलं प्रतिगृह्यतां । तस्माद्विराळित्याचमनीयं । मंदा- किन्याः समानीतं मांभारुहवासितं। सानाय ते मया दर नीरं स्वीक्रियतामिदं । गंगोदकं समानीतं हमकुंभे च निर्मलं। बानं प्रगृह्यतां देव प्रीताय हर तं नमः । यत्पुरुषणेति बानं । शुचि वलयुगं यस्मादेवदेवस्य बल्लभं । पावत्या सह देवेशः प्रीयतां वादानतः । तयसमिति बलं । महादव नमस्तस्तु त्राहि मां भवसागरात् । ब्रह्मसूत्रं सोसरीयं गृहाण सुरसत्तम । तस्माचशादिति यज्ञोपवीतं । चंदनेन सुगंधन कर्पूरागरसंयुतं । लेपयेहं भवांगानि प्रीयतां च हरी मम । तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ।

·हग्निालिकाबननिर्णयः । १२५ ऋत्त इति गंधं । पुष्पाणि च सुगंधीनि मालत्यादीनि वै प्रभो। मया हनानि पूजार्थ पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम् । तस्मादश्वा इति पुष्पं । वनम्पन्युयो दिव्यो गंधान्यः सुमनोहरः । आधेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रनिगृह्यताम् । यत्पुरुषमिति धूपं । यज्योतिः सर्वभूतानां तेजमां नेज उत्तमं । आन्मज्योतिः परमं धाम दीपोयं प्रतिगृहानां । ब्राह्मणोम्यति दीपं । अन्नं चतुर्विधं स्वादु मनानां जीवनं परं । नैवचं ते मया दत्तं देवेश प्रतिगृहातां । चंद्रमामनमइति नैवघं । पूगीफल मिति तांबूलं । इदंफलमिति फलं । हिरण्यगर्भ इति दक्षिणां । लोकात्मन्सर्वभूतात्म- निमेषत्रुटिमंभव । जन्ममृत्युजगव्याधिसंसारभयनाशन । नीरा- जनं ॥नमस्ते देवदेवेश नमस्तेधरणीधर । नमस्ते विश्वरूपाय नमस्ते पुरुषोत्तम । नाभ्याामीदिति नमस्कारः।यानिकानि सप्ताम्यास- मिति प्रदक्षिणा । योन यामिनि पुष्पाञ्जलिः । मंत्रहीनं इति प्रार्थना । गीतनृत्यादिमंयुनकथापुम्नकवाचनैः । उपोप्य जागरं नत्र कर्तव्यं भनिभावतः । ततः प्रभाते विमले कन्या स्नाना. दिकर्म च । पूर्ववद्यार्चयहवं पश्चाद्धाम च कारयेत् । स्वगृह्यो- तेन विधिना कृत्वाग्निस्थापनं ततः । प्राग्भेष ततो होम नयप्रहपुर:मरं । निलांश्च यवसंमिश्रानाज्येन च पगितान । जुहुयादमंत्रेण गौरीमंत्रेण वेदवित् । अष्टोत्तरशतं वापि अष्टाविं- शनिसंख्यया । पर्व समाप्य होमं तु नत्राचार्य प्रपूजयेत् । अर्घ्य- पुणप्रदानश्च यत्रालंकारभूषणैः । शय्यां सुलक्षणां कुर्यात्प्रका- रैस्तश्चिनां । धेनुं सुलक्षणां दद्यान्सुशीलां च पयम्बिनीं । स्वर्णभंगी गैययुगं काम्यदोहनसंयुताम् । मवत्सामग्रणयुनां धेनुं दद्यान्प्रयत्नतः । मुवर्णेन समोपेतां सदाचाराय साधये । प्रयत्नेन च कर्तव्यं पकानं पोडशोन्मितं । पोडशप्रमियुक्तं ब्राह्मणाय निवेदयत् । वंशपात्रं प्रयत्नेन पकानां फलैः शुभः । अन्यभ्यो विप्रवर्येभ्यो दक्षिणां च प्रयत्नतः । अन्नं च परया मत्तया प्रदद्यादनुसारतः । वंधुभिः सह भुंजीत नियतश्च परे- ऽहनि । एवं कृते भवेन्पार्थ परिपूर्णवती यतः । इति श्रीभविष्यो. तरपुगणे हरितालिकातृतीयोचापनं ॥ अत्र बनदयषि तृतीया मुहर्नमात्रमत्त्वेपि परैव प्राला । चतुर्थीसहिता या तु सा हतीया शुभप्रदा । अवैधव्यकरी ·। । १२६ स्मृतिकौस्तुभे स्त्रीणां पुत्रपौत्रफलप्रदा । द्वितीयाशंषसंयुक्तां या करोति विमो- हिता । सा वैधव्यमवाप्नोति प्रवदंति मनीषिणः । इति माघ- वीये आपस्नयवाक्ये पग्युनायाः प्राशस्त्याभिधानात्पूर्वयु. ताया निंदाश्रवणाच्च । अथ चतुझं मिद्धिविनायकवनं हेमाद्रौ स्कांदे- श्रीकृष्ण उवाच । गजवकं तु शुक्रायां चतुर्थी पूजयेन्नृप । प्रातः शुनिलः सान्वा मध्याह पूजयेत्तथा । स्वशक्त्या गणनाथस्य स्वर्णगंप्यमयाकृति । स्वर्णमयी गप्यदंनी गणनाथस्य सिद्धिवि- नायकस्य । नन्स्वरूपं च मदनरन स्कांदएकदंतं शूर्पकर्ण गजवकं चतुर्भुजं । पाशांकुशधरं देयं ध्यायसिद्धिविनायकं । इति । तां च पृथपंचामृतः संसाध्य संपूज्य सर्वप्रदायेति रक्त- वस्त्रयुग्मं । नतो गणाध्यक्षायति गंधं । विनायकायेति पुष्पाणि । उमामुनायेति धृणं । रुद्रप्रियायेनि दीपं । विघ्ननाशिन इति नै- वयं । ततः फलनांवृलदक्षिणां दत्वा । ततो नीराज्य एकविंश- निवाकुगन् गृहीत्वा । गणाधिपाय ? उमापुत्राय २ अघना- शनाय० ३ विनायकाय. ४ ईशपुवाय. ५ सर्वसिद्धिप्रदाय. काय. ६ एकदंताय० ७ इभव काय. ८ मूषकवाहनाय. ९ कुमारगुरव० १० इति सर्वत्रप्रणव मोतैनामपदैः प्रत्यकं गंधा. पलंतर्वाणां इयं इयं समर्प्य । तथैवको सर्वनामभिः समर्प्य । घृनपाचितानेकविंशनिमोदकान्देवस्य पुरतः सं- दशमंण्याकान्विप्राय दत्त्वा मनैवेद्यमेकं देवाय समर्प्य स्वयं ब्राह्मणेः सह नान्दशमोदकान्तलपकं च भुंजीत । प-कृत्वा नैमित्तिकं कर्म पूजयदिएदेवतां । वैष्णवा- घासु दीक्षासु आदौ पूज्यो गणाधिपः । तस्मिन्संपूजिते विष्णु- रीशो भानुस्तथा [मा । हव्यवाहमुखा देवाः पूजिताः स्युन संशयः । इति । इयमेव शिवाचतुर्थीन्युच्यते-भविष्ये- शिवा शांता शिखा राजंचतुर्थी त्रिविधा स्मृता । मासि भाद्र- पदे शुक्ला शिवलोके प्रपूजिता । इति । इयमेव रविवारेण भौमवारेण वा युता महाचतुर्थीन्युच्यते । तदुकं निर्णयामृते वाराहे-भाद्रशुलचतुर्थी या भौमेणार्केण वा युता । महती सात्र विनेशमर्चित्वेएं लभेन्नरः । इति । अथात्र प्रकारान्तरेण पूजनम् । एकदन्तं शूर्पकर्णे गजवर्क ·। । गणेश चतुर्थीत्रतपूजा । १२७ चतुर्भुजं । पाशांकुशधरं देवं ध्यायेन्सिद्धिविनायकं । ध्यानं । विघ्नराज नमस्तेस्तु गौरीमलसमुद्भव । इमां मया कृतां पूजा गृहाण सुगमनम । आवाहनं । अनेकरत्नसंयुनं मुक्तादाम विरा- जिनम । म्वर्णमिहामनं चार प्रीत्यर्थ प्रतिगृहातां । आमनं । पाचं गृहाण भगवन्दियचंदनमुत्तमं । कम्णाकर हेरम्ब गणा. ध्यक्षाय ते नमः । पाचं । गौरीप्रिय नमस्तेस्तु शंकरप्रिय सिद्धिद। गृहाणायं मया दतं सर्वसिद्धिप्रदायक। अयं । गंगादिनीर्थसलिलं स्वर्णकुंभे समाहनं। उमापुत्र नमस्तेस्तु गृहाणाचमनीयकं । आच- मनीयं । विनेश्वर विशालाक्ष सतार्णवविनोदन । मधुपर्क गृहाणेदं मया संपादितं विभो । मधुपर्क । स्नानं पंचामृतं दिव्यं गृहाण द्विग्दानन । अनाथनाथ देवेश सुगनुग्मुपूजित। पंचामृतस्त्रानं । सर्वतीर्थान्समुत्य गंधतोयैः कुशोदकैः । फलतोय जलैगंधैः बापयामि गणेश्वर । शुद्धोदकम्नानं । रक्तवस्त्रद्वयं दिव्यं देव- ताई सुमंगलं । मर्यप्रदं गृहाणदं लंबोदर हगत्मज । यत्रयुग्मं । राजतं ब्रह्मसूत्रं न कांचनम्योनरीयकं । विनायक नमस्तेस्तु गृहाण सुरसनम । यज्ञोपवीतं । गंधं गृहाण भगवन्दिव्यचंदन- मुत्तमं । कर्पूगमलसंयुक्तं लंबोदर हगन्मज । गन्धं । अक्षता- धवलान्देव गृहाण द्विरदानन । अमराणामतिश्रेष्ठ पद्मवासमति- प्रिय । अक्षताः। सुगन्धीनि सुपुष्पाणि जानाकुंदमुग्वानि च । गृहाण सर्वलोकेश विनायक नमोस्तुते । पुष्पं । अथांगपूजा। * गणेशाय नमः पादौ पूजयामि । विनगजाय० जानुनी० । आग्खुवाहनाय० ऊरू । हग्वायः कटिंपू० । लंबोदगय० उदरंपू० । गणना- थाय० हृदयं । स्थूलकंठाय. कंटं। कंदप्रियाय. स्कंधौ पः । परशुहस्ताय हस्तीपू० । गजवक्राय० वकंपू । विन. राजाय नेत्रपू० । शूर्पकर्णाय. कणीपू० । भालचंद्राय भालं पू० । मवेश्वगय०शिरःपू. महागणपतये सर्वांगं पू०॥ अर्थकविंशनिपत्रैः पूजा । सुमुम्बाय. मालतीपत्रं समर्पयामि । गणाध्यक्षाय भंगराजपत्रं० २ । उमापुत्राय: बिल्वपत्रं. ३ । गजाननायक वनदुर्वापत्र. ४। लंबोदरायः बदरी० ५। हर- सूनवे धनुरप० ६ । कुमारगुरवे० तुलसीप० ७ । एकद. नाय० अपामार्गप० ८ । इभवक्रायः वृहतीपत्रं. ९ । ईशपु. वाय. शमीपत्र. १०। विकटाय. करवीरपत्रं० ११ । वि.

·१२८ म्मृतिकोम्नुभे नायकाय. अश्मंतकपत्रं. १२। कपिलाय० अर्कपत्र० १३ । मिनदंताय० अर्जुनपत्रं. १४ । पत्नीहिताय० विष्णुकांतपत्रं. १५ । बटवे. दाडिमीप १६ । सुरेशाय देवदारुपत्र.१७॥ भालचंद्रायः मम्पत्रं० १८ । हेरंबाय० सिंदूरपत्रं० १९ । शु. पंकाय. जातीपः २० । मुगप्रजायः गंडकीपत्रं० २१ । विनायकाय पकविंशतिपत्राणि समर्पयामि । दशांगं गु- ग्गुलं धूपं सुगंधं च मनोहरं । उमापुत्र नमस्तेस्तु गृहाण वरदो भव । धूपं । गृहाण मंगलं दीपं घृनवर्निसमन्वितम् । दीपं झानप्रदं चारु रुद्रप्रिय नमोस्तु ते । दीपं । मघृनं सगुडं चैव मोदकं घृतपाचिनं । नेवचं सफलं दद्यां नमस्ने विघ्ननाशिने । नैवेधं । इदं फलमितिफलं । पूगीफलं महद्दिव्यं नागवलीदलै- युनं । कपूंगदिममायुक्तं नांवृलं प्रतिगृहातां। तांबूलं । हिरण्य- गर्भगम्यं० । दक्षिणा । नतो दृाकुग्युग्मं गृहीत्वा गंधसं. युनं । एकैकन च नाना तु दन्येक सर्वनामभिः। ॐगणाधि- पतये नमः । दुर्वाकुग्युग्मं ममर्पयामि । १ उमापुत्रायः २ अघनाशनाय० ३ एकदंताय० ४ इभवक्राय० ५ मूषकवाह- नाय. ६ विनायकाय ७शिपुत्रायः ८ सर्वसिद्धिप्रदायकाय. ९ कुमारगुरवे० १० । गणाधिपनमस्तेस्तु उमापुत्राधनाशन । एकदलेभवति तथा मूषक वाहन । विनायकेशपुत्रेति सर्व- सिद्धिप्रदायक । कुमारगुग्वे तुभ्यं मर्यमंकटनाशन । दुर्वाकु- गन्समर्पयामि । ततः श्रियेजात इति नीराजनं । गजाननं भूत- गणादिसवितं कपिन्थजंवृफलसाग्भक्षकं । उमासुतं शोकविनाशनं व नमामि विघ्नेश्वरपादपंकजं । इति नमस्कारः । आखुवाहन देवेश विश्वव्यापिन्सनातन । प्रदक्षिणां करोमि त्वां मम त्वं संनिधौ भव । इति प्रदक्षिणा । गणानांन्वनि पुष्पांजलिः। विनायक नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय । अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा । प्रार्थना । गणेशः प्रतिगृहाति गणेशो वै ददाति च । गणेशस्तारकोभाभ्यां गणेशाय नमो नमः । वाणकं दशमोद- कानां देयं । विनायकस्य प्रतिमां वस्त्रयुग्मसमन्वितां । ब्राह्मणाय प्रदाम्यामि सर्वविघ्नोपशांनये । इति प्रतिमादानं । इति पूजाविधिः ॥ अथ कथा। ऋषय ऊचुः। निर्विन तु कार्याणि कथं ·गणेशचतुर्थीव्रतकथा। १२९ । । सिध्यंति सूतज । अर्थसिद्धिः कथं नृणां पुत्रसौभाग्यसंपदः । दंपत्योः कलहे चैव धुभदे तथा नृणां । उदासीनेषु लोकेषु कथं सुमुखता भवेत् । विद्यारंभे तथा नृणां वाणिज्यायां को तथा । नृपतेः परचक्रस्य जयसिद्धिः कथं भवत् । कां देवतां नमस्कृत्य कार्यसिद्धिर्भवत्रणां। एतत्सर्व विशेषण सूत नी वक्तुमर्हसि । सूत उवाच । सनद्धयोः पुरा विप्राः कुरुपांडव- सेनयोः । पृथ्वान्देवकीपुत्रं कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः । युधिष्ठिर उ. वाच । निर्विनेन जयो मह्यं वद त्वं देवकीसुत । या देवतां नम- सत्य सम्यप्राज्यं लभेमहि । श्रीकृष्ण उवाच । गजवकं तु शु- क्लायां चतुर्थ्यां पूजयेनप। पूजयस्व गणाध्यक्षमुमामलसमु. नवं। तमिन्संपूजिते देवे ध्रुवं राज्यमवाप्स्यसि । युधिष्ठिर उवाच । दंव केन विधानेन पूजनीयो गणाधिपः । पूजितस्तु तिथौ कस्यां सिद्धिदो गणपो भवेत् । श्रीकृष्ण उवाच । शुक- पक्षे चतुया तु मासि भाद्रपद नृप । प्रातः शुक्लतिलैः सात्वा मध्याहं देवमर्चयत् । स्वशक्त्या गणनाथस्य स्वर्णरीप्यमयारुति । मथवा मृन्मयी कार्या वित्तशाख्यं न कारयेत् । कृत्या पूजां प्रय- मेन बाप्य पंचामृतेः पृथक् । चंदनेन लिखत्पनं कर्णिकाकेस- रान्वितं । भासनाद्ययंपाचं च दत्त्वा पश्चात्प्रयत्नतः । चतु- भुजं त्रिनेत्रं च सर्वाभरणभूषितं । दंतमकं कर दद्याद्वितीय सामसूत्रकं । तृतीय परशुं दद्याचतुर्थे मोदकं स्मरेत् । एवं ध्यात्वा नृपश्रेष्ठ पूजयित्वा गणाधिपं । रकं सर्वप्रदं दद्याद्वस्त्र- युग्मं च भकितः । गणाध्यक्षति नामा तु गंधं दद्याथ भक्तितः। विनायकंति पुष्पाणि धूपं चोमासुताय च । दीपं रुद्रप्रियायेति नवचं विघ्ननाशिने । ततो दुर्वांकुरान् गृह्य विंशतिं चैकमेय च । पूजनीयः प्रयत्नेन एभिर्नामपदैः पृथक् । गणाधिप नमस्त- स्तु उमापुत्राघनाशन । विनायकेशपुत्रति सर्वसिद्धिप्रदायक । एकदंतभवति तथा भूषकवाहन । कुमारगुरवे तुभ्यं सर्व. संकटनाशन । अधकविंशति गृह्य मोदकान्तपाचितान् । स्था- पयित्वा गणाध्यक्षसमीपे कुरुनंदन । दश विप्राय दातव्याः स्वयं चाचात्तथा दश । एकं गणाधिपे दद्यात्सनैवेद्यं नृपोत्तम । प्राह्मणान्भोजयत्पश्चार्बुजीयातलवर्जितं । कृत्वा नैमित्तिकं कर्म पूजयदिएदेवतम् । सदक्षिणं सवलं च गुरोर्दद्याद्विनायकम् । । ।

·१३० स्मृतिकौस्तुभे । एवं छते धर्मराज गणनाथस्य पूजने । विजयश्च भवेन्नित्यं सत्यं सत्यं वदाम्यहं । त्रिपुरं हतुकामन पूजितः शूलपाणिना। श- केण पूजितः पूर्व तथा वृत्रवधे नृप । अन्धेषयंत्या भर्तारं पू. जितोऽहल्यया पुरा । नलस्यान्वेषणाथाय दमयन्त्या पुरार्चितः। रामदेवेन तद्वय सीतान्वेषणकाम्यया । हरा सीता महाभागा धीरेण च हनूमता । भारथेन तद्वच गंगामानयता पुरा । अ- मृतोत्पादनार्थाय तथा देवासुरैरपि। अमृतं हरता पूर्व वैनते- यन पक्षिणा । आराधितो गणाध्यक्षो हामृतं चाहतं बलात् । यदा पूर्व तु दैत्यंन हतो रुक्मिणिनंदनः । आराधितो मया तक्मिण्या सहिनन च । कुष्टव्याधियुतेनाथ सांयनारा- धितः पुरा । जयकामस्तथा त्वं हि तमाराधय शांकरिं । पुत्र- कामो लभरपुत्रं धनकामो लभद्धनम् । पतिकामा च भर्तारं सौभाग्यं च सुवासिनी। विधवा पूजयित्वा तु वैधन्यं नामु. यात्कचित् । वणव्याद्यासु दीक्षासु आदी पूज्यो गणा- धिपः । तस्मिन्संपूजित विष्णुर्गशो भानुस्तथा घुमा । हव्यवाह- मुखा देवाः पूजिताः स्युन संशयः । चंडिकाद्या मातृगणाः परितुष्टा भवंति हि । विनायकम्य प्रतिमा वलयुग्मसमन्विता । प्राह्मणाय प्रदातव्या सर्वविघ्नोपशान्तये । एवं कृते धर्मराज गणनाथस्य पूजने । प्राप्स्यसि त्वं स्वकं राज्यं हत्वा शत्रणा. जिर । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि नात्र कार्या विचारणा । एवमु. कस्तु कृष्णन सानुजः पांडुनंदनः। पूजयामास देवस्य पुत्रं त्रिपु- रघातिनः। शत्रुसंघं निहत्याजी प्राप्तवाव्राज्यमोजसा । पूजयित्वा महाभाग गणशं सिद्धिदायकं । सिध्यंति सर्वकार्याणि मनसा चिंतितान्यपि । तेन ख्याति गतो लोके नाना सिद्धिविनायकः। कार्यारंभेषु सर्वेषु पूजनीयो गणाधिपः । सिध्यंति सर्वकार्याणि सिद्धिदस्य प्रसादतः । विवाहादौ क्रियमाणे पूजनीयो गणा- धिपः । विद्याकामो लभेद्विद्यां धनकामो लभद्धनं । जयं च जयकामस्तु पुत्रार्थी लभते सुतं । य इदं शृणुयानित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । सिध्यंति सर्वकार्याणि विनेशस्य प्रसादतः । इति भीस्कन्दपुराणे कृष्णयुधिष्ठिरसंवाद सिद्धिविनायककथापूजनं समाप्तं ॥ मास्यां रात्री चंद्रदर्शननिषेधमाह हेमाद्रो मार्कंडेयः- ।

·ऋषिपंचमीव्रतम् । १३१ सिंहादित्ये शुक्लपक्षे चतुया चंद्रदर्शनं । मिथ्याभिषणं कुर्या- तस्मात्पश्येन नं तदा । इति । तत्रैव पाराशरोपि-कन्या- दित्य चतुथ्या नु गुरु चंद्रम्य दर्शनं । मिथ्याभिषणं कुर्यात्त- स्मात्पश्यन्त्र तं नदा । इति । अत्र वचनद्वयम्यापि चांद्रभाद्रपद एव नात्पर्यमिति हमाद्रिः । तत्रैव दोषम्य शान्तये सिंहः प्रसे- नमिति पठेत् । सच विष्णुपुराणे-सिंहः प्रसेनमवधीन्सिहो जांबवता हनः । सुकुमारक मारोदीस्तव वेषः स्यमंतकः । इति । अत्र विशेगे निर्णयामृते ब्रामे-वासुदेवोऽभिश. तस्तु निशाकरमरीचिषु । स्थिनश्चतुर्थ्यामाधायां मनुष्याणां यतश्च सः। ततश्चतुर्थी चंद्रं तु प्रयत्नाद्वीक्ष्य मानवः। पठेत्पी- गणिकं वाक्यं प्राइमुम्बोदमुन्बोपि वा। इति । प्रयत्नात्पठेदित्य- न्वयः । वास्यं सिंहः प्रसेनति । आद्यायां भाद्रपद शुक्लचतुर्थ्या- मित्यर्थः । अथ पंचम्यां ब्रह्मपुराणे ऋषिपंचमीयतं । नभस्यशुल- पक्षं तु यदा भवति पंचमी । नधादिकं तदा सात्या कृत्वा नियममेव च । ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूदा वापि वरानने इत्यादिना प्रतं प्रकृत्य ( ऋषि पंचमी तु मध्याहव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वय सत्व परवति हमाद्रिः । पूर्वति माधवः । अव्यानी पंरव । नद्यादिनीर व संकलय सात्या गृहमागत्य अग्निहोत्रशालायां चतुरस्रां यदि कुर्यात् । यथोक्तं हमाद्री ब्रह्मांड-विधाय नित्यकर्मादि गन्या द्वारवती ऋषीन् । सा- पर्यदिनि । बहुभिहोंमधृमनिर्गमद्वायुनन्चात् द्वारवती अग्निहोत्र- शालनि व्याख्यातं तव । नां गोमयनोपलिप्य रंगवल्लीर्वि- लिख्य पुषग्वकार्य नत्राटदर्भग्रंथिषु अम्धनीसहिनान्सतऋ- पीन्पूजयेत् । ननो नाममंत्रैः पूजां विधाय फलपुष्पादिसहितं अयं दद्यात् । मंत्रः-कश्यपत्रिभरद्वाजो विश्वामित्रोथ गौतमः। जमदग्निर्वसिष्ठश्च सनैने ऋपयः स्मृताः । गृहीतायं मया दत्तं तुश भवन मर्वदा । इति । एवं पूजा विनिवर्त्य कथां शृणुयान्। साच हमाही मांड-सिनाश्व उवाच । श्रुनानि देवदे- वेश प्रतानि मुब नि च । सांप्रतं में समाचक्ष्व प्रतं पापप्रणा- १ चांदपद एव.

·१३२ स्मृनिकौस्तुभे शनं । ब्रह्मोवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि बतानामुनमं बतम् । ऋषिपंचमीति विख्यानं सर्वपापहरं परं । येन चीन राजेंद्र नरक नव पश्यति । अत्रयोदाहांतीममितिहासं पुरातनम् । विदहे भूद्धि जबर उनंको नाम नामनः । तस्य भार्या मुशीला पानिवत्यपगयणा । तम्यामपन्ययुगलं पुत्रो हि मुविभूषणः । म्वधीतवान्मुनम्नम्य वेदान्मांगपदक्रमान । समानेन कुलीनेन मुना चापि वियाहिता । विवाहितेय मा देवावैधव्यं प्राप स. नम । मनीयं पालयंती मा आम्न निजपिनुहे । तस्या तुःखेन संनमः मुनं मन्याय येश्मनि । गंगानीग्वनं प्रामः सकल- प्रस्नया मह । स नत्राध्यापयामाम निप्यान्वंदं हिजोत्तमः । मुना च कुरुले तम्य पितुः गुथगणं सदा । पिनुः गुश्रूषणं कन्या परिश्रान्ना कदाचन । निर्णय किल मंमुमा कृमिगशिर- जायन । नां ने नथाविधां दृष्ट्वा विवस्त्रां प्रानस्थितां । शिया निवेदयामामुम्नन्मातुः करुणान्विताः । न जानीमो वयं कि- विवि माध्यी नाविधा । कृमिगशिमयी जाता मातः संप्रति रश्यने । यसपानमंदनं नच्छुन्या शिष्यदीरितं । मंभ्रान्तमा. नसा शीघ्रं तन्मीपमुणगता । नां मा नथाविधां बिल. लाप मुदुःखिता । उरच नाडयामाम सुनगं मोहमाप च क्षणेन प्राप्य चैतन्यमुत्थाय प्रनिमृज्य च । ममालिंग्य च पाहुभ्यां निन्ये नगिनुगंतिकं । म्यामिन्कथय में साध्वी केन दुष्कृतकर्मणा । निशीथे मंप्रमुयं जायने कमिसंकुला । एत- छुन्या ततो वाक्यमृपिर्धर्मपरायणः । शान्या निवेदयामास नन्याः प्राग्जन्मवेष्टितम् । ऋषिरुवाच । प्रागियं सममेऽतीते जन्मनि ब्राह्मणी हाभूत् । नोन्मसार च भांडेभ्यः संजानापि रजस्वला । अम्यास्त पापजानन जायने कृमिवपुः । रजस्व- लायाः पापेन युक्ता भवनि सानये । प्रथमहनि चांडाली द्वि- तीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी प्रोना चतुर्थेऽहनि शुध्यति। तथानया सखीसंगाद्रतं दृष्ट्वावमानितं । हवनप्रभावेण जाना द्विजकुलंऽमले । अवमानाइतम्यास्य कृमिगशिमयीधुना । एतत्ते कथितं सर्व कारणं कन्यकारते । मुशीलोवाच । दर्शनादपि १ सम वृत्त शुत्वा. २ प्रति पूज्य च.

·ऋषिपंचम्युवापनम् । यस्य स्थाधिपाणां निर्मले कुले । जन्म युप्मद्विधानां हि जायते ब्रह्मतेजसा । अवज्ञा प्रजायन्ते विग्रहे कृमिराशयः । महाभ- यंकरं नाथ तहतं कथयस्व मे । ऋषिरुवाच । मुशीले शृणु तत्सम्यग्नतानामुत्तमं व्रतम् । येन चीर्णेन सहसा पापादस्मा. विमुच्यते । दुःखत्रयाभिधातच जायते नात्र संशयः । कल्या. णानि च वर्धते संपदभ निरापदः । नभस्य शुक्लपक्षे नु यदा भवति पंचमी । नचादिपु नदा सानं कृत्वा नियममेव च । विधाय नित्यकर्मादि गवा द्वारवतीमृीन् । सापयद्विधिव- द्भक्या पंचामृनमः शुभैः । चंदनागरकर्पूर्विलिप्य च सुगं- धिभिः । पूजयद्विविधैः पुर्णधपुप्पादिदीपकैः । समाच्छाच गुभवस्त्रेः सोपवीतयथाविधि । ततो नैवेद्यसंपन्नमर्य दद्याच्छु- भैः फलैः । कश्यपोऽविर्भग्डाजो विश्वामित्रोऽथ गौतमः । ज- मदग्निर्वमिष्टश्च समेत अपयः स्मृताः । श्रोतव्यमिदमाल्यानं शाकाहारं प्रकल्पयेत् । स्थातव्यं ब्रह्मचर्येण ऋषिध्यानपरायणः । अनेन विधिना सम्यग्वतमनन्समाचरेत् । तस्य यज्ञायने पुण्यं नच्छृणुष्य ममाहिना । सर्वयनेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यन्फलम् । संयंदानेषु दनंषु तदस्य बनधारणात् । कुरतं या यतं चनामा नारी मुग्वभागिनी । रूपलावण्यसंयुक्ता पुत्रपौत्रादिमंयुना । इह लोंके सदैव म्यानपरत्राप्यक्षया गतिः । बनम्यास्य प्रभावण जानि स्मरनि पौर्विकी । इति । इति ब्रह्मांडपुराणोक्ता ऋषि- पंचमीवनकथा समामा । एवं कथां श्रुत्वा । अकृटपृथिवीजातं शाकाहारं प्रकल्पयेत् । ततो ब्रह्मचर्यण रात्रिमनिवाहा द्वितीयदिने पारणं कुर्यात् । एवं सप्त वणि कुर्यात् । अनेन विधिना सात वर्षाणि वतमाचरन् । आदौ मध्ये तथा चांते कुर्यादुद्यापनं बुधः । इति हमाद्री ब्राप्राक्तः। अथ नत्रवोद्यापनम् । आचार्यान्वरयेत्सप्त वंदवेदांगपार- गान् । प्रतिमाः सम कुर्वीत मुवर्णेन स्वशक्तितः । जटिलाः साक्षसूत्राध कमंडलुसमन्विताः । संस्थाप्य कलशेवंता मृ- न्मयेप्ववणेषु च । नापयेद्विधिवद्भक्त्या पंचामृतैर्यथाविधि । एवं पूजां विनिर्वर्त्य अयं दद्याद्यथा पुरा । ततो होमं प्रकुर्वत तिल. श्रीहियवक्रमात् । सहस्तोमेति मंत्रेण होमं कुर्वीत वै पृथक् । ।

·। १३४ स्मृतिकास्तुभे सन गाश्चैव दातव्याः स्वलंकारैश्च संयुताः । आचार्यान्पूज- यद्भक्या वस्त्रालंकारभूषणः । अनुज्ञया गुरोः पश्चाद्राह्मणेभ्यो निवेदयन् । प्रतिमा वस्त्रसंयुक्ता भोजयित्वा यथाविधि । इति । भविष्य त्वयं विशेषः ।--पूर्वस्मिन्दिवसे कुर्यादेकभक्तं समाहितः । प्रानन्याय सुनातस्ततो गुरुगृहं प्रजेत् । प्रार्थयेतं ममाचार्यो भवाचापनकर्मणि । शुची दशेसमालिप्य सर्वतोभद्र- मंडल । अव्रणं सजलं कुंभं तानं मृन्मयमंव वा । सं. स्थाप्य वनसंवीतं कंठदेशे मुशोभितं । पंचरत्नसमायुक्तं फल- गंधामयुतं । सहिरण्यं समाच्छाद्य ताण पटलन वा । वं- शमृन्मयपात्रंण ययपूर्णेन चैव हि । आच्छादयन चैलेन लिम्मेदष्ट- दलं ततः । सौवणाः प्रतिमाः कार्या ऋषीणां भावितात्मनां । पलेन या तदर्धन तदर्धाधन वा पुनः । शत्या वा कारयेत्तत्र वित्तशाव्यविवर्जितः । विनानं पंचवर्ण च फलपुष्पसमन्वितं । बधीयादुपरि श्रीमन्संभागन्संनिधाय च । मध्याह्न पूजयेद्भनया ऋषीश्रद्धाममन्विनः। कश्यपोऽधिभरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौ- तमः । जमदनिर्वसिष्ठश्च साध्वी चवाप्यम्धती । मंत्रणानन राजेन्द्र कृत्या पूजां समाहितः । रात्री जागरणं कुर्यात्पुराणश्रव. णादिभिः । कृतनित्यक्रियः प्रातर्जुहुयात्तिलसर्पिपा । वैदिको वापि पाराणः स्वाधिकारान्मनुः स्मृतः । वैदिकः सहस्तोमाः महछंदसारति वर्णत्रयविषयः। पौराणः कश्यपोऽपिरितिशुद्र- विषयः । अष्टोनरसहनं वा शतमष्टोत्तरं तु वा । पुनः पूजा ततः कन्या गुरुं संपूजयेहनी । स्वांगुलीयवासोभिः कुंडला. मृतभाजनैः । दद्यादेकां सवत्सां च गुग्वे गां पयस्विनीम् । पू. जयरविजः सप्त वासोभिदक्षिणादिभिः । कलशानुपीतानि दद्यातेभ्यः स्वभक्तितः । आचार्य च सपत्नीकं प्रणिपत्य क्षमा- पयेत् । भोजयद्राह्मणान्शया दीनानाथान्प्रतयं च । सोप. स्करां तां प्रनिमामाचार्याय निवेदयेन् । लम्वानुमां तु भुंजीत एबंधुजनैः सह । उद्यापनविधिः प्रोक्तःसर्वत्रायं फलार्थिनां इति। अथ पठ्या निर्णयामृते भविष्ये-येयं भाद्रपदे मासि पष्ठी स्याद्भरतर्षभ । इयं पापहरा पुण्या शिवा शान्ता शुभा नृप । सानदानादिकं सर्वमस्यामक्षय्यमुच्यते । तस्यां पश्यति ·। चंपाषष्ठीव्रतम् १३५ गांगेयं दक्षिणापथमाश्रितं । ब्रह्महत्यादिपापैस्तु मुच्यते नात्र संशयः । इति । गांगेयः स्कंदः । इयमेव चंपाषष्ठीत्युक्तं हेमाद्रौ स्कांदे । पठी भाद्र पदी शुक्ला वैधृतेन समन्विता । विशाखाभौमयोगेन सा चंपे- तीह विश्रुना । देवासुरमनुष्याणां दुर्लभा परिहायनी । कृते त्रेतायां पंचाशद्धायनी द्वापर पुनः । चत्वारिंशत्कलौ त्रिंशद्वा. यनी दुर्लभा ततः । इति । ब्रह्मांडे महारीमाहात्म्ये एतैरेव श्लोकैरुपक्रम्य-यस्तु पश्यति देवेशं महारिं पूजयत्यपि । सर्वजन्मकृतं पापं दर्शनालस्य नश्यति । इत्युक्तं । अस्यां बत- विशेगे मदनरने स्कांदे-पंचम्यां नियमं कुर्यादुपवासस्य च प्रती । चंपाषष्टीवतं कुर्यायथोक्तवचनाद्गुरोः । उपवासस्य नियममिति उपवासांगभूननियममित्यर्थः । ततः प्रभाते विमले दंतधावनपूर्वकं । कृत्या सम्यग्यतं तम्य संकल्पं कुरुते नरः । सम्यग्वतं कृत्वेनि मांगवतकरणशक्ति निर्धार्यत्यर्थः । निग. हारोऽध देवेश त्वद्भक्तम्बत्पगयणः । पूजयिष्याम्यहं भक्तया शरणं भव भास्कर । इति । ततो मृदा मान विधाय शुक्लतिलैः मान्वा । सवितः परमम्वं हि परं धाम जले मम । त्वत्तेजसा परिभ्रष्टं पापं यातु सहस्रधा । इति सूर्य प्रार्थं । आपस्य- मसि देवेश ज्योतिषां पतिरेव च। पापं नाशय देवेश वाडयन:- कर्मभिः कृतम् । इति स्नानं जुन्या नित्यं निर्वयेत् । ततश्चैत्य- गृहं मौनी पाखंडालापवर्जितः । नानाफलपुष्पादिपरिशोभित. मंडपांतचतुरस्रं स्थडिलं कृत्वोपलिप्य पंचरत्नान्वितं रक्तचंदन- चर्चितं रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं नवमवणं कुंभं संस्थाप्य । तदुपरि सौवर्णराजनताम्रान्यतमपात्र कुंकुमन द्वादशाग्मालिख्य पंचा. मृतादिभिः सापिनं सरथारुणं सौवर्ण सूर्य आदित्याय नम इति मंत्रण कर्णिकायां पूजयेन् । तनः पूर्यादिदल क्रमेण । ॐ तपनाय नमः पूष्णे० भानुमनः भानवे. अर्यम्णे० विश्य- चक्रायः अंशुमनं० सहस्रांशवे. मुगया सूर्याय बगाय० इति संपूज्य प्रार्थयेन् । जन्मांतरसहस्रषु दुष्कृतं यन्मया कृतं । तन्मय नाशमायानु दिवाकर तयार्च- नात् । इति । नतः मरथमरणं पूजयेत् । विननातनयो देयः कर्मसाक्षी तमोनुदः । समाश्वः समरन्जुध अरुणो मे प्रसीदतु। । खनायकाया ·१३६ स्मृतिकौस्तुभे इति । ततः संपूजयेहेवमच्युतं तद्रथस्थितम् । अष्टाक्षरेण मंत्रण गंधपुप्पादिभिः क्रमात् । अष्टाक्षरच घृणिमंत्रो बोभ्यः । ततः-कालान्मा सर्वभूतात्मा वेदान्मा विश्वतोमुखः। जन्ममृ- युजरारोगसंसारमयनाशनः । इत्यनेन सूर्योदयेऽयं दद्यात् । ततोऽलंकृतां सवत्सां पयस्विनी गुहां धनुं पूजयेत् । ब्रह्मणो- त्पादिन देवि सर्वपापप्रणाशिनि । संसाराणवमनानां गौमांत- नानुमईसि । सुरूपा बहुरूपाश्च मातरो लोकमातरः । गावो मामुपसर्पतु सरितः सागरं यथा । या लक्ष्मीः सर्वदेवानां या च वंदेषु संस्थिता । धनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु । या लक्ष्मीलोकपालानां या लक्ष्मीर्धनदम्य च । चंद्रार्कशकश- क्तियां सा धनुर्वग्दास्तु में । इति । तिलहोमं ततः कुर्यात्सा- वित्र्याष्टोत्तरं शतं । ततस्तां कल्पयनुमों में प्रीयतामिति । कल्पनं दानाहोपस्करयुक्तत्वनोपकल्पनं । ततः सोपस्करं भा. स्करमण्याचार्याय निवेदयेत् । ददामि भानुं भवते सर्वोप- स्करसंयुनं । मनोभिलषितावामि कगेतु मम भास्करः । इति । आचार्यः प्रतिगृहाति-गृहामि भास्कर रखे भवनं विश्वतो. मुखं । मनोभिलषितावाभिमुभयोः कर्नुमईसि । इति । ततः- सर्वतीर्थमयीं धेनुं सर्वयममयी शुभां । सर्वदानमयीं देवीं ब्राह्मणाय ददाम्यहं । इति गां ददाति । गृहामि मुरभी देवी सर्पयज्ञमयीं शुभां । उभी पुनीहि वरदे उभयोस्तारका भव । इति प्रतिग्रहमंत्रः । ततस्तु भोजद्विमान्द्वादशैव स्वशक्तितः । दद्याप दक्षिणां तेभ्यः प्रणिपत्य विसर्जयेत्। अवैकल्यं व्रत तस्य शंसेयुर्छिजसत्तमाः । ततस्तु स्वयमश्नीयाद्विजानां शेषमिएकं । एवं यः कुरुते चंपां सोऽनंतफलमश्नुते । इति । निर्णयामृते तु विशेष:-शुक्ल भाद्रपदे पष्टयां स्नानं भास्करपूजनं । प्राशनं पंचगव्यस्य अश्वमेधफलप्रद । इति ! अथ समम्यां मुक्ताभरणव्रतं हेमाद्री भविष्ये। भूमी लिखितप्रतिमायां-पहोहि भगवन्देव सर्वपापप्रणाशन । तव पूजां करिप्यामि संनिधौ भय शंकर । इति भवानीशंक- रावावाह्य पोडशोपचारैः संपूज्य । नमस्ते भूतनाथाय नमस्ते शशिशेखर । नमस्ते दक्षयज्ञम्न नमस्ते कामनाशन । नमस्ते पार्वतीदेव्यै चंडिकायै नमोनमः । वरदायै नमस्तस्तु भद्र- ·। मुक्ताभरणसप्तमीव्रतम् । काल्यै नमोनमः । इति प्रार्य शर्करातमिश्रतंडुलपिष्टमुपहारं निवेद्य एकादशतंतुयुतसूत्रमेकादशग्रंथिविशिष्टं वामहस्ते बदा कथां शृणुयात् । अथ प्रकारांतरण पूजा भविष्य-अथ देशकालो स्मृत्वा ममेहजन्मनि जन्मांतर च अनेकदुरितातिशयजन्यसं- ततिक्षयनिरासार्थ पुत्रपौत्रादिसंततिवृद्धयर्थ अमुकाभरणस- ममीवतमहं करिष्ये । नदादी निर्विघ्नतासित्यर्थ गणपतिपूजनं कार्य । देव देव महेशान परमात्मन्जगहरो । प्रतिपादितया सोम पूजया पूजयाम्यहं । सहस्रशीत्याचाहनं । अनेकरत्नन- चितं सौवर्ण मणिसंयुतं । मुक्तान्वितं महादेव गृहाणासनमु. तमं । पुरुष एवेदं इत्यासनं । पाधं गृहाण दयेश सर्वतीर्थ- समाहतं । ध्यानगम्य सतां शंभो सर्वेश्वर नमोस्तु ते । एता- वानम्येति पायं । इदमध्यमनय त्वममराधीश शंकर । किक- रीभूनया सोम मया दनं गृहाण यै। त्रिपार्वत्यर्थ । गंगादि. सर्वतीर्थेभ्यः समानीनं मुशीतलं । जलमाचमनीयार्थ गृहाणे- शोमया सह । तस्माद्विगळाचमनीयं । मध्याज्यशर्कगमि- श्रसुधया परिकल्पितं । शंकरप्रीतये त्याहं मधुपर्क निवेदये । मधुपर्क । वेदोक्तमंत्रण पंचामृतम्रानं । आदी पंचामृतमानं पश्चाजुद्धन पारिणा । मानं कुरु महादव निजया कांतया सह । यत्पुरुषेणेति सानं । उमेश देवदेवेश मया प्रीत्या सम- पितं । वस्त्रयुग्मं शुचिर्दत्तमहतं प्रनिगृह्यतां । तंयक्षमिति वस्त्रं । उपवीतं सोत्तरीयं नानाभूपणभूषितं । गृहाण सोम विमलं मया दत्तमिदं शुभं । तस्माघमात्सर्वहुतः संभृतमिति यज्ञोप- वीतं । मलयाचलसंभूतं घनसारं मनोहरं । चंदनं पंचवदन गृहाणेशोमया सह । तस्माद्यमा ऋचः सामानि गंधद्वारा- मिति गंधं । अक्षता विमलाः शुद्धाश्चंद्ररश्मिसमप्रभाः । गृहाण देवदेवेश पार्वत्या सह शंकर । अक्षताः । जातीचंपकपुन्नाग- बकुलैः पारिजातकः । शतपत्रेध कहारेरचंयेऽहमुमापति । तस्मादश्वा इति पुष्पाणि । त्रैलोक्यपायनानंत परमात्मन्जग- गुरो। चंदनागरकपूग्धूपं दास्यामि शंकर । यत्पुरुषमिति धूपं । शुभवर्तियुतं सर्पिलोलिनं पहिना युतं । दीपमेकमनेकार्कप्रतिम कल्पयाम्यहं । ब्राह्मणोस्पेनि दीपं । पायसापूपकसरं दुग्धालयं ।

·। । । १३८ स्मृतिकौस्तुभे सगुडोदनं । दिव्यानप इरसोपेतं मुधारससमन्वितम् । समर्प- यामि देवेश किंकरः शंकराय वै । चंद्रमा मनस इति नैवेद्यं । पुनगचमनं शुद्धं कुरु सोमांबुनामुना । मुखशुद्धिकरं पूरं कृपया न्यं गृहाण । पुनराचमनं । कस्तूरिकासमायुक्तं मल- याचलमंभवं । गृहाण चंदनं सोम कराधर्तनकं शुभं । इति करोद्वर्तनं । नारिकलं जंबुफलं नारिंग कदलीफलं । कृप्मांड पनमं भक्त्या कल्पितं प्रतिगृहातां । फलं । पूगीफलं महदिव्यं नागवल्लीदलेयुनं । कर्पूगदिसमायुनं तांबूलं प्रतिगृह्यतां । नांबूलं । हिरण्यगर्भति दक्षिणा । भक्त्या दीपं प्रयच्छामीत्यनेन नीगजनं । नाभ्या आसीदिनि नमस्कारः । समास्यासविति प्रदक्षिणा । योनयति पुष्पाञ्जलिः। प्रार्थना । महादेव जगन्नाथ प्रीत्या पापप्रणाशन । यन्मया च कृता पूजा साधु वाऽसाधु योजिता । भानतोऽमानतो वापि भवतो विहिता च या संपूर्ण नय विश्वेशो विमल: कोमलोस्तु मां । इति प्रार्थना । देवदेव जगन्नाथ सर्वसौभाग्यदायक । गृहामि दोररूपं त्वां ग्रंथ्येकाद- शसंयुनं । सूत्रग्रंथिस्थितं नित्यं धारयामि स्थिरो भव । इति दोरकबंधनं । हर पापानि सर्वाणि नुष्टिं कुरु दयानिधे । प्रस. भस्त्यमुमाकान्ल दीर्घायुःपुत्रदो भव । इति जीर्णदोरकोत्ता- रणं । मंडकान्येटिनान्कन्वा शकंगड्यन पाचितान् । संख्ययै- कादश कृतान्याह्मणाय निवेदयेत् । वेदशास्त्रप्रवीणाय दद्या- सोमस्य तुटये । शंकरः प्रतिगृहाति शंकगे वै ददाति च । शंकरस्तारकोभाभ्यां शंकराय नमो नमः । इति वायनदानं । एवं च याजनं कुर्यान्सोमस्य सुखदम्य च । सर्वान्कामानयानोति पुत्रपौत्रैश्च मोदते । इत्यमेके पूजा मंत्रानाहुः । अथ कथा । श्रीकृष्ण उवाच । मुनींद्रो लोमशो नाम मथु. गयां गतः पुरा। सोऽर्चिती वसुदेवन देवक्या च युधिष्ठिर। उप- विष्टः कथाः काधिकथयित्वा मनोरमाः । ततः कथयितुं भूयः कथामेतां प्रचक्रमे। लोमश उवाच । कंसन निहताः पुत्रि पुत्रा जाताः पुनः पुनः । मृतवन्सा देवकि त्वं पुत्रदुःखेन दुःखिता । यथा चंद्रमुखी दीना बभूव नहुपप्रिया । पचाची. पवता सैव बभूवाऽमृतवत्सका । त्वमेव देवकि तथा भवि- प्यसि न संशयः । देवक्युवाच । का सा चंद्रमुखी ब्रह्मन्बभूव ·मुक्ताभरणसप्तमीकथा । १३९ । नहुषप्रिया । किं च चीर्ण व्रतं पुण्यं तया संतानवर्धनं । सप- बीदर्पदलनं सौभाग्यारोग्यदं विभो । लोमशउवाच । अयोध्यायां पुरा राजा नहुपो नाम विश्रुतः । तम्यासीद्वपसंपन्ना देवी चंद्रमुखी प्रिया। तथा तत्रैव नगर विष्णुगुमोऽभवद्विजः । आमी- दद्रमुखी तस्य पत्नी गुणवती तथा । तयोगसीदृदा प्रीतिः स्पृहणीया परम्परं । अथ ते द्वपि सख्या चै मानार्थ सरयूतटे। प्रानं प्रामाश्च तंत्रय थाहाख्ये नगरांगनाः । याह्याख्ये इतितर- विशेषणं । ताः मात्वा मंडलं चकुस्तन्मध्येऽव्यक्तरूपिणं । लेन- यित्वा शिवं शान्तमुमया सह शंकरं । गंधपुप्पाक्षतैभनया पूजयित्वा यथाविधि । प्रणम्य गंतुकामास्ताः पप्रच्छतुर्वरत्रियः । आर्याः किमेतन्क्रियते किनाम वतमीदृशम् । ता ऊचुः शंक- गेऽस्माभिः पार्वत्या सद्द पूजितः । यद्धा सूत्रमयं तंतुं शिव- स्यान्मा निवेदिनः । धारणीयमिदं तायद्यायत्प्राणविधारणं । मुक्ताभरणकं नाम प्रतं संतानवर्धनम् । अस्माभिः क्रियते सल्यौ मुतसौभाग्यदायकं । तासां तद्वचनं श्रुन्या सख्यौ चैतेपि देवकि । मान्या च समयं तत्र बद्धा दोभ्यां च दोरकं । नतस्नाः स्वसखीभिः समावृताः । कालेन महता तस्या- स्ततं विस्मृतं शुभं । चंद्रमुख्याः प्रमत्ताया विस्मृतः सब दोरकः । भद्रमुख्यास्तथा भद्रे विस्मृतं सर्वमेव तत् । मृते कैदिहोगत्रैः सा बभूव लयंगिनी । भद्राम्या कुकुटी जाता अतभंगाच्छुभानने । कालेन पंचतां प्राप्त सखीभावान्सहैव ते । अदेवमातृक देशे जाते गोकुलसंकुले । ब्राह्मणी ब्राह्मणी जाना क्षत्रियी क्षत्रियी तथा।राशो जाया बभूवाथ पृथ्वीनाथस्य वल्लभा । ईश्वरी नाम विख्याता यासीचंद्रमुखी पुरा । नामा भद्रमुखी यासीपणा नाम साभवत् । अग्निमीलस्य सा दत्ता पित्रा तस्य पुरोधसे । अतीव वल्लभा चासीद्भपणा भूषणप्रिया। भूषिता भूषणवरै रूपेणालंकृता स्वयं । तस्या बभूवरण च पुत्राः सर्वगुणान्विताः । मातृवपसंपन्नाः पितृवद्धर्मशालिनः । सल्यौ ते चैव तहप जाते जातिस्मरे किल । पुनर्निरंतरा प्रीतिस्तयोरासीचथा पुग । काले बहुतिर्थ जाने त्यकाशा त्यक्त- वल्लभा । मध्ये वयसि सा राशी पुत्रमेकमजीजनत् । ईश्वरी रोगिणं मूकं प्रशाहीनं च विस्वरं । नारशोऽपि महाभागे मृतो. स्वगृहं जग्मुः ।

·हताधते १४० स्मृतिकौम्नुमे ऽसौ नववार्षिकः । ततस्तां भूषणा इधुमीश्वरी पुत्रदुः खितां । सस्त्रीमावादनिनेहा पुरैश्च परिवारिता । अमुक्ताभरणा भद्रा स्वरूपर्णय भूषिता । तां दृष्ट्वा तादृशी भव्यां प्रजज्वालेश्वरी रुपा । ततो गृहं प्रेपयित्वा ब्राह्मणी तां समन्सरा । चितयामास सा रानी तम्याः पुषयधं प्रति । निश्चित्य चेतसा ऋग घात- यामास तन्मुनान् । कमिश्चिदिवस सा च नानाहय गृहं प्रति। भोजनम्य मिशनरामन्नमध्य विषं ददी । तत्पुत्रा हर्षवदना भुक्न्यानं गृहमागताः । मामाइनराजस्य मातुर्न निधनं गताः । पुनस्तान्प्रेषयामाम यमुनाया हुई प्रति । तच्छिक्षिता र भृत्या पातयामास पुत्रकान । जानुदनाऽभवत्सा तु यमुना तन्प्रभावतः। पुनः मा पापचित्ता स्वान्भृत्यानाइय यत्नतः । हता पुत्राः पुनर्जीवंत्यनामयाः । तदद्धनतरं दृष्ट्वा सतीमा- इय भूषणा । उपवेश्यासन श्रेष्ठ बहुमानपुरःसरं । अपृच्छ- दिनयाविष्टा गशी सा नृपवल्लभा । ब्रूहि तथ्यं महाभागे किं स्वया मुरूनं कृतं । दानं यतं तपो वापि शुश्रूषणमुपोषितं । यन ते निहताः पुत्राः पुनजीवंत्यनामयाः । तथाहि बहुपुत्रा च जीवषन्सा शुभानने । अमुक्ताभरणा नित्यं भर्तुश्चतस्यवस्थिता। अतीय शोभस भद्रे विद्युद्धर्मात्यये यथा । भूषणोयाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि जन्मांतचिटिनम् । कि तद्धि विस्मृतं सर्व- मयोध्यायां शतं च यत् । आवाभ्यां व्रतवैकल्यं प्रमत्ताभ्यां परानने । येन न्यं प्रयगी जाना जाताहं फुकुटी तथा । तथापि प्रतवैकल्यं त्वया चापल्यतः कृतं । मया तु सर्वभावेन चतसा ध्याय शंकरं । तिर्यग्योन्य नुतापेन मनोवृत्त्या हनुष्ठितम् । एतद्धि कारणं भद्र नान्यत्किचित्करोम्यहं । लोमश उवाच । इत्याकर्ण्य व संस्मृत्य पूर्वजन्मविचंटितम् । ईश्वरी च तया सार्ध पुनः सम्यक चकारण । तस्यास्य प्रभावेण पुत्रपौत्रादि- संभवं । भुक्त्वा च सौख्यमतुलं मृता शिवपुरं गता । तस्मा. त्वमपि कल्याणि प्रतमेतत्समाचर । आरम्धेऽस्मिन्वने दिव्ये जीवपुत्रा भविष्यसि । देवश्युवाच । ब्रह्मनाल्याहि मे सम्य. ग्यतमेतत्सुखप्रदं । संतानवृद्धिकरणं शिवलोके स्थितिप्रदं । लोमश उवाच । भदे भाद्रपदे मासि सप्तम्यां सलिलाशये । मात्वा शिवं मंडलक लेखयित्वा तथांविकां । भक्या संपूज्य ।

·। दूर्वाष्टमीव्रतम् । १११ समयं कुर्यादद्धा करे गुणं । यत्तदेततं पूर्व त्वया सह मया रुतं । तन्मया चरितं भक्या तेनाहं सुस्थिरा सुनी । त्वया नाचरितं सम्यग्दोद्विमशरीरया । तेन ते संततिश्छिन्नाराज्यपि सति दुःखिनी । एप प्रभावः कथितो व्रतस्यास्य मया तव । अर्धपुण्यं प्रदास्यामि स्वस्य पुण्यस्य मुबते । यावजीवं मयात्मा तु शिवस्य विनिवेदितः । इत्येवं समयं कृत्वा ततःप्रभृति दोरकं । सौवर्ण राजतं वापि सौत्र वा धारयेत्करे । मंडका- न्वेएिका दपादस्वपक्षेऽथवा द्विजे । स्वयं ताथैव भोक्तव्या व्रतभंगभयाच्छुभे । पारिते मुद्रिकां चैव हैमी रौप्यां स्वश. कितः । ताम्रपात्रोपरि स्थाप्य ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । आचा. र्याय विशेषेण दातव्यं चांगुलीयकं । पुष्पकुंकुमसिंदरतांबूलां- जनसूत्रकैः । सुवासिनीः पूजयित्वा व्रतसंपूर्णहेतये । एवं तत्पार. यित्वा तु तं संततिवर्धनं । सर्वपापविनिर्मुक्ता भुक्त्या सौल्यं मनोरमम् । संतानं वर्धयिन्या च शिवलोके महीयते । एतते सर्वमाख्यानमाख्यानं व्रतमुत्तमं । कुरु देवकि यत्नेन जीवपुत्रा भविष्यसि । कृष्ण उवाच । इन्युक्या तु मुनिश्रेष्ठस्नत्रयांतर- धीयत । चकार सर्व यत्नेन यदुक्तं तेन धीमता । व्रतस्यास्य प्रभावेन देवकी मामजीजनत् । तस्मात्पार्थ नरैः कार्य स्त्रीभिः कार्य विशेषतः । प्रतं पापहरं भतया सुखसंततिदं सदा । वं यः शृणुयाद्भक्त्या यश्चापि प्रतिपादयेत् । व्रतमाख्यानसहितं सोपि पापः प्रमुच्यते । साख्यानकं व्रतमिदं मुखसौख्यकामा या स्त्री चरिप्यति शिवं हृदये निधाय। हिन्या च दुःस्वमतुलं गत- कल्मषीधा सा स्त्री व्रताड़यति शोभनजीययन्सा । इति श्री. भविष्योत्तरपुराणे कृष्णलोमशसंवादे मुक्ताभरणवतकथा ॥ अथाटम्यां दुर्याएमीवतं मदनरने भविष्य । विष्णुरुवाच । ब्रह्मन्भाद्रपदे मासि शुक्लाष्टम्यामुपोषितः । पूजयच्छंकरं भनया यो नरः श्रद्धयान्वितः । स याति परमं स्थानं यत्र देवलिलो. चनः । गणेशं पूजयेद्यस्नु दुर्वया महितं मुने । फलानां स- कलैदिव्यगंधपुप्पैविलेपनः । गणेशः सदाशिवः । फलानां सकलैः सकलैः फलरित्यर्थः । ग्राहादूर्वागतविशेष आदित्य- पुराणे-दर्वाप्रतानमुपेतमुत्तगशाभिगामिनं । पूजयगृहमानीय गंधपुप्पानुलेपनः । इति । उच्चतं उपस्थानगतं । तंत्रव- - ·१४२ स्मृतिकोन्तुमे दूर्वाकुरस्थां संपूज्य विधिना योयनश्रियं । यौवनं स्थिरमा- मोति यत्र यत्राभिजायने । इति । यौवनावस्थाकुरगतां शोभामित्यर्थः । दुर्गा पूज्य तथेशानं मुच्यते सर्वपातकैः । गुर्ची देशे प्रजातायां दूर्वायां ब्राह्मणोत्तमः । स्थाप्य लिंगं ततो गंधः पुष्पधृपः ममर्चयेत् । बर्जूनारिकेलैम मानुलिंगफलै- स्तथा । पूजयेच्छंकरं भन्या दूर्वया विधिवद्विज । दध्यक्षते- हिजश्रेष्ट अर्घ्य दद्यात्रिलोचने । दुर्वाशमीभ्यां संपूज्य मानवः श्रद्धयान्विनः । विद्यां प्राप्नोति विद्यार्थी पुत्रार्थी पुत्रमामुयात् । धनार्थी धनमामोति भार्यार्थी लभते च तां । कृतोपवासः सप्त- म्यामष्टम्यां पूजयेच्छिवं । दुर्वासमन्विनं देवं दध्यक्षतफलैः शुभैः । दुर्वापूजनमंत्रः-त्यं दुर्वे:मृतजन्मासि बंदितासि मुरा- मुरैः । सौभाग्यं संतति देहि सर्वकार्यकरी भव । यथा शाखा- प्रशाखाभिर्विस्तृनासि महीतले । तथा ममापि संतानं देहि त्वमजगमरं । इति । स्वलिंगमंत्रैरीशानमर्चयेत्प्रयतः शुचिः। स्वलिंगमंत्रःगदमंत्रः । ततः संपूजयहिमाल्फलैनानाविधैर्द्विज । अनग्निपकमनीयादग्नं दधि फलं तथा । अक्षारलवणं ब्रह्मनश्री. यान्मधुगन्वितं । दद्यात्फलानि विप्रेषु दध्याहारः स्वयं भवेत् । प्रणम्य शिरसा देवं दूर्वी शिरमवाप्नुते । एवं यः कुरुने भक्त्या महादेवम्य पूजनं । गणत्वं यात्यमी ब्रह्मन्मुच्यते ब्रह्महत्यया । एवं पुण्या पापहरा अष्टमी दुर्वमंयुना । चतुर्णामपि वर्णानां स्त्रीजनानां विशेषतः । इति । अत्र च न विद्याभार्यादिपुगत- स्येएफलश्रवणात् अधिकारिविशेषेण पुंस्त्वश्रयणाच स्त्रीणां चैव विशेषतः इन्युपसंहाराश त्रियः पुरुगंध प्रति काम्यप्र. तीतः । ये रुयधिकारिकमेवदं वनं न पुरुषाधिकारिकमिति प्रतिक्षां कृत्वा अप्रकृन्यं मदनरत्ने भविष्यपुराण इत्युपक्रम्य- शुचौ देशे प्रजातायां दर्यायां ब्राह्मणोसम इन्युपन्यासं कृतवंतो नमस्तेभ्यः । मदनरने भविष्य न्यन्यत् दर्वाव्रतमुक्तं-अष्टम्यां फलपुष्पैश्च मधुगेर्नारिकेलकैः । द्राक्षामलकपिंडेश्च बद- रैलकुचैस्तथा । नारिंगजेबुकैरान जपूरैश्च दाडिमैः । दध्यक्षतः स्रजोभिध धूपैर्ने वेचदीपकैः । मंत्रेणानन गजेंद्र शृणुप्यायहितो मम । त्वं दुर्वेऽमृतजन्मासि देहि त्वमजरामरं । इत्वा पिष्टानि ·। दुर्वाष्टमीव्रतम् । विप्रेभ्यः फलं च विविध प्रभो । तिलपिएकगोधूमधान्यपिंडानि पांडव । भोजयित्वा सुहन्मित्रसंबंधिस्वजनांस्तथा । ततो मुंजीत तच्छवं स्वयं श्रद्धासमन्वितः । इति । इदं च कंवल. दुर्वापूजनात्मक व्रतं स्त्रीणामेव नित्यं । या न पूजयते दूर्वा मोहादिह यथाविधि । त्रीणि जन्मानि वैधव्यं लभते नात्र संशयः । तस्मान्सपूजनीया सा प्रतिवर्ष वधूजनैः । सुखसंतान- जननी भर्नुः सौग्यकरी सदा । इति । मदनरने पुराणसमु. चयेऽकरण दोषम्य वीप्सायाच श्रवणात् । इदं व्रतं रोहिणसं- शकदिननवममुहर्तव्यापिन्यां ज्येष्ठामूलविवर्जितायामएम्यां कार्य। मुहत गहिणेऽएम्यां पूर्वा या यदि वा पग । दुर्याएमी तु सा या ज्येष्ठामूलं विवर्जयेत् । इति वचनात् । अत्र च ज्येष्ठाम्- लविवर्जितायाः परदिन एव रौहिणव्याप्ती पग प्राया । दिन- ये तद्यामितदव्याप्त्योः पूर्वदिने च ज्येष्ठामूलयुतायां परेष ग्राह्या । दिनयऽपि निषिद्धयोगरहितायास्तद्याप्ती तदव्यानो नकदेशव्यानी पूर्वव प्रात्यभिप्रतं । श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चव हुताशनी । इति वाक्य दुर्वाष्टम्याः पूर्वविद्यात्वनियमात् । यदा तु पूर्वदिन रौहिण्यव्यापिन्यपि निषिद्धनक्षत्रयोगिनी पर- दिन तारशनक्षत्रयोगरहितापि रौहिणासंस्पर्शिनी तदा यां तिथि समनुप्राप्यत्यादि आपाद्य साकल्यमादाय परदिन एष रोहिणमुहर्त पतहतं स्त्रीभिग्नुष्टयं । पंद्रशें पूजिता दुर्वा हन्त्य- पत्यानि नान्यथा । भर्तुगयुहरी मूल नस्मात्ता परिवर्जयेत् । इति निषेधम्य गारवते द्वितीरावधस्यवानुलंध्यत्यात् । तथा कन्याकंगस्त्योदय च नदं यतं स्त्रीभिः कार्य । शुक्ला भाद्रपद मासि दुर्वासंज्ञा तथाटमी । सिंहार्क एव कर्तव्या न कन्या कदाचन । सिंहस्थ सोत्तमा सूर्येऽनुदिनं मुनिसत्तम । इति मदनरने स्कांदात् । अतएव गुरु अगस्त्यादय भाविनि संनिहिनतत्पूर्वकृष्णाटम्यामतनं कार्यमिति हमादिप्रभृतयः । अनिषिद्धकालस्य सर्वर्थवाला निषिद्धकालपि स्त्रीभिर्वतानु- कल्पोऽनुष्ठयः । कर्तव्या चकमक्तंन ज्यष्टामूलं यदा भवेत् । दू-मभ्यचर्येद्भक्त्या न वंध्यं दिवस नयेत् । इति वचनात् । ज्येष्ठामूलग्रहणं सकलनिषिद्ध कालोपलक्षणं इति मदनरवा- करः । एकभकनेति निषिद्धकाले नुकल्पन्वनाग्निपकभीजनवि- ·१४४ स्मृतिकौस्तुमे घानादनिषिद्धकाले स्त्रीकर्तृत्वेपि दूर्वायते ब्राह्मणेभ्यः पिएकादि- दानानंतरमनग्निपकभोजननियमसिद्धिरित्युक्तं निर्णयामृते । दूर्वामभ्ययेदित्यनंतरोदाहने वचने चांतीतो व्यर्थः । ततम ब्राह्मणद्वारा पूजां कन्या स्वयमेकभक्तं कुर्यादिति मदनरन- कारः । भाद्रस्याधिमासन्वे तत्रैवेदं व्रतं कार्य । अधिमासे तु संप्रान नभस्ये नूदये मुनेः । अाग्दृर्वावतं कार्य परतो नैव कुत्रचित् । इति निर्णयदीपे स्कांदात् । इति दूर्वाव्रतं । मथास्यामटम्यां ज्येष्ठावनमुक्तं कालादर्श-भाद्रे शुल्ला- एमी ज्येष्ठानक्षत्रेण समन्विता । महती कीर्तिता तस्यां ज्येष्ठां देवीं प्रपूजयेत् । उपहारहुविधैरलक्ष्मीविनिवृत्तये।इति । लिं. गपुराणपि-कन्यास्थाकाष्टमी शुद्धा ज्येष्टः महती स्मृता । अलक्ष्मीपरिहाराय ज्येष्ठां तत्र प्रपूजयेत् । इति । अत्र कन्या- स्थोक्तिः प्राशस्त्यार्था । तथा भानुवारणापि प्राशस्त्यमुक्तं स्कांदे-तत्राप्टम्यां यदा भानोबारा ज्येष्ठ“मेव च । नीलज्ये- ऐति सा प्रोक्ता दुर्लभा बहुकालिका । इति । अत्र सेति नक्षत्र- मेव परामृश्यतं । स्त्रीलिंगं च सा वैश्वदातिवद्विधयापेक्ष । अतो नक्षत्रमात्रापेक्ष व्रत तम्य खंडवं अष्टमीभानुवारयोगिनः प्राशस्त्यार्थमिदं वचनमिति कंचित् । तन्न । सा वैश्वदवीत्यत्र विधेयसमर्पकामिक्षापदसामानाधिकरण्यवत्प्रकृते शेषन्य नील- ज्येष्ठापदसामानाधिकरण्याभावात् इतिकरणशिरकत्वेन नीलज्येष्ठेति शगंन सा प्रोक्तति वाक्यार्थबोधात् । अतो वार- नक्षत्रोभययुना अटम्यव सति परामृश्यते । पूजामंत्राच निर्ण- यामृते-ज्येष्ठाय ते नमस्तुभ्यं श्रेष्ठाय ते नमोनमः । सर्वायै ते नमस्तुभ्यं शांकय ते नमोनमः । इति । अत्र चाटम्या दिन- हुये सत्व या ज्येष्ठानक्षत्रयुना सैव प्राहा । मासि भाद्रपदे शुक्ल पक्षे ज्येष्ठांसंयुने । यस्मिन्कस्मिन्दिन वापि ज्येष्ठां देवीं प्रपूजयेत् । इति पुराणसमुच्चयवचनात् । दिनपि ज्येष्ठा- नक्षत्रयोगाभावप्यष्टम्यामवेदं कार्य ननु तद्युक्ततिध्यंतरपि । प्रत्यादिकं तिथावुक्तं ययष्ठादिवतं व्रतम् । प्रतिज्येष्ठावतं यक्ष विहिनं केवलोहुनि । तिथाववाचरेदाचं द्वितीयं केवलभंतः। इति निर्णयामृत प्रत्यान्दिकवतविषये नक्षत्रानादरकथनात् । अएमी चोक्कविषये परा प्राधा । दिनद्वयेपि नक्षत्रयोगे तु पर- ·महालक्ष्मीव्रतम् । १४५ दिने मायालादार्ष नक्षत्रसत्वे परा प्राया । अन्यथा रात्रावपि नसवयोगे पूर्वष । यस्मिन्दिने भषेज्येष्ठा मध्याहार्वमप्यणुः । तस्मिन्हविष्यं पूजा च न्यूना चेत्पूर्ववासरे । नवमीसहिता कार्या अष्टमी नात्र संशयः । मासि भाद्रपदे शुओं पक्षे ज्येष्ठ- संसंयुता । रात्रियस्मिन्दिने कुर्याज्येष्ठायाः परिपूजनं । इति स्कान्दात् । इति ज्येष्टावताएमीनिर्णयः । मस्यामेवारभ्य महालक्ष्मीव्रतं मदनरने स्कांदे-स्कंद उवाच । सौभाग्यजननं स्त्रीणां दौर्भाग्यपरिवंतनं । परमैं- भर्यजननं तहतं बृदि शंकर । श्रीशंकर उवाच । साधु साधु महाबाहो यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । ततेऽहं संप्रव- क्ष्यामि बतानामुत्तमं व्रतं । येन चीणेन न नरो दुर्गतिं याति कर्हि चित् । सुभगा दुर्भगा वापि लियो न विधवा गुह । अस्ति व्या वनं पुण्यं महालक्ष्म्याः पडानन । नारीणां व नराणां च सर्वदुःखापदं तथा । स्कंद उवाच । देव्याचरित- माहात्म्यं मत्ये केन प्रकाशितं । विधानं कीरशं हि व्रतस्यास्य महाविभो । शंकर उवाच । देवामुरमभूपुदं पूर्णमप्पशतं पुरा । वृषे मुराणामधिप देवानां च पुरंदरे । तत्र देवैर्महावी. नारायणबलाश्रयात् । अमुरा निर्जिताः सर्वे पातालतलमा- ययुः । केचिलंकां गताः केचित्प्रविश वरुणालयं । गिरिदुर्ग समाश्रित्य केचित्तस्थुर्महायलाः । तत्र कोलामुगे नाम महा- वीयों महाबलः । गोमंतं दुर्गमं दुर्ग गिरिमाश्रित्य निर्भयः या राजकन्यका लोके रूपवत्यो महागुणाः । आनीय गिरिदु- र्गस्थो रमयामास सर्वशः । आनीता न्यक्षिपत्तत्र कामरूपी बिह- गमः । एकस्मिन्नव काल आगती मुनिसत्तमौ । श्रुतप्रभाव- संपनी पुलस्त्यो गौतमः सह । तीर्थयात्राप्रसंगेन श्रुत्वाति च जनस्य तां। कोलासुरेण जनितां कन्याहतोः शिखिध्वज । तावूनतुर्जनं सर्वमगस्त्योऽस्ति महामुनिः । येन तोयनिधिः पीतो विध्याद्रिच निपातितः । वातापील्वलनामानी दैसी येन बिनाशिती । तं गच्छामो वयं सर्वे कोलासुरवधाप्तये । इस्या- मंत्र्य जनाः सर्वे गत्वा तमभिवाद्य च । ऊचुः सर्वे यथावृत्तं कोलासुरविचेएितं । तच्छ्रुत्वा भगवानाह मैत्रावरणिरमणीः । सरिस्थितिविनाशानां कारणं भक्तवत्सलाः । रामस्यादौ तप- ·स्मृनिकाम्नुमे स्यंति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तिम्रः संध्या मूर्निमत्यस्तेषां शुश्रू. पणे रताः । प्रविश्य ता महालक्ष्मीः शक्तिरूपेण संस्थिता। सर्वशनियुता दंवी लोकानां हितकाम्यया । इत्युक्त्वा त्वरितं गम्या कोलासुरवधामय । निवेद्य निखिलं तेभ्यस्तस्थुः प्रांज- लयो जनाः । तच्छुन्वा निम्मिलं तेभ्यो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । संध्यात्रयं समालय याचं प्रोचुर्जनेश्वगः । वंदारुसुरबुंदेंद्रमौलि. माणिक्यमंडला । हनिष्यति महालक्ष्मीयुद्धे कोलामुरं रिपुं । भगवत्यो मूर्तिमत्यो दंडनलादिभिर्धनः । आयुधैर्विविधैः कृत्वा जयमाप्स्यथ संयुगे । युष्माकं च सहायोऽसौ युप्मत्क्रोधसमु. द्रवः । भूननाथो भूनपूर्वः महायो वै भविष्यति । इत्युक्त्वा त्वरितं गवा करुधुः कोलगभसं । निरुप च पुरी देव्यो जग जलदस्वनाः । भिदंत्यश्च दिशां वृन्दं वर्धयंत्यश्च तत्क्रुधं । कोलामुगेपि तच्छुन्या प्रोपपान महासनान् । गेषणः क्रोध. रक्ताक्षो मेरोग्वि गजांतक: । हस्त्यश्वरथपादातचतुरंगवला. न्वितः । निर्ययो पृतना योद्धं कालिकाया महाशनिः । सकुं. उलशिरस्त्राणः कवची धृतवाणधिः । यद्धगोधांगुलित्राणः कुरो वृत्र इवापरः। ततो गक्षससैन्यं तद्भूननाथेन संगतं । देवतारिम- होल्काभिमुखं चक्रेऽतिभीषणं । चारवीमघोषैर्याणकार- निःस्वनैः । निशाननिनदेव लोकः शब्दमयोऽभवत् । जहि भिंधीति वदतां धावतामितरतरं । ववृधे समरे घोरं मुष्टा- मुष्टि कचाकचि । उद्धते गक्षसबले भूननाथो महाबलः । ममर्द राक्षसानीकं शरैरतिविदारणैः । हतं दृष्याऽसुरवलं कुछः कोलासुरो रणे । अभिद्रुत्य गदापाणिस्ताडयामास भैरवं । ययौ मुणे महावीर्यस्तेनाभिहतमस्तकः । ततो देव्योऽतिवेगेन पमि- बुरुडतं । त्रिशूलैरभिभिंघुस्न पहिशेष व्यदारयन् । मुहि- भिस्तारयामासुनसरैध व्यदारयन् । पावघातैः समाजनुः सिंहः फरिवरं यथा । सकुंडलशिरस्त्राणो दटोष्ठो रक्तलोचनः । कृतभृकुटिचकोऽसौ राक्षसस्तां मुहर्मुहुः । गदया ताडयामास शिर:कंठांसकुक्षिषु । वभंजुस्तां गदां तास्तु हसंत्यः संमदा- कुलाः । ततो धनुर्धरो भूत्वा वाणजालमवाकिरत् । तासां शरीरवर्माणि भिंदन्शरपुरोगमैः । ननाद बद्धवैरोऽसौ हदये चामिनच्छरैः । ततः कुलतरास्तास्तु तं पादे जगृहुर्धशम् । । ।

·महालक्ष्मीव्रतम् । १४७ माकाशे भामयिस्या तं चिसिपुगंगने कुषा । कोलासुरो निप- तितो यावत्यातुमिच्छति । तावनिर्गत्य लक्ष्मीस्तं पादाभ्यां प्रत्यपीडयत् । तत्पादपीडितं रक्षो विहत्य नयने भृशं । मुक्त. कंठस्वनं कृत्वा ततो मोहमुपेयिवान् । ततो देवाः सगंधर्षा मनुष्या ऋषयस्तथा । अस्तुवन्देवनार्यभ ननंदुः संमदाकुलाः । देवदुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह। दिशः प्रसेदुर्मरुतो बवु- मदं स्थिरं जगत् । सुरासुरशिरोरनचंचत्पादा महाबलाः । देन्यो दिव्येन यानेन यांति कोलासुरं प्रति । आयांतीं पनजां वीक्ष्य मुक्तपादाप्रशृंखलाः । तुएषुः परया भक्या राजकन्या मनोमुदा । राजकन्या ऊचुः । वंदारुवीरसुरवृंदकिरीटकोटि- रोचिपछटानिकरकल्पितरत्नदीपं । देवि त्वदीयचरणं शरणं जनानां सेवामहे सकलमंगलवर्धनाय । उत्फुलकैरषदलायत- लोचनाय गंडोलसबटुलकुंडलमंडिताय । राकाशशिप्रतिभटा- ननकोमलायै तयै नमः कमललोचनवल्लभायै । सद्भक्तकल्प- लतिका हरिकंठभूगं केयूरहमकटकोज्वलकंकणांकां । संसार- सागरमुखे पततो ममाद्य देहि त्वदीयकरयटिमनंगमातः। रया देवि जनास्थयापि विविधा ब्रह्माधिपत्यं गता विष्णोर्वक्षसि या चकार तरला लीलाम्जमालाभ्रमं । लेशानिप्रहतं त्वदीय- चरणद्वाजसंवारतं कारुण्यामृतसारपूरितरशा मामय पश्ये- श्वरि । मल्लीप्रफुल्लकुसुमोज्वलमध्यभागम्मिलभारजिततारक- चित्रितामा । उत्तमहमनिकपोज्यलकायकांतिलक्ष्मीः स्वयं प्रण- मतां श्रियमातनोतु । इति स्तुत्वा महालक्ष्मीभक्तानामिएदायिनी। योगिन्योऽध भविष्यध्यमिति तासां वरं ददौ । हवा तास्तु मुदा देवी सारूप्यं तास्वदापयत् । ताभिनिविता देवी वरं वयं ददौ मुदा । राजकन्यास्ततः सा मुक्काः स्वपुरमाययुः । ततःप्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यास्ताः सर्वकामदाः । ताश्चतुःषष्टियोगिन्यो महा- लक्ष्मीपरिप्रहात् । नृत्यंति निवहस्तत्र गीतवावित्रनिःस्वनः। पुरे देग्यो महालक्ष्म्याः करहाटपुरे निशि । एवंप्रभावा सा देवी वि. प्णुरामा पडानन । यतस्यास्य विधानं च शृणु मतो बशेषतः । मासि भाद्रपद शुक्लपक्षे ज्येष्ठायुताष्टमी । मारब्धव्यं व्रतं तत्र महालक्ष्म्या यतात्मभिः । करिष्यामि व्रतं देवि त्वद्रकस्त्वत्प- रायणः । तदविप्रेन मे यातु समाति त्वत्प्रसादतः । इत्युचार्य ·। ११८ स्मृतिकौस्तुमे ततो पचा दोरकं दलिणे करे । पोडशप्रंथिसहितं गुणैः पोड. शमियुतं । ततोऽन्यहं महालक्ष्मी पूजयेनियतात्मवान् । गंधपुष्पैः सनैवेयर्यावकणाएमीदिनं । तस्मिन्दिने तु संग्राले कुर्यादुचा- पनं प्रती । वनमंडपिकां कृत्वा माल्यरखोपशोमितां । त्रिमू- मिकां नु सुश्लणां नानादीपैरलंकृतां । चतस्रः प्रतिमाः कृत्वा सौवर्णीस्तत्स्वरूपिणीः । सपनं कारयेत्तासां पंचामृतविधानतः। पोरशैरुपचारध धूपदीपादिभिस्तथा । जागरणं च कर्तव्यं गीत- वादित्रनिःस्वनैः । ततो निशीथे संग्रामेऽभ्युदितेऽमृतदीधितौ । कृत्वा तु म्यंडिले पत्रं सपडंग प्रपूजयेत् । दद्यादN चरागेण वती तस्मै समाहितः । सीरोदार्णवसंभून चंद्र लक्ष्मीसहोदर । पीयू- पधाम रोहिण्या सहितोऽयं गृहाण में। जानुभ्यामवनिं गत्वा मंत्रण प्रार्थयेत्ततः । क्षीरोदार्णवसंभूते कमले कमलालये । प्र- यच्छ सर्वकामान्मे विष्णुवक्षस्थलालये । पुत्रान्देहि यशो देहि सौल्यं सौभाग्यमेव च । कालिकालि महाकालि विकरालि न. मोस्तु ते। त्रैलोक्यजननि बाहि वरदे भक्तवत्सले । एकनाथे ज. गनाथे जमदग्निप्रियेऽव्यये । रेणुके त्राहि मां देवि राममातः शिवं कुरु । भूतनाथ जगन्नाथ प्रसीद पुरुषोत्तम । कपालकुं- तकाशूलडममन्याहस्तक । श्रियं कुरु महालक्ष्मि अधियं स्वाशु नाशय । मंत्रैरतैर्महालक्ष्मी प्रार्य श्रोत्रिययोपितं । चंदनं ताल- पत्रं च पुष्पमालादिकं तथा । नवे शऽथ लक्ष्माणि क्षिप्त्वा बहु- विधानि तु । प्रत्येक पोडशेनानि पूगपर्णानि चैव हि । तान्य- न्येन समास्थाप्य व्रती दद्यान्समंत्रकं । क्षीरोदार्णवसंभूता लक्ष्मीचंद्रसहोदरा । व्रतनानेन संतुष्ट प्रीयतां विष्णुषलभा । इंदिरा प्रतिगृहाति इंदिरा वै ददाति च। इंदिरा तारकोभाभ्या. मिदिरायै नमोनमः । दवायोपायनादींश्च श्रोत्रियाणां च यो- पितां । चतनः प्रतिमास्तास्तु ब्राह्मणाय निवेदयत् । एवं कृत्यं स निर्वहँ बती भोजनमाचरेत् । अथ कथा । स्कंद उवाच । केनेदं स्वीकृतं पूर्व कथमस्मि- प्रकाशितं । हि मे तत्वतो देव यचहं तव बलमः । शंकर उवाच । भासीद्वाजा सार्वभौमो मंगलार्ण इति श्रुतः । कुंडिने नगरे रम्ये तस्य पावती प्रिया । तमागतः कमिदेक: सेवको प्राधणोत्तमः । महातनामस्तस्यासी नाम चके नृप- ·महालक्ष्मीब्रतकया। ११९ । स्तदा । तवालक इति स्यातो बभूव द्विजसत्तमः । कदाचिन्मृ. गयासको भूपालो बनमाविशत् । तत्र बराहादीन्मृगानपि सहस्रशः । भुत्तृटपरिगतः धान्तो वृक्षमूलमुपाभितः । उदका- न्वेषणे चारान्प्रेषयामास सर्वशः । बने जलं तु नापश्यम्भ्रमित्या ते प्रयनतः । ते गया तं पति प्रोचुनाभि इति दुःखिताः । तबल्लकोपि बभ्राम विपिनं तदतंद्रितः । भ्रममाणस्तदापश्यत्त- स्मिश्च बनगहरे । रम्यं सरोवरं दिव्यं कुमुदोत्पलमंडितं । त. पापश्यदेवकन्या दिव्यरूपा मनोहराः । चार्वगीमारुनयनाः पीनोन्नतपयोधराः । हारकंकणकेयूग्नू पुरालंकृताः शुभाः । पूज. यंत्यो महालक्ष्मीव्रतरूपं च सादयः । तबलकोपि पप्रच्छ किमिदं कथ्यतामिति।त्रिय ऊचुः। महालक्ष्मीवतमिदं सर्वकामफलप्रदं । क्रियतेऽस्माभिरेकाप्रमनोभिस्तत्र भक्तितः । तवलकोपि तच्छ्रुत्वा प्रतं जग्राह भक्तिमान् । तदनुहां गृहीत्वाय जलमादाय सत्वरः । माजगाम जलं तस्मै दत्वा प्राञ्जलिना सह । जलं पीत्वा नृप- स्तस्य रएवान्दोरकं करे। किमिदं दोरकं विद्वन्कि व्रतं कृतवानसि। राक्षा पृटस्तवल्कोपि कथयामास तहतम् । तच्छ्रुत्वा राजशा- दलो व्रतं जग्राह भक्तिमान् । तवल्लकेन सहितो राजा स्वपुर. माययौ । पद्मावतीगृहं गत्वा तया रंतुं गतः सह । रममाणाथ सा देवी तेन राक्षा प्रियण वै। तं रष्टा दोरकं हस्ते कुपिता सा- तिकोपना । कया त्वं वंचितो हि कया बद्धः सुदोरकः । मा- बादीरन्यथा घेतलक्ष्मीयतमनुत्तमं । इन्युकापि प्रियेणासौ हस्ते विच्छेद दोरकं । ज्वालामालाकुले यही हिमवत्यतिकोपिता। हा हा कमिदं पापं कृतं मूढतया इति । निर्भय॑ तां ततो गजा तत्याज धनगहरे । सा च हानि ययौ पापा नब हानि ययौ नृपः । महालक्ष्म्यपचारेण सारण्ये जलवर्जिते । भ्रम- माणा बने तस्मिन्न कचिद्रतिमामुयात् । विवरंती बने तत्र ऋषेः कस्यचिदाश्रमं । ददर्श मृगसंकीर्ण शान्तं कृष्णमृगान्धितं । तत्रापश्यन रम्ये वसिष्ठं मुनिपुंगवं । वबंद परणौ तस्य विसंज्ञा दुःखकर्शिता । विरं ध्यात्वा मुनिस्तस्या ज्ञातवान्दुःख- कारणम् । महालक्ष्म्यपचारेण वातं विधानवजनात् । तरतं कारयामास तया दुःखोपशान्तये । तदुः तरक्षणादेव विनष्ट- मभवदा । पुन मृमयासको भूपालो बनमाविशत् । कंचि.

·१५. स्मृतिकौस्तुमे न्मृगं समाविध्य बाणेनैकेन याहुमान् । अन्वगच्छन्मृगपदं तस्यां भुवि दयागमः । वरं मुनि ददर्शाने वसिष्टं बीतकल्मषं । कृनातिथ्यक्रियो चरंनी यहि निकात् । हावभावविलासाचै- हरती हरिणेक्षणां । मंदं निर्गत्य नृपतिः प्रोवाच मधुरं वचः । यामोर कासि कल्याणि किमर्थ चरसे बने । किनरी मानुषी वा न्यं यक्षिणी चारुहासिनि । किमत्र बनोक्तेन भजमानं भज- स्व मां। नृपेण तेन भनयोना सस्मिना वाक्यमब्रवीत् । पुन- भजामि चाहं न्वामहि.महिपी नय । महालक्ष्म्यपचारेण न्बया हीना वसाम्यहं । मुनींद्रम्याश्रमे रम्ये तरुगुल्मोपशोभिते ।ममो. परि कृपाविष्टो महालक्ष्मीवतोत्तमं । कारयामास विधिवत्सर्व- विनोपशान्तये । नयोक्तं वचनं श्रुन्या स चोत्फुल्लविलोचनः । ऋषेरनुशामादाय प्रियामादाय सन्वरः । एपुजनैतुष्टं पता- काध्वजशोभितं । पुरं स्वलंकृतं दिव्यं हेमप्राकारशोभितं । प्रविवेश नया साध सपोरेगभिवंदितः । महालक्ष्मीवतं भूयस्तया सह चकार ह । भुक्न्वेह भोगानखिलान्पुरैः पौत्रैः समावृतः । भूपालः म च भूगोऽभूनवल्लोऽमान्यतां ययौ । महालक्ष्मीप्रसा- देन संनिधिः सर्यसंपदा । एवंप्रभावा सा देवी नराणामिए. दायिनी । सर्वपापहरा देवी सर्वदुःखापहारिणी । एवं पोर- शवर्ष तु कर्तव्यं ग्रनमुनमं । या करिष्यति तां भक्या स्वयं सिविरुपासते । लोकपालाश्च पुणंति ददाति च मनोग्थान् । नारी या पुरुषः करिष्यति मुदा भक्तया वनं यत्नतः सेवंते हरिदपप्रजमुराः पुष्यंति तस्य प्रियं । तत्पादौ परिरंजयंति मनुजा मौलिप्रभामंडलस्तस्मिन्नेव कुटुंबिनी वसति सा लक्ष्मीः स्वयं विष्णुना । सद्भचया वाप्यमस्या वा कुवतं व्रतमुत्तमं । अंतकाले स्वयं विष्णुः संसारात्परिरक्षति । य इदं शृणुयामित्यं भाषयेद्वा समाहितः। न संत्यजति तं लक्ष्मीरलक्ष्मी व कामयेत्। सर्वपापविनिर्मुकः स्वर्गलोके महीयते । इति महालक्ष्मी- बतकथा समाप्ता। इदं च तमएम्या बैधे यत्र ज्येष्ठायोगस्तबारग्धव्यं । तद. संभवे केवलायामपि नवमीयुक्तायां । शुक्लपक्षेएमी चैवेति शा. नात् । ज्येष्ठायुताएमीति स्कांदवबनेन ज्येष्ठायोगस्याटम्या प्राशस्त्यकरत्यापनात् । प्रथमारंमे विशेषान्तरमुकं पुराण- ·महालक्ष्मीबत निर्णयः । १५१ समुच्चय-धियोर्चनं भाद्रपदं सिताष्टमी प्रारभ्य कन्यामगते च सूर्ये । समापयनत्र तिथी च यावन्सूर्यस्तु पूर्वार्धगतो युवत्या । इति । अष्टम्यामित्यर्थः । कन्यामगते सिंहस्थ इत्यर्थः । इस प्रारंभान्वयि । युवन्याः कन्यायाः पूर्वाधे सूर्येऽवस्थित समापयेदि- त्यन्वयः । तत्र निथी कृष्णाष्टम्यामित्याशयः । समापनांगत्वेन विहिनकृष्णाप्टम्यां च दोपचतुष्टयवर्जनमुक्तं निर्णयामृते पुराणसमुखय ---पूजनीया गृहस्थेन अष्टमी प्रावृषि श्रियः । दोपैश्चतुर्भिः संत्यक्ता सर्वसंपकरी तिधिः । इति । दोश्च । त्रिदिने चावम चैव अष्टमी नोपवासयेत् । पुत्रनी नवमीविद्धा स्वप्नी हस्ताधंगे रचौ । इति । अत्र नवमीवधः हस्तोत्तरदल- गतत्यं त्रिदिनत्वं अवमदिनन्यं चति दोषचतुष्टयं । तथा च ---- यत्रैकः स्पृशति निधिद्वयावमानं वारश्चंदवमदिनं तदुक्तमायैः । यः स्पर्शायति तिथित्रयम्य वारः स विस्पृकथितमिदं द्वयं च नेष्ट । इति । पदिने त्रिमुहर्ननवविधाभावपि पूर्वदिने मप्रमायुनैव प्राधा । नत्रय पुण्ययोग प्राशस्त्यातिशयः । मतमी- पुण्यसंयुक्ता कर्तव्या वाश्विनाष्टमी । दुगोन्सवः सिते पक्षे बहुले श्रीवते शुभा । इति ब्रह्मांडवचनात् । अत्र च आश्विन- गुलाटम्यां दुर्गोन्मयः कार्य इत्येतायद्विवक्षितं । सममी पुग्य- संयुनोति बालाष्टम्पा एव विशेषणं । मिताटम्यां पुण्यनक्षत्रा- संभयादिन्युक्तं निर्णयामृते --- मूर्यस्तु पूर्वाधंगतो युवत्या इन्युनरचनेन कन्योत्तरार्धनिषेधेनैव हस्तोत्तगनिरोध प्रामे पुनस्ननिधी दोगतिशयशापनार्थः । अतश्च यस्मिन्वरें आर- महालक्ष्मीवनम्योननिषिद्धकाले ममाभिः भवति तस्मिन्वर्षे नाम्याग्भो विधेयः । द्वितीयादिप्रयोगे तु सनि संभवेऽनिषिद्धकाले एव समापनं विधेयं । असत्यां गती निपिडेपि पोडशवर्षसाध्यम्य यतन्य मध्ये त्यागायोगान् । एतहतममापने च चंद्रायदानविधानेन चंद्रोदयवतन्यानत्का- लव्यापिनी तिथिग्रीहाचंद्रोदययते चैव तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । इति मदनरनोदाहतवचनात् । दिनद्वयपि नकाल- व्यापिन्वे पूर्वव । कृष्णपोष्टमी येति सामान्यवचनात् । वि- शिप्याप्यत्र नवमीवेधनिषेधस्य पूर्वमुदाहनत्यात् । यदा तूत्तर- दिने चंद्रोदयोत्तरं मुहर्नत्रयव्यापिनी सा तदोत्तरस्यामेव समा- । धस्य प्रमत्ता ·। १५२ स्मृतिकौस्तुमे तिर्विधेया । पूर्वा वा परविदा वा प्राधा चंद्रोदये सदा। त्रिमु- इतापि सा या परतमोज़गामिनी । इति मदनरमायुदाहत. वचनात् । अत्र चंद्रोदयादृर्वगामिनी त्रिमुहूर्तापि चेत्तदा परतोपि पूज्यति नवर्माविमायाः प्रतिप्रसवो विधीयते । न चरपूर्ववेत्यर्थादुक्तं भवति । इति महालक्ष्मीव्रतनिर्णयः । अयोधापनं । पाहशा तु संपूर्ण तत उद्यापनं चरेत् । विधिना येन तं विप्र शृणु श्रद्धासमन्वितः। दातव्या धेनुरेकैव स्वर्णभंगादिसंयुना । आचार्याय मुषणे व दस्था पूर्ण भवे. इतम् । यथाशक्या मुवर्ण च तथान्नवसनादिकं । द्विजेभ्यः पोडशभ्यध प्रदद्याइसनादिकं । इति । अथ नवम्यां नंदानाम्यां कार्य निर्णयामृते भविष्यो- तर-मासि भादपदं या स्यानवमी बहुलतरा । सा तु नंदा महापुण्या कीर्तिता पापनाशिनी । तस्यां यः पूजयेदुर्गा विधिवत्कुरुनंदन । सोऽश्वमेधफलं विद्याहिष्णुलोकं च ग. च्छति । इति । अथ दशम्यामारभ्य दशावतारव्रतं मदनरने भ. विष्य दशम्यां शुक्लपक्षम्य मास प्रोष्टपदे शुचिः । इन्यु. पक्रम्योक्तं- गृहीयाद्धान्यचूर्णम्य स्वहस्तप्रसूतित्रयं । क्रमेण याचयेत्तनु पुंसंवं घृतसंयुतं । वर्षे वर्षे दिन तस्मिन्नेवं वर्गणि वै दश । प्रथमेऽपकान्धः द्वितीये घृतपूपकान् । तृतीये पूप- कान्सारांधतुर्थे मोदकाम्छुभान् । सोहालकान्पंचम वै पाठेथे खंडयेएकान् । सप्तमेऽर्ष कोकरसानकंपुष्पांस्तथाटमे । नवमे कर्णवेष्टांश्च दशम मंडकाजुभान् । पशात्मनो दश हरे- दशषिप्राय दापयेत् । पशावतारानभ्यर्च्य पुष्पधूपविलेपनैः । मंत्रणानेन मेधावी हरिमभ्युक्ष्य धारिणा । मत्स्यं कर्म वराहं व नारसिंह त्रिविक्रमम् । रामं रामं च कृष्णं व पौर चैव सक. लिकनं । गतोमि शरणं देवं हरि नारायणं प्रभुं । प्रणतोस्मि जगनाथं स मे विष्णुः प्रसीदतु । छिनत्तु वैष्णवी मायां भल्या प्रीतो जनार्दनः । श्वेतदीपं नयत्वस्मान्मयात्मा संनिवे. दितः । एवं यः कुरुते भल्या विधिनानेन सुखतः । प्रतं पशावताराग्यं तस्य पुण्यफलं शृणु । श्रूयंते यास्थिमा लोके भारपदे. ।

·श्रवणद्वादशीव्रतम् । १५३ । - पुरुषाणां दशा दश । ताछिनति न संदेहसकाहरणो विभुः। इति । दशावतारात्मकं हरिं विलेपनैरभ्यर्घ्य दशविध घृतपर्क वारिणाभ्युल्य मत्स्यमित्यादि मंत्रेण विप्राय दापयेदित्यम्बयः । मथैकादश्यां कटदानोत्सवो नृसिंहपरिचर्यायां भविष्यासरे-प्राने भाद्रपदे मासि पकादश्यां सितेहनि । कटवाने भवेदिप्णोर्महापातकनाशनं । इति । तत्र कर्तव्यं रामार्चनचंद्रिकायां-शयन्युत्सवरीत्या तु देवं नीत्या जलाशयं । कटवानोत्सवं कुर्वे इति संकल्प्य पूजयेत् । देवदेव जगनाथ योगिगम्य निरंजन । कटदानं करियेऽद्य प्राप्त भाद्रपदे शुभे । अनेककर्णिकावृत्तं दक्षिणांगे प्रकल्पयेत् । महापूजां ततः कृत्वा पूर्वयत्स्वगृहं ब्रजेत् । इति । अथ श्रवणवादशीव्रतं मदनरने विष्णुधर्मोत्तरे- श्रीशंकर उवाच । श्रीराम श्रवणोपेता द्वादशी महतीयुता । तस्यामुपोषितः मान्या पूजयित्वा जनार्दनम् । प्रामोत्ययना. धर्मशो द्वादशवादशीफलं । इति । अत्र विशेषो भविष्यो- सरे-संगमे सरितां नात्या द्वादशी समुपोषितः । इति । नथा-बुधश्रवणसंयुक्ता सैव चेद्वादशी भवेत् । अतीय महती तस्यां कृतं सर्वमिहाक्षयम् । संगमे सग्निां सान्या गंगादिनानजं फलम् । सोपवासः समामोति नात्र कार्या विचा. रणा । इति । विष्णुधर्मोत्तरे तु-दध्योदनयुनं तम्यां जलपूर्ण घटं द्विजे । वलसंवेष्टितं दत्वा छत्रोपानहमेव च । न दुर्गतिमवामोति गतिमध्यां च विंदति । इति। विशेषोऽत्र भविष्य-पंचरनसमोपतं सोपवीतं सुपूजितम् । कलशं स्थापयेदिति शेषः । तस्य स्कंधे मुघटितं स्थापयित्वा जना- दनम् । यथाशक्या स्वर्णमयं शंखशाईविभूपिनं । नापयित्वा विधानेन सितचंदनचर्धितं । मितवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपान- घुगान्वितं । ततः । ॐ नमोभगवते वामुदवायेति शिरः संपू- जयेत् । श्रीधरायः मुखं । वैकुंठाय. रोः । श्रीपतये। व० । सांसधारिणे. भुजौ० । व्यापकाय० कुक्षी । केश. वाय. उदा० । त्रैलोक्यजननाय० म० । सर्वाधिपतये. धे । सर्वात्मने० पादौ । मनेन विधिना राजन्पुष्पैधूपैः कुरवाय.

·१५४ स्मृतिकौस्तुभे । - समर्चयेत् । प्रभाते विमले मात्वा संपूज्य गरुडध्वजं । पुष्प- धूपणादिनवधैः फलवतः सुशोभनैः । पुप्पांजलिं ततो दस्वा मंत्रमंतमुदीरयंत् । नमो नमस्ते गोविंद बुधश्रवणसंज्ञक । भघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यकरो भव । अनंतरं ब्राह्मण तं वंदयेदांगपाग्ग । पुराणशं विशेषण विधिवत्संप्रदापयेत् । प्रीयतां दवदवशो मम संशयनाशनः । अनेन च विधानन ध्यात्या पूज्य नरोत्तमः सर्व निवर्तयत्सम्यगकमतरतोऽपि सन । इति । प्रतिमादानांत अर्घ्यदानमुनं भक्तिचंद्रा दये --शंखचक्रगदापमशरशाविभूषित । गृहाणायं मया पत्तं शापाणे नमोस्तुने । इदं च गोहेमभूदानपूर्वकं कर्त- व्यमित्यपि नत्रवोतः । इति श्रयणद्वादश्यां पूजाविधिः । विस्तरेण पूजाप्रकारो लिख्यते । वरो वरण्यो वरदो वराहो धरणीधरः । अपवित्रं पवित्र मांकरोतु भगवान् हरिः । अवाहनं । करकं पूजयिष्यामि सरितां संगमेजलैः । पंचरवसमायुक्तं तेन नुष्यनु वामनः । आसनं । अतसीपुष्पसंकाशं नीलकृष्णा- जिनप्रभं । कुरुक्षेत्रवतीजाप्यं वामनं तं भजाम्यहं । पाधं । गंगा सरस्वती पुण्या भगववरणच्युना । अच्युतायं मया दत्तं गोविंद प्रनिगृह्यतां । द्वादश्यां पग्या भत्त्या सर्वपापं हरंतु में । अयं । गंगाजलं मयानीतं सुवर्णकलशस्थितं । आवम्यतां हपीश लोक्याविनाशन । आचमनं । आपोहिष्टति मल- मानं । ततः पंचामृतस्नानं । गंगासरस्वती पुण्या पयोष्णी- नर्मदाजलैः । नापितोसि मया देव तथा शांति प्रयच्छ में । गुखसानं । युयंयत्राणीति वसं । यहोपातमिति यज्ञोप- पीतं । मलयाचलसंभूतं घनसारं मनोहरं । काश्मीरधन- सारात्यं चंदनं प्रतिगृह्यतां । चंदनं । हिरण्यरूपरति आभरणं । अक्षताः परमा दिव्याः सर्वकामफलप्रदाः । पूजासंरक्षणा- धीय गृह्यतां परमेश्वर । अक्षताः । मल्लिका शतपुष्पं च जाती- पुप्पसमन्यितं । चंपकैजलयुक्तं पुष्पं गृह नमोस्तु ते । पुष्पं । अथांगपूजा । मत्स्याय नमः पादौ पूजयामि । नारायणाय: गुल्फो । केशवाय: जानुनी । कर्माय० कटिं । पाना- भाय० नाभि० । बराहाय. उदरं । नृसिंहाय. हदयं । वैकुंठवासिने कंठं । दामोदरायः स्कंधौ. • स्कंधार । वामनाय ·श्रवणद्वादशीकथा । १५५ । बाह० । कृष्णायः मुखं ० । प्रद्युम्नायः नासिकां । पुष्क- गमायः नेत्रः । अनंतायः कणों । माधवाय: ललाटं । योद्धाय केशान् । कल्किने शिरः । वामनायः सागंल । वनस्पन्युद्भवो दिव्यो नानागंधमुसंयुतः । आप्रेयः सर्यदेवानां धृपोयं प्रतिगृह्यतां । धूपं । अग्निज्योती विज्योतिस्तथैव ज्योतिषांपते । दीपोयं देव देवेश प्रीत्यर्थ प्रतिगृहातां । दीपं । न्वं माना सर्वदेवानां न्यमेव जगतः पिता । मया निवे- दितं देव नैवेद्यं प्रतिगृह्यतां । नैवेद्यं । करोद्वननं । पूर्वीफलैः सकपूरैर्नागवल्लीदलैर्युतं । कर्पूरैलासमायुक्तं तांबूलं प्रतिगृहातां। नांबूलं । हिरण्यगर्भनि दक्षिणां । इदं फलमिति फलं । अन्नं प्रजापतिर्विष्णुरुरेंद्रशशिभास्कराः। अनिर्वायुर्यमस्त्वष्टा सदा पापं हरंतु मे । दधिभक्तस्थापनं । सिक्योसि दधिभक्तोसि लंबि- तोसि मया प्रभो । सूत्रणव सितोसि त्वं वामनाय नमोस्तु ते । सिक्यपूजनमंत्रः । दधिभक्तघट पूर्ण करकं जलपूरितं । यामनप्रीणनाधीय माधवाय ददाम्यहं । घटदानं । वामनो बुद्धिदो दाता व्यस्थो वामनः स्वयं । वामनस्य प्रदानेन यामनस्तृप्यतामिनि । प्रतिप्रहमंत्रः । यन्मया मंत्रमंयुक्तं पत्र पुष्पं फलं जलं । निवेदितं च नैवेद्यं तहाण जगत्पते । प्रार्थना। अतसीपुष्पसंकाशं पीनशससमच्युनं । ये नमम्यंति गोविंद न तेणं विद्यत भयं । मंत्रहीनं । इति पूजाविधिः । अथ कथा । आदित्यपुराणे--सूर्य उवाच । वैश्यः कश्चित्पुरा ग्रह्मनासीदाधनो भुवि । हरदत्त इति ख्यातो वणिग्धोपजीवकः । स भांड विविधाकारं प्रगृह्य बटुवाहनः । अनेकानि सहस्राणि कुंभादीनुपवाहयन् । स तेन सह भांडेन देशांतरमगाद्वणिक् । स गच्छंश्च महन्देशान्मरुभूमि पणिक्सह । निर्जलां चैव निवृक्षां नमवालुकसंयुतां । तत्र देववशादेव मार्थभ्रटो पणिपथि । एक एव यया मार्ग तृतः श्रमपीडितः। ददर्शाथ महाननं पिशाचानां समूहकं । नानावेपथराणां तु भीषणानां स्थितं पथि । तेषां मध्य महाकायः मुरुपः गुमद. शनः । पिशाचाधिपतिः धीमांस्तः सर्वेः परिवारितः । पणि- फ्सोपि तदाधय दृष्ट्रांतिकमुपागमन् । भीतभीतस्ततः सोऽथ जगाम पथि चितयन् । तपि गया पिशाचाच न्यग्रोधं ·१५६ स्मृतिकौस्तुमे मुमहातरं । शीतच्छायं सुविस्तीर्ण तदादेशानुपाविशन् । प्रविष्टषु ततस्तेषु एकदशे स्थितो वणिक् । थान्तो बुभुक्षित- अंव यावदास्त तरोरथः । तापतेषां पिशाचानां यः प्रधानो महानिकल । अंतरिक्षावटो ब्रह्मन्दधिमकंन परितः । शिक्या- बदः सकरकः सजलः पुरतः स्थितः । तस्याश्या ततक: पिशाचः शीघ्रविक्रमः । सर्वेशं दधिमकं तु वटपत्रप्ववा. क्षिपत् । भुपु तेषु तृप्तषु पियत्सूदकमुत्तमं । पिशाचाधि. पतिः पश्चादुभुजे वणिजा सह । न च तन्क्षीयते चान्नं न जलं हिजसत्तम । एवं दिनानि चत्वारि रएवान्महदद्भुतं । पंचमेहि ततोऽपृच्छत्पिशाधिपतिं वणिक् । वणिगुवाच । आभयमेव नहिव्यं किमिदं दृश्यते मया । अनुप्रहाय मे सर्व कथ्यतां यदि मन्यसे । बहुभिभुक्तमप्यतदनं यानि न संक्षयं । पीतं तथैव पानीयं ममाश्चर्यमिदं प्रभो । कश्च त्वं तु महाभाग के चमे तव किंकराः । एतत्सर्वमशेषण ब्रूहि त्वं मम पृच्छतः। पिशाचाधिपतिरुवाच । अहमाम पुरा राजा यहुभृत्यो महा- धनः । तत्र में कुर्वता गज्यं यद्दयो ब्राह्मणा हताः । विध. वाध कृता नार्यों निधनाश्च कृता जनाः । एवं पापप्रवृत्तेन कुर्वता पापमुत्तमं । पुरोहितो मया दृष्टः सातो गृहमुपागतः । पुष्पहस्तः सकलशः मजलः समुपोषितः । स च पृटो मया विप्रः किमर्थ त्वमुपोषितः । नापि कथितं तत्र श्रवणद्वादशी- व्रतं । सविधानं तदुद्देशात्कृता सापि मया तदा । तस्येयं कर्मणो व्युर्वियं रास्त्वयानघ । यदनं मे तदा दत्तं यजलं यष कांचनं । फलं प्रभुज्यते तस्य पिशाचत्वेपि नित्यशः । पैशाचमध्ये राज्य में प्रसादाद्वामनस्य तु । उपोषणफलं चैव जातिस्मरणमेव च । दधिभकप्रदानेन जलानं चाक्षयं मम । एते च सर्वे पापिष्ठाः पैशाचत्वमुपागताः । मां वहति व सेवंते अत्रकामा बुभुक्षिताः । एतत्तु सर्वमाल्यानं कुलोद्भव । उपकाराय सर्वेषां प्रवक्ष्यामि शृणुष्व तत् । रजतं च मया न्यस्तं सुवर्ण भूगतं पुरा । अभिमानं च तं वच्मि सर्वेषां हितमिच्छता। नगरात्पूर्व दिग्भागे शमीवृक्षादधोगतं । तदानय त्वं गत्वा वै ततः शीघ्रं महामते । त्वया पिसः प्रदातव्याः सर्वेषां हितकाम्यया। पिशाचानां मया सार्थ यथा तव वैश्य- ·प्रवणद्वादश्युपापनं । पापमयो भवेत् । तव संपुटिका हस्ते सर्वेशं गोत्रनाम च । उल्लिल्य नाम सर्वेषां कुरुप्यास्मरितं परं । श्रुत्वा तस्य पणि- ग्वाक्यं तथेत्युक्त्वा जगाम ह । राजधानी ततो गत्वा तदा- दाय धनं महत् । सोऽगाद्यां च मेधावी परोपकरणे रतः । ददो पिंडान्पिशाचानां नामगोत्रानुकीर्तनात् । पिशाचाधिप. मारभ्य सर्वेषामनुपूर्वशः । ततस्तु ते विमानस्थास्तमधुर्वणिज तदा । वयमुद्धारिताः सर्वे किल्बिषाणिजोत्तम । प्रयामः स्वर्गतिं सर्वे इदानीं त्वत्प्रसादतः । साधुसंगो नहि प्रथा कदाचिदिह जायते । एवमुक्त्वा गताः सर्षे विमानैः सूर्य- संनिभैः । दिव्यरूपधराव द्योतयंतो दिशो दश । हरदत्तोपि ताम्सर्वान्समुदृत्य जगाम ह । स्वदेशं च स्वनगरं स्वगृह विवेश ह । भानुरुवाच । इदं सर्व मयाख्यातं भवणद्वादशी- ब्रतं । अनुभूतं पुग राक्षा मया तेन महात्मना । इयं पापारा पुण्या सर्वकिल्विपनाशिनी । कुलं तारयते तेषां पुंसां तु द्विजसत्तम । कृतार्थः स भवेल्लोके श्रवणद्वादशी नरः । उपोप्य भत्त्या संपूज्य देवदेवं जनार्दनं । गत्वा विष्णुपुरं दिव्यं कीहते भोगभुक पुमान् । पितामहदिनं यावदिव्यरूपधरो वशी । यधेदं पठते कधिच्छृणुयादपि यो नरः । सोपि तद्- तिमामोति विमुक्तः सर्वपातकैः । माघनाने प्रयागे । यत्पुण्यं लभते द्विज । तत्पुण्यफलमानोति विमुक्तः सर्वकि- लियः । सर्वयाफलं यच तदप्यस्माद्भवेडवं । इत्यादित्य- पुराणोक्ता श्रवणद्वादशीवतकथा । अथोचापनं । उपोपितो नरो भल्या स्थापयेत्यतिमां ततः । कन्वा सौर्णिकं देवं वामनं तमथाव्ययं । गंधैः पुष्पै. स्तथा धूपैनैवेर्विविधैरपि । ततस्तस्य समीपे तु दधिमघट न्यसेत् । करकः पुरतः स्थाप्यो गंधोदकसमन्वितः । छ बस्लामसूत्रं च सुर्याएं कुंडिकां तथा । शिक्यं कुंडिकपदार्थः । न्यसेत्तस्य समीपे तु शुचिमुखेन तेजसा । नैवेर्विविधर्मस्यैः सर्वतस्तं प्रपूजयेत् । पुष्पमंडपिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत्। शंबतूर्यविनि?वेब्रह्मघोषविमिभितः । ततः प्रभाते विमले बात्वा दुतहुताशनः । एवं जागरणं कृत्वा प्रभाते विमले जले। बानादिकं विधायाय होमं पुचिः सह। पूजांतं पूर्ववत्कृत्वा ।

·१५८ स्मृतिकौस्तुमे समीपतः । दवाचद्विजवर्याय वामनं तिलसं- स्थितं । वामनो बुद्धिदो दाता द्रव्यस्थो वामनः स्वयं । वाम- नोऽस्य प्रतिमाही तेन वामन ते नमः । वामनः प्रतिराति वामनो वै ददाति च। वामनस्तारकोमाभ्यां तेन वामन ते नमः। इति दानप्रतिग्रहमंत्रौ । अत्र प्रतिमाप्रत इति उप- वासदिने श्रवणद्वादशीवतांगत्वेन यस्याः प्रतिमायाः पूजनं कृतं तदने उपवासदिने एवोधापनांगत्वेन प्रतिमांतरस्थापनं रात्री पूजांतरं विधातुमुच्यने । उपोषित इति चाशक्तस्यापि दिवाहारवर्जनं रात्रिपूजांगत्वेन कथ्यत इति द्रष्टव्यं । एवं जागरणं कृन्वेति श्लोक पूर्वकृतनित्यनानादिमित्रं वक्ष्यमाण- होमांगत्वेन नानयासःपरिधानादि विधीयते । उद्यापनांगत्वेन जागरणतुल्यतां दर्शयितुं तदनुवादः । तिलैः सहेति पायस. स्याक्षतानां चेति शेषः ।-पौरुषेण तु सूक्तेन पायसं होमयेत्सुधीः । पञ्चात्तिलाशनांव पूर्णाहुत्या समन्वितः । दधातु द्विजवर्याय वामनं विमलं स्थितं । इति शालांत. रसंवादात् । अथ प्रयोगः । भाद्रशुक्लश्रवणद्वादश्यां संगमे मावा नित्यविधिं कृत्वा गृहमागत्य श्रवणद्वादशीप्रयुक्तं विष्णुपूजनं कृत्वा आरम्धश्रवणद्वादशीव्रतांगत्वेनोद्यापनं करिष्य इति संकल्प्य तवंगत्वेन गणेशपूजनाचाचार्यवरणांतं कुर्यायथा- विभवं तत्पूजनं च । आचार्यों हेमवामनप्रतिमायामन्युत्तारणं कुर्यात् । सायंसंध्योत्तरं पूर्वपूजितप्रतिमा पुष्पमंडपिकायां सर्वतोभद्रादिमंडलस्थकलशोपरि वामनप्रतिमायां ॐ वाम- नाय नम इति मंत्रेण सहनशीत्यादिमंत्रसहितेन पोडशो- पचारैः संपूजयेत् । तत्र नैवेचं बहुविध प्रकल्पयेत् । पूजांते देवस्य पुरतः दधिघटं गंधोदकपूर्ण करकं छत्रादि वासा. दयेत् । ततो नानावाद्यघोषैर्ब्रह्मयोपैध जागरणं कुर्यात् । सर्व- प्रहरेषु नानाविधभक्ष्यनैवेद्यसमर्पणं कुर्यात् । प्रातर्नित्यबान- होमो विधाय पुनः मात्वा धौतवासस्तिलकधारणे कृत्वा उचा. पनांगहोमं संकल्पयेत् । आचार्यों यदा संस्थितमिति सर्षपवि. किरणमोक्षणादिदेशगुझिं विधाय होमांगत्वेन स्थंडिलेऽप्रिं प्रतिष्ठाप्यैशानदेशे वरुणपूजनांतप्रहपूजनं कृत्वानेः पत्रिमदेशे ·उन्मीलिन्यादिनिर्णयः । १५९ उपविश्य प्रहोदेशे चान्वाधानेऽर्कादिसमिधर्वाज्यानि संकीर्त्य पुरुष नारायणं षोडशपायसाहुतिभिः षोडशतिलाशताहुतिभिः शेषेण स्विकृतमित्यादि अष्टपात्रासादनं । प्रणीतानिधानांते माज्यनिर्वापः । गृहसिद्धपायसेन सह तिलैर्यवतंदुलैधाज्य- पर्यनिकरणं । संमार्गाते पायसमझावधिभित्याभिचार्योदगुद्वा- स्थाज्याइलिणे मासाद्याइयर्चनादि आज्यभागांते यथान्वाधान त्यागः । प्रायश्चित्तांते बलिदानपूर्णाहुती । ततः पूर्णपात्रनिन· यनसंस्थाजपपरिस्तरणविसर्जनाइयर्चनादि । ततो वरुणकल. शोदकेन यजमानाभिषेकः । आचार्याय धेनुदानं । ततः वाम- नस्य प्रहाणां चोत्तरपूजांते ताः प्रतिमा आचार्यहस्ते प्रतिपाद्य दशावरणामणभोजनं संकल्प्येश्वरार्पणं कुर्यात् । इति श्रवण- द्वादशीवतोद्यापनं । मथोन्मीलिन्यादिषु चतसृषु पूजाविधिभक्तिचंद्रो. दये पाने-यस्मिन्मासे महीपाल तिथिरुन्मीलिनी भवेत् । तन्मासनामा गोविंदः पूजनीयो यथाविधि । जातरूपमयः कार्यों मासनामा तु माधवः । स्वशक्त्या विश्वरूपं तु श्रद्धा- भकिसमन्वितः । पवित्रोदकसंयुक्तं पंचरनसमन्वितं । गंध- पुभासतैर्युक्तं कुंभं सदामभूषितं । पात्रमादुंबरं कार्य गोधूमधा. पिपूरितं । तंदुला महीपाल स्थापनीयं घटोपरि । स्थापयित्वा तु गोविंदं कुंकुमागरुचंदनः । दत्त्वा विलेपनं विष्णुः स्थाप- नीयो घटोपरि । प्रदद्यावलयुग्मं तु सोपवीतं तु सोत्तरं उपानहीं च राजर्षे मातपत्रं शिरोपरि । मार्जनं जलपात्रं च सप्तधान्यं तिलैः सह । रौप्यं चैव सुवर्णेन पलमेकसम हरेः। धेनुं वा निष्क्रयं वापि दद्यान्माधवप्रीतये । शय्यां सोपस्करां दत्वा माधवायाथ भक्तिः । धूपं दीपं च नैवेचं फलं पत्रं निवेदयेत् । पूजनीयो महाभल्या मंत्ररतैस्तु केशवः । तुल- सीपत्रसंयुक्तः पुष्पैः कालोद्भवहरि । मासनाना व पादौ तु जानुनी विश्वकपिणे । गुह्यं तु कामपतये कटिं वै पीत- वासले । प्राममूर्तिभृते नाभिमुदरं विष्णुयोनये । वयं पानगम्याय कंठं वैकुंठमूर्तये । उरुगाय ललाटं तु बाह क्षत्रां- तकारिणे । उत्तमांगं सुरेशाय सर्वांगं सर्वमूर्तये । स्वनामा बायुधादीनि पूजनीयानि भक्तितः । अर्घ्यदानं प्रकर्तव्यं नारि- ·१६० स्मृतिकौस्तुमे केलादिमिः फलैः । शंखोपरि फलं कृत्वा गंधपुष्पाक्षतान्वितं । सूत्रेण बेएनं दन्वा दद्यादये विधानतः । देवदेव महादेव महापुरुष पूर्वज । सुब्रह्मण्य नमस्तेस्तु महाकीर्तिविवर्धन । शोकमोहमहापापान्मामुखर महार्णवात् । मुरुतं न कृतं किंचि. अन्मांतरशतरपि । तथापि मां जगन्नाथ समुद्धर महार्णवात् । मतेनानेन देवेश ये चान्ये गतपूर्वजाः । वियोनिं च गताश्चान्ये पापान्मृत्युवशं गताः । ये भविष्यंति येऽतीताः प्रेतलोकात्समु. बर । आर्तस्य मम दीनन्य भक्तिरन्यभिचारिणी। दत्तमय मया तुभ्यं भत्त्या गृह गदाधर । दन्वाय धूपदीपाचै वेहविरुद्भवः। स्तोत्रै राजनैतित्यः संतोषयेद्धरि । वस्त्रदानच गोदानमो. जनस्तोपयेद्गुरुं । यथा तथापि दातव्यं प्रीतो भवति वै गुरुः । अकुर्वन्वित्तशाव्यं च यतं कार्य तु य कलौ । तुझ्यर्थ पमना. भस्य कार्य जागरणं नथा । निशांत व्रतकृत्यं तु गुरवे तनि- वेदयेत् । गुरोनिवेदिते भूप परिपूर्ण भवेडनं । कृत्वा दिनत्रयं कर्म भोजनं ब्राह्मणैः सह । कर्तव्यं भूपशार्दूल दिनं नेयं कथा- नकैः । अनेन विधिना यस्तु कुर्यादुन्मीलिनीवनं । कल्पकोटि. सहस्राणि वसते विष्णुसंनिधी । इति । अथ वंजुलीव्रतं । द्वादश्यां तु निराहारः पारणं वा परेड- हनि । धर्मार्थकाममोक्षार्थ करिष्ये वंजुलीव्रतं । इति नियममंत्रः। जात्या नद्यां नदे वाथ तडाग वा गृहपि वा । कृत्या मानं गृहे वापि नित्यकर्म समाचरेत् । मापकेन सुवर्णम्य जुन्या नारायणी तनुं । रत्नगर्भ घटं कृत्वा ताम्रपानोपरि स्थिते । भानपत्रं तु मायूरं बैणवं पा स्वशक्तितः। उपानही प्रकर्तव्यो कांस्यपात्रं घृतान्धितं । गोधूमैः पूरयेत्पात्रं स्थाप्यदेवं न्यसत्ततः । वस्त्रयु- ग्मेन संवेण्य कार्य चैव विलेपनं । अर्चयेदुवकुंभस्थं पुष्पमाला- भिवंटितं । ततः पूजा प्रकर्तव्या मुगंधैः कुमुमैः शुभैः । नारा- यणाय पादौ च जानुनी केशवाय च । ऊरुभ्यां माधवायेति गुरुवं कामाधिपाय च । गोविंदाय कटिं पूज्य नाभिं माधवम्- तये । उदरं विश्वरूपाय वक्षः कौस्तुभधारिणे । वैकुंठाय नमः कंठं चक्षुषी ज्योतिरूपिणे । सहस्रशी तु शिरः सर्वागं विश्व. रूपिणे । आयुधानि स्वनाव एवं देवार्चने विधिः । शुभेन नारिकेलेन दयादय विधानतः। शंख रुत्वा तु पानीयं सामतं ।

·। वंजुलीबतम् । कुसुमान्वितं । नारायण जगन्नाथ पीतांबर जनार्दन । मामुखर महाविष्णो नरकाम्धेः सनातन । सप्तकल्पकृतं पापं यत्कृतं मम पूर्वजैः । अनेनार्घ्यप्रदानेन सकलं तत्प्रणश्यतु । मुक्ति प्रयांतु पितरो मया सह जगत्पते। मया दत्तार्घ्यदानेन ये चान्ये पितरो गताः । व्रतं च त्वत्समीपे तु देवदेव जनार्दन । कृतं संपूर्णतां यातु पंजुलीसंभवं मम । दशमासं मया देव यत्कृतं द्वादशीवतं । अज्ञानादथवा ज्ञानात्परिपूर्ण तदस्तु मे । अनेन विधिना सम्यग्द- स्वाये मधुसूदने । वसेत्कल्पसहस्रं तु विष्णुलोके मद्देश्वर । अग्निष्टोमसहस्रेभ्यो वाजपेयो विशिष्यते । वाजपेयसहस्रेभ्यो पीडरीको विशिष्यते । पौंडरीकसहस्रेभ्यः सौत्रामणिर्विशिष्यते। सौत्रामणिसहस्रेभ्योऽप्यश्वमेधो विशिष्यते। अश्वमेधसहस्रेभ्यो राजसूयो विशिष्यते।राजसूयसहस्रेभ्यो यंजुली चाधिका स्मृता। पंजुलीति कृतोचार कलिकाले तु मानुषैः । जन्मायुतसहस्रम्य कृतपापस्य संक्षयं । दन्या पूजाघदानं च धूपनैवेद्यदीपकं । कृत्वा नीराजनं विष्णोर्गुरुं संपूजयेत्ततः । दद्याद्वस्त्राणि गां भूमिं धान्यं चैव सदक्षिणं । कुर्याद्वित्तानुसारेण संपूर्णाथै व्रतस्य हि । संनुऐ तु गुरौ विष्णुः प्रीतो भवति नान्यथा । गुरुं संपू. जयेत्तस्मात्तुष्टयर्थ चक्रपाणिनः । रात्रौ तु जागरः कार्यः श्रो. तव्या वैष्णवी कथा । गीता नाममहनं तु पुगणं शुकभाषितं । पठनीयं प्रयत्नेन हरेः संतोषकारणान् । प्रत्येक गोसहस्रं तु पठतां शृण्वतां फलं । गीतं नृत्यं तु वादित्रं कारयेत्पुरतो हरेः । दातव्यं गुरवे सर्व प्रभाते देवतादिकं । क्षमापयित्वा देवेशं गुरं चैव विशेषतः । कृत्वा नैमित्तिकं सर्व भोक्तव्यं यंधुभिः सह । इति । इदं व्रतं द्वादश्यां स्वल्पभूषणयोगेपि कार्य । नतूपयासकर्मका. लभूताहोरात्रव्याप्तिरावश्यकी । -तिथिनक्षत्रयोर्योगो योगभैव नराधिप । द्विकलो यदि लभ्येत सयो पाएयामिकः । इति नारदीयवचनात् । योगः शिवरात्र्यादा शिवयोगादिः।- द्वादशी श्रवणस्पृष्टा कृता पुण्यतमा तिथिः । इति विशेषवचनन श्रवणद्वादशीविपयत्वलाभाष । तिथि- देधे यत्रैकोव श्रवणयोगस्तदा न संदेहः । पूर्वदिने एकादशी- विद्याया आधिक्ये दिनदयपि भवणयोगे पूर्वव प्राधा । द्वादशी भवणस्पृष्टा स्पृशेदेकादशी यदा । स एव वैष्णवो योगो विष्णु- सामान्यवाक्यस्य ·१६२ स्मृतिकौस्तुमे शृंखलसंहकः । उपोप्य विधिवतन्त्र नरः संझीणकल्मषः । इति मात्स्यवचनात् । श्रवणस्य तिथिदयस्पर्श तु प्राशस्त्या- तिशयः ।-संस्पृश्यैकादशी राजन्दावशी यदि संस्पृशेत् । प्रवणं ज्योतिषां श्रेष्ठं ब्रह्महत्यां व्यपोहति । अत्र रामे:-प्रथमपादे चेवणं हरिवासरे । तदा पूर्वानु. पवसेन्प्रातर्भाते च पारणं । इति दिवोदासीयवचनात् । रात्री द्वितीयमहरादौ तिच्याः श्रवणयोगेपि परदिन एव प्रतं कार्यमिति केचित् । रुद्रेण द्वादशी युक्तति युग्मवाक्येन युग्मां- तरगततिथेरिव प्रकृतद्वादश्या अपि पूर्वविद्धायाः प्राप्ताया ब. श्यमाणबृहन्नारदीयवचसा प्रामापवादाया विष्णुरंखलवाक्येन प्रतिप्रसवे यथाप्रामि एकादशीविद्यद्वादशीप्रापणेन रात्रियो- गस्य प्रात्यसंभवे सति गत्रिप्रथमयामगतश्रवणैकादशीयोगस्य पूर्वदिनगनद्वादश्युपवासनिमित्तत्वं प्रापयतोकवचसा यामांत- रगततयोगम्य तनिमित्तत्वाभावप्रदर्शनात् । अहनि च कर्मसा- कल्यमिति पाटन्यायेन विशेषविधि विना रात्रः कर्मकालत्वामा. पाए । यदा तु द्वादश्यां न श्रवणः तदैकादश्यामेव श्रवणयु- कायामेतहतं कार्य । समपि द्वादश्यां बुधयोगो नादर्तव्यः । यदा न प्राप्यते असं द्वादश्यां वैष्णवं कचित् । एकादशी तदो- पोप्या पापघ्नी श्रवणान्विता । इति नारदीयात् । एका- दशी यदा शुक्ला भ्रषणेन समन्विता । विजया सा तिथिः प्रोका भक्तानां विजयप्रदा । इति भविष्योत्तराच। नचात्र व्रतांतर. विधिः । श्रुतिकल्पनाप्रसंगात् । ततश्च श्रवणद्वादयुक्तप्रकारे- जैव दानादि कर्तव्यं । विवाधिकायामेकादश्यां विखायाः भ. वणयोगे तत्रैव श्रवणद्वादशीव्रतं कार्य । दशम्येकादशी यत्र सा नोपोप्या भवेत्तिथिः । श्रवणेन तु संयुका सा शुमा सर्वकामदा । इति वहिपुराणात् । येषां तवैकादशीव्रतासक्तिस्तेषां तं. प्रेण व्रतद्वयसिद्धिः । अन्येपामुपवासयं । यदा शुखाधिका द्वादशी दिनयेपि श्रवणयोगः पूर्वदिने चोदयकाले भवणा. भाषः तदोत्तरैव प्राह्या-उदयव्यापिनी प्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते। इति बृहन्नारदीयवचनात् । पूर्वोदयकालीनश्रवणयोगे तूक. विषये पूर्वव ग्राह्या । कृत्सकर्मकालव्यापिन्यां सनक्षत्रायां नि- र्णायकवचनानपेक्षणात् । यदा एकादश्युपवासद्धितीयदिने भव. । ।

·श्रवणद्वादशीव्रतकया। पयोगस्तदा शकेनोपवासद्वयं कार्य । एकादशीमुपोष्यैव दा- दशीमप्युपोषयेत् । न तत्र विधिलोपः स्यादुभयोवतं हरिः। इति भविष्योक्तेः। यस्त्वतीतवर्षे स्वीकृतभवणवादशीवत उपवासदयेऽसमर्थध भ्रमादुक्तविषये कतैकादशीवतः श्रवण- शादण्युपवासे सामर्थ्याभावमनुभवति स तु विहितपूजादाना- दिकं कृत्वा पारणं कुर्यात् ।-मावश्यां शुरूपसे तु नक्षत्र भवणं यदि । उपोज्यैकादशी तत्र द्वादश्यां पूजयेद्वरि । इति मात्स्यवचनात् । उपवासांगत्वेन प्राप्तपूजायाः पुनर्विधानस्यो- पवासकायें तद्विधिपरत्वौचित्यात् । एकादश्याः पूर्वमेताश- पुंसः उपवासद्वयसामर्थ्यनिर्णये श्रवणद्वादश्युपवास एवो- चितः । -उपोप्य द्वादशी पुण्यां वैष्णवःण संयुतां । एकाद- युद्भवं पुण्यं ततः प्रामोत्यसंशयं । इति नारदीयात् । इदं व व्रतं नित्यं काम्यं च । उपवासमकृत्वा तु नरो नरकमृच्छति । इति श्रवणद्वादशीप्रकरणे वामनपुराणात् ।-2णु राज- म्परं काम्यं श्रवणद्वादशीवतं । इति गौडनिबंधोदाहत. अथ पारणानिर्णयः। उमयांते पारणं मुख्यः पक्षः । तिथिनक्षत्रनियमे तिथिभाते च पारणं । अतोऽन्यथा पारणायां बतभंगमवामुयात् । इति हेमाद्रौ स्कान्दात् । अन्यतरांते गौणः पक्षः।-तिथिनक्षत्रसंयोगे उपवासो भवेचदा । पारणं तु न कर्तव्यं यावकस्य संक्षयः । इति तत्रैव नारदीयात् । यत्तु मदनरने-याः काचितिथयः प्रोक्ताः पुण्या नक्षत्र- संयुताः । अक्षांते पारणं कुर्याद्विना श्रवणरोहिणी । इति पर नात्केवलनक्षत्रांतपक्षो न युक्त इत्युक्तं तदसत् । भाते कुर्यात्ति- थेापात्यनेकवचनैर्जयंतीपारणायां विहितस्य केवलनक्षत्रांत- पसस्य पर्युदासासंभवात्।रोहिण्यंशे उभयांतपक्षमुस्यतात्पर्यस्य वर्णनीयत्वेन तत्साहित्येन श्रवणेऽपि तथैव वक्तुमुचितत्वात् । मतएव विष्णुरंखलयोगे पूर्वदिने तंत्रेण छतोपवासादयस्य परदिने नमत्राद्वादश्याधिक्ये नक्षत्रमात्रमतिकम्य द्वादश्यां पारणमुचितं । तथा सति प्रतश्यस्यापि सागुण्यात् । यदा तु तिथ्यपेसया नक्षत्राधिक्यं पारणदिने भवति तदा एकादशी- १ श्रवणःण. २ योगतः.

·१६४ म्मृतिकोस्तुमे । बनपारणायां द्वादश्या लंघन दोषाच्छवणद्वादशीव्रतपारणा- यास्नुभयांनन्यनगंत कर्तव्यन्वाद्विगंधप्रसक्तिः । तस्यां च सत्या- मेकादशीवनप्रकरणं हेमाघदानः--दशम्यामकभक्कम मांस- मैथुनर्जितः । इत्यादिवनरकादशीयनस्य त्रिदिनसाध्यन्वाय. गत्या पूर्वप्रवृतन्यानंत्रिणस्तंत्रमध्यपानिनया श्रवणद्वादशीव्रतं पुगेडाशवप्रसंगीति नंत्रिप्रमंगिनो विरोध तंत्रिणो बलवत्वेन द्वादश्यामेय पारणं कार्य । यदा नु एकादश्यामेव श्रवणयोगः न द्वादश्यां तदातरीत्यकादश्यामय यतयं तंत्रणानुष्ठिते पार- णादिने निःसंदेहं पारणानुष्टंया । एकादश्याः श्रवणयोगाभावे तु अनुष्टिकादशीवतम्य अन्यीकृतश्रवणद्वादशीवतम्य च पारणायां यद्यपि आभाकामिनपग्विनि श्रवणयोगो निषिद्ध. स्तथापि तन्मंकोचः श्रुनेश्च मध्ये परिवर्नमेनीन्युदाहनवचनेन बोध्यः । मोपि नाशमध्यभागान् द्वादश्याधिक्येन हादश्यां पारणामभयविषयः । द्वादश्यपेभया मध्यभागस्याधिक्ये तु साव. काशनिधान्मायकाश विधर्यलयन्वेन द्वादश्यामेव पारणमिति शयनीप्रकरणोन, एवं निर्णयो नुमंधेयः । इति पारणा- निर्णयः। (हेव श्रवणद्वादशीप्रसंगादन्या अपि महाडादश्यों लि- स्यते । ब्रह्मवैवर्ने -- उन्मीलिनी वजुली च पिम्पृशा पक्ष- वर्धिनी । जया च विजया चेय जयंती पापनाशिनी । बार- श्योऽटी महापुण्याः सर्वपापहग डिज । निधियोगेन जायंते चतनधापगस्तथा । नक्षत्रयोगात्प्रचलं पापं प्रशमयंति ताः । एकादशी तु संपूर्णा वर्धते पुनरेव सा । उन्मीलिनी मुनिश्रेष्ठैः कथिता पापनाशिनी । अत्र वर्धन इनि एकादशीवृद्धियुक्ता द्वादशीस्यों बोध्यः । द्वादश्योऽशाषिन्युपक्रमात् । -द्वादश्या- मुपवासस्नु द्वादश्यामेव पारणं । पंजुली नाम सा प्रोका दत्यायुनविनाशिनी । अरुणोदय माद्या स्थावावशी सकलं दिनं । मंते त्रयोदशी प्रातलिस्पृशा सा प्रकीर्तिता । मरुणोदयः सूर्योदयः।-एकादशी हादशीच राविशेष प्रयोदशी । महस्पृ. कदहोरात्रमिति पाने तिधित्रयस्सैकाहोरात्रप्रवेशेन त्रिस्स. शत्वातीतः ।-कुहराके यदा वृद्धि प्रयाते पसवर्षिनी। विहायैकादशी तत्र द्वादशी समुपोषयेत् । मत्र विहायेति भव- ·वामनजयंतीनिर्णयः । बडादश्यामिवोपवासहयासमर्थविषयं । पुण्यश्रवणपुष्यापरोहिल पीसंयुतास्तथा। उपोषिताः समफला द्वादश्योटो पृथक्पृथगिति। पत्र मासांतरगताया भपि भवणद्वादश्याः उक्तश्रवणद्वादशीव. देव निर्णयः । इतरनक्षत्रयुतासु तत्सूर्योदयादारभ्यापरस्योद. पपर्यतं नसत्रयोगो मुल्यः कल्पः । उपवासस्याहोरात्रसाध्य. त्वेन तथा सत्येव कर्मकालव्यामिलामात् सूर्योदयप्रभृत्यस्तमय- पर्यतत्वमनुकल्पः ।-प्रातः संकल्पयेद्विद्वानुण्यासवतादिकं । इति संकल्पकालव्याप्तिलामात् । नक्षत्रसाध्यवतेषु नक्षत्रस्यास्त. मयसंबंधन प्राशस्स्यप्रसिद्धेश श्रवणरोहिणीवत्स्वल्पकालस्य न. सत्रयोगस्य प्राशस्त्यज्ञापकशास्त्रांतरादर्शनाच । पारणे तु--.ति. थिनक्षत्रसंयोगे उपवासो यदा भवेत् । इत्यादि सामान्यवचनेभ्यः उभयांतेऽन्यतरांते वा । मत्र श्रवणद्वादशीव्यतिरिक्ताः काम्याः । एकादशी द्वादशीवतसंनिपाननिर्णय समयमाद्रौ- कादयुएवासवतं नित्यं हादश्युपायामवतं काम्यमन्यदेयति स्पष्टमभिधानात् । तथा निर्णयांतपि तत्रयोक्तं श्रवणद्वादशी व्यतिरेकेण द्वादश्यां यावजीविककाम्योपवामविधानमिति । उकं च दीपिकायां एवमभीएकाम्युपवसंदष्टी महाहादशीरिति। व्याल्यानं चैनद्विवरण अभीष्टं कामी तमनकामाभिलापीति । यनुहेमाद्रिणेवोदाहतं । -- द्वादश्योऽष्टी समास्याना याः पुरा. नविचक्षणः । नासामेकापि विहना हंनि पुण्यं पुगनं । इनि। तत्र विहत्यारंभोत्तरं विघ्नं प्रापितत्यर्थः । इत्यर्थस्य प्रतियो- गिसत्तासापेक्षस्वात् । तथासस्यत्र पूर्वोदाहनाया यावजीयिक- काम्यत्वोक्तः संभवान्।अत्राहुरभियुना अपि-अन्यासु महनीम्वृक्ष बुतासु द्वादशीषु च । दिने रात्री व तत्सत्यं मुख्यं विद्यदा तदा । ऋभयोगेऽपि पूज्यत्वं जयंतीवत्प्रचक्षते । तिथियुकास्व- संदेहः काम्या अष्टायपि विमाः । इति । इति प्रसंगान्महा- द्वादशीनिर्णयः। मस्यामेव भाद्रपदशुलडादश्यां वामनजयंतीव्रतं कार्यातत्र वामनोत्पत्तिमका श्रीभागवने-श्रीणायां चैव द्वादश्यां मु. हतेऽभिजिति प्रभुः । प्रहनक्षत्रताराचासत्रुस्तजन्म दक्षिणं । द्वादश्यां सविताऽतिष्ठन्मध्यंदिनगतो नृप । विजया नाम सा सफलदा.

·स्मृतिकौस्तुमे मोका यस्यां जन्म विदुहरेः । इति । यतु हेमाद्री-एकादशी पदा व स्थाच्छवणेन समन्विता । इन्युपक्रम्य-अथ काले पतिथे गते सा गुर्विणी भवत् । सुपुर्व नवमे मासि पुत्रं वामनरूपिणं । नि उक्या । एतन्सर्व समभवदेकादश्यां युधि- हिराति एकादश्यां वामनजन्मोतं । तत्रापि-दादश्यास्ते विधिः प्रोक्तः अवर्णन समन्धितः । इत्युपक्रमात्-पूर्वमेव समाल्याता द्वादशी श्रवणान्विता । इत्युपसंहाराष द्वादश्या एव तात्पर्य विषयत्वेन मुख्यत्वप्रतीतः। एकादशी यदा च स्यादि. स्वत्र यदाशदेन एकादश्या एवं श्रवणयोगस्य निमित्तत्वप्रतीतच मावश्याः श्रवणयोगाभाव श्रवणयुक्तकावश्याः अनुकल्पत्वेन वि. विपरत्वमस्त्यवतियोध्यातिथिद्वयपि नक्षत्रयोगाभावे तुद्वादश्या- मेवोपवासः । तस्या मुख्यत्वप्रतीतः । नक्षत्रयोगम्य प्राशस्त्या- र्थत्वात् । मध्याह्वव्यापिनी चयं तिथिनांह्या । मध्याहं जन्मवर्णन तस्यैव कर्मकालत्वात् । दिनहुये मध्याह्नव्यानी तव्याप्ती व एकादशीयुक्तैय प्राहा । एकादशी यदा च स्यादित्यादिसामान्य- बचनेभ्यः पारणा तु जयंतीवदेवोभयांतऽन्यतरांत वा कार्या । वामनायाlप्रदानमुक्तं भक्तिचंद्रोदय-ततः प्रभाते विमले माये दद्याविचक्षणः । नारिकलेन शुभ्रंण पश्चादेवं प्रपूजयेत् । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रांतं त्रिभुषनं यतः । गृहाणायं मया इतं वामनाय नमोनमः । इति । इति वामनजयंतीनिर्णयः । मस्यामेष राज्ञः शक्रध्वजोत्थापनं विहितं निर्णया- मृते मात्स्य-वादश्यां च सिते पक्षे मासि भाद्रपद तथा । शक्रमुग्थापयेद्राजा विश्वनक्षत्रसंयुजि । कन्याकं शुक्लद्वादश्यां विश्वादिससंयुजि । शकमुत्थापयेदेवं तहतं च महीपतेः । इति । विश्वाविऋक्ष बैश्वदेवमपाढानक्षत्रं । मस्यामष द्वादश्यां रात्री भगवरपूजां कृत्वा दधिवतं निवेच दुग्धवतं स्वीकुर्यात् । यत्र पायसादौ तद्रसोपलंभस्तदपि वर्ज- येत् नतु भ्यादि । प्रतविधिगतदुग्धादिशब्दस्य द्रव्यांतरपरत्वे मानाभावात्। यानि तु संधिन्यादिदुग्धानि दुएतया निषिद्धानि तचिपियवाक्येषु तुल्यन्यायतया दम्याचलाभेपि तारशदुग्धषि- कारत्वनिमित्तस्तद्विकाराणां यादीनां स्वतंत्र एवं नि- २ परमिस्येब.

·अनंतचतुर्दशीव्रतम् । १६७ देवः।-सीराणि यान्यभक्ष्याणि तद्विकाराशने दुधः । सप्तरात्रं व्रतं कुर्यात्प्रयत्नेन समन्वितः । इति शंखस्मृतः। प्रतं गोमूत्रयावकाशनं । इति दुग्धव्रतनिर्णयः । अथ चतुर्दश्यामनतव्रतं । तब तिथिौधे उदयानंतर. त्रिमुहर्तव्यापिन्यां कार्य-उदये त्रिमुहूर्तापि प्राह्यानंतमते तिथिः । इति माधवोक्तेः तथा भाद्रपदस्यांते चतुर्दश्यां द्वि. जोत्तम । पौर्णमास्याः समायोगे व्रतं चानंतकं चरेत् । इति निर्णयामृने भविष्योक्तेध । नव-मध्याहे भोज्यवेलायो समुत्तीर्य सरित्तटे । पदर्श शीला सा स्त्रीणां समूहं रकवा- ससां। चतुर्दश्यामर्चयंतं भक्या देवं पृथक्पृथक् । इति मध्याहे अनंतार्चनसंकीर्तनान्मध्याह्वव्यापिनी प्राोति शंक्यं । सामान्य- विशेषप्रवृत्तशास्त्रांतरविरोधे आर्थवादिकविधिकल्पनाया असं. मधात् । स्परविधेधावणात् । अन्यथा स्त्रीसम्हेनैवैतहतं कार्यमिति विध्युनयनापत्तेः। पूर्वाहे दैवादनुष्ठितस्यास्य व्रतस्य मध्यारोपि गौणकालतया स्वीकार्य इत्येतदर्थवादासिन्येत् । दिनयेपि पूर्वावव्यापित्वे पूर्वैव पाया । संपूर्णायां संदेहा- संभवात् । दिनद्वयेपि पूर्वाडकदेशव्यानौ परदिने कर्मकालपर्या- तव्यातिसत्वे परैव । अन्यथा पर्वैव मुल्यगौणकालोमयकाल- प्याप्तिलामात् । इति निर्णयः । अयानंतव्रतविधिः।--सानं कृत्वा नदीतीरे शुचिर्भूत्वा समाहितः । कृत्वा दर्भमयं शेषं फणासलकमंडितं । तस्यापतो रदं सूत्रं कुंकुमाकं सुशोभनं । चतुर्दशग्रंथियुकं संस्थाप्य व प्रपूजयेत् । ततस्तु मूलमंत्रेण नमस्कृत्य चतुर्भुजं । नवाघ्रपलवा- भासं पिंगभूश्मश्रुलोचनं । पीतांबरधरं देवं शंखचक्रगदाधरं । प्रसन्नवदनं विष्णुं विश्वरूपं विचिंतयेत् । ध्यानं । सहन । मागच्छानंत देवेश तेजोराशे जगत्पते । क्रियमाणां मया पूजा गृहाण पुरुषोत्तम । आवाहनं । पुरुपएवेदं । नानारसमायुकं कार्तस्वरविभूषितं । आसनं देवदेवेश गृहाण पुरुषोत्तम मासनं । पतावानस्या गंगादिसर्वतीर्येभ्यो मया प्रार्थनया तं। तोयमेत. सुलस्पर्श पाचार्थे प्रतिगृह्यतां । पाचं । त्रिपार्व। अनंता. नंतदेवेश अनंतगुणसागर । अनंतानंतरूपोऽसि गृहाणायै १ स्पष्टबिरोधस्सात्र.

·। । । १६८ स्मृतिकौस्तुमे नमोस्तुते । मर्थे । नमाद्विराळ० । गंगाजलं समानीतं सुवर्ष. कलशेऽस्थितं । आचम्यतां हपीकेश त्रैलोक्यव्याधिनाशन । माचमनीयं । वांछिनं कुरु मे देव दुष्कृतं व निवारय । कुरुष में दयां देव त्रैलोक्यातिभयापह । इति मधुपर्कः । अच्युता- नंतगोविंद प्रणतार्तिप्रणाशन। देहि मेच मनःसिदि बनामस्मर. पाखरे । इति पुनगचमनीयं । पंचामृतमंत्रः पंचामृतस्नानं । गंगा च गोमती चैव यमुना व सरस्वती । नदीनदसहस्राणि मानार्य तोयमुत्तमं । यन्पुरुषणः । अनंतगुणरताय विश्वरूप. धराय च । नमो माहात्म्यदेवाय अनंताय नमोनमः । बानं । संप० । पीतांबग्युगं देव मर्षकामार्थसिद्धये । मया निवेदितं मच्या गृहाण सुरमत्तम । वात्रयुग्मं । तस्माचहात्म० । दामो- र नमस्तेस्तु पाहि मां भवसागरात् । ब्रह्मसूत्र सोत्तरी गृहाण सुरसत्तम । यहोपवीतं । तस्माचक्षात्सर्वहुनऋचः श्रीखंरं चंदनं दिव्यं गंधाक्यं सुमनोहरं । विलेपनं सुरश्रेष्ठ प्रीत्यर्य प्रतिगृपना । गध। कटिसूत्रांगुलीयंन कुंडले मुकुट तथा। पनमालां कौस्तुमं च गृहाण सुरसत्तम । इत्यलंकाराः । नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेन । सर्वमंस्थिनिरूपाय अनंताय नमोनमः । अझनान् । अक्षयं बंधुपुत्रादि देहव्यवासयं मया । अक्षयान्सर्वकामांश्च अर्चितः कुरु मे प्रभो । नानापरिमलद्रव्यं । तस्मारवामजायंत० । माल्यादीनि सुगंधीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मयाहनानि पूजार्थ पुष्पाणि प्रतिगृह्यतां । पुष्पाणि । केचिदंगपूजां एनरिच्छति । यथा । मननायनमः पादौ पूजयामि । संकर्षणाय गुल्फो । कालात्मने जानुनी । विश्वरूपाय। अंधे० विश्वनेत्रायः कटिं० । मधुसूदनाय. मेदं० । पनामाय० नार्मिक । परमात्मने स्वयं । श्रीकंठाय. कंठं । सर्यालधारिणे बाह । हरये मुखं । वाचस्पतये. जिहां० । दामोदायक इंतान्० । केशवाय. ललाटं । कमलासनाय.शिरः । सर्वात्मने सोंग पूजयामि। चतुर्दश- नामभिःप्रंथिपूजा । विष्णुरनिस्तथा सूर्यः सहस्राक्षः पितामहः। दुः पिनाकी विनेशः स्कंदः सोमस्तथैव च । वरुणः पवनः पप्पी पसवो अंथिदेवताः । विष्णवेनमः । प्रथमग्रंथिपू० । मनयेन द्विती० सूर्यायाती०सहस्रार्चिचतु पितामहाय.

·। । अनंतचतुर्दशीव्रतपूजा। १६९ पंच.चंद्रायपष्ट पिनाकिने सत विशायम स्कन्दाब. नव०सोमाय. दशावरुणाय एका पवनायक दाद पृथिम्। प्रयो० वसुभ्यो चतुर्द० ॥ सहस्रनामभिः तुलसीदलसमर्पण यत्पुरुष । बनस्पतिरसो दिन्यो गंधाब्यो गंध उत्तमः। मायः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यतां । धूपं । ब्राह्मणोस्य० । घृतवर्ति- समायुक्तं वहिना योजितं मया । दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्य- तिमिरापह । दीपं । चंद्रमामनसो० । नैवेचं गृह्यतां देव भक्ति मे खवलां कुरु । ईप्सितं च वरं देहि परत्र च परांगति । नैवे। माचमनीयं । गंधकर्पूरसंयुक्तं कसूर्यादिसमन्वितं । करोदर्तनकं देव गृहाण पुरुपोत्तम । करोबर्तनं । इदंफलं. फलं । पूगी- फलसमायुक्तं सकर्पूरं मनोहरं । भत्या दत्तं मया देव तांबूलं प्रति. गृह्यतां । तांबूलं । हिरण्यगर्भ०। दक्षिणां। चंद्रादित्यौच धरणि- विपुदमिस्तथैव च । त्वमेव सर्वज्योतीपि आर्तिक्यं प्रतिगृखतां । भियेजात इति नीराजनं । नाभ्याआसी। अनंत कामान्मे देहि सर्वकामफलप्रद । अनंताय नमस्तुभ्यं पुत्रपौत्रप्रवर्धन । अनं- ताय नमस्तुभ्यं सहनशिरसे नमः । नमोस्तु पमनाभाय नागा. धिपतये नमः। नमस्कारः । समास्या। यानिकानि च पापानि प्रदक्षिणा । योनेति । हस्ते पुष्पाणि संगृह्य मंत्रमेतमुदीरयेत् ॥ नमस्तेदेवदेवेश नमस्ते गरुडपज । नमस्ते पुंडरीकाक्ष नमस्ते अमरप्रिय । नमस्ते कमलाकांत वामुदेव नमोस्तुते। इति पुष्पां- जलिः । अनंतः सर्वकामानामधिपः सर्वकामदः । प्रतेनानेन सुप्रीतो भवत्यिह सदा मम । इति प्रार्थना । अनंतगुणरसाय विश्वरूपधराय च । सूत्रप्रंथिपु संस्थाय अनंताय नमो नमः । इति जीर्णदोरकं कलशे निधाय । नवदोरके वक्ष्यमाणा विष्ण्या- दिप्रंथिदेवताःसंपूज्य । नमस्ते इति नन्वा । संसारेत्यादाय-अनंत संसार इति पुमान्दक्षिणहस्ते कधीयान् स्त्रीतु वामे इति कमः । नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर । सूधप्रंथिषु संस्थाय अनंताय नमोनमः । संसारगारगुहासु मुर्ख विह पांछंति ये फुरु- फुलोद्भव शुद्धसत्वाः । संपूज्य च त्रिभुवनेशमनंतदेवं बभंति दक्षिणकरे वरदोरकं ते । नूननदोरकप्रहणं । मनंतसंसार- महासमुद्र मनं समभ्युदर वासुदेव । मनंतरूपे विनियोजयस्व मनंतस्त्राय नमोनमस्ते । विष्णुरनिस्तथा सूर्यः बाबासः ।

·स्मृतिकोन्तुमे पितामहः । दः पिनाकी विमेशः स्कन्दः सोमस्तथैव च । बरुणः पवनः पृथ्वी वसवो प्रथिदेवनाः । एतथिपूजनं । प्रामाणपूजा कन्या वायनं पचात् । पकानं फलसयुकं सघृतं दक्षिणान्वितं । हिजवर्याय दास्यामि व्रतसंपूर्तिहेतवे । मनंतः प्रतिगृवाति मनंतो पदाति च। अनंतस्तारकोमाभ्यामनंताय नमोनमः।इति वायनदानं । जीर्णदोरकपूजाने-म्यूनातिरिकानि परिस्फुटानि यानीह कर्माणि मया कृतानि । सम्याणि चैतानि मम समस्त प्रयाहि तुष्टः पुनरागमाय । इति समापनं । संवत्सरहतां पूजां संप्रगृह्य मया प्रभो । बजेदानीमनंत त्वं विष्णुलोकं यच्छया । गच्छगच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमे. श्वर । पत्र प्रसादयो देवाला गच्छ जनार्दन । इति तद्विसर्जनं । अथ कथा। सूत उवाच । पुगनु जाह्नवीतीरे धर्मो धर्मपरा. यणः । जरासंघवधार्थाय राजसूयमुपाक्रमत् । कृष्णेन सह धर्मामी भीमार्जुनसमन्वितः । यज्ञशालामकुरुत नानारतो- पशोभिताम् । मुक्ताफलसमाकीर्णामिंद्रालयसमप्रभा । यहार्य भूपतीसम्समानिन्ये प्रयत्नतः । गांधारीतनयो राजा तत्र. कुरुनंदनः । दुर्योधन इति म्यातः ममागच्छन्मलालयं । या दुर्योधनस्तत्र प्रांगणं जलसंनिभं । ऊर्वकंचुकमावृत्य नयागच्छच्छनैः शनैः । स्मिनवकाः लियः सर्वा छोपवादि. बरांगनाः । ततो गास्थलधिया जलमध्ये पपान सः । पुनः सर्वे नृपाचैव अपयस तपोधनाः । उपहासं प्रचकुस्ता द्रौपचादिसुलोचनाः । महाराजाधिराजोऽसौ महाकोषसम. स्वितः । विनिर्गस्य स्वकं राज्यं मातुलेन वृतो नृपः । तमिकाले तु शकुनिः प्रोवाच मधुरं वचः । राजन्प्रतिक्रिया- मस्य मुयुको कथयामि ते । मुंब मुंच ततः कोपमने कार्य हि वर्तते । पूतोपक्रमणेनैव सर्वराज्यमवाप्स्यसि । तस्मादुतिष्ठ गच्छवः सत्रस्य सदनं प्रति । तपेन्युक्या महाराजा समागस्य मनालयं । विनिर्वयं मसं सर्वे नृपा जग्मुः स्वकं पुरं । ततो दुर्योधनो राजा समागस्य गजाइयं । भानीय पांडपुषांब धर्म- भीमार्जुनाम्परान् । पूनारंभ प्राकुरुत जितं राज्यं स तत्क्षणात् । पूतेनैव जिताः सर्वे पांडवा वीतकल्मपाः। ततोऽरण्यांतरे गय बतेते वनवारिणः। ततो वृत्तांतमाकर्ण्य भ्रातृभिः सह पांरवं । ।

·अनंतचतुर्दशीबतकया। १.१ युधिष्ठिरं द्रषुकामः श्रीकृष्णः स्वयमागतः । सूत उवाच । मरण्ये वर्तमानास्तं पांडवा दुःसकर्शिताः । रुणं रहा महात्मानं प्रणिपत्येदमब्रुवन् । युधिष्ठिर उवाच । म दुःखीह संजातो भ्रातृभिः परिवारितः । कथं मुक्तिर्वदास्माकमनंता- दुःखसागरात् । श्रीरुप्ण उवाच । अनंतनतमस्त्येकं सर्वपाप- हरं शुभं । सर्वकामप्रदं नृणां स्त्रीणां चापि युधिष्ठिर । शुरूपले चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे भवेत्। तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । युधिष्ठिर उवाच । कृष्ण कोयं त्वयाल्यातो योऽनंत इति कीर्तितः ।कि शेषनाग आहोस्विदनंतस्तक्षकः स्मृतः । परमात्मावानंत उताहो ब्रह्म उच्यते । क एपोऽनंतसंबो तथ्यं मे हि केशव । श्रीकृष्ण उवाच । अनंत इत्य पार्य मम अपं निबोध तत् । आदित्यादिग्रहाचारायः काल उपपद्यते । कलाकाष्ठामुहूर्तादिदिनरात्रिशरीरवान् । पक्षमासर्तुवर्षादियुग. कल्पव्यवस्थया । योयं कालो मया स्यातः सोऽनंत इति कीर्तितः। सोहं कालोऽवतीर्णोत्र भुवो भारापनुत्तये । दानवानां विनाशाय वसुदेवकुलोद्भवं । पार्थ मां विश्वनंतं त्वं रुणं विष्णु हरिं शिवं । ब्रह्माणं भास्करं शंषं सर्वव्यापकमीश्वरं । मनादि- मध्यनिधनं त्रिगुणातीतमव्ययं । विश्वरूपं महाकायं सधि- संहारकारकं । विश्वरूपमनंतं च यस्मिनिंदाचतुर्दश । बसको द्वादशादित्या रुदा एकादशापि च । सप्तर्षयः समुद्राम पर्वताः सरितो द्रुमाः । नक्षत्राणि दिशो भूमिः पातालं भूर्भुवादि च । मा कुरुष्वात्र संदेहं सोऽहं पार्थ न संशयः । प्रत्ययाय मया रूपं धातुस्तव व दर्शितं । युधिष्ठिर उवाच । मनंतवतमाहात्म्य विधि अहि विदांवर । किं पुण्यं किं फलं चास्य किं दानं कस्य पूजनं । केन चादी पुरा चीर्ण मत्य केन प्रकाशितं । एतत्सवि- स्तरं कृष्ण ब्रह्मनंतमतं प्रभो । श्रीकृष्ण उवाच । मासीत्पुरा कृतयुगे सुमंतुनाम वै द्विजः । वसिष्ठगोत्रे चोत्पन्नः मुरूपांस भूगोः सुतां । दीक्षानानी चोपयेमे गृह्योकविधिना सतः । तस्याः कालेन संजाता दुहितानंतलक्षणा । शीला नाम सुशीला सा ववृध पितृवश्मनि । माता च तस्याः कालेन ज्वर. पाहेन पीडिता । विननाश नदीतोये सती स्वर्गपुरं ययौ । सुमंतुस्तु ततोऽन्यां वै धर्मपुंसः मुतां पुनः । उपयेमे विधानेन ।

·१७२ म्मृतिकौस्तुभे । कर्कशां नाम नामतः । दुःशीलां कर्कशां चंडी नित्यं कलहका- रिणीं । सापि शीला पितुर्गेहे गृहार्चनरताऽभवत् । कुज्यस्तं- मांगनद्वारपेहलीतोरणादिषु । चतुरंगकवर्णैस्तु नीलपीतसिता- सितः । स्वस्तिकः शंखपरैश्च अचंयंती पुनः पुनः । पित्रा रश मुमंतेन स्त्रीचिता यौवने स्थिता । कसै देया मया कन्या विद्यायैवं सुदुःखितः । एतस्मिन्नंतरे काल मुनिवेदविदां वरः । कन्यार्थी चागतः श्रीमान् कोहिन्यो ब्राह्मणोत्तमः । रूपयौवन- संपनः सुमंतुं प्रत्यमापन । सर्वलक्षणसंपनां त्वदीयां कन्यका वृणे । पिता ददौ मुनींद्राय कौडिन्याय सुभे दिने । गृह्योक- विधिना पार्थ विवाहमकरोनदा। निवत्याद्वाहिकं कर्म प्रोक्त. वान्धर्कशां दिजः । किंचिहायादिकं देयं जामातुः पारितोषिकं। तछुन्या कर्कशा कुद्धा प्रोत्सायं गृहमंडनं । पेटायां मुस्थिर पया माह मो गृह्यतामिति । भुक्तावशिष्टचूर्णेन पाथेय च बकार सा। कौडिन्योऽपि विवानां पथि गच्छन्शनैः शनैः । शीलां सुशीलामावाय नवोढां गारथेन हि। मध्याहे भोज्यवे- लायां समुत्तीर्य सरितटे । ददर्श शीला सा श्रीणां कदवं रक- वाससां। चतुर्दश्याम यंतं भक्या देवं पृथक पृथक् । उप- गम्य शनैस्तत्र पप्रच्छ स्त्रीकदंपकं । आयाः किमतन्मे व्रत किंनाम प्रतमीशं । ता ऊचुर्योषितस्तांतु शीलां शील. विभूषणां । त्रिय ऊचुः । अनंतमतमतद्धि व्रतेनंतस्तु पूज्यते । सामवीदहमप्यतत्करिष्ये प्रतमुत्तमं । विधानं काशं चात्र किं दानं कस्य पूजनं । त्रिय ऊचुः । कुर्यात्पूजां सरितीरे सदानंतस्य तृत्तमा । गोचर्ममा संलिप्य मंडलं कारयेच्छुभं । तन्मध्ये स्थापयेत्कुममवणं धातुमन्मयं । तत्र पात्रं न्यसे मं राजतं ताम्रवंशजं । पूजयेत्तत्र देवशं सदानंतफलप्रदं । सूत्रैरा- रममितः समतुशमिरावृतं । चतुर्दशप्रथिभिस्तु सम्यवृत्तैः सुनिर्मितैः । कुंकुमादिभिरक्तं च गंधापरयेमुभैः । ततः प्रस्थस्य पकाचं पुनाम सघृतं च तत् । अर्धे विप्राय दातव्यम- र्धमात्मनि भोजनं । ततस्तं दक्षिणे पुंसांस्त्रीणां वामे करे न्यसेत् । अनंतसंसारमहासमुद्र मझं समभ्युखर वासुदेव । अनंताप विनियोजयस्व अनंतस्त्राय नमोनमस्ते । मनेन दोरकं पड़ा कयां भुत्वा हरेरिमां । भुक्त्वा बांते बजेदेश्म शीले प्रोऊ ·। अनंतचतुर्दशीव्रतकया। अतं तव । श्रीकृष्ण उवाच । एतच्छ्रुत्वा प्रतं शीला करे पदा मुदोरकं । पायेयशेषं विप्राय दत्वा भुक्त्वा तथैव च । स्त्रीभिरनुशाता ताः प्रणम्य पति ययो । ततो जगाम सारा गोरथेन स्वमाभमं । भर्ना सहव शनकैः प्रत्ययस्तरक्षणादभूत् । तेनानंतप्रभावेण बहुगोधनसंकुलं । इतस्ततः मिया युकं धन- धान्यसमाकुलं । माकुलं व्याकुलं चैव सर्वत्रातिथिपूजनैः । पेटामुदाट्य तं दृष्ट्वा महत्कौतूहलं गता । मम मात्रा करया व नित्यं वै क्रोधशीलया । भनियोगात्क्रोधेन प्रोत्साय गह- वित्र । स्वस्तिकं पप्रशंखादि पेटायां निहितं रुपा । ततः सर्व यथावर्ण रबानि कनकादि च । मनंतकृपया तस्याः प्रत्यक्ष त- क्षणादभूत् । सापि माणिक्यकांचीभिर्मुकामणिविभूषिता । दिव्यवासमायुक्ता सावित्रीप्रतिमाभवत् । कदाचिदुपविरेन दृष्ट्वा बद्धं तु दोरकं । शीलाया हस्तमूलानु आक्षेपात्रोटितो रुपा। कोनंत इति जल्पेन ध्रुवता तेन पांडव । तया निवारितेनापि साहसं दुकतं कृतं । सितो ज्यालाकुले वहौ हाहाकत्या प्रधा- विता । शीला गृहीत्वा तत्सूत्र क्षीरमध्ये समाक्षिपत् । तेन कर्मविपाकेन तस्य श्रीः संक्षयं गता । गोधन तस्करैनीतं पर दग्धं गतं वसु । यथैवागतं गेहे तत्तथैव गतं गृहात् । स्व. जनः कलहो नित्यं मित्रैः सह विरोधनं । न कधिददते लोके तेन साकं युधिष्ठिर । शरीरेणाभिसंततो मनसाप्यतिदुः- खितः । निर्वेदं परमं प्राप्तः कौडिन्यः प्राह तांत्रियं । की- डिन्य उवाच । शील जानासि किं पापं यस्मादेतदतं मम । धनधान्यादिकं सर्वे यदि जानासि तद । शीलोवाच । प्रायो- ऽनंतकृतो दोपो जातो भर्तन संशयः । अनंताक्षपदोपेण दा- रियं पतितं गृहे । ततो जगाम कीहिन्यो निवेदहानं वनं । ध्यायंस्तु मनसानंतंक स्यामीति केशवं । तं निरशनं कृत्वा ब्रह्मचारी हरि अपन् । विलोकयन्यया पार्थ सोऽरण्यं जनवर्जिनं। तत्रापश्यन्महाचूनं पुप्पितं फलितं मं । बर्जितं प. सिसंघातः कृमिकोटिसमाकुलं । तमपृच्छद्विजोऽनंतःकरएस्ते महाद्रुम । तमूचे सूतवृक्षोऽथ नानंतो वीक्षितो बिज । एवं निराकृतस्तेन गां ददर्श सवत्सकां । राणमध्ये प्रधावन्तीमितभे- तब परिव । सोऽप्रवीरनुके यहि यवनंतस्त्वयेक्षितः । गौर- ·१७१ स्मृतिकौस्तुमे वाखाय कौडिन्यं नानंतं वेश्यहं हिज । ततो वजन्ददर्शानं वृषम शाहले स्थितं । तमपृच्छप गोस्वामिन्रोऽनंतः कति. त्वया । वृषभस्तमुवाचेदं नानंतो वीक्षितो द्विज । ततो प्रजन्द- दर्शा रम्यं पुष्करिणीद्वयं । अन्योन्यजलकल्लोलैवींचीपर्यतसं- कुलं । छनं कुमुमकहारैः कुमुदोत्पलमंडितं से- वितं भ्रमहसैचक्रवाकर्षकैस्तथा । ऊचे बृनं द्विजोऽनंतो भव. तीभ्यां यदीक्षिनः । ते उचतुः पुष्करिण्यौ नानंतो वीक्षितो द्विज । ततो प्रजन्ददर्शा गर्दर्भ कुंजरं नया |नावपृच्छद्विजो- ऽनंतो भवयां नोपलक्षितः । तावूचतुर्नेशिनोऽसावनंतो हिज- सत्तम । तस्मिन्क्षणेऽथ विप्रोसो निर्विणः समजायत । तस्मि- जय मुनिर्विण्णे कौडिन्य ब्राह्मणोनमे । कृपयानंनदेवोऽपि प्रत्यक्षः समजायत । वृद्धबामणरूपेण इन पहील्युवाच तं । प्रवेशयामास गुहां गृहीन्या दक्षिणे करे । स्वां पुरी दर्शया. मास दिव्यनारीनरंयुनां । तम्यां निविष्टमात्मानं परसिंहासने शुमे । पावस्थरांनराकाजगदागमाशोभितं । दर्शयामास विमाय पूर्वोक्तं विश्वरूपिणं । कौस्तुभेन विराजंतं वनमाला- विभूषितं । तं दृष्टा देवदेवेशमुवाच परया मुदा । कौडिन्य उवाच । पापोह पापकर्मा पापात्मा पापसंभवः । प्राहि मां पुंडरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत । नमो नमस्ते देवेश नमस्ते पुरुषोत्तम । स्वनामस्मरणात्पापं यच्छेषं नः प्रणश्यतु । मध में सफलं जन्म जीवितं च मुजीवितं । यतवांघ्रियुगांभोजे म. सूर्ण भ्रमरायते । तच्छुत्वानंतदेवोऽपि दी नसै वरत्रयं । दारिद्यनाशनं धर्म विष्णुलोकं सनातनं । प्रतिगृह्य वरान्वितः मारः प्रत्युवाच । कौडिन्य उवाच । कथनः को वृषः का गौः किं तत्पुष्करिणीयं । कः बरः कुंजरः कोसौ वृखबामण एव । मनंत उवाच । स चूनवृक्षो विमोऽभूमिछान्वै वेद. पारगः । विधा न पत्ता शिष्येभ्यस्तेनैव तरुतां गतः । सा गौर्षसुंधरा रश पूर्व या बीजहारिणी । स ईमो कृपभोरटो लुभो योऽसौ पुराऽभवत् । यत्स्वसभ्यां पुरा दत्तं अमर परस्परं । धर्माधर्मव्यवस्थानं तब पुष्करिणीयं । बरः को. पस्त्वया रो येन तदुष्कृतं कृतं । धर्मदृषकता यस्य पूर्वमा- सीस कुंजरः । बामणोऽसावनंतोऽहं गुहा संसारगहरं । - ·अनंतचतुर्दश्युधापनं । १७५ इत्युकं ते मया सर्व वित्र गच्छ पुनर्गृहं । परानंतवतं नत्र नववर्षाणि पंच च। ततस्तुष्टः प्रदास्यामि नाक्षत्र स्थानमुत्तमं । मार्यया सह धर्मान्मा भुक्या भोगान्मनोरमान् । पुत्रपौत्रस- मायुक्तस्ततो मोलमवाप्स्यसि । श्रीकृष्ण उवाच । इति दत्वा वरं देवस्तौवांतरधीयत । कौडिन्योऽप्यागतो गेहं बभार प्रतमुत्तमं । प्रतस्यास्य प्रभावेन तम्य श्रीः सर्वतोमुखी । शी- लया सकलाम्भोगान्पुत्रपौत्रसमन्धितः । मुक्या जगाम म स्वर्ग नक्षत्र व पुनर्वसुः । कल्पस्थायी च संभूनो दृश्यते प्रज्वलमिव । अनंतवतधर्मेण सम्यक चीर्णेन पांडष । एतते सर्वमाल्यातं प्रतानामुत्तमं प्रतं । यत्कृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । एतच्छुत्वापि मनुजैर्लभ्यते वांछितं फलं । ये नु वंति सततं वाच्यमानमिदं व्रतं । सर्वपापविनिर्मुक्ता या- स्यंति परमां गति । तमात्कुरुप्प राजेंद्र प्रतमेतभावहं । संसारगहरगुहासु सुखं विहां वांछंति ये कुरुकुलोद्भव गुद्धसत्वाः । संपूज्य च त्रिभुवनेशमनंतदेवं बभंति दक्षिणकरे वरदोरकं ते । इति श्रीमविप्योत्तरपुराणे अनंतव्रतकथा स. माता। मय हेमाद्विमदनरसापुदाहनभविष्योत्तरोतोधापनप्रयोगः । प्रते परिपूर्ण अपूर्णे वा मस्यामेव चतुर्दश्यां कृतमानादिनित्य- कियः प्रातरेकमकतं संकल्प्य नयां तीर्थातो वा सर्वोपधैः सर्वगंधेस्तिलकल्कैरामलकै मात्वा नानांगतर्पणं कृत्वा गृहमा- गस्य गणपतिपूजनपुण्याहवाचनमातृकापूजननांदीभावाचार्य- बिग्वरणानि कृत्या आचार्यादीम्वत्रकुंडलादिभिः पूजयेत् । मत भाचार्यः यदा संस्थितमिति मंत्रेण सर्पपान्विकीर्य शुचीव इति याभूमि प्रोल्य तस्यां गुरमृदा मंडपमध्ये चतुरखां वेदी कृत्वा तत्र पंचवणेः सर्वतोभद्रमालिल्य तत्र सर्वतोभद्रदेवता आवाज पूजयेत् । तदिन्यं हेमाद्री स्कांदे--प्रागुदी- च्यायता रेवाः कुर्यादेकोनविंशतिः । मंत्रिपदः कोणे शृंखला: पंचमिः पदैः । एकादशपदा बल्ली भद्रं तु नवमिः पदैः । चतुर्विशत्पदा वापी परिधिविशतिः पदैः । मध्ये पोरशमिः कोष्टैः पप्रमष्टदलं स्मृनं । श्वेतेंदुः शृंखला कृष्णा बल्ली नीलेन पूरयेत् । महारुणा सिना वापी परिधिः ·स्मृतिकोस्तुमे पीतवर्णकः । बाह्यांतरदलश्वेता कर्णिका पीतवर्णिका । परि- ध्यावेरितं पनं पाहो सत्वं रजस्तमः । तन्मध्ये स्थापयेदेवासा- पांच मुरोत्तमान् । इति । प्रतिकोणं त्रिमिलिमिः पदैः श्वेतवर्णपूरितः मंडेदवः कार्याः ।तदंतर्वतिपदप्रभृतिभिः पंचमिः पर्दः परिधिकोणपयतं क्रमेण कृष्णवर्णः शृंखलाः कार्याः । श्रृंखलायाः पक्षद्वये बंदुसलमपदयं तदधस्तात्पंचपंच हि. पदानि परिधिपर्यतं नीलवर्णेन पूग्यत्ते घट्यो। वल्लयामूलपदपं- किगतानि पंचपदानि तदधस्तनपंक्तिगतानि त्रीणि तदध- स्तनपंक्तिगतमेकं बल्लीसंलग्नं चैतानि नव रकेन पूरयेत। एवं कोणचतुएयेपि भद्रश्यांतवर्तिवल्लीद्वयांतर्वर्तिपरिधिमा- च्यादिविकचतुष्टयेपि चतुर्विशतिधनुर्विशतिः पदान्यवशि- शानि भयंति ता वाप्यः श्वेतन पूरणीयाः । श्रृंखला बल्लीवा- प्यंतसंलग्नविंशतिपदानि पीतवर्णेन पूरणीयानि स परिधिः । परिधिमध्ये पोडशपदभुवि बायांतरभागययुताएदलवेरितक- णिकां पीतनापूर्य दलानां बाह्यांतरभागी विभिन्नश्वेतवर्णाभ्यां पूरणीयौ। मंडलाहिः समंतात्परिधित्रयं कार्य । तत्कमेण खे. तरतरुणैः पूरयेत् । एवं चतुर्विशत्यधिकशतत्रयपदानि पूरितानि भवंति ।-भद्रं नवपदं तस्य निभलं पीतपूरितं । तेषां मध्ये तु कोष्ठानां विंशतिः कृष्णपूरिताः । परिधिः स तु विय इति । रेखात्रयं तु पुरतः कर्तव्यं यत्रतो दुधैः । तमो रजः सत्वमिति क्षेयं वर्णत्रयं विह । इति च ग्रंथांतरे। अन्पष-प श्वेतं च रकं च क्रमो वष सुदुर्लभः । इति विशेषः । तत्रापि अंतर्भागेषु रकं बहिभांगेषु श्वेतमिति म्य- वस्था । ग्रंथांतरे तु संपूर्ण पने श्वेतरकयोर्विकल्पः । शुक्र वा यदि वा रकं पनं कार्य सुशोभनं । इत्युक्तः । परे तु सप- रिधिपप्रसंबंधिशत्पदेषु कोणचतुएये त्रिपदाम्बरेंदन करवा शिएचतुर्विशत्पदात्मिका वाप्येष कार्या । वापीयं च पीतेनैव पूरणीया ।-चतुर्विशत्पदा पापी पडिशच्छेपमुच्यते । . दुस्ता कर्तव्यो मध्ये वापी प्रकल्पयेत् । सर्वतोभद्रनामैत- मंडलं शंभुनोदितं । वैष्णषेषु व्रतेवेतत्कर्तव्यं तु प्रयनतः। इति शानात् । पापी पीता प्रकर्तम्या पंचवर्णमिदं स्मृतं । इति वचनाचेत्याहुः । मतम वैष्णवमतोचापने पंचवापीकमेव ·ब्रह्मादिमंडलदेवताः । १७७ । सर्वतोभद्रं कार्य । वापीचतुझ्यवेष्टिताएइलात्मकं तत्प्रकृत्य पठि- तस्य सर्वमते समुदिष्ट सर्वतोभद्रमंडलमिति वचसः वैष्णव. भिषस्थले सावकाशत्यात् ।-कारयेन्सप्तधान्यैर्वा वर्णरूप. शोभितं । इति तद्वर्णधान्यानां पिएकानां च विकल्प इत्याहुः । इति सर्वतोभद्र। ब्रह्मादिमंडलदेवनावाहनं । मध्ये ब्रह्माणं । ब्रह्मज. जानंबामदेवो ब्रह्माविषुए ॐ ब्रह्मजज्ञानं ० । मध्ये ब्रह्मणे सा- युधाय सशक्तिकाय आवाः ॥ उत्सरे सोमं। आप्यायस्व गोतमः सोमो गायत्री । आप्यायस्व. सोमाय गदाहस्ताय सशक्तये ।। ईशान्यां ईशानं । अभिवाशुनःशेप ईशानो गायत्री । अ. मित्वा० । ईशानाय शूलहस्ताय सशक्तये॥ प्राच्यामिद्रं । ई- इंबो मधुछंदा द्रो गायत्री । द्रवोवि० । इंद्रायवग्रहस्ता यस ॥ आनेय्यामग्निं । अनिंदनं कायोमेधातिधिरनिर्गायत्री। मप्रिदूतं० । अग्नये शक्तिहस्ताय० ॥ याम्यांयमं । यमायसोमं वैवस्वतो यमो यमोऽनुष्टुप । यमाय सोमं० । यमायदंडह- स्ताय० ॥ नैर्ऋत्यां निति । मोषुणोघौरः कण्वो नितिर्गा- यत्री । मोषुणः परा निर्वतये खगहस्ताय ।। प्रतीच्यां वरुणं । तस्थायामिशुनःशेपो वरुणलिएए । तत्वायामि० । घरुणाय पाशहस्ताय ॥ वायव्यां यायुं । वायो शतं वामदेवो वायुर. नुपुप् । वायोशतं । वायवे ध्वजहस्ताय ॥ वायुमोममध्ये अष्टौ बसन् । उमयामोत्यस्य यसिष्ठो वसवस्सिएप । ज्मयात्र० ।अ. प्रवसुभ्यः सायुधेभ्यः सशक्तिकेभ्यः। ध्रुवं० अध्यरंसोमं अपः० अनिलं० भनलं० प्रत्यूषं प्रभासं० ८ ॥ सोमेशानयोर्मध्ये ए- कादश रुद्रान् । मारुद्रासः श्यावाश्व एकादशरुदा जगती। आरुद्रासः० । एकादशरुद्रेभ्यः शक्तित्रिशूलपिनाकहस्तेभ्यः । वीरमदं० शंभुं. गिरीशं० महायशसं. अजं० पिनाकिनं० अहिईन्य० कपालिनं. दिशांपति. भग० भुवनाधीशं ११ ॥ शानेंद्रयोमध्ये द्वादशादित्यान् । त्यानुमत्स्यो द्वादशादित्या गा- यत्री। त्यानुक्षत्रियान्० शाद. सायुधेभ्यःसशक्तिकेभ्यः। मरुणं. सूर्य० बेदांगं. मानू. ई. रवि० गभस्ति. यमं स्वर्णरे- तसं० दिवाकरं मित्रं विष्णुं० १२ ॥ दाण्यामध्ये अश्वि- नौ । मश्विनावर्तीराहगणो गोतमोश्विनाबुणिक् । अश्विना- ।

·१७८ स्मृतिकौस्तुमे वर्ति । मश्विभ्यांनमः अश्विनी आवा० ॥ अनियमयोर्मध्येबि- श्वान्देवान् । ओमासो मधुच्छंदाविश्वेदेवा गायत्री । मोमास- भर्षणीधृतः । विश्वभ्यो देवेभ्यः सायुधेभ्यः ॥ यमनि- अंत्योमध्य समयक्षान् । अमित्यं वामदेवः सप्तयक्षामष्टी। अभियंदवं० । समयक्षेभ्यः सायुधेभ्यः ॥ नितिवरुपयो- मध्ये सीन् । आयंगौः सापराही सपा गायत्री । आ- यंगी । सभ्यः सायुधेभ्यः ॥ वरुणवाय्वोमध्ये अप्सरसः । अप्सरसामैतसऋष्यभंगोगंधर्वाप्सरसोनुष्टुप् । अप्सरसां० । गंधर्वाप्सगेभ्यः सायुधाभ्यः ॥ वायूत्तरयोर्मध्ये रुद्रान् । क- इंद्रायेतिकाण्योरुद्रोगायत्री कदुदाय । रुदेभ्यः सायुधेभ्यः । वायुसोमयोर्मध्ये रुद्रादिगणान् सोमेंद्रयोः स्कंदं । कुमारं माता कुमारखिएप । कुमारंमाना. कुमारायसायुधाय || ब्रह्मसो- मयोमध्य नंदीश्वरं । ऋषभं वैराजो ऋषभोनुष्टुप् । अपभं- । नंदीश्वराय शूलहस्ताय ॥ ब्रह्मशानयोमध्ये दक्षादि सप्तगणान् अदितिलोक्यो गृहस्पतिदक्षोनुएए । अदितिर्वजनिष्ट दक्ष दक्षादिभ्यः ॥ प्रोद्रयोमध्ये दुर्गा । तामनिवर्णा सौमरि- दुंगात्रिष्टुप् । तामग्निवर्णो । दुर्गायै अभयवरदपाशांकुशा- स्तायै ॥ तत्रैव विष्णुं । इदं विष्णुर्मेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री । इदं विष्णुर्विः । विष्णवे शंखचक्रगदाधराय ॥ ब्रह्मानिमध्ये स्वधां। उदीरतां शंः स्वधा त्रिपुर । उदीरतां पितृभ्यः स्वधास- हितभ्यः ॥ प्रमयमयोर्मध्ये मृत्युं । परं मृत्योः संकुसुको मृन्युनिष्टुप् । परंमृस्यो• मृत्यवे सायुधाय० ॥ प्रमनिर्भ- तिमध्ये गणपति । गणानां त्वा गृत्समदो गणपतिर्ज- गती । गणानां त्वा० । गणाधिपतये पाशांकुशाभयवरदहस्ताय । अपवरुणयोमध्ये अपः । शनोदेवीरांबरीपः सिंधुदीप भापो गायत्री । शंनोदेवी० । अद्भयः सायुधेभ्यः ॥ प्रमवायुमध्ये मरुतः । मरतोयस्यराहगणो मरुतो गायत्री । मस्तो यस्य । मरुद्भपः समगणसहितेभ्यः ॥ ब्रह्मणः पादमूले भूमि । सोना- मेधातिथि मिर्गायत्री । स्योनापृथिवि० । भूम्यै सायुधायै । तत्रैव गंगापाः सरितः । इमंमे गंगे सिंधुभित्रैयमेधा नयो जगती । इममेगंगे । गंगाभ्यः सायुधाभ्यः ॥ ब्रह्मणः पादरले १ तमाशान गानम ईशाना जगती पाठ. २कुशिने. ।

·अनंतचतुर्दश्युपापनं । समसमुद्रान् । मजयोगा हिरण्यस्तूपः समसमुद्रालिएप् । अज- योगा मजयः । लवणादिसप्तसमुद्रेभ्यः । तदुपरि मेरवे नमः इति मेहं । ततो मंडलाहिः सोमादिसमीपे क्रमेणायुधानि । गदाय त्रिशूलाय. वाय. शक्त्यै ० दंडायः खगाय० पा. शाय० अंकुशायः । तदहिः तेनैव क्रमेण । गौतमाय भरद्वा. जाय. विश्वामित्रायः कश्यपाय. जमदग्नये. वसिष्ठाय. अनये. अरुंधत्यैः । तदाये पूर्वादिक्रमेण । 2. कौमार्य। माहौ० बाराबै० चांमुडायै० वैष्णव्यै० माहेश्वर्यै० वैनायक्यै० इत्यष्टौ शक्तीः प्रतिष्ठाप्य कांडानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वा पोरशोपचारैः पूजयेत् । इति सर्वतोभद्रदेषतावाहनं । सर्वतोभद्राशक्ती कर्णिकायुक्तमष्टदलं कुर्यात् । तन्मध्ये कलशस्थापनविधिना सुरक्ष नवमवणं कलशं स्थापयेत् । नत्र पंचरमपंचपल्लवादिनिक्षिप्य ताम्रमयेन पूर्णपात्रेण पि. घाय तस्मिन्पात्रे मारपरिमितस्वर्णनिर्मिनं चतुर्दशप्रंथियुतम- नंतं मयुत्तारणपूर्वकं न्यसेत् । तदुत्तरतः मुविस्तगं शय्यां तस्यां सलक्ष्मीकमुसलहलयुतवासुदेवप्रतिमामायु- चारणपूर्वकमेव न्यसेत् । ततो दोरके प्रतिमायां च श्रीमदनं. नाय नम इति मंत्रेण आवाहनप्रभृति पंचामृतशुद्धोदकांनं कुर्यात् । ननः । परयुग्मं सुचि यम्मावासुदेवम्य वल्लभं । अनंतः प्रीयतां तेन वलयुग्मेन सर्वदा। इति वस्त्रयुग्मं समर्प्य पीतय. बोपवीतं उतनाममंत्रेण समर्पयेत् । ततः कर्पूगगरमिथि. नेन वंदनेन लेपयेत् ।-लेपयेहं तवांगानि प्रीयतां मधुसूदन । इति । ततः पुष्पाणि संगृल प्रतिमायां पृथङ्गामभिः अंगेषु पू. जयेत् । अनंतायनमः पादयोः । संकर्षणाय गुल्फयोः । का- लात्मने जान्योः । विश्वरूपिणे जंघयोः । विश्वरूपाय कल्यां । विश्वव्यापिने० मेटे । पमनाभाय. नाभी । परमा- त्मने हदये । श्रीकंठाय० कंठे० । सर्वास्त्रधारिणे. बाहोः । वाचस्पतये० मुखे । केशवाय ललाटे । सर्वाग्मने शि. रसि । ततः लोकात्मा सर्वभूनानां निमेषत्रुटिमंचयः । जन्ममृ. त्युजराव्याधिसंसारभयनाशनः । इति मंत्रेण श्रीमदनंतं पूर्णः पूजयित्वा। धूपं दद्यात् तन्मंत्रः । वनस्पतिरसो दिव्यो गंधाच्यः मुमनोहरः । माप्रेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यतां । इति । कृत्वा ·स्मृतिकौस्तुमे । ततः। त्वं ज्योतिःसर्वदेवानां तेजसा तेज उत्तमं । आत्मज्योतिः परं धाम दीपोयं प्रतिगृह्यतां । इति दीपं । ततो नैवेचं । म धनुर्विध स्वादु भूतानां जीवनं परं । नैवेचं ते मया दत्तं देव प्रीत्या प्रगृह्यतां । इति । नतः करोदर्तनं दत्वा फलं च समर्पयेत् । ततस्तांबूलं । पूगीफलं सपत्रं च सकर्पूर मनोहरं । पवित्रीक. तमत्यंतं तांबूलं प्रतिगृह्यतां । इति । ततो दक्षिणानीराजनादि निर्वयं । पूजामंडपान्पधिमभागे अनंतवतोघापनांगभूतं होम करिष्य इनि संकल्प्य । कुंडे स्थरिले वा स्वगृलोकविधिनानि स्थापयिषा मंडपोत्तरदिशि वैदिकायां आदित्यादिलोकपालांता प्रहपीठदयनास्तसन्मंत्ररावाह्य पूजयिन्यान्वाधानं कुर्यात् । चक्षुपी माज्यनेत्यंत श्रीमदनन्तं महोतग्शनसंस्थाभिरश्वत्थ- समिद्भिः प्रत्येक तावसंख्याकामिस्तिलाहुतिभिवावाहुतिमि- यवाहुतिभिघुनाहुतिभिश्च । अनंत कालकालात्मानं संवत्सरं परिवत्सरं इदुवमा वर्षवत्सरं उपसं अहोरात्रं अर्धमासं मासं अन्न सविदानंदं भाग्निं वायु मूर्य प्रजापति च एताः देवताः उतरल्याणां प्रतिदव्यं एकैकयाहुत्या । आदित्यादिग्रहान् अादिजातीयाभिः समिद्भिः अशोत्तरशताटाविंशत्यन्यतमसं. स्याकाभिस्तद्रव्याहुतिभिः तावत्संख्यामिश्वर्वाहुतिभिश्च इतर- पीठदेवताभ ततदुचितन्यूनसंख्याकाभिस्तद्रव्याहुतिभिः प्र- जापतिमाज्येन चर्वाज्यतिलैः स्विररुतं आज्यतिलैः प्रजापति बमसंनहननेत्यादि प्रकृनिषत् । भाज्यभागांत समिदायुतपं. चद्रव्याणां पंचारोत्तरशतानि पुरुषसूनेन जहुयात् । मतो देवति वा वं विष्णुरिति वा । ततः पंचभिरभिद्रन्यैः मनं- तायस्वाहेन्युक्तनामभिः स्वाहांतचतुर्यतैराहुती वा म्यस्त- समस्तम्यातिभिस्तान्येव द्रव्याणि सकृत्सरुद्धत्वा प्रहपीठ- देवतोदेश्यकहोमं च यथान्वाधानं कृत्वा चर्वाज्यतिलरेव स्वि. एकतं दुन्या प्रजापतये स्याहेत्याज्यतिलाहुतीपात् । ततः प्रायश्चित्तहोमान्ते लोकपालान्ग्रहांध संपूज्य बलिदानं . रुत्वा गीतवादित्रनिस्वनैः पूर्णाहुति हुयात् । ततः प्रवी- ताविमोकांते संस्थाजपेनोपस्थानं प्रहकलशेनाभिषेकः । तो प्रापीठमाचार्याय निवेच भग्निविसर्जनांतं कुर्यात् । पुराण- भवणादिना रात्री जागरणं । ततः प्रातः कृतबानादिनिल- ·नष्टदोरकमायश्चित्तं । १८१ । क्रियः पूर्वोतविधिना दोरकप्रतिमयोरनंतं संपूज्य सपनी- कमाचार्य बलालंकारचंदनादिभिः संपूज्य गां पूजयेत् । तत्र मंत्रः । गावो ममाप्रतः संविति । सुरभिप्णवी माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता । प्रासं गृह मया दतं गोमातस्त्रातुमर्हसि । इति गोप्रासं दत्त्वा गोदानविधिनाचार्याय गां दद्यात् । गोदा- नांगदक्षिणात्वेन मुवणे च दद्यात् । अनंताय निवेदितं फ- लादि आचार्यायैव दद्यात् । ततः पूर्ववृतांश्चतुर्दश विप्रान्ध- स्रोपवीतैः संपूज्य साचार्यास्तान्भोजयित्वा चतुर्दशभ्यो यथा- शक्ति दक्षिणां दद्यात् । आचार्य क्षमापयित्वा ।-भक्तिहीनं क्रियाहीनं द्रव्यहीनं तथैव च । मंत्रहीनं कृतं यष परिपूर्ण नदस्तु मे । इति पठेत् । परिपूर्ण तदस्त्विति ते प्रतिबूयुः । अथ नष्टदोरकप्रायश्चित्तं । युधिष्ठिर उवाच । अनं- तवतमाहात्म्यं कृत्वं कृष्ण त्वयोदितं । भगवन्दोररूपेण भा- ग्यदोसि महात्मनां । दोरं प्रमादतो नष्टं यदास्यादिदितं जनैः । तदा किं करणीयं स्याद्रतं त्रैलोक्यपावनं । कृष्ण उवाच । साधु पृष्टं त्वया राजन्वक्ष्यामि व्रतनिप्कृति । फलं लोकस्य सर्वस्य रक्षार्थ शृणु तत्कमात् । दोर नटे महान्दोषः प्रभवे. इतिनामिह । तस्मात्तदोषनाशार्थ प्रायश्चित्तं विधीयते । गुरु प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य समाहितः । विज्ञाप्य दोरनाशं च कृत्वा दोरं व्रती ततः। हव्यवाहं प्रतिष्ठाप्य तस्मिन्यात्या हरि परं । आज्यमनावधिधित्य चक्षुष्यंते हुते ततः । अष्टोत्तरशतं हुत्वा मूलमंत्रेण वैष्णवः । नाममंत्रेण तद्धन्वा द्वादशाक्षरसं- युजा । केशवादिसरुद्धन्वा प्रायश्चित्तं नु शक्तितः। पूर्णाहुति ततो हुत्वा होमशेष समापयेत् । प्रतच्छिद्रं तपपिछद्रं यच्छिवं यज्ञकर्मणि । वचनाद्भूमिदेवानां सर्वे संपूर्णतां व्रजेत् । मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे । आचार्य पूजनं कार्य दक्षिणायैर्नृपोत्तम । एवं शा. तिविधि कृत्या पूर्ववहतमादिशेत् । कृत्वादोरं प्रती पश्चात्पू- जितः सह बंधुभिः । तस्मात्सर्यप्रयतेन प्रायश्चित्तं चरेत्सुधीः । प्रायश्चित्तमहत्वा तु पुण्यं न स्याच्छुभं कचित् । व्याधिप्रस्तो विपदस्तः श्रिया संत्यज्यते गृहं । दोरस्थातिकमे चैव वदेत्सर्व- मिदं दुषः । य इदं कुरुते पार्थ वायुःपुत्रास संपदः । इति ·१८२ स्मृतिकोस्तुमे । श्रीनशानंतदोरकप्रायश्चितं । अग्निप्रतिष्टा स्थालीपाकवत् । इ. धमकरण विकल्पः । अथ पौर्णमामीकृत्यं हमाद्री वाले श्राद्धं प्रकृत्य- नांदीमुखानां प्रत्यवं कन्याराशिगते रखो। पौर्णमास्यां तुक- व्यं घराहयचनं यथा । इति । भाद्रपदमासांतर्गने कचिदिने कन्यासक्रमणे तन्मासमध्ययनिन्यां पौर्णमास्यां नांदीमुखानां धाद्धं कर्तव्यं । तयावश्यक प्रत्यदमिति शब्दात् । नांदीमुखश- पश्चात्र प्रपितामहापरेषु प्रशंसाः। पिता पितामहधैव तथैव प्रपितामहः । यो हाश्रुमुना होने पितरः संप्रकीर्तिताः । तेभ्यः पूर्वे त्रयों ये तु ते तु नांदीमुनाः स्मृताः । रति नत्रव पुगणवचनान् । अभ्याप्यत्रत्याविध्यकवाक्यन्वान्न प्रसिद्ध- नांदीश्राद्धं एतेगं देवतात्वमिनि हमाद्रिः । अलाव ग्रंथा- नांदीमुखन्यविशिष्टानां नोइयत्वं किंतु वस्वादिरूपविशिष्टश- नामेय । अतो देवतासारश्यप्रयुनानिदेशेन नांदीश्रावधर्माति- देशः । नामानिदेशयशंकापरिहारी न्यभुक्तवांतवदुपेक्ष्यो । क- मंणि नारशनानः कचिदप्यप्रयोगान् । अत्र मातामहपार्वण- मपि-- पितरो यत्र पूज्यंते तत्र मातामहा अपि । इति धी- म्यवचनात् । नचाच पितृशब्दोऽजबल्लभणया जनकादिपरः । तस्यान्याय्यन्वात् । किंतु वस्वादिभावापत्तिसपसंस्कारनि- मित्तः । तत्ररुदत्वात् । नवं सपिंडीकरणोत्तरधाद्धमात्रे मातामहानामापत्तिः । असति बाधके टापत्तेः । पक्षथावं सन्महालयं या कुर्वत एवेदं नित्यमिति प्रयोगपारिजानः। पार्वणधर्मातिदेशादेव सपिंडमेतत् । यत्तु ---पौर्णमासीषु सर्वासु निषिद्धं पिंडपातनं । वर्जयित्वा प्रोष्टपदी यथा दर्शस्तथैव सा। इति गार्यववस्तत्र पौर्णमास्यधिकरणकभादविषयं । भा. दिकप्यापत्त: किंतु सर्वपदोपादानात् सर्वतदधिकरणकभार- विशेषविषयावेव पिंडदाननिषधतत्पर्युदासौ । अस्तिच सर्वपू. र्णिमासु भाई-भद्रावैधृतिकृष्णपक्षननयोन्पत्यादिके पूर्णि- मास्वाश्चिन्यादिककार्तिकीपरिमित कालेऽन्वहं च स्मृतं ति दीपिकातः । पूर्णिमासु द्वादशस्विति विवरणाचेत्यलं । अथ महालयः। हेमाद्री ब्रह्मपुराणे-आश्वयुकृष्ण- पक्षे तु भावं कार्य दिने दिने । त्रिभागहीनं पक्षं या विभाग ·। महालयः । १८३ स्वर्धमेय वा । दिनदिन इति वीप्सया तिच्याधिक्यपि तत्र भारमावश्यकमिति सूचितं । अतएव पचनांतरं--कन्यागने सवितरि यान्यहानि तु पोडश । ऋनुभिस्तानि नुल्यानि देवो नारायणोऽप्रवीत् । इति । यत्त्वत्र हेमाद्रिणा परं व्याख्यायम. कारि भाद्रपदपौर्णमास्या पोडशपूरणं आश्विनशुलप्रतिपदावति सदसत् । एकपक्षांतर्गतत्वोपाधिना पोडशसंख्यासामंजस्यात्।- मध्ये वा यदि वाप्यंत यत्र कन्यां व्रजेद्रविः । स पक्षः स. कलः श्रेष्ठः श्रादपोडशकं प्रनि । इति वृद्धमनुवाक्येन पोड- शश्राद्धानां एकपक्षे कर्तव्यतायाः स्फुटमभिधानाथ । यतु पराशरमाधवीय कार्णाजिनिवच:--नभस्यस्यापरे पक्ष श्राद्धं कार्य दिने दिने । नैव नंदादिवर्ज स्याभव निंद्या चतु- दशी । इति । तत्र दिने दिन इति वीसया सहिताच्छामि- त्येकवचनात्तत्पभगतदिनसमसंख्याभ्यासविशिष्ट एकः प्रयोगो विधीयते । अस्मिन्पक्षे च ब्राह्मणैश्यनियमः । अमायां च द. लिणादानं । पोडशश्राद्धपने नु प्रत्यहं नन् । नच ब्राह्मणै- क्यमिति बोध्यं । त्रिभागहीनमिनि पश्यादिः पक्षः । विभाग- मिति एकादश्यादिः । पंचम्यूचं च तत्रापि दशम्यूर्य नतोऽप्य- ति। इति विष्णुधर्मोक्तः। अर्धमिनि च एकादश्यादि पक्षम्या प्रयोदश्यादि । अन्ये नु----पक्षाद्यादि च दीनं पंचम्यादि दिगादि च । अष्टम्यादि यथाशक्ति कुर्यादापग्पक्षिकं । इति कालादर्शवचनान् । त्रिभागहीनमिति दशम्यादिः । अर्ध- मिति चाटम्यादिः पक्ष पयोच्यन इत्याहुः । पपामपि च प- साणामसंभवे-कन्यास्थ दिवाकर सनि एकस्मिन्नपि दिने धार कार्यम् । आपाव्याः पंचमे पक्ष कन्यामंथ दिवाकरे । यो वै श्राद्धं नरः कुर्यादेकस्मिन्नपि वासर । तस्य संबन्मरं यावनृताः स्युः पितरो ध्रुवं । इति नागरम्बंडवचनान्- पिंडमिच्छंति पितरः कन्याराशिगने गया । इति नाशिगत. स्यापि सूर्यस्य स्वातंत्र्येण निमित्तन्यप्रतीतः । अतएवापरपस श्राद्यानुष्ठानाभावे यावत्कन्यालयोः सूर्यनिष्ठनि नावन्पयतं भादस्य काल उक्तः । हमाद्री ब्राह्म-यावर कन्यातुलयोः क्रमादास्ते दिवाकरः । तावच्छारस्य कालः म्याच्छ्न्यं प्रनपुर तदा । कन्यागते सवितरि पितरो यांनि ये मुतान् ।

·। १८४ म्मृतिकौस्तुभे शुन्या प्रेतपुरी सर्वा यावदृश्चिकदर्शनं । ततो वृधिकसंप्राप्ती निराशाः पितरो गताः । ततः स्वमवनं यांति शापं दत्वा सुदारुणं । इति । अत्र यद्यप्यविशेषेण गौणः कालः प्रतीयते तथापि-से वर्णन कन्यास्थ शाकेनापि गृहे वसन् । पंच- म्योग्तरे दद्यादुभयोरपि पक्षयोः। इति हमाद्री यमवचनात् आश्विनशुलपंचमीपर्यनं कालः प्रशस्नः । वृश्चिकसंक्रमणोत्तर. मपि कालविशेषमाह सुमंतुः—येयं दीपान्विता राजम्ल्याता पंचदशी भुवि । तस्यां दद्यान्न चरतं पितृणां वै महालये । इति । एकस्यां च तिथी श्राद्धं कुर्वनो बयांनाह पृथिवीचं- द्रोदये वसिष्ठः ।.---.नंदायां भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिज- न्मसु । पपु श्राद्धं न कुर्वीत गृही पुषधनक्षयात् । इति । त्रि- जन्मानि स्वीयजन्मनक्षत्रं ततो दशममेकोनविंशं च । ननु जन्मभं तत्पूर्वोत्तर चति । निर्मूललक्षितलक्षणाप्रसंगात् । वृद्ध. गाग्र्योऽपि... प्राजापत्यं च पाण च पित्रा भार्गवे तथा । यस्तु थाचं प्रकुर्वीत तस्य पुत्रो विनश्यनि । इति । इदं च पितृमृताहव्यनिरिक्तविषयं । आपाव्याः पंचमे पसे कन्यासंस्थे दिवाकरे । मृताहनि पितुयों वै श्राद्धं दाम्यति मानवः । तस्य संवत्सरं यावतृमाः स्युः इति नागरग्वंडे विशेषवि- धानेन सामान्यप्रवृत्तनिषधापवादात् । ---या तिधिर्यस्य मासस्य मृताहे तु प्रवर्तन । मा तिथिः पितृपक्षे तु पूजनीया प्रयत्नतः । अशक्तः पितृपस तु करोत्यकदिन यतः। निषिद्धऽपि दिने कुर्या- पिडदानं यथाविधि । इति कानीयवचनाए । मृनाह था- बासंभवे तिथ्यादिनिधोऽन्यत्र विचार्यः । तारशा अन्येऽपि कालहेमाद्रायुक्ताः-अमापात भरण्यां च द्वादश्यां मध्यप- सगे । भाई तिथि च नक्षत्रं वारं च न विचारयेत् । इति । संन्यासिदैवत्यं तु महालयं द्वादश्यां कुर्यात् । ---यतीनां च वनस्थानां वैष्णवानां विशेषतः । द्वादश्यां विहितं श्राद्धं क प्णपक्षे विधीयते । इति संग्रहातः । यः कृष्णपसे भावं करोति तेन चतुर्दशी न वा । पक्षांतरेषु तु ज्यैव । नभस्यस्यासित पक्षे श्राद्धं कुर्यादिने दिने । नैव नंदादि वज्य स्थाव वा चतुर्दशी । इति कार्णाजिनिवचनात् । -कृष्णपक्षे पशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशी । भाडे प्रशस्ता- पितरो ध्रुवं । ।

·महालयः। १८५ स्तिथयो यर्यता न तथतराः । इति मनुवचनात् । अत्र दश- म्यादावित्यादिपदेन पंचम्यादिपक्षाणामुपसंग्रहस्य व्याख्यादभिः कथनात् । चतुर्दश्यां मृतस्यापि शस्त्रायहतस्य महालये तिथ्यं. तर एवं श्राद्धं ।-श्राद्धं शसहतस्यैव चतुर्दश्यां महालये । इति कालादर्शवचनात् । अतधतुर्दशीमृतस्य पौर्णमासी- मृतस्य वा श्राद्धदिनममाचन्यतमहामं । तदसंभवे तिथ्यादिनि- पेधविचारपूर्वकं दिनांतरं । महालये विशेषमाह देवल:- देवाचं नैव कुति देवांतं नैव कुत्रचित् । देवाचंतं हि कु. यति श्राद्धं मरणहेतुना । इति । आदौ देवा विश्वेदेवा अंते देवा महाविष्णुरिति व्याख्यातं निर्णयामृते । विश्वेदेवाभ धुरिलोचनसंक्षका:-- अपि कन्यागते सूर्य काम्ये च धुरिलो. चनी । इति स्मृतः । अतश्च विष्णुप्रीत्यर्थ ग्राह्मणपूजनाध. पावश्यकमिति प्रतीयते । अत्रच मातृश्राद्धं पृथक् शस्तं माता- महानां सपत्नीकत्वमेवेति स्मृत्यर्थसारः। मातामहीपार्वणमपि वा पृथकार्य । गयामहालयादिषु पृथक्सह या भर्तृभिरित्यप- राऊक्तः।-कुर्याद्वादशदेवत्यं पितृपक्षे च सर्वदा । तथा तीयें गयायां च एप धर्मः सनातनः । इति कातीयोकेश । तथाचार्यादीनामप्येकोदिष्टं प्रतिदेवतमेकैकग्राह्मणे कार्य । अश- तस्तु एकस्मिन्नपि ब्राह्मणं सर्वेकोहियानि कुर्यात् । यथोक्तं निर्णयामृते चतुर्विशनिमन-आचार्यगुरुशिष्येभ्यः स. खिज्ञातिभ्य एव च । तत्पनीभ्यश्च सर्वाभ्यस्तथैव च जलां- अलीन् । पिंडांस्तेभ्यः सदा दद्यात्कन्याभाद्रपदे नरः । तीर्थेषु चैव सर्वेषु माघमासे मघासु च । एकस्मिन्ब्राह्मणे सर्वानाचा- यादीन्यपूजयेत् । इति । चतुर्दश्यां पितुरपि शत्रहतस्यैकोदिष्टमेव कार्य ।-समत्व- मागतस्यापि पितुः शत्रहतस्य वै । एकोदिएं तु कर्तव्यं चतु- दश्यां महालये । इति मरीचिवचनात् । अकोद्दिष्टे देवपू. जनमावश्यकं ।-विश्वान्देवांध तत्रापि पूजयित्वा ततो. ऽमलान् । ये वे शत्रहतास्तेषां श्राद्धं कुर्यादतंद्रितः । इति संवत्सरप्रदीप हारीतोक्तः । पिपितामहयोईयोः शाहतत्वे एकोदिएडयं कार्य । यस्य तु त्रयः पित्रादयः श- महताः स पार्वणं कुर्यात् ।-पित्रादयत्रयो यस्य शलपाता.

·१८६ स्मृतिकौस्तुमे स्त्वनुक्रमात् । स भून पार्वणं कुयात् इति निर्णयामृते पराशरवचनात् । शलपानग्रहणं विधादिहतानामुपलक्षणं।- प्रायो:नशनशन्नाग्निविपोइंशनिनां नथा । चतुर्दश्यां तु कर्त- व्यमिति वामांडवचनान् । अत्र पक्ष भरण्यां श्राद्धं प्रशस्तं ।-भरणी प्रेतपक्षे तु म. हनी परिकीर्तिता । अन्यां धाद्धं कृतं येन स गयाश्राद्धरुद्भ. येत् । इति मात्म्यांकः। अत्राएम्यां माथ्यावर्षसं थाद्धं कार्य। एतेन माध्यावर्ष प्रोष्ठ- पघा अपरपक्षं इत्याश्वलायनांतः। इदं चाप्टकायन्समम्यादि. दिनत्रयनुष्टयं । एतनत्यष्टकाधर्मानिदेशान् । अत आश्वलाय. नशानिभिनाष्टकाशदनह संकल्पः कार्यः । माघ्यावर्ष क- रिप्य इति संकलय साप्यटकाविधिः कार्यः । हरद. तमत तु नवं । मायावमिनि पाठं म्वीकृत्य मघावर्षायो- गेन विहिनन्याप्रयोदशीथाचपगत्वन व्याख्याय तत्रानंतरोक्ता- न्वरक्यधर्मानिदशपरतया तेन व्याख्यानात् । जयंतमतेपि नाएकाधर्मानिदेशः। मासिमामि चयमिति मूत्रण प्रतिमासमपर- पक्षे आन्वएक्यधर्मकश्राद्धम्य पार्यणन सह वैकल्पिकविधिमं- गीकृत्य तन्मूत्रम्य प्रोष्टपदापरपक्ष पार्यणनिवृत्यर्थन्वेन व्याख्या. नात् प्रथमाएकापक्षाएम्यामिनि कानीयमूत्रएकाया रह कर्त. व्यत्योनः । कानीयगएको करिष्य इति संकल्पः कार्यः ।- नवम्यामटकायाचं नवदेवयं कार्य । अन्यएकामु नवभिः पिंड धामुदाहनं । पित्रादि मातृमध्यं च नतो मातामहांतकं । इति कातीयाक्तः। दीपिकायां नु क्रमांकरमुक्तं । मातृयजनं वटकास्वादित इति । अत्र तत्तहानुसारेण व्यवस्था । बहल या स्वगृह्योतं यस्य यत्कर्म चोदितं । इत्यादिशाखांतरान् । इदं जीवपिटके- णापि मृतमात कणावश्यं अन्वटक्यां गयाप्राप्ती सत्यां या मृतेऽहनि । मातुः श्राद्धं मुतः कुर्यात्पितर्यपि च जीवति । इति मंत्रायणीयपरिशिष्टात् । -प्रोष्टपचएका भूयः पितृलोके मुम्बावहाः । सर्वासामेय मातृणां श्राद्धं कन्या- गते रवी । नवम्यां हि प्रदानव्यं प्राप्तग्रह्मवराय ते । इति हेमा. अदाहतविशेपवचनाथ। यद्यपि नास्य नवमीथावस्यान्यएक्यत्वं -- ·नवमीश्राद। १८७ मन्यते किंतु-कन्यागते सवितरि पितरो यांति वै सुतान् । शून्या प्रेतपुरी राजन्यावदृश्चिकदर्शनम् । इत्यर्थवादोन्नीतं येणं श्राद्ध संततिभूता ये अधिकारिणस्तैः कन्यागतोपलक्षितापरपक्षे तेगं श्राद्धं कार्यमिति विध्युन्नयनं स्वीकृत्य दौहित्रप्रतिपच्छाद्धं तन्मूलकमेव मन्यमानाः स्मृतिरत्नावल्यां तम्यामेव प्रति- पदि जीवत्पितृकंप्रति विहितमातृश्राद्धवत् आचारप्राप्नं नवमी- श्राद्धमपि तद्विधिमूलकमेव मन्यते । मृनपितृकाणां च पितृश्राद्ध- प्रयोगे एव पृथपृथग्या मातृततेरपि संपादितन्वान पृथगेत- च्छाद्धानुष्ठानमुचितमित्येवं मृते भर्तरि लुप्यत इति देशविशेषप्र- सिद्धवचनार्थ च समूलत्वेनोपपादयंति तन्मतेपि नवमीश्रा- अस्य जीवपितृकं प्रत्यवश्यकर्तव्यताप्रतीतेश्च । अत्र सुवासिनीभोजनमुक्तं मांडेयपुराणे - मानुः धाद्धे तु संप्राप्त ब्राह्मगैः सह भोजनं । मुवासिन्यै प्रदातव्य- मिति शातानोऽब्रवीत् । भर्नुग्ग्रे मृता नारी सहदान वा मृता । नम्याः स्थाने नियुंजीन विप्रैः सह मुवासिनीं । इति । तत्रैव-स्त्रीश्राद्धेषु प्रदेयाः स्युग्लंकाराश्च योषितां । इत्यादि । अनेकमृतमातृकेण सर्वोद्देश्यकं श्राद्धं सदैव कार्य । -अनंका मातगे यस्य श्राद्ध चापरपनके । अर्घ्यदानं पृथकर्यापिड. मेकं नु निवान् । इति स्मृतिदपणे गालवोक्तरिति कंचित् । अन्य तु हमाद्री विष्णुधर्मात्तरे-अन्वष्टकामु च स्त्रीणां धाद्धं कार्य तथैव च । पिंडनिर्वपणं कार्य तस्यामपि तु सत्तम । इति वचसि श्राद्धन्यादेव प्राप्तपिंडदानस्य पुनर्विधानं । यथा जीवपितृकन्वगर्भिणीपतिन्वादिनिमित्तकपिंडदाननिषेधे प्राने नदपवादार्थ तथा पृथक पिंडदानप्रास्यर्थ चेति वदंतः प्र- त्येक ग्राह्मणभोजनपिंडदानेण्यातुः । अत्र चानुपनीतम्याप्यधि. कारः। अमावास्यान्वएक्यादिश्राद्धं प्रकृत्य-पतथानुपनीतोऽपि कुर्यात्सर्वेषु पर्वसु । श्राद्धं साधारणं नाम सर्वकर्मफलप्रदं । भार्याविरहिनोऽप्येतत्प्रवासस्थोऽपि नित्यशः । शदोऽप्यमंत्रव- कुर्यादनेन विधिना बुधः । इति शुलपाणी मात्म्याक्तः । जीवन्मातृकोऽपि सपत्नमानुः पार्वणं कुर्यात् । सर्वसामेव मातृणां श्राद्धं कन्यागने रवौ । नवम्यां हि प्रदातव्यं ब्रह्मल. धवराय ते। इति । अत्र सर्वामामिन्युक्तिवलेन जीवपिकनि- ।

·। १८८ स्मृतिकौस्तुमे ये मातामहस्तथा निर्णीतत्वात् । -अन्वष्टक्यं च यन्मातुर्ग- याश्राद्धं महालये। पितृपनीपु यच्छाद्धं सर्व पार्वणवद्वेत् । इति श्राडदीपकलिकायां मनूक्तेः । अत्रैव महालयग्रह- णादजीवपितृकस्यापि जीवन्मातकस्य पार्वणविधिनैव सपन. मातुः थाद्धं भवतीति प्रतीयते । मातृभिन्नानामपि कासांचिनवम्यां धावं कर्तव्यमिन्युक्तं । तंत्रय ब्रा-पितृमातृकुलोत्पना याः काधितु मृताः लियः। धाद्धार्दा मातरो झयाः श्राद्धं तत्र प्रदीयते । इति । अत्र याः काधिन्मृताः खियः थाद्धाही मानगे शेयाः । तदुद्देशेन श्राद्धं तत्र प्रदयं इनि याझ्यापर्यवसानात् । पितृमातृकुलोत्पन्ना इन्युपलक्षणं । ततश्चापुत्राया मातामह्या इव पल्या अपि संग्रहात् शिष्टाचारोऽप्यनुसनो भवति । नवमीश्राद्धासंभव- ऽनुकल्पयिधिऋग्विधान-एभिर्युभिर्जपेन्मंत्र शतवारं नु तदिन । आन्वएक्यं यदा शून्यं संपूर्ण याति सर्वथा । इति । इनि नयमीधाशनिर्णयः । अथ त्रयोदशीश्राद्धं । तनित्यन्वं हेमाद्री विष्णुधर्मे- थाद्धकालममावास्या नित्यं पार्थिवसत्तम । पौर्णमासी तथा माधी धावणी च नृपोत्तम । प्रोष्ठपद्यामतीतायां तथा कृष्णत्र. योदशी । एतानि श्राद्धकालानि नित्यान्याह प्रजापतिः । था. मंतप्यकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते । इति । तत्काम्यत्वं प्रयोगपा. रिजा शंग्वः-प्रोष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां प्रयोदशी । प्राप्य भावं तु कर्तव्यं मधुना पायसेन वा । प्रजामिष्टां यशः स्वर्गमारोग्यवर्धनं तथा । नृणां श्राद्ध सदा प्रीताः प्रयच्छति पितामहाः । इति । मघायोगेन गजच्छायासंशकायामस्यां स्वसंततिक- कं भावं पितृभिराशास्यमित्युकमपरा से हंस- स्थिता या तु मघायुक्ता प्रयोदशी । तिथिवैवस्वती नाम सा छाया कुंजरस्य तु । अपि नः स्वकुले भूयायो नो दवायो- पशीं । पायसं मधुसर्पिभ्यां प्राक्छाये कुंजरस्य च । इति । मन च प्राक्छाये इति कुंजरीयप्राक्छायाविशिष्टो देशः फ. लातिशयार्थ इति झाप्यते । गजच्छायासंझको मघायोगोऽपि फलातिशयार्थः । तथा वर्षात्रयोदश्यां मयासु च विशेषतः।

·त्रयोदशीवाद । इति याज्ञवल्क्यीयवचसि विशेषपदोपादानात् । तद्योगाभा- वेपि त्रयोदश्यां श्राद्धं कार्यमेव । उक्तनित्यत्ववदेकवचसि केवलप्रयोदश्या एव प्रहणात् । तथा द्वादश्यादिकाले विद्य- मानमघा अपि श्राद्धकालः ।-आजमांसैश्च शाकैच पयसा पायसेन च । एप यो दास्यति धाखं वर्षासु च मघासु च । इति वसिष्ठेन प्रयोदशीमनपेक्ष्य मघानामपि श्राद्धकालत्वोक्तेः । इदंच मघाश्राद्ध त्रयोदशीभाभेन पृथपृथग्वोपस्थितं अवि. भक्ता अपि भ्रातरः पृथगेव कुर्युः । —विभक्ता अविभक्ता वा श्राद्धं कुर्युः पृथक्सुताः । मयासु च ततोऽन्यत्र नाधिकार: पृथग्विना । इति प्रयोगपारिजाते वचनात् । मघाश्राद्धाद- न्यत्र पृथक्त्वं विना नाधिकार इति चतुर्थपादार्थः। मघायुक्तत्रयोदश्यां मलमासेपि श्राद्धं कार्यमित्यपि तत्रैव- तीर्थमानं जपो होमो यषवीहितिलादिभिः। जातकर्मान्यकर्माणि नवश्राद्धं तथैव च । मघात्रयोदशीथाद्धं श्राधान्यपि च पोडश। चंद्रसूर्यग्रहे मानं श्राद्धदानजादिकं । कार्याणि मलमासेऽपि नित्यं नैमित्तिक तथा । इति । अथात्र निषेधाः प्रदश्यते । तत्र वामनपुराणे गृही प्रयोदशीश्राद्धं न कुर्यात्पुत्रवानपि । उपवासं च संक्रांती प्र. हणे चंद्रसूर्ययोः । इति । स्कांद नागरग्वंह-यो वांछनि नरो मुक्तिं पितृभिः सह चान्मनः । असंतानश्च यस्तस्य श्राद्ध प्रोक्ता त्रयोदशी । संतानयुक्तो यः कुर्यात्तस्य यंशक्षयो भवेत् । इति। तत्रैव महालयत्रयोदशी प्रकृत्य प्रदेशांतरे ।---अथ श्राद्ध विना देयं तहिने मधुपायसं। बहुमांसं कालशाकं मांसं वाीण- सस्य च । तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरोदनमनुत्तमं । नस्मि- बहनि विप्रेभ्यः पितॄणां नुएये नृप । तस्याभावेषि दातव्यं जलं तिलविमिश्रितं । इति । अत्र कंचिद्वचनपु त्रयोदशी- सामान्यग्रहणात् महालयभिन्नत्रयोदशीविषया निषधा इति केचित् । तन्न । अनंतरोदाहतनागरग्वंहस्थनिषेधम्य प्रकर- णान्महालयत्रयोदशीविषयन्वप्रतीतेः काम्यश्राद्धविषयन्वमि- त्यन्ये । तदप्यसत् । विहितत्वेन नित्यकाम्ययोनिषेधानईत्वस्य तुल्यत्वात् । पुत्रवत्पर्युदासस्योभयत्र संभवात् । परेतु- अयनद्वितये धावं विपुवद्वितये तथा । युगादिषु च सर्वासु ·म्मृतिकोम्नुभे पिंडनिर्वपणाहने । इनि पुलस्त्येन युगादिषु पिंडदाननिषेधात् । अस्थात्रयोदश्याच युगादिन्यान्सपिंडश्राद्धविषयाणि निषेध- वाक्यानीत्याहुः । तदपि न । युगाधनग्यदिहापि सामान्यनि- पंधनवापिंडन्य मिद्ध निषधयथ्यांपत्तः । अपुत्रस्यापि युगा- दिन्यप्रयुक्तपिंडनिषेधावश्यंभावन पुत्रवतं प्रति विशेषतस्तन्नि- पंधम्य ययर्थ्याय । नम्मान्संक्रांन्युपवासादिवदिहापि पर्युदासा- अव पुत्रवना श्राद्धमनुष्टेयं । नद्विधिमंतरेण पितृनुद्दिश्य प्रा- प्रणभ्यः पायमाद्यन्नदानं कार्य । अपुत्रस्तु पिंडदानरहितं प्रा- इविधिना श्राद्धं कुर्यात् । यम्य श्राद्धमानिनं प्रत्येव पिंडदा- नपयुदाममाफल्यान । यश्च ----श्राद्धं नैयकयर्गम्य त्रयोदश्या- मुपकमंत् । न नमाम्नत्र ये यम्य प्रज्ञां हिंसंति तम्य ते । इति कापर्णाजिनिनिषेधः मोप्यपुत्रकर्तृकथाई मानामहपार्व- पस्यावश्यकत्वकथनार्थः । नत्र-पिनगे यत्र पूज्यंते तत्र मानामहा अपि । इति अमावान्यावाद्धवदिहापि मातामहपा- वर्णस्य प्रामन्वन पुनरिहापि नवननं व्यर्थमिति शंक्यं । केषु- चिदाश्वलायनीयगृयादिषु पितृपार्वणमय विधिमालोच्य ब. इल्पं या स्वगृहोक्तमिति शाखावलंबननामायाम्याधाद्ध विशे- पवचनरहिनामु नद्विनिषु च कंवलपिनृपार्वणमय यधिकी. पंनि नं प्रति निषेधोपपनः । तथान्यच हमाद्री निषेध- वाश्यं ... नेच्छत्रयोदशीश्राद्धं पुत्रवान्गः सुनायुग । एकस्यैव न कुर्यात्म पार्वणं तु ममाचग्न् । इति । नदषि पुत्रवंतं मु. तायुःकामप्रति पित्राघुबंश्यकपणेतिकर्तव्यताकश्राद्धघटित- प्रयोदर्शश्राद्धप्रतिप्रसवार्थ । तथाहि मति तावत्सपिंडीकरणा- यपि पितृव्यादीनां सर्वधामाधारणा एकोद्दिष्टनियमवि. धयः । कात्यायन:-...मपिंडीकरणादृय पित्रोरेव हि पार्वणं। पितृव्यभ्रातृमानृणामकोद्दिष्टं सदैव तु । इति । अत्र मातृशब्दः सपत्नमातृपर इति हेमादिः । प्रचंताः-सपिंडीकरणाद- मेकोहिएं विधीयते । अपुत्राणां तु सर्वेगमपत्नीनां तथैव च । इति । अपनीनामकृतविवाहानामित्यपि सः । अत्रिः- भ्रात्रे भगिन्य पुत्राय श्वसुरे मातुलाय च । पितृव्ये गुरवे थादमे- कोहि न पार्वणं । इति । एवं च त्रयोदशीश्राद्धविधिनाति- १ तहिनांतरण.

·चतुर्दशीश्राद्धं । १०१ देशसहितेन प्राप्तस्य पार्वणद्वयात्मकथाद्धस्य पितृव्याधुद्देश्यक- पार्वणैः सहाचरणात्मकोऽपूर्वप्रयोगोऽनेन शालेणांशे प्रतिप्रस- वात्मकेन क्रियते । समाचरेदिति संशब्दस्य साहित्यवचनत्वात् । एवंच पितृव्यभ्रातृनमृणामपुत्राणां तथैव । मातामहस्यापु- अस्य श्राद्धं नपितृवद्भवत् । इति जातृकर्ण्यवचनस्य पितृ- वदितिपदमहिना पार्वणप्रापकस्य प्रयोदशीथाद्धविण्यत्वं हे. माद्रिणोक्तं संगच्छते । अतो निष्कामेन पुत्रिणा नित्यविधि- पालनार्थ श्राद्धविधिरहिनं पित्रादिण्डद्देश्यकं न्यानप्रदानमात्र. मनुष्ठयं । अथ श्राद्धं विना देयमित्युदाहृतवचनादिति सिद्ध । इति त्रयोदशीनिर्णयः। अथ चतुर्दशी । तत्र शस्त्रादिमृतस्य पित्रादरेकस्य इयो- वैकोद्दिष्टं त्रयाणांनु पार्वणमित्युक्तं । शस्त्रादिमरणं द्विविधं । प्रायश्चित्ताधर्थे विहितं प्रमादक्रोधादिसंजातं पापमृत्युरूपं च । तत्र विहिनवुझ्या जलादिप्रवेशेन प्रायश्चित्तेन यो मृतः यो या वृद्धः शौचक्रियाटुमस्तथामृतस्तस्य चतुर्दश्यां श्राद्धं न कार्य- मित्याशयं शाकटायनवच उदाजहार हेमाद्रिः जलाग्निभ्यां विपन्नानां संन्यासे वा गृहे पथि । श्राद्धं कुर्वीत नेगं वै वर्जयिन्या चतुर्दशी। इति । जलादीति शस्लादेरुपलक्षण- मित्यपि सः । संग्रामप्रायोपवेशयोर्विहितत्वपि ताभ्यां मृतानां चतुर्दश्यां श्राद्धं विधयं । शातिश्रेष्ठयं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु मुग्रजाः । प्रीयंने पिनरचास्य ये च शत्रहता रणे। इति मनुक्तः । प्रायोऽनशनशम्नाग्निविरोधनिनां तथा । चतुर्दश्यां भवेच्छाद्धं तृप्त्यर्थमिति निश्चयः । इति ब्रह्मपुरा- णाच । गपमृत्युमृतानामपि तदुचितप्रायश्चित्तनागयणवल्यादि- पूर्वकक्रियाहितानां नात्र श्राद्धं विधेयमित्याशयन छाग- लयः - शस्त्रविप्रहतानां च भूगिदंष्ट्रिसर्गसपैः । आत्मनस्त्या- गिनां चैव श्राद्धमेप न कारयेत् । इति । तादृशक्रियायतां तु चतुर्दश्यां विध्यंतरे च धाद्धं विधेयं । पितामहादिनुमेरप्या. वश्यकन्यात् । यद्यस्यामेव चतुर्दश्यां शस्त्राविहतः कधित्तम्य सांवत्सरिकण पार्वणेनकोहिएन वा तदेकाहिएसिद्धिरिति । देवाच्छनादिहतस्य चतुर्दश्यां धादाकरण चाव पक्षे दिनां- तरे तत्पार्वणविधिनैव विधयमिति च हमाद्रिः । अतक्षेत- । ।

·१९२ स्मृतिकोस्तुमे प्रतीयते । प्रामे पार्वण देवताभूतपित्रादिगतदुर्मरणनिमित्तक- मनुश्यामेकोदिष्टतिकर्तव्यताकः प्रयोगो विधीयते । नत्वि कमांतरं । नेनोत्पत्तिपार्वणत्वादपराव्यापिन्येव तिथिप्रोति । इति चतुर्दशीनिर्णयः । हमाद्री-हंस हंसस्थित यातु अमावास्या करान्विता । सा या कुंजरच्छाया इति बोधायनोऽब्रवीत् । हंसः सूर्यः । नयतत्वाखस्तोऽपि हंसः । करसंयुक्तो हस्तः । इत्यमायां गजच्छाया। अथ प्रतिपकृत्यं हमाद्री-जातमात्रोऽपि दौहित्रो विद्यमा. नेऽपि मातुले । कुर्यान्मातामहश्राद्ध प्रतिपद्याश्चिने सिते । इति । इदं च नवीधाखोकन्यायेन जीवन्पिढ़केणव कार्य । कंचितु-मुंडनं पिंडदानं च प्रेतकर्म च सर्वशः । न जीवन्पि. तृकः कुर्याद्रुर्विणीपतिरव च । इति दक्षातरपिंडकमतदि- त्याहुः । तन्न । श्राविधिना सपिंडस्यैव विधानात् । अन्वष्ट- क्यादिपु जीवरिपतकाधिकारिकंषु पिंडप्रतिप्रसववाक्यस्योपल- क्षणत्वांगीकारण तदधिकारिकश्राद्धांतरसाधारणत्वात् । अ. न्यथानकश्रुतिकल्पनागारवापतः । निषेधम्य च श्राद्धाभावेपि- यत्रामा पातयत्पिडं तन्मयब्रह्म शाश्वतं । इत्यादिशाण प्रस- कस्य विषयीकरणेनोपपत्तः । नचदं संगवव्यापिन्यां कार्य तत्प्रापकवचसो निर्मूलन्चात् । अतः पार्वणत्वादपराव्यापिन्यां कार्य । अत्र च सपनीकानां मातामहानां देवतात्वं द्रष्टव्यं । अमावास्याश्राद्धाचंतर्गतमातामहपार्वण इव इहापि सत्यपि पि. तृपार्वणविकृतित्वे सपनीकत्वगुणलंभकस्य प्रमाणस्य---स्वभर्तृ- पिंडमात्राभ्यस्तृप्तिरासां यतः स्मृता। इत्यनारभ्य वचसः प्रतिवं- धासंभवात् । अत्रिव पक्षे कपिलाषष्ठी मदनरने स्कान्दे-प्रोष्ट. पदासितेपो षष्ठी भौमेन संयुता । व्यतीपातन रोहिण्या सा पष्ठी कपिला स्मृता । इति । यद्यपि फाल्गुनचैत्रवैशासंप्यपि तत्संभवस्तत्रैवोकस्तथापि भाद्रपदापरपक्षगाया एवं प्रसिख- त्यात्तत्रैव कार्य प्रवद्यते। तत्रैव-तस्यां चैव हुतं जप्तं यतिक- चित्प्रतिपादितं । तस्य सर्वस्य पुण्यस्य संख्या बकुं न शक्यते। इति । प्रतिपादितं दत्। भन्यत्रापि-असिन्योगे समस्तं स्या- ·कपिलाषष्ठीव्रतविधिः। १९३ पाडिकापि यदा तिथिः । यदि हस्ते सहस्रांशुस्तदा कार्य व्रतं बुधैः । ययेवं प्राप्यते योगः पष्ठयां कालविपर्यये । क- पिला नाम सा प्रोक्ता षष्ठी प्रहशताधिका । तस्यां हुतं च दत्तं व सर्व कोटिगुणं भवेत् । इति । अथात्र व्रतविधिः-पंचम्यामेकभकं च कुर्यात्तत्र बि- चक्षणः । षष्ठयां प्रातः समुत्थाय कृत्वादौ दंतधावनं । जलपू- णांजलिं कृत्वा इमं मंत्रमुदीरयेत् । निराहारोऽद्य देवेश त्वद्र- कस्वपरायणः । पूजयिष्याम्यहं भतया शरणं भव भास्कर। दत्याय चति संकल्पं कृत्वा चैवं शुचिस्ततः । सानं कृत्वा प्रयोन नद्यां तीर्थे ऽथवा हदे । तडाग दीर्घिकायां वा गृहे या नियतात्मवान् । देवदार तथोशीरं कुंकुमेलामन:शिलां । प. वकं पन पष्ठी मधुगव्येन पंपयेत् । षष्ठी पाठिकतंदुलाः । क्षीरणालोय कल्केन मानं कुर्यान्समंत्रकं । आपस्त्यमसि द. वैश ज्योति पतिग्य च । पापं नाशय में देय यानःकायक- मंजं । पंचगव्यकृतस्नानः पंचभंगस्नु माजयत् । पंचभंगः पंच- पल्लवः । आनयन्मृत्तिकां शुद्धां मानार्थ च प्रयत्नतः । मृत्तिक ब्रह्मपूतासि काश्यपेनाभिमंत्रिता । पवित्रं कुरु मां नित्यं सर्व- पापान्समुद्धर । इति मृत्तिकासानं । ततः-मंत्रणानेन वरुण पूजयदुद्धिमानरः । पाशाध्यहस्न वरुण सर्यवागेश्वर प्रभो । अद्या प्रार्थयामि न्यां पूतं कुरु मुरेश्वर । आदित्यो भास्करो भानू रविः सूर्यो दिवाकरः । प्रभाकरोऽमिती वीरो देवः सर्वे- श्वरो हरिः । इति जपिन्वा । गोमयेनोपलिमायां भूम्यां वैकुं- कुमेन तु । मंडलं सर्वतोभद्रमालिखेदुद्धिमानरः । तत्र मध्ये लिखे पत्रमष्टपत्रं सकर्णिकं । पूर्वपत्रं न्यसेन्सूर्यमानेये तपनं न्यसेत् । मुवर्णरेतसं याम्ये नत्रंत विन्यसंदवि । आदित्यं वारुणे चैव वायव्यं च दिवाकरं । सौम्य प्रभाकरं तत्र सूर्य- मीशानपत्रके । तीबरश्मिधरं देवं ब्रह्मणा चैव विन्यसेत् । माधाररूपिणं देवं मध्ये पै धरणं न्यसेत् । सहस्ररश्मि सूर्य च सूक्ष्मं स्थूलं गुणान्वितं । सर्वगं सर्वरूपं च मध्ये भास्कर- मेव च । अब मध्ये पूज्यं भास्करमनूप तत्र ध्येया गुणा वि. धीयते । सप्ताश्वरथमारूढं पहस्तं दिवाकरं । अक्षसूत्रधनु:- पाणि कुंडलैर्मुकुटेन च । रसैनानाविधैर्युकं सौवर्ण तत्र कार- ·म्मृतिकौस्तुमे येत् । शक्तिस्तु पलादूर्व तदर्थ कपनोपि वा। सौवर्णमहर्ष कुर्याद्रौमं चैव तथा रथं । समार्श्वभूपिनं कन्या रयं तस्या- प्रतः स्थितं । अरुणं विनतापुत्रं गृहीताश्चीयरन्जुकं । एवंरूपं रथं कन्वा पनम्योपरि विन्यसेत् । तस्योपरि न्यसेहवं रकवन- विभूषितं । रक्तचंदनमाल्यादिमंडितं चातिशोभनं । अप्रतः सारथिं कृत्वा पूजयेदरुणं शुचिः । रक्तपुष्पैः सुगंधैध तथा- न्यैरपि शक्तिः। ॐ विनताननयो देवः कर्मसाक्षी तमोनुदः । सप्ताश्वः समरम्जुध अरुणो में प्रसीदतु । मंत्रेणानेन संपूज्य सारधि तदनंतरं । देवम्य न्यासनं कलयं प्रभूनादिकपंचके । प्रभूतं विमलं सारं मागध्यं परमं शुभं । दीमादिशक्तिभिव नतो भानु प्रपूजयन् । दीमा सूक्ष्मा तथा भद्रा द्विविधा विम- लानघा । अमोघा विद्युना चेति नवमी सर्वतोमुखी । अप- वित्रः पवित्रो या सर्वावस्थां गतोपि वा । यः मरेद्भास्करं देवं सपायाभ्यंतरं शुचिः । शिखायां भास्करं न्यस्य ललाटे सू- यमेव च । चक्षुमध्ये न्यसेनानुं मुखे नत्र रविं न्यसेत् । कंठे न्यसेद्भानुमंतं पनगोपं च हस्तयोः । तिमिरभयकई स्तनयोरेष विन्यसेत् । जातवेदोभिधं नाभ्यां कठ्यां भानु तथा न्यसेत् । उप्र- रूपं गुपदेशे दिव्यरूपं हि जंघयोः। पादयोः सर्वरूपं तु सूक्ष्म- स्थूलगुणान्वितं । एवं यथोतं विन्यस्य पात्रं गृह्य ततोऽचयेत् । करवीराकुसुमै रक्तचंदनचंपकैः । पुष्पः सुगंधै पैध कुंकुमै- रूपशोभितं । पात्रमित्यर्चनांतर्गताय॑समय एव वक्ष्यमाणार्य- साधारणपात्रपरिग्रहो विधीयते । शोभितमिति भावे निष्ठांतं । अर्चयदिति क्रियाविशेषणं । अर्चनांते देवांगेषु पूजामाह- मात भानुमादित्यं भास्करं तपनं रवि । हंसं दिवाकरं चेति पादतो मुकुटावधि । पादौ जंघे तथा जानुश्यमूलं कटिं तथा । नाभि वक्षस्थलं शीर्षमेतेप्वंगेषु पूजयेत् । मानयेदर्यपात्रं चे. द्रौप्यं वा ताघ्रमेव वा । चेदित्यनेन वक्ष्यमाणार्येषु पूजांत- गंतार्यपात्रात्पात्रभेदपक्षो जायते। मार्य दैवतं पात्रमु. बकेन प्रपूरयेत् । पूजपेत्तत्र प्रागादि देवतास्ताः समाहिताः । दिग्देवतास्ततः पूज्य गंधपुष्पानुलेपनैः । पाने तोयं समादाय सपुष्पफलचंदनं । जानुभ्यामवनिं गत्वा सूर्यायाये निवेदयेत् । मा वक्ष्यमाणास्तदर्य दैवकर्माई तानादिजातीयं नत्वाय- ।

·कपिलाषष्ठीव्रतविधिः । १९५ । सादि । प्रपूरयेदिति वस्यमाणार्यपर्याप्त पूरणं कार्यमित्याशयेन पूरितपात्रेऽविक्षु प्रथमं दिशां पूजनं ततो दिक्पालानामिंद्रा- दीनां ततः पूर्वाग्रंपाने पात्रांतरे वा । तत्तोयं समादायेति कि- यायां वीप्सा बोध्या । वेदगर्भ नमस्तुभ्यं वेदगर्भ नमोस्तुते । मन्यतमूर्तये तुभ्यमये गृह नमोस्तुते । ब्रह्ममूर्तिधरायेश चतुर्वक सनातन । सृष्टिस्थिती संस्थिताय गृहाणाय नमो- स्तुते । विष्णुरूपधरो देवः पीतवस्तभतुर्भुजः । प्रभवः सर्व- लोकानामध्ये गृह नमोस्तु ते । तं रुद्ररूपिणं वंदे भगवंतं त्रिशूलिनं । यो दहेष त्रिलोकं वै अध्ये गृह नमोस्तु ते । उ- दयस्थं महद्भूतं तेजोराशिसमुद्भवं । तिमिरक्षयकद्देयमये । मत्रपूतं तडागेशं नृगतिं व्याधिनाशनं । समभिधैव जिहा- मिरय। त्वं ब्रह्मा त्वं हि विष्णुध रुद्रमन्यं च प्रजापतिः । त्व- मेव सर्वभूतात्मा अर्ये । कालान्मा सर्वभूनान्मा वेदान्मा सर्व- तोमुखः । जन्ममृत्युजगशोकसंसारभयनाशनः । दारिद्यव्य- सनध्वंसी श्रीमान्दयो दिवाकरः । सुवर्णस्फटिको भानुः स्वर्णरेता दिवाकरः । हरिदश्योंशुमाली च अयं । चतुर्मि- मूर्तिभिः संस्था स्वष्टभिः परिगीयते । सामध्यनिस्तु यो यो अयै । अत्र हरिदश्व इत्यर्धस्य कालान्मत्याधर्धचतुपयांतेषु प्र. त्येकमनुषंगेण मंत्रचतुष्टयं बोध्यं । अत एय दाग्वेित्यर्घद्वये दिवाकरपदपाठनिमित्तपौनरुक्तयाभावः । ततश्च द्वादशमंत्र- दिशा देयाः । ततः पंचोपचारः पुनः पूजामाह । अथ गंधं च पुष्पं च तथा धूपं च दीपकम् । नैवेद्यं च यथाशक्या प्रार्थयेत्सूर्यदेवतां । अग्निमीळे नमस्तुभ्यं नमस्ते जातवेदसे । इपे चैव नमस्तुभ्यमग्न चैष नमोनमः । शंनोदेवीनमस्तुभ्यं जगजन्म नमोनमः । आत्मरूपिन्नमस्तुभ्यं विश्यमूर्ने नमोनमः । त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं धाता न्यं हुनाशनः । मुक्ति- कामममीप्सामि प्रार्थयामि सुरेश्वर । विश्वतधभुराज्यातो विश्वनधरणाननः । विश्वात्मा सर्वतो देवः प्रार्थ । इति मंत्र समुचार्य नमस्कुर्वीत भास्करं । संवर्चसेति पाणिभ्यां तोयन विस्जेन्मुखं । हंसः शुचिपदित्यूचा मूर्यस्यैवावलोकनं । उदुत्यं चित्रमित्येतत्सूक्तं देवाप्रतो जपत् प्रागीशानस्थे चैय कोणे फलक वैव कारयेत् । फलैः पुष्पैराताभिर्भक्ष्येनानाविधैरपि । शय्यां ·१९६ स्मृतिकौस्तुमे खान- नत्रैव देवस्य गुमे देशे प्रकल्पयेत् । पदधान्यं पड़सं देयं रौप्यं चैव महाफलं । पुरुष बगहनं च कारयेचैव बुद्धिमान् । वन- युग्मेन मंडनं लवणोपरि विन्यसेत् । अननैव तु मंत्रण मध्यानं नतः । नमस्ते कोथरुपाय बदहस्त जिघांसवे । जि- घांमकामं न्यां रष्ट्रा दुवः सर्वदेवताः । न्वया न्यानं मेरुपृष्ठं चंद्रभाम्फरमुप्रभा अतस्त्वां पूजयिष्यामि अयं गृहनमोस्तुते। अत्रास्नमाग्भसमय काटफलकोपरि ऐशानदिशि शय्यां निधाय तत्समीपे फलपुष्पाक्षमण्डमाइधान्यानि निधाय शय्याया अयो लवणं निधाय गजनं मगहस्तं पुरुष शय्योपरि निधाय नत्र नमस्न पनि रोडशोपचारः पूजनं । नदंनर्गतार्घ्यदानं च त्वया व्यानमिति मंत्रनि योध्यं । भपयिन्या तु नां गत्रि गी- नवादित्रनिःम्वनैः । ततस्य युदिने मूर्ये होमं कुर्यात्म्वश. तितः । पूजयेत्तत्र शतया च देवांध विधिवछु । तत्र होमा- रंभ देवानावाहितान् शनया पंचोपचाररपि । होमोऽस्य समिद्भिश्च पृतमिलिलस्तथा । ममिनिग्नं चरं चैव घृतं च मुटुयाद्विजः । आकृष्णेनेति मंत्रण शनमष्टोत्तरं कमात् । होमो व्याहृतिभिर्वाथ स्विटरत्नदनंतरं । कपिलां पूजयहवीं सर्वपाप- विनाशिनी । यत्रयुग्मां मघंटांच स्वर्णशृंगविभूषितां । सुवर्णा- स्यां गैप्यग्बुगं कांग्यदोहनकान्वितां । मंत्रणानेन नां दद्याद्रा- प्रणाय च शक्तितः। पूजयदिन्यत्र मंत्रणेति तृतीयांनयोरन्वयः । दानमंत्रस्नु वध्यते । तत्र च कपिले इत्यादिभिः पमंत्रः - मे गंधपुणधूपदीपनैवेद्यनांबूलानि दंगानि । गायो म इत्यनेन तु स्पर्शननमस्कारप्रदक्षिणा आवृत्त्या कार्याः । कपिले सर्व- देवानां पूजनीयासि रोहिणी । सर्वतीर्थमयी यस्मादतः शांति प्रयच्छ मे । या लक्ष्मीः सर्वदेवानां या च देवववस्थिता । धनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहनु । विष्णोरक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावसोः । चंद्राऊनलशक्तियां धेनुरूपास्तु मे भिये । चतुर्मुखम्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीनदस्य च । या ल- क्ष्मीलोंकपालानां सा धेनुर्षग्दास्तु मे । स्वधा त्वं पितृमु. न्यानां स्वाहा यमभुजामपि । वपड्या प्रोच्यते लोके सा थे- नुर्वरदास्तु मे । गावो मे अप्रतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे हदये संतु गवां मध्ये बसाम्यहं । गवां स्पृधा नम- ।

·गोपदानफलम् । स्कृत्य यो वै कुर्यात्प्रदक्षिणां । प्रदक्षिणीरता तेन सप्तदीपा वसुंधरा । ततो यथाविभवं ब्राह्मणपूजनं । ततः पात्रहस्ते सघृत- तिलं ताम्रपात्रं निधाय तत्र गोपुच्छं निधायोदशुखाय प्रा- खुखो दद्यात् । तत्र मंत्रः । नमस्ते कपिले देवि सर्वपापप्रणा- शिनि । संसारार्णवमनं मां गोमातस्त्रानुमईसि । इति पूर्वोक्त- वलयुग्मसघंटादिविशेषणकीर्तनपूर्वकमिमां गां तुभ्यमहं संप्र- ददे नममेति वदेत् । ततः सुवर्णमितं हेम रक्तवस्त्रयुग्मं च दक्षिणां दद्यान् । सुवर्णदाने मंत्रो हिरण्यगर्भेति प्रसिद्धः । बलस्य । रक्तवस्त्रयुगं यस्मादादित्यस्य च वल्लभं । प्रदानात्तस्य मे सूर्यो ह्यतः शांति प्रयच्छनु । इति । ततस्तस्मै सूर्यप्रतिमा सदक्षिणां दद्यात् । भास्करः प्रतिगृहाति भास्करो वै ददाति च। भास्करस्तारकोभाभ्यां भास्कराय नमो नमः । इति दा- नुग्रहीतुःष मंत्रः । ततः सगुडपायसेन ब्राह्मणान्भोजयेद्यथा- शक्ति तेभ्यो दक्षिणां दत्वा आचार्याय गोभूहिरण्यवासोबीहि- लवणतिलान्सदक्षिणान्दवा कपिलां प्रार्थयेत् । कपिले पुण्य- कर्मासि निप्पा पुण्यकर्मणि । मां समुधर दीनं च ददतो भयं कुरु । दिवि वादियोपैच सव्यसे कथिता सदा । तथा वि- घाघराः सिद्धा भूननाथाश्च सप्रहाः । कपिलागेमसंख्याता- स्तत्र देवाः प्रतिष्ठिताः । पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वेति नित्यमाकाशसं- स्थिताः । ब्रह्मणोन्पादिते देवि अग्निकुंडात्समुत्थिते । नमस्ते कपिले पुण्य मर्वदेवनमस्कृते । जय नित्यं महासत्व सर्वती- दिमंगले । दातारं स्वजनोपेतं ब्रह्मलोकं नयाशु थे। तत. स्तां प्रदक्षिणीकृत्य गोदानप्रकरणोक्तगोमतीजपत प्राह्मणानत्वा- शिपो प्राहाः । गोदानादः फलमुक्तं नव---महीदेवमये पात्रे सवृत्ते स्वाभयं भवत् । यतं सर्ववतष्ठमिदमध्यं महाफलं । तारयिष्यति दातारं नूनमक्षयमव्ययं । एवं भूतगणाः मर्वे भू- तसंघातहर्षिताः । आकाशेऽस्य प्रनृत्यंति पुण्यऽलिन्दियसागमे । पात्रभूनाय अपये थोत्रियाय कुटुंबिन । एवं यः कपिलां दद्याद्विधिरन कर्मणा।सयाति परमं स्थानं न चैवावर्तते पुनः। इति । अत्र कपिलास्वरूपं तदीयटंगादिगतसुवर्णादिमान- तन भास्कर नमः ।

·१९८ स्मृतिकौस्तुमे विशेषांतरसहिनं कपिलादानप्रकरणोकं प्राचं । तद्यथा मद. नरने वाराहे-मुवर्णकपिला पूर्वा द्वितीया गौरपिंगला । तृतीया चव रक्ताक्षी चतुर्थी गुडपिंगला । पंचमी बहुवर्णा स्थायष्टी च वनपिंगला । सप्तमी श्वतपिंगाक्षी अष्टमी कृष्ण- पिंगला । नवी पाटला या दशमी पुच्छपाटला । इति । व्यामः-स्वर्णभंगी रोप्यग्गं मुक्कालांगूलभूषितां । कांम्योपदोहनां धनुं वनच्छन्नामलंकृतां । दत्वा द्विजेंद्राय नरः स्वर्गलोके महीयते । इति । कौम-दशसावर्णिके भंगे खुराः पंचपलान्विताः । पंचाशपलिक नानं कांस्यं चैतावदेव तु । वलं नु त्रिगुणं धन्या दक्षिणा च चतुर्गुणा । एतचालंकृता धेनुर्घटागल- विभूषिता। कपिला विनमुल्याय दत्ता स्वर्मोक्षदा मता। इति।व. सादगुण्यादिगोदानसामान्योक्तयनाथपेक्षमिति दानं मदन. रने वतप्रकरणऽधिकामातसुवर्णस्य परिमाणं तु यथाविभवं कलयं । स्कान्द प्रभामखंडे नु संक्षेपेणोको बतविशेषः उपलिम शुची देश पुर्पस्तत्र विभूषिते । स्थापयेदयणं कुंभ चंदनोदकपूरिनं पिंचरत्रः समायुक्तं दुर्गापुप्पाक्षतान्वितं । रक्त- वस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रेण संयुतं । रथो रुक्मपलस्यैव एकचक्रः मुचित्रितः । सौवर्णपलसंयुक्तां मति इलणां च कारयेत् । कुंभस्योपरि संस्थाप्य गंधपुप्पैस्तथार्चयत् । आदित्यं पूजयेहेवं नामभिः स्वर्यथोदितः । आदित्यो भास्करः सूर्यः प्रभाकरदि. वाकरी। अत्र गंधादिपंचोपचारेषु पंचनाममंत्राः एकः श्लोको नमस्कार द्वितीयः प्रार्थनायामिति बोध्यं । इतरेप्युपचारा यदि क्रियंत आदित्यनानैव देयाः । प्रभाकर नमस्तुभ्यं संसारान्मां समुद्धर । भुक्तिमुक्तिप्रदो यस्मात्तस्माच्छांतिं प्रयच्छ मे प्रार्थनामंत्रः। नमोनमस्ते वरद असामयजुशं पते । नमोस्तु विश्वरूपाय विश्वधात्रे नमोस्तु ते । एवं संपूज्य विधिवदेवदेवं दिवाकरं । पूजयेत्कपिलां धेनुं वनमाल्यानुलेपनैः । दान- मंत्र:-दिव्यमूर्तिर्जगत्कर्ता द्वादशात्मा दिवाकरः । कपिला- सहितो देवो मम मुक्ति प्रयच्छतु । यस्मात्त्वं कपिले पुण्या सर्वलोकस्य पावनी । प्रदत्ता सह सूर्येण मम मुक्तिप्रदा भव । इति । इति कपिलाषष्ठीवतं । इति कौस्तुभे महालयनिर्णयः । १प्रभाकरो दिवाकरः। । ।

·नवरात्रनिर्णयः । १९९ । - येनार्जितानि युधि भूमिपतीन्विजित्य दुर्गाणि दुर्घहतराणि निजैः कटाक्षैः । श्रीयाजबाहदुरसंशनृपस्य तस्य वाचा हरेरिख गिरावनिदेवनुष्यै ॥ योनंतदेवकृतमंथनसंनियंधक्षीराधिजोऽथ कमलापतिना धृतो यः । नित्यं निजे हदि सनां प्रमुदेस्तु तस्य भाद्रस्य दीधितिरियं स्मृतिकौस्तुभस्य ॥ इति भाद्रपदकस्यं । अथाश्विनकृत्यं । यमः-घृतमाश्वयुजे मासि नित्यं दद्या- द्विजातये । प्रीणयित्वाश्विनी दवा रूपभागभिजायते । इति । तथा वामनपुराणे तिलांस्तुरंग वृषभं दधि तानं वशा- दिकं । प्रीत्यर्थ पद्मनाभस्य देयमाश्वयुजे नरैः । इति । वशा धेनुः। अथ नवरात्रनिर्णयः-तत्र नवरात्रपदं कर्मनामधेयं नत्यख्यन्यायात् । तथाहि नवरात्रविधयस्तावच्छयंते रुद्रया- मले-आश्विने मासि संप्राप्त शुक्लपक्षे विधेस्तिथि । प्रारभ्य नवरात्र स्यादुर्गा पूज्या नु नत्र 4 । इति । प्रतापरुद्रे धौम्यः-आश्विने गुरुपों तु कर्तव्यं नवगत्रकं । प्रतिप- दादि क्रमणव यावद्धि नवमी भवेत् । इति। देवीपुराणेपि- मासि चाश्वयुजे शुक्ले नवग विशेषतः । संपूज्य नवदुर्गा च नक्कं कुर्यात्समाहितः । इति । अत्र नवरात्रशब्दस्य गुणवि- धित्ववादिनापि तदंतर्गतो रात्रिशदः अहर्गणनामधेयहिरा- अनवरात्रांतर्गतरात्रिशब्दवत् न सावनाहोरात्रपरः स्वीकार्यः। प्रतस्य प्रतिपदादिनवम्यंतत्वबोधकानेकशालवशेन तिथिहा- सवृश्योः नित्यवत् । तावदहोरात्रसाध्यत्वासंभवात् । अहर्गणे नु तारशतिथिसाध्यत्वाभावात् । अतो लक्षणया रात्रिशण- स्तिथिपरः स्वीकार्यः । तत्रापि न यत्किचिन्नयतिथ्यात्मकगुण- विधिसंभवः । नियततावत्संख्यतिथिप्रापकनानेन शालेण शानांतरेण वा विरोधापत्तः । येनैव अवश्यापक्षणीयतिथि- विशेषप्राप्तिस्तेनैव तावत्संख्यतिथिविशेषप्राप्तिसंभव पुनस्तत्प्रा- पणस्याप्रवृत्तिविशेषकरत्वाय । अतः शाखांतरसिद्धां तच्छा- स्वसिद्धां वा तिथिगतां तत्साध्यप्रधानकर्मगतां वा संख्यां निमित्तीकृत्याहगणनामधेयनवरात्रशब्दवत्रामधेयत्वमेव स्वी- कार्य । अन्यथा अस्मिन्काले नवरात्रं कुर्यादिति उकानेकवचो. गतनिर्देशानुपपत्तेध । नच रात्रिपदे तिथ्यादिलक्षणाभ्युपगमो दोषः । मीमांसकैस्तत्प्रस्यन्यायेन स्वीकृतनामस्वेषु दर्शसमि- ।

·२०० स्मृतिकौस्तुभे दादिपदेषु लक्षणास्वीकारदर्शनात् । गुणविधित्ववादिनापि तिथिलक्षणास्वीकाराम । अस्तिच नामत्वग्राहकं सामानाधि- करण्यं नवरात्रतमिति । यत्रापि नवरात्र इदं कुर्यादिति स. ममीनिर्देशस्तत्रापि पूर्वेचुरमावाम्यायां वेदिं करोतीतिवकर्म- नामवत्यलं । यद्यप्युक्तदेवीपुगणवाक्ये संपूज्य नकं कुर्यादिति नक्तम्य विशेष्यत्वं प्रतीयते तथापि पूजनमेव प्रधानकर्म । एकम- कनकादिकं तु ज्योतिष्टोमे पयोवतादिवत्कर्तृसंस्कारद्वारा पूज- नांगमिति बोध्यं । पूजाया एव नित्यकाम्याधिकारविधिभ्यां प्राधान्यबोधनात् । नित्यविधिस्तावत्---वर्षे वर्षे विधातव्यं स्थापनं च विमर्जनं । इत्यत्र स्थापनप्रभृतिविसर्जनांतपू. जाया नित्यत्वं बोध्यते । वसंते वसंते ज्योतिषा यजेतेतिवत् । नथा कालिकापुराणे-यो मोहादथवालस्यादेवी दुर्गा म- होन्सवे । न पूजयति दुष्टामा इंगद्वाप्यथ भैरव । क्रुद्धा भगवनी नम्य कामानिनिहनि च। इति । काम्यत्वमपि त- 4व--एवमन्यैरपि सदा देव्याः काले [कार्य] प्रपूजनं । विभूतिमतुला लग्धं चतुर्वगंप्रदायकम् । इति । नथा शास्त्रां- नंगपि-पूजयिन्याश्विन मासि विशोको जायने नरः । इति । नक्कादेः कर्तृसंस्कारद्वारा पूजनांगत्वं चीनं देवीपुराण--- कन्यासंस्थे रवी शुक्लामाश्विने प्राप्य नंदिकां । अयाची हाथ- काशी नकाशी प्रथामदः । इति प्रक्रम्य–त्रिकालं पूज- यहवीं जपस्नोत्रपगयणः । इति । अत्र यद्यपि त्रिकालपूजन- मुतं तथापि गधिपूजनमेव प्रधानं |--- आश्विने मासि मयांते महिषासुरमर्दिनीं । निशामु पूजयेत्या मोवामादिकः क- मात् । तथा-रात्रिवतमिदं देवि सर्वपापप्रणाशनं । सर्वका- मप्रदं नृणां सर्वशत्रुनियहणं । इत्यादिभ्यो विशिप्य रात्रि- जाया एवोपवासादिविशेषन्वेन फलसंबंधित्वेन च बोधकेभ्यो देवीपुगणवचोभ्यः महानिबंधकर्दभिहेमाद्रिमाधवादिभिरपि नवरात्रवतम्यामुनवाशर्यन नकवतन्वं वदद्रिाक्तयवनानां प्रामाण्यस्वीकारसूचनाप । नच नक्तभोजनाभिप्रायातषां न- कमतत्वोक्तिः । उपवासादिकल्पांतरविधिवलेन तस्य पालि- स्वादुक्तदिशा तस्य अंगत्वाच । दृश्यते चाटमीपूजामहानि- अथवायत। ------- ·नवरात्राधिकारिनिर्णयः। २०१ । - धेषु रात्रिकर्तव्यताविधिः । -कन्यासंस्थे रवावीपे या शुक्ला तिथिरएमी । तस्यां रात्रौ पूजितव्या महाविभवविस्तरैः । इति। अतोऽत्र रात्रिपूजा प्रधानं । तदंगं च नतैकभक्तादि तार- शनवरात्रिसाध्यपूजासमुदायस्य च नवरात्रपदं नामधेयमिति सिद्धं । अतएव तिथिहासे द्वयोः पूजयोस्तंत्रणानुष्ठानं । ति- थिवृद्धौ एकस्या एवाभ्यासेन तत् । महालये पोडशश्राद्धधा- दिमते पोडशश्राद्धानुष्ठानवत् । अत्राधिकारिनिर्णयः । अत्रच न चतुर्णामेव वर्णानाम- धिकारः किंतु म्लेच्छादीनामपीन्युक्तं भविष्योत्तरे-एवं च विंध्यवासिन्यां नवरात्रोपचासतः । एकभक्तेन नक्तेन स्थ- शल्याऽयाचितेन वा । पूजनीया जनैर्देवी स्थानेस्थाने पुरेपुरे । गृहेगृहे भक्तिपरमप्रामे वनेवने । सातैः प्रमुदितैर्हामणैः क्षत्रियैर्नुपैः । वैश्यैः शुदैर्भक्तियुतम्लेंच्छरन्यैध मानवैः । स्त्री- भिध कुम्शाईल तद्विधानमिदं शृणु । इति । ननु नात्र स्त्रीशूद्वाणामधिकारः संगच्छनानतरां म्लेच्छानां। लैंगे रदी या महापूजा चतुःकर्ममयी शुभा । इति अपनपूजनयलि. दानहोमरूपचतुःकर्मान्मकत्वेन पूजाया निर्देशात् । तेषां च कर्मणां तनपौगणमंत्रसाध्यन्यात् ।-श्रावयेशतुरो या- कृत्वा प्रामणमग्रतः । इति शम्य श्रवणमात्रविधानन पौग- णमंत्रोचारणे अधिकाराभावात् । अनपव सहस्रनाममाप्ये शदः मुखमवामुयादित्येनयाख्यानायसरे शंकराचार्यरतं शु- इस्य श्रवणादेव फलनिर्देशो नतु पाठादिति । सत्यं । अतएव स्कान्द भविष्ये च त्रिविधा पूजाभिहिता । शारदी चंडि- कापूजा त्रिविधा परिगीयते । सात्विकी जपयज्ञानवैध निरामिषः । माहात्म्यं भगवत्याश्च पुराणादिषु कीर्तितं । पाठ- स्तस्य जपः प्रोको पठेद्देवीमनास्तथा । राजसी बलिदानेन नै. येथैः सामिप्रैस्तथा । सुगमांसाधुपाहारैजैपयाविना तु या । विना मंत्रैस्तामसी स्थानिकगतानां च संमता । ब्राह्मणः क्षत्रि- येवंध्यैः शरैरन्यैश्च मानवैः । एवं नानाम्लेच्छगणः पूज्यते सर्वदम्युभिः । इति । अत्र साविकपूजाविधानं ब्राह्मणविषयं । निरामिपरित्यत्रामिषग्रहणं रुधिरपशुहिंसीपलक्षणार्थ । एव राजस्या बलिदानग्रहणं तामस्यां सुरादिग्रहणं च संग- ।

·२०२ स्मृतिकौस्तुमे । च्यते । उकंच स्पष्टमेव कालिकापुराणे । स्वगावरुधिरं इत्वा ब्रह्महत्यामवानुयात् । मचं दत्वा ब्राह्मणस्तु ब्रामण्यादेव ही. यते । इति । अतएव मधमयमदेयमनियमिन्युशनोवचन- मपि ब्राह्मणविषयन्वेनैव संगच्छने । राजसी बलिदानेन नैवेधः सामिपम्नथा। इति श्लोकाविहिनराजस्यां नु क्षत्रियशदादीना. मधिकारः । अत्रापि जपयशाचरित्यनुपंगः । आमिषग्रहणं च रुधिराघुपलक्षणार्थ । क्षत्रियवैश्ययोः ब्राह्मणवजपयज्ञादि संभ- वात् ।--संदर्शनार्थमाया देवीमूनं परं जपन् । इति मार्कडेय- पुराणे यंश्यकर्तृकजपयज्ञानुवाददर्शनाप । ददतुस्तौ बलि व निजगात्रामृगुक्षितं । इति गजवश्यकर्नुकस्य स्वगात्ररुधिर- दानस्य तत्रैव कथनाथ । पवंच प्रयाणां वर्णानां जपयज्ञा- धिकारे सति शनाः म्वयं कुर्युग्शना ब्राह्मणद्वाग वा कार- येयुः । गद्रस्नु जपादि ब्राह्मणद्वारैव कारयेत् । - अमंत्रस्य तु शम्य विप्रो मंत्रण गृहाने । इति शुलपाण्याधुदाहतवचनेन समंत्रक कर्मणि ग्राह्मणद्वारंव शम्याधिकारनियमनात् । यदि नु कचिपुगणे शुदोऽनेन मंत्रण पूजां कुर्यादलि दद्यादिति वचो दृश्यत नदा निषादम्थपनिन्यायन तावन्मंत्रोचारणं त- म्यापि भवत्येव । नामसीविधायपि मांमादीत्यादिना थलिदा- नस्यापि संग्रहः । जपयज्ञगिति द्वंडे यग्रहणं होमामिप्रायं । किरातग्रहणं च म्लेच्छमात्रोपलक्षणार्थ । किरातहणांधम्मसा इति पुगणे नेगं साहचर्यदर्शनात् । उक्तवाम्यपि अंत्यस्था- ननिर्दियां तामन्यामधिकारिकथनार्थ सर्वांत एवं नाना- म्लेच्छगणः पूज्यने सर्वदस्युभिः । इति कथनाथ । अतो म्ले- च्छादीनां न शुद्रबहाह्मणद्वागपि जपे होमे समंत्रकपूजायां या- धिकारः किंतु तैस्तसदुपचाराणां मुगधुपहारसहितानां पश्या- दिवलेच मनसोत्सर्गमा देवीमुद्दिश्य विधेयमिति सिद्ध । अथ नवरात्रवताशताधिकारिका अनुकल्पा उच्यने । भविष्ये ---आश्विने मासि गुल तु कर्तव्यं नवरात्रकं । प्र. तिपदादि क्रमेणैव यावश नवमी भवेत् । त्रिरात्रं वापि कर्तव्यं सतम्यादि यथाक्रमं । इति । तथा त्रिरात्रपक्षोपि । अष्टम्यां नवम्यां च जन्ममोक्षप्रदां शियां । पूजयित्वाश्विने मासि वि. शोको जायते नरः । इति । पक्षांतराण्यप्याह धौम्यः-अथवा ।

·नवरात्रानुकत्साः। । नवरात्रं च सत पंच निकादि वा । एकभकेन नकेनायाबि. तोपोषितैः क्रमात् । इति । अत्र सप्तरात्रपक्षे तृतीयायामारंभः । पंचरात्रपक्षे पंचम्यां । तत्र प्रकारविशेषः शास्त्रांतरे--एक- भत्तस्तु पंचम्यां पष्ठयां नक्तं प्रवर्तयेत् । अयाचितस्तु सम- म्यामटम्यां समुपोषितः । नवम्यां पारणं कुर्यारपंचरात्रमिती. रितं । इति । त्रिकादीत्यादिशब्दोक्त एकरात्रपक्षो दिविषः । केवलाएम्यां केवलनवम्यां वेति । आद्य उक्तो ब्राले -तत्राएम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनी- कोटिभिः सह । अतोऽर्थ पूजनीया सा तस्मिनहनि मानवैः । उपोषितधूपदीपैर्वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । अत्रोपवासे पुत्रवत्पर्यु- दास उक्तः कालिकापुराणे-उपयासं महाष्टम्यां पुत्रवान समाचरेत् । यथा तथैव पूनात्मा व्रते देवी विसर्जयेत् । इति । व्रते समामे इति शेषः । केयलनवमीपक्षो भविष्यपु. राणे --लग्धाभिषेका यरदा शुरु चाश्वयुजम्य च । तस्मात्सा नत्र संपूज्या नवम्यां चंडिका बुधैः । इति पुराणांतरे ता- मेव नवमी प्रकृत्य-तस्मादियं महापुण्या नवमी पापनाशिनी। उपोप्या तु प्रयनेन सततं सर्वपार्थिवैः । इति। पार्थियग्रहणं नव- रात्राशनमात्रोपलक्षणार्थ । नवम्यां तु नवम्यां तु देवदानवरा- क्षसः। गंधरुरगैर्यक्षः पूज्यते किंनरैरपि । इति भविष्योत्तरवच- स्युपवासशेषिभूनायाः पूजायाः केवलनवम्यां सर्वाधिकारत्वेन विधानात् । केचिदुक्तपक्षवत्पष्टयादिकल्पोऽप्यनुकल्पः-बोध. येद्विल्वशाखायां पष्ठयां देवीं फलेषु च । सप्तम्यां बिल्यशाखां नामाहत्य प्रपूजयेत् । पुनः पूजां तथाटम्यां विशेषण समा- चरेत् । जागरं च स्वयं कुर्यादलिदानं महानिशि । प्रभूनबलि- दानं च नवम्यां विधिवचरेत् । ध्यायेदशभुजा देवी दुर्गा सं. प्रेण पूजयेत् । विसर्जनं दशम्यां नु कुर्यादै शारदोन्सवः । धूलि. कर्दमनिक्षेपैः क्रीडाकौनुकमंगलैः । भगलिंगाभिधानस भग- लिंगप्रगीतकैः । इति कालिकापुराणादित्याहुः । तदसत् । अत्रानुकल्पयोतकवाशदायभावेऽनारग्धनवरात्रवतं प्रत्येव कुमार्यामिव पत्रिकायामपि पूजाविधिप्रतीतः । स्वस्थाशको अन्यद्वारापि पूजा कारणीया । स्वयं वाप्यन्यतो वापि पूज- येत्पूजयीत वा। इति देवीपुराणात् । भत्र विस्तृतपूजायामशकं ·२०१ स्मृतिकौस्तुभे प्रति संक्षिप्तपूजाविधिः कालिकापुराणे-सम्यकल्पो- दितां पूजां यदि कर्नु न शकुयान् । उपचारांस्तथा दातुं पं. बतान्यिनरत्तदा । गंध पुष्पं च धूपं च दीपं नैवेद्यमेव च । अभाव नायपुष्पाभ्यां तदभावं तु भक्तितः । संक्षेपपूजा कथिता नथा वनादिकं पुनः । इति । इत्यनुकल्पविधिः । अथ प्रनिपनिर्णयः। सायदा पूर्वाहोरात्रं व्यायापरत्र त्रिमू- ही तिष्ठति तदा पूर्वव ग्राह्या ।-आदित्योदयवलायामा- रम्य पष्टिनाटिकाः । तिथिस्तु मा हि सुद्धा स्यात् इति नार- दोक्तः । शस्थलीयोनदिननिस्तिथिमलन्वेन निंदित- त्वाच । यदानु पूर्वदिने अमाविद्धा प्रनिपपरदिन द्वितीया- विद्या नत्र यद्यपि परम्परविरद्धानि वचनानि दृश्यंने तथा- प्युकरीत्या गधिपूजाया एव प्राधान्यान् । अन्याश्च ननयनत्वेन महानिबंधाक्तः-प्रदोव्यापिनी ग्राह्या सदा ननावत तिथिः । इनि वचनम्य प्रसिद्धननवन इवात्रापि प्रवृत्तिसंभ- वान् प्रदोषम्य कर्मकालन्धमंगीन्य निर्णयः क्रियते । नत्र पर पक्षाः । पूर्वद्युग्व प्रदोषव्यामिः १ परडुंग्य वा २ दिनद्वयपि नद्याप्तिः ३ दिनद्वयपि तदेकदश स्पर्शः ४ सामान्यन वैषम्यण या ५ दिनये प्रदोषस्पर्शी ६ वति । नत्रायपक्षद्वयव्यनिरि- तपक्षेषु परैव प्राह्या-प्रातः संकल्पयद्विद्वानुपवासवतादिकं । रति विहिनसंकल्पकालसंबंधलामात् । त्रिकालविहितपूजाका- लसंबंधिवात् । अहोरात्रसंबंधित्वन उपवासपि प्राशस्त्यला- भात् । शविषय एवाधुनिकनिरंधोदाहतानि द्वितीय विवप्र- तिपद्विधायकानि वचनानि योजनीयानि । -या चाश्वयुजमासे म्यात्प्रतिपद्भया युता । शुदा ममार्चनं तस्यां शनयशालप्रदं । आश्विन मासि मे भतैः कर्तव्या शुक्लपक्षगा । प्रतिपत्रिमुह- तापि पुत्रपत्रिप्रवर्धिनी। धनबुद्धिकरी पुंसां सर्वाल्यकरी तथा । इत्येवमादीनि। अत्र त्रिमुहूर्तापात्यपिशब्दः मुतिकन्या- येन प्रदोपण्यापिन्याः प्रशंसाः । तथा अमाविद्धानिया अपि इहैव योज्याः।---देशभंगो भवेत्तत्र दुर्मिक्षं चापि जायते । नंदायां दर्शयुकायां यत्र स्यान्मम पूजनं । पूर्णविदा तु या शुका भवेत्मतिपदाधिनी । नवरात्रतं तस्यां न कार्य शुभ- मिच्छता । इत्यादयः । भायपि पक्षयं संभवति कायन ·नवरात्रनिर्णयः । २०५ - म्यामिरेकदेशेन वेति । उभयोरपि पक्षयोः पूर्वविदैव प्राया । कर्मकालव्याप्तिलाभात् । -नकमतेषु सर्वेषु रात्रियोगः प्रश- स्यते । इति रात्रियोगप्रयुक्तप्राशस्त्यात् प्रतिपयप्यमावास्येत्या. दिसामान्यशास्त्रानुसरणलाभाए । यदिन सूर्यास्तात्पूर्वमपि प्रतिपलभ्यते तदा---यां तिथि समनुप्राप्य यात्यस्तं पमिनी- पतिः । सा तिथिः सकला येत्याचापाघसाकल्यवशेन सं. कल्पत्रिविधपूजाकालप्राप्तिलामार । ईरशविषय एवामाविना. विधायकानि द्वितीयाविधानिषेधकान्याधुनिकग्रंथोदाहतानि वचनानि योज्यानि । तानि यथा दृसिंहप्रसादे-अमायुरुष कर्तव्या प्रतिपचंडिकार्वने।न प्राहा परसंयुक्ता शुद्धसंतानकां- लिमिः। इति।धवलनिबंधे-अमायुक्कैव सा प्राया प्रतिपचं. रिकाने । अन्यथाकरणे तावद्राज्यभंगः प्रजायते । इत्येवमा- दीनि-द्वितीयाशेषसंयुक्ता प्रतिपचंडिकार्यने । मोहादयोप- देशादा कृतं पुत्रषिनाशकं । प्रतिपच्छपसंयुक्तद्वितीयायां ममार्चनं । कृतं धर्म नाशयति संतति पुत्रपौत्रकी । द्वितीया- विकलोपेता प्रतिपचंडिकार्चने । वर्जनीया प्रयनेन विपलंशो यथामसि । यदि मोहात्मकुर्थात ज्येष्ठः पुत्रो विनश्यति । - स्यादीनि च । ननु प्रदोषस्य कर्मकालत्वमादायैष निर्णयो भवता कृतः । संति तु पूर्वारस्य कर्मकालत्वबोधकानि सामा- न्यतो विशेषतच प्रवृत्तानि गौरनिबंधोदाहतानि कानिचि. चनानि । सामान्यतस्तावत्पूर्वा दैविकं कर्मेत्यादि प्रसिदं। तथा नंदिपुराणे-शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी। सा कार्योदयगामिन्यां न तत्र तिथियुग्भवेत् । इति । तथा भवि- प्योत्तरे-प्रातराषाहयेदेषीं प्रातरेव प्रवेशयेत् । प्रातः प्रा- तस्तु संपूज्या प्रातरेव विसर्जयेत् । इति । तथा देवीपुराणे- भगवस्याः प्रवेशादिविसगोताम याः क्रियाः । तिथावुदयगा. मिन्यां सर्वास्ताः कारयेदुधः । इति । तथान्यत्र-माश्विनस्य सिवे पक्षे प्रतिपत्सु यथाक्रमं । सुनातस्तिलतेलेन पूर्वाग्रे पूज- येच्छिवां । इति । तेभ्यः पूर्वारस्य प्रधानकालत्वावगमे सति ज्यं परदिनम्यापिनी प्रतिपदं परित्यज्य पूर्वदिने प्रदोषव्या. पिम्या प्राधत्वं निर्णीयते । नच पूर्वाडकर्मकालत्वबोधका- विसर्जनम् । । - ·२०६ स्मृतिकौस्तुमे अनपत्र न्युक्तवचनानि माधवादिमहानिबंधालिखितत्वानिर्मूलानीति वाच्यं । गत्रः कर्मकालत्वबोधकवचनानामपि त्वदुकानां मा- धवाद्यनुदानन्वेन निर्मूलवशंकाया अनिवार्यन्वात् । किंच पूर्वेषुः प्रदोषमात्रव्यापिन्यामपराप्रभृति तद्यापिन्यां वा न कलशस्थापनप्रभृति पूजोपक्रमः संभवति ।-आद्याः पोडश नाहीस्तु लग्भ्या यः कुरुते नरः । कलशस्थापनं नत्र अरिएं जायते ध्रुवं । इति निषेधादितिचेन्न । महानिबंधकर्तृभिहेमा- दिमाधवादिभिनवरात्रयतम्य नक्तयतन्वोत्या रात्रिप्रदोषयोः कर्मकालन्यबोधकशापु ममाविद्धप्रतिपयव नवरात्रोपक्रमरूप- सकलप्राचीन शिष्टाचारस्य च संवादलाभान् प्रामाण्यनिश्चये सति तदनुसारर्णय पूर्वाहकर्मकालन्योधकवचनानां नेतुमुचिनत्वात्। तथाहि पूर्वाद देविकं कति वचनं तावन्-यागकालः स वि. यः प्रातरुती मनीषिभिः । इति वचनांतरसंवादादिश्यादी सावकाशं । यय-शरकाले महापूजति प्रातरावाहयेहवीमिति च त्वयोदानं नत्र प्रतिपदश्रवणान्मतम्यादिवशम्यंततिथ्यनुष्ठेयप- त्रिकापूजनादिविषयन्वं योध्यं । सप्तमीविषयवचो देवीपुराणे पठ्यत-युगाद्या वर्षवृद्धिश्च सममी पार्वतीप्रिया । रवरुदयमीक्षन्ने न तत्र तिथियुग्मना । इति । पत्रिकापूजायां पूर्वावप्राशस्त्यं ज्यांनिःशाम्-पूर्वाई नवपत्रिका शुभकरी सार्थसिनिप्रदा आरोग्यं च धनं करोति विजयं चंडीप्रवेशे शुभा। मध्याह जनपीडनक्षयकरी संप्रामघोरावहा साया वध धनादि कलह सर्वक्षतं सर्वदा । सप्तम्यामस्नगायां यदि विश- ति गृहं पत्रिका श्रीफलाल्या राक्षः समांगराज्यं जनसुख मखिलं हंति मूलानुरोधात् । तस्मान्सूर्योदयस्थां नरपतिशुभदा सप्तमी प्राप्य देवीं भूपालो वेशयत्तां सकलजनहितां राक्षसः विहाय। इति । यश आश्विनस्यत्यादि वचनं तत्र पूर्वाहे पूजयेदित्य- वयपि नवतिध्यधिकरणकप्रातःपूजाविषयं । प्रतिपस्विति पहुवचनांतस्य लिंगसमवायन प्रतिपत्तदितरतिथिपरत्वात् । नब प्रातःपूजायाः प्राधान्यं । त्रिकालपूजाविधानेऽपि रात्रि- पूजाया एष प्राधान्यस्य प्रागुपपादितत्वात् । मएम्यादौ तत्मा. धान्यस्यावश्यकन्यार । यद्वा पूर्वावस्यानेनाम्बयमंगीकृत्य वदं. गत्वमेव स्वीकार्य ।-माधिनस्य सिते पसे प्रतिपत्सु यथा- ·नवरात्रनिर्णयः। २०७ । कर्म । सुमातस्तिलतलेन पूर्वा च नृपोत्तम । पुण्याहवाचनं कृत्वा द्विजांचैव प्रपूजयेत्। इति डामरकल्पवाक्यसंवादात्ायत्तु पोरशनाडिकात्यागवचनं तदपि कलशस्थापनविषयं-माचाः षोडश नाडीस्तु लगवा यः कुरुते नरः । कलशस्थापनं तत्र मरिष्ठं जायते ध्रुवं । इति वचनांतरसंवादात् । यहोदयमारभ्य संपूर्णप्रतिपहिषयं ।-मुखे तिथौ प्रकर्तव्या प्रतिपयोगा- मिनी। माघास्तु नाडिकास्त्याज्याः षोडश द्वादशापि वा । इति देवीपुराणवचःसंवादातागुशा वेधरहिता । ऊर्ध्वगामिनी अपरा- गामिनीत्यर्थः । एवमुक्तप्रदोषव्यापिप्रतिपदि चित्रावैधृति यो- गेपि न दोषः । आरभ्य नवरात्रं स्यारित्या चित्रां च वैधृति । इति घचसो निबंधालिखितवन निर्मूलत्वादिति केचित् । वाष्ट्रषैधृतियुका चेत्प्रतिपचंडिकार्चने । तयोरते विधातव्यं कलशारोपणं गुह । इति वचनांतरसंवादात् । नवरात्रसंशक- पूजारंभभूतकलशस्थापनविषयमेतदित्यन्ये । अपरंतु वाजिनी- राजनांगभूनकलशस्थापनविषयोयं निषेधः ।-आरभ्य नव- रात्र स्यान्प्रतिपाश्विने सिते । वाजिनीराजनं पश्चाद्धिन्वा चित्रां च वैधृतं । इत्यश्वशास्त्रीयवचनसंवादात् ।-आश्वयुक् गुलपक्षे तु स्वातीयोगे शुभे दिने । पूर्वमुचःश्रवानाम प्रथम सूर्यवाहनं । तस्मात्साश्ववरस्तत्र पूज्यो वै श्रदया तदा । पूज- नीयाध नुरगा नवमी यायदेव हि । इति ब्रामवचने स्वाती- योग एव तद्विधानाथ । ततो नीराजनं कर्म प्रतिपद्याविने सिते । प्रारभ्य नवरात्रं स्वाधिन्वा चित्रां च वैधृति । इति निर्णयशिरोमणीयवचनन स्फुटमेव तनिषेधस्य विषयांतर- स्यापनाच । चंडिकार्चने यद्यपि त्वाशादियुक्ता प्रतिपत् प्राया तथापि वाजिनीराजनांगकलशारोपणं तयोरते विधातव्यमिति । यद्यपीत्यर्थकचेत्पदयुक्तवचोव्याख्यानसंभवाचस्याहुः । अस्तु वा देवीपूजांगकलशस्थापनविपयो निषेधः । नचांगांगिनिषधा- नुरोधेन प्रधानकालाधः कर्तुं शक्यत इति कथं तेन पूर्वप्र- दोषमात्रव्यापिनी चंडिकार्चने प्रतिपत्रिवारयितुं शक्यते । प्र- धानपूर्वककर्तव्येपि कलशस्थापने चित्रादियुक्ततद्वहितानेक- काललामसंभवे तहिनकालनियमार्थमिदं वचः प्रवर्तिप्यते । नतु रुत्साहापिचित्रादियोगनिषेधार्थ निगदविवोपांशुयनु- ·२०८ स्मृतिकौस्तुमे पति । मतएवेरशविषये निषेधसंकोचोऽपि स्मयते ।-चित्रा- वैधृतिसंक्रान्ती प्रतिपक्ष मयंगता । तदा पूर्वयुता प्रामा स्यकन्या पोडश नाडिकाः। इति । इदमप्युकरीत्या कालयलामे नियमार्थमेवेति कामिकचित्रावैधृतितारशघटिकासंबंधरहित- कालालामे पूर्वोक्तरीत्या नैव निषेधप्रवृत्तिर्नतरां तदनुरोधेन पूर्वप्रदोषव्यापिप्रतिपत्याग इति सिद्धं । यदा पूर्वदिने प्रदोषा- पूर्व प्रवृत्ता परदिने सूर्यास्तान्पूर्व समातेत्येवं दिनदयेपि कर्म- कालास्पर्शिनी प्रतिपत्तदोतरेव प्राया। संकल्पस्य पूर्वावम- भ्यालपूजयोम काले सत्वात् । यां तिथि समनुप्राप्यति मापाय साकल्यमादाय तृतीयपूजाकालेपि सत्त्वाच ।-प्रदोषव्यापिनी यत्र त्रिमुहर्ता दिवा तथा । तदा नकरतं कुर्यात्स्वाध्यायस्य निषेधवत् । इति नकवतसामान्ये प्रवृत्तन पचनेन प्रदोषसाया- हयोः क्रमेण मुख्यत्वगौणत्वे शापयता नक्तवतत्वेन माधवायुके देवीवर्तपि सायाहस्य गौणत्वे विहिते सति गौणकालन्यातरपि लामा, प्रसिद्धनक्तसमाननिर्णयसंभवे तत्त्यागायोगात । एवं सायाहे उपक्रम्य रात्रौ पूजासमापने । यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विधमानो भवेदंगं नोनितोपक्रमेण तु । इति शास्त्रानुसरणसंभवाच । येषां तु कुलपारंपर्येणा- माविवाद्वितीयाविखयोरन्यतरस्या अंगीकारः लमः कचिरकालीनानुष्ठानन वा तैय॑वस्थया तस्यामेव नवरात्रा- रंभः कार्यः । आदिकभार पावणेकोदिएविध्योः शास्त्रांतरा- नुसारिव्यवस्थासंभवपि विज्ञानेश्वरेण यथाकुलाचारमपि कथितव्यवस्थावदनिहोत्र उदितानुदितकालव्यवस्थापक्ष तार. शष्यवस्थाया असंभवे तूकनिर्णयानुसरणं कार्यमित्यलं । मथ एवं निर्णीते प्रतिपदिने भगवतीपूजां कर्तुमुपकल्पय. ते । नूतनवरंभास्तंभादिमंडितवेदमनि समचतुरखा चतुई- स्ता वेदिका कार्या । तदुपरि सर्वतोभद्रादिमंडलं । मृन्मयीप्र- तिमा पत्तष मंडले दाविमयासने स्थाप्या । सौवादिन- तिमा चेत्तस्याः पूजामंडलकुंभस्थति देवीपुराणे कुंभोप- वेव पूजाविधानाध तत्पूजार्थ पृथगासनसंपादनं । प्रतिमा. विधिम देवीपुराणे-हेमराजतमृदानुवैलचित्राप्तिापि वा। बड़े शूलेऽबिता देवी सर्वकामफलप्रदा । तथा-मृन्मयी प्रति- ·भगवतीपूजा। २०९ मां कृत्वा विल्वे वा यस्तु पूजयेत् । मात्मवित्तानुसारेण स लमेन्मौकिकं फलं । इति । प्रतिमालसणं च पूजारंभे वक्ष्यमाणं जटाजूटेत्यादिध्यानानुसारि योध्यं । पंचशुद्धोदककलशान्संपा- दयेत् । पंचपल्लवपंचरनसतमृत्तिकासवौषधीदूर्वाहेमफलवस्त्रपू- पात्राणि महापूजोपयोगीनि फलतांबूलादीनि च संपादयेत् । अथ यजमानः छतनित्यक्रियः पूजांगत्वेन संकल्पपूर्वेति- लतैलेन मुबातः परिहितधौतवनः कुंकुमचंदनाविरुतपुंडो - बशिनो धृतर्पवित्रः पल्यासह प्राथुखः शुभासने उपविश्या- चम्य प्राणानायम्य देशकालौ निर्दिश्य अमुकफलकामो भय. प्रभृति नवमीपर्यंतममुकनियमोपेतो दुर्गापूजनं प्रतिमायां कुमा- यो व करिष्ये । प्रतिमापूजनांगत्वेन कलशस्थापनं करिष्ये । सदादी निर्विप्रतासियर्थ गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं व करिष्य इति संकल्प्य पुण्याहवाचनाते उकसर्वतोभद्रे कलश- स्थापनं कुर्यात् । सन्मयप्रतिमापूजनपक्षे तत्पुरोदेशे कुर्यात् । बेदिकोणेवपरांधतुरः कलशास्थापयेदित्युकं विष्णुधर्मो- सरे-चतुरः कलशान्यस्तु दद्यादेवगृहे नरः । चतुःसमुद्र- बलयां स तु भुंके वसुंधरा । इति । तब मध्यमकलशप्रकृति कांगनुसमयेनेत्यं कार्य । महीपौरिति स्पृटभुवि अंकुरारोप- णार्य शुद्धमृदं प्रक्षिप्य ओषधयः समिति तस्यां यवान्प्रक्षिप्य आकलशेविति कुंभ निधाय । इसमेगंगे इति शुद्धोदकेनापूर्य । गंधद्वारां०। यामोषधीः पूर्वा० । ओषधयः संवदंते० । कांडाकांडात् । अश्वत्थेवो । स्योनापृथिविः । याः फ- लिनीर्या० । सहिरतानि । हिरण्यरूपः इत्यतैमर्यथाक्रम गंधसर्वोषधीयवदूपिंचपलवसप्तमृत्तिकाफलपंचरसहिरण्यानि मित्या युवासुवासा इति बनेणावएप पूर्णपात्रं निधाय तर स्थायामि० इति मंत्रेण वरुणं पूजयेत् । ब्रह्मपूजनम- पुलं ज्ञानार्णव-पंचायद्भिः कुणैः कार्यों प्रमा पचा- न्मुः स्थितः । संबाप्य स्थापितः कुंभे चतुर्वानुभतुर्मुखः । अमजवानमिति वा गायत्र्या वा प्रपूजयेत् । इति । एवमैशान- कलशस्थापनांते ते मध्यमकलशोपरि स्थापितायां पूर्वकता. म्युचरणायां नूतनप्रतिमायां जीयां वा मृन्मय्यां वा देवं पवित्रपाणिः।

·२१० स्मृतिकोस्तुमे ध्यायेत् । तद्यथा मात्स्ये-जटाजूटसमायुक्तामधंदुकृतल- क्षणां । लोचनत्रयसंयुक्ता पदुसरशाननां । अतसीपुष्पवर्णा- मां मुप्रतिष्टां मुलोचनां । नवयौवनसंपन्नां सर्वाभरणभूषितां । मुचारुवदनां नहन्पीनोत्रतपयोधगं । त्रिभंगस्थानसंस्थानां म. हिषासुरमर्दिनी । त्रिशूलं दक्षिणे दद्यात्सरं चक्रं क्रमादधः। तीक्ष्णं वाणं तथा शक्ति वामतोपि निबोधत । खेटकं पूर्णचापं च पाशमंकुशमूर्ध । घंटां वा परशुं वापि वामतः सनिवेशये- त् । अधस्तान्महि तद्विशिरकं प्रदर्शयेत् । शिरश्छेदोद्भवं सहदानवं खगपाणिनं । हदि शूलन निर्मिनं निर्यदंत्रविभूषि- तं । रतरकीकतांगं च रनविस्फारितेक्षणं । वेटितं नागपाशे. न भृकुटीभीपणाननं । मपाशवामहस्तेन धृतकेशं च दुर्गया । यमद्रुधिरसिनं च देव्याः सिंहं प्रदर्शयत् । देव्यास्तु दक्षिणं पादं समं सिंहोपरि स्थितं। किंचिदृश्य तथा वाममंगुष्ठं महिणे- परि।स्तूयमानं च तपममैरः संनिवेशयेत् । इति । अथावाहनं । पहि दुर्गे महाभागे रक्षार्थ मम सर्वदा । आवाहयाम्यहं देवि सर्वकामार्थसिये । अस्यां मूर्ती समागच्छ स्थिति मत्कृपया कुरु । रक्षां कुरु सदा भद्रं विश्वेश्वरि नमोस्तुते । भगवति धीदुर्ग हागच्छ इह तिष्ठ रह सनिधेहि ह स्थिरा भव सुप्रसभा भव इति । पूजाच देवीपुराणे-कुर्यादेव्या- स्तु मंत्रण पूजां क्षीरनादिभिः । इन्युपक्रम्योकेन-जयंती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी । दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तु ते। इति मंत्रण कार्या। तल्लिंगकेन वैदिक- नागमोकेन वा कार्या । -तलिंगैः पूजयेन्मंत्रैः सर्वदेवान्स- माहितः । इत्यमिपुराणवचनात् । नाना सर्व समापये- दिति वचनात्मणवादिचतुर्थतन नमातेन नामा वा पुर्या- त् । स्कंदपुराणे तु-दुर्गमे दुस्तर कार्ये भवदुःखविनाशि- नी । प्रणमामि सदा भत्या दुर्गा दुर्गातिनाशिनी । इत्यनेन पू. जोका । पूजाते छत्रचामरादिराजोपचारान्समप्यं प्रणम्य प्रार्थ- येत् । महिपनि महामाये चामुंडे मुंडमालिनि । द्रव्यमारोग्यं विजयं देहि देवि नमः सदा । भूतप्रेतपिशावेभ्यो रसोभ्या महे. श्वरि । देवेभ्यो मनुजेभ्यम भयेभ्यो रस मां सदा । सर्वमं- गलमांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारा- ।

·सप्तशतीपाठविधिः। २११ । । यणि नमोस्तु ते । रूपं देहि यशो देदि भगं भगवति देहि में । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामान्प्रदेहि मे । इति । यद्यपि-बलिप्रदाने पूजायामग्निकार्य महोत्सवे । सय ममतचरितमुचार्य श्राव्यमेव च । इति मार्कंडेयपुराणस्थदेवी- वचसि सामान्यतः उधारभवणे बलिप्रदानाचंगत्वेन विकल्पेन विहित तथापि उक्तशारदपूजाकाले श्रवणमेव कार्य । शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी । तस्यां ममैतन्माहात्म्यं श्रुत्वा भक्तिसमन्धितः । सर्वबाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः । मनुप्यो मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः । इति तत्रैव विशेष- वचनात् । एतमियमबलेनैव पूर्ववाक्यस्थचकारस्य वाशम्दायें व्याल्यातुमुचितत्वात् । नचैती सामान्यविशेषविधिपूजोत्तर- जपादिविषयाविति शंक्यम् । बलिप्रदान इति सप्तमीभिः तस्या- मिति सप्तम्या च स्तोत्रपाठादेः पूजाविधेयत्वप्रतीत्या तत्काली- नत्वलामात् वपया प्रातःसवने चरतीतिवत् । श्रवणं च ब्राह्मण- नैव कारणीयं । माहाणं वाचकं विद्याधान्यवर्णजमादरात्। इति भ- विष्योक्तेः। सोपि-नारायणायनमः । नरायनरोत्तमायनमः । देव्यै सरस्वत्यैनमः । व्यासायनमः । इति नमस्कृत्य प्रणव- मुचार्य स्तोत्रादिवाचनारंभं कुर्यात् । नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमं । देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् । इति वचनात् । अष्टादशपुराणानि रामस्य चरितं तथा । विष्णुधर्मादिशात्राणि शिवधर्माध भारत । कार्णं च पंचमी वेदो यन्महाभारतं स्मृतं । शैवाच धर्मा राजेंद्र मानवोक्ता म- हीपते । जयेति नाम चैतेणं प्रवदंति मनीषिणः । इति भविष्यपुराणे जयशम्पव्याख्यानात् । प्रणवं चादितो जावा स्तोत्रं वा संहितां जपेत् । अंते च प्रणवं दद्यादन्यथा विफलं भवेत् । इति मात्स्यवचनात् । अन्य नियमास्तत्रैवा- का:-शुद्धनानन्यचित्तन पठितव्यं प्रयत्नतः । न कार्यासक्त- मनसा कार्य स्तोत्रस्य बाचनं । आधारे स्थापयित्वा तु पुस्त- प्रजपेत्सुधीः । हस्तसंस्थापनादेव यस्मादल्पफलं भवेत् । स्वयं व लिखितं यच कतिना लिखितं च यत् । मबाह्मणेन लिखितं तचापि विफलं भवेत् । ऋषिच्छंदादिकं न्यस्य पंडे- पूजन।

·२१२ स्मृतिकौस्तुमे स्स्तोत्रं विचक्षणः । संकल्पिते स्तोत्रपाठे संल्यां कृत्वा पठेन्सुधीः । अध्यायं प्राप्य विरमेशतु मध्ये कदाचन । कते विरामे मध्ये तु अध्यायादि पठेत्पुनः । इति । तथा अन्यत्रापि वाचकस्तुतिव्याजेन त एवोकाः । विस्पटमद्भुतं शीघ्रं स्पष्टा- झरपदं नया । कलस्वरसमायुक्तं रसमावसमन्वितं । बुध्यमा- नः सदा झर्य ग्रंथार्थ छत्मशो नृप । ब्राह्मणादिषु सर्वेषु . थार्थ चाप्येनृप । य एवं वाचयेद्राजन्स विप्रो व्यास उच्यते । इति । पूजति दुर्गामंत्रं वैदिकमागमिकं वा जपेत् । -दुर्गाप्रतो अपमंत्रमकवितः समाहितः । इति देवीपुराणोकेः । ततो दे. वीमाहात्म्यस्यापि पुनः संन्यासंकल्पपूर्वकं पुरुषार्थ पाटं प्रव. गं वा कुर्यात् । -माहारम्यं भगवत्यास्तु पुराणादिषु कीर्तितं पठेव शृणुयादापि सर्वकामसमृदये । इति शास्त्रांतरा. त्। -संकल्पिते स्तोत्रपाठे संख्यां कृत्वा पठेत्सुधीः । इति वाराहीनंत्रे संकल्पितेति विशेषणेन पूजांगस्तोत्रपाठं ध्या- पृत्य संल्यांकन्वत्यनेन संख्यासंकल्पविधानाच । अंगेषु प्र- धानसंकल्पात्पृथक्संकल्पाभावात् । अतएव दीक्षणीयादि मारंभाभावात्रारंभणीयेति रशम जैमिनिनोकं । संति च मार्कडेयपुराणे देवीस्तोत्रपाठादेः पूजांगत्वयोधकशाला- दन्यान्यपि पुरुषार्थत्वबोधकानि फलविशेषकामं प्रति सदा. नुष्ठेयत्वकादाचिकानुष्ठेयत्वनैमित्तिकानुष्ठेयन्यविधिरूपाणि शा- खाणि । तयाचं-पभिः स्तवैध मां नित्यं स्तोप्यते यः समा- रितः। तस्याहं सकलां वाचां नाशयिष्याम्यशेषतः । इत्युप- कम्योपसंहतं तस्मान्ममैतन्माहात्म्यं पठितम्यं समाहितः श्रोतयं र सदा भल्या परंस्थम्स्ययनं महत् । इति। द्वितीयं च-मष्ट. म्यां चतुर्दश्यां नवम्यां पैकवेतसः। भोप्यति बैव ये भच्या मम माहात्म्यमुत्तमं । न तेषां दुकतं किंचिकृतोत्या न वा. पदः । भविष्यति न दारियं न चैवेष्टवियोजनं । शत्रुनो न मयं तस्य दस्युतोवान राजतः।न शलानलतोयौपाकदाचिसं. भविष्यति । इति । एतीयमपि-शांतिकर्मणि सर्वत्र तथा दुःस्वमदर्शने । प्रहपीडा चोप्रासु माहात्म्यं शृणुयान्मम । उ. पसर्गाः शमं यांतीत्यादि । तथा-मरज्ये प्रांतरे वापि दा. १व्यहत्य ·वेदपारायणविधिः । २१३ - बानिपरिवारितः । दस्युभिर्वा वृतः शून्ये गृहीतो वापि शत्रुः मिः । सिंहव्यात्रानुयातो वा बने वा वनहस्तिभिः । रामा कुखेन वापतो बन्यो बंधगतोपि वा । मापूर्णितो वा बातेन स्थितः पोते महार्णवे । पतत्सु चापि शस्त्रेषु संग्रामे भृशदा- रणे । सर्वबाधासु चोप्रासुवेदनाभ्यर्दितोपि वा। स्मरम्ममैतष. रितं नरो मुख्येत संकटात् । इति । संख्याविशेषेण फलवि. शेष उको वाराहीतंत्रे-चंडीपाठफलं देवि शृणुष्व गवतो मम । एकावृत्त्यादि पाठानां यथावत्कथयामि ते । संकल्पपूर्व सं. पूज्य न्यस्यांगेषु मनून्सकृत् । पाठादलिप्रदानाथ सिबिमामोति मानवः । उपसगोपशान्त्यर्थ चिरावृत्तं पठेन्नरः । प्रहोपशान्ती कर्तव्यं पंचावृत्तं वरानने । महाभये समुत्पने सप्तावृत्तं समु- अयेत् । नवावृत्त्या भवेच्छांतिर्वाजपेयफलं लभेत् । राजवश्या- य भूत्यै च रुद्रावृत्तमुदीरयेत् । मर्कावृत्तेः काम्यसिबिरहा- निस जायते । मन्वावृत्तात्पुमान्वश्यस्तथा स्त्री वश्यतामिया- । सौल्यं पंचदशावृत्ताच्छूियमानोति मानवः । कलावृत्त्या पुत्रपौत्रधनधान्यागमं विदुः । राजा भीतिविमोक्षाय वैरस्योचा- टनाय च । कुर्यात्सप्तदशावृत्तं तथाटादशकं प्रिये । महारण्य- विमोक्षाय विंशावृत्तं पठेत्सुधीः । पंचविंशावर्तनातु भवेदंध- विमोक्षणं । संकटे समनुप्राप्ने दुश्चिकित्स्यामये तथा । जाति- ध्वंसे कुलोच्छेदे आयुषो नाश आगते । वैरिवृती व्याधि- वृद्धौ धननाशे तथा क्षये । तथैव विविधोत्पाते तथा चैवाति- पातके । कुर्याचनाच्छतावृत्तं ततः संपचते गुभं । योवृ- दिः शतावृत्त्या राज्यवृद्धिस्तथा परा । मनसा चिंतितं देवि सिस्दष्टोत्तराच्छतात् । शताश्वमेधयज्ञानां फलमानोति सु. बते । सहस्रावर्तनालल्मीरावृणोति स्वयं स्थिरा । भुक्त्वा मनो- गतान्कामाघरो मोसमवानुयात् । यथाश्वमेधः ऋतूनां देवानांच यया हरिः । स्तवानामपि सर्वेषां तथा समशतीस्तवः । अथवा बाहुनोकेन किमेतेन वरानने । चंख्याः शतावृत्तिपाठात्सर्वाः सिध्यंति सिद्धयः । वेदपारायणमपि शिष्टाचारात्कार्य तद्विधियोधायनीय- धर्मप्र-अथातोऽनमत्पारायणविधि व्यास्यास्यामः । शुचि- वासाः स्याचीरवासा वाहविष्यमबमिच्छेदपः फलानि वा प्रामा- ।

·२१४ स्मृतिकौस्तुमे त्याची वोदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य गोमयेन गोवर्ममा स्थंडि- लमुपलिप्य प्रोक्ष्य स्थंडिलमुल्लिल्याद्भिरम्युल्याग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीयं एताभ्यो देवताभ्यो जुहुयात् । अग्नेयस्वाहा प्रजापत- ये विश्वभ्योदेवभ्यः स्वयंभुवे ऋग्भ्यो यजुर्यः सामभ्यः अथर्वभ्यः श्रद्धाय मेधार्य प्रशाय प्रिय हियै सवित्रे सावित्र्य सदसस्पतये अनुमतये । वेदादिमारमेत् । संततमधीयीत नांतरा व्याहरेत् नांनग विरमदयांतराविरमैत्रीप्राणायामानारभ्य वृतांतावेद(?) आरभत । प्रतिच्छाया यावता कालेन तावंतं कालं नदधीयीन । प्रतिच्छाया छायविपरीत्यं । अपगड- प्रवृत्तिगिनियावन् । ततश्च पूर्वाह पवाधीयीतत्याशयः । स यदा जानीयात् ऋनो यजुष्टः मामत इति नहाहणं तच्छंदसं तदेव- तमधीयीत । वेदत्रयगतसंहितामात्रपारायणचिकीर्षायां विनि- योगच्छंदोर्दयनज्ञानमावश्यकमित्यर्थः । ऋप्युपलक्षणमेतबाद- शवंदसंहिताया यदधीते । यदनध्यायेऽधीयीत यगुरवः । गोपितान्यकार्याणि भवंति नाभिः पुनीते । ताभिः संहिताभिः शुखमम्य पूतं ब्रह्म भवति।ग्रह्य वेदः।अनऊये संचयोपरतो द्वादश. वेदमंहिता अधीत्य ताभिरुशनसो लोकमवामोति । संचयोपरतो धनार्जनहितः । अपग द्वादश वेदसंहिता अधीयीत तामिह- स्पतेलोकमवाप्नोति । अपरा द्वादश वंदसंहिता अधीयीन ता. भिः प्रजापतेलोकमानोति । अनभन्संहितासहस्रमधीयीत प्र. प्रभूनो ब्रह्मविराजो ब्रह्मभवतीत्यादि । रजोगुणोपहितस्य हिरण्य. गर्भस्य विराजश्व मायुज्यं प्राप्य परब्रह्मभावं गच्छतीत्यर्थः । अथ कुमारीपूजनं देवीपुराणे-पितगे घसवो रुद्रा आदित्या गणलोकपाः । सर्वे ते पूजितास्तेन कुमार्यों यन पूजिताः । इति । तत्स्वरूपं स्कांदे-अरोगिणीं सुपुर- गी सुरूपां प्रणवर्जितां । समानवंशसंभूनां कन्यां सम्यकप्रपू- जयेत् । इति । अत्र वंशम्य समानत्वं पूजकजानीयवंशापेक्ष- या । तेन ब्राह्मणेन ब्राह्मणी पूज्येत्यर्थः । तथा । एकवर्ग तु या कन्या पूजार्थं तां विवर्जयेत् । गंधपुष्पफलादीनां प्रीति- रस्यां न विद्यते । द्विवर्षकन्यामारभ्य दशवर्षावधि क्रमात् । पूजयेदित्यनुपंगः । देवीपुराणे-कुमारी स्याद्विवर्ण तु करतान ।

·कुमारीपूजनम् । २१५ त्रिवर्ग स्यात्रिमूर्तिनी । चतुर्वणं तु कल्याणी पंचवर्ण तु रोहिणी । पर्ण तु भवेकाली समवर्ग च चंडिका । अपवर्ण शांभवी स्यादुगादनवभिः स्मृता । दशवर्ण भवेद्भद्रा । इति । नया-मायुप्यबलवृक्षर्थ कुमारी परिपूजयेत् । सौख्यधान्यध- नारोग्यपुत्रपौत्राभिवृद्धये । त्रिमूर्ति पूजयेत्कन्यां त्रिवर्गस्य फलामये । अपमृत्युन्याधिपीडादुःखनाशोपपत्तये । कल्याणी पूजयेद्धीमानित्यं कल्याणवृद्धये। यशःकामो नरो नित्यं रोहिणी पूजयेन्सदा । शत्रूणां विजयार्थी च कालिकां पूजयेन्नरः । संग्राम जयकामच चंडिकां पूजयेन्सदा । महापापप्रणाशाय शांभवीं परिपूजयेत् । दुर्गा दुर्गार्तिनाशाय पूजयेत्प्रयतो नरः । मुभद्रां पूजयेद्धीमान्दासीदाससमृद्धये । इति । तथा--एकां कन्यां भोजयित्वा ऐश्वर्य लभते नरः । कन्याद्वयं भुक्तिमुक्ती त्रिवर्गफलदं प्रयं । चतुष्टयं राज्यदं च सर्वकामफलप्रदं । विद्यापदं पंचकं च पदं पटुर्मसिद्धिदं । समभिर्लभते राज्यम- टामिर्गुणसंपदः । नवभिः पृथियीशः म्याकुमारीणां च पूजनात् । अलाभेनु .. विवाहानंतरं कन्या कन्यान्यमुपजायते। तायन्संपूज्य- त कन्या यायपुष्पं न दृश्यते । इति । धौम्यस्तु -एकय- ग भवेन्संध्या द्विवर्ण च सरस्वती । त्रिवर्षा तु त्रिमूर्तिः स्यायनुवर्ण तु कालिका । मुभगा पंचवर्ग म्यान्डुर्ण नु उमा नवन्। सतभिर्मालिनी सा म्यादएव तु कुम्जिका । नभिः कालसंवर्ग दशभिश्चापराजिता । एकादशेम्दे विद्राणी द्वाद- शब्द तु भैरवी । त्रयोदशं महालक्ष्मीसिता चेह नायिका । क्षेत्रजा पंचदशभिः पोडशे चर्चिका मता । एवं क्रमेण पूच्या सा याव-पुष्पं न रश्यते । इति । कामनाविशेषण स्कांदे ब्राह्मणी सर्वकार्येषु जयाय नृपवंशजां । लाभार्थे वैश्यवंशोत्यां मुनायें शुदवंशजां । दारणे त्यत्यजानीयां पूजयद्विधियानरः । भोजयच्छतवलेध गंधपुप्पामतादिभिः । इति । अत्र पूज्यकन्यास्वरूपमुक्तं नत्रैव-दानाधिकांगी कुष्टाव्यां विनाशिकुलसंभषां । प्रथिस्फुटिनशीणोंगी रक्तपूयब- णांकिनी। जात्यंधां केकरा काणी कुरूपां तनुरोमशां । संत्य- मेट्रोगिणी कन्यां दासीगर्भसमुद्भवां । इति । तनुश्चासौ रोमशा १ दुर्गतिनाशाय । २माथिका।

·। । । २१६ स्मृतिकौस्तुमे बेति कर्मधारयः। पूजाप्रकारो देवीपुराणे-प्रक्षाल्य पादौ सर्वासां कुमारीणां च वासव । सुलिते भूतले रम्ये तत्र ता मामने स्थिताः । पूजयेद्रपुष्पैम अम्भिमापि मनोहरैः । पूज- यित्वा विधानेन भोजनं तामु दापयेत् । बंडलगुरं सर्पि- धि क्षीरं समाक्षिकं । तासां देयं कुमारीणां शनै जीयये- नु ताः । पानीयं याचितं देयमनं चायाचितं शुभं । प्रणिपात. स्तु कर्तव्यो वृत्रहन्मतिपूर्वकं । अनेन विधिना शक देवी शीघं प्रमीदति । इति । आवाहनपूजामंत्री स्कान्दे-में- साक्षरमयीं लक्ष्मी मातृणां रूपधारिणी । नवदुर्गात्मिकां साक्षा- कन्यामावाहयाम्यहं । जगन्पूज्ये जगद्वंचे सर्वशक्तिस्वरूपिणि । पूजां गृहाण कौमारि जगन्मातर्नमोस्तुते। इति कुमारीपूजा । ---त्रिपुरां त्रिगुणाधागं त्रिवर्गज्ञानरूपिणी । त्रैलोक्यवंदितां देवी त्रिमूर्ति पूजयाम्यहं । इति त्रिमूर्तिपूजा |---कालात्मिका कलातीतां कारुण्यदयां शिवां । कल्याणजननीं नित्यं कल्याणीं पूजयाम्यहं । इति कल्याणीपूजा ।--अणिमा- दिगुणाधारामकाराचक्षरान्मिकां । अनंतशक्तिकां लक्ष्मी रोहि- भी पूजयाम्या । इति रोहिणीपूजा । --कामचारी शुभां कान्तां कालचक्रम्वरूपिणीं । कामदां करुणोदारां काली संपूजयाम्य- । इनि कालीपूजा ।-चंडवीगं चंडमायां चंडमुंडप्रम- जनीं। पूजयामि सदा देवी चंडिकां चंडविक्रमां । इति चंडिकापूजा ।-सदानंदकरी शान्तां सर्वदेवनमस्कृतां । सर्वभूतात्मिकां लक्ष्मी शांभवी पूजयाम्यहं । इति शांभवी- पूजा ।-दुर्गमे दुस्तरे कार्ये भवदुःखविनाशिनी। पूजया- मि सदा भत्या दुर्गा दुर्गातिनाशिनी । इति दुर्गापूजा। मुं- दरी स्वर्णवर्णाभां सुखसौभ्याग्यदायिनी । सुभद्रजननी देवी सुभद्रा पूजयाम्यहं । इति मुभद्रापूजा। -एवमभ्यर्चनं कु- त्कुिमारीणां प्रयनतः । कंचुधैिव वौष गंपपुष्पाक्षता- दिभिः । नानाविधैर्मक्ष्यभोज्यभोजयेत्यायसादिभिः। इति । प्रत्यहं ब्राह्मणभोजनं योगिनीभोजनं चोकं नारदीये-प्रत्या भोजयेहिमाकुमारीयोंगिनीरपि । इति । मन व दुर्गापूजापाठकुमारीपूजनादीनि दिनवृख्या का- मनोरमः । २ गुणोदारां।

·दुर्गापूजापाठादि । २१७ याणि-यदाचे दिवसे कुर्याचंडिकापूजनादिकं । द्विगुणं तु द्वितीयेऽहि त्रिगुणं तत्परेहनि । नवमीतिथिपर्यंतं वृश्या पू. जाजपादिकं । इनि हेमाद्री देवीपुराणात्-एकोत्तरवि- वृश्या तु नवमीं यावदेव तु । चंडीपाठं जपेव जापये विधानतः । इति देवीपुराणाय एकैकोत्तरया पृश्या रूपाणि परिकीर्तयेत् । तथैव कन्यकाषिप्रद्वयानां वृद्धिरुत्तमा । इति डामरकल्पवचनाच । कामनाविशेषेण स्कान्दे-पकैका पूजयेत्कन्यामकवृख्या तथैव च । द्विगुणं वापि प्रत्येकं नवकं नवकं तु था। इति । नयभिलभते भूमिमैश्वर्य द्विगुणेन तु । एकवृद्ध या लभेन्झममेकैकेन श्रियं लभेत् । इति । भवानीसहस्रनामपाटो युक्तो रुद्रयामले- तदेवो- पक्रम्य - नवरात्रेऽस्ताहारो हृढभक्तिर्जितेंद्रियः । चंडिकाय- विद्वान् शुनिः सन्मूर्तिसंनिधौ । एकाकी नु शतानं पटेद्धीरच निर्भयः । साक्षानगवनी नस्मै प्रयच्छेदीसितं फलं । इति । प्रत्यहं वंदपारायणादि विहितं । नार- दीये-वंदपारायणादीनि स्वशतया कारयेती । इति । दीपप्रज्वालनमुक्तं नत्रैव -- अखंडं दीपकं देव्याः प्रीतये नवरात्रकं । उज्यालयेदहोगत्रमेकचित्तो धृतवतः । इति । गीतायुक्तं मात्स्य-गीतवादित्रनिघोपं देवम्याग्रे प्रकाशयत् । घंटा भवेदशक्तस्य सर्ववाद्यमयी यतः । इति । यात्राविधिः शिवरहस्य -तत्रैव विमला दुर्गा ति- प्रत्यमललोचना । सर्वदुर्गहरा नित्यं स्वभक्ताभयदायिनी। तत्राश्विने शुक्लपक्षप्रतिपद्यषधि प्रिये । नवमीदिनपर्यंत पूजा कार्या प्रयत्नतः । सा सर्वातिहरा देवी नित्यं काशीनियासिनी। पूजिता भक्तवरदा भवत्यवे न संशयः । अथ प्रतिपदादिक्रमण विशेणे भविष्ये . केशसं. स्कारद्रव्याणि प्रदद्यात्प्रतिपदिने । पट्टदोरं द्वितीयायां केशसं- चयहेतये । दर्पणं च तृतीयायां सिंदूरालककं तथा । मधुपर्क चनुयों तु तिलकं नेत्रमंडनं । पंचम्यामंगरागं च शतयालं- करणानि च । पष्टयां बिल्वतरौ बोधं सायं संध्यासु कारये- त् । समम्यां प्रातरानीय गृहमध्ये प्रपूजयेत् । उपोषणमथा- एम्यामात्मशक्त्या च पूजनं । नवम्यामुप्रचंरायाः पूजां कु- ·। म्मृतिकाम्नुभ यादलि नथा । कुमारी पूजनीया च भूपणीया च भूषणः । संपूज्य ग्रंपणं फुयादशम्यां शवगेन्सवः । अनेन विधिना यस्तु दयीं पूजयनं नरः । स्कंदपालयनं नु देवी सर्वापदि स्थिनं । इति । प्रत्यहं माधारणं दानांतरमन्युनं देवीपुराणे-ना- किलफलादीनि नयकं नव प्रियं । ताम्रमृन्मयपात्राणि सप- यांसि नर्थय च । यशपात्राणि चत्राणि भक्ष्यभोज्यान्वितानि च । यदि वा निलपात्राणि मृत्पात्राण्यथया पुनः । अथवा चान्यगात्राणि पंचामृतभृतानि च । मौभाग्यपात्राण्यथवा कुं. कुमादिभृतानि च । दुर्गादेवी प्रीयतां म इन्युक्या विधिवह- दत् । दुर्गादी प्रसन्ना भ्यादिति । अन्यदपि प्रत्यहमनुष्टयं मंत्रय ----प्रातःसायी जिनद्वंत्रिकाल शिवाजकः । जपहोमस- मायुनः कन्यका भोजयन्सदा । इति । शिवपूजक इति शिवा च शियश्च शिया नयोरित्यर्थः । मदति सभिव्याहारण हो- पात्तयोः जपहोमयोस्नुल्यवर्तव्यताप्रतीतः । निलायनाष्टाविंशतिमंन्यया अनशनसंख्यया वा दे- वामंत्रण होमोपि प्रत्यहमनुष्टयः । नयमष्टमीनवम्योहाम- विधिविरोधः । तम्य देवीमाहात्म्यगतलाकः प्रतिश्लोकमनुष्ठे- यमहाहीमविषयन्यात् । द्वितीयादितिथयोपि प्रतिद्वन्प्रदोषव्या- पिन्यो प्रायाः । अथ सप्तम्यादिदिनत्रयविहिनं पत्रिकापूजनं-त्र सतम्यादिनिधय दयगामिन्य पर ग्राह्याः । भगवत्याः प्रवे- शादि विसगीताभ याः क्रियाः । निथावुदयगामिन्यां सर्वा- स्नाः कारयदुधः । इति नदिपुराणात्-प्रानगयाययी- मित्यादि पूर्वोनवचोभ्यश्च । तंत्रय मूलादिनक्षत्रयोगन प्राश- त्यं नतु नदनुरोधन पूर्वविद्यायां तदनुष्ठानं। --- ऋक्षयोगानु- गंधन रात्री पत्रीप्रयशनं । विसर्ग वाचरेद्यस्तु सगष्ट्रः स वि- नश्यति । इति निग्धान् । तदंगं च विल्यशाम्बायां देवीबोध- माश्विनकृष्णनवम्यामाईक्षंयुतायां कंवलायां या कार्य । -क- न्यायां कृष्णपक्षं तु पूजयित्वाईभ दिवा । नवम्यां बोधयंहवीं महाविभयविस्तरैः । इति लैंगात् --अत्र दिने युक्तः पूर्वाड- व्यापिनी नवमी प्राहा । उभयत्र तत्संबंधसाम्ये तु नक्षत्रयोग- ·बिल्वशाम्बायाँदेवीपूजा । एव प्राहावनियामकः । नवम्यां बोधाकरणे नु यम्यां सम- म्यां पत्रिकाप्रवेशनं चिकीर्षितं तदव्ययहित पूर्यदिने सायाहव्या- पिन्यां ज्येष्टर्भमहिनायां षष्टयां सायाह तत्कार्य । गठयभावे तु पूर्वेयुस्नम्मिन्नेव काले नकार्य । ज्येष्ठानक्षत्रयुक्तायां कुर्या- द्विल्वाभिमंत्रणम् । इति देवीपुराणयचनान् । पत्रीप्रवेशात्यू. बंधुः सायाह बिल्वयामिनी । चंडीमामंत्रयेद्विद्वान्नात्र पष्ठी पुरस्क्रिया । इति ब्रह्मांडपुगणाय । ज्येष्ठा याप्यया पष्ठी सायंकाले न चंद्यत् । सायमेव तथापि स्यादिल्यशाम्बानिमं. प्रणं । पूर्वी पष्ठीं मनक्षत्रां सायं प्रामामपि त्यजेत् । यदा तु पत्रिकापूजा न परेयुभविष्यति । इति मत्स्यमृक्ताच-यदा च वृद्धियशाप्रवंशदिन पूर्णा मममी नवमी च म्यप्रयुक्तपूजा- हो पायाहिकी सप्तम्याश्चतुर्थदिने भवति तदा व्यहमाध्यम- पि पत्रिकापूजनं चतुगव्यापि कार्य । यदा वा प्रवंशदिनोन- रदिन भवेन्नदा घहव्यागि कार्य-प्रती प्रपूजयेहवीं समम्यादि- दिनत्रये । द्वाभ्यां चतुरहोभिर्वा हासद्धिवशानिः । इनि भविष्यातः - पत्रिकापूजनं च प्रायम्यापिनंदवीप्रतिमासमी- पे एय कार्य । प्रतिमापूजनम्यापि मतम्यामेवेन्युनपने प्र- तिमायाश्चापि पत्रिकर्यव सह प्रवेशादिविसर्जनांनं कार्यमि- न्युनं दुर्गाभक्तितरंगिण्यां। अथप्रयोगः- उक्त विधायां नवम्यां प्रातः पष्टयां या सायं शोभनविल्यसमीपं गया । ॐ बिल्ववृक्षाय नमः इति अध्य पंचोपचागन्पुष्पांजलिं च समर्प्य नत्र दुर्गायै नम इनि मंत्रण दुर्गामायाहा पोडशोपचारः संपूज्य गीतवाद्यघोषण तत्र दुर्गा वियोधयत् । बिल्बालाभ पत्रिकांना वा--भा कंची हरिद्वा च जयंती बिल्यदाडिमा । अशोको मानवृक्षश्च धाव्या- दिनवपत्रिका । इनि दुर्गाभक्तिरंगिण्यां देवीपुगणे बिल्बसमन्वेन पत्रिकांतगणामप्यभिधानात् । पाधन मंत्र:- रावणम्य वधार्थाय गमम्यानुग्रहाय च । अकाले ग्रह्मणा योधी देव्यास्वयि कृतः पुग । मास्यसित पक्षे नवम्यामाद- योगतः । श्रीवृक्ष बोधयामि त्वां यावत्पूजां करोम्यहं । इति । षष्ठयां बांधने नु-अहमन्याश्विन मामि साया वोधया- १दान क्षतिपाटः ।

·२२० स्मृतिकौस्तुभे म्यतः । इत्येतावद्वितीयस्थाने पठनीयं । ततो बिल्वं प्रार्थयेत् । मेरमंदारकैलासहिमवच्छिम्बर गिरी । जातः श्रीफलवृक्ष त्व- मंबिकायाः मदा प्रिय । श्रीशैलशिखर जात श्रीफल श्रीनिके- नन । नेतन्योमि मया वृक्ष पूज्यो दुर्गास्वरूपतः । इति । तत उनममम्यां प्रातः पूर्वाभिमंत्रितं बिल्वं गया तं पुनः संपूज्य कृनांजलिः प्रार्थयेन् । -विल्यवृक्ष महाभाग सर्वदा शंकरप्रि- य । गृहीत्या नवशाखां दुर्गापूजां करोम्यहं । शाम्बाच्छेदो. द्भवं दुःवं न च कार्य स्वया प्रभो । इति । तत ऐशानीप्रा- च्युदीच्यन्यनरदिग्गतां विफलां शोभनां शाम्बां पानपत्येन मंत्रण छेदयन् । थानम्पन्येन मंत्रण विधि फट्ट ओं हुं फट् इति मंत्रणेति केचिन् । वनम्तशतयशोविगेहेन्यनेनेत्यन्ये । शामां गृहमानीयांगणे शुद्धपीटे निधाय शुद्धादिभिषिच्य बिल्वशाम्बायै नमः इत्यादिभिः शाम्बायां प्रतिमायां च देवीमावाहनपूर्वकं संपूज्य मापभनादिवलि समय शाम्बां प्र. तिमां च दोलाचारदां पूजागृहद्वारदंशमानीय तत्र निधाय तहगतानि भूतानि भूनेभ्योनमः इति गंधादिभिः पूजयेत् । ततस्तेभ्यः सपुष्पजलोत्सर्गेण मापभनायनि दद्यान् । मंत्र:- भूनाः प्रताः पिशाचाच ये यसंन्यत्र भृतले । ने गृखंतु मया दत्तो बलिष प्रमाधितः । पूजिता गंधपुष्पायलिभिम्नर्पितास्तथा । देशादम्माद्विनि:मृत्य पूजां पश्यंतु मरतां । भूनेभ्यः पर मा. पभक्तायलिनमम । इनि । नतो लाजचंदनमर्पपफलपुष्पकुशा- सनाः फडिति मंत्रेणाभिमंत्र्य भूनापमारणाय नान्विकिंगन् । मंत्रः ... अपसर्पनु ने भूना ये भूता भूमिमाथिताः । भूता- नामविरोधेन पूजाकर्म करोम्यहं । फट् इति । विकिरा- विकिरतत्र सम जमान्शराणुना । लाजचंदनसिद्धार्थफलपुष्प- सिताक्षताः । विकिग इति संप्रीताः सर्वविघ्नविनाशनाः । इति शारदातिलकोनेः । शराणुः फडिनिमंत्रो विकिरणे अ- भिमंत्रणे चाभिप्रेतः । एतदकरणे दोषः कालिकापुराणे- स्थितेषु सर्वभूतेषु नैयचं मंडलं तथा । विलुपंति महालुब्धा नच गृति देवताः । तस्माद्यनेन कर्तव्यं भूतानामपमारणं । इति । ततः शाखायां प्रतिमायां च पुनर्देवीं संपूज्य श्रीशैले- त्याधुक्तमंत्रण शाखां देवीरूपां ध्यावा गीतवाचशप्दैः प्रतिमा ·बिल्वशाखायादेवीपूजा । २२१ । शाखां च पूजागृहमध्ये आनीय ।-आरोपितासि दुर्गे त्वं मृन्मये श्रीफलेपि च । स्थिरा नितांतं भूत्वा मे गृह त्वं का- मदा भव । इति शुद्धपीठे स्थिरीकुर्यात् । तत्र दिग्विशेषाभिमुखन्वनियमो दुर्गाभक्तितरंगिण्यां देवीपुराणे-याम्या स्याच्छुभदा दुर्गा पूर्वा स्याब्जयवर्धिनी। पश्चिमाभिमुखी नित्यं न स्थाप्या सौम्यदिमुनी । इति । प्रा- णप्रतिष्ठां कृत्वा प्रतिष्ठामंत्रेण स्वशाखोक्तेन दिजः प्रतिष्ठाप- येत् । शूदः सुप्रतिष्टिता भवत्यतेन । ततः सपुष्पासतैरावाह- येत् । -आवाहयाम्यहं देवीं मृन्मये श्रीफले तथा । कैलासशि- खराइवि विध्यार्हिमपर्वतान् । आगत्य बिल्वशास्त्रायां चंडिके कुरु संनिधि । भगवति दुर्ग इहागच्छति । ततः-स्थापि- तामि मया देवि श्रीफले मृन्मयपि था । आयुरारोग्यमवयं देहि देवि नमोस्तु ने । भगवति दुर्गे दह तिष्ठन्युक्त्वा दुर्ग दुर्गस्वकासि मुग्नेजीमहायलं । सदानंदकर देवि प्रसीद मम सिद्धये । पहाहि भगवत्यंय शत्रुक्षयजयप्रदे । भक्तितः पूज- यामि न्यां दुर्गे देवि सुगर्धिते । पल्लवैश्च फलोपनैः पुष्पैश्च मुमनोहरैः । पलये संस्थिते देवि पूजये त्वां प्रसीद में । दुर्ग देवि इहागच्छ सांनिध्यमिह कल्पय । यसभागान्गृहाण त्वं योगिनीकोटिभिः सह । इति वदत् । ततो जयंतीमंत्रांत इदं पाचं दुर्गायै नम इत्येवं पाद्याद्युपचागन्दद्यात् । नत्र पाद्यं गं- यपुप्पादियुक्तं सौवर्णादिपात्र अध्ये गंधपुष्पाक्षतकुंकुमदधि- दुर्वाकुशतिलफलबिल्वपत्रसहितं । आचमनीयानंतरं पंचामृ. नम्मानशुद्धोदकमाने । ततः पुनराचमनीयं । वलं० । पुन- गचमनीयं । चंदनं च दत्त्वा *दुर्गायनम इति मंत्रावृत्या पु- पांजलित्रयं दद्यात् । ननः -अमृतोद्भयः श्रीवृक्षः शंकरम्य मदा प्रियः । बिल्वपत्रं प्रयच्छापि पवित्र ते मुंश्वरि । ब्रह्म- विष्णुशिवादीनां द्रोणपुष्पं सदा प्रियं । ततं दुर्ग प्रयच्छामि सर्वकामप्रसिद्धय । इति मंत्राभ्यां विल्यपत्रं द्रोणपुप्पं च समय पुनजंयतीत्यादिमंत्रण सुगंधिपुष्पाणि इमानि पुष्पाणि दुर्गायै नम इति समय नेनैव धूपादिदक्षिणांतानुपचारान्दन्वा स्तुत्या नमस्कृत्य महिषप्रीति मंत्रण स्तुन्वा-कुंकुमेन समालब्धं चं- दनेन विलेपिते । बिल्वपत्रकतापी दुर्गेहं शरणागतः । इति । ।

·२२२ म्मृतिकौम्तुमे सर्वमंगलमांगल्ये अपंदहीति च द्वाभ्यां प्रार्थयेत् । ततो मा- पमनबलिं दद्यात् । एवमेवाष्टमीनबमीदशमीदिनेप्वपि पूजा बोध्या। अथैनामां निर्णयः । नत्र यद्यपि अष्टमीनवम्योः पू. जाया उक्तविधया नक्कयतवान्प्रनिपहाधिव्यापिन्योरेव प्रा. छन्वा ई अपि तिथी सर्वम्मिपि कार्य पूर्वविखे एव प्राले इनि प्रानं । तथापि गांगवन कर्मकालव्यामिमनारत्य हिती- याशंषसंयुक्तां नां परित्यज्य चनु दिन सूर्योदयानंतरं स्व- ल्पापि विद्यमाना ग्राहोन्युनं । तयं महापष्ठी सममीशंपसं- युनापि त्याज्या । उदयानंतरं नवमादिने म्यल्पापि विद्यमाना उपयासपूजाबलिदानपु दिवागत्री कर्तव्येषु सर्वत्र प्राहा । --- नवमीसंयुना कार्या मदा दुर्गाष्टमी बुधैः । सप्तमीसंयुना हंति पूर्वपुण्यकृतं फलं । इति देवीपुराणात् । सदा रात्रावस- त्वपीन्यर्थः । -नवम्या सह संयुक्तामएमी कारयेद्धः । दु. गांदयी तथा पूज्या पूर्वधिद्धां न कारयेत् । इति स्कान्दे नि- पेधाव । नवानन परिभाषांतर्गत्या त्रिमुहर्तयोग एव निषेधो नतु सतम्याः स्वल्पयोग इति वाच्यं ।---सममीस्वल्पसं. विद्या वर्जनीया सदाटमी । स्नोकापि मा तिथिः पुण्या यस्यां सूर्योदयं भवत् । इति मूलेनापि हि संयुक्ता सदा त्याज्याष्टमी दुधः । लेशमात्रंण सप्तम्या अपि म्यादि दृषिता । अष्टम्यामु- दित सूर्य दिनांत नवमी भयत् । कुजवारो भवंतत्र पूजनीया प्रयत्नतः । इति वचनभ्यः । शुक्लपक्षेष्टमी वत्यादिसामान्य- प्रवृत्तनिगमोक्तश्च । यदा तु प्रथमदिनेऽमीविद्या नवमी क्षय. यशात्परसूर्योदयोत्तरं नानुवर्ततं नदा सममाविबैवाएमी त- कायें स्वीकार्या । यथोक्तं स्मृतिमंग्रह-यदा सूर्योदये न स्थानवमी चापरऽहनि । तदाएमी प्रकुर्वीत सप्तमीसहितां नृप । इति । शविषयत्वनैव ----अहं भद्रा च भद्रा च नावयोरंतरं कचित् । तस्माटे सततं विद्या कार्या दुर्गाष्टमी तिथिः । - स्यादीनि कैधित्पठितानि पचनानि व्याख्ययानि । एवं पूर्वदिने संपूर्णाटमी परदिन च नवमोविद्धा तदापि पूर्वाएम्येव प्राया। उत्तराप्रातत्ववचनानां सप्तमीयुतानिषेधसाहचर्यवशेन पूर्वदिने सतमीयोग सत्येव प्रवृत्तः । स्वतोपि नियमविधिप्रयुकलाघ- ।

·भाव- पूजासंभारविधिः । २२३ बलिप्सया दिनदयगतनिः मंडन्यदशायामेव प्रवृतेश्च । नवमी तु नन्प्रयुकबलिदानव्यतिरिकविषयेऽएमीविद्या प्राया। युकशुपक्षे नु नवमी पूर्वसंयुता । सा महानवमी प्रोक्ता इति शास्त्रात् । श्रीवणी दुर्गनवमीति वचनांतराच । बलिदाने तु न- यमी दशर्माविद्धय ग्राहा । -मूरोदय परं रिता पूर्णा स्या- दपग यदि । बलिदानं प्रकर्तव्यं तत्र देव्याः शुभावहं । बलि- दाने कृतेऽएम्यां गएभंगो भवेनृप । इति देवीपुराणवचनस्य नवमीप्रयुनाबलिदानविषयवान् । अष्टमीमयुक्तम्य तु बलिदा- नम्य तमामेव कर्नुमुचिनन्यान् । उक्तंच द्विविधयलिदानं कालिकापुराणे. माम्यां बिल्वशाम्नां तामाहृत्य प्रतिपूज- येन् । पुनः पूजां तथाष्टम्यां विशेषेण समापयेन् । जागरं च स्वयं कुर्यादलिदानं महानिशि । प्रभूनयलिदानं नु नयम्यां विधिवत् । विसर्जनं दशम्यां तु कुर्या शाग्दोन्सवैः । इत्यष्टमीनवमीनिर्णयः । अष्टम्यां पूजामभारविधिमांडे-उपोषितवनधूप- माल्यगंधानुलेपनः । दीपरत्तैस्तथा भक्ष्यैः फलमूलध धान्यकैः । आमिर्पविविधैः शाहमिन गजनैरपि । इति । अत्रोपवास- विधिः पुत्रवन्निनविषयः ।-उपवासं महाटम्यां पुत्रवान समाचरेन् । यथा तय पूनान्मा घनी देवी प्रपूजयेत् । इनि कालिकापुराणे पुत्रवत्पयुदामान् । कल्पोनपूजायामशक्तः पंचोपचाव कुर्यात् ।-सम्यकल्पोदिनां पूजां यदि कर्नु न शकुयात् । उपचागंस्तथा दातुं पंचैनान्विरेत्तदा । गंधं पुष्पं च धूपं च दीपं नैवद्यमेव च । इति कालिकापुराणात् । के- चलाष्टम्यां करिष्यमाणपूजायाः अष्टमीपूजां करिष्य इति सं- कल्पः । अमीनवमीपूजयोः पूर्वोत्तरदिनगनयोः प्रातःका- लस्थयोः पृथक्संभव मंधिकालम्य च ततः पृथग्लाम संधि- पूजापि दिवा रात्री वा पृथगेव कार्या ।-अपमानवमीसन्धी कथ्यते । तत्र पूच्या त्व पुत्र योगिनीगणसं- युना । इति कालिकापुराण देवीवाक्ये तृतीयसंधिपूजावि- धानात् । अन्याय कालविशेषण फलतारतम्यं मत्म्यमृत अमीनवमीयोगो गत्रियोगे विशिप्यते । अर्धगत्र दशगुणं संध्यायां विगुणं भवेत् । इति । मंधिध तिथ्यांग्त्याचदंडा- तृतीया स्खलु ·२२४ स्मृतिकोन्तुमे ग्मकः ।-अष्टम्याः शेषरच नवम्याः पूर्व एव च । तत्र या क्रियते पूजा विक्षया सा महाफला । इति कामरूपीयनि- बंधातः । यदा पूर्वदिनस्थितरष्टिदंडाएम्याः नवमीदिने शेयो भवति तदा अष्टमीपूजा पूर्वेपुरेव संधिपूजा नवमीपू. जया मह पत्र कायां । नख ।-परिंडात्मिकायास्तु तिये. निक्रमण परे । अकर्मण्यं निथिमलं विद्यादेकादशी विना । इति तिथिमलभूतम्याष्टमीशंपन्य कर्मानहन्वमिति शंक्यं । वि- धिना निषेधवाधान् । नवमीदंडांश एवं संधिपूजाविधयेत्यपि कधिन् । अष्टमीनवम्योधानयोः सप्रवृत्तिनिमिनसंहायिधिदे- वीपुराणे-यावद्भायुगकाशं जलं वहिः शशी ग्रहाः । तावष चंडिकापूजा भविष्यनि सदा भुवि । प्रावृष्टाले विशेषण आश्विन चाष्टमीषु च । महाशदो नवम्यां च लोके ख्याति गमिप्यति । इनि । अव पूजात्रयपि संकल्प तादृशसंहा- प्रयोगः कार्य इति केचिन् । नत्रय पलिदानविधिदेवीपुराण-तदर्धयामिनीशेष वि. जयार्थ नृपोत्तम । पंचाशलक्षणोपेतं गंधधूपनगनितं । विधिव. कालिकालीनि जाया बहन घातयेत् । इति । कालिकापु- राणे--- देवीं नु पूजयिन्या ये अर्धगऽष्टमीषु च । घानयंति पशून्भत्तया ते भयंति महाबलाः।इत्यादि । बलिदव्याणि नत्रै- च--पक्षिणः कच्छपा प्राहा मम्या नवविधा मृगाःमाहियो गोधि. काऽगारे छागो बभ्रुश्च मुकरः । सहश्च कृष्णसारश्च गोधिका श- रभो हरिः। शार्दूलच नग्धैव स्वगावरुधिरं तथा। इति । ब्राह्मणं प्रति विशेषस्तत्रैव-न चाहामणो मचं तथा देव्यै कदाचन । सिंहव्याघनगन्दत्वा ब्राह्मणो नरकं व्रजेन् । हापि स्यान्स हीनायुः मुखसौभाग्यवर्जितः । स्वगात्ररुधिरं दन्या ब्रह्महस्या- मवामुयात् । मघं दवा ब्राह्मणस्नु ब्राह्मण्यादव हीयते । इति । भगारे गोधिकति प्राम्यत्वं ज्ञाप्यते । अतएव द्वितीय. गोधाग्रहणमारण्याभिप्रायं । अत्र केचिदेव निषेधात् अन्य- प्राणिवधो ब्राह्मणस्य भवतीति केचित् । पूर्वोक्तमतानुसारि- णस्तु पाक्यभेदभयान्सिहादिग्रहणं प्राणिमात्रोपलक्षणार्य । मतो ब्राह्मणेन मारकुल्माषवलिदानमेव कार्यमित्याहुः । एवं- कुम्वा घृतमयं व्यानं नरं सिंहं तथैव च । अथवा पूपविकृतं ·सप्तशतीपाठहोमः । २२५ यवक्षोदमयं बवा।घातयेचंद्रहासेन तेन मंत्रेण संस्कृतः। इति सिंहाचनुकल्पविधिमपि मतवयानुसारिणो देधा ब्याचक्षते । यथाशुतमेव प्राचं उपलसणं चेति । येच सिंहादिभिमप्राणि. बलिविधि ब्राह्मणविषयं मन्यते तेपि यथाकुलाचारं प्राणि- गलिदानं मापकुल्माणदिवलिदानं ति व्यवस्थामाहुः । भत्रि- यादिकं प्रति कृष्णसारनिषेधस्तत्रैव-न कृष्णसारं वितरेलिं तु क्षत्रियादिकः । प्रदत्तप्णसारं तु ब्रह्मवध्यमवामुयात् । इति। नवम्यां पूर्ववत्पूजां विधाय हामं कुर्यात् ।-नवम्यां बलिदानं च कर्तव्यं वै यथाविधि । जपं होमं च विधिवत्कु- यत्तित्र विभूतये । इति कालिकापुराणोक्तेः । केचिनु रा. जमानडे-अष्टम्यां रात्रियोग कृतनियमविधियज्ञकर्मप्रतिष्ठां इति वचनात् । -शुंभासुरवधार्थाय रक्तबीजो मयासुरः । अ- एम्यां निहनो देव्या रात्रौ चैयारुणोदये । ततःप्रभृति वि. ध्याद्री स्थिता पूजा प्रवर्तिता । शस्त्रार्थमंत्रहोंतव्यं पायसं घृतसंयुनं । मांसानि तत्र होमार्थ मगधानि च सर्वशः । अ- जस्यकस्तु होतव्यो रक्तवर्णो विशेषतः । कृष्णवर्णश्च होतव्यो गौरस्तित्तिर पव वा । रोहितं मत्स्यमांसं च होतव्यं जयमी- प्सता । इति धीम्यवचनाच । होमस्याएमीरुत्यन्वनय प्रती- तेस्तत्रय होमः कार्यः । तदसंभये नयम्यामित्याहुः । अन्ये तु अरुणोदये विद्यमानाएम्यां होममुपक्रम्य नवम्यां तत्समामिः कार्या । तदसत्वं तु नवम्यामेव तदुपक्रमसमाप्ती कार्य इत्याहुः । अत्र यथाकुलाचारं व्यवस्था । होमच जयंतीया- दिमंत्रण तिलैः कार्यः । पूजयत्तिलहोमश्च दधिक्षीरघृतादिभिः । इति देवीपुराणोक्तः । तत्रैव जयंतीमंत्रं प्रकृत्य-अनेनैव नु मंत्रण जपहोमादि कारयेत् । डामरकल्प तु पक्षान्तराण्युक्तानि-चंडीसमशतीजाप्य होममंत्री नवाक्षरः। कथितः पूजनाध्याय तन होमो भवदिहान- मोदव्य महादये शिवाय सततं नमः।नमः प्रकृय भवाय नियताः प्रणताः स्म तां । अथवायं भवेद्धामः श्लोकः स्तोत्रनिरूपितः । इति। सप्तशतीस्थस्तवरहस्ये-प्रतिश्लोकं च जुहुयापायसं तिलसर्पिण । इति । अत्रापि यथाकुलाचारं व्यवस्था । पूर्यो- ककाम्यविधिबलात् । अधिकसंस्थे जप कृतं तु दशांशन ·२२६ म्मृतिकोम्नुभ होमः कार्यः ।-पायसं सर्पिा युनं निलैः शुलर्विमिश्रितं । होमयद्विधियजया दशांशेन नृपोसम । इति डामरनंत्रान् । होमद्रव्यांनगण्यपि रुद्रयामल-प्रधानन्यमुहिएं पायसान्नं निलाम्नथा । किंशुकः सर्पः पुग्लाजाकुरैरपि । या श्रीफलदिव्य नानाविधफलस्तथा । रक्तचंदनखंडेश्च गुग्गुलैश्च मनोहरः । प्रतियोकं च हयान्मर्वव्याणि च क्रमान् । इति । नत्र उपसंहार मत्रपदश्रवणाद्वाशदश्वाथें । कतपुरश्चरणस्य हो- मद्रव्यविधिः । अथ प्रयोगः । कृतानन्यक्रियः देवीपूजां विधाय पवित्र- पाणिः मभायः प्रामुम्ब उपविश्य दशकाली संकीयं दुर्गा- प्रीत्यर्थ हामं करिष्य इति संकल्पयेत् । प्रहमनचिकीर्गयां स. प्रहमखमित्यपि । कुलधर्मप्रानभैरवनृसिंहादिदेवत्यहोमचिकी. पायां उनमंकल्पवाक्यं नृसिंहप्रीत्यर्थ हामं च नंत्रण करिष्य । इनि संकल्पयेत् । नतस्तदंगन्यन यथाचारं गणेशपूजनपुण्या- हयाचनादि यथाकुलधर्म ग्रन्या । अस्मिन् कर्मणि आचार्य न्वां वृणे । आचार्यन्तु यथा म्वर्ग कादीनां वृहस्पतिः । तथा त्वं मम योऽस्मिन्नाचार्यो भव मुखत । इत्याचार्यवरणं कुर्यात् । ब्रह्मवरणं कृतारनं इति । नन:-अम्ग यागम्य निप्पत्ती भवं- सोऽभ्यधिना मया। मुप्रसन्नः प्रकर्तव्यं शांनिक विधिपूर्वकं । इति चतुगी वा ऋविजो वृणुगन् । तनस्तान्यथासंभवं गं. धादिभिः पूजयन् । ततः प्रतिमामु प्रहपूजापक्षे तदम्युत्तारण- माचार्गन्धिगन्यतरः कुर्यात् । तत आचार्यः शुचिः पवित्र- पाणिः यदत्र मंस्थिनं भूतं स्थानमाश्रित्य सर्वदा । स्थानं स्यकन्या तु नत्सवं यत्रम्धं नत्र गच्छनु । अपकामं तु भूतानि पिशाचाः सवंतीदिशं । सबंगामविगंधन ब्रह्मकर्म समारंभ । इति होमदेश प्राच्यादिदिक्षु प्रादक्षिण्यन सर्वपान्विीर्य । गु- सीय इति ऋचा पंचगन्यन कुशैः प्रोक्ष्य । एतान्विमिति तृ. चेन कुशोदकन संप्रोक्ष्य कृताञ्जलि: प्रार्थयत् । स्वस्त्ययनं ना- यमिति द्वाभ्यामृग्भ्यां । ततः स्थंडिलायमिप्रतिष्ठापनांनं यज- मानगृहोक्तविधिना कुर्यात् । अग्निध्यानं च। ततस्तदेशान- दिक्स्पितयेदिकायां पीठे वा वक्ष्यमाणलक्षणमंडलेषु सवित्रा- चावाहनं कुर्यात् । तद्यथा । प्रणवस्य परब्रह्मऋषिः परमा- ·। सप्तशतीहोमेग्रहयज्ञः । २२७ त्मा देवता गायत्रीछंदः व्याहतीनां क्रमेण जमदनिभरद्वाजभृगव ऋषयः । अग्निवायुसूर्या देवताः देवीगायत्रीदेवीउणिकदैवीर- हत्याउंदांसि । सूर्याचावाहने विनियोगः । ततः आरुणेन हिरण्यस्तूपः सवितात्रिषुप् । सूर्यावाहने विनियोगः । आरु- प्णेन. ॐ भूर्भुवःस्वः कलिंगदेशोद्भव काश्यपसगोत्र सूर्येहा- गच्छति प्रहपीठमध्य द्वादशांगुलवर्नुलमंडले प्रामुखं सूर्य रक्तपुष्पाक्षतरावाह्य इहतिष्ठति स्थापयेत् । ततः आग्नेये चतु. रखे विशत्यंगुले मंडले प्रत्य अखं सोमं श्वेतपुष्पाक्षनः । आप्या- यस्वगीतमः सोमो गायत्री सोमावाहने वि० । आप्यायस्व० । ॐ भूर्भुवःस्त्रः यमुनातीरोद्भव आत्रेयसगोत्र सोम इहागच्छे- त्यादि । ततो दक्षिण त्रिकोणत्र्यंगुले दक्षिणाभिमुखं भीमं रक्त- पुप्पासनः । भनिर्धाविरूपोंगारको गायत्री अंगारकायाहने वि० । अग्निा० । ॐ भूर्भु. अवंतिदशोद्भव भारद्वाजसगोत्र भीम इहागच्छत्यादि । ईशान्ये याणाकारे चतुरंगले उदघुवं बुधं पीतपुप्पामतेः उदुध्यध्यं सौम्यो बुधस्सिएप बुधावा- हन० । ॐ उध्यध्वं० । ॐ भूर्भु मगधदेशोद्भव आत्र- यसगोत्रबुध रहागच्छत्यादि । उत्तरे दीर्घचतुरस्र उदभुखं वृहस्पति पीतपुष्पाक्षतः वृहस्पते गृत्समदो हातित्रि- पुप । वृहस्पत्यावाहने । ॐ वृहस्पत. चित्रं सिंधुदेशोद्भव आंगिरसगोत्र गृहस्पते इहागच्छेत्यादि । ततः पूर्व चतुरंगुल पंचकोणे गुपुप्पामतः प्रामुखं शुकं । शुक्रः पराशरः शुको द्विपदा विराद शुक्रावाहने वि० । *शुक्रः शुशुकां । ॐ भोजकटदेशोद्भव भार्गवसगोत्र शुक्र इहागच्छत्यादि । पधिमे धनुषाकार घंगुले प्रत्यग्वं शनि कृष्णपुप्पाक्षतः शममिरिरिविठिः शनिरुणिक शन्यावाहन। * शमनिरग्निः । ॐ भू० सौराष्ट्रदेशोद्भव काश्यपसगोत्र शन. भर इहागच्छेत्यादि । एवमेव नेत्रस्य शूकारे द्वादशांगुले दक्षिणाभिमुखं राहुं कृष्णपुप्पाक्षनः कयानो यामदया गटुर्गा- यत्री राहावाहन। कयान०। ॐ भू० राठिनापुरोद्भय पैटीन- सगोत्र राही इहागच्छत्यादि । वायव्ये ध्वजाकार पडंगुलं दक्षि- णाभिमुखं केतुं धूम्रपुप्पामतः । कतुं कृण्वन्मधुन्छंदाः केतुर्गा- यत्री कत्वावाहनविः । ॐकेतुं कृण्वना*भू अंतर्वेदिसमुद्भव ·। २२८ म्मृतिकौस्तुमे जैमिनिसगोत्र केनोइहागच्छन्यादि । अथाधिदेवताः । ग्रंबकंव- सिष्ठो रुद्रोनुपुर । ईश्वगवाहनः । ॐ त्र्यंबकंयजामहे । ॐ भू. ईश्वगहागच्छ मर्यदभिणपाश्व ईश्वरं । गौरीमिमायदीर्घ- नमोमाजगती उमायाह ०* गौगर्मिमाय * भू० उमेहागच्छे- नि० सोमदक्षिणा उमा । यदकंदोदीर्घतमा स्कंदखिएए स्कं. दावा । ॐ यदकंद ० * भूकंद पूर्ववन्दौमदक्षिणपाचे स्क- नं । विप्णोर्नुकं दीर्घतमाविष्णुप्रिए । विष्ण्वा० ॐ विष्णोर्नु० बुधदक्षिणा विष्णुं । ब्रह्मजमानं वामदेवो ब्रह्मा०। ॐ ब्रह्मज- शानं* भू. वृहम्पनिदक्षिणपाचे ब्रह्माणं । द्विोमधुछंदा इंद्रो गायत्री इंद्रावाहन० गुफदक्षिणावें । यमाय सोमं यमो. यमोनुएप । यमायाहने * यमायसोमं । ॐ भू० शनश्चरद- क्षिणपाई यमामीणोघीरः कण्वः कालो गायत्री ॐ मोपुणःपरा० भू०गदक्षिणपायें कालं । उपोवाजं प्रकण्यधित्रगुमोहनी वित्रगुताचा उपायाज ॐ भू. केतुदक्षिणपाचे चित्रगुप्तं । अथ प्रत्यधिदेयताः । अग्निं तं काण्यामधातिथिरनिगायत्री। अन्यावा. ॐ अग्निंदूनं० * भू० मूर्यवामपाचे अग्निं । अप्सुमे मेधानिधिगपोनुष्टुप् । अगावाहनेः ॐ अप्सुमे० * भू. आप पहागच्छनेहतिष्ठन रनि सोमवामपायें अपः । म्योनापृथिवीमघा- तिथिभूमिर्गायत्री भूम्यावा अन्योना. ॐ भूभीमयामपाचे भूमि । इदविष्णुर्मेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री। विष्ण्वाया. ॐ ई- विष्णु० * भू० युधयामा विष्णुं । द्रष्टानि गृत्समद . इलिष्टुप । द्विाषा० ॐदष्टानि ॐ भू. गुरुयामपाई । इंद्राणी वृषाकपिरिंद्राणीपंकिः । इंद्राण्याषा० * द्वाणीमा० भू. शुक्रवामपा वाणी । प्रजापते हिरण्यगर्भः प्रजापति- खिए । प्रजा० प्रजापते. भ. शनिवामपा प्रजापति भायंगीः सार्पराही सपा गायत्री । सपाया. * मायंगोः भू. सर्पाः हागच्छत इतिष्ठतेति राहुवामपाथेसान् । अजमानंयामदेवो प्रमात्रि एप् । प्रमावा. * ब्रह्मजमानं ॐ भू. केनुवामपार्श्वेप्रमाणं । अथकसानुण्यदेवताः। गणानांत्वा शौनकोगृत्समदोगणाधिपतिर्जगती । गणपत्या. ॐ गणानांत्वा. ॐ भू. राहोरुत्तरतो गणपतिं । जातवेदसे मारीचः कश्यपो दुर्गात्रिपुप् । दुर्गावाहने. * जातवेदसे. * भू. शनेरुत- ।

·सप्तशतीहोमेग्रहयज्ञः । २२९ - रतो दुगो । तववायोग्यश्चांगिरसो वायुर्गायत्री । वाय्वाचा. ॐ तव वाय. * भू० रवेरुत्तरतो वायुं । मादिद्वत्स माकाशो गायत्री । ॐ आदित्यन. ॐ भू. राहोर्दमिणे माकाशं । ए- पोउवाप्रस्कण्वोधिनी गायत्री । अश्व्यावा. ॐ एषोउषा भू० अश्विनी पहागच्छतं हतिष्ठतं इति केतुदक्षि- श्विनौ । यहा विनायकादीपंच पीठोत्तरतः पीठोत्तरतः स्थाप- यत् । उत्तरे क्षेत्राधिपति । वास्तोपतेवसिष्ठो वास्तोष्प- तिलिए । वास्तोष्पत्यावा. ॐ वास्तोष्पते. ॐ भू० उत्तरे वास्तोप्पति । तत्रैव क्षेत्रस्यवामदेवः क्षेत्राधिपतिरनुष्टुप् । क्षेत्र- पालावा० ॐ क्षेत्रस्यपति० ॐ भूः। ततःरंदादिलोकपालान्सू- याभिमुलान्स्थापयेत्। द्रं विश्वामधुचंदा द्रोनुएए । ॐ इं विश्वा० ॐ भू. इंद्राहागच्छेत्यादि । मनिंदूतंकायोमेधाति- चिरनिर्गायत्री । मनिंदृतं. ॐ भू० । यमायसोमं यमोय. मोनुष्टुप् । यमावाह० ॐ यमायसोमं० ॐ भू० । मोषुणो घोग्कण्वोनितिर्गायत्री । नित्यावा. ॐ मोषुणः परा० ॐ भू० । तत्थायामिशुनःशेपोवरुणनिए वरुणा. स्थायामिक ॐ भूः । नववायोग्यश्वांगिरसोषायुर्गायत्री । वा- तववाय. भ० । सोमोधेनुं गौतमः सोमः त्रिष्टुप । सोमावा० * सोमोधेनुं० ॐ भूः । तमीशानं गौ- तमाशानोजगती ईशानावा. ॐ तमीशान. * । तदस्तुमि- पावरुणा० गृहा वै प्रतिष्ठेति प्रतिष्ठाप्य ध्यायेत् । मात्स्ये-पमासनः पनकरः पनगर्भसमपुतिः । समाश्व. रथसंयुको विभुजः स्यात्सदा रविः।। श्वेतांबरधरः तः थे- ताश्वः श्वेतभूषणः । गदापाणिहिबाहुब कर्तव्यो परदः शशी । २ गतमाल्यांबरधरः शतिशूलगदाधरः । चतुर्भुजो मेरगतो वरदः म्यारासुतः ।। पीतमाल्यांबरधरः कर्णिकारसमपुतिः । खड्गचर्मगदापाणिः सिंहस्थो वरदो बुधः । ४ । देवदस्यगुरू तहम्पीतश्वेता चतुर्भुजौ । डिनौ वरदौ कार्यों साक्षसूत्रकमंडलू ।५।६ । नीलपुतिः शूली वरदो गृध्रवाहनः । पाणबा- णासनधरः कर्तव्योऽसुतः सदा । ७ ।करालवदनः खड्गधर्म- शूली बरपदः । नीलसिंहासनस्थब राहुरत्र प्रशस्यते । ८ । धूम्रा हिवाहवः सर्वे गदिनो विकृताननाः । गृध्रासनगता वावा. ।

·। २३० स्मृतिकौस्तुमे नित्यं केतवः स्युर्वग्प्रदाः । ९ । सर्वे किरीटिनः कार्या ग्रहा लोकहितावहाः । अंगुलेनोच्छिनाः सर्वे शतमष्टोत्तरं सदा । इति । नाममंत्रण पोडशोपचारैः पूजयेत् । ततः चित्रवितानो- परि मंडितग्रहवंदीशानभाग मुलक्षणं कलशं स्थापयेत् । मही- पारिनि भूमि स्पृष्टा । ओषधयः समिति यवान्सिस्वा । आकलशे- प्विनि कलशं स्थाप्य । इसम इति जलनापूर्य । गंधद्वारामिति गंधं लिया।याओषधीरियोषधीमोषधयः समिति यवान् । कांडा. कांहादिति दुवाः। अश्चन्थेव इति पंचपलवान् । स्योनापृथिवीति सममृदः । याः फलिनीरिति फलं । सहिरवानीति पंचरनानि । हिरण्यकप इति हिरण्यं लिया । युवासुवासा इति वाससा- वेष्टय । पूर्णादीनि पूर्णपात्रं न्यसेत् । नतस्तत्र तत्वायामीति वरुणं संपूज्य । ततः सर्वे समुद्रा इति तीर्थान्यावाह्य कलशा- मिमंत्रणं कुर्यात् । कलशम्य मुख विष्णुरिति । कलशप्रा- र्थना-देवदानवसंवाद मध्यमाने महोदधी । उत्पनोसि तदा कुंभ विधृतो विष्णुना स्वयं । त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः। त्वयि तिष्ठति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः । शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः आदित्या व- सयो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः । त्वयि निष्ठति सर्वेपि यतः कामफलप्रदाः । त्वत्प्रसादादिमं यज्ञ कमी जलोद्भव । सा- निध्यं कुरु देवेश प्रसन्नो भव सर्वदा । इति । नत आचायों- ऽग्निममीपमागत्य यजमानं अनेर्दक्षिणत उपवेश्य समिद्यमा- दाय देवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्ये । अस्मिन्नन्दाहिने- मावित्यादि बभुषी आज्येनेन्यंतमुक्या सवितारं सोमं भोमं बुधं वृहस्पति शुक्र शनवरं राहुं केतुं च अमुकसंख्याकाभिः अर्कपलाशखदिरापामार्गपिप्पलोइंबरशमी कुशजातीयसमि- दाहुतिभिः तत्संख्याकाभिवर्षाहुतिभिराज्याहुतिभिश्च । ज- पदशांशहोमचिकीर्षायां तु एता एव देवताः प्राकारितजपद- शांशसंख्याकाभिस्तिलाहुतिभिरिति वदेत् । ईश्वरं उमां स्कन्द विष्णुं ब्रह्माणं ; यमं कालं चित्रगुप्नं अनि अपः भूमि विष्णु इंद्राणी प्रजापति सर्पान् ब्रह्माणं । विनायकं दुर्गा वायु आ- काशं अश्विनौ वास्तोप्पति क्षेत्रपालं । वं अग्निं यमं निर्गति वरुणं वायुं सोमं शिानं च पता देवताः प्रत्येकं ममुकसंख्या.

·। शप्तशतीहोमेग्रहयज्ञः । काभिः समिदाहुतिभिः चाहुतिभिराज्याहुतिभित्र । अमुकेति स्थाने प्रधाने या संख्योक्ता तम्यूनसंख्यामिह अमुकेति स्थाने बदेत् । कवचार्गलाकीलकांतर्गतमंत्रलिंगोक्ताः शैलपुज्यादिदे. बताः तसन्मंत्रसमसंख्यामिः यथाचारं सर्पिस्तिलादिमिश्रपा- साहुतिभिः । महाकाली प्रथमचरितांतर्गतमंत्रसमसंख्याकाभिः ययाचारं सर्पिस्तिलाज्यमिभपायसाहुतिभिः । महालक्ष्मी द्विती- यचरितांतर्गतमंत्रसंन्याकाभिस्तारशाहुतिभिः। महासरस्वती - तीयचरितांतर्गतमंत्रसमसंख्याकाभिस्तारशाहुतिभिः । महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती यथाक्रमं तत्तद्रहस्यांतर्गतमंत्रसमसं. स्याकाभिस्तारशाहुतिभिः । श्रीनृसिंहादिदेवत्यहोमचिकीर्णयां नृसिंहं तदीयसहस्रनामस्तोत्रमंत्रसमसंख्याकाभिस्तारशाहुतिभिः इत्यादि यथासंभवं द्रव्यं । शेषण स्विष्टकृतमित्यादि प्रकृति- वत् । पात्रासादने यावत्यः स्थाल्यः चरुपायसाचा अपभ्यते यावंतः खुचः भाज्यस्थाल्यचाज्यहोमार्थमपक्ष्यंत तावतामासादनं प्रोक्षणं च कार्य । काले बुवाणां संमार्गध । पर्यनिकरणकाले आज्येन सह चरुपायसप्रभृतिसकलहोमद्रव्याणां पर्यनिकरणं कार्य । आज्यभागांते यजमानः साक्षतजलेन त्यागं कुर्यात् । प्रतिप्रहं प्रतिद्रव्यं भटाविंशतिसंख्याकाहुतिपर्याप्तममिद्रव्यं बरुद्रव्यं आज्यं च आदित्याय सोमाय भीमाय बुधाय गृहम्पतये शुक्राय शनैश्चराय राहवे केतुभ्यश्च नमम । संख्यांतरविकीयां मष्टाविंशतीत्यस्य स्थाने तां वदत् । अमुकसंख्याहुतिपयर्यानं नंदव दम्यत्रयं ईश्वराय उमायै स्कंदाय विष्णवे ब्रह्मणे इंद्राय यमाय कालाय चित्रगुमाय अग्नये अद्भयः भूम्यै विष्णवे इंद्राय वाण्यै प्रजापतये सभ्यः ब्रह्मण विनायकाय दुर्गाय वायवे आका- शाय अश्विभ्यां वास्तोपतये क्षेत्रपालाय द्वाय अनये यमाय निर्गतये वरुणाय वायव सोमाय ईशानाय नमम । कयचा- गलाकीलकांतर्गतमंत्रसमसंख्याकाहुतिपयर्यानं यथानारं मर्पि- स्तिलाज्यमिश्रपायसं तत्तन्मंत्रलिंगोक्ताभ्यः शैलपुत्र्यादिभ्यो न- मम। प्रथमचरितांतर्गतमंत्रसमसंख्याहुतिपानं यथाचारं सर्पि- स्तिलाज्यादिमिथं पायसं महाकाल्यै नमम । एवं द्वितीयचरि- सांतर्गतमंत्र महालक्ष्म्यै नमम । एवं तृतीय महासरस्वत्य- नमम । यथाक्रमं तद्रहस्यांतर्गतमंत्रसमसंख्याहुतिपरिमितं द्रव्यं ·२३२ स्मृतिकौस्तुमे यथाक्रमं महाकाल्यै महालक्म्यै महासरस्वत्यै नमम । एवं नृसिंहादिहोमपि बोध्यं । ततो होम समाप्याग्निं संपूज्य स्विटकदादि प्रायविताहु- स्वंतं त्वा बलिदानं कुर्यात् । तत्रादावापायतनस्य समंततः प्रागादिक्रमण दिक्पालंभ्यो बलीदवान् । त्रातारमिंद्र गर्गइंद्र- ब्रिाप । प्रीत्यर्थ बलिदान विनियोगः ॐ त्रातारमिंद्रं। ई- दाय सांगाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय एष माषमक- बलिनमम । भो इंद्र अमुं बलिं गृहाण दिशं रक्ष सकुटुंबस्य यज- मानस्य मायुःकता समकता शांतिकतर्ता पुएिकर्ता नुष्टिकता भव इति सपुष्पासतं जलं त्यजेत् । मंग्रेप्यवं सर्वत्र । मनिंदनं काण्वो. मेधातिथिरनिगायत्री० मनिहतं । भग्नये सांगायत्यादिपूर्व- बत् । यमायसोमं वैवस्वतो यमोयमोनु । मोपुणो धौरः कण्वो नितिर्गायत्री । तत्वायामिशुनःशेपोवरुणनिए । तववायो म्यश्वो षायुर्गायत्री। सोमोधेनुं गौतमः सोमनिषुप । तमीशानं गौतम शानोजगती । मथ प्रहबलयः । तत्र पूर्वे आकृष्णन- हिरण्यस्तूपः सविता त्रिपुप सविस्प्रीत्यर्थ । आकृष्णेन. आदि- त्याय सांगायसपरिवागय ईश्वराग्रिरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवता- सहितायेत्यादि । भोसवितरिमं बलिं गृहाण मम सकुटुंबस्यायुः- कर्ता० भवति । ततो पंचाये-आप्यायस्वगौतमः सोमो गा- यत्री सोमाय • उमापाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितायत्यादि। ततो दक्षिण-अनिमंधी विरूपोंगारको गायत्री भौमाय स्कन्द- भूमिरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितायत्यादि । ततः ईशान्य उनुध्यध्वं सौम्योपनिएप् बुधाय० नारायणविष्णुरूपाधिदेव- ताप्रत्यधिदेवतासहितायत्यादि । ततः उत्तरे-वृहस्पतंगृत्सम- दोबहस्पतिलिपुए हस्पतये सांगाय प्रमेंद्रम्पाधिदेवताप्रत्य. विदेवतासहितायत्यादि । ततः पूर्व-शुक्रःपराशरःशुकोतिपदा विराट् गुकायदेंद्राणीरूपाधिदेवताप्रत्यधिदंबतासहितायत्या. दि । ततः पथिम-शममिरिरिरिठिः निरुणिकशनयं सांगाय यमप्रजापतिरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितायेत्यादि । ततो नै- त्यां च्यानो बामदेबो रादुर्गायत्री गहवे सांगाय कालसर्प- रूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितायेत्यादि । ततो वायव्य-केतुं. कण्वन्मधुणंदाः केतबो गायत्री केतुभ्यविनामरूपाधिदेवता- । । ।

·सप्तशतीहोमेग्रहयज्ञः। प्रत्यधिदेवतासहितेभ्यः । भो केतवः इमं सदीपं माषभक्तवलिं गृणीष्वं मम सकुटुंबस्य मायुःकर्तारः क्षेमकर्तारः पुटिकारस्तु गेमवत । अथ वेधुत्तरतो गणपत्यादिपंचकस्य । गणानांत्वा गृ. न्समदो गणपतिर्जगती गणपतये सांगाय सपरिवाराय ऋद्धि- बुद्धिसहितायेमं बलि । जातवेदसे कश्यपो दुर्गात्रिए दुर्गायै मांगायै सपरिवारायै सायुधायै सशक्तिकायै इमं माषभक्तप- लिं. भो दुर्गे अमुं मापभक्तबलिं गृहाण मम सकुटुंबस्यायुःकी क्षेमकी शांनिकीपुष्टिकी भव । वायोशतं गौतमोवामदेषो वायुरनुपए वायवे० । आदिद्धसमाकाशो गायत्री आका- शायः । एषोउपा प्रकण्योश्विनौगायत्री । आश्विभ्यां सां- गाभ्यां सपरिवाराभ्यां सायुधाभ्यां सशक्तिकाभ्यां इमं भाषभक्त- गलिं० । मो अश्विनी मिं बलिं गृहीतं मम मायुःकर्तारौ क्षेमक. नारी शांतिकर्तारौ पुएिकर्तारी तुधिकर्तारौ भवतं । वास्तो. पने वसिष्ठो वास्तो पतिलिएर वास्तोपतय इत्यादिः । ततः क्षेत्रपालाय कुंकुमादिरले रक्तपुष्पादियुक्तं सदीपं सदक्षिणं मा- पभक्तवलिं दद्यात्-क्षेत्रस्य वामदेवः क्षेत्रपालोऽनुषुप । से. प्रपालाय भूतप्रेतपिशाचगक्षसशाकिनीडाकिनीवेतालादिपरिवा. ग्युनायेम मावभक्तबलि कुंकुमपुष्पयुतं सदीपं सतांबूलं सदक्षिणं समर्पयामि । भो क्षेत्रपाल ततः शुदेण दुाह्मणेन वा बहिर्देश नयनं कारयेत् । नयनशं यथाचारमद्भिः प्रोक्षेत् । शांतापृथि- वीति । ततो हस्तौपादौ प्रक्षाल्याचामेत् । तत आचार्यः सुचि द्वादशगृहीतमाज्यं गृहीन्या ययाचारं वलचंदनाविभूषितं नारिकेलादिफलं तदुपरि निधाय यजमानेन सपम्यन्वारम्वस्ति- प्रन्पूर्णाहुनि जुहुयात् । समुद्रामिरिति तृवस्य गौतमो वाम- देवोऽनिखिएप । पूर्णाहुतिहोमे० । समुद्रातः । वयं नाम । चम्बारिश्रंगा० । मूर्धानं गार्हस्पत्यो भारवाजोग्निसिप । मूर्धा- नंदि० । पुनस्त्वादिस्यानावसवोमिनिएए । पूर्णाः । पूर्णा- दर्विविश्वेदेवाः शतक्रतुरनुएए । पूर्णा० । समने अग्ने समवान- मिर्जगती पूर्णा० । धामंते वामदेवमापोजगती पूर्णाहुतौ वि० । मिस्वाहेति । यजमानः मनये वमुरुद्रादित्येभ्यः शतक्रतवे स- भवतेप्रयेऽद्भयमेति त्यजेत् । ततः पूर्णपात्रविमोकः । सऋषि- पसाचार्यों यजमानः संस्थाजपेनोपनिष्ठेन । माचार्यः परिस्त.

·। २३४ स्मृतिकाम्तुमे रणान्यपसायांग्न्यवनांतं कुर्यात् । नतो प्रहकलशोदकेन स- यिक पूर्वापल्लवहस्तस्तिष्ठन्नाचार्यः प्रायुमं यजमानं वाममा. गामने पनीमहिनं पुवादिसदिनमभिषिचेत् । समुद्रज्येष्ठाइति चनमणां वसिष्ठ आपत्रिए । त्रायंतामिति तिसणां समर्षय आपणेनुएप । अभिषेकवि० । मुगस्यामभिषिचंत्वित्यादि पौ- गणमंत्रचाभिषेकं कुर्यात् । अभिषेकांत मुखातौ दंपती श्वे- नानि वासोगंधमाल्यानि धृत्याः पश्चादुपविशतः पनी दक्षि- णता यजमानो मानतोकानि विभूति धृत्वा आचार्यादीन्गंध- पुष्पादिभिः संपूज्य । आचार्याय धेनुं ऋत्विग्भ्यो हिरण्यं म. न्यभ्यश्च प्राह्मणेभ्यो भूयसीं दक्षिणां दन्या स्थापिताग्न्यादिदे- वनाः पंचोपचारः संपूज्य । उनिष्टब्राह्मण । यांतुदेवगणा इति विमृज्य । प्रतिमाः सोपस्करा आचार्याय समर्प्य । गच्छ गच्छ मुरधष्ठन्याग्निं विसृज्य । दशावरब्राह्मणभोजनं कृत्वा विष्णु स्मृत्यश्वरार्पणं कुर्यात् । इनि होमः॥ ॥ प्रात्यहिकं कुमारीपूज. नादि कन्या पूजोपदेष्ट्र वन्नयुग्मं यथाशक्ति दक्षिणां च द. चान् ।-नवम्यां पूर्ववत्पूजा कर्तव्या भूतिमिच्छता । दक्षिणां वस्त्रयुग्मं च आचार्याय निवेदयेत् । इति मात्स्यमृक्तात् । अथ विमर्जनकालः । तच दशम्यां कार्य । —निहते रावण वीर नवम्यां सकलैः मुरैः । विशेषपूजां दुर्गायाधके लोकपितामहः । ततः संप्रोषिता यी दशम्यां शारदोत्सवः । इति कालिकापुराणान् उदाहनभविष्यवचनाय । रुद्रया- मले-शम्यामभिषकं च कृत्वा मूर्ति विसर्जयेत् । इन्युक्तः। अत्र विशेषणे धवलनिबंधे -अंत्यपादो दिवा भागे धवणस्य यदा भवेत् । संप्रेषणं तदा देव्या दशम्यां नु पुनर्दिया । इति । दिनइये दशमीसत्वं पूर्वदशम्यां भवणांत्यभागयोग नत्रैव विस- जनं कार्य । तत्र तपोगाभावे तु परदशम्यामेव तत् । परदिने दशम्यभावे तु पूर्वदशम्यां नक्षत्रयोगे सति असति वा कार्य । पूर्वदिने नक्षत्रयोगानुरोधेन क्रियमाणविसर्जनेन पूर्वावादपर इत्याशयेनोक्तं राजमानडे--निर्माल्यं तु श्रवणदशमी वास- रांने तु जया इति श्रवणदशमीभ्यां युक्त दिनांने निर्माल्य- त्यागेन दंवीविसर्जनमुपलक्ष्यते । दिनरयेपि नक्षत्रयोगसत्वा- ।

·देवीविसर्जनम् । २३५ सत्वयोस्तु नक्षत्रयोगप्राशस्त्यं प्रातःकालप्राशस्त्यं चाभिप्रेत्योतं रूपनारायणीये । दशम्यां प्रातःसंप्रेषयेदिति । अथ विसर्जनं । देवीं पूर्ववत्संपूज्य प्रणम्य कृतांजलिः देवीमीक्षमाणस्तदप्रततिष्ठन्स्तुवीत ।-दुर्गा शिवां शांतिकरी ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रियां। मर्वलोकप्रणेत्रीं च प्रणमामि सदाशिवां। मंगलां शोभनां शुद्धां निकलां परमां कलां । विश्वेश्वरी वि. श्वमातां चंडिकां प्रणमाम्यहं । सर्वारोग्यमयीं देवीं सर्वरोगम- यापहां । ब्रह्मेशविष्णुसहितां प्रणमामि सदा उमां । विध्यस्थां विध्यनिलयां दिव्यस्थाननिवासिनीं। योगिनीं योगमातां च वं. डिकां प्रणमाम्यहं । ईशानमातरं देवीमीश्वरीमीश्वरप्रियां । प्र. णतोस्मि सदा दुर्गा संसारार्णवतारिणीं । इत्यादिस्तोत्रैः स्तुत्वा महिपनीत्याधुक्तश्लोकचतुएयेन प्रार्थ्य-विधिहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं यदर्चितं । पूर्ण भवतु तसर्व त्वत्प्रसादान्महेश्वरि । मानः समस्वेत्युका । ॐ दुर्गायैनमः इत्यैशान्यामेकपुष्पनिक्षे. पेण विसर्जयेत् । ततो मृदादिप्रतिमासन्वे स्रोतसि तत्प्रवाहणं । कलशमुन्थापयेत् । नत्रमंत्रः-उत्तिष्ठ देवि चंडेशि शुभां पूजां प्रगृहाच । कुरुष्व मम कल्याणमष्टाभिः शक्तिभिः सह । गच्छ गच्छ परं स्थानं स्वस्थाने देवि चंडिके । बज स्रोतोजले वृद्धय तिष्ठ गेहे च भूतय । इति । अथ गीतवाघमंत्रघोपैः स्रो- नोजलं नीत्या स्रोतसि प्रवाहयेत् । तत्रमंत्र:----दुर्गे देवि जग- न्मातः स्वस्थानं गच्छ पूजिते । संवत्सरे व्यतीते तु पुनरागम- नाय वै । इमां पूजां मया देवि यथाशक्ति निवेदिताम् । रक्ष- णार्थ समादाय यज स्थानमनुत्तमं । इति । ततो गृहमागत्य हस्तौ पादी प्रक्षाल्य आचम्य पूजास्थाने सपरिवारो यजमानः समुपविशन् । तं ब्राह्मणाः स्थापितकलशोकन पूर्वोत्तमंत्रैर. भिषिचयुः । दुर्गापूजाप्रतिष्ठासिद्धयर्थ यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयिन्या बंधुभिः सह मुंजीत । यहिन विसर्जन तंत्रव नियमत्यागम्योचिनत्वात् विसर्जनोत्तरं तहिन एवं पारणं का- ये । प्रतिपदादिपूर्णीतं वृद्धिभेदेन पूजयेत् । इति धाम्यवसि पूर्णपदयाच्यायां दशम्यां पूजारूपमतांत श्रवणात् बताते पारणाचित्यादिति । अन्येतु मत्यपि दशम्यां विसर्जनविधी न- वम्यामेव पारणं कार्य-आश्विन शुक्लपक्षे नवरात्रमुपोषितः। ।

·स्मृतिकौन्तुमे नवम्यां पारणं कुर्यादशमीसहिता न चेत् । इति ब्रह्मांडपु- राणात् । मद्रयामलंपि- नवम्यां पारिता देवी कुलवृद्धि प्रयच्छति । वशम्यां पारिता देवी कुलनाशं करोति हि । इति । तस्मानु पारणं कार्य नवम्यां विबुधाधिप । इति नवमीप्रशंसावशमीनिंदापूर्वकं नवम्यां पारणाविधिभवणाय । नत्रैव-त्रिकालं पूजनं कुर्यात्प्रत्यहं भक्तितत्परः । मटम्यां जा- गरं चैव महापूजनपूर्वकं । होमं कुर्यान्महाराचे बलिदानं व माधव । प्रात पारयदेवीं ब्राह्मणान्मोजयेत्तया । कुमारीणां - बच संमोज्य विविधानकः । स्वयं व पारणं कुर्यादात्री जागरणं नया । वशम्यामभिषेकं च कन्या मूर्ति विसर्जयेत् । इति । अष्टमीदशमीमध्यमदिन पारणाप्रतीतंश्च । नचैवं-शुक्ल- प्रतिपदारभ्य यावत्स्यानवमीनिधिः । इति वचःसु व्रतस्य न- बमीपर्यतत्वप्रतीतिविरुष्यतेति वाच्यं । पारणारूपांगस्य व्रत- प्रयोगारहि वेन चरमांगवेन च ते नवमीपर्यततायाः मुनि- वाहात् । धन्नुतस्तु पूजाया एव तत्वेन तम्यास प्रधानभू- ताया नवम्यामपि सत्वेन फलिसंस्कारोपवासाभावेपि नवमी- पर्यतत्वाशतिरित्याहुः । अत्रैवं व्यवस्थापि । प्रथमदिने स्वल्पा- मीयुक्ता नवमी द्वितीयदिने पारणापर्यामनवमीयुक्ता दशमी त- हिनीपदिने व पूर्वोक्तविसर्जनाईतापादकनक्षत्रयोगवती दशमी तदोक्तनिर्णयानुसारेण अटमीनवम्युपवासयोः पूर्वदिने सिद्ध- स्वादवशिष्टनवम्यां पारणं निर्विवाद । संगच्छंते व तदभिप्रायेण नवमीविघयो रशमीनिषेधा अष्टमीवरामीमायदिनपारणाकर्तव्य- सावेदकवचांसि । संगच्छते च दशमीमिश्रितनवमीनिषोधो. प्पौष नवम्यां भोजनसमात्यभिप्रायेण । यदातु अवशिष्ट- नवमीदिनएष दशमीनक्षत्रयोगादिना विसर्जनाहता तदापि वि- सजनोत्तरं पारणमिति निर्विवादं । यदा तु पूर्वदिने सममीवे. धरहिता पष्टिमंडारिमका मएमी परदिने मष्टमीशेषसंयुका नवमी तद्वितीयदिने नवमीशेषसंयुक्ता गुदा वा दशमी तदा परदिने पशम्याः सत्वेपि नवमीयुक्तदशम्यामेव विसर्जनपारणे विधेये । नवमीपूजायाः संधिपूजाया पूर्वदिन एव परसिर- त्वात् । यदातु प्रथमदिने अएमी द्वितीयसूर्योदयात्पूर्व मुहर्तह- यादिपरिमाणा स्वल्पा वापरदिने - नवमी परियंडामिका त- ·शतचंडीविषिः। २३७ । । द्वितीयदिने नवमीशेषसंयुका दशमी तत्रापि तत्परदिने दश- मीसत्वेपि नवमीयुक्तदशम्यामेष विसर्जनपारणे । उक्तोतोः तिथिमूलस्य कृत्यानईस्वार । यदातु तिम्रोपि तिथयस्तत्तदिने तत्वकल्यायः तत्र पूर्वोदाहतवचनद्वैधादाक्षिणात्यानां नवम्या. मेव पारणाचारदर्शनात्याख्यानां तु दशम्यामेव तदर्शनात् सां- वत्सरिके पार्वर्णकोदिष्टविधिविरोध विज्ञानेश्वरोक्तव्यवस्थावदि- वापि यथाबारमेव व्यवस्थोषिता । इति पारणानिर्णयः । मय सूतके स्नीकर्तृकपारणायां च विशेषः। पारणाहे दिवि. धसूतकप्राप्तौ तु प्रामणद्वारा नवम्यामेव होमं कारयित्वा पारणं कार्य । सूतकांते ब्राह्मणभोजनंच कार्य । सूतके पारणं कुर्या- भवम्यां होमपूर्वकं । तदंते भोजयेद्विमान्दानं दद्याप शक्तितः । इति रुद्रयामलोके -काम्योपवासे प्रक्रांत त्वंतरा मृतस्- तक । तत्र काम्यव्रतं कुर्यादानार्चनविवर्जितं । इति माधवो- दाहतकौमवचनाच । अर्चनं स्वयं न कार्यमित्याशयकमेतत् । नित्यपूजनस्य प्रामणद्वारा भवश्यकर्तव्यत्वात् । एवं रजस्वलया- पि कालं पारणं कृत्वा शुद्धयुत्तरं दानादि कार्य । -प्रारम्ध- दीर्घतपसि नारीणां यद्रजो भवत् । न तत्रापि तस्य स्यादुप- रोधः कदाचन । इति माधवीये सत्यव्रतीक्तेः। यत्तु-निय- मस्था यदा नारी प्रपश्येदंतरा रजः । उपोप्येव तु ता रात्री मात्वा शेषं चरेद्रतं । इति । तत्रोपोप्यैवेति पविशतिरिस्येव ब्यादितिवदवकारोपनिबंधनानुवादप्राप्त्यपक्षः सन्धिधवाविषयः। मतः बावत्यादिविधिरपि तद्विषय एव । न च पूर्ववाक्ये दी- घंतपोप्रहणाददातपोऊपैकाहोपवासविषयमेतदित्युक्तं । नका- पक्षयकाहोपवासस्यापि दीर्घत्वात् । इति पारणानिर्णयः । मथ नवरात्रे शतचंच्यादिविधानन देव्या माराधनं चिकीर्ष प्रति तद्विधानं प्रदर्शयामः । रुद्रयामले-शतचंडी विधानं तु प्रोच्यमानं शृणुप्य तत् । सर्वोपद्रवनाशार्थ शतचंडी समार. भेत् । पोडशस्तंभसंयुकं मंडपं पल्लवोज्वलं । चतुःकोणयुतां बंदी मध्ये कुर्याद्विधानतः । पकएकाचितां रम्यामुच्छाये इस्त- संमितां । पंचवर्णरजोभिम कुर्यान्मंडलकं शुभं । पंचवर्णविता- नंब किंकिणीजालमंडितं । आचार्येण समं विप्रान्वरयडश सुख. वान् । शान्यां स्थापयेत्कुंभ पूर्वोतविधिना हरे। वारण्यां ।

·२३८ म्मृतिकोम्नुमे । प्रकर्तव्यं कुं लक्षणलक्षितं । मूर्ति देव्याः प्रकुर्वीत मुवर्णस्य पलंन वै । नदधेन तदर्धेन नदर्धन महामते । अष्टादशभुजां देवीं कुर्याद्वाएकगमपि । पहकलयुगच्छन्नां वदिमध्ये निधा- पयन । दयीं मंपूज्य विधिवजपं कुर्युदंश द्विजाः । दशावरा इत्यर्थः । दामादा शानं चांत जन्मत्रं नवार्णकं । चंडीसम- शतीमध्ये संपुटोयमुदाहनः । पकं हं त्रीणि चत्वारि जपदिन- चतुष्टयं । कपाणि क्रमशम्नपूजनादिकमाचंन् । पंचमे दिवसे प्रातहामं कुर्याद्विधानतः । शुद्धं च पायसं दायवान्शुत- निलानपि । चंडीपाटम्य होमं तु प्रनिश्लोक दशांशनः । होमं कुर्याइहादिभ्यः ममिदान्यचक्रमान् । हुत्या पूर्णाहुतिं दद्या. डिप्रेभ्यो दक्षिणां ऋमात् । कपिलां गां नीलमणि श्वेताश्वं छत्रचामरे । अभिषेकं ततः कुर्युगंजमानम्य ऋन्धितः । एवं कृतमशान मर्वसिद्धिः प्रजायने । इति रुद्रयामलोनं शनचंडी- विधानं । हामरकल्प .शनचंडाविधानं हि यथावत्कथयाम्यहं । मुघोगयामनावृष्टयां भूकंग च मुद्रामण । परचक्रभये नीचे क्षय- गेग उपस्थित । गजवादादिकाय आपत्नु मुनजन्मनि । महोपघातनाशाय पंचविंशनियोजन । देश सर्वत्र शांत्यर्थ शनचंडीमिमां जपत् । शिवाभ्याशे शुभे देश चतुहार सुनोग्णं । पनाकालंकृतं कुर्यान्मंडपं पंदिभूपिनं । नत्र कुंडं प्रकर्तव्यमुक्त लक्षणसंयुनं । मदानागः कुलीना ये हीमंतः सत्यवादिनः । चंडिकाराटमपूर्णा दयावंती जिनेद्रियाः । इंग्लक्षणसंयुक्ता दंभमोहविवर्जिताः । दश विप्रान्समभ्ययं महालक्ष्मीस्वरू- पिणः । मधुपर्कविधानेन यथावनवदाम्यहं । श्रीपर्णीवृक्षपीठानि हस्तमात्राणि मानतः । अष्टांगुलसमुन्द्रायसहितानि समानि व । सुयः बुना ममायुनः खादिगे लक्षणान्विनः । सप्तविंश- तिदर्भाणां विएगे ग्रंथिभूषितः । विष्रे सर्वयनंपु लक्षणं परि- कीर्तितं । मुमोणोदकमंयुनाः पद्यार्थे नाम्रभांडिकाः । शंम्बा- भायप्रदानाय गंधपुप्पफलान्यिनाः । दुर्योदकममायुक्ताः स्थाप- नीयाः पृथक्पृथक् । ताम्रपात्राणि च तथा जलपूर्णानि सर्वशः। आचमनीयार्थानीमानि । मधुपर्काय कांस्यादि दधिमध्वाग्यपू. रितं । महाहाणि च वस्त्राणि मुद्रिका भूपणानि च । मयूरपत्र.

·। डामरेशतचंडीविधिः । २३९ छत्राणि सोप्णीगणि समाहरेत् । पादुका आहरेत्तत्र ताम्रभू पणभूषिताः । अन्यम्मात तदप्युक्तं मधुपर्कम्य पूजने । शत- चंडीमने कन्वा प्रयत्नेन समाहरेत् । स्मार्तेन विधिना सर्व मधुपण पूजनं । कृत्वा फलमवाप्नोति महायमाईणोपमं । अन्येभ्यो मधुपर्कम्य विप्रेभ्यो यत्प्रपूजनं । तस्माद्विगुणितं दद्यादाचार्याय तु पूजनं । अर्चितास्ते द्विजश्रेष्ठाः संतुष्टाः पूर्ण- मानसाः । यजमानं सपनीकं सुनबंधुसमन्वितं । उपवेश्यासने पुण्यैः कुशाग्ररुपभूषितं । वेदमंत्राभगः पूर्ण कुर्युस्ते स्वस्तिवा- चनं । जनस्वस्त्ययनो विप्रेवेंदवादिनिःस्वनः । चंडिकामंडपं यायापरिवारविभूषितः । पश्चिमद्वारमार्गेण प्रविश्य ऋनुमंडपं । ददाति पूजनेऽनुशां देशिकम्य कृतांजलिः । देशिक आचार्यः । इंशिकः सर्वमंत्रशो नवमित्राह्मणैः सह । नवग्रहांध दिग्देवी- लोकपालसमन्वितान् । दिशापालांश्च संपूज्य कलशं स्थाय पूज्य च । मंडपम्य चतुर्दिनु दत्त्वा भूतलि बहिः । मंडप कलशौ द्वी ही द्वारि द्वारि निवेशयेत् । गंगादितोयसंपूर्णी चाम्रपल्लवशोभिती । उपस्पृश्योदकं ध्यात्वा चंडिकां देववं- दिनां । उपविश्यासन वंद्यां बड़ा पमासनं रदं । प्राणायाम- विशुद्धान्मा देशिकः शुभलक्षणः । चंडिकापूजनं कुर्याविशेषण समन्वितं । कस्तूर्गकुंकुमोपेतं सकर्पू सचंदनं । पलद्वययुनं मर्वमनुलेपनमाग्न् । दिव्ययत्रमलंकारं मगधाणकत्रयं । लमपुष्पचतुर्थाशं गुग्गुलं च पलयं । दीपानां विशतिश्चाप्टी मंडप जपसाधनं । कुडवों द्वौ हविण्यानं नेवेचं सरसं गुचि । नांवृलानां सक शतडयमनुनमं । नवचंडीविधानानं महाल- मीप्रपूजनं । नवभिवाणैः सार्धं कृत्वाचार्यों द्विजोत्तमः । ददाति नविप्रेभ्य आचार्यश्चंडिकामयः । कार्य जप्य प्रमिध्य- धमनुमा मानपूर्वकं । नतोऽनुनामनुप्रान्य द्यामाचार्यसनिधी । मृडासनंषु संनुश उपविष्टाः मुनिश्चलाः । न्यासध्यानममा- युक्ता नामाप्रयावलोकिनः । मुगंधिपुप्पमालाव्याचंडिका- चग्नित्रयं । सरहम्यमृपिच्छंदोदेवनाशनिसंयुनं। बीजतन्वस- मोपनमुपांशुगणसंयुनं । जपेयू रूपमक मानिनस्त्यक्तमत्सराः । समुत्थाय ततः कुर्युरेक तं प्रदक्षिणं । चंडिकां तु नमस्कारः परितोप्य पुनः पुनः । उपविश्यासनेपूनः श्लोकः सर्वार्थसाधनः । ।

·२४० स्कृतिकौस्तुमे प्रार्ययेयुः प्रायंफलं महालक्ष्मी रमताः । कुमार्यो दशसं. स्याता मोज्या विद्या दशोत्तमाः । महाकालीमहालक्ष्मीसर- स्वल्या जपं अपन । मोजयेत्परया मक्या देशिकादि दश दिजान् । ननो बंधुममायुको भुंजीयायनकृन्पुमान् । सत्क- थाभिः मुगीनैश्च सर्ववादित्रनिःम्वनः । पूजनैः प्रेक्षणेचैव वंदपाटेनिशां नयेन् । छिनीय दिवमे मान्या विधिवते द्विजा दश । चंडिकानपणं कुर्युः संपूर्ण ध्यानपूर्वकं । सर्व पृथक्पृथ. कन्या दिग्दवीपूजनादिकं । बहिनचनि दन्या कन्या देव्याः प्रदक्षिणं । पुष्पागार महागम्य म्बस्वमामनमास्थिताः । जयंती जय चंडीति याबदुर्गाप्रपूजनं । पूर्वम्मा पूजनान्कुर्याद्विगुणं पूजनं कमान् । आचार्यः मुस्थितः शांतकंडिकाया तोरणं । कृतं तु पूजने विप्रा जपेयुर्डिगुणं जपं । द्विगुणं नु प्रकर्तव्यं कुमारीद्विजपूंजनं । कार्यश्च जागगे गत्री युक्तः ममहोत्सवैः । टिकापूजनं जायं कुमारीद्धिजभोजनं । तृतीयेऽहनि कर्तव्यं त्रिगुणं च सजागरं । चतुर्थे दिवसे मचे मम्यकार्य चतुर्गुणं । महाजागरणोपेनं होमः म्यागपंचमेऽहनि । पायमं मर्पिग युक्तं निलः गुर्विमिश्रितं । जुयादुनाविधिना दशांशेन नृपोत्तम । गदाध्याय नथा होमो मंत्रणकन साध्यने । चंडीमतशतीजाप्ये होममंत्री नवानरः । कथितः पूजनाध्याय नेन होमो भवेदिह । नमदिव्य स्मनां । अथवायं भवेखोमः श्लोकः स्लोत्रनिक- पितः । अथवत्यम्य मध्यमणिन्यायनान्वयः । अपहोमे मुसंपूर्णे दिग्दधीनां शनं शनं । होनव्यं नाममंत्रच हविग न सादरं । शतं शनं कमायमाज्यं वरुसमित्तिलाः । प्रहभ्यो वैदिकमंत्रः फलं पुष्पं शतं शतं । लोकपालान्दिशापालान्होमे सर्पि:ममित्तिलान् । आचार्यादिद्विजाः सर्वे जुहुयुध शतंशतं । होमे संपूर्णनां प्राप्नं नमस्कृन्वंटदेवतां । चंडिका देवदेवानामृ. पीणां वंदितां पगं । संभवये खुवं कृत्वा यजमानः म्बलंकनः । घृतकुंभवशांशेन दद्यात्पूर्णाहुनि म्ययं । मूर्धानमंत्रपाठन नवा- भग्मयेन च । प्राशनं मार्जनं चाचं नवदुर्गाविधानवत् । जपं दुतं समावेध चंडिकार्य मनोरथान् । ब्रह्मणो निष्कपटं व दयाहोमिथुनद्वयं । यस्याः प्रभावमतुलं लोकमुक्त्वा कृतांजलिः । प्रोक्षणश्रव. • भोजन.

·लोहाभिसारिक। बचानोमिथुनान्यायाचार्याय च भक्तिमान् । चतुर्विशतिसं. स्यामगवाणकैः सह । एकैकमत्र यिप्रेभ्यो दद्याद्रोमिथुनं समं । निकायसमायुक्तं वस्त्रालंकारभूषितं । सुस्थितं स्वासने शान्नं यजमानं महोत्सवं । कुंकुमाक्ताक्षता दूर्वाः सुगंधं चंदनं दधि । आदायादाय ने विप्रा आचार्गध सुपूजितः । स्तोत्राणां च चतुर्णी नु महालक्ष्मीपरायणाः । एकैकं श्लोकमुषार्य दथुरा- शिपमुत्तमं । सभार्यः ससुनः पूर्णो लम्वाशीर्वादमंगलं । रन. पुष्पांजलि दद्याचंडिकायै विसर्जनं । भूरिदानं ततो दद्यात्पुण्य- वादिनिःस्वनैः । प्रविशेच्छांतिपाठश्च तोरणान्यं स्वमालयं । शतचंडीविधानस्य कृतेन मुरुतेन हि । महालक्ष्मीस्तदा तस्मै त्रैलोक्यमुनमुनमं । प्रयच्छतीत्यप्रिमरलोकगतक्रियाया अत्रानुशंगः । यधकार्य समुहिश्य क्रियते शनचंडिका । तप तम्य महालक्ष्मीः सत्यमाशु प्रयच्छति । इति डामरोक्तशतचंडी. विधिः। सहस्रचंडाविधिः मद्रयामले--सहस्रचंडी विधिव- च्छृणु विष्णो महामने । गज्यभ्रंशादिप्रकृत्य । इत्यादिविविधे दुम्ब क्षयरोगादिजे भये । सहस्रचंडी कार्या तु कुर्यादा कार- येत्तथा । जापकास्नु शतं प्रोका विशद्धस्तश्च मंडपः । भोज्याः सहनं विप्रंद्राः शनं गावश्च दक्षिणा । गुग्वे द्विगुणं दयं शय्यादानं नर्थव च । समधान्यं च भूदानं श्वेताश्वं च मनो- हरं । पंचनिष्कमिता मूर्तिः कर्तव्या परिमाणतः । अष्टादश- भुजा देवी सर्वायुधविभूषिता । अवारितान्नं दातव्यं सहवं प्रत्यहं विभो । शतं या नियताहारः पयःपानेन यर्तयत् । एवं यचंडिकापाठं सहस्रं तु समाचरत् । तस्य स्यात्कार्यसिद्धिस्तु नात्र कार्या विचारणा । इति । अव नवरात्र नृपंप्रति विहिनं लोहाभिमारिकं कर्म निर्णयामृते भविष्योत्तर-जयाभिलाषी नृपतिः प्रतिप- त्प्रभृति क्रमात् । लोहाभिसारिकं कर्म कारयंचावटमी । प्रागु- दक्प्रवणे देश पताकाभिग्लंकृतं । मंडपं कारयहित्यं नवसमकरं वरं । पोडशहस्तप्रमाणमित्यर्थः । आग्नेय्यां कारयन्कुंडमिषु- मात्रं सुशोभनं । मेखलायसंयुनं योन्याश्चन्थदलाभया । गज- चितानि सर्वाणि शस्त्राण्यत्राणि यानि च । आनीय मंडपे ·यैः २४२ स्मृतिकौस्तुभे तानि मंरेवाधिवासयंत् । ततस्तु ब्राह्मणः शान्तः शुलांबरधरः शुचिः । *कारपूर्वकमस्तलिंगजुहुयावृतं । लोहनामामव- न्यूर्व दानवः सुमहाबलः । स देवः समरे कुपा शकली. कृतः । तदंगसंभवं सर्व लोहं यदृश्यन क्षितौ । तस्यामिसारणा- द्राको विजयः समुदाहनः । शबानमंत्रहोंतव्यं पायसं घृतसं- युनं । हुनशेषं तुरंगाणां राजानमुपहारयेत् । लोहाभिसारिक कर्म तनेतरपिभिः स्मृनं । धृनपल्ययनानश्वान्गजांध समलं- कृतान् । भ्रामयनगर नित्यं नंदिघोषपुरस्कृतान् । प्रत्या नृपतिः मान्या संपूज्य पितृदेवताः । पूजयेद्वाजचिहानि फल- माल्यविलेपनैः । पूजामंत्रान्प्रवक्ष्यामि पुराणोक्तानहं तव । पूजिनाः प्रयच्छंति कीर्तिमायुर्यशो बलं । इति । नत्र-यथांबु- दारछादयंति शिवायमां वसुंधगं । तथा छादय राजानं विज- यारोग्यवृद्धये । इति छत्रं पूजयेत् । शशांककरसंकाश क्षीर- हिंडीरांडुर। प्रोन्सारयाशु दुरिनं चामरामरदुर्लभ । इति चामरं । गंधर्यकुलजातन्वं मा भूगाः कुलदूषकः । ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणम्य च । प्रभावाप हुनाशस्य वर्धय त्यं तुरंगमान् । तेजसा चैव सूर्यम्य मुनीनां तपसा तथा । रुद्रम्य ब्रह्मचर्येण पवनम्य पलेन च । म्मर त्वं गजपुरोऽसि कौस्तुभं च मणिं स्मर । मुग़मुग्मध्यमानक्षीरोदादमृतादिभिः। जात उचैःश्रयाः पूर्व नेन जातोऽसि तस्मर । यां गति ब्रह्महा गच्छेन्मातहा पितृहा तथा । भूम्यर्थे नृनवादी च क्षत्रिय परामुखः । सूर्याचंद्रमसी वायुर्याचपश्यंति दुष्कृतं । तां गति प्रजसि सि तव पापं भवेत्तष । निष्कृति यदि गच्छथा युद्ध- ऽध्वनि तुरंगम।रिपून्विजित्य समरे सहभत्रा सुखी भव । इति अश्वं ।- शक्रकेतो महावीर्य श्यामवर्णायाम्यहं । पत्रिराज नमस्तेस्तु तथा नारायणायज । गरुन्मान्मारुतगनिययि संनि- हितो यतः । धारयंत्यायुधान्यत्र रक्ष त्वं च रिपून्दह । इति ध्वजं ।-यथा हिरण्यकशिपोयुद्ध देवामुरास्तथा । कालने- मिषधे यदा यहा त्रिपुरघातने । शोभितस्तु तथैवाच शोभया. स्मान्स्वशोभया । पूनना रेवती नाना कालरात्रिस्तु या स्मृता । दहस्वाशु रिपून्सन्पिताके स्वं मयार्चिता। इति १ पुरःसरान् । २ विकृति ।

·। लोहाभिसारिक। २५३ पताकां।-कुमदी बारणौ पमपुप्पदंतौ च वामनः । सुम- तीकोऽजनो नील एतेश देवयोनयः । तेषां पुनाथ पौत्राम वन्यावरी समाभिताः । मदो भद्रो गजव राजसंकीर्ण एवं । बनेवने प्रसूतास्ते यूथानि सुमहांति च । पांतु त्वां बसवो रुद्रा आदित्याः समसणाः । भर्तारं रक्ष नागेंद्र स्वामी व प्रतिपाल्यतां । भवामुहि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो प्रज। इति हस्तिनं । मसिर्विषमनाः खःस्तीपणधारो दुरासदः । श्रीगों विजयभैव धर्माधारस्तथैव च । इत्यौ तव नामानि स्वयमु. कानि वेधसा । हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः । पिता माता महादेवस्तस्मात्पालय सर्वदा । इति स्वरं । सर्वा- युधमहामात्र सर्वदेवारिसूदन । चाप मां सर्वदा रक्ष साकं सायकसत्तमैः । धृतं कृष्णेन रक्षार्थ संहारार्थ हरेण च । प्रयी- मूर्तिगतं देव धनुरलं नमाम्यहं । इति चापं । सर्वायु- धानां प्रथमं निर्मितासि पिनाकिना। शूलायुधाद्विनिष्कृप्य छन्वा मुष्टिप्रहं शुभं । चंडिकायै प्रदनासि सर्वदुएनिवर्हिणी । तथा विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता। सर्वसत्वांगभू. तासि सर्वाशुभनिवारिणी। छुरिक रक्ष मां नित्यं शांति यच्छ नमोस्तु ते । इति छुरिकां ।- रक्षांगानि गजानन रक्ष वाजियनानि च । मम देहं सदा रन कट्टारक नमोस्तुते । इति कट्टारकं ।-प्रास झापय स्वमनया लोकमायया । गृहाण जीवितं तेणं मम सैन्यं च रक्षय । इति कुंतं ।- शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्म सैन्ये यशोधमे । रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तापनेय नमोस्तुते । इति वर्म। - प्रोन्सारणाय दुधानां साधुसंरक्षणाय च । ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहारप्रसिद्धये । यशो देहि सुखं देहि जयदो भय भूपतेः। ताडयस्व रिपून्स- निदमदंड नमोस्तुते । इति कनकदंडं ।- दुंदुभे त्वं सप- नानां घोरावृदयकंपन । भव भूमिपसैन्यानां तथा विजयव. धनः । यथा जीमूनघोषण प्रहति च बर्हिणः । तथास्तु तव शदेन हर्षोऽस्माकं मुदायहः । इति दुंदुभि । पुण्यस्वं पुण्यशंखानां मंगलानां च मंगलं । विष्णुना विकृ. दोऽसि त्वमतः शांनिप्रदो भव । इति शंन्वं। विजयो २ नित्यमनः । । तापय ।

·२१४ म्मृतिकाम्नुभे - जयदो जेता रिपुवाती शुभंकरः । दुःखहा धर्मदः शांतः सर्वा- रिएविनाशनः । पर्श संनिधी यस्मात्तव सिंहा महाबलाः । तेन सिंहासननि त्वं मंत्रदेव गायसे । नमले सर्वतोभद्र भवदी भय भूपतः । त्रैलोक्य जयसवस्व सिंहासन नमोस्तु ते । इति सिंहासनं ।- तथैव कर्मचिहानि स्वानि पूज्यानि शिन्तिभिः । लोहाभिसारिकं कर्म कृर्व मंत्रपूर्वकं । यम कृया तथाटम्यां पूर्वाद मानमाचरन् । यमं नियमं । कुंकुम- पंकसदनधनुग्नः शेलपिंश्च । चचिंतगात्रां देवीं कुमुमैर- भ्यर्चगेटहुभिः । कुमुदैः सपन कुसुमः सधूपदीपैः सनवः । मांमधल्युगहामांगल्यशम्दसमुछलिनः । विहितछत्रैर्यानः स्पंदनसिनशनधाग्जिनलोकः । नुएग्दयात्रादि च निवेद्यते सर्वमेय भगयस्य । कुंकुमकादीनां योग्यतया देव्यर्चन विनि. योगो योध्यः । पूजामंत्रास्तु---जयंती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी । दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तु ते । बिल्वपत्रमंत्रस्नु-अमृनोद्भवधीवृक्षमहादेवप्रियं सदा । बिल्यपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते मुंग्श्वरि । दुर्गा सा पूजनीया च नदिने द्रोणपुष्पकः । इति । अधिवासन पूजायां होमे च त एय मंत्राः । होमसंगया प्रनिदेव प्रतिद्रव्यमष्टोत्तरशतादि. रूपा । इति लोहाभिसारिकं । अत्रैव अश्वमात्रविषय विशंपविधिः निर्णयामृते देवीपुराणे --आइययुकशुक्ल प्रतिपस्वातियोगे गुभे दिने । पूर्वमुचःश्रया नाम प्रथमं श्रियमाहग्न् । तस्मान्साश्वनरला पूज्योऽसी श्रद्धया सदा । पूजनीयाश्च तुरगा नवमीं यावदेव हि । शांनिस्यस्त्ययनं कार्य तदा तेषां दिने दिन । धान्यं भल्लातक कुष्टं वां सिद्धार्थकांस्नया । पंचवर्णेन सूत्रंण प्रथिं तेगं तु बंधयेत् । वायम्यागणः सौगः शामश्च वैष्णवः । वैश्वदेवै. स्तथानियहोमः कार्यों दिन दिने । नुरंगा रक्षणीयास्तु पुरुषः शस्त्रपाणिभिः । न च ताज्याः कचिकचिन्न च वाह्याः कथं- चन । इति । अत्र तुरगपूजाया उपःश्रवःपूजातः पृथग्विधाना- प्रतिमायामुषैःश्रवसं रेवंतनामकं देवं च संपूज्य प्रत्यक्षाश्व- पूजनं कर्तव्यमिति प्रतीयते । यायव्यरित्यादियहुवचनभ्यः प्रत्येक कपिजलाधिकरणन्यायेन मंत्र धिन्वं लभ्यते । ।

·वाजिनीराजनविधिः । २४५ अथ नृसिंहप्रसादनिर्णयामृतोदाहतपौराणवांसि चानु- सृत्य प्रयोगः । पोडशहस्तप्रमाणमंडपं पताकोपशोभितमैशान- प्रवणदेश विधाय तदारयां हस्तमात्रं त्रिमेखलमश्वत्थदलो. पमयोनियुक्तं मनोहरं कुंडं विधाय मंडपैशानदेश राजचिहानि शस्त्राण्यत्राणि स्थापयत् । अश्वशालां गोमयलिप्तां सर्वतोवे- एनेन नरसंचारवर्जितां नानापुष्पफलाचलंकृतां धूपितां च कृत्वा तस्यामुदयात्मागेव नापितानलंकृतानिजल(?)पुष्पमालाभिरचि. तांस्तुरगान्सूर्यकरस्पर्शवजे शत्रपाणयः पुरुगः समाहं रक्षेयुः । तेणं कंठदेशेषु गुग्गुलामलकीधान्यभलातककुष्ठवचापामार्गबी. जलोहश्वेतसर्पपाणां पंचवर्णसूत्रेण घले पोटलिकां रुत्वा बनीयात् । प्रतिपदः स्वातियोगाभावे यस्यां तिथी स्वातियोगः प्रातर्भवति तामारभ्य नवमीपयंतमश्वपूजा कार्या ।-आश्व. युकशुक्लपक्षे तु स्वातियोगे शुभ दिन । इति प्रकृत्य ब्रामे वाजिनीराजनविधरिति संप्रदायविदः । अन्ये तु सत्यामसत्या- मपि स्यान्यां प्रतिपदि चित्रावतियोगे द्वितीयायां पंचम्यां वाश्व- पूजारंभः-वाजिनीराजनं पधाद्धिन्वा चित्रां च वैधृति । इत्य- श्वशास्रोतरित्याहुः द्वितीयाविधिश्च व्यवहारांचये...- आश्य- युजशुक्लपक्षे तिथौ द्वितीयादिसमरात्रं तु । तत्र दियाकरकिर- रस्पृष्टा याजिनो रक्ष्याः । गुग्गुलं हिंगुलं चैव यचापामार्ग- तंडुलान् । लोहं सिद्धार्थक चंय यभीयाद्वाजिकंटक । ग्रहदो- मस्तु कर्तव्यो प्रहाणामचनं तथा । इति । तृतीयापंचम्योरपि विधिर्टष्टो गोविंदाणवे-स्वान्यादिन्ये तृतीयादी सप्ताह चाश्विन सिंत । रक्षां कृत्वा हयानां तु शांत्या नाराजयेत्ततः । इति । भूपालवल्लभ-कार्तिक मासि पूर्णायामप्टम्यां द्वाद- शीदिन । आश्विन शुक्लपंचम्यां दयनीराजनं स्मृतं । इति । अत्र पंचम्यंतोतकालंए दवात्तदनारंभ गौणकालवनाएमीद्वा- दशीपूर्णमास्यो विहिता इति बोध्यं । सौगंधिकपुष्पमूर्यबल्ली. दर्शनं तुरंगाणां न कारयेत् । दृष्ट्वा पुष्पवयं वाहा न लभंते शुभां गति । तस्मान्सागंधिकं पुप्पं सूर्यवल्ली च वर्जयेत् । इति इयशारीरवचनात् । सौगंधिकं तु कहारमित्यमरः । स्थल. कमलमिति यावत् । सूर्यबल्ली हुरहुरति प्रसिया । तत्रय प्रधा- नाश्वसमीपे स्थंडिलं कार्यम् । ततो यजमानो देशकालौ संकीर्त्य ।

·२४६ स्मृतिकौस्तुमे सकलशत्रुजयसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ लोहामिसारिक- यहं पाजिनीराजनमाहितं करिष्ये इति संकल्प्य गणपतिपूजना. दिमाचार्यवरणांनं कुर्यात् । तत आचार्यः छत्रचामरादीनां पूर्वोनमंत्रः पूजां कुर्यात् । पोडशोपचारैः प्रत्यक्षावपूजनापूर्व प्रतिमादा उश्रवःपूजां विधाय रवंतपूजनं कार्य । तत्रमंत्र: शालिहोत्र-नमो देवाधिदेवाय नुरंगबलचारिणे । सूर्यपुत्राय देवाय तुरंगसहिनाय च । तुरंगपरिषद्यस्य नृगजोपरि धावति । साइवमवाधिपं रक्ष शरणं म्यां प्रजाम्यहं । इति । सूर्यपुत्र महाबाहो छायादयनंदन । शांति कुरु नुरंगाणां रवंताय नमोस्तु ते । इति वा ।मारसिंधी-कुंकुमागरकर्पूरचंदनाच- नुलेपनः । पशुपुष्पायधूपंच दधिमोदकपायसः । ये पूजयंति रवंत नेणं धीग्नपायिनी । इति । ततः प्रत्यक्षावपूजनं तत्री- गजनं च कुन्या सिंहासनांतपूजां कुर्यादुदाहनमंत्रैः । कदाचि. देतामु पूजामु नीकर्तृकत्यप्रसक्तायपि रेवंतपूजां श्री न कुर्यात् । अभू पूर्वभूपम्य पच्या रवंतपूजने । सूनुनाशस्ततो नारी न नियोज्या तदर्चन । इति गोविंदार्णव सारसिंधुवचनात् । सर्वपूजांत कुंडे गृह्यांकविधिनाग्निस्थापनादि । ततो प्रहाणा- मावाहनादि । ततो गृहोनविधिना वायव्यादिगिमरेक- विशनिराज्याहुनीजुहुयात् । ॐकारपूर्वकमत्रैस्तलिंगेर्नुहुयादृतं । इनि भविष्यक्तिः । वायवायादिदर्शनेतितिरुणां मधु. च्छंदा वायुगायत्री वाजिनीगजनप्रधानाध्यहोमे वायवायाहि वायउक्चभिः वायोतव० । वायवा० । नहितेत्रमितिति- एणामाजीगर्तिः शुनःशेपो वरुणखिएप । वाजिनी० । नहिते क्षत्रं । अबु राजा० । उहिराजा । वरुणाये । उदु- त्यमिति तिरुणां काण्वः प्रस्कण्वः सूर्यों गायत्री । उत्यं. अपत्ये० अरश्रमस्या सूर्याय । उपथमितिश्योर्मधुच्छंदाः शकोनुहुए । उर्मिः । तमिन्सखि। शकायेदं । ज्येष्ठनसोत- रित्यांगिरसोमेधातिथिः शको गायत्री। ज्येष्ठेनसोत. । शका- ये । मतोदेवातितिरुणां मेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री। बतो. देवा. दंविष्णु त्रीणिपदा. विष्णवादं० । मोमास इति तिसणां मधुणंदा विश्वेदेवा गायत्री । मोमास. विश्वेदेवा- सोममुर० विधवासोभनिधः । विश्वेभ्योदेवेभ्याई । अनि- ।

·वाजिनीराजनविधिः। २४७ । । स्वाहा मीळ इति तिरुणां मधुच्छंदा अग्निर्गायत्री । अनिमीळे. भमिः पूर्वेमिः० अमिना० भमयइदं । अथ यजुःशाखिनि यजमाने- उपेक्षिताः तत्तच्छाखीममंत्रा लिख्यते । पीवोमन्ना-रायेनु आमो- नियुद्भिरिति निसणां वसिष्ठऋषिः वायुर्देवता त्रिषुपछंदः। वाजि- नीराजन एवमप्रेपिविनियोगः।पीवोऽना गयिवृधःसुमेधाः श्वेतः सिषक्तिनियुतामभिधीः । तेवायवे समनसोवितस्थुर्विश्वेन्नरः स्वपत्यानि चक्रुः स्वाहा । रायेनुयं जशन रोदसीउभे राये देवी धिपणाधातिदेवं । अधावायुं नियुनः सचतस्वाः उतश्येतं वसु- धिति निरके । आनोनियुद्भिःशतिनीभिरध्वरः सहस्रिणीभिरूपयाहियझं । वायो अस्मिन्द विवि मादयस्व यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः । स्वाहा । इदंवायवेनममानि तिहणांत्यागः । उरु हिराजा-इसमे-तत्त्वायामीति तिसृणां शुनाशेप ऋषिः वरुणोदेवता आद्यांत्यायात्रिए मध्यमागायत्री। उरुहि राजावरुणचकारमूर्याय पंथामन्तवाउ । अपदेणादा- प्रतिघातयेकरतापवकाहदयविश्चित् स्वाहा । इसमेवरुण- श्रुधीहषमघाचमृडय । वामवस्युगचके स्वाहा । तत्त्यायामिन- मणावंदमानस्तदाशास्ते यजमानाहविभिः । अहंडमानोवरुणेह- बोप्युरुश:समानायुःप्रमोपीःस्वाहा । इदंवरुणाय० । उदय. मुदुत्यमितिद्वयोः प्रस्कण्यःसूर्यःक्रमणानुपपगायत्री । चित्रमि- त्यस्यकुन्सभांगिरसःमूर्यत्रिपुर । उदयंतमसस्परिपश्यंतोज्योतिरु चरं । देयंदेवत्रासूर्यमगन्मज्योनिरुतम स्वाहा । उदुन्यं जातवेद- संदेवं वहंतिकेतवः । शेविश्वायसूर्यः स्वाहा । चित्रदेवाना- मुदगादनीकंचक्षुर्मित्रम्यवरुणस्यानः । प्राचावापृथिवीअंत- रिक्षासूर्य आत्माजगतस्तस्थुषश्चस्वाहा । सूर्यायदं । प्रातार- मित्यस्यगर्गदःसुत्रामा--तस्यवयमित्यनयोः प्रजापत्यविसरस्व- त्यऋषयः । द्रो देवता त्रिषुपछंदः । त्रातारमिंद्रमवितारमि- दुहवेहवेमुहवःशूमिदं । दुवेनु शक्रं पुरुहतमिद्र: स्य. स्तिनोमवाधात्विदः स्वाहा । द्रःसुत्रामास्ववा: अयोभिः मुमृडीकोभवतुविश्ववेदाः । बाधतांडपोममयंकृणोतुसुवीर्यस्य पतयःस्याम स्वाहा । तस्यषयसुमनौयक्षियस्यापि भद्र सौमनसेस्याम । स सुत्रामा स्वचाँडो अमेभाराधिपः सनुतर्युयोत स्वाहा इदमिंद्राय: । विष्णुरिन्यस्यमंधा- ·२४८ स्मृतिकाम्नुभे । तिथिपिविष्णुगायत्री । इरावतीत्यस्यवसिष्ठोविष्णुखिएप् । उकविष्णोइत्यम्यप्रजापतिर्विष्णुग्नुष्टुप । विष्णुविचक्रमे धानिदधपदं । समूहमस्यपारमुग्ल्याहा । इरावतीधनुमती हिनाममिनीननवयशस्य । व्यसनादादीविष्णुरतंदा. धारधि भिनामयूरःम्वाहा । उमयिष्णाविक्रमस्वोरुक्षया. यनकृधि । ततयानपियप्रप्रयापतितिरस्वाहा । इदं विष्ण- वनमम । आमास इति मधुचंदा ऋषिः-विश्वदयास इत्यस्य गृत्समदी विश्वदेवा देवता गायत्र्यो । विश्वदेवा न्यस्याः मुहारी विवंदवास्त्रिाः । ओमासणीधृनोविश्वंदवास आ. गत । दाया: मांदाशुषःमुन स्वाहा । विश्वदवाःशृणुनमःहवं- में ये अंतरिक्षय उपयिष्ट। ये अग्निजिहा उतया यजत्रा आस- घास्मिन्यदिपिमादयध्वः स्वाहा । विश्वभ्यांदवभ्यानमम । अंग्रनयन्यस्य अगस्त्यःअयंत इति प्रजापतिः अग्निदेवतात्रिभो। यमन इतिमधुछंदा अनिर्गायत्री । अग्ननयमुपधाराये अस्मा- विश्यानिदयवयुनानिविद्वान । युगांध्यमजुहुगणमेनो भूयि- टांतनमतिविधम म्वाहा । अयंना अग्नियंग्विःकृणोत्ययं वृधः पुग्पनु प्रभिदन् । अयं शयन्जयतु जहंगणोयं वाजान्जयनुवा- जसाती स्वाहा । यमप्रन्मुमन्यमबाबाजपुरंजुनाः । सयंताश- श्याम्पिः स्वाहा । इदं अग्नयः । शस्त्रास्त्रमंत्रः प्रतिमंत्रमटो. तरशनं अशाविशति वा वा घृतरायसाहुनीहुंन्या हुनशर नुरंग- गजेभ्यो दद्यानुरंगभ्यएवथा मुल्याश्यायव वा । ततः स्थंडिले पूर्वकल्पित गृतिविधिनानि प्रतिष्टाप्य पूर्वागानि कृत्वा वक्ष्यमाणमंत्रः सायंप्रानगहुनीश्च उहुयान् । रोहिताश्चमहा- भाग हव्यवाह नमोनमः । धूमध्यजक्रवृद्धार सूर्यस्य प्रथितः पथि । उत्तिष्ठ होम गृहमं शांतिरस्तु हवेषु नः स्वाहा । इति प्रथमाहुत्याग्निमुन्थाप्य । *प्रजापतीद्रयमवरुणविवस्व. स्कुबरमुषणाहिशम्यादित्याश्विगरुडदुवम्थविष्णुविष्यदयसाध्य. मरुद्भः स्वाहा । विद्याधरयक्षगंधर्वनक्षत्रोहुगणग्रहनारावासु- किप्रभृतिनागसर्वपर्णिमासीदवनदीसागरवनस्पतिभ्यः स्वाहा । ॐअन्येभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति तिन आहुनीजुहुयात् । एवं सायमपि चतम्न आहुतयो होतन्याः । नित्यं प्रत्यूषवलाया. मेवाश्वान्नापयेत्पाययेच । पुरोहितं द्विकालं गंधतांबूलवना- । ।

·वाजिनीराजनविधिः । २६९ रितोषिलिमिः प्राह्मणैः पुण्याहस्वस्तिऋद्धिवाचनं शांति- सूक्तपाठं च कारयित्वा नर्तकगायकवादित्रवादिमांगल्यैः प्रत्यहं अश्वशालायां नृत्यगीतवादित्रनिनदस्तुतीः कारयित्वा सप्तमे दिने सायंहोमानंतरं होमशेष स्वगृह्योक्तविधिना समापयेत् । ततोऽष्टमदिने जलाशयतीरे वर्तुलमंडपे वरुणायनम इति गंधा- दिभिर्वगणं संपूज्य वरुणाय एष बलिनमम इति दधिगुडभक्तेन बलिं दन्वा पश्चादश्यांस्तोयेऽवगाहा पुणमालाभिर्विभूप्य शाला- यामभिप्रवेशयेत् । ततो विजयदशम्यां नगराइहिरैशान्यां दिशि प्राक्प्रवण शुची देशे दशहस्तोच्छ्रितं शुभदारुमयं काष्ठद्वयं मध्यऽहम्नावकाशमुत्तरदक्षिणक्रमेणारोग्य तस्योपरि समान- जातिकाठमयं तुरंगं कृत्वा तत्तोरणध्यजमालाचलंकृतं कृत्वा शत्रपाणिभिः पुरुषरभिरक्षणीयं । ततो राजसंग्रामयोग्यमु- ख्याश्यमुनानश्वान्सपुगेहिनान्सम्यगलंकृतान् शलपाणिभिः पुरुषः वक्ष्यमाणपुण्याहब्रह्मयोगीतवादित्रयंदिजनस्तुतिभिः सह तोरणसमीपं प्रापयेयुः । तत उक्ततोरणस्तंभसमीपे पुरो- हितः स्वगृहोक्तमार्गणाग्निं प्रतिष्ठाय शांतिकलशं स्थापयिन्या बरंपयित्वा पूर्वोतान्याहुत्यानिमुन्धाय प्रजापतीद्रादिभित्रि- भिमत्रम्निमा आज्याहुनीडुन्या स्विटकदादिहोमशेष समाप्य अग्ने दक्षिणतः प्रजापतींद्रित्यादिभिमंत्रयलित्रयं दत्या ग स्वस्तीति ध्यान् । नतधन्वारः पुरुषाः प्रतिस्तम्भसमीपं क्रमण तिष्ठेयुः । होमानी प्रथममुलका प्रज्वाल्य धारयनि तान्यो उवालयति तत्रान्य एवमन्योन्यमुक्वा प्रदीपनं कुर्युः । पूर्वधार. णसमकालमुलां ज्यालनधारण यथाभवनस्तथान्योन्य संकेतः पूर्वमयोचित इत्यर्थः । नत उदकेन पुरोहितो मुण्यावं प्रोक्षयिन्वा हविशेषतपिडं वक्ष्यमाणमंत्रण प्राशयत् । मंत्रश्च अश्वराज पुरोधास्तु विष्णुश्च पुग्नःस्थितः । वरुणः पाशह- स्ताभ्यां न्यपृष्ठ परिरक्षतु । वैवस्वतकुवंर्ग च पाश्वयोगभिर. क्षतां । चंद्रादिन्या पृष्ठवंशमुदरं पृथिवीधरः । रभंतु यां गंधर्वा बलमिद्रो ददातु मे । हविःशेषमिदं प्रादय विजयाणे महीपतेः । इदं वरुणादिभ्यः । ततो हविःप्राशनानंतरं तमश्वं पूजयित्वा तस्यैवाश्चम्य दक्षिणकणे मुल्यो द्यो वक्ष्यमाणमंत्र जपेत् । मंत्रस्तु-कुलाभिजनजत्यश्च लक्षणव्यंजनैः स्थितः । तत्रेकः ·२५० स्मृतिकौस्तुभे । । भारमिरक्ष न्यं शिवसंस्मरणो भव । भंकरंडमनिष्टानि समस्त नुरगोत्तम । इति । इत्थं कर्णजपानंतरं ब्राह्मणाः स्वस्ययन. मुर्षः पठेनः पुरोहिनपुरःसराः शांतिकलशोदकेन कुर्शस्तम- श्वमभिषिचेयुः । ---मुगस्वामभिरिचंतु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वामुदयो जगन्नाथस्तथा संकर्षणो विभुः । प्रधुनमानिरुद्यम भवंतु विजयाय ने । आलंडलोऽग्निभंगवान्यमो वै निर्गतिस्तथा। वरुणः पवनव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्राह्मणा सहिताः सर्वे दिक्पालाः पांनु ने सदा । कीर्तिलक्ष्मी तिर्मेधा पुष्टिः अशा क्रिया मतिः । बुद्धिलजा वपुः शान्तिः कान्तिस्तुष्टिव मानरः। एताम्बामभिषिचंतु देवपल्यः समागताः । मादित्यचं. द्रभा भीमो बुधजीयमिताजाः । प्रहारबामभिरिनंतु राहुः के. नुभ तपिनाः । देवदानवगंधा यक्षगक्षसपन्नगाः । ऋषयो मनवो गावो दयमानर एव च । देवपयो दुमा नागा दैत्यामाप्स- रसां गणाः। अन्माणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च । औपधानि च रबानि कालस्यावयवाश्च ये । सरितः सागराःशै- लास्तीर्थानि जलदानदाः। पतंन्यामभिषिचंतु सर्वकामार्थसिखये। इनिमंत्रः। तनम्तोरणमध्य पुरोहितेन जयंन्युनं अग्रे पुरोहित- स्तत्पश्चान्मुन्याश्वस्तपश्चान्मंत्रिणम्तापवादशेराध्याः प्रतीच्या निर्गच्छेयुः । ततो भूरिदक्षिणादानं । इति वाजिनीराजनं । अथ राजयोग्यमुख्याइवलक्षणं । शालिहात्रे-- अर्कपत्रसवर्णम्य देना पविग्लाः समाः । लाक्षाग्मसमा जिता स्तनी चोनरतालु च । मणियड्र्यवणे च नेत्रं यस्य नखा. स्तथा । मुगुकवाहनो वाहो विश्य यम्य निष्टनि। कौरव्य पृथिवी तस्य चतुरंना ससागग । आमाविनिर्जिता तिष्ठघस्याश्वस्ता. एशो भवेत् । संग्राम विजयी चैव सर्वकामार्थदः सदा । शुक- पक्षसवर्णध यस्य रतं भवेच्छिरः। निग्धं सर्वसमं चाक्षि नान्यवर्णेन चावृतं । तेन राष्ट्रं च कोश कोष्टागारं च वर्धते । गोरो मणिनिभश्चैव श्वेताश्वस्ताम्रतालुकः । बलं कोशोऽथ मित्राणि प्रजा तेनैव वर्धते । श्वेताश्वस्तालुरक्तश्च मवक्षो लोहितः सटः । आवर्तशुद्धं तं वाहं राजा वेश्मनि वासयेत् । तेन राष्ट्र च कोशव कोष्ठागारं च वर्धने । कृष्णमेघप्रभो वाजी मेघदुंदुभिनिस्वनः । कृष्णसर्प योग्रः शुभसत्वगतिश्च यः ।

·अश्वपीडापरिहारः । २५१ एतेनानुप्रयातस्य च न प्रतिहन्यते । शंशेतो भयेाजी शंखघोषसमस्वनः । सशीघ्र हंसवाच्छेचात्यर्थे विनतोन्नतः । तेन राष्ट्रं च कोश कोष्ठागारं च वर्धते । भरिएवणों विनतस्ता- म्रोष्टस्ताघ्रतालुकः । पराभूताच तिष्ठति शत्रवः कामदो हि सः। पुष्करं पृथिवी माला चंद्रो वै लांगलं गदा । धनुः शंखः पताका वा ललाटे यस्य रक्ष्यते । सर्वगुलानि कौरव्य तस्य पार्थिव. लक्षणं । श्वेतपादच तुरगः श्वेतजिहच लोहितः । मानंदं तं विजानीयाम्परराष्ट्रप्रमईनं । चक्रं वा यदि वा यनमायतं वा धनुर्भवेत् । वर्णान्यत्वेन कौरव्य तस्य पार्थिवलक्षणं । एतद्धि लक्षणं राजा येषु चाश्वेषु लक्षयेत् । तेषामास्तर लेपं शिर- स्थानानुलेपनं । अप्रमालाप्रगंधाश्च भोजनानं तथैव च । देयं नित्यं सदाश्वेभ्यः कर्तव्याच प्रदक्षिणाः । तुरंगाः पूजिताः सम्यग्यस्य तिष्ठति वेश्मनि । वर्धते पुत्रपौत्रच मित्रैः शत्रज- यत्यथ । इति। अधाश्वशालायां कर्तव्यं । नाकुलेऽश्वचिकित्सित । मंदुरांते सदा धायर्या रक्तवर्णी महाकपिः । सर्वामयविनाशाय याजिनां च विवृद्धये । वाजिशाला तु मंदुरा इति कोशः । विष्णुधर्मोत्तरे-तुरंगार्थ तथा धार्याः प्रदीपः सार्वग- त्रिकाः । कुकुटांधारणांश्चैव मर्कटांध विशेषतः । धारये- वश्वशालामु सवन्सां धनुमेव च । अज्ञाध धायर्या यत्नेन तुर- गाणां हितषिणा । इति । श्यामरक्तमुखभेदन वानरमर्फटभे- दोऽत्र योध्यः । अन्यच-गोगजाश्वाविशालासु तत्पुरीपस्य निष्क्रमं । अस्तं गतं न कुर्वीत दवदव दिवाकर । इति । अथ वरुणप्रहगृहीतस्य थिमोक्षोपायः शालिहात्रे-वरुण- प्रहजुएस्य विज्ञानं शृणु मुखन । सुमनास्लूदकं गया हयो भवति दुर्मनाः । वमने वा निश्यसिति रक्तनंत्रोऽभिवीक्षते । प्रस्वेदः सर्वगात्रेषु विकलनिय तिष्ठति । वारिगजगृहीतम्य रूपमेतत्प्रकीर्तितं । उदकन गृहीतस्य ग्रहण वरुणस्य च । बलिप्रणामांजलिभिनंविनात्यति पूजया । प्रहविमोसो न भव- तीत्यर्थः । तंदुलोशीरसुमनःपुप्पाण्यगुरुचंदनं । अपूपान्मत्स्य- कुल्माषान्लाजानुलोमिकांस्तथा । रकांदनं शशे यावच्छोणितं मत्स्यकैः सह । मजस्य चाग्यमांसानि रुसरं भैरवी सुगं ।

·२५२ स्मृतिकौस्तुभे । अनुलोमजातीयकृताननु प्रतिलोमजानीयकृतालाजानित्यर्थः । भैरवी पैटी । ग्राह्मणी च कुमारी या शुक्लवना बलि हरेत् । वैपागोपितला कृतजन्यः कृतांजलिः । वादित्रणोदक गन्धा धारणी दिशमादिशेन् । पधिमदिगभिमुखो मंत्रान्वदे. दिन्यर्थः । यमणायनमो गई ये चाम्यानुचराः परे । यलि मे प्रनिगृतु भूयश्चमाश्च देयताः । दिशश्च विदिशः सर्वा नक्ष- त्राणि प्रहः मह । मरुद्रणाचंद्रमूर्टी मुगणारंगराक्षसाः । बलि च प्रनिगृनु प्रहा मुंनंतु याहनं । प्राइमुम्बश्च ततो वैद्यस्त- तमोदीग्यदिदं । आप एव इमाः सर्वा अद्भिः सर्व प्रवर्तने सोमादापम्नयाग्निः मामा-सर्वमिदं जगत् । सोमं देवं नम- स्यामि मुंचमं च नुग्गमं । वरणग्रहनुष्टस्तु न जीवति कदा. चन । पयं च भिषजः कुर्युः शंगणां शांतिरस्थिति । इति । अवादीथमनंतन नवगविनिर्णयः । अमुना मुदमायानु माया भगवतो इंः ॥ अथ उपांगललितावतं । नव पूर्वविद्धपंचम्यामेव कार्य । पंचमीसामान्यनिर्णय माघचोदाहृतवचनन देव पित्र्ये च तद्विधानान् । यद्यपि भुपया जागरण ननं चंद्रायने तथा । तागवतेषु सर्वेषु गरियोगो विशिष्यने । इति हमायुदाहनव. चनेन जागरणोपनयनेऽस्मिन्न पूर्वविद्धा नियंतुं शक्यते । तत्कथायां निशि या स्थाद्विसर्जनं इति जागरणस्य पालिकत्व- प्रतीनेः । तथापि तकथायामेव -विनिवाहिकं कर्म सुची रागविवर्जितः । चत्वारिंशतथा चाटीच इन्यादिना दंतधावना. म्युक्त्या मंडपिकानिर्माणाधुनयाऽपराजयव कर्मकालप्रीतश्च । पूर्वविद्यायां संध्यागर्जिते परा प्राहा । गर्जिनं संध्ययोम्याज्य- मिति तत्रयाभिधानात् । शिविषये पंचमीक्षये वा नारंभस्त- येरशाभिप्रायकनिषेधात् । अयोपांगललितावनं । स्कंद उवाच-विधानं नस्य वक्ष्येऽहं तच्हणुप्य तपोधन । गुरु- पक्षम्य पंचभ्यामिषे मासि चरेहतं । गर्जितं संध्ययोस्त्याज्यं दिनवृद्धिक्षयो तथा । निर्वावश्यकं कर्म गुन्निः संगविव- र्जितः । ततो गत्वा वनं विप्राः प्रार्थयेष वनस्पतीन । आयु. लं यशो वर्चः प्रजाः पशुषसूनि च । ब्रह्म प्रहां च मेधांच त्वं नो देहि बनस्पते । इति बनस्पतिप्रार्थना। अपामार्गसमु. । ।

·ललितापूजा। २५३ तैर्दतकालैः करोम्या । तानां धावनं मातः प्रसन्ना भव सर्वदा । दंतकाष्ठप्रहणं । चत्वारिंशत्तथा चाटौ कल्पितानि विधानतः । दंतकाष्ठान्युपादाय तडागं पा नदी प्रजेत् । मुख- दुर्गेधिनाशाय दंतानां व विशुद्धये । ष्टीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दंतधावनं । इति दंतधावनं । दंतधावनपूर्वाणि मज- नानि समाचरेत् । ततो यथाविधि स्मात्या शुक्लवासा गृहं बजेत् । उपचारैः पोडशभिरभित्रैः समाहितः । अथ पूजा । तिघ्यादिसंकीर्त्य श्रीललितादेवीप्रीत्यर्थे उपां- गललितापूजनमहं करिष्ये । आसनादिकलशपूजांतं कुर्यात् । ध्यानम् । नीलकौशेयवसनां हेमामां कमलासनां। भक्तानां परदां नित्यं ललितां चिंतयाम्यहं । ध्यानं । आगच्छ ललिते देवि सर्वसंपत्प्रदायिनि । यावतं समाप्येत तावत्यं संनिधौ भव । सहस्रशीत्यावाहनं । कार्तस्वरमयं दिव्यं नानामणि- गणान्वितं । अनेकशक्तिसंयुक्तमासनं प्रतिगृह्यतां । पुरुषएवे. त्यासनं । गंगादिसर्वनीथेभ्यो मया प्रार्थनयाहृतं । तोयमे- तरसुखस्पर्श पाद्यार्थ प्रतिगृहातां । एतायानस्येति पाधं । निधीनां सर्वरनानां त्वमनर्यगुणा बसि । तथापि भेनयाराध्ये त्वां गृहाणार्य नमोस्तु ते। त्रिपार्वेत्यर्पा । पाटलोशीरकपूर- सुरभि स्वादु शीतलं । तोयमाचमनीयार्थ शिशिरं प्रतिगृहातां । तमाहिरालिन्याचमनीयं । अत्राप्यायस्येत्यादिपंचामृतमानं । मंदाकिन्याः समानीतं हेमांभोरहवासितं । मानाय ते मया भत्त्या नीरं स्वीक्रियतामिदं । यत्पुरुषणति मानं । महाभिषेकः सर्वभूग- धिके सौम्ये लोकलजानिवारके। मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यतां । तयामिति यत्रं । तस्माचशादिति यज्ञोपवीतं । मलयाचलसंभूनं घनसारं मनोहरं । दयानंदनं चा चंदनं प्रतिगृह्यतां । तस्माद्यज्ञादिति गंधं । अक्षता विमलाः मुखा मुक्कामणिसमप्रभाः । भूपार्थ च मया देवि देहि मे निर्मलां धियं । हिरण्यरूप इत्यलंकारार्थे अक्षताः । हरिदादिसौभाग्यद्रव्यं । नागकेतकपुनागचंपकेभ्यः समाहताः । शुमाः मुमनसो देवि पूजार्थ प्रतिगृह्यतां । तस्मादश्वति पुष्पं । ततः पुष्पैः प्रत्यंग- पूजा । उपांगललिताय नमः पादौ पूजयामि । भगयन्यै० १ भफिसंयुक्त। ।

·। २५१ स्मृतिकौस्तुमे गुल्फो. • । सिद्धेश्वर्य० अंधे० । भद्रकाल्यैः जानू । प्रिय. ऊर० । विश्वरूपिण्यै० कटिं० । देव्यै ० नामि० । वरदायै० फक्षिशिवाय. हदयं० । वागीश्वय० स्कंघी० । महा- देव्य० बाह। प्रकृतिमद्रायै० करो। पमिन्यै० मणिबंध। सर- स्वत्यै० मुख० । पत्रकेसरवासिन्यै० नासिकां० । महिषासु. रमर्दिन्यै० नो० । लक्ष्म्यैः कर्णो । भवान्यै० ललाट । विंध्यवासिन्यैः शिरः । सिंहवाहनायैः सर्वांगंपू० ॥ देवदुम. रसोद्भुतः कालागरूसमन्विनः । आप्रेयतामयं धूपो भवानि घाणतर्पणः । यत्पुरुषमिति धूपं । चक्षुर्द सर्वलोकानां तिमि- रस्य नियाग्णं । आतिश्यं कल्पितं भनया गृहाण परमेश्वरि । ब्राह्मणोस्येति दीपं । मोदकापूपलड़कयटकोपरादिभिः । सघृतं पायसेनानं नयेचं प्रतिगृहानां । चंद्रमामनस इति नैवेद्यं । मध्यपानीयं । उत्तगपोशनं । कर्पूग्वासितं तोयं मंदा- किन्याः समाहनं । आचम्यनां दि ललिते तेन त्वं परमेश्वरि । पुनराचमनं । हम्नप्रक्षालनं । मुमप्रक्षालनं । मलयाचलसंभूतं कर्पूग्ण समन्वितं । कोहर्ननकं देवि गृहानां ललिते शुभं । चंदनन करोदर्तनं । ६ फलं मया देवि स्थापितं पुरत- स्तष । तेन मे मुफलावामिर्भवेजन्मनि जन्मनि । फलं । कर्प. रैलालचंगादिनांबूलीदलसंयुनं । ऋमुकस्य फलं चैव तांबूलं प्रतिगृह्यतां । नाभ्यामार्मानि नांवूलं । यत्रमाणिक्यवैडूर्यमुक्का. विद्रुमभावितं । पुष्परागंण खचितं हेमपुष्पं प्रगृहातां । सप्ता- स्यासन् । मुवर्णपुष्पं । हिरण्यगर्भ इति हिरण्यं । धियेजात इति नीराजनं । योनयशं जातवेदसे इति पुष्पांजलिः । पुत्रा. न्देहि यशो देहि देहि सौभाग्यसंपदो। अवैधव्यं च मे देहि सर्वा- कामांध देहि मे । यानिकानिति प्रदक्षिणा । नमस्तुभ्यं जगदात्रि भकानां हितकारिणि । जगद्भीतिविनाशिन्यै सर्व- मंगलमूर्तये । योनयझं इनि नमस्कारः । श्रीदव्यै नमः कुमार्य भवान्यैः कात्यायन्यै सरस्वत्यै नागेश्वर्य० वरदायै पनिम्यै परकेसरनिवासिन्यै० महिनासुरमर्दिन्यैः इति नामभिः । दुर्वे पीयूषसंभूते शतमूले शतांकुरे । शतं नाशय पापानां धनायुर्व- धनं कुरु । इति दूर्वा अभिमंत्र्य । त्वं दुर्वे अमृतोत्पन्न वंदि- तासि सुरासुरैः । सौभाग्यं सर्वसंपत्ति देहि सर्वफलप्रदे । । ।

·ललिताकया। २५५ । दूर्वाछेदनमंत्रः । अथ दुर्गाकुराम्साप्रांमत्वारिंशत्तयाएभिः । मधिकान्हस्त मादाय मंत्रमेतं जपेदुधः । गहुप्ररोहा सततम- मृता हरिता लता । यधेयं ललिते मातस्तथा मे स्युमनोरथाः। इत्युक्त्वा पूजयेदेवीमेवमेवंविधं सुधीः । चत्वारिंशतिहत्व मटकत्वः समाचरेत् । ततो वाणकमादाय विशत्या षटका- दिभिः । पच्यमानेन मंत्रेण आचार्याय निवेदयेत् । उपांगल- लितादेव्या व्रतसंपूर्णहेतवे । वाणकं विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहं । ललिताप्रतिगृहातिः । इतिवाणकमंत्रः। म विप्राय दातव्यमर्धमात्मनि भोजयेत् । ततः कथां समाकर्ण्य पाणका- भस्य संख्यया । स्वयमद्यात्तदेवाचं वाग्यतः सहबांधवैः । रात्री जागरणं कुर्याभृत्यगीतादिमंगलैः । प्रभाते पूजयेदेवी निशि वा स्थाद्विसर्जनं । सवाहना शक्तियुता ललिता पूजिता मया । मातामनुगृह्याथ गम्यतां निजमंदिरं । इति । इति विसर्जनं । भत्रचाथोकुरानितिश्लोकेटचत्वारिंशत्संख्यदूर्वा- प्रहणं प्रकृस्य देवीमित्यंतेन समंत्रांताभिः पूजां विधाय, एव- मित्यनेन पादत्रयेण ताशपूजाया भष्टचत्वारिंशद्वारमभ्यासो विधीयते । लभ्यते चात्राचारसंवादः । अथ कथा। सूतउवाच । पुरा कैलासशिखरे सुखासीनं षडाननम् । कथयंतं कथां दिल्यामिदमधुमहर्षयः। अषय ऊचुः। महासेन महादेवनंदनानंतविक्रम । भास्यातानि सुपुण्यानि श्रुतानि त्वत्प्रसादतः । कथास्त्वदनांभोजप्रसूता भूरिभूतयः । न दृप्तिमधिगच्छामः पायंपायं सुधामिव । शुश्रूषवो वयं देव्या व्रतं तत्कथयस्व नः । मनोमिलपितार्यानां सिदियस्मिनकते भवेत् । स्कंद उवाच । साधु पृएं महादेच्या माहात्म्यं मुनि- पुंगवाः । वच्मि सर्वविधानेन तच्छृणुध्वं जगद्वितं। भृगुक्षेत्र किल पुरा विमोऽभूहातमाभिधः । श्रुतिस्मृतिपुराणको धनी बबांधवः । अनपत्यस्य तस्याथ जमाते जरतः सुतौ । भीपतिगोपतिति विदधे नामनी तयोः । मचिरेणैव कालेन स पंचत्वमगाद्विजः । तो तु बाली धनं बंधूनित्या तधर्मचा- रिणी । सती विवेश दहनं स्वयातुं पतिना सह । मथ ते बांधवाः सर्वे हा कटमिति चाब्रुवन् । रुईतो दुःखिताबकुस्त- कियां पारलौकिकी । अथामुष्य सपनोऽभूनाता स अगृहे ।

·२५६ म्मृतिकौस्तुभे धनं । अपुष्णातौ बटू गृहं निजमानीय दुर्मनाः । नास्ति बके धनं सर्व ताभ्यां किंचिन्न वै ददौ । ततो मौजीघरी बाली धुमिः कथितं वसु । ययाचात पितृद्रव्यं देहि नौ वायमिव्युत । स ता. दूचे गतं द्रव्यं युवां केन प्रताग्निी । निर्गच्छतं मम गृहादि. स्यादिपरुपं गा । तो तइचोऽमिनिर्विणी बालौ श्रीपतिगो- पती। बभापते मियः क, धिगहो पितृहीनतां । यावो देशां. तरं यत्र स्वजनो नास्ति कथन । अनाभायैव सुहदो जग्म. तुर्दिशमुत्तगं। मिसावरी बदन्देशान्वनानि सरितो गिरीन् । समतिक्रम्य ययनुर्विशाला नामतः पुरीं । कासारमीमांचकाते तन्पुर्याः संनिधौ शुभं । पुंडरीकवनाकीर्ण रक्तपनोपशोभितं । संध्याभूषितं चार यथा तारांकितं नमः । श्रांती पथिगती बाली क्षणं विश्रभ्य तत्तटे । आचम्य शिशिरं तोयं सनम यथाविधि । गताध्वम्वेदी विप्रो ती पुरं प्रविशतां ततः । वीथीचनुपथयुनं चारुगोपुरमंडिनं । देवतागाररुचिरं सौध- राजिविराजिनं। नानापाथीरतिक्रम्य विप्रवासमवापतुः । कस्य. चित्त्यथ विप्रय थुपिपासार्दिनी गृहं । ययतुर्वेदिकायां तावुप. विष्टौ थमातुरी । स्वामी तम्याथ गेहस्य विवेक इति विश्रुतः । आगती वैश्वदेवांते स ददशांतिथी दिौ । अनापृच्छय श्रुतं शीलं तथा च कुलनामनी । ऋषिवत्पूजयामास स्मरन्धर्म सनातनं । अथ तो भोजयामास स्वाहन द्विजोत्तमः । तो ब्रह्मचारिणौ विपी तां सपा विलोक्य च । देशबंधुपरित्याग- मेवमुमायभूवनुः । अथापृच्छन्द्रगलुस्तो की युवां कुन आ. गती । किमर्थमल्पवयसौ निर्गती स्वगृहादिति । तद्विवेकस्य बचनमाकण्यं श्रीपतिस्तदा । आनुपूज्येण सकलं वृत्तांतं सम. भाषत । पितृहीनाविति सान्या त्यती धुजनेन च । मा. श्वास्य स्थापयामास स्वगृहे पहुवासरं । प्रचक्रमे स्वशिष्यै सहाध्यापयितुं भुतीः। यभूयतुम तो पालौ गुरुशुभपणे रतौ । गुगेगुडे निवसतोगगता निर्मला शरन् । फुलपवनाकीर्णा पूर्णचंद्रानना शुभा । तम्यां सशिप्यमाचार्य चरंतं बनमुत्तमं । पप्रच्छतुर्भोः किमिदमाषाभ्यामपि कथ्यतां। ताभ्यामेवं रुते प्रो विवेक इदमब्रवीत् । विषेक उवाच । उपांगललितादेव्या व्रतं देवर्षिपूजितं । सर्वकामप्रदं नृणां स्त्रीणामपि विशेषतः । वि. ।

·ललिताकया। २५७ । पाकामेन कर्तव्यं प्रतमेतदनुत्तमं । सुतार्थिना व कर्तव्यं त. थैव धनकाम्यया । विद्याकामौ तु तो पाली व्रतमाचरतु- दिजी । भतितो गुर्वनुशातौ यथाशक्या यथाविधि । तौ तत्प्रसादात्सकलं शालं वेदानवापतुः । अन्यस्मिनायने भक्त्या विवाहाथै च चक्रतुः । श्रीपति!पतिथैव व्रतमेतत्तपोधनाः । अचिरेणैव कालेन माधे मासि तयोर्गुरुः । स्वां विवाहोचितां कन्यां नामा गुणवतीमिति । विनीताय भुतवते यूने श्रीपतये तदा । विचार्य नांधवैः सार्ध ददौ पुण्ये सुवासरे। पारिवई या मुदा प्रादाहित्वत्सलः । विवेकोऽपि मुदं लेभे सानुरागो विलोक्य तौ । अन्येऽने पुनरेतत्तु प्रतं देव्याम चेरतुः। भ्रातरौ तं निजं देशमिच्छंतौ च धनादिकं । अथान्येऽहनि कस्मि- मिचानुपाध्यायमूचतुः । स्वामिन्युष्मत्प्रसादेन विद्या लग्धा तथा वसु । अनुजानीहि गच्छामो निजं देशमितो यतः । इत्याकर्ण्य समालोक्य शुभं पासरमारतः । स्वयं प्रापयितुं विप्रस्तौ तां कन्यां व निर्ययौ । अथ देव्याः प्रसादेन पितृव्यस्य तयोः किल । अन्वेषणे मतिजीता कतौ श्रीपतिगोपती । नि- र्गतौ क गतौ देशं वसतः केचिंतयत् । लोको निंदति मां कुयों तयोरन्वेषणे मति । दिरशुस्ती ततः सोपि निर्जगाम निजात्पुरात् । किंचिस नगरं प्राप्नो दिजो याली गवेषयन् । तदेव नगरं प्राप्तो विवेको यत्र विद्यते । सशिष्यः कन्यया साध क्रममार्ग शनैः शनैः । तत्र तेषां समजनि संगमो मुनिसत्तमाः । तं हष्वा तारशं विप्रो विषको ब्राह्मणोत्तमं । श्रीपतस्तु पितृन्याय तत्सर्वे स न्यवेदयत् । विदांचकार तो कच्छान्मध्यमे वयसि स्थिती । प्रणम्य विधिनाभ्यर्च्य ततः प्रोचे वचो मुदा । भ्रातुस्तय सुतावेतो पालिनी पाठिती मया । पति भुत्वा विवेकस्य वचनं मुदितोऽभवत् । आलिलिंगे च तो बालौ मूर्यजिप्रत्पुनःपुनः । पादानतां गुणवती विवेकन निरू- पितां । माशीभिरभिनंद्याथ सहर्षों भूद्विजोत्तमः । वियेक वचनं प्रोचे त्वत्प्रसादादिमी सुती रटौ मचो न धन्योऽस्ति मु- इस्वं यस्य हि दिज । अथ ते मुदिताः सर्वे भृगुक्षेत्रं ययु. मुंदा । हातिभिः सह संगम्य शृण्वन्दिस्तहिचंटितं । स्थपित- व्यगृहे स्थित्वा दिवसानष्ट सप्त च । लभ्वा पितृधनं गई ·२५८ स्मृतिकौस्तुमे निजं श्रीपतिगोपती । ईयतुस्तदनुपातो विवेकः स्वपुरं ययौ । विवेकास्यो बिजवरततः स्वपुरमागमत् । श्रीपतिगोपतेस्ता विवाहमकरोचदा । तावेकचेतसौ सत्रं चतुर्विप्रतर्पणं । श्री. पतिः : अडया युक्ती कनीयान्व्ययशंकितः । विचार्य भार्यया सार्थ विमतस्तरक्षणादभूत् । स भोगान्विविधान् जन्प्रमचो घ. नसंपदा । न देण्याराधनं बके न धर्म मुखलंपटः । केनचि- स्थथ कालेन नई तस्य गतं धनं । किचनो गतधितां भा. येयाश्वासितस्तदा । भवनावगृहे विप्राभुंजते बहवः सदा । गच्छा- मोऽनुपितं कांत तत्र मोतुं यथासुखं । एवं भोजनवेलायामाग- त्यागस्य त। मुक्या भुक्या निजगृहमीयनुहुवासरं । कदा. चिदागतो यावद्रोपनिया मह । उपविऐषु विप्रेषु मोकुं नाविदतासनं । मनराशेः सकाशे तु भोजनाय श्रुधानुरः । उपविष्टः श्रीपतेस्तु भार्यया स निवारितः । अस्मादुत्तिष्ठ वैतूर्ण स्वमुच्छिएं करिष्यसि । तिष्ठ तिष्ठ क्षणं चैकं पधाधुंस्वेति सा- प्रवीत् । गोपतिर्भार्यया दुःखं गतो विमनसावुभौ । ममुक्त्वैव विनिर्गम्य ययनुनिजमंदिरं । ततः स्वजायां प्रोवाच निजमार्ग विचितयन् । गोपतिरवास । भ्रात्रा मया समं चैव संविभतं धनं प्रिये । दुर्गतोहं धनी ज्यायान्थ्यतामत्र कारणं । पुरावाभ्यां गुरुगृहे प्रतमाचरितं शुभं । उपांगललितादेव्या विद्यादि सकलं यतः । प्राप्तं मया प्रसादेन परित्यक्तं प्रमादिना । ज्येष्ठ आचरते नित्यं तस्मादीस्तं तु सेवते । तस्मादहं तदा भोल्ये यदा द्रक्ष्यामि तां शिवा । इत्युक्त्या निर्गतस्तस्माट्टहादरूतभोजनः । तद्भार्या वितयाविटा सापि तस्थावनभती । भुतेषु सर्वविप्रेषु श्रीपतिः पर्यपृच्छत । क गतो गोपतिरिति तच्छुत्वा सोऽपि दुःखितः। गोपतिस्तु सरिदुर्गान्वनानि गुशो भमन् । भच्छत्पथिका- मार्गे न देव्याः पदमभ्यगात् । पंचमे वासरे प्राप्ते क्षुत्पिपासा. दितो बने । भलम्धदर्शनो देख्या दुःखितो निपपात ह । तं - गतमालोक्य भवानी भक्तवत्सला । कृतापराधमपि तं प्रीत्या अमाह पंरिका । गतमूर्छः समुत्थाय दिगंतानवलोकयत् । पपर्श उरतो गोपं चारयंतं गवां गणं । तं रा किंचिदाश्वस्थ पयौ तस्यांतिकं शनैः । अपृच्छरको भवान्याति कुत्रत्यः कुत मागतः । कोयं देशः क वासोऽस्ति पुरं फिनाम ताद ।

·ललिताकया। २५९ । निशम्य वचनं तस्य वक्तुं गोपः प्रचक्रमे । गोप उयाच । उपांग नाम नगरं उपांगो नाम भूपतिः । उपांगल. लितादेव्या विद्यते तत्र मंदिरं । तपस्योऽहं समायातः पुनस्तत्र बजाम्यहं । इस्याकर्ण्य वचस्तस्य विप्रः स मुदितोऽ. भवत् । स गोपसहितः सायं विवरं प्रविवेश ह। दुराइदर्श भवनं पुरमध्ये तपोषनाः । उपांगललितादेव्याः स्फाटिकं ग- गनंलिहं । सौवणेन विचित्रेण कलशेनोपशोभितं । यथोदया. चलः शैलो धानो भानुमंडलं । त्वरितो गोपमामंत्र्य प्रासाई प्रययौ मुदा । प्रणम्य दंडवमौ कृतांजलिपुटस्तदा । उपांग- ललितां देवीमथ स्तोतुं प्रबक्रमे । गोपतिरुवाच । नमस्तुभ्यं जगद्धात्रि भक्तानां हितकारिणि । जगद्भीतिविनाशिन्यै सर्व- मंगलमूर्तये । हत्वा निशुंभमहिषप्रभृतीन्सुरारीनिंद्रादयो निज- पदेषु यथाभिषिकाः । लोकत्रयावनगृहीतमहायतारे मानः प्र- सीद वरदे कुरु मेऽनुकंपां। त्वां मुक्तये मुनिजनाः कुटिलीयतांगी गौरी निजे पपुषि कुंडलिनी भजंति । भक्त्यैव देवमनुजाः कनकारविरे बवासनामविरतं कमलां स्तुति । देवीं चतुर्भुजां वहस्ते चैव गदाधरां। शाखहधरां चैव सौम्याभरणभूषितां । सरस्वती पमिनी व पत्रकेसरवासिनी । नमोस्तु ते महादवि तथा महिषमर्दिनि । चराचरकुले चैव परोद्यसमागते । नी. लकंठप्रिये देवि क्षमस्व जगदंबिके । अपराधाः कृताः सर्वे मया जन्मनि जन्मनि । तत्सर्व सम्यतां देवि मातमें श्रुविशारदे । सापरापोऽपि शरणं प्राप्तस्त्वां जगदंबिके । इदानीमनुकंप्योहं पदांछसि कुरुष्व तत् । इति स्तुत्वा स शर्वाणी प्रणम्य च पुनः पुनः । कृतसंध्याविधिस्तत्र शेतेस्माकृतभोजनः । स्वमे मूर्तिमयी देवी विप्रमेवं समाविशत् । गोपते यन्म तुराई या- घुपांग महीपति । मत्पूजनकरंहस्य याचस्य च विधानकं । त- त्पूजयनिजगृहे परामृद्धिमवाप्स्यसि । स्वम इत्यामसंदेशान्प्र. धुरो गोपतिस्तदा । राजदर्शनयेलायां नृपवारं समभ्यगात् । प्रविष्टोऽसौ नृपसमा प्रतीहारनिवेदितः । राक्षा संभाषितस्तत्र निषसादासने शुमे। पृशगमनहेतु ययाचे नृपपुंगवं । देवार्च- नकरंडस पिधानं देहि मे नृप । याचितः स तु विप्रेण जातादेशो नृपोप्यात् । पिधानकं नमस्कस्य तस्मै चासोध. । ।

·२६० स्मृतिकौस्तुमे नानि च । आशीभिरभिनंद्याथ तमामंत्र्य च भूपति । उपांग. ललितादेव्याः प्रासादं पुनरागमन् । प्रणिपत्यांविकां विप्रस्त्व- रितो नियंया बिलात् । समीपे स्वपुरं दृष्ट्वा हो गृहमुपावि- शत् । सुरद्भिः सह संगम्य तत्सर्व कथयन्मुदा । पूजयित्वा पिधानं तद्विदधे पारणां ततः । एवमाराधयंस्त सुसमृद्धोऽ. भवत्पुनः । सोऽपि सत्र समारंभे रिजाघ्यो बहुवासरं । अथ तस्याभवत्कन्या ललिता नाम सुंदरी । सा तत्पिधानमादाय वितुं याति सर्वदा । प्रमत्तवात्प्रियत्वात पितृभ्यामनिवा- रिता । कदाचित्सा वयस्याभिः साकं गंगाजले शुचौ । क्रीडती दरशे तोय नीयमानं कलेबरं । पिधानहस्ता सासिंचदन्याः प्रांजलिमिस्तदा । स सर्पदए उसस्था ततो देव्याः प्रसादतः । सातिकांतं विजं दृष्ट्वा मनसा चकर्म पतिं । जहावाभ्यवहाराय जनकस्य निकेतनं । मार्गे च परिपप्रच्छ कुलशीलादिकं च सा । स च तत्सर्वमावस्या गुणराशीति नाम च । ललिता. मंत्रयामास गुणराशि द्विजोत्तमं । परिविष्टेषु विप्रेषु पितुमें वे- मनि हिज । गृहीतापोशनो भून्या भार्यार्थ च त्वमर्थय । म- यानुमोदितस्तस्य स मां तुभ्यं प्रदास्यति । तयोको गुणरा- शिस्तु यथार्थ च चकार सः । गोपतिर्भार्यया साकं विचार्य व सबांधवः । परीक्षिताय विप्रत्ये विद्यादि कुलशीलकं । प्र. ददी स तदा कन्यां ललितां गुणराशय । शुभ मुहूर्ते विधि- वहिवाहमकरोत्तदा । वराय ग्रामणेभ्यश्च ददी बहु धनं मुदा । प्रदी च तयोगहमदराब स्ववेश्मतः । तत्रोपतुः सानुरागी मिथस्ती दंपती चिरं । पिधानकं तु तत्रीतं निजं ललितया गृ । शनधनं तु तत्सर्व गोपतेरगमगृहात् । गुणराशिधनी जातो महामायाप्रसादतः । करंडस्य पिधानं तजनन्या बा. वासरं । याचितापि न वै दद्याललिताऽपूजयगृहे । अथ सा गोपतेर्जाया तस्यैवानर्चनादतं । वित्तं विचित्यातिपापाजामा- तरमघातयत् । समिदर्थ वनं यांतं स्वयं तगृहमागता । शो- चंती किल तां कन्यां स तु देव्याः प्रसादतः । उत्थाय विपि- नादेत्य भुफ्त्वा शेते सुखं गृहे । पादसंवाहनं तस्य कुरुते तं रहा दु:खिता भूमौ प्रणिपत्य पुनः पुनः । गुणराशिस्तदा तस्यै प्रायश्चित्तमदादा । सात्मानं बहुकालेन ललिता शुभा।

·अपराजितापूजा। २६१ पुनः कृच्छ्रादिभिः शनैः । श्रीपतेस्त्वचलां लक्ष्मी समालोक्य तपोधनाः ।गोपतिस्तमथापृच्छदातस्त्वं वर्तसे कयं। किमाचरसि कल्याणं येन श्रीरनपायिनी । इति तस्य वचः श्रुत्वा श्रीपति- विस्मितस्तदा । सस्माराथ व्रतं देव्या यत्कृतं गुरुमंदिरे । सोऽपि भक्त्या व्रतं चके पुनोत्रुपदेशतः । अलभत्परमामृद्धि पुनम मुदितोऽभवत् । उपांगललितादेव्याः कुर्यादाराधनं शुभं। एवमेतत्पुरा वृत्तं माहात्म्यं कथितं मया । कृतमन्यैश्च बहुमि- स्तेऽपि लब्धमनोरथाः । व्रतमेततु यः कुर्यादपुत्रः पुत्रवान्भ- वेत् । इत्येतहनमाल्यातं पुरावृत्तं द्विजोत्तमाः । इदं तु ललिता. देव्याः कृत्वा व्रतमनुत्तमं । पूज्यो भवति लोकस्य सत्यं सत्यं न चान्यथा । इति श्रीस्कंदपुराणे उपांगललितावतकथा संपूर्णा ॥ अत्रैव पक्षे मूलनक्षत्रे पुस्तकेषु सरस्वतीमावाहयेत् । ततो. ऽध्यापनादि न कुर्यात् ।-आश्विनस्य सिते पक्षे मेधाकामः सरस्वती । मूलेनावाहयेदेवीं पूर्वापाढामु पूजयेत् । उत्तरासु बलिं दद्याच्छ्रवणेन विसर्जयेत् । इति संग्रहोक्तेः।-ना- ध्यापयेन च लिखनाधीयीत कदाचन । पुस्तके स्थापिते दैवे विद्याकामो हिजोत्तमः । इति रुद्रयामलाच । कार्यद्वयेपि नक्षत्रद्वयं पूर्वविद्धं । सामान्यनिर्णयानुसरणादाचाराध । अत्रैव पक्षे दशम्यामपराजिनापूजनं । तथापराव्या- पिन्यां-दशम्यां जनैः सम्यक्पूजनीयाऽपगजिता । ऐशानी दिशमाश्रित्य अपराहे प्रयत्नतः । इति स्कान्दात् । परदिन एवापगहन्याप्तौ परैव । तदभावेपि परस्यामेव श्रवणयोगेपि परैव । -उदये दशमी किंचित्संपूर्णकादशी यदि । श्रवणः यदा कार्या सा तिथिर्विजयामिधा । श्रवणः तु पूर्णायां का. कुत्स्थो निर्गतो यतः । उलंघयेयुः सीमानं नदिनः ततो नराः । इति कश्यपवचनात्पक्षांतरेषु सर्वेषु पूर्वव-या पूर्णा नवमीयुना तस्यां पूज्यापराजिता । मार्थ विजयाथै च पूर्वोक्त- विधिना नरैः । नवमीशेषयुक्तायां दशम्यामपराजिता । ददाति विजयं देवी पूजिता जयवर्धिनी । एकादश्यां न कुर्धन पूजनं चापराजितम् । इति स्कान्दात् । ययौदायिकस्वल्पदशम्या पव श्रवणयोगे यां तिथिमित्यादिना साकल्यमादायापराहे- ऽपराजिनापूजनं भवति । नैवं पक्षांतरेचितमिति सापनार्थ- . ।

·२६२ स्थतिकौस्तुमे मुनं एकादश्यां नेति । मस्यामेव दशम्यां विजयमुहूर्तव्या- पिन्या देशांतरयात्रार्थिभिर्याचा विधया ।-आश्विनस्य सिते पो दशम्यां सर्वराशिपु । सायंकाले शुमा यात्रा दिवा वा विजयक्षणे । इति भृगुवचनात् । सर्वेति चंद्रानुकूल्यं नापे. ध्यमित्याशयः । चनसंध्यामतिकान्तः किंचिदुनिचतारकः । विजयो नाम कालोऽयं सर्वकार्यार्थसाधकः । इति ज्योतिः- शास्त्रीनविजयमुहामिप्रायं सायमिति । एकादशो मुहू- तोपि विजयः परिकीर्तितः। तस्मिसंविधातव्या यात्रा विजय. कांक्षिभिः । इति भृगकविजयमुहर्तम्यानुकूल्यवाशयं दिया वेति । एकादशीयुने उक्तमुहर्नेपि प्रस्थानं न विधेयं । दशमी यः समुलंध्य प्रस्थानं कुरुते नरः । तम्य संवत्सरं राज्ये न कोपि विजयो भवेत् । इति स्कांदनिषेधात् । मत्र राजानं प्रति विशेषो गोपथब्रामण-राजा निर्गत्य भवनान्पुरोहिनपुगेगमः । प्रास्थानिकविधिं कृत्वा प्रतिऐपूर्वतो दिशि। गवा नगरसीमांतं पास्तुपूजां समारभेत् । संपूज्य चाथ दिक्पालान्पूजयेत्पथि देवनाः । मार्गे शमीमूले दिक्पालपूजनपूर्वकं वास्तुदयतापूजनं कुर्यादित्यर्थः ।-मंत्रविकपीराणेः पूजयेष शमीन। अमंगलानां शमनी शमनी दुष्कृतस्य च । दुःस्वमना- शिनी धन्यां प्रपद्येहं शमी शुभां। -ततः कृताशीः पूर्वम्यां दिशि विष्णुकमान्क्रमेन् । रिपोः प्रतिकृति कन्या भ्यान्वा च मनसाथ तं । शरण म्वर्णपुम्बन विध्येइदयमर्मणि । दिशां विजयमंत्राभ पठितव्याः पुगेधमा । पूर्वमेव विधि कुर्यादक्षिणादिदिशास्वपि । पूज्यान्दि जांध संपूज्य सांयसरपुरोहितौ । गजवाजिपदातीनां प्रेक्षाकौतुकमानगेन् । जयमंगलशम्देन ततः स्वमवनं विशेन् । नीगन्यमानः पुण्यामिर्गणिकाभिः समंगलं । एवं यः कुरुते राजा वर्षे वर्षे मुमंगलं । मायुरारोग्यमैश्वर्य विजयं च स ग- ज्छति । नाधयो व्याधयस्तस्य भवंति न पराजयः । धियं पुण्यमयामोति विजयं च सदा भुवि । इति । अत्रैवापगडे सी- मोलंघनमपराजिनापूजनं चान्यैरपि कार्य । उलंघयेयुः सीमानं तदिनभै ततो नगः । इति कश्यपवचनात् -दशम्यां व नरैः सम्यक्पूजनीयाऽपराजिता । ऐशानी दिशमाभित्य अप. राहे प्रयानः । इति पुराणसमुषयवचनात् । ।

·शमीपूजनम् । २६३ पूजाप्रकारस । अपराहे प्रामादेशान्यां दिशि गत्वा शुधि- देशे भुवमुपलिप्य चंदनादिनाष्टदलमालिल्य देशकालकीर्त- नाते क्षेमसिध्यै अपराजितापूजनं करिष्ये इति संकल्प्य अ. पराजितायै नम इति मध्येऽपराजितां दक्षिणतः क्रियाशक्त्यै नम इति जयां वामत उमायै नम इति विजयां प्रतिष्ठाप्याप. राजितायै नमः जयायै नमः विजयायै नम इति पोडशोपचारः संपूज्य प्रणम्य विसर्जयेत् । तत्र मंत्रः-मां पूजां मया देवि यथाशक्ति निवेदितां । रक्षार्थ तु समादाय बज स्वस्था- नमुत्तमं । इति । राक्षः संकल्प यात्रायां विजयसिध्यै इति विशेषः । प्रणामानंतरं च संप्रार्थयेत् । -चारुणा मुखपग्रेन विचित्रकमलोज्वला । जयादेवी शिव भका सर्वान्कामान्ददातु मे । कांचनेन विचित्रेण केयूग्ण विभूषिता । जयप्रदा महा- माया शिवभाषितचेतसा । विजया च महाभागा ददातु विजयं मम । हारेण तु विचित्रेण भास्वत्कनकमखला । अपराजिता भद्रता करोतु विजयं मम । इति । ततो हारिदवले सर्व- सिद्धार्यान्वलयाकारं प्रदक्षिणमायध्य तदभिमंत्रयेन्मंत्राभ्यां ।- सदापराजिता यस्मात्त्वं लतासूतमा स्मृता । सर्वकामार्थसि- अर्थ तस्मात्त्वां धारयाम्यहं । भवापराजित दवि मम सर्वस- मृद्धये । पूजितायां त्वयि भयो ममास्तु दुरितं हनं । इति दक्षिणबाही मंत्राभ्यां धारयेत् । जय वरदं देवि दशम्याम- पराजित । धारयामि भुजे दक्षे जयलाभाभिवृद्धये । यलमाहि घलयमपि शत्रौ पराजयं । त्वद्वारणाद्भवेयुमें धनधान्यसमृ- अयः । इति । ततः पूर्ववद्विसर्जनं । ततो देयालयादिगनदेवी- नीराजनं । चतुरंगबलं मां निररिष्टं बजन्धिह । सर्वत्र विजयो मेऽस्तु वन्प्रसादान्सुरेश्वरि । इति । कन्या नीगजनं गजा बलसिध्यै यथाक्रमं । शोभनं स्वजनं पश्येजलगोगोठमंनिधौ । अथ शमीपूजनं । तत्र मंत्रो दर्शिनः अमंगलानां शमनी- मिति । पृजायां विशेषो भार्गवार्चनदीपिकायां-शमी युक्तं जगन्नाथ भक्तानामभयंकरं । अर्चयित्या शमीवृक्षमर्चयेच ततः पुनः । इति । पूजांते शमी प्राधयेत् । तत्र मंत्री भ. विष्य-शमी शमयते पापं शमी लोहितकंटका । धरित्र्य - । ।

·२६४ स्मृतिकौस्तुभे - नबाणानां रामम्य प्रियवादिनी । करिष्यमाणयात्रायां यथाकालं सुमं मया । नत्र निर्विनकी त्वं भव श्रीरामपूजिते । इति ।- गृहीन्या साक्षतामाद्री शमीमूलगतां मृदं । गीतवादित्रनियोपै- रानयेन्स्यगृहं प्रति । ततो भूगणवस्त्रादि धारयेत्स्वजनैः सह । इति। अर्थकादश्यादिकृत्यं निर्णयामृतं ब्रा-सोपवा- सश्च कर्तव्य एकादश्यां प्रजागरः । द्वादश्यां वासुदेवस्य पूजे- नीयश्च सर्वदा । यात्रोत्सवच कर्तव्यत्रयोदश्यां तु वैष्णवैः । उपवासचतुर्दश्यां पौर्णमास्यां हरि जपेत् । इति । तथा तत्रैव विष्णुः-आश्वयुज्यां अश्विनीगन चंद्रमसा घृतपूर्णपात्रं मुवर्णयुक्तं विप्राय दन्या दमानिर्भयतीति । तत्रैव भारते- पूर्णिमा चाश्विन मासि कौमुदी परिकीर्तिता । कौमुद्यां पूज- येलक्ष्मीमिदमंगवतस्थितं । निशि जागरणं कृत्वा परपुत्सव. माचरेत् । इति । अवाश्वयुजीकक्तिमाश्वलायनेन । पर्वधे विकृ- नित्वात्खंडपण कार्य । अथ नत्प्रयोगः । पूर्वरुपलेपन. वितानबंधनादिना गृहमलंगत्य भुवं समीकृत्य । परे. घुः सर्व गृह्याः कृताभ्यंगस्नाना धीत शुक्लांबरधरा भययुः । आषासन हुने प्रथमप्रयोगे स्वस्तिवाचननांदीश्राद्ध कार्ये । देशकाली संकीर्त्य मम स्त्रीपुत्रादिसहितस्य न्यूनापेक्षिनविषय- संपूर्णनापूर्णानवसादनसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ आश्व- युजीकर्म करिष्य इनि संकल्प्य । चक्षुरी आज्यनेत्यंने अप प्रधानं । पशुपति शिवं शंकरं पृषातकं चरुणा पृषातकं पृात. कद्रव्येण शेषणेत्यादि । पात्रासादने चरुस्थाल्या सह पृषातक- स्थाल्यासादनं । प्रोक्षणे स्थाल्योः सह प्रोक्षणं । दया सह स्पांजलस्त कार्ये । पशुपतये त्याजुएं निर्वामि । पशुप. प्रो- मामीति निर्यापमोक्षण । चरुभ्रपणांत सादितपात्र पयो नि. पिच्य । पयस्याज्य निरिक्त तु तत्पयः स्यात्पृशतकमिति कृ. सिकृत् । जयंतस्तु उभयं पृतकपदधान्यमित्याह । चरु- पृषातकाभ्यां सह आल्यं पर्यनिहत्योत्पवनपक्षे पृषातकं त्रि:- प्रोत्य आज्यभागांते पुत्रादिभिरन्यारण्यधरुमवदाय । पशु- १.प्रियवधिनी ।' २ संनिवासब।

·आश्वयुजीकर्म । २६५ पतये शिवाय शंकराय पृपातकाय स्वाहेति जुहुयात् । पृग- तकायेदं० । ततो यजमानांजलावन्यः कश्चिदुपस्तीर्य स्रवण पृतकं हिरवदायाभिधारणं करोति । ततो यजमानो जुहोति । ऊनं में पूर्यतां पूर्ण में मोपसदन्पृगनकाय स्वाहति । पृगतका- यम् । ततः स्विटकदर्थमुपस्तीर्य चरोहस्तेन पृशतकस्य सुवे- णोत्तराधादवदाय द्विरभिघायं स्विएकदादिकमाते दश श्री. न्यायाह्मणान्भोजयेत् । इत्याश्वयुजीकर्म । तिथिदीधियुक्ताप्रयणकालनिर्णयरीत्या स्माताप्रयणकाल- निर्णयों वोध्यः । तदपि यद्यस्यामष पौर्णमास्यां क्रियते तदा- श्वयुजीकर्मणकप्रयोजनं कार्य । उक्तसंकल्पवाक्यं कर्मत्यंत मम रोगजरानिवृत्तिश्रीयशोनप्राप्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ आप्र- यणं करिये इति विशेषः । आश्वयुजीदवतानां पूर्वन्वं । जी- नवानपृषातका स्थालीत्रयमासाद्य । सौम्यचरुपने नदी- यस्थाल्या सह चतुष्टयं । पूर्वपक्षे शूर्पद्वयं उत्तरस्मिस्त्रयं । प्रथम पशुपतयं त्वति निरुप्य द्वितीय भूणीमटी मुर्शन- वानानिरुप्य तृनीय सोमायत्वति श्यामाकांधतुरोमुनिरुप्य । पुनर्मध्यम प्णी निरुप्य । सौम्याभावपक्षे द्वितीयश ऋमेण द्वादशमीनां तूणी निवापः । पक्षद्वयपि निर्वापव- प्रोक्षणं । सौम्यसन्वे जीर्णोहिश्यामाकानां क्रमण विःफली- करणांतोऽवधातः कार्यः । नदभाव द्विः । आज्यभागांत हत पृषातकहोमांतं पूर्ववत्कृन्या नववाहिवरोरवदायायदाय । सजूझनुभिः सर्विधाभिः सरिद्राग्निभ्यां स्वाहा सजूनुभिः सर्विधाभिः सर्विश्वभ्योदयभ्यः स्वाहा । इति आहुती जुहुयात् । दाग्निभ्यामिदं । विश्वभ्यो देवेभ्या० । इति त्यागौ । नतः श्यामाकचरीरवदाय * सोमाय स्वाहति जुहुयात् । सोमायदं । पुनाहिचरोरयदाय सजूतुभिः सर्विधाभिः सजूद्यावापृथिर्याभ्यां स्वाहा । घावाथियाभ्या- मिदं । ततः क्रमण हवित्रयस्य हरिश्चनुएयस्य या उत्तराधा- दवदाय स्विष्टकृतं दुवंध्मसंनहनं प्रहत्य । वैश्वदेववज आग्र- यणहविषां तद्धविपणे वैकदेशमादाय विहारादहिः प्राम्सुम्यः सम्येपाणी कृत्वा दक्षिणेनाभिमृशति । प्रजापतये त्वा प्रहं गृहामि मह्यं श्रियै मह्यं यशस मह्यमनाचायेति । ततो-भ. २३ ·स्मृतिकोस्तुभे । द्वानः श्रेयः समनष्ट देवास्वयावर्शन समशीमहि त्वा । स नो मयोभूः पितवाविशद शन्नो भव हिपद शं चतुष्पदे । इति प्राश्याचम्य तहश एवासीनी नाभिमालभेत । अमोसि प्राण तरतं ब्राम्यमांसि सर्वानसि प्रविएः । समे जरां रोगमपनुप शरीगदमाम पधि ममृधाम इंद्र । इति । पनीनु वैश्वदवशेष तूणी प्राभायात् । ततः कम समाप्य विशति पड़वा ब्राह्मणा- भोजयत् । कालांतर न्वाप्रयणं उतप्रयोगगताश्वयुजीपदार्य- परिहारणाां । साम्यविकल्पश्च वृत्तिकतोक्तः । श्यामाकैस्तु प्रस्तरं कुर्यात्राप्रयणं एन्यान् । अपिचात्र समानतंत्र कुर्या- साम्यं च तस्य च नामधेयन होम इति । सच धावापृथि- वीयात्मागुचितः श्रौतसूत्राटक्रमानुसरणात् । तथान्यदपि ता. कमनुसंधयं । अनाहिनामिना स्थालीपाक एव कार्यों नानि- होत्री चतानादपि त्वत्ययं पक्ष कार्य इत्याप्रयणं । अस्याम- य तिथी आचारप्रामं ज्यष्ठापत्यनीराजनादि परविद्धायामंव कार्य । यनार्जिनानि युधि भूमिपताविजिन्य दुर्गाणि दुग्रंह- तराणि निजः कटाक्षः । श्रीयाजयाहदुरसंझनृपस्य तस्य वाचा हरिव गिगनिदयतु । योऽनंतदंवरुनमंथन दीधि- निरियं स्मृतिकांस्तुभस्य ॥ अथ कार्तिककृत्यं । तदाह निर्णयामृत विष्णु:- कार्तिकं सकलं मासं नित्यनायी जितद्रियः । जपन्हविप्यभु. ग्दांतः सर्वपापैः प्रमुच्यते । इति । वामनपुराणपि-राजतं कांचनं दीपाणिमुक्ताफलादिकं । दामोदरस्य प्रीत्यर्थं प्रद- घात्कार्तिक नरः । इति । हमाद्री दीपदानविधिः-पूर्ण आश्वयुज मासि पाणमास्यां समाहितः । प्रथम च निशारंभे मनोवाकायसंयतः । नमः पितृभ्यः प्रतभ्यो नमो धर्माय वि- प्णवे । नमो यमाय रुद्राय कांतारपतये नमः । दद्यादनन मंत्रण दीपं श्रद्धासम्वितः । यः कार्तिकं समनं तु वर्धते तस्य संपदः । दिवाकरऽस्ताचलमोलिभूने गृहादरे पुरुष. प्रमाणं । यूपारुति यक्षियवृक्षदारुमारोप्य भूमावथ तस्य मूर्भि। यवांगुलच्छिद्रयुतास्तु तत्र द्विहस्तदीर्घाभ मुपट्टिकास्तु । कृत्वा चतम्रोऽएदलाकृतीस्तु याभिभवेदएदिशानुसारी । भएय- वैर्मितमंगुलं यवांगुलं । तत्कर्णिकायां नु महाप्रकाशो दीपः ।

·आकाशदीपदानम् । २६७ । प्रदेयो दलगास्तथाष्टौ । स्वदिमुना दीपवराम्नु तैलतादि- युक्ताध यथोपलब्धं । अनंगलग्नं त्वथ बलखंडं नवं मुरतं त्वथवा मुगुटं। अनंगलनं अपरिहितं । धन्यं प्रयोज्यं न सुखं च ग्रं निग्धं मुशोभं मुसमं समस्तं । तच्छालिपियो- परि संनिधेयं यथा न नश्येन च कंपने वा । सर्व प्रकुर्यानि. गुणप्रमाणं मध्येहि तस्याप्यथ दीपगज्यः । दलेषु शोभात्यमतीव कुर्यान्मनोरथानामुपलब्धये च । घंटाएकं लंबितपुष्पदाम सुष- खशोभान्वितमत्र पश्चात् । संयोज्य भूमि त्यथ गोमयेन स- चंदनानेन जलेन लिया । अनेकवर्गग्य मंडले तु कन्याष्ट- पत्रं कमलप्रमाणं । फलानि मूलानि नथानानि लाजा दधि क्षीरमथानपानं । नानाविधं भक्ष्यविशेषणं च सनृत्यगीतं मधुरं व वाद्यं । निवेद्य धर्माय गय भूमौ दामोदरायाप्यय धर्म- गई। प्रजापतिभ्यस्वथ सपितृभ्यः प्रेभ्य एवाथ तपःस्थि. नेभ्यः । नैत्यकोणादश दक्षिणांतं धर्मादिभ्यः प्रेतपयनि- केभ्यः । नतो जलं शीतलमानयिन्या सर्पिःसमध्यक्तमतीव गृहं । आपूर्य चाणी कलशान्जलेन नैर्ऋत्यकोणावथ मनि- धाय । हेमादिपात्रं तिलहेमपूर्ण दद्यापिधानं व सदक्षिणं च । गोभूहिरण्यं रजनं च वयं फलानि मूलानि ययान धान्यं । गृहं ग्थं शयनं चाहनं च यद्वापि किंचिदृदयं म. नोनं । निवेदयेद्राह्मणमनमभ्यो नैर्ऋत्यकोणाघथ संम्थि- नभ्यः । एकैकशः प्रीणनं चाय कुर्यात्म्वनिमादी म्वधनं विचार्य । दीपान्समप्रानथ पर्जयिन्या सर्व नययुम्न्यथ विप्र- मुख्याः । प्रदक्षिणीकृत्य वनांगनां तु ततो भवन्संयननक्त. भोजी । वनांगना वनदेवता दीपस्तंभमृतिः । इतीदमीरच्यहा. रयुनं निशागर्म प्रत्यहमेय कुर्यात् । मासं समग्रं परया प भल्या समाप्यते कार्तिकपर्णिमाम्यां । दिनत्रयं दीपमहोत्सवं वा एकोऽथ वा दीपवरच देयः । तथाश्ययुज्यादि समप्रमासं निशागने अन्यहमेव भक्तया । नमोस्तु कांतारकदेवताभ्य इ. त्येवमुक्या स्वगृहस्य शांत्य । नार्या नंग्णाथ मुसंयतेन भक्त्या युननाथ निशासु भोज्यं । संध्यात्रय दीपवराम दया गव्या- गर्म कार्तिकपर्णिमास्यां । नदीनंट चव गृहांनर वाप्यर्थकलिं. गेवथ चैत्यवृक्षे । सहस्रमाधिकमत्र तैलपलस्य पात्र मुगुमे शतं । ।

·२६८ स्मृतिकौस्तुभे । वा । दयं तदर्थंग्यवा तदर्धेः प्रमाप्य रिकास्वथ पूरणीयाः । प्रमाय नोलनादिना नैलपरिमाणं निर्णीय । हस्तान्स्वकीयांच चनुगय प्रमाण्य यन वथ मूत्रनि । प्रज्यालयेसांच निरुध्य धीमांन्त्रीणामलंकारयुनः प्रयुज्य । देवीमहावर्निरतीव बंधा पुण्या व या मा भुवनप्रकाशा । एतन्न कुर्यादथ यस्तु मंद- लम्गांधकारम्य कुनः प्रशान्तिः । अयं हि दीपः किल कल्पवृ- अश्चितामणिभंकरोथ रेणुः । अनेन दीपन मनोरथानां संप्रा- निगम्नाति न संशयोका पतानि चोपवाथ कचिदचांसि दामो- दपश्चांतरितो बभ्य । इति । नशा दीपवर्तिगतविशेषविधिरपि नत्रय मूर्याय नियंत्रण पूर्णवात प्रशोधयदिति अपराभ- विष्यांसर तु-विष्णोगयनने यस्तु महनं परिदीपकान् । प्रज्यालयस्यनुदिनं दियागत्रमनिर्वृतः । नामिस्रमश्वयुपक्षे शुक्रपनं तु कार्तिक । स यानि भवनं विष्णोलेजोमयवपुः पुमान । दीपदाने मंत्रः---दामोदगय नभसि तुलायां दो- लया मा. । प्रदीपं ने प्रयच्छामि नमोनंताय वेधसे । इति । अथ लानविधिः । मुहावशेपिनायां रात्री आश्विन- शुखादशमीमकादशी चा आग्थ्य नदसंभय तन्पूर्णमासी वा आरभ्य नांदो गया प्रत्यहं मानं कार्य । नाडीयावशि- शायां गव्यां गच्छन्नलाशयं । इत्यादि पानादिवचोभ्यः । ततो विष्णुं स्मृत्वा दशकाली संकीर्त्य अर्घ्यदानपूर्व सानं कुर्यात् । तत्रार्यमंत्र:- नमस्तं जलशायिन । नमस्तस्तु हपीकेश गृहाणाय नमोस्तुनं । अथ स्नानमंत्री- कार्तिक करिष्यामि प्रातः सानं जनार्दन । प्रीत्यर्थ नव दे. वश दामोदर मया सह । ध्यात्वाहं त्वांच देश जल लि- म्नानुमुधनः । नव प्रमादापापं में दामोदर विनश्यतु । इति । नतोऽय पुनर्दिद्यात् । नित्यं नैमिनिक कृष्ण कार्तिक पापना- शन । गृहाणार्य मया दतं राधया महिनो हर । तिनः कार्तिक मासि सातम्य विधिवन्मम । गृहाणाध्य हरे। इति । अन्योगि मानगतो विशेषः पानं स्मृत्वा भागीरथी विष्णु शिवं मूर्य जलं विशन् । नाभिमात्र जले निष्ठंडती खायाधथा. विधि । तिलामलकचूर्णेन गृही मानं समाचरेत् । बनस्थानां यतीनां च तुलसीमूलमृत्तिका । मानसाधनमिति शेषः । स- नमः कमन्टनाभाय ·कार्तिके हरिजागरः । २६९ । ममीदर्शनवमीद्वितीयादशमीषु च । प्रयोदश्यां च न माया. खात्रीफलतिलैः सह । इति कार्तिकमानं । मथुरामाहात्म्य तत्रैव-दुर्लभः कार्निको विप्र मथुगयां नृणामिति । वि. स्लंगण चतन्मथुरामती द्रष्टव्यं । पंचनदमाहात्म्यं काशी- खंडे-शनं समास्तम्नच्या रुने यत्प्राप्यते फलं । तत्कार्तिक पंचनद सकृन्नानेन लभ्यतं । कार्तिक हिंदुतीर्थ यो ब्रह्मचर्य- पगयणः । साम्यत्यनुदित भानौ भानुजानस्य भीः कुतः। इति । भानाविति तदुदयकाल इन्यनुकल्पविधिः । मासमानासमवे व्यहसानमपि तत्रयोक्तं ।-वाराणस्यां पंचनदे व्यहनानाम्नु कार्तिक । अमी ते पुण्यवपुषः पुण्यभाजोऽतिनिर्मलाः । इति । तुलमीधाव्याः कार्तिक माहात्म्यमुक्तं पाग्रे-तुलसीका- ननं राजन् गृहे यम्यावनिष्ठति । तगृह तीर्थरूपं तु न यांति यमकिंकगः । रोपणापालनाम्पांत्रणां पापहग तथा । तु. लसी हरने पापं वामनःकायमभवं । तुलसीमंजगभिर्यः कुर्याद्वरिहगर्चनं । न स गर्भगृहं याति मुक्तिभागी न मं- शयः । तुलसीविपिनच्छाया यत्र यत्र भयनृप । तत्र श्रादं प्रकुर्वीत पितृणां दत्तमक्षयं । तुलसीदललक्षण कार्तिक यो. ऽचंयरिं । पत्रपत्र मुनिधेष्ठ मौक्तिकं लभने फलं । धात्रीछा- यामु यः कुर्यापिंडदानं नृपोत्तम । तृमि प्रयांति पितरस्तस्य ये नरक स्थिताः । मूर्धि पाणी मुने चैव दहं च नृपसत्तम । धन धात्रीफलं यस्तु स च झयो हरिः स्वयं । देवार्चनं नरः कु- यांदावीपः फलैरपि । सुवर्णपुप्पर्विविधैरर्चनम्यानुयात्फलं । तीर्थानि मुनयो दवा यहाः सर्वेऽपि कार्तिके । नित्यं धात्री समाधिस्य तिष्टंत्य नुलास्थिते । इति । स्कान्द-कार्तिक मासि विप्रंद्र धात्रीवृक्षोपशोभिने । वर्ग दामोदरं विष्णुं वि. वास्नोपद्विभुं । मूलन पायसनाथ होमं कुर्याविचक्षणः । ग्रा. मणान्मोजयत्या स्वयं भुंजीत यंधुभिः । इति । हरिजागरविधिः पान-जागरं कार्तिक मामि यः कुर्यादरुणोदये । दामोदगधे सेनानीगांसहस्रफलं लभेत् । इति । तथा । विष्णोः शिवस्य वा कुर्यादालये हरिजागरं । शि- वविष्णुगृहाभावे सर्वदेवालयप्वपि । दुर्गारण्यस्थितो यश्च यदि बापती भवेत् । कुर्यातदाश्वत्थमूले तुलसीनां वनप्यपि।

·२७० स्मृतिकौस्तुमे विष्णुनामप्रबंधानि यो गायेहिष्णुसंनिधी । गोसहस्रप्रदानस्य फलमामांति मानवः । वाचक-पुरुषमापि वाजपेयफलं लभेत् । सर्वतीर्थावगाहान्यं नतंकः फलमानुयात् । सर्वमतल्लभपुण्यं तंपां नु द्रव्यनः पुमान् । अर्चनाद्दर्शनाद्वापि तत्पश. मयाभुयात् । इनि । नया-अभावं तुलसीनां तु वणवं पू. जाजं । यस्मानमंनिहिना विष्णुः स्वमनप्वपि सर्वदा । स- वांभायं प्रती कुयाद्राह्मणानां गवामपि । संवामश्वत्थवटयोत्र- तसंपूर्णहतव । पुष्पविशंपविधिः पाच-सरोरुहाणि तुलसी माल. ती मुनिपुष्पकं । कानिक विहिनान्यवं दीपदानं नु पंचमं । केतकीपुषणकन पूजिनो गरुडध्वजः । ममासहस्रं मुप्रीतो जायने गडध्वजः । कानिक नाचिती येस्तु कमलः कमले- क्षणः । जन्मकाटिषु विचंद्र न नेपां कमला गृह । अपराध- सहस्राणि अपगधशतानि च । पयनकन देवशः क्षमतं हरि. रचितः । विहाय सर्वपुष्पाणि मुनिपुण केशवं । कार्तिके योऽयदतथा वाजिमधफलं लभन् । इति । कार्तिक यत्यादि- मासोपवासं कुर्याननु गृहस्थः । --वानप्रस्थो यतियापि नारी या विधवा मुने । मासोपवासं कुर्वीत गुरोपिंप्रानया यतः । आश्विनम्यामलं पक्ष एकादश्यामुपोषितः । यतमंतनु गृही- याचाधिशाहिनानि नु । इति प्रत्य न गृहस्थधरहतमिति पाप्रातः। पक्षांतराणि काशीग्वंह-कृच्छ वा चातिकृच्छं च प्रा- जापत्यमथापि वा । संप्रान कार्तिक मासि कुयांच्छत्तयातिपु- ण्यवान् । कृच्छोऽत्र-एकमसेन नकंन तथैवायाचितन च । उपवासन चैकन पादच्ड़ उदाहतः । इत्येष पादरुच्छो यः । प्राजापत्यस्य पृथगुपादानात् । नत्रव-एकांतरवतं कुर्याधिरात्रयतमेव वा। पंचरात्रं समरात्रं संप्रान कार्तिक वती। पक्षवतं वा कुर्भात मासोपापणमेव वा। नोजों वंध्यो विधातव्यो बतिना कनचिकचित् । शाकाहारं पयाहारं फलाहारमथापि वा । चरेपवाबाहारं वा संप्रात कार्तिक वती । इति । व. यान्युक्तानि पानं-पलाई लशुनं हिंगुं उत्राकं गूंजनं तथा । नालिकां मूलकं शिघ्रं वर्जयेत्कार्तिके प्रती । अलावू ·कार्तिककर्तव्यानि । २१७ चापि बुंताकं कूष्मांडं वृहतीफलं । कलिंगं च कपित्थं च ब- जयेष्णवो वती। रजस्वलांत्यजम्लेच्छपतितावतकैः सह । विजविट्वेदबावध न वदन्सर्वतो प्रती । इति । तथा । निःपा. चितं च दग्धानं नवाद्याईप्णवो प्रती । ऋमात्कृष्मांडहती छत्राकं मूलकं तथा । श्रीफलं च कलिंगं च फलं धात्रीभवं तथा। नारिकेलं तथालायुं पटोलं बदरीफलं । चर्म वृंताकजं शाकं शाकं तुलसि तथा । शाकान्येतानि यानि क्रमात्प्रति- पदादिषु । धात्रीफलं रवी तर्जयत्सर्वदा गृही । इति । स्कान्दपि-कानिके यर्जयन्कोहं द्विदलं बहुचीजकं । मापमुद्ग- मसूरांश चणकांध कुलिन्थकान् । निप्पावावाजमापांच आ- ढक्यो द्विदलं स्मृतं । नूननान्यपि जीर्णानि सर्वाण्येतानि वर्ज- येत् । इति । काशीग्वंपि-पत्रभोजी भवदर्जे कांस्य त्याज्यं प्रयत्नतः । काम्यम्य नियम दद्यात्कांस्यं सर्पिःप्रग्निं । ऊजें न भक्षयन्नाद्रमतिभाद्रगतिप्रदं । मधुन्याग घृतं दद्या- त्पायसं च सशकरं । अभ्यंगाभ्यवहारे च तेलमूर्जे विवज- येत् । तैलन्यागे तिलान्दद्याद्रोणमात्रान्सकांचनान् । द्रोणः पोडशप्रस्थान्मकः । कुडवं प्रस्थमाढकं । द्रोणं च म्वारिका चेति पूर्वपूर्याचतुर्गुणं । इति स्मृतः । यदुले काम्यमोजी यः स कमिः पूयशोणित । मामाशिनश्च ये भूगस्त्यजेयुस्तेऽपि कार्तिक । नियम मन्म्यमांसानां दद्याद कार्तिक यती । कामां- डानि समाषाणि विशस्वर्णयुतान्यपि । त्रिशदिति कृप्मांड- विशेषणं । कार्तिक मानमोजी यः सोऽभात्यमृतमय हि । मु- घंटां सनिलां मौनी महिरण्यां प्रदापयेत् । कार्तिक लवणं त्यतं येन व्रतभृता सदा । त्यक्ताः सर्व रसास्तेन तत्यागी गां प्रदापयेत् । भूराय्यां कार्निक कुर्वन्न भुवं संस्पृशद्रती । पर्यक भूशयो दद्यान्सचूलं सोपधानकं । इति । संस्पृशत्प्रतिगृही- यात् । नथा--दीपं यः कार्तिके दद्यादयं वृनयर्तिक । मो- हांधतमसं प्राप्य न स गच्छति दुर्गनिं । इति । तत्रय विध- वाधर्मप्रकरण-कार्तिके वर्जयतेलं कार्तिके वर्जयन्मधु । कार्तिक वजयकांस्य कार्मिक चापि संधितं ।संधितं लवणशाकं। फलत्यागे फलं दयं रसत्याग च तदसः । धान्यत्यागे च त- मान्यमथवा शालयः स्मृताः । धनूदद्यात्प्रयनेन सालंकाराः ।

·२७२ स्मृतिकौम्नुमे । । - मकांचनाः। एकनः सर्वदानानि दीपदानं तथैकनः । का. निक दीपदानम्य कलां नाति पोडशी। उपसंहार चोतं-भर्तृ. स्यरूपी भगवान्प्रीयतामिति चोन् । इति । एतावहनासं. मवे चातुर्माम्यवतासंभव वा कार्तिके किंचिद्रनमवश्यं कार्य । ननुबंपि च मासेषु न सामय व्रत यदि । नदोजे घनिना भाग्यमान्यदफलमिच्छना । इति । अयतः कार्तिको येषां गतो मूढधियामिव । नगं पुण्यम्य लेशोपि न भवेन्मू- करान्मनां । इति काशीम्बंशत् । अजें या मधी दोलां श्रा- वणे नंतुपूजनं । चैत्र दमनकापमकुर्वाणो बजत्यधः । इति शाम्नांनगर । पानं-शालग्रामशिलानं तु यः कुर्यात्म्व- स्तिकं गृह । कार्तिक तु विशेषण पुनात्यासममं कुलं । अणुमा नु यः कुर्यान्मंडलं केशवाप्रमः । मृदा धानुविकारश्च दिवि कल्पशनं यमंन् । मंडलं कुरुत निन्यं या नारी केशवाननः । समजन्मनु वैधव्यं मा नाम्नति कदाचन । इति । अभयनिहामपुगणश्रवणं प्रत्य नदारंभममामिविधिह- माद्रा-कानिकादि महाबाहो कार्तिक यायदेव तु । अग्नि- होमं गोसवं च ज्योतिष्टोमं तथैव च । इनि । भृयसो यत्राननु- कम्य ---आदित्ययाम्य नथा गजमशाश्वमेधयोः । फलं प्रामांति गजेंद्र मासद्वादशभिः कमात् । इत्थं यज्ञफलं प्राप्य लोकान्याति तथोत्तमान । इति । अन्यापि विशेषस्नत्रय शदाणां परतो वैश्या वश्यानां भत्रियास्तथा । क्षत्रियाणां तथा विप्राःण्यंत ते. प्रतः सदा । मध्य स्थितोऽपि सर्वेगं विप्राणां वाचयना । ये च मंकरजा गजन्दुगते शुष्ठनः । ब्राह्मणं वाचकं विद्या- मान्यवर्णजमादगत् । शुन्वान्यवर्णजादाजन्याचकानरकं य. जेत् । ब्राह्मणेन महायाहो द्वौ दया क्षत्रियेण तु । वाचकस्य नृपष्ठ वैश्येनापि नृपस्तथा । शुद्धं चाप्यथ चन्वारो दातव्याः स्थर्णमाकाः । मासि मासि नृपधेष्ठ शुद्धया वाचकस्य नु । तथा-समानेषु पुगणेषु स्वशनया तर्पयनप । वाचकं ब्रा- प्रणांश्चैव सर्वकामैः प्रपूजयेन् । हिरण्यं रजतं वस्खं गावः कां. स्योपदोहनाः । दवा तु वाचकायेह श्रुतस्य प्रानुतं फलं । वाचकः पूजितो येन प्रसन्त्रास्तस्य देवताः । धारे यस्य हिजो भुंके वाचकः भन्यान्धितः । भवंति पितरस्तस्य तृमा वर्ष- ·। आमलकीमलेपूजा । २७३ शतं नृप । नया-विस्पटमद्भुतं शांतं स्पटासरपई तथा । कलास्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितं । प्राणादिषु सर्वेषु प्रं- थार्थ चार्पयनृप । य एवं वाचयेद्राजन्स विप्रो व्यास उच्यते । इति । काशीखंडे पठितमभिलाषाष्टकं पुत्रकामेन पठ- नीयं । वैशाने कार्तिके माघे विशेषनियमैर्युतः । यः पठेन्मानस- मय लभते सकलं फलं । कार्तिकस्य तु मासस्य प्रसादादह- मव्ययः । तव पुत्रन्यमेप्यामीति तत्रैव स्तोत्रांते विश्वानरं प्रति शिवोनः । अथामलकीमूले देवाराधनविधिः । सोत्सवं धात्री- मूले गवा पाकांत शुचिः सकलपापक्षयद्वारा दामोदरप्रीत्यर्थ धात्रीमूले दामोदरपूजनमहं करिष्ये । पुरुषसूक्तेन पोडशोप- चारैः संपूजयेत् । तत्र धूपान्प्राक् पुष्पैरंगपूजा । दामोदरायनमः पार्दा पूजयामि : केशयाय. कटिंपू. नागयणाय • उदरं० वामनाय कंट. श्रीधराय याह. गोविंदाय. मुखं सह- नाभाय. नेत्रे. सर्वेश्वगय० ललाटं विष्णवे. शिरः० दामो. दराय सांगं । ततो धूपादिपुष्पांजल्यंत गंधपुप्पथीफल- युक्तमध्यं दद्यात् । नमः सहस्रशीय सहस्राक्षाय ने नमः । नमस्त सहस्रपदं पुगपाय नमोस्तुते । सहस्रनाने यश प्रसीद वं ममाच्युन । अयं गृहाण भगवन्सर्वकामप्रदो भव । अक्षया संनिमस्तु दामोदर नमोस्तु ते । इति । अपराधसहस्राणानि प्राय । धात्री कुंकुमगंधादिनाभ्यर्च्य पुष्पः पूजयत् । धान्यैनमः शांत्यन० कात्यै मेधायै० प्रकृत्य. विष्णुपल्यै० महालक्ष्म्यै रमाय: कमलाये दिगयै लोकमाने कल्याण्य० कमनी- याथै सावित्र्य • जगद्धात्र्यै० गायत्र्यैः मुधृत्य अव्यक्तायै० विश्वरूपाय मुरूपायैः अधिसभवाय० । ततो धात्रीमूल सव्ये- नव तर्पयेत् ।-पिता पितामहधान्ये अपुत्रा ये च गांत्रिणः । वृनयोनि गता ये च ये च कीटन्वमागताः । रौरव नरंकाय च महारोग्यसंज्ञक । निर्यग्योनिगता ये च ये च ब्रह्मांडमध्यगाः । पिशाचयं गता ये च य च प्रेतत्यमागताः । ते पियंतु मया दत्तं धात्रीमृलेऽनयं पयः । ते सर्वे तृमिमायांतु धात्रीमूले नि- पेचनान् । आग्रह्मस्नयपयतं इत्यादिभिरभिषिच्य सूत्रंण वेश्येत् । दामोदरनिवासायै धान्य दव्य नमोस्तुते । सूत्रेणानन बभामि ।

·२७१ म्मृतिकोम्नुमे । । सर्वदेवनिवासिनी । चतुर्दिक्षु धात्र्यैनम इति वलिं दत्त्वाऽदि. शु अष्टौ दीपान्प्रन्याल्य समर्पयेत् । -इमे दीपा मया दत्ताः प्र- दीमा पुनग्निाः । धात्रि देयि नमस्तुभ्यमनः शांति प्रयच्छ मे। पनि धात्रीमष्टकृन्यः प्रदक्षिणीकृत्य दंडवत्रमेन् । -धात्रि देवि नमस्तुभ्यं मयंपापभयंकरि । पुत्रान्देहि महाप्राजे यशो देहि यलं च मे । प्रत्रां मंधां च सौभाग्यं विष्णुभक्तिं च शाश्वती। नीगंगं कुरु मां नित्यं निप्पापं कुरु सर्वदा । वर्चस्वं कुरु मां देवि धनयंनं तथा कुरु । संवत्मकृतं पापं दूरीकुरु ममा- नये । घृतपूर्ण महम काम्यपात्रं ब्राह्मणाय दद्यात् ।-कास्यं ग्रह्ममयं प्रोनमाज्यं भोज्यं दियोकमां । मुवर्ण रुदैवत्य- मनः शांति प्रयच्छ में । इति । ततः सपनीकान्ब्राह्मणान् रा. धादामोदरप्रीन्य यथाशनि. संपृज्य भोजयद्धंजीत चति । पानं-- अनेन विधिना यस्तु कार्तिक्यां पूजयेद्धार । सर्वपा- पविनिर्मुनो वैष्णवं प्रानुयात्पदं । इति । इन्सकार्तिकप्यने- नय विधिना पूजनं कार्य । अंपक्षितविधग्न्यतो ग्रहणभ्याटमि- कन्यायसिद्धन्वात् ॥ अथ तुलमीविवाहविधिः । विष्णुयामले-आदा- विद्याथ तुलसीवन वा म्यगृहपि वा । मासत्रयण संवा नती यजनमारभेत् । सौम्यायन प्रकर्तव्यं गुरुशुक्रोदय तथा । अथया कार्तिक मामि भाप्मपंचदिनेषु वा । वैवाहिकेषु ऋ. भषु पूर्णिमायां विशेषतः । मंडपं काग्यत्तत्र कुंडयदी विवाह- वत् । ब्राह्मणांध भुचीनानान्वदयंदांगपारगान् । ब्राह्मणं दे- शिकं चैव चतुरश्च तन्विजः । ग्रहयक्षं पुरः कृन्वा मातृणां यजनं तथा । रुन्या नांदीमुम्मं धाडं सावण स्थापयरि । कृल्या च रोग्यां तुलसी लग्नं त्यस्तमित रखी । संपूज्यालंकृतां तां च प्रदधाद्विधिना हरः । पष्ठी चतुयर्थे । वासःशर्तन मंत्रण वलयुग्मन वष्यत् । यदायति मंत्रण कंकणं पाणिप. लयं । कावादिति च मंत्रण करप्रही विधायन । कर्तव्य ननी होमो विशेषाद्विधिपूर्वकं । आचाया बंदिकाकुंडे झुहु- याय तथाहुतीः । ॐ नमो भगवते कशवायनमः स्वाहा । ॐ - १ परमा ·गोवत्सद्वादशीव्रतम् । २७५ । नारायणायनमः माधवाय गोविंदाय विष्णवेमधुसूदनाय. त्रिविक्रमाय. वामनाय. श्रीधराय. पीकेशाय. पद्मना- भाय. दामोदराय: उपेंद्राय. वासुदेवाय. अनिरुद्धाय. अ- च्युताय० अनंताय. गदिने चिक्रिण विष्वक्सेनायः वै- कुंठाय. जनार्दनाय • मुकुंदाय. अधोक्षजाय । -यजमानः सपनीकः सहामात्यश्च गोत्रजः । प्रदक्षिणाः प्रकुर्वांत चतम्रो विष्णुना सह । सविष्णुतुलस्या इत्यर्थः । पठेयुः शांतिकाध्या- यांस्तथा वैष्णवसंहितां । गायंति मंगलं नायर्यों भरीतर्यादिभिः स्वरः । गां पदं च तथा शय्यामाचार्याय प्रदापयेत् । ऋत्विग्भ्यो दापयेदत्राण्यन्येषां चैव दक्षिणां । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्मर्पिः- सीरः सशर्करैः। एवं प्रतिष्ठितां देवीं विष्णुना च समर्चयेत् । आजन्मोपार्जितं पापं दर्शनेन प्रणश्यति । इति । कार्तिक कृष्णचतुथ्यों करकचतुर्थीवतं चंद्रोदयव्यापिन्यां कार्य । तस्य कर्मकालत्यात् । दिनद्वयऽपि तद्याध्यादौ तिथि- दीधित्युक्तो निर्णयोऽनुसंधयः । कार्तिक कृष्णाटम्यां माथुरम- डलवासिभिः राधाकुंडे मानं विधेयं । नद्विधिमथुरासना दएव्यः । सा चारणोदयव्यापिनी ग्राह्या । तदभाव मूगाद. यव्यापिनी। अथ कृष्णद्वादश्यां गापूजनं हमाद्री भविष्य-संप्राम कार्तिक मासि कृष्णपक्ष कुरुत्तम । द्वादश्यां कृतसंकल्पः मान्व, पुण्यजलाशये । नरो वा यदि वा नारी नंतं संकल्प्य चेतसि । ततो मध्याह्नसमये कृत्या देवार्चनादिकं । प्रतीक्ष- तागमं भत्या गवां गोध्यानतत्परः । सवत्सां नुल्यवर्णां च शालिनी गां पयस्विनी । चंदनादिभिगलिप्य पुष्पमालाभिर- चयेत् । कुंकुमालतकंगधधूपदीपः मुगंधिभिः । अयं नाम्र- मये पात्रं कृत्वा पुष्पाशस्तिलः । चंदनः कुमुमैगधः पुणः कालोद्भवस्तथा । पादमूले नु दद्याद मंत्रणानेन पांडव । सी- रोदार्णवसंभूतं सुरासुरनमस्कृत । सर्वदेवमये मातहाणाध्य नमोनमः । ततो माषादिसंसिद्धान्वटकान्विनिवेदयन् । मुरभि त्वं जगन्मातर्देवि विष्णुपदे स्थिता । सर्वदेवमये प्रासं मया दमिमं प्रस । ततः प्रार्थयेत् । सर्वदेवमये देवि सर्वदेव- रलंकते । मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नंदिनि । इति । ए- ·२७६ स्मृतिकौस्तुभे वमभ्यव्यं विधियहत्या गवि गवाहिकां । पयुष्य वारिणा भत्या प्रणम्याथ पुनः पुनः । तहिन तैलपकं च स्थालीप युधिष्ठिर । गांभीरं गोघृतं चय दधि नकं च वर्जयेत् । मा- पानं कामना:श्रीयादात्री विगतमन्सरः । भूमी स्वपंद्रह्म- चारी शृणुशान्पुण्यमानुयात् । इति । अत्र गोक्षीरसमभिव्याहा. राधिनक अपि गोसंबंधिनी वन्य इनि लभ्यते । गोमूत्रं गो- मयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोरकं । इति सांतपनविधी गौमूत्रस- मभिव्याहागन् क्षीर गोसंबंधवन् । यतफलमपि तत्रैवानं । ऊर्जे सिने हिदशगहि न गां सवन्सां याः पूजयंति वटकैः कुमु. मंध हयः । ताः सर्वकाममुमभागविभूनिभाजो मन्ये वमंति सुचिरं नृप जीवयन्साः । इति । अत्र पूजायाः फलसंधान्या- धान्यं । सायं गयागमनकालस्तकालः । संकल्पनक्तयोः प्रान:- प्रदोषी म्पर्श । कालत्रयव्यामिला न संदहः । दिनद्वय एक- कांगहिनप्रधान कालव्यामिलामे युग्मादिशामानिर्णयः । इमा- मेय द्वादशीमारभ्य पंचमु दिनपु नीगजनमुनं नारदीय- माश्विन कृष्णपक्ष च द्वादश्यादिपु पंचमु । निधिपूतः पूर्व- रात्र नृपनीराजनायिधिः । नागजय युदेवांस्तु विप्रान्गाश्च नुरंगमान् । ज्येष्ठान्थ्रष्टाजघन्यांच मातृमुख्याश्च योषितः । इति । गीणमुख्यनांदमानाभ्यामकादश्यां द्वादश्यां च कानिका- विनसंबंधी न विरुद्धः । अथ त्रयोदश्यां यमदीपदानं मदनरत स्कान्द - कार्ति- कम्यासित पक्ष प्रयोदश्यां निशामुके । यमदीपं यर्दिद्यादपमृ- युर्विनश्यति । नत्र मंत्र:-मृत्युना पाशदंडाभ्यां कालेन श्यामया सह । प्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यजः प्रीयतां मम । इति । अत्र निशामुखस्य कर्मकालन्यात्तद्यापिनी निधि ह्या । दिनयं तथासन्वं तत्रव । गणत्रयोदश्यास्तिथिदाधिता तथा निर्णीतन्यात् । अथ हमाद्री स्कान्द गांत्रिरात्रवनं। ईश्वर उवाच- बतानामुत्तमं स्कंद तय वक्ष्य सनातनं । अनन चर्णिमात्रण सर्पयशफलं लभेत् । यकृत्या सर्वदानस्य फलमामोति मानवः । गोवियत्रमिति ल्यातं सर्वपापप्रणाशनं । नारी वाथ नरो पापि त्रिरात्रप्रतमाचरेत् । कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां मासि चाश्वयुजे ·गोत्रिरात्रव्रतम् । २७७ । । तथा । दीपोत्सवसमीप तु व्रतमेतत्समाचरेत् । तुशमो वा- शपायें । ततध कृष्णत्रयोदशीमारभ्य था कार्यमिति ल- भ्यते । -प्रातः मान्या प्रयोदश्यां कृत्वा वे दंतधावनं । त्रि. रात्रं नियमं कुर्याद्रोविंदभक्तिभावितः । गोविंद जगतांनाथ गो- वर्धनधरानघ । गोत्रिगत्रं करिष्यामि शरणं मे भवाच्युन । नियममंत्रः-गोष्ट वा गोपर्थ वाथ कृत्वा भूमिगृहं शुभं । अष्टहस्तं चतुर्हस्तं चतुरस्र सुशोभनं । वितानपुष्पमालाभिः फलनानाविधरपि । मध्ये हिं ततः कृत्वा मंडलं नत्र कार. येत् । सर्वतोभद्रनामाथ नवरत्नमथापि (?) या । तन्मध्ये वि- न्यसहयं गोवर्धनधरं हरि । रुक्मिणी मित्रविदां च शम्यां जांबवती तथा । वामभागे तु देवस्य पूज्यो वै भनिभावितः । सत्यभामा च राधा च मुंदवी नामजित्यथ । दक्षिण चंय पू. ज्याम्नु नंदं च पुरतो न्यसेत् । यलभदं यशोदां च पृष्ठतः पू. जयच्छमां । मुरभी च मुनंदा व सुभद्रा कामधेनवः । एता. धनस्रो देयम्य कृष्णम्य पुरतो न्यसंन् । मुवर्णमापकाः कार्याः पांडश प्रतिमाः शुभाः । गोवर्धनश्च कर्तव्यो गजनः पलसं- मितः । छत्राकागे महावृक्षः शोभितः पश्मिभिः शुभः । गोपी. गोपसमाकीर्णो महावृश्नसमन्वितः । एवं संस्थाप्य यवन तनः पूजा समाचरेत् । आगच्छ भगवनकृष्ण गोपीगोपसमन्यितः । रु. क्मिण्यादि गाभिमम पूजां गृहाण च । आवाहनमंत्रः। अनमः कृष्णाय पादी च हरये जानुनी नमः । उदरं बलदेवाय मुकुं- दाय नमः कटिं । चक्रिणे च भुजी पूज्यों कंटे श्रीकंठधारिणे मुम्बं पप्रमुखायेति गोविंदाय नमः शिरः । प्रणयादिनमोनभ अष्टांग पूजयगः । ॐ रुक्मिण्य नमः मित्रयिंदाय - च्याय. जांबवत्यः सत्यभामायः राधाय मुदेव्यै० नाम- जित्यैः यशोदाय० बलभद्राय नंदाय मुग्भ्यः मुनंदाय. सुभद्रायः कामधनवे । गोवर्धनधगधार गोकुलत्राणकारक । विष्णुगाहुरुतोद्वार पूजयामि नगोत्तम । एवं संपूज्य विधिव- पश्चादयं प्रदापयेत् । गवामाधार गोविंद रुक्मिणीवल्लभ प्रभो । गोपगोपीसमायुक्त मध्य गृह नमोस्तु ते । एवं पूजा समायव भक्तिभावसमन्वितं । गवामध्ये प्रदातव्यं साया तु दिनत्रयं । मंत्रेणानेन विधिवाविंशतीनां स्वशक्तितः । रुद्राणी ।

·२७८ स्मृतिकौस्तुमे व या माता वसूनां दुहिना च या । आदित्यानां च भगिनी सा नः शांति प्रयच्छतु। इत्ययमंत्रः । नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभयिभ्य एवन । नमो धर्ममुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः। इनि पूजामंत्रः । सुरभी वैष्णवी माना नित्यं विष्णुपदे स्थिता। प्रतिगृकानु में प्रासं मुग्भी में प्रसीदतु । इति गोप्रासमंत्रः । गायों में अप्रतः संतु गावा में संतु पृष्ठतः । गायों में हदये संतु गवां मध्य वसाम्यहं । मा वियोगोऽस्तु में पुर्वा च सह यांधवः । त्वत्प्रसादन भक्तिः म्याग्निश्चला गौः सदा न्वयि । इति प्रार्थनामंत्रः । पयं संपूज्य गायध गोविदं च विशेषतः । पु. पैगंधध दीपेच धूपनानाविधपि । नवधर्म्युनपर्कच फलेनी- नाविधपि । समधान्यर्षिय यशपात्रस्थितः शुभैः । मुवा- सिन्यस्नथा पुज्या नित्यं तांबुलकुंकुमैः । कंठमूत्रस्तथा पुष्प- स्नया वायनकादिभिः । एवं संपूज्य विधिवद्रोविदं तु दिनत्रयं । उपयामत्रयं चय चतुर्थ दियो पुनः । प्रातः शुचिः समुन्थाय कृन्या मानं प्रयत्नतः । प्रणम्याचार्यमुख्यन होमं तत्रैव कार. यत् । निलंग्टोत्तरशतं गायच्या होममाचरेत् । नती विसृज्य देवशं गुग्वं प्रतिपाद्य च । गाश्च पुन्छ समालंध्य पुरस्कृत्य हिजभान् । एन मनसा स्कंद गृहमागत्य यत्रतः । मिथु- नानि डावशाटी भषणाच्छादनादिभिः । संगृल्य भोजनं दन्वा गोदानानि च दापयन् । गुगदपत्यमचिन्वा वासोभूषणसंयुतं । भक्त्या गोवर्धनं कृष्णं गोपगोसमन्धिनं । गृहोपकरणैर्युतं यथाशतया च भक्तिनः । गुरोः संपादयीमान्दक्षिणासहित हरि। क्षमाप्य च गुरुं तत्र भुंजीन नुचि सत्कृतं । इटः शिष्टः स. मानश्च वाग्यतो विष्णुतत्परः । दीपोन्सर्व प्रमिदं शुचिमा- नसेन कृत्वा नरः सकलसंतनिवृद्धिकारि । भुक्न्वोपभोगनि- चयं सुखसंप्रयुक्तो खंत प्रयाति भवनं मनुजो मुगरः । इति स्कंदपुराणोक्तं गोविरात्रन । नरक चतुर्दश्यां कर्तव्यं मदनरव भविष्य-कार्तिके कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां विधुदये । तिलतेलेन कर्तव्यं मानं न- रकभीरभिः । इति । ब्राह्म-तेले लक्ष्मीजल गंगा दीपा. बल्यां चतुर्दशी । प्रातःलानं तु यः कुर्याचमलोकं न पश्यति । गर्थिन ।

·उल्कादानम् । २७९ । इति । अत्र चंद्रोदयमानासंभवे प्रातःकालो गौणत्वेन विधी- यते । स्वकालादुत्तरो गौण इति सामान्यशास्त्रात् । माने वि. शेषस्तत्रैव- अपामार्गमयो तुंचीं प्रपुत्राटमथापरं । भ्रामय. मानमध्ये नु नरकस्य भयाय । इनि। मंत्र:-सीतालो. समायुक्त सकंटक दलान्वित । हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः इति मंत्रलिंगादेव सीतालोष्ठसाहित्य भ्रामणानःपुन्यं चानुष्ठेयं । अपामार्गशाम्बाया अलाभे तत्प- अभ्रामणं कार्य । मानानंतरं यमतर्पणं कार्यमिति तत्रैव- अपामार्गस्य पत्राणि भ्रामयेच्छिरमोपरि। ततश्च तर्पणं कार्य धर्मराजस्य नामभिः । इति । नामानि च यमायेत्यादीनि प्राक दर्शितानि । यमाय नमः यमतर्पयामि इनि प्रयोगः । स्कान्द दक्षिणाभिमुखो भूत्वा तिलैः सम्यक्समाहितः । देवीन देवत्वापितृतीर्थन पा पुनः । यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनावी. तिनाथया । देयत्वं च पितन्वं च यमस्यास्नि द्विरूपता। इति । जीवरिपतकोयनदेवबन्कुर्यात् । -जीवपिनापि कुर्वीत तर्पणं यमभीमयोः । इनि जीवपितृकनिर्णये पानातः निलतर्प- णादिनिषेधानुल्लंघनौचिन्याय । नत्रव-ततः प्रदोषसमये दी. पान्दद्यान्मनोहगन् । ब्रह्मविष्णुशियादीनां भवनेषु मठेषु च । प्राकागेद्यानवापी प्रतोलीनिष्कुटेषु च । कंदगमु थियिक्तासु हस्तिशालामु चयहि । इति । दीपदाने मंत्रःप्राच्यनिबंध- अग्निज्योती विज्योतिश्चंद्रोज्योतिस्तथैव च।उत्तमः सर्वज्योतीनां दीपायं प्रतिगृह्यतां । इति । अननवामायामपि दीपदानं । अत्रास्तसमये उल्कादानं विहिनं ज्योतिर्निबंध-तुला. संस्थे सहस्रांशी प्रदोष भूनदर्शयोः । उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितृणां मार्गदर्शनं । इति । उल्काग्रहणतहानविसर्जनेषु मंत्राः प्राच्यनिबंध-शनाशलहतानां च भूतानां भृतदर्शयोः । उज्ज्वलज्योतिपादहं वयं व्योमहिना । इति । भग्निद- ग्धाश्च ये जीवा येन्यदग्धाः कुले मम । उज्वलज्योतिषा ६. ग्धास्ते यांतु परमां गतिं । यमलोकं परित्यज्य आगता ये महापथे । उज्वलज्योनिया वम प्रपश्यंतो ब्रजंतु ते । इति । लैंगे।-ततः प्रेतचतुर्दश्यां भोजयित्वा तपोधनान् । शैवा- विमांस्त्वथ पराशिवलोके महीयते । दानं दत्त्वा तु तेभ्यम ·- २८० म्मृतिकोम्नुभे यमलोकं न गच्छति । माषपत्रम्य शाकन भुक्वा तत्र दिने नरः । प्रेतन तुर्दशीकाले सर्वपापैः प्रमुच्यने । इति । विधृदय- पदस्थान दिनोदयः इति कवि-पाठः प्रातःकालस्य गौणवप्रा- पकः । चंद्रोदयकालो मुग्यः । पूर्वत्रच चतुर्दश्यां तद्यानी त. वाभ्यंगादि दीपदानांनं निर्विवादं । तदंगकर्मकालेषु तिथि- सन्वान् । परय नद्यामी नवाभ्यंगादि । असत्यामपि चतु- दश्यां काले दीपदान कार्य । मानदिनप्रदोष नियनपेक्ष त. विधानान् । मृगांदये निथ्यनुवृती यां तिथिमिति तत्रापि ति- थिमन्वाथ बाधकामाये क्रमभ्याप्यनुगंध्यत्वान् । दिनहये नयानी पूर्वव । बहुकर्मकालव्यामिलामात्। पृथ्वीचंद्रोदय- पूर्वविद्धचतुर्दश्यां कार्निकस्य मिना । प्रत्युपसमय मानं कुर्यात्तत्र प्रयत्नतः । इति पूर्वविद्धानियमाघ । दिनदयं तद- व्यानी पक्षत्रयं संभयति । पूर्वत्रोःकालेकदेशं व्याप्यमत्वं सूर्योदयच्याप्यमन्यं भयो वा चतुर्दश्या इति । तत्राद्यपक्षे भनंनगेदाहनपृथ्वीनंद्रोदयवचनादुपःकालेकदेशे चतुर्दशीयुके मानं कार्य न चंद्रोदयापेक्षा । यत्त कशिदुनं-तिथ्यादी च भयं द्यावान्हामो वृद्धिः पंऽहनि । तावान्प्राहाः स पूर्वेघु- रसोऽपि स्वकर्मणि । इति वचनात्रयोदश्यां चतुर्दशीक्षयप्र- भषे सति चंद्रोदयपि चतुर्दशीसन्यानदानीमभ्यंगः कार्य इति । तम। विधेयाययिन्याः पूर्वेयुःपदोकायास्तिथरेव स्वशन्दन निदेशास्वपितृभ्यो दद्यादित्यादी तथैव व्युत्पतः । अतश्चतुई. शीकायें चतुर्दश्याममागनवृधादिप्रक्षेपण कर्मकालव्याम्यादि- निर्णयः कार्य इति वचनार्थो ननु प्रयोदश्यां चतुर्दशीगत. स्यादिप्रक्षेपणेति व्युत्पतिविरुद्धं वचनार्थमाश्रित्येकभक्तादि- तिथेः कर्मकालव्याभिं वर्णयद्यो नमः प्राचीनेभ्यः चतुर्दशीप्रयुक्तोषःकालेकदेशे सानं कार्य । नरसंभवे मूर्यो. दयाम्परतो गौणकालेपि कायें । अपरपक्षहये तु परत्रैव चंद्रो- दये बानं कार्य । अमाया वृद्धिमन्ये उक्तवचसा चतुर्दश्यां तत्प्रक्षेपतया चंद्रोदयव्यामिसंभवात् । ममाया वृख्यसत्वे चंदो- दयव्यापिन्याममायां मानौचित्यात् । षासिते चतुर्द. श्यामिदुभयतिथापि । ऊर्जादो स्वातिसंयुक्ते तदा दीपा- पली भवेत् । इति ज्योतिर्निबंधोराहतनारदवाक्येऽपिश- अत- ·कार्तिकामायां दीपदानम् । २८१ । । देन चतुर्दशीस्थानेऽमाया मनुकल्पत्वेन विषेरीरशविषय एवं प्रवृत्यौचित्यात् । स्वातीयोगस्तु प्राशस्त्यार्थः। दीपावलीशदोऽ. भ्यंगमानपरः । भमुनवाशयेन सर्वानारायणेन चतुर्थयामे च. तुर्दशीसत्वमभ्यंगप्रयोजकन्वेनोक्तं । -तथा कृष्णचतुर्दश्यामा- चिनेकोंदयात्पुरा। यामिन्याः पधिमे यामे तैलाभ्यंगो विशिष्यते। इति अर्थसिद्धस्यायकोंदयपूर्वसन्वस्य निर्देशोऽकांदयोत्तरकाले गौणवुझ्या मानं न कार्यमिति झापनार्थ । मुख्यकाल केनापि निमित्तेनाजातमानस्य पुंसः माने च भवनि गौणविधेः सार्थकत्वं । शक्यते च यांतिथिमित्याचापाचसाकल्ययलेनामा- युक्तचंद्रोदयकालेपि चतुर्दशीसत्वं वक्तुमित्यलं । अथामाकृत्यं मदनरने भविष्य चतुर्दशीकृत्यं प्रकृत्य- अवामायां नक्तभोजनं कार्य । गृहस्थन प्रकर्तव्यं रात्री भो. जनमंगलं । दिवा श्राद्धं प्रकर्तव्यं हना चामन या नथा । इति हमाद्री पायोक्तः । एवं प्रभातममय अमावास्यां नराधिप । मान्वा देवान्पितॄन्भन या संपूज्याय प्रणम्य च । ग्रन्या तु पार्वणश्राद्धं दधिक्षीरतादिभिः । भोज्य नानाविधर्विप्रान्भोज- यिन्या क्षमापयत् । इति । तहिने राक्षः कर्तव्यमपि तत्रयोक्तं-ततोऽपगबसमय घोष- यनगर नृपः । अघ गज्यं यललाको यर्थ चटतामिति । लोकं प्रति महोत्सवं विधाय पुनर्नृपंप्रन्युनं । नतोऽर्धगत्रसमय स्वयं राजा प्रजेन्पुरं । अवलोकयितुं रम्यं पद्यामंय शनैः शनैः। त. दृष्टा महदाश्चर्य वृद्धि चबान्मनः शुभां। पलिराज्यप्रमोरं च ततः स्वगृहमावजेत् ।इति । तत्रैव स्त्रियाप्रति विधिः-पत्र गर्ने निशीथे व जन निद्राईलोचने । तापनगरनाभिस्तडिडिमनिस्वनैः । निष्काश्यते प्रहशभिरलक्ष्मीः स्वगृहांगणात् । यश्याविलासिनी सायी स्वस्तिमंगलकारिणी । गृहाहं प्रजंती च पादाभ्यंग- प्रदायिनी । इति । आदित्यपुराणेऽपीमामेवामां प्रकृत्योक्तं दिवा तत्र न भोक्तव्यस्त बालानुराजनान् । प्रदोषसमये लक्ष्मी पूजयित्वा यथाक्रमं । दीपवृक्षास्तथा कार्याः शक्या दे. वगृहेषु च । बलः पुष्पैः शोभितव्याः ऋयविक्रयभूमयः । दीप- मालापरिक्षितं प्रदेश तदनंतरं । ग्राह्मणान्मोजयित्वादी संमोज्य व दुभुक्षितान् । भलंकतेन भोकव्यं नववस्रोपशोभित । इति ।

·। २८२ म्मृतिकौस्तुमे पापि-कार्तिक मास्यमावास्या तम्यां दीपदापनं । शालायां ब्राह्मणः कुर्यान्स गच्छेनारमं पदं । इति । श्राद्धदिनात्पूर्वेयुरेव प्रदोषव्यापिन्याममायां तंत्रय दीपदानं । पुराणभेदेनोक्तयोः ऋमन्याशास्त्रीयत्वात् । शास्त्रीयन्वपि क्रमाकालस्य बलवत्त्वान् । अथ प्रतिपत्कृत्यं । अत्राभ्यंगावश्यकन्यं प्रागेवोतं । लक्ष्मी पूज्यानंतरं प्रार्थयत् । ---नमस्न सर्वदेवानां वरदासि हरिप्रिय । या गनिस्यत्प्रसन्नानां सा में भृयान्यदनान् । इति लक्ष्मी पूज्य कुवंग्मपि पूजयन् । नत्र मंत्रः प्राच्यनियंध-धनदाय नमस्तुभ्यं निधिपमाधिपाय च । भयंतु त्वत्प्रसादान्मे धन- धान्या दिसंपदः । इति । तत्र निर्णयामृत स्कान्द-प्रात- गायधनः पूज्यो घृतं चापि समाचग्न् । भूषणीयास्तथा गायः पूज्या वाहनदोहन । वर्जयदिति शेषः । गोवर्धनपूजामंत्रस्त- प्रय-गोवर्धन धगधार गोकुलत्राणकारक । कृष्णयाहुकत. च्छाय गयां कोटिप्रदो भय । इति । गापूजामंत्री च । हमायर्या लोकपालानां धनुरूपण संस्थिता । घृतं यहनि य. शार्थ मम पापं व्यपाहतु । अप्रतः संतु में गावो गावो में संतु पृष्टनः । गायों में हृदय संतु गवां मध्य यमाम्यहं । इति । इदमय गोवर्धन पूजान्मकं कर्माऽनकटोत्सवयन पानं उक्तं । यस्यां प्रतिदि पण्मुहर्तव्यापिनी द्वितीया भवति तत्र चंद्र- दर्शनदापात्पर्य प्रतिपयनकर्म कार्य -- गवां क्रीडादिन यत्र रात्री दृश्यंत चंद्रमाः । सामो गजा पसन्दंति मुरभीपूजकां. स्तथा । इनि पुराणममुच्चयक्तिः। --प्रतिपदर्शसंयोग क्रीडनं नु गयां मतं । पविद्धषु यः कुर्या-पुत्रदारधनक्षयः । इति दघलषचनाथ । चंद्रादर्शनपर्यामप्रतिपदा कार्य ।-त्रियामिका दर्शनिधिर्मवत्साधं त्रियामाप्रतिपद्धि- वृद्धी । दीपोत्सव ने मुनिभिः प्रदिए अतोऽन्यथा पूर्वयुते विधये । इति निर्णयामृत वचनात् । प्रातःकालम्य कर्मका- लत्वाच । नंदोदये तु यव पूजयन्सुरभीः सदा । इति स्मृ. तंभ । गोषर्धनपूजनं च मुख्यगोवर्धनसंनिधौ तस्यैव कार्य । तवसंनिधो गोमयेन गोवर्धनं कृत्वा तत्समन्वितगोपालपूजन- माषाहनप्रतिष्ठापूर्वकं कार्य । -सतो बलेवारि स्थाप्यो गो. तु परव ·अन्नकुटोत्सवः । २८३ मयमूर्तिमन् । मुने श्रीबालगोपालः स्थाप्यो गोवर्धनो महान् । इति पानोक्तेः। अथ पृजाप्रयोगः । पवित्रपाणिराचम्य प्राणानायम्य दे. शकाली संकीयं धीकरणप्रीत्यर्थ गोवर्धनगोपालपूजान्मकं म. होन्सवं करिष्य इति संकलल्य । प्रथमप्रयोग गणेशपूजनस्वस्ति- याचनाचं ऋत्विको वर्गनव्यः । द्वितीयादिप्रयोगे तु तर. णमय । भोजनार्थमन्य अवरा ग्राह्मणा चरीतव्याः । ततो भूत. गुझ्यादिना संपन्नाधिकारी गोवर्धनसंयुनं गोपालमावाहा स्था- पयन् । -यलिगमा द्वारपालो भवानद्याऽभवः प्रभो । निजवा. क्यार्थनार्थाय सगोवर्धन गोपते । इति । ततः श्रीगोशलं गोव. धनं च पाद्याधुपचारः पूजयत् । -... गोपालमृत विश्वश शको. मविभेदक । गोवर्धनकनन्छ। पूजा में हर गांपते । गोवर्धन धगधार गोकुलत्राणकारक । विगुगाकतन्द्राय गवां कोटि- प्रदो भव । इनिमंत्राभ्यां यथाविभयं भक्ष्यभोल्यादियुतं नवचं ममपंयन् । पलालबंगपूगादियुनं तांबलं दद्यात् । उकजांत गंधाधुपचारंगापूजनं प्रत्यक्षगवाममंनिधी मृदादिनिर्मिनन-प्र- निमापूजनं कार्य । नत्रमंत्री पूर्वानी । यालक्ष्मीयालोकनि । अप्रतः संन्विति च । नती कृतविग्हाग म्यगृमानविधिना होमः कायाँ गृहसिद्धानेन । आगावा अग्मनिनि प्रेतय. त्यिति मंत्राभ्यां । स्त्रीगदगृह तु पूजासंयंध्युनतांगणमंत्राभ्यां यालक्ष्मीगोवर्धनति च । होमांन ब्राह्मणभोजनं । भुकवद्भयः प्रत्येक धनुदानं तदभावं तनिष्क्रया दयः। अन्यभ्योऽप्याश्वचां- डालं यथाशनयनं दन्या गाभ्यो यवममन्नप्रासं च इत्या गिग्ये बलिदानं कार्य । ततः शरपुष्पादिभिर्गवामलंकारं रुन्या भुक. वद्भिः स्वलंकृतः स्वलिः सुवासाभिर्गोग्राह्मणहोमाग्निगि- गगां प्रदक्षिणां कुर्वद्भिस्तथा गोभिः सह प्रदक्षिणा कार्या । यथा गोभिरपि प्रदक्षिणा ब्राह्मणादीनां कृता भवानि । नतः श्रीकृष्णार्पणं कार्यमित्यप्रकटोत्सवः । अव दिनेऽपरा पूर्वस्यां दिशि मार्गपालीबंधनानं निर्णयामृत-मार्गपाली प्रबधीयानुग स्तंभऽथ पादप । कुश- काशमयीं दिव्यां लंबहुभिर्मुने । कृते होमे दिजस्तु बभी- यान्मार्गपालिकां। नमस्कारं ततः कुर्यान्मंणानन मुवत ।

·२८१ स्मृतिकौस्तुमे मार्गपालि नमस्तेस्तु सर्वलोकसुबई । विधेयैः पुत्रदारापैः पुनहि पुनस्य मे । इति । नीराजनं च तत्रैव कार्य राष्ट्रमनाई। मागशालिनलेनाथ यांति गावो गजा वृक्षणः । राजानो राजपु. बाध ब्राह्मणाः द्रजातयः। मार्गपाली समुलंध्य नीरुजः स्युः मुम्बान्यिताः । इनि। अत्र गमो वटिकाकर्षणमुक्तमादिन्यपुराणे-कुशकाश- मयी कुर्याइष्टिका मुहदां नवां । नामको राजपुत्रा हीनव- णांम्नथान्यनः । गृहीत्वा कर्षणयुर्वं यथाचा मुहुर्मुहुः। जये च हीनजानीनां जयो रामस्नु वन्मरं । जयचितमिदं राजा विदधान प्रयत्नतः । इनि सर्वसाधारणं । कायांतरमपि न- त्रैव -तस्मादयनं प्रकर्तव्यं प्रभान तत्र मानवः । तस्मिन्यते जयां यम्य नस्य संवत्सरं शुभं । पगजय विरुद्धं तु लम्धनाश- स्ततो भयन । श्रीनव्यं गीतवाद्यादि स्वनुलिमः स्वलंकृतः । वि. शघ भवनं स्वयं प्रशस्नयांधवः सह । तम्यां निशायां कर्तव्यं शय्याम्थानं मुशोभनं । दयिनाभिश्च महिनया सा च भवे- निशा । नववध संपूज्या द्विजसंबंधिवांधवाः । इति । तथा राजानंप्रति कार्यानरमुन निर्णयामृत स्कान्दे---- कृत्येतत्स- यमवह रात्री दैन्यपनलः । पूजां कुर्यानृपः सासामी मंड. लंक शुभ । यलिनामाग्यदत्य द्रं वर्णकः पंचांगकः । सर्वाभरण- संपूर्ण विध्यावल्या सहामिनं । कृप्मांडवाणजंभोरुमयदानवसं- युतं । संपूर्णहरवदनं किरीटोत्कटकुंडलं । द्विभुज दैत्यराजानं कारयन्या नरः स्वयं । गृहम्य मध्ये शालायां विशालायां त. तोऽर्चयेत् । इति । अर्चनविधिः मदनरने -गंधपुष्पान्ननैवे. धरमनेगुंडपूपकैः । मधुमासमुरालहादीपायल्युपहारकैः । मं- श्रणानेन राजेंद्र समंत्री सपुरोहितः । बलिराज नमस्तुभ्यं विगेचनसुन प्रभो । भविष्यद्रसुगराने पूजयं प्रनिगृह्यतां । एवं पूजां नृपः कृत्वा रात्री जागरणं ततः | कारयत्प्रेक्षणी- यादि नटनर्तकनाटकः इनि । तथा नत्रैव-लोकस्यापि गृहस्यान्तं शय्यायां शुलनंहुलैः । संस्थाप्य बलिराजानं फलैः पुपंच पूजयेत् । बलिमुद्दिश्य दीयंते दानानि कुरुनंदन । यानि नाम्यक्षयाण्यादुर्मयैतत्संप्रदर्शितं । यदस्यां दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तपक्षयं भवेसर्व विष्णोः प्रीतिकरं ।

·- । यमद्वितीया । २८५ परं । इति । मार्गपालीप्रभृतिलिपूजांतं तव पूर्वविद्धाया- मेव कायें । कर्मकालव्यामिलाभात् । श्रावणी दुर्गनवमी दुर्वा चैव हुनाशनी । पूर्वविद्धा प्रकर्नव्या शिवरात्रिबर्दिन । इति वचनाच । घृतं तु गोवर्धनपूजाविधी पठिनमपि तस्या- मिष ने द्वितीयाषेधप्रयुक्तापवादाभावात्परदिन एष कार्य । नारीकर्तृकनीगजनमंगलमालिकात्मकं कार्यद्वयं तु मुहर्तमात्रा- यामुत्तरस्यामेव प्रतिपदि कार्य । लभ्यते यदि वा प्रातः प्रतिपद्धटिकाद्वयं । नयां नीराजनं कार्य सायं मंगलमालिका इति मदनरने भविष्याक्तः नीराजनं प्रातः कार्य । - नारी- नीराजनं प्रातः सायं मंगलमालिका । अथ चेप्रतिपस्वल्पा नारीनीराजनं भवेत् । द्वितीयायां तदा कुर्यात्सायं मंगलमा- लिकां । इति ब्रामवचनान् । स्वल्पामायुनायामपि प्रति- पदि न कार्य चनन्-आश्विनांत यदा दर्श नार्गनिगजनं भवेत् । नारीणां तत्र वैधव्यं देश दुर्भिक्षमेय च । कार्तिक शुक्लपक्षादावमावाम्या घटीयं । देशभंगभयानय कुर्यान्मंगल- मालिकां । इति देवीपुराणवचनात् इति । प्रतिपकृत्यं । अथ दिनीयाकृत्यं निर्णयामृने स्कान्द-ऊर्जशुक्ल- द्वितीयायामपरायचमं । स्त्रानं कन्या भानुजायां यमलोक न पश्यति । इति । प्राच्यनिबंध-यमं च चित्रगुनं व यमदुतांश्च पूजयेत् । अयधात्र प्रदातव्यो यमाय सहजो- इवः । भ्रातृभगिनीभिरित्यर्थः । अर्थमंत्रः । पहाहि मार्तडज पाशहस्त यमांतकालोकधगमरेश । भ्रातृद्वितीयाकृतदेयपूजा गृहाण चार्य भगवन्नमस्ते । इति । पूजांते यमं यमुनां च प्र. गमेन् । धर्मराज नमस्तुभ्यं नमस्ते यमुनाप्रज । पाहि मां कि- करैः सार्ध सूर्यपुत्र नमोस्तुते । यमधर्म नमस्तस्तु यमुने लो- कपूजिने । वरदा भव मे नित्यं सूर्यपुत्रि नमोस्तु ते । इति । लैंगे-कार्तिके तु द्वितीयायां शुक्लायां भ्रातृपूजनं । या न कुर्याद्विनश्यंति भ्रातरः समजन्ममु । भ्रानुरपि तगृहे भोज- नाकरणे भविष्य-कार्तिक शुक्लपक्षे तु द्वितीयायां युधि- ष्ठिर । यमो यमुनया पूर्व भोजिनः स्वगृह स्वयं । अतो यम- द्वितीया सा प्रोक्ता लोक युधिष्ठिर । मस्यां निजगृहे पार्थ न भोकम्यमतो दुधैः । योन भगिनीहस्तादोक्तव्यं पुएिवर्धनं । । ।

·- २८८ म्मृतिकौस्तुभे पूर्णमाम्यां पूर्णमाम्यां यजतेनिवन् । यनु विष्णुधर्मोत्तर- कार्निकम्य मित पभ नदेय दिनपंचकं । विवोधयंनि देवेशं गया मंद्रा दिवाकमः । देवास्नधय कुर्वति तदापि च महो. स्मयं । इत्यकादशीमारभ्य दिनपंचकं प्रयोधकालन्धनातं त- प्रयोदशीप्रभृति गौणयाभिप्रायं । अनी द्वादश्यामकृनोन्सवेन तपोन्मयः कार्यः । यनु नत्रेय चीन-आग शुक्लपक्षांने भगवान्मधुमृदनः । भोगिभोगे निजां मायां योगनिद्रां समानु- यान् । शन:मी चनु मामान्यावद्भवनि कार्तिकी । इति । नत्र पक्षांन इत्युपक्रमाद्यपि कार्तिकीपदन पूर्णमाम्यव प्र- बांधकालन्यन प्रतीयत । तथापि पूर्णमाम्यां शयनान्सयवनम्थी. काग न कृती नहिषयं नहाध्यं । अत्र द्वादश्यां गत्री रव. त्यंत्यपादयोगः प्रशन्नम्नदभाव गत्रावय नमनत्रयांगमात्र ।- पोष्णायमानं च मुगरिहना प्रयुध्यत इति नारदीयवन- नान । उनब्रह्मवाक्य गतिविधश्च . . पादयोगी यदा न स्या- रणापि तदा भवन् । इनि वाराहानंः। यदा द्वादश्या बंधपादयोगी नक्षत्रयांगी घा न गत्री नदा दिवव प्रयोधी- निशि म्यागी दिवान्यानं मंध्यायां पग्विननं । इति মান বিষয় নিমগান । নরমাল द्वादश्यां मधवाभाव:पि तंत्रय प्राधान्मयः कार्यः । मंत्रा বিনা নিথ: মাথা। নৰম নিধ: আন্যান্য। निधपि गत्रायमन्य दिया कार्यः उनमात्म्यात । दिवाषि ভানাঘানানা মনমথ রায় কার্য: द्वादश्यां संधिसमये नक्षत्राणाममभय । आमाकामितपक्ष शयनावर्तनादिकं । इति वराहातः । द्वादश्यामिनि नक्षत्रा- गामित्यनेन संबध्यते । संधिसमय इति शयनादिना । यतु जीमूतवाहनोदाहनयाय-अप्राम द्वादशीमने उत्थानश- यने हरेः । पादयोगन कर्तव्यं नाहोरात्र विचितयेत् । इति । तदपि मुख्यकाले केनापि निमित्तनानोन्सवेन मा प्रयो- दश्यादिगौणकाले कर्तव्योन्सवः पादयोगवशेन दिवैव कार्यों रात्री षा तद्रहितायामिति संदेहे नियमाय नतु नक्षत्ररहित- शादीवान प्रयोदश्यादौ पादयोगेऽप्रामकर्तव्यताप्रापणपूर्व राज्यादिनिषेधार्थ । अपूर्वविधौ गौरवात् । अनेकार्थविधौ सयः । ।

·शुरुद्वादश्युवापनम् । २८९ । वाक्यमेदार । एवं निर्णीतकाले महापूजां समाप्य देवमुत्थाप- येत् विष्णुरिति वैदिकमंत्रेण । तथा-प्रवेंद्ररुद्रामिकुबेर- सूर्यसोमादिभिर्वदित वंदनीय । बुभ्यस्व देवेश जगनिवास मंत्रप्रभावेण सुखेन देव । इयं च द्वादशी देव प्रबोधार्थ विनि- मिता । त्वयंव सर्वलोकानां हिताय शेषशायिना । उत्तिष्ठो. शिष्ठ गोविंद त्यज निद्रां जगत्पते । न्वयि सुमे जगत्सुप्तमुस्थिते वोत्थितं जगत् । इति पौराणमंत्रश्च । एवमुत्थाप्य पुष्पांजलि दयात् । तत्र मंत्रः चरणं पवित्रमिति वैदिकः । --गता मेघा वियव निर्मलं निर्मला दिशः । शारदानि च पुष्पाणि गृहाण मम केशव । इति पाराणश्च । ततो यद्यद्रव्यवर्जनं कार्तिक कृतं तद्रव्यं पूर्वोदाहतशालानुसारिद्रव्यांतरं च ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा यतसंपूर्णतां प्रार्थयत् ।- व्रतं मया देव कृतं प्रीत्यै तय प्रभो । न्यून संपूर्णतां यातु त्वन्प्रसादाजनार्दन । इति । ततो भगवदर्पणं कुर्यात् नक्षत्रयोगप्रयुक्तपारणानिषधनिर्णयस्तु श- यन्यादियोध्यः इति । प्रयोधोन्सवः । अथानः शुक्लडादशीवनाचापनं व्याख्यास्यामः । आषा- ढकार्तिकयोः गुरुकादश्यां यदा या श्रद्धायित्त स्यातां तम्मासेपि विधेयं ।-.--दशम्यामकमकं तु दंतधायनपूर्वकं । एकादश्यां शुचि न्या वृत्याचार्य पहुश्रुतं । श्रुताध्ययनसंपन्नं क्रोधलो- भविवर्जितं । उपोप्य नियती गावाचार्यसहिनो वती । कु. यादाराधनं विष्णोः शतया भतया जगहगेः । देवालये नदी- नीर शुची देशेऽथवा गृह । मंडपं कारयेत्तत्र पुष्पमालोपशो- भितं । उल्लोचनसमाकीर्ण कदलीनंभमंडिनं । तन्मध्ये सर्प- नोभद्रं मंडलं परिकल्पयेत् । ब्रह्माचा देवतास्तत्र स्थाप- यिन्या प्रपूजयेत् । तन्मध्ये स्थापयत्कुंभमवणं तंडुलभृतं । समं- तानिक चव नामभिः केशवादिभिः । तम्योपरि न्यसत्पात्रं तंदुलैः परिपरितं । वेणुमृन्मयधाननामंकन चितं शुभं । यणाच्छादितं तस्मिन्सौवर्ण राजनं नु वा । शल्या संपादिनं विष्णुं पूजयक्तिमानरः । ध्यान्वा चतुर्भुजं देवं शंखचक्रग- दाधरं । पीतांबग्युगोपनं लक्ष्म्या युक्तं विभूषितं । लसत्कौस्तु- भशोभ्याख्यं मेघश्याम सुलोचनं । आवाह्य प्रतिमायां तु पं. चामृतपुरःसरं । उपचारः पोडशभियथावत्प्रतिपूजयेत् । ।

·म्मृतिकोम्तुमे आगच्छ देवदेवंश जगान रमापते । शुद्ध पस्मिाधिष्ठाने सनिधि कृपां कुरु । ॐ भूः पुरुषमावाहयामि । * पुरुषः । स्वः पुरुषः । ॐ भूर्भुवस्वः पुरुषः । रुक्मिणी नीचतुःसहस्रसहिनां । जांबधनी लीचतुःसहस्रः । सत्यभामां श्रीचनुामहः । कालिंदी स्त्रीचनु:महनः । पूर्वदक्षिणपश्चिमो. सरदलाभ्यंतरेषु पोडशसहस्राणि पूजयन् । आग्नेयादिचतुष्को- णेषु शंखादीन्यायुधानि पूजयन् । पुरनो गरुडं । लोकपालां. स्नदंग्रेषु पूर्वादिषु यथाक्रमं । अनादया ? इदंविष्णु २ । पिप्णीः कर्माणि पश्यन ३ । त्रीणिपदाविनक्रम ४ तद्विष्णोः परमपदं ५ । नहिनामांविपन्यवो ६ । यिचक्रमपृथिवी. ७ । विष्णोर्नुकं० ८ । प्रद्विष्णुम्नः ९ । ननविणी... । प्रवि. प्णय... दम्य. १२ । गवनी .३। तावां।४ यपढ़नं० १५ प्रमेणनु । प्रधादासनं पाचमर्यमाचमनीयकं । नानं यत्र चोपीनं गंधपुष्पाणि धूपकं । दीपं नवयं तांबुलं प्रदक्षिणनीः क्रमान् । संपूर्णनायाः सिध्यर्थं यथाशक्त्या तु दक्षिणां । विष्णु पुरुषमनन चतन्मंत्रः प्रपूजयेत् । स्त्रीशद्रा- दिभिगमध्यं मंत्रः पांगणिकम्नथा । अश्या मूलमंत्रण संयं- पामुदिनी विधिः । क्षमाप्य दवदवशं मनुन्या स्नोत्रः प्रस. अधीः । रात्री जागरणं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः । एकचिनेन भावन गीतनृत्यादिभिः सह । प्रभातायां तु शया कन्या चायश्यक विधि । अनि संस्थाप्य विधिवापयसि धपयश । पवित्रंत इमं मंत्र जपन्प्रापणमुग्न् । पायसादुदृतं किंचि- प्रापणं तत्प्रकीर्तिनं । अन्वाधानादिकं कुर्यादाज्यभागांतमय च । अनादशाहुनीः पंच होतव्याः सर्पिण ततः । पौरुषणाथ मनन प्रत्यूचं उद्यानं । चतुर्दश्याज्यमिश्रास्नु जुहुयान्पा. यसाहुनीः । वासुदेवाय रामाय श्रियै स्वाहति विष्णवे १४ । विष्णोर्नुकं । तदम्य प्रियं. २ प्रतद्विष्णुः ३ । परोमा. प्रया० ४ विचामे० ५ त्रिदेवः ६ व्यातिभिः १४ के. शपायैदशभिर्नुहुयान्पायसाहुनीः । ततः । वामेकमाचं पु- रु पुराणं नारायणं विश्वसुजं यजामः । त्वयैष भागो विहिनो विधयो गृहाण हव्यं जगतामधीश । इति प्रापणं निवेयोपति- छेत । ततलिचनुरोऽनिं प्रदक्षिणं परिकम्य सिंधिविश्वा इतिजा. ।

·कृष्णद्वादश्युघापनम् । २९१ । नुनी निपात्य ध्रुवसूक्तं पुरुषसूक्तं वा जात्यायौ पदानि प्रतिदिश- मेतैर्मर्गच्छेत् । कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । शरण्याया- प्रमेयाय गोविंदाय नमो नमः । नमःस्थूलाय सूक्ष्माय व्यापका- व्यापकाय च । अनंताय जगाने ब्रह्मणेऽनंतमूर्तये । अव्यक्तागा- खिलेशाय चिपाय गुणात्मने । नमो मूर्ताय सिखाय पराय परमात्मने । देवदेवाय बंद्याय पराय परमेष्ठिने । को विश्वस्य गोप्ने च तत्संहवते नमः । अथ निवेदितप्रापणं मूर्भि कृत्वा घोषयेत् । के वैष्णवा के वैष्णवा इति। वयं पैष्णवा इत्युचः प्रति- वदेत् । तेभ्यः समानभ्यो हविदयं । ततो द्वादशाक्षरेण मंत्रण इदममृतमहं प्रामामि इति प्राश्याचम्य सिद्धयस्वाहेति जुहु- यात् । यत इंद्र भयामह इत्यात्मानमभिमंत्र्य हामशेषं समाप्य- ततो होमावसाने च गामरोगां पयस्विनी । सवत्सां धवला साची सवस्त्रां कांस्यदोहनां । दद्याइतस्य पूर्त्यर्थमाचार्याय सदक्षिणां । भूषणानि विचित्राणि वासांसि विविधानि च । आचार्याय प्रदेयानि दक्षिणां भूयसी तथा । यदीच्छेदात्मनः श्रेयो व्रतस्याविफलं फलं । तेनाचार्यः प्रयत्नेन पूजनीयो न संशयः । विप्रानद्वादशसंख्याकानामभिः केशयादिभिः । यस्रो- पवीतभूषाकारलंकृत्य प्रपूजयेत् । पकानपूरितान्कुंभान्पृथग्द- चात्सदक्षिणान् । पायसानप्रधानन भाजयहाह्मणान्वनी । वाचयिन्या सुसंपूर्ण प्रणिप्रत्य क्षमापयेत् । ततः सोपस्कर पीठ. माचार्याय निवेदयंत् । भुंजीत तदनुज्ञातः स्वएवंधुजनैः सह । इत्याह भगवान्धौधायनः । इति गुल्लैकादशीवतोयापनं । अथातः कृष्णकादशीवतोद्यापनं व्याख्यास्यामः|मार्गशीर्षकृष्ण- कादशीमारभ्यतहतं चंगत् । पूर्वोक्तन विधानेन यतनिष्ठो जितं. द्रियः। पूर्ववन्मंडपं कृत्वा तन्मध्ये मंडलोपरि । निलेषु तिलपूर्ण नु कलशं विन्यसेत्सुधीः । अंकितं नामनिश्चय क्रमासंकर्षणा- दिभिः । तिलपूर्ण तथा पात्रं विन्यस्य कलशोपरि । संस्थाप्य प्रतिमां तत्र उपचारस्तु पूर्ववत् । पूजयच्छीपति भक्त्या जा- गरादि विधाय च । आदावव गणेशादीनानेयादिषु विन्यसेत् । प्राग्वत्पुष्पांजलिं दत्वा मंत्ररेभिरनुक्रमात् । ब्रह्मणस्पतेति प्र. माणं पूर्वस्यां दिशि पूजयेत् । विष्णोर्नुकं विष्णुमपि मध्ये सं. पूज्य चादितः । दक्षिणे बलभद्रं तु प्रपुर्व पधिमे न्यसेत् ।

·२९२ स्मृनिकौस्तुभे । । । । उतरे त्र्यंबकं रुद्रं संपूज्य गरुडं पुरः । वाममागे भियं पूज्या. नियमपि नत्राहि । आप्रयादिषु कोणेषु आयुधानि हरेर्यजेत् । पूर्वादिप्यपत्रषु विमलाचाच शक्रयः । अनुग्रहं पृष्ठभागे म. ध्यएव हरेः मुधीः । इंद्रानी लोकपालांच पूर्वादिष्वप्यनुक- मान् । एवं संपूज्य गोविंदं भक्तिप्रोन चेतसा । रात्री जाग. रणं कुर्याच्छुन्या माहात्म्यमुत्तमं । ततः प्रभातसमये कृत्वा चावश्यकं विधि । अग्निं संस्थाप्य विधिवत्पूर्ववत्पायसं भ्र. पेत् । पायसं मघृतं चैव हुन्या संकरणादिभिः । चतुर्दशाहुनी- हुन्या पूर्ववत्प्रापणं हरेन् । इदं विष्णुश्च मंत्रण शनमष्टोत्तरं निलः । जुहुयाचांगदेवेभ्यस्ततः स्विष्टकदादिकं । समाप्य पूर्व- वत्सर्य गुर्वादीन्पूजयंततः । कृष्णामेकां सवन्मांच गां दद्यार पयम्बिनी। भूषणानि सवस्त्राणि दद्यादाचार्यतुएये । नावन्न किं विदामोति प्रतस्योधापन विधिः भन्या संपूजितो यावनाचार्यः फलदो दिसः । ततो द्वादशसंख्याकान्छि जान्संकर्षणादिभिः । नामभिः परिपूज्यापि वासोलंकारचर्चितान । मोजयेत्परमा- भेन तभ्यो दवाय दक्षिणां। फलोपचितमंयुनास्तिलपूर्णा- भवान्घटान् । संकरणादिभिधव नामभिः पृथगंकितान् । म. म्यानपि यथाशक्ति भोजयेद्विजपुंगवान् । दीनानाथांच संतl भूयमी दक्षिणां दिशेत् । प्रनसंपूर्णनां चैव वाचयित्वा स- माप्य च । पूजितं सत्कृतं देवं सवलं सोपचारकं । आचार्याय प्रधानु प्रणम्य च पुनः पुनः । तदाक्षां प्राप्य सुप्रीतः स्वेट. संधुजनः सह । कुर्षीत पारणं वित्त सरन्देवं सनातनं । एवमु- पापनं कृत्वा यत्फलं लभते नरः । तदाल्यातुं न वै शको बागीशचतुराननः । भवान्धी विषये घोरे विषयाणां समाकुले। संप्राप्यैकादशी मर्त्यः कभित्तरति पुण्यषान् । तृणकाएसमूह बै यथा दहति पावकः । तथैवैकादशीवहिर्दहति पापसंचयं । नाहिसायाः परो धर्मो तानतात्पातकं परं । केशवामापरो देवो नैकापश्याः परं प्रतं । एवं कृते सुपुण्ये तु प्रतस्योपापने शुभे । नारी या पुरुषो वापि याति विष्णुसलोकतां । इति - ज्जैकादशीवतोपापनं । मथ भीमपंचकबन नरने देवीपुराणे-. कादश्या तु एशीयाइतं पंचदिनात्मकं । प्रातः सात्वा विषा- ·भीष्मपंचम्नतम् । २९५ । नेन मण्यार तथा प्रती। नयां निझरगत वा समालम्म - गोमयं । यवनीहितिलैः सम्यक् पितॄन्सतर्पयेत्रमात् । बात्वा मौनं नरः कृत्वा धौतवासा रडवतः । ततः संपूजये. देवं सर्वपापहरं हरिं । मापयेशाच्युतं भत्या मधुसीरघृतेन च। तथैव पंचगव्येन गंधचंदनवारिणा । चंदनेन सुगंधेन कुं. कुम नागकेसरं । कर्पूरोशीरमिभ्रंण लपयहरुडम्यजं । अर्चयेद्रु- चिरैः पुष्पैगंधकृपसमन्वितैः । गुग्गुलं घृतसंयुक्तं ददेकृष्णाय भक्तिमान् । दीपकं च दिवारात्री दद्यापंचदिनानि तु । नयेचं देवदेवस्य परमानं निवेदयेत् । एयमभ्यर्च्य देवेशं स्तुत्वा चैव प्रणम्य च । ॐनमो वासुदेवेति जपेदटोत्तरं शतं । जुहुयाय घृताभ्यक्ततिलवाहियवान्यती। पडक्षरेण मंत्रण स्वाहाकारा. वितेन न । उपास्य पधिमां संध्यां प्रणम्य गरुडध्वजं । पिन्वा पूर्ववन्मत्रं शितिशायी भयभरः । सर्वमेतद्विधानं व कार्य पंचदिनप्यपि । विशेषोतं वने चाम्मिन्यदन्यूनं शृणुप्य तत् । प्रथमेहि इंगः पादौ पूजयेन्कमलर्नरः । द्वितीये बिल्व- पत्रेण जानुदेशं समर्चयेत्। पूजयत्तु तृतीयहि नाभि भंगारकेण तु बाणविल्वजपाभिश्च ततः स्कंधौ समर्वयेत् । ततस्तु पूजये- रडार मालत्या चक्रपाणिनः । कार्निश्यां देवदेयम्य भत्त्या तहतमानसः । अर्चयिन्या हर्षाकशमकादश्यां समाहितः । विःप्राय गोमयं सम्यगकादश्यामुपायसेत् । गोमूत्रं मंत्रवट्टयो द्वादश्यां प्राशयहती । क्षीरं चैव प्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि । संप्राय कायशुख्यर्थ लंघनीयं चतुर्दिनं । पंचमे दिवसे मात्या विधिषपूज्य केशयं । भोजयद्राह्मणान्भत्या ततो द. चार दक्षिणां । ततो नकं समश्रीयात्पंचगव्यपुरःसरं । एवं सम्यक्समाप्य स्याचथोकं व्रतमुत्तमं । इति । तत्रैव भविष्या- तरं-स्त्रीभिर्वायन कर्तव्यं स्वपत्युः पुण्यवर्धनं । विधवाभि- स्तु कर्तव्यं पुत्राणां शुभश्रये । सर्वकामसमृअर्थ मोझार्थ वैव पांडव । नित्यं मानन दानन कार्तिकी यावदेव तु । वैश्वदे- वस्तु कर्तव्यो विष्णुज्यानपरायणः । पापल्य प्रतिमा कार्या रौ. द्रवकातिभीपणा । बगहस्तातिविकता लौही दंष्ट्राकरालिनी। भरविदमशोक च चतं च बनलिका । नीलोत्पलं च पंत पंचबा- सायका:।

·२९४ स्मृतिकौस्तुमे तिलप्रस्थोपरि स्थाप्य कृष्णवस्त्रामिवेष्टिना । रकवलकतापीडा ज्यलकांचनकुंडला । संपूज्या परया भक्त्या धर्मराजस्य ना. ममिः । इममुचारयन्मंत्रं गृहीतकुसुमांजलिः । यदन्यजन्मनि हमिह जन्मनि वा पुनः । पापं प्रशममायानु तव पादप्र- सादनः । एवं संपूज्य विधिवत्प्रतिमा सर्वकांचनी । वाचकाय प्रदानन्या धमों में प्रीयतामिनि । कनकन्यः स्थिरो भृत्वा वि. रकः संयती भयंन् । शांतचना निरायाधः परं पदमवामुयात् । नीलोत्पलदलयामश्चनुपश्चतुर्भुजः । अपादस्त्रिनयनः शं. कुको महास्वनः । जी द्विजिहस्ताम्रानो मृगराजननु. छवः । चिननीयो महादयो यम्य न विद्यत । इति । पानं नु--सान्या मीनं नरः कृत्वा धातयामा दृढयतः । भीमायोदकदानं च अर्य चंय प्रयत्ननः । दद्यादिति शेषः । पृजा भीमम्य कर्नव्या दानं दद्यात्प्रयत्ननः । पंचगवं विशेषण दाहिप्राय यवनः । यामुदेवापि संपूज्यों लक्ष्म्यायुक्तः सदा प्रभुः । यत्किचिनियन मंत्र पंचधा नु प्रकल्पयेत् । अर्य- मंत्र:--सत्यवताय गुनय गांगयाय महात्मने । भीमाय च ददाम्यय॑माजन्मब्रह्मचारिणे । वमनामवनाराय शंतनागन्म- जाय च । अयं ददामि भीमाय सोमवंशोद्भवाय च । इति । उदकदानमंत्रः-याघ्रपादगोत्राय सांकृत्यप्रवराय च । गं- गापुत्राय भीष्माय प्रदाम्यहं तिलोदकं । अपुत्राय ददाम्येनन्स- लिलं भीमपर्मण । इति । अकादशीशचंन प्रसिद्धवतदिन. प्रहणं ।प्रकरणांतरण लक्षणायां प्रमाणाभावान् । तिथिश्च युग्मषा- क्याद्वादशीविद्धव प्राहा । दिकांचदशभिस्तथैन्युक्तवैधस्यैव इ. पकत्वं । पवंच दशम्यविकारीमारभ्य पंचदिनात्मक प्रसं चतुर्दश्यविपूर्णमाम्यां चैनन्सगाप्यते तदा नैव संदहः । तिथि. क्षयवर्शन नवं घटत चन् विद्यायामप्यारंभः । प्रधानवतानु. रोधेनांगनिधिगुणम्य परविद्धन्वादरनादरणीयत्वात् । एवम- विकादयामारभ्य परविद्धपूर्णमाम्यां समापने यदि तिषि. वृद्धिवशेन पाइदिनापत्तिस्तदा पूर्वपर्णिमास्यामपि समाप्तिः । उपक्रमसमात्योरंगत्वाविशेषपि मुख्यं वेति न्यायेनोपक्रमधर्म- सैष बलवन्वान् । अथ प्रयोगः । स्वगृयोतविधिना प्रातः सात्वा संध्यामु- ·भीमपंचकवतम् । २९५ । पास्य वारिपूर्ण ताम्रपात्रमादायोदमुखः पवित्रपाणिराचम्य देशकालौ संकीर्त्य श्रीकृष्णप्रीत्यर्थ भीमपंचकव्रतं करिष्ये इति संकल्ल्य मध्याह निर्झरगर्ते वा गोमयन नावा तर्पणकाले यव- बीहितिलैः पितॄन्सनर्ण्य पुनः मान्या विष्णुपूजासमाप्तिपर्यंत रढमानी भवेत् । धीतं वासः पग्धिाय तिलकं कृत्वा गंधपुणा- दियुनमध्यमुक्तमंत्रेण भीमाय पंचकन्यो दन्योक्तमंत्रेण यहो. पीती पितृतीर्थन सतिलमुदकं पंचकन्या भीमाय दन्या भीष्मं लक्ष्मीसहितं वासुदेवं च पंचोपचांगले संपूज्य पंचर. बानि ब्राह्मणाय दद्यात् । ततो गृहं गत्वा प्राणायामांने आवा. हनाधुपचारान्समयं जलनाभिषिच्य मधुक्षीग्यतः पंचगव्यन संस्नाप्य मुगंधिचंदनोदकनाभिषिच्य वस्त्रालंकारी समय कपूंगे- भारमिभ्रंण सुगंधिचंदनेन कुंकुमनागकेसरसंमिश्रितेन विष्णु लेपयेत् । चंदनलिममनोहरपुरीः सपरभ्यर्च्य मगृतगुग्गुलधूपं समय दीपं दद्यान्म दीपः पंचमु दिनवनवच्छिन्नी भवेत् । पा. यसं निबंध पूजा समापयेत् । ततो हरये नम इति कमलैः पादी पूजयेत् । ततः सहस्रनामस्तोत्रादिना स्तुन्वा प्रणम्याटा- क्षरं मंत्रमटोत्तरशतं जाया गृह्योन प्रकारणाग्निप्रतिष्ठापनादि कृत्वा घृताभ्यनानिलयीहियवान ॐ विष्णवे नमः स्वाहनि अष्टोत्तरशतं हुन्वा मुवर्ण दद्यात् । गंधद्वामिनि गोमयमा. दाय त्रिःप्राश्योपयसत् । शाकं नीयारादि वा भक्षयेत् । सायंसं- ध्यामुपास्य विष्णुं प्रणम्याष्टाक्षरं पुनर्जन्या मिशायी भवेत् । एवं पंचस्वपि दिनेषु कुर्यात् । नत्र विशेषः । द्वितीयेहि कम- लस्थाने बिल्वपत्रानुदेशं पूजयन् । गोमयस्थाने गोमूत्रं गा- यच्या आदाय प्राश्रीयान् । तृतीयति भंगारकेण नाभि पूज- येन् । क्षीरमायायम्वत्यादाय प्राश्रीयात् । चतुर्थेहि बाणविल्य- जपाभिः स्कंधावर्चयेन् । दधिकारण इति ध्यादाय प्राभीयात् । पंचमहनि मालत्या शीर्थ पूजयेत् । प्राशनापूर्व पापपुरुषदान- पझे उक्तलक्षणां तत्प्रतिमां यमायत्यादिनामभिः पूजयेत् । ततः पुष्पपूणांजलिमादाय-यदन्यजन्मनि कृतमिह जन्मनि वा पुनः । पापं प्रशममायातु तव पादप्रसादनः । इति सं- पूज्य श्रीकृष्णप्रीत्यर्थ धमों में प्रीयतामिति वाचकायान्यस्मै या प्रतिमां दत्वा प्रामणापूजयित्वा यथाशक्ति गोहिरण्यादि ·२९६ स्मृतिकौस्तुमे तेभ्यो पचात् । ततो नीलोत्पठेत्यादिप्रकार महादेवं ध्यायेत् । ततो ग्रामणांज्यवरान्मोजयित्वा तेभ्यो यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा नतं पंचगव्यं उक्तमश्चत्वारि शुक्रमीति घृतं चादाय प्रण- बनाभिमंत्र्य प्रणवन तत्प्राशनपूर्वकं शाकमुन्यत्रभोजनं कु. यांन् । उक्तदानाभावपक्षं ब्राह्मणभोजनादि स्त्रीशक्षाणां पंचग- घ्यावानं तन्प्राशनं चामंत्रकं । जपहोमायप्रणवौ । द्वितीयादि. दिनंषु वस्त्रं गौघुनं पायसं वनकृष्णनिलसहितं पलं च सु. वर्णम्याने क्रमेण दयानि । तांबूलाभ्यंगवर्जनसत्यवचनादिनि- यमयुक्त: पंचदिनेषु भवन् । इति भीमपंचकं । अथ चतुर्दशी । कृतोपवासजागरणन तम्यामरुणोदय- ध्यापिन्यां विवशमभ्यर्च्य शैवान्भोजयिन्या पारणं कार्य । शिवरहस्य जागगदिप्रकृत्य-ततोऽरुणोदय जातं सान्या मान्या च भम्मना । समाज्य संध्यां विश्वशं समभ्यर्य यथा- विधि । मद्भक्तान्मोजयामासुण्यो बुभुजः स्वतः । इति पठि- तंन पुगकल्पन विध्युनयनान् । -ततः प्रभाने विमलं कृत्वा पूजां महाद्धनां । दंडपाणमहाधानि यस्मिन्कृतपारणाः । इति सनत्कुमारसंहितायां पारणोच्या पूर्वोपवाससूचनाच । कार्तिकवतोद्यापनांगोपवास तु परविद्धव चतुर्दशी प्राया । प्रधानभूनतसमाः परविसपूर्णमाम्यामनुष्टंयाया अनुरोधेना- गोपवासनिर्णयस्योचितत्वात् । शुक्लपक्षऽटमी चैति शास्त्राच। उधापनविधियोक्तः पा-ऊर्जशुरुचतुर्दश्यां कुर्यादुधापनं प्रती । व्रतसंपूर्णतार्थाय विष्णुप्रीत्यर्थमेव च । तुलस्या उप- रितु कुर्यान्मंडपिका शुभां । सुतोरणां चतुर्दारा पुष्पचाम- रभूषितां । हारेषु द्वारपालांध पूजयेन्मृन्मयान्पृथक । पुण्य- शीलं सुशीलं च जयं विजयमेव च । तुलस्या मूलदेश व स. बतोभद्रमेय वा । चतुर्भिवर्णकैः सम्यक सौभाग्यसमलंकृतं । तस्योपरि सपिधानं पंचरमसमन्वितं । महाफलेन संयुकं कुंभ तत्र निधापयेत् । पूजयेत्तत्र देवेशं शंबवक्रगदाधरं । कौशेय पीतवसनं युकं जलधिकन्यया । इंद्रादिलोकपालांश पूजये- मंडपे व्रती। तस्यामुपवसेनच्या शांतः प्रयतमानसः । पूज- येवदेवेशं सोषणे गुर्षनुभया । उपचारैः पोरशमि नामस्य- समन्वितः । रात्री जागरणं कुर्याद्रीतवाचादिमंगलैः । गीतं ·वृपोत्सर्गविधिः । २९७ कुवैति ये भक्या जागरे चक्रपाणिनः । जन्मांतरशतोद्भुतैरते मुकाः पापसंचयैः। नराणां जागरे विष्णोर्गीतं नृत्यं च कुर्वतां। गोसदनं व ददतां फलं सममुवाहतं । गीतनृत्यादिकं कुर्व- दर्शयन्कौतुकानि च । पुरतो वासुदेषस्य रात्रौ यो हरिजागरे । पठन्धिष्णुचरित्राणि यो रंजयति वैष्णवान् । सुखेन कुरुते वाचं स्वेच्छालापांग दर्शयन् । भाषैरेतैर्नरो यस्तु कुरुते हरि- जागरं । दिनदिने तस्य पुण्यं तीर्थकोटिसमं स्मृतं । ततस्तु पूर्णमास्यां च सपनीकान्विजोत्तमान् । विशन्मितानथैकं वा स्वशक्या वा निमंत्रयेत् । अतोदेवा इति द्वाभ्यां जुहुयात्तिल- पायसं । प्रीत्यर्थ देवदेवस्य देवानां च पृथक पृथक । दक्षिणां व यथाशक्ति प्रदद्यात्प्रणमेघ तान् । पुनर्देवं समभ्यर्च्य देवांच तुलसीं तथा । ततो गां कपिलांतत्र पूजयनिधिवनी । गुरु- तोपदेशरं वस्त्रालंकरणादिमिः । सपत्नीकं समभ्यय॑ नया सर्वान्समापयेत् । युप्मत्प्रसादाईवेश प्रसनो भव सर्वदा । च. तादस्माध यत्पापं समजन्मकृतं मया । तत्सर्व नाशमायानु स्थिरा मे चास्तु संततिः । मनोरथाश्च सफलाः संतु नित्यं तवार्चनात् । देहांते वैष्णवं स्थान प्रामुयामतिदुर्लभं । इति समाप्य तान्धिप्रान्प्रसाध च विसर्जयेत् । तामा गुरष द. पाद्रनयुक्तां तदा व्रती । ततः सुरुयुतः स्वयं भुंजीत भ- किमान् । कार्तिक चाथ तसि विधिरवंविधः स्मृतः । इति । अस्यामेव पौर्णमास्यां वृषोत्मर्गविधिर्भविष्य-का- तिक्यां तु वृपोत्सर्गो विवाहः शुभलक्षणः । कार्यः कुरुकु- लश्रेष्ठ हरेर्नीराजनं तथा । गजाश्वरथदानं च वृतधेन्वादय- स्तथा । प्रदेयाः पुण्यकृद्भिस्तु शास्ताः संकल्ल्य देवताः । इति। मात्स्य-कार्तिक्यां यो वृपोत्सर्ग कन्या नतं समाचरेत् । शैवं पदमवामोति शिवप्रतमिदं स्मृतं । इति । तत्कालांतर- विधिहेमाद्री विष्णुधर्मोत्तर-अश्वयुकशुक्लपसस्य पंच- पक्ष्यां नराधिप । कार्तिकंप्यथवा मासि वृषोत्सर्ग तु कारयेत् । प्रहणे दे महामुल्ये तथा चैवायनयं । विषुवद्वितयं चैव मृताहेबांधवस्य च । इति । तत्रैव ब्रा-मथ बैध्यां पृ. पोत्सर्गः कार्तियां वा प्रयनतः । कर्तव्यसवथ रेवत्यां विभि मुखेन ।

·२९८ स्मृतिकौस्तुमे जातिमिः । इति । तब देवीपुराणे-गोविवाहोऽथ वा कार्यों मायां वा फाल्गुनपि च । इति । मास्य-कार्तिक्यामा- श्वयुज्यां या माध्यागढयोरथापि था । फाल्गुन्यां वाथ वैश्यां वा शान्यां वा नर्थव च । वैधृती वा व्यतीपाने मन्वादिषु युगा. विपु । दिनच्छिऽसंक्रांनी क्रांतिसाम्ये तथैव च । अए- कासु व कर्तव्य इति । तत्रैव-मातापित्रोः सयाह तु विशे. पंण प्रशयन । इति । कात्यायनः । अथ वृपोत्सगों गोयन व्याल्यानः कार्तिक्यां पर्णिमाम्यां रेवत्यां पाश्वयुजस्यति । पणिमाम्यामय कर्तव्य इनि कर्कः । तेन ग्वनीयुक्ताश्विनी. पौर्णमामी प्रशम्नति लभ्यते । वृपलक्षणं हरिहरः-लो- हिनो यस्तु वर्णन मुम्मे पुच्छ च पांडुरः । वंतः खुरविषा. णाभ्यां स वृषो नील उच्यत । तथा-चरणाच मुमं पुच्छं यम्य वनानि गोपनः । लाक्षाग्ससवर्णश्चनं नीलमिति नि- दिशेन् । तथान्यत्रापि-भूमी कति लांगलं प्रलंयं स्थल- घालधिः । पुरस्तादुनतो नीलो वृषभः स प्रशस्यते । प्रसिद्धा शपोन्सर्गस्याश्वमेधसाम्यप्रतिपादिका गाथा । एएच्या पहवः पुत्रा योकोपि गयां यजेन् । यजेन वाश्वमेधेन नीलं या वृषमुन्मृजत् । इति । एतसंवादियचो हमाद्री- मंधसमं पुण्यं वृरोत्सादवान्यने । इति । तथा-वतोदरः रुष्णपृष्ठों ब्राह्मणस्य प्रशस्यने । सिग्धवर्णोऽथ रक्तध भत्रियस्य प्रशस्यने । कांचनामध बंश्यस्य कृष्णः अदम्य शस्यते । यस्य प्रागायते भंग भ्रमुम्बाभिमुझे सदा । सर्वेमय वर्णानां स व सर्वार्थसाधकः । इति । तथा-रनशंगाप्रनयनः श्वेतवों भषेधदि । शः प्रवालसरर्शनास्ति धन्यतरस्ततः । इति ।- मतसीपुष्पवर्णश्च तथा धन्यतरः स्मृतः । तं च जठरं यस्य भवेत्पृष्ठं च गोपतेः । वृषभध समुद्रः स सततं कुलवधनः । इति । कात्यायनः-पकवणे शिवणं वा वृषभं च समुन्स- जेत् । यो वा युधं छादयति यं वा यूथं च छादयेत् । रोहितो वैव स्यात्सागरुपंतः जीववत्सायाः पयस्विन्याः पुत्रो यूषेव व पस्तितमः स्यादिति । वृशोत्सर्गफलं च हेमाद्री आदि- त्यपुराण-जले प्रक्षिप्य लांगूलं तोयं बोडरते पृषः । दश. वर्षसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः । कूले समुद्रता या व - ·वृषोत्सर्गप्रयोगः। २९९ गंगे भवति मृत्तिका । मस्यभोज्यमयैः शैलैः पितरस्तेन त. पिताः । इत्यादि । नीलवृषोत्सर्गे च फलातिशय उक्तस्तत्र वा- राह-मुक्वा च नीलकंठं तु कौमुखाः समुपागमे । इस्या- दिना । महाभारनं दानधर्मेषु-नीलपंडप्रमोक्षण अमा. वास्यां तिलोदकैः । वर्गसु दीपकैव पितॄणामनृणो भवेत् । इति । नीलवृषस्य लांगलं तोयमभ्युद्धरेचदि । पष्टिवर्षसह- वाणि पितरस्नेन तर्पिता इत्यादि । अथ प्रयोगः । स चाश्वलायनशाखिभियपरिशिष्टोक्त. गन्या कार्यः । तद्यथा । अथोत्सर्गः । शलगववकार्तिक्यां पौर्णमास्यां वैशाल्यां वा रेवत्यां वाश्वयुजस्य गोर्जीवत्पुत्रायाः मुतं प्रेष्ठं स्वस्य यूथस्थाकुष्ठिनमपतमकहायनं विहायनं त्रि. हायनं वा नीलं ब, पिंगलं लोहिनं या लक्षणमप्यके कामं कृष्णमालोदिनमशाभिवन्सनर्गभिश्चतसृभिर्वा वाहियवमतीमि- रदिरापोहिष्टीयाभित्रंभिर्यामदेव्याभिध प्रांचमभिषिच्यालं. कृत्य गोष्ट चतुप्पथ याग्निमुपसमाधाय गैह्र स्थालीपाकं सर्व- दुनं दुन्या सौम्यं पायसं पाणं यावकं च पूर्णपात्रोदकन नितिन मार्जयिन्या वृषमग्निं त्रिःप्रदक्षिणं पानीयांकयिन्या कहद्रायमारुद्रायातपिरिमारुद्रायस्थिरधन्यन इति सूक्तयः तम्रो दिश उपस्थाय प्रांचं प्रागुदंचं वा यन्मतरीममेनमुन्सृज्य । नतः। पतंयुयानं परियो ददामि तनक्रीडतीश्वरथ प्रियन । मानः शामजनुग मुभागा गयस्पारण समिया मदमति । शांतापृ. थिवी ऋचा ऋषभमासमानानामिति च सूतन स यपिबति खा- दति लांगलं चोदयच्छन नेन देवानृपानिपतृन्मीणाति सम सम चोभयतः परायगनुद्धति यन्तार्थमुत्रएस्तं महतो नरका. दुनाग्यति तस्मादकादशहि प्रताय वृषमुन्मजेदाचं मासिक च इचादिति । अपरपरिशिष्टे तु कुंभांच गां वृषभमिति सु- ननोन्मर्गानंनरं रुद्रमूनर्दिशामुपस्थानमुक्त्वोनं ग्राह्मणान्मो. अयित्या निलानुदकुंभांच गां यासो हिरण्यं दक्षिणां स्वस्त्य- यनं पाचयीन । इति । अप्रत्ये शौनकोक वृपोन्सर्ग निर्दि- चल्यावकपायसान्मकहविनयभपणस्य हेमायुदाहनकालिका- पुराणोतवृषोत्सर्गनिर्देशन कर्मक्यप्रतीतः कालिकापुराणोक्त. विध्युपसंहारोपि समथैः कार्यः । यथोकं हमाद्री कालि- ·। स्मृतिको समे कापुराणे-नीलोपलदलमस्यः तांत्रिमंद्रमत्तकः । सुरू गुंग लोहितासो वृषभो नील उच्यते । वृषमं लोदितं पिंगं सुचनं वाथ मोचयेत् । चतुष्पान्सकलो धमों वृषोयं हरवा. हनः । नमुद्दिश्य स मोकव्यो विधिना येन मे शृणु । सोप- वासः शुचिः मान्या गत्वा चैव हरालयं । वितानं दीपमुखोज्य विन्यसच्छिवमूर्धनि । गध्यन शुभगंधन सपनं कारयेच्छिवं । पलेस्तु पंचविंशद्रिः सर्पिण यानो बुधः । समुहँ कपा- येस्नु मान्य कोप्णेन वारिणा । भूयोप्यभ्यंजयतन पंचगव्येन शंकरं । ततः साप्य शिवं भक्या कर्पूरागरुचंदनैः । पूजये- कुसुमैः Uष्ठः समालिप्य च चंदनः । सौवर्ण कमलं कार्य पंचशिलांगुलं । सरकं च न्यसेन्मूर्भि केसरायं सकर्णिकं । बलयुग्मं तथा श्वेतं सूक्ष्मं दद्यान्सुशोभनं । दनवार्य बोधये. दीपांस्ततः पशसंख्यया । गोप्यताम्रादिपात्रस्थनीराजनं तु कारयंत् । ततो भूनलि दचान्सविक्षु प्रयत्नतः । पूजांने पूजयविमानधौ पचाच दक्षिणां । ततो पंद्यां वितानं व चतु- रखं प्रकल्पयंत् । तत्रैवानि समाधाय श्रीधरूपयधः । स्था. लीपा व रुद्रीयं यावकं च सपायसं । तामाहुनयो दत्वा पभी गैलि ततः । रेसर्वासु काष्ठासु मंत्रण विधिपूर्वकं । साधं वत्सतर्गभिध ब्रह्मघोषण वे पुनः । अभिषिच्य वृपं तंतु विधिरन कर्मणा । रक्तपीनसितः कृष्णः पुष्पैचापि विभृपयेत् । संयुक्तं ययुग्माभ्यां हेमबहरसंभव। नाभ्यामपि संभव संयुक्त कुर्यादिति शेषः। घंटिक घंटिकाभ्यां च यासयित्वा विभृपयेत् । विकिरण ततो लाजान्जातवेदःप्रदक्षिणं । परीत्यांजलिना पुच्छं सोमेन तु धारयेत् । हराय परमेशाय पुप्पोदकयुनेन च । हस्त- मुक्षिप्य मोक्तव्यो मयादत्तमुदीरयेत्। अंघम स्फिजामधे मोच. यित्वा प्रदक्षिणं । अंकयेनु त्रिशूलेन कुंकुमेन विपश्चिता । दद्या- बंकयुनं कुंभं प्रणम्येशं च सोदकं । कर्षाध हमविन्यस्तं सपूर्ण तिलसंयुनं । तचास्य पलायुग्मेन सहावार्याय दापयत् । शिष- प्रतधरान्धिप्रान्संयतांध विशेषतः । हिरण्यवसादानेन व्रतस्था- भोज्य तोषयेत् । दीनानां दुःखितानां च भोजनं चानिवारितं। अरण्ये चत्वरे वापि गोष्ठे वा मोचयेड्वं । न गृहे मोचयेडिडा- पुष्कलं कामयन्फलं । इति । नैसिरीयैषायनोतविधिना ।

·वृषोत्सर्गविधिः । वृपोत्सर्गः कार्यः । सयथा । कार्तिश्यां पौर्णमास्यां माश्चिन्यां वैशाख्यां पा गवां मध्ये क्रियेतैकषों द्विषों वा यो वा यूथं छादयति लोहितवाया जीवषत्सायाः पुत्रो यूपेषु मुख्यतमो यो भवति तमलंकरोति गंधमाल्यादिभिर्ववैध शिवस्वरः पिशंगरूप इति द्वाभ्यां यूथमुख्याध समीपे देवयजन उल्लंख- नापमिप्रतिष्ठापनांतं कृत्वा नमस्ते रुद्रति पंचदशभिरशभिरर्थ- चैध । ततः स्विटकदादिवरदानांतं कृत्वा पिल्वपर्णेषु यो रुद्रो अनाधिति हुनशेष निधाय रुद्रं अपित्वा गोमिथुनं लाजामंत्रण त्रिः प्रदक्षिणग्नि पर्यानीयांकयिन्वा ऋचांप्राचीमिति तिलो. दकं निधाय तं वत्सतरीय पाययित्वा तृप्ता यांतु पितर इति ध्यात्वोन्सन्यतं युवानमिति गच्छंतमनुमंत्रयते । त्वां गायो वृणत राज्यायेति गवां मध्ये तिष्ठतमनुमंत्रयते मयोभृर्षात इत्यनुवाकेनाथ तासां पयसि पायसं थपयित्वा प्रामणाम्भोज- यित्वाशिषा वाचयित्वा यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वाश्वमेधफलमवा- मोतीत्याह भगवान् बौधायनः । वाजसनेयिनः कात्यायनो- कविधिना कुर्युः । मध्यंगवां मुसमिद्ध िकन्या भाज्यं सं- स्कृस्यहरतिरिति पद्जुहोति । पुषागामधेनु न इति पौष्णस्य जुहोति रुद्रान्जपिन्वकवणे तमलंकृत्य यूथे मुख्याधतस्रो व. सनर्यः तामालंकृत्यैनं युवानं परिवो दवामीत्येतयर्चा नमुन्स. जेत् । नभस्थमभिमंत्रयते मयोभूरित्यनुवाकशेषेणेति । पौ- प्णस्य थपणानुपदेशासिद्धम्योपादानमिति कर्कः । विष्णु- म्मृती--पौणचरमात्रविधानात्तत्रत्येतिकर्तव्यता अविरुवा समथैर्यजुःशाखिभिरुपसंहार्या । सा यथा हमाद्री विष्णुः । गवांमध्ये सुसमिमग्निं परिस्तीर्य पाणं चकं पयसा अपयित्वा पूषागा अन्वंतु न इह रतिरिति हुन्धा वृषभमयस्कारस्थंकयेत् एकस्मिन्पाचे चक्रेणापरस्मिन्मूलन दक्षिणवाही चक्रेण वाम- स्फिजि त्रिशूलेनेति व्यवस्थोका विष्णुस्मृनिटीकायां । अंकितं हिरण्यवर्णेति चतभिः शंनो दाति चबापयेत् । मा- तमलंकृतं मातालंकृताभिवतभिर्वत्सतरीभिः सार्धमानीय रुद्रान्पुरुषसूतं रुप्मांडीच अपेत् । पितावत्सेति वृषस्य दलि- पकर्षे पठेदव-वृषो हि भगवान्धर्मधातुःपादः प्रकीर्तितः । १ यहोति ।

·स्मृतिकौस्तुभे वृणामि तमहं भक्या स में रक्षतु सर्वतः । एतंयुवानं । माहाम्महि प्रजया मा तनूभिमारधाम द्विपत सोमराजन् ।- वृष यन्सतर्गयुक्तमशान्यां कारयदिशि । होनुर्वस्त्रयुगं दद्यात्सु- वर्ण कांस्यमय च । अयस्काराय दातव्यं वननं मनसेप्सितं । भोजनं यासपिकं ब्राह्मणांश्चात्र भोजयत् । उन्पृष्टी वृषभो यम्मिम्पियत्यथ जलाशय । जलाशयं तन्सकलं पितॄस्तस्योपति- एति । भंगणाल्लिखते भूमि यत्र वचन तर्पितः । पितृणामन्त्र- पानादि प्रभृतमुपनिष्टनं । इति । पिनावसतिमंत्रः काठक- । शाखाम्थः । भाभट्टचरणानि मानांनरसंहितामनुमन्य पदार्थांन्वदामः। प्रागंव मुमुह रुद्राय महादेवाय जुष्टी वधस्वनि शिरस्त आ. पुच्छाहियवमाभिर्गद्भवृष प्रोक्ष्य वर्धय द्यावन्सदंनो भवति संचनसमधा पा । ततो ग्रामादहिः प्राच्यामुदीच्यां वा दिशी- एवं ध्वजादियुत पोडशस्तंभं मंडपं छायामात्र या कृत्वा तदै- शानदंशेऽएहस्तां चतुहस्तां वा यदि कन्या छहन सद्यो वा पितृणामुद्धारकामनया फलांतरकामनया वा संकलय गणप- तिकुलदेवतापूजनं स्वस्तिवाचनं च कृन्या मातृकापूजनसमये वलगततंदुलपुंजपु गणपनि स्थापयामि गोरी स्थापयामी- त्यवं प्रणवादिनामभिः कुलदेवतांनानां गंडशानामय स्थाप- नादिपूजांतं कृन्या । ततो वृद्धिश्राद्धमाचार्यवग्णं च । मंडपपक्ष तहवताप्रनिष्टापनं । अत्र प्रहमख ः कृतारुनः । पूर्वदिन वृषस्य यत्सतगणां चतरणां योरंकस्या वा मांगलिकमानं । प्रा. प्रणभोजनं कृत्वा स्वयं हविष्यं भुंजीत । उपवासं वा कुर्यात् । ततः श्वोभून शिवालयं गन्या संकल्पपूर्वक दीपादोधनविना. नबंधनादिदक्षिणादानांतं कालिकापुराणोक्तं शिवाराधनं कृत्वा चतुहस्तविनानाच्छादितायां वंद्यां स्थंडिलं विधाय वृषान्स- गांगभूनं होमं करिष्य इति संकल्ल्यावरनामाग्निस्थापनांतं स्वगृह्योतविधिना स्वयमाचार्यो वा कुयात् । ततोमरेशान्यां पंच गोमातरः पूज्याः । ॐ नंद* सुमनसं * मुभद्रां ॐ सुशीलां । * सुरभि । तद्ग्रं महीचारित्यादिविधिना स्था- पित पंचरवान्वित कलशे ताम्रादिमयपूर्णपात्र कृताग्न्युता. रगहमरुप्रतिमायां रोद्रमंत्रेणावाहनादिभी रद्धं संपूज्य त- ·वृषोत्सर्गविधिः । ३०३ कलशम्य रुद्रानुमंत्रणार्थ ऋत्विज योजयेत् । ततः सबसत. गैकं वृष प्रां प्रीहियवमतीभिरदिभिषिचेन् । आपोहिष्ठेतिन- वर्वन्य मुक्तम्यांवरीपः सिंधुदीप आपो गायत्री पंचमीवर्थमाना मममीप्रनिष्ठा अंत्येई अनुटभी वृषवन्सनर्यभिषेके विनियोगः । कयानचित्र इनि मिणां गानमो वामदेव इंदो गायत्री। अभीषुण पति पादनिन वृषवन्मतः । ततो यमगंधाक्षत. माल्यग्लंकृत्यान्वाधानं । चक्षुपीआयनेत्यंत गई चम्णा सोम पायमन ई यावनति गौनकमनं । परिशिष्टमत रु. द्रमिन्यम्यस्थाने हरमित्यादि १२ नामनिर्देशः कार्य: द्रमित्यम्यस्थाने पूरणमिति विशेषः । भरणम्बिटकतमि- त्यादि गलगवनि कृनवांश्च यन्नं ब्रह्माणमुपविशेन् । निर्याणे रुद्राय वाजुष्टं नियंपामीत्यवं हविषयम्य ममंत्री निर्वार- स्नथा प्रोक्षणं । पूर्वपशिष्टमनं गैद्रम्य तृष्णी निर्यागप्रोक्षणं । आज्यभागांन* मद्रायम्बाहा मोमायम्वाहा द्वायम्वाहेति हवित्रयम्यावदानधर्मण होमः शौनकमनं । परिशिष्टमनं उप- लग्णानंतरं मयं च अवदानधर्मणादायाभिघार्य हगय मृ. डाय बाय भवाय महादंबाय उपाय भीमाय पशुपतये ग. द्वाय शंकगय शिानाय म्याति उग्रायन्यादि पानामभिर. व वा स्वायम्बाहेति वा जुहुयान । नतीवदानधमंण मामाय- म्वाहेति पायम दुन्या । तथैव पुष्णम्याति यायकं हुत्या । चनमा दिक्षु चननः कुशमना निधाय नाम हविशेषण बलिं हंगन् । यास्न रुद्र पृर्वम्यां दिनि सेनास्ताभ्य पनन्नमस्त अम्नु मामा हिंारिति । दक्षिणम्यां प्रतीच्यामिन्येवमादिशेन् । दर्भस्तंभणश्च प्रथिन: कटः मना । नतो हयियशेषणेय म्बिएकदन्नुपहरणं । पूर्णपात्रनिनयनांत निनीतादिः म्यम्य वृ. पम्य च मार्जनं संस्थाजपनापन्थानं । अम्मिन्काल वा वृपा- भिषेकः । ततः मुवासिनीभिः कृतनीराजनं वृष वंदेम्नतिः प्रादक्षिण्यन नीत्या प्रामुग्वं वृष म्वयमुद अम्बो मधुपण यथागृह्यं पूज्य गंधन रकपातमिनकृष्णपुर्णयामोभ्यां हेमव- हयाभ्यां घंटिकाभ्यामन्यश्च विविधपणेग्लंकृत्य छत्रापान- कांग्यभाजनादि यथाशक्ति समयं हरिद्राकुंकुमादिना सं- पृज्यांकनायें दक्षिण ऊग वामे च चिहं कृत्वा वृष न्यासं कु.

·३०४ स्मृतिकौम्नुमे यांन् । पन्वेनि मूर्ध्नि । इमारुद्रायति दक्षिणचिके । नमस्ते रुद्र इति वामनिर । सहस्राणीति ललाट । विभ्राडिति ध्यं. बमिति नत्रयोः । मानस्लोक इति नासिकायां । अवतन्यति मुने । नीलग्रीवनि कंठे । मर्माणि न इनि बाहुमध्यनः । स- मिधाग्निमिति बाहोः । नमो वः किग्किभ्य इनिदि। हिरण्य- गर्म नि नामी । मीदुएमति कठ्यां । मानोमहांतमिन्यूर्योः । उदुन्यमिति जंघयोः । इमारुद्राय इति जान्योः । रोहणमिति गुदे । वृष्णस्न रनि लिंगे । वृषभमा पनि पुच्छ । विषादृष्यति बुगेषु । एवं न्यास कृत्याः पश्चिमभागे दिममीपे स्वगृहो. तविधिना वृक्षाय यन्मनगदानं कन्यादानयन्कुर्यात् । तद्यथा। देशकालौ स्मृत्वा मम मर्यपूर्वजानां निरतिशयसानंदग्रह्मलो- कमाध्य) सदस्वरूपिणं वृपाय यसतर्गदानं करिष्य इति सं. कलय वन्सतर्यस्नाग्यंतु पुण्यंयर्धनामिति वृगग्व॒र जलसेचना- दिकं कार्य । नतो मम समस्तत्यादि रुद्रमपिणं वृषाय यथा- शनयलंकृता यमतर्गम्तुभ्यमहं संप्रद । अनेन वन्सतरी- दानेन वृषस्यरूपी धीग्दः प्रीयनामिन्युश्वास्य नीलोशाहस्य प्रतिष्ठासिध्यर्थ इदं हिरण्यं दक्षिणायन मंप्रदद इति मुवर्ण- परिमिनं न्यूनं वा हिरण्यं दद्यान् । नतो रुद्रकलशोदकन वृपयन्सतर्गणामभिषकः । अपोहिष्ठतिनवः ९ । समुद्रज्येष्टाः ४। इसमे गंगे २ । कयानः ३। महम्राभं शनधारमृपिभिः प. वमानं कृतं । तन न्यामभिषिचामि पायमान्यः पुनंतु ते । भगं ते वरुणो गजा भगं मूर्यो गृहस्पतिः । भगमिंद्रश्च वायुध भगं समर्पयो ददुः । यच केशेषु दीर्भाग्यं सीमन यण मुर्धनि । ल. लाटे कर्णयोग्णोगपस्तद भंतु सर्वदा । मुगस्या । सिदये। एवमभिषिच्य वृपकणे जपेत् । धर्मस्वं वृषमपण गवामानंद- कारकः । अष्टमूर्नेरधिष्ठानमतः पाहि सनातन । ततः *ती. क्ष्णयुगाय विद्महे घदपादाय धीमहि । तनो वृपः प्रचोदयात् । इति पुष्पैः संपूज्यानया गायत्र्या ऋषभमासमानानामिति च वृषं संप्रार्थयेत् । ततो गाध-गावो ममाग्रतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे हदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहं । पंख गावः समुत्पमा मध्यमाने महोश्यौ । तासां मध्य तु या नंदा तस्यै धेन्वै नमोनमः । या लक्ष्मीः सर्वदेवानां या च देवेवव.

·वृषोत्सर्गविधिः । ३०५ स्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु । अयं हि यो मया दत्तः सर्वासां पतिरुत्तमः । तुभ्यं बंता मया दताः पत्न्यः सर्वा मनोरमाः । इति । ततो वृषान्वारग्ध आचार्यो लाजादिना विवाहहामं कुर्यात् । ततोऽः पूर्वत उदयुम्नवृष- पुच्छं यत्सतरीपुच्छस्तानपात्र मेलयित्वा यवतिलमिश्रोदक- देवर्षिपितृतर्पणं कार्य यजमानेन । देशकालो संकाय दुर्ग- तिगतानां पितॄणामुद्धारार्थ आत्मनः संतानाषिच्छंदाय वृपव- सतरीपुच्छेषु नपणं करिष्ये इति संकल्प्य निस्यपितृतर्पणक्ष- वर्षिपितृतर्पणं कृत्वा वाराहब्रह्मांडपुराणमंत्रैस्तपर्ण कुर्यात् ।- ब्राह्माया देवताः सर्वा ऋषयो मुनयस्तथा । भसुरा यातुधा- नाच मातरभंडिकास्तथा । विश्पाला लोकपालाभ प्रहदेवाधि- देयताः । ते सर्वे तृप्तिमायांतु नीलपुच्छे मुतर्पिताः । विश्वदे. वास्तथादिस्याः साध्याशेष मरणाः । क्षेत्रपीठोपपीठानि नदा नयश्च सागराः । पानाले नागपच्या नागाधव सपर्यताः । पिशाचा गुपकाः प्रना गंधर्वा गणराक्षसाः । पृथिव्यापश्च ते. जम वायुराकाशमेव च । दिवि भुव्यंतरिक्षे च ये च पाताल- वासिनः । शिवः शिवा तथा विष्णुः सिरिलक्ष्मीः सरस्वती। तपोधनाम भगवान व्यक्तः परमेश्वरः । क्षेत्रौषधिलता वृक्षा वनस्पत्यधिदेवताः । कपिलः शेषनाग नक्षकोऽनंत एव च । अन्ये जलचरा जीवा असंख्यातास्त्यनेकशः । चतुर्दश यमाचैव ये चान्य यमकिंकराः । सर्वेऽपि यक्षराजानः पक्षिणः पशव- स्तथा । स्वंदजोद्भिदजा जीवाांडजाच जरायुजाः । अन्येपि बनीवा ये दिया निशि विहारिणः । अजा गोहिपारूपा ये चान्ये पशवस्तथा । शांनिदाः शुभदास्ते स्युनीरेणानेन तर्पिताः। आब्रह्मस्तंवपयतं ये चान्ये गोत्रिणस्तथा । तं सर्वे तृमिमायांतु नीलपुच्छ सुतर्पिताः । सर्पव्याघ्रहता येच रंगिदंष्ट्रयनिला- दिभिः । भपुत्रा अक्रिया ये च भदाना धर्मवर्जिताः । आम- गर्भमृता ये च शत्रघातमृताच ये । संस्काररहिता ये च रौ- रवादिषु गामिनः । मानवस्तरपर्यतं देवर्षिपितृमानवाः । - प्यंतु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः । अतीतकुलकोटीनां सातदीपनिवासिनां । मानमभुवनालोकादिदमस्तु तिलोदकं । पितृवं मृदा ये र मातृवंशे तथैव च । गुरुशरपंधूनां ये ·३०६ म्मृतिकोम्नुभ चान्य यांधवाः स्मृताः । य में कुल, लुपिंडाः पुत्रदारविव- जिनाः । क्रियालापगता य च जात्यंधाः पंगवस्तथा । विरूपा आमगाश्च नानानानाः कुलं. मम । ते पियंतु मया दत्तं वृर. पुच्छे निलोदकाय यांधया बांधवा वा यन्यजन्मनि बांधवाः। ने म तमिमायांतु वृषपुच्छनिलादकः। वृक्षन्यं च गनाः कंचि- नृणगुल्मन्टनाम्यिनाः । यातनाम च घांगमु जातीषु विवि- बासु च । नरकंषु च योग्पु पनिता य म्वकर्मणा । देवन्वं मानुपन्यं च नियंपन्यं वा गनाश्च या मिकीटपतंगवं गता ये व स्वक.मभिः । संगमुद्धरणाथांय जलमनहदाम्यहं । आब्रह्म- स्नवपयनं जगनप्यनु० ॥ अथ यजमानः पुत्र कामधनदा दंश- कालमंकानन पूर्वकं पुत्रकामा वृपपुच्छ मानमहं करिष्य इनि मंकल्पं कुर्यात् । नतः पगिहनाहनवासमा प्रायम्खा दंपनी चम्पाट उपयशयिया नयांकरि मनधान्यफलान्विनवंश- पात्र पुच्छान्य कारनानि पुरुषांनगण धायिन्यांदमुम्न आ- वायां यशपात्रोदकन दंगनी अभिपिनन ममुद्रव्यष्टा इत्यादि- निवारणेच मंत्रः। नना वनांतगणि परिधाय बंद्यां वृषदक्षि- पर पायमादिसंभवदयण प्राचीनावानी दक्षिणामुग्यः सव्यं जान्याच्य यजमानः पित्रादानुहिश्य धाद्ध पूर्वक पिंडदानं न. मात्र या कुर्यात् । मात्रादियां मातामहादिभ्यश्च पृथग्दद्या- दिति कचित् । नत्र संकल्पः । एवं गुणविशेषण मपितृणां ब्रह्मलोकप्रायथं प्रान्मनश्च संतानाविच्छदार्थ वृपयुग सथाद्धं पिडदानं करिष्य इति महालयवद काहिदवनाशनापि रुन्या पांगणमंत्रः पिंडदानं कुर्यात् । पितृवंश मृना ये च मातृयज्ञ तथैव च । गुरुभ्यागुग्बंधूनां ये चान्य यांधवाः स्मृताः । यं में कुल टुपिडाः पुत्रदाविर्वाजताः । क्रियालोपगताधव जात्यंधाः पंगवस्तथा । विमा आमगांधातामाताः कुले मम । बुग्दसन पिंडन तृप्ता यांतु गति च तं । वृक्षयोनिगता य व नियंग्यानिगताभ य । पंगुन्वं च गताय वै य च मूकत्वमा. गताः । आम्रह्मणी यं मम वंशजाता मानुस्तथा वंशमवा म- दीयाः । वंशय ये मम दासभूता भृत्यास्तथैवाश्रितसंवकाम। मित्राणि सख्यः पशवश्च वृक्षा राव स्पृटाच कृतोपकाराः। जन्मांतरं यं मम संगताभ तेभ्यः स्वधापिंडमहं ददामि । । - ·वृपोत्सर्गविधिः । । । अजातदंता ये कविये न गर्भ प्रगडिताः । तंगमुग्णाधीय इमं पिंडं । धुवांश्च य कविन्नामगोत्रविजिनाः । स्वगोत्र परगोत्र वा नभ्यः पिडं । उहंधननृता ये च विषशस्त्रहताश ये। भंगिभिष्ििभयापि नेभ्यः पिडं । अग्निदार मता ये व सिंहव्यामृताच ! प्रान्मापघातिनी ये व नभ्यः पिट। अग्निदग्धाश्च ये कविनाग्निदग्धाम्नथा पं । विचारहना ये च न्यः पिदं ददाम्यहं । गैरव नांधनामिनं कालमा नये गताः । नंगमुः पिंड। अमिपत्रवन घोरे कुंभापार चय गताः । तंगमु । अनेकयातनासंस्था मृताः प्रतं ये गताः । नेपामुद्धरणाीयः । असंग्ययातनासंस्था य नीता यमकिंगः। नंगमुः । पशुयोनिगता ये च पक्षिीटमर्गरमपाः । अथवा वृक्षयोनिस्थानभ्यः पिंडं । जन्यमग्णेयं च शुनइभ्यामपि ये मृताः । भूतप्रेतपिशाचा या तभ्यः गिडं । दिव्यंतरिक्ष- मिस्थाः पितग बांधवादयः । न म वृमिमायांतु पिंडना- नन मर्वदा । जात्यंतरमहस्राणि भ्रमंत बन कर्मणा । मा- नुष्यं दुर्लभ यां तभ्यः पिई। ये चितमपण वर्तत पि- नगं मम । ने संयं तृप्रिमायांतु पिंडनानन सर्वदा । एवं पिं- उदानं या म्यगृहांतविधिना पिंडदान ममाप्य वृपयुग पिंडदानं पूर्णमाम्यति ब्राह्मणान्प्रति व्रयात् । तं च संपूर्णम- स्थिति प्रतित्रयुः । पिडोडारणांने जानबदमः प्रादक्षिण्यन परिग्ना लाजाधिकाय वृपयामनगः प्रादक्षिणयनानः पूर्वतो नीवा पदक्षिणऊग त्रिशुलन वाम चक्रण चांयिन्यालंकृतं प्रांचमुन्मजन् । देशकाली मंकीय पितृणामुद्धारणपूर्वकं ब्रह्म- लोकावाय म्बसंतानाविच्छंदाय वृषमुन्मजामानि संकल्प- पूर्वमुन्मदिति कंचित् । सहमपुप्पादकनांजलिना वृषपुच्छं धायित्वा हगय परमशायर मया दत्ता नमति जलप्रक्षेपपूर्वक हस्तमुक्षियांवदन् । हरायत्यादिद्वादशनामीचारणपूर्वकं वा। बजतः पृष्ठं हस्नं दन्या मंत्री वदत् । ॐ एतं युवानं परि यो ददामि तन कीटनाश्चग्य प्रियण । मान शामजनुषा सुभागा रायस्पोरण समिग मदम । -शांना पृथिवी. सर्वतः ॐ शांतिः शांतिः शांतिः । सर्वतांग्रजम्वन्युक्न्या ऋषभमासमा- । - १९धया नृपया मृताः।

·स्मृतिकोम्नुमे नानामिनि मूर्तनोपनिष्ठत । अभ्य मुनम्य ऋषभ ऋषभोऽनु. पुए अस्या महापंनिः ऋषभोपस्थाने विनियोगः । ततः कद्रु- द्वानि मनाम्य चौरः कण्वो रुद्रो गायत्री जपे विनियोगः । जपान प्रांचं कन्या गोभिः सह जलं पिय तृणानि भक्षय श्रेष्ठं यूथं पर्यटेनि वंदन । अथ दक्षिणाभिमुम्ब कृत्वा । हमारुद्रा यति मूकम्य कुन्मो नदी जगती अंत्यं त्रिष्टुभी अपविः । ॐ इमान्द्राय नवम० इति जपांत गोभिः संहत्यादिपूर्ववत् । ततः प्रत्ययुम्नं कन्या आनंपितरिति मूनस्य गृत्समदो रुद्रक्षिप् । अपवि० । आने पिता इति मूनजपांत गोभिः सहेस्यादिपूर्व- यन् । अथोदभुखं कन्या इमारुद्राय स्थिरधन्वन इति मुक्तस्य वसिष्टो रुद्रो जगती । अंत्या त्रिएप जपविः । ॐ इमारुद्राय स्थिरधन्वन इति सूतजपांन गोभिः सहेत्यादिपूर्ववत् । इति शानकमनं । परिशिष्टमतं तु वृषण विरग्निप्रदक्षिणां का- यित्योक्तरीत्या स्वत्वत्यागं विधाय कद्रायेमारुद्रायातेपित- रिमारुद्रास्थिति सूनश्चतम्रो दिश उपस्थायनं युवानं शां- नति मंत्राभ्यां ऋषभमनि मूतन च वन्सनर्गभिः सह वृष प्रांच प्रागुदंचं वोन्यजेत् इति विशेषः । नतो गच्छनि वृषऽनु- गच्छन्स्तुवीन । वृषणे हि भगवान्धमा मुक्तयों वन्सिका इमाः । मारूप्यं चैव सायुज्यं सानिध्यं च सलोकताम् । इमाः सरूपाः पन्यस्तु चनम्रस्तय गोपनं । कल्पिताः क्रीडनार्थ च त्वया मा बजंन्यिमाः । धर्मोसि त्वं चतुष्पादः स्मृतो वसतरी- मिन्यमाः । चतुर्णा पोषणार्थाय मयोत्स्टास्त्वया सह । देव- नानां पितृणां च मनुष्याणां च योगतः । भूनानां तृप्रिजनना- स्त्वया सार्थ प्रजंत्विमाः । नमो ब्रह्मण्यदेवाय भूतपिपितपो- पक । त्वयि मुक्तेऽसया लोका मम संतु निगमयाः । वृषणे हि भगवान्धर्मवतुप्पादः प्रकीर्तितः । वृणोमि तमहं भन्या स मां रक्षतु सर्वतः । धर्मतस्तव संभूतिः स्वाहा त्वं च विभा- बसोः । वृषरूपेण या देवी सर्वकामप्रदा भव । अदिनिर्देवमा- तस्त्वं वेदमाता तयेश्वरी। धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपो. हतु । गावो मे अग्रतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः। गावो मेदये संतु गषां मध्ये बसाम्यया लक्ष्मीः सर्वदेवानां या च देवे- प्ववस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी ममः। पंचगावः समुत्पना । ।

·वृपोत्सर्गविधिः। ३०९ । मध्यमाने महोदधौ । तासां मध्ये तु या नंदा तस्यै देव्यै नमो- नमः । धर्म देहि यशो देहि पुत्रान्देहि सुसंपदः । एकोत्तरशतं वैव कुलानां तारयस्व मे । रुद्रमाता मया दत्ता पल्यस्तष वृषोत्तम । पितॄणां तारणार्थाय पर्यटस्व महीमिमां । बुराप्र- क्षेपणैः सर्वे मम पापं व्यपोहतु । पितरस्तृप्तिमायांतु खुराप्र- जलसीकरैः । ये त्वां हिंसंति पाप्मानो नरकं यांनु तेऽक्षयं । ये त्वां रशंति धर्मिष्ठाः स्वर्गे ते निवसंतु वे । तव दर्पकतो. चार्टनंदीकलविहारणैः । अक्षयाः संतु मे लोकाः पूर्वजानां नु सौरभ । धनं संतानमारोग्यं बांधवानां विशोकता । ततः प्रदक्षिणीकृत्य वृष तमतिवाहयेत् । तत्र मंत्राः । धारणा धर्म इत्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः । चर त्वं धर्मरूपेण वृष वत्स. तरीयुतः । धर्मस्त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुग । तयोत्सर्ग- प्रभावेण मामुद्धर महार्णवात् । एवं नमस्कृत्य मंत्रवाधघोषेण सीमांतं नीन्या दक्षिणस्कंधन प्रेरयन्यिजेत् । वृषवत्सनरीणां सर्वमलंकाराघाचार्यों गृशीयात् । सच न याहो गावच न दोहाः । न वाहोऽसौ नच क्षीरं पातव्यं कनचिट्ठयां। इति वचनात् । तत आगत्य चरणक्षालनं आचमनादि विधाय स्थापितदेवतानामुत्तरपूजां विधाय उत्तिष्ठति मंत्रेण यांतु देवगणा इति विमृज्य देवप्रतिमामाचार्याय दद्यान् । रुद्रकलशः सोपस्करी रुद्रजापकाय दयः । ततो रुद्रस्थालीपाकवीदिसं. बंधिनुषफलीकरणमग्नौ प्रहत्य प्रायश्चित्तादिहोमशेष समाप- येत् । केचिस्विष्टकदवेच्छंति। ततोंकनक सोदकुंभ हिरण्यं यथाशक्ति दत्त्यास्य वृपोन्सर्गकर्मणः परिपूर्णतासिध्यर्थ शतं शिव- बतधगन्याह्मणान्यथोपपनेनामेन भोजयिप्य इति संकल्पयन् । एतदशनी पंचाशत्तदशक्ती पंचविंशति यथाशनि वनि वृद्धाः। शांग्वायनभाच्य कौम-कुर्यालशादिमोज्यं नु एकादश शतानि वा । अथवा नु शतं भोज्यं दद्यादनमवारितं । उन्मृष्ट वृषभ दघाचतुर्दशपदानि च । शय्यां सोपस्कगं दद्यादद्यादानानि वै दश । चतुर्दश तथा विप्राः सभार्या वेदपारगाः । उमाम- हेश्वरप्रीत्य परिधाः स्वशक्तिनः । भुवं सस्यवतीं दद्यादृष- लांगलसंयुतां । दद्याच सप्तधान्यानि कपिलां गां सवत्सकां। आचार्य पूजयेथैव सपनीकं विचक्षणः । इति । ततोस वृषो. ।

·म्मृतिकौम्नुमे सर्गम्य प्रतिष्ठाफलसियर्थ आचार्यपूजनं करिये इति संकल्ल्य यथाशनि वनालंकारचंदनमाल्यादिभिगचार्यमभ्यय॑ तिला- नुदकुंम कपर्धपरिमितं हेमं वृषयोजनार्थ यूपं बलयुग्मं च दघान् । नतो यथाशक्ति ग्रह्मण दक्षिणां दत्वा नानागोत्रभ्यश्च भृयमी दक्षिणां दन्या सहिरण्याज्यकांग्यपात्रे-आज्यं तेजः समुहिएमाज्यं पापहरं म्मृतं । आज्यं मुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः । इत्यवलोक्य ब्राह्मणाय प्रतिपाच न्यूना- निरिक्तं पूर्णमन्विति प्रार्थयन । पूर्णम्विति ब्राह्मणाः प्रति- प्रयुः । इदानी कलशोदकनाभिक इति केचिन् । ब्राह्मणाशिष आदाय मर्याणि ६ वा अन्य स्म्य नामधयानि सर्वाः सेनाः मर्याण्युच्छ्यणानीति विचित्य शंतातीयं जपन गृहान गवा संकल्पिनमालणान्मोजयिन्या यथाशनि हिरण्यवादानेन नाम्नोपयंन । स्वस्नि भयंनो युवंन्धियुक्त्रा ने स्थम्तीति युः । महिने दीनदुःविनानामनिवाग्निभोजनं दयं । नत ईश्वग- पणं कृन्षा यंधुभिः सह भुंजीत । इति आश्वलायनवृपोन्स. गंप्रयोगः । बौधायनांतप्रयांग वृपयन्मनभिम्निदोदकपानसमये पितृतनिध्यानविधानात्र पृथक तर्पणं । गोमिथुनविधानादृक्षिणां. नरनिवृतिः । प्रयोगारंभापूर्वमेव वमतगणां दोहनं । अंने नदीयपयमि ग्राह्मणभोजनार्थ पायमश्रणविधानान् । शर्ष यथामत्रं पांगणांगोपसंहारण कार्य । इति निर्गयप्रयोगः । अध कानीयः । मातृपूजापूर्वमाभ्युदयिकं कृत्वा गोप्टे गांमध्ये वा पंचभूमंस्कागकन्या आयग्मध्यस्थापनं कार्य।- गोष्टाभावे गवांमध्ये तदभाष नदीनटे । अग्निमंनिधावुपविश्ये- वरप्रीतये वृपोन्मर्गमहं करिष्य इति मंकल्प्य । विशेषः का- रिकायां...- अकालमवणं कुंभमश्चन्यदलसंयुनं । गंधोदकयुतं बारेः म्यापयिन्वंशगोचर । स्मद्वैकल्पितानृतं पार्णमाम्यां वृषो- सजि । ब्रह्मणो गमनादींश्च पूर्णपात्रवरांनकान । प्रणयनकाले क्षीरजलयोः प्रणयनं नंडुलानंतरं पाणपिष्टचगे: मिद्धस्यासा- दनं । प्रणीतपयसि पायमधपणं । पर्युक्षणांने मुसमिद्धेना पडाज्याहुनीजुहोति । इहरतिः स्वाहा । इहरमध्वं स्वाहा । हधृतिः स्थाहा । इहस्वधृतिः स्वाहा । उपसज धरुणं माने ।

·वृमोत्सर्गः कातीयः । धरणो मातरं धयन्स्वाहा । रायस्पोपमलासुदीधरत्स्वाहेति । सर्वत्रदममय इति त्यागः । ततः आघाराज्यभागांत पायसेन नवाहुनीजुहुयात् । अग्नयेस्वाहा ! रुद्रायः २ अपउपस्पृश्य । शर्वाय: ३ पशुपतयः ४ उपाय. ५ शनये. ६ भवाय. ७ महादेवाय. ८ शिानाय ९ यथादेवनं त्यागः । पूर्णगा इत्या- दिना सनोनुन इत्यंतन मंत्रण स्वाहायुतन पिएचरोरेका- हुतिः । इदं पूष्णे । पायसपोणाभ्यां स्विष्टकृत हुत्वा । व्या- इत्यादिहोमसंम्रवप्राशनांते पूर्णपात्रवरयोगन्यतरं ब्रह्मणे द. क्षिणां दद्यात् । ततो विशेषः कारिकायां-घटेन सापये- तन वृष वन्सतर्गयुनं । जव सघटे रुद्राननरुत्तरतः स्थितः। ग्दाध्यायं जपकर्ण दक्षिणे वृषभस्य तु । अलंकृत्य वृष पुष्प- माल्यार्वाससापि न । घंटिकानूपुगद्यैश्च मुवर्णतिलकन नु । बभीयाकंकणान्यादी प्रीवां मूत्रण ययेन् । यूथे मुख्याध- तम्रो या अलंकन्येवमय नाः । ततस्तर्पणपिंडदानादः पौगण- म्योपसंहार पूर्व नर्पणादिकार्य ननो बन्सतर्गमध्य वृक्ष प्रांचं इन्वा एतं युवानमिति मंत्रपाठ इति वासुदेवः । चन्मत- गणां कर्ण पठिन्वा सोदकं वृषपुच्छमादाय बन्सनरीगदिश्यो- सूदिति कारिकायां । नतचनाभ्यो वन्सनरीभ्य पतं वृत. ममलंत संप्रदद नमम । वसनगम्यम्पी परमेश्वरः प्रीयता- मिति मंत्रांत वदत् । नतो विशेषः कारिकायां-पाणियां संहिताभ्यां तु गवांमध्ये स्थितं वृष । मयोभृरित्यनुयाकेन शे- पणैवाभिमंत्रयेत् । अनुवाकऽवधिः कर्ण मूर्यस्थाहांतको भ- वत् । ततोऽम्य दक्षिण भागे त्रिशूलाकृतिमालिखेत् । वामभागे नथा चक्रं. प्रतमनायसन नु । विपरीतं नु शलम्य विप्रयनक्षत्र- वैश्ययोः । प्रदक्षिणं परिभ्राम्य प्रागुदीच्यां समुन्मजन् । वृष वन्सनरीयुक्तं ततस्तमनुमंत्रयेत् । धर्मोसि त्वं चतुष्पादधनत्रः स्ने प्रियाः शुभाः । एता हि योषणा तुभ्यं मयोन्मशास्वया सह । धर्मस्यं वृषरूपण जगदानंदकारकः । अष्टमूर्तरधिष्टान. मतः पाहिसनातन । त्वयि मुक्तक्षया लोका मम संतु निरा. मयाः । ततः। मातृपक्षाच य केविचे चान्ये पितृपक्षमाः। गुरु. शुरबंधूनां ये चान्ये पिंडवर्जिताः । पोत्सर्गण ते सर्व ल. भंतां गतिमुचमां । बचादनन मंत्रण तिलपुच्छयुतं जलं । पि.

·। . ३१२ स्मृतिकौस्तुमे नभ्यस समासन ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणां । वृयोत्सर्गनिमित्तं हि त्रिप्रभृतिद्धिजभोजनं । इति । वृषवन्सतरीषु न कस्यापि औ- पादानिकस्वन्यांगीकार उचित इति हरिहरः । इति का- तीयवृपोन्सर्गः । एवमेव शांग्वायनानां विशेषस्तदीयसूत्रोक्तो लिख्यते । निम्र आहुनयः । हरति ध्वस्वाहा । हति० उपमुजं. गय० गत्म्या० । ननः पूषागा इत्यनेन चरोरेका चतुरवत्ता- दुनिः । ननो रुद्रकलशं जपः तद्विधिमूत्र पाठद्वयं । रुदान जपिन्वेति समिति वा । प्रथमपाठे कद्रायेति पूर्वोक्तानि मूक्तानि त्र्यंबकमिन्यां पाठः । द्वितीयाट रुद्रपरिशिष्टोक्तो सहजपः । अग्निमीट. यन. महशी अहंमदभिः । ननमंहः० आशुःशिशानो विभ्राइवृहन्पि० कठ्ठद्रायः इमा- रद्रायः आतंपितः इमारुद्रायम्थिर० सोमारुद्राधारयथा. जगबोध. नमोमहन्द्रयः रुद्राणामेति. प्रवःपांतं. आवो गजानं० कदिाण्यामु० सःशुचिषत् कथामहरुद्रिया. त. मुहियः भुषनभ्यपितरं रथीतमं कपर्दिनं. रुदम्यये. अ- मरुद्रा० प्रवाछारिरिवं. त्र्यंबकमिति । एवं विहिनम्य रुद्रज- पम्याचंतयोर्जपः प्रणवव्याहत्यादेः कार्यः । यथोकमृग्वि- धान- ओंकाराचाम्नु ता जन्या सावित्री च नदिन्यत्रं । आ- पोहिष्ठति मृतं च गुरवत्योघमर्षणं । शंवत्यः स्वस्तिमत्यच पावमान्यस्तथैव च । सर्वत्रतत्प्रयोक्कय्यमादायते च कर्मणां । इति । ता व्याहतीः । सूर्चः शुद्धवस्य... एतोनु० ३ अघ. अन० शंवत्यः शन्नः ३४ स्वस्तिमत्यः स्वस्तिनो ७ पाव- मान्यः स्वादिष्ठया०१० एवं अपांत वारलिंगमंत्रैर्वृषमभिषिच्यः पुरुषसूकन्यासं कन्या कुंकुमेन ललाटे अर्धचंद्राकृतिं कृत्वा वृणे हि भगवानिति अपित्वा कर्पूगदिगंधवृषमुपलिप्य ती- णभंगायति धर्मस्वमिति व प्रार्य घंटाचामरादिभिवृषमलं- कृत्य पूर्वविधिना तर्पणपिंडदाने कृत्वैतं युवानं० माश्वमात्रज- नु संविदेमेति प्रांचमुन्यजेत् वत्सतरीमध्यस्थ वृष मयोभू. रित्यनुषाकशेषणानुमंध्य सर्वगृहस्थगोपयसि पायसं अपयित्वा ब्राह्मणान्भोजयेत् पूर्वोकान्यतरसंख्यया । पाधवमनंतन वृपोत्सर्गो न्यम्प्ययं । ममुना मुदमायातु सोमः श्रीवृषवाहनः। ।

·लक्षप्रदक्षिणावतम् । अत्रैव नीलवृषदानं नाले-नीलं च वृषभं रचातु वन्सतरीयुतं । सर्वसस्यचरं रम्यं सर्वगंधसमन्वितं । सुवाससं ग्रामणाय महाकांतारतारकं । यावंति तस रोमाणि शरीरे संति संल्यया । तावयुगसहवाणि स्वर्गे वसति तरप्रदः । पू. अयिन्वा ततो विष्णुं रकमाल्यानुलेपनैः । भोक्तव्यं गोरस- प्रायं स्वमन्यं स्थंडिले नतः इति । तथा तत्रैव-पूर्णमास्यां तु संपूज्यो भक्या दामोदरः सदा । नतद्रायाः पूज्यास्तारका- कृत्तिकास्तु पट् । कार्तिकेयस्तथा खगो वरुणब हुनाशनःराधान्यैः सांगेय भूगिनव्यं निशागमे । माल्यै—पैस्तथा गंधैर्भ- रुचावचैनथा। परमात्रैः फलैः शाकैर्वहिवाह्मणतर्पणैः । एवं दे. वस्तु संपूज्यो दीपो देयो गृहाइहिः । दीपोपांते तथा गर्तब- नुग्नो मनोरमः । चतुर्विशांगुलः कार्यः सिक्तचंदनवारिणा। गवां क्षीरेण संपूर्णः समंतात्परिरक्षितः । तमहेममयो मत्स्यो मुकानेत्रो मनोहरः । प्रक्षेपव्यो विधानेन नमोस्तु हरये पठेत् । ब्राह्मणायाथ योग्याय दद्यात्तत्क्षीरसागरं । इति । भन्यामेय पूर्णमास्यां नक्षत्रयोगेन पुण्यत्यमुक्तं । निर्णया. मृतं ब्रा-आग्नेयं तु यदा असं कार्तिक्यां भवति कचित्। तिथिः सापि महापुण्या मुनिभिः परिकीर्तिता । प्राजापत्यं यदा असं तिथौ नम्यां नराधिप । सा महाकार्तिकी प्रोता देवा- नामपि दुर्लभा । नया-पुण्या महाकार्तिकी स्याजीवेंदोः कृत्तिकास्थयोः । इति । विशाखासु यदा भानुः कृत्तिकासु व चंद्रमाः । स योगः पनको नाम पुष्करेष्वपि दु. लभः । इति । अस्यामेव पौर्णमास्यां कार्यातराणि । तत्र तापल्लक्षप्रदक्षि. णाननोचापनं । विष्णुधर्मोसर-श्रीकृष्ण उवाच । चातु- मास्ये नु संप्राने पंचगव्याच्छुचिर्भवेत् । स्वकृतं पापमुचार्य शानं च सकलं भवेत् । संकल्प्य कुर्याभियतः कार्निक्यां तु जिनेद्रियः । लक्षं समाप्य पश्चानु कुर्यादुधापनं प्रती । आचार्य वरयेविद्वान्ग्राह्मणानृविजस्तथा । स्वस्तिवाचनपूर्वेण कालरूपं जनार्दनं । बत्रेण परिधानेन निर्मणे कलशेऽर्चयेत् । हुत्वा तु विष्णुगायत्र्या शतमहोत्तरं चरं । कपिलां गां ततो दद्यादा. चार्याय सदाक्षिणां । ब्राह्मणानृविजव यथान्यायं प्रपूजयेत् ।

·स्मृतिकौस्तुमे पायसं वाचत्र सहनं विजितेंद्रियः । अंहोमुग्वैश्वदेवेन सूतेन प्रत्यूचं बुधः । नतमहोन आयुरित्यंतं दशसहस्र के.' त्यर्थः । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चातेभ्यो दद्याप दक्षिणां । एवं कृत्वा प्रतमिदं पवित्रं पापनाशनं । पूर्वजन्मार्जितैः पापैरिह जन्मार्जि- तैरपि । आगामिजन्मभिश्चैव मुच्यते नात्र संशयः । गुंजात्रय- मुवणे च दद्याचैव तु दक्षिणां । प्रत्येकं च सहने तु तदर्ध च नवर्धकं । भगवानुवाच । तस्मात्त्वमणि राजेंद्र कृन्वेदं व्रतमु. समं । मुक्तन्वं सर्वपापेभ्य आपद्यश्च विमुच्यसे । इति । नतः लक्षनमस्कारबनोधापनमुक्तं ब्रह्मांडे-आषा- दस्य सिने पक्षे एकादश्यां समाहितः । संकल्य देवदेवस्य पुग्नश्चक्रपाणिनः । मम लक्षनमस्कारयतम्य पुरुषोत्तम । नि- विनन वनं सांगं कुरु वं कृपया हरे । पापकनिमग्नं मां पा- पवेषस्य भाजनं । बनेनानेन सुप्रीतः समुद्धर जगत्पते । इति संकल्प्य मनमा कार्निक तु समाचरेत् । प्रातःमात्वा वतं कु. र्यादामध्याहं सदा मुनिः । यद्वा तदा न भुंजीत कृत्वा तु ल. घुभोजनं । अनूनं न वकागि नतु ध्यायेकदाचन । देवतार्चा जपं होम न त्यजेनु कथंचन । अतिथि पूजयेन्नित्यं यथाशक्य- नुसारतः । कार्तिक मासि संप्राप्ते पौर्णमाम्यां ततः परं । सं. स्थाप्य कलशं पूर्ण सवलं सपिधानकं । विष्णोध प्रतिमा तत्र पूजयेहिणुनामिकां । अतोदेवेति सूनेन पूजयेदुपचारकैः । नामभिः केरावाच अंगपूजा विधीयते । नैवेद्यांतं समभ्यर्य कुर्यात्पश्चाध तर्पणं । पौरुषेण च सूकेन निलगोधूमलैः । शंखनापूरिनं तोयं निलगोधूमनंदुलैः । गंधपुप्पामताभ अध्ये विष्णोनिवेदयेत् । देव देव जगनाथ सर्ववतफलप्रद । व्रते. नानेन मुप्रीतो गृहाणार्य मयार्पितं । पौरुषेणापि सकेन सप्ता- वृत्या च पै हुनेत् । वरुणा तिलवीयाः समिद्भिः सर्पिया सह । होमशेष समाप्याथ पूर्णाहुतिमतः परं । भाचार्य पूज- येत्पधारागोमिथुनं गुगेः । ब्राह्मणान्मोजयेत्पश्चाच्छतं वि- शति पंच वा । दक्षिणां च यथाशक्ति गृवीयावाशिषस्ततः । अनुशातच तेभ्यो वे स्वयं भुंजीत पंधुभिः । इदं व्रतं महा- पुण्यं पापारण्यदवानलं । पापपर्वतकुलिशं पापाम्धितरणोडपं । सर्वपापहरं नृणां सद्यो विप्णोः प्रसादनं । नानेन साशं . ।

·। तुलसीलक्षपूजावतम् । ३१५ किचिल्लोकेषु त्रिषु विद्यते । सर्वेगामाप्रमाणां च विहितं भुति- बोदितं । नारीणां सधवानां च विधवानां विशेषतः । सर्वेषामपि पापानां प्रायमित्तमिदं भवेत् । इति । तथा तुलसीलक्षपूजोधापनमुकं भविष्ये-मथ राजन्न. वक्ष्यामि लक्षभीतुलसीवतं । विष्णुप्रीतिकरं नृणां विष्णुभक्ति. विवर्धनं । कार्तिके मासि कुर्वीत माघे पारंभणं तथा । दिने दिने सहनं तु अर्पयेत्तुलसीदलं । एवं मासत्रयं कुर्यात्तत उ. पापनं चरेत् । मासत्रयं दशदिनाधिकमिति विशेषः । वैशाख माघमासे तु कुर्यादुधापनं क्रमात् । यस्मिन्मासे प्रकर्तव्यं द. र्शने गुरुशुक्रयोः । शुभे दिने शुभः च शुभलने सुवासरे । भाचार्य वरयेदादौ वेदवेदांगपारगं । दांतं शांतं तथा सांग निः- स्वकं ब्रह्मचारिणं । विधि तत्ववेत्तारं पुत्रवतं तपस्विनं । स्वगृह्योकेन मार्गेण पूर्वेयुः स्वस्तिवाचनं । प्रभाते स्थंडिलं कुर्यात्कुर्यादमिमुलं तथा । आधारांतं प्रकुर्वीत गृह्योक्तविधिना तथा। पंचखाचं तथा सर्विः पालाशं चरमेव च । जुहुया- दिति शेषः । अष्टाक्षरद्वादशार्णपदणः प्रणवेन तु । यथासंख्यं मंत्रविनियोगः । दलानां तु दशांशेन तर्पणं कारयेत्पुरा । त. र्पणस्य दशांशेन रोमं कुर्यादिचक्षणः । होमांते कपिलां द. पादाचार्याय सवत्सकां । ततः स्विष्टकृतं हुन्षा होमशेष समा- पयेत् । होमस्य तु दशांशेन ब्राह्मणान्भोजयत्ततः । सहस्रनाम- दानं तु कुर्यादै ब्राह्मणोत्तम । सहस्रनामभिः कुर्यातर्पणं तु विचक्षणः। वृंदावनं सुवर्णेन कृत्वा तेनैव मंजरी । रुत्वाचार्या- य पर्याय दापयन्मंत्रराजतः । प्रणवेनेत्यर्थः । एवं व्रते कृते विष्णुः सुप्रीतो वरदो भवेत् । सम्यग्दानं समासाद्य विष्णुलोकं स गच्छति । होमभस्म समादाय रक्षणं त्यामनश्चरेत् । प्र. मराक्षसभूतानि पिशाचप्रहरक्षकाः । पीडां न तत्र कुर्वति होमभस्म नु यत्र वै । सादिवाध प्राप्त गर्भिण्याच विनि- गमे । भस्मप्रक्षेपमात्रेण सर्व पश्येत्स्फुटं नृणां । इति । संक- टमिति शेषता अथान्यल्लक्षपूजाधापनं स्कान्दे लक्षपूजां प्रक्रम्य- भीकामो बिल्वपत्रच शांतिकामच दूर्वया । मायुःकामेन क- तन्यं चंपकैः पूजनं हरः । विचाकामेन कर्तव्यमतसीधात्रि- ·। ३१६ स्थतिकौस्तुभे मिस्तथा । विष्णोः प्रसादकामेन तुलसीभिः समाहितं । पुत्र. कामेन कर्तव्यं बाईतं पूजनं शुभं । दुःखप्रशमनार्थाय शस्य. धान्यैः प्रपूजयेत् । रंगवलयादिमिव देवस्या विनिर्मितः । पनादिभिः स्वस्तिकाद्यैश्चक्रायः पूजयेद्विभुम् । एवं हि सर्वपु. प्पैम सर्वकामार्थसिद्धये । लक्षपूजां प्रकुर्याच सुप्रसन्नो हरि- भवेत् । उद्यापनं ततः कार्य मंडपं तत्र कारयेत् । वेदिका च प्रकर्तव्या मंडपे च सुशोभना । पुण्याहवाचनं कुर्यादाचार्य बरयेचतः । आचार्यस्तु दान तर्पयेद्यदि वा द्विजैः । गी- तवादित्रनि|पैब्रह्मघोषेण भूयसा । प्रविश्य मंडपे तस्मितात्री जागरणं ततः । वेदिकायां प्रकर्तव्यं स्वस्तिकं परमादुतं । त. न्मध्ये तु दलैः कुर्याच्छेतहीपं तु शोभनं । कलशं स्थापयेत्तत्र तानं चैव महत्प्रभ । पंचपलवसंयुक्तं न्यसेद्वखं सुख- स्मकं । सौवी प्रतिमा तत्र स्थापयश हरेर्विभोः । पूजां तत्र प्रकृति पंचामृतपुरःसरैः । धूपदीपैः सनैवेद्युतिवादिन- त्यकैः । वेदशास्त्रपुराणैश्च रात्री जागरणं व्रती । कुर्यादितिशेषः । ततः प्रभातसमये सुखातः सुशुचिर्भवेत् । स्थंडिलं कारयेत्तत्र स्वशाखोकविधानतः । हषनं च प्रकुर्वीत सतिलाज्येन पा. यसा । मूलमंत्रेण गायत्र्या विष्णोर्नानां सहस्रकैः। विष्णोरि- स्वस्य मध्यमणिन्यायेनान्वयः । मूलमंत्र नियममाह । येन मंत्रेण पूजा तु कता तेनैव होमयेत् । शर्करावृतमिश्रेण चरुणा यासतः । अयाधिकसहस्रं तु शतमहाधिकं तु वा । पृथक द्रव्यचतुष्केण दशांशेन तु होमयेत् । ततः स्विष्टकतं हुत्वा पू. णाहुतिमनंतरं । श्रेयःसंपादनं पश्चादाचार्य पूजयेत्ततः । ब्रा- मणान्पूजयेत्पश्चात्तेभ्यो दद्याच दक्षिणां । आचार्य पूजयेत्स- म्यग्वलालंकारभूषणैः । पयस्विनी च गां दद्याद्धिरण्यादीस्त- थैव च । प्रतिमां च सवखां च कलशं पर्वतं तथा । पर्वता. कारं तंडुलमयं श्वेतद्वीपमित्यर्थः । दत्त्वा क्षमापयेत्पश्चाहेवदेवं जनार्दनं । येन येन प्रकुर्याच लक्षपूजां च विष्णवे । तत्तर- पात्सुवर्णेन कृत्वा विष्णुं प्रपूजयेत् । यदि दीपः कृतस्तेन त- दानं चैव कारयेत् । सुवर्णवर्तिकां कृत्वा दीपपात्रं च रौप्यकं। गोघृतेन समायुकं सर्वकामार्थसिद्धये । क्षमापयेत्तथा देवं प्रा. ।

·लक्षवर्तितम् । ३१७ मणान्भोजयेच्छनं । होमादिकं यथाशक्ति कृत्वा च फल- मनते । एवं यः कुरुते पूजां तस्य विष्णुः प्रसीदति । अथ लक्षवर्तिव्रतोद्यापनमुक्तं वायुपुराणे-लक्षय- तिव्रतस्यास्य विधानं कीदृशं वद । इत्युपक्रम्य-कालो हि कार्तिको मामो वैशाखो माघ एव च । सहस्रगु- णितं धत्ते व्रतमेतद्धि कार्तिके । तस्मात्कोटिगुणं धत्त माघ- मासे व्रतोत्तमं । तस्मादनंतगुणितं फलं वैशाखमासि वै । एतस्मिन्मासत्रितये यस्मिन्मासे समाप्यते । तस्मान्मासत्रया- त्पूर्वमारग्धव्यमिदं व्रतं । अंते मासि प्रकुर्वीत समाप्तिं च विचक्षणः । सहस्रवर्तिभिः कुर्यादारार्ति विष्णवेऽन्वहं । गो. घृतेनाथ तैलेन सम्यगाक्तैर्मनोहरैः । यस्मिन्मासे समाप्तिः स्यात्पौर्णमास्यां तु कारयेत् । उद्यापनं विधानेन व्रतसंपूर्ति- कारणं । प्रातः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा पंचगव्यं तु प्राशयेत् । पु. ण्याहवाचनं कृत्वा वरेदाचार्यमुत्तमं । ब्राह्मणानृत्विजधैव कु- त्तिर्पणमंजसा । सतिलैश्च यवैः कुर्याद नयेत्यूचा द्विजः । वा दशांशतः कुर्यात्तर्पणं तु विचक्षणः । तर्पणस्य दशांशेन होमं कुर्याद्विधानतः । तर्पणोक्तेन मंत्रेण पायसं च घृतान्वितं । पालाशसमिधाचैव मंत्ररत्नेन वैष्णवः । मंत्ररत्न तद्विष्णोरि- स्यनेन । घृनं च विष्णुगायच्या होमस्यायं विधिः स्मृतः । क- लशेंबु तथा स्थाप्यं परिधानं सवस्त्रकं । तत्र मासाधिदेवस्य प्रतिमां कारयेत्ततः । कार्तिके दामोदरेत्येवमूहां । कालो विष्णु- स्तथा वही रविर्दीपो निशाकरः । रुद्रः शेषो जगद्यापी तेजोरूपी महेश्वरः । निरंजनः कलाध्यक्षो विश्वरूपो जगत्प्रभुः । स्वप्र- काशः स्वयंज्योतिश्चतुर्ग्रहो जलाशयः । परब्रह्मेति द्वादशना- मभिः पूजयेद्धरि । शिरो ललाटं नेत्रे च कौँ नासामुखे तथा । कंठस्कंधो तथा याहु स्तनौ वक्षस्तथोदरं । नाभिं कटी च जघने ऊरू जानू च गुल्फके । पादौ तदने क्रमशो खंगा- न्येव तु पूजयेत् । आचार्य पूजयेत्पश्चाब्राह्मणानृत्विजस्तथा । गौतव्या सवत्सा च सालंकारा गुणान्विता । त्रिंशत्पलं कां- स्थपात्रं घृतेन परिपूरितं । सुवर्णवर्तिसंयुक्तमाचार्याय नि- वेदयेत् । अथवा तशफलं तथा घृतसमन्वितं । अथ वा तु यथाशति दद्यादावश्यकं विदं । वताभावे तु गां दद्यात्कांसं ·३१८ म्मृतिकौस्तुभे चे वृतपूरितं । यायजीवं जीवपनिर्भवत्येव न संशयः । रजो- दोपनिवृत्तिः म्यापोर्णमाम्यां ददाति या । ब्राह्मणान्मोजयेत्प- श्वाद्वित्तशाख्यं न कारयेत् । या चैवं कुरुते नारी तस्याः पुण्य- फलं शृणु । अवश्यान्यपि पापानि रहस्यानि कृतानि च । न- दति नानि सर्वाणि व्रतस्यास्य प्रभावतः । इति । अथ रुद्रलक्षवर्निवतोद्यापनं । तत्रादौ तदारंभविहिता पूजोच्यते । -दवदेव जगन्नाथ प्रार्थयेहं जगत्पते । अतोऽत्र प्री. तिभावन लिंगेऽस्मिन्संनिधो भव । आवाहनं । कार्तस्वरमयं दिव्यं नानामणिविभूषितं । अनेकरत्नसंयुक्तमासनं प्रतिगृ- ह्यतां । आसनं । गंगादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनयाहतं । तो. यमेत्सुखस्पर्श पाद्याथै प्रतिगृह्यतां । पाचं । वरेण्य यज्ञपुरुष प्रजापालनतत्पर । नमो माहात्म्यदेवाय गृहाणायै नमोस्तुते। अर्घ्य । पाटलोशीरकर्पूरसुरभि स्वादु शीतलं । तोयमाचमनी- यार्थ निर्मलं प्रतिगृह्यतां । आचमनीयं । पंचामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु । कर्पूरशर्करायुक्तं गृहाण त्रिपुरांतक । पंचामृतं । मंदाकिन्याः समानीतं हेमांभोरुहवासितं । सानाय ते मया भक्या नीरं स्वीक्रियतां शिव । सानं । सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलजानियारणे । मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृ- ह्यतां । वलं । महादेव नमस्तेस्तु प्राहि मां भवसागरात् । प्र. प्रसूत्रं सोत्तरीयं गृहाण पुरुषोत्तम । यहोपवीतं । मलयागरू- संभूनं घनसारं मनोहरं । दयानंदनं चार चंदनं प्रतिगृ- यतां । गंधं । रंजिताः कुंकुमेनैव अक्षताश्च सुशोभनाः । गृहाण प्राहि मां सर्वपापेभ्यो वृषभध्वज । अक्षताः । माल्या. दीनि सुगंधीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मया हतानि पूजार्य पुष्पाणि प्रतिगृह्यतां । पुष्पाणि । अत्र बिल्वदलार्पणं । वनस्प. त्युद्भवो दिव्यो गंधाव्यः सुमनोहरः । आत्रेयः सर्वदेवानां धू- पोयं प्रतिगृह्यतां । धूपं । आज्यं च वर्तिसंयुकं वह्निना यो. जितं मया । दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापह । दीपं । अनं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितं । भक्ष्यभोज्यस. मायुक्तं नैवेचं प्रतिगृह्यतां । नैवेद्यं । कर्पूरवासितं तोयं मंदा- किन्याः समाहृतं । आचमनं जगन्नाथ मयादतं हि भकितः। भाचमनं । पुगीफलं महदिव्यं नागवल्लीदलैर्युतं । कर्पूरैलाल- ·रुद्रलक्षवर्तित्रतकथाः । वंगाढ्यं तांबूलं प्रतिगृहानां । तांबूलं । हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेम- योज० । दक्षिणां । मंदारचंपकजाशतपत्र जातीकहारकिंशुक- सरोरुहवंधुकानि । धत्तुरकर्पूरशिरीषकुरंटयाणविल्वानि देव मम भक्तियुतो गृहाण । यशेनेति मंत्रपुष्पं । नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर । नमस्ते विश्वरूपाय नमस्ते पुरुषोत्तम । नम- स्कारः । लोकात्मन्सर्वभूतात्मनिमेषत्रुटिसंभव । जन्ममृत्युज- राव्याधिसंसारभयनाशन । प्रदक्षिणा । मंत्रहीनं क्रियाहीन- मिति प्रार्थना। अथ कथा । नारद उवाच-देवदेव जगन्नाथ जगदानं- दकारक । कौतूहलपूर्वकं वै किंचित्प्रश्नं करोम्यहं । श्रुतानि देवदेवेश व्रतानि नियमास्तथा । तीर्थानि च महादेव यशदा- नान्यनेकशः । नास्ति मे निश्चयो देव भ्रामितोहं त्वया पुनः । कथयस्व महादेव यद्गोप्यं व्रतमुत्तमं । शिव उवाच । शृणु नारद यत्नेन बतानामुत्तमं व्रतं । रुद्रवर्त्या महापुण्यं सर्वोप- द्रवनाशनं । सुखसंस्पर्शकं चैव पुत्रराज्यसमृद्धिदं । शंकर. प्रीतिजनकं शिवलोकप्रदं शुभं । स्वभ; सह संबंधमहानेह- करं परं । शृणु नारद यत्नेन गिरीशो यत्र तुष्यति । दीपानां लक्षकं यस्तु कुर्यात्परमधार्मिकः । यावत्कालं प्रज्वलंति दी. पास्ते लिंगसंनिधौ । ब्रह्मणो युगसाहस्रं दाता स्वर्गे महीयते । कौस्तुभेन(?) समायुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । सुरलोके च कैलासे तिष्ठति शिवमूर्तयः । एवं हि बहवः संति दीपाश्च द्विजसत्तम । अधुना संप्रवक्ष्यामि यत्पूर्व कथितं तव । यत्कृत्वा कृतकृत्याः स्युर्देवासुरनरेश्वराः । ये वै हात्वा न कुर्वति ते ज्ञात्वा दुःखभागिनः । रुद्रवर्तिसमं नास्ति त्रिषु लोकेषु सु. वतं । अतएव सदा कार्य व्रतमेतत्सुदुर्लभं । मयाख्यातं व्रत- मिदं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि। नारद उवाच । केन चीणे व्रतमिदं कथयस्व प्रसादतः । पूजाविधि च मे ब्रूहि उद्यापनविधि वद । ईश्वर उवाच । शृणु नारद महाभाग यत्त्वं श्रोतुमिहेच्छसि । तदहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महामते । क्षिप्रायाश्च तटे रम्ये उजनीति पुरी शुभा । तस्यामासीत्सुगंधाख्या वारस्त्री चाति- सुंदरी । तया शुल्कं कृतं दंडमेदश्चैव सुदुःसहः । सुवर्णानां शतं हेच प्रतिक्षां कृतवत्यथ । युवानब तया विष भंशि- ·३२० स्मृनिकौस्तुमे पगयणाः तास्तु मुगंधया । एवं हि बहवो लोका लुंठिताच सुगंधया । कदाचिमा गता क्षिप्रां कोतुकाविष्टमानसा । ददर्श च मनो- रम्यामृपिभिः परिसवितां । कचिड्यानपरा विप्राः केचिजए. । केचिन्छिवार्चन सक्ताः केचिद्विष्णोः प्रपूजने । नेपांमध्ये वसिष्टो हि तया दृष्टो महामुने । उपद्रष्टा तु सर्वत्र कुशलो नीतिमार्गवित् । तस्या धर्मेऽभवेदुद्धिर्भावि. पुण्यबलात्तदा । विगताशा जीवन हि विषयेषु विशेषतः । विनम्रकंधरा भूत्वा प्रणिपत्य पुनः पुनः । स्वकर्मपरिहाराय प्रपच्छ मुनिपुंगवं । मुगंधोवाच । अनाथनाथ विरेंद्र सर्ववेद- विशारद । प्रसीद पाहि मां देव शरणागतवत्सल । मया कृ. तानि विपेंद्र पापानि सुबहनि च । तस्य पापस्य नाशाय का. रणं ब्रूहि मे प्रभो । ईश्वर उवाच । एवमुक्तस्तया विप्रो व- सिष्ठो मुनिरादरात् । तदा सात्वा च तत्सर्वे तस्याः कर्म पुरः- सरं । ततश्चोवाच स मुनिर्वचस्तां सत्यसंगरः । वसिष्ठ उ- वाच । शृणु सुश्रोणि सुभगे तव पापस्य संक्षयः । येन जायेत पुण्येन तत्सर्व कथयामि ते । कुरुष्व तीर्थगमनं त्रिषु लोकेषु विश्रुतं । प्रयागमिति चाख्यातं सर्वदेवाभिरक्षितं । गत्वा तत्र कुरुक्षेत्र व्रतं त्रैलोक्यदुर्लभं । रुद्रवा महापुण्यं शिवप्रीति- करं परं । अत्रच तत्र गत्वा कचिक्षेत्रे रुद्रवर्तिबतकर्तव्यतो- ध्यते । अतएव सुगंधयोत्तरवाहिनीलानोत्तरं काश्यां तहतं कृतमिति वक्ष्यते । कार्पासतंतुभिः कार्या रुद्रवर्तिः शिवप्रिया । लक्षसंख्या च कर्तव्या गव्याज्येन परिषुता । देया शिवालये नित्यं भक्तियुक्तेन चेतसा । कृत्वा प्रतमिदं भने प्राप्स्यसि त्वं परां गतिं । शिव उवाच । ततः सा कोशमादाय भृत्यं वैव सुमित्रकं । आगत्य तीर्थराजं वै दत्त्वा दानानि भूरिशः । व्रतं कृत्वा ययौ काशी सुमित्रेण समन्विता । कृत्वा सर्वाणि ती. र्थानि विश्वेशं प्रणिपत्य च । उपोषित्वा रात्रिमेकां जागरम तथा कृतः । सात्वा चोत्तरवाहिन्यां दत्त्वा दानानि भूरिशः । ततश्चके व्रतं विप्र वसिष्ठेनोदितं तु यत् । यथोतविधिना सर्व तया चानुष्ठितं व्रतं । ततः सा सशरीरैव तसिलिंगे लयं गता । एवं या कुरुते नारी व्रतमेतत्सुदुर्लभं । यं यं तियते कामं तस्यास्य प्रभावतः। पुत्रपौत्रधनं चैव जायते नात्र संशयः।

·धारणापारणवतम्। ३२१ प्रसंगेनापि वक्ष्यामि माणिक्यवर्तिसंबकं । व्रतमिति शेषः । तस्यादानेन विरेंद्र मदर्धासनभागिनी । जायते मत्प्रिया सा हि यावदाभूतसंप्लवं । अथ चोद्यापनं वक्ष्ये प्रतसंपूर्णहेतवे । प्रारंमः कार्तिके माघे वैशाखे श्रावणे तथा । तेष्वेवोधापन कार्य यथोकविधिना ततः । कलशं ताम्रजं चैव वस्त्रयुग्मेन एयेत् । तस्योपरि न्यसेहेवमुमया सहितं शिवं । सुवर्णनि- मितं देवं वृषमेण समन्वितं । पूर्वोक्तेन विधानेन पूजां कृत्वा विधानतः । रात्री जागरणं कार्य कथाश्रवणपूर्वकं । ततः प्र- भाते विमले सात्वा नयां विधानतः । आचार्य परयेत्या द्विजैरेकादशैः सह । होमवैव तदा कार्यों घृतपायसबिल्वकैः । अष्टोत्तरसहवं वा अष्टोत्तरशतं तु यत् । रुद्रसूक्तं पठन्वित्र मूलमंत्रेण वा पुनः । ततः पूर्णाहुति हुत्वा ब्राह्मणैः स्वस्ति- वाचनं । आचार्य पूजयेद्भतया वस्त्रालंकारभूषणैः । तस्मै देया सवत्सा च गौरेका द्विजसत्तम । ऋत्विजस्तोपयेत्पश्चाइखालं- कारभूषणैः । तत्रैव भोजनीयाश्च सपत्नीकाः प्रयलतः । एवं विधि या कुरुते सर्वपापैः प्रमुच्यते । कथां श्रुत्वा विधानेन स्थाप्य सर्व निवेदयेत् । अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । कथाश्रवणमात्रेण फलं तल्लभते नरः । इति भविष्योत्तरपुराणे लक्षवर्तिकथोघापनं समातं । अथ धारणापारणव्रतोद्यापनं भविष्ये-चातुर्मास्ये तथा चादौ मासि कौंतेय सुव्रत । पुण्याहं कारयेत्पूर्वमेका- दश्यां सुशोभने । पश्चात्संकल्प्य राजेन्द्र तदारभ्य व्रतं चरेत् । भादौ मासि तथा चांते चातुर्मास्येप्यथापि वा । एकस्मिन्धा- रणं कायें पारणं च तथापरे । उपवासो धारणं स्यात्पारणं भोजनं भवेत् । अष्टोत्तरशतं दद्यादान्देवाय तन्मनाः । स- माते मासि राजेन्द्र कुर्यादुद्यापनं वुधः । चातुर्मास्ये प्रती वैव मासिमासि तु कारयेत् । प्रतिमासमुद्यापनभेदमित्यर्थः । उप- वासदिने प्राप्ते पुण्याहं कारयेत्पुरा । आचार्य वरयेत्पश्चादा- मणांश्च ततः परं । कुर्यात्तु प्रतिमां पचालक्ष्मीनारायणस्य वै । पूर्णकुंभे तु संस्थाप्य पूजयेनिशि भूमिप । पंचामृतस्तथा पु- पैस्तुलसीदलसंचयैः । मालतीकेतकीमिश्ध मलिकाकुसुमै- स्तथा । रात्री जागरणं कुर्यात्पुराणकथनादिभिः । प्रातःकाले ·३२२ स्मृतिकौस्तुभे समायाते प्राह्मणांस्तु निमंत्रयेत् । पचासंध्यादिकाः कृत्वा दे. वपूजां समापयेत् । पश्चादानं समाधाय होमं कुर्यायथाविधि । निषुसीदेति मंत्रेण जुहुयातु तिलौदनं । अरायिकाणेमंत्रण जुहुयाच घृतौदनं । अष्टाक्षरेण मंत्रेण पायसं जुहुयात्ततः । लक्ष्मीनारायणो देवः स्थानत्रयेपि देवता । पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा होमशेष समापयेत् । ब्राह्मणान्पूजयेत्पश्चादाचार्य पूज- येत्ततः । एवं कृत्वा महाराज ब्रह्महत्यादिपातकैः । मुच्यते नात्र संदेहस्तस्मात्कुरु महावतं । अथ कथा । पुरा त्रेतायुगे राजन्किष्किंधा नगरेऽभवत् । वालिब सुप्रीवश्चैव युयुधाते परस्परं । सुग्रीवस्य रुमां भायों बलाखाली जहारह । कदाचिहैवयोगेन रामो लक्ष्मणसंयुतः । जानक्या मार्गणार्थाय किकिधोपवनं ययौ । रामाय कथितं सर्व सुग्रीवेण प्रयत्नतः । ततश्चिच्छेद राजेंद्र रामस्ता- सप्त तालकान् । बाणेनैकेन रामोपि जघान समरे हरि । सुप्रीवाय ततस्तारां दत्त्वा राज्येऽभ्यपेचयत् । सुग्रीवः प्राप्तवा- नहत्यां हत्वा पालिनमग्रजं । ततश्च राघवादिएः कृत्वा धार• णपारणं । होमादिकं तु कृत्वैव तहतस्य प्रभावतः । विमुक्त- स्तबधाहोपात्तथान्यैः पातकैरपि । नारदोपि पुरा राजन्पूर्वजन्मनि शूद्रजः । ब्राह्मणैरुपदिएस्तु चके धारणपारणं । सर्वपापविनि- मुक्तस्तद्रतस्य प्रभावतः । जितेंद्रियस्ततो भूत्वा ब्रह्मपुत्रत्वमा- तवान् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुर्याद्धारणपारणं । इंद्रियाणां वशार्याय सर्वपापप्रशान्तये । तस्मात्त्वमपि राजेंद्र कुरुष्व व्रतमु- तमं । किं दानैस्तपसा किंवा किमन्यैर्वतसंचयैः। धारणं पारणं कृत्वा व्रतानामुत्तमवतं । सर्वयज्ञेषु तीर्थेषु सर्वदानेषु यत्फलं । तत्फलं समवामोति कृत्वा धारणपारणं । इदं व्रतं महापुण्यं तपसामुत्तमं तपः। अन्यैरपि कृतं भूप पापं मुक्त्वा दिवं गताः। ब्रह्महत्यादि पापानि दहत्येव न संशयः । देहांते परमं स्थान साक्षाद्विष्णुतनुं विशेत् । इदं व्रतं महापुण्यं पवित्रं पापनाशनं । पठतां शृण्वतां चैव ददाति परमां गति । इति । मासोपवासव्रतोद्यापनं तु यद्यपि द्वादश्यां विहितं तथापि केनापि कारणेन तत्रासंभवे पूर्णमास्यामपि तत्कार्य । कार्तिकवतसामान्योचापनकालत्वेन पूर्णमास्यास्तत्र तद्विधा- ·शय्यादानम्। ३२३ नात् । उद्यापनविधिश्च पाने-कृत्वा मासोपवासं च यथो- तविधिना नरः । या नारी कुरुते साध्वी वासुदेवं समर्च- येत् । अन्यूनाधिकमेवं तु व्रतं त्रिशहिनैरिदं । कृत्वा मासोप- वासं तु संयतात्मा जितेंद्रियः । ततोऽर्चयेत वै पुण्यं द्वादश्यां गरुडध्वजं । पूजयेत्पुप्पमालाभिर्गधधूपविलेपनैः । वस्त्रालंकारवा- द्यैश्च तोषयेदच्युतं नरः । मापयेत्तु हरिं भक्त्या तीर्थचंदन- वारिभिः । चंदनेनानुलिप्तांगान्धूपपुष्पैरलंकृतान् । वस्त्रदाना- दिभिश्चैव भोजयेतु द्विजोत्तमान् । दद्याथ दक्षिणां तेभ्यः प्र- णिपत्य क्षमापयेत् । विप्रान्क्षमापयित्वा तु विसाभ्यज्य पूज्य च । एवं वित्तानुसारेण भक्तियुक्तेन शक्तितः । एतदर्धाधस्य पूज्येत्यत्रान्वयः । पूज्याभ्यज्यविसर्यक्षमापनमिति प्राति- लोम्येनान्वयश्च योध्यः । एवं मासोपवासं तु कृत्वाभ्यर्च्य जनार्दनं । भोजयित्वा द्विजांश्चैव विष्णुलोके महीयते । एवं मासोपवासं हि सम्यक्त्वा प्रयोदश । निर्यापयेत्ततस्तान्वै विधि- नानेन तच्छृणु । कारयेद्वैष्णवं यक्षमेकादश्यामुपोषितः । पूज- यित्वा च देवेशमाचार्यानुहया हरिं । अर्चयित्वा यथाशक्त्या हाभिवाद्य गुरु तथा । ततोनु भोजयेद्विद्वान्नमस्कारपुरःसरं । विशुद्धकुलचारित्रान्विष्णुपूजनतत्परान् । पूजयित्वा द्विजान्स- न्भिोजयित्वा त्रयोदश । तावंति वस्त्रयुग्मानि भोजनाच्छाद- नानि च । यौगपद्यानि सूत्राणि ब्रह्मसूत्राणि चैव हि । दद्याचैव द्विजाप्रेभ्यः पूजयित्वा प्रणम्य च । ततोनु पूजयेच्छच्या शय्यां स्तरणसत्कृतां । साच्छादनशुभां श्रेष्ठां सोपधानामलंकृतां । कारयित्वात्मनो मूर्ति कांचनी स्वशक्तितः । न्यस्य तस्यां तु शय्यायामर्चयित्वा नगादिभिः । आसनं पादुके छत्रं वलयुग्म- मुपानहौ । पवित्राणि च पुष्पाणि शय्यायामुपकल्पयेत् । एवं शय्यां तु संकल्ल्य प्रणिपत्य च तान्छि जान् । संकल्प्य दत्त्वा । प्रार्थयेचानुमंत्रार्थ विष्णुलोकं बजाम्यहं । नरो धीमान्बजेच्छ्री- मान्विष्णोः स्थानमनामयं । मंडपस्थैः स्थितैर्विरिति वाच्यं मुहुर्मुहुः। इति ब्रजस्वेति । मंत्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं द्विजो- तमाः । सर्व संपूर्णतां यातु भवद्वाक्यप्रसादतः। विधिर्मासो. पवासस्य यथावत्परिकीर्तितः । इति । अथ शय्यादानं भविष्येतस्माच्छयां समासाद्य सा- तु ।

·३२४ स्मृतिकौस्तुमे रदारुमयी दृढां । दंतपत्रान्वितां रम्यां हेमपरलंकृतां । हंसतू. लीप्रतिच्छन्नां शुभगंडोपधानिकां । प्रच्छादनपटीयुक्तां गंधधू. पादिवासितां । तस्यां संस्थापये?मं हरिं लक्ष्म्या समन्वितं । उच्छीर्षके घृतभृतं कलशं परिकल्पयेत् । तांबूलकुंकुमक्षोदक- रागरुचंदनं । पार्थेषु स्थापयेद्भन्या समधान्यानि चैव हि। शय- नस्थस्य भवति यदन्यदुपकारकं । शृंगारकनकाव्यं च पंचवर्णवि. तानकं । शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणायोपपादयेत् । सपत्नी- काय संपूज्य दद्याद्वै विधिपूर्वकं। मंत्र प्रयोगे वक्ष्यामः। दत्तस्य हि सकलं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । इति । मृतशय्यायां विशे- षस्तत्रैव । मृतस्यैकादशाहेपि विधिरेवं प्रकीर्तितः । विशेष चात्र राजेंद्र कथ्यमानं निशामय । तेनोपभुक्तं यत्किचित्पूर्व तस्य गृहे स्थितं । तदात्रलग्नं च तथा बलवाहनभाजनं । यच. दिष्टं च तस्य स्यात्तत्सर्वे परिकल्पयेत् । तमेव पुरुषं हैमं तस्यां संस्थापयेत्सदा । पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता। इति । अथ प्रयोगः। देशकालौ संकीर्त्य मम दशसहस्रवर्षाव- छिनस्वर्गलोकवाससिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ शय्यादा. नमहं करिष्ये । इति काम्यदाने संकल्पः । प्रेतशय्यादानेतु । भमुकगोत्रस्य अमुकनाम्नः प्रेतस्य प्रेतन्वनिवृत्त्या उत्तमलोकमा. त्यर्थ मरणदिनादारभ्य एकादशेहनि शय्यादानं करिष्ये । तदं- गत्वेन पात्रपूजनं शय्यास्थप्रतिमायां लक्ष्मीनारायणपूजनं च करिये । इति संकल्प्य । वस्त्रालंकारादिभिः पात्रं संपूज्य अग्न्युत्तारणपूर्वकमुक्तविधप्रतिमायामावाहनादि पोडशोप- चारैर्लक्ष्मीनारायणौ पूजयेत् । प्रेतशय्यादाने तु प्रेतप्रतिमायां प्रेतपूजनं करिष्ये इति संकल्प्यैकदेशो विकारः । यथाविभवं पात्रपूजनांते अम्युत्तारणपूर्वकं शय्यास्थप्रतिमायां अमुकगोत्रं अमुकनामानं प्रेतमावाहयामीत्येवं पोडशोपचारैः संपूजयेत् । ततः शय्याशिरःप्रदेशे घृतपूर्णकुंभं निधाय पार्श्वतः सतधा- न्यानि निधाय शय्यायां नारिकेलादिफलं च निधाय पूर्ववहान- फलं च संकीर्त्य इमां शय्यां सारदारुमयीं तूलिकोत्तरच्छदन- च्छन्नां लक्ष्मीनारायणप्रतिमायुतां शुभगंडोपधानघृतकुंभसप्तधा- न्यतांबूलकर्पूरकुंकुमागरुचंदनदीपिकोपानहच्छत्रचामरविताना- सनभोजनभाजनजलभाजनतांबूलपात्रफलयुतां तुभ्यमहं संप्र.

·गोपद्मव्रतम् । ३२५ दे । इति पात्रहस्ते जलं प्रक्षिप्य मंत्रं पठेत् । यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च । शय्या ममाप्यशून्या स्यात्तथा ज. न्मनि जन्मनि । इति। प्रेतशय्यादाने तु लक्ष्मीनारायणपदस्थाने प्रेतपदोचारणमिति विशेषः । प्रतिग्रहीता स्वस्तीत्युक्त्वा देव. स्यत्वेति प्रतिगृतीयात् । दाता कृतस्य शय्यादानस्य पूर्णतायै इदं हेमसुवर्णपरिमाणं दक्षिणात्वेन तुभ्यमहं संप्रददे इति पा. प्रहस्ते दद्यात् । प्रतिग्रहीता स्वस्तीत्युक्त्वा कादं कस्मा इति बहुचः पठेत् । यजुःशाखी देवस्यत्वेति । ततस्तं करे धृत्वा श- व्यायामुपवेशयेत् । पूर्णतां वाचयित्वा भूयसी संकल्प्येश्वरार्पणं कुर्यात् । इति कौस्तुभे द्विविधशय्यादानं । अथ गोपद्मवतं ।-चतुर्भुजं महाकायं जांबूनदसमप्रभ । शंखचक्रगदापमरमागरुडशोभितं । सेवितं मुनिभिर्देवैर्यक्षगं. धर्वकिंनरैः । एवंविधं हरिं ध्यात्वा ततो यजनमारभेत् । ध्यानं । भावाहयामि देवेशं भक्तानामभयप्रदं । सुनिग्धं वरदं शांतं मनसावाहयेरं । आवाहनं । सुवर्णमणिभिर्दिव्यैः खचिते देवनिर्मिते । दिव्यसिंहासने खिग्धे प्रविशस्व सुरोत्तम । आसनं । पादोदकं सुरश्रेष्ठ सुवर्णकलशे स्थितं । गंधपुप्पाक्ष- तैर्युक्तं गृहाण रमया सह । पाद्यं । अपद्रव्यसमायुक्तं स्वर्ण- पात्रस्थितं जलं । अर्घ्य गृहाण देवेश भक्तानामभयप्रद । अर्घ्य । देवदेव नमस्तेस्तु पुराणपुरुषोत्तम । मया नीतमिदं तोयं गृहीष्याचमनीयकं । आचमनीयं । पंचामृतस्ततः स्नानं मंत्रैवेदोद्भवैरपि । मध्येमध्ये प्रपूजा च मधुपर्कपुरःसरं । पंचामृतं । नदीनां चैव सरसो मया दत्तं गुभं जलं अनेन मानमंत्रण मंत्रैर्वारुणसंभवैः । मानं । वलयुग्मं समानीतं पट्टसूत्रेण निर्मितं । सुवर्णसहसं चेदं गृहाण त्वं सुरेश्वर । वस्त्रे । कार्यासतंतुभिर्युक्तं सुवर्णेन विराजितं । अ- नेकरत्नखचितं गृहाणेशोपवीतकं । उपवीतं । केयुग्मुकुटवल- यै पुरैरंगुलीयकैः । निर्मितानि स्वर्णरनैर्गृहाणाभरणानि भो। आमरणानि । चंदनं मलयोद्भुतं कस्तूर्यगरुसंयुतं । कर्पूरेण व संमिश्रं स्वीकुरुष्वानुलेपनं । अनुलेपनं । शतपत्रैः कर्णि- कारचंपकैमल्लिकादिभिः । तुलसीदलयुक्तानि गृहाण पुरुषो- सम । पुष्पाणि । वांगं गुग्गुलं धूपं सुगंधं च मनोहरं । क- । २८ ·३२९ स्मृतिकौस्तुमे प्णागरुसमायुक्तं गृहाण रमया सह । धूपं । एकार्तिक्यं समा- नीतं गोघृतेन सुषर्तिना । संयुक्त तेजसा कृष्ण गृहाणादित्य दीधिन । दीपं । अन्नं च पायसं भक्ष्यं सिताघृतसमन्वितं । दधिक्षीग्घृतयुनं गृहाण सुरपूजित । नैवेचं । वं फलमिति फलं । नागवालादलयुक्तं कर्पूलासमन्वितं । मुगंधखादिरैर्युकं नांबूलं प्रतिगृहातां । तांबूलं । हिरण्यगर्भति दक्षिणां । नमस्ते देववंश नमस्ते गरुडध्वज । नमस्ते विष्णवे तुभ्यं व्रतस्य फलदायक । नमस्कारः । यानि कानिचेति प्रदक्षिणा । नंद- नम्य प्रमूनच तथा प्ररथम्य च । मुरहस्नच्युनरीश गृहाण कुनुमांजलिं । पुष्पांजलि । नीगजनं गृहाणेश पंचवर्तिभिरा- वृतं । जोगशे मया दतं लोकानंदकर प्रभो । नीराजनं । ततः संपन्सगेतं. वायनं दद्यात् । मुपकानमिदं सर्व गृहाण त्वं दि. जोनम । न्यप्रसादादहं विप्र मुच्यय कर्मबंधनात् । वायनं । मंत्रहीन क्रियाहीनं भनिहीनं मुरेश्वर । योनानेन मुप्रीता संपूर्णफलदो भव । प्रार्थना । इति पूजाविधिः । अथ कथा । सनकुमार उवाच । क्षेत्राणां च बनानांच तीथीनां यहुधा प्रभो । विधानं चिविधाख्यानं वप्रसान्मया श्रुनं । युगयुगं हि ये धर्मास्तऽपि म्यामिनिमपिताः । अथाप्ये हि पृच्छामि चतुर्युगफलप्रदं । सर्ववतशिरोरनं सर्वसंपत्सुख. प्रदं । दुःस्वमनाशनं दुष्टप्रहपापहरं तथा । सर्वरोगप्रशमनं विष्णुमायुज्यमुक्तिदं । नारीणामथवा पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदं व्रतं । ब्रूहि चदस्ति देवर्षे दयां कृत्वा कृपायुनः । नारद उ- वाच । भगवन्सर्वमाख्यानं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । इदानीमेव यत्पृष्टं तद्नुह्यं परमं हरेः । तथाप्येतत्प्रवक्ष्यामि त्वामवाच्यं नहि प्रभो । गोपनसंसकं ह्येकं बतानामुत्तमोत्तमं । अएसिद्धिमदं दिव्यं विख्यातं भूमिमंडले । सनत्कुमार उवाच । भगवन्भूतम- व्येश सर्वशास्त्रविशारद । तहतं ब्रूहि मे शीघ्रं किंविधानं कदा भवेत् । कस्मिन्मासे प्रकर्तव्यं कथमुद्यापनं प्रभो । पुरेवं केन वा चीर्ण देवर्षे कथय व्रतं । नारद उवाच । आषाढकार्तिको मासौ व्रतग्रहणसिद्धिदौ । शुभे वारे शुभे लग्ने चंद्रे वा तहतं भवेत् । आषाच्यां पौर्णमास्यां तु तथाटम्यां हरेर्दिने । प्रारमे- इतमेतत्तु कार्तिकावधि तत्तिथौ । तिलामलककल्केन मात्वा । ।

·गोपयवतम् । । नित्यं विधाय च । नदीतीर तथा गोष्ठे शिवागारे ररिस्थले हे पुंदावने वापि लिखगोपनकं पदं । प्रयविंशतु पानि कुर्याद्रक्या दिनेदिने । तत्संख्यया प्रकर्तव्या अर्घ्यप्रदक्षिणा. नतीः । कृष्णनाथं समुरिश्य लक्ष्म्या सह जगत्प्रभुं । गंधाचैरु- पचारैस्तु यथाशक्ति प्रपूजयेत् । तथा पकाननैवेद्यं समर्प्य प्रा. धयेरि । प्राह्मणं च ततः पूज्य पसंख्यां समुन्सजेत् । प्रथ- मेऽदे तु वटकैर्वितीयेऽपूपकैर्वती । तृतीये शालिपिष्टाश्चतुर्थे पूरिकादिभिः । पंचमे परमानेन वायनं च द्विजातये। आगढी- मवधिं कृत्वा कार्तिक्यां तु समापयेत् । पंचवर्षमिर कार्य पसादुद्यापनं भवेत् । पतहतं नरा नार्यः कुर्युरिष्टं लभंति वै। मत्रायें कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनं । ऋषीणां पृच्छयमानानां सूतेनोकं मया श्रुतं । अषय ऊचुः । केन चादी पुग चीणे मत्ये केन प्रकाशितं । कीरगुघापनं तस्य किं फलं सून कथ्यतां । पुरा शकोऽमरावत्यां देवदानवनिरैः । सदैगदित्ययमाद्यैर्ग. धर्वसुभिः सह । रंभया नृत्यमारंभे क्रीडालोभेन विडलः । एवं नृत्ये क्रियमाणे त्रुटितं सारमंडलं । मृगचर्म त्रुटितं कि- यतामधुनात्र प्रत्याह नं शक्रो धर्ममूर्तिमयं प्रभुं । मणमा विचार्याध धर्मराजस्तमुनयान् । धर्मराज उवाच ।इंद्रवतं जन्ममध्ये न कृतं प्राणिभिः कचित् । तधर्मना. युमिः शक्र कर्तव्यं छादनं तयोः । शक उवाच । कर्मभूमौ तु यः कश्चित्स्यादेवं कथयस्व तं । धर्मराज उवाच । चातुर्मास्य- वतं चैकं संक्रांतिव्रतमेव च । न कुर्वति च या नार्यस्तासा- माच्छादनं त्वचः । कुवैतु दुंदुभीश्चास्य विचार्यध्वं महाधियः । कृष्णस्य भगिनी साक्षात्सुभद्रानाम नामतः । तया नहि कृतं किंचित्र श्रुतं जातुचितं । सूत उवाच। ते तस्य वचनं श्रुत्वा भुवं समुपचक्रमुः । तत्र संसदि यजातं हदिकृत्याथ नारदः । द्वापारे द्वारवत्यां वे कृष्णं यादवनंदनं । प्रगायकृष्णनामानि वीणापाणिस्तमभ्यगात् । स्वर्चितस्तेन कृष्णेन भच्या परमया मुदा । वाक्सुधाद्रवसेकेनासिव्य कृष्णस्तमुक्तवान् । कृष्ण उवाच । भो भो लोका देवर्षे भुवनेषु चरस्यदः । लोकांतरेषु चारित्रं यदिशेष वदस्व मे । नारद उवाच । भगवन्देवदेवेश शृणुष्व कथयामि ते। अहं सकाशाद्धर्मस्य वागतश्च तवां.

·३२८ स्मृतिकौस्तुमे ति । तत्र जातं महाधर्य धर्मस्य सदसि शृणु । तत्र सवें समानीताः सुरा द्राचतुर्दश । दुवैकादश रुद्रा आदित्या द्वादशापि च । वसवोऽष्टौ तथा नागयक्षराक्षसपत्रगाः । रंभया व समारब्धं नृत्यं शक्रस्य पश्यतः । त्रुटितं चर्म वाद्यानामब- तास्तस्य साधनं । यमः प्राह तदा इनान्सुभद्रा शवतास्ति भो । तदानयध्वं तधर्मेत्यादिष्ट तत्त्वदर्पितं । सूत उवाच । इति नारदवाक्यं तु श्रुत्वा कृष्णस्त्वरान्वितः । शीघं गत्वा पीकेशः सुमद्रामंदिरं प्रति । तया संपूजितः कृष्णस्तामुवाच तु सत्वरं । किंचितं त्वया भद्र कृतं नो पति शंस मां । सुभद्रोवाच । सर्वव्रतानि भो कृष्ण कृतान्येव न संशयः । नो चेत्तव सहो- वर्य स्यां न चार्जुनवलभा । पुत्रोऽभिमन्युः स्यानो चेत्कथयस्व सहोदर । कृष्ण उवाच । तथापि शीघ्र भगिनि अर्थ बत- माचर । गोपति च विख्यातं सर्यलोकेषु विश्रुतं । सूर्तन कथितं पूर्वमृषीणां हितकाम्यया । इति कृष्णवचः श्रुत्वा सुभद्रा तत्तथाकरोत् । आचार्य केशवं कृत्या रात्री यामचतुष्टयं । कृष्णोपविरविधिना सत्वरं च समापितं । उद्यापनं च तत्कालं कृतं गोपनक यते । तस्तस्य प्रभावण यमलोकं न सा गता। एवं व्रते समाने तु काले यमभटा विशन् । भटा ऊचुः । सुभद्र तव देहस्य चर्मार्थ चागता वयं । तचम सुरवाधानां छाद. नार्थ यतो घता । सूत उवाच । इति दृतवचः श्रुत्वा मुभद्रा प्राह सत्वरा । सबता अधुना चाहं विचारयंत्वशंकिताः । तापचममटाः सर्वे पदानि दहशुस्तदा । गोपनिचयं तस्या गृह गां च सवत्सकां । विष्णुं च रमया विप्रान्वेदघोप- समन्धितान् । स्थंडिले हस्तमात्र तु सुसमिद्धं मरुत्सकं । महो कृष्णेनोपदिएं प्रतमेतन संशयः । तस्यैव भटाः सर्वे पुनर्जग्मुर्यमांतिकं । तहतस्य प्रभावण सुभद्राप्यहिक सुखं । भुक्त्वांते बरयोगेन गताच्युतपदं महत् । तस्मानो अषयः सर्वे कुरुभ्यं प्रतमुत्तमं । बतं गोपनसरशं न भूतं न भविष्यति । नारद उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा चक्रुर्वतम- नुत्तमं । सनत्कुमार भो प्रमंस्त्वमप्येतद्रतं कुरु । भुकिमुक्किप्रद बैव नात्र कार्या विचारणा । सनत्कुमार उवाच । भो भो नारद देवर्षे सर्वहानमुपानिधे । त्वद्वाक्यामृतसंसिक्तः पर ·गोपद्मव्रतम् । ३२९ । शीतलतामियां । शीघ्रं हि सखे मेऽद्य व्रतस्योद्यापने विधि । नारद उवाच । पूर्णेद बाणसंख्याके व्रतस्योपापनं भवेत् । आदी मध्येऽवसाने व त्रिषु चोद्यापनं स्मृतं । अशक्तौ पंनमे वर्षे यथावद्भक्तिसंयुन: । विष्णोध प्रतिमा कार्या सुवर्णम्य पलेन चापलस्याधेन वार्धन विनशाध्यविवर्जितः । आदम्य सिते पक्षे कार्तिकस्याथ वा तिथी । एकादश्यां निराहारो दंतधावनपूर्वकं । तिलामलककल्केन खात्या धायेंऽथ थामसी ब्राह्मणांश्च समाहय धृतालंकारभूषणः । पुण्याहं वाचयिन्या तु आचार्यब्रह्मऋविजां । घरणं तु प्रकर्तव्यं पनानि च समा. लिखत् । पुष्पमंडपिका कार्या चतुरोपशोभिता । द्वारेषु द्वारपालांच पूजयेच पृथक्पृथक् । मध्ये रत्नाकर सत्या प्रति- मायां यजेरि । रमया सहितं कृष्णं भन्या गंधादिभिः स्म- रन् । नारायण जगन्नाथ मुगरे मधुसूदन । त्रिपुगरे जगन्नष्टः केशमूर्ने नमोनमः । इमं मंत्रं समुणार्य जगन्नाथं समर्चयेत् । पमादिमं महापुण्यमिनिहामं यतोद्भवं । शृणुयाद्भक्तिभावेन गीतर्यादिना ततः । जागरस्नु प्रकर्तव्यः परेहि तु कना- विकः । प्रयविशन्मितान्यिप्रानाहय होममाचरेत् । अतोदेय- तिमंत्रेण जुहुयात्तिलपायसं । शर्कगतसंयुक्त संख्ययाप्टोत्तर शतं । ततस्तु प्रतिमा विष्णोः स्थनिता वनवेएितां । पुंषन्म- सहितां धेनुमाचार्याय निवेदयन् । अधया वर्षसंख्याकान्वि- तशाध्यविवर्जितः । ब्राह्मणांश्च सपत्नीकान्भोजयेध सुपूजितान् । भुंजीयाधुभिः साधु दीनानाधांध भोजयेत् । एवं यः कुरुते होतनं पुण्यतमोत्तमं । ऐहिकां च श्रियं भुषन्या अंने स्थानं तु वैष्णवं। यं चिंतयते काम नंतं प्राप्नोति निधि। इदं पुण्यतमा- ख्यानं पुत्रपौत्रप्रवर्धनं । ये शृण्यंति नग नार्यः पदं वैष्णयमानुयुः। अशक्तेभ्यो न दातव्यं न तत्फलमयामुयात् । तस्माद्भयाप्रकर्तव्यं वांछितार्थस्य सिद्धये । इह भुक्त्वा तु विपुलान्सर्वान्कामान्मनो. रमान् । अंते स्वर्गपदं गच्छत्सर्वपापविवर्जिनः । नातः परतरं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुनं ७५ इति श्रीमन्नारदीयपुगणे पाना- लखंडे सनत्कुमारनारदसंबादे गोपनवनं सोचापनं सपूर्ण । मोदमेततुल्यन्यायमेव गोपनवतावापनं भवि- प्ये -आषाव्याः शुरूपक्षे तु एकादश्या विशेषतः ।

·३३० स्मृतिकौस्तुमे नदारभ्य च कार्निक्या द्वादश्यांतं तं चरेन् । गोष्ठेयवापि गोस्थाने गोमयनोपलिप्य च । प्रयविंशत्तु पनानि गंधपुष्पैः प्रपूजयेत् । तसंख्याकानि चाया॑णि नमस्कारप्रदक्षिणाः । नसंख्यानि पनि ब्राह्मणाय निवेदयेत् । प्रथमे बन्सरे चैत- द्विनीय चयमेव हि। वायने च तथा भेदः पायसं त्वेव निर्मितं । तनीय मंडकान्दद्यानुफै गुडमिश्रितान्। पंचमे घृतपकांच पूर्ण वन्सरपंचके । उद्यापनं प्रकुर्वीत आदौ चांते व मध्यमे । एकादश्यामुपोप्याथ दंतधावनपूर्वकं । अभ्यंगवस्त्राभरा स्वर्चितैाह्मणः सह । पुण्याहं वाचयिन्वा तु प्रतिमायां यजे- अनि । कर्षमात्रमुवर्णेन तदान या पुनः । मापमात्रसुवर्णेन वित्तशाव्यं न कारयेत् । कृनायामिति शेषः। उपचारैः पोडशभिः स्वर्चितां वनवेदितां । प्रतिमां पूजयेत्पश्चादात्री जागरणं नथा । प्रभाते विमले सूर्य कन्वाहिकपुरःसरं । महः- प्रवृत्ती विहितं संध्यावंदनं तदादिनित्यकर्म कृत्येत्यर्थः । उद्यान्पुरुषसूनन स्वाहाकारः पुनःपुनः । पुनद्वादशनानापि पिप्पलस्य समिच्छतं । पायसन शनं चाटौ कन्वा पूर्णाहुति नथा । ततस्तु प्रतिमां दद्यास्वचितां वनवेटिनां । सवत्सां विधिना धनुमाचार्याय निवेदयन् । ब्राह्मणान्पंच योपिद्भिः पड़मानेन भोजयेत् । भुंजीत बंधुभिः सार्धमेकाप्रेणैव चेतसा । इदं वनं महापुण्यं शृण्वंतु मुनिपुंगवाः । इह भुक्त्वा तु विपुला- न्सर्वान्कामान्मनोगतान् । अंने गच्छनि सा स्वर्ग कुलकोटिश- रपि । इति । अथ गोप्रदानविधिः । पवित्रपाणिराचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ गोदानं करिष्य इति संकल्प्य । ब्राह्मणं गां च यथाशक्ति वनादिभिः संपूजयेत् । नघप्यंतिकामः करिप्यमाणनोदाने प्रतिप्रहीतारं त्वामहं वृणे इति वृत्वा । नारायणं ग्रामणे आवाए श्रीनारायणाय नम इति आसनपाचादिषोडशोपचारैः पूजयेत् । ततः पझे गोशरीरे देवता आवाहयेत् । अंगमूले ब्रह्मविष्णू आवाहयामि । भंगाने सर्वतीर्थान्या. शिरोमध्ये महादेवमावाह। ललाटाप्रे गौरीमा. नासायंशे पण्मुखं नासायुग्मेकंयलाश्वतरी नागौ० कर्णयो. रश्विनीः चक्षुषोः शशिभास्करौ० दंतेषु वायुमा० अंघासु ·गोप्रदानविधिः । धर्ममा० खुरमध्ये गंधर्वान् बुराप्रेषु पनगान्. खुरपश्चिमाप्रेषु अप्सरसांगणान् पृष्ठे रुद्वान् : सर्वसंधिपु वसून० श्रोणीतटेपि- तृनः लांगूले सोमम् • वालेषु आदित्यरक्ष्मीन् गोमूत्र गंगां० गोमये यमुनां. क्षीरे सरस्वती. दनि नर्मदां. सर्पिषि दुता- शनं० उदरे पृथ्वी पयोधरेषु सागरान् कृत्सशरीरे कामधेनुं० गृहावप्रतिष्ठा । ततः पोडशोपचारैः संपूज्य । आगावो अग्ममिति पुष्पांजलि दद्यात् । सर्वत्र पात्रं देयद्रव्यं च संपूज्य दद्यात् । नथाच दामोदरीये मनुः-योर्चितः प्रतिगृवाति योर्चयित्या प्रच्छयति । तावुभौ गच्छनः स्वर्ग नरकं तु विपर्यये । इति । ततः सवन्सां गां प्रामुखीमयस्थाप्य दाता पुच्छदेशे बशिखः प्रामुम्बस्तिष्ठेन् । पात्रभूनो विप्रस्तत्रय दक्षिणत उपशुबस्तिष्ठेत् । दाता यथाशक्तिकनकयुतमाज्यपात्रमादाय तत्र गोपुच्छं निक्षिप्य सनिले प्रागले विप्रपाणी घृतातं सति- लकुशं पुच्छं निक्षिय जलं क्षिपेत् । नत्र मंत्रः--यक्षसाधन. भृता या विश्वस्याघौधनाशिनी । विश्वरूपधरो देवः प्रीयतामा नया गया । इति । केचिद्दोपुच्छे देवर्षिपितृतर्पणं कृत्वा वक्ष्यमाणपौराणमंत्ररपि तर्पणमिच्छति । ब्रह्माचा देवताः सर्वा ऋषयो मुनयस्तथा । अमुरा यातुधानाध मातरधंडिकास्तथा। दिक्पाला लोकपालाध प्रहदेवाधिदेवताः । ते सर्व तृमिमा. यांतु गोपुच्छोदकनर्षिताः । विश्वेदेवास्तथादित्याः साध्याचैव मरुद्रणाः । क्षेत्रोपपीठपीठानि नदा नद्यध सागराः । पाताल- नागकन्याश्च वायुगकाशमेव च । दिवि भुव्यंतरिक्षे च ये पातालवासिनः । शिवः शिवा तथाविष्णुः सिद्धिलक्ष्मी सरस्वती । तपोवनानि देवाश्च भगवान्परमेश्वरः । क्षेत्रौषधि. लता वृक्षा वनस्पत्यधिदेवनाः । कपिलः शेषनागध तक्षको. ऽनंत एव च । अन्ये जलचग जीवा असंख्यातास्वनेकशः। चतुर्दश यमाचैव ये चान्ये यमकिंकराः । सर्येपि यक्षराजानः पक्षिणः पशवस्तथा । स्वेदजोजिजा जीवा अंडजाच जरा. गुजाः । अन्ये च वनगा या ये दिवानिशिविहारिणः । अजागो- महिपीरूपा ये चान्ये पशबस्तथा । शांतिदाः शुभदास्ते स्युर्योपु- छोदकतर्पिताः । सर्पव्याघहता ये च शत्रघातहताच ये । संस्काररहिता ये च रौरवादिषु गामिनः । आग्रह्मस्तंबपर्यतं ·३३२ स्मृनिकौस्तुमे । देवर्षिपितृमानवाः । सत्यंतु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः । अनीलकुलकोटीनां समद्वीपनिवासिनां । आब्रह्मभुवनाल्लोकादि. दमस्तु निलोदकं । पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च। गुरुश्वशुग्बंधूनां ये चान्ये यांधवाः मृताः । ये मे कुले लुम विटाः पुषदारविवर्जिताः । क्रियालोपगताचैव जात्यंधाः पंगवस्तथा । विरुपा आमगांव ज्ञानाशाताः कुले मम । ते पिवंतु मया दतं गोपुल्छस्य तिलोदकं । ये बांधवा बांधवा वा येऽन्यजन्मनि बांधवाः । ते मवे तृमिमायांतु गोपुच्छस्य निलोदकः । वृक्षवं च गताः केविनणगुल्मलतास्थिताः । यातनासु च घोगमु जानीषु विविधासु च । नरकेषु च घोरेषु पनिना ये स्वकर्मभिः । देवत्वं मानुन् वा तिर्यक्प्रेत- पिशायनां । कृमिकीटपतंगवं याना ये च स्वकर्मभिः। तेषा- मुद्धरणार्थाय जलमेतहदाम्यहं । ततोऽमुकप्रवरान्वितामुक- गोत्रोत्पन्नायामुकशाखाध्यायिनेऽमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमिमां मवन्मां सुवर्णशंगी गंध्ययुगं ताम्रपृष्ठी मुक्तालांगूलां कांन्य. दोदनां रक्तवत्रावृतां घंटालंकनकंठां गंधपुष्पमालाशोमितां पतापदमभवे यथाशनयलंकनां पा संप्रददे नममेति वदेत् । ग्राह्मणः प्रतिगृवामीन्युक्न्या ॐ स्वस्नीनि वदेत् । ततः सुवर्णपरि- मितं यथाशक्ति वा हिरण्यं सतुलमीदलं दक्षिणां दद्यात् । कृतस्य गोदानन्य पूर्णतायै इमां दक्षिणां तुभ्यमहं संप्रदद। नममेति पूर्ववत् ब्राह्मणो वदेन् । मग्राह्मणां धेनुं कानिचिना- पान्यनुवज्य महाभारतोक्तां गोमती जपेत् । गावो मामुपति. छंतु हेमरंग्यः पयोमुचः । मुग्भ्यः सौरभेग्यश्च सरितः सागरं यथा । गायः पश्याम्यहं नित्यं गावः पश्यंतु मां सदा । गायोऽस्माकं वयं नासां यतो गावस्ननो वयं । इति । मोक्ता पा-गावः सुग्भयो नित्यं गावो गुग्गुल संनिभाः । गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं महन् । अनमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमं । पायनं सर्वभूतानां सरंति च वहनि च । इविषा मंत्ररूपेण तर्पयंत्यमगन्दिवि । परीणामपि होता गायो होमे प्रतिष्ठिताः । सर्वेषामेव भूनानां गावः शरणमुत्तमं । गावः पवित्र परमं गावो मंगलमुत्तमं । गापः सर्वम्य लोकस्य गावो धन्याः सवाहनाः । नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरमेयीभ्य । ।

·। मार्गशीर्षकृत्यम् । एषच । नमो नमसुताम्या पवित्राभ्यो नमोनमः । मासणा- व गाव कुलमेकं द्विधा रुतं । एकत्र मंत्रास्तिष्ठति बि. रन्यत्र तिष्ठति । इति । वसिष्ठोको प्रार्थनामंत्री पठेत्-पृत- सीरतुघा गावो घृतयोन्यो घृतोद्भवाः । पृतनयो घृतावास्ता मे संतु सदा गृहे । घृतं मे दये नित्यं घृतं नाभ्यां प्रतिष्ठितं । घृतं मे सर्वतर्भय गवां मध्ये बसाम्यहं । इति । अत्र दानात्पूर्व गोः पूजनसमये तस्याः भंगमूलादौ ब्रह्मविष्ण्वादिदेवता भावाय ताभिः सह गोपूजनं कार्यमिति केचित् । ता देवता हेमाद्री भविष्य-शृंगमूले गवां नित्यं ब्रह्मविष्णू समाश्रितो। शृंगाने सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च । शिरोमध्ये महादेवः सर्वभूनमयः स्थितः । ललाटाप्रे स्थिता गौरी नासावंशे च पण्मुखः । कंबलाश्वतरौ नागौ नासायुग्ममुपा- भिती । कर्णयोरश्विनी देवी चक्षुषोः शशिभास्करी । दंतेषु वायवः सर्वे जिज्ञायां वरुणः स्थितः । सरस्वती च इंकारे मासपक्षी च गंडयोः । संध्यावयं तपोष्ठाभ्यां प्रीवामिद्रः समाश्रितः । रक्षांसि वक्षोदेशे तु साध्याश्चोरसि संस्थिताः । चतुप्पात्सकलो धर्मः स्वयं जंघासु संस्थितः । खुरमध्ये तु गंधर्वाः खुराप्रेषु च पनगाः । गणां पश्चिमाप्रेषु गणा असर. सां तथा । रुद्राक्ष सकलाः पृष्ठे वसवः सर्वसंधिषु । श्रोणी- तटस्थाः पितरः सोमो लांगूलमाश्रितः। आदित्यरक्ष्मयो वालाः पिंडीभूताच संस्थिताः । साक्षावंगा च गोमूचे गोमये यमुना स्थिता । क्षीरे सरस्वतीदेवी नर्मदा दनि संस्थिता । हुताशनः स्वयं सर्पिोमणानां गुरुः परः। अष्टाविंशनिदेवानां कोटयो रोमसु स्थिताः । उदरे पृथिवी या सागराध पयोधराः। इति। अस्यामेव पौर्णमास्यां त्रिपुरोत्सवाख्यं दीपदानमुक्तं भ- विष्ये-पौर्णमास्यां नु संध्यायां कर्तव्यत्रिपुरोत्सवः । दया. दनेन मंण सुदीपांच सुरालये । कीटाः पतंगाः शलभाच वृक्षा जले स्थले ये विचरंति माः । एता प्रदीपं नहि जन्मभागिनो भवंति सत्यं श्वपचाच विप्राः। इति । येनार्जिता. निः । योनंतदेव ऊर्जास्यदीधितिरियं स्मृतिकौस्तुभस्य । भय मार्गशीर्षकृत्यं निर्णयामृते भारने-मार्गशीर्ष तु यो मासमेकमकेन संक्षिपेत् । भोजयेत्तु द्विजान्मक्यास मुव्ये- ।

·। । ३३१ स्मृतिकौस्तुमे याधिकिल्विषैः । इति । ऋग्विधाने-सदसस्पतिमेकचें मेषा. कामो जपेदुधः।अयुनं जैव सिद्धिध मार्गशीर्षे न संशयः। इति। अत्र कृष्णाष्टम्यां भैरवजयंतीवतमुक्तं शिवरहस्ये- कालाएमीति विख्या कार्तिकस्यासिताटमी । तस्यामुपोषण कार्य तथा जागरणं निशि । इति । भैरवस्य तु कर्तव्या पूजा याम- बनुष्टये । कार्य शिवकथालापैर्निशि जागरणं सदा । जागरं चो. पवासं च कृन्या कालाएमीदिने । प्रयतः पापनिर्मुकः शैवो भवति शोमनः । इति । यामचतुष्टयं गत्रिसंबंधि वियक्षिनं प्रकरणात् । काशीवामिनां निन्यं चतन् । नदधिकारे-यो देवि भैरवा- एम्यामुपवासं प्रयवनः । न करिष्यति मोहन याम्यत्येवेह यातनां । इति तत्रय वचनात् । काशीग्वंड.-मार्गशीर्षा. सिताटम्यां कालभैग्यसंनिधौ । उपोष्य जागरं कुर्यान्महापापैः प्रमुच्यते । यत्किचिदशुभं कर्म कृतं मानुपबुद्धितः । तत्सर्वे विलयं यानि कालभैग्यदर्शनात् । अनेकजन्मनियुतैर्यत्कृतं जंतुभिस्त्ययं । नन्सचे विलयं याति कालभैरवजागरात् । कृत्वा च विविधां पूजां महासंभारबिस्तरैः । नरो मार्गासिताप्टम्यां वार्षिकं विनमुन्मुजेदिति । अत्र चैकवाष्टमी मुग्यगाणचांद्रमा. नाभ्यां कार्तिकमार्गशीर्षामिताष्टमीत्वेन पुराणयोरक्तेति क्षेयं । पूजोपवासजागरणानां त्रयाणामपि फलसंबंधावगमान्प्राधान्यं । अतएयाटम्या दिनद्वयगामित्वे प्रधानकालव्यातिलाभाव प्राह्या । कृष्णपक्षेऽएमी चैय कृष्णपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धा प्रकर्तव्येति शास्त्राय । रुद्रवनेषु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः। इति वचनाथ । यनु शिवरहस्य-नित्ययात्रादिकं कृत्वा मध्याहे संस्थिते रयौ । कृत्तिवासेश्वरं प्रापुर्बिल्वपत्रादिसा. धनाः । इति प्रक्रम्य तदोप्ररूपादनघान्मत्तः श्रीकालभैरवः । माविरासीत्तदा लोकान्भीपयनखिलानपि । इति मध्याके भैरवप्रादुर्भावभयणान्मध्यान्यापिनी पग पाहोति । तदसन् । पूर्वार्धगतनित्ययात्रासंबंधिन्वेन मध्याह्वानुवादात् । अस्तिच प्राप्तिः काशीग्वंडे-सबैलमादौ संत्राप्य चक्रपुष्करिणी- जले। संतl देवान्सपितॄन्याह्मणांध तथार्थिनः । इति । माध्याहिकमणिकर्णिकामानोपक्रमाया एव नित्ययात्रायाः-ततः पुनदंडपाणिमित्येषां पंचतेधिका । दैनंदिनी विधातव्या महाफल- ·मागपंचम्यां नागपूजा। ममीप्सुभिरित्यंतेन प्रथेन विधानात् । अस्तु चोत्तरार्धगतकि- यान्वयो मध्याहस्य तथापि मध्याहेऽन्यैरपि कृत्तिवासवरे गंतव्यमिति विधिकल्पनं पुराकल्पबलन स्यात् । ततम भैरव. जयंत्याः कथं निर्णयः । नच तदति सर्वनामा मध्याहपरामर्श इत्यपि शंक्यं । अव्यवहितस्य प्रसीदेशत्यभिवंदनस्य परामर्श. संभव बहर्थव्यवहितमध्याह्नपरामयोगात् । तत्परामशेऽपि नेतदर्थवादबलेन मध्याह्नविषयविध्युनयनं संभवति । सामा- न्यविधिविरोधे मध्याह भोज्यवेलायामिति वाफ्यशेषणानंतवते मध्याहकल्पनासंभवसिध्ये माधवोक्तन्यायस्य प्रकृतेऽपि तुल्यत्वात् । द्विविधसामान्यशालविरोधस्येहापि दर्शितत्वात् । विशेषप्रवृत्तकर्मकालशास्त्राविरोधस्यहाधिक्याच । उक्तौ हि रात्री पूजाजागरणविधी । संति च शिवरहस्ये भैग्यप्रादुभी- वांत तदुपोदलकानि यनांसि-एतस्मिनंतर देवाः सूरौप्यस्तं- गतः शिव । ततः संध्यादिकं कन्या शिवपूजाएग बभुः । ततः काशीपालनार्थ भग्वः स्थापिता मया । कत्तिवासेश्वरधैव दक्षिणादिशि सादरं । ततः सायं विष्णुमुख्याः कृत्वा पूजां मम प्रियं । भैरवाभ्यर्चनार्थाय मुस्यभग्यसंनिधौ । ततस्ते भैरवं देवमुपचारश्च पोडशेः । संपून्यायप्रदानानि चर्भकि- समन्विताः । उपोषणमांगभूनमयदानमिह स्थितं । तथा जागरणं रात्रौ पूजा यामचतुष्टयं । इति । अत्रास्तोत्तरमय क्षेत्र- पालन्वं तन्प्रयुक्तं सार्घपूजनं तदेवेति स्पएं प्रतीयत इति न मध्याहादरः प्रामाणिक इति प्रदोषव्यापिन्यव प्राया इति सिद्धं । भैरवदर्शनं च कालोदके सात्वा कार्यमित्युक्तं काशी- खंड-तीर्थ कालोदके नान्वा न्वा तर्पणतत्परः । विलोक्य कालराजं च निरयादुद्धरपितृन् । इति । पूजांत प्रयोा देयाः । तत्रमंत्राः शिवरहस्य---भैरवायं गृहाणेश भीमरूपाव्यया- नघ । अननाय॑प्रदानेन तु भव शिवप्रिय । सहम्रामिशि- रोबाहो सहस्रचरणाजर । गृहाणाय भैरवंदं सपुणं परमेश्वर। पुष्पांजलिं गृहाणेश वरदो भव भैरव । पुनरध्ये गृहाणदं सपुष्पं यातनापह । इति भैरयजयंतीनिर्णयः । अत्र शुक्लपंचम्यां नागपूजा प्रसिद्धा दाक्षिणात्यानां । दो- तिता च हेमाद्रौ स्कान्द-शुक्ला मार्गशिरे पुण्या भावणे ।

·। । ३३६ स्मृतिकौस्तुमे या व पंचमी । सानदानैहुफला नागलोकप्रदायिनी । इति । इयं पंचमी नागपूजायां पष्ठीयुर्नव प्राहा । पंचमी नागपूजायां कार्या षष्ठीसमन्विता । इति वचनापरवेत्युलं तिथिदीधितो। कुलधर्माविरोधन चैतन् । मथ चंपाषष्ठी।नस्वरुपं मल्लारिमाहात्म्ये-मार्गे भाद्र- पदे गुल्ला पष्ठी वैधृनिमंयुना । रविवारण संयुक्ता सा चंपेतीह विश्रुता । इति । विशाखामामयोगेन सा चंपतीह विश्रुता ।। इति । मदनरनं । स्मृत्यंतर नु-मार्गशीऽमले पसे पच्यां पाशुमालिनः । शतनागगने चंद्रे लिंग म्यादृष्टिगोचरं। इनि शिवलिंगदर्शनं कार्यमित्यर्थः । उक्तप्रकारयोगानामन्यनरो यम्यां लभ्यते सा पूर्ण पग या ग्राहा । योगाभावे नु परैष प्राह्या । पठी तु शस्नोत्तरनि दीपिकाक्तः। कंदवने वियं पूर्ववन्युनं निधिदीधिनी। अथ ममम्यां कर्तव्यमुनं निर्णयामृते ब्रा-तद्विष्णो. भिणं नेत्रं नदयारतिमन्पुनः । अदिन्या कश्यपाजो मित्रो नाम दिवाकरः । समभ्यां नन मा स्याना लोकम्मिमित्रसप्तमी पष्टयां च सपनं कार्य तम्म मित्राय भानवे । तत्रोपयासः कर्तव्यो भश्यान्यथ फलानि वा । गत्री जागरणं कार्य गीतनृत्य. पुरस्कृतं । साम्यां वपनं कृत्वा नतः मान्धा यजेविं । नानाकुमुममंभाभियः पिष्टमयः मुभैः । मधुना व प्रशस्लेन होमजप्यसमाधिभिः । ब्राह्मणान्भोजयत्पश्चाहीनानाथांध मान- बान् । अष्टम्यां संयिभन्याध नाश्च नटननंकाः । दिनहये च भोक्तव्यं पिटानं मधुमंयुतं । इति । दिनद्वये सप्तम्यामटम्यां च । अत्र पौर्णमाम्यां मृगशीर्षयुनायां लयणदानमाह निर्णया. मृत विष्णुः-मार्गशीर्षपीर्णिमास्यां मृगशिरोयुक्तायां चूर्णितल. पणम्य सुवर्णनाभं प्रथमेकं चंद्रोदये ग्राह्मणाय प्रतिपादयेत् । भनेन कर्मणा रूपसौभाग्यभागभिजायते इति । भत्रैष दत्तात्रयजयंतीविधिः महाद्रिम्बंड-मार्गशीर्षे पंचमेहि दशेहि च मुनिर्मले । मृगशीर्षयुने पूर्णमाम्यां इस्य च बासरे । जनयामास देदीप्यमानं पुत्रं सती शुभं । तं विष्णु. मागतं ज्ञात्वा मधिर्नामाकरोत्स्वयं । दत्तवान्स्वस्य पुत्रत्वाद- तात्रेय इतीश्वरं।इति । इयं प्रदोषव्यापिनी प्राह्या शिष्टाचारात् ।

·प्रत्यवरोहणम् । ३३७ अत्रैव प्रत्यवरांहणाल्यं कर्माहाश्वलायन:--मार्गशीयों प्रत्यवगेहणं चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां वति । अथ प्रयोगः । कर्ता मार्गशीपोर्णमास्यां पूर्वयुचतुर्दश्यां वा प्रत्यवरोहणं कर्तुं दिवैध निवेशनमलंकृत्य फलरहितधान्यतृणनिर्मितं कटं संपाच नांदीश्राद्धं व कृत्वा सूर्यास्तमित सायमोपासनानंतर प्राणानायम्य देशकाली संकीयं मम स्त्रीपुत्रादिसहिनस्य जलस्थ- लचरसर्पबाधानिवृत्यभयहमंतसौमनस्यसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वर- प्रीत्यर्थ प्रन्यवरोहणाख्यं कर्म करिष्ये इनि संकल्प्य । चक्षुणी आध्यनत्यंत अत्र प्रधानं श्वतं श्वेतं पायसेन मनिहनन रुद्रमित्यादि पूर्णपात्रनिधानांनी मुष्टींस्तूष्णीं निरुप्याष्टकृत्व. स्तृष्णीं प्रोक्ष्य पयसि चरुश्रपणाधाज्यभागांते पुत्राद्यन्वारग्धोऽ- वदानधर्मणावदाय जुहुयात् । अपश्वतनि मंत्रयोहिरण्यगर्भऋषिः श्वेतो दंयता आघानुष्टुप द्वितीया गायत्री प्रत्यवरोहणप्रधानहोमे वि. अपवन पदादि पूर्वणचापरणच । समच बारीरिमाः सर्वाध राजयांधीः स्वाहा । श्चताय नमम । नयश्वतश्चाध्या- गारहिर्जयान किंचन । श्वेतायव दार्याय नमः स्वाहा । श्वेता- येदं । इति हुआहुनी हुन्या । अभयं नः प्राजापत्यंभ्यो भूया- दित्यनिमीक्षमाणो अपिन्वा । शिवोनः मुमना भवनि मतं ध्यान्या पूर्वनिर्मितं कटमारतीय स्त्रीपुत्रादिसहिनस्तत्रोपविश्य । स्योनापृथिवीमेधातिथि मिगायत्री प्रत्यय । म्योना. सप्रथः इति जपिन्या । यजमानः प्राकृशिरा उदयुम्यो दक्षिण- पाचन कटे शयीन । तनो गृहपतरंने यथाज्यष्ठं सर्वे पुत्री- प्रादयस्तंत्रय शीरन् । तत उत्थायोपविश्य प्रायाः सर्वे अतोदवा मधातिथिर्विष्णुर्गायत्री जपवि० । एनामृनं विजपेयुः। पुनलव शयित्वोन्यायोपविश्य दक्षिणामुखाः अनादया अवं. तुन इति पादं जपिन्या । पुनरपि तथैव शयियोथायोपविश्य प्रत्यशुखाः यतो विष्णुर्विचक्रमे इति जपेयुः । पुनस्र्थव शयि- त्योत्थायोदमुखाः पृथिव्याः समधामभिरिति जपेयुः । ततः स्विएकदर्ज हामशेष समापयेत् । ततो यथापूर्व यिन्या उदित सूर्य कृनित्यक्रियाः सर्व संगम्य सार्याणि स्वस्त्ययना. नि च सूकानि अपयुः। तत्र कारिका:-उदुत्यं नय पट चित्रं देवानामुदगादिति । नमोमित्रस्य सूकं तु सूर्यो न इति ·३३८ स्मृतिकास्तुमे । चापरं । उक्तानि सूर्यसूतानि वक्ष्य स्वस्थयनानि च । आनो- भद्रास्तथा स्वस्लिनोमिमीतां परावतः । इति । तत्र उदुत्यमिति. नवानां काण्वः प्रस्कण्वः सूयाँ गायत्री । चित्रंदेवानामिति पण्णामांगिरसः कुन्सः सूर्यत्रिपुर । नमोनित्रस्येति सौर्योभिनाः सयों जगनी दशमी त्रिएप । मूर्यो न इति पंचर्चस्य सूर्यश्चक्षुः सूयों गायत्री । आनोभद्रा इति दशर्चस्य राहगणी गोनमो विश्वंदवाः पंचायाः सममी च जगत्यः षष्ठी विराद शेषालि. शुभः । स्वस्निना मिमीनामित्यस्यानिर्विश्वेदेवानिएए । परावत इन्यस्य मानयो नाभानेदिष्टो विश्वदया जगती अंत्ये त्रिष्टुभी जपविः । यद्यपि सायाणि चत्वारि ग्रंथद्भिदर्शितानि तथापि प्रयाणां पाठन शास्त्रार्थोपपनस्तृतीयचतुर्थयोर्विकल्पः । म्योने. त्यारभ्यनदंनं मंत्रज्ञाः पुत्रादयोऽमात्या अपि की सह जगेयुः । ततो गृहमिद्धाभन ग्राह्मणान्भोजयिन्या स्वस्तिभयंतोत्रुवं. विनि की वदन् । स्वस्ति इति ब्राह्मणाः प्रति युः इति कारिकाकारः। जयंतस्त्वाह । स्वस्ययनं तेन्युकाः स्वस्यय- नमिति यति । अथवा स्वस्तिपदोपलक्षितान्पुण्याहं स्वस्ति अििमत्ययमादीन्शब्दान्वदंतीति । नतः सामात्यो भुमीनेनि प्रत्यवगहणं । येनाजिनानि. यानंतदेवकृत. तस्य मार्गाख्यदी. घितिरियं स्मृनिकौस्तुभम्य ॥ अथ पापकृत्यं निर्णयामृन-पोपमासं तु कौतय पकमतन यः क्षिपेन्। सुभगो दर्शनीय यशोभागी च जायत इति । वामनपुराण-प्रासादनगरादीनि गृहप्रावर- णानि च । नारायणस्य तुष्टयर्थ पात्र दयानि यनतः । इति । मार्गशीयादिपर्णमासीचनुपयानंतरामु पोपकृष्णाष्टमीप्रभृ- तिषु चतरप्वटमीपु अष्टकाश्राद्धं कार्य । तत्पूर्वसमीपु पूर्वे- पुःश्राद्धं तदुत्तरनवीपु चान्वष्टक्यं कार्य । अशक्तनिप्पकस्यां वा कुर्यात् । हेमंतशिशिग्योश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीप्वटका ए. कस्यां या पूर्वेषुः पितृभ्यो दद्यादपरेयुरन्यष्टक्यमित्याश्वलाय. नोक्तः । तिम्रोएकास्तिनोन्यएका इति विष्णूक्तंश्च । अयं त्रित्वपक्षो नाश्वलायनाशखिनां । मलमासे च नानुष्ठेयमेतत् । ऋतुद्यांतर्गतमलमासेएकानिवृत्त्यर्थत्वेनोर्षमाप्रहायण्यास्ति. स्रोएका इति शालांतरप्रसिद्धत्रित्वनिरासार्यस्वेन च सौत्रचतुर्ष. ।

·अहकामादम् । पस्य वृत्तिकता व्याख्यानात् । यद्यपि प्रयोगपारिजातोदा. हनामिस्मृती-सिंहस्थे मकरस्थे वा प्रोष्ठपान्माघमासयोः । कृष्णपक्षेएका कार्या गृहस्थाचैः स्वशक्तितः । इति भावेऽट. कोका तथाप्याश्वलायनैस्सा नाटकानामा संकल्पः कार्यः । मायावर्षेतिसंशांतरयति तत्रत्यधाचऽएकाधर्मानिदेशम्याश्व- लायनोक्तः। चनुग्रहणेन न्यूनसंख्याया इयाधिकसंख्याया अपि निरासौचित्याच। एकस्यामिनि पक्ष माघ्या उपरिटाद- एम्यां कियेत । तत्रापि पूर्वेधुरान्वष्टक्ययोरसंभवेऽएकामात्रमपि। यघुवै उपरिटान्माच्याः पूर्णमाम्या अपरपक्षम्य समस्यामष्टम्यां नवम्यामिति क्रियेतापिवाटम्यामेति बौधायनोक्तेः । तिन इति पक्ष मार्गशीर्ष न कार्य । अमावास्याप्टकास्तिस्त्रः पौषमा. सादिषु त्रिग्विति पानातः । नत्राएकामाखमपराव्यापिन्या- मष्टम्यां पार्वणवत्कार्य । तदनुरोधेन पूर्वदुःश्राजमान्यएक्यं च कार्य । अवश्यं कार्य तत् । अप्यनहो ययसमाहरेदमिना या कक्षमुगोपदेशामेष्टकेति नत्वयानएकः म्यादिन्याश्वलाय. नातंः । प्रत्यासायांनरमपि वृनिकतोपन्यस्तं । अपिचानूना- नेभ्य उदकुंभमाहरेदपि वा श्राद्धमंत्रानधीयर्यातनि । अथ प्रयोगः। पूर्वस्तिध्यादिसंकीर्य पार्वणयपितृन्सं. कीर्त्य भ्योऽएकाश्राद्धं कर्नु पूर्वेचुःश्राद्धं करिष्य इनि संकल्ल्य क्षणदानांतं दर्शवकन्या पिंडपितृयज्ञविधानेनेमाधानांनं कुर्यान् । हविनयपक्षे पात्रासादने स्थालीत्रयामादनं स्थालीनां क्रमण प्रीदिभिः पूरणं क्रमेणौदननिलमिश्रौदनगायमानां श्रपणं क्रमेण त्रयाणामभिधारणं । उदगुद्वास्योल्मुकापश्चिमतः क्रमेणाने. यीसंस्थानामासादनं दक्षिणतोऽभ्यंजनांजनकशिपूपयईणासादनं अपूपमात्रपक्षे तत्स्थापनायकैय स्थाली शर्णोखलमुमलकृष्णा- जिनानां निवृत्तिः । अत्रेहपको गोधूमयिकारोऽपूष इति मिना. क्षरायां । अतोऽपूपा मंडका इनि वृडाः । चतुःशरायपरि- मितगोधूमानां पिऐन कार्याः । शराव इति पुरुषाशनपरिमाणे वर्तते इति जयंतः । तेषां सिखानामुपादानमिति वृत्तिकृदा. दयः । अतः पात्रासादनांते स्थाल्यो गृहसियानपूपानिधायो. ल्मुकप्रणयनादि दक्षिणतोप्रवानिधानांत कृत्वाऽपूपस्थाली- मनौ निधायाभिघायर्योदगुशास्योल्मुकपत्रिमतो नियात् । पक्ष- ·स्मृतिकौस्तुमे इयेपि माधानाने ब्राह्मणपन्छौचावाच्छादनप्रदानकरशुख्यंत कृत्वा त्रिषु पात्रेषु ओदनादिभ्यलिभ्यः पृथगुदृस्य केवलापूपेभ्यो वोवृत्य घृनातं कन्या । अपूपानां बहुसाधनसाध्यत्वान्त्रीकर्तृक. स्वाच नित्यनौ श्रपणं न संभवतीति गृहसिद्धानामेवोपादानमि. च्छंति इति वृत्तिकारः। अनी करिष्य इति पितृविप्रान्प्राची. नावीत्यनुज्ञाप्य कुरुष्वेति तैरनुसातो मेक्षणे धीवाज्येन सह. दुपस्लीर्य क्रमेण त्रिभ्योपि हविभ्यों द्विरिषदाय पक्षांतरेऽ. पेभ्यएव द्विरवदाय शिएमभिधार्यावत्तममिघार्य प्राकृतमंत्रयोः स्थान उदीरतामिस्यष्टाभिर्जुहुयात् । प्रतिमंत्रमुक्त्वावदानावृत्तिः। उदीरतामित्यष्टानां शंखऋषिः पितरोदेवता विपछंदः पूर्वेषुः धावांगानाकरणहोमे विनियोगः । उदीरता १६पितृभ्यो०२ आईपितॄन ३वर्हिपदः०४उपहना:०५ आच्याजानु०६आसीना सो०७ येनःपूर्वे०८ प्रतिमंत्रमंते स्वाहाकारस्थाने स्वधाइति पठनीयं । पितृभ्याइनममेति त्यागश्च । यहोपवीती मेक्षणमनी प्रहत्याप उपस्पृश्य प्राचीनावीती हुतशिएपरिवेषणादिसंपन्न. याचनांतं त्या उद्धृत्य भुक्तशेषानं निदधाति । चरुत्रये स्यात्पा- पोन्सर्गपर्यनं भाशे समापयेत् । ततः पार्वणवयदेवतानां तिलतर्पणं कृत्या संयतो दिनशेषं नयेत् ॥ अथाएम्यां कर्ता प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य प्राचीनावीती दर्शवत्पित- नामानि संकीर्याएकाधारं करिप्य इति संकलन्य क्षणदानांतं कन्या भोपासनानि प्रज्वाल्य प्राणायामादि अटकांगहोमंकरिष्ये । देवता चक्षुपीआज्येनत्यंते भाग्निं विचरणा । ग्रीष्मं हेमंतमृतून वर्षाः शरदं संबन्सरमधिपतिमहोरात्र वरुणा । पृथिवीमंतरिक्ष चां देवी दिशः प्रविश उदिशोऽपो विद्युतभरणा । आपोमरी- वीर्यातारं समुद्रं भूतं भविष्यविश्वं ब्रह्माणं चरुणा । विश्वाना. दित्यान्वसून्देषात्रुद्रान् गोमन्मरुतः प्रजापति परमेष्ठिनं चरुणा। प्रजापति चरणा। शेषणेत्यादि । निर्वापकाले पूरें पवित्र निधाय तर्पमनेः पत्रिमतो निधायाष्टाविंशतिमुशीतूष्णीं निरुप्य तावद्वारं तूप्णी प्रोत्यावहस्याचाज्यभागांतं कृत्वाऽवदान- विधिनाऽवदाय । भनेनयेतिद्वयोरगस्त्य ऋषिः मनिदेवता विष्णु- छंदः मटकांगहोमे विनियोगः । मनेनयसुपथा० विधेमस्वाहा। भनयहवं० । मनत्वंपारयान. शंयोःस्वाहा । अन्नया ।

·अरकाबादम् । ३११ प्रीमो हेमंतऽसवः शिवानो वर्षाः शिवाऽमभयाः शरमः । संवत्सरोऽधिपतिः प्राणदोनोऽहोरात्रे रुणुतां दीर्घमायुः स्वाहा। श्रीमाय हेमंतायतुभ्यो पर्वाभ्यः शरदे संवत्सरायाधिपतयेऽहो. रात्राभ्यामिदं । शांतापृथिवीशिवमं. सर्वतःस्वाहा । पृधि- व्याअंतरिक्षायदिवदिग्भ्यः प्रदिग्भ्य उदिग्भ्योपोषिद्युत इदं । आपो मरीचीः प्रवतु नोधियो धाता समुद्रो बरंतु पापं । भूतं भविष्यदभयं विश्वमस्तु मे प्रमाधिगुप्तः स्वारामाणिस्वाहा । म योमरीचिभ्यो धात्रे समुद्राय भूताय भविष्यते विश्वस्मै ब्रह्मणइदं । स्वाराभराणीत्यशुद्धः पाठः । विश्व आदित्या बसवा देवा रुद्रा गोप्तारो मरुतः संबंतु । ऊर्ज प्रजाममृतं पिवमानः प्रजापतिर्मयि परमेष्ठी दधातु स्वाहा । विश्वभ्य मादित्येभ्यो वसुभ्यो देवेभ्यो रुद्रेभ्यो गोलभ्यो मरुद्गपः प्रजा. पतये परमेष्ठिन ५० प्रीष्म इत्यादय एतदंता मंत्रा एकश्रुत्यन वाध्याः । अविज्ञातस्वरोमंत्रः सौत्र एकश्रुतिर्भवेदिति कारि- कोकेः । प्रजापते हिरण्यगर्भः प्रजापतित्रिएए । प्रजापतेनत्व देता. रयीणां स्वाहा । प्रजापतयइदं । स्विएकदादिहोमशेष समाप्य । प्रामणपादप्रक्षालनादि । कामकाली विश्वेदेवौ । वृद्धि- (दि)मावे कतुरसावटम्यां कामकालाविति प्रयागपारिजाने शंखोक्तः। भाच्छादनकरशुध्यतं कृत्वा भोजनार्थादृत्य घृते. नाश्त्वा पित्रविप्रसमीप उपविश्य प्राचीनावीती पाणिं पर्युष्य तत्र दक्षिणाप्रान्दर्भानास्तीर्य मेमणे उपस्तरणादिविधिनाऽवदाय सोमायेस्यादिमंत्राभ्यामाहुतिद्वयं हुस्वा पुनः पर्युल्य संस्थाजपे- नोपतिष्ठेत । एवं पितामहादिपाणिप्वपि । विप्रास्तानं पात्रे निक्षिप्याचम्योपविशेयुः । कर्तात्रस्य दुतशिएस्य व परिवेपणा. दिसंपत्रवाचनांतं कृत्वा भुलवत्स्वनाचांतषु विप्रसमीपे भोजन- पानावाहुमानमुत्सज्य रेखाइयपूर्वकं भोजनादिनानुवृत्य ते. नैव पिंडदानविकिरदाने कुर्यात् । न कार्यमनिंप्रत्येयादित्या- पत्र तु कर्मणि । प्राशयेन्मध्यमं पिंडं भावशेष समापयेत् । इति कारिका । स्वस्थयनवाचनं विसर्जनात्पूर्व प्रत्यवरोहण. वकार्यमित्यपि पसं चिकत् । विसर्जनांते पार्वणव्यदेवतानां तर्पणं कुर्यात् । इति प्रथमाएका । द्वितीयादिषु तिचा प्रयविधिमाद्री वायुपुराणे-भाषा- ।

·। ३४२ स्मृतिकौस्तुमे पूषः सदा कार्या मांसैरन्या भवेत्सदा । शाकैरन्या तृतीया स्थादेवं द्रव्यगतो विधिः। तत्रैव ब्राझेतु शाकमांसापूपात्म कानि न्याणि तिसृप्वेतासु विधाय भाद्रगतायां चतुया शाकविधिरकः । अत्र हमाद्रिः । शाकादिशब्दाः सर्वस्यापि मोज्यस्य नतद्रव्य प्रधानत्वप्रतिपादनपराः नतु द्रव्यांतरनि- वृत्तिपरा इति । अतच तीर्थयात्रांगाखे र घृतं सोपस्कर. मितिदिमऽप्पा: सोपस्करा इत्यवं त्यागवच ऊर्जा । श्राद्ध मांसम्म कलिवय॑त्यासस्थान मापा दयं । इवं माषानं सोप. स्कमिन्या संकल्पः । नवम्यामन्वष्टक्यं । का दंशकालकानांत प्राचीनावीनी दक्षिणामुग्यः पित्रादिमात्रादिसपनाकमातामहादिपावणदेवता. नामानि प्रकृनिवनिर्दिश्यान्वएक्यथाद्धं करिष्य इति संकल्ल्य भणदानांतं कुर्यात् । नत्रच द्विमातृकण मात्रोः स्थान क्षणः क्रियतामिनि । यहुमातृकण मातृगां स्थान क्षणः क्रीयतामिति क्षणदान कार्य । एवं पितामहाद्विन्दबहुन्वयोः प्रपितामही. हिन्ययदुत्वयोश्च क्षणदानं कार्य । वृत्तिरता पिंडदानाप- सर यदि मातरी यदा हिवहव इत्यादि ग्रंयन मिलिनानेक- मात्रादिगनदेयताम्यहनिमित्तन्वन सिद्धवदनुवदना अन्वष्ट- क्यस्य आरंभप्रभृत्येव तथा ऊहंन मात्राघुद्देशसूचनान्सिय- विदेशम्य विभ्युनायकत्वं सव्यं हि मनुष्या इत्यादी प्रसिद्ध । प्रतिपावणं नवावरा ब्राह्मणाः । अशक्तीततः प्रागप्ययुजः । सप्त पंच त्रय एको वा। समपक्ष एकरक इतरयोस्त्रयः । पंचपक्ष एकस्य प्रयः इतरयारकः । इदं चान्वएक्य एवंति वृत्तिरुत् । पूर्वयुःप्रभृतिविति जयंतः । दक्षिणाप्रवणदेशोपरि कनस्थंडिले विधिवदान प्रतिष्ठाप्य परिश्रित्योत्तरतो द्वारं कुर्यात् । नवा परिचषणं । परिसमुह्य त्रिवारमप्रदक्षिणमकंपयन्मारदक्षिणाप्रस. मूलभः परिस्तीर्थ दर्भेषु चरस्थालीपयशूर्पस्क्योलूबलमुस- लबुवावरुष्णामिने सकदाच्छिमायेध्ममेक्षणकमंडलूनेकश भानेयीसंस्थान्यासाच स्थालीषु प्रीतिपूरणाविशुदिनतिलमि. भौदनपायसभपणांतं कृत्वा दधिमयपूर्णपात्रं मधुमंथपा चामा. बधिभयतीति जयंनः । भपयिस्ता बानी दधिमंथानधि भवेत् । इति कारिकाकारः । दधिमिभं भाजंतववपिष्टं ।

·अन्वष्टकामादम् । दधिमंथः । मधुमिथं तन्मधुमंथः । ओदनाप्रदवं पात्रांतरे. णादायोल्मुकं प्रगीय पूर्ववत्परिस्तीर्यापहता इति स्पयन रेखात्रयं पश्चिमापवर्गमुल्लिस्र प्रत्येकमभ्युस्यैकेन सकदाच्छिन्ने. नावस्तीर्य ध्रुवायामाज्यं कृत्वा दक्षिणत मासाद्य सुरण पंचापि हवींषि प्रत्येकमभिघायांदगुद्वास्योल्मुकात्पधिमदर्भ- प्यायीसंस्थान्यासाद्याभ्यंजनादीनि दक्षिणत आसाच कशि. पुत्रयमुपयहणत्रयं चासादयेत् । इध्माधानांतं कन्या ब्राह्मण. पादक्षालनादि । अर्थ विशेषः । नवपात्राण्यासायोत्तानीकृत प्रत्येक त्रीमान्दानिधाय जन संपूर्ण शनोदवी रिति सर्वाणि सकृदनुमंत्रयेत् । निलोसीयनूहिनावृत्या प्रतिपात्रं तिलानिक्षिप्य गंधादि च निक्षिप्य तत्तद्विमानतो निधानांतं छत्वा पितदिन अर्य० । मानगिने अर्थ । मातगैदयां । मातरहदं यो अर्थ इत्यवं यथालित दया करशुन्यने पात्र- तुपये मधुमंथराय चतुर्य उदृत्य मानं कृत्यानी करिष्य इत्युक्या क्रियतामित्युक्ते मेक्षण उपस्नीय चतुर्यों दिग्विदाय हवींप्यवत्तं चाभिधार्य सोमायति दुत्या नथैय हविश्वनुण्यम्य दक्षिणभागादवदायानयहनि मंत्रण पूर्वानुनेईक्षिणतो हुन्या यज्ञोपवीती मेक्षणं परिहल्या उपस्पृश्यान गरियषणांते दुशि- प्रचतुष्टयं पावणत्रयपात्रे परिविष्य त्यागादिसंबनवाचनांनं सन्या। पिंडार्थ विकिरार्थ च सर्वस्मादनाद्धविश्चतुष्टयान्मधुमं- थाभ्यां चोदृत्य शेषनिवेदनादिकाले यदि: प्रत्यगपवर्ग सतिलजलै: मुंधतां पितरः शुधनां मानरः शुंधतां सपनीकमातामहाः इत्येवं नवमंनिनयनं कृत्वा । शुक्रायराः शुक्लगंधाः शुक्लयज्ञोपवीतिनः । आत्मनोऽभिमुखासीना ज्ञान- मुद्रा निरायुधाः । यसवः पितरो या रुद्रास्ना पितामहाः पितुः पितामहाः प्रोका आदित्या यहिषि स्थिताः । इति ध्यान्या मधुसपिस्तिलयुतानवपिंडान्दद्यात् । एतते इत्यादि यथालिगं । पतले मातर्यशदे येवत्यामित्येयमेकमातकस्य । एतयां मानरी यादारुद येचयुवामिति बिमातृकस्य । एततो यहदारुद्रदायि. ष्णुदाः येषयुप्मानिति बहुमातकस्य । येचेत्यस्य स्थाने नाह इति वृत्तिकृत् । भत्र पितरोऽमीमदतपितर इस्यत्र नाहः । स्लीपिटेषु ओदनाप्रद्रयं लवणमिश्रसीरं च निनयंत् । -अभ्यं- ·स्थतिकौस्तुमे जापांपवं द्वित्वे पात्वेऽभ्यावमित्यथ । द्वित्वजाशंपर भूगावाहुत्वेऽभगवंपदं वदेत् । दद्याशामन्हेन मंत्रस्थावृत्ति- रिप्यते । मनूहनैव पिराध सरुदेवोपतिष्ठते । अनूडेनैव वैपां स्थाधुगपच प्रवाहणं । पिंडायमनूहेन पत्नी के प्राशयेश्य। स्यात्पात्रात्सर्गपर्यतं भारशेष समापयेत् । अक्षय्योदकदानादि । जयंतमत चेत्यस्य स्थाने याअंत्यूहः । पतको मातरो वास इति च । भारांते पार्वणत्रयदेवतानां विलतर्पणं कुर्यात् । इत्यनाहिताः। अथाहिताः प्रयोगपारिजाते पूर्वे:भारप्रकरणे । आहितामिवाच्छादनांतं कृत्या दक्षिणाविप्रज्वलनादिहवि- रासादनांतं कृत्वा ब्राह्मणाननुशाय दक्षिणामाविममुपसमाधाय उदीरतामित्याटावाहुतीहुन्या मंक्षणादिविसर्जनांतमनाहितानि- यत्कुर्यादिति । अएकान्वएकास्वप्येतन ग्रंथनौपासनगतपाणि- होमयोः दक्षिणाम्रो कर्तव्यताशापनात्प्रयोग ऊहाः । जयंतस्त्वा- म्वरक्यांते माह । एवमाचाहिनामरौपासनाभाव शालानी भवतीति ।-त्यएकाप्रयोगस्य निरूपणमकार्यदः । देवेनानंत- संझन मुदं यात्वमुना हरिः ॥ १ ॥ पौषशुक्लाष्टम्यां बुधवारे कृत्यमुक्तं भविष्य-पुष्ये मासि यदा देवि शुक्लाएम्यां बुधो भवेत् । तदा तु सा महापुण्या महाभद्रति कीर्तिता । तस्यां मानं जपो होमस्तर्पणं विप्रभोजनं । मत्प्रीतये महादेवि पूज्यो विधिवबुधैः । इति । तथा-पुष्ये मासि यदा देवि भएभ्यां नगजे बुधे । नक्षत्र जायते पुण्यं यलोके रौद्रमुच्यते । तदा तु सा महापुण्या जयंती मएमीयुता। तस्यां मानं तथा दानं अपो होमन तर्पणं । सपः कोटिगुणं देवि कृतं भवति कृत्वशः। रौद्रं भरणीति वराहमिहिरः। मथ पर्णिमास्यां पुप्ययुतायां अलक्ष्मीनाशनाय बानादि विहितं ब्रा-दं जगत्पुरा लक्ष्म्या त्यकमासीततो हरिः। पुरंदरम सोमभ तथा शुकारस्पती । पंचते पुप्ययोगेन पूर्णमास्यां तपोबलात् । अलंकतं पुनमः सौभाग्योत्सबल- स्मिभिः । तस्माचरैः पुष्ययोगे तत्र सौभाग्यवृद्धये । गौरस. नोभयेषांखात्।

·माषकृत्यम् । । पंपकल्केन समालिप्य स्वकां तनुं । रुतबानस्ततः कार्य- मलक्ष्मीनाशनं परं । उद्वर्त्य देवं च तथा सौषधियुतै लैः । मापयित्वा नवं वलं गृहीत्वानछादनं ततः । द्रव्यं मंगलशतं धूपत्रकमाल्यशोभितं । ततो नारायणं शक्रं चंद्र शुक्र वृह. स्पतिं । संपूज्य पुष्पधूपायैवेद्यैश्च पृथक्पृथक् । प्रशस्तैवैदिकै. मैत्रैः कृत्वानिहवनं शुभं । धनैर्विप्रांश्च संतर्य नवैर्ववैध शोभितः । ततः पुष्टिकरं हचं भोक्तव्यं घृतपायसं । पुष्ययोगे तु कर्तव्यं राज्ञा मानं च सर्वदा । इति । येनार्जितानि युधिः श्रीवाजबाहदुरसंझनृपस्य तस्य वाचा हरेरिव गिराऽवनिदेव. नुथ्यै ॥ १ ॥ योनंतदेवकन तस्य पोषाल्यदीधितिरियं स्मृति- कौस्तुभम्य ॥ २॥ इति पौषकृत्यानि समाप्तानि ॥ अथ माघमासकृत्यं । तत्र धर्मप्रमे बौधायनः । तपस्यायामवगाहनं देवतास्तर्पयित्वा पितृतर्पणमनुनीर्थ उ. सिचजैवहतीरिति । अथ माघस्नानकालः । प्रयागसे. तो ब्राले-अरुणोदये तु संप्राप्ते मानकाले विचक्षणः । माधवांघ्रियुगं ध्यायन्यः माति मुरपूजिते । प्रयागवारिणि गुमे तस्य पुण्यस्य का मितिः । इति । पाने-माघमासे रटं. त्यापः किंचिदभ्युदिते रवी । ब्रह्मनं वा मुरापं वा के पतंतं पुनीमहे । इति । जले पनंतं मानं कुर्वतमिति केचिद्याचल्युः । अन्ये प्रामाविपदसमभिव्याहाराच्छ्योभ्यः पतंतमिति। भ- विष्य-यो माघमास्युरसि मूर्यकराभितप्तः सानं समाचरति चारनदीप्रवाहे । उनृत्य समपुरुषान्पितृमातृतश्च स्वर्ग प्रयात्य. मलदेहधरो नरोसौ । इति । अत्र सूर्यकराभितप्त इति विशे- पणादुपाशनः प्रातःकालपर इति वृद्धाः । एतेषां मान- कालानामुत्तमाधमन्यमुक्तं ब्रा-उत्तमं तु सनक्षत्रं लुमतारं तु मध्यमं । सवितर्युदिते भूप ततो हीनं प्रकीर्तिनं । इति । आरंभसमानिकालौ ब्राह्म-एकादश्यां तु शुक्लायां पोपमासे समारभेत् । द्वादश्यां पौर्णमास्यां वा शुक्लपक्षे समापनं । इति । विष्णुः-दर्श वा पौर्णमासी वा प्रारभ्य बानमाचरेत् । केचित्तु मकरस्थे रवौ माघ इति मंत्रात्मकरप्रभृति कुंमसंक्रम- जपर्यंत वानं कार्यमित्याहुः । अत्राधिकारिणी भविष्ये- ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ मिशुकः । बालवृदयु- ·। स्मृतिकौस्तुमे पानन्ध नरनारीनपुंसकाः । माया माघे गुमे ती प्रामुवंती. सितं पदं । इनि । मानसाधनीभृनजलविशेषेण फलविशे- पोऽभ्यधायि पाघ्र--नमेन वारिणा सानं यद क्रियते नरैः । पादफलदं नद्धि मकरस्थे दिवाकरे । बहिःलानं तु वाप्यादौ द्वादशादफलं म्मृतं । नडाग द्विगुणं गजन्नद्यां चैव चतुर्गुणं । राधा देवनानेषु शनधान महानदी। रानं चतुर्गुणं राजन्म- हानाच संगमे । सहनगुणितं सर्व तत्फलं मको रचौ । गंगायां स्नानमात्रण लभन मनुजो नृप। शनेन गुणितं माघे सहनं गजसनम । निर्दिएमृपिभिः स्नानं गंगायमुनसंगमे । इति । आग्भे संकल्पमंत्रश्च विष्णुः-- नत्र चोन्याय नियम गृहयाद्विधिपूर्वकं । माघमासमिमं पूर्ण साम्यहं देव माधय । तीर्थस्यास्य जल नित्यमिति मंकलय चतमि । इति । एतन्म. लिंगासंपूर्णमाघस्नानमकतीर्थएव कर्तव्यं । प्रात्याहिकम्नानविधिः पानं-मकरम्थे ग्यौ माघे गोविंदाच्युनमाधय । सानेनानेन मे देव यथोनफलदो भव । इति मंत्रं समुथार्य सायान्मौनसमन्वितः । यानुदेवं हरि कृष्णं माधयं वा स्मन्पुनः । मेना-ग्रनक्षत्रविशां चैव मंत्रयासानमिप्यते । तृणीमेव नु शुद्राणां तथैव कुरनंदन । नमस्कारोध या कार्यः सर्वपापौघहानिदः । इति । शहाणा- मिति स्त्रीणां संकरजातानामुगलक्षणं । नथा । ततः सान्या शुभे नीथे दत्त्वा शिरसि वै मृदं । वेदाताविधिना गजन्मर्या- याय निवेदयत् । पितृन्सनार्य तत्रस्थोऽवतीर्य च ततो जलात् । रष्टं देयं नमस्कृत्य पूजयेत्पुरुषोत्तमं । शंखचक्रधरं देवं माधवं नाम पूजयेत् । माधवनाना पूजयेदित्यर्थः । यदि हुत्वा विधानेन ततस्त्वकाशनो भवेत् । भूशय्या ब्रह्मचर्येण शक्तः मानं समाचरेत् । इति । नया-कर्तव्यो नियमः कधिद्रत. रूपी नरोत्तमैः । फलातिशयहेतोर्ये किंचिद्भोज्यं त्यजेदुधः । भूमौ शयीत होतन्यमानं तिलसमन्वितं । त्रिकालं चार्चये. नित्यं यासुदेवं सनातनं । दातव्यो दीपकोऽखंडो देवमुदिश्य माधवं । धनं कंबलं वस्त्रमुपानधुगलं घृतं । तैलं कार्पास. कोष्ठं व उणी तूलवती पटी ! अभं चैव यथाशनि देयं माधे नराधिप । सुषणे रक्तिकामात्रं दद्यावेदविदे तथा । परस्यानि ·तिलपात्रादिदानमंत्राः । । । न सेवन त्यजेदिमः प्रतिग्र। परस्येति दोषातिशयार्थ। न हिं सेवयेत्स्नातो हानातोपि वरानने । होमार्य सेवा शीतार्थ न कदाचन । इति नारदीये सामान्यनिषेधान् । तथा-अहन्यहनि दातव्या तिलाः शर्करयान्विताः । भन. भ्यंगी वगरोह सर्व मासं नयंती । अप्रावृतशरीरस्तु न साक्षात्मानमाचरेत् । सूर्यप्रीतिकामेन प्रत्यहं दंपतीभ्यां भोजनं वस्त्रादि च दयं । माघ मास्युपसि स्नानं कृत्वा दंपत्यमर्चयेत् । भोजयित्वा यथाशनि माल्यवस्त्रविभूषणैः । सौभाग्यं पदमा- मोति शरीरारोग्यमुत्तमं । सूर्यलोकप्रदं पुण्यं सूर्यग्रतमिदं स्मृतं । इति वचनात् । निर्णयामृन विष्णुः । माघे मायनि प्रत्यहं तिलहुँन्या सतं कसर ब्राह्मणान्भोजयित्वा दीनानि. भवाति । वामनपुराणे- -माघ मासि तिलाः शस्तास्तिल- धेनुश्च दानतः । इध्मंधनादयश्चान्ये माधवीणनाय तु । इति । अथ तिलपात्रदानं विष्णुः-ताम्रपात्र तिलान्कृत्या पल. पोडशकल्पिते । सहिरण्यं स्वशत्या या विप्राय प्रतिपादयेत् । नाशयत्रिविधं पापं वामनःकायसंभयं । कौम-तिलपूर्ण कांस्यपात्रं सहिरण्यं विजातय । प्रातर्दत्वा तु विधियहःस्वानं प्रतिहंति सः । ताम्रपानं दशगुणं जघन्यं परिकीर्तितं । द्विगुणं मध्यम प्रोनं त्रिगुणं चोत्तमं स्मृतं । स्वर्णमकं जघन्य तु द्विगुणं मध्यमे स्मृतं । त्रिगुणं चोत्तम तद्वन्सुवर्ण परिकीर्तिनं । ब्रान- ताम्रपानं तिला पूर्ण प्रस्थमादिजाय तु । सहिरण्यं च यो दद्या- च्छदायित्तानुसारतः । सर्वपापविशुद्धात्मा लभते परमा गति । इति । सहिरण्यतिलपात्रदाने मंत्री मदनरव-देव- देव जगन्नाथ वांछितार्थफलप्रद । तिलपात्रं प्रदाम्यामि तांगे संस्थिती राह । इति । अहिरण्यतनपात्रदाने तु-तिलाः पुण्या: पवित्राश्च सर्वपापहराः स्मृताः । शुक्लाधैय तथा कृष्णा विष्णु- गात्रसमुद्भवाः । यानि कानि च पागनि ब्रह्महत्यासमानि च । तिलपात्रप्रदानेन तानि नश्यतु में सदा । इति मंत्रः । तिल- पात्रं यमदेवत्यं ब्रह्मलोकमामिकामः संप्रददे इति संकल्पः । अथान्यदानमंत्राः । हिरण्यगर्भसंभूतं सौवर्ण चांगुलीयकं । धर्मायेदं प्रयच्छामि प्रीणानु कमलापतिः। अंगुलीयकस्य । कांचनं हस्तवलयं रूपकांतिसुखप्रदं । विभूषणं प्रदास्यामि । ।

·। ३४८ स्मृतिकौस्तुमे विभूषयतु मां सदा । बलयस्य । क्षीरोदमथने पूर्वमुवृतं कुंडलइयं । श्रिया सह समुद्तं ददे श्रीः प्रीयतां मम । कुंर- लस्य । मणिकांचनपुष्पाणि मुक्काफलमयानि च । तुलसीपत्र. दानस्य कलां नाईति पोहशीं । सुवर्णतुलसीदानाब्रह्मणः कायसंभवात् । पापं प्रशममायातु सर्वे संतु मनोरथाः। इति सहिरण्यतुलसीपत्रस्य । शालप्रामशिला पुण्या भुक्तिमु. क्तिप्रदायिनी । शालग्रामप्रदानेन मम संतु मनोरथाः । चकां- कितसमायुक्ता शालप्रामशिला शुभा । दानेनैव भवेत्तस्या उभयो छितं फलं । सवशालग्रामशिलादानस्य । विष्णुधर्म-अहिंस्रः सर्वभूतेषु वासुदेवपरायणः । नमोस्तु वासुदेवायत्यहाशतं जपेत् । अतिरात्रस्य यज्ञस्य ततः फलमषामुयात् । इति। इतिमाघस्नाननियमाः । संपूर्णमाघबाना. शकल्यहबानं तदशक एकाहमानमपि कुर्यात्। पाने-प्रयागे माघमासे तु व्यहमानस्य यत्फलं नाश्वमेघसहस्रेण तत्फलं लभते भुवि । इत्यादिवचोभ्यः । स्वर्णभारसहस्रेण कुरुक्षेत्र रविग्रहे। तत्फलं लभते माघ वण्यां चैव दिनदिन । इति वचनाथ । अथार्धादयः । मदनर-माघामायां व्यतीपाते आदित्य विष्णुदैवते । अर्धादयं तदित्याहुः सहस्रार्कप्रहः समं । निर्णयामृतं महाभारत-ममार्कपातभवर्णयुक्ता चेत्पुप्य- माघयोः । अर्धोदयः स वियः कोटिसूर्यग्रहः समः । अमा. घयोः । अर्धोदयः स विशेयः किंचियूनो महोदयः । दिवस योगः शस्तोयं ननु रात्रौ कदाचन । इति प्रयोगपरिजाते यसिष्ठः । सूर्यस्यार्बोदये काले घेते योगाः प्रकीर्तिताः । अर्धा- वय इति ख्यातः कोटिसूर्यग्रहः समः । स्कान्द-अर्धोदये संप्राने सर्व गंगासमं जलं । गुदात्मानो द्विजाः सर्वे भवेयुब्रह्मसंनिभाः । इति । तत्रैव दानविशेषोपि विहितः । चतुःषटिपलं मुख्यममत्रं तत्र कारयेत् । चत्वारिंशत्पलं वापि पंचविंशतिमेव था । निधाय पायसं तत्र पममएपलं लिखेत् । पास्य कर्णिकायां तु कर्षमात्रं सुवर्णकं । तदभावे तवर्ष वा तदर्ध वापि कारयेत् । कृत्वा तु तालैः शुद्धः पप्रमष्टरलं शुभं । भमत्र स्थापयेत्तत्र प्रविष्णुशिवात्मकं । तेषां प्रीति- मुकाहारमयानि चंति पाठः । ।

·। अर्जेदयनतम् । करी पूजा शेतमाल्यैः मुशोभनैः । वस्त्रादिभिरलंकम पास- गाय निवेदयेत् । मंत्र:-सुवर्णपायसामत्रं यस्मादेतान। भावयोस्तारकं यस्मात्तट्टहाण द्विजोत्तम । इति । समुद्रमेखला पृथ्वी सम्यग्दन्वा तु यत्फलं। तत्फलं लभते मर्त्यः कृत्वा दान- ममत्रकं । इति । पलं सुषर्णाश्चत्वारः । कर्षः सुवर्णः । अमत्र पात्रं कांस्यमयं । एवं सुघटितं कार्य कांस्यभाजनमुत्तमं । इति शालांतरसंवादात् । समुद्रमेखलायाः पृथ्व्याः सम्यग्दानफलका- मोऽधोंदयविहितामत्रदानं करिप्य इति संकल्प्य । पात्रवरणं कृत्वा सुलिने देशे प्रक्षालिततंडुलैरष्टदलं कृत्वा । नमोकान्यतरपरि- माणं कृताभ्युत्तारणं कांस्यपात्रं निधाय तत्र पायसं प्रक्षिप्य तमिनटदलं कन्धा तत्कर्णिकायामुक्तान्यतरपरिमाणं हेमं लिंग निधाय । पात्रे ब्रह्माणं पायसे विष्णुं लिंगे शिवं यथा- धिकारं तत्तलिंगकवैदिकमंत्रैर्नाममंत्रैर्वा वाहनाघुपचारैः संपूज्य पुष्पांजलि दद्यात् । ततो ब्राह्मणं यत्रादिभिग्भ्ययोक्तमंत्रोचा. रणपूर्वकममुकप्रवरान्वितामुकगोत्रोत्पनायामुकरामणे तुभ्यः मेतत्सुवर्णलिंगपायसयुक्तममत्रं संप्रदर्द नममेति पात्रहस्ते जलं दद्यात् । प्रतिग्रहीता देवम्यत्वेति प्रतिगृतीयात् । ततोस्य दानन्य संपूर्णतासिध्यर्थ हिरण्यं संप्रदर्द इति यथाशक्ति दक्षिणां दद्यान् । इत्यमत्रदानप्रयोगः । अथ हेमाद्रिमदनरातमदयव्रतं । पूर्वाद संगमे मात्वा आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य सर्वपापवि. शुख्यर्थ अर्धोदयव्रतं करिष्ये । -त्रिदैवत्यवतं देवाः करिष्ये मुकिमुकिदं । भवंतु संनिधौ मेऽघ यो देवालयोऽप्रयः । इति संकल्प्य गुचौ देशे तिलपर्वतत्रयं कार्य । प्रतिपर्वतं तिलाः साएशतत्रयसंस्यद्रोणमिताः शतत्रयसंख्यद्रोणमिता था । कुडवं प्रस्थमाढकं । छोणं व सरिका चेति पूर्वपूर्वानु- गुंणं । प्रमविष्णुशिवप्रतिमाः प्रत्येकं पलतदर्धतदर्धाम्यतर- परिमाणा हेमा कार्याः । सोपस्कारा शय्या सवस्सा गाव: पूजात्रयसामप्रीत्युपकल्पनं कृत्वा मन्याडेबानादिमाभ्याडिक कत्वाचार्यवरणं यथाशक्ति बस्नालंकारभूषणैस्तमानाकर्णमात्रा- पीठकमंडलुमिः तत्पूजनं स्वा। भाचार्यद्वारा कतायुत्चारणं प्रतिमात्रयं पर्वतत्रयमध्यभागेषु निपाव । दक्षिणपर्वतस्य ·३५० स्मृतिकाम्तुमे ब्रह्मप्रतिमायां ब्रह्माणं पूजयेत् । नत्र मंत्रः-नमो विश्वसृजे तुभ्यं सत्याय परमात्मने । देवाय देवपतये मानानां पतये नमः । अनन पोडशोपचारः पूजयन् । ननो ब्रह्मणे नम इति पादौ । हिरण्यगर्भाय नम इत्युक । धात्रनम इति अंघ । परमेष्ठिन इति जानुनी । बंधसनम इति गुह्यं पद्मोद्भवायनम इति नाभि । हंस- वाहनायनमाइति कटिदशं शनानंदायनम इति वक्षःसावित्रीपत- यनमा पनि याह । ऋग्यदाय नम इति पूर्ववकं यजुर्वेदायनम इति दक्षिणं । सामबंदायनम इति पश्चिमं । अथर्ववेदायनम इत्युत्तरं । चतुर्यकाय नम इति शिरः । हंसायनमः इत्यामनं । ननः ममंतात्याच्यादिदिक्षुद्रादिलोकशालानाममंत्रैः पूजयत् । ननः प्रार्थना । हिरण्यगर्भ पुरुष प्रधानाव्यक्तरूप- धृक । प्रसादमुमुत्रो भूत्या पूजां गृह नमोस्तुतं । तदुत्तर- पर्वतस्थप्रतिमायां विष्णुं पूजयेत् । तत्र मंत्रः-नारायण जगनाथ नमस्तं गरुडध्वज । पीतांबर नमस्तुभ्यं जनार्दन नमोस्तुते । ततः अनंतायनम इतिपादी । विश्वरूपाय ऊरू । मुकुंदाय० जानुनी । गोविंदायः जंये । प्रद्युम्नाय० गुह्यं । पत्र- नाभाय० नाभिं । भवनोदराय. उदरं । कौस्तुभवक्षसे. वक्षः। चतुर्भुजाय० बाहन । विश्वतोमुखाय वदनं । शतसहस्रशिर- सेन शिरः। ततः प्रार्थयेत् । आदित्यचंद्रनयन दिग्बाहो दत्यसूदन । पूजां दत्ता मया भनया गृहाण करुणाकर । इति । तदुत्तरस्थप्रनिमायां शिवं पूजयत् । मंत्र:--महश्वर महेशान नमस्ने त्रिपुरांतक । जीमूनकेशाय नमो नमस्ते वृषभध्वज । इति । ततः ईशानाय नमः पादौ । चंद्रशेखराय. जंघे। पशु. पतयेदेवाय० जानुनी । शंकराय० अरू । उमाकांताय. गुह्यं । नीललोहिताय. नाभी । कृत्तिवाससे० उदरं । नागोपवी- तिने. वक्षः । भोगिभोगाय. बाहू। नीलकंठाय. कंठं । पंचवकाय. मुखानि । कपर्दिने. मोलीन् । ततः प्रार्थ- येत् । अंधकारेऽप्रमेयात्मनमो लोकांतकाय च । पूजा दत्ता मया भत्तया गृहाण वृषभध्वज । इति । सोका नाम- मंत्रास सर्वे प्रणवपूर्वा द्विजकर्षकवते पठनीयाः । पूजात्रयेपि मभिषेककाले पंचामृताभिषेकपूर्वकोऽभिषेकः कार्यः । बत्रा- र्पणकाले प्रमणे श्वेतं बलयुगं विष्णवे पीतं शंकराय लोहितं ·प्रयागे बेणीप्रमाणम् । ३५१ । देयं । पुष्पार्पजकाले कमलानि ब्रह्मणे मुलसीपत्राणि विष्णवे बिल्वपत्राणि शंकरे देयानि तत्कालसंभवान्यन्यानि दिव्यपुष्पाणि त्रिभ्योपि दयानि। पूजांने आचार्यों गृह्योक्तवि. धिना स्थंडिल संस्कृत्य प्रजापतये विष्णुरूपाय रुद्राय नम इति वा संस्थाप्य चरुभपणसहितं मान्यभागांनं विधिना कृत्वा । अग्नयेप्रजापतये स्वाहा । अनयेविष्णवे स्वाहा । अग्नयेरुद्राय स्वाहेति चर्वाहुनित्रयं हुत्या । आज्याहुतित्रयं जुहुयात् । प्रजापतेनन्षदेता । इदंविष्णुः । व्यंबकंयजामहे । ततधर्वज्याभ्यां स्विष्टकृतं हुन्वा शेष कर्म समापयेत् । पूर्णाहुनिकाले ब्रह्मणे विष्णवे महादेवाय स्वाहेति मंत्रणैष पूर्णाहुतिः । होमांते स्वर्णशृंगी रौप्यम्बुगं घंटाभरणभूषितां ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां सोपस्करसंयुतां पयस्विनी गां आचार्याय दयात् । यज्ञसाधनभूना ।गवामंगषु तिष्ठंति । यथाशक्तिमुवर्ण दक्षिणापि देया । ततस्त्रीन्याह्मणान्यथाविभवं पूजयित्वा । देशकालौ संकीय इमां ब्रह्मप्रतिमां तिलपर्यतसहितां सोप- स्करां ब्रह्मप्रीत्यै तुभ्यं संप्रददे नमम इति पात्रहस्ते जलं प्रक्षिप्य कृतस्य दानस्य सपूर्णतार्य ब्रह्मप्रीत्य इमां सोपस्कगं शय्यां इमां सवत्सां गां इमानि हिरण्यभूमिधान्यानि तुभ्यं संप्रददे नममेति पुनर्जलं प्रक्षिपेत् । एवं विष्णुप्रीन्यै शिवप्रीत्यै च तत्प्रतिमादानं शय्यादि दानं च कृत्वा कर्मणः सांगतार्य दशाव- रान्ब्राह्मणान्भोजयेत् । इत्यादयव्रतं । अथ प्रयाग वेणीम्नानमहिमा मात्स्य-सितासिते नु यत्मानं माघमासे युधिष्ठिर । न तेशं पुनरावृत्तिः कल्पकोटि- शतैरपि । पाग्रे-कुरुक्षेत्रसमा गंगा यत्रकुत्रावगाहिता । तस्माइशगुणा प्रोक्ता यत्र विध्यन यत्र विध्यन संगता । तस्माच्छनगुणा प्रोका काश्यामुत्तरवाहिनी । काश्याः शतगुणा प्रोक्ता गंगा यमुनसंगता । सहस्रगुणिता सापि भयपश्चिमवाहिनी । पश्चिमाभिमुखी गंगा कालिंद्याः सह संगता । हंति कल्पकतं पापं सा माघे नृप दुर्लभा । इति । अथ प्रयागक्षेत्रपरिमाणं वेणीपरिमाणं च मात्स्य-पंचयो- जनविस्तीर्ण प्रयागस्य तु मंडलं । अप्रयागं प्रतिष्ठानाचनपुगे बामुकेर्डात् । कंबलाश्वतरो नागा नागध बहुमूलकः । प्रति- ·३५२ स्मृतिकौस्तुमे । । छानशम्देन पो लक्ष्यते । प्राच्यामातपाइसरत भाषा: कोहदात्पनिमे कंबलाश्वतरौं नागौ दक्षिणे गुमलको नागाति कोणेषु साधितेषु यचनुरनं तत्प्रयागमित्यन्धयः । तथाप्यं वेषी. परिमाणं पा-मायः सितासिते विप्र राजसूयैः समो भवेत् । चतुर्विशतिविस्तीर्णे सिननीलांबुसंगमे इति । चतुर्विशति- धनुर्विस्तीर्ण इत्यर्थः । तदवघयोपि । कालिंगा उत्तरे कूले मागी- रथ्याम परिमे । वटस्य पूर्वदिग्भागे मातः किमनुशोचसि । इति सूचिताः। अतएव नदोस्तटांतरगतसंगमे नैप महिमेति गम्यते। योजनापरिमाणं स्मृती-हस्तो वितस्तिद्वितयं दंगे हस्तचतुष्यं । तन्सहमवयं कोशो योजनं तचतुष्टयं । इति । धनुःप्रमाणमादित्यपुराणे-पण्णवस्यंगुलभेव धनु- रः प्रकीर्तितः । इति। अत्रच घृतधारप्रभृति यात्राविधिः प्राप्ति- निमित्तकवपनादितीर्थश्राद्धांतकर्मविधिम मथुरासतूकरीत्या संकल्पवाक्येषु प्रयागपदोहकल्पनया चोयः । इयांस्तु ती. धोतराप्रयागे विशेषः। तीर्थातरे दशमासोतरं पुनर्गमने वपना- पावश्यकं न तन्मध्ये । प्रयागे तु तन्मध्ये योजनश्याधिकदे- शाधानार्थे पुनरागतेन यपनायवश्यं कार्य।-ऊर्वमन्दादिमा- सोनाचदा तीर्य प्रजेचरः । तदा तद्वपनं शस्तं प्रायभित्तमृते विज । प्रयागे प्रतियात्रं तु योजनत्रय इष्यते । इति वचनात् । जीवरिपतकोऽपि गुर्विणीपतिरपि कृतचूडो बालोऽपि प्रथमया- पायां वपनं कुर्यात् । अकृतचूडो न कुर्यादिति केचित् । मम- कस्त्रीणां वपने न विवादः । सभर्तृकाणामपि सामान्यव. बोभ्य एव संपूर्णवपनमुचितमिति वृद्धाः। अन्येतु-विह- शिप्रनृपस्त्रीणां नेप्यते केशवापनं । सर्वान्केशान्समुनृत्य छेदये- दंगुलइयं । तीर्थादिषु सभर्तृणां स्यादेवं केशवापनं । इति दिवोदासीयवचनाइपंगुलं केशच्छेदनमेवोचितं । नवेदं नि- मुलं । भुरकर्म न शस्तं स्थाघोषितां तु वरानने । समईकाणां तत्रैव विधि तासां शृणुष्व मे । सर्वान्केशान्समुवृत्ल छेदयेदं- गुलइयं । इति प्रभासम्बंडवःसंवादात् । नतत्वमासमा. प्रविषयं । रोलाकाधिकरणन्यायेन लापवेनोमयमूलत्वेन सापा- रणभुतेरेष स्वीकरणात् । मतइयेपि घेणीभूतकेशा मांगलिक- देपालंकता भर्तारं नमसत्य तदनुराया वापनं यंगुलछेदनं पा ·तीऽस्थिप्रक्षेपविधिः। ३५३ कत्वा वेणीपूजनं स्वयं कुर्यातद्वारा वा कारयेत् । नीकर्टकपू. जायां वेण्यै नम इति मंत्रः।पुंकर्तृकायामिमंमे गंगे इति । पूजारंभे गंगां ध्यायेत् सितमकरनिषण्णामिति । यमुनां ध्यायेत् ।- शंभोरंभोमयी मूर्तिः खटांगास्थिकपालिनी । महामणिफणाटो- पभैरवा प्रेतसंस्थिता । भविमुक्तस्मशानेयं मयस्यां भितादि- शं। निजाधित गिसिद्धि साधनतत्परा । त्रिजगत्पापना- शाय पयोरूपा महानदो । इति । सरस्वतीं ध्यायेत् दोर्मि- युका चतुर्भिरिति । पूजांत पनी छिपवेणीयुक्तं बैणषपा मंजली निधाय तस्यां स्वर्णादिमयवेणी मुक्ताप्रपालादि न निधाय घेण्यां वेणीप्रदानेन मम पापं व्यपोतु । जन्मांतरे- प्वपि सदा सौभाग्यं मम वर्धतां । इति वेण्यां सिपेत् । प्रा. मणाः सुमंगलीरियं वधूरिति पठेयुः । ततो वेणीदानपूर्णतासि- अर्थ ग्रामणान्दक्षिणया सुवासिनीः सौभाग्यद्रव्यकंचुस्यादिभि- स्तोपयेत् । इति बेणीदानं । अथास्थिप्रक्षेपविधिः। सच यद्यपि प्रमारे तीर्थसामा- न्ये विहितः ।-सात्वा ततः पंचगव्येन सिक्त्वा हिरण्यमा- ल्याज्यतिलेन योज्यं । ततस्तु मृत्पिडपुटे निधाय पश्येदिशं प्रेतगणोपगूढां । नमोस्तु धर्माय इति प्रविष्य ती स मे प्रीत इति क्षिपंच। भान्वा ततो तीर्थदिवाकरौ चरथा प्रदद्यादय दक्षिणां च । एवं कृत प्रेतपुर स्थितस्य स्वर्गे गतिः स्यानु म- द्रतुल्या । इति । गंगायां चासो ब्रह्मलोकप्रालिसाधकत्वन यम- नोकः।-गंगातोयेषु यस्यास्थि क्षिप्यते शुभकर्मणः । न तस्य पुनरावृत्तिमलोकात्सनातनात् । इति । वाराहेच माथुरय. मुनान्तर्गतार्धचंद्रास्यप्रदेश विहितः । दर्शितबासाभिस्तदि- धिमथुरासतौ । तथापि प्रयागे समुचितः । शिष्टाचारा- वृद्धोतम। मय शौनकापुकविधिना तत्प्रयोगः । शुक्रास्तादिरहित- काले कतौलदेहिषस्थायां ती प्रक्षेपं कर्तुं यत्र तानि बातानि भवेयुस्तां भुवं सलमानपूर्वक प्रोसइम्यैः । गायध्या गोम्- प्रेष। गंधापमिति गोमयंन । भाप्यायस्वेति पयसा। दधि- काब्य इति वा । घृतं मिमिक्ष इति पूवेन । ततः उपसति पतरुणांनः पितरनिपुर भूमार्थनबननसावरणास्थिरणे ·३५४ स्मृतिकौस्तुभे क्रमेण विनियोगः । एनाभिः क्रमेणास्थिग्रहणांतानि कर्माणि कृत्वा स्वयं जलाशये विधिना गृह्योक्तन सायात् । ततोऽस्थी. नि स्पृष्ट्वा पंचगव्यरतोन्विमिति मंत्रावृत्या सात्वा सदैव दशनानानि कुर्यान् । उक्कमंत्रैस्तनव क्रमेण पंचगव्यखानानि । वस्यन्वति कुशोदकन । मानस्तों इति भस्मना । अश्वांते रथक्रांत इनि मृदा । मधुवाना इति मधुना । मापोहिष्ठेति शुद्धो. दंकन । एवं दश नानानि विधायास्त्रां कुशमार्जनं कुर्यात् । तत्र मंत्रा अतीदेवति श्रक । अथ सन सूक्तानि । एतोन्विवं. १ शुचीयो० २ नतमंहः ३ इतिवारतिमेमनः० ४ स्वादि- टया० ५ ममा वर्चः० ६ कछुदाय० ७ ततो यदीयान्यस्थीनि नस्य कृतसपिंडीकरणस्य पार्वणश्राद्धं हिरण्यंन कुर्यात् । इति । दशादाभ्यंतरे यस्य गंगातायऽस्थि मजति । गंगायां मरणे यारक्तारफलमवामुयात् । इति शास्रात् । यदि दशाहाभ्यंत- रंथिप्रक्षेपधिकार्षितस्तदेकोद्दिष्टं तवसक्तपिंडदानं तिलतर्पणं च कृत्वा पुनः पंचगव्येन पंचामृतः शुद्धोदकेन च प्रक्षाल्य यक्षकर्दमनानुलिप्य पुष्पैः प्रपूज्य बनपट्टांबरश्वेतचीनांशुकमां- जिष्टवखनेपालकंषलशुद्धमृद्भिरावटय ताम्रसंपुटे कुर्यात् ।- अजिनं कंबलं दी गोकशाः शाणमेव च । भूर्जपत्रं ताडपत्रं सप्तधा वेष्टनं स्मृतं । इति-अजिनं कंबलं दर्भा गोकेशा भूर्ज- पत्रकं । ताडपत्रं च नत्रं चत्यस्त्रां वेएनसप्तकं। इति वा पाठः । व्यासस्तु-पट्टयलं च कौशयं मांजिष्ठं श्वेतपत्रकं । कंबलं शाणपटं च अजिनं च यथोत्तरं । इति क्रममाह । अतोऽमी कल्पानां विकल्पः। यक्षकदमलक्षणं मंत्रराजानुष्टुम्विधाने।- त्रिपलं चंदनं प्रोतं कुंकुम तत्सम स्मृतं । कपरंतु तवर्षे स्यादनसारच तत्समः । पलमेकं च कस्तूरी मेलनाचक्षक- दमः । इति । ततोस्थिषु हेमलंडमौक्तिकरूप्यप्रवालनीलमणी- प्रक्षिप्य गृलोकविधिना स्थंडिलादिकृत्वा महोत्तरशतं तिला. ज्याहुती पात् । उदीरतां शंखः पितरखिएए । अस्थि- प्रक्षेपांगतिलाज्यहोमे विनियोगः । होम समाप्य सवेएनास्थि- गर्भ तानसंपुटमादाय तीर्थ गच्छेत् । मूत्र पुरीषमाचामं पुर्याचास्थीनि धारयन् । काशीवरेऽन्येपि नियमाः-मस- हीनजातिः स शुचिमान्स्थडिलेशयः। इति । ततस्तीर्य प्राप्य .. ।

·जीवच्यादम् । । तीर्थप्राप्तिनिमितं मानादि विधायास्थानि मापयित्वा अमुकगो- प्रस्यामुकशर्मणोऽपुनरावृत्तिब्रह्मलोकापामये वेणीतीर्थेऽस्थिप्री- पमहं करिष्य इत्येवं संकल्प्य पलाशपत्रपुट पंचगव्येनास्थीन्या- सिच्य हिरण्यशकलमाल्यवृततिलमिधितानि कृत्वा मृत्पिड़े निधाय दक्षिणां विशमवेक्षमाणो नमोस्तुधर्मायति बदन तीर्थ प्रविश्य नाभिमात्र जल स्थित्वा स में प्रीनोस्तुति तीर्थे निति. पत् । ततः मान्या जलाहिरागत्य मूग हा हरि स्मृत्या ब्राह्मणाय यथाशक्ति रजतं दक्षिणां दद्यात् । अमुकगोत्रम्येत्या- चंते कृतस्यास्थिप्रक्षेपस्य सांगतासिध्यर्थ इदं रजतं चंदेयत्यं तुभ्यं संप्रददे इति । लोभन परास्त्रां नयने चांद्रायणं प्राय- चित-मातृकुलं पितृकुलं वर्जयिन्वा नराधमः । अस्थीन्यन्य. कुलोत्थानि नीत्वा चांद्रायणं चरन् । इति वचनान् ।-अ. स्थीनि मातापितृवंशजानि नयंति गंगामपि ये कदाचित् । सबांधवस्यापि दयाभिभूतानगं तु तीर्थानि फलप्रदानि । इति वचनांतराब । इत्यस्थिप्रसंपविधिः । भथ त्रिवण्यां देहत्यागविधिः। तत्र श्रुतिः-ये ये तन्यां । विसर्जति धारास्त जनासी अमृतत्वं भजन । इति । अमृतन्य मोक्षं । इदं च माविषयं--ध्यात्वा विष्णुपदांभीजं प्रयाग विष्णु. तत्परः । तनुं त्यजति 4 माघ तस्य मुक्तिनं संशयः । इति ब्रायोक्तः। कालांना तनुत्यागानु स्वर्गप्रामिः-गंगायमुनमा. मात्र यस्तु प्राणान्परित्यजत् । दीमकांचनवार्षिमानानुव- णिभिः । गंधर्वाप्सरसां मध्य स्वर्ग मोदति मानवः इति पाप्रगतसामान्यषचनस्योक्तविशेषशास्त्रवचन माघेतरका- लविषयत्वात् । अत्रच यथाशक्ति सर्वप्रायश्चितं कन्या स्वीय- धादाधिकार्यभाये जीवच्छाद्धं सपिंडनांनं विधाय बामणदीना. नाथभ्यो गवादिदानानि कृत्वा । कृतोपवासः पारणा फलो- लखपूर्वकं संकल्प्य विष्णुं ध्यात्या वणीं प्रविशंदित्याखाः । इति बण्यां देहत्यागविधिः । अथ जीवच्छा। तत्र शौनकः-जीवघ्यावं प्रवक्ष्यामि शौनको दिजन्मनां । रुष्णपक्ष त्रयोदश्यां मात्योपोप्य समा- हितः । तस्मिनहनि संभारानुपकल्प्य यथाक्रमं । पयलं मसूची अंकुश तांतवं तथा । पावं केशांम पालाशं घृतं ·स्मृतिकौस्तुमे कृष्णाजिनं तथा । औदुंबरसमिहिरासनं कलशापवान् । प्रीवामा जले ती बान्या मध्यंदिने अपेत् । अपेद्वायत्रीं । उन्याय ब्राह्मणाम्भोज्य कन्या पुण्याहमुवतं। बलांगुलीयकादीनि इस्थाचार्याय भक्तिनः । सघृतं पायसाच स मुक्त्वा दमिणा- मुखः । सायंकालेऽनिमाधाय पुरस्तात्तत्र संस्कृतं । सुसंस्कृतं च हुन्वा मंत्रः पभिर्यशाक्रमं । द्वाभ्यां चत्वारिष्टंगेति नन्सवितुर्वबैकया । अननयति द्वाभ्यां च जातवेदस इत्यूचा । हुन्या पुरुषसूक्केन प्रत्यूचं पोडशाहुतीः । अतोदेवादिषभित्र सावित्र्याएशतानि च । अष्टाविंशतिसंख्या वा होमशेष समा- पयेत् । गन्दा चनुपथ मूनी रजुकाकुशांस्तथा । प्रीयतां किंकगति दयाकृष्णाय वै मुने । कृष्णाय किंकरायैतत्स तु में प्रीयतां नमः । इति यमकिंकरोशेन स्यागः । निधाय कल- शान्प्रीनः मोदकास्नंनुवेष्टितान् । पुरुषकृतिवरकुर्याछिरसि भीन्मुखे तथा। प्रीवकं चनुगे वक्षो बाहोशी तथैषच । एकं लिंगे पादयोश्च पंचपंचेति कथ्यते । एवमेकशितिकलशाः । यन्मे प्रीनोसि भगवनित्याहस्य मुसंस्कृतान् । पंचगव्येन प्रक्षा- ज्य एनोन्धिदादिभिस्तथा । पालाशवृतानीति शेषः । रुष्णा- जिनं तु पालाशतः कन्वा नराकृति । चत्वारिंशच्छिरोप्रीवं दश- विशदुरम्यपि । पाहोधकशतं दद्यात्यंचपंचांगुलिप्वपि । अठरे विंशति पवाजंघयोधिशनिद्वयं । ऊर्वोभेव पईिचाम्मेद चत्वारि विन्यसेत् । त्रीणि श्रीणि वृषणयोः पादयोविंशतं तथा। विन्य- सेच्छेदघृतानि दशपादांगुलीषु च । शतानि श्रीणि परिम पामाशं घृतमाहरेत् । अलाभे यावृक्षाणां घृताम्यपि समा. हरेत् । निवेश्य कलशे प्राणान्घृते देहं निवेश्य । कलश इत्येकत्वमविवक्षितं । कलशंषु प्राणप्रवेशं वितयित्वेत्यर्थः । मध्ये शयित्वा स्वं देह विषस्वत्युदिते सति । मुखाप्य सकलं ऋग्भिः स्वदेहं स्वयमेव तु । सम्यक् पुरुषसूकेन भीसूलेन समाप्य । अनेन बामणाम्भोज्य यमकिंकरदमये । दाहय तस्य कर्तव्यः पिवमेधविधानतः । होहमीत्या परयेहाल- बातुरानपि । होताचार्यस्तत्पीत्वा तहमनेन पाडादीवार्यवे- तिलोदकदानापर्य । तिलोदकं कर्तव्यं गोपनामसमाबुतं । नचादितीरे कर्तव्यं दशाई वा दिन रहे। दिनंाएष सदि- ·ग्रामोरं जीवादम् । वर्यः । एकादश्यां बर्तन्वं भावं तु पासवान। सर्वमे- काहि वा पुर्यात्सपिरीकरणं बिना । एकादश्यां - नो पुर्या- रिपराम्प्रवरया । मंत्रकर्माणि जीवेन भावं कुर्याच सत्स्वति । यथाविधि प्रकर्तव्यं सपिंडीकरणारते । मनेनाः स्त्री - शुद्रम तैर्दगया स्वकां तनुं । तदापैव क्रिया: सर्वाः कुर्यादिति समाभुतिः । देशांतरमृतस्यैवं चंडालाई- तस्य । पचेकाहि कुर्यात्सुबाह्मणस्य चकारादन्यवर्णयोपै. कादश्यां कुर्यादिनांतरे वा सपिंडीकरणवजे। स्त्रीशद्रो प्रत्याह । एकादश्यामिति लिया शूदेण वैकादश्यां पिंडोपलक्षितमौर्य- देहिकं न कार्य । समंत्रककर्माणि तूष्णी कार्याणि । सत्स्वपि पिंडादिवधिकारिषु जीवघ्यावं न कार्य । मसत्सु स्वाह ययेति । मनेना इति रुतप्रायमित्त इत्यर्थः । देशांतरमृतादे- रस्मामप्यलामे पूर्णतदाहमात्रमतिदिश्यते । इति शौनकोको जीवारविधिः। भय बचेतरावश्यापेक्षितो ब्राझोक्तो जीवादविधिः । तत्र जलधेनुभयदानविधानात्तदुपयोगित्वेन जलधेनुविधिः प्रदश्यते । विष्णुधर्मोत्तरे-जलधेनुं प्रवस्यामि प्रीयते दत्तयानया । देवदेवो पीकेशः सर्वेशः सर्वभावनः । अल- कुंमं नरम्यान सुवर्णरजतान्वितं । रनगर्भमशेषस्तु प्राम्यैान्यः समन्वितं । सितवलयुगच्छनं दूर्वापल्लवशोभितं । कुष्ठमां- सीमुरोशीरवालकामलकैर्युतं । प्रियंगुपत्रसहितं सितवस्रोप- शोमितं । सोपानकं च सछ दविएरसंस्थितं । चतुर्भिः संघृतं भूप तिलपामतुर्दिशं । स्थगितं दधिपात्रेण घृतमौद्र- बता मुके । उपोषितः समभ्यर्य वासुदेवं जलेशयं । पुष्प- धूपोपहारै यथाविभवमारतः । संकल्प्य जलधेनुं नु कुंभ तममिपूज्य च । पूजयेइरसके तहतं जलमयं दुधः । एवं संपूज्य गोविदं जलधेनुं सवत्सकां। सितवलपरः शांतो कीत- रागो विमत्सरः । दाद्विजाय राजेंद्र प्रीत्यर्थ जलशायिनः । जलशायी जगपोनिः प्रीयतां मम केशवः । इति बोचार्य भूनाय विनाय प्रतिपाचतां । भपकाचाशिना स्थयमहोरात्र. मतः परं । मनेन विधिना दत्वा जलधेनुं नराधिप । सर्वा- समानवामोति ये दिया ये मानुः । इति । मत्र सुव.

·३५८ स्मृतिकौस्तुमे दीनां विनियोगो दानांतरे रटानुसारेणेत्थं पूरकः । सुवर्ण शृंगारुति । रजनं ग्राकृति । तिलपाचाणि तात्रम- यानि । दधिपात्रं कांस्यमयं । धान्यानि पावडये । कुष्ठादीनि प्राणवश । प्रियंगुपत्रं श्रवणे । यज्ञोपवीतं शिरसि । वत्सम. तुर्थाशन कार्यः । दक्षिणा मुवर्णमारभ्य यथाशक्ति देयेति । एवं जलधेनुत्रयं संपाच सर्वप्रायश्चित्तादिमुमूर्पकर्तव्यं कृत्वा । कृष्णद्वादश्यां कृतोपवासः त्रयोदश्यां देशादिसंकीर्त्य मम औध्यदेहिकफलावामये जीवच्छाडं करिष्ये इति संकल्प्य शालप्रामादी श्रीविष्णुं पोडशोपचारः संपूज्य तदने जलधेनू- स्तिस्रः संपूज्य यथाशक्ति सतिलाः सदक्षिणास्ता निवेदयेत् । सोमायन्यापितमत म्वधानमः इन्युनरां । अग्नये कव्यवाहनाय स्वधानमः । इति दक्षिणां यमायांगिरस्वत पितृमते स्वधानमः इति मध्यमां । ततः पंचनामणानां पादप्रक्षालनं कृत्वा देवे छौ पित्र्ये श्रीनुपवेश्य श्राखषद्देवान्संपृज्य । वसुभ्यस्त्वाहं विप्रं भोज- यामि ।मंद्रभ्यस्त्वा विनं भोजयामि । आदित्येभ्यस्वाहं विप्र भो. जयामिाइति प्रत्यकंक्रमणोक्त्वा।आसनावाहनादिना तानपि भा. बन्पूज्य सर्वान थाविधिना भोजयित्वा बस्लादिभ्यस्त्रीपिडा- दत्योनरस्थां सोमोइंश्यकां मोपस्करां जलधेनुं यमुस्थानीयबा- प्रणाय दद्यात् । दक्षिणां अम्युदेश्यका रुद्रस्थानीयब्राह्मणाय द- चात् । मध्यस्थां यमोहंश्यकां मूर्यस्थानीयाय दद्यात् ।विश्वेदेवबा. प्रणाभ्यां सदक्षिणं तिलपूरितं कांस्यपात्रं देयं । स्वस्त्युदकाक्षय- जलादि दत्त्वा विसर्जयहिष्णुं । ॐ नमो नारायणायत्ययाक्षरं वैक्येन स्मरन् । ततः श्रावशेष समाप्य स्वयं पारणां कृत्वा रात्री कामकुलेशानविशेषणं नारायणं मरम्यथाशक्ति जागरं कुर्यात् । प्रातःबानादि रुत्वा ततभतुर्दश्यां यथाप्राति सरिदरा गच्छेत् । तत्र पूर्वेण प्रामद्वारेण विनो गच्छेत् । उत्तरेण क्षत्रियः । पधिमेन वैश्यः । दक्षिणेन शवः । गमनकाले व यवान्धलाणि लोहखंडानि विकिरन् । —जितं ते पुंडरीकास नमस्ते मधुसूदन । नमस्तेस्तु पीकेश महापुरुष पूर्वज । इति पठन् गच्छेत् । नदीतीर दक्षिणाभिमुखः सात लौकिकं वा पति स्वयं ज्वालयेत् । ततचित्यर्थ गर्तबननं भूमिप्रार्थनादि प्रत्यक्षमरणवत्सर्व । जीवच्छाई सर्वत्र प्रेतशब्दो न प्रयोज्यः । ।

·जीवच्लादम्। ३५९ ततः प्रत्यक्षदाहं कतव्यं स्वशाखोतं । पूर्णाहुत्यंतं होमं कन्या प्रधानहोमस्थाने निरनिभूम्य यमाय रुद्राय च स्वाहांत संमह- ताज्यनाहुतित्रयं दुत्वा पंचाशत्कुशैः कृतां ब्रह्मलोकगमनहेतु- मात्मप्रतिकृतिमन्यन कन्यादनिमित्यादिना स्वस्वशाम्बीयम. श्रेण दाहयेत् । नतो वातास्त इत्यादिशवदाहवत् । ततो मुद्र- मिथं तिलमिभं च तंडुलवरुद्धयमन्यस्मिन्ननो सपवित्रक थप- येत् । तदग्निसमीप कषूत्रयं कृत्वा प्रत्येकं मधुश्मीरघृतोदकः पूरयेत् । तदुपांते मुद्रपूरितानि श्रीणि शरावाणि पृथिव्य- नमस्तुभ्यं । ॐ यमायनमस्तुभ्यं । ॐ रुद्राय स्मशानपतये नमस्तुभ्यं । इति प्रत्येक निवदयेन् । ततो दोन प्रतिकृनिदाहा. थमग्निं ॐ क्रम्यादहिनताये भूम्यै नम इति पठन्भीगक्तज- लकुंभजलेन निर्वापयेत् । ततः सात्वा नाभिमा जल स्थित्वा यमादिभ्यः सप्ततिलजलान्जलीन्दद्यात् । नत्रायं प्रकारः । * यमायस्वधानमः धर्मराजाय. मृत्यवेधर्मराजाय. अंतका. यधर्म वैवस्वतायधर्म. कालायधर्मरा. सर्वप्राणिहरायति । नतः ॐ नमो रुद्रायश्मशानपतये नमः । इति मंत्रण जलो- दकपूर्ण कुंभं भुवि विकिरेन् । नतो दक्षिणाप्रदर्भ गुरु- वाहनाय रुद्राय स्वधा नमः इति सदं स्मरत्रमुकगीत्रामुकत- सिलोदकं तुभ्यमस्थिति दद्यात् । मतः पूर्वकृतनाभ्यां पंच पंच पिंडाप्रत्यकमित्यवं दशपिडान्स्वाइंशन पिंडदानविधिना दत्त्वायं गंधपुष्पधूपदीपवलीन्दन्वा प्रत्यकं सर्वग्राह्मणानक्षय्यम- स्त्विति बृयात् । ततो विष्णोः सौम्यं मुखं स्मरेत् । पिडानामू- प्पणि निवृत्त एक पिंडं जलपूर्णकुंभ निधाय नाभिमात्र जले प्रविश्य एक जलमध्य सिंपत् । जलपूर्णकुंभमककं च तिलजलांजलिमित्ययं पंचपंच कुंभाः जलांजलयध देयाः । ततः नावा गृहे आगन्य गृहद्वारोपांने पात्रइये सारं जलं च क्षिपत् । जीवात्र बानि जलं निवेदं दुग्धं पिबति दुग्धं निवेदयेत् । तस्मिन्दिन माशीचं । ततो रात्रौ दक्षिणाप्रदर्भेषु उदासः स्वपेत् । प्रातरमावा- स्थायां वात्वा जीवावं करिष्य इति संकल्प्य सपिंड स्वस्यैकोदिए भावं कुर्यात् । तत्र पिंडसमीपे घृतानमांसदधिभिः कषयं पूरयेत् । ततो मासिकानि पोडश कृत्वा सपिडीकरणं नन एकै ।

·३६० स्मृतिकौम्नुमे प्रत्यक्षमृतवत्कुर्यात् । सर्वत्र जीवनाचे प्रेतशब्दोचारणं नास्ति । इति जीवच्छाविधिः समानः । मन्यपि धर्मा माघे प्रयाग कार्यतया ब्राले उक्ताः।- वैष्णवानि पुराणानि विष्णुभक्तिविशारदाः । शृण्वंति कथय- तोह ले गच्छंति हरेः पुरं । ये कुर्वति महाभागा वेदपारायणं कचित् । यावत्यक्षरजालानि यावंतः स्वरबिंदवः । तावंति माधवस्यास्य रूपाणि स्थापितान्यलं । कन्यागोभूहिरण्यानि दानानि विविधानि च । प्रयागे कुर्वतां पुंसामणुरप्यनिलं जगन् । प्रयागे पुण्यवांल्लोके अनदानं करोति यः । कृतं तेन मुनिश्रेष्ट कोटिग्राह्मणभोजनं । निलतर्पणमप्यत्र पुनात्यासतमं कुलं । इति । तत्र पुराणश्रवणविधिः कार्तिकहल्ये हेमायु. कादर्शिनः पारायणविधि धायनीयधर्मप्रमोको नवपत्रप्रक- रणे दर्शिनः । अन्नदानमिति सामान्योक्त्या सहस्रभोजनस्थापि संग्रहा. तडिधिवाधायनसूत्रोकोऽभिधीयते । मथातः सहस्रभोजनविधि व्याल्यास्यामः । उद्गयन आपूर्यमाणपसे पुण्ये नक्षत्रे त्रिजन्मन- सवा दक्षिणायने वा क्रियेत स्वगृहे देवगृह वा यम शुचिर्देशः स्यात्तत्र शुचिर्भूत्वा युग्मानब्राह्मणान्मुप्रक्षालितपाणिपादानाचम- य्यासनं दत्त्वा गंधपुष्पधूपदीपेरलंहत्य संकल्पसिद्धिरस्त्विति वाचयित्वा त्रिवृतान प्राह्मणान्पूज्याशिषो वासयित्वा प्रदक्षिणां नमस्कारं विधाय सहस्रास्मानमीश्वरं सहस्रमोजनेन संपूज्यैकस्मै स्वाहा द्वाभ्यां स्वाहेति दशानुवाकान् भोजनांते द्वादशना- प्रणाः भाविता भवंति पवा ब्राह्मणानन्नेन परिविष्य पुण्याई स्वस्त्यृद्धिमिति वाचयित्वा देवयजनोलेखनप्रभृत्यनिमुखाकरवा पकानुहोति । विष्णोर्नुकमिति पुरोनुवाक्यामनूष्य विष्णोः पृष्ठमसीति याज्यया जुहोति । अथाज्यातील्पनुहोति केशवा. यस्वाहा नारायणायस्वाहेति द्वादशनामधेयैः। स्विरातः प्रकृति सिबमाधेनुपरमदानात्पयोदनं मुद्रोदनं दग्योदनं वा प्रामवाय निवेदयित्वा बलयुगानि कुंडलानि अंगुलीयकमुपानही छज. मिति च दचादवशेषमाज्यशेष पकशेषमुमौ जायापती प्रामी- यातां सर्वकल्मषैर्महापातकैः प्रमुच्यते । परिसहभाषि प्रमणो लोकमतील विष्णुलोके महीयते । इति भगवान्वीषा- ·अयुतहोमप्रहमखः । ३६१ यनः । प्रयागमेनी मात्र प्रत्य-तिलबापी तिलोदी तिलहोमी निलोड़की । तिलभुक तिलदाता च षट्तिलाः पापनाशनाः । तेलमामलकाप ती देयानि नित्यशः । इति । अत्र च तिलहोमस्थेन अयुतलक्षहोमाचात्मनो प्रहमन- स्यापि संग्रहः । तत्र स्वल्पसमिदादिहोमसत्वेपि अयुतादि. संख्यापूर्तेस्तिलैः कर्नव्यताया मदनरवादी कथनात्-शेषाणां स्थापनमैत्रहोमो व्यातिमिस्तिलैः । इति वसिष्ठवचनाच । नहिघिय मान्स्ये -प्रहयात्रिधा प्रोतः पुराणध्रुतियोदितः। प्रथमोऽयुनहोमः स्यालक्षहोमस्ततः परः। तृतीयः कोटिहोमस्तु सर्वकामफलप्रदः । इति । स्कान्दे-श्रीकामः शांतिकामो वा नौवाभिवरब्रिपून् । वृष्टयायुःपुएिकामो वा प्रहया समारभेत् । नयोग्यदेशव महाकपिलपंचरात्रे-स्फुटिता बसरा- ल्या व पल्मीकारोहिणी तथा । दूरणः परिवा भूः कर्तुरायु- र्धनापहा । शिकोणतवा सा च कर्नुः भीदा मुनिभितं । पूर्वप्नवा वृद्धिकरी वग्दा सूत्तरालवा । इति क्रमप्रवणममा- शम्स्यमभिधाय शेपदिक्प्रवणानिषेधो दर्शितः हयशीर्षपं. परात्र-हास्वा भूमि परीक्षेत पूर्वोदक्प्रवणां शुभां । श्वेता. रुणा पीतकृष्णा विप्रादीनां प्रशस्यते । प्रयोगमारे-वित. लिमात्रविस्तारं निर्माय विवरं भुवि । निक्षिपेत्ता मृदस्तरिम- स्तामु शिष्टासु शोभनं । ममामु मध्यमं विद्यान्यूनास्वधममु- व्यने । मशल्या व भूनिषिद्धा । प्रासादारंभकाले । गृहादी व विशेषतः । शल्योद्धारस्तु कर्तव्यो यदीच्छेच्छुभमात्मनः । इति पंचरात्रोक्तः । यस्तु प्रायां भूसमीकरणादरः स मंडपे नियमार्यः पूर्वोत्तानेकशास्त्रविरोधात् । तस्मादेनम्यां दिशि यतेत वा यातयेदिति ध्रुस्या यथा वै दक्षिणः पाणिरेवं देवय- जनमिति कल्पेन विरोधाच । किंतु प्राचीसाधनार्थः । मतए- वोतं हयशीर्षपंचरात्रे-भूमि तोयसमा छन्वा दर्पणोदरस- चिमा । द्वादशांगुलमानेन तत्र वृत्तं तु मामयेत् । मण्ये तु निमलं शंकु स्थाप्य छायां निरीक्षयेत् । इत्तरेखा तु या गाया शंकुच्छायाप्रकल्पिता । प्रवेशनिर्गमी तस्यां शंकुछायां निरूपयेत् । शंकुच्छायाप्रविहाम्यां प्रारमतीच्या प्रसापयेत् । तोयसमामिति तोयगत्या समतया परीक्षितामित्वर्यः । शंक.

·३६२ स्मृतिकौस्तुमे छाया प्रकल्पितति विप्रहः । पदार्थादर्श रात्री प्राची- साधनोपाय उक्तः । कृत्तिका अवणः पुष्यधिवास्वात्योद. तरं । एतत्याच्या दिशो रूपं युगमागोदित पुरः । इति । युग- लक्षणं शुल्बे-परशीतिरंगुलानि युगमिति । अयं - प्राचीज्ञानोपायो युगमात्रोपरिगतकृत्तिकालिकानिरीक्षणेन, चित्रास्वात्यन्तराले तु एकदंडसंबरनलिकाइयकरणकेन युग. पनक्षत्रस्यनिरीक्षणेन ज्योतिषप्रसिद्धो बोध्यः । मात्रय-प्रहस्योत्तरपूर्वेण मंडपं कारयेद्धः । रुद्रापत. नभूमौ वा चतुरसमुदकमकं । वराहस्तमथाटी वा हस्तान्कुर्या- विधानतः । तस्य द्वाराणि चवारि कतानि विवक्षः। इति । दानोहयोते पंचरात्रादौ--कनीयान्दशहस्तः खान्म. ध्यमो द्वादशोन्मितः । तथा पोरशभिहस्तैमंडपः स्यादिहोत्तमः । इति। संग्रहे-शहादशहस्तो वा विहिल्या ततः क्रमात् । इन्युकमतुर्दशहस्तोपि लभ्यते । तुलापुरुषदानाधिकारे लैंगे- विशदस्तप्रमाणेन मंडपं कुंडमंद वा । अथाशदशहस्तेन कलाहस्तेन वा पुनः । इति । कलाः पोडश । अत्र व पशह- स्तेऽएहस्ते चैक पवाग्निः कुंड चैकमेखलमेवेति पक्षायणेन ऋत्विगुपवेशनादिसौकर्य बोध्यं । चतुरसाधनं च शुल्बोक- पंचकुपक्षेण बोध्यं । इएप्रमाणसूत्रस्य सपाशयस्य मध्येऽर्धा- धयोस चितानि विधायेएदेश निपात्य पाशयोमिहेषु . पंचशंकृषिहस्योपास्यशंकोः पाशी प्रतिमुच्य मध्यचिहं दक्षिण उत्तरतचाप्य चि कृत्वा मध्यमे शंको पाशी प्रतिमुध्य चिहयोपरि मध्यचिह्नमेवोभयत आकृप्य शंकृषिहन्यात् । तत एकं पाशं पधिमशंकौ निधाय दितीयं दक्षिणे शंफी निषाय मध्यविहं नैर्गस्यामाप्य शंकुः । एवमेवोत्तरशंकी द्वितीयपाशं निधाय वायध्ये शंहः । ते श्रोणी प्रथमपाशं पूर्व. शंकी एवमेवांसी । यहा प्रारसूत्रस्याचंतयोर्मध्ये च श्रीकृति- दत्य तदर्थे महापरपर्यायकर्णाधन वृद्धिः कार्या । तपतुर्वि- शस्यंगुलं तिलोनमेकोनविशदंगुलं वं भवति । तशिपाशं विधाय हरपते विहं रुत्वा वृदिपाशं मध्यशंको निधायेतरपाशं पबिम- शंकी निधापचि नैस्यामारुष्य शंकः। एवं वायव्यां । एस. साविति । कर्जवस प्रमाणे तृतीयेन पर्षयेत्यनुनात्मक.

·मंडपतोरणादिविचारः। ३६३ । । अतुलिंशोनेनेति शुल्बोकं बोयं । कनीयसि मंडपे पूर्वादिदिक- शंकनामभितो इस्तमात्रे गौड़ौ शंकू निनाय विहस्तविस्तृतानि बत्वारि द्वाराणि । मध्यमे चतुरंगुलाधिकद्विकराणि उत्तम वसंगुलाधिकद्विकराणि ।-कल्पयेद्धिकरं प्रारं चतुरंगुलवृ. चितः । मध्यमोत्तरयोरिति पांचरात्रोतः । मंडपत्तीयभागेन मध्ये वेदिः कार्या । तस्याश्चतुषु कोणेषु चत्वारः स्तंभाः परितो हादशेति षोडशस्तंभो मंडपः संपद्यते । स्तंभपरिमाणं शारदातिलके बोडशस्तंभसंयुक्त चत्वा. रस्तेषु मध्यमाः । अष्टहस्तसमुच्छायाः संस्थाप्या द्वादशाभितः। पंचास्तप्रमाणास्ते निश्छिा जवः स्मृताः । इति । पंचरात्र तु-मंडपाच्छितान्वेदसंख्याधडान्वितांस्तथा । स्तंभान्समं न संस्थाप्य स्तंभद्वादशकं पुनः। बाहो पीठप्रमाणेन तत्रतत्र विभा. गतः। इति । पीठं वेदिः। तस्या मंडपतृतीयांशमितत्वात्तत्परि. मितावाद्याः स्तंभाइति प्रतीतेरेतवाक्यसंवादेन पोशास्तविषये शारदावाक्ये हस्ततृतीयांशसहितनहस्तमितत्यं द्वादशस्तंभेषु बोभ्यं । कचित्तयेत्यनंतरं वलिकामवंतस्तेपामिति पाठः । तत्र बतुर्णा स्तंभानां शिखाभिः प्रोतरंभ्राणि उभयतोरंधश्यति तिर्यकाष्ठानि पलिकासंहानीति झयं । बाह्यस्तंभेषु नैतानि नियतानि इति मदनरते । सर्वस्तंभानां पंचमोशो भूमौ निवेयः।-पचमांशं न्यसेद्भमा सर्वसाधारणो विधिः । इति वास्तुशास्त्रात् । मथ तोरणानि मंडपादाहिरकहस्तोपरि विहस्तोपरि ना द्वारसंमुखतया पूर्वादिदिक्षु कार्याणि । मंडपदारवाये - वेदिमानेन दिमात् । प्लासमौदुंबराश्वत्थवटोत्थं तोरणं न्यसेत् । इति मंत्रमुक्तावल्युतः । मत्र बेदिमानं हस्त- मानमिति वृताः। यस्तद्वयं नाहिस्त्यक्त्वा तोरणानि निवेश- येत् । इति पिंगलमताए । सिरांतशेखरे-न्यग्रोधतोरणं पूर्व याम्ये खोबरं मतं । पश्चिमेऽश्वरथसंभूतमुत्तरे नसतोरणं। पूर्व वा प्लससंभूतं न्यग्रोधमोत्तर मतः । एकमेपामलामे साचदभावे शमीठमः । अंजूनादिरसालाब ताला बा तोरणे स्मताः । इति । भविष्ये-सोदुंबरकाश्वत्थवटाः प्रागादि- तोरणाः। पंचपदसतहलाः स्युः कनिष्ठादौ तु मंडपे । इति ।

·३६१ स्मृतिकौस्तुभे । भव कनिष्ठमंडपे विहस्तविस्तृतपंचहस्तोव्यायः । मध्यमे सपाद- विहस्तविस्तृतपदृस्तोच्छायः । उत्तमे सार्धविहस्तविस्तृतसप्तह- स्तोछाय इति व्यवस्थेति केचित् । अन्ये तु दरावादशषोडश- स्तमंडपेषु तोरणव्यवस्यैषा । भन्यपु नु मंडपेषु अपराजित- पृच्छोत्थं मानं प्रारं । तोरणान्यपि चत्वारि द्वाराधिककराणि नु । परिधिस्तंभतोद्यानि युगुलेयुगुलैः करैः । इति । अधिकः करः करांतराणि येषु । परिधिस्तंभता मंडपबाह्यस्तंभपरिमाणं । ततो द्वाभ्यां कराभ्यामुचानीत्यर्थः । वीप्सानेकमंडपाभिप्राये- त्याहुः । प्रमेये-पंचपदसप्तहस्तानि हस्तस्त्रात स्थितानि तु । तर विस्तृतानि स्युर्युतान्यग्रे ध्वजादिभिः । इति । तिर्यक- फलकानीति शेषः । शारदानिलके-तिर्यक्फलकमानं स्थात्स्तंभमानार्धमानतः । इति । अत्रार्थशम्दः किंचिदधिका. र्धपर इति बोध्यं । भर्धात्परिमाणमिति न्यायात् । वैष्णवयागे. तिर्यक्फलकमध्यभागे सजातीयकाष्ठप्रभवाः स्तंभवादशांश. दीर्घाः देयंचनुयाराविस्ताराः शंखचक्रगदापनांकितामक्रां- किता एव या चत्वारः कीला निवेश्याः । मस्तके द्वादशांशे. न शंखचक्रगदांबुजं । प्रागादिक्रमयोगेन न्यसंतगं स्वदारु । इति वास्तुशास्त्रात् । तोरणस्तंभम्लेषु कलशान्मंगलांकु- रान् । प्रदद्यादुपरिधातु कुर्याचक्रं सुदर्शनं । इति पांचरात्रो. केन । शैवयागेषु शंखादिस्थाने ततुल्यं त्रिशूलमेव कार्य । - शूलेन चिहिताः कार्या द्वारशाखास्तु मस्तके । शुलं नवांगुलं दैये तुरीयांशेन विस्तृतिः । अखं वै मध्यभंगं स्यात्किंचि- एकंतु पक्षयोः । इति । प्रथमं तत्समाख्यातं चंगुलं रोपये- सदा । शेषाणां यंगुला वृद्धिर्वेशचांगुलवृद्धितः । इति पिंग. लमतात् । प्रथममित्यधममंडप इत्यर्थः । ततश्च मध्यम एकादशांगुलं उत्तमे तु प्रयोदशालमिति बोध्यं । सार- संग्रहे-भाच्छादयेत्ततो वंशकरैः केरदलैश तं । तं मंडपं । केरदलानि नालिकरदलानि ।-मनिमीळतिमंत्रण प्रदद्यात्यू- तोरणं । खेत्यादिमंत्रण दक्षिणे तोरणं न्यसेत् । मन्त्र मायाहिमंत्रण पत्रिमस्य निवेशनं । शंनोदेवीति मंत्रण दचादु. सरतोरणं । मंडपस्य बहिर्दशहस्तायतैः सह । पूर्वाचन रिस्तो मजासंस्थापयेत्कमा । तेषां हस्तद्वयं व्यासो म- 1- ।

·कुंडनिर्माणम् । १६५ ध्यम करसंमिनः । व्यासार्धशिखरं पुष्ठं हस्तत्रितयमानकं । मत्स्यामं शिखरं पुच्छ शिवरं तु त्रिकोणकं । तयोर्मध्ये चतुष्कोणं ध्वजानेवं प्रकल्पयेत् । मातंगवस्तमहिषसिंहमत्स्यै- गवाजिनः। वृषभं च यथान्यायं ध्वजमध्ये कमालिले । अथवा दिग्गज्ञानावगवतपुरःसरान् । इति । तथा मंत्रैस्तु लोकपालानां पताका विनियोजयेत् । ऊर्व ध्वजंस पशीयावं. राचामरभूषितं । पंचहस्तो ध्वजः प्रोक्तः पताका बासंमिताः । दंडस्नु दशहस्तः स्यात्तत्तत्स्थाने नु सास्यसेत् । द्वादशाह- लविस्तारास्वतन्मा च लांछिताः । पीतरक्तश्यामधूनश्वेत- धूम्रासिताउँनाः। आयुधांकाः पताकाः स्युः पुष्पगंधसम- न्विताः । चंद्रमंडलगौरेण वितानेन विभूषितं । उकलैवेंटि- तस्तंभं नानादीपाचलंकृतं । आम्रपल्लवमालाभिः शोभितं द्वार- मुत्तमं । यष्टितं दर्भरतज्या च विदध्यान्मंडपं शुभं । इति यह- मंडपनिर्माणं । अथ कुंडनिर्माणं । नवप्रहमचे कुंई हस्तमात्रं समं भवेत्। चतुरनमधोहस्तं योनियां सुमेखलं । चतुरंगुलविस्तारा मेखला नदुच्छ्रिता । इति । अध इति अधःखातोपि हस्तप- रिमितो भवतीत्यर्थः । यद्यप्यत्राविशेषण इस्तमात्रमित्युकं तत्सहस्रहोमान्मकप्रहमखविषयं शीघ्रदाहिनादिसाधनकलम- होमादिविषयं वा। मुष्टिमानं शताधैं नु शते चारनिमा- पकं । सहने त्वथ होतव्ये कुयांदुई करात्मकं । विहस्तम- युते तच लक्षहोमे चतुःकरं । दशलक्षमिते होमे पट्कर संप्रचक्षते। अएहस्तान्मकं कुंर कोटिहोमेपि नाधिकं । इति वाजपेयेप्युवाहतभविष्योक्तः । एकहस्तमितं कुंडमेक- लक्षे विधीयते । लक्षाणां दशकं यावत्तावरस्तेन वर्षयेत् । पशहस्तमितं कृ कोटिहोमेपि शस्यते । इति । शारदातिल. कोजी हस्तमितकुंडविषेर्धतपुष्पादिहोमहविर्षियत्वस्य तेनै- वोकेन । एतत्संबादिसिद्धांतशेखरोकेस्तविषयत्वस्य दानो- स्योतमदनरोऽभिधानाथ । कोटिहोमे योयं दशहस्तमितकुंज- विधिः। यम स्कान्दे-कोटिहोमे चतुर्हस्तं चतुरखं समंततः। योनिवाइयोपेतं तदप्याहुलिमेबलं । इति । स विविधोपि मी. पादिहोमविषय इस्यपि तत्रैवोक्तं । मन्यत्र तु-कुंडमानं ·स्मृतिकोस्तुमे वाईत्येके शतस्याऽएपर्वकं । शकपर्वमानं स्यात्सामा नपा- मुलं । सहने स्वय मानं स्यात्पर्वविंशतिसंमितं । भयुते हस्तमा स्यालक्षहोमे विहस्तकं । मयुते तु चतुर्हस्तं कोटि- होमे तु पद्करं । इति । अङ्गुलस्वरूपं आदित्यपुराणे-जा. लांतरगतं भानी यत्सूक्ष्मं श्यते रजः। प्रथमं तत्त्रमाणानां प्रसरेणुं प्रचक्षते । प्रसरणुस्तु विशेयस्तेऽयै स्युः परमाणवः । इति । प्रसरेणवस्तु तेप्यपी रथरेणुस्तु संस्मृतः । रथरेणवस्तु ने घरी बालानं संस्मृतं बुधैः । वालाप्रान्यए लिक्षा तु यूका लिक्षाएकं स्मृतं । अष्टौ यूका यवं प्राहुरहुलं तु यवाएकं । इति । मुष्टयादिमानं आदित्यपुराणं-रबिस्न्याकुलिपर्षाणि विशेयस्वेकविंशतिः । अयमेव मुएिरपि । चत्वारि विंशतिन हस्तः स्यादालानि तु । अन्यत्र-अरनिः सकनिष्ठः स पोशांशवियुकरः । इति रामवाजपेये । चतुरस्रवृत्तचंद्रार्धा- भत्र्यत्रीणि च क्रमेणव मुख्यानि विप्रराजविडंत्येप्वखिलेषु वाध्यम्रीति । अध्यखि चतुरस्र। चतुरस्रकुंडनिर्माणं च मंडपो- तरीत्योछ। भय चतुरनभुजान्प्रदर्शयामः। एकहस्त अंगुलानि २४ चतु. विशतिः द्विहस्तं ३३।७४।२ सत्रिपादत्रियूकोनिताः स्युमतुः विंशत् । इति तंत्रात् । यातु प्राचां वेदत्रीणीति चतुर्विंशसं. स्योतिः सा भरविप्रकर्षण या।विहस्ते ४१।४।४।४ एका- ग्या यवः पंचभिः पंचलिमोनित युता इति तंत्रात् । चतुईस्ते ४८। पंचहस्ते ५३।५।२।५।२। पहस्ते ५८६।२।। अएपंकिलिक्षायुतच सपार्यवः पडिरिति तंत्रात् । सप्ताहस्ते ६३।४। मास्ते ६७७०।४। नवहस्ते ७२।१०। शहस्ते ७५।७।१।२। पोरशहस्ते ९६॥ अप करेषु म्वननविधिनायोते-चतुर्विंशति भागमंगुलं परिकल्प्य तु । चनुर्विशांगुलं हस्तं गवां परिकल्पयेत् । हस्तमा बनेत्तिर्यगूर्व मेबलया सह। इति । कुरो चतुर्विशतिषा विभज्य बनुर्विशतिमागमंगुवं परिकल्प्य तारशचतुविशत्वंगुलैर्हस्तं परिकल्प्य तत्परिमितम. घासननं तिर्यकाये । अर्षमानेन प्रथममेखलाज साताब- परिमाणं यथा भवति तथा कार्यमित्यर्थः । योन्यादिकंतु ।

·कंठयोनिलक्षणम् । १६७ .. पट्, नु स्वस्वप्रकृतिभूतचतुरस्त्र विस्तारपरिमितमधःप्रदेशात्प्रथममे- खलाप्रेण सह स यथा भवति तथा विधेया । कंठपरिमाणं सिडानशेम्बरे-कुंडे हस्तमिते कंठं कुर्यादे. कांगुलं ततः।इति। अतश्चाधिकपरिमाणे स्वस्वचतुर्विशांशपरिमि- तःकंडो शेय इत्यपि दानाचाने मेखलासंख्या तत्परिमाणविशेषा उकाः प्राचीनः । व्यासे चतुर्विशतिधा विभके तिब्रतुस्लीम- गभागविस्तृताः। समंततः कंठबहिस्तु मेखला नवर्तुरामांशकतुंग- तामता।इति । प्रथमा चतुर्भागविस्तृता नवभागोगा। द्वितीयांश- प्रयविस्तारा पशोचा। तृतीयांशदयविस्तारांशत्रयोचाएव । एवं तिम्रो मेखला इत्यर्थः। द्विहस्ताद मेखलानां विस्तारपरिमाणानि सौकार्यमुक्तानि सारसंग्रहे -द्विहस्तस्य च पदध्यंगुलै- मेखलायं । मेखलास्तु विहस्तस्य सप्तपंवगुणांगुलैः । चतुई. म्तमेखलाः स्युरष्टचतुरंगुलैः । मेखला पंचहस्तस्य निधिद्वी- पसरांगुलैः । परस्य च ताः प्रोका विश्वासदनवांगुलैः। शह- म्तमिते कुंडे मनुभानुदिशांगुलैः । इति । गुणालयः, ऋतबः निधयो नष. द्वीपाः सप्त, शराः पंच, विश्वे प्रयो- दश, रुद्रा एकादश, मनवचतुर्दश, भानषो द्वादश, दिशो. 5ौ, यत्तु लक्षहोमप्रकरणे मदनरने-द्विहस्तविस्तृतं तब- चर्नुहस्तायतं तथा । लक्षहोमे भवेत्कुंछ योनिव निमखलं । हिरंगुलोच्छिना कार्या प्रथमा मेखला बुधैः । विरंगुलोचता नाद्वितीया समुदाहता । उच्छायविस्तराभ्यां व तृतीया चतु. रंगुला। चतुरंगुलस्तु विस्तारः पूर्वयोरपि शस्यते । इति । तदने- करामवाजपेयादिग्रंथविरुखन्यादुपेल्यं । योनिलक्षणमुक्तं स्वायंभुव-मेललामण्यतो योनिः कुंडार्धा यशविस्तृता। मंगुष्ठमानोष्ठकंठी कार्याश्चापदलातिः। इति । मेललामध्यमोपरितनो प्रायः। योनिः स्यान्मेखलोपरीति सिद्धांतशेखरोक्तेः । गर्धपरिमाणेन दीर्घा ततृतीयांशेन विस्तृता । अंगुष्टशम्देन रचतुर्विशांश उच्यते । विशेषांतर- माहुः प्रांच:-योनेले नालमुर्तीबिलातु मोकं बिलममंतः सर । योनौ रे नैव योनिस्तथेष्टा नाभिः कैधिरकुंडमध्ये परोका । इति । इयं चाशत्थपत्रसरशी गोष्टसरशी वा।- मावत्यपत्रवयोनिर्गौष्ठप्रतिमा तथा।इति सारसंग्रहपबनाव।

·३६८ म्मृतिकोम्नुमे मथ नवकुंडीचिकीर्षायां नलक्षणान्युच्यते । चतुरनं ताव. मंडपगतचनुग्म्रतासाधनविधयेव व्याल्यातं । अथ योनि- कुंर-तत्र प्रांवः । अष्टोनद्विशतांशमत्रकचतुःकोणे पुरस्ता. इदत्वत्रिंशतमेधयंन्वय लवान्धोण्योरिमानर्धशः । अप्रास्सूत्र- युगे त्रिकोणमिति नहोण्योस्तदर्धभ्रमादृताधे बहिगलिखेदिति भवकुंडोत्तमं योनिवन् । प्रकृतिचतुरने प्रावपश्चिमशंकंतराल- मूत्रस्यायोनद्विशनसंख्या द्वानवत्यधिकशनसंख्या इति यावत् । इयनोंशाः कार्याः। पूर्वमूत्रोपरिमागे नारशानएशितमंशान् बदतु वर्धयंतु। नईने शंकुः । चतुरनन्य श्रोण्योः पश्चिमनियम बांनयोनन्ययायव्यकोणयोरिनि यावत् । इमाननिशनं लवा. नंशान् अर्धश एकोनविंशनि दक्षिणन एकोनविंशति उत्तरतस्ति- यंकमंत्र एथयंतु वर्धयतु । नदंनयोः शंक तायाग्भ्य पूर्वशंकुपर्यंत मूत्रहये दल त्रिकोणं निष्पयते। नतो दक्षिणशंकोरतरत उत्तर- कोश्च दक्षिणस्तियकमूत्रचतुर्थाशन शंकुः । नत्र प्रत्येकं निहि. नपाशेन नचतुर्थाशमण प्रांतम्यशंकुप्रभृतिमध्यसूत्रपश्चिमांतप- यंत वृत्ताठयं चतुरखादहिगलिखेदिति योनिकुंडसिद्धिः। अत्र चनुर्विशत्यंगुलसमचनुग्नप्रकृतिके वृनार्धद्वयगतक्षेत्रफ- लांगुलानि विषष्टयधिकशतं । उपरिननत्र्यम्रफलं च प्रयोद. शाधिकशनचतुष्टयमंगुलानीन्युभययोगे प्रकृतिचतुरस्रगतक्षेत्र- फलस्य पट मान्यधिकपंचविंशत्यंगुलान्मकम्य लाभ इति प्रस्थ. क्षसंवादाप्रत्यक्षश्रुतिमूलककात्यायनशुल्यसंवादाचायमेव प्रकार: धेयाननु शारदादिमंत्रोक्त इत्याहुः। नव्यास्तु कामिकादिवा- नरपंथविरोधात्, एवं कृतं स्थिरं कुंई भवेदश्वथपत्रवत् । इति क्रियासागेकाकारविरोधायात्रापरितुप्यंत माहुः । प्रकृतिस. तुरो प्रागुरमध्यसूत्रद्वयदानेन चन्वारि चतुरस्राणि कन्या प्रामसूत्रं चतुर्विशतिधा विभज्य तदेकभावशांशत्रयसंमितां- स्तारपंचांशाप्राकम्बाप्रभागे संवर्य तदंते शंकुः । तमार. भ्योदक्सूचदक्षिणोत्तरांती यावन्सूत्रद्वयं दत्त्वा प्रत्यक्भागस्थि- तचतुरखयोः प्रत्येकं कर्णसूत्रद्वयदानेन निीतमयदेशयोः शंकू । प्रकृतिचतुरस्रकर्णरन्जुचतुर्थोशेन तयोरेकैकलिनिहि. तपाशेन वृत्ता तथा लेल्ये । यथा वृत्तार्धारंभ उदक्सूबदलि. णोत्तरांतयोर्भवति समाप्ति प्राकसूत्रं पसिमांते भवतीनि ·कुंडाकृतिप्रमाणानि । २६९ योनिकुंडं । अत्र वृत्ताधंदयमेलनेन वृत्तात्मकमेकं संत्र, तदर्ष- द्वयस्य प्रागप्रत्ययस्य च मध्यवर्तियत्रं, प्रागप्रत्र्यसं वेति क्षेत्रत्रयं । तत्र वृत्तफलं पविंशत्यधिकशतद्वयमंगुलानि सार्ध- यवः किंचिदधिकति । मध्यवर्तिव्यत्रफलं बनुभत्या. रिंशदधिकशतमंगुलानि । प्राक्यमे तु पंचाधिकशतवय- मंगुलानि पज्यवास्तिस्रो यूकाः किंचिदधिका इति । फलत्रय मलने तु पंचसनत्यधिकपंचशतान्यं गुलानि सप्तयवाः समयूकाः पंचलिक्षाः पड़ालाप्राणि पड़थरेणवलयससग्णवो ही परमाण वैति प्रकृतिफलं पूर्णमिव भवति । ध्वजायसियर्थ मध्यसूत्रे रथरेणुवर्धनेन पूर्णमेवेत्याहुः । अत्र सौकर्यार्थ नव्यमतावलंब. नेन मध्यसूत्रवृद्धिभेदाः प्रदश्यते । एकहस्ते अंगुलानि '५ यवः १ यूका २ लिक्षाः । विहस्ते अंगुलानि ७ यया २ युकाः ४ लिक्षाः ५। विहस्ते अंगुलानि ८ यवाः ७ युकाः ३।४ चतुर्हस्ने अंगुलानि १० या २ यूकाः ५ लिक्ष २१ एकहस्ते यर्धनी. यानां चतुर्हस्ते द्विगुणत्वात् । पंचहस्ते अकुलानि ११ यवाः ४ यूकाः २ लिक्षाः ३॥ पड़दस्ते अंगु० १२ ययाः ५ यूका : लिने । सप्तहस्ते अंगुलानि १३ ययाः ५ यूका । १ लिक्ष२ अएहस्त अंगुलानि १४ यवाः ४ यूकाः ६ लिक्षा १। नय- हस्ते भंगुलानि १५ यवाः ३ यूकाः ६ लिभाः ३१२ दशहस्तं अंगु० १६ ययौ २ यूकाः ४ लिक्षाः ॥३ पोडशहस्तं अंगुलानि २० यवाः ५ यूक २ लिक्षाः ४॥२ एकहस्ते वर्धनीयानां पो. शहस्ते चतुर्गुणत्यात् । इदंच कुंडमाग्नेय्यामुदीची प्राचीस्थाने- गीकृत्य कायें ।-योन्याख्यमुच्यते कुंडमाग्नेय्यामुत्तगमुसं । इति मदनरनोक्तः । अथार्धचंद्रं । तत्-दक्षिणदिप्युनरमुममधचंद्रमथो- च्यते। याम्ये तन्मारणे शस्तमुत्तराभिमुखं सदा । इति सिरानशेवगतः। प्रांच:-चतु:कोणक्षेत्र जिनलवक- मध्यस्थितगुणं विहायाधः सार्धव्यमुपरि ताव मतिमान् । कलांशेनांशस्योनितमुपरि तिर्यकुर गुणं भ्रमा तन्मानादपि शशिदलं कुंडमिति तु । प्रकृतिचतुरने उदमध्यसूत्रं चतुर्वि- शतिषा विभज्याघासार्धमागवयं परित्यज्य शंकुः । उपर्य- प्येकमागीयपोशांशोनं तावदेव परित्यज्य शंकुः। उपरि.

·। स्मृतिकौस्तुभे तनशंकोरपरि प्राकपत्रिमं सूत्र तिर्यग्दत्त्वोपरितनशंको नि- हितपार्शन पारिभाषिकयवार्धाधिकैकोनविंशांशसूत्रेण तिर्य- सूत्रांतं वृत्ताध लेख्यमित्यर्धचंद्रसिद्धिरित्याहुः । नव्यास्नु तत्र मूत्रगणने प्रकृतिक्षेत्रात्पंचांगुलानि न्यूनानि-चतुरस्त्रे प्रहर्भनं त्यक्त्वाचांती तदंशको । मध्ये सप्तांशमानेन कुंडं खंडें- दुवकमात् । इति । कामिकोन नु सतृतीयांशद्वयाटाविंशत्यं. गुलानि न्यूनानीति महान्विसंवादः । चनुग्नीकृतं क्षेत्र दशधा विभत्पुनः । एकमेकं स्यजेदशमध ऊर्ध्वं च तंत्रवित् । इति शारदाक्तः । किंचिदधिकमंगुलत्रयं वर्धन इत्यल्पोप्यस्ति विसंवाद इत्यपरिनुप्यंत आहुः । प्राचामिव चतुर्विंशतिभागेषु पकभागीयधिशांशत्रयेण किंचिदधिकपंचलिक्षाधिकचकैकय- वात्मकन सहिनस्यैकोनविंशत्यंगुलमितसूत्रस्य वृत्ताधसिद्धिपर्या- मभ्रामणेन पूर्ववत्कृतेनाधचंद्र कृते सत्येकहस्तगतं सध्वजायश- प्रफलं सिध्यतीनि। अथ द्विहस्तादो भ्रामणसूत्रमानानि । एकहस्ते अंगलानि १९।१।१।४ द्विहस्तं अंगुलानि २७।०६।६। विहस्ते अंगु ३३॥१॥३॥२ चनुहंस्ते अंगु. ३८।२।३।३।२ पंच. हस्ते अंगु० ४२२६।४।३। पहढस्ने अंगु. ४६१७२१७। सप्तहस्ते अंगु. ५०१५।२।३।४। अष्टहस्ते अंगुः ५४।१।२।५।१ नवह. स्तं अं० ५७।३।४।५।२१ दशहस्त अंगु०६०।४।३।४। पोडशह- स्ते अंगु० ७६।४।६।०४। एकहस्तं भ्रामणस्य द्विगुणं चतुर्हस्ते । पोरशहस्त चतुर्गुणं द्विहस्ते विगुणमएहस्त इति पूर्ववत् । अथ व्यस्त्रि । नत्रंत्यां प्रापखं प्रांचः।-क्षेत्रस्य मध्यम- गुणे जिनभागभक्ते श्रोण्योः पृथक्शरलवान्परिवर्य धीमान् । अंग्रे विनाएमलवन दशाय सूवैल्यलि त्रिभिर्भवति कुंडमिह प्रयुक्तः । इति । प्रकृतिचतुरसमध्यसूत्र चनुर्विशतिधा विभक्त तारशाम्पंचपंचांशस्तिर्यक पश्चिमसूत्रदक्षिणोसरांतयोः संवर्ध्य मापसूना बैकांशस्याएमभागोनान्संवर्यत्यनुपंगः । अयमेलनार्थ सूत्रदये दतं प्राकम्पहते त्रिभिः सूत्रं यत्रं भवतीत्याहुः । नग्यास्तु प्राचामिव चतुर्विशतिभागेषु सत्, तारशाहादर्शकभागे कोनविंशतिधा विभते तारशनमः सहितान्समं विभज्यार्धानात्पारिभाषिककिंचिदूनकरणकोनय- अप्र- ·कुंडाकृतिप्रमाणानि । २७१ वार्धयुक्तपाईगुलानि श्रोणिसूत्रस्योभयतः संवर्ध्य दृश्यंतयोः शंकृत्रिहत्य सवृद्धिश्रोणिसूत्रं द्विगुणमुभयतःपाशं मध्ये सविर कृत्वा शंकोः पाशौ प्रतिमुच्य चिहं प्राच्यामारुप्य शंकुं निह- न्यात् । एवं समभुजं युक्तं. त्र्यनं । क्षेत्रफले यवाधिक्येन ध्वजायसिद्धिरित्याहुः। अत्र सौकर्याय भुजाः प्रदर्यते । एकहस्त अं० ३६।४। डि. हस्ते अं० ५।४।५।४। विहस्ते अं० ६३।१।६।३। चतुर्हस्ते अं. ७३१ पंचहस्ते अं. ८१४७५। पइदस्त ८०३ २। समहस्तं अं० ०.६४४४ा। अष्टहस्ते अं० १०३।१७।३। नवहस्ते अं० १०९।४। दशहस्ते अं. ११५।३।३।१३। पोर शहस्ते अंक १४६।०1०111 इति । अथ वृत्तं । प्रतीच्या प्रामुखं । प्रांचः । गेडशधानम- ध्यमसूत्रक्षेत्रपुरःपरिवर्धिनमागे । एकैकपय नतोंतचिहाम- इलकुंडमिनि भ्रामणास्यात् । इति । प्रकृतिचतुरस्र प्राफ्सूत्र पोडशधाविभक्तं नारशेकभागम्य पुरोवृद्धौ सत्यां सवृद्धिकेन नत्सूत्राधेन प्रकृतिमध्यशंकुप्रभृतिभ्रामणेन वृत्तकुं भवतीति । अत्र सार्धत्रयोदशांगुलमत्रेण भ्रामण क्षेत्रफल प्रकृतिवत्या. यंगुलानि न्यूनानि । यन गुल्य चतुरनं मंडलं चिकीर्ष- मध्यादंसी निपान्य पाचनः परिरुप्य तत्र यदनिरिक भवनि नस्य तृतीयन सह मंडलं परिलिखन्स समाधिरिति । मध्य- मूत्रार्धन कर्णसूत्रार्धम्य यदंतरं तत्ततीयांशसहितन मध्यसू- वार्धन भ्रामणाकुंडसिद्धिः । चतुर्विशत्यंगुले सापग्नामक- कर्णमूत्राधं नायत्तिलोनसनदशांगुलं प्रमाणं तृतीयन वर्ध- यंतचतुर्थेनान्मनश्चतुनिशाननेनि बांधायनीयगुल्य प्रमाणं म. ध्यसूत्रं तस्य तृतीयांशवृद्धी चनुविशत्यंगुले द्वात्रिंशदंगुलानि संपते । तृतीयांशस्यापि चतुर्थाशनांगुलमयेन वृद्धा तस्य । चतुर्विशत्तमांशन्यूनत्ये तिल योनचनुर्विशदंगुलानि कों भवतीत्यर्थकत्वात् । अथांगुलप्रमाणं । चतुर्दशाणव(?) चनुनि. शत्तिलाः पृथक संश्लिष्टमित्यपरमिति च तच्छुल्बात् । ततब सूत्राधयोरंतरं तिलोनपंचांगुलानि । ततृतीयांश एकमंगुलं तृती. यांशद्वयं पति नायवृद्धिसहितद्वादशांगुलसहितवादशांगुलस्- श्रण भामणं वृत्तसिकिरमित्यर्थः । भर च ज्योतिपरीता ·३७२ स्मृतिकौस्तुमे व्यासार्धमानं ०१३।५।२।१२।०५।६। अत्र क्षेत्रफले चस्वा. यगुलानि वर्धते । दश वर्धत इति पदार्थादर्शकारोक्तिस्तु साहसं । अमएवात्र याशिकारनेपि प्रकारे परिनोपादुक्तं पदार्थादर्श- वृनकुंडे मध्यमूत्रं चतुर्विशनिधा भजेन् । एकांशपंचविंशांशस. हिनं सार्धमंशकं । बहिन्यम्य भ्रमान्मध्यावृत्तकुंडमुदीरितं । इति । प्राक्मूत्र चतुविशनिधाविभक्त सत्येकस्य भागस्य पंच. विशतिनमांशसहितं तारशं सार्थमंशं पुरः संवर्य तदंते शंकुं निहत्य प्रकृतिमध्यशंकुं नच्छकोरंनरालमितसूत्रेण भ्रामि- न संजानवृत्त न्यूनानतिरिक्तक्षेत्रफलमिद्धिरित्याशयः । एवं बेकहम् भ्रामणमूत्रं अं० १३२४३। विहस्ते अं० १९११।३।। बिहले अं० २३।३।६।०१४। चतुहंस्त अं० २७०।६। पंचहस्ने अं. ३०।३।३१। पडढतं अं. ३३ााराम। सप्तहस्ते अं० ३५४३।५।७। अष्टहस्ते अंक ३८ारामा नवहस्ते अंक ४०१५।०५। दशहस्ते अं० १६५०५।४ पोडशहस्ते अंक ४॥४ा। इनि। अथ पडम्रिा पायव्यां प्राइमु प्रांच:-जिनलवचतुरस्त्र- भेत्रमध्यस्थमंत्र जलनिधिलववृखं पावयुग्मेघरोधाअनललयमि- नांकी मध्यमत्राधरोयायपि रसगुणयोगालक्ष्मसु स्यात्यहनि । इति । प्रकृतिचतुरनगननिर्यप्रध्यमत्रं चतुर्विशतिधाविमकं चनुभिधतुर्भिन्नाशभागेर्दक्षिणोत्तरांतयोः संवर्य नरंतरयो- बिहे तत्र शंक तिर्यक्त्रसंपातन निणानस्य दक्षिणरेखामध्य- म्याध ऊध्वं च त्रिभित्रिभिरंशैश्चिह्न कायें। तयोः शंक तयोरेकै- कमलापनुशमिर्तन मूत्रण दक्षिणतो वृत्ताधे कायें । वृसपं. नस्थदक्षिणशंकोच त्र्यंशमितमूत्रेणोपर्यश्च वृत्ताधे । एवं . योईयोवृत्तार्धयोयोगनोपर्यधश्च मन्म्यो भवतः। नयोराजवेन प्राक्सूत्रं । एवमेवोत्तरनो मन्म्यो द्रष्टव्यौ। तयोगतरा सूत्र प्रकृतिगतप्राक्मत्रमपि मूलाप्रयोनिभिलिभिरंशः संवध्यं तदं. नयोधित । तयोः प्राचिहमारभ्य दक्षिणोत्तरावुपरि मन्स्यो यावत्सूत्र देये । एवं प्रत्यकचिह्नमारभ्याधस्तनमत्स्यावधि सूचे । एवं पटसूत्रसंपातेन पाम्रसिद्धिः । तत्रोपर्यध व्यसायमध्ये दीर्घचतुरस्रमिति क्षेत्रत्रयफलमेलनेन प्रह. तिसंवादः । यहा-मष्टोनद्विशतांशकेनरगुणे क्षेत्रस्य तिर्यक- ·कुंडाकृतिप्रमाणानि । । स्थितांतःसूत्रोनयनो भवर्धनभवांकोधिरे चिहयेत् । नत्वांशेषु झपैः पुगेप्यधरतों कयंशवृद्धौ प्रपद्वाद्विद्विगुणैर्विपार्श्वगुणिन- लिभ्यः पन्नाग्निं । इति । भानि २७ नत्यानि २५ अंकडिश- देन २९. मध्यमत्रमागाद्वा नवयधिकशनसंख्याः कार्याः । तंच चतुर्विशत्यंगुले तावतो यथाः निर्यक्मत्रांतयोस्तारशसप्तविंशत्यं- गवृद्धिः प्रत्येकं । दक्षिणरेखामध्यम्याध ऊर्ध्वमंको प्रत्येकं पंचविं. गत्यंशव्यवधानेन । एवं चतुःसंख्यास्थाने समविशतिमंगीकृत्य त्रि. म्याने पंचविंशनिमंगीकन्य मन्स्याः पूर्ववत् । प्राक्मत्रम्योभयनो. 'येकोनत्रिशदंशैटिं पूर्ववत् पदमत्रपानं च कुत्या पडलं संपाचं पूर्ववध क्षेत्रफलं दृष्टयामन्याहुः । अत्र प्रकार येऽपि भुज- माम्याभावान्प्राचीप्रतीच्योः कोणपाने सनि । न कुर्यान्कुंड. कोणेषु योनि नां तंत्रवित्तमः । इति निपंधन योनिस्थाना- भावापश्चायुक्रमेनन् । उन वामपरिभिरेव-प्रागादिकंट- प्रयमुनगणं याम्यम्थयोनीतग्नकुंडी। प्रागनिका पधिमयो. निग्त्र । इति । योनिलक्षणायम च- मप्रशिग्विकृतांतदि- सम्यकुंडग्वियमधिमेबलमयमध्यभागे । यमदिशि शशिदिङम- म्बानिवेश्य वम्गदिशीतग्कुंड गेंदबकः । इति । गवं विगे- धाचापरितुष्यंत आहुर्नव्याः । प्राकृतप्राक्पार्धे द्वादशधा वि- मत्यैकांगस्य नवमांशोनिभिग्नः कृतवृद्धिकेन नेन मत्रेण वृने कृतं कोणपानवज नाहनव्यामापरिमितानि पटसूत्राणि पानयेत । वृनामामार्जनाच पडमिद्धिः । यहा नृममकन्यैव पद्रमत्रपातनेन नकार्य । नचन्थं । तावन्यय वृया प्राश्यत्र तिर्यमन व मूलाग्रयोः संयर्थ्य निर्यक्मत्रम्य दक्षिणेन शंकुदन. पाशेन वृनधामणार्थममिनभुजेन प्राच्याग्नेयामध्ये प्रतीची- नैर्ऋन्योश्च मध्ये वृनार्धयोः कनयोः प्राकृतमध्यशंकुस्थितपाशेन नैव कृताभ्यां वृनार्धाभ्यां संभेद मन्म्यो मपयनं । पयमयो- नग्शको मध्यशंकी च पाशदानेन वृनार्धाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां प्राच्यशान्योः प्रतीचीवायव्योश्च मध्ये माझ्या कार्या नतो दक्षिणांनशंकुमारस्य प्राच्याग्नय्यंतरमन्म्यपयनं प्रतीचीनत्यं- नग्मत्स्यपर्यनं च तयोदाने मनि उत्तगंनशंकुमारभ्यैवमेव प्राध्यैशान्यंतग्मन्म्यपर्यनं प्रतीचीवायच्यांनग्माम्यपर्यनं च नयी- राने कृते पूर्वयोः पश्चिमयोग मन्ययोर्मियः मत्रहये दन सनि ।

·स्मृतिकास्तुमे ममभुजं प्रकृतिममफलं पडनं भवतीति । मधात्र भुजपरि- माणं । एकहम्न अं.४ाद्विहस्त अं० २१०१३३।४ बिह- म्न अं० २।। चतुहम्न अं० २०६। पंचहस्ते अं० ३३॥ २।१२। पस्न अं० ३६॥३।४।१। समहस्ते अं०३९।४।२। भष्टह- में अं०४।३ नवहस्तं अं. ४४०५।०१। दशहस्ते अं. ४७।३।। पोडशहस्त अं०५०४।। अथ पद्मकुंडं । उदीच्यां प्रामुम्बं प्रांचः ।-अंतचतुर- ग्रंक विननिवम्बंशन वृनं कृतं व्यासाधेन तु कर्णिका पुनरिय- दृध्या भ्रमान्कमगः । नध्या दलमध्यभः पुनरियध्या भ्र. मणाधमः भन्याजिनांगकम्य दहनम्नं नम्बाशः पुनः । नमंवयं दलाप्रकाणि ग्यक्षेत्रार्धमुद्धन्विना म्याधिगल. विस्तृतीमियना द्विनंन वृनं बहिः । म्यव्यासप्रमिनो. घनामिह बनन्यस्यांनग कर्णिकां कुर्वन्कसर्गचहमदलकं गहा चतुर्मिदलः । इति । प्रकृतिचतुग्नं अंतर्विततमध्यमत्र- म्याग्धा विमनाम्याटमांगन चतुर्विशनांगुले यंगुलमिन्यवं. प्रकांग्ण व्यामाधन प्राकृतमध्यादारभ्य भ्रामिनेन वृनकर्णिका, अन्यमंत्री मंवय पहुंगुल न व्यामाधनागरं वृनं नत्र कमराः दल. मृतानि च । अतण्य कुर्वनिनि (गनृप्रत्ययः) प्रयोगः । पुनम्नाव- दृध्या नयांगुलंन व्यामाधन वृनं । नत्र दलमध्यानि । पुनस्ता- यदया द्वादशांगुन्न व्यामाधन वृत्नं । नत्र दलोपग्भिागाः । दलापांनभागा इति यावत् । नथान मत्रं-कर्णिकासरन- लमध्योपांतदलाप्रकं । नृनः पंचभिग्नम्यापनकुंडमनुनमं । इति । अत्र मध्यामम्म चनुग्म्रव्याममाम्यपि फलमाम्याभावान् पुनः प्राकृतचतुधिशांशं विशतिधा विभय नाशपिंशांशत्रय- न्यूनया तायध्या नत्रयोनपंचदशांगुलंन व्यामाधेन वृनं । अत्रत्यव्यामश्च द्विननेयता पड़भिर्विशांशम्नस्निगदंगुलमिनः । चतुर्थपंचमनांतगलभुवि च दलानामष्टानां दिग्विदिमुनानां बनुणी वा दिङमुम्बानामग्राणि तथा यकाणि कार्याणि यथार्थ- नृत्यागन क्षेत्रफलं लभ्यते । मनने न पडंगुलोन्सेधनावहि- स्तारकर्णिकाया अविगंधन तन्कार्य । कार्यमेव च दलाप्रेषु न- दित्याहुः । अत्र दलामेषु च विशिप्यक्रियासंगनवकारण निय. माभिधानमनांतरालनियमार्थ । नतश्चीपांत्यभागपयनं दलांतरान ।

·कुंडाकृतिप्रमाणानि । पृयकखननाभावात् । दलानां परस्परसंभेदेन प्रसिदपत्रसाम्य- लाभः । लभ्यत वा पत्राप्राणि तदाकारात्मनेदखिलमंतर इति शास्त्रांतरसंवादोपीति संप्रदायः । अत्र पंचमवृत्तव्यासे परि विशांशम्नत्वेन मूक्ष्मगणनायां क्षेत्रफले एकादशांगुलानि न्यू- नानि भयंतीत्यपरितोषावाहुर्नव्याः । पारिभाषिकययोनत्रिंशदंगु- लानि पंचमवृत्ते व्यासः । यवाधानपंचदशांगुलेन तदर्धभ्रमण. मिति । दलनिर्माणं त्वेवं कार्य । दिक्षु यिदिक्षु त्र मनषु मंमिनेषु तुनीयवृत्ताप्रस्योक्तमत्राणामन्यतरम्य च संभेद निहि- नादिना व्यंगुलककंटन चतुर्थवृत्तांताननीयवृत्तांतसंबंधि अर्ध चंद्रं कृत्वा तत्कोष्ठसंबंधान्यतादृशसंमंद स्थितन तेनैव तदध- भेद्यपरमर्धचंद्रमित्यवं चतुर्थवृत्तगतंषु दिग्विदिक्षु मूत्रांतगल- कोष्ठेषु सर्ववपि मत्स्येषु सिद्धषु दयायमित्म्पयो। म विदिक्मत्रांतं दिक्सूत्रांनं च यावय । ततो दिक्षु विदिक्षु बाटद- लानां सिद्धिः । दिध्वय वा विदिश्वय बोकप्रकारे चतुर्दलत्वं वेत्याहुः । अन्येन्याहुः । पारिभाषिकपंचयूकोनपंचदशांगुलेन व्यासान भ्रामणापंचमवृनं संपत ! नतो दिग्विदिक्तदंतग- लमत्रषु प्रयुक्तं घोडराधा क्षेत्र भिन्न सनि यत्रामवृत्तांत. गलमूत्रसंसर्गयावन्पास्थिदिग्विदिस्मत्रदलांपांनवृत्तसंसर्ग द्रयप्रभृतिद्वयाईयोः त्रयोदानादष्टदलदलन्यं । अर्धभूसंग्रहः प्राग्वत् । लभ्यते चैवं योनिकृतदलाकृतिभंगामायः । व्यंगुलीयां पडंगुलविस्तृतां कर्णिकामंतग त्यक्त्या नदिः कसरभुपि कंस- रचिहानि कुर्वनखिलं यावद्दलोपांत वृनं म्बनत् । प्रतिपयं केसरी दो द्वो कणिकावृत्तलनमूली केसर वृत्तलमानी अंग्रे किंचिस्थूली यातयान्योन्याभिमुखी कुर्यात् । उन्स, तु ततः कुर्यात्कणिकाधाशमाननः । इति कामिकानंः। दल. मुलेषु युगशः कंसगणि प्रकल्पयन् । पतन्माधारणं प्रोनं. पंकजं तंत्रवदिभिः । इति शारदाक्तश्चनद्याथ्यावसर पदार्था- दशं यत्रकुत्रापि पंकजं कुर्यादिति वक्ष्यति तत्रायं प्रकारे प्रय इति ग्रंथ यक्ष्यतीन्यस्योपलक्षणन्याधयणन सर्वतोभद्रप्रकरणा- मातस्यापि प्रकारमय सर्वपमसाधारण्यन कथनार्थत्याहुः । अथ पद्मकुंडे द्विहस्तादिषु साकयाथ पंचमवृत्तव्यासा पवा- भिधीयते । संपूर्णव्यासाः । पकहस्ते २९।६।६।हिहस्त ४२।२।।

·स्मृतिकास्तुमे शबिरस्त ५११५।४।२।। चतुईस्त ५९.१५/४ारा पंचहस्ते ६६।५।६।७।२ पस्तं ७३।०६।२। सप्तहस्त ७८७॥५॥३॥ भएहस्ते ८४०३।२।३।२। नवहरले ८९४४ारा। दशहस्ते १४॥३।०६। पोडशस्त १.१९॥३१॥ इति । भय विहस्तादिषु पंचमवृत्तव्यासापानि । एकहस्तं १४॥ ७॥३॥ हिहते २१३१०२ विहस्त २५।६।६।।। चतुर्हस्तं २९॥ ६।४।७।४। पंचाहते ३३।२।७।६।३ पडत ३६।४।३।३।२। समहले ३०॥३॥६७। अष्टहस्त ४२११५४५ नवहस्ते ४४॥ दारा शहस्त ४७१।४।३पोडशहस्ते ५९५५३।६। इति । अथाटानं । देशान्यां प्रामुम्बं प्रांचः--शंत्रव्यासजि- नांशपु अतुरः संवध्यं माकं मुरांशनकम्य किलेंदुना बहिर- मुष्मैतद्वितस्यां वहत् । यंदानान्यदुदारदिग्गुणयुतं दिकोणमध्ये नाटकियटगुणस्तृतीयमिलितरणामि कुं भवत् । दिक्सूत्र. युग्ममथ यधनुग्त्रयुग्ममा तदत्र परिमार्यमशेषमेव । संपात- तोऽनरगतं च तथाएमध्यां रेखाटक न्यपनयेदिति कुंडरूपं । प्रकृतिचतुरसमध्यमत्रं वनुर्विशतिधा विभज्यककन त्रयसिं. शांशन सहिनस्तारशचतुरस्त संवर्य तादृशमत्रप्रमाणं यहि. चतुरस्रांतरं विधाय प्रागुदमत्राभ्यां दिनु चिहानि कृत्वा मध्यचिह्नवतादिकोणांतरालमूत्रण प्रत्यंतरालं मध्य:कनेन चिहा- एके सिद्ध तेवकैकस्मादातृतीयमष्टी सूत्राणि मूलाग्रसंबद्ध के दे इत्येचं निपास्य चतुरस्रायम्य दिग्बाद्वयस्याएमूत्राणां मिथः संपातांतरेखाभागाएकस्य च माजनादशामिसिद्धिरिति । अत्र तृतीयलांछन मूत्रपातम्यामांप्रदायिकन्यन नापयेत्कुंडको- गेषु योनिमिति नेपधाद्योनिस्थानाभावप्रसंगेन वापरितुष्यंत आईनग्याः । पदार्थादर्श-कुंडेटा मध्यम बनुर्विशतिधा भजेत् । एकसाधाष्टमंशाक्यमंशमंक बहिन्यसेत् । चतुर्दिश्वय सम्मानाथनुरप्रांतरं भवेत् । षट्चत्वारिकांशचतुःषष्ट्यंश- संयुतैः । सप्ताशैलाउयदाहाचतुरखान पार्श्वनः । विश्वष्टसूत्र- संपातादयानं समयाहुक । इति । एकभागस्य सार्धाटनांश- युक्तो यधनुर्विशॉशस्तं मध्यमत्रयोर्दिकनुष्यपि वर्धयेत् । ततस- संवयं कालं.

·कुंडाकृतिप्रमाणानि । चनुर्विशत्यंगुलं मत्र यवत्रयाधिक शत्यंगुलं भवति तत्परि. मितं बाह्यचनुग्नं विधाय सप्तभिषेशैरेकांशस्य पदचवारिंश- न्मस्यचतुःषष्टयंगयुनर्मिनेन मण कर्कटेन वा कोणमुभयपा- वेषु चिहानि कुयात् । चतुर्विशत्यंगुले षट्चत्वारिंशयका- धिकसमांगुलंनति यावत् । नतः कोणमनुष्ये प्रयोईयोधित- गोरेकमेकमिति मत्रचतुएये दत्ते वाह्यकोणानामंततधतुरस्रस्य न मार्जनादानमिति । अथ अपात्रकुंडे द्विहस्लादिषु चतुग्मभुजा अष्टाम्रभुजाय प्रदश्यते-- चतुरनमुजाः। अष्टाम्रभुजाः। एकहस्ते चनुग्म्रनुजाः २६।३। एकहस्ते अष्टाम्प्रभुजाः१०॥ द्विहन्त चतुरनभुजाः ३१२३। विहस्ते अशाप्रभु०१५॥३॥१॥ विहस्ते चतुग्नः ४५१५३।६।। त्रिह. अटान०१८।६।५४॥३॥ ननुदस्त चतुरन्नः २०६०।। चनु.अटान ०२१।६।०६। पंचहस्ने चतुरः ५८७६।४। पंच. अष्टा०२४॥२४॥७॥२॥ पडते चनुग्नः ६४।४।६।६।४। परस्ते अष्टान० २६॥५॥१॥ समहन्त चतुर०६०६३। समहस्ते अष्टान्न.२८।६।१।। अहस्तं चतुरस्रः ७४ासा।३।। अष्टहस्ते अष्टा. ३०।६।०५।१ नयाहस्ते चतुग्म०७०।१०।२।४। नवहस्ते अटा. ३२१११०।११ दशहस्ते चनुग्नः८३।३।०४। दशहस्ते अटा.३४॥शारा। पोडशहस्त चतु.१०१।४।०। पोडशह.अशा०४३।४।०१।४ एवं भुजादिपरिमाणं इत्यम । पवमुनकुंडानां फलविशेषः । कामिके....यां स्तंभ चतु:- कोणमग्नौ भाग भगाकृति । चंद्राधे मारणे याम्ये नत्रने त्रिकोणकं। यारुणयां शांतिक वृत्तं पडम्युचाटन:निले । उदीच्या पौष्टिक पद्मं गैद्यामशामिभुनिदं। इति । उत्तगप्रकुंडानां दलि. णदिशि योनिः । प्रागप्राणां पधिमदिशि । शानपूर्यातरम्थम्य नवमस्याप्ययं । नवमम्यापि कुंडस्य योनिर्दक्षदलस्थिता।रतिस्म- रणान् । प्राकुंडवम्यानवमं व कुंडमिति प्राचामुक्तम । तानि च मंडपभुयः प्रागुदक्सूत्राभ्यां कोणसूत्राभ्यां च विभक्तविश्व वेदितः पदमा मेखलायोग्यस्थानं च त्याचा कार्याणि- शऋदिक्प्रभृति दिक्षु येदितोऽथाएकुंडयपि पदांतरे भवेत् । इति ·म्मृतिकौस्तुमे प्राचामुक्तः । अन्य तु वेद्यानिशांगुलं त्यक्त्वा कुंडमानमथापि वा । कुर्याकुं दिशि प्राच्यां चतुःकोणं मुलक्षणं । इत्याहुः । चतुःकोणग्रहणं प्रकृतिन्वेन सर्वत्रावश्यकन्वार्थ । दयनां कुंडानाममंमये पंचव कायांण्येकं या कार्य।-नव पंचावकं वा कर्नव्यं लक्षणान्वितं । इत्यानायरहस्यात् । पंचानां व्यवम्योका नारदीय-यत्रोपदिश्यत कुंडच्चनुष्कं नत्र कर्मणि । वेदामधचंदं च वृनं पद्मनिभं तथा । कुर्याकुंडानि चत्वारि प्राच्यादिषु विचक्षणः । पंचमं कारय. कुंडमीशदिग्गीनस्थितं । नि । नयापि चतुरस्त्राणि वृत्ता- नि या कुर्यात् । ---शस्नानि तानि वृत्तानि चनुग्माणि या सदा । ति मोमशंकृतः । एकपक्षेपि विकल्पः । क्रियामार-चनुग्नं भय कुंडं वृत्तं कुंडमधापि वा । इति नए प्रत्यगुनग्शान्यन्यनगदेश कार्य । --एक या शिवकाष्ठायां प्रतीच्या कायद्धः । इनि मामशंकृक्तः । अथवा दिशि कुंडमुनग्म्यां प्रविध्यापनुग्नमेकमय । इति वचीतराव । स्त्रीकर्तृकन्वपि निमिन विशेषविधिल । स्त्रीणां कुंडानि वि. पेंद्र योन्याकाराणि कारयन् । इति । स्नीकर्तृकनुलापुरुषदान- मात्रविषयमेतदिति कचित् । अन्यनु वाक्यम्य बलवन्यालयधि- कारिक कुंडमात्रविषयमेतदिन्याहुः । अथ काम्य कर्मणि विनियुक्त पंचाम्ब्रिममाघी । प्रांचः । क्षेत्र व्यामदले भागनुषि मंध्यांशकांबीन्महांकानां विशलवन मंडलमिनि व्यासार्थतः माधयेत् । पंचाशद्विनयोनविस्तृनिमिता त्याः पंच तत्रायःज्याषष्ठांशशगणि पंचगमयद्धन्वानि पंचाग्नि तत् । प्रतिचतुरसमध्यमत्रा द्वादशधा विभज्य नवांशानां विशांशेन सहितत्रिभिः संबध्य तावन्मिनेन व्यासायन रुत. यो व्यासस्तं पंचधा विभयो भागी त्याचा शेषप्रमाणं ज्यान वृत्तांनग्नोयोनिस्थान कोणमकुर्वन्न्यां च निपान्य नवप्रात्तावद- न्यदित्यवं पंचकन्वा निपात्य पंचधनुषां मध्यभागाज्यापष्टांश- सूत्रात्मकशरेण नीन्या मशरधनुष मार्जने कृतेऽवशिएज्याभिः पंचानि भवतीनि। एतत्फलं विज्ञानललिते । धनुज्यांकृतिभिः पंचसूत्रैः पंचावि कुंडकं । होमे प्रशस्यते भूनशाकिनीप्रहनिग्रहे। ५ गामशंभूतः पाठः. न्याधिपाय. ।

·लमहीमविशेषः ३७९. । इति । तथा-क्षेत्रव्यासदले गगमलव जुयश्यांशवृया वितत्य- धंन भ्रमयेहलन वलयं तद्यामनिशो लयः । येषु स्याद्विशिम्बो- नवाहनशरणव व्यया नादाचामन मियो मिलणमुम्बा समाम्रिणि न्वारन । प्रकृतिचनुग्नमध्यमूत्राधमंगरामः पदनि. शदिलवशिषिमय अश्वाः मत तावद्भिरंशः संवर्य तारश. द्धियुक्तनाननानंगेतन सूत्राधन भ्रामितन वलयवृत्तं कुर्यात् । ननो वृत्तन्याममत्रं विशतिधा विभज्य नारशंकांशमितशगणि नाशनवगुणितशरमितमत्राग्मकमतन्यानां परम्परसंलमानां गननेन मम धनुषि तथा प्रदर्शयेत् । यथा योनिस्थाने कोणो न भवति। ततो ज्यामिरम्बामार्जन समात्रि भवतीत्याशयः । एतत्कार्य विज्ञानललित--आभिचारोपशान्त्यर्थे होम कुंड. मिदं स्मृनं । इति । नच काम्यकमणि क्रियमाणयोग्नयोदिलियम इन्यायाहुः । अकारीन्थमनंतेन सर्वकुंडनिरूपणं । सनां तोपाय नन म्याहकारिः परितोषकृत् । इति ॥ कुंडनिर्माणानंतरं यक्तव्यं लक्षहीमप्रकरणं स्कान्द--- तम्य चोत्तरपूर्वण म्थंडिलं हस्तमात्रक। द्विय चतुरखं च पिन- म्युच्छायमंमितं । नम्य कुंडस्य । स्थंडिलं प्रहस्थापनार्थी यदिः। वनी मंग्वला--- द्विरंगुलोच्छिनो वप्रः प्रथमः समुदाहनः । अंगुलोच्छायमंयुनं याहयमथोपरि । टांगुलस्तत्र विस्तारः मगं कथितो बुधैः । नवग्रहमख कुर्यान्विजश्चतुरः शुभान् । अथया चकमभ्यचंद्विधिना ब्रह्मणा सह । विधिना वरणमधुप- कादिना । ग्रहाणां जन्मभूगोत्रादि प्रागेव लिखितमिनि विस्तर- भयाग्रह नत्प्रमाणमपि लिग्यने । गुफाकी प्रामुम्बा यो गुम्साम्यावुद मुम्बी । प्रत्ययुनः शनिः मोमः शंग दक्षिणनोमुम्बाः। प्रामुम्बावृयरी उदभमुखा वामहशी प्रत्यमुम्बा अधोहएयः । आदित्याभिमुम्बाः मो इनि मन्म्यपुगणविरोधादिन्थं व्याम्येयमिति हमाद्री मदनरव च। यनु भानुं नु मंडलाकारमित्यादिना-वजाकागः केतयः म्युग- शं नत्स्वरूपिणं । इत्यंतेन मंडलाधाकारविधानं । तत्स्थापयं- ऋक्त हुलेरित्यतस्मिन्पक्ष बन्यामिन्युक्तं हमाद्री । अन्य नु नत्तन्मंडलेषु नाघ्रादिप्रतिमाः पूज्या इत्याहुः । स्कान्द-सूर्यम्य चोनर शंभुमुमा सोमस्य दक्षिण । म्कंदमंगारकाय दक्षिणम्यां ·स्मृतिकोस्तुमे । निवेशयेत् । सौम्यात्पधिमतो विष्णुब्रह्मा जीवस्य पूर्वतः । इंद्रमयां सिताद्विद्धि मंदादा यतो यमं । राहोः पूर्वोचरे कालं मर्वमनमशावहं । केनानितिदिग्भागे चित्रगुमं निधापयेत् । अग्निगपः भितिर्विष्णुन्द्रिश्चंद्री प्रजापतिः । मर्पा ब्रह्मच निर्विथा अधिदेया यथाक्रमं । अधियानामन्यादीनां स्थानमू. अनुगोंभिलवमिष्ठौ । प्रहदेवतयोर्मध्ये अधिदेवानिवेश- यंत् । इति । मंग्रहे तु-अधिदेवान्दक्षिणतो वामे प्रत्यधिदे- बताः । स्थापनीयाःप्रयवेन च्यातिभिः पृथक पृथक । प्रह- वाधिदेवानां नैवेचं कुमुमानि च । ग्रहवचामनं दानं स्थापनं चानुपूर्वशः । मंग्रहे-गहमंदादिनशानामुनग्म्यां यथाक्रमं । गणेशदुर्गावायूंग गहुकन्योश्च दक्षिणे । आकाशमश्विनी चनि पंचनान्स्थापयनतः । इति । स्कान्द तु-उत्तरे शनिसूर्याभ्यां गुरोः केतोच दक्षिणे । गणाधिपं प्रतिष्ठाप्य मर्वदेवनमस्कृतं । इति । अस्मिन्पने तु विनायकम्य परितो दुर्गादीनामावाहनमि- न्युनं मदनरव हाशियतानंतरं गाभिलीये-द्वात्रिंश. देवनाः स्थाप्या दिशां पालाश्च दिग्गताः । इति । लमहीमे ततः पाच्यां गरुडप्रतिमायां गरुडावाहनं कार्य । -~-सामनिःशेषदे- इस्त्वं वाहनं परमेष्ठिनः । विषपापहरो नित्यमतः शांति प्रयच्छ में । इति । ततः कार्य मात्म्य-प्रागुप्तरण नम्माष दध्यक्षतविभू- वितं । चूनपल्लवमंयुनं फलवायुगान्वितं । पंचरत्रसमायुनं. पंचमंगयुनं नया । स्थापयेणं कुंभ वरुणं नत्र विन्यसेत् । म्कान्दे-दिवाकरकुजाभ्यां च दारयेद्रकचंदनं । चंदनं भार्गव व सितवर्ण प्रदापयत् । कुंकुमेन तु संयुक्तं चंदनं जीव- सौम्ययोः । अगरं चंदनं दद्यादाहुकन्वर्कजेषु च । प्रहवर्णानि पुष्पाणि गायध्या धूपमाहत् । रखेः कुंदरकं धूपं शशिन व घृताक्षताः । भीमे सर्जरसं चैव अगलं च बुधे स्मृतं । सिह गुरखे दद्याच्छुक्रे बैल्यगिरि तथा । गुग्गुलं मंदवारे तु लामा राहो केतवे । उदीप्यस्वेति मंत्रेण दीपं दद्यादतंदिनः । गुडौं- दनं रवेर्दधात्सोमाय घृतपायसं । लोहिताय इविप्याचं दुधाय क्षीरपाटिकं । दभ्योदनं गुगेर्दद्याच्छुकाय च धृतोदनं । मि- भितं तिलमा नैवेचं शनैश्चरे । राहोर्मापौरनंदचारकेतो.

·लक्षडामविशेषः । । मित्रोदनं तथा । अर्कः पलाशः सदिर अपामागीय पिपलः । उडुंबरः शमी दूर्वा कुशाध समिधः कमात् । भावाहनमंत्राथ तत्तछाखिनां स्वशासीयविनियोगानुसारेण प्रामाः । वदमानां न्सपेक्षितमंत्राः प्रागवाका इति न विधिलिख्यते । स्कान्दे- अधोतरसहखं वा शतमराधिकं तु वा । अष्टाविंशतिरी वा एकेकस्य तु होमयेत् । मात्स्य-होतव्यं च समित्सर्पिधर- भक्षादिकं पुनः । मंदशाहुनी न्वा होमो व्यातिभिः पुनः । इति । दशसंख्या पूर्वसंख्याभिर्विकल्पते । भूगधाभिस्तिसभि यातिभिर्व्यस्ताभिराहुतित्रयं समस्ताभिरकाहुतिरित्येयमावृत्त्या प्रहमंत्राहुतिसंख्याव्यतिरेकेणोकायुनाद्याहुतिसंण्यापूर्तिपर्यतंग्या इतिहोमः कार्य इति व्यायानं मदनरने । नत्रैव-अधाभिषको मंत्रण वाघमंगलगीतकः । पूर्णकुंभेन तेनैव होमांने प्रागुवामुखैः । ननशानस्थापिलेन । अव्यंगाव वैमन्दमनग्दामभूषितः । यजमानस्य कर्तव्यं चतुर्भिः मापनं द्विजैः । तन्मंत्रा वैदिकगणाः प्रांगेय दर्शिताः । तत्रैव-ततः शुलांबरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः । सर्वोषधेः सर्वगंधः नापितो वेदपुंगवैः । यजमानः सपनाक ऋविजच समाधिनाः । दक्षि- णाभिः प्रयनेन पूजयेदनविस्मयः । मर्याय कपिलां धेनुं दया. च्छंसं नदिये । ग्नं. धुरंधरं दद्याद्रीमाय ककुदाधिकं । बुधाय जातरूपं तु गुरवे पीतवासमी । देवताश्वं दैत्यगुग्वे कृष्णा गामकसूनय । आयसं राहवे दद्याकेतवे छागमुत्तमं । इति । सुवर्णेन समा कार्या यजमानन दक्षिणा । मर्यामथया गावो दातव्या हेमभूषिताः । सुवर्णमथवा दद्याद्री येन तुष्यति । सर्वा दक्षिणाः सुवर्णेन सूर्य दक्षिणासमाः कार्याः । न सोमप्री- त्यर्थ शंख दया शंग्यमूल्यस्य धेनुमूल्यनुल्यतार्य मुवर्णमपि देयं । अथवा प्रनिग्रह मेकका गां म्यणभूषितां दद्यात् । तत्र गवामंगेप्यिति मंत्रः । अथवा मयंभ्यः मुवर्णमेव समानं देयं । गुरुः ऋत्विक नदिच्छया नियमो वैकल्पिकप्यिति व्याख्यातं मदनरो । सर्वप्यपि पक्षेषु शय्यारनभूमयोऽधिका दक्षिणा इत्यपि तत्रैव । दानमंत्राः ---कपिल सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि । सर्वदेवमयी यस्मादतः शांति. प्रयच्छ मे । पुण्यस्त्वं शंख पुण्यानां मंगलानां च मंगलं । विष्णुना विधृतो नित्यमतः ·- । ३८२ म्मृतिकाम्नुभ शांति । हिरण्यगर्भः प्रयच्छ में । पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुद- वस्य वल्लभं । प्रदानातम्य में विष्णुग्नः शांति । विष्णुस्त्वम- श्वरूषण यम्मादमृनसंभवः । चंद्रार्कवाहनो नित्यमतः शांतिः । यस्मात्वं पृधियी मर्या धेनो केशवसंनिभा । सर्वपापहरा नित्य- मतः केशवसंनिभा कृष्णा । यम्माहुगाणि कर्माणि त्वदाधा- राणि मर्षदा । है लोह लांगलादीनि तस्माच्छांतिः । यस्मारवं सर्ययज्ञानामंगत्वेन व्यवस्थितः । यानं विभावसोनित्यमतः शांतिः । गवामंगेषु निष्टंति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तम्मा- च्छिवं में स्यादिह लोक परत्र च । यस्मादशुन्यं शयनं केश वम् शिवम्य च । शय्या ममाप्यन्यास्तु नम्माजन्मनिजन्मनि यथा ग्वंपु सयेंषु देवाः मर्ने प्रतिष्टिनाः । तथा शांति प्रयच्छंतु ग्लदानेन में मुगः । यत्रकांचनरत्नाचैाल्यधूपानुलेपनः । अनेन विधिना यस्तु प्रहपूजा समाचरेत् । सान्कामानयानोति अंत्य स्वर्ग महीयते । तथाच भूमिदानस्य कलां नाति पोडशी। दानाम्यन्यानि शाम्यति भूमिदानोदयं नहि । यस्तु पीडाकरो नित्यमल्पयित्नम्य चाप्रतः । तं तु यत्नेन संपूज्य शंगनायर्च- यन्नरः । प्रहा गावो नरंदाच ग्राह्मणाश्च विशेषतः । पूजिताः पूजयंन्येतं नित्यपमानिताः । तस्मान दक्षिणाहीनं कर्तव्यं भृतिमिच्छना । परमा दक्षिणा देया यस्मादकोपि तुष्यति । आश्वलायन:-एतद्विधानं कृत्वा तु कृनकार्यः प्रजायते । यथाशक्ति ततो विप्रानृविजधनगनपि । एकमेकाहुनर्विप्रं होम- वन भोजयत् । अन्यथा मध्यमवापि विप्रमकं शताहुतः । सहस्रस्याहुतधकं जघन्यापि प्रभोजयत् । अन्यथा दहति क्षिप्रं तद्राष्ट्र नात्र संशयः । इति । प्रयोगस्तु वृद्ध कृतः प्रसिद्ध इनि न लिख्यते । अथ माघशुक्लतृतीयायां दानविधिभविष्य-माध शुलवतीयायां गुडस्य लवणस्य च । दानं भंयस्करं राजन्त्रीणां व पुरुषस्य च । गुर्डन तृप्यत दी लवर्णन स्वयं अनुः । इति । चतुर्थीकार्य कार्म-कुंभ शुक्लचतुथ्या नु कुंदपुष्पः सदाशियं । संपूज्य यस्तु नक्काशी संप्राप्नोति थियं नरः । इति। देवीपुराणेपि-माघमासे तु संप्राप्ते चतुर्थी कुंदसंशिता ।

·माधाष्टमीकृत्यं । ३८३ उपोप्या सा मुरष्ठ ततो राज्यं भविष्यति । इति । अत्र नतो. पवासयोर्विकल्पः। नतः पंचमी श्रीपंचमी तकार्य निर्णयामृत पुराण- ममुखये-माघमासे नृपध्रेष्ठ गुलायां पंचमीतियौ । रतिकामी तु मंपूज्य कर्तव्यः सुमहोत्सयः । दानानि च प्रदयानि तेन नुप्यति माधवः । इति । अयमुत्सपो वसंतोत्सवः । अथ मप्तमी नकार्य निर्णयामृते- सूर्यग्रहणनुल्या नु शुक्ला माघस्य मतमी । अरुणोदयवेलायां तत्र मानं महाफलं। इति । म्नानविधिश्च प्रयागमती भविष्य-कृया पथ्या- मेकमतं समभ्यां निश्चलं जलं । गव्यंने चालयथास्यं दवा शिरसि दीपकं । सांवणे राजते तानं तथाऽलाबुनयेऽथवा । नेलेन वर्निदातव्या महारजनरंजिता । समाहितमना भूत्या दत्वा शिरमि दीपकं । भास्करं हदयं ध्यान्या इमं मंत्रमुदीर. यन् । नमस्तं रुद्ररूपाय रसानां पतये नमः । वरुणाय नम- म्नस्तु हग्विाम नमोस्तु ने । जल परिहरदीपं ध्यान्या संतप्र्य देवनाः । इति । अयंदानविधिश्व नव-माघे मासि सि पक्ष मममी कोटिभास्करा । कुर्यात्स्नानाध्यदानाभ्यामायुगगेग्यसं. पदः। इति मंत्रः-ययजन्मकृतं पापं मया जन्मसु समसु । जन्म गंगं च शोकं च माकरी हनु सप्तमी । इति । संतति नित्य. नानांगतपणानुवादः । ततश्च तर्पणांतं नित्यनानं त्या शिमि दीपं दत्वा भास्करं ध्यान्या मंत्रमुचार्य निश्चलजलं दीपमुत्सृज्य म्मान्वाय पुप्पादियुक्तं मंत्रण दद्यादिनि प्रयोगः । अत्रारुणोद- यच्यापिनी सममी प्राहा । दिनद्वय तथात्ये पूर्वव ग्राह्या । एकभक्तस्य पश्यधिकरणवसभवान् यनत्र वचनांतरविदितं कार्य-रविवारेण युक्तायां मतम्यामुनगयणे । 'नामधेयन- मंत्र पूजय दिवाकर । पष्ठीसममीसंयोग वारश्चदंशुमालिनः । योगायं पनको नाम सहवाग्रहः समः। इनि । अर्कग्रहण- यदानादिकार्यमित्यर्थः । तसिन्कायें पूर्वाव्यापिनी प्राहा । दिनहये नथात्य पूर्वय पूर्णत्वाधुग्मवाक्याच । अष्टमीकृत्यं हमाद्रौपाने-माघमासि सिनाएम्यां म- लिल भीमतपंणं । श्राद्धं च य नराः कुर्युस्तं स्युः संतति- मागिनः । इति । तर्पणमंत्रः-वय्यानपचगांत्राय सांकन्यप्र- ·३८४ म्मृतिकौस्तुमे वराय च । गंगापुत्राय भीष्माय आजन्मब्रह्मचारिणे । मपुत्राय जलं इथि नमो भीमाय वर्मणे । भीष्मः शांतनवो वीरः सत्य. वादी जितेंद्रियः । आभिरहिवामोतु पुत्रपौत्रोचितां क्रियां । इति । ततः आचम्यायमपि दद्यात् । वमूनामवताराय शंत- नोरात्मजाय च । अयं ददामि भीमाय आबालब्रह्मचारिणे । इति । जीवपितृकम्य नावाधिकारः । -सपिनुः पितृकत्येषु नाधिकारः कथंचन । रनि निधान् । पितृशम्दस्यात्र जनक- वाचिन्वासंभवन संस्काग्याचिन्वात् । पुत्रपौत्रोचितां क्रियामि. न्यनन पितृकत्यन्यप्राकव्याप। मश नवमीकृत्यं भविष्ये-माघमासे नु या शुक्ला नवमी लोकपूजिता । महानंद नि मा प्रोक्ता सदानंदकरी नृणां । नम्यां सानं तथा दानं जपो होम उपोपणं । सर्व नदक्षयं प्रोक्तं यदस्यां क्रियते नरैः । इति । अथ द्वादश्यांकार्य ब्रा-माघे तु गुलद्वादश्यां यतो हि भगवान्पुग । मिलानुन्पादयामास तपः कृत्वा सुदारुणं । तिलानामाधिपत्यं तु विष्णुस्नत्र कृतः मुगः । तभ्यामुपोषितः मातस्तिलैस्तम्यां यजेरि । तिलतलन दीपाश्च देया देवगृहेषु च। निवेदयत्तिलानेव होनव्याध तथा निलाः । तिलान्दत्वा ब विप्रभ्यो भक्षयच निलानिह । इति । निलगिनि मध्यमणि- न्यायेन मानयजनाभ्यां संबध्यते । निलः सात्वा तिलैः गेदित्यर्थः। अथ पौर्णमामीकृत्यं भविष्य–एवं माधावसाने तु देयं भाज्यमवारितं । भोजयद्विजदंपत्यं भूपयेवलभूषणैः । कंबला. जिनरनानि वासांसि विविधानि च । चोलकानि च देयानि प्रच्छादनपटांस्तथा । उपानहौ तथा गुल्फ मोचको पापमोचको। नथान्यदयितं किंचिन्माघस्नान प्रदीयते । तन्मायनायिनां देव- विप्राणां भूतिमिच्छतां । स्वल्पदानेपि दानव्यं माधवः प्रीयता- मिति । विष्णुस्मृती - सवित्र प्रसवित्रे व परं धाम जले मम । त्यत्तेजसा परिभ्रएं पापं यातु सहस्रधा । दिवाकर जग- नाथ प्रभाकर नमोस्तु ते । परिपूर्ण करिष्येऽहं माघबानं तवा- या। महम्यहनि दातव्या तिलाः शर्करयान्विताः । माघाव- साने सुभगे पडसं भोजनं तथा । स्यों में प्रीयतां देवो विष्णु- । ।

·शिवरात्रिनिर्णयः। मूर्तिनिरंजनः । दंपत्योर्वाससी सूक्ष्मे सप्तधान्यसमन्विते । त्रिंशतु मोदका दयाः शर्करातिलसंयुताः । भागत्रयं तिलानां तु चतुर्थः शर्करान्वितः । मरीचैर्मिभ्रणाकानि नारंगानि च दा. पयेत् । सवितः प्रसवस्वं हि परं धाम जल मम । त्वतेजसा परिभ्रष्टं पापं यातु सहस्रधा । दिवाकर जगनाथ प्रभाकर नमोस्तु ने । परिपूर्ण कुरुष्वेदं माघस्नानमुषःपते । इति । मत्र माघस्नानोरापनसंकल्पमंत्री सवित्रहत्याविश्लोकी । प्राह्मणभो- जन मंत्रः-मूर्यो मे प्रीयतां देवो विष्णुमूर्तिनिरंजनः । इति । त्रिशन्मोदकाद्यात्मकवायनदाने सवितरित्यादिश्लोकद्वयं । कंबलादिदाने तु माधवः प्रीयतामिति मंत्रव्यवस्था योध्या । नारदीये-एवं माघल्लवी याति भित्त्वा देयं दिवाकरं । परि. वाड् योगयुक्तच रणे चाभिमुखो हतः । इति । अथ शिवरात्रिः। तत्स्वरूपं शिवरहस्य-तत्प्रभृत्यथ देव माघकृष्णचतुर्दशी । शिवरात्रिः समाख्याता प्रियेयं त्रिपु- रद्विषः। इनि। अत्र शिवन्य रात्रिरिति योग सत्यसत्यपि च शिश. पूजायामष्टम्यादिनिध्यंतरविधी न तत्र प्रयोगातिप्रसंगभयेन माघकृष्णचतुर्दश्यां रूढिकल्पनं शिवरात्रिशब्दस्य युक्तं पंकज- शब्दस्येव पन्ने । -माघकृष्णचतुर्दश्यामादिदयो महानिशि । शिवलिंगतयोद्भुतः कोटिसूर्यसमप्रभः । इति नारदीयवचनाव- गतसंबंधविशेषम्य-माघमासस्य कृष्णायां चतुर्दश्यां मुंग्श्वर । अहं यास्यामि भृपृष्ठे रात्री नव दिवाकर । लिंगेषु च समस्तेषु स्थावरेषु चंगषु च । संक्रमिप्याम्यसंदिग्धं वर्षपापविशुद्धये । इति नागरग्वंडवचनावगतसंबंधविशेषस्य वा समासांतर्गतप- ध्यर्थन्वाश्रयणन तिथ्यंतरे प्रसंगाभावात् , ईशपष्टपोंगीक- रणन शिवस्य रात्रियस्मिन्निति मानांतरानुसारिणो व्यधिकरण- बहुहिरपि अग्निहोत्रपद वदापि संभवापि न लक्षणा । व्रतं चंदमुपवासपूजाजागगन्मककमंत्रयसंकल्परूपं-माघ- प्णचतुर्दश्यां कर्तव्यं व्रतमुत्तमं । इति हेमा युवाहतवचनव्यु- त्पत्ती व्रतशब्दश्रवणात् तस्य च संकल्पवाचित्वात् । अन्यथा मिताक्षराप्रभृतिस्मातनिबंधषु नारायणीयवृत्तिप्रभृतिषु श्रौतप्रं- थेषु च बातकवतचातुर्मास्यवतप्रकरणादौ भावगोचरविधि- प्वपि संकल्पलक्षणोकेरनौचित्यप्रसंगात् । संकल्पस्य त्रितयविष- ।

·३८६ स्मृतिकौस्तुभे यत्वे व मानं नागरवंड-उपवासप्रभावन बलादपि । जागरात् । शिवरात्रं तथा तस्यां लिंगस्यापि प्रपूजया । अक्षयाँ- लभते भोगान् शिवसायुज्यमामुयात् । इति । अत्र शिवरात्रि- शप्दन व्रतमुच्यते । षष्ठ्यर्थसंबंधी विषयतारूपः । ततय शिव. पत्रिसंबंधिभिरुपवासजागरपूजनरक्षयान्भोगॉल्लभत इति वा- क्यार्थः । विषयसत्यत्वं च सति यथार्थसंकल्पस्य फलजनकत्वात् विषयाणां फलप्रयोजकत्वोक्तिरविरुद्धा । तथा सह्याद्विखंडे विध्युनायकः परकृतिरूपोऽर्थवादः पठ्यते-स्वयं च लिंगम- भ्यच्य सोपवासः सजागरः । अजाननपिनिप्पापो निषादो गणतां गतः । इति । अत्रापि स्वयं चति पदन स्वातंत्र्यरूपकर्तृत्वकथ. नात्संकल्पपूर्वकर्नुरव स्वतंत्रत्वात् । क्रियात्रयविशिष्टसंकल्पस्यैव फलजनकत्वमभिप्रेतं । अन्यथा स्वयं चत्यस्य वैयापत्त:, तदर्थप्रति क्रियात्रयस्य विशेषणत्वोकनिस्तात्पर्यकत्वापत्तेच, नावाचनस्य विशेषणत्वमसिद्धमिति भ्रमितव्यं । क्त्वाप्रत्ययस- मानार्थन ल्यपा पूर्वक्रियायामन्चयबोधस्यावश्याभ्युपेयत्वात् । अतएवोपवासजागरयौरव कतृसंस्कारत्वशंकापरिहारी व्युत्प- तिमद्भिरुपेक्षणीयो । त्रितयासमर्थप्रति यकसंकल्पपूर्वकं ताव. न्मात्रणापि व्रतसिद्धिरित्यप्युक्तं स्कान्द-अथवा शिवरात्रि च पूजाजागरणै येत् । अखंडितवतो यो हि शिवरात्रिमुपोष- येत् । सर्वान्कामानवानाति शिवन सह मोदते । कभित्पुण्य- विशेषण धतहीनोपि यः पुमान् । जागरं कुरुते तत्र स रुद्रस- मतां व्रजेत् । इति । आधवाक्य शिवरात्रिशदी न तिथिपर: तदवच्छंदेन पूजाजागरणविध्यभावन तैस्तमयनस्यासंभवात् । किंतु प्रतपरः । तस्य विषयनिर्वाह्यत्वेन विषयभूतैर्नयनोक्किसं- भवात् । मध्यमवाक्ये कंठरवणैव व्रतशम्दस्मरणादुपवास- मात्रसंकल्पविधिः । तृतीयवाक्ये तु पुण्यविशंपशमन जागर- मात्रसंकल्पः । प्रतहीनशब्देन च त्रितयहीनसंकल्पत्वमुकमिति योध्यं । मतम मुख्यानुकल्पगोचरसकलवाक्यपालोचनया संकल्परूपव्रतस्यैव प्राधान्यप्रतीतेस्तविषयेषु प्राधान्योक्तिः प्रा. बामदूरविप्रकर्षेण व्याल्येया। अस्य व्रतस्य काम्यत्वेपि निस्यत्व- मबिरुवं । अग्रिहोत्रवत्काम्यत्वसाधकं प्रागुतफलभवणमस्ति- चाम्यत् स्कान्दे-मम भक्तस्तु यो देवि शिवरात्रिमुपोषकः।

·शिवरात्रिनिर्णयः। ३८७ । गजत्वमक्षयं दिव्यममयं शिवशासनं । सर्वाग्भुक्त्वा महाभोगा. नन्ते मोसमवानुयात् । इति । ईशानसहितायां-बादशादि- कमेतत्स्याचतुर्विशाब्दिकं नु वा । इति काम्यत्वामिप्रायेणेवोक्तं । नित्यत्वसाधकं वीप्साथषणं नित्यपदमकरणे प्रत्यवायश्च । मा. घवीये-वर्षे वर्षे महादेवि नरो नारी पतिव्रता । शिवरात्री महादेवं नित्यं भत्त्या प्रपूजयेत् । इति । परात्परतरं नास्ति शिवरात्रिः परात्परे । न पूजयति भन्येशं रुद्रं त्रिभुवनेश्वरं । अंतुर्जन्मसहस्रेषु भ्रमते नात्र संशयः । इति । अत्रैव रविवारा. दियोगेऽतिप्राशस्त्यमुक्तं मदनरने स्कान्दे-माघकृष्णचतु दश्यां रविवारो यदा भवेत् । भौमो वापि भवेहेवि कर्तव्यं प्रतमुत्तमं । शिवयोगस्य योगो वै तद्भवेदुत्तमोत्तमं । त्रयोदशी कलाप्येका मध्ये चैव चतुर्दशी। अंने चैव सिनीयाली त्रिस्पृश्यां शिवमर्चयेत् । इति । अत्र निधेिऽर्धरात्रव्याच्या प्राणवनिर्ण- यः। भर्धराबादधचोय युक्ता यत्र चतुर्दशी। तत्तिथायेव कुर्वीत शिवरात्रिवतं व्रती । अर्धगत्रयुता यत्र मायकृष्णचतुर्दशी । शिवरात्रवती योत्र सोश्वमेधफलं लभेत् । इति नारदीयवच- नात् । अत्र यदा परदिन एवार्धरात्रव्याप्तिः दिनयेप्यर्धगत्रव्या- त्यभावो या नदा परैवेत्यसंदिग्धं । उपयासादिकर्मकालव्यात्यैव निर्णयात् । -माघासिते भृतदिनं हि गजबुपैति योगं यदि पंचदश्यां । जयाप्रयुक्तां नतु जानु कुर्याच्छिवस्य गत्रि प्रियक- च्छिवस्य । इति वचसः शविषयत्वाच पूर्वार्धयोगकथनेनो. सरार्धे प्रकृष्टयोगकथनेनार्धरात्रपि प्रयोदश्यनुवृत्तिप्रतीतेः । द्वितीयपक्षे-प्रदोषव्यापिनी प्राहा शिवरात्रिः शिवप्रियः। रात्री जागरणं यस्मात्कुर्यात्तस्यामुपोषणं । इति । निर्णयामृतोदाहन- वाक्यविहितप्रदोषव्याप्तिलाभाय । नच प्रदोषव्यानेरेय निर्णाय- कतयान्यनिरपेक्षात्र विधीयते इति निर्णयामृतोनं साधु । अर्ध- राबव्याप्तिविधायकैरनन्यशेषैरनेकशालेविरोधात् । उत्तरार्धनो- सरस्यां जागरणोपवासकालव्यातिरूपगुणाधिक्यसूचनाच । ज- म्माष्टम्यामिव प्रादुर्भावस्य पूजायाह निशीथे श्रवणवत् प्रदोषवणाभावाच । यद्यप्येतेभ्यः पूर्वोक्तहेनुभ्यो दिनहये निशीथव्यामावपि परैव प्राधेति प्रामोति, स्वीकृतं च तथा मा. धवन तथापि नैतत्साध्विति हेमाद्रिमदनरनादयः।।

·३८८ स्मृतिकौस्तुभे . पूर्वविद्याविधायकानि बहनि वचनानि एश्यते ।-कृष्णाएमी स्कंदषष्ठी शिवरात्रिश्चतुर्दशी । पताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्यंते पारणं भवेत्। जन्माष्टमी रोहिणी च शिवरात्रिस्तथैव च। पूर्वविदैव कर्तव्या तिथिमाते च पारणं । पूर्वविद्धा तु कर्तव्या शिवरात्रि- लेर्दिनं । माघफाल्गुनयोमध्ये यावच्छिवचतुर्दशी । अनंगेन समायुक्ता कर्तव्या सा सदा तिथिः । इत्यादीनि । तथामायुक्ता- निषधोपि स्कांदे-महनामपि पापानां हटा वै निकृतिः पुरा । न रथा कुर्वतां पुंसां कुहयुक्तां तिथि विमां । इति । यथा च नैनेषां परत्रैव निशीथव्याप्तिरिति पक्षे प्रवृत्तिः । निय. मविधिन्वे संभवत्यपूर्वविधित्वस्यान्याय्यत्यात् । तथा पूर्वव निशीथव्यानिरिति पक्षे प्रवृत्तिः। विधिन्वं संभवति शास्त्रांतरा. नुवादत्वेन वैयर्थ्यस्यान्याय्यत्वान् । दिनद्वये निशीथव्याप्ती हि यथा प्रदोपळ्याभ्याधिक्येन-दिनरात्रिवतं यच एकमेकतियौ स्थितं । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेत्तरतं बती। रतिवचःसहक- तेन संकल्पकालव्याप्तिसहकतेन च परा प्राप्यते । तथा-उपोषणं चतुर्दश्यां चतुर्दश्यां च पारणम् । कतैः सुरुतलोध लभ्यते वाय- वा नवा । ब्रह्मांडोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि संति वै ।संस्थितानि भवंतीह भूतायां पारणे कृते । इति सार्थवादकाम्यगुणविधिना कृष्णपक्षेएमी चैवेति शाखसहकतेन-रुद्रग्रतेपु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः । इतिवचःसदकृतेन च पूर्वी प्रामोति इत्यनि- यमे प्रामे पूर्वविद्याविधीनां परविद्धानिषेधस्य च नियमविधित्वं लभ्यते । युतं चैतत् । उपांशु यजुपत्यस्य निगदभिधानीशेमीयप. शुप्राग्भाविपदार्थानां यजुर्विषयतया संकोचसाधकन्यायात्। यदा तु पूर्वदिने निशीथापरपर्यायाधरात्रैकदेशव्यातिः परदिने च संपू. तयाप्तिस्तदा परैव प्राह्या । पूर्वेधुरपरेपुर्वा महानिशि चतुर्दशी । व्याता सा रश्यते यस्यां तस्यां कुर्याहतं नरः । इतीशानसं. हितावचनात् । एकदेशव्याश्यत इत्येतावतैवालामे कृत्वव्या. सिप्रापकत्वेनैव म्यातिपदसाफल्यात् । अथ शिवरात्रिवनप्रयोगः । त्रयोदश्यां कृतैकमतर. तुर्दश्यां कृतनित्यक्रियो धृतत्रिपुंडरुद्राक्षो गृहीत्वोदुंबरं पात्रमि- त्युक्तविधिना मंत्रेण प्रातः संकल्पं कुर्यात् । -विना भस्मत्रिपुं. ट्रेण विना रुद्राक्षमालया । पूजितोपि महादेवो न स्यात्तस्य ।

·शिवरात्रितप्रयोगः । ३८९ । फलप्रदः। इति लैंगवचनात् । मंत्रः-शिवरात्रियतं घेतक- रिष्यहं महाफलं । निर्विघ्नमस्तु मे चात्र त्वत्प्रसादाजगत्पते । चतुर्दश्यां निराहारो भून्या शंभो परेहनि । भोक्ष्येहं भुक्तिमु. त्यर्य शरणं मे भवेश्वर । इति सर्ववर्णानामेतौ मंत्रौ । ग्राम. पस्तु रात्रीं प्रपद्यजननीमित्यूचावपि पठित्या जलमुत्सृजेत् । गृतीयाद्राह्मणस्त्वेवं नियमं वेदविद्विभो । इति मदनरने स्कान्दवचनात् । ततः कर्तव्यं तत्रैव-शिवमिष्टा गुहं रहा स्वाचांतः शुचिरात्मवान् । संकल्प्यैवं प्रतं कुर्यात्पूर्वेधुः प्रात- रेव च । ततोऽहस्तुर्यभागे तु स्वगायत्र्या ह्यतंद्रितः । मानं कृष्ण- तिलैः कुर्यादृहे वाथ जलाशये । रम्यं निशामुले गच्छेच्छिव- स्यायतनं व्रती । इति । ततः प्रक्षालितपादः स्वाचांतः देश- काली संकीर्त्य शिवरात्रौ प्रथमयामपूजां करिष्य इति संकल्प्य भूतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठामानसपूजाः कृत्वा आवाहनाचलंकारान्तो- पचारान्वैदिकमंत्रण पौराणेन वा नाममंत्रेण वा कुर्यात् । तत्र *ही शनाय नमः इति प्रथमयामे दुग्धन सपनं । ॐ हौं अघोरायनम इति दिनीययामे दना । ॐ ही वामदेवायनम इति तृतीययामे घृतेन । ॐ ही सदोजातायनम इति चतुर्थे मधुना । ततः शतरुद्रियेण प्रयाणां वर्णानामभिषेकः । चतु- र्थस्य तु पौराणस्तोत्रादिना । यहा प्रतियाममभ्यंगपंचामृनशु- बोदकाभिषेकाः कार्याः । तत्परिमाणं हेमाद्री शिवधर्म महापूजाप्रकरणे-पयोदधिघृतक्षौदशर्कराचैरनुक्रमात् । ईशो- दिमंत्रैः संबाप्य शिवलोकमवानुयात् । यः पुमांस्तिलतैलेन करयंत्रोद्भवेन च । शिवाभिकं कुरुते स शैवं पदमामुयात् । बानं पलशतं शेयमभ्यंगः पंचविंशतिः । तेलशोधनार्थबानी- यजलपरिमाणमेतत् । -पलानां हे सहने नु महासानं प्रकी- तितं । तत्रैव पुराणांतरे-पंचविंशत्पलेनैव अभ्यंगं कारये- पथ । शिवस्य सपिंषा मानं प्रोकं पलशतेन वै। पलानां द्विस- नेण महाबानं विधीयते । तावता मधुना चैव भा चैव पुनः पुनः । तावतैव हि क्षीरेण गम्येनैव भवेत्ततः । भूयः सार्थसहस्रेण पलानामैसवेण तु । रसेन कारयेत्यानं भल्या चोप्यांदुना ततः । पुनः शीतांबुना दत्त्वा वसपूतेन मंत्रवित् । २ पारणादिनात. ३ इंशानादिमंत्रः १ गुरुं हवा.

·स्मृतिकास्तुमे बापयक्तितो भूपो गंधपात्रस्थितन तु । अभिषेकांते तर्प कुर्यात् । भवंदवं तर्पयामि। शव देवं ताशानं देवं त० । पशुपतिंदवंत । रुईदेवं त० । उग्रंदेवं त । भीमदेवं त। महातंदवं त । तत भाचमनादि । अनुलेपनादौ विशेषो हमाद्री-विधिना बाप्य चानन गोरोचनया लिंपेत् । कृष्णा- कुंकुमकपूरचंदनागरुयुक्तया । कृष्णा कस्तूरी । लेपयित्वा ततो लिंगमापीडनघनं शुमं । नीलोत्पलसहस्रेण मालां बड़ा प्रपू- जयेत् । अलामे तु सहस्राणामधिनैव पूजयेत् । उत्पलानाम- लामे तु पत्रम श्रीतरोयजेत् । श्रीतरोविल्वस्य । भयेपि मालां बदस्यनुषंगः । अनुलेपनपरिमाणं लैंग-अनुलिपेण नत्सर्व पंचविंशस्पलन धा। इति । आद्ययामे शिवायनम इति गंधादिवानं । द्वितीये शंकरायनम इति । तृतीये महेश्वरायनम इति । चतुर्थ रुद्रायनम इति । धत्तरकुसुमविल्वपत्रेध पूजन- मतिप्रशस्तं । -धत्तरकैम यो लिंगं सत्पूजयते नरः । स गोलमफलं प्राप्य शिवलोके महीयते । इति भविष्यादिव- चोभ्यः । नैवेद्यपरिमाणं हमाद्री-दशद्रोणैस्तु नैवेधम- घद्राणैरथापि वा । शतद्रोणसमं पुण्यमाढकेन विधीयते । वित्तहीनस्य मर्त्यस्य नात्र कार्या विचारणा । द्रोणादिस्वरूप स्मृत्यर्थसारे।-शाणं हस्ततलं मानं कुडवं प्रस्थमाढकं । दो व सारिका चेति पूर्वपूर्वाधतुर्गुणं । इति । नैवेद्यांतेवाण- रावणचंडीशनंदीश्रृंगीरिटादयः । सदाशिवप्रसादोयं सर्वे एरंतु शांभवाः । चंडभागं दत्त्वा करोदर्तनं दत्त्वामी पान भवा. पुक्तनामभिधतुर्थ्यतरणाहुती ईत्वा तदसंभवे पूर्ववद्भिस्तर्प कुर्यात् । इदंफलमिति फलं समय नीराज्य भवाघुकमबैस्तत्स- मसंस्थान्पुष्पांजलीन्दत्त्वा तांबूलमुखबासौ दद्यात् । तल्लस हेमाद्री रनकोशे-महापिप्पलपत्राणि क्रमुकस्य फलानि । शुकिक्षारेण संयुकं तांबूलमिति संहितं । श्वेतपत्रं च पूर्ण चक्रमु. कस्य फलानि च । नारिकेलफलोपेतं मातुलिंगसमायुतं । पला- कोलकर्पूरैर्मुखवासं प्रचक्षते । एतेषामप्यलामे तु तदन्यं स्मरे. दुपा।इति । ततः-चंद्रादिस्यौ च धरणिर्वियुदग्निस्तथैव । स्वमेव सर्वज्योतीपि भार्तिक्यं प्रतिगृह्यतां । इति पुन राज- १ नागवारीपत्राणि. - ·। शिवरात्रियामपूजाः । १९१ यंत् । तत्र विशेषी हमाद्री-शालिपिष्टोद्भवैः सिघृतपूर्णः समुज्ज्वलः । ततो नीराजनं दीपैः पडिशत्या तु कारयंत् । सर्प. पैदंधियुक्तैश्च दृागोरोचनामतः । शातकुंभ ततः परमष्टपत्र सकर्णिकं । ध्यात्वा निवेदयन्मूर्भि लिंगस्य कुसुमैः सह । सूक्ष्म वलयुगं पीतं श्वतं वा पनसंनिभं । चामर दर्पणं चैव दीपवर्ति प्रदापयेत् । वितानकध्वजौ दद्याकिकिणीस्तयकान्वितौ । भथा- टभिः क्षितिः पीड्या अंगभंच्या तु दंडवत् । तत उचैः पठे. स्तोत्रं शांकरं च शिवप्रियं । प्रदक्षिणं ततो गच्छच्छनैनिमी- ल्यवर्जितः । प्रदक्षिणासमये निर्माल्यलंघनं न कुर्यादित्यर्थः । तत्रैव कालोत्तरे तु शिवरात्रि प्रहत्य-रात्री विशेष पूजा तु महानपनसंमिता।महादीपद्धयं देयं शतमोत्तरं पुनः। इति । महामपनति महापूजाप्रकरणोक्तमपनादिधर्मापतेत्यर्थः । पूजारं- भप्रभृति संतत एको दीपः अपरो धूपानंतरः । शतमोत्तरं दीपास्तु पूजांत समर्पणीया इति बोध्यं । प्रतियामं पूजासमर्पणं कार्य । नच-नमो यह जगन्नाथ नमत्रिभुवनेश्वर । पूजां गृह मया दत्तां महंश प्रथम पदं । इति । प्रथमे पद प्रथमयाम । पूर्व नंदीमहाकाली गणशृंगी च दक्षिणं । वृषस्कंदी पधिमे व देशकाली तोत्तर । गंगा च यमुना पाश्व पूजां गृह नमोस्तु ने । इति द्वितीय । नमोऽव्यक्ताय मूक्ष्माय नमस्त त्रिपुरांतक । पूजां गृहाण देवंश यथाशक्तयुपपादिनां । इति तृतीय । बद्धो विविधः पाशः संसारभयवंधनः । पतितं मोहजाल मां त्वं समुदर शंकर । इति चतुर्थे । ततः प्रतियामं पुप्पचंदनाक्षत- दूर्वाकुशफलयुतमध्यं दद्यात् । नमः शिवाय शांताय सर्वपाप- हराय च । शिवरात्री मया दत्तं गृहाणायमिदं प्रभो । इति प्रथमे मया कृतान्यनकानि पातकानि च शंकर । गृहाणाध्यमु. माकांत शिवरात्री प्रसीद मे । इति द्वितीय । दुःखदारियमा- रंग दग्धोहं पार्वतीपते । मां त्वं प्रारि महादेव गृहाणार्य नमोस्तुतं । इति तृतीये । किं न जानासि दश तावद्भलिं प्रयच्छ में । स्वपादाप्रतले देव दास्यं देहि जगत्पते । इति चतुर्थे । सर्वात प्रार्थयत् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यत्तु मया शिव । तत्सर्व परमेशान मया तुभ्यं समर्पितं । इति । यहा प्रतियामं वक्ष्यमाणमंत्ररयंदानं कुर्यात् । शिवरात्रियों ।

·। ३९२ स्मृतिकौम्नुमे देव पूजाजपपरायणः । करोमि विधिवह गृहाणाय नमो. लुते । इति प्रथमयामे । नमः शिवाय शांताय सर्वपापहराय । शिवरात्री ददाम्यय प्रसीद उमया सह । इति द्वितीये । दुःखदारिद्यशोकेन दग्धोहं पार्वतीपते । शिवरात्रौ ददाम्यय- मुमाकांत गृहाण में । इति तृतीये । मया कृतान्यनेकानि पापानि हर शंकर । शिवरात्री ददाम्यय॑मुमाकांत गृहाण मे। इति चतुर्थे । प्रहरचतुएयेपि तन्मंत्रजपतत्कथाश्रवणादिमिर्जा- गरणं कार्य । तयानं तजपः पूजा तत्कथाश्रवणादि । उपवासकतां होते गुणाः प्रोक्ता मनीषिभिः । इति वचनात् । पार्थिवलिंगे शिवपूजाचिकीर्षायां तदिधिरुच्यते । देवीपुराण-मृदाहरणसंघप्रतिष्ठाडानमेव च । सपनं पूजन व विसर्जनमतः परं । हरो महेश्वरव शूलपाणिः पिनाक- रु । शिवः पशुपतिवेव महादेव इति क्रमात् । इति । ततम मृदाहरणादयः सप्त पदार्थाः प्रणवादिचतुर्यतै मोंतेहरादि- नामभिः कर्तव्याः । अन्ये तूपचाराः पंचाक्षरेण पडक्षरेण वा मंत्रण कार्याः ।-गोभूहिरण्ययनादिलिपुष्पनिवेदने । यो नमःशिवायति मंत्रः सर्वार्थसाधकः । सर्वमंत्राधिकधायमोंका. रायः(व्यः) पडसरः। इति नंदिपुराणात् । अत्रायमनुष्ठानक्रमः। अपामुकफलकामः शिवपूजां करिष्य इति संकल्प्य । ॐहरायनम इति मृदमाहत्य । केशकीटाद्यपनयनेन शोधि- तायां तस्यां शुविजलप्रभपण * महेश्वरायनम इति संघानं रुत्वा तेन पिरन-अक्षादल्पपरीमाणं न लिंगं कुत्रचिनरः । तांगुष्ठतो इस्वं न कदाचित्समाचरेत् । इतिवचनादशीति- रतिकामितादक्षादधिकपरिमाणमंगुलो लिंगं छत्वा। पाणये नमः । शिव ह सुप्रतिष्ठितो भवेति प्रतिष्ठाप्य । ध्यायेनित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचंद्रावतंसं रखाकल्पोज्द- लांगं परशुमृगवरामीतिहस्तं प्रसत्रं । पचासीनं समंतात्स्तुतम- मरगावकृति बसानं विश्वाचं विश्ववंचं निविलभयहरं पंचव त्रिनेत्र । इति ध्यात्वा । * पिनाकपे नमः शिव पहागच्छेति मावाहनं कृत्वा । *पशुपतयेनम इति गुबोदकेन संबाप्याम्यांग सर्वान्सपनपूर्वभाविनस्तदुतरमाविनय पाचा. पंचनगंधादीनुपचाराधमः शिवायेति मंत्रेण पुर्यात् । अस्याः ।

·शिवरात्रौ पार्थिवलिंगोद्यापनं । ३९३ । पूजायाः शिवरात्रिपूजया सहानुष्ठाने यथासंभवं पंचामृनाभि. षेकाचपि कार्य । ततो-मनयोटौ शिवस्यैताः पूर्षादिक्रमयो- गतः । आनटयंताः प्रपूज्यास्तु वेषां लिंगे शिवं यजेत् । इति भविष्यपुराणोक्तमयमूर्तिपूजनं कुर्यात् । तब न प्राचीमप्रतः शंभोरिति रुद्रयामले निषेधात् -देवाप्रे स्वस्य चाप्यप्रे प्राची प्रोका गुरुकमैः । इत्यागमिकी प्राचीमनारस्य प्राच्यैशान्यादि. क्रमेणानेयीपर्यतं वामावर्तेन कुर्यात् । तपथा। ॐ शर्वायलि. तिमूर्तये नम इति प्राच्यां । ॐ भवाय जलमूनयेनम इति शान्यां । ॐ रुद्रायानिमूर्तये नम इत्युदीच्यां । ॐ उग्रायवा- युमूर्तये नम इति वायव्यां । ॐ भीमायाकाशमूर्तयेनम इति प्रती- ख्यां । ॐ पशुपतये यजमानमूर्तये नम इति नैत्यां। ॐ महा. देवाय सोममूर्तये नम इति दक्षिणम्यां । ॐशानाय सूर्यमूर्तये नम इति आग्नेय्यां । इति । ततः स्तोत्रादिना स्तुत्वा ।-नम- ओंकाररूपाय रूपातीताय ते नमः । त्वं माता सर्वलोकानां स्वमेव जगतः पिता । त्वं भ्राता न्यं सुहन्मित्रं त्वं प्रियस्त्वं पितामहः । नमस्ते भगवनुह भास्कगमिततेजसे । पार्थिवानां च लिंगानां यन्मया पूजनं कृतं । तेन धीमगादो वांछितायें प्रयच्छतु । इति स्तुत्वा महादेवाय नम इति विसर्जयेत् । मथ लिंगोधापनं लैंगे मद्रयामले च-अथातः संप्रब. श्यामि प्रतिष्टां लैंगिकस्य च । यस्य येन विधानेन घनं संपूर्ण- तामियात् । सहनं याथ या लक्षं पूजयित्या यथाविधि। समाप्ते वापि वा कोटी विनिर्माय महेश्वरं । स्थापयित्वा तु कलशे संपूज्यादिभिः क्रमात् । गंधैर्माल्यैस्तथा धूपयेधैर्विविध- स्तथा । हिरण्यं गां च वासांसि शिवाय विनिवेदयेत् । डब- प्रणतो भूत्वा स्तुन्वा चैव विशेषतः । एकाप्रप्रणतो भूस्खा मंत्रमेनमुदीरयेत् । अंगहीनं क्रियाहीनं विधिहीनं महेश्वर । पूजितोसि मया देव तन्क्षमस्व मया कृतं । यचाप्युपहतैः पुष्पै- रशस्तै यदृषितः । केशकीटापविद्धैध पूजिनोसि मया प्रभो । अन्यथासक्तचित्तेन क्रियाहीनेन या प्रभो । मनोवाकायदुऐन पूजितोसि त्रिलोचन । यद्यपाहतपात्रेण कृतमयादिकं मया । सामसेन च भावेन तत्क्षमस्व मम प्रभो । मंणाक्षरहीनेन पुष्पण विकलेन च । पूजितोसि मया देव तत्सर्व क्षम्यतां मम । प्रतं ·३९४ म्मृतिकौस्तुभे संपूर्णतां यातु फलं चाक्षय्यमन्तु । । मे एवं स्तुन्वा नमस्कृत्य विस्य च महेश्वरं । नैवद्यादि च तन्सर्व भस्मांगाय निवेद- येत् । सहनं पायम दुन्या शतमष्टोत्तरं नु वा । ब्राह्मणान्भोजयि- स्वाय दरानेभ्यश्च दक्षिणां । यथाशस्या धेनुवलहिरण्यं प्रतदक्षिणा। अथान्यः प्रकारः । नारद उवाच । कथमुद्यापनं चास्य किं. प्रकार महाफलं । कथयाशु महादेव लोकानामुपकारकं । ईश्वर उवाच । यः शिवं ममुपाम्यैव लिंगे प्रामो मनोरथः । नत्प्रमाणं नु सौवर्ण यथाशनयाथवा मुधीः । रौप्यं ताम्रमथापि स्याद- एम्यां च यथोकतः । चतुर्दश्यामभद्रायां सोमे चाथ प्रयोज- येत् । मंडले लिंगतोभद्रे कल नत्र विन्यमन् । उपोप्य प्रथम चाहि संपूज्य परमेश्वरं । गीनवादित्रनि?पजांगरं नत्र कार- येत् । स्तोत्रैश्च विविधैः मनैः पूजयेत्परमेश्वरं । चतुर्दशी दर्श- युता अष्टमी नवमीयुना । पारणं तत्र कर्तव्यं रौद्रयुक्ते पुनर्वसौ। पंचैकदश वा द्वाभ्यामधिका विंशतिः पग । चन्वारिंशश्चनु- मिश्ध ग्राह्मणान्मोजयेननः । आचार्य प्रथमं पृज्य ब्राह्मणांच ततः परं । गणेशं च दिगीशांश्च पूजयेन विधानतः। पवैध दक्षिणाभिश्च पूजयेच्छिवतन्पगन् । मृत्युंजयेन मंत्रण अनौ हुन्वाय पायसं । दशांशनस्तर्पणं म्यासहशांशन मार्जनं । लिंग तत्पूजया युनं ब्राह्मणाय निवेदयन् । शिवशतयात्मकं यस्मा- जगनश्चगचरं । नम्मादेतेन मे सर्व करोतु भगवान्निावः । कैलासवासी गौरीगो भगवान्भगनेत्रभित् । गचरात्मको लिंगरूपी दिशतु वांछिनं । ननश्च दक्षिणां दन्वा नमस्कुर्या- त्पुनःपुनः । सोधापनं प्रतं कृत्वा प्रानुयात्परमं पदं । शिव- लोकं समामाघ तत्रैव रमते ध्रुवं । मृत्युंजयेति मंत्रेण अनौ हुत्वा स्वशक्तितः । इति कचित्पाठः । तदनुसरणे सहनसंख्यः शतसंख्यो वा होमः कार्यः । नदशांशेन नपणादि । इति पार्थिवलिंगोधापनं। अथ शिवनिर्माल्यग्रहणाग्रहणविचारः । स्कान्दे । शिवउवाच । अनर्ह मम नैवेचं पत्रं पुप्पं फलं जलं । शालप्रा. मशिलालनं सर्व याति पवित्रतां । नैवेचं मे नरो भुक्त्वा गुज्यै चांद्रायणं चरेत् । इति । एतदपवादः । शिवनारदसंबादे- ·लिंगविशषात्फलविशेषः। ३९५ । । बाणलिंगे स्वयंभूत चंद्रकान्ते दि स्थिते । चांद्रायणसमं शेय शंभोनवेधमक्षणं । इति । तथा काशीखंड-जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वशमानजन्मनः । इत्युपक्रम्य-मापयित्वा विधानेन यो लिंगमपनोदकं । त्रिः पिवेत्रिविधं पापं तस्यहाशु विन- श्यति । लिंगमपनवाभिः कुर्यान्मूर्धाभिषेचनं । गंगामानफलं नस्य जायतेऽत्र विपाप्मनः । इति । अत्र च भक्षणप्रतिप्रसवः शिवदीक्षावद्विषयः । -ज्योतिर्लिंग विना लिंगं यः पूजयति सत्तमः । तस्य नैवद्यनिर्माल्यभक्षणात्तमकच्छकं । शालग्रामोद्भवे लिंग बाणलिंग म्वयंभुवि । रसलिंग तथाऽ च सुरसिद्धप्रति- ठित । हदय चंद्रकांत च स्वर्णरूप्यादिनिर्मित। शिवदीक्षावता भनदं भक्ष्यमितार्यते । इति भविष्योत्तः । ज्योतिर्नि- बंध-नैवेद्यादिस्वीकारस्तु दीक्षारहितैपि कार्यः । ज्योति- लिंगं विनत्युक्तवचनात् । लिंगांतरंषु तीधादकवंदनमा च श्रद्धावच्छिवभक्तमात्राधिकारिकं ।--श्रद्धावतां स्वभक्तानामु- पसगे महत्यपि । नापायांनरमस्त्येव विनशचरणोदकं । ये व्याधयो हि दुःसाध्या बहिरंतःशरीरिणां । श्रद्धयशोदकस्पांसे नयंत्यव नान्यथा । इति रवश्वरोपाख्यान स्कन्दवचनात् । अथ लिंगविशेषप्रयुक्तः फलविशेषः । हमाद्री लक्षणम- मुच्चय-आयुष्यं हीरज अयं रोगहन्माक्तिकोद्भयं । सुखकृत्पु- प्परागात्थं वयं शत्रुदर्पहत् । पनगगं च लक्ष्मीदमैद्रनीलं यशःप्रदं । लिंगं मारकतं पुष्ट्य स्फाटिक सर्वकामदं । इति । शिवनारद्मवाद-पितृणां मुक्तय पूज्यं लिंग रजतसंभवं । हमजं सत्यलोकस्य प्रामये पूजयत्पुमान् । पूजयेत्ताघ्रजं लिंगं पुटिकामो हि मानवः । तुष्टिकामस्तु सतनं लिंगं पित्तलसंभवं । कीर्तिकामोऽचयन्नित्यं लिंगं कांस्यसमुद्भवं । शत्रुमारणकामस्तु लिंगं लोहमयं सदा । तथा सीसमयं लिंगमायुःकामोर्चये- सदा । तथा-ब्रह्मस्वपरिहारार्थ सौवर्ण लिंगमचंयत् । लक्षणसमुनय-स्थिरलक्ष्मीप्रदं हम राजतं चय राज्यकृत् । प्रजावृद्धिकरं राहं ताम्रमायुःप्रवर्धनं । इति । लंग-श्रीमदं दारजं लिंग शिलाजं सर्वसिविदं । इति । कालांतर-गंध- पुष्पमयं लिंग तथानादिविनिर्मितं । भस्मगोमयजं चाथ गुडा- मादिविनिर्मितं । सर्वकामप्रदं पुंसां लिंग तात्कालिकं स्मृतं ।

·३९६ स्मृतिकास्तुमे इति । लक्षणममुखये-गांचं सौभाग्य पीपं भुक्तिमुक्ति- प्रदायकं । प्रभुमानप्रदं शाह सैन्यदं नागदंतजं । शालिपियो- द्भवं पुष्ट्यं पाष्टिकं शुद्धिवर्धनं । गोधूमं वातरोगनं यवजं बल- साँस्य । रिपुभवकरं माझं खादं स्यान्मारसंभवं । तैलपिष्टं करोयनि सद्धार्थ भयनाशनं । तैलमिश्रितपिष्टोद्भवं लिंग क्षुधांकरांनीत्यर्थः । सुखकनावनीनं च गोमयं रोगनाशनं । अन्नमायुःप्रदं वयं गार्ड प्रीतिविवर्धनं । नानाफलोद्भवं लिंग नानाकामप्रदायकं । गुणदं सकनं भूरि सौभाग्याय च लावणं। उचाटने तु पाशन्यं मॉलं शत्रुनयावहं । वंशांकुरसमुद्भुतं वंश- वृद्धिप्रदं भवेत् । पुरक्षोभकरं पारं गमठं चानिकारकं । इति । पारं गग्गुलं । गमलं हिंगुमयं । ज्ञानरत्नावल्यां-पूज्यं गंधमयं लिंगं त्रिकालं स्वमुम्बावधि । चंद्रण चंदननाथ कुंकुमेन मुगंधिना । चतुःसमन या कार्य लघुना केवलन वा । चंद्रः कपूरः । लघुग्गमः । चतुःसमलक्षणं गामडे-कस्तूरि- काया द्वी भागी चत्वारश्चंदनस्य च । कुंकुमम्य त्रयधव शशि- नश्च चतुःममः । इति । शिवनारदमंवाद-तत्रापि पार्थिव लिंगं क्षिप्रं सिद्धिप्रदं भवत् । पार्थिवन नु लिंगन सिद्धिमागताः । एत रत्नमयं लिंग तायां हमसंभवं । द्वापरे पारदं घंष्टं पार्थिवं तु कलायुग । भ्रष्टमित्यनुपंगः । ततश्च कलापि न लिंगांतरनिपंधः । अथ पार्थिवलिंगषु मंख्याभेदन फलविशेषः--मृलिंग पाथिवं लक्षं भुक्तिमुक्तिकरं परं । दशं कालं फलं मात्वा कुर्या- लिंगं फलप्रदं । विद्यार्थी लिंगसाहनं धनार्थी च तदर्धकं । पुत्रार्थी सार्धसाहस्रं कन्यार्थी च शतत्रयं । विद्वान्लिगायुतं कुर्यात्सर्वपापहरं परं । राज्यार्थी शतसाहस्रं कांतार्थी शतपं. चकं । मोक्षार्थी कोटिगुणितं भूकामच सहस्रकं । रूपार्थी त्रिसहस्रं तु तीर्थार्थी द्विसहरकं । मुहकामः सहस्रं तु यस्त्रार्थी शतमएकं । उपाटनपरचव सहस्रं च यथाक्ततः । स्तंभन च सहस्रं तु जारणे च तदर्धकं । निगडोन्मुक्तिकामस्य सहस्रं सार्धमीरितं । महाराजभये पंचशतं जरादिसंकटे । शतइयं तु डाकिन्या भये पंचशतं परं । दारिये पंचसाहस्रम- युतं सर्वकामदं । इति । बहवः ·शिवरात्रिपारणानिर्णयः । पूर्वोक्तमहासंन्यापूर्त्यय प्रत्यहं कियलिंग विधेयमित्यपेक्षाणा- माह । -एकं पापहरं प्रोकं द्विलिंगं पार्थसिदिदं । त्रिलिंग सर्वकामानां कारणं परमीरितं । उत्तरोत्तरमेव स्यात्पूर्वोक्तग. जनाधिकं । इति । अन्यत्रापि----लिंगानामयुतं कृत्वा महा- राजभयं हरेन् । सहनमेकं लिंगानां व्याधीनां तु भयं हरेत् । सहस्राणि तथा पंच निगडान्मुक्तये नृणां । कारागृहषिमुक्पर्य- मयुतं कारयेद्धः । डाकिन्यादिभये सप्तसहवं कारयेत्तथा । सहस्राणां हि पंचाशदपुरोपि च कारयेत् । लिंगानामयुतेनैव कन्यकासंततिं लभेत्। एकलिंगाचंनेनैव अनुलां श्रियमामुयात् । लसमेकं तु लिंगानां यः करोति नरो भुषि । शिव एष भवे- सोपि नात्र कार्या विचारणा । इति । एवं पूजाशिवकथावणादिना रात्रिमतिवाय प्रातःमानादि नित्यकर्मोते यथाशक्ति शिवं संपूज्य शैवमंत्रजपं शैवमंत्रेणारो- तरशतं परहोमं कृत्वा शिवार्पणं प्रतं कुर्यात् । -भविमेन प्रतं देव त्वत्प्रसादात्समापितं । क्षमस्व जगतां नाथ त्रैलोक्या- विपते दर । यन्मयाच रुनं पुण्यं तहारस्य निवेदितं । वत्प्रसा- दान्महादेव व्रतमच समर्पितं । प्रसनो भव में भीमसति प्रतिपाद्यतां । त्वदालोकनमात्रेण पवित्रोस्मि न संशयः । इति । ततो यथाशक्ति शिवप्रीत्यर्थ ब्राह्मणान्संपूज्य भोजयित्वा तेभ्यस्तांबूलदक्षिणे श्वेतकुंभांध दत्त्वा व्रतसंपूर्णतां वाचयित्वा पारणं स्वजनैः सह कुर्यात् । --उपासानं जपो होमो भोज- येच्छिषवत्सलान् । श्वेताकुंभाम्प्रदद्याच यथाशल्या व दक्षिणां। वाचयेच्छिवशालं च स गच्छेच्छिवमंदिरं । इति मदनरने स्कान्दवचनात् । पारणेमंत्रः-संसारलेशदग्धस्य प्रतेना- नेन शंकर । प्रसीद सुमुखो नाथ ज्ञानररिप्रदो भव । इति । सब दिवा तिथ्यंत चेत्संभवति तदा दिपेय कार्य तारशविष- साशयं चेदं स्कांदवच: कृष्णाएमी स्कंदषष्ठी शिवरात्रिम- गुर्दशी । पताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्यंते पारणं भवेत् । इति । मस्तपर्यंत चतुर्दशीसत्वेन तारशपारणाया असंभवेपि तिधेर्या- मायोगामित्वे अशक्तत्वातस्तिथिमध्ये पारणं कार्य। सात्व. स्तमयपर्यत व्यापिनी चेत्परेहनि । विषैव पारणं कुर्यात्पारणं नैव दोपभाक् । इति कालादर्शोदाहतवचनात् । -याम- ·। ३९८ स्मृतिकौस्तुमे योग्चंगामिन्यां प्रातरेव हि पारणं । इति माधवोकेश्च । न चे निर्मूलमिति वक्तुमुचितं । माधवोवाहतत्वेनैव समूलत्व- निर्णयात् । नहि निबंधांतरोदाहतत्वान्माधवोदाहतत्वे प्रामा- ण्यसापकत्वे काचिनतास्ति । तारशपारणविषयं व मदनर- नापुराहतमपरं स्कान्दवचः।-उपोषणं चतुर्दश्यां चतु. श्यां च पारणं । कृतैः सुकृतलक्षम लभ्यते पाथवा नवा । प्रया स्वयं चतुर्वः पंचकस्तथा बहं । सिक्थे सिक्थे फळ तस्य बहुं शको न पार्वति । ब्रह्मांडोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि संति। संस्थितानि भवंतीह भूतायां पारणे छते । इति । अथ कथा हमाद्री ब्रह्मांडे।सूनउवाच । कैलासशिव- गसीनं देवदेवं जगद्गुरुं । पंचवकं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपा. जिनं ॥१॥ कपालखट्रांगधरं खरखंटकधारिणं । कपालधारिणं भीमं पर चामयप्रदं ॥२॥ कपालमालाधारिणमित्यर्थः । भस्मांगम्यालशोभाख्यं शशांककृतशेखरं नीलजीमूतसंकाशं सूर्यकोटिसमप्रमं ॥ ३ ॥रष्टा तं देवदेवेशं प्रहस्योत्फुल्ललोचनं। देवी पप्रच्छ भर्तारं शंकरं लोकशंकरं ॥ ४ ॥ देव्युवाच । कप- यस्व प्रसादेन यहोप्यं व्रतमुत्तमं । यत्कृत्वा देवदेवेश पाप- हानिः प्रजायते ॥ ५ ॥ श्रुतानि दवदवश प्रतानि तिधिनिर्ण- यादानधर्मायनेकानि त्वत्तस्तीर्थान्यनेकशः ॥ ६ ॥ नास्ति मे निभयो देव भामिताऽहं पुनःपुनः । तस्मादस्व देवेश एवं निःसंशयं प्रतं ॥ ७ ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदं चापि सर्वपापक्षयं परं। सदई प्रोतुमिच्छामि कथयस्व मम प्रभो॥ ८॥श्वर उवार। शृणु देवि परं गुह्यं व्रतानामुत्तमं व्रतं । कस्यचित्र मयास्यात भुकिमुकिप्रदं नृणां ॥ ९ ॥ यस्य श्रवणमात्रेण पातकं विलय बजेत् । तदहं कीर्तयिष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये ॥ १०॥ माषांत गुले पो सदा कार्या चतुर्दशी । शिवरात्रिस्तु सा या सर्वमहोत्तमोत्तमा ॥ ११ ॥ दानवैस्तपोभित्र प्रदुषित भैरपि । तीचापि न तत्पुण्यं यत्पुण्यं शिवराषितः ॥ १२ ॥ शिवरात्रिसमं नास्ति व्रतं पापविनाशकृत् । महानाबानतो वापि कृत्वा मुकिमवामुयात् ॥ १३ ॥ सर्वमांगल्यकरणी सर्वा- शुभषिनाशिनी । सतात नरकं यांति यैरेषा न रुता कली ॥ १४ ॥ सर्वमंगलशीला च स्वर्गलोकपदायिनी । भुक्तिमुक्ति- ·शिवरात्रिकथा। ३९९ । । प्रदा वैषा सत्यं सत्यं वरानने ॥ १५ ॥ पार्वत्युवाच । कयं यमपुरावानं स्वक्त्या दिवं प्रजेचरः । एतन्मे महदाब प्रत्यय कुरु शंकर ॥ १६ ॥ शिव उवाच । शृणु देवि यथावृत्तां का पौराणिकी शुभां । यमशासनही च शिवशासनदायिनी ॥ १७ ॥ कधिदासीरपुरा कल्पे निषादयामिषप्रियः । प्रत्यंत. देशवासी च भूधरासप्रभूचरः ॥ १८ ॥ सीमांते स सदा तिष्ठन्कुटुंबपरिपालकः । तन्वा पीनो धनुर्धारी श्यामांगः कृष्णः पुकः ॥ १९ ॥ परगोधांगुलिमाणः सदैव मृगयारतः । एवंविधो निपादोसौ चतुर्दश्यां दिनोदये ॥ २० ॥ स्वदम्यार्य बणिग्भिः स देवता निरंधितः । तेनापि देवता रश जनानां वचनं श्रुतं ॥ २१ ॥ उपवासरतानां - अल्पता शिवशिवेति च । दिनांते स तदा मुकः प्रातर्दव्यं प्रदीयतां ॥ २२ ॥ ततोऽसौ धनुगवाय दक्षिणेन गतः स्वयं । जगाम बनोदशं जनहासं चकारह ॥ २३ ॥ शिवः शिवः किमतई बदति नगरे जनाः । बनेराभिरीशन्स चतुर्विच ततस्ततः ॥ २४ ॥ पदं व पदमार्गे च मृगसूकरवित्तलान् । धावतस्तस्य सर्वासु विच वै लग्धचेतसः ॥ २५ ॥ वनं सपर्वतं सर्व भ्रम. तस्तु दिनं गतं । अप्राता एवं गच्छति सकला मृगजातयः . २६ ॥ स स्वल्पमपि चापश्यत्र मृगं न चित्तलं । निराशो लुब्धको यावत्तावदस्तं गतो रविः ॥ २७ ॥ वितयित्वा जलो. पांते जागरं मृगघातनं । स विधास्याम्यहं रात्री निधितं मम जीवितं ॥ २८ ॥ तडागसंनिधी गन्वा तत्तीरे जालमभ्यतः । निलयं कर्तुमारग्धमात्मा गुतिकारणं ॥ २९ ॥ जालमध्ये महालिंगमस्ति स्वायंभुवं शुभं । ततो विल्वस्य पत्राणि प्रोटिन्या मार्गशोधने ॥ ३० ॥ सितानि दक्षिणे भागे गतानि लिंगम्- नि । न दिवा भोजनं जातं संख्दस्य प्रभावतः ॥१॥ बगापिरीमतस्तस्य निद्रानाशोऽप्यजायत जालमभ्यगत- स्थापि प्रथमः प्रहरो गतः ॥ ३२ ॥ ततो जलार्थमायाता हरिणी गर्मसंयुता । निरीक्षेती दिशः सर्वा उन्कुलनयना भृशं ॥३३॥ बुब्धकेनाय सा र बाणगोबरतां गता । तंबाणसंधानं देनकाप्रेण चेतसा ॥ ३४ ॥ वोटित्वा बिल्वपत्राणि प्रतिमानि शिवोपरि । सरन् शिवेति वादंब शीतेन परिपीडितः ॥१५॥ ।

·१० स्मृतिकौस्तुभे - पिल्वमध्ये सितो यो हरिण्या लुब्धकस्तदा । लुब्धकः स स्व. स्पेण कृतांत इव तिष्ठति ॥ ३६ ॥ एष्टा च तस्य संधानं यम. संष्ट्रासमप्रमं । सा मृगी दिव्यया वाचा लुब्धकं वाक्यमब्रवीत् ॥३७॥ मृग्युवाच । स्थिरो भव महान्याध सर्वजीवनिकंदन। किमर्थ मारयसि मां कथयस्व मम प्रभो ॥३८॥ शिव उवाच। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा लुब्धकः प्राह तां मृगीं । समातृकं कुर्नु मे क्षुधया पीज्यते भृशं ॥ ३९ ॥ धनं च महे नास्ति तेन स्वां हन्मि योभने। शिव उवाच । जातपूजाप्रभावेण जागरोपो- पणेन ॥४०॥ चतुर्थोशेन पापेन विमुक्तो लुब्धकस्तदा । विस्मयोत्फुल्लनयनो मृगीवाक्येन पार्वति ॥ ४१ ॥ उवाच वच- नं तां वै धर्मयुकमसंशयं । मया हि पातिता देवि उत्तमाधमम- ध्यमाः ॥ ४२ ॥ न श्रुता वीडशी वाणी श्वापदानां कथंचन । कलिन्देशे स्वमुत्पमा कस्मात्स्थानाविहागता ॥ ४३ ॥ कथय त्वं प्रयनेन परं कौतूहलं प्रिये । मृग्युवाच । शृणु त्वं लुन्ध- कमेष्ठ कथयामि तवाखिलं ॥४४॥ आसं पूर्वमहं रंभा स्वर्गे शकस्य खाप्सराः । अनेकरूपलावण्यसौभाग्येन च गर्विता ॥ ४५ ॥ सौभाग्यमदसंयुक्तो दानवो मदगर्वितः । मयैव स हतो भर्ता हिरण्याक्षो महासुरः ॥ ४६॥ तेन सार्धं चिरं कालं मया भुकं ययेप्सितं। अन्यस्मिन्दिवसे व्याध क्रीडितं मेऽसुरेण च॥४७॥ गतो बहुतरः कालो महादेवस्य कोपकत्। प्रत्यहं प्रेक्षणं नृत्यं शंकर- स्थाप्रतसरे ॥४८॥ यावदच्छाम्यहं तत्र तावद्रुद्रोऽप्रवीरकुधा। रंभेक गतासि त्वं केन वा संगता शुभे ॥४९॥ सौभाग्यमदगण नागता मम मंदिरं । सत्यं कथय शीघ्रं त्वं नोचेच्छापं ददामि ते ॥५०॥ शापभीत्या मया तत्र सत्यमुकं शिवाप्रतः। शृणु देव प्रवक्ष्यामि शापानुग्रहकारक ॥५१॥ मम भर्ता समः प्राणैर्दानको बलदर्पितः। तेन साधै मया देव क्रीडितं निजमंदिरे ॥५२॥वस भोगेन लुब्धाहं शयनादेव नोस्थिता । तेनाहं नागता शी सरिसंहारकारक ॥ ५३ ॥ रुद्रस्तवचनं श्रुत्वा सकोपो वाल्य- मप्रवीत् । मृगः कामातुरो नित्यं हिरण्याक्षो भविष्यति ॥५४ स्वं सगी तस्य भार्या वै भविष्यसि न संशयः । यस्मात्यक्त्वा सर्वदेवान्दानवं मोकुमिच्छसि ॥ ५५ ॥ तस्मातु निर्जले देणे पाहारा भविष्यसि । द्वादशाब्दानि भद्रं ते भावी श्वापदसं.

·शिवरात्रिकया। गमः ॥ ५६ ॥ परस्परस्य शोकेन शापांतोपि भविष्यति । कृत- स्त्वनुग्रहो व्याध शंकरेण यदृच्छया ॥ ५७ ॥ यदा कधिया- अवरो मम सानिध्यमाश्रितः । बाणाने तस्य संप्राता पूर्वजन्म स्मरिष्यसि ॥ ५८ ॥ शंकरस्य तदा रूपं दृष्टा मोक्षमवाप्स्यसि । शंकरो न मया रष्टो वसत्यस्मिन्महावने ॥ ५९ ॥ तेन दुःख. मतिप्राप्ता मेदोमांसविजिता । गर्भाक्रांता विशेषेण अवघ्या चापि निश्चितं ॥ ६० ॥ सकुटुंयस्य ते नूनं भोजनं न भवि- प्यति । आयास्यति मृगी त्वन्या मार्गेणानेन लुब्धक ॥ ६१ ॥ रूपयौवनसंपन्ना बहुमांसामदोद्धता । भोजनं सकुटुंबस्य तया नूनं भविष्यति ॥ ६२ ॥ अथवान्यो मृगो व्याध तव वाणस्य गोचरे । प्रभाते ते क्षुधार्तस्य निश्चयादागमिष्यति ॥ ६३ ॥ गर्म त्यक्त्वा पुनः प्रातर्वालानादिश्य बंधुषु । शपथैरागमिष्यामि संदिश्य च सखीजनं ॥ ६४ ॥ तस्यास्तवचनं श्रुत्वा व्याधो विलयमागतः । क्षणमेकं तथा स्थित्वा मृगीं वचनमब्रवीत् ॥ ६५ ॥ नागमिष्यति यद्यन्यो मृगस्त्वमपि गच्छसि । शुधया पीडितोऽहं वै कुटुंबं च भविष्यति ॥ ६६ ॥ प्रातस्त्वया मम गृहमागंतव्यं यदा भवेत् । बज त्वं शपथान्कृत्वा यथा मे निश्चयो भवेत् ॥ ६७ ॥ पृथिवी वायुरादित्यः सत्ये तिष्टंति देवताः । पालनीयं ततः सत्यं लोकलयमभी मुभिः ॥ ६८ ॥ तस्य तह- चनं श्रुत्वा सा गर्भातर्ता तदा मृगी । चक्रे सत्यं प्रतिक्षानं व्याधस्याने पुनः पुनः ॥ ६९ ॥ मृग्युवाच । द्विजो भूत्वा तु यो व्याध वेदभ्रयोऽभिजायते । स्वाध्यायसंध्यारहितः सत्य- शौचविवर्जितः ॥ ७० ॥ अविक्रयाणां विक्रेता अयाज्यानांच याजकः । तेन पापेन लिप्यामि नागच्छामि पुनर्यदि ॥ ७१ ॥ धूर्ते दुष्टे शठे यब यत्पापं मानकटके वेदविक्रयके वापि शाव- सूतकभोजने ॥ ७२ ॥ वंचके च विशीले च परदाररते तथा । मृतशय्याप्राहके च मातापित्रोरपोषके ॥ ७३ ॥ दानं दातुं प्रसक्तश्च प्रार्थितं न ददाति यः। तेन पापेन लिप्यामि नाग- पछामि पुनर्यदि ॥ ७४ ॥ स्यदां परदां वा यो हरेसाग- संपरां । देवद्रव्यं गुरुद्रव्यं ब्रह्मद्रव्यं तथा हरेत् । तेन पापेन लिप्यामि ॥ ७५॥ देवतां स्वामिनं मित्रं मात्मानं वालमेव । गां च विप्रं गुरं नारी व्यापादयति दुर्मतिः । तेन पापेन.

·४०२ स्मृतिकौस्तुम । ॥ ७६ ॥ दीपं दीपेन यः कुर्यात् पादं पादेन धावयेत् । तेन पापेन ॥ ७७ ॥ दानस्य कीर्तने पापं यत्पापं दांभिके तथा । असंजितेंद्रिये नित्यं परदोषोपकीर्तने ॥ ७८ ॥ कृतने च कद व नास्तिके वेदनिंदके । सदाचारविहीने च परपीडाप्रदायके ॥ ७९ ॥ परपैशुन्यसकेपि कन्याविक्रयकारके । परापवादसंदुहे सर्वधर्मबहिष्कृते ॥ ८० ॥ वृपलीपतौ च यत्पापं मातापित्रोर. पोषके । हैतुके बकवृत्तौ च थातीर्थविवर्जिते ॥ ८१ ॥ एतेषां पातकं मह्यं नागच्छामि पुनर्यदि । यत्पापं ब्रह्महत्यायो पितृमातृवधे तथा ॥ ८२ ॥ यत्पापं लुब्धकानां तु गोचोरविष- घातिनां । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः ॥ ८३ ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु समदृष्ट्या न पश्यति । यस्त्रीन्हले बलीव- विषमान्याहरेनरः । तेन पापेन. ॥ ८४ ॥ सकहत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुमिच्छति । तेन पापेन ॥८५॥ यस्य संप्र. हणी भार्या ब्राह्मणी च विशेषतः । एकाकी मिष्टमनाति भार्या- पुत्रविवर्जितः ॥ ८६ ॥ आत्मजां गुणसपनां समाने सहशे वरे। न ददाति च यः कन्यां नरो वै शानदुर्बलः । तेन पापेन लि. ॥ ८७ ॥ मृगीवाक्यं ततः श्रुत्वा लुब्धको हटमानसः । मुमोग हरिणी सद्यो मुक्त्वा पाणं धनुस्ततः ॥ ८८ ॥ तस्या उकिन. भावेण लिंगा करणेन च । तत्पातकचतुर्थाशान्मुकोऽसौ त. क्षणावं ॥ ८९ ॥ द्वितीये प्रहरे प्राप्त अर्धरात्रे वरानने । स्मरन्शिवशिवं वाक्यं न निद्रा लम्धवांस्तथा ॥ ९० ॥ द्विती- याथ ततः प्राता कामार्ता मृगसुंदरी । संत्रस्ता भयवित्रस्ता पतिमन्चेषती तदा ॥ ११ ॥ जालमध्ये स्थितेनाथ दृटा सा लुब्धकेन च ॥ ९२ ॥ पुनर्विल्वस्य पत्राणि प्रोटितानि करेण तु। क्षिप्तानि दक्षिणे भागे लिंगस्योपरि पार्वति ॥ ९३ ॥ तस्या बधार्य व्याधोपि वाणं धनुषि संदधे । हर्षपूर्णेन मनसा फुटुं. गार्थ भृशं प्रिये ॥ ९४ ॥ निरीक्ष्य लुब्धको यावत्तस्यां गाणं विमुंचति । तावन्मृगी सुसंत्रस्ता व्याधं वचनमब्रवीत् ॥१५॥ धनुर्धर शृणु व्याध सर्वसत्त्वभयंकर । देहि मे वचनं पभान्मां विनिपातय ॥९६ ॥ आगता हरिणी चैका मार्गेणानेन लुब्धक ।रया त्वयाथवा नैव सत्यं कथय सुव्रत ॥ ९७ ॥ तरचो लुब्धकः श्रुत्वा विस्मितस्तत्क्षणादभूत् । तस्थास्तु यारशी ·शिवरात्रिकथा। बाणी अमुप्या अपि तादृशी ॥ ९८ ॥ सैवेयमागता नूनं प्रवि: सापालनाय वै । अथवान्या समायाता या तया कथिता पुरा ॥ ९९ ॥ एवं संचित्य मनसा लुब्धको वाक्यमब्रवीत् । शृणु त्वं मृगि मे वाक्यं गता सा निजमंदिरं ॥ १०० ॥ त्वं दत्ता मम नूनं हि सा भवेत्सत्यवागपि । अहोरात्रं कृतं कष्टं कुटुंबाथै मृगांगने ॥ १०१ ॥ अधुना त्वां हनिष्यामि देवतासरणं कुरु । व्याधोक्तं वचनं श्रुत्वा हरिणी दुःखिता भृशं ॥ १०२ ॥ व्याघ प्राह रुदित्वा सा मा मां व्याध निपातय । नास्ति मांसं तथा मेदः शरीरे रुधिरं मम ॥१०३ ॥ तेजो बलं मे सकलं निर्दग्धं विरहाग्निना । अहं प्राणर्वियुज्यामि भोजनं ते न जायते ॥१०४॥ बलवान्सुमहातेजा मेदोमांसपरिछुतः । अत्यंतस्थूलपीनांगो मृगो खत्रागमिष्यति ॥ १०५ ॥ तं हत्वा सुखभागी त्वं तृतव भविष्यसि । तयोक्तं लुब्धकः श्रुत्वा किं करोमीत्यचिंतयत् ॥१०६ ॥ मृगी ब्रूते संदिग्धं निश्चयोऽयं परं मम । चिंत- यित्वेति स प्राह मृगी कामातुरां तदा ॥ १०७ ॥ कुरु प्रतिक्षां सत्यां त्वं निश्चयो मे यथा भवेत् । तद्याधवचनं श्रुत्वा मृगी शोकसमाकुला ॥ १०८ ॥ सत्यां प्रतिक्षां विदधे व्याघस्याने पुनः पुनः । मृग्युवाच । क्षत्रियस्तु रणं इष्वा संप्रामाद्यो निव- तते ॥ १०९ ॥ तेन पापेन लिप्यामि यतदनृतं वदे । परद- व्यरता नित्यं मायावंतोऽभ्यसूयकाः ॥११०॥ भेदयंति तडागानि वापीनां च गवामपि । मार्ग स्थानं च ये भ्रति सर्वसत्त्वमयं. कराः ॥१११॥ परित्यजति सन्मार्ग पशूभृत्यांस्तथैव च । ग्राम- मानिंदयेद्यश्च तथैवाश्रमनिंदकः ॥११२॥ तेन पापेन लिप्यामि यदेतदनृतं वदे । आकय॒त्थं वचस्तेन मुक्का सा तत्क्षणालिये ॥ ११३ ॥ जलं पीत्वा तु बहुशो गता सद्यो यथागतं । जाल- मध्ये स्थितः सोपि द्वितीयः प्रहरो गतः ॥ ११४ ॥ पीडि- तस्तीवशीतेन क्षुधया परिपीडितः । शिवं शिवं प्रजल्पन्वै न निद्रामुपलब्धवान् ॥ ११५ ॥ कृतं शिवार्चनं तेन द्वितीये प्रह- रेऽपि च । वीक्षते स दिशः सर्वा जीवनार्थ वरानने ॥११॥ सौभाग्यबलदपान्यो मृगस्तावत्समागतः । वाणं गृहीत्वा तं दृष्टा मौामाशु न्ययोजयत् ॥ ११७ ॥ आकर्णोतं धनुर्नम्य रस्तुष्टेन चेतसा । यावन्मुंचति वाणं स तावदृष्टो मृगेण ।

·४०१ । म्मृतिकौस्तुभे ॥ ११८ ॥ कालरूपं तु तं रवा मृगधितां परां ययौ । निमितं भविता मृत्युर्यदि पादो विचाल्यते ॥ ११९ ॥ मार्या प्राणसमा वैव व्याधनैव निपातिता । तया विरहितस्यापि मम मृत्युभ- विष्यति ॥ १२० ॥ हा कालविकृतं पापं मद्भार्यादुःखमागतं । नहि भार्यासमं सौख्यं गृहे वापि वनेपि वा ॥ १२१ ॥ तया विना न धर्मो हि नार्थकामौ विशेषतः । वृक्षमूलेपि दयिता यत्र तिष्ठति तगृहं ॥ १२२ ॥ प्रासादोपि तया हीनः कांतारा- दतिरिच्यते । धर्मार्थकामकार्येषु पुंसां भार्या सहायिनी ॥१२३॥ विदेशगमने वापि सैव विश्वासकारिणी । नास्ति भार्यासमो बंधुर्नास्ति भार्यसमं सुखं ॥ १२४ ॥ नास्ति भार्यासमं लोके नरस्यार्तस्य भेषजं । यस्य भार्या गृहे नास्ति साध्वी च प्रियवा- दिनी ॥ १२५ ।। अरण्यं तेन गंतव्यं यथारण्यं तथा गृहं । नया विना जीवतोपि निष्फलं मम जीवितं ॥ १२६ ॥ एका प्राणसमा मेऽभूद्वितीया प्राणदा मम । ताभ्यां विरहितस्याच जीवितं निष्फलं मम ॥ १२७ ॥ एवं संचित्य शनकैर्लुब्धकं वाक्यमब्रवीत् । शृणु व्याध महासत्व आमिषाहारनिखय ॥ १२८ ॥ त्वां हि पृच्छामि किंचिद्वै सत्यं कथय सुस्फुटं। आयातं हरिणीयुग्मं केन मार्गेण तदतं ॥ १२९ ॥ त्वया विना. शितं नैव सत्यं कथय मेऽप्रतः । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लुग्ध- कोऽपि व्यचिंतयत् ॥ १३० ॥ असावपि न सामान्यो देवता कापि वियते । ध्यात्वापि सत्यं तस्याने लुब्धको वाक्यमन. वीत् ॥ १३१ ॥ ते गतेऽनेन मार्गेण प्रतिक्षाय ममाप्रतः । ताभ्यां दत्तो भोजनार्थ मम त्वं नात्र संशयः ॥ १३२ ॥ अधुना हनिष्यामि नहि मोक्ष्यामि कर्हिचित् । व्याघोकं हि वचः श्रुत्वा हरिणः प्राह सत्वरं ॥ १३३ ॥ तत्सत्यं कीरशं व्याध ताभ्यामुक्तं तवाप्रतः। येन ते प्रत्ययो जातो यन्मुक्त हरिणी- इयं ॥ १३४ ॥ व्याधेन कथिताः सर्वे ये रुता शपथाः पुरा । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरिणो मानसः ॥ १३५ ॥ व्याचं माह सतः शीघ्र पचनं धर्मसंहितं । मृग उवाच । ताभ्यां यदुकं भो व्याध तत्सर्वं हि भवेन्मम ॥ १३६ ॥ प्रभाते त्वगृहं नूनमाग- मिष्यामि हिंसक । भार्या ऋतुमती मेऽप कामातापि व सां- प्रतं ॥ १३७ ॥ गृहे गत्वाच तां भुक्त्वा अनुज्ञाप्य सुहजनं ।

·शिवरात्रिकथा। १०५ शपथैरागमिष्यामि स्वगृहं नात्र संशयः ॥ १३८ ॥ न मे देहे. ऽस्त्यसब्यांसं यत्वं भोक्तुमभीप्ससि। वृथा हि मरणं मे स्थायदि मां त्वं हनिष्यसि । तन्मृगस्य वचः श्रुत्वा व्याघो वचनमा- पीत् ॥ १३९ ॥ असत्यं भाषसे धूर्त प्रतारयसि मामिह । बातो मृत्युः स्फुटं यत्र तत्रागच्छति कोऽल्पधीः ॥ १४० ॥ व्याधस्य पचनं श्रुत्वा वाक्यमाह वरं मृगः ॥ १४१ ॥ शपथावै करि. प्यामि यथा ते प्रत्ययेबृदि । व्याध उवाच । मम त्वं शपथा- भूहि विश्वासो येन जायते ॥ १४२ ॥ तथाहि प्रेषयामि त्वां स्वगृहं प्रति कामुक । मृग उवाच । भर्तारं वंचयेचा स्त्री स्वा- मिनं बंचयेवरः ॥ १४३ ॥ मित्रं बंचयते यस्तु गुरुद्रोहं करोति यः । तेन पापेन लिप्यामि यदेतदनृतं बरे ॥ १४४॥ भेदये- पस्तु मित्राणि प्रासादं पातयेत्तु यः । विषमं तु रसं दद्यादेक- पंक्यां हि भुंजतां । तेन पापेन ॥ १४५ ॥ प्रवासशीला ये विप्राः क्रयविक्रयकारिणः । संध्यानानविहीनाच वेदशाखवित. र्जिताः । मद्यपाः स्त्रीसमासक्ताः परनिंदारतास्तथा॥ १४६ ॥ परस्त्रीसेवका नित्यं परपैशून्यसेवकाः । शदानभोजकाचैव रस. विक्रयकारकाः । तेन पापेन लिप्यामि नायामि यदि ते गई ॥१७॥ मयादि विक्रयेचस्तु शखो लोभविमोहितः। सर्वाशी सर्वविक्रेता विप्राणामपि निंदकः ॥ १४८ ॥ विप्रवाक्यं परि. त्यज्य पाखंडाभिरतस्तथा । तेन पापेन लिप्यामि यदि नायामि ते गृहं ॥ १४९ ॥ यो गां स्पृशति पादेन उदितेर्के प्रबुध्यते । एकाकी मिष्टमभाति विकर्मणि तथा रतः ॥ १५० ॥ मातापि- पोरभक्कम क्रियामुद्दिश्य याचकः। कन्याशुल्कोपजीवी व देव- ग्रामणनिंदकः ॥ १५१ ॥ एतेषां पातकं मह्यं यदि नायामि है पहं । यः पठेत्स्वरहीनं च लक्षणेन विवर्जितं ॥ १५२ ॥ रयां पर्यटमानस्तु बेवमुद्रिरते यदि । पव्यमानस्य विमस्य बांगडः शृणुते यदि । तेन पापेन लिप्यामि यदि नायामि ते गृहं ॥१५॥ वेश्यारताः सदा ये च देवदायनिवारकाः। नमाः स्वपंति मित्र स्त्रीसहायप्रतिभोजकाः । तेषां पापेन लिप्यामि यदि नायामि ते गृहं ॥ १५४ ॥ शुद्रायेषु सदा सकाः शदसंपर्कषिताः । संन्याशयये विप्रा दातुधैव निवारकाः। तेषां पापेन०॥१५५॥ भारमर्थहीनं च कुरुपं व्याधिपीडितं । या न पूजयते नारी

·१०६
म्मृतिकोम्नुभे
अपर्यावनगर्षिता । तस्याः पापन ॥ १५६ ॥ अथ किदुनो.
केन भो लुब्धक सबाप्रतः । यदि नायामि ते गेहं मम सलं
भवेचदा ॥ १५७ ॥ तेन वाक्येन संतुष्टो व्याधोई बीतकल्मषः।
संहत्य वाणं धनुषो मृगं त्यक्त्वा वनं प्रनि । जगाम प्रीतमनसा
मुखपापो बगनने ॥ १५८ ॥ जलं पीत्वाऽथ हरिणः प्रविशे
गहनं वनं । गतोऽसी तन मार्गेण यन यातं मृगीद्वयं ॥१५९॥
लुम्बकेन तदा तत्र जालमध्ये स्थितेन हि। छित्त्वा विल्वस्थ
पाणि प्रतिमानि शिवोपरि ।। १६० ॥ अज्ञानाच्छिवपूजा नु
हतानन तथा व्रतं । प्रवन् शिवशिवं सोथ निःमतो जालम-
पतः ॥ १६१ ॥ उदित सूर्यविवे तु अज्ञानानागरे कृते ।
पापामुकोऽभवद्याधः शिवरात्रिप्रभावतः ॥ १२ ॥ यावधि-
रीसते दिक्षु निशांत भोजनं प्रति । तावनिवृता चान्या
मृगीता समागता ॥ १६३ ॥ रष्ट्रा मृगी तदा व्याधो पाणं
धनुषि संबंध । यावन्मुंगति वाणं स तावत्प्रोवाच तं मृगी
॥ १६४ ॥ मृग्युवाच । मा बाणं मुंब धर्मात्मन्धर्म पालय
सुखत । अहं त्ववच्या सर्वेषां सर्वशास्त्रनिदर्शनं ।। १६५ ।।
शयानं मैथुनासतं. मदनव्याधिपीरिनं । न हिमति मृगं राजा
बुगी - शिशुना वृतां ॥ १६६ ॥ मथ त्वं धर्ममुन्सज्य मां
वधिप्यसि मानद । बालकांध गृहे त्यक्त्या आगमिप्याम्यह
पुनः ॥ १६७ ॥ या भर्तारं समुत्सृज्य परपुंसि रता भवेत् ।
तस्याः पापेन लिप्यामि यदि नायामि ते गृहं ॥ १६८ ॥ ये
कताः शपथाः पूर्व तवा ग्याध सत्तम । ते सर्वे मम संवत्र
यदि नायाम्यहं पुनः ॥ १६९ ॥ व्याधन सा तदा मुक्का जगाम
निजमंदिरं । व्याधोपि तत्सरस्त्यक्त्वा जगाम स्वगृहं प्रति॥१७॥
सर्वेषां बचनं ध्यायन्मृगाणां सत्यवादिनां । एतेषां घातको
नित्यमहं यास्यामि को गति ॥ १७१ ॥ एवं संचितयन्गेहे रह:
क्षुधितवालकैः । निरामिषं तु तं स्ट्रा जग्मुस्तेऽपि निराशतां
॥१७२ ॥ नानं मांसं गृहे तस्य भोजनं येन जायते । व्याधोपि
स तदा तत्र तेषां वाक्यानि संसरन् ॥ १७३ ॥ न भोजनं.
निद्रां च लभते विसयान्वितः । आगमिष्यंति तनूनं शपथैर-
तियंत्रिताः ॥ १७४ ॥ तानहं न हनिष्यामि सतां व्रतमनुस्म-
र । लुग्यकेन तदा मुको मृगोसौ शपथैः कतैः ॥ १७५ ॥

·शिवगत्रिकया। म्वाभमं प्रति संग्रामो यत्र तरिणीयं । सपः प्रमूना सबैका हितीया रतिलालसा ॥ १७६ ॥ हनीयापि समायाता पालको परिबारिता । सर्वाः समता एकत्र मरणे कृतनिश्रयाः ॥१७॥ परस्परेण जल्पनि दुधकस्य विवेटितं । ततो मृगी ऋतुमती मुक्या वाक्यं मृगोऽप्रवीत् ॥ १७८ ॥ स्थातव्यमत्र युष्माभिः कर्तव्यं प्राणरक्षणं । व्याघ्राहिपालुम्धकेभ्यो बालकानां च रमणं ॥ १७९ ॥ महमत्र समायातः शपथैरतियंत्रितः । अस्या तु- प्रदानाय पुनः संतानहेतवे ॥ १८ ॥ अनुमती नु यो भायों नैव सेवेत मोहिनः । भ्रूणहत्या भवेत्तस्य धर्मभेष निरर्थक: ॥ १८१ ॥ संमानात्मवर्गमानोति बह कीर्तिम शाश्वती । संत- निर्यनतः पाल्या म्वर्गसौख्यप्रदायिका ॥ १८२ ॥ मपुत्रस्य गनि ति स्वगों नैव च नैव च । येन केनाप्युपायेन पुत्रमु- त्पादयेत्पुमान् ॥ १८३ ॥ मया नौव गंतप्यं यत्र व्यापस्य मंदिरं । सत्यं तन्पालनीयं स्यान्सत्ये धर्म: प्रतिष्ठितः ॥ १८४॥ एतच्छुत्वा नाथवाक्यं ऋजुवर्णसुमान्वितं । वयमप्यागमिप्या- मस्त्वया साधै मृगोत्तम ॥१८५॥ अस्माकं मरणं साध्यं भर्ना सह सदा प्रभो। वयं ते विप्रियं कांत न स्मरामोऽथ किचन ॥ १८६ ॥ पुप्पिनेषु वनांनेषु नदीनां संगमेषु च । दरेषु शेलानां भवता गमिता वयं ॥ १८७॥ न कार्यमर्थतः कान्त जीवितेन विना त्वया । दीनानां पतिदीनानां जीवितं निष्प्रयो. जनं ॥ १८८ ॥ मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः। अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ १८९ ॥ अपि द्रव्ययुता नारी बहुपुत्रमुहद्वता । शोच्या सा बंधुवर्गस्य पति- हीना कुरंगम ॥ १९० ॥ वैधव्यसदृशं दुःखं स्त्रीणामन्यत्र विद्यते । धन्यास्ता योपितो यास्तु नियंते भर्तुरप्रतः ॥१९१॥ नातंत्री वाचते वीणा नाचको वाह्यते रयः। नापतिः पूज्यते नारी अपि पुत्रशतैर्वृता ॥ १९२ ॥ निर्धनो व्यसनी वृद्धो व्याधिना विकलस्तथा । पतितः कृपणो वापि भर्ती स्त्रीणां सदा गतिः ॥ १९३ ॥ नास्ति भी समो धमों नास्ति भर्ना समः सुहत् । नास्ति भर्ना समो नाथः स्त्रीणां भर्ता गतिः परा ॥ १९४॥ एवं विलप्य ताः सर्वा मरणे कृतनिश्चयाः । वालकैस्ताः समायुक्ता भर्तृशोकेन पीडिताः ॥ १९५ ॥ तासां वाक्यं मृगः श्रुत्वा हदि ।

·स्मृतिकौस्तुमे
चितापरोऽमवत् । सर्वथापि हि गंतव्यं मया व्याधस्य संनिधौ
॥ १९६ ॥ एकतः सत्यसंरक्षां कुटुंबस्य ततोऽन्यतः । यदि
गच्छामि तत्राहं कुटुंबस्य भयो भवेत् ॥ १९७॥नो वा प्रयामि
तबाहं मम सत्यं बजेत्पुनः । वरं पुत्रस्य मरणं माया मात्मन.
स्तथा ॥ १९८ ॥ सत्यलोपानरो नूनं सध्यंतं नरकं प्रजेत् ।
नस्मात्सत्यं पालनीयं नरैः योर्थिभिः सदा ॥ १९९ ॥ सत्येन
धार्यते पृथ्वी सत्येन तपने रविः । सत्येन वायवो वांति सर्व
सत्ये प्रतिष्ठितं ॥ २०॥ एवं संचिस्य स मृगो धर्मान्दादि
मनोहरान् । तामिः सा कुरंगीभिगभ्रमात्तक्षणं ययौ ॥२०१॥
मस्मिन्सरसि समारवा कर्मन्यासं चकार हात लिंगं नमः
सत्य इदि ध्यायन्सदाशिवं ॥ २०२ ॥ मानं दानं परित्यज्य
मैथुनं भोगमेव च । कामं क्रोधं तथा लोभ भार्या मायाविना.
शिनी ॥ २०३ ॥ बायपेयादिकं न्यस्य लुग्धकाभिमुखो ययौ ।
नस्य भार्यास्तथा पुत्राः पृष्ठलमा प्रति वै ॥ २०४ ॥ अना-
शकं परं गृह मरणे कृतनिश्चयाः । भार्यापुर्वः परिवृतो मृगतं
देशमागतः ॥ २०५ ॥ शुधितो पालकैर्युको लुब्धको पत्र
विति । मृगस्तं देशमागस्य कुटुंबेन समन्वितः ॥ २०६ ॥
पालयम्सत्यवाक्यानि लुग्धकं वाक्यमनवीत् । मृग उवाच ।
इन मां प्रथमं व्याप पश्चाद्भार्याः क्रमेण तु ॥ २०७॥ बाल.
कांगततः पमारभ्यतां मा पिलंपय । मृगाणां भक्षणामाप
नते दोषोऽस्ति कमन ॥ २०९ ॥ यास्यामः स्वर्ग में सरें
शनापूता न संशयः । तथापि सकुटुंग्स्य प्राणयात्रा भविष्यति
॥ २०९ ॥ एतच्छ्रुत्वा तु वचनं मृगोक्तं लुग्धकस्तदा । आत्मानं
निंदयित्वा तु हरिणं वाक्यमत्रवीत् ॥ २१० ॥ व्याध उवाच ।
महो मृग महासत्व गच्छ गच्छ स्वमालयं । मामिण नमे
कार्य याज्यं तद्भषिप्यति ॥ २११ ॥ सत्त्वानां हि वधारपा
नर्जने पंधने तथा । नैव पापं करिष्यामि कुटुंबायें कथंचन
॥ २१२ ॥ धर्माणां व दया मूलं सत्यं शाखा फलं दमः ।
गुरुः सर्वधर्माणामुपदेष्टा हि सांप्रतं ॥ २१३ ॥ गच्छ गच्छ
कुरंग त्वं कुटुंबेन समन्धितः । मया त्यकानि शस्त्राणि सत्-
धर्म समाश्रितः ॥ २१४ । तथा तरचनं श्रुत्वा हरिणः प्राह
सं पुनः । कर्मन्यासमहं कृत्वा स्वत्सकाशमिहागतः ॥ २१५॥

·शिवरात्रिकथा। हम्यतां हन्यतां शीनं न ने पापं भविप्यति । मया दत्ता पुरा वाचा तया पद्धो न याम्यहं ।। २१६ ॥ मया मम कुटुंबेन त्यको मोहो प्रवीमि ते । एतच्छुन्या र वचनं लुब्धको वाक्य- मब्रवीत् ॥ २१७ ॥ त्वं गुरुस्त्वं पिता माता त्वं मे पंधुः सखा मुहत्।मया स्याज्यानि शस्त्राणि त्याज्यं मायादिकं फलं ॥२१८॥ कस्य भार्या सुतः कस्य कुटुं कस्य हे मृग । तैस्तैः स्वकर्म भोक्तव्यं मृग गच्छ यथामुखं ॥ २१९ ॥ इत्युक्त्वा लुग्धकस्सूर्ण सत्यलापं शरैः सह । मृगान्प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्या क्षमाप- यत् ॥ २२० ॥ प्रोपाधं वचस्ते च वचः पीयूपसंनिमं । एत. स्मिनंतरे नेदुर्देवदुंदुभयो दिवि ॥ २२१ ॥ भाकाशारपुष्पा टिश्च बभूव मुमनोहरा । देवताः समायाता विमानं राम शोभनं ॥ २२२ ॥ देवता ऊचुः । महो व्याध महासत्व सर्व- सन्धभयंकर । विमानवरमारुहा सदेहलिदिवं बज ॥ २२३ ॥ शिवरात्रिप्रभावेण पानकं तत्क्षयं गतं । उपवासश्च संजातस्तथा वै निशि जागरः ॥ २२४ ॥ यामे यामे कृता पूजा मानेन शिवस्य च । सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छ त्वं रुद्रमंदिरं ॥ २२५ ॥ मृगराज महासत्य सर्वापत्यसमन्धितः । भार्यात्रितयसंयुक्तो नाक्षत्रं पदमामुहि । नव नामा विदं असं लोके ख्याति गमि- प्यति ॥ २२६ ॥ एतच्छुत्वा च वचनं लुब्धकोऽथ मृगस्तथा । विमानानि समारुह्य नाक्षत्रं पदमागतः ॥ २२७ ॥ हरिणीश्य- मार्गस्नु रयतेऽद्यापि पार्वति । यदेत पृष्टताराणां हितयं मणि- संनिभं ॥ २२८ ॥ ऋशं तु लुब्धकं चात्र रश्यते चोतनं शुभं। नारात्रितयसंयुक्तं मृगशीर्ष तदुच्यते ॥ २२९ ॥ बालकहिन चाप्रे तृतीयं पृष्ठतो मृगी । पृष्ठतस्तत्र संप्राता मृगशीर्षस संनिधौ ॥ २३० ॥ मृगराद रश्यतेऽचापि असं म्योमगमुत्तमं । अकामाजागरं रात्री तथोपोषणपूजनं ॥ २३१ ॥ जातं लुब्धक- राजस्य तत्फलं परिवर्णितं । ये नग भक्तिभावेन शिवरात्रिमतं शुभ ॥ २३२ ॥ लोपवासं करिष्यति जागरेण समन्वितं । तेषां फलं हि वै वतुं ब्रह्मापि च जायते ॥ २३३ ॥ शिवरात्रिसमं नास्ति व्रतं पापभयापहं । यकत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ २३४ ॥ यत्फलं माघमासे के प्रयागे मजतां नृणां । पैशाचे द्वारकार्या नु तपस्थापडसेवनात् ॥ २१५ ॥ गयायां ·११० स्मृतिकौस्तुमे पिंडदानन कार्तिक माधवाप्रतः । तत्फलं जायते नूनं श्रवणा- देव पार्वति ॥ २३६ ॥ इति श्रीलिंगपुराणे उमामहेश्वरसंवादे शिवरात्रिवतकथा समामा । अयोधापनं हेमाद्री कालोत्सरे-फाल्गुने चैव भूतायां नस्मातपतिं यजेत् । अएम्यां च चतुर्दश्यां व्रतान्युक्तानि सर्वशः । तानि सर्वाणि तेनैव व्रतान्येव कृतानि तु । स्कंद उवाच । व्रतस्योद्यापनं कर्म किंकर्तव्यं च मानवैः। को विधि: कानि द्रव्याणि कथं कार्य बद प्रभो । वर उवाच । शृणु पण्मुम्न तत्त्वेन लोकानां हितकाम्यया । चतुर्दशाकर्तव्यं शिवरात्रिवतं शुभं । एकभकं प्रयोदश्यां चतुर्दश्यामुपोषणं । संपाच सर्वसंभारान्मंडपं तत्र कारयेत् । वस्त्रैः पुष्पैः समा- छन्नं पहले शोभितं । तन्मध्ये लेखयदिव्यं लिंगतोभद्रमं. डलं । अथवा सर्वतोभद्रं मंडपांतः प्रकल्पयेत् । शोभापशोभा- संयुकं दीपैः सर्वत्र सोज्यलं । इति । अथातो लिंगतोभद्रप्रकारा लिख्यते । प्रागुदीच्यसाय- विशदेखाः कार्याः प्रयनतः । कोणादौ शृंखलाः कार्याः पदैः पहिर्यथाक्रमं । वली कार्या तु दशभिश्चतुर्भिलघुटंबला । सप्तभिम लघुर्षल्ली ततो लिंगं प्रकल्पयेत् । दशासने पदानि स्युमध्ये चैव चतुएयं । दशैव तु जलाधारे पुनलिंग चतुएवं । एवं पदानि लिंगे स्युराविंशतिसंस्थया । पदमकं परित्यज्य लिंगालिंगं प्रकल्पयेत् । पदैदिशभिः कार्या लिंगयोमध्यदी. र्षिका । पर्दादशभिः कार्या ममार्चा लिंगमस्तके । पंचभिय पदैः कार्या श्रृंखला मध्यतः पुनः । नवभिभ तथा वल्ली भद्रं द्वादशमिः स्मृतं । चतुष्पदं तु कमलं सर्वमध्ये समालिजेत् । पूरयेत्पंचवर्णस्तु शोभायं सुमनोहरं । हस्तपादशिरोयुकं वर्षा- लिपाणसंयुतं ॥ ॥ पशिदथवा रेखास्तिर्यग्र प्रकल्पयेत् । बरेंलिपदः कोणे श्रृंखला सप्तपादिका । दशपंचपदा बली भद्रं नवपदं स्मृतं । प्रयोदशपदा वापी लिंगमादशैव तु। पूजा मष्टपदा कार्या शोमा नवपदा भवेत् । सर्वतोभद्रसंतु मध्ये कुर्यादिचक्षणः । शिद्भिस्तु पदैस्तत्र वापी कार्या प्रव. मतः । एतन्मंडलराजं तु लिंगदिशमिः स्मृतं । शिवबते प्रयोन कुर्यादेतद्विजोत्तमः । इति द्वारयलिंगं सर्वतोभदगर्भ ·। । । शिवरायुधापनम् । लिंगतोभद्रमंडलं ॥ ॥ चित्वारिंशदेखा वा प्रागुदीबीः करो. लषः । संलिपदः कोणे श्रृंखला सप्तभिः पदैः । पंसदशप- दाबल्ली भद्रं तु नवमिः पदैः । प्रयी लिंगांतरे वापी चतुर्विंश- तिमिः पर्दः । लिंगं स्यात्तत्र वेशस्य मयाविंशतिभिः पदैः । लिंगं स्यात्पार्श्वतो वापी वायलिंगं ततः परं । एवं वाप्यचततः स्युलिंगानां मध्यतत्रिके । मध्ये स्यान्सर्वतोभद्रं सत्वं रजस्तमो. वृतं । श्रृंखला पिंगला वापी ऊर्व पीतेन पूरयेत् । वापी पीतां. तराले नु रकवणेन पूरयेत् । एतद्वादशभिलिगैर्हरिहरमंडलं । इति द्वादशलिंगोद्भवं हरिहरमंडलमिति । मथ चतुलिंगोद्रवप्रकारः कथ्यते । रेसास्वादश प्रोकाधलिंगसमुद्भवे । कोणेंदुखिपदः तलिपदैः कृष्णनं. बलाः। वल्ली सप्तपदा नीला भद्रं रकचतुष्पदं । भद्रपा महा. रुद्रं कृष्णमादशैः पदैः । शिवस्य पार्श्वतो वापी कुर्यात्पंचपदां सितां । पदमेकं तथा पीतं भद्रं वाप्योस्तु मध्यतः । शिरसि श्रृंखलाधैव कुर्यात्पीतं पदत्रयं । लिंगानां स्कंधतः कोष्ठा किंशती रकवर्णकाः । परिधिः पीतवर्णस्तु पदैः पोडशभिः स्मृतः। पदैस्तु नवभिः पादतं वर्ण सकर्णिकं । इति अलिगो- अवं मंडलं । ततः कर्तव्यं तत्रैव ।-आचार्य परयेत्तत्र ऋत्विग्भिः सहितं शुचिः । शिवरूपास्तथा विप्राः पूज्याचंदनपुष्पकैः । मनुशातच तैर्षिः शिवपूजां समारभेत् । भवणं सजलं कुंभं तस्योपरि तु विन्यसेत् । सौवर्ण राजतं तानं मृन्मयं वापि कारयेत् । कुंभोपरि न्यसेदेवं उमया सहितं शियं । सौवर्णेप्य- थवा रौप्ये वृषभे संस्थितं शुभे । रबालंकरणै:मैरलंकृत्य प्रपू. जयेत् । वलयुग्मेन संवेष्ट्य बिल्वपत्रैः प्रपूजयेत् । पलेन वा सधैन तदर्धनाथवा पुनः । उमामहेश्वरी मूर्ति पूजयेदृपमे स्थितां । मागच्छ देवदेवेश मर्त्यलोकहितेच्छया । पूजयामि विधानेन प्रसत्रः सुमुखो भव । मावाहनमंत्रः । पादासनं कुरु प्रास निर्मलं स्वर्णनिर्मितं । भूषितं विविधै रवैः कुर ग्वं पादु- कासनं । मासनं । रदिस्थं चिंतयेदेवं शुबस्फटिकसंनिभं । म्यानचर्मपरीधानं चिंतयेदव्ययं हदि । गंगोदकेन पुष्पेण चंद- नेन सुगंधिना । मयं गृहाण देवेश भकि मे बचलां कुरु ।

·स्मृतिकौस्तुभे । । मध्ये । पाचमनीयं । अभिषेकः । वसं सूक्ष्मं दुकूलं च देवा- नामपि दुर्लभं । गृहाण त्वमुमाकांत प्रसबा सदा भव । बलं बहोपवीतं सहजं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । मायुष्यं शुभवर्चस्य- मुपवीतं गृहाण मे । उपवीतं । श्रीखंडं चंदनं दिव्यं मलया- बलसंभवं । विलेपनं सुरश्रेष्ठ गृहाण परमेश्वर । चंदनं । माल्यादीनि सुगंधीनि । पुष्पाणि । वनस्पतिरसो । धूपं । भाज्यं च वर्तिसंयुक्त० । दीपं । नैवेचं गृह्यतां देव० । नैवेद्यं । पूगीफलमिति तांबूलं। इदं फलमिति फलं । हिरण्यगर्भस्थमिति दक्षिणां । सोमं च सगणं चैव पूजयित्वा महेश्वरं । होम कुर्यात्प्रयनेन रौद्रमौर्यथाविधि । ब्राह्मणान्पूजयेद्या भोज- येष चतुर्दश । आचार्य च सपनीकं वस्त्रालंकारभूषणैः । यहो- पवीतवत्रादि दद्यातेभ्यः पृथक्पृथक् । गां सवत्सां सवसनां नानालंकारभूषितां । दद्यादाचार्यवर्याय शिवो मे प्रीयतामिति । ततः सकुंभां तां मूर्ति सवस्त्रां वृषभस्थितां । सर्वालंकारसहि- तामाचार्याय निवेदयेत् । प्रतमेतत्कृतं यन्मे पूर्ण वाऽपूर्णमेव वा । सर्व संपूर्णतां यानु प्रसादाद्भवतां मम । इति संप्रार्य तान्धिप्रान्प्रणम्य च पुनःपुनः । नाममंत्रैस्ततस्तेभ्यो दद्यात्कुंभा- पृथक् पृथक् । अजैकपादहिय॒ यो भवः शर्व उमापतिः । रुद्रः पशुपतिः शंभुर्वरदः शिव ईश्वरः । महादेवो हरो भीमो नामा- म्येवं चतुर्दश। इति वार्षिकवतम् । अथ प्रयोगः । संकल्पपूर्वकं नांदीश्राद्धांतं कृत्वा मावा- यस्य चतुर्दश ऋत्विजांच परणं । यथाशक्ति तेषां पूजनं । सायं बात आचार्यश्चतुर्दशलिंगैनंदिना च सहोमामहेश्वरप्रति. माया भन्युत्तारणं कुर्यात् । ततो मंडपमध्ये लिंगतोभद्रे सर्वतो भन्ने वा अनंतवतोद्यापनप्रकरणोक्ता देवता मंडलसंबंधिनीरा- पाहा संपूज्य मंडलमध्ये एकं पूर्वादिविक्षु प्रत्येकं त्रीस्त्रीमध्य- कलशदक्षिणोत्तरयोडौं इत्येवं चतुर्दश महीधौरित्यादि कलश- सापनविधिना आसाथ बरुणपूजांतं कुर्यात् । ततो मध्यकलशे नंदिनं तसिचुमामहेश्वरौ च स्थापयित्वा । चतुर्दशकलशेष लिंगानि स्थापयेत् । मध्यकलशस्थप्रतिमायामुकपौराणमं. १पंचदशहत्यपक्षितम् । ।

·शिवरायुधापनम् । ११३ वैदिकमंत्रसहितैर्यथासंभवं षोडशोपचारैः पूजनं कुर्यात् । इतरकलशेषु प्रादक्षिण्येनाजायैकपदेनमः । महयेवुयायनमः । इत्येवं नाममंत्रैः पूजां कुर्यात् । तत्रासंभवे आवृत्तिः । पुष्पनि. बेदनांते माहिकप्रकरणस्थशिवपूजायामुकाबरणगणः पूज्यः । पंचामृतादिगता विशेषाः शिवरात्रिप्रकरणोका यथासंभवं दृष्टम्याः । ततो जागरणं । प्रातर्नित्यक्रियांते आचायों होमसं. कल्पांते यदत्रसंस्थितमित्यादिना सर्षपविकिरणपंचगव्यप्रोक्ष- णादिना भुवं संशोभ्यानि प्रतिष्ठाप्य ध्यानांते तदैशान्यां लोक- पालांतदेवतासहितां प्रहपूजां विधाय । तदेशान्यां विधिना स्थापितकलशे वरुणं संपूज्य । कलशस्यमुले० । देवदानवसं. वाद इति प्रार्थ्यानेः पञ्चादुपविश्यान्वादध्यात् । चक्षुषी माज्ये- नेस्पते आदित्यादीनुद्दिश्य अर्कादिसमिधर्वाज्याहुतिषु अंगदे. वतोदेश्यकतदाहुतिषु चाष्टोत्तरशतादिचिकीर्षितसंस्थासंकीर्तनं कायें। ततः प्रधानदेवता रुद्रं महोत्तरशतसंख्यामिल्यसमिदा- हुतिभिस्तावतीमिः पायसाहुतिमिस्तापतीभिराज्याहुतिमिम । उमा नंदिनं अजैकपा अहियं भवं शर्व उमापति रुई पशुपति शुम वरदं शिवं ईपरं महादेवं हरं भीमं पताः पोर- शदेवताः एकैकया पायसाहुत्या शेषेण स्विष्टकृतमित्यादि। ततःस्थालीपाकविधिना पायसं थपयित्वा गृहसिद्ध वादापा- ज्यभागांते यथान्यायानं यजमानेन त्यागे छते यथा त्यागं प्रह- तदंगोद्देश्यकहोममृत्विजः कुर्युः । प्रधानदेवताहोममाचार्य: कुर्यात् । कद्रुद्रायेति त्रिमिरेकैकमष्टोत्तरशतं कुर्यात् । एकैका प्रतिशदाहुतय इत्येवं अष्टोत्तरशतसिद्धिः । उमायै नंदिने बजायैकपदे इत्यादि पोडशदेवताभ्य एकैकपायसाहुति दुत्वा स्विष्टकदादिप्रायवित्तहोमाते बलिदानपूर्णाहुती । ततः प्रणी- तानिनयनसंस्थाजपपरिस्तरणविसर्जनायर्चनादि । ततो वरु- णकलशोदकेन यजमानाभिषेकः । आचार्याय धेनुदानं । ततः जजैकपादादिसहितस्य उमायुतभीरुद्रस्य प्रहाणां चोत्तरपूजाते सोपस्करां श्रीलप्रतिमा आचार्यहस्ते प्रतिपाच । सोपस्करा- भतुर्दशप्रतिमा अजैकपादादिनाममंत्रैः पूर्ववृतेभ्यश्चतुर्दशभ्यः प्रतिपाय ।-व्रतमेतत्कृतं यन्मे पूर्ण वाऽपूर्णमेव वा। सर्व संपूर्णतां यातु प्रसादाद्भवतां मम । इति तासंमार्य पूर्ववृता- ।

·स्मृतिकौस्तुमे मतुर्दशविमान्यस्रोपवीतकुंडलादिमिः संपूज्य साचार्यास्तान्मो- जयित्वा चतुर्दशभ्यो यथाशति दलिणां दत्त्वा ईभरा कुर्यादिति शिवरायुधापनविधिः । इति वार्षिकशिवरात्रिवतं । अथ मासशिवरात्रिवतं । तविधिहमाद्रौ-आदी मार्गशिर मासि दीपोत्सवदिनेपि वा । गृवीयान्माघमासे वा बादशैवमुपोषयेत् । निशि जागरणं कृत्वा दीपोइयोतितदिसुखः। गीतवाचविनोदेन पूजाजाप्यैः शिवे रतः । एवं द्वादशवर्षे तु द्वादशैव तपोधनान् । आचार्य शिवशाल ब्राह्मणं च विशे- पतः । भामंध्य परया भल्या गृहं गत्वा तपोधनान् । भाचार्य बरयित्वा तु ग्रहीयाधरणादयं । भागच्छ में गृहं तात कृतकृत्वं गृहं कुरु । भामंत्र्य निशि तानेवं प्रभाते विमले पुनः । गृही. वोमयलिगं तु स्थावर जंगमं पुनः । पंचामृतेन दिव्येन बाप्य चोहर्तनादिभिः । मापयारिफंभानां सहनेण शतेन वा । पंचाशता तदर्धेन बापयेच्छीतलेन तु । चंदनेन विलि. प्याथ स्थावरं जंगमं तथा । शतपत्रैर्जातिपुष्पैरवंयेदिल्वपत्रकैः । दीपाविच च सर्वासु प्रज्वाल्य सघनांस्तथा । सघनान्सक रान् । नैवेद्यमपि भक्ष्यांच भीरखंडसमंडकान् । गुडाव्यं लहु- कांव मच रुचिरं । निवेदयेत्यैवापि गुरुदेवता- स्विनां । देवाने तु गुरु पूज्य कृत्वा मंडलकं शुभं । सुसूक्ष्माधि व पत्राणि शय्यां सोपस्करां तथा। द्वादशैव तुगा दचात्प. रिधानादिकं तथा । अथवा दक्षिणामेव प्रदयात्रुड्यातिलान् । दस्वैवं भोजयेत्सर्वान् गुरुं चैव तपस्विनः । पचासमापये प्रीयतां में महेश्वरः । सर्व वैष तथाचार्य शिवमतपरायणे। मत्र द्वादशानां मध्ये एक आचार्यः। तसिन् शिवव्रतपरायणत्वं विशेष इत्येव विवक्षितं । द्वादशैव तु गा दधादिति लिंगा।- गंधादिविविधैः सर्वानन्यांस्तत्र समागतान् । दक्षिणामिय भैष नवाध प्रपूजयेत् । एवं कृत्वा महादेवि न भूगो देहमामुयात् । यदासौ म्रियते देषि शिवलोकं प्रजेचरः। तसाच च्यवते स्थानात्कल्पकोटिशतैरपि । इति । अत्रच रात्रन्या- पिनी तिथिया । साम्ये तु पूर्वेति प्रांचः। नव्यास्तु हेमाद्री कालोसरे सर्वकामप्रदं कृष्णचतुर्दश्यां शिवनतं । इत्यु. पक्रम्प-चतुर्दशाब्दं कर्तव्यं शिवरात्रिमतं शुभं । इति शिव- ·माघामावासा। ११ राषिशष्यप्रयोगामासमनिहोत्रं जुहोतीत्यवच नामातिदेशात्म- दोषनिशीयोभयव्यात्यैव निर्णय इत्याहुः । वस्तुतस्तु कालोतरे कृष्णचतुर्दश्यां सामान्यत उपक्रमे प्रतसंकीर्तनेपि मध्ये- फाल्गुने चैव भूतायां तस्माद्भुतपतिं यजेत् । भएम्यां च चतु- दश्यां व्रतान्युक्तानि सर्वतः । तानि सर्वाणि तेनैव व्रतान्येव कृतानि तु।इति वार्षिकशिवरात्रेः स्तुत्यतिशयप्रतीत्या विध्या- वश्यकत्वाजर्तिलयवाग्वादेरिव न पृथयासिकशिवराविधि- संभवः । अतो यजेदिति स्परविशेषविधिसंनिधानादुपक्रमस्थं कृष्णचतुर्दश्यामिति सामान्यपदं विशेषपरत्वेनैव क्षेयं । चतु. दश्यंतराभिप्रायत्वे वा जतिलादिवन्मुख्यशिवरात्रिस्तुतिपरत्वे. न नेयं । अतच तदनंतरपठिते चतुर्दशान्दमिति विधौ अनंतर- कीर्तनादुक्तरीत्या प्रकरणत्वाध वार्षिकवतस्यैव शिवरात्रिपदेन निर्देश इति कथं नामातिदेशवार्तासंभवः । हेमाद्रिमदनर- बोदाहतस्कान्दे तु यद्यप्यादौ मार्गशिरे मासीत्यनियतो यत्र स विधिर्मासशिवरात्रिविषयः स्पएः प्रतीयते न तत्र शिव- पत्रिशन्दः । नच प्रकरणांतरात्कर्मातरं । शिवयमसंवादांते. ऽभ्यवहितपूर्वग्रंथे-माघमासे तु या कृष्णा फाल्गुनादौ चतु- दशी । इति वार्षिकशिवरात्रिनतपरिषः । नापि गुणात्कर्म- भेदः । दाक्षायणयादव प्रसिद्ध शिवरात्रिवताभितस्य सकलक- प्णचतुर्दश्यधिकरणकाभ्यासरूपगुणस्योपसंहारस्थशिवलोकमा- स्यादिफले विध्यंगीकरणात् । अतश्च कर्मातरत्वाभावान नामा- तिदेशः । काम्यगुणे न्यायप्राप्तस्याभयधर्मातिदेशस्य द्वादशैव- मुपोषयेदित्येवं शब्दोऽनुवादः। भवः प्रसिदशिवरात्रिदेव निर्णयः पूजादि चेत्यलं । इति शिवरात्रिनिर्णयः । अथामावास्यायां युगादित्वादपिंडं धार कार्य।प्रकृतिपार्वणेन सह तंत्रेण प्रयोगोपि तथा। द्वादशाध्यायस्थन्यायेन विकृतितंत्रस्य बलवत्त्वात् । तत्र प्रमाणं प्रागेवोतं । तामेव प्रकस्य भारते- काले धनिष्ठा यदि नाम तत्र भवेतु भूपाल तदा पितृभ्यः। दवं तिलानं प्रददाति तृप्ति वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः । इति । अत्र प्राप्तवादाथितं तिलान्नद्रव्यं निमिचे विधीयते । ततो- दमिदं तिलाचमिति संकल्पो विहितो भवति । विष्णुपुरा. तु-माघासिते पंचदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारणेन । ।

·स्मृतिकौस्तुमे ऋक्षेण कालः स परः पितृणां नशल्पपुण्यैर्नृप लभ्यते सदा । इति । येनार्जितानि ॥१॥ योनंतदेवकतमंथनसंनियंक- सीराधिजातकमलापतिना धृतो यः । माषास्यदीधितिरिवं स्मृतिकौस्तुमस्य । इति मायकत्वं । अथ फाल्गुनकृत्यं । निर्णयामृते-फाल्गुने बीहयो गावो बलं कृष्णाजिनान्वितं । गोविदमीणनार्थाय दातव्यं पुरुषर्षम । इति । मय फाल्गुनगुलप्रतिपदमारभ्य द्वादशदि. नपर्यंत पयोवतं । श्रीभागवते अदितिरुवाच । फेनाई विधिना ब्रह्मानुपस्थास्ये जगत्पति । यथा मे सत्यसंकल्पो विदयात्स मनोरथं । मादिश त्वं बिजभेष्ठ विधि तदुपधावनं । आशु तुष्यति मे देवः सीदंस्थाः सह पुत्रकैः । कश्यप उवाच । एतन्मे भगवान्पृष्टः प्रजाकामस्य पमजः । यदाह के प्रवक्ष्यामि प्रतं केशवतोपणं । फाल्गुनस्यामले पसे हादशाम् पयोमतं अर्चयेदरविदासं भल्या परमयान्वितः । सिनीवाल्यां मृदालिन मायाकोडविदीर्णया। यदि लभ्येत कै स्रोतस्पेतं मंत्रमुदीरयेत् । त्वं देव्यादिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता । उदृतासि नम- स्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय । निर्वतितारमनियमो देवमत्त. माहितः । मायां स्थंडिले सूयें जले यही गुरावपि । नम. स्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयते । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय सामिणे । नमोऽध्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंश- हुणवाय गुणसंख्यानहेतवे । नमो विशीणे त्रिपदे पनुःभंगाव संतवे। सहस्ताय यहाय प्रयीविपात्मने नमः । नमः शिवाय रुद्राय नमः शकिपराय । सर्वविधाधिपतये भूतानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरी. राय नमस्ते योगहेतवे । नमस्ते मादिदेवाय सामिभूताय ते नमः । नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः । नमो मरफत. श्यामवपुषेऽधिगतभिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवा. ससे । सर्ववरदः पुंसां वरेण्यो बरवर्षम । मतस्ते भेयसे धीराः पादरेणुमुपासते । मन्ववर्तत यं देवाः भीम यत्पादप- अपोः । स्थावंत हवामोदं भगवान्मे प्रसीदतां । तैपीके शमाषाहनपुरकतं । मर्चवेच्या युक्तः पापोपस्पर्शनादिमिः। मरिया गंधमाल्याचः पयसा बापयेडि। वनोपवीतामरवा ·फाल्गुनैपयोबतम् । पायोपस्पर्शनैस्ततः । गंधपुष्पादिभिभाद्वादशाभरविवा। शृतं पयसि नैवचं शाल्यानं विभवे सति । ससर्पिः सगुडं दत्त्वा बहुपान्मूलविद्यया । निवेदितं तबकाय पाबुजीत वा स्वयं । इत्त्वाचमनमर्चित्वा तांबूलं च निवेदयेत् । अपेदोत्तर. शतं स्तुवीत स्तुतिभिः प्रभुं । कृत्वा प्रदसिणं भूमौ प्रणमाड- वन्मुवा । रुत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्रासयेत्ततः । घबरा- म्मोजयेहिमान्पायसेन यथोचितं । मुंजीत तैरनुसातः शेषं सेः समाहितः । प्राचार्यय तद्राध्यां श्रोभूते प्रथमेऽहनि । बातः शुचिर्ययोक्तेन विधिना सुसमाहितः । पयसा भापयित्वाचा. बहतसमापनं । पयोभक्षो व्रतमिदं बरेहिष्ण्वनारतः । पूर्व- बजुयादग्नि ब्राह्मणांचापि मोजयेत् । एवं स्वहरहः कुर्यादा- पशाहं पयोवतः । हरेराराधनं होममहणं द्विजसपणं । प्रतिप- दिनमारभ्य यावलत्रयोदशी । प्रमचर्यमधास्वमं बानं विष. वर्ण चरेत् । वर्जयेदसदालापं भोगानुचावांस्तथा । महिमा सर्वभूतानां वासुदेवपरायणः । प्रयोदश्यामथो विष्णोः सपनं पंचकैर्षिभो । कारयेच्छालरऐन विधिना विधिकोविदः । पूजा महतीं कुर्यादित्तशाव्यविवर्जितः । बर निरुप्य पयसि शिपिविशाय विष्णवे । शनेन नेन पुरुषं यजेत सुसमाहितः । नैवेचं चातिगुणवदद्यात्पुरुषनुपिदं । आचार्य ज्ञानसंपन्नं बना. भरणधेनुभिः । तोपयेरविजव तद्विध्याराधनं हरेः । भोज- येताम्गुणवता सदभेन शुचिस्मिते । अन्यांच ब्राह्मणान्शतया ये तत्र समागताः । दक्षिणां गुरवे दद्यारत्विग्भ्यश्च यथाईतः । मनायेनावपाकांध प्रीणयेत्समुपागतान् । भुकवत्सु च सर्वेषु दीनांधकपणादिषु । विष्णोस्तत्मीणनं विद्वान्भुजीत सहधुभिः। नृत्यवादिवगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः । कारयेतत्कथा. भिम पूजां भगवतोऽन्वहं । एतत्पयोवतं नाम पुरुषाराधनं परं । पितामहेनाभिहितं मया ते समुशतं । त्वंचानेन महा- भागे सम्यक् चीन केशवं । मात्मना शुखभावेन नियतारमा मजाव्ययं । मयं वै सर्वयबास्यः सर्ववतमिति स्मृतं । तपःसा- मिदं भद्रे दानं वेश्वरतपणं । त एव नियमाः साक्षासव बमोचमाः । तपो दानं तं यहो येन तुप्यत्ययोजः । तस्मा- ·। ४१८ स्मृतिकौम्नुभे देतातं भरे प्रयता प्ररया चर । भगवान्परिनुएस्ते बरानाशु विचास्यति । इति । शवशाहवतांगन्धेन पूर्वविनकृस्यमाह । सिनीवाल्यामित्या- दिना तदाध्यामित्यंतेन । अतएव प्रतिपदधे प्रथमे दिनममा. विद्या प्रतिपत् । कोडविदीर्णयारण्यवराहोस्खातया । मालेपने त्वं देवीति मंत्रः करणं । गुपेतानां पूजास्थानानां विकल्पे- प्यपिशम्दोऽन्यावयार्थः । एतैरिति लोके संग्रहेणोकं प्रयोग- विधि विवृणोति अर्विन्वेत्यादिना । आवाहनपुरस्कृतमित्यनेनो. कमावाहनेन संमानितमित्यर्थ विवृणोति भर्चित्वेत्यर्धेन । मतवावाहनासनगंधपुणधूपदीपनैवेद्याचमनीयपयःसपनरूपन- पपदायेंषु नव मंत्रा विहिता भवंनि । अर्चयेदित्यर्धविहितं पापाचर्पणमनूच मंत्रांतरविधानायाह बोत्यादिना । छंदोनुरो- चिनिन पदार्यक्रमो वियक्षितः । नैवये विशेषविधि- माह तमिति । मूलविद्यया द्वादशाक्षरेण दद्यादिति द्वादश- दिनेषु । मुंजीतेति तत्पूर्वदिने । एवं व्यवस्थितविकल्पो बोध्यः। भाचमनानंतरं भर्चनं करोबर्तनार्पणं । चकारः फलदक्षिणास- मुण्यार्थः । यथोचितमिति पायस नियम्यते शाकादिप्वनियम इत्यर्थः । तद्राच्यां पूर्वदिनस्य मर्चेत् । अत्र विधिनेत्यस्यान्वयः । तत एष पयःपने प्राप्त पुनःसंकीर्तनं तस्यैव पयसोऽधिकृत- त्वेन पयोमक्ष इत्यत्र प्रहणार्थ । पूजाहोमब्राह्मणभोजनानां समप्राधान्येन प्रतस्य व्यात्मकन्वं दर्शयितुं पुनरुपन्यासः।मतएर हरेराराधनस्य ध्यात्मकत्वमनंतरोकं । उक्तवतानुवादेन पयोक्त. अमवर्यादीनां फलिसंस्कारित्वं दर्शयितुमाह एवमिति । प्रति- पदितितिथ्योरवधित्वेन संकीर्तनाचांद्रदिनानामेव द्वादशत्वं न सावनानामिति सूचितं । वासुदेवपरायण इति शिएकालस्य वक्ष्यमाणनुस्यादिभिरिति बादनं संगृह्यते । मधेतियोग्यतया गणपतिपूजनावृत्विग्धरणांतं कर्मानंतर्यमुच्यते । पंचकैः पंचा- मृतैः । कोविदः ऋत्विग्भिः । शिपीति ततश्चेशचतुध्येताभ्यां निर्वापादिसंस्कारो होमोति सिद्धं । होमोत्तरं पूजायां विशे. पमा नैवेपमिति । तदिखीति तेन विना नैवाराधनसिद्धि- रिति भावः । अतएव श्रुतिः-या आयुष्मान्स दक्षिणामि- रापुणानिति । हरिवंशे ब-मायुप्माचास्मि धन्य दलि- । ।

·होलिकानिर्णयः । पाभिः सहेव नु । इति । तानाचार्यशत्विजः । प्रामणभोज- नांगत्वेन पुनदक्षिणादानमाह दक्षिणामिति । गुरवे माचार्या- याधिकामित्यर्थः । विप्णास्तद्विष्णुसंबंधि नैवेचं भुंजीतेत्यन्वयः। प्रीणनं विद्वानिति नैवद्यभोजनं भगवत्पीतिकरमिति विधि- भोजनसमये स्वयमेव विधीयते । चतुर्दशपूजास्वपि गुणविधिमार नृत्येति । वाचकरिति तृतीयया प्रयोज्यक निर्देशः । इतरत- नीयायाः सहयोगे यान्वहं पूजा तां नृत्यादिसहितां कारये- दित्यर्थः । उक्तव्याख्यानुसारेण प्रयोगः मुहान इति विस्त. ग्मयान लिख्यते । अथ फाल्गुनचनुामारभ्य गणेशमतं निर्णयामृने वाराह-अथायिनवतं राजन्कथयामि शृणुष्व तत् । बतुर्यो फाल्गुन मासि ग्रहीनव्यं यतं विदं । नक्काहारेण राजेंद्र तिला पारणं स्मृतं । नदेवामौ च होतव्यं तदेयं ब्राह्मणेषु च । चातुर्माम्यवतं सम्यकृत्वैवं पंचमे तथा । सौवर्ण गजब नु कृत्वा विप्राय दापयेत् । आयसैः पंचभिः पारुपेतं पंच- धान्यकैः। एवं कृत्वा यतमिदं सर्वविषिमुच्यते । इति । पारणं नक्कभोजनमेव । पंचम इति आढशुलचतुामित्यर्थः । पूजा- होमदानेषु मंत्र:-दिव्योशगुंडाय गजाननाय लंबोदरायैकदंता. युधाय । नगात्मजादद्दसमुद्भवाय कुठारहस्ताय नमो वराय । इति। होमे स्याहांतोऽयं योग्यः । अर्थकादश्यां कर्तव्यं भविष्ये फाल्गुने मासि शुलायामे कादश्यां जनार्दनः। वसत्यामलकीवृक्ष लक्ष्म्या सह जगत्पतिः। तत्र संपूज्य देवेशं भनया कुर्यात्प्रदक्षिणं । उपोप्य विधिय- कल्पं विष्णुलोके महीयते । इति । अथ फाल्गुनपौर्णमास्याः कृत्यं निर्णयामृतं भवि. प्यासरे राजानं प्रति पारा ऊचुः-समाकं हि गृहे कापि दुंदानामति राक्षसी । दिवा रात्री समागम्य बालान्पीरयते बलात् । ततो राक्षा पृशे नारद उवाच । सांप्रतं कथयिष्यामि यनोपायेन हन्यते । अथ पंचदशी शुक्रा फाल्गुनस्य नराधिप । अभयप्रदानं लोकानां दीयतां पुरुषोत्तम । यथा प्रशंकिता लोका रमंति व संति च। योधा व विनियोंतु शिशवः संभ हर्षिताः । संचयं शुककाष्ठानामुपलानां कारयेत् । तत्राधि :

·। । । ४२० म्मृतिकौस्तुमे विधिवा रोप्नैर्मत्रविलरैः । ततः किलकिलाशप्दैस्तालश. वैमनोरमः । तमनि त्रिः परिक्रम्य गायतुब हसंतुस । जल्पंतु स्वेच्छया लोका निःशंका यस्य यन्मनः। तेन शम्देन सा पापा होमेन व निराकृता। अरिधान(?)ॉडमानां राक्षसी भयमेष्यति। सर्वदुष्टापहो होमः सर्वरोगोपशांतिदः । क्रियतेऽस्यां द्विजैः पार्य तेन सा होलिका स्मृता । अन्यां निशागमे पार्थ संरस्याः शिशवो गृहे । गोमयेनोपलिमे व मुचनुष्के गृहांगणे । आका- ग्येच्छिणुप्रायान् बहुव्यप्रकरानगन् । ते काठखरैः संस्पृश्य शहोम्यकरैः शिशून् । भन्यं तु नेशं दातव्यं गुरुपकानमेवच । एवं दुंदानिपातस्य स दोषः प्रशमं ब्रजेन् । इति । उपलाः शुष्क- करीपपिंडाः । पुरोति बोधयिन्या प्रदीप्यत्यर्थः । प्रदीपानंतरं व होलिकायैनम इति मंत्रण पूजाव्यप्रक्षेपात्मको होमः कार्यः । यथोक्तं पृथ्वीचंद्रोदये दुर्वासोवचः । -निशागमे तु पूज्येयं होलिका सर्वतोमुखैः । इति । केचित्तु हुत्वा रसो- प्रैरिति पटतो रसोनमंत्रहोममन्याहुः । सुचतुके सुचनुरखे । शिशवो बहवो येषु ते शिशुप्रायाः । ते काष्टंति शिशुमित्रवि- पयो विधिः । मत्र व प्रदोषव्यापिपूर्णमासी भद्रारहिता प्राहा। प्रदोषव्यापिनी प्राला पूर्णिमा फाल्गुनी सदा । मुख्ने पंच गले ग्वेका वक्षस्येकादश स्मृताः । नामी चतस्रः पद श्रोणी तिवः पुष्छाल्यनाडिकाः । इति नारदोतं । तस्या भद्रामुखं त्यक्ता पूज्या होला निशामुके । रति नारदीयवचनात् । पूजाहणं मस्याः प्राधान्योतनार्थ प्रधानकालो चंगेषु न्यायत एव सिति इति प्रसिदं । पूजामंत्रम-अस्माभिर्भयसंघस्तैः कृता स्वं होलिके यतः । अतस्त्वां पूजयिष्यामि भूते भूतिपदा भव । इति । दिनहये प्रदोपण्याती परदिने प्रदोपैकदेशम्यातिलामे या पूर्वदिने भद्रादोपादेव परैव प्राया । परदिन प्रदोषस्पर्शामा पूर्वदिने प्रदोषे भद्रासत्वे तु यदि पौर्णमासी परदिने सागि यामा ततोऽधिका बा तत्परदिने प्रतिपक्ष वृद्धिगामिनी तदा पूर्वदिनं परित्यज्य परदिने प्रदोषव्यापिन्यां प्रतिपचेव होलिका पूज्या । साधयामत्र पूर्ण द्वितीये दिवसे यदा । मतिपर- नाना तु तदा सा होलिका स्मृता । इति निर्णयामृते भविष्योत्तरवचनात् । तदा द्वितीपदिने सा प्रतिपत् । यदा ।

·। । धूलिवंदनम् । १२१ मोडविचे पूर्णमासीप्रतिपदा सदा परदिने प्रदोषस्पर्धामा बापूर्वदिने प्रदोरे भदासत्वेपि भइतिं प्रतीस शेषः सोदया स्मृतः इति परिभाषानुसारिसूर्योदयपूर्वमाविषटिकाहपात्पूर्व होलिकापूजनं कार्य। -दिनार्धात्परतोऽपि स्यात्कागुनी पूर्णिमा बदि । रात्री भद्रावसाने व होलिकां तापयेत् । इति पुराणसमुपयवचनात् । होला भद्रावसाने व निशि स्वांत प्रदीपयेत् । इति भविष्योत्सराप । यदा तु परदिने प्रदोष- स्पर्शामावः पूर्वदिने भद्रारहितकालाभावः तदा पूर्वदिन एबो- समये भद्रापुच्छे होलिकापूजनं कार्य। -पृथिव्यां यानि कार्याषि शुभानि त्वशुमानि च । तानि सर्वाणि सिध्यंति पिरिपुच्छे न संशयः । इति लल्लोके । यदा तु प्रतिपक्षयः दिनहयेपि पूर्णिमापाः प्रदोषस्यांशाभावः उक्तसमये भद्रापु. छालामो वा तदा सर्वत्रैव भवायामपि कार्य नतु परम सायाहादी।-पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या फाल्गुनी पूर्णिमा सदा । इति शिवरहस्योतः।-श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव शनी । पूर्व विद्या प्रकर्तव्या शिवरात्रिर्यलेर्दिनं । इति वृहय- मोके । उक्तविषय एवेशवःसाफल्यात् । -दिवाभदा यदा रात्रौ रात्रिभद्रा यदा दिवा । सा भद्रा भद्रदा यलाइदा कल्याणकारिणी । इति ज्योतिःशालोम । पूर्णमास्यामेव होलिकोत्सवं कृतवता प्रतिपकत्यं भवि- प्योत्तरे-चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदा परा । यस्तस्यां श्वपचं स्पृष्टा मानं कुर्यानरोत्तमः । न तस्य दुरितं किंविधापयो व्याधयो नृप । भवंति कुरुशार्दूल तस्मात्यानं समाचरेत् । दिव्यं नीराजनं तडि सर्वपापविनाशनं । इति । नया-प्रवृते मधुमासे तु प्रतिपन्सु विभूनये । हत्या बाब- स्वकार्याणि संत पितृदेवताः । बंदयेडोलिकाभूति सर्वदुधे- पशान्तये । वंदने मंत्र:-वंदितासि सुरेंद्रेण प्रमणा शंकरेण । मतस्वं पाहि नो देवि भूते भूतिप्रदा भव । इति । तपा-गोमहिन्यादि यतिकवितत्सर्व भूपयेप । पैलवाना- दिमिः सस्तोरणास्ततो नयेत् । इदं व सर्व कार्य होलिका- बंतरं कर्तव्यत्वात्पूर्व विद्या प्रतिपयेव कार्य इति निर्णया. मृते । मतम-प्रवृचे मधुमासे तु प्रतिपादिते रवी । इत्यप- ·१२२ स्मृतिकौस्तुमे पाठः। निर्णयामृते धृतपाठेन तत्कृतनिर्णयेन न्यायसदाचार संवादिना विरोधात् । सम्वापाठः पूर्णमासीविरप्रतिपदि पूर्वो- कहोलिकाभिप्रायो बोध्यः । हत्यांतरं तव युधिष्ठिरं प्रति कृष्ण आह-यत्पिति वसं- ताचे भूतये पुष्पचंदनं । सत्यं हत्स्यस्य कामस्य पूजनं क्रियते जनैः । इति । पुष्पं चाम्रस्य । -वृत्ते तुषारसमये सितपंच- दश्यां प्रातर्वसंतसमये समुपस्थिते च । संप्राप्य चूतकुसुमं सह चंदनेन सत्यं हि पार्थ पुरुषोऽथ समां सुखी स्यात् । इति वाक्यशेषात्। प्राशनप्रकारम-गोमयेनोपलिते व चतु- रनं गृहांगणे गुलयनोत्तरच्छदं शुभासने प्राप्युल उपविष्टो ब्राह्मणैः कृतस्वस्स्ययनः सुलक्षणया सुवासिन्या कृतचंदनतिलक- नीराजनादिमंगलः सचंदनमाम्रकुसुमं मंत्रेण प्राशीयात् । घृत- मयं वसंतस्य माकंद कुमुमं नव । सचंदनं पिवाम्यद्य सर्व- कामार्थसिद्धये । इति । अथ राजानंप्रति द्वितीयादिकृत्यं तत्रैव-ततः प्रातर्विती. यायां पुत्रमित्रादिसंयुतः । नृपतिर्विनते देशे वितानवरशो. भिते । सर्वतश्च समास्तीणे रत्वकंबलशोभिते । उपविश्यासने रम्ये पौरजानपदैः सह । सिंदूरजजमक्षोदपवासैः सचंदनैः । विकीर्य लोकांस्तांबूलैः संमान्य च पृथक् पृथक् । नृत्यगीत- विनोदैव कुर्यात्काममहोत्सवं । एवं कुर्वन्नवाप्नोति यावत्संब- सरं शुभं । इति । विकीर्येति लोकेभ्य एतानि दत्त्वेत्यर्थः । इति होलिकोत्सवः। उतप्रतिपदि तैलाभ्यंग आवश्यकः । वत्सरादौ वसंतादा- विति पूर्वोदाहतवचने वसंतादिग्रहणस्यानन्यार्थत्वात् । ब्राले- नरो दोलागतं वा गोविंदं पुरुषोत्तमं । फाल्गुभ्यां संयतो भूत्वा गोविंदस्य पुरं प्रजेत् । इति । अब फाल्गुन्यामिति फाल्गुनीविद्धप्रतिपल्लाभार्थ।-वत्सरादौ वसंतादी बलिराज्ये तथैव च । पूर्वविद्धव कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुः । इति वृहबसिष्ठादिवचःसंवादात् । दोलोत्सवप्रकारच पूर्णवदेव बोज्यः । ये नार्जितानि ॥ १॥ योऽनंतदेवकृतमंथनसंनिबंध क्षीराग्धिजोः । तस्य तापस्यदीधितिरियं स्मृतिकौस्तुभस्य । इति फाल्गुनकृत्यं ।

·अधिकमासनिर्णयः ४२३ अथाघिमासकृत्यं । प्रसिद्धा होतविषयिणी भुतिः । मस्ति प्रयोदशो मास इति । तथा चातुर्मास्येषु पर्वतयैककपा. लहोमानंतरं मधुशेत्यादिशादशमासनामभिरुपहोममुक्त्वांस्ये शुनासीरीये पर्वणि सायककपाले हुते संसपोसीति मंत्रेणोपहोम उक्त आपस्तंबेन । सञ्चाधिमासदैवत्य इत्यवापन्विलायां । तथा सोमेपि उपयाम गृहीतोसि मधुश्रेत्येवंसपैदशमासलिंगमैत्र. जुग्रहणमुक्त्वांते तेनैव सरसोसीत्यादिमंत्रेणाधिमासदैवत्य प्रहणमुक्तं । तत्राधिमासो नामाऽसंक्रांतो मलमासः। मलमा- सत्वं च क्रियायाह्यत्वं । तब मासवृत्तियधर्मावच्छेदेनानावश्य. क्रियानिषेधस्तद्धर्मवत्त्वं । असंक्रान्तपदेन क्षयस्य द्वितीयेन भय. पूर्वभाव्यसंक्रांतस्य निरासः । वक्ष्यमाणरीत्या तस्यालक्ष्यत्वात् । मतएवैकसंक्रांतिरहितो मासो मलमास इति प्राचां लक्षणम. पास्तं । मासवृत्तीत्यत्र मासपदेन गुलादिकृष्णांतमानेन चांद्र. मासोऽभिधीयते । तेन न कृष्णादिमामवृत्तिधर्मावच्छेदन कार्ति- कमाघादौ सस्यप्यनावश्यकामियादिभक्षणक्रियानिषेधे कार्तिकादौ भुबेऽप्यतिप्रसंगः । तथाच हेमाद्री भृगुः-एकराशिस्थिते सूर्ये यदा दर्शवयं भवेत् । हव्यकव्यक्रियाबापस्तदा योऽधि- मासकः । इति । दर्शद्वयममावास्यान्तवयं । दर्शः सूर्य संगम इत्यंत्यक्षण एवं दर्शपदस्य मुल्यत्वात् । विसंक्रांत उक्तःचांदः भयो यसिन्वत्सरे भवति तदा कार्तिकादित्रयान्यतरमध्यपा- तिनस्तस्मात्यावं चेषादिषट्क एकत्रादिपकेऽपर इस्येवं, मथवेषादिषदक एव तस्मात्प्रागुवं च सावसंक्रांतौ च भवतः । मसंक्रांतमासोऽधिमासः स्फुटः स्याद्विसंक्रांतमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकावित्रये नान्यतः स्यात्तदा वर्षमभ्ये. ऽधिमासदयं च । इति ज्योतिःसिांतात् । अन्यतोऽन्य- तरस्मिन्भागे प्रागेवोयमेव वेत्येवं न किंतु प्रागेक ऊर्वमेक इत्येवं वर्षमध्ये संक्रांतिवयं भवतीति व्याख्यातं हमाद्री । स्कुट इति स्फुटमानेन भवेदित्यर्थः । अतएव काठकगृहये- यस्मिन्मासे न संक्रांतिः संक्रांतिद्वयमेव वा । मलमासः स विषयो मासे शिचमे भवेत् । इति । प्रथमाधिकमासमारभ्य विशलमे मासेऽतीत इत्यर्थः । पंच संभवाभिप्रायं नतु नि. बतं । सूर्यगतिवैचित्र्यावलंबनेन ज्योतिर्वित्प्रसिद्धन मानेन त्रि. ।

·१२१ स्मृतिकास्तुभे शचममासादवांगप्यधिमासदर्शनात् । मतएव-शिदि. शन्मासस्य बाह्याभ्यंतरयाईयोः । अधिमासो विकल्पन गादय- यणकीर्तितः । इति ज्योतिःसागरवचनात् । त्रिंशतमान्मा. सादृर्ष पद्दिशन्मासात्पूर्व प्रयोदशी मासी भवतीति नियम इति निर्णयामृतोकं वित्यं । यतु मध्यममानानुसारिवचनं मिराते उकं-वाशिद्भिर्गतमासदिनः पोस्शभिस्तथा । घटिकानां अनुष्कण संपतत्यधिमासकः । इति । यद्यपि तद- नुसतं प्राचीनस्तथापि नेतत्तात्विकं । एतावता समयेनाधिमा- सोत्पत्तिपर्याप्तचांइदिनसंभवप्रदर्शनार्थत्वात् । अन्यथा कृष्ण- द्वितीयायां घटिकाचतुष्टयोपरि अधिमासप्रवृत्यापतेः । नबै- तदिएं । -वामी यत्र इयंत मासादिः परिकीर्तितः । भनी. पोमो स्थिती मध्ये समाप्ती पितृसोमकी । तमतिकम्य तु बदा रविर्गच्छेत्कदाचन । माचो मालम्लुचो यो द्वितीयः प्राकृतः स्मृतः । इति लघुहारीनवचनेन शुक्लप्रतिपदादित्वस्य पी. तस्वस्य च नियमप्रतीतेः । शुरुष्णप्रतिपाघ्योरमायां कायें । पित्य तिरुणामुकदेवतानां सत्वात् । कदाचिदित्युक्या यपि भय सर्वथैव नियमाभावः प्रतीयते तथापि कादाचिक. नियतावस्यभिप्रायमेव वाध्यं । तथाच माधवीय सिद्धांतशिरोमणिवच: -तेऽ. भयद्रिनंमित शाककाले तिर्थाशैभविष्यत्ययांगाससूर्यः । गजा- अमिभूमिस्तथा प्रायशोऽयं कुरदुभिः स्याकविद्रोमिय। इति । परमसहितं तत्रैव । शकसंबंधिनि कालेरियद्भिर्मित गते कभित्भयमासो गतः कभिविष्यतीति लोका: । दतीयांसानि संल्यापराणि । तथाहि भग्धयमत्वारः । भद्रपः सप्त । नंदा नव । कानां वामतो गतिरिति रीत्यांकरमेरे पतुःसातत्यधिकनवशतसंम्परित्यर्थः । तिथयः पंचदश । ईश एकादश । ततस पंचदशाधिकशतयुकसानसंस्परित्यर्थः । भंगानि पट् । मसाणींद्रियाणि पंच । सूर्या द्वादश । पदपं- चाशदधिकशतइययुक्तः । गजा मा । मद्रयः सप्त । माय- सयः । भूरेका । अासप्तत्यधिकशतत्रयोपेतसामसंयरि. वर्षः । कुरेका । वेदामत्वारः । दुरेकः । एकचत्वारिंशद. विकशतसंख्यैरित्यर्थः । गोशदेव नवसंस्पोच्यते । लगा ।

·अधिकमासनिर्णयः। ४२५ नेषु स्वरेप्योकारस्य नवमन्यात् । कुरेका । ततकोनविंशति- संल्यैरित्यर्थः । एवमसंक्रांतद्विसंक्रांतात्मकमलमासद्वैविध्ये प्रथम उत्तरमासपूर्वार्धतया तस्संझो भवति ।-पस्या नु दिन- सैर्मासः कथितो बादरायणैः । पूर्वमधे परित्यज्य कर्तव्या उत्तरे किया । इति ज्योति:पितामहषचनात् । -मेषादिस्थे सषि- सरि यो यो मासः प्रपूर्यते चांदः । चैत्रायः स शेयः पूर्तिद्वित्वे. ऽधिमासोऽत्यः । इति ज्योनिःशाप्रवचने पादत्रयस्य सुख- मासविषयत्वेन तदुक्तक्षेत्रादिलक्षणाविषयेऽधिकंत्य इति पदेन चतुर्थपादस्थितेनांत्यमाससंशाया विधानाय । विसंक्रांतो यत्र बर्षे भवति तत्र तत्पूर्वोऽसंक्रांतः संसर्पः । तस्य शुबत्वेन कर्मसु सम्यक्सर्पणात् । हिसंक्रांतस्तु मकरस्थे समाप्तयेत्पी- पोऽसौ धनुस्थसमाप्तिनिमित्तमार्गशीर्षस्तु लुम इत्येवं पूर्व- मासनासिवादहसः पापस्य पतिरित्यंहस्पतिरित्युष्यते । तदु. सरोऽसंक्रांतोऽधिमासः । नचैवमेकवर्षेऽसंक्रांतव्येन चतुर्दशमा- सात्मकत्वापत्तिः। प्रयोदशं तु श्रुतिराह मासं चतुर्दशः कापिन वैवाति शालविरुद्धाचसा इति वाच्यं । पूर्षस्य शुद्ध- वात् । तपापि ससंक्रांतीनामेकाशहादशमासाः संवत्सर इति ससंक्रांतिकवावशमासात्मकत्वनिस्यवच्छृतिविरोध इति चेत् । सत्यं । सयमासगतपूर्वमंक्रांतः पूर्वासंक्रांतेबालनसंस्कारांगीकारे तमादायैव द्वादशसंल्योपपतेः । चालनामावे तु क्षयमास एवं मासइयात्मको शेयः । -यदि न चलति वै मासयुग्मं विधिलं इति माधवीये बटेश्वरसिद्धांतोतः।-निथ्यधे प्रथमे पूर्वो द्वितीय तदुत्तरः । मासाविति बुधैचित्यौ भयमासस्य मध्य- गौ। इति स्मृति प्रांचः । नव्यास्तु मेवादिस्थ इति वैत्रा- दिलक्षणस्य चैत्रादिसंशेऽप्यधिमासे व्यापकत्वात् । पूर्तिहित्थे. ऽधिमासोन्य इति पूर्वसंशत्वम्य प्रतीयमानस्य स्मृतिविरुदया. ने लक्षणं ताधिकं । उपलक्षणं त्वेतधामोक्तलक्षणांतरम्य । -मीनादिस्थे रवियपामारंभप्रथमक्षणे । भवेत्तेणे चांद्रमा- साक्षेत्राचा द्वादश स्मृताः । इति । व्यापकं चैतदधिमामत- उत्तरार्धभूतदयोईयोरपि प्रथमदर्श मीनसंक्रांतः सन् द्विती- सदोत्तरशुरूप्रतिपदि मेषसंक्रांतभेत्तदा इयोरपि शलप्रतिपदो- गवसणे मीनस्थ एव सूर्य इनि संभवत्युत्तरस्येव पूर्वस्यापि ·४२६ स्मृतिकौस्तुमे चैत्रसंज्ञत्वं । नचैवं क्षयमासे मासद्वयव्यवहारानुपपत्तिः । तदी- यगुरुप्रतिपदाचक्षणे राशिद्वयस्थितेरसंभवादिति वाच्यं । इटा- पः । तिथ्यधैं प्रथमे पूर्व इति वचस्तु क्षयाहवर्धापननिर्ण- यमात्रपरमिति हेमाद्रिणा स्वीकृतमिति न तदशेन मास यात्मकत्वसिद्धिः । नन्वेवमपि यत्र वर्षे तुलासंक्रांतियुक्तदशों- तरं दर्शमतिक्रम्य शुरूप्रतिपदि वृधिकसंक्रांतिस्तदुत्तरवणे धनुःसंक्रांतिः तदुत्तरदर्शोत्तरशुक्लप्रतिपदि च मकरसंक्रां- तिस्तत्राघोत्तरावसंक्रांती मासौ तावतुलास्थधनुस्थरवियुक्ता- पक्षणवत्त्वात्कार्तिकपीपी । मध्यस्थो दिसंक्रांत भौचित्येन मार्ग- शीपों वाच्यः । नच तत्र वृधिकस्थ इति रवियुकापक्षणत्वं तल्लक्षणमस्तीत्यव्यानिरिति चेन्न । तत्तद्राशिस्थरवियोगयोग्या- पक्षणवत्त्वस्य लक्षणघटकत्वात् । यां तिथि समनुप्राप्य तुला गच्छति भास्करः । तयैव सर्वसंक्रांतिर्यावन्मेषं तु गच्छति । इति वचनेनोक्तस्थले दर्शस्येव वृधिकयोग्यत्वेन तत्स्थरवियोगयो- ग्याचक्षणवत्वरूपलक्षणस्य हिसंक्रांने संभवात् । एवं सति सत्यामेव तिथौ सूर्योदयस्पर्शाभावेन भयव्यवहारवत्सत्येव मासे तचितराशिम्थरवियुक्तापक्षणाभावामयव्यवहारो नतु कस्य- चिन्मासस्य क्षय इत्याहुः । इति मलमासस्वरूपनिर्णयः । अथ तत्रयकार्याकार्यनिर्णयः । तत्र यद्यपि नियन- मित्तिके कुर्यात्प्रयतः सम्मलिम्लुचे । इति वृहस्पतिवचनाद, पश्यादिसर्वकाम्यं नु मलमासे विवर्जयेत् । इति माधवो. पाहतस्मृतिवचनाच काम्यानां सर्वेपामकर्तव्यता नित्यनैमि- तिकानां च सर्वेषां कर्तव्यता प्रतीयते। तथापि यस्कर्म मलमासे कर्तव्यतया प्रसक्तमपि तदुत्तरशुद्ध कृतमिरमान्या अकरणवि- मित्तानिएनिवृत्त्यैव प्रभवति तत्रिविधमपि न कार्य । यथा ज्योतियोमजातेरिपुत्रकामेएयादि । यत्तु मलमास एवं कृतं ताभ्यां प्रभवति तत्रिविधमपि तव कार्य । यथामिहोत्रम हणमानकारीर्यादि । गुप्यत्सस्यसंजीवनार्था हि कारीरीष्टिः । नव तत्र कालप्रतीक्षा घटते । एवं रक्षोगृहीतस्य बालस्व जीवनार्था रमोनाधिः अनयरक्षोमे पुरोडाशमाकपालं नि- बंदिति विहिता । तथा भानावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद- भिवत्प्रति वै पुरस्तादभिचरंतमभिचरंति देखे पुरोनुवाक्ये ·अधिकमासकर्तव्यम् । कुर्यादिति अभिचरतः प्रत्यभिचरत’कैवेष्टिविहिता, प्रत्यभि- चरतो हे पुरोनुवाक्ये इति विशेषः । तत्र शत्रुकृतोपदवे संकटवशेनाभिचारे प्रवृत्तस्य न कालविलंबो घटते । नापि तमिवारणाय प्रत्यभिचारं चिकीर्णोरप्यसौ युज्यते । अत इरश- काम्यानि मलमासे कर्तव्यानि । तथाच काठकगृधे-मले- ऽनन्यगतिं कुर्यामित्यां नैमित्तिकी क्रियां । इति । अत्र नित्यां नैमित्तिकीमिनि काम्योपलक्षणं अनन्यगति क्रियां कुर्यादि- त्येव विवक्षितं। तावता नित्यनैमितिकयोरपि संग्रहात् । अन्यथा तयोः प्रत्येकसंबंधविधाने वाक्यमेदापनेव । अतधान्यगतिक- काम्यनिषेधोपि । सच तदारंभसमामिविषयः । असूर्या नाम ये मासा न तेषु मम संमताः । यतानां चैव यशानामारंभाष समाप्तयः । इति स्मृतः । अत्र समामिनिषेधो मलमासे मोहा. दुपांतिसमामिविषय इति हेमाद्रिः । अन्ये तु साधनमा. सप्रयुकनियमानपेक्षा समानियेषां चातुर्मास्यवतादीनां तन्म- माप्तिविषयोयं । तथाच नन्समाः प्रागधिमासनिपाते तत्रापि मतानुवर्तनमुक्कं । अधिमासनिपाते व एष एवं विधिक्रमः । इति । एवंच प्रयोगमध्ये उपग्मेण प्रयोगमाशुभावमंगस्या- प्यप्रसकी न तत्समाती सगतिकायामधिमासकर्तव्यतोबितेति तभिषेध एवायं । यत्तु-प्रवृतं मलमासात्प्राग्यकाम्यमसमा- पितं । आगते मलमामेपि तत्समाप्यमसंशयं । इति काठक- एवं तत्सावनमानापेक्षकच्छमत्रादिविषयमित्याहुः । एवंचात्र विवेकः । अधिमास एव कर्तव्यं किंचित् । गुयो. उरमास्येव किंचित् । निमित्तवशावुभयत्रापि किंचित् । तत्रायं यथा हेमाद्री पाने नव विहितं दानं । अधिमासे तु संग्रामे गुडसर्पिर्युतानि च । प्रयविशदपूपानि दातव्यानि दिने दिने । साज्यानि गुडमिश्राणि अधिमासे नृपोत्तम । यावंति तत्र छिद्राणि अपूपस्य च पार्थिव । तावर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयने । चंद्रांशुनिर्मलाः पूपाः शालितलनिर्मिताः । आ- हारः सर्वदेवानां प्रकुति हि मंगलं । सहिरण्यान्वृताभ्य- कांसायलिशदपूपकान् । अधिमासे तु संग्रामे प्रयलिंशन देवताः । उहिश्यापूपदानेन पृथ्वीदानफलं लभेत् । मासा. तु संप्राप्ते यावन्सर्वानपूपकान् । तावर्षमवानोति विष्णु- ।

·४२८ म्मृतिकौम्नुमे लोकं सनातनं । प्रयशिदपूपानं कांस्यपात्रे निधाय । सघृतं सहिरण्यं च ब्राह्मणाय निवेदयेत् । प्रत्यहमसंभवे कवि देकम्मिदिने कार्यमित्याशयेनैप विधिः । अन्यथा सघृतमि. त्यस्य धैयर्थ्यापतेः । धात्वर्थानुवादेन कांस्यहिरण्यविधी वाक्यभदापतंय । नच निधायेत्यत्र सघृतमित्यादिकर्मान्वयः । प्रथमचकारस्यालप्रतापतेः । दानमंत्रास्तत्रैव-विष्णुरूपी सहमांशुः सर्वपापप्रणाशनः । अपूपानप्रदानेन मम पापं न्यपोहतु । नारायण जगदीज भास्करप्रतिधृक् । व्रतेनानेन पुत्रांम संपदं चाभिवर्धय । यस्य हस्ते गदाचके गरुडो पस्य बाहनं । शंखः करतले यस्य स मे विष्णुः प्रसीदतु । कला- काष्ठादिरूपण निमेपटिकादिना । यो पंचयति भूतानि तलै कालात्मने नमः । कुरुक्षेत्रमयो देशः कालः पर्व द्विजो हरिः। पृथ्वीसममिदं दानं गृहाण पुरुषोत्तम । मलानां च विशु- भ्यर्थं पापप्रशमनाय च । पुत्रपौत्राभिवृयर्थे तब दास्यामि भास्कर । इति । तथा मलमासमृतानां यदा कदाचित्तस्मिन्नेव मलिने सति तत्रैव वार्षिकवावं कार्य-मलमासमृतानां तुभारं यत्पति- वत्सरं । मलमासे तु तत्कार्य नान्येषां तु कदाचन । इति भृगुके । नान्येषामिति शुद्धमासमृतानां द्वितीयाचादिकवि- पयो निषेधः । तदीयमपि प्रथमादिकं तु मलिने एवं कार्य।- मसंक्रांत हि कर्तव्यमान्दिकं प्रथमं विजैः । इति माषवीये हारीतोक्तः । अत्र प्रथमान्दिकमिति प्रथममासारंभे कर्तव्य- तया प्राप्तं मासिकमिवादिकमपि श्राद्धमाधमेकादशेहनि उत्कृष्टमेकादशहनि कर्तव्यं तदुच्यते । सपिंडीकरणोरं संब. सरांते कर्तव्यं तु द्वितीयादिकत्वाविषेधविश्य इति केचित्। सदसत् । सांवत्सरिकभावस्य बत्सरांते कर्तव्यतयोत्पत्रस्य वत्सरापमृततिथी प्राप्तरेवाभावात् । तथाच हेमाद्री प्रभा- मखंडे-मृताहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छाबमादरात् । मातु- व परारोहे वत्सरांते मृतेऽहनि । नाहं तस्य महादेवि पूजा गुहामि नो हरिः । इति । भविष्यपि-मृता(?)मातुमबग- शाईलवत्स नाहं तस्य बगभेष्ठ पूजां० । इति । व्याख्यातं चैतदेमाद्रिणा। मन मृताहशम्देन मरणाहर्तिनी तिथिवि- ·अधिकमासोत्तरंकर्वव्यानि । १२९ सिता । संवत्सरांते मुल्यमृताहस्थासंभवादिति । एवं मासिकतुल्यता नाधिक इति स्परमेष दर्शितं । अस्तु वा तत्र प्राप्तिरुत्कर्षकादशेहनि । तथाप्यसंक्रांते कर्तव्यता नव. भारत्वादेव वक्ष्यमाणवचनाद्भवेत् । ननु तद्विषयत्वं । हारी- तोके:-प्रत्यन द्वादशे मासि कार्या पिंडक्रिया सुतः । कवित्रयोदशेपि स्थादाचं मुक्त्या नु वत्सरं । इति हेमाद्रि- माषवोदारतलघुहारीनोक्तिविरोधात् । द्वादशे मासि पूणे सतीति पूर्वेषां व्याख्यानौचित्यप्रसंगाव । मथ-मृतियु. बासाद्विषटकीपरः स स्यान्मलमास एवं तनुयादाया- दिकमिति दीपिकाविरोधाप । मासादिति ल्यम्लोपे पंचमी तमारभ्येत्यर्थः । पण्णां समाहारः पट्की । तेच तेच षट्को बताभ्यां परलयोदश इति व्याख्यातं तत्तद्विवरणे । मयोत्तरमास्येव कर्तव्यानि ज्योतिःपितामहः-मासः कन्यागते भानावसंक्रांतो भषेचदि। दैवं पित्र्यं तदा कर्म तुलास्थे कर्नुरक्षयं । इति ।-उपाकर्म तथोत्सर्ग काम्यमुत्सवमएकाः। मासवृत्ती पराः कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकं । इति । तथा पूर्व- मासे निषेधादपि केषांचियुत्तरत्र कर्तव्यता लभ्यते ।ज्योति:- शाम मसंक्रांतं प्रकृत्य -न यात्रां न विवाहं तु न वास्तुनिवेशनं । न प्रतिष्ठां च देवानां प्रासादग्रामभूरूहां । न हिरण्यं न वासांसि धारयेदिति निश्चयः । इति । माधवीय स्मृत्यंतरेपि-चापीकृपनडागादिप्रतिष्ठां यज्ञकर्म च । न पुर्यान्मलमासे हि महादानव्रतानि च । इति । महादानानि नुलापुरुषादीनि। कालाशें-अद्याधानावगपूर्वतीर्थयात्रा- मरेक्षणं । देवारामतडागादिप्रतिष्ठा मौजिबंधनं । भाभमस्ती- कतिः काम्यवृपोत्सर्गध निकमः । राजाभिषेकः प्रथमभूता- कर्म प्रतानि च । अन्नप्राशनमारंभो गृहाणां च प्रवेशनं । बानं विवाहो नामातिपकं देवमहोत्सवं । तथारंभसमाती व काम्या- नामय पाप्मनः । प्रायवितं तु सर्वस्य मलमासे विवर्जयेत् । उपाकमोत्सर्जनं च पवित्रदमनापणं भवरोहन मंतः सांणां बलिरएकाः । शानस्य बलिर्विष्णोः शयनं परिवर्तनं । दुर्गद- स्थापनोस्थाने ध्वजोत्थानं पत्रिणः । पूर्वत्र प्रतिषिद्धानि परमेव तुकारयेत् । इति । मानं समावर्तनं । तीये प्रकारेपि ·स्मृतिकौस्तुमे विष्यं निमित्तवशात्कदाचित्पूर्वत्र कदाचित्परत्येवमुभयत्र क. तव्यं किंचित् किंचिदावृत्येति । तत्राचं यथा यमः-गमें बाधुपिके भृत्य श्राद्धकर्मणि मासिके । सपिंडीकरणे नित्ये नाधिमासं विवर्जयेत् । तीर्थस्नानं जपो होमो यववीहितिला. दिमिः । जानकर्मात्यकर्माणि नवश्राद्धं तथैव च । मघात्रयो- दशीश्राद्धं भावान्यपि च पोडश । चंद्रसूर्यग्रहे मानं श्राद्ध- दानजपादिकं । कार्याणि मलमासपि नित्यं नैमित्तिकं तथा । इति । गर्भ गांधाने । वार्धषिके द्रव्यप्रयोगप्रयुक्तद्रव्यदाने । भृत्ये सेवाप्रयुक्तधनग्रहणे । मासिकपदेनामावास्याश्रादमिति माधवः-पोडशश्राद्धानां पृथगुपादानादिति तदाशयः । वस्तुनस्तु सपिडीकरणात्पागूर्व कर्नव्यानां मासिकानां भेदा. भिप्रायो द्विःपाठः । अमावास्याश्राद्धस्य नित्यपदेनैव लाभादिनि योध्यं । नवभारग्रहणेन सपिडीकरणसंग्रहसंभवेपि पृथग्रहणं तस्यानेककालसंमपि नाधिमासभयाद्विप्रकृएकालप्रतीमोचि- तेत्येयमर्थ । तीर्थस्नानं द्वितीयादि। न यात्रामिति प्रथमयात्राया निषेधेन यात्रोदेश्यखानादः सुतरां निषेधात् । जप इति गाय- बीजपेन संध्यावंदनं लक्ष्यते । होम औपासनादिः । अंत्य- कर्माणि दाहांजलिदानादीनि । मधेत्यलभ्ययोगमात्रोपलक्षणं।- रोगे चालभ्ययोगे च सीमंते पुंसवेपि च । यद्ददाति समुद्दिष्टं पूर्वत्रापि न दुप्यति । इति मरीचिवचनात् । एतदाशयमेव दशहरासु नोत्कर्ष इत्यपि। चंद्रेत्यर्धेन प्रहणनिमित्तमेवोच्यते । तथा तारशमित्यर्थः । मरीचिवचनेपि यस्य सीमंतोनयनादेः षष्ठेऽएमे वा सीमंत इत्येवमनेककालविधौ सत्यपि केनापि हेतु- नाधिमासादन्यत्रानुष्ठानासंभवः तन्मलमासेपि कर्तव्यमित्या- शयेनेदं । मनन्यगतिकप्रपंचनार्थत्वात् । जातकर्मादिकमपि विहि- तकाले क्रियते तदेवाधिमासप्रयुक्तदोषाभावः । स्वकालाद- तिपत्रं तु न तत्र कार्य । अतएव नामातिपत्रमित्यतिपचनाम- करणस्याकर्तव्यतोका। एवं नैमिसिकयोर्विच्छिन्नाधानपुनःप्रति- योनिमित्तानंतरमधिमासेऽपि करणमुचितं नातिपक्षयोः । जातेरिन्यायात् । भमुनेवाशयेन दीपिकायामुक्तं । -यो- मितिकममिनटबनुगताइयाधानमर्चासु वा संस्कारादिविलोपने १गर्भवा वार्षिक भये।

·अधिकमासोचरंकर्तव्यानि । १११ सति पुनः प्रोकं प्रतिष्ठादिकं । दाहलादिर यत्स्वकालवि- मगे गौषाविधानात्परं लुप्येताधिकमासि तद्वितनुयात्' इति । उकंच जातेएरकर्तव्यत्वं तत्रैव-गांधानमुखं व बोलविधितः प्रागजातयागं बिना । इति । पैठीनसि:- संक्रांतिरहिते मासि कुर्यादाप्रयणं न वा । इति । मतो विकल्प एवेति माधवः । हेमाद्रिस्तु दुर्भिक्षवशेन नवाच- भक्षणप्रसको कार्य तदभाव न कार्यमित्याह । अतएवोकं दीपिकायां-कृष्णेप्याप्रयणमिति । द्वितीयं यथा को- थुमि:-अनमंबुघर्ट दद्यादषं चापि सुसंचितं । संवत्सरे विवृद्धपि प्रतिमासं च मासिकं । इति । मरीचि:-प्रतिमासं मृताहे याद्धं यत्प्रतिवत्सरं । मन्यादौ च युगादौ च मासयो- रुभयोरपि । इति । सांवत्सरिकस्य मासादये कर्तव्यतोक्तिरत. व्यवस्थाशयैवेति बोध्या । तनोदकुंभावमासिकयुगादिमन्या- दिभावानां मासस्येप्यावृत्तिरिति बोध्यं । यत्र वत्सरे क्षयमासः तत्पूर्वोत्तरभाव्यसंक्रांतिसहित तस्मिन्केचिनिषेधमाह वृह- स्पतिः-एकत्र वर्षेऽधिकमासयुग्मं तत्कार्तिकादित्रितये स. यास्यः । तर्जनीयं विनयं प्रयत्नाद्विवाहयझोत्सवमंगलेषु । इति। काठकगृधे-चूडा मौजीबंधन व अत्याधयं महालयं । राजाभिषेक काम्यं च न कुर्याद्भानुलंधिते । चूगं मौजी - काम्यं च मलमामे विवर्जयेन् । इति । अत्र भानुलंधितपदेन पूर्वोकासंक्रांत उच्यते । उत्तरस्य मलमासपदनिर्दिएस्य तेष्वेव कर्मसूतरलोकेनैव निषेधलाभात् । अतच समानविषयत्वादन निर्दियानां चूडादीनां मंगलपदेनोपादानं बृहस्पतिवाक्ये । एत. दन्येषु तु कर्मसु सोऽप्यसंक्रांतिनिर्णय उत्तरस्मिन्प्रवर्तते न पूर्वस्मिन् । प्राकृतस्तत्र पूर्वः म्यादधिमासस्तथोत्तर पनि पूर्वोक- बचनात् । आदिकथाद्धं यत्पूसिंक्रांतगतं तत्तत्र कृत्वा क्षयेपि कर्तव्यं । क्षयमासगनमाब्दिकं च तत्रैव कार्य ।तत्प्रासंग्य- धिमासिको यदि भवेत्तत्रत्यसांवत्सरं तस्मिन्शुखतया क्षये च वचनात्कुर्याइये कोविदः । इति दीपिकाक्तः।-एक एव यदा मासः संक्रांतिद्वयसंयुनः । मासस्यगतं श्रादं मलमासेऽपि शस्यते । इति सत्यवनोक्तः । क्षये मृतानां तु तिथिः पूर्वा मृतानां पूर्वमासगता सा तिथिया। उत्तराधे मृतानां उत्तर- ·१३२ स्थतिकौस्तुमे मासगता सा निथिया । एवं क्षयोत्पले वर्धापनेपि निर्णयः। तिप्य प्रथमे पूर्वो दितीयेऽधे तदुत्तरः। मासाविति पैथिली मयमासन्य मध्यगौ । इति वचनादिति हेमाद्रिः। तर दीपिका-नाना भयमासगासु तिथिषु प्रागंत्ययोरयोर्मा- पालतिथयः क्षयाहविषये प्रागृर्वमासस्थिताः । एवं तब वर्धनपि इति । काम्यानां च प्रथमारंभ एवात्र निषिदोन द्वितीपादिः । पौरम्य भयमासत्वे माघमानहितीयारंभस्य तबा- पक्ष्यकत्वात्कार्निकस्य भयमासन्धे नत्र समाप्तरावश्यकत्वादिति हेमाद्रिः । नथार दीपिका-प्रथमतः प्रारंभमेव भय इति न वितनुयादित्यनुषंगेण पूर्यते । येनार्जितानि० श्रीवाजाहदु. रमंडनूपस्य तस्य । योनंतदेवकृतमंथनसंनियंधक्षीराधियो संक्रांतिदीधितिरियं स्मृतिकौस्तुभस्य । इति मलमासकत्वं । उक्तचांद्रसंवत्सरस्थावांतरभेदानाह । नारदः-प्रभवो वि. भवः शुलः प्रमोदोऽथ प्रजापतिः । अंगिरा धीमुखो भावो युवा धाता तथैव ।श्वरो बहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वृषः । चित्रभानुः सुभानुश तारण: पार्थिवो व्ययः । सर्वजित भारी विरोधी विकृतिः बरः । नंदनी विजयव अयो मन्मथदुर्मुखौ । हेमलंबी विलंबी व विकारी शार्वरी लवः। शुभकच्छोमरक्रोधी विश्वावसुपगभधौ । प्लवंगः कीलक: सौम्यः साधारणविरोधात् । परिधावी प्रमादी च मानंदो रामसो नकः । पिंगलः कालयुक्तच सिद्धार्थी रौद्रदुर्मती । ९चमी रुधिरोदारी रकामी क्रोधनः क्षयः । इति । मन पंचानां संवत्सरादिसंज्ञा उता माधवीय ब्रह्मवैवर्ते--संव- सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इदावत्सरस्तृतीयभनुप- भानुवस्मरः । इत्सरः पंचमस्तु तत्संघो युगसंघकः । इति । नेषु प्रत्येक कार्यविशेषणे विष्णुधर्मोत्तरे-संवत्सरे तु दातृणां तिलदानं महाफलं । परिपूर्व तथा दानं यवानां द्विज- सत्तम । इसापूर्व व पत्राणां धान्यानां चानुपूर्वके । इत्प रजतस्यापि दानं प्रोकं महाफलं । इति । नव प्रतिपंच तत्संज्ञाप्रवृत्तौ न मानमिति वाघ्यं ।-चांद्राणां प्रभवादीनां पंचके पंचके युगे। संपरीदान्विदित्वेतच्छमपूर्षाम्सुवत्सराः । इति मापदोक्तरेव मानत्वात् । सकलशिरव्यवहारसााता- ·सौरसंवत्सरकृत्यम् । । इतएव माधववचनाचांद्रविषया एय प्रभवादिसंशा धर्मानुष्ठानो- पयोगिन्यो ननु वत्सरांतरविषया इत्यपि सिहं । सपंचांद्रसा- धारणमपि कार्य द्विविधं । चत्रशुक्लप्रतिपदुपक्रमकवन्सरसाध्यं किंचित् । यथा पूर्वावाहनं विष्णुधमाक्तं विद्यावतं तथा सर्व. कमारंभ म्मरणं च ।-स्मरसवंत्र कांदा चांसंवत्सरं तथा । दानान्यम्मात्सरादी प्रवृत्तिस्तस्य कीर्तिता । इत्यार्षिष. णवचनात् । अन्यारशोपक्रमवत्सरमाध्यमपि किनियोवाहना- नंतवतादि । भयंच विवको माधवीय कृत इति नास्माकं प्रयास उचित इत्यलं । यनार्जितानि. । यानंतदेषतः। चांद्राब्दीधिनिरियं स्मृनिकौस्तुभस्य। इति चांद्रसंवत्सरकृत्यं । अथ मौरमंवत्मरकृत्यं । द्वादश सौरमासाः सारसं- बन्सरः । संक्रनिंगसंक्रातिकालच सौरमासः । मासाः सायन- सौरचांदभभुवातहां त्रिशता संक्रमादामंक्रांति मिनाविपक्षयुगतः सर्वभंभुनया क्रमात् । इति दीपिकातः । भभूनाक्षत्रः । सर्वाणि सर्वनक्षत्राणि । यथा चांदमामविशसिध्यच्छिन्नका- लात्मकचांद्रदिनात्मकः । तथा माग्मासोपि गशिनिशांशसार- भोगावच्छिन्नकालात्मकत्रिंशत्मदिनात्मकः । अतध मायन- सौरवांद्रालयोऽपि म्बस्वमानन पयधिकशनप्रदिनात्मकः सन्नपि नाक्षत्रवत्सग नैव । नाक्षत्रमासम्म मतधिनिदिनात्म- कत्वान् । मचिनं च दीपिकायां -नाडीमिताऽकराश्य- नुगतत्रिंशांशभाक्तिथ्यच्छिन्नी भावधिरवमय दिवसः प्रनिश्च. नुर्धा बुधः । इति । मूर्यचंद्रादीनां गतिचित्र्यातम्यूनाधिक- संख्यसावनाहोगस्नपां समानिः । नथानायुर्वेदपठिनं यत्रः- साग्वृहस्पतिसावनशशधरनाक्षत्रिकाः क्रमेण म्युः । मानुल. पातालातुलविमलवरांगाश्च वासराः पंच । इति । वृहस्पतिश- राघरपदाभ्यां तत्प्रयुक्तो वन्सरावुच्यत। अत्र मकारतकारलकारः पंच पद त्रिसंख्या उपस्थाप्यने । गणकप्रमियनुसारेणांकझपे सति मातुलपदोपस्थापितपंचपटयधिकशनत्रयसंख्यरहोमिः सौरस्य समापिरिति । एवमपि पातालशन्दोनकपटयधिकश- नत्रयसंम्यवाहस्पत्यस्य । अनुलशधांतपयुत्तरशतत्रयसंख्यः सावनस्य । विमलशनोकचतुःपंचाशदधिकशतत्रयमध्यभा द्रस्य । बरांगशष्दोकयविशयधिकशतत्रयसंस्यै क्षत्रस्येति । a- ·स्मृतिकौस्तुभे अथ द्वादशसारमासोपक्रमभूनसंक्रांतिकृत्यं नागरवंडे- रवः संक्रमणं गशी संक्रांतिरिति कथ्यते । बानदानतपःश्रा- बहोमादिषु महाफला । इति । अत्र पृथिन्यादिनववाचिनोपि द्रव्यशब्दस्य द्रव्यवानप इत्यादी यथा सुवर्णादिपरत्वं सुवर्णादे- महाफलन्यात् वृद्धस्तत्परकथनाथ, तथा सर्वप्रहाणां राश्य- तरसंक्रमणवाचिनारि संक्रांनिशब्दस्य-संक्रांतः पुण्यकालस्तु पाहशोभयतः कला इत्यादिशास्त्रे रविसंक्रमणमात्रपरत्वं । तथैव नियंदृभिलौकिकश्च कथनात् , विसंक्रमणम्यैव महाफलत्वा- पति वर्नु, पुना विशब्दस्य न पाठः । कथ्यत इति पदमुत्तरा- धं च संबध्यनं । नत्र संज्ञाभंदमाद वसिष्ठः-अपकटसं. क्रांती वं उदग्दक्षिणायन । विपुवती तुलाभपी यामध्ये ननो- उपगः । वृषवृश्चिककुंभपु सिंह य यदा विः । एतद्विष्णुपदं नाम विषुवादधिकं फलं । कन्यायां मिथुन मीन धनुन्यपि रवर्गनिः । पडशीनिमुना प्रोक्ता पडशीनिगुणा फलैः । इति । तयारित्यस्य वापसा योध्या । दयोदयोग्यनविपुवतीमध्ये एकं विष्णुपदमागशानिरित्ययं सनां चतुणां द्विकानामाद्याधनस्रो विष्णुपदोऽपराश्चतस्रः पडशीनय इति प्रदर्शनार्थ वृादीनां पूर्वपाठः । विग्रहणन नेता अपि संशा ग्रहांतरमंक्रमणविषया इति कथ्यते । अत्र फलनारतम्यं वृद्धवमिष्ठः-अयन कोटिपुण्यं लक्ष विष्णुपदीफलं । पार्शनिसहस्रं तु पहात्याः स्मृतं युधैः । समिदुक्षयं दानं सहयं तु दिनक्षयं । विषुवं शतसाहनं व्यतीपात त्वनंनकं । इति । संक्रांतिसमयम्य दुर्शय- त्वातत्संबंधी कः कालः कियांच पुण्य इत्यपेक्षायां देवल:- संक्रांतिसमयः सूक्ष्मो दुख्यः पिशितक्षणैः । तद्योगाचाप्यध- भो शिवायः पवित्रता। इति । प्रापंचदशीध्र्य च पंचदशे- त्यवं त्रिशदिति व्याख्येयं । अतीतानागतो भोगो नाड्यः पंचदश स्मृताः । इति देवीपुराणसंवादलाभात् । शातातपः- अर्वाक पोडश विज्ञया नाज्यः पभाष पोडश । कालः पुण्यो- ऽसंक्रांतः । इति । अत्र च गतिवैचित्र्यवशन रविकेंद्रपूषों- तरभागयोरुत्तरराशिचक्रप्रवेशः कदाचित्पंचदशभिः कदाचि. योग्शभिर्भवतीति तदनुसारेण पुण्यकालम्यवसा योध्या ।

·। संक्रांतिपुण्यकालनिर्णयः । ४३५ यतु स्कांदे-पुण्यकालो विष्णुपद्याः प्राक्पश्चादपि गोडश । इति । नतशेनोक्तसामान्यवाक्योपसंहारः शंक्यः।-अयनादौ सदा देयं द्रव्यमिएं गृहेषु यत् । इत्युपक्रमस्थविध्यनुसारेणो. पसंहारगतेऽर्थवादेऽस्मिन्विष्णुपदीग्रहणस्योपलक्षणत्वात् । उक्तः संक्रांनिसामान्यपुण्यकालः । संक्रांतिविशेष विशेगोपि मर्यते। वसिष्ठः-मध्ये तु विषुवं पुण्यं प्राग्विणो दक्षिणायने । पडशीनिमुने नीते अतीते चोत्तगयणे । इति । मध्ये उभयत इत्यर्थः । विष्णो विष्णुपदं । पुण्यमित्यम्य चतुष्प्यनुषंगः । प्रागित्यस्य दक्षिणायन इत्यनंतरमपि विषुवे मामान्यप्रामानुवादः परस्तुत्यर्थः । न तुपसंहार पोपि । उक्तस्कांदवाश्ये निगलं. बनत्वप्रसंगान् । एवं विष्णुपदादिष्यपि प्रागेवेति अतीत पति न कालांतरपुण्यत्वपरिसंख्या क्रियते तम्यां दोपत्रयान् , कां. दवाक्ये निगलंयनत्वापसेध । किंतु प्रागादिकाले पुण्यनगवं विधीयते ।-पडशीतिमुग्वेऽतीते नयोदगयनेपित्र भूरिफल. मिति ज्योनिःशाप्रसंवादलाभात् । यौधायनः-- पुण्यं विपुति प्रोनं दश पूर्वास्तथा पगः । इति । वमिष्ठः-शिकटिके नाज्यो मकर विशतिः पगः । इति। ब्रह्मवैवर्ने मकरेनु दशा- धिकाः इति पाठः । अत्र विषयाश्ये सामान्यप्राममंग्यामध्ये दशानां पुण्यनरत्वं प्राप्यते। अयनयाक्ये तु दशाधिकानां संक. मन्यवहितानां न्यूनपुण्यजनकत्ये नात्पर्य । माधवाये वृद्ध- वमिष्ठः-पडशीन्यामतीतायां पष्टिानाम्नु नाडिकाः । इनि। तत्र प्रत्येक पंचदशेत्येवं मिलिया पपिरिति हेमाद्रिणा व्या- ख्यातं । अन्यम्पपिरिनि पाठमवलंय तच्छंदमः पोशाक्षर- पादत्वात्प्रत्यक पोडशेत्यर्थ इन्युनं । व्याख्यादयपि सामान्य- प्रामार्थस्य पुनः संकीर्तनं व्यर्थ माभूदिति विपुवं यहशानां पुण्यतरत्वं नदिहयतीनामिनि शापयति ।-पुण्यकालो विष्णु- पद्याः प्रापश्चादपि गोडशेति वमिष्ठयाक्यपि नदेव पुण्यन- रत्वं पुण्यपदाभिहितं प्राग्यिधीयते । पश्चादिति नु मामान्यप्रा- सानुवादः । ब्राह्मवैवर्ने--विषुये पण्मुहुने न्यायडशीनिमुने प्रयं । तथा विष्णुपद त्रीणि युग्मानि कवयो विदुः । इति । मेषे त्रीणि नुलायां त्रीणीति विभागो योध्यः । तथाच दशसं- कांतिषु मुहर्तत्रयपुण्यतमत्वं विधीयत इत्येकरूपो वाक्यार्थः । ।

·१३६ स्मृतिकोम्नुमे एवमुदाहनवाक्यानामन्येषां च पुण्यनारनम्ये नात्पर्य शानातप- वाक्येन निर्णायन । यायाः मंनिहिना नाज्यस्तास्ताः पुण्यतमाः म्मृताः । इनि । नन्धत वाक्यं पोडशादिमामान्यविहिनपुण्यका. लमध्ये यचन्यूनमंख्यानां घटिशानां पुण्यस्वं दश पूर्वा दश परा इत्यादिशात्रांनप्रमिदं ननन्मल्यास्ता या या इत्यनूध नासां पुण्यनमन्वाभिमायं ननम्मरणमिनि विधीयते, उताविशेषण सामान्यविशेषयनशानांतरणमिद्धपुण्यघटिकामध्ये प्रतिघटिक संक्रांतः पूर्णमगंन्यानो:न्येत्येवमुनगम च द्वितीयम्याः प्रथमे- स्येवं पुण्णनमन्यमान विधीयनं । नाचः । तथा सति विषुवे दशानामपि मध्ये उपांत्यटिकानोल्याटिकाया आदगण शिशनां मानाचाचाग्ग निर्मूलन्यापनः । नन मंत्रांनिमंनिहिनन्दन न्यागादेश नत्र पुण्यनमन्चलान रति गंश्यं । पूर्वाह्णसंधौ नत्म- निहितप्रधानयोगानुष्ठान शिष्टादगदर्शनात् . धर्मम्य शालैक- गम्यत्वाच । न द्वितीयः । मर्यमंक्रांति पोडशमध्ये व्यवहि- ताभ्यः पदभ्योऽव्ययहिनानां दशानां पुण्यतमन्य मनि विशिष्य विषुवं दश पूर्वा दश पगति कीर्तनम्य निस्तात्पर्यन्यारतः । नच दशम् तारतम्यबाधन कम्पपुण्यजनकन्यं योध्यन इनि मुवनं । तथा मनि शिष्टाचारविरोधनादयमथ्यात् । अत्र अमः । द्वितीयपक्षे विशेग्यचमां निम्नागकन्यापनि दोषों न संगच्छने । मंगादेः पोडाघटिकानां मामान्यविहिनम्नानादी तारतम्यन पुण्यती मन्यपि यस्यमाणमुजन्मानियतादी विशिष्य मेषसंक्रमणे भार्गवं गर्म जयन पे श्रीकृष्णं पूजयेदिति यत्पूजनादिपिहिनं नत्तदपूर्वमानना भार्गवपूजायां दशस्वेव पूर्योनगमु, श्रीकृष्णपूजायां गोडाम्बपीत्येवमतिशयोधकत्वे तारपांगीकागत् । अतश्च या या इति शास्त्रानाम्यपि नारतम्य सत्यपि तदधिकासु नन्नैय कर्तुमुचितं । नवं न्यूनाधिकपुण्य- कालयोधकशास्त्रव्यवस्थाहे तुम्बन या या इति शाम्बोपन्यासो ग्रंथकर्तृणां न संगच्छते भिन्नविषयमानेभ्योऽम्पनि वाच्यं । पोडशानामपि तारतम्येन पुण्यत्ययोधनानेन तदंशादिन्यूनपु- प्यन्ययोधकशास्त्राणामधिक परिसंख्यायां तात्पर्यनिवृत्त्यर्थत्वेन तदुपन्यासोपपत्तेः । यदा चोदगयनादिसंक्रांतिरस्तात्माक् भवति मुहूर्तद्वयावशेषे कर्कादियोदयानंतरं मुहूर्तद्वयमुलंध्य भवति ·संक्रांतिपुण्यकालनिणयः । तदा दिवैव मुहतंदये मानादि कार्य ननु रामावपि-भति संक्रमण पुण्यमहः कृत्यं प्रकीर्तितं । राधी संक्रमण भानादिनाध मानदानयोः । इनि वमिष्ठांतः । अत्र पूर्वाधनोक्तविण्ये दिनरात्रिगतघटिकानां समुचित्य पुण्यत्वं शालांतरप्राप्तमन्य नत्परिसंख्या गत्री क्रियते । अहि संक्रमण सति यत्कृत्समने. कविधसंख्यटिकापरिमितं पुण्यं प्रकातितं नदहरेवति । एव. मस्ताव्यवहिनपुण्यकाले उदयाव्यवाहितांत्तरकाल चाक्तक्रमण म. करकटयोः मन्वं पूर्वानरकालयोः प्रशस्तप्रशस्तनयाभ्यां प्राप्ती प्रशस्ततरपरिमंग्या क्रियते । एवं विपुवम्य तथासत्व उभयोः पूर्वोत्तरकालयोस्तुल्यतया प्रामा गधिगामिनः कालस्य परिसं. स्थति बोद्धव्यं । उत्तराधन तु राषिगतर्थाटकानां पुण्यत्वं सामा- न्यशास्त्रप्राप्तमपोच दिनार्धपुण्यत्वं विधायत । गविशदन संध्याइयमपि संगृह्यते । - संपूर्ण अधरा तु उदयेऽस्तमयऽपि च। माना| भास्कर पुण्यमपूर्ण सवर्गदलं । इति देवीपुरा- ववनात् । भास्कग दिवसः । निशी संध्ययास्तन्मध्यभा- गयो संक्रमण सति दिनाधं पुण्यमित्यर्थः । कुत्र भागे संक्र- मणे कतरहिनाधं पुण्यमित्याकांक्षायां देवीपुराणपयोक्तं- अर्धरात्र वसंपूर्ण दिवा पुण्यमनागनं । संपूर्ण उभयर्शियतिरे- कोऽपरहनि । आदी पुण्यं विजानीयायद्यमिना निधिर्भवत् । अर्धरात्रं व्यनीने नु विझयमपरऽहनि । इति । असंपूर्ण इत्यंतेन निशीथपूर्वसायमादिकालीनसंक्रममुहिश्शानागतमित्यंतनातीत- दिनोत्तरार्थस्य पुण्यन्वं बाध्यते । तृतीयपाद निशीथसंक्रमण पूर्वोत्तरदिनाधयाविशेषण । चनुन्यतिरकपदन निशीथोत्त- रसंध्यांतकालीनमुद्दिश्यांत्तरदिनपूर्वाधस्य । पतचायनव्यतिरि- कविषयं । -अर्धरात्रादधस्तस्मिन्मध्याह्नम्योपरि क्रिया । ऊर्य संक्रमणे चोयमुदयात्महरदयं । पूर्ण चंदधरावं तु यदा संक्र. मते रविः । प्रादुर्दिनद्वयं पुण्यं मुक्या मकरकटी । इति गोभिलवचनात् । दापुराणसंवादाय मध्याह मायतनं(?) दिनदयमावच्छिन्नमिति व्यास्ययं । अत्र च प्रथमाधे मकरस्य पर्युदासं द्वितीये कर्कस्य दिनयमित्यत्र द्वयोरपीति तात्पर्य गोध्यं । पूर्वोत्तदिनाधयारव्यवस्थया निशीथसंक्रमणनिमित्त- पुण्यत्वे प्राप्त व्यवस्थापकमादावित्यादिवचः । निशीथे यस्यां ·१३८ म्मृतिकौस्तुमे नियों संक्रमणं सा चपूर्वदिनतिथ्यभिना तदा पूर्वदिनाधं पुण्यं । अर्थात्तयां द उत्तरदिनामिति तृतीयचरणानंतरं द्वितीया- नुपंगः । नतश्च निशीथोत्तरसंक्रमणतिर्थः पूर्वतिथ्यभेदपि उत्त- रदिनाधंयव पुण्यन्यमिनि । यदा नु निशीथसंक्रमतिथिः पूर्वो- चगंभदिनप्रविष्टा भवति तदा पूर्वभागिनीपु मंक्रांति पूर्वदि. नोत्तराधं पुण्यं । उत्तरभागिनीषु उत्तरदिनाध । उभयभागि- नापु पच्छिको विकल्प इति केचित् । तचित्यं । यथाहि पूर्व- दिनमात्रवृत्तिनिथ्यभेद कमकरान्यसर्वसंक्रांतिपुपूर्वदिनार्धस्यैव पुण्यत्वं स्वाक्रियतं । नथा दिनदयवृत्तितिथ्यभेदापि स्वीकर्तु- मुचितः । पूर्वदिनवृत्तितिथ्यभदाख्यम्य निमित्तस्य तुल्यत्वात् । यदि घुत्तरदिनवृतिनिध्यभेदोऽपि निमित्तत्वन श्रूयतोत्तरदिना- धग्रहण । तथा निमित्तद्वयसंनिपात व्यवस्थापंक्षायामुक्तविधम- व्यवस्थाकल्पनं घंटन तथापि नचंव थ्रयने, अर्थान्कल्प्यत इनिचंन । पूर्वनियभंद पूर्वदिनाधस्य पुण्यत्वे कथित हि तदि- नविपर्यय पूर्वतिथिभेद उत्तरदिनार्धस्य प्राह्यन्वमांत्सिध्येत नवृत्तनिध्यभेद । तम्य तदपिरोधित्वनाविपर्ययत्वात् । उक्तंच हमाद्रिणा कर्कमकरव्यतिरिक्तसर्वसंक्रांनिविषयत्वमस्य साध- यितुं प्रवृत्तनाग्यम्य व्याण्यावसर---आदावहनि पुण्यं जानीयात् यद्यर्धग पूर्वदिनतिथ्या एंकर तिथिभवनि । यद्यन्या स्यात्तदा आदायहनि न पुण्यमित्यर्थमिद्धं किंतु परदिन एवेति । अतए. वोतं दीपिकायां-निशीथ तु चत् । जायेतायनवर्जितंह स- कला संक्रांतिरांगहस्तिध्यकवनिशीथगा यदि तिथिः शस्तं तदा प्रादिने । अंत्याध यदि संक्रमस्य समय मिना तिथि: स्यात्पर. ऽहन्याचं दलमुत्तमं स्मृतं । इति । अनुसतं वेत्थमेवार्थिकोनयनं निर्णयामृतादावपि । नच पूर्वतिध्यभेददृष्टांतनोत्तरतिध्यभ- दस्य निमित्तत्वानुमानं शंक्यं । विवृद्धस्तोमकेषु मानीयमानस- कलची वृषण्वस्तृवरष्टांतन प्रापर्यासांनिवंशानुमानस्य(?) नि. राससाधकपांचमिकन्यायन निरस्तत्वात् । अतो दिनद्वयवृत्तिति- ध्यभेदेपि अयनव्यतिरिकसर्वसंक्रांतिषु पूर्वदिनाधमेव पुण्य- मिति युकं । भयने कथं निर्णय इत्यपक्षायां पूरगायः-पदास्तमयवे. लायां मकरं याति भास्करः । प्रदोष वारा वा मानं दानं ·। संक्रांतिपुण्यकालनिर्णयः । ४३९ परहनि । अधंरात्र तवं वा संक्रांती दक्षिणायने । पूर्वमेय दिनं ग्राहां यावत्रोदयंत रविः । इति । नोदयते नोदित इत्यर्थः । औचित्यनोदयम्यान्नमामान्यान् । यन याम्यंवचः-विष्णुपयां धनुर्माननृयुमन्यामु वै यदा । पूर्वोत्तरगतं गत्री भानोः संक- मणं भवेत् । पूर्वाड पंचनाउयस्तु पुण्याः प्रोका मनीषिभिः । अपराइंच पंचव धीत स्मातं च कर्मणि । इति । नृयुक मिथुनं । यच स्कांद-धनुर्मानायनिकम्य कन्यां च मिथुनं तथा । पूर्वापविभागन गत्री संक्रमत रविः । दिनांने पंच नाज्यस्तु तदा पुण्यतमाः स्मृताः । उदय च तथा पंच देवे पिये च कर्मणि । इति । नंताभ्यां सामान्यशास्त्रप्राप्तदिनार्धपुण्यत्वं बाध्यते । तस्य निर्विषयत्वनानर्थक्यापत्तः । नीताभ्यामवि- यीकृता काचित्संक्रांनिरस्ति यद्विषयत्वेन सामान्यशास्त्रमय- म्यात् । नचानयोः पूर्वापरभागविषयत्वेन सामान्यशास्त्रस्य निशीथसंक्रममात्रविषयत्वं शंक्यं । उदाहनदेवीपुराणादिवमि अपूर्ण शर्वर्गदल इत्ययं पूर्वोत्तरभागयोगपि विशिष्य कीर्तनात् । अतः पुण्यतमन्वाशय इमे शाखें इति बहवः । अत्रापि पूर्वोक्त- रीत्या आनर्थक्यपर्यवमानान तसंक्रांतिविशेषविहितभार्गवपू. जादिविषयन्यं युक्तमिति नु तत्त्वं । या या इति शास्त्रात्पुण्य- नमन्वं नु पंचनाडीनां न विचाग्यामः । एवं गतिसंक्रमणे दियैव पुण्यत्यमिति स्थितं । यनु नारदः- अहःसंक्रमणं कृत्स्लमहःपुण्यं प्रकीर्तितं । गों संक्रमण भानाव्यवस्था सर्वसंक्रमे । १ । सूर्यास्तमानसं. ध्यायां यदि सौम्यायनं भवत् । परतः पुण्यकालः म्यान्परतधे- परहनि । २ । मूर्यस्योदयसंध्यायां यदि याम्यायनं भवेत् । तदोदयादहः पुण्यं पूर्वाहः पूर्वती यदि । ३ । संक्रांतगतयो राश्योरंतरालमहर्पतः । कित्यवं बियमध्यं तदहः पुण्यं मह- फलं । ४ । अर्धास्तमानसंध्या स्थाटिकायसंमिता । तथैवा- धोदयात्प्रानघटिकायसंमिता । ५। प्रागधरावान्पूर्वाहः पूर्वव- हिष्णुपादयोः । पश्चात्पराहः संक्रांतः परशीता विपर्ययात् । ६ । इति । अत्र प्रथमलोक तापमहाशमी दिवसपरी । उत्तराधे रात्री बलक्षण्योकः । तत्रापि यदहि संक्रमणं तदहः छत्वं पुण्यमिति निर्दिश्यत उपस्थितिलाघवात् । निर्दिएं चतु- ।

·४४० स्मृतिकौस्तुभे धमाके स्पष्टं नया । तदहग्न्युिक्तः यस्मिनहनि तादृशं विब. मध्यं नदहः पुण्यमित्यत्रापि दिवसम्येव द्विःप्रीतिः अहर्पनरि- त्यहःपदमाहनयग्निशापन्यहतिशब्दयोग्यवस्थितविषयत्वात् । पनमश्लोक चाधास्तादयंहनुकसंध्ययोखिघटिकामानं नान्यतर- भाग विधायन । ऊध्यमध इनि ऐच्छिकाध्याहारस्यात्यंतान्या- ग्यत्वात् । किंतु प्रागृय च साधंघटिकत्यवं तद्विधिः। संधिनि- सप्याया उभयभागटिनन्याचित्यात्, संध्याकर्मणस्तदुभयभा. गाधिकरणवविधनव्य रस्तथैव व्याख्यानाथ । एवंच द्वितीयत- नीयश्लोकाभ्यां संध्यांतर्गतदिनभागस्थयारस्तोदयव्यवहितक्षण- योग्यननिमिनानम्वभावविपरीता कृत्साहःपुण्यता नियम्यत इनि वनुमुचितं । प्रथमचतुर्थश्लोकरूपोपक्रमोपसंहारकवाक्य. नानुरोधन नयांगपि दिनमात्रगतनिमित्तनैमित्तिकपरत्वलाभात्। प्रथमं गत्रावित्युनगर्धस्य शास्त्रांनरसिद्धव्यवस्थानुवादिनः पूर्वा- धशेषत्वान् । द्वादशाहानम्यन्यम्य त्र्युपमताविधिशंपत्यवत् । यदि हातगलगनी लोकी नाहभागमात्रविषयौ नदा प्रथमचतु. शायनर्थकावंच म्यातां । नापि प्रथमलांक कुन्सापदं विधियनानु- वादन्बन वा नतुं शक्यं । नयास्तन्मात्रविपयन्येन व्यवस्थापक नस्मिन्व्यवस्थाप्यशाग्नवंशन यथावानं कारूयं तदनुवादत्वेन नं नेतुं उक्तलभणगतायनयोः स्वभावविपरीताहःपुण्यताविधी न संकोचकमस्तानि निःसंद काप्रानः। भयतूपक्रमे युपसंहा- रबलाद्वितीय तृतीययादिनांतरगतसंध्यामार्गावपयन्वं तादृशलक्ष- णविषयन्वं कुतो लभ्यत इति चच्छृणु-प्राग्विणी दक्षिणायन । पाशीनिमुम्बनीत अनीत चीत्तरायण इति तत्तसंक्रांतः लम- म्वभावानुसारिणि दिनांतर्गत स्वल्पपि पुण्यकाल संभवति नहि- परीतपुण्यत्वं विधरपूर्वविधित्वमापद्यते । एवं राज्यंतर्गतसंध्या. भागस्थायनयोस्तत्स्वभावविपरीतपुण्यत्वविधरपि---यदास्तमय- बेलायां मकरं याति भास्करः । प्रदोष वार्धरात्र वा बानं दानं परेऽहनि । अर्धरात्र तदूर्व वा संक्रांतो दक्षिणायन । पूर्वमेव दिनं प्रारं सावधादयत रविः । इति अनेकनिबंधलिखित. पुरवसिष्ठपोवाधमंतरेणाप्रवृत्त । मापयते चात्रत्ययोरस्त- मयोदयग्रहणयोरानर्थक्यं अस्ताव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिनि मकर। उदयाम्यवाहितीसरमणवर्तिनि कर्फे तु यहिने संक्रमणं तदिनं ।

·-- । संक्रांतिपुण्यकालनिर्णयः पुण्यमिति नियमानुरोधे। ततः स्वभावो वा बाध्यता स्वभावानु- गेधेन नियमो वेत्याकांक्षायां स्वभावबाधेन नियमानुसरणं नियम्यते । आकांभिनसमर्पणलाभान . नियमविधिन्वे लाघवान् . उपक्रमोपमहाग्योगर्थयवान् कम्यायानर्थक्याप्रसंगार। स्वी- कृतश्चाविषये सामान्यप्रवृत्तस्यापि शायमा विशेषविषये मंकोची जैमिनीय-उपांशु यजुग पनीमयाजांतान्यहानि मंनिष्टन इत्यादौ । नव संध्यांतर्गतक्षणविशेषमात्रगोचनियम- चिकीर्णयां मंध्यालक्षणोपन्यासम्य निस्नात्पर्यापतिः-दिया- मंध्यासु कर्णम्यग्रममत्र उदयः । कुर्यान्मत्रपुरी च रात्री नदक्षिणामुन्नः । इत्यादी मंध्यायाः पृङदेशन न तम्या दिन- गव्यंतर्गतत्वमिति पूर्वोत्तरभागगनमंत्रमयोनिगत्रिमंक्रमांतर्ग- नन्यमंगीकृत्य निर्णयोऽनुचितानि शंकापनयनान्यात् । याय- लक्यवचने हि संध्याशब्दोऽधादिनाम्नमितपरः । नर्थव व्याग्यानं विज्ञानेश्वरेण । तु पूर्वोनग्भागपगेपि । नौ च दिनगध्यंत. गनाविति संभवति तथा निर्णय पनि तात्पर्य । अर्धविनणे तु मंदहादस्तु दिनसंक्रमणानिर्धारणेपि वानिको नियमः । संगच्छ- तवं मदनरवग्रंथोपि अस्तमयवेलायां नदुनरकाले नसं. निहित इति । एवंच पष्ठरलोक विष्णुपद अशीयां न पूर्वयहि- पर्ययादितिपदाभ्यां शास्त्रांनगविरोधनोनलनणगततत्तत्संक मणनिमित्तः स्वभावविपर्ययो नियम्यत इति लाघवं । यत-गहुदर्शनमंक्रांतिवियाहात्ययवृद्धिषु । सानदाना- दिक कार्य निशि काम्ययनेषु च । इति वृद्धयाज्ञवल्क्यवचनं मत् मुक्या मकरकर्कटाविति पयुदासयलादयनविषयमेयनि माधवः । नत्यं तु उदाहतवचनैः मर्थसंक्रांनिविशेषेण दिना- धंपुण्यन्यविधिवशेन गत्रिपुण्यत्यनिषधे मल्ययने विशेषहेन्य. भावात् । अतः मर्यसंक्रांतिषु दिने वा गत्री वा पुण्यकाली देशाचाग्यशेन व्यवस्थित इति प्रापक, नहियामंकनणनिमिन- नानाधर्मभय गौणन्धेन गत्रिप्रापकं च । प्रनियमद्वितीयेत्यन. कृष्णप्रतिपदि मुख्यन्येन गुलायां गौणन्धन प्रापकमिति माघ- वोक्तर्गत्येति मंतव्यं । यत्तु हेमाद्री देवीपुराण-मंदा मंदाकिनी ध्यांक्षी घोग चैव महोदन। गक्षमी मिश्रिता प्रोता संक्रांतिः सप्तधा नृप । सूर्ये घोरा विधा ध्यांक्षी भौमवार महो.

·१४२ म्मृतिकौम्नुमे । । दरी । बुध मंदाकिनी नाम मंदामुगपुगेहिने । मिश्रिता शुक्र- पारे स्यादाक्षमी शनैश्चरे । मंदा ध्रुयेषु विखया मृदो मंदा- किनी नया । शिप्रेयोनी विजानीयात्रैधोंग प्रकीर्तिता । बरमहोदरी या रम्नु गक्षमी । मिश्रिना चैव निर्दिष्टा मिश्रितर्भग्नु मंक्रमे । त्रिचतुःपंचममाटनवद्वादश एव च । क्रमेण घटिका तास्तत्पुण्यं पारमार्थिकं । इति । तत्र धृवादीनि नक्षत्राणि हेमाद्रिणव व्याख्यानानि । ध्रुयाण्यु. सरात्र रोहिणी च । मृहनि अनुगधावित्राग्वनीमृगशीर्षाणि । क्षिप्राणि अभिजिम्नाश्विनीयाः । उग्राणि पूर्वात्रय भरणी मघा चाचगणि पुनर्यमुश्रयणनिष्ठाम्बानीनभिगः । ऋगणि मूल- ज्येष्ठाइलिंगाः । मिथे कनिका विशामा नि पायं ममविधमं. क्रांतीनांनतन्त्रातीयान्प्रति व्यवस्थित शानिकौटिकोपयोगिय. मपि नत्रयोनं ।--मंदा विप्रजने शम्ना मंदाकिन्यथ राजनि। ध्यांक्षी घेणेषु विजया घोग शुढे शुभप्रदा । महोदरी नु चोगणां शांडिकानां जयावहा । गक्षमीति विशेषः | चंडाल. पुल्कसानां च ये चान्ये काकर्मिणः । मर्वेगं कारकाणां च मिथिता वृद्धियर्धिनी । इति । उनं चतयाण्यानं हेमादिणा । एवंच या यम्य जयावहा म नम्गामभ्युदयमाधनानि कर्माणि कुर्यात् । यम्या जयावहा म दोपनिवृत्त्यर्थ शांतिकानि कुर्यादिति। अनी ब्राह्मणादिजानीयेन मंदादिघटिनदेनकालोशारणांत त्रिय टिकादिमितकाले तुलादानादिकाम्यं प्रहदोगनियर्थ यश्यमा- जमानादि च कार्यमित्येतदर्श त्रिचतुगदिपुण्यवस्मरणमिति न सामान्यशालग्रामरोडशादिमध्यन्यूनानां पुण्यनमन्वार्थमेन- दिति विद्वद्भिर्यतमुचितं । उनरीत्या वैयर्यापनेवेन्यलं । अत्र मानं नित्यं । -रविमंक्रमणे प्राने न मायावस्तु मानवः । समजन्मनि रोगी स्यानिधनश्चैव जायते । इति हेमाद्रौ शातातपोक्तः। मानव इति मनुष्यमात्राधिकारित्यं शाप्यते । तत्रैव-संक्रांती यानि दनानि हव्यकव्यानि दा- तृभिः । तानि नित्यं ददात्यर्कः पुनर्जन्मनि जन्मनि । इति : भरबाजः-पडशीत्यां तु यदनं यदत्तं विषुवहये । दृश्यने सागरस्यांतस्तम्यांतो नैव दृश्यते । तत्रैव विश्वामित्र:- मेषसंक्रमणे भानोपदानं महाफलं । वृषसंक्रमणे दानं गवां ·। । मकरसंक्रांतीकर्तव्यम् । प्रोकं तथैवच । वस्त्रानानदानानि मिथुने विहितानि तु । घृनधेनुप्रदानं तु कट परिशम्यते । ससुवर्ण मंचदानं सिंह व विहितं सदा । कन्याप्रवेश वस्त्राणां सुरभीणां तथैव च । तुलाप्रवेश धान्यानां बीजानामय चोत्तमं । कीटप्रवेश वस्त्राणां वंश्मनां दानमंश च । कोटी वृधिकः । धनुःप्रवेशे वस्त्राणां यानानां च महाफलं । झापप्रयंश दासणां दानमस्तथैव च । कुंभप्रवेशं दानं तु गवामंयुगम्य च । मीनप्रवेश हम्लानां माल्यानामपि चीनमं । दानान्यर्थतानि मया द्विजेंद्राः प्रोकानि काले तु नरः प्रदाय । प्राप्नोति कामं मनमत्स्वभाएं तस्मान्प्र- शंसंति हि काल मुग्यं । दति । बीजानामवति यीजभावयोग्या- नामित्यर्थः । -तुलां प्रत्यागत मूग विपुये दिवसे सनि । ग्राम- णेभ्यः प्रदयानि सम्यान्यभिनवानि च । इति ब्राप्रातः । मकर कर्तव्यं नत्रय कालिकापुगण-कनकं कुलिशं नीलं पद्मगगं च मोनिकं । पनानि पंचनानि न्यसंहवस्य मूर्धनि । कुलिशं हीरक । रत्नानां चायभाय तु कर्ष कर्णधमेव वा । सुवर्ण योजयित्वा तु तस्मिन्नयोत्तगयणे । विधियय नयाभ्यच्च गव्यनाउयन मृरिणा । प्रक्षाल्य मयन्या तु प्रद- द्यादनकंबलं । दत्त्वा चारस्कर न्यो ब्राह्मणान्यतिभिः सह । संभाव्य दयित्या नु कल्पयंदनिवाग्निं । भोजनमन्यभ्य इनि शेषः । उपोप्य सर्वमवनकुर्यानिपुर:मरः । पंचगव्यं निले. युनं. पीत्या वै पाग्य:स्वयं । निलः स्नानं प्रकुर्यात नेग्योहननं बुधः । देवनानां पितृणां च उभाभ्यां नर्पणं तथा । हामं तैश्च प्रकुर्वान सर्वदेवानगयण । नान्य दवाय विभ्यो हाटकन समं ददन् । यादव करीन्यवं चिनं शंभी निंवश्य यः । उत्तराय. णमासाद्य नरः कस्मात्स शोचति । दनि । अत्र शंभी नियति वाक्यशंपादुपक्रम देवस्यति शंभारित्यर्थः । ततश्चांनगलपठिन होमदानभोजनादि नदुश्यकमवेति निणीयते । नानपारणयोन क्रमा विवक्षित इति हमाद्रिः । उभाभ्यामिति तादर्थे चतुर्थीत्याह । यस्नुनस्तु क्रमविवक्षायां योग्रहणमुपलभ- णार्थ । उभाभ्यामिति तृतीयांतं गुरुकृष्णनिलाभिप्राय। गुलवानां कृष्णः पितृणामित्यर्थः । पूर्वदिन उपोप्य परदिन काले तिलो. बर्तनतिलखानविलतर्पणानि उत्या शिवं गन्यनाज्येन मर्दयित्वा .. ।

·म्मृतिकौस्तुम शुद्धोदकेन प्रक्षाल्य यसाधुपचाररचंयन् । ततः पंचरनान्युक्त- परिमाणं वा मुवर्ण समय तिलदीपैः सुवर्णतिलः साक्षतः संपूज्य घृनकंबलं विनानचामरादीनुपस्कारांश्च समर्थ ब्राह्म- भ्यः मुवतिलान्दत्या तिलहुन्वा यतिभिः सह ब्राह्मणान्सं- भोज्य नभ्या दक्षिणां दत्त्वा अन्यभ्यश्वानिवारितमन्नं दत्त्वा मनिलं पंचगव्यं पान्या पारयदिनि च प्रयोगक्रमः । तुलाविधिः शिवरहस्य मकरं प्रकृत्य-तिलनेलेन दी- पाच देयाः शिवगृह गुभाः । सतिलेस्नंदुलंधव पूजयेद्विधिव- हिज । इति । गाम्ह--प्रथमा नु धृतम्योक्ता तंजीवृद्धिकरी नुला । लवणम्य तु लावण्यमगंगिवं गुडस्य तु । अवियुना भवत्पनी तुलया कुंकुमम्य च । न संतापो हदि भवभीरस्य नुलया सदा । इति । तथा -अथ लोहं प्रदातव्यं सर्वगंगा- पशांतयं । काम्यं च यत्मक देयं वपु चाशं विदारिकः । इत्यादि प्रकृत्यानं । -- नत्रामहरमवग्त्रास्त्रः पुष्पालंकारभूषितः । अभीष्टां यतां गृह्य म्नायिन्या पृनादिभिः । तुलादानम्य सर्वम्य विधिरण प्रकानिनः । इनि । नियक्रिया दशकाली मंकान्य ननकामनानुमाग्ण परमेश्वरप्रीतिकामनया वा नत्तव्यतुला. दानं मंकल्य गणेशपूजनम्बन्निवाचनमानृकापूजननांदीश्राद्धा- न्याचायंवरणं च त्या यथाशनि न पूजां कुर्यात् । मंडपपक्ष होमः मप्रहमनः सयाम्नुकः कार्यः । तत आचार्यः पवित्र- पाणिः मुलिमायां भुवि गोबिंदमधर्मराजाभीष्टदेवतानां चन- स्पु प्रतिमासु अग्युत्तागणं सत्वा । दक्षिणोत्तगवस्थितनुलाइंड दक्षिणप्रांतमाग्य सूत्रग्रंथिषु चतुर्विशतिदयता आवाह्य पूज- यत् । ईशानाय नमः शशिनः मरताय. सोमाय मर्याय. विश्वकर्मणः गुरवः अंगिगनियां० प्रजापतय विश्वभ्योद- वेभ्यो जद्विधाः पजन्यशंभुभ्यां पितृदेवताय सौम्याय. धर्माय० अमराजाय: अश्विभ्यां जलशायः मित्रावरुणा- भ्यां माणभ्यः धनशाय गंधवाय जलाधिपाय विक्लवाय. इति । ततश्चनस प्रतिमामु गोविंदाद्याधतम्रो देवता मावाय पूजयेत्योडशोपचारैः । तत्राभाएंदवतायाः घृतादिपंचामृताभिषे. कोपि कार्यः । ततो यजमानः शुरुमाल्यांबरधरः पुष्पांजलिमा- दाय तुलां त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य तुलानुमंत्रणं याद । ॐनमस्ते ·संक्रांत्यादौबातम् । ११५ सबंदेवानां शकिस्त्वं सस्यमाभिता । साभिभूता अगदापी निर्मिता विश्वयोनिना । एकतः सर्वसत्यानि तथानतशतानि च । धर्माधर्मकतां मध्ये स्थापितासि जगदिते । त्वं नुले सर्व- भूतानां प्रमाणं परिकीर्तिता । मां तोलयंती संसारादुररस्व नमोस्तु ते । योसौ तत्त्वाधिपो देवः पुरुषः पंचविंशकः । स पोऽधिष्ठितो देवि त्वयि तस्मानमोनमः । इति । तत. तुलामध्यलंबितगोविंदानुमंत्रणं । ॐ नमोनमस्ते गोविंद तुला. पुरुषसंज्ञक । त्वं हरे तारयस्वास्मानस्मात्संसारसागरात् । पुप्पांजलिना तुलां हरिं चाभ्यय॑ तुलापार्श्वयोः साम्ये कते पुनस्तुलां प्रदक्षिणीकृत्य । सूर्यप्रतिमा वाममुरी धर्मराजाभी- एदेवते दक्षिणमुष्टी गृहीन्या प्राथुख उत्तरशिक्यं समागम गोविंदमुखमवेक्षमाणस्तिष्ठेत् । तत आचार्यों दक्षिणतो यजमा- नाभ्यधिकंघृतादि नदध्यात् । गोदोहमात्र स्थित्यापठेत् । नमस्ते सर्वभूतानां साभिभूत सनातनि । पितामहन देवि त्वं निर्मिता परमेष्ठिना । त्वया धृतं जगत्सर्व सह स्थावरजंगमं । सर्वभूता- न्मभूतस्थ नमस्तं सर्वधारिणि । ततोऽवतीर्य देशकालोचारण- पूर्वकं अर्ध पादं वा आचार्याय दद्यात् । सच स्वस्तीत्युक्त्वा सावित्रं पठित्वा स्वशाखाका कामस्तुतिं पठेत् । ततः मावा- र्याय हिरण्यदक्षिणादानं ततो नानानामगोत्रेभ्योऽयशिएं द. चात् । भूयसी दक्षिणां च । ततो यथाशक्तिमाह्मणभोजनसं- कल्पः । प्रतिमानां विसर्जनमाचार्यहस्ने समर्पणं परमेश्वरार्पण चेति घृतादिनुलादानविधिः । स्कान्दे-धेनुं तिलमयी राजन्दघायचोत्तरायणे । सर्वा. कामानवाप्नोति विदत परमं मुखं । इति । विष्णुधर्मोसरे- उत्तरे त्वयन विप्रान्वलदानं महाफलं । तिलपूर्वमनडाहं दव गेगैः प्रमुच्यते । तिलपात्रदानादि तु माघकृत्य एवोकं । सर्वसंक्रांतिप्यपि धादं कर्तव्यं-अयनद्वितये पादं विषुव. दिनये तथा। संक्रांतिषु च कर्तव्यं पिंडनिर्वपणारते । इति मा. स्यात् । अयनादेः पृथग्ग्रहणं फलातिशययोतनाथै। बृहच्छा- सातपः-पिंडनिर्वापरहितं यत्तु धावं विधीयते। स्वधावाचन. लोपोऽप्रविकिरस्तु न लुप्यते । इति। ब्रा-शुरूपक्षे तु स. सम्यां यदा संक्रमते रविः। महाजया तदा साबै सप्तमी भास्कर. । ३८ ·स्मृतिकौस्तुमे । प्रिया । यस्तस्यां मानवो भक्या घृतेन सापयेद्रवि । सोऽश्व- मेघफलं प्राप्य ततः सूर्यपुरं व्रजेत् । पयसा नापयेवस्तु भा. स्करं भक्तिमानरः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो याति सूर्यसलोकतां। मर्यपा कथिता पुण्या सममी त्रिपुरांतक । यामुपोष्य नरो भत्या अचलान्मंगलॉल्लभेत् । आपस्तंब:-अयने विषुवे चैव ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । अहोरात्रोषितः मातः सर्वपापैः प्रमुच्यते। इति । सर्वोप्युपवासविधिः पुत्रगृहिव्यतिरिकविषयः।-आदि- त्येहनि संक्रांती ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । उपवासो न कर्तव्यो गृहिणा पुत्रिणा सदा । इति निषेधात् । यश्च यस्यां संक्रांती दानादीनां पुण्यकालः स एव संक्रांती यात्रादीनां वर्जन- कालः। यात्रानिषेधा अपि सूक्ष्मकाले पदं स्थिरीकर्तुमशनुवंतः। आलोच्य यत्तुल्यतयोपदिष्टं भवंति नित्यं परिपूर्णकामाः । इति लौगाक्षिवचनात् । संक्रांतावनध्यायः हेमाद्रौ-अह्नि चेद्रात्रियुग्मं स्या- द्रात्रौ चेद्वासरद्वयं । संक्रांतिः पक्षिणी क्षेया दानाध्ययनकर्मसु । इति । अत्र दानमध्यापनसंक्रांतिरित्ययनविषुवयोरेव प्रहणं।- निशाद्वयं दिवारात्री संक्रमे वासरद्वयं । अनध्यायं प्रकुर्वात अयने विषुवे तथा । इति शास्त्रांतरसंवादात् । संक्रम इति दिवेत्यनेनान्वितं । रवे राशिसंक्रमवनक्षत्रसंक्रमेपि पुण्यकालो योद्धव्यः। नक्षत्रराश्यो रविसंक्रमे स्युरर्वाक्परत्रापि रसेंदुनाड्यः। पुण्या इति जैमिनिस्मृतेः । रसेंदुनाड्यः पोडश घटिका इत्यर्थः । अन्येषां ग्रहाणामपि संक्रमे पुण्यकालं स एवाह ।- तथैव चंदोलिधरापलयुगे एकैव नाडी मुनिभिः शुभोका । नाड्यश्चतस्रः सपलाः कुजस्य बुधस्य तिम्रो मनवः पलानि । सार्धाश्चतस्रः पलसप्तयुक्ता गुरोश्च शुके सपलाश्चतस्रः। द्विना- गनाड्यः पलसप्तयुक्ता शनैश्चरस्यापि हिताः तमध्ये जपहोमदानं कुर्वन्नवामोति सुरेंदधाम । इति । इंदोरि- त्यादिषष्ठयंतानंतरं रविपदस्युःपदरहितं नक्षत्रेत्यादि परतापी- स्यंतमनुषज्यते । त्रिधरापलैखयोदशपलैः । सपला एकपल- युक्ताः । मनवचतुर्दश। द्विनागाः षोडश । रात्री प्रहांतरसंक्रमे रात्रादेव पुण्यकालः । तत्रापवादाभावात् । काम्यं चात्र मानादि । नित्यत्वबोधकामाषात् । सुपुण्याः । आचं.

·४४७ ग्रहपीडाहरसानम् । अथ सर्वसंक्रांतिषु ग्रहपीडापहारकाणि मानानि हेमाद्रौदेवीपुराणे-कुंकुमं रोचनामीशा मुराचंदनवालकं । हरिदासहसंयुकं मेषे सानं प्रहापहं । रोचना गोरोचना । महापहं प्रहदोषापहं । प्रियंगुः सप्तकं कुठं त्वचमीशा निशाकरं। रोचनागरुसंयुक्तं वृषे सानं महाफलं । प्रियंगुः फलनी। निशा- करं कर्पूरं । उशीरं पद्मकं कुठं रोचना ग्रंथिपर्णकं । कुंकुमागरु- संयुक्त मिथुने राज्यदं महत् । उशीरं वालकं । रोचना वालक मुस्ता मुरा शैलेयचंदनं । हरिद्राकुष्टसंयुक्तं कर्कसंक्रमणे मतं । मुरा मुलहटी। शैलेयं शिलारसः । पत्रकं रोचना मुस्ता मुरा मांसी च चंदनं । सिंहे नानं सुराध्यक्ष राज्यायुःपुत्रवर्धनं । हरिदा वालकं कुष्ठं मांसी चंदनरोचना। कन्ये स्नानं प्रकर्तव्यं संतानरतिवर्धनं । रोचना तुरगं कुष्ठं पत्रकौशीरपत्रकं । हरि- दावालसंयुक्तं तुले दुष्कृतनाशनं । प्रियंगुः स्फटिक मांसी पनक रोचनागरू । मुस्ताकुष्ठसमोपेतं वृश्चिके राज्यदं मतं । प्रवालं रोचनाकुष्ठे मौक्तिकं घनपनकं । मुरामांसीसमोपेतं धनुःसंक्र- मणे शुभं । घनो मुस्ता।रोचना दारुकं कुठं चंदनागरु कुंकुमं। उशीरपनकैयुक्तं मकरे सर्वसौख्यदं । प्रथिपर्ण वचा वाला केसरं जातिपत्रकाः । रोचनासहसंयुक्तं कुंभे पुत्रायुराज्यदं । केसरं नागकेसरं । कर्पूरफल(१)मुस्ता च मांसी चंदनपनकं । वालक सघनोशीरं त्वचा मीने शुभावहं । अथेतरग्रहसंक्रमेषु तत्तहसूचितपीडानिवृत्त्यर्थे सानानि विष्णुधर्मोत्तरे-मंजिष्ठा मदमातंग कुंकुम रक्तचंदनं । पूर्णकुंभे कृतं तान्ने सूर्यमानं विधीयते। मदमातंगं गजमदः । उशीरंच शि- रीषं च कुंकुम रक्तचंदनं । शंखन्यस्तमिदं स्नानं चंद्रदोषविनाशनं । खदिरं देवदारुं च तिलान्यामलकानि च । पूर्णकुंभे कृतं रौप्ये भौमपीडाविनाशनं । नदीसंगमतोयानि तन्मृदा सहितानि च । न्यस्तानि कुंभे माहेये बुधपीडाविनाशनं । माहेयं मृन्मयं । औद्- बरं तथा बिल्वं वटमामलकं तथा । न्यस्तं तु कुंभे सौवणे जीवपीडाविनाशनं । आमलकांतानि फलानि । गोरोचना नाग- मदः शतपुष्पा शतावरी । विन्यस्ता राजते कुंभे शुकपीडावि- नाशनं । तिलान्माषान्प्रियंगुं च गंधपुष्पे तथैव च । न्यस्तं काणायसे कुंभे सौरिपीडाविनाशनं । गुग्गुलं हिंगुलं वार्ड ·११८ । स्मृतिकौस्तुभे शुभां चैव मनःशिलां । शृंगे च माहिषे न्यस्य राहुपीडाविना- शनं । तालं हरितालं । वराहविहितं राजन्पर्वताप्रभृतं तथा । छागक्षीरं स्वपात्रे केतुपीडाविनाशनं । प्रहलानमिदं प्रोकं सर्वपीडाविनाशनं । इति । अथ यावद्दीष्ट्यं रनधारणं । जातकाभरणे- माणिक्यं तरणेः मुजातममलं मुक्ताफलं शीतगोर्माहेयस्य च विद्रुमं मरकतं सौरस्य गारुत्मतं । देवेज्यस्य च पुष्परागमसुरा- मात्यस्य वनं शने लं निर्मलमन्ययोश्च गदिते गोमेदवैडूर्यके । अथ ग्रहप्रीत्यर्थानि दानानि । तत्रैव-माणिक्यगोधूमस- वत्सधेनुकौमुंभवासोगुडहेमतानं । आरक्तकं चंदनमंबुजं च वदंति दानं हि विरोचनाय । १ । सद्वंशपात्रस्थिततंडुलांच कर्पूरमुक्ताफलशुभ्रवस्त्रं । युग्योपयुक्तं वृषभं च सौम्यं चंद्राय दद्यादृतपूर्णकुंभं । २ । प्रवालगोधूममरिकाश्च वृषोऽरुणचापि गुडः सुवर्ण । आरक्तवस्त्रं करवीरपुष्पं तानं च भौमाय वदंति दानं । ३ । चैलं च नीलं कलधौतकांस्यं मुद्रांश्च गारुत्मतसर्व- पुष्पं । दासी च दंतो द्विरदस्य नूनं वदंति दानं विधुनंदनाय ।। शर्करा च रजनी तुरंगमः पीतधान्यमपि पीतमंबरं । पुष्परा. गलवणं सकांचनं प्रीतये सुरगुरोः प्रदीयते । ५ । चित्रांबरं शुभ्रतरस्तुरंगमो धेनुश्च वजं रजतं मुवर्ण । सुतंडुलाश्चोत्तम- गंधयुक्ता वदंति दानं भृगुनंदनाय । ६ । माषाश्च तैलं विम- लेंद्रनीलंतिलाः कुलित्था महिपी च लोहं । कृष्णा च धेनुः प्रवदति नूनं दुष्टाय दानं रविनंदनाय । ७ । गोमेदरनं च तुरंगमश्च सुनीलचैलामलकंबलोऽय्यः । तिलाश्च तैलं खलु लोहमिदं स्वर्भानवे दानमिदं वदंति । ८ । वैडूर्यरनं सतिलं च तैलं सुकंबलश्चापि मदो मृगस्य । शस्त्रं च केतोः परितोष- हेतोश्छागस्य दानं कथितं मुनींद्वैः । इति । अथ ग्रहकर्मकदानानि ब्रह्मांडे-ग्रहदानक्रमं वक्ष्ये सर्वसिद्धिकरं परं । सर्वशांतिकरं नृणां सर्वपापप्रणाशनाविषुवत्य- यने राहुग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । जन्मः सौरवारे च पंचदश्यां तथैव च।प्रहदानं तु कर्तव्यं नित्यं श्रेयोभिकांक्षया।हस्तमात्रंद्विहस्तं वा त्रिहस्तं वाथ नारद । चतुरस्रां समां भूमि गोमयेनोपलेपयेत्। रेखाः प्राच्य उदीच्यश्च चतस्रस्तास्तथा समाः । नवकोप्ठेषु ·ग्रहदानादिनिर्णयः । ४४९ पनानि विन्यसेच्छेततंडुलैः । आदित्यचंद्रमा भौमो कुअजीब- सितार्कजाः । राहुः केतुरिति प्रोका महा लोकसुखावही एषां हिरण्यरूपाणि कारयित्वा यथाविधि । त्रिनिकेणाथवा कुर्याद्यथाशकि पृथक्पृथक् । आदित्यं मध्यमे कोष्ठे दक्षिणेऽगा- रकं न्यसेत् । उत्तरे तु गुरुं विद्यादुधमुत्तरपूर्वके । भार्गवं पूर्व- तो न्यस्य सोमं दक्षिणपूर्वके । पश्चिमेऽर्कसुतं न्यस्य राहुं दलि- णपधिमे । पश्चिमोत्तरतः केतुः संनिवेश्यो यथाविधि । तवर्ण- पुष्पगंधाधैरर्चयेत्स्वस्वमंत्रकैः । दानं शद्रोऽथवा कुर्यात्री वा तत्र तु नारद । भूलेपनादि यत्कार्य सर्व विप्रेण कारयेत् । मानकाले तु संप्राप्ते सात्वा कुशतिलोदकैः । प्रयतो यजमा- नस्तु धौतवनः प्रसनधीः । अर्चयित्वा स्वयं दद्यादहस्करमु- खान्ग्रहान् । प्रत्येकमेकं विप्रोसौ स्ववर्ण मंत्रमीरयेत्। -पद्मासनः पनकरो द्विबाहुः पनद्युतिः सप्ततुरंगवाहः । दिवाकरो लोकगुरुः किरीटी मयि प्रसादं विदधातु देवः । १ । श्वेतांबरः श्वेतविभू- षणश्च श्वेतद्युतिदंडकरो द्विबाहुः। चंद्रोऽमृतात्मा वरदः किरीटी श्रेयांलि मह्यं प्रददातु देवः ।२।रक्तांबरो रक्तवपुः किरीटी चतु- भुजो मेषगतो गदाभृत् । धरासुतः शक्तिधरच शूली सदा मम स्थाद्वरदः प्रशांत ।३। पीतांवरः पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजो दंड. धरच हारी। चर्मासिधृक्सोमसुतः सदा मे सिंहाधिरूढो वरदो वुधोस्तुा। पीतांबरः पीतवपुःकिरीटीचतुर्भुजो देवगुरुःप्रशांतः। दधाति दंडं च कमंडलुंच तथाक्षसूत्रं वरदोस्तु मह्यं । ५।वे. तांबरः श्वेतवपुः किरीटी चतुर्भुजो दैत्यगुरुः प्रशांतः । तथामसूत्र चकमंडलुंच जपं च बिभ्रदरदोस्तु मां।६। नीलघुतिः शूलधरः किरीटी गृध्रस्थितनासकरो धनुष्मान् । चतुर्भुजः सूर्यसुतः प्रशांतः स चास्तु मह्यं वरमंदगामी । ७ । नीलांबरो नीलवपुः किरीटी करालवकः करवालशूली। चतुर्भुजधर्मधरम राहुः सिंहासनस्थो वरदोस्तु मह्यं । ८। धूम्रो द्विवाहुर्वरदो गदा- भ्रासनस्थो विकृताननश्च । किरीटकेयूरविभूषितांगः सदास्तु मे केतुगणः प्रशांतः । ९। इत्युक्त्वा दापयेत्सर्वानादित्यादिनव- प्रहान् । पुरुषो वाथ नारी वा यथोकं फलमामुयात् । अपरं गुरवे दद्यादन्यसै वा प्रदापयेत् । अत्र वा दक्षिणा देया सुवर्ण वाससी शुभे । इत्याह भगवान्ब्रह्मा नारदाय महात्मने । इति ।

·१५० स्मृतिकौस्तुमे तदति तृप्तोपकाराभ्यामाज्यभागाभ्यां गृहमेधीयस्येवास्य क. मणोऽपूर्वत्वार्य कुतोपकाराणां गंधाधनमंत्राणां विधानं । दा- नैमिस्यर्थे यदीत्यध्याहारेण स्त्रीशुदककदानानुवादेनोत्तरार्धाओं विधीयते । प्रतीति एकमेकं प्रहं प्रति । स्ववर्ण स्ववर्णानुसा- रिणं सप्रणवमित्यर्थः । अतएव विप्र इति द्विजोपलक्षणं । असौ यजमानः स्वयं द्विजश्चन्मंत्रमुदीरयेत् । इत्युक्त्वेति। पुरुषः शुदः प्रक्रमानुसारात् । अतएव पूर्वार्धे विप्र इत्यध्याहारः । अपरं पूजोपस्करादि गुरवे पूजादिक । अन्य प्रहप्रतिमापहीचे सुवर्ण वाससी अत्यन्वयः । इति नवप्रहदानं । एवं सूर्येतरप्र- हसंक्रांतिषु कर्तव्यमुक्कं । यथाच सूर्यसंक्रांती दानादिकर्तव्यं तथाऽयनांशप्रवृत्तायपि तत्तत्संक्रांतिसंबंधिन्यांतहदेव पूर्वोत्त- रत्र वा पोडशघटिकापरिमितकाले दानादि कर्तव्यं । यथोक्तं हेमाद्रौ-अयनांशकतुल्येन कालेनैव स्फुटं भवेत् । मृगकर्का- टके सूर्ये याम्योदगयने सति । तदा संक्रांतिकालाः स्युरुक्ता विषुवदादयः । इति । व्याख्यातं चैतत्तत्रैव राशिप्रति त्रिंशदंशा भवंति । सूर्योत्र प्रतिदिनमकैकमंशं भुंक्ते । ततश्च द्वादशभिरंशै- रयनच्युतिर्भवति । तत्र भाविन्याः संक्रांतेर्वादशभिर्दिनैरा- पुण्यकालो भवति तस्मिन्संक्रांतिनिमित्तं दानादि विधेयं । एवं न्यूनातिरिकेपि बोद्धव्यमिति । अनेन च पूर्वोदाहतसाधलोके प्रथमेधैं पुण्यकालो भवेदित्यध्याहारेण व्याख्यातं । द्वितीये सूर्ये सति पुण्यकालौ स्यातामिति । तृतीये तदेति प्रथमागतकाल- परामर्श इति । द्वादशेति हेमाद्रिनिबंधनिर्माणकाले तावहिनै- रयनच्युतिरासीदित्यभिप्रायं । अतएवोपसंहतमेवमिति । ततधे- दानीमष्टादशदिनैरक्सिंक्रांतितुल्यः पुण्यकाल इति सिद्ध । येनार्जितानि ।। योनंतदेवकृत. संक्रांतिदीधितिरियं स्मृति- कौस्तुभस्य । २ । इति संक्रांतिनिर्णयः ॥ अथर्तुः। यथाच चैत्रादिपदवाच्यानां चित्रादिदिनक्षत्रयुतपूर्ण- मासीमध्यशुक्लादिकृष्णांतचांद्रमासानां द्वाभ्यांदाभ्यां मासाभ्यां वसंताघृतवो भवंति । तथा मीनादीनां मेषादीनां सूर्येण भोगे संजाताभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां सौरमासाभ्यां सौरा अपि भवति । सौरवांद्र इति बिमासज ऋतुधेति दीपिकोक्ता नव चैत्रा- तवर्णगंधमास्यायरित्यस्य व्याख्या । २ दानं शवोयवेत्सस व्याख्या। । ।

·। ऋतुनिर्णयः । ४५१ दिपदवाच्यत्वं सौराणामपि कुतो न स्यादिति शंक्यं । चांदेषु प्रसिद्धिबाहुल्येन नक्षत्रेणयुक्तःकालः सास्मिन्पौर्णमासीति तिथि- घटितव्युत्पादनपरपाणिनीयस्मरणेन च चांद्रेष्वेव तद्वाच्यत्वस्थ हेमाद्रिप्रभृतिभिः स्वीकरणात् । तथापि कृष्णादिशुक्लांतचांद्रेषु तद्वाच्यत्वं कुतो न स्यादिति चेत् । शुक्लादिष्वेव सर्वदेशख. प्रसिद्धिबाहुल्यात्, सर्वमुनिसंमतत्वाञ्च । तथाच त्रिकार मंडनः-चांद्रोपि शुक्लपक्षादिः कृष्णादिति च द्विधा । कृष्णपक्षादिकं मासं नांगीकुवैति केचन । येऽपीच्छंति न तेषा- मपीटो विध्यस्य दक्षिणे । इति । नचैवमपि चैत्रादिपदानां व्युत्पत्ती चित्राकैकनक्षत्रनिमित्तताया स्फुटत्वाद्विनेत्ययुक्तं । व्युत्पत्ती चित्रादेः प्रत्यासन्ननक्षत्रांतरोपलक्षणत्वात् । तथाच संकर्षणकांडे-वेढे चित्रादिताराणां परिपूर्णदुसंगते। मासा- चैत्रादयो यात्रिकैः षष्ठांत्यसप्तमाः । इति । पूर्वाध चेदित्य- ध्याहारः। श्रावणपर्यंतपंचसंज्ञासु चित्रादिद्वंद्वानि प्रयोजकानि। एवं कार्तिकादिमाघांतानां कृत्तिकादिद्वंद्वानि । भाद्रपदाश्विन- फाल्गुनेषु शततारकादिरेवत्यादिपूर्वाफल्गुन्यादित्रिका इत्यर्थः । नचैवमपि द्वाभ्यां मासाभ्यामित्ययुक्तं । सत्यधिमासे वसंताघृ. तोर्मासत्रयात्मकत्वापातादिति शंक्यं । तत्रोक्तरीत्या षष्टिदिना- मकैकमासांगीकारेण यात्मत्वाविघातात् । नचैवं सितादिपक्ष- युगत इति चांद्रलक्षणमव्याप्तं । तत्र ससंक्रांतिकानामेव लक्ष्य- त्वात् । नच वसंतादिशब्दा अपि चांद्रर्तुप्वेव मुख्याः स्युः- मधुध माधवश्व वासंतिकावृत् इति श्रुतौ चैत्रादिपर्यायश्रवणा- दिति वाच्यं । मीनमेषयोमपवृषभयोर्यसंत इत्यपि श्रवणात् । नव त्रिकांडमंडनेन–श्रौतस्मार्तक्रियाः सर्वाः कुर्याचांद्रेषु च- तुषु । तदलामे तु सौरर्तुग्विति ज्योतिर्विदां मतं । इति गौण- त्वेन सौरविधानात्कथं चांद्रसमत्वमिति वाच्यं । कर्मणि मुख्य- गौणयोरपि वसंतादिपवाच्यतायां बाधकाभावात् । प्रत्युताव- उपदस्योभयत्र योगेन तद्विशेषवसंताधात्मकतादृढीकरणात्सत्य- प्येवं वचनात्सौरादेरेव मानस्य कचित्स्वीकरणमविरुद्धं । यथाह ज्योतिर्गार्यः-सौरो मासो विवाहादौ यहादौ सावनः स्मृतः । आन्दिके पितृकार्ये व चांदो मासः प्रशस्यते । यहोत्र सावनमानसाध्यं गवामयनादि। पितृकार्य पाण्मासिकादि । विवा. ।

·'४५२ स्मृतिकौस्तुमे दादावित्यादिपदनाभ्युदयफलकानि मांगलिककर्माणि गृह्यते । यहादावित्यत्र सांतपनादिकच्छाः। द्वितीयाधै सप्तम्यंतवयं पितृ- कार्यमात्रसंग्रहार्थ । ग्वरभ्युदय मानं चंद्रस्य पिनकमणि । यो सावनमित्याह अक्षं सर्ववतादिषु । इति वृहस्पतिवचनात् प्रतानि नक्षत्रसाध्यानि । आदिपदंन नक्षत्रसत्रसंग्रहः-नक्षत्रस- पाण्ययनानि चंदोर्मानेन कुर्याद्भगणात्मकेन । इति विष्णु- धर्मातरातः । तत्रन नक्षत्राणां दिनदयगामित्वे निर्णयो मस्कत नक्षत्रसत्र प्रयोग बोदव्यः । तथाच ब्रह्मसिद्धांत- अमावास्यापरिच्छिनो मासः म्यादाह्मणस्य तु । संक्रांतिपौर्णमा. साभ्यां तय नृपवैश्ययोः । इति । नन्यवमकत्र विध्यदक्षिणदेश- बर्तिवैश्यविवाहकमणि ज्योतिगार्यवचनान्सौरस्य, मंडनवच- नाच्छुकादेवांद्रस्य, ब्रह्मसिद्धांतवचनाकृष्णादेश प्राप्तौ विकल्पा- पत्तिरिति च । भिन्नविषयत्वात् । मंडनवचनं तावदाचारानु- सारेण विध्यदक्षिणदेश कर्मसंकल्पांगभूने अंगानंगसाधारणाधि- करणीभूतदंशकालमात्रविषयोलने शुकादेरेव मासस्योलब: कार्यों न कृष्णादः, विध्यतदुत्तरदेशयास्तु कृष्णादेरपीति व्यव- स्थापरं । यपीच्छंतीति वाक्यं हि दक्षिणदेशे कृष्णादिनिषेधमु- मेन शुक्लादः प्रामिपरं । अर्थात् कृष्णादरितरत्र प्रापकं व प्रती- यते । ए इतीच्छोपन्यासाप तन्मूलकाचारवशेन व्यवस्था- प्यत इति युकं । नच प्रयोगारंभंगभूतं मासाचनुसंधानस्य प्रयोगविध्यपक्षितत्वादुलखस्य तन्मात्रविषयत्वमेवोचितमिति बाध्यं । मासपक्षतिथीनां च निमित्तानां च सर्वशः। उल्लेबन- मकुर्वाणोन तत्फलमवामुयात् । इति वचनेऽनंगभूतनिमित्तस्यापि संकीर्तनेन सर्वश इति पदोपादानेन बोलेनस्यांगानंगसाधार- ण्यावधारणात् आरुण्यादेरेकहायन्यादिद्रव्योपादानका- लीनपरिच्छेदे ययापेक्षा तथा प्रयोगारंभात्पूर्वमुक्तिकालय- तीसाकालीनतत्परिच्छेदेंगभूतमासायनुसंधानापेक्षायाः सत्या मपि संकल्पास्यारंभात्पूर्वमुलेखमूलभूतेनावश्यंभाविना तद. नुसंधानेनैव निवृत्तौ उल्लेखजपानुसंधानस्य तादासंभवेनार. पार्थवाद । उकं हि मंत्रप्रतिनिधिनिराकरणाय भाहैः प्रतिनि- भ्युपादानार्थमवश्यं मंत्रायमरणे सति तेनैव कार्यसिदेन प्रतिनिधेः फलमिति। इतरे अपिशाने शालांतरमूलकाव्यवस्था- - ·ऋतुनिर्णयः । १५३ । । प्रातौ व्यवस्थापरे नत्वपूर्वार्थविधातणी। उपांशुबजुरापनीसंवा- जांताम्यहानि संतिष्ठत इत्यादावुकन्यायेन नियमविधित्वादपूर्व- विधित्वस्यान्याय्यत्वात् । तथाहि संति तावहिवाहे सौरमास- विषयाणि विधिनिषेधशास्त्रणि । विधिस्तावत् आश्वलायने- नोक्तः-उदगयन मापूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकोपनय- नगोदानविवाहाः इति । निषेधमाह वृद्धगार्य:-मीने धनुषि सिंहेच स्थिते सप्ततुरंगमे । और यात्रां न कुर्वीत विवाह गृहकर्म च । इति । तथा चांदविण्यापयपि । विधिस्तावत् व्यासेनोक्तः–माघमासे भवेढा कन्या सौभाग्यसंयुता । फाल्गुनोदा भवेत्साध्वी वैशाने पुत्रिणी भवेत् । धर्मयुक्ता भवेज्येष्ठे धनिनी कार्तिके भवेत् । देवपूजारता नित्यं मासे स्यात्सोमदैवते । इति । सोमदेवने मार्गशी। निषेधश्च ज्योति:- शाम्बे-न भाद्रमासे नच चैत्रपाये और विवाहो नम कर्ण- वेधः । इति । अत्रच उदगयनशब्दम्य सौरमासवाषित्वात्रा- दिशदानां चंद्रवाचिन्वाद्भिन्नार्थकशास्त्रमूलत्वेनाभिमभुतिकल्प. नायां सत्यामुभयोपसंहारासंभवे कदाचिचांद्रम्य कदाचित्सौर- स्योपादानमित्यव्यवस्थाप्रमको ज्योतिर्गार्यवाक्येन चैत्रादि- शब्दानामदूरविप्रकण मूलश्रुत्यैश्यलाघवेन च सौरपदत्वमा- पाच सौरमास एवोपादेयो विवाह इति नियम्यते । तथा आदिपदोपात्तउपनयनादौ-कुले ऋतुपयादर्वाहनास तु मुंडनम्। इति चोलोपनयनविषयशालवशेनाव्यवस्थाया द्विविध- निषेधप्रसक्तौ सौरनिषेधो नियम्यते । प्रसिद्धामाधानोपनय- नयोर्वर्णविशेषपुरस्कारेण वसंतादिविधयः-वसंते ब्राह्मणोऽग्री- नादधीत वसंते ब्राह्मणमुपनयीत्यादयः । वसंतादिशदे उभ- यविधमासानामव्यवस्थया प्रॉनी च ब्रह्मसिद्धांतवाक्येन व्यवस्था क्रियते-ग्राह्मणस्यामावास्यापरिच्छिन्नो, नृपम्य संक्रांतिपरि- च्छिनो, वैश्यस्य पूर्णमासीपरिच्छिन्नः स्यादिति । मासपरंतु हीपिति वृटिकामाय निधनं कुर्यादित्यत्र निधनपदमनुवादः । तथाहि वृष्टिकामसंबंधित्वेनानियमप्रानं दीपित्येतनिधनत्वेनैव प्राप्तमिति नियम्यमानं तत्स्थान एवं विनिविशत इति निधन- पदमनुवादः । एवं ब्राह्मणादिसंबंधिन्वेनाधानादिवाक्यादनिय- मप्राप्तममावास्यापरिच्छिन्नादिरूपं मासात्मनैव प्राप्तमिति मास- ·१५१ स्मृतिकौस्तुभे पदमनुवादः । एवमन्यविषयेष्वपि व्यवस्थोहा । यत्रतु न सौरमापकं संवादिवाक्यं न वा वाक्यांतरव्यवस्थापेक्षा सामा- म्योक्तिर्ययोदाहतेषु चैत्रादिपदोपेतेषु मासकार्यविधायिवाक्येषु तत्र क्षेत्रादिपदवाच्यवांद्रमासविशेषणां प्रहणमेवोचितं । नदलामे सौराणामुदाहनमंडलोतेरित्यलं । इत्यूनुनिर्णयः । मौरर्तुत्रयमयनमुच्यते । सौगर्नुत्रितयं प्रदिष्टमयनं इति दीपिकोक्तः । नच द्विविधं दक्षिणायनमुत्तरायणं च । अधि. रादिमार्गे धूमादिमागें चार्यमाणपक्षात्यण्मासान्यानुङ्केति सविता कृष्णपक्षात्यण्मामान्यान्दक्षिणति सवितेति श्रुतेः । तत्कार्य च त्रिविक्रमपद्वनी-चैत्रे वा फाल्गुने वापि ज्येष्ठे वा माधवे तथा । माघे या सर्वदेवानां प्रतिष्ठा शुभदा सिते इति । अत्र चैत्रादिभिरुदगयनमुपलक्ष्यते । तथाच मिद्धांत- शेम्बर-श्रेष्टोत्तरे प्रतिष्ठा म्यादयने भुक्तिमिच्छतां । इति । देवीपुराणे-मातृभैरववागहनारसिंहत्रिविक्रमाः । महिषा- सुरहंग्यश्च स्थाप्या वै दक्षिणायने । इति । इत्ययननिर्णयः । अयनद्वयं च सौरवमरः। कृसातत्साध्यकार्य च हेमाद्री विष्णुधर्मोत्सरे-मेपसंक्रमणे भानोः सोपवासो नरोत्तमः । पूजयेद्भार्गवं देवं रामं शक्या यथाविधि । वृषसंक्रमणे पार्थ तथा कृष्णं प्रपूजयेत् । तथा मिथुनसंक्रांती पूजयेद्भोगशायिनं। तथा कुलीरसंक्रांती वराहमपराजितं । नारसिंह तथा देवं सिंहसंक्रमणे विभुं । कन्यासंक्रमणे देवं तथाऽश्वशिरसं यजेत् । तथा मकरसंक्रांती रामं दशरथात्मजं । कुंमसंक्रमणे राजप्राम यादवनंदनं । मीनसंक्रमणे मत्स्य वासुदेवं तु पूजयेत् । यादवाघ्या- दिकार्चायां गंधमाल्यानसंपदा । प्रादुर्भावम्य नाना च होमं कुर्वीत पार्थिवं । व्रतांते जलधेनुं च छत्रोपानत्समन्वितां । वलयुग्म- युतां दद्यात्प्रतिमां च सकांचनां । रात्रौ तु दीपमालाभिदेवदेवं प्रपूजयेत् । रुत्वा तं वत्सरमेतदिष्टं म्लेछेषु तिर्यभु नचापि जन्म। प्रामोत्सवामोति चिरं मुजन्म कामं तथामोति मनोभिरामं । इति। धान्यसंक्रांतिः स्कान्दे-अयने विषुवे चैव बानं कृत्वा विचक्षणः । प्रतस्य नियमं कुर्याद्यात्वा देवं दिवाकरं । करि. प्यामि व्रतं देव त्वद्भक्तस्त्वत्परायणः । तदविप्रेन में यातु तब देव प्रसादतः । इत्युचार्य लित्पचं कुंकुमेनापत्रकं । भास्कर ·सौरसंवत्सरहत्यम् । पूर्वपये तु मानेये च तथा रविं। विवस्वंतं तथा याम्ये नैईते पूषषं तथा । मादित्यं पारणे पत्रे वायव्ये तपनं तथा । माते- उमपि कौवरे ईशाने भानुमेव च । एवं च क्रमशोऽभ्यर्पा विश्वात्मा मध्यदेशतः । पूज्य इति शेषः । कृतांजलिपुटो भूत्वा अध्य दद्यात्समंत्रकं । कालान्मा सर्वभूतात्मा वेदारमा विश्वतोमुखः । व्याधिमृत्युजराशोकसंसारभयनाशनः । इति । पुष्पधूपैः समभ्यर्च्य शिरसा प्रणिपत्य च । रवि ध्यात्वा ततो दवाखान्यं प्रस्थं द्विजातये । प्रतिमासं पुनस्तद्वत्पूज्यो देवः सहवपात् । एवं सदा प्रदातव्यं धान्यप्रस्थं दिजन्मने । एवं संवत्सरे पूर्ण कुर्यादुद्यापनकियां । अर्यपात्रं हि सौवर्ण कार- येन्मंडलं शुभं । द्विभुजं पूजयद्भानुं रक्तवस्त्रयुगान्वितं । धान्य- द्रोणेन सहितं तदर्धन स्वशक्तितः । स्वर्णशृंगी रोप्यग्बुरा कांस्यदोहां पयस्विनीं । रविरूपं द्विजं ध्यान्या नमै बदविरे नथा। विद्यापात्राय विप्राय तसर्य विनिवेदयत् । सप्तजन्मस- हस्राणि धनधान्यसमन्वितः । नियाधिन रजो धीमापवा. नपि जातये । इति । अयने विषुवान्यतरसंकांतापक्रमसमामी ये । मंडलाकारमध्यपात्रं द्विभुजमूर्नेः पूजास्थानं । धान्यं ग्रीहयः । इति धान्यसंक्रांतिवतं । तत्रैव स्कान्द-संक्रांतिदिवसे पूज्य पूर्वयष दिवाकरं । कांस्ये क्षीरपृतं दद्यात्सहिरण्यं स्वशक्तितः । मंत्र पय पृथका पूजा सैव प्रकीर्तिता । सक्षीरं मुग्भीजानं पीयूषसमरूपधृक् । आयुरारोग्यमैश्वर्यमतो देहि द्विजार्पितं । इति । उपापनादिक सर्व धान्यसंक्रांतिवद्भवेत् । एवं कृते तु यत्पुण्यं शक्यं ने मयोदितुं । नियाधिरपि दीर्घायुस्नेजस्वी मयंजन्मसु । अपमृ. त्योर्मयं नास्ति जीवेष शरदः शतं । इति आयुःसंक्रांतिवतं । संक्रांतिदिवसे पुण्ये प्रारभेनियमं यती । पप्रमएदलं कन्या कुंकुमेन तु भास्करं । पूजयन्मंत्रमुगार्य विधियगुरुसंनिधौ । विधिवदिति धान्यसंक्रांतिगतविधिनत्यर्थः । मंत्रमिति प्रतिद- लपूजासु मध्ये व एकएब मंत्र इत्यर्थः । तमाह-आवां तेज- स्करी पृष्ठे प्रमादीनियशस्करीं । आहां सर्वत्रगां देव मम देखि नमोस्तु ते । पूज्यवं कुंकुमेनाय दद्याशिवाय भोजनं । उद्यापने तुचंडांशुं सीवर्षे सरथं तथा । एकवच समानमरणेन ।

·१५६ स्मृतिकौस्तुमे । समन्वितं । दयादित्यनुषंगः । यः कुर्याद्विधिनानेन मावासं- कांतिमुच्म । अप्यावास्वलिता लोक सूर्यवत्तस्य जायते । रिपपः संभयं यांति सुखमामोत्यनुमं । इति । इत्यासासंक्रांतिव्रतं । येनार्जितानिः । १ । योनंतदेवकृतः । सौराष्पदीधितिरिय स्मृतिकौस्तुभस्य । २ । इति सारवत्सरकत्यं । मथ सावनमासकृत्यं । तत्रोदयादुदयं पहिनाडीमितो वासरपदाभिधयः सावनो दिवसः । सचादित्यादितः सप्तग्रहसं- बंधितया सप्तविधः प्रसिदः । तस्यच सदेवेकरूप्या तिथ्या- विधिर्णयापेक्षा । तत्कार्यमुच्यते विष्णुधर्मोत्तरे--आरो- ग्यमय सौभाग्यं समर विजयं तथा । सर्वान्कामांस्तथा वियां धनं जीवितमेव च । आदित्यादिदिनप्ववं भादं कुर्वन्सदा नरः । क्रमेणैतदवामांति नात्र कार्या विचारणा। इति । तिथि- नक्षत्रापनपेक्षार्थ सदनि न नित्यत्वार्थ । काम्याडेषु हेमाद्वि- प्रभृतिभिरतदुदाहरणात् । माडयः-अपुटिः कांतिरल्या. युर्धनी सांभाग्यवर्जितः । निधनो नृपतिधव पारप्वभ्यंगकृपरः। इति । एतदपवादं बौधायनः-अएम्यां च चतुर्दश्यां नव- म्यां च विशेषतः । शिरोभ्यंगं वर्जयतु पर्वण्यपि तथैव च । इति । तथाच यत्किचित्हसाधनकशिरोभ्यंगं विहितवासरे- प्यपि भएम्यादिवज कुर्यात् । यानि नु वचनांतराणि-पष्टयां सलमनायुष्यं चतुर्वपि च पर्वसु । सप्तम्यां न स्पृशेलं नवम्यां प्रतिपर्याप । भटम्यां च चतुर्दश्याममावास्यां विशेषतः इति । तथा-उपोषितस्य वतिनः क्लमकेशस्य नापितः । तापगड़ीस्तिष्ठति प्रीता यावत्तलं न संस्पृशेत् । इति । तानि तिलविकारण यत्किचिदंगाभ्यंजनविपयाणि । एतदपवाई प्रचेताः-सापं गंधतलं च यतैलं पुष्पवासितं । अन्यद- म्पयुतं तैलं न दुष्यति कदाचन । यमः-घृतं च सापे सैले तथा पुष्पैम वासिते । न दोषः पकतैलंपु तैलाभ्यंगेषु नित्यशः । कात्यायन:-मांगल्यं विद्यते मानं वृद्धिपों- स्सवेषु च । हमात्रसमायुकं मध्याहान विशिष्यते । इति । तथा ज्योतिःशाख-जीर्ण रवी सततमबुभिराईमिदों भीमे शुचे पुषदिने च भवेदनाय । बानाय मंत्रिणि भगौ प्रियसंग- माव मंदे मलाय . नवांबरधारणं स्यात् । इति । ।

·शनिपीडाहरबानम् । हेमाद्री भविष्ये । देवाः पिप्पलादमः।-सतो मंदस्य दिवसे बानमभ्यंगपूर्वकं । कार्य देवं विप्राय तैलम- बंगहेतवे । यतु संवत्सरं पावन्माते शनिदिने नरः । तेलं पदाति विप्रेभ्यः स्वशस्याऽन्यदिनेऽपि वा। ततः संवत्सरस्यांत प्राले तस्य दिने पुनः । लौहं(?)घंटार्पितं सौरि सैलकुंमे विनि. क्षिपेत् । लोहे वा मृन्मये चापि कृष्णपतयुगान्वितं । कृष्णगो- दक्षिणायुक्तं कृष्णकंबलशालिनं । वात्वाम्यंगेन च स्वयं कण- पुष्पैस्तमर्चयेत् । सुगंधिगंधपुष्पैम कसरास्तिलौदनैः । पूज- यित्वा मूर्यपुर्व क्षमस्वेति पुनःपुनः । कृष्णाय द्विजमुल्याय तदलामेतराय च । देयः शनैरो भत्तया मंत्रेणानेन वै विज । शमोदेवीति विप्राणामितरेषांणुच यः। करावलोकनवशामुवनं देशयति यो प्रहो रुपः । नुहोधनकनकसुतं ददाति सोऽस्मान शनैबारः पातु । यः पुनर्नटराज्याप नलाय परितोपितः । स्वमे ददी निजं गज्यं स मे सौरिः प्रसीदतु । कोणं नीलांजनप्रन्य मंदाप्रसारिणं । छायामारसंभूतं नमस्यामि शनैपरं । नमोऽपुत्राय शनैश्चराय नीहारवर्णीजनमेवकाय। श्रुत्वा हवं भवकामदस्त्वं फलपदो मे भव सूर्यपुत्र । नमोस्तु प्रेतराजाब हरादेहाय वै पुनः । शनैबराय कराव शुबधिप्रदायिने । य एमिर्नामभिः स्नौति तस्य तु वदात्यती । तदीयं तु भवं तख स्वमेऽपि न भविष्यति । इत्यनेन विधानेन शनि दस्था विसर्जयेत् । एवमेततं विन ये परियति मानवाः । वासरे बासरे प्राते वत्सरं यावदेवतु । तेषां शनैबरीपीडा देशेपि न भविष्यति । मदनरने स्कान्दे-मावणे मासि संजाते शोमने शनिवासरे । लोहरूपं शनि कृत्वा बाप्य पंचामृतेन है। पुष्पैरष्टविषेधूपैः फलैचैव विशेषतः । नाममिः पूजयेदेतः कमेन प्रहसत्तम । कोणस्थः पिंगलो पशुः कृष्णो द्रोऽतको यमः । सौरिः शनैश्चरो मंद: पिप्पलादेन संस्तुतः । शमोदेवीति मंत्रेण वैदिकेन च पूजयेत् । पूजयित्वा च नैवेचं ततः कुर्या- कमेण तु । समाषम प्रथमे द्वितीये पायसं गुमं । हतीये त्वं. बिली कार्या बनु पूरिका गुमा । प्रथमाविशद शनिवासराः शुकाविरुष्णांतमावणगता उच्यते । समापमकमिति लिंगाच- सहितौदननिवेदनं विषेवं तकतंदुलपिछता यागविली । । ..

·। ४५८ म्मृतिकौस्तुमे अत्र प्रसंगाच्छनैश्चरस्तोत्रं लिख्यते । स्कान्दे- कृतांजलिर्भूया म्नुर्ति चक्र म बालकः । पिप्पलादो बिजमेष्ठः प्रणिपन्य मुहुर्मुहुः । नमले कोणसंस्थाय पिंगलाय नमो. स्तुते । नमस्तं बभ्ररूपाय कृष्णाय च नमोस्तु ते । नमस्ते रौद- देहाय नमस्ते चांनकाय नमले यमसंज्ञाय नमस्ते सौरये विभो । नमस्ते मंदसंज्ञाय शनैश्वर नमोस्तु ते । प्रसादं कुरु देवेश दीनस्य प्रणतस्य च । शनैश्वर उवाच । परितुष्टोलि ते वत्स स्तोत्रेणानेन सांप्रतं । वरं बग्य भो वन्स येन यच्छामि वांछिन् । पिप्पलाद उवाच । अघप्रभृति वै पीडा बालानां रविनंदन । न्यया कार्या महाभाग न स्वकीया कथंचन । यावर्याएकं यानं मम वाक्येन मूर्यज । स्नोत्रणानेन योऽ. म्यस्त्वां प्रत्याप्रातरुस्थितः । तस्य पीडा न कर्नव्या देयो लामो महाभुज । अर्धाटसामिके योगे नायके संस्थितो नरः । नव वारे तु संप्राते यस्मिलान्लोहसंयुनान् । शस्या ददाति नो तस्य पीडा कार्या त्वया प्रभो । कृष्णां गां यस्तु विप्राय तयोइंशन यच्छति । अधीटसामिकी पीडा तस्य कार्या त्वया नच । शमीसमिद्रियों होमं तबोइंशेन निर्वपेत् । तथा कृष्ण- तिलैव कृष्णपुष्पानुलेपनैः । पूजां करोति यस्तुभ्यं धूपं बै गुग्गुलुं दहेत् । कृष्णवस्त्रेण संवेष्ट्य स्याज्या तस्य त्वया व्यथा। खून उवाच । एवमुक्तः शनिस्तेन वाढमित्येव जल्प्य । नारदं समनुशाप्य जगाम निजसंभयं । इति । हेमाद्रौ भविष्ये रविवारं प्रकृन्य-नक्तं कुर्वेति ये स्वत्र मानवास्तं समाश्रिताः । जपमानाः परं जप्यमादित्यादयं परं । आरोग्यमिह वै प्राप्य सूर्यलोकं बजंति ने । उपवासंचकुर्वतिये स्वादित्यदिने सदा । जति च महाश्वतं लभतेऽमीप्सितं फलं । आदित्यस्य दिने यस्तु जपमानो गणाधिप । पडसरं महायेतं गच्छेहरोचनं पई । इति । महाश्वेतमंत्रः । हीही नमः सखोल्कायनमः महाश्वेताय हीहीसः । इति । पडसर:-ही- ही सः सूर्याय इति । यो वै सूर्यदिने भल्या भानुं संपूज्य भदया । नक्तं करोति पुरुषः स याति परलोकतां । इति । एवं दिखायेण सावनदिनकस्यानि दर्शितानि । उकसावन- दिननिशद्भिः सापनो मासः । पष्टयुत्तरशतत्रयसंस्थैलैः साप. ।

·बाहम्पत्यान्दकृत्यम् । १५९ नवत्सरः । तयोः कार्यमपि हेमाद्रौ-सत्राण्युपास्यान्यथ सावनेन लोक्यं च यत्स्यायवहारकर्म । इति । उपलक्षणमेतत् । यस्य शास्त्रीयस्य लौकिकस्य पा कर्मणः सावनदिनैरेव निवांहः तदहीनायपि तथेति बोध्यं विहितं च सावनाबसायं प्रतं हेमाद्रौ भविष्ये मादित्य उवाच-योऽयमेकं प्रकुर्वीत नकं मम दिने नरः । ब्रह्मचारी जितक्रोधो ममानपरायणः । संवत्सरांतमासाथ मद्भक्तांधैव वै द्विजान् । भोजयित्वा ततो यात्मीयतां मे दिवाकरः । एवं भक्तिसमायुक्तो मम लोकं स गच्छति । नच मानुष्यकं लोकमधुवं प्रामुने नरः । इति । येनार्जितानि०।१ । योनंतदेवकृतः । तस्य सौरानदीधितिरियं स्मृतिकौस्तुभस्य । २ । इति सावनाप्दकृत्यं । अथ वार्हस्पत्यान्दकृत्यं । यद्यपि हेमाद्रिणा चांदसौर- सावनात्मकमप्यत्रयमेवांगीकृतं । तथाच दीपिकायां-यप्पी भमानं विना । इति । तथापि माघवन सप्रमाणतया बाई- स्पत्यनासत्रयोरपि प्रदर्शनाम तदनादरणमुचितं । उदाहनं। तत्प्रमाणं । नच तयोर्धर्मशाने सर्वथैवानुपयोगः । तदुपजी. न्यविधिनिषेधानामुपलंभात् । तत्र वृहस्पतेः संक्रमणादासंक्रां- तिकालो गाईस्पत्यो वत्सरः । तत्कार्य स्कान्द द्वारकामा. हात्म्ये-तत्र काशी कुरुक्षेत्रमयोध्या मथुग पुरी । इति । हूनि तीर्थान्युपक्रम्य-स्वर्गे मृत्यों च पानाले यानि नीर्थानि निमगाः । स्थिता गोदावरीतीर सिंहराशिगत गुरौ । कन्यास्थ पुष्करादीनि सदा सिंधुसगंसि च । मेयादिपर्वताः पुण्या दर्शनात्पापनाशनाः । तीर्थराज प्रयागं च सर्वतीर्थसमन्वितं । द्वारकां वै समायोति गोमत्यां कृष्णसंनिधौ । इति । ततध सिंहस्थ गुरी गोदावरीयात्रा कर्तव्या, कन्यास्थ द्वारकायात्रे. त्युचीयते । ज्योतिष-रविणा संयुते जीव सिंहसंस्थ गुरी तथा । मस्तं गते तथा शुक्रे बाल वृद्ध तथैव च । व्रतं यात्रां विवाहं च विद्यां पार्थिवदर्शनं । पवापीतडागानि देवतानां व मंदिरं । देवतानां प्रतिष्ठां च बालानां कर्णबंधनं । सर्वदा नैव कुर्वीत करणे मरणं धुवं । इति । अस्तमित्यर्थे जीव इत्य- नुषंगः । तिलगोभूहिरण्यानां संध्योपासनयोः क्रिया । पर्व. होममायणं सारिटिश्च पर्वणोः। निस्यानिहोत्रहोमम देव- ·१६. स्मृतिकोस्तुमे । वातिथिपूजनं । वर्पण - निमित्तस्य निखत्वात्सिंहगे गुरी। पत- काठकरायोकं । पैठीनसिः-संक्रांतिरहित मासि पुर्या- दाप्रयणं नवति। मतो विकल्पएवेति माधवः।हेमाद्रिस्तु दुर्मि- सवन नवासमभणप्रसती कार्य । अतएवोकं दीपिकायां- कच्वाप्रयणं कार्यमिति । विद्यां विचारंभं । लल्ल:-नीचस्थे बक्रसंस्थेऽप्यतिचरणगत बालवृद्धास्ती वा संन्यासो देवयात्रा प्रतनियमविधिः कर्णधोपि दीसा । मौजीबंधोऽथ पूरा परिण- यनविधिवासुदेवप्रतिष्ठा वयाः सद्भिः प्रयत्नात्रिदशपतिगुरौ सिंहराशिस्थित च । इति । नीचस्थ मकरस्थे । तत्र सिंहस्थनिषेधापवावलंधा स्मयंन । तत्रको ज्योति- निबंध-रविक्षेत्रगत जीव जीवक्षेत्रगत रखी । न कुर्या- शुभकर्माणि प्रतोवाहमुखानि च । रविक्षत्रं तु पैत्रः गुरुमंत्र बरेवती । मिथः क्षेत्रगती तो चन्नाशयतां तु मंगलं । पै मपा। मत्र न सिंहस्थ गुरी यो निषेधः स मघास्थविषय एवंति, मीनस्थ रखी यो निपंधः स रेवतीस्थविषय पति विधीयते लाघवात् । विवाहे तु पूर्वाप्रप्रथमांशनिषधोपि राजमात- सिंहराशी तु सिंहांश यदा भवति वाक्पतिः । सर्वदेशेवयं त्याज्यो दंपत्योर्निधनप्रदः । वसिष्ठसंहितायांतु-मृगेंद्रम- ध्यमांशस्थ जीवयोगोऽशनिस्त्वयं । गौतमीवामभागे तु दंपत्यो- निधनप्रदः । इत्युक्तं । तदेशे दोषाधिक्यार्थमदः देशविशेष द्वितीयोपवादो विवाहोपनयनयोर्वसिष्ठनातः । -भागीरभ्यु. उरे फूले गौतमीदक्षिणे तथा । विवाहो ब्रतबंधम सिंहस्थ के न दुष्यति । सूचितं चैतत्पराशरण-गोदाभागीरथीमध्ये बोदशाहः सिंहगे रवी । मधास्थे सर्वदेशेषु तथा मीनगत रखो । इति । मत्र बसिष्ठवचनानुरोधेन उदाहग्रहणं प्रतबंधोपल- भणं । एवं हरवसिष्ठवचनेप्वपि. मृगंद्रसंस्थित जीवे मध्य देश करई । मृत्युयोगे मृत्युदः स्याम्पत्योः पंचवर्षतः । सिंह सिंहांशगे जीवे कलिंग गोडगुजरे । कालमृत्युरयं योगो पस्योर्निधनप्रदः । मृगेंद्रमभ्यमांशस्थ जीवे योगोऽशनिस्वयं । गौतमीयाभ्यभागे तु पत्योः पंचवर्पतः । योगत्रयं वर्जनीयं दो- कदेशेषु सर्वदा । उबाहेवन्यकार्येषु चात्यये मंगलप्रदं । इति । गौतमीयाम्यभागमहणं भागीरथ्युत्तरोपलक्षणार्थ । तृतीयोऽपवादो ।

·। गुरुशुकातादिनिर्णयः । ज्योतिर्निष-अंगलानी रुपांत सिंहस्थो पाल्पतिर्वदा । भानौ मेषगते सम्पगिस्याः शौनकारपः । इति । एवं मधारये गुरौ सर्वमांगलिकनिषेषः सर्वदेशेषु । सिंहांश विता इनिधोपि सर्वदेशेषु । कलिंगादिदेशविशेषनिषषो दो- चित्यार्यः । गंगागोदावरीमध्यदेशे तु विवाहसनधयोः सर्व- सिंहस्थ निषेधः । अन्यकर्मणां मधास्यं विहाय सर्वदेशेषु कर । मेपल्ये सूर्ये तु सर्वदेशेषु सर्वांगलिककर्मणां सिंहस्खे न शेष इति । नवैषां शाखाणां परस्परोपजीवनेन प्रवृत्तिमं- गीकृत्य व्यवम्यानरं शायं । सर्वेगं सिंहस्थनिषेधोपजीवनेन प्रवृत्यार्यवस्वे संभवति परस्परोपजीवनेन प्रवृत्तेरन्याप्यत्वात् । पतु ज्योतिर्निवंधे भृगुः-सीमंतजातकादीनि प्राशनां- तानि कमात् । कर्तव्यानि न दोषोति पंचाननगते रवी मांरव्यः-श्रुतिवेषजानकानप्राशनचादिकं सर्व । रविभव- नस्ये जीवे कार्य वज्यों विवाहस्तु । तथा-मघः तु परि. त्यय यदा सिंडे गुरुभवेत् । नदा कन्या नवोढा चेन्सुभगा सुप्रिया भवेन् । इति । तब निमित्तानंतरभाविजातकर्मण्यन- निकेषु चौलादिषु प्रतिप्रसवायें । केबिनु-माया यदि मया नास्ति सिंहे गुगरकारणं । इति शतानंदवचनात् । माया मषायोगे सिंहस्थगुरुदोषो नान्यथेत्याहुः । अन्येतु-माधी वेन्मघामंयुक्ता मघायां व गुरुभवेत् । महामाघस्तदा प्रोको मतोहाही च वर्जयेत् । इति वचने पूर्वार्धगतचकारवशादितरे- नरयुक्तविशेषणद्वयविशिष्टतया प्रकृतमाघ्यामुत्तराधे तदेति निर्दियायां चकारयुक्तचतुर्थपादेन कतनिषेधविपर्ययार्थवा तानंदवचनस्य माघीमात्रविषयत्वमिति मधास्थेपि गुरौ मघा- शून्यमाच्यां तोडाही कार्यावित्याहुः । अथ गुरोरस्तादितत्साहचर्याच्छुकस्यापि नधिकप्यते ब्रह्म- मिद्धांते-रविणासत्तिरन्येषां प्रहाणामस्तमुच्यते । नतोऽर्वा- ग्वार्धकं मौन्याय वाल्यं प्रकीर्तितं । पलं प्रादिशि वृद्धवं पचापंचदिनं कवेः । शैशवं प्राक्तु पंचाहं पश्चादशदिनं स्मृतं। इति । बाहस्पत्ये--प्रापचाबुदितः शुक्रः पंचसमदिनं शिशुः । विपरीनं तु वृद्धवं नदेव गुरोरपि । इति । रन- मालायां-प्रागुरुनः शिशुपत्रितयं सितः स्यात्पधादशा- ।

·४६२ स्मृतिकौस्तुमे -4. हमिह पंचदिनानि वृखः । प्रारपक्षमेव कथितोऽत्रिवसिहन- जीवन्तु पक्षमपि वृशिशुधियः । इति। राजमान गाले वृदेव संध्यांशे चतुःपंचत्रिवासगन् । जीवे व मार्ग वैव विवाहादिषु वर्जयेत् । बाले वृद्ध व संध्यांशे नहे भृगुनंदने । दुर्गता चासती वंच्या मृत्युयुक्ता फलं क्रमात् । इति । वार्धकांनर्गनमस्नप्रस्यामनं विरात्रं संध्यापवादवाच्य- मतिनिपिचमिन्याशयः । वराहमिहिरः-बहवो दर्शिताः काला ये बाल्ये वार्थकेऽपि वा । प्रागालवाधिकाः शेषा देश. मेवाकुनापदि । गायः शुको गुरुः प्राक्परतम पाल्ये विध्ये दशावनिषु मारा । वंगेषु इणेषु च सप्त पंच शेषे तु देशे त्रिदिनं वदनि । इति । तथा ज्योतिर्निबंधे-विध्यस्य दक्षिणे देशे वृद्धवाल्ये मिनेज्ययोः । त्रिदिनं वर्जयित्वा तु ननः कुर्यानु मंगलं । इति । महास्नपादास्तयोस्तु ज्योतिष- द्वात्रिंशहिवमाधास्ने जीवस्य भार्गवम्य तु । ग्रामतिर्महत्यस्ते पादास्ने द्वादश क्रमान् । पनं वृद्धो महास्ते नुवालमात्र दशाधिकः । पादास्ते द्वादशाहानि वृद्धी कालो दिनत्रयं । इति । महनीति जीवन्येन्यनंनगमपि योजनीयं । येनार्जिनानि । श्रीवाजबाहादुरसंशनृपस्य नस्य वाचाहरेरिव गिरावनिदेष- नुष्टय ।।। योनंतदेवकृतमंथन । गुर्वग्दीधितिरियं म्मृतिको- स्तुभम्य शनि बाईम्पत्यवन्मरहस्यं । अथ नाक्षत्रवत्सरकृत्यं । नत्रैकं नमनं यावता कालेन चंद्रमसा युज्यते नायनाक्षत्रो दिवसः । तारशसाविंशति- दिनै क्षत्रो मामः । तारशद्वादशमासै क्षत्रो वन्सरः । तत्र नाक्षत्रदिनानां केचिद्विनियोगः श्रुतावदोक्तः। कृत्तिकाः प्रथम विशाम्बे उनमं नानि देवनसत्राणि तेषु कुर्वीत यत्कारी स्या- दिति । कृत्तिका इति बहुयननं नागपहुन्वाभिप्रायेण । विशावे इति द्विवचनमप्येवं । सर्वेषां कार्यमाह याज्ञवल्क्यः-स्वर्ग खपत्यमोजश्च शार्य क्षेत्रं बलं नथा । सुनान्ष्यं च सौभाग्यं समृद्धि मुल्यतां शुभां । प्रवृत्तचक्रतां चैव वाणिज्यप्रभृतीं- स्तथा । अगेगिन्वं यशो वीतशोकनां परमां गति । धर्मवियां भिषसिद्धिं कुष्यं गामप्यजादिकं । अश्वानायुध विधिवपः धावं संप्रयच्छति । कृत्तिकादिभरण्यं स कामानामुयादि.

·पुप्यखानविधिः । मान् । इति । मनुः-युक्षु कुर्वन्दिनःषु सर्वान्कामात्सम- भुते । अयुच च पितृन प्रजा प्रामोति पुष्कलां । इति । नया हेमाद्री देवीपुराणे-अश्चिन्यामश्विनाविष्ठा दीर्घा. युर्जायते नरः । व्याधिभिर्मुच्यते क्षिप्रमत्यर्थ म्याधिपीडितः । भरण्यां यममभ्यर्च्य कुसुमैरसितैः शुभैः । तथा गंधादिभिः शुभैरपमृत्योर्विमुच्यते । एवं कृत्तिकादिष्षप्यायादिनसमदे. वतानां पूजनमुकं । तथा नक्षत्रेषु यतविधयः अयंते हेमाद्री विष्णुधर्मोनरे-कृतोपवासो याम्यौं कृत्तिकासु सदैव नु । पूजयेद्वासुदेवं च कुसुमेन सुगंधिना । रकैच कुसुमै- चैधूपं दद्याप गुग्गुलं । घृतेन दीपं दवाव रक्तवलं तथैव व । निवेदनीयं देवाय तथा सर्व निवेदयेत् । होतव्यं च समि- बेडमो तथैवासुरमर्पपाः । आसुरसर्वपा राजिकाः । आयुधानि च देशानि ग्राह्मणेभ्यश दक्षिणां । कृत्वैतदग्र्यं रिपुनाशमिर प्रामोति मस्यों नहि संशयोऽत्र । इति । क्षत्रियविषयमेतत् । आयुधानीति लिंगान् । कूटदमिणेति लिंगाधिपादविषयत्व- वत् । स्कान्दे-रोहिणी जन्मनक्षत्र देवदेवस्य चक्रिणः । नाने रुक्ममयीं कन्या पंचरत्नम्नु संयुतां । रोहिणी स्त्रीब- पिणीं । म्यापयेहलयुग्मेन धूपदीपैः प्रपूजयेत् । कालोद्भवफलै. दिव्यैनैवेधैर्धनायमैः । द्वितीयेहि समायाने ग्राह्मणाय निवे- दयेत् । श्रोत्रियाय मुरूपाय भिक्षुकाय कुटुंबिने । स्वयं नतं व मुंजीत रोहिण्या दर्शने कृते । एवंविधं यतमिदं दिवि देवाश्च चक्रिरे । वर्षे वर्षे समायाने देवा अद्यापि कुर्यते । यंयं काममभिध्यायेतं प्रामोत्यसंशयं । इति उपक्रमवशादा रोहि. णीविशेष पय प्राहाः । अनपवोतं. वर्षेव इति । तथा विष्णुधर्मात्तरे पुप्यनानं महापुण्यं गवां प्रोक्तं स्वयं- भुवा । यन्मरे वन्म कुर्यात्पुष्ययुने निशाकरे । गोप्याह- वन्मरेवन्सर कुर्यादामः पुण्याभिषचनं । पुप्येपुप्येऽपि चाप्यत्र वृख्या वृत्त्यनुसारतः । इति । एतत्प्रकारं नक्षत्रजननशांतीधा- वसरे वक्ष्यामः । एवं नक्षत्रमाध्यानां कर्मणां नानान्वे सति यदोदयादुदयं नक्षत्रं भवति तदा नैव संशयः । तम्य दिन- द्वयसंबंधोपयामेऽस्नसंबंधिनक्षत्र प्रारं-उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं यानि भास्करः । यत्र या युज्यते गम निशीथः शशि- ।

·४६४ स्मृतिकौस्तुमे ना सह । इति विष्णुधर्मोत्तरोतः । पत्रापरावादर्ग नक्षत्रं प्राप्यते नियो । तचमत्रवतं कुर्यादतीते पारनं भवेत् । इति सुमंतृतम । तता यदा पूर्वदिन एवास्तसंबंधि नक्षत्र नदानवोपोप्य परदिने नक्षत्रांते पारणं कार्य । यदा दिन- प्रयेपि नास्लमयसंबंधः तदाप्येवं पूर्वदिने । निशीयसंपल नियामकन्यात् । यदा परदिनएवास्तमयसंबंधो दिनदपिका तत्संबंधस्तदा परदिन एवोपोषणं । संकल्पप्रभृति कर्मकालन्या- मिलामात् । उक्तरोहिणीयते नकसम्वेपि परदिनस्थमेव नहा- प्रमुपादेयं । यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपकने । विधमानो भवेदंग। इति वचनात् । यदि तु कवियसो नल. मा प्राधान्येन विहितं भवेत्तदा दिनहयेऽस्तसंचिनोपि नक्ष- भस्य परदिनेऽस्तापूर्व समस्ये पूर्वदिनएष नकं कार्य। एवं पर. दिन एवास्तसंबंधिनोपि पूर्वदिनएष । नककालम्यालयस्वाद। यत्तु विष्णुधर्मोत्तरे-सा तिथिस्तव नक्षत्रं यस्यामम्युदितो रविः । तदा कर्माणि कुर्शत हासवृद्धी न कारणे । इति । नदुपवासनतान्यपूजनैकमक्कादिविषयं । यतु बौधायनेनोक- सा तिथिस्तव नमत्रं यस्यामभ्युदिनो रविः । वर्षमानस पसस्य हानी स्वस्तमयं प्रति । इति । तनक्षत्रमात्रसाम्य- पितृकार्यविषयं । तिथिहासापेक्षनिर्णयस्य पितृकार्यविषय. तायाः प्रागुपादानात्तत्साहचर्यान्नक्षत्रेऽपि तथात्वीचिस्यात् । नासत्रमासस्य नक्षत्रसो उपयोगः, नाक्षत्रसंवत्सरस्य तु पुष्य. मानादौ निमित्तत्वेनेति बोध्यं । इति नक्षत्रनिर्णयः । अथ चांद्रमौरनक्षत्रेयत्तानिर्णयाधीननिर्णयस्यायोगस्त- पाणां तकृत्यमुच्यते । हेमाद्री भविष्ये-विकमादिषु योगेषु भवेदेकाशनो नरः । यो ददाति कमात्पार्थ धृततैल- फलेसवः । यवगोधूमवणकं निप्पावान्छालितंहुलान् । लवणं दधि दुग्धं च वलं कनकमेव च । कंबलं गां कृर्ष छत्रमुपान- घुगमेव च । करं कुंकुमं चैव चंदनं कुसुमानि - । लो ताब कांस्यं च रौप्यं चेति युधिष्ठिर । बातः स्वशत्या विधिवत्सर्वपापैः प्रमुच्यते । न वियोगमवानोति योगवतमिदं स्मृतं । इति । तत्र व्यतीपाते श्राद्धं नित्यं-अमावास्या- व्यतीपातपूर्णमास्यएकासु च । विद्वान् श्रावमकुर्वाणः प्राय- ·व्यतीपातव्रतविधिः। । वित्तीयते तुसः । इति वचनात् । हेमाद्री भरवाज:- म्यतीपाते वैप्रती दत्तस्यांतो न विद्यते । म्पतीपातो विरो- पेण सहि शस्तः प्रकीर्तितः । इति । तत्र म्यतीपातस्योत्पस्था- दिमागमानं ज्योतिष-विशतिर्दियुतोत्पत्ती भ्रमणे वैकषि- रातिः । पतने दश नाम्यस्तु पतिते सप्त नाडिकाः । इति । तत्र फलतारतम्यं याज्ञवल्क्यः-उत्पत्तौ लभगुणं कोटि- गुणं भ्रमणनाडिकायां तु । अर्युवगुणितं पतने अपदानापस पततः । इति। व्यतीपातव्रतं वाराहे-शुभं व्यतीपातदिने विगाहये- सपंचगम्येन महानदीजलं । उपाविशेदै पवमानजापको अपेत शुद्रो व्यतिपात ते नमः । शद्रवत्त्रिायोपि-छादिते तान. पात्रेण शर्करापूरिते घटे । कांचनाने प्रतिष्ठाय हेममपभुजं नरं । मबारपदेनाशवशसंख्योच्यते । व्यतीपातम्योत्पत्ती महा- दशभुजपुरुषस्वावधारणादिति हेमाद्रिः । -गंधपुष्पासधूप- पवलसमन्वितैः । भक्ष्योज्यैः फलधिर्मासि मार्गशिरेऽर्थ- येत् । नमस्तेस्तु व्यतीपात सूर्यसोमसुत प्रभो । यहानादि कृतं किंचित्तदनंतमिहास्तु में । इत्युक्या पंचरमाख्यं सपुष्पा- क्षतमंजलि । प्रक्षिप्य तरक्षणादेव सर्वपापक्षयो भवेत् । सर्वा- दिर्षनीहिः समानकर्षकत्वनिर्वाहाय । यदि द्वितीयेपि दिने व्यतीपातो भवेन्महान् । तदा पूर्वोपवासस्तु दद्यात्तत्सकलं गुरोः । पारणं व्यतीपातांत कुर्यात्संप्राय गोमयं । मथैकलि- व दिने व्यतीपातो भवेदि । तवाहि तदा दस्था उपवासं समाचरेत् । कुर्यादेवं मासिमासि व्यतीपातात्रयोदशे । व्यती. पाते तु संपाते कुर्यादुद्यापनं बुधः । व्यतीपाताय स्वाहेति सीरवृक्षसमन्वितं । आज्यक्षीरतिलानां च होतव्यं वै शतं शतं। शर्करापूर्णकुंभेन सह सोपस्करं नरं । शय्यां सोपस्करैर्युको प्रदयातदेशिने । मंत्र:-वंदे व्यतीपातमहं महांतं रवींदुसूद सकलेएलध्यै । समस्तपापस्य मम भयोस्तु पुण्यस्य वानंतफलं ममास्तु । इति ।-इति समाप्य गुरुः परिपूज्यते कटककुंड- लकंठविभूषणः । सकलमेव समर्प्य पुरोहितं तदुपलभ्यमिहव मुजन्मनि । गां वै पयस्विनी दवात्सुवर्णोत्तरदक्षिणां । इति । ततः शय्यानुवादन दावाविदीपिकोपानहछत्रचामरवशिष्य ·१६६ स्मृतिकौस्तुमे बोपन्यस्य बतफलमुकं तत्रैव-देहांत सूर्यलोकाय विमान रससप्रमः । गत्वा कल्पावुशतं मोदते विदशापितः । तदंते राजराजः स्याद्रपसौभाग्यमाखहान् । इति । सर्वपि योगाः रत्वेन नक्कादी तत्तत्कालव्यापिनो प्राहाः पूजादानयोस्त्वौ. दयिकाः । उपवासेऽहोगसंबंधिनः । उभयसंबंधाभाव त्वौद- चिकाः। कर्मकालव्याप्तिवशेन तदुपक्रमसंबंधन निर्णयौचित्यस्ये- हापि तुल्यत्वात् । इति योगकृत्यं । अत्रैव प्रसंगात्करणकृत्यमुच्यते । करणानां तिथ्यर्ध- परिचत्वेन चांद्राधिकार वक्तुमहाणामपि स्वल्पोपयोगि- स्वेन योगांते कथनम्य लोकं शालं च दर्शनात् । तद्नं हेमाद्री ब्रह्मांडे--माघमास तु संप्राप्त शुक्लपक्षे यदा भवेत् । बवा- मिधानं करणमुपवासस्तदा भवेत् । पूजयेशाच्युतं देवं गंधमा- ल्यविलेपनैः । सौवर्णी प्रतिमा कार्या विष्णोः कर्पमिता शुभा। अपेदोतरं तत्राहर्निशं तु मनुं बुधः। कलशं तु समानीय ताम्र. पात्रं नथोपरि । विन्यस्य पूजयदेवं सुवर्णकलशेन च । वितानं चामरं घंटां देवाय प्रतिपादयेत् । एवं सप्त विधयानि बवा- स्यान्यथ सप्तके । बवे तु करणं प्राप्त पूर्व पूर्ण समारभेत् । बामणान्भोजयेशात्र सप्तसंख्यान्सदक्षिणान् । अथैवं बालवा. दीनि विध्यंतानि यथाक्रमं । उपित्वा सप्तसमॆव पूर्वोक्तवि- पिना नृप । समापयेतं भूरि गोभूहेमादिदानतः । एवं कृते मतं राजन् राजसूयाश्वमेधयोः । समस्नं फलमानोति सुखं कीर्ति महाधियं । इति । बवाख्यानीति बवाख्यसप्तस्वयंप्रकारे. पोपवासादिपूजनांतं कार्यमित्यर्थः । पूर्वमिति बवव्रतस्य पूर्णतां कुर्यादित्यर्थः । उपित्वेति बालवादिषु प्रत्येकं सप्तसु बवोक्तरीत्या पूजनांतं कुर्यादिस्यर्थः । हेमादीत्यादिपदेन प्रतिमादि । ततश्चांते दानविधानात्सर्वकरणवतेप्वेका प्रतिमेति गम्यते । अत्र कृत्स्न- कर्मकालव्यापिनः करणस्य कदाप्यसंभवात् कर्मापक्रमकालीनस्य प्राणमुचितं । यत्र तु कर्मकालव्याप्तिः संभवति तत्तदादरः कार्यः । तदभाव तु तत्रापि तथैवेति । अथ विष्टिनिर्णयः ज्योति प्रकाश-चतुर्येकादशी रात्री शुढे पूर्णाएमी दिवा । भद्रा त्रिदशमी रात्रौ कृष्णेय- द्विमनौ तिथौ । रात्रिरुत्तरार्ध । दिवेत्यहीति च पूर्वार्धमुच्यते।

·विष्टिनिर्णयः । । । । शुक इत्यस्य कृष्ण इत्यस्य च मध्यमणिन्यायेनान्वयः । विस्त. तीया । अद्रिः सममी । मनुश्चतुर्दशी । तन्फलं दैवज्ञव. क्लो-मुले कार्यहानिर्गले प्राणनाशो हदि द्रव्यनाशः कलि- नाभिदेशे। कटावर्थविध्वंसनं पुच्छभागे जयश्चेति भद्राशरीरे फलं स्यात् । इति । नन्मुम्वादिस्वरूप नारदः-मुखे पंच गले त्वेका वक्षम्येकादश स्मृताः । नाभौ चतबः पट् भोणी तिम्रः पुच्छास्यनाडिकाः । इति । समासांतर्गतस्यापि नारि- कापदस्य निष्कृप्य मुम्बादावप्यनुषंगः । राक्षामेकादश इत्यादी गर्भाष्मपदार्भपदानुषंगवत् । पंचनाध्यात्मकमुनस्य विष्टिभेदेन देशभेदानाह ज्योतिर्निबंधे श्रीपतिः-जलशिविशशिरस:- शर्षकीनाशवायुत्रिदशपतिककुमु प्रोक्तमास्यं हि विष्टेः । निय. तमृषिभिराशासंख्यामः क्रमेण स्फुटमिह परिहार्य मंगलेले. तदेव । इति । जलं वरुणः । शिस्त्री अग्निः । रक्षो नितिः । शर्ष ईशानः । कीनाशो यमः । त्रिदशपतिरिंदः । एषां ककुमो विशः । ऐंद्रीमारभ्य गणनायां यत्संख्योक्तदिशि यन्मुखं तत्सं- ख्यमा पंचनाड्यात्मकं तदिति यामैरित्यंतार्थः । एषकारेण मांगलिककर्मसु मुखमतिनिपिखं साप्यते । तत्र शुक्लचतुर्ष्या उत्तरार्धे प्रतीच्यां मुखं । अतएव पंचमे प्रहरे तिथेः विरे: प्रहरचतुष्टयाधिक्याभावात् विष्ट्यंते विघटिक पुच्छं । ततो. एम्यां मुखमानयामतो द्वितीययाम । ततः प्रापुच्छं ताप- देव । स्पष्टीकृतं चैतद्वोपदेवेन । भवनखनाडपर्व भद्रा- पुच्छं घटीत्रयं । क्रमेण शुक्लपक्षे स्याद्युत्क्रमेण सितेतरे । इति । भानि २७ इपवः ५ अर्काः १२ नखाः २० चनुादिक्रमेण व्युत्क्रमेणेति तृतीयायां विंशत्यूर्व सप्तम्यां द्वादश्योर्ध्वमिति द्रष्टव्यं । अयमेवार्थः शब्दांतरेण स्टीकृतोऽन्यत्रापि-असिते सर्पिणी श्रेया सिते चैव तु वृश्चिकी । सर्पिण्यास्तु मुवं त्याज्यं वृश्चिक्याः पुच्छमेव च । इति । यत्तु ज्योतिर्निबंधे आर्टिषेणिः-भानि २७ सार्धाब्धयः ४॥३० सूर्याः १२सार्थ गोमाः १९॥३० क्रमोत्क्रमात् । क्रमाद्भद्रासु पुच्छं स्यादाभ्यो नाडीत्रयं परं । इति । यत्र द्वितीयचतुर्थसंख्ययोरुतसंख्यातो. ऽन्यूनतोक्या न विसंवादः । तिथिक्षयेण विष्टेरपि न्यूनताया संदीययामानां तन्यूनत्वे तिच्याधिक्ये यामाधिक्यमिति सूच ·स्मृतिकोन्तुमे नात् । एवं पुण्ठं विघटिकमित्यापपि न नियतं । किंतु फल- संख्यामप्यालोच्य कल्पितो विशिमांश उकप्रदेशस्थः पुग्छ। एवं षष्ठांशापात्मकं मुगाचपीति बोध्यं । क्रमोत्कमयोयवस्था. मुत्तराचे क्रमादिति मुल्यचांद्रमानगतपक्षकमात् । शुरु क्रमात कृष्णे म्युक्रमात् इति यावत् । एवं निरूपितं पुछ पुछमागे जयति कार्येषु प्राह्यत्वेनोकं । विएिविशेष कृत्वपि प्रतिप्रस इंधा देवाः स्मरंति-रात्रिमदा यदाखि स्यादिवाभद्रा यदा निशि । न तत्र भद्रादोषः स्यात्सा भद्रा भद्रदायिनी।इति ।- मेपोसकौर्पिमिथुनेप्पलिसिंहमीनकुंमेषु चापमृगतौलिवरांग- नेदौ । स्वर्मय॑नागनगरी: क्रमशः प्रगति विधिः पलान्यपि पदाति हि तक देशे। इति । मेषवृषभवृधिकमिथुनगतचंद्र भद्रा स्वर्गता । कर्कमीनसिंहकुंभगते मृत्युलोकगता । धनुर्म- करतुलाकन्यागते पातालगता । लोकांतरगता तदन्यलोके निपिवेत्यर्थः । कार्यविशेष सर्वस्या भपि विधः प्रतिप्रसवं ज्यो. तिनिबंधे वसिष्ठः-वधधविषाध्यवच्छेदनोचाटनादि यत् । तुरंगमहिएादि कर्म विध्यां व सिध्यति । इति । कमें- स्यनंतरं यति चकारान्वयः । इति विएिनिर्णयः । येनाजि- नानि० ।। योनंनदेवकत । तस्य नासत्रदीधितिरियं स्मृति- कौस्तुभस्य ।। इति नाक्षत्रवत्सरकृत्यं । अयोकवसरसमुदायकपकलिसंबंधिकार्याकार्यविवेका महाभारते-तपः परं कृतयुगे प्रेतायां हानमुत्तमं । मापरे यहमेषाहुनमेव कलौ युगे । मा तपःप्रभृतिभिः कली यद- सभ्यं तदानेन लभ्यमित्या तात्पर्य नतु तपाप्रतित्यागे । एवमपि । तथा-गीता गंगा तथा भिक्षुः कपिलाश्चात्यलेष। बासरः पमनामस्य सप्तमं न कलौ युगे । वासर एकादशी । काशीबडे-कली विश्वेश्वरो देवः कलौ वाराणसी पुरी। की भागीरथी गंगा कलौ दानं विशिष्यते । ब्रमवैवर्त कवि प्रति प्रमचा-ये भजति महात्मानं शिवं वापि अनार्दनं । न तेषां तकतो दोषः काश्यां निवसतामपि । गुरु सेवापराणां - पिदमावसुसेविना । गोवैजबमहाशेषतुन्ती- सेविनामपि । तथा-सवादी यदुर्लभं स्वात्मक तिचेका पस्या संमदचापपाते । वृहस्पतिः-तो धर्मः तयुगे तिथे ।

·कलौ कार्याणि । दानं दया दमः । शिवपुराणे-ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यजनं तथा । द्वापरे लिंगपूजा च कलौ शंकरकीर्तनं । ज्ञानं परं कृतयुगे प्रतिष्ठा च कलौ युगे । वैष्णवनमांडयोः यत्कने दशभिर्वनायां हायनेन तु । द्वापरे ततु मासेन अहोगत्रेण नकली । विष्णुधर्मोत्तरे-पुष्करं तु कने सेव्यं प्रेतायां नैमिषं नशा। द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गंगां समाश्रयेत् । इति।म सम्यक्तीर्थातग्प्रयुक्तं फलं दातुं गंगैव प्रभवतीति निध- येन यावजीवं न त्यजेदित्यर्थः । पराशर:- तु मानवो धर्मबतायां गौतमन्य न । द्वापर शाम्बलिम्बितः कलो पाग- शरः स्मृतः । इति । ततश्च पगशरम्मृतः स्मृत्यंतरविरोधेन विकल्प न्यायसिद्धऽपि कलौ पागशगेतमेवानुष्ठेयं । महा. भारत-यमन्चोनमःशिवाति मंत्रणानेन शंकरं । सत्कालं किलावन्मवपापैः प्रमुच्यने । सर्वावस्थां गतो यायुनो या सर्वपातकः । यम्यानमःशिवायेति मुच्यते स कली नरः । शायनापि नमस्कारः प्रयुनः शूलपाणये । मंसाग्दोपसंहार उहिएः परमः कलौं । लैंग-ये तं विप्रास्नु मयंने येन कना- पि शंकरं । कलिदापं विनिर्जित्य प्रयांति परमं पदं । इति । हेमाद्रौव्यामः---ध्यायन्त यजन्य नायां द्वापरयन् । यंदाप्नोति नदाप्नोति कलौ मंकीर्त्य केशवं । इति । अत्रच कृताधिकरणकध्यानादिफले कल्यधिकरणं कीर्तनं विधीयत इति वाक्यार्थः पितामहचरणैर्भक्तिविवेक निरूपित इति नह निरूप्यते । पुरश्चरणचंद्रिकायां वैशंपायनः-यस्मिंध निगर्दनव मंत्र संख्या निगद्यत । नत्र मर्वत्र मंत्राणां संख्यावृद्धियुगक्रमात् । कल्पोतैव कृते संख्या प्रेतायां द्विगुणा भवेत् । द्वापर त्रिगुणा प्रोक्ता कला संख्या चतुर्गुणा । इति । अन्यत्रापि-प्रजपे. कसंख्यायाधतुर्गुणजपं कलौ । इति । प्रात्याहिकजपे पुग्धर- गजपे चैष विधिरविशेषात् । तत्रैवाग्य-नास्ति श्रेयस्कर नृणां विष्णोगगधनान्मुने । युगेऽस्मिस्तामसे घोरे यावेदवि. वर्जिते । कलौ कलिमलध्वंसं सर्वपापहरं हरिं । ये चयनि नरा नित्यं तेऽपि वंद्या यथा हरिः । तत्रैव श्रीभागवने- कलि सभाजयंत्यार्या गुणज्ञाः सारमागिनः । यत्र संकीर्तनेनैव ।

·म्मृतिकोम्नुमे । । सर्वः स्वार्थोऽपिलभ्यते। इनि। मंकी नेनेति हरिसंकीर्तनेनेत्यर्थ इति व्याख्यानं हमाद्विणा । नथा नत्रैव -कृष्णवर्ण विषा कृष्णं मांगोपांगास्त्रपार्षदं । यौः मंकीर्तनप्रार्ययंजंति हि सुमे- धमः । इति । कृष्णं कृष्णनामानं । ततश्च कलौ कृष्णावता. रम्य मेव्यन्वं ध्वन्यने । प्रायैरिति यत्रादिस्वाचारमाचरद्भिरपि कालेषु मंकी ननिष्टैर्भवितव्यमिन्याशयः । नांश्च कालाननुपर्द वक्ष्यामः । नत्रैय विष्णुधर्मोत्तरे-देवतावेश्मपूर्वाणि नग- गणि कलौ युगे । कर्तव्यानि महीगलैः स्वर्गलोकमभीप्मुमिः । इति कलिकार्याणि । अथ नत्राकार्याणि स्मृत्यर्थमारे - देवरेण मुनोत्पत्ति- वानप्रस्थाश्रमप्रहः । दनाक्षनायाः कन्यायाः पुनर्दानं परस्य च । समुद्रयात्राम्बीकारः कमंडलुविधारणं ॥ देवरणेन्युपल- क्षणं ।--अपुत्रां गुर्वनुमातो देवरः पुत्रकाम्यया । सपिंडो वा मगोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋनावियान् । इति विहितं । मिताक्ष- रादौ घा याग्दनाविषयन्यनोनं यत । यश्चेतिहासपुगणेषु परि- जीनाम्यपि कुंनीमायादिषु अमपिंडामगोत्रनकादिनियोगेन प्रतीयमानं क्षेत्रजपुत्रोन्पादनं ननिषिध्यते । परम्य चेति षष्ठी चतुर्थ्यर्थे । दनेनि मुख्यदाने मंशाने प्रारमतमपदातिक्रमणा- शुक्तमिनाक्षगयामुन्कृष्टयगंतग्लाभ:न्यम्मै दानमुनं । यच्च- पुग पुरुषमंयोगान्मृते देयेति केनन । इनीतिहासगकीय- मतान्प्रसनं तन्निषिध्यते । ननु वाग्दनाविण्यं । वाग्दाने दातेर्गौणत्वात् प्रकृते च गौणग्रहणे मानाभावात् । यनु वाग्द- सायां क्षतयोनिन्वशंकाया अभावान्न तद्विपयत्वमिति । तत्र । वाग्दानोत्तरं बहुपत्सरव्यवधानंन विवाहमाचरम्मु पुरुषापरा. धस्यानिवार्यत्वात् । समुदेति तीर्थयात्रा निषिध्यते। तीर्थया- प्राऽतिदूरत इति माधवोदाहायचसैकमूलश्रुतिकल्पनालाप- वात् । कमंडल्यिति-वैणवीं धारयेष्टिं सोदकं च कम- डलुं । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रोक्मे च कुंडले । इति मनुना सातकधर्ममध्ये विहितं यत्सदा यज्ञोपवीतवत्करलु- धारणं तनिषिध्यते । यत्तु बौधायनोक्तं सधर्मकं निषिध्यत इति । तत्र । धर्माधिक्येपि कर्मभेदाभावात् । धर्माणामेव निव- धांगीकारेच तल्लक्षणाया अन्याय्यत्वात् । महाप्रस्थानगमनं । - ·कलिवज्यानि । १७१ गोपशुभ मुराग्रहः । अग्निहोत्रहवण्याथ लेहो लीडापरिप्रहः। महाप्रस्थानगमनं यथा प्रसिद्धं पांडवपुराकल्पे । भत्रियसीनां मरणांतप्रायश्चित्तत्वेन प्रसक्तं च । गोपशुरानुबंध्यादौ । सुरा- प्रहः सौत्रामण्यादी । लहस्य विदितस्यैयायं निषेध इति पोतनायाह लीटेति । लीढाया उच्छिष्टदोषशुस्युपायं विना परिप्रहो यस्मिन्विहितत्वेन निदांपत्यादित्याशयः । ततधन पृधिः परिग्रहस्य ।-असवर्णासु कम्यासु विवाहम द्विजातिषु । वृत्तस्वाध्यायसापेक्षमघसंकोचनं तथा । तिम्रो वर्णानुपयेण द्वै तर्थका यथाक्रमं । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भायर्या स्वा शुद्धजन्मनः । इति द्विजानां योऽसवर्णाविवाहो विहितः स कलौ निषिध्यते ।---एकादाब्राह्मणः शुध्ययोऽनिवेदसम- धितः । व्यहाकवलवेदस्तु विहीनी दशभिर्दिनः । इति स्मृत्या आशौचसंकोची विहिनः सोपि । अौकाहादिना सर्वा- त्मना यदि शुद्धिर्विवक्षिता। यदि वा मिताक्षरोक्तरीत्या प्रयो- स्साशादिस्तानिनिमित्तका म्वाध्यायाध्ययनादिमात्रविषया उ- मयथापि निषिध्यते ।-अस्थिसंचयनादध्यमंगस्पर्शनमेव च । प्रायभित्तविधानं च विप्राणां मरणांतिकं । यस्मृत्यर्थसार एवाशाचप्रकरण उक्तं संचयन कृतं स्याशीचकालत्रिभागैत्रि- चतुःपंचदिनः स्पृश्या वर्णा इति । यथ महापातकप्रायधित- प्रकरणेषु मन्वादिभिमरणांतं प्रायश्चित्तं विहितं । प्रास्यदात्मान- मनी वा समिद्ध घिरवारशिरा इत्यादि । व्यवस्थापितं च कामकारविषययन विज्ञानेश्वरादिभिस्तत्कली बज्यमित्यर्थः ।- संसर्गदोषः पापंषु मधुपके पशर्विधः । दत्तोरसेतरपां च पुत्र- त्वेन परिप्रहः । पापपु महापापिपुरुष यः संसर्गस्तनिमित्तो दो. पोऽव्यवहार्यत्वकमानधिकाररूपपातित्यं तनिपिभ्यत । नचास- मर्यसमासापत्तिः । संसर्गस्य नित्यसापेक्षत्वात् । ततश्च पारलौ- किकनरकानुकूलदोषस्य न निषेधः । तथाच इमाद्री शा- तातपः-तं संभाप्य पतति प्रेतायां स्पर्शनन तु । द्वापरे त्वचमादाय कली पतति कर्मणा । इति । अपच ब्रह्महत्या- प्रति संभाषणादिसंसर्गस्य पातित्यनुत्वं यत्कृतं पादत्रयपि तदनूयते यथाप्राप्तं । नत्वपूर्व विधीयते । वाक्यभदापत्तः । नव नवविधसंसर्गस्य संवत्सरमनुवर्तमानस्यैव तत्प्राप्त न संभा- । ।

·४७२ म्मृतिकौस्तुभे पणमात्रादेरिति वाच्यं । चिरभाविनि स्वर्ग प्रत्यकापूर्वद्वारानेया- दीनामिव संभाषणादीनां प्रत्येकनुनाया अवश्याभ्युपयत्वात् । एवंन संभाषणादिनिरूपकत्वनोपस्थित'विशेषेण ब्रह्महननादे. रंप चतुर्थपाद कर्मणेति निशः। ततम ब्रह्महंत्रादरवाव्यव- हार्यत्वादिम्पं पानित्यं न तत्संसर्गिण इत्यर्थः । नच कर्मणेति नवविधसंसर्गकथनमिति साधु । तम्यानुपस्थितत्वात् । अत. पय कली कर्तव लिप्यन इनि पाठांतरसंवादलाभः । नचैवं संमगिणः पारलौकिकदोपनिषधोपि कि न स्यादिति वाच्यं । - त्यजंदशं कृतयुगे तायां प्राममुन्मजत् । द्वापर कुलमकं तु कतारं नु कला युगे । इनि शातातपयनस्येव चतुर्थपाद तु- शम्दन कर्तृभियानां विप्रएसंनिएतरसंसगिणां संसर्गनिवृ. तिफलकदेशादित्यागम्य युगांतर्गयन्वन पादत्रय निर्दिष्टस्य व्यवच्छेदपि कम्न्यागविधानन नीयसाक्षात्संसर्गम्य यथा- प्रामनरकहंतुनाया दीकरणादिति शाब्दव्युत्पत्तिमंत पव विदांकुचनु । मधुपर्क पशांगी: पाक्षिको वधी मधुपर्कविधि पदद्भिर्मुनि- भिरामातः कलौ निषिध्यते । औरमो धर्मपत्रीज इत्यादिग्रंथे यायल्स्येन द्वादविधपुत्रा उक्ताः । तेषु-दद्यान्माता पिता चायं स पुत्री दत्तको भवेत् । इति योऽभिहितः । यश्च दत्ता- मा नु स्वयंदत्त इति तावुभी दनपदनाच्यते । एवं प्रयाणां पर्युदासाक्षत्रजनिषधम्य प्रागंय मूचनादवशियारविधपुत्रसंग्रहः कली निषिध्यने ।-सप्रदीक्षा च स्यान्यमहापातकनिष्कृतिः । प्रतिमाभ्यनार्थाय संकल्पश्च सधर्मकः । दीक्षानिषेधमुमेन सत्रमंव निषिध्यते । पूतिकानभिपुणुयासमस्मै भक्षं प्रयच्छदि. त्यत्राभिषवादिसंबंधमुखेन यागसंबंधवत् । स्यान्यमहापातके- प्यकामानेषु नरकनिवृत्यर्थी निष्कृतिः कली निषिध्यते । कुत इतिचत् शृणु । हमाम्यादिनिबंधवादित्यपुराणगतत्वनै- तदेवेत्थमुवाहनं । प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणांतिकं । संसर्गदोषः स्तेयान्यमहापातकनिष्कृतिः । इति । अत्र व पूर्वा नरकनिवृत्त्येकफलकमरणांतप्रायश्चित्तनिपंधात्-विहितं यदका- मानां कामादिगुणं चरेत् । इति व्रतात्मकप्रायमित्तस्य तु- कामतो व्यवहार्यस्तु वचनादिह जायते । इति शासंण नरक- ·कलिवानि । निवृत्तिवतुत्वनिषेधाकामकनमहापातके नरकनिवृत्तिकल प्रायधितं कलौ नैवास्नीति सिर । संसर्गदोष इत्यंशेपि पूर्वोक्तरीत्या पानित्यनिषेधेपि नरकनिवृत्त्यभावः सिखः । सत्यायपाठानरकनिवृत्तिफलका निप्कृतिरेव निषिध्यते । साब परिशेषादकामकारविषयैवेति मिध्यनीति तत्संवादिन्यत्रापि बचसीन्यमेव व्याग्योनिता श्रुतिकल्पनालाघवादिति । यतु स्तेयान्यमहापातकं गहन्यप्रायधितं निषिध्यत इति । तत्र । सर्वथैवानुपस्थितार्थम्य वाक्याथै नवकल्पनाया असंभवात् । यन-कने नु मानवा धर्मात्रेतायां गौतमाः स्मृताः । द्वापरे शंखलिन्विताः कलौ पागशगः स्मृताः । इति शास्त्रेण स्मृत्यं- तरविरोधे विकल्पप्रसनाविय बाधप्रसनायपि पागशरस्मृते- बलवत्त्वनियमातम्यां च महातकप्रायश्चिनामानानद्विरोधेन स्तेयान्येन्यम्य रहम्यप्रायश्चित्तोपदेशनिषेधे तात्पर्य इति । तदप्यसत् । अत्र शादोपथितयलयच्चनियमम्य याश्या- थेतर्भावासंभवान् । धर्मपदानुषंगलम्धात्मनश्च शास्त्रम्य विकल्प- प्रसक्तो नियमपरन्वे मंभवनि बाधप्रमनावपूर्वविधिन्यम्यान्या- य्यन्यान् । उपदेशनिग्धपयतनापर्यवर्णने चोपदेशम्य रहस्य- प्रायश्चिनप्वप्रमलाप्रकाशनप्रायश्चिनविषयवापतः । य- नपदेशाभावाडामणभोजनादिविधिविरोधाश गहम्मप्रायश्चित निष्कृतिनं भवतीति कल्प्यमिति । तदपि मर्यमाधारणहेत्वोः कलिमात्रविषयप्रतिमायाममाघकन्यादमद्धतुत्वम्य नुच्छमित्यलं । प्रनिमत्यर्धेऽभिशग्दोऽपरोक्षवानपरः । ग्राह्मणयतीमिटकाम. भिजानीयादित्यत्राभिशब्दम्यापरोक्ष्यार्थकावन पंचमे मीमांमकै- व्यवस्थापनात् । अपरोक्षन्यजानेच मानत्यव्याप्यन्येन जानीने- रनपेक्षणान् । ततश्च देयतामाक्षात्कारकपो यः प्रतिमार्चनार्थः पूजाफलमिति यावत् । नदुइंश्यकः मंकल्पो निषिध्यते । प्रस- कचासौ पूजाफलन्येन देवनासाक्षात्कारम्य पौराणध्रुवादिगोच- रानेकवचःसिद्धत्वात् । यनु यायजीविककप्रतिमापूजासंकल्पो निषिध्यत इति । नदप्यसन् । अशब्दार्थस्य याक्याथै निर्भावस्य साहसत्वान् । नारशसंकल्पस्य शास्त्रीयप्रसत्यभावाच ।- सवर्णाऽन्यांगनादुरैः संसर्गः शोधितैरपि । शामित्रं चैव वि. मपटत्याथ ·। स्मृतिकौस्तुमे प्राणां मोमविक्रयणं तथा। सवर्णान्या असवर्ण याअंगनातलं. मोगेन दुष्टाः कृतप्रायश्चित्ता मपि ये वर्णास्तसंसों निषि. ध्यते । सवर्णानिकपकन्वेन वर्णोपस्थितेः उत्तमवर्णागनामो. गदुशाधमवर्णविषयं चैनल।समर्गनिषेधापेक्षितदोपगुरुत्वस्य दर- प्रायश्धिनगुरुन्वाभ्यां मन्यात् । विप्राणामिनि मध्यमणिन्याये. नान्ययः । तथाचाधिगु(?) शमितृकर्मत्वेन प्रसिद्धं यषिय- पशोः मंझपनादि नद्विप्रान्प्रति निषिध्यने नत्यायपाठाधनियसो. मविक्रयणं ।। दीर्घकालं ब्रह्मचर्य नग्मेधाश्वमेधको । कलौ युगे विमान्धर्मान्यांनाहुमनीषिणः । इति । उपकुर्याणकं प्रति प्रतियदं प्रवनय द्वादशाम्दानि प्रहणांनं वेति विहिनं वेदान- धीन्य घदी वा वेदं वापनि, यंदवनानि या पारमिति च बहु- विधविकल्पविधिभिः कादाचिकन्येनावगतं यहोर्यकालं ब्रह्म- चर्य ननिवृतिः कली नियम्यने लायवात् । ननु फलकामं प्रति-नैष्टिको ब्राह्मचारी तु बर्मदानार्यसंनिधौ । इति प्रकृत्य - अनेन विधिना देहं माधयन्विजिनेद्रियः । ब्रह्मलोकमयामोति नचहाजायते पुनः । इनि नित्यविहिननष्टिकब्रह्मचर्यनिवृत्ति- ग्पूर्वा विधीयते । गौग्वान् । यन नहहणे कालपदोपादानं व्यमिति नदमन् । नयापकशास्तपि नैष्ठिकव्याण्यावसरे उनप्रकारेणान्मानं निष्टामुक्रांतिकालं नयनीति दीर्घकालब. प्रतीनिम्नुल्यवान् । आर्थिकम्य ब्रह्मचर्यगतदीर्घवम्यापि प्रामे- गटानन्याग्शिद्ववेदब्राह्मचर्येऽप्यविशेषात् । नग्मेघस्ने प्राजा- पन्या इति शुन्युनः, अश्वमेधोपि योऽश्वमेधन यजन इति श्रुन्युनस्ती उभी कली निषिध्येते । इति स्मृत्यर्थसारोक्तकलि- वज्ये व्याख्यातं। अर्थतेभ्योऽन्यान्यपि हमाद्रिस्यानि प्रदश्यते । आदित्यपु. राणे--गोत्रान्मातृमपिंडाथ विवाहो गोवधस्तथा। नराथ. मेधौ मचंद कलौ वय द्विजातिभिः । मातृसंबंध्येव गो मानुःशष्योपस्थितत्वात् । ततश्च मातुलकन्यानिषेध तात्पर्य । मद्यमिति-उभौ मध्यामवक्षीवी दृष्टौ में केशवार्जुनौ । इति महा- भारताधुत्तया क्षत्रियादेः प्रसक्तस्य पैटीभिन्नमद्यपानस्य निषेधः। वस्तुतम्नु मेधपदोक्तयासाहचर्यान्ट्रौतेषु यथेषु सौत्रामण्यादिषु स्मातेषु विनायकशास्यादिषु विनियुक्तमयनिषेधोयं । यत्तु ·कलिबानि । यामागमादौ विहितन्य निषेध इनि । सदसत् । वामागमा प्रामाण्यस्य महमरणप्रभृत्यने कशासकर्तृभिः सर्वदेशस्थशिी- मानभ्युपगमेन तद्विहिनन्वेन प्रसनरसंभवात् । असत्परिप्रह- मूलकप्रामाण्यस्य भ्रमेण प्रानेच मौवामण्यादिभिः सह बनानईत्वान् । नत्रैव-नयोखारविमागोपि नैव संप्रति - ने । मानतायिद्विजाघ्याणां धर्मयुखेन हिमनं । द्विज- स्याप्यौ तु नौयानुः शोधितम्यापि मंग्रहः । योगियामवल्क्येन ज्य; या श्रेष्ठभागनेति मामान्येन ज्येष्ठापर्यः श्रेष्ठादिभागोडार उक्तः । विवृतश्च मनुना ----ज्येष्टमा नांशउद्धारः सर्वव्याच यद्वरं । ननोधैं मध्यमम्य म्यानुरीयं तु यवीयमः । इति म कलौ निषिध्यते । हिजारया विप्रास्नेषां मंमुम्ब नयटशस्त्रेण हननं यन्-आननायिनमायांनं ६न्यादेवाविनारयन् । इति विहितं तनिषिध्यते । अनश-नाततायियधे दोषोऽन्यत्र गो- ब्राह्मणेभ्यः इति मुमंतुयायमपि कलिविषयमेवेति केचित् । নয়। মিনালঙ্কা সাম্মাল সমামিনি চিলি। इनि मृलव्याण्यावर-सत्रं द्विजातिभिहां धा यत्रोप- रुध्यते । इत्युपक्रम्य - आत्मनश्च परित्राण दक्षिणानां च मंगरे । वाविप्राभ्ययपत्तौ च नन्धर्मेण न दुप्यनि । इनिशाख- म्यार्थमान्मनो दक्षिणादियनोपकरणानां च खीम्राह्मणादीनां च रक्षणार्थ कटाण मनदंडभागिन्युक्या तम्यार्थवादार्थ- मिदमुच्यने ।-गुगं वा बालवृद्धौ वा श्रोत्रियं वा बहुश्रुतं । आततायिनमायांतं हन्यादेवाविचारयन् । इत्यादि । वाशमा. दुर्वादीनपि हन्यान्किमुनान्यानिनि । अपि वेदांनगारगमित्यत्राप्य- पिशादश्रवणान गुर्वादीनां यध्यत्वप्रतीतिरिन्युपन्यम्य मुमंतुम. नुवाक्ये आततायिव्राह्मणवध दोपकथनार्थ उपन्यम्नमामान्य- शालतात्पर्यभ्रमनिवृत्त्यर्थे निर्दिश्योपसंहतं । अतश्च ग्राह्मणा- दय आततायिनः आन्मादिग्क्षणार्य हिमानभिमंधिना निवा- र्यमाणाः प्रमादादि विपधेग्न् नत्र लघुप्रायश्चितं दंडा. मावति। मस्साय ग्रंथादेवं प्रतीयते । अर्थशास्त्रविधयापि नाततायि- गोब्राह्मणविधिरस्ति, धर्मशास्त्रविधया मुतरां नास्तीति । मनः कुत्र ब्राह्मणवधविधियुगांतरसाधारणो यदर्थयस्वाय ·स्मृतिकौस्तुमे सुमंनुवाक्यं कलिविण्यमुख्येनेस्याश्चर्य । नव पांडवसहायेन पृष्टयनेन द्रोणहननायुगांतरे युरप्रवृत्तब्राह्मणवधो विहित इति शंक्यं । मरणदशायां न्यस्तशतम्याततायिलक्षणाभावेना- झुनकृतन धृष्टद्युनधिकांग्ण युधिष्टिगदिलजोत्पत्त्या च ब्रह्मा- हननं दृष्टा जनः मूर्यमवेक्षन इति धृष्टद्युम्नं प्रति सात्यकेच्या च दोणवधस्याधमन्यान् । अतो याविषये मिताक्षराकारेण दंडाभाव उनः तत्रापि कलौ दंडप्रतिप्रसवः क्रियत इति बोध्यं । नमध प्रायश्चितगुरुत्वमपि कल्यमिति । प्रत्यंतदेश गमननिमिनपुनःमस्कार कृतंऽप्यम्धी नौयानुः संसर्गः कलौ निषिध्यने । नथा---- वगनिधिपितृभ्यश्च पशूपाकरणक्रिया । अयोनी संग्रह वृन परित्यागी गुरुलियाः । परोदेशात्मसंत्याग उहिएम्यापि वर्जनं । नामांमो मधुपकों भवतीति शास्त्रेण वगतिथिभ्यां मधुपर्के यन्मांमदानं विहितं । यध-खगामित्र महाश मधु मुन्यानमेव च । लोहामिपं महाशाकं मांसं वाधी- णसम्य च । यहदानि गयाथश्च मर्वमानंन्यमभुने । इति पितृभ्यः श्राद्धे बड़ादिमांमदानं विहिनं ननिषिध्यने । श्रादे कचिदप्युपाकरणाप्रसन्योपाकरणम्य मांसदानं लक्षणया आव- श्यकन्वाइंडोत्तयकरुषार्थम्य वन व्यत्वाच । अयोनाविति नप्राशस्त्ये । यथा ब्राह्मणं प्रत्यवाह्मणोमीति । निमिने सप्तमी। संग्रहो गर्भधारणं । गुरुः तत्रैव गुरुपदवाच्यन्वस्य विज्ञानश्चरण व्यवस्थापनात् । ततः-चतम्रस्तु परि- त्याज्याः शिष्यगा गुग्गा च या। पतिनी च विशेषण हुंगितो- पगता च या । इनि यस्त्यागो विहितः स कलो पुषेण मातुर्न कार्यः । अन्यासां नु तारशीनां कलावपित्यागो भवत्येवेति मंतव्यं । गोब्राह्मणादित्राणार्थ-गयार्थे ब्राह्मणार्थे न सघःप्राणा. परित्यजेत् । इति विहितो य आत्मत्यागः स कलौ निषिध्यते । केचिनु परोद्देशात्मत्यागो दानं मनमा पात्रमुहिश्येत्युक्तं नषि- विध्यत इत्याहुः । नन्न । उद्देशन प्रतिगृह्यतामित्यादिव्यवहार. निवृत्तिलक्षणाया निर्मूलन्यात् । उदिएस्य त्यत्तस्य वर्जनं प्रति. प्रहसमर्थोपीन्युक्तं निषिध्यत इति केचित् । अन्येच्छिएस्येति पाठं मन्यमानाः स्वमुच्छिएमुच्छिटोपहतं चेति वसिष्ठादिमि- निषियस्यापि कलौ न दोप इत्याहुः । परेत्वपवर्जनमिति पिना । ।

·कलिवानि । १. । पाठमवलंग्य विधाणनं वितरणमिति कोश दानवाचित्वेनाप. वर्जनशन्दस्य प्रसिद्धवाद्यद्राह्मणायोदन्छिएं प्रयच्छेदिति मधुपर्क विहितमुच्छिएदानं तधिषिभ्यत इत्याहुः । वस्तुतस्तु उदित्यव्ययेनोत्कृष्टन पित्रादिनोदिए निर्दिए शिएमित्येकएवार्थः । ताशस्यापवर्जन प्रायपाठाद्विदिनवतांतर्गतत्यं । अपेति पाठपि तारशस्य वस्तुनः परस्मै समर्पणं तप्रिषिध्यते । सर्व- स्मिन्पाउं एकरूपार्थलाभात् मूलककल्पनालाघवाद । तथाच कलौ गुरोर्वचनानुरोधन प्रतविरुद्धाचरणं न कयलं व्रतहानि- दोषाभावः प्रन्युन तद्वचनालंघने दोपाधिक्यमपि । तथाच ब्रह्मवैवर्ने कलिब्रह्मसंवाद गुरुभजनमीश्वरभजनाइप्यावरणी- यमुकं । तथा--पड़भक्तानशनेनापहरणं दीनकर्मणः । पतानि लोकगुम्यर्थ कलंगी महामभिः । निवर्तिनानि विद्य- द्भिर्व्यवस्थापूर्वक बुधैः । ममयचापि साधूनां प्रमाणं चंदवद्र- वत् । इति । यत् -- तथैव सममे भक्तं भक्कानि पहनभता । अश्वस्तनविधानेन इतव्यं हीनकर्मणः । इति विहितं पादान- चार्य तनिषिध्यंत । तथा-शपथाः शकुनाः स्वनाः सामुद्रिकमुपश्रुतिः । उप- याचितमादशाः संभवंति कली कचित् । तस्मात्तन्मात्रलाभन कार्य तत्र न कारयंत् । इति । अत्र शपथाः काशीस्थलोला- तीर्थसानादयः । शकुनाः पूर्णकुंभादयः । स्वमाः पुरुष कृष्णं कृष्णदंतं पश्यति स पनं तात्यादि अतिम्मृतिसिद्धाः । सामु- द्विक करादिवर्ति रेखादिचिदं । उपश्रुतिः संध्यायां निणे- जकादिगृहेऽक्षतप्रक्षेपपूर्वक स्वष्टादिसूचकनप्रस्थाशम्दाकर्णनं । उपयाचितं अस्मिन्कायें सिद्ध भैरवाय सतलं सगनं दास्या- मीत्यादिसंकल्पः । आदशः प्रभवशन ज्योतिर्विद्भिर्भविष्यत्क- थनं । एतत्सूचितम्यापीटादेः प्रतिबंधकारभावाभावाभ्यां सं. वादलानियमाभावान शकुनादिलाभमाण जयाद्युइंश्यक- विवादादिप्रवृत्तिचितेति रष्टार्थकार्यनिषेध पर क्रियतं नत्व- रार्थस्य शांत्यादः । तस्य नैमित्तिकत्वनावश्यक व्यत्वात् । तथाच दुःस्वप्राधिकार श्रुतिः । सय किंचित्पश्यदुपाप्य पायसं स्थालीप श्रपयित्वा रात्रिसून प्रत्यूचं हुत्यान्येना. मेन ब्राह्मणान्मोजयित्वा च स्वयं प्राश्रीयादिति शौनकः ।

·४७८ स्मृतिकौस्तुभे अधस्वमस्यति जपन् प्रातःप्रातदिनदिने । दुःस्वमं तु दहत्त्वं न तस्मादिदत भयं । इति । मार्कडेयपुराणे-श्रादाई. इन्यसंपनी नथा दुःम्बनदर्शने । जन्मक्षं ग्रहपीडासु श्राद्धं कुति चच्छया । इति । तथा तत्रैव दुःस्वप्ननिमित्तकचंडीपा- ठविधिः प्रागुदाहनः । मात्स्ये-- स्तुतिश्च वासुदेवस्य तथा तस्य च पूजनं । गजेंद्रमोक्षश्रयणं भयं दुःस्वप्नदर्शने । स्तुतिः सहस्रनामजपः । पुण्यो दुःस्वमनाशनः इति लिंगात् । गजेंद्र- मोक्षश्रवणं विष्णुधर्मस्थं श्रीभागवतम्थं वा । एतेषु वाक्येषु यदिशब्दीप्माममर्माभिनिमित्त प्रत्ययानमित्तिकत्वं स्फुटं । इच्छयनि च निश्राद्ध कर्तव्यनया सान्या नतु पूर्वोक्तानाम- च्छिकत्वं । इति हमादियानि कलियन्यानि । अथ माधवोक्तानि-दषु दासगोलकुलमित्रासी- रिणां । भोज्यानता गृहस्थम्य तीर्थमेवानिदूरतः । या दासा- दीनां नापितनिदिनात्मनोश्च शुदयो ज्यानता यावल्क्यो- का । याच प्रत्यंतदेशगनतीर्थयात्रा पौराणी सा कलौ नेति- शिष्यम्य गुम्दार गुम्बदृनिशीलना । आपत्तिद्विजारयाणा- मध्यस्तनिकता तथा । या-नैष्टिको ब्रह्मचारी नु वसंदाचार्यसं. निधौ । तदभाव:स्य तनये पक्ष्यां वैश्वानरपि वा । इति । गुरु- पनीममी गुरुपुत्राभाय चिरं निर्षिहिना सा निषिध्यते । नतु-- गुरुवन्प्रनि पूज्याम्नु मवणां गुरुयोपितः । इनि मनूत्ता पूजा। वृत्तिशीलततिपदेन पूनानभिधानात् । आपदि ब्राह्म- णानां--- क्षात्रंण कर्मणा जीवद्विशां वा न्यापदि द्विजः । इनि यत्परवृत्या जीवनं विदितं । यथ व्यहिकोऽश्वस्तनोपि वेति विहितमश्वस्तनत्वं तत्कली नेत्यर्थः ।-प्रजार्थ नु द्विजाघ्याणां जातारणिपरिप्रहः । ब्राह्मणानां प्रवासित्वं मुखाग्निधमनक्रिया। बलात्कारादिदुएलीसंग्रहो विधिचोदितः । यतश्च सर्ववणेषु मिक्षाचर्या विधानतः । नवोदकं दशादं च दक्षिणा गुरुचो- दिता। ब्राह्मणादिषु शुदस्य पचनादिक्रियापि च । भृग्वनिपतनै- जैव वृद्धादिमरणं तथा । गोतृप्तिशिए पयसि शिटंगचमन- क्रिया । पितापुत्रविरोधेषु साक्षिणां दंडकल्पनं यतः सायंगृहत्वं च सूरिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । एतानि लोकगुप्त्यर्थ कलेरादौ महात्मभिः । निवतितानि विद्वद्भिर्व्यवस्थापूर्वक ·कलिबानि । बुधैः । इति । केविच्छानिनां जानकर्महोमे रणिपरि. ग्रहो विहिनी यः । ब्राह्मणानां बेदाध्ययनार्थ गुरुकुले द्वादशवर्ष ब्रह्मचर्येण वामः प्रवामः । दीर्घकालं ग्रनवर्ग- मित्यनेन मूलैयकल्पनालाघवात् । --दायिमौ प्रसते भूमिः सपो बिलशयानिव । गजानं चाप्ययोद्धा ग्राह्मणं चाप्रवा. सिनं । इत्यत्र प्रयामपदेन नदभिधानमंध । मुम्बेनैव धमेद. निमिति विदितं धमन्यनपेक्षं मुमधमनं । गुरुत्रीभिनानां यम्त्याग उनम्नपर बलादित्यादि । चातुर्ययभैनचर्यमुनि- पदि यतीनां प्रमिद्धं । यत् --दशाइनैव शुध्येत भूमिष्टं च नवोदकं । इति दशाहपर्यतं नवोदकवर्जनं । विद्यांने गुरुप्रे- रणया दक्षिणादानं यथा मांदीपनये श्रीकृष्णेन मृतपुत्रम्य ननु गुग्वे दक्षिणामागं । वोदिततिपदवैयध्यापन: ---कटुपर्क नेहरारू यश दुग्धन पानितं । पलान्यादानभुजो भोज्यानि मनुग्ववीत् । इत्यपरकोंदाहतवनमा ब्राह्मणाद्यर्थे शुदम्य पाक- विशंपाचरणं । पाकोपयोगिकल्पनमादिपदार्थः । -- तृद्धः शी. चक्रियानुनः प्रत्याख्यातभिपनियः । आत्मानं घानयेद्यम्नु भृग्य- म्यनशनायुभिः । तम्य विगतमाशौचमिति शास्त्रमिदं वृक्षा- दिमग्णं । अनपयांवप्रवेशायुपलक्षणं भृगुगतनादि । शुचि गोतृनिकतोयं प्रकृतिम्शं मदीगतं । इति प्रमनं. शिष्टाचमनं । पितापुत्रविरोध नु माक्षिणां द्विशतो दमः । इत्युनं. दंडक- ल्पनं । नतश्च विवादांना व तत्रापि मानिणः प्रमाणमेव । गृहशब्दो गृहस्थवेश्मपरः । सायंशयः प्रदोषयाचकः प्रदोरांनो होमकाल इनि होमांगसायंकालन्याश्वलायनन विव- रणात् । भिक्षाद्यर्थ प्रविष्टम्य तत्र काले गृहयामो न युन इति तात्पर्य । अतएव श्रुतिः । प्रामं प्रविशेदामामिति । इनि माधवोक्तकलिवन्यानि । मदनपारिजाने--अक्षता गोपशुधैव धाडे मांस नथा मधु । देवगश्च मुनोत्पनिः कली पंच यिवर्जयेन् । इति । अक्षता सद्विवाहः । धाडे मांसमिति यथा मंदं प्रातःसवन इति स्वरविधिः मौमिकेविय पाशुकेप्यपि मममीवलाद्वार्तिक- गीकृतः । नया श्राद्धांगम्य पुरुषगर्यतया तत्र विहितस्य मांसस्य निषेधः-पायसं मधुसर्पियो वर्णमु च मघामु च । इति ·४८. म्मृनिकीम्तुमे विहितं मधुदानं । व्यामः-चन्यार्यदमहमाणि चत्वार्यद- शतानि च । कलयंदा गमिप्यति नदा त्रेतापरिग्रहः । ताशब्दे. नाग्नित्रयमुच्यते । एतच सर्वाधानपरं ।-अधांधानं स्मृतं श्री- नस्मानांश्योस्तु पृथकृतिः । मर्याधानं नयोक्यकृतिः पूर्वयुगा श्रया । इति लोगाक्षिवचनादिति चिन् । नन्न । कृतियस्तु. न्यर्थमने पठितम्य विशेषणम्य परिमंन्याश्रयणेन कलौतदुनगधे या निषेधपरन्वकल्पनाया अनुचिनन्यान् । अतएव---यावर्ण- विभागोस्नि यायदः प्रवर्तन । मंन्यामं चाग्निहोत्रं च नाव.कु. यांकली युगे। इति दयलयननं सांधानप्रनिप्रसवार्थमित्यपि निरस्नं । वर्णविभागाभा वंदप्रत्यभावं नाधिकारासंभवनाम्य वचनम्य न्यायप्रानानुवादन्यमिन्यपि न क्यं । उकसंग्यांत व्यामवचनेन निवाग्नियोः मन्यामाग्निहोत्रयोवर्णविभागादिकाले प्यमामयोः प्रतिग्रमयाथमभयान । मुम्यगौणकालप्रापकम्वेन विरोधपरिहारमभवाश्चन्यलं । इनि कलियानि अथ कलावुनोत्कर्षभगवप्नामोशारणकालः । हमाद्रौ विष्णुधर्मोत्तर-चक्रिणं हलिनं चैव गार्षिणं बगिनं नशा । मोक्षार्थी प्रयमंश्चैव दिक्षु प्राच्यादि म्मग्न् । अच्युनं चाधिकं चैव मयं मर्येश्वरं पृथं। मम्मपुर भन्या व्यवहारेषु सर्वदा । कम वगह मन्म्यं च जलप्रकरणे म्मंग्न् । भ्राजिष्णुम- निजनने जपनाम न्वतंद्वितः । मंप्रामाभिमुम्बो गच्छन्संम्मद- पराजिनं । केशवं पुंडर्गकानं पुकगनं नया जपेत् । नेत्रव्यथामु सर्वामु पीकेशं नर्थवच । अच्युनं चामृतं चैव जपदौषधक. मणि । गरुडध्यजानुस्मरणादाण्दो मुच्यते नरः । ज्वग्दोप- शिरोगेवण्वीय प्रशाम्यति । ग्रहनभत्रपीडामु देववाधाटधीषु च । दस्युरिनिगेधेषु व्यामिहादिसंकटे । अंधकार तथा तीये नरसिंहति कीर्तयेत् । नागयणं शारधरं श्रीधर गजमो. सणं । वामनं बागिनं चैव दुःम्बनेषु नरः स्मरेत् । भनिदा- है समुत्पचे संस्मरेजलशायिनं । यलभद्रं नु युद्धार्थी कृप्या- रंभे हलायुधं । उनिष्ठन्कनियहिष्णुं प्रस्व माधवं तथा । भोजने चैव गोविंदं सर्वत्र मधुसूदनं । नारायणं सर्वकालं क्षुतप्रस्खलनादिषु । माने देवार्चने होमे प्रणिपाते प्रदक्षिणे। कीर्तयेदामुदेवं च अनुक्तेष्वपि यादवं । कार्यारंभे तथा राज. । ।

·कलौ कार्याणि । १८१ म्यर्थ, नाम की येन् । जगती मंगलं विष्णुं मांगल्येषु च की. येन् । इति । मत्र म्मदिति पदांपतमर्वयाक्येषु यद्यपि प्रस्य. यानां प्रत्यान्वितम्बाधयांधकन्यनियमान । गायजानु- म्मरणादिति पष्ठीममाम च पूर्वपदार्थसधिनपवोत्तरपदार्थस्य गजपुगः : यंत्रंथ प्रती रस्मरणविधिः प्रतीयन तथापि-- कम्मिन्काले तु यम्य किं किं नाम प्रकारयेत् । इत्युपक्रमात् । उपमंहारम्धेषु निष्ठनिन्यादिषु कीर्तनविधः स्फुटन्या मध्यस्थ यायपि लभणयार्थम्मरणोपहननामकीर्तनमय विधीयने । द्वितीयांनप्रातिपदिकग्धविशिएशदलक्षणा । धातुना च स्मर. विशिएकीनलमणा विशिएवैशिष्ट्य यांधाना नात्पर्याधिशेष. गयोरपि मियाम्षयलामः । अभ्युपगतो हि दीधितिव्याण्यात मिर्षिशिप्रतिक्षायां प्रयोजनयोः ममुधिनयोरन्वयोमरं विशेष गेपि प्रथमप्रयोजनाम्बयः । ममाम स पूर्वपद लभितलक्षणया निर्वाहः । उत्तापरे व धातुवल्लनति बोध्यं । नच जहाल भणांगीकारण लभकम्मरणविधिनाभ्युपेयः । यागलनकया- पि द्रव्यदेवनयोरिव विधयनया प्रतीयमानम्य त्यागायोगात् । यतस्तद्विषया मनिनिशाणामाणसापेश्नत्यायगधाकी. नं गराध्यजाय नम इत्येवंप्रकामिति वृद्धाः । गंतुं नाहति यत्र भणमपि मनु जाम्ना यिनान्यो दूर्गकृत्यास्निलार्गनिजभुपिलसकोवंशवाणैः । भीमद्भीमेशनार्धप्रभृतिय हुमगंदवमवृक्षानीः स्पीकर्नु म्यदेश परनगरगनं स्कांद खां जहार ॥ १ ॥ येनार्जितानि युधि मरिगन्धिजिन्य दुर्गाणि दुप्रंहनगणि धनैर्युतानि । भीवाजबाहरचंद्रनृपस्य तस्य पाचा हिमाचलगतायनिदेवतुल्यं ॥ २ ॥ यो नंतदेवकृतमंथनसनिबंध. सीराधिजोऽय सततं हरिणा पृतो यः ।

·म्मृतिकौस्तुमे नित्यं निजे हदि सतां प्रमुदस्तु तस्य माणदीधितिरियं स्मृतिकौस्तुभम्य ॥ ३ ॥ नाकारि जगन्जनिस्थितिलयाः संकल्पतो यः फलं यच्छन्भूरिविधं कचित्र गदितो धैषम्यनैपुण्यभाक । योनामितयाखिलषु हदयंशास्तेऽतरात्मा च य- स्तोपं यातु स नंदगोपतनयो वाचाश्रमेणामुना ॥ ४ ॥ इति श्रीमन्सकलभूमंडलमंडनायमानश्रीवाजबाहदुरचंद्र- देववाफ्प्रवृतन विद्यर्यापर्दवसुतनानंतदेवनकते स्मृतिकौस्तुभे संवत्सरकृत्यं समानं ॥ समाप्तधायं प्रन्थः

·No text on this page.

·भारतीय ज्ञानपीठ प्रन्यागार काशी
ताहि विधिको पुखमपीगई थी।
१५दिन गन्दर पाप नाजानी चाहिये।
५.

·No text on this page.