·INTRODUCTION 11 ܪ̈ et kara. He composed his commentary on Sinduraprakara in Sań. 1505. Sumatıvijaya is the yoogest of the five comme ntators mentioned above. He was a pupil of Vinayameru and a ms. of his commentary on Raghuvainsa at the Bhandarkar Institute (No. 46 of 1873-74) is dated Sam. 1609. Pandit Acharya has added at the end indexes of the stanzas in the poem, of the names of authors and works quoted in the commentary of Mallinātha, I have no doubt that the edition will be found both useful and attractive and the readers will feel indebted to the Pandit for the same. Shastri Hall, Bombay 7. 6th October, 1948. } H, D. Velankar.

·अनोपयुक्तसांकेतिकचिहानां परिचयः आ. , पा.-पाणिनिः घा. बार्तिकम् -आचाराध्यायः आचार. (याज्ञवल्कीयः) शिशुशिशुबोधिनीकारः (चारियवर्धनः) बाल-बालकाण्डम् (चाल्मीकीय) म.ह. अष्टाङ्गहृदयम् (वाग्भट्टीयं) .जा.-बृहज्जातकम् उ. सू.-उणादिसूत्रम्। ग. सू.-गणसूत्रम् प्राय-मायश्चित्तप्रकरणम् (याज्ञवल्क्यस्मृती) सुमति-सुमतिविजयः दिनकर-दिनकरमिश्रः भ-मर्तृहरिः (शतकत्रयम्) याज्ञ. याज्ञवल्क्यस्मृतिः चन.-वनपर्व (महामारतम्) अनु:-अनुशासनपर्व (महाभारतम्) मनु:-मनुस्मृतिः अयोध्या-अयोध्याकाण्डम् तैति-तैचिरीयोपनिषत् श्वेता. श्वेताश्वतरोपनिषत् माघकाव्यम् का. सू. काव्यालंकारसूत्राणि (वामनः) का.प्र.काव्यप्रकाश: (मम्मटः) का. द. काव्यादर्शः (दण्डी) द. रू-दशरूपकम् (धनंजयः) माघ.

·महाकविकालिदासविरचित रघुवंशम् मल्लिनाथकृतसंजीविनीटीकया, चल्लभ-हेमाद्रि-दिनकर- मिश्र-चारित्रवर्धन-सुमतिविजयादिटीकाविशिष्टांशः, रघुवंशसार पाठान्तर-विविधपरिशिष्टादिभिः, प्रो. हरि दामोदर वेलणकर एम्. ए. इत्येतेषां विद्वत्ताप्रचुरया भूमिकया च समुल्लसितम् एकादशं संस्करणम् श्रीमदिन्दिराकान्तचरणान्वेवासिना नारायण राम आचार्य 'काव्यतीर्थ' इत्यनेन टीका विशिष्टांश टिप्पण्यादिभिरपबंध संशोधितम् शब्दाः १८७०:सनान्दाः १९४८ निर्णय सागर- मुद्रणालय म्, मुंबई २ यम्॥ रूप्यकाः

·PREFACE
Kálidāsa's Raghuraṁsa needs no introduetion. This
is an humble effort to present an authentic text of the
same with the Sanjivini Commentary of Ballinātha and
extracts from five others.
Mallinātha's commentary is not fully exhaustive
and therefore I have supplimented it by short extracts
from five other commentaries. In my opinion, it is a
valuable addition and as such the present edition has
become very useful even to an ordinary reader.
I earnestly thank Prof. H. D. Velankar, M. A., for
his valuable Introduction. He has really obliged me
and the readers by his la bour of love, despite of
his delicate health and heary previous engagements.
I Fequally thank Prof. D. D. Kosambi, M. A. for
getting me a number of raluable Meg. and lovingly
encouraging me throughout. By thanks are also due
to Bhandarkar Oriental Institute, Poona, for the Mas.
and Sjt. D. N. Marshall, M. A., Dip. Lib., the ever-obliging
Librarian of the Bombay Uniçersity, for lending me all
sorts of books for reference,
BOMBAY
16th October 1948
N. R. Acharya
Published by Satyabhamabai Pandurang
nd
Printed by Ramachandra Yesu Shedge
For the Nirnaya Sagar Press, 26 23, Kolbhat Street,
Bombay. 2.

·INTRODUCTION The primary object of a Sanskrit Kavya is the highest unadulterated delight which the poet as well as the hearer of a Kāvya may enjoy through the rise of sentiments. Moral advice is no doubt generally conveyed through a Kavya, but in such a manner that the hearer is hardly conscious of it. The words and their meanings, both actual and suggested, employed by the poet are therefore expected to bave the power to rouse, sustain and develop one or more of the moods of the human mind, which become transformed into pleasurable sentiments, when properly assisted by the efforts of a poet. The poets words must have the capacity to stir the imagination of the hearer so as to raise bim from his present surroundings and place him in the midst of quite a different set of circumstances, which are either totally unreal or belong to the past, but which are nevertheless conjured up into a temporary reality by the words of the poet. In the world of imagination, even things which are ordinarily unpleasant assume a pleasant form, this is why we like to imagine the saddest and most dreadful things so long as they do not touch us or affect us physically. The poet knows this tendency of the human mind and tries to establish his influence on it by affording full scope to its power of imagination and feelings of all kinds including those of sadness, 2. The essential difference between the narration of a story and a poem is that while the former has an eye wyos ereny Wante detail ont, lte hatter valus valy ·2 RAGHUVALIŠA from the point of view of its ability to rouse the imagination and feelings of a man in a pleasurable manner. To the poet, those events or parts of a story, which do not shake the imagination are unimportant, while those others which tickle or rouse it are all-important even though they do not form an essential part of the story itself. A skilful poet therefore must distinguish between the poetical and the dry portions of his narratire, and dwell at full length on the former, while the latter are summarily dismissed in a fow words. It is for this reason that we get disproportionately long descriptions of the lovely phenomena of nature or of unusually 'attractive actions of human beings in the Kāryas. In the Raghuvamsa itself, we may note how the whole life of king Dilipa from his birth to his arrival at Vasistha's Asrama is described with a few touches here and there in the ist canto, while practically the whole of the 2nd canto, is devoted to a single incident in his long stay at the Asrama, namels, the test of the king by the divine cow Nandini. The situation is described with such elaborateness and appropriate word-picture that "a reader's mind loves to linger for long at it and seems to forget crerything else about the king. A similar treatment is accorded to most of the important kings of the Rāghava dynasty by Kálidasa. Thus Raghu's encounter with Indra and his extravagent gift to Varatantu's pupil Kautsa, Aja's marriage with Indumati and his lasting grief for her at her untimncly death, Dasaratha's hunting crpedition, Rama's journey to Mithila, his killing of the demoness Tataka and duel with Parasurama, his past reminiscences sthile retuming in his Puspaka Vimina from Lariki and lastly his abandonment of Sitä arc all described by tho poet at greater length than other incidents in the lives of these kings ·INTRODUCTION 3 3 But in addition to the capacity for a proper selection of events or portions of the story the poet must also possess sweetness of expression, naturalness in the mode of conveying its meaning and a diction which compels the attention of the hearer The cumulative effect of all these features of a Kirya is that eren when an ordinary event is described by a true poet, it becomes absorbingly interesting owing to the peculiar way in which he handles his theme. It rouses the imagination and feelings of the hearer, transforming the whole atmosphere around him into a world of enchantment as if by a magic Wand 4 In the case of a Khandakarya lihe the Meghadata however, the technique of the poet is somes hat different Herc we have practically no story nor plot. The poct chooses a single incident from the life of an individual and deals with it with the help of pure imagination But the mode of appeal is the same Only, here there are no minor esents as in the Vihahara where the events forming the plat are divided into poetical and dry ones, the former being chosen for a lavish description and embel. lishment and the latter set aside for a simple but charming narration 5 Both the Mihábavya and the Bhandahávya belong to the class of the Sravya háry z They mahe their appeal to the lieurer s heart through his ears alone thuch are assisted by a fruitful imagination. A hcare of # Srasyorkanga must possess both a normal heart with passions and feelings as well as a powerful imagination which can marry him into the world of poetry of its high doarir vings The situations described by the poet must bo nied in vnd pictures by the hearer s imagination, or clse, the transformation of the real into the lanagany and ·4 RAGHUVANŠA the transference from the present to the past would not be complete. In the case of a Drśyakāvya, otherwise known as a Nataka, on the other hand, the imagination of the spectator is not taxed to a very great extent. The dress the facial expressions, and gesticulations of the actor as also, the stage with its detailed secenery representing as faithfully as possible the place, the time and the circumstances of the action described, both very powerfully help the spectator's imagination in the transference and transformation mentioned above. His eye and the car are enabled to see and hear an exact replica of what is required to be imagined. But if the poet thus gains the help of the actor, his own freedom is largely curtailed in a drama, For, in dividing his story into important and minor events, he has to take into account the actor's requirements and limitations. Thus in a Dșs'yakāvya or Nātaka important events in the story are taken up for delineation in the main Acts, whilo minor events which connect or supplement them are Telegated to the interludes. The important events in a Nātaka, however, are those which can be acted effectively, and not those that can be poetically described as in a Sravyakävya. 6. In both these varieties of a Kavya, the appeal is made as a rule, to the heart and imagination, of the heater or the spectator, but rarely to his intellect. So that the words and expressions employed in them must be usual and easily comprehensible though yitty and charming in other ways. The intellect must not be taxed beyond its ordinary capacity and the pleasure that is derived from the words and espressions, whether in a metrical form or in the form of a dialogue, must be mainly from the playful exercise of fancy and the consequeat upsurge of feelings and sentimeats in the bearer's or spectator's heart, This is ·INTRODUOTION 5 exactly what we find in the S'ravja (both Mahả and Khanda) and the Dosya Kāryas of our greatest poet Kalidast. The technical definitions of these varieties given in the later works on the Sahityasastra are primarily based on the works of Kaldása. These later works try to mechanize the mould which Kálıdasa first produced and through which he won the hearts of hugs and paupers alike. But Kalıdāsa's popularity owed its ongin to the poetical genuus with which this mould was infused and not to the mould itself. The later poets who closely imitate this mould but have not the gift of Nature, cannot stand even a distant compansion #th Kaldása as will be seen below, in respect of the effective charm of a poetic composition. 7. Both the Mahaharyas of Kalıdása, namely, Raghuvimsa and Kumārasambhava display a simplicity of style and diction which are hos ever, des oid of the vulgar or the commonplace, and have recented just a thin coat of the bright polish of erudition and culture. The Meghaduta 13 a highly imaginative lyric based on an imaginary situation from the life of an ardent lover. Tancy after fancy 3 hcaped one upon another here, lustüy taking the hearer from scene to scene and place to place. The hearer's mind is agreeably benumbcd by the poem and loves to linger on the transparent words wedded to charming ideas and images. Among lus three dramas on the other hand, only ono namely the S'ahuntalı stands Supreme among its compeers in the field of Sanskrit literaturo and may easily rink among the first five selected from the literatures of the world. In the ficid of Sansknt dramas, there is no other poct who so throughly understands the nceds, the strong and weak points of his collaborator, the Actor It does not contain any undue parde of the knowledge of the Sastras, Dor any desire to duplay a command of the Sanskrit ·8 BAGAUVALISA or the spectator's needs and is a little showry, though his self-consciousness is mostly well deserved. Hs is an idealist and an emotional ope at that. As a poet of inanimate natare and human mind with all its intricate working however, Bhavabhūti stands unsurpassed even by Kalidasa. But there is a great difference in the manner in which the two poets handle their themes. Kālidása only gently moves the heart of his hearer, while Bhavabhūti, violently shakes it to its very foundations by the repeated strokes of his powerful pen. He is more careful than Kalidāsa in the selection of appropriate words and sounds as well as metres. He is a perfect artist in this respect as Kalidāsa is in the dramatic technique. Bhavabhūti besides, has a distinct mission to perform; so that the philosopher and the moralist in him is equally well,in evidence with the poet and the artist, in his poetry. His great message to humanity is 'loving self-effacement' in all walks of life. He makes out the thesis that the joy which we derive by making those around us happy is incomparably greater than the joy of complete satisfaction of our selfish desires. Bhavabhūti expends much of his skill in the delineation of his heroes, while his heroines are comparatirely untouched. It is very likely that he beliered that the lessons of loving self-effacement rere needed more by the stronger than by the weaker sex. The loving self-effacement is indeed the hall-mark of all the important characters in Bhavabhūti's dramas. According to Bhavabhuti, selfless love is one of the greatest gifts of God to humanity. Its existence is patent to every one in mothers and sometimes even in friends and loyal servants. It is the secret of an allround happiness in the world, and Bhavabhūti is anxious that it should be cultivated in all human relations beginning with that of a married couple.

·10 RAGHUTAVISA 12. Raghuvamsa is sometimes supposed to have originally, contained more than 19 cantos on the strength of a tradition, which however, is not borne out by any evidence whatsoever at least for the present. No commentator is aware of more cantos than 19 and no manuscript contains them. The present edition of the Raghuvamsa. is very carefully prepared by Pandit N. R. Acharya, Kavyatirtha, the Head S'āstri at the Nirnaya Sagar Press. At one time the Sanskrit publications of this Press were highly valued for their correct and elegant printing. But unfortunately this reputation has considerably suffered during the last 25 years. It is however, encouraging to notice that under the able guidance of Pandit Acharya the Press may be reinstated in its former glorious position. In the present edition Pandit Acharya has not only secured correct printing of the tert and the commentary of Mallinātha, but has also greately added to the utillity of the book by noting down different readings here and there (unfortunately in a haphazard manner) and by giving short. extracts from the commentaries of Vallabhadeva, Bhatta, Hemidri, Dinakara Miséra, Căritravardhana and Sumati." vijaya, the last two being Jain authors. Vallabhadera is the oldest among these and is quoted by Hemädri, Hemadri himself was a minister of King Mahadeva and King Rimacandra of the Yadara dynasty of Deragiri and lived in the Jatter half of the 13th century A. D. Dinakara Misra, son of Dharmárigada, wrote his brief but critical commentary in Sarn. 1441 (A.D. 1385) and Cartitravardhiana, pupil of Kalyūnaraja of the Kharatara Gaccha, amplified this commentary of Dinakara so skilfully that at one time it was thought that Dinakara had merely abridged Caritra vardhana's commentary. But this is chronologically impossible since Caritrarardhana lived about 50 years later than Dina- ·-- -रघुवंशसारः कृतप्रणामः पुरुपोत्तमं तं विन्धोद्भव-स्थापन-नारहेतुम् । वस्थानुकम्पेक्षणचोदिवारमा वक्ष्ये समासेन यशो रघूणाम् ॥ १॥ भनाइवारमीयसुसा महीभृतः प्रजासमाराधनसचेतसः ।। त एप सासो पितरो न जन्मदाः, परार्थमेपा ननु सन्ततिर्मनोः ॥२॥ पय तेषां जनतारवारमनां दिलीपसंहो भूपतिर्महामनाः ॥ सुतं विनाऽसौ विमनाः पदं मुनेर्यपौ घसिष्ठस्य सुदक्षिणान्वितः ॥३॥ निपेवमाणः स मुनिप्रचोदनात्तदीयधेनुं सहधर्मिणोयुवः ।। मृगारिरूपेण परीक्षितस्त्रया ययौ पुरं परितकाम भात्मनः ॥ ४ ॥ सुत्र प्रस्ताऽय सुदक्षिणा रघु प्रसारितं येन यशो दिगन्तरम् ॥ निसण्डियासण्डलदण्टमण्डनः समं समापरस पितुईयाभिधम् ॥ ५॥ अजप्रभावप्रजितावनामितक्षितीन्द्रभूपोलसिदद्विपकजः ।। उदारधीविश्वजिति ऋताविमा ददी द्विजेभ्यः स उदन्यदम्यराम् ॥ ६ ॥ शती समाप्तेऽपि समागतोऽतिथिः स फोत्ससंशः प्रवरो मनीपिणाम् ।। धनं पाप धनाधिपः पुरे नृपेऽलकामेरितवाहिनीपटौ ॥ ७॥ धनार्जित प्रीततपस्विनो यरारसुतं समासादितवानजाभिधम् ॥ स ताटसुल्यो गुणरुपविक्रमैर्विनिर्मितः किं विधिनाऽपरो रघुः ॥ ८॥ गतो विदांनुपयन्तुमानसः प्रियंवदं प्राप्तगजरवमयनि ।। निहत्य भोजेन पुरेऽभिपूजितः परं मुतापागगरैनिपीडितः ॥९॥ समर्पितं दाममिपेण संसदि सजाय प्रेम तयाऽपरेऽहनि । विपढ़तेनापि म सेन्यतेऽलिना विना रसालं प्रययोऽपरतरः॥ १०॥ मनोज्य जित्वा समरामिरेऽखिलं दिवोटुकामं क्षितिपालमण्डलम् ॥ भगाहीतेन्दुमतीकरः पुरं पिमुर्निदेशाहमुने धरामपि ॥ कदाचिदुपानविटाससम्योसयोः पपाटाम्परवः स्तने सिपा। मनोहरं दाम पर जधान तामहो विचिनं पलु फालचेष्टितम् ! ॥ १२॥ समुन्दरीगोकतानुकर्तितः साक सोढुं न धरापरं नृपः ॥ पछीपसि म्पस मुते उदासिएं पतानासामना दियं गतः ॥ ५॥ .

·२
पर्न गनेनग्नसुतेन मोहरातपस्विनः कस्यपिाहतः सुतः ॥
म तेन सः मुसशोकपापके अपत्यकामस्नु स निर्गतो मुदा ।। ..,
भूपेण पुत्रीयसन तोपिरास्स्यपत्यरूपेण हि तस्य वेश्मनि ।
मुरैः स मान्यर्षित आगतः स्वयं जगरपतिः संहरणाय दुष्कृताम् ॥ १५
स रक्षणार्थ युशिफारमजकतोरगात् कुमारोऽप्यनुजेन संयुतः ॥
अनुशया तस्स निदत्य ताटकां सुराभिमुख्याननुमावितं धनुः॥१६॥
गतस्ततोऽसौ मिथिला सहर्पिणा समर्चितो गौतमजाययाऽध्वनि ।
प्रचण्डकोदण्डमनेन धूर्जटेटस विभिन्नं तु यदाधनामिवम् ॥ १७॥
सपीयंशुल्का मिथिलापतेः सुतां ययौ गृहीत्या स्वपुरं विवाहितः ।
गति निरुध्यायनि निरालये मदोद्धतक्षत्रियवंशघातिनः ॥ १८ ॥
गुणालयं सं तनयं नृपासने प्रजापतिः स्थापयितुं प्रचक्रमे ॥
निवारितो मध्यममार्यया परं, कृतं न किं किं भुवि तृष्णयाऽनया? ॥१९॥
स्वकामिनीवाक्यनिबद्धचेतसा नृपेग रामो विपिने विवासितः ॥
समझना यन्धुरियानुसता न बिक्रिया चेतसि लक्षिता परम् ॥ २० ॥
अथ प्रियापत्यवियोगवद्विना प्रवेशिते भूमिपती निविष्टपम् ॥
भियं तिरस्कृत्य यथा स्यमातरमगादरण्ये भरतोऽग्रज प्रति ॥ २१ ॥
शशाक नेतुं न पुनः पुरोमिमं जटाधरं तातवचोऽनुगामिनम् ॥
निवर्त्य सोऽप्युज्झितवानृपासनं स्वमातृमन्तुं ननु निश्चिकाय सः ॥ २२ ॥
वसत्सु गोदापुलिने ततत्रिपु पोय तो दूरतरं विमोहितौ ॥
जहार तां राजसुतां दशाननः, क इन्द्रियाणां दमने बलान्वितः? ॥२३॥
सहायमासाद्य पतिं वनोकसां विधाय तेनैव सतीविंशोधनम् ॥
पयोधिमावध्म गतः ससैनिकं स राक्षसेन्द्रस्य सुरक्षितां पुरीम् ॥ २४ ॥
मदोद्धतं तं रजनीचराधिपं निहत्य विस्तापितविश्वविक्रमः ।
सयान्धर्व सङ्करचत्वरे ततः स्त्रियं मुमोचाग्निविशुद्धविग्रहाम् ॥ २५ ॥
विमानमारुह्य सहागनानुजः प्रियां प्रदाध्यनि चाम्धिवन्धनम् ॥
तथा स्थलानि स्वपुरी ययौ सुखं प्रजाप्रियः क्षित्यधिपत्वमाप्तवान् ॥ २६ ॥
भथ प्रजाः शासति लक्ष्मणाग्रजे निजाङ्गनानिन्दितमेकदा श्रुतम् ॥
नृपेण चारापिशुनात्मजल्पितं बभूव मिन्नं हृदयं तदा क्षणात् ॥ २० ॥

·"No composition of Kalidasa displays more the richness of his poetical genius, the exuberance of his imagination, the warmth and play of his fancy, his profound knowledge of the human heart, his deticato appreciation of its inost refined and tender emotions, his familiarity with the workings and counter-workings of its conflicting fcclingin short, more entitle him to rank as the Shakspere of India." M, Irilliams ·३ N - * महावने मोचितवान् यशोधनः स गर्भिणी भर्तृपरायणां सतीम् ॥ नूनं कुलीनने कदापि गण्यते यशोधिक सौख्यमहो किमङ्गना ? ॥ २८ ॥ समागता साऽऽद्यकवेः पदं तदा दयालुना तेन सुतेव पालितां ॥ मनोहरं सा सुपुचे सुतद्द्वयं स्वकाव्यमस्मिन्निहितं तपस्विना ॥ २९ अयातिसन्तापिततापसेऽसुरे हते रिपुभेन रणे नृपानया ॥ निहत्य सूद क्षितिपेन तापसं द्विजस्य जीवापित आत्मजो मृतः॥३०॥ यियक्षमाणेन महाश्वमेधं तपस्विनो भूमिभृतो निमश्रिताः । समाययुतेपु सशिन्य भागतः कवीन्द्रवाल्मीकिरसी नृपालयम् ॥३१॥ तपस्विना तेन ततः प्रचोदितावगायतां राममयां नृपारमजी। श्रुत्या जनरभुपरिप्लुतेशणैर्यिभावित दाशरथेः सुताविति ॥ ३२ ॥ प्रतिश्रुते भूसुतयात्मशुद्धतां यभूव तत्र प्रकटा बसुन्धरा ॥ निजातमारोप्य वतः स्वकन्यकां तिरोय मूब प्रतिपेधिताऽपि सा॥३३॥ पितामहपितकालचोदितस्त्रिविष्टपं गन्तुमना अमूसृपः॥ भगादुदीची समनुव्रताः प्रजाः पदं स्वभर्तुः सहधर्मिणी यया ॥२४॥ भयोध्यया प्रार्थित आगतः कुशः कुशावतीतो गतभूपतेः सुतः ।। ततोऽभिपिको मुनिभिपासने स शोभयामास गतश्रियं पुरीम् ॥ ३५॥ कुशे जले क्रीडति कामिनीयुते देऽपदभूपतियाहुमूषणम् ॥ अमर्पितेऽस्मिन्मुजगाधिपः स्वयं ददौ तदस्मै स्वमहोदरामपि ॥ १६ ॥ वभूव तस्मिखिदिवं गते कुशे प्रमुः प्रजानां नृपतेः सुतोऽतिथिः । नृपालभूपाप्रविहितासनः शशास कृत्स्नां स यमुन्धरामिमाम् ॥ ३०॥ यभूपुरेवं यहयो रघोः कुले ऋतेऽग्निवर्ण जगतोऽस्य पालकाः ॥ विलासिनाऽनेन खलु प्रदर्सितं फलं दुराचाररतस्य भूपतेः ॥ ३८॥ है - * "युकोऽयमामसदृशान्प्रति में प्रपती नास्त्येव तनाति सर्वमनोहरं यत् । चिन्नतान्ति विकसन्सपरे निनील. न्सन्ये यदम्युदयमानि जगप्रदीप ॥"

·प्रथमः सर्गः। कविः खाहकार परिहरति 'क सूर्य-' इत्यादि श्लोकदर्शन- क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः। तितीपुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनासि सागरम् ॥२॥ || क सूर्येति ॥ प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । 'ऋदोरम् (पा. ३३६५७)। (मकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' (पा. ३।३।१९) इति साधु । सूर्यः प्रभवो यस्य स र्यप्रभवो वंशः क? अल्पो विषयो ज्ञेयोऽयों यस्याः सा मे मतिः प्रज्ञा च ? द्वौ 'क'शब्दो महदन्तरं सूचयतेः । सूर्यवंशमाकलयितुं न शक्नोमीयर्थः । तथा का तद्विषयप्रयन्धनिरूपणं तु दुरापास्समिति भावः । तथा हि-दुस्तर तरतुमशक्यम् । ईषदुःसुपु-(पा. ३।३।१२६) इत्यादिना सत्प्रत्ययः । सागरं मोहादशानान उडुपेन प्लवेन । 'उडुपं तु प्लव. कोल.' इत्यमरः । अथवा, चविनद्धेन पानपानेण । चर्मायनद्धमुडपं श्वः काष्ठं करण्डवत्' इति सजनः । तितीर्घस्वरितुमिच्छुः । अस्मि भवामि । तरतेः सन्नन्तादुप्रत्यय । अल्पसाधनैरधिकारम्भो न भुकर इति भावः । इदं च वेशोत्स्पेक्यने खप्रयन्धमहत्त्वार्थमेव । तदुक्तम्-'प्रतिपाद्यमीहन्ना च त्रयन्यो हि महत्तर.' इति ॥२॥ मन्दः कवियशाप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम् । प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्दाहुरिय वामनः ॥३॥ मन्द इति ॥ किं च मन्दो मूढः । मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्यु' इत्यमरः । तथापि कवियशाप्रार्थी । कवीनां यश काव्यनिर्माणेन जातं तस्मार्थनाशीलोऽहं प्रांशुनोनतपुरुषेण लभ्ये प्राप्ये फले फलविषये लोभादुदाहुः फलप्रणायो- च्छ्रितहस्तो चामना हख इच । 'सर्वो हखश्च वामन.' 'इत्यमरः । उपहास्यता- 1 मुपहासविषयताम् । 'ऋहलोर्ण्यत्' (पा. ३११११२४) इति प्यत्प्रत्ययः । गमिष्यामि प्राप्स्यामि ॥३॥ अय मन्दश्चेत्तर्हि त्यज्यतामयमुद्योग इत्यत आह-- अथ या कृतवारद्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः । मणौ वनसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः॥४॥ अथ वेति ॥ अथ वा पक्षान्तरे । पूर्वैः सूरिभिः कविभिर्वाल्मीफ्यादिभिः छतवारद्वारे कृतं रामायणादिप्रयन्धरूपा या वाक् सैव द्वार प्रवेशो यस्य तम्मिन् । पाटा-2 'लोमात्'. २'नेप्सु. ३ 'गम्ये'. मोहाद' 1'दौम माम्दी प्रयुज्यते अत्यन्तासभरे सदा' इत्युक्ते । " ४ ·३ महावने मोचितवान् यशोधनः स गर्भिणी भर्तपरायणां सतीम् ॥ नूनं कुलीनैर्न कदापि गण्यते यशोधिकं सौख्यमहो किमङ्गना ? ॥ २८ ॥ समागता साऽऽधकवेः पदं तदा दयालुना तेन सुतेर पालिता। मनोहरं सा सुपुये सुतद्वयं स्वकाव्यमस्मिनिहितं तपस्विना ॥ २९ ॥ अयातिसन्तापिततापसेऽसुरे हते रिपुग्नेन रणे नृपाज्ञया ॥ निहत्य शूद्ध क्षितिपेन तापसं द्विजस्य जीवापित आत्मजो मृतः ॥३०॥ थियक्षमाणेन महाश्वमेधं तपस्विनो भूमिभृतो निमनिवाः ॥ समाययुस्तेपु सशिष्य आगतः कवीन्द्रवाल्मीकिरसौ नृपालयम् ॥३१॥ तपस्विना तेन ततः प्रचोदितायगायतां रामकयां नृपात्मजो॥ श्रुत्वा जनरथुपरिप्लुतेक्षणैर्विभावितं दाशरथेः सुताविति ॥ ३२ ॥ भतिश्रुते भूसुतयारमशुन्धर्वा बभूव तन प्रकटा पसुन्धरा ॥ निजामारोप्य ततः स्वकन्यकां तिरोयभूय प्रतिपेधिताऽपि सा ॥ ३३ ॥ पितामहप्रेपितकालचोदितस्त्रिविष्टपं गन्तुमना अभूपः॥ अगादुदीची समनुप्रताः प्रजाः पदं स्वभः समिणी या ३४ ॥ अयोध्यया प्रार्थित आगतः फुशः कुशावतीतो गतभूपतेः सुतः । ततोऽभिषिक्तो मुनिमिपासने स शोभयामास गतधियं पुरीम् ॥ ३५ ॥ कुशे जले क्रीडति कामिनीयुते ददेऽपतभूपतिमाहुभूपणम् ॥ अमपितेऽस्मिन्भुजगाधिपः स्वयं ददौ पदम स्वमहोदरामपि ॥ ३६ ॥ पमूष सम्मिखिदिवं गते कुशे प्रभुः प्रजानां नृपतेः मुतोऽतिपिः। नृपालभूपाप्रविघहितासनः शशास फरम्नां स वसुन्धरामिमाम् ॥ ३० ॥ पपुरेयं यहयो रयोः कुले ऋतेऽग्निवर्ण जगतोऽस्य पालकाः ।। बिलासिनाऽनेन पलु प्रदर्शितं पलं दुराचाररतस्य भूपतेः ॥२८॥ - "युकोऽयमामरायाप्रति में प्रपला गास्येव तनाति सर्वमनोहरं मत् । चियरन्ति फिरान्त्यपरे निमाड- न्सन्ये मदम्युदयमाजि नगरपदी ॥"

·- प्रथमः सर्गः। कविः स्वाहकार परिहरति कसूर्य-' इत्यादि श्लोकदर्शन- कसूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः। तितीपुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनामि सागरम् ॥२॥ क सूर्येति ॥ प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । 'ऋदोर' (पा. ३।३।५७) । (पकर्तरि च पारके संज्ञायाम्' (पा. ३॥३॥९) इति साधुः । सूर्यः प्रभवो यस्य स र्यप्रभवो वंशक? अल्पो विपयो सेयोऽयों यस्याः सा मे मतिः प्रशाच ? दो 'कान्दो महदन्दर सूचयतेः । सूर्यवंशमाफलयितुं न शक्कोमीलः । तथा । तदिषयप्रयन्धनिरुपणं तु दुरापासमिति भावः । तया हि-दुसार तरितुमशक्यम् । ईषदुःसुपु-' (पा. ३१३६१२६) इत्यादिना सत्प्रत्ययः । सागरं मोहादशानार डुपेन लोन । 'उहुपं तु सवा कोलः' इत्यमरः । अथवा, चर्मापनद्धेन पानपाण। धर्मावनद्ध मुद्धपं प्लयः काष्ठं करण्डवत्' इति सजनः । तितीर्घस्वरितुमिच्छुः । अस्मि जयामि । तरः समन्तादुप्रलयः । अन्पसाधनैरधिकारभो न मुरर इति भावः । हुदै च येशोत्यायन खप्रमन्धमहत्त्वार्थमेव । तदुकम्-प्रतिपाद्यमहिना व प्रयन्यो हि मदतरः' इति ॥२॥ मन्दः कवियशम्मार्थी गमिप्याम्युपहास्यनाम् । प्रांगुलभ्ये फले लोभादुद्वाहुरिच वामनः ॥३॥ मन्द इति ॥ च मन्दो मूढः । गृहापापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युः' इत्यमरः । तथापि कवियशःप्रार्थी । कवीनां याः काव्यनिर्मागेन जातं तत्प्रार्थनाशीलोऽहं प्रांशुनोगतपुष्पेग लभ्ये प्राप्ये फले फलविषये लोभादुदाहः फलमहणायो- चितहमो धामनः इस इव । 'रामों हसव यामनः' इत्यमरः । उपहास्यता- मुपदासविषयताम् । शाहलोऱ्यार' (पा .१२) इति यत्प्रत्ययः । गमिप्यामि प्राप्तानि ॥३॥ अप मन्दधदि त्यज्यतामयमुयोग इलत आह- अथ या प्रतवारदारे यंशेऽसिन्पूर्यसरिभिः । मणी पनसमुन्कीर्ण सूत्रस्येवास्ति मे गतिः॥४॥ अब वेति ॥ अथ या पक्षान्तरे। पूर्वः सूरिभिः विभिर्याल्मीश्यादिभिः तयारद्वारे तं रामाशादिप्रयन्धरूपा या यार सैव मार प्रवेशो यस तम्मिन् । im पाटा-, 'होमात. २"प्रेमु. ३'गम्ये'. मोहान्'. दरम्दी मन्देने कसमोसारे । ।

·. रघुवंशे [लो.. अस्मिन् सूर्यप्रभवे वंशे कुले । जन्मनकलक्षणः संतानो वंशः । वज्रेण : सूचीविशेषेण । 'वधं त्वनी कुलिशशस्त्रयोः । मणिवेधे रत्नभेदे' इति केशवः । वीणे विद्ध मणौ रत्ने सूत्रस्येव मे मम गतिः संचारोऽस्ति । वर्णनीये मम वामप्रसरोऽस्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥ 5. एवं रघुवंशे लब्धप्रवेशस्तवर्णनं प्रतिजानानः 'सोऽहम्' इत्यादिभिः शोक कुलकेनाह- सोऽहमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् । , “आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्मनाम् ॥ ५॥ सोऽहमिति ॥ सोऽहम् । रघूणामन्वयं वक्ष्ये' (११९) इत्युत्तरेण संवन्धः #विधानो रघूणामित्यत्रोत्तराणि विशेषणागि योज्यानि । आ जन्मनः । जन्मारभ्ये त्यर्थः । माङ् मर्यादाभिर्विघ्योः' (पा. २।१।१३) इयव्ययीभावः, तस्य शुद्धानामिलने मुमुपैति समासः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । आजन्मशुद्धानाम् । निषेकादिसर्व संस्कारसंपन्नानामित्यर्थः।आफलोदयम्भा फलसिद्धः कर्म येषां ते तथोक्तास्तेषाम् प्रारब्धान्तगामिनामित्यर्थः । आसमुद्र क्षितेरीशानाम् । सार्वभौमाणामित्यर्थः आनीक रथवर्म येषां तेषाम् । इन्द्रसहचारिणामित्यर्थः । अत्र सर्वनाऽऽशेऽभि विध्यर्थत्वं द्रष्टव्यम् । अन्यया मर्यादार्थत्वे जन्मादिषु शुद्ध्यभावप्रसज्ञात् ॥५॥ यथाविधिहुतानीनां यथाकामार्चितार्थिनाम् । 'यथापराधदण्डानां यथाकालप्रवोधिनाम् ॥६॥ : स्थाविधीति ॥ विधिमनतिक्रम्य यथाविधि। 'यथासादृदये' (पा. २०१७) इत्यव्ययीभावः । तथा 'हुत' शब्देन सुप्सुपेति समासः । एवं 'यथाशमार्जित-' इत्या दीनामपि द्रष्टव्यम् । यथाविधि हुता अग्नयो यस्तेषाम् । यथाफाममभिलाषम- नतिकम्याचिंतार्थिनाम् । यथापराधमपराधमनतिक्रम्य दण्डो येषां तेपाम् । यथाकालं कालमनतिक्रम्य प्रयोधिनां प्रयोधनशीलानाम् । चतुभिर्विशेषणैर्देवता यजनातिथिसत्कारदण्डधरत्वप्रजापालनसमयजागरूस्त्यादीनि विवक्षितानि ॥६॥ 1 अप भिन्नलिकेनौपम्यं न दुष्टम्, 'इष्टं नपुंसकयोः प्रायेण (का.सू. १२।१३) इति नियमाव। 'यादोनियसकन्धः' इति सत्यपि नियमे 'रकान्तप्रसिद्धानुभूताविषयः तच्छदो या भोपादान नापेशते इति मम्मटोके सोई' इत्यत्र यच्छन्दोपादानमनपेशकम् । नारा विद्यते यत्र सनाका, या चोकम्गाको नवेदा नकुल नको नास स्पनशनपास गमाद । नपुंसक वे नमुचिर्नसं च नादेशमेवेषु वदन्ति धीरा रति ।

·मो०-८ प्रथमः सर्गः। त्यागाय संभृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् । यशसे विजिगीपूणां प्रजायै गृहमेधिनाम् ॥ ७॥ त्यागायेति ॥ त्यागाय सत्पाने विनियोगस्त्यागः, तस्मै । 'सागो विहापितं दानम्' इत्यमरः । संभृतार्थानां संचितधनानाम् । न तु दुर्व्यापाराय । सत्याय । मितभापिणां मितभाषणशीलानाम्, न तु पराभवाय । यशसे कीर्तये। 'यशः फीतिः समशा च' इत्यमरः । विजिगीपूणां विजेतुमिच्छूनाम् । न त्वर्धसंग्रहाय । प्रजायै संतानाय हमेधिनां दारपरिग्रहाणाम्, न तु कामोपभोगाय । मन 'त्यागाय' इत्यादिपु 'चतुर्थी तदर्थ-' (पा. २११३३६) इत्यादिना तादये चतुर्थी । गृहारमधन्ते संगच्छन्त इति गृहमेधिनः । 'दारेप्वपि गृहाः' इत्यमरः । 'जाया च गृहिणी गृहम्' इति हलायुधः। मे संगमे' इति धातोणिनिः । एभिर्विशेषणैः परोपकारित्वं सत्यवचनत्वं यशपरत्वं पितॄणां शुद्धत्वं च विवक्षितानि ॥ ७ ॥ शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैपिणाम् । वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥ ८॥ शेशय इति ॥ शिशोर्भावः शैशवं पाल्यम् । 'प्राणप्रजातिवयोपचनोदान- (पा. ५।१११२९) इत्यन्प्रत्ययः । शिशुत्वं शैशवं याल्यम्' इत्यमरः । तस्मिन्वयति, अभ्यस्तविधानाम् । एवेन ब्रह्मचर्याश्रमो विवक्षितः । यूनो भावो यौवनं तार- ण्यम् । युगादित्यादण्प्रत्ययः । तापण्यं यौवनं समे' इत्यमरः । तस्मिन्वयसि विप- यैपिणां भोगाभिरापिगाम् । एतेन गृहस्थाश्रमो विवक्षितः । सस्य भावो वार्धक पृद्धत्वम् । 'द्वन्द्वमनोमादिभ्यच' (पा. ५३१११३३) इति वुश्प्रलयः । 'यार्धकं वृद्ध- संपाते पृसत्वे पदमणि' इति विधः। संघातायऽत्र 'वृद्धाच' इति वकण्यासा- मूहिको युम् । तस्मिन् वार्धके यपशि मुनिनां वृत्तिरिय वृत्तिपां वेथाम् । एतेन बानप्रस्थायगो विवक्षितः। अन्ते परीरत्यागकाले योगेन परमामध्यानेन । 'योगः संनहनोपायच्यानसंगतियुतिपु' इत्यमरः । तनुं देहं सान्वीति तनुलजः, 'पायो देहः प्लीयपुंगोनियां मूर्तिसनुतनूः' इत्यमरः। तनुत्यजां देहलागिनाम् । 'मन्येभ्योऽपि दृश्यते' (पा. ३।२११७८) इति विपा एतेन मोक्षभावो विवक्षितः॥८॥ गृहमेरिणामिति पेचिद, र गृहमेपर तपसATRI (१०१।१५) प्रोतः। पमिश्तिा वेश धर्मशाषं पुराकम ! मीमासा दरंनति चला विचारत खरंथि वृहस्पतिः। अन्ये तु 'भाषीसिरी पी वाठी दम्पनीविय मापदी' पति विपारगुटपमारकामन्दक।

·। रघुवंशे, [लो० ९-११ रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन् । तगुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः ॥९॥ रघूणामिति ॥ सोऽहं लब्धप्रवेशः । तनुवाग्विभवोऽपि खल्पवाणी- प्रसारोऽपि सन् । वेषां रघूणां गुणैस्तहुणैः । आजन्मशुझ्यादिभिः कर्तृभिः कर्ण मम श्रोत्रमागत्य चापलाय चापलं. चपलकर्माविमृश्यकरणरूपं कर्तुम् । युवादि- वारकर्मण्यण । 'क्रियार्योपपदस्य-' (पा. २।३।१४) इत्यादिना चतुर्थी प्रचोदितः प्रेरितः सन् । रघूणामन्वयं तद्विषयप्रवन्धं वक्ष्ये। कुलकम् ॥ ९ ॥ संप्रति खप्रबन्धपरीक्षार्थ सतः प्रार्थयवे- तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्यक्तिहेतवः। हेनः संलक्ष्यते हग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥ १०॥ तमिति ॥ तं रघुवंशाख्यं प्रबन्धं सदसतोगदोपयोWध्यक्केहेतवः कर्तारः सन्तः श्रीतुमर्हन्ति । तथा हि-हेनो विशुद्धिनिषिवरूपं श्यामिकापि लोहान्तरसंसर्गात्मको दोषोऽपि वाऽग्नौ संलक्ष्यते, नान्यत्र । तद्वदनापि सन्त एव गुणदोषविवेकाधिकारिणः, नान्य इति भावः ॥ १०॥ वयं वस्तूपक्षिपति- वैवस्वतो भनु म माननीयो मनीषिणाम्। आसीन्महीक्षितामाधः प्रणवश्छन्दसामिव ॥ १९॥ वैवस्वत इति ॥ मनस ईषिणो मनीषिणो धीराः, विद्वांस इति यावत् । पृषोदरादित्वात्साधुः । तेषां माननीयः पूज्यः । छन्दसां वेदानाम् । 'छन्दः पये च वेदे च' इति विश्वः। प्रणव ओंकार इव । महीं क्षियन्तीशत इति महीक्षितः क्षितीश्वराः क्षिधातोरैश्वर्यातिप् , तुगागमश्च । तेषाम्, आध आदिभूतः। विवखतः सूर्यस्थापत्यं पुमान् वैवखतो नाम वैवखत इति प्रसिद्धो मनुरासीत् ॥ ११॥ . तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति रोजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविय ॥ १२ ॥ 'पाठा०-१ 'प्रणोदितः', 'प्रमोदिता'; 'प्रसारितः'. २ 'इच्छन्ति'. ३ 'हेव: १.महीभृताम्. ५ 'राजेन्द्रः'.! 1 तथा च मालविकामिमित्र (२०१०)-उपदेश विदुः शुद्धं सत्तस्तमुपदेशिनः। श्यामा यवे न युष्मान यः काननमिदामिषु ।। इति समानार्धप्रतिपादकः शोकः । 2 मनवश्चतुर्दश-स्वायंभुव-वारोचिप-औचमि-तापस रैवत-चाक्षप-वैवखत-सावर्गि- दक्षतावर्णि-अमसावर्णि-धर्मशावर्गि-रुद्रसावर्णि-रौप्यसावर्णि-दैवसावर्णीन्द्रसावयश्च । । - ४ 11 ·7 श्लो. १३-१५] प्रथमः सर्गः। तदन्वय इति ॥ शुद्धिरस्यास्तीति शुद्धिमान् । तस्मिन् शुद्धिमति तदन्वये तस्य मनोरन्वये कुले। 'अन्ववायोऽन्वयो वशो गोन चाभिजन कुलम्" इति इला- युध । अतिशयेन शुद्धिमान् शुद्धिमत्तरः। द्विवचनविभज्योप-' (पा. ५३५५) इत्यादिना तर प्रत्यय । दिलीप इति प्रसिद्धो राजा इन्दुरिव राजेन्दू राजश्रेष्ठ । उपमित व्याघ्रादिना समास । क्षीरनिधाविन्दुरिव प्रसूतो जात ॥ १२ ॥ 'व्यूढ-' इत्यादिनिमि श्लोकैर्दिलीपं विशिनष्टि- व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुर्महाभुजः। आत्मकर्मक्षम देहं क्षात्रो धर्म इचाथितः ॥ १३ ॥ व्यूढेति ॥ व्यूढं विपुलमुरो यस्य स व्यूढोरस्कः । 'उर प्रमृतिभ्य क्प्' (पा ११५१)। 'व्यूढं विपुलं भदं स्कारं समं परिठं च' इति यादव । वृषस्य स्कन्ध इव स्कन्धो यस्य स तथा। 'सप्तम्युपमान-' इत्यादिनोत्तरपदलोपी बहुव्रीहि । शालो वृक्ष इव प्रांशुरुन्नत शालप्रांशुः। 'प्राकार रक्षयो शाल शाल सर्जतरु स्मृत.।' इति यादव । 'उच्चप्राशूमतोदप्रोच्छ्रितास्तुझे इत्यमर । महाभुजो महाबाहु । आत्मकर्मक्षम खव्यापारानुरूपं देहमाश्रितः प्राप्त , क्षात्रः क्षनसंबन्धी धर्म इव स्थित , मूर्तिमान् पराक्रम इव स्थित इत्युत्प्रेक्षा ॥१३॥ सर्वातिरिक्तसारेण सर्वतेजोभिभाविना । स्थितः सर्वोन्नतेनोर्थी फ्रान्त्वा मेरुरिवात्मना ॥ १४ ॥ सर्वातिरिक्तेति ॥सर्वातिरिक्तसारेण सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽधिकबलेन । 'सारो बले स्थिराशे च' इत्यमर । सर्वाणि भूतानि तेजसाऽभिभवतीति सर्वतेजोभिभावी तेन।सर्वेभ्य उन्नतेनात्मना शरीरेण । 'आत्मा देहे धृतौ जीवे खभावे परमात्मनि' इति विश्व । मेरुरिव । उर्वी क्रान्त्वाऽऽक्रम्य स्थितः। मेरावपि विशेषणानि तुल्यानि । 'अष्टाभिश्च सुरेन्द्राणा मानाभिनिर्मितो नृप । तस्मादमिभवत्येप सर्वभूतानि तेजसा ।' (मनु. १५) इति मनुवचनाद्राज्ञ सर्वतेजोभिभाविव हेयम् ॥ १४ ॥ आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः। आगमैः सदृशारम्भ औरम्भसदृशोदयः ॥ १५॥ आकारेति ॥ आकारेण मूर्त्या सदृशी प्रज्ञा यस्य स प्रिज्ञया सहशा- गमः प्रज्ञानुरूपशास्त्रपरिश्रम । मागमैः सदृश आरम्भ कर्म यस्य स तथोक । आरभ्यत इत्यारम्भः कर्म । तत्सदृश उदयः फलसिद्धिर्यस्य स तथोक्त ॥१५॥ पाठा०-१ 'मास्थित'. २ "विभाबिना'. ३'प्रारम्भ'.

·-- " रघुवंशे - [लो०१६-10 भीमकान्तैर्नुपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् । अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः ॥ १६ ॥ भीमेति ॥ भीमैश्व कान्तश्च नृपंगुणै राजगुणैतेजप्रतापादिभिः कुलशील. दाक्षिण्यादिभिक्ष स दिलीप उपजीविनामाश्रितानाम् । यादोभिर्जलजीवैः । 'यादांसि जलजन्तवः' इत्यमरः । रनैश्चार्णय इव । अधृष्योऽनभिभवनीयश्चा- भिगम्य आश्रयणीयश्व बभूव ॥ १६ ॥ रेखामात्रमपि क्षुण्णादी मनोर्वमनः परम् । न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुमिवृत्तयः ॥ १७ ॥ रेखामात्रमिति ॥ नियन्तुः शिक्षकस्य सारयेश्च तस्य दिलीपस्य संबन्धिन्यो नेमीनां चक्रधाराणां वृत्तिरिव वृत्तिापारो थासां ताः । चक्रधारा प्रधिर्नेमिः' इति यादवः। 'चक्रं रथा तस्यान्वे नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान्' इत्यमरः । प्रजा आ मनोर, मनुमारभ्येत्यभिविधिः । पदद्वयं चैतत् । समासस्य विभाषितत्वात् । क्षुण्णादभ्यस्तात् प्रहताच वर्मन भाचारपद्धतेरध्वनश्च परमधिकम् । इतस्तत इत्यर्थः । रेखा प्रमाणमस्येति रेखामा रेखाप्रमाणम् । ईषदपीत्यर्थः । 'प्रमाणे द्वयसच्-' (पा. ५।२।३५) इत्यादिना मानच्प्रत्ययः । परशब्दविशेषणं चैतत् । न व्यतीयुर्नातिक्रान्तवत्यः । कुशलसारथिप्रेरिता रथनेमय इस तस्य प्रजाः पूर्व- क्षुपपामार्ग न जहुरिति भावः ॥ १७॥ प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । संहनगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रैसं रविः ॥ १८ ॥ प्रजानामिति ॥ स राजा प्रजानां भूत्या अर्थाय भूत्यर्थं वृद्ध्यर्थमेव । अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिगता च वक्तव्या। ग्रहणक्रियाविशेषणं चैतत् । ताभ्यः प्रजाभ्यो बलि षष्ठांशरूपं करमग्रहीत् । भागधेयः करो वलिः' इत्यमरः। तथाहि- रविः सहस्रं गुणा यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा सहस्रगुणं सहस्रधा। उत्स्रष्टुं दातुम् । उत्सर्जन क्रियाविशेषणं चैतत् । रसमम्बु।आदचे गृह्णाति । 'रसो गन्धे रसे खादे विकादौ विषागयोः । शृगारादौ द्रवे वीर्ये देहधात्वम्भुपारदे ॥ इति विश्वः ॥१०॥ पाठा०-१ 'मधिगम्यश्च'. २ 'भारमनः'. ३ 'रसान्'. 1 नृपगुणाः 'तेजो मलं सत्त्ववत्ता प्रमावः प्राप्तकालता । अधृष्यस्य गुणानेतानृपस्य मुनयो विदुः ।। कुलं शीलं दया दानं धर्मः सबै कृवचता। ईत्यादयोऽभिगम्यस्य राशो गुणाः' इत्यादिनोकाः।

·. श्लो. १९-२१] प्रथमः सर्गः। संप्रति बुद्धिशौर्यसंपन्नस्य तस्यार्थसाधनेषु परानपेक्षत्वमाह- सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम् । शास्त्रेप्वकुण्ठिता वुद्धिर्मीवी धनुपि चातता ॥ १९ ॥ सेनेति ॥ तस्य राज्ञः सेनाचतुराबलम्। परिच्छाद्यतेऽनेनेति परिच्छद उपकरणं चभूव । छनचामरादितुल्यमभूदित्यर्थः । 'पुंसि संज्ञायां पः प्रायेण' (पा. ३३३३११८) इति घप्रत्ययः। 'छादेर्धेऽद्युपसर्गस्य' (पा. ६।४।९६) इत्युपधाहखः । अर्थस्य प्रयोजनस्य तु साधनं द्वयमेव । शास्त्रेप्वकुण्ठिताऽव्याहता बुद्धिः। 'व्यापृता' इत्यपि पाठः । धनुष्यातताऽऽरोपिता । मौर्वी ज्या च । 'मौवा ज्या शिजिनी गुणः' इत्यमरः । नीतिपुरःसरमेव तस्य शौर्यमभूदित्यर्थः ॥ १९ ॥ राज्यमूलं मन्त्रसंरक्षणं तस्यासीदित्याह- तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेगितस्य च । फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्रास्तना इव ॥२०॥ तस्येति ॥ संवृतमन्त्रस्य गुप्तविचारस्य । 'वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रः' इत्यमरः । शोकहर्षादिसूचको भृकुटीमुखरागादिराकारः । इनितं चेष्टितं हृदयगतविकारो वा। 'इशितं हृद्तो भावो रहिराकार आकृतिः' इति सज्जनः । गूंढे याकारेगिते यस्य । खभावचापलाद्धमपरम्मरया मुसरागादिलिङ्गाऽतृतीयगामिमन्त्रस्य तस्य । प्रार- भ्यन्त इति प्रारम्भाः सामाधुपायप्रयोगाः । 'प्रान्' इत्यव्ययेन पूर्वजन्मोच्यते । तत्र भवाः प्राक्तनाः। 'सायंचिरं-' (पा.४॥३॥२३) इत्यादिना व्युत्प्रत्ययः। संस्काराः पूर्वकर्मवासना इव फलेन कार्येण अनुमेया अनुमातुं योग्या आसन् । अत्र याज्ञवल्क्यः (आचार. १३:३४४)-'मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम् । कुर्याद्यथा तन्न विदुः कर्मणामा फलोदयात् ॥' इति ॥ २०॥ संप्रति सामाधुपायान् विनैवात्मरक्षादिकं कृतवानिलाह- जुगोपात्मानमत्रस्तो मेजे धर्ममनातुरः । अग्रभुराददे सोऽर्थमसका सुखमन्वभूत् ॥ २१ ॥ गोपेति । अत्रस्तोऽभीतः सन् । 'नो भीरुमीतकमीलुकाः' इत्यमरः । पासोपाधिमन्तरेणैव निवर्गसिद्धेः प्रथमसाधनत्वादेवाऽऽत्मानं शरीरं जुगोप रक्षि- पाठा०-2 'सेनापरिच्छदा. २ 'स्वयम्'. ३ 'शाने च'. १ 'व्याप्ता', 'व्यावृता', 'न्याइता', 'अव्याहता'. ५'सोऽर्थान्'. पदा गूदाबारे गुप्तरूपं इंगित यस तथोक्तः इति वा।

·१० रघुवंशे [लो०२२-२७ तवान् । अनातुरोऽरण एव धर्म सुरतं मेजे । अर्जितवानित्यर्थः । अगृभुरगर्ध- नशील एवार्थमाददे स्वीकृतवान् । 'गृवस्तु गर्धनः । लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक्समौ लोलुपलोलभौ ।' इत्यमरः । 'सिगृधिषिक्षिपेः ' (पा. ३।२।१४.) इति अप्रत्ययः । असक्त आसक्तिरहित एव सुखमन्वभूत् ॥ २१ ॥ परस्परविरुद्धानामपि गुणानां तन साहचर्यमासीदित्साह- शाने मोनं क्षमा शक्ती त्यागे श्लाघाविपर्ययः। गुणा गुणानुवन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥ २२ ॥ शान इति ॥ ज्ञाने परावृत्तान्तशाने सत्यपि मौनं वानियमनम् । यथाह कामन्दक –'नान्योपतापि वचनं मौनं प्रतचरिष्णुता' इति । शकौ प्रतीकारसाम- र्थेऽपि क्षमापकारसहनम् । अत्र चाणक्यः-'शकाना भूषणं क्षमा' इति । त्यागे वितरणे सत्यपि श्लाघाया विकत्यनस्य विपर्ययोऽभावः । अनाह मनुः (४।२३६)-'न दत्त्वा परिकीर्तयेत्' इति । इत्यं तस्य गुणा ज्ञानादयो गुणैर्विरुद्वैमौनादिभिः अनुवन्धित्वात्सहचारित्वात् । सह प्रसवो जन्म येषा ते सप्र- सवाः सोदरा इवाभूवन् । विरुद्धा अपि गुणास्तस्मिन्नविरोधेनैव स्थिता इत्यर्थ ॥२२॥ द्विविधं वृद्धत्व-ज्ञानतो वयसा च; तन तस्य ज्ञानेन वृद्धत्वमाह- अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदृश्वनः। तस्य धर्मरतेरासीदृद्धत्वं जरसा विना ॥ २३ ॥ अनाकृष्टस्येति ॥ विषयैः शब्दादिमिः । 'रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्व विषया अमी' इत्यमरः । अनाकृष्टस्यावशीकृतस्य विद्यानां वेदवेदानादीना पारदृश्वनः पारमन्तं दृष्टवतः। दृशेः वनिप् । धर्मे रतिर्यस्य तस्य राज्ञो जरसा जरया विना । 'विनसा जरा' इत्यमरः । 'पिद्दिादिभ्योऽद्' (पा. ३॥३॥१०४) इत्यड्- प्रत्ययः । 'जराया जरसन्यतरस्याम्' (पा. ४२११०१) इति जरसादेश । वृद्धत्वं वार्धकमासीत् । तस्य मूनोऽपि विषयवैराग्यादिज्ञानगुणसंपत्त्या झानतो वृद्धत्व मासीदित्यर्थ । नाथस्तु-चतुर्विधं वृद्धत्वमिति कृत्वा 'अनाकृष्टस्य' इत्यादिना विशे- षणनयेण वैराग्यज्ञानशीलसुद्धत्वान्युक्तानीत्यवोचत् ॥ २३ ॥ प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्भरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥२४॥ 1 तथा च वार्धक्यविपये मनु. (२२१५६) 'न तेन वृदो भाति येनास पलित शिरायो वै युवाप्यधीयानस्त देवा. सविरं विदुः इति । - ·प्रथमः सर्गः। ११ हो. २५-२६] प्रजानामिति ॥ प्रजायन्त इति प्रजा जनाः। 'उपसर्गे च संज्ञायाम्' (पा. ३२२९९) इति डप्रत्ययः। 'प्रजा स्यात्संतती जने' इत्यमरः । तासां विन. यस्य शिक्षाया माघानात् करणान् । सन्मार्गप्रवर्तनादिति यावत् । रक्षणाद्भयहेतु. भ्यस्त्राणात् । मापनिवारणादिति यावत् । भरणादनपानादिभिः पोषणादपि । अपिः रामुघये । स राजा पिताऽभूत् । तासां पितरस्तु जन्महेतवो जन्म- मानरर्तारः केवलमुत्पादना एवाभूवन् । जननमान एव पितॄणां व्यापारः । सदा शिक्षारक्षणादिकं तु स एव करोतीति तस्मिन्पितृत्वव्यपदेशः । आहुश्च-'स पिता यस्तु पोषकः' इति ॥ २४ ॥ स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान्परिणेतुः प्रसूतये । अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीपिणः ॥२५॥ स्थित्या इति। दण्डमहन्तीति दण्ज्याः । दण्डादिभ्यो यत्' (पा.५।१:३६) इति यप्रत्ययः । 'भदण्ज्यान्दण्डयनराजा दग्न्याश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदामोति नरक चैव गन्छति ।।' (मनु. ८८१२८) इति शामरचनात् । तान् दण्ड्यानेव स्थित्यै लोक- प्रतिक्षाय दण्डयतः शिक्षयतः । प्रसूतये संतानायव परिणेतुरान्परिगृहतः । मनीपिणो विदुषः। दोपस्येति यावत् । “विद्वान्विपधितोपतः सन्मुधीः कोविदो युधः। धीरो मनीपी' इत्यमरः । तस्य दिलीपस्मार्थकामावपि धर्म पवाऽऽस्तां जाती । मोर्लन् । अर्थकामसाधनयोर्दण्डविवाहयोलोकस्थापनप्रजोत्पादनरूप- 'धर्मार्थत्वेनानुष्टानादधामावपि धर्मशेषतामागदयनरा राजा धर्मोत्तरोऽभूदित्यर्थः । भाव च गीतमः (11.)-'न पूर्वाहमध्यदिनापराकानफलान्कुर्यात् । यथाशकि धर्मामेभ्यरयु धर्मोत्तरः स्यात् ॥ इति ॥ २५ ॥ दुदोह गां स यशाय सस्याय मघवा दिवम् । संपद्विनिमयेनोमी दधतुर्भुवनद्वयम् ॥ २६॥ दुदोहेति ॥ स राजा यशाय यह क्तुं गां भुवं दुदोह। करमहणेन रिका चमरेलयः । मघवा देवेन्द्रः सस्याय सम्यं वर्षरितुं दिवं सगं दुदोह। घुलो- कान्महीने के दृष्टिमुनादयामासेलयः । "कियाोपपदस्य- (पा. २३३१४) इसा- दिना यहासाभ्यो चतुर्थी । एपमुमी संपदो विनिमयेन परस्परमादानप्रति दानाभ्यां भुयनद्वयं दधतुः पुपुश्तुः । राजा यहरिन्द्रलोकमिन्द्रयोदकेन भूलो पाठा-गा:'. २'दण्टम्'. ३ 'भमांप दि.

·रघुवंशे [को० ३४-३६ णोत्पत्ती समुत्सुकः सन् । 'आत्मा वै पुननामासि' (आ. १. १११५) इति श्रुतेः । विलम्बित फलं पुनप्राप्तिरूपं येषां तैमनोरथैः कदा में पुत्रो भवेदित्याशामि कालं निनाय यापयामास ॥३३॥ संतानार्थाय विधये खभुजादवतारिता। तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ॥ ३४ ॥ संतानेति ॥ तेन दिलीपेन । संतानोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तस्मै संतानार्थाय विधयेऽनुष्टानाय । स्वभुजादवतारिताऽवरोपिता जगतो लोकस्य गुर्वी धूार सचिवेषु निचिक्षिपे निहिता ॥ ३४॥ अथाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया । तो दंपती वसिष्टस्य गुरोर्जग्मतुराश्रमम् ॥ ३५ ॥ अथेति ॥ अथ धुरोऽवतारानन्तर पुत्रकाम्ययाऽऽत्मन. पुनेच्छया। 'काम्याच' (पा. ३११) इति 'पुन'शब्दात काम्यन्प्रत्ययः । 'म प्रत्ययात्' (पा. ३१३३१०२) इति पुनकाम्यधातोरकारप्रत्ययः । ततष्टाप् , तया । तो दंपती जायापती । राज- दन्तादिपु जायाशब्दस्य दमिति निपातनारसाधुः । प्रयतौ पूतौ विधातारं ब्रह्माण- मभ्यर्थे । 'स खल पुनार्थिभिरुपास्यते' इति मात्रिका । गुरोः कुलगुरोः । वसिष्ठस्याश्रमं जग्मतुः । पुनप्राप्युपायापेक्षयेति शेषः ॥ ३५ ॥ स्निग्धगम्भीरनिर्घोपमेक' स्यन्दनमाश्रितो। प्रावृपेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव ॥ ३६ ॥ स्निग्धेति । मिग्धो मधुरो गम्भीरो नि?पो यस्य तमेकं स्यन्दनं स्थम् । प्राकृषि भव प्रावृषेण्य । 'प्रारष एण्य.' (पा. ४१३५१७) इत्येप्यप्रत्ययः । प्रावृषेण्यं पयोवाहं मेघ विद्युदैरावताविव । आस्थितावारूढी । जग्मतु- रिति पूर्वण सबन्धः । इरा आपः । इरा भूवावसुराप्सु स्यात्' इत्यमरः । इरावान् पाठा०-३४-३५ श्लोकयोर्मध्ये क्षेपकोऽयं दृश्यते-- 'गङ्गां भागीरथेनेव पूर्वेषां पावनक्षमाम् । ईप्सिता संतति न्यस्ता तेन मनिषु कौशैला॥' (१इन्छता. २ कोसला.) १ 'एकस्यन्दनम्'. २'माश्रितो'. _1 पति-पत्नीवाचको 'दंपती'शग्दस्तु नित्यदिवचन, वेदे त्वन्यायवाची 'पति'-शन्द प्रवचनप्रयुको लभ्यते, 'सर्वासा (विशा) समान दपति मुगे (२.१.१२७१८) 'तं त्वा मुशिम दपते ( अमे) स्तोमैवर्धन्ति अत्रय क ५२४) इत्यादौ । TA ·प्रथमः सर्गः। सो०३७-३९] समुद्रः। तत्र भव ऐरावतोऽभ्रमातङ्गः। 'ऐरावतोऽभ्रमात.रावणाभ्रमवाभा.' इत्यमरः। 'अन्नमातशत्याचाप्रस्थत्वादस्परयात्' इति क्षीरसामीअित एव मेपारोहणं विद्युत्साह- चयं च घटते । किंच विद्युत ऐरावतसाहचर्यादेवरावतीसंज्ञा । ऐरावतस्य रुपैरावतीति क्षोरखामी । तस्मात्सष्टूक्तं विद्युदैराक्ताविवेति । एकरथारोहणोत्तया कार्यसिद्धिवीज दंपत्योरत्यन्तमीमनस्यं सूचयति ॥ ३६॥ मा भूदाथमपीडेति परिमेयपुरःसरौ। अनुभावविशेषातु सेनापरिवृताविव ॥ ३७ ॥ मा भूदिति ॥ पुनः यथंभूती दंपती आश्रमपीडा मा भून्माऽस्थिति हेतोः। माजि लर' (पा. ३।३।१७५) इत्याशीर लुङ् । 'न माश्योगे' (पा.६४७४) इत्यागमनिषेध । परिमेयपुर सरी परिमितपरिचरी । अनुभावविशेपार्नु तेजो- विशेषात् सेनापरिवृताविव स्थिती ॥ ३७॥ सेव्यमानी सुखस्पर्शः शालनिर्यासगन्धिभिः । पुप्परेणूकिरवीतैराधूतवनराजिभिः ॥ ३८ ॥ सेव्यमानाविति ॥ पुनः पथंभूतो? सुसः शीतलत्यादिप्रयः स्पर्श येषां । शालनियांसगन्धिभिः सन्तरनिस्सन्दगन्धवद्भिः । 'शालः सर्जतरः रएत" इति भावतः। उकिरन्ति विक्षिपन्ती युकिरा. । 'इगुपध-' (पा. ३।१११३५) इत्यादिना रितेः फप्रत्ययः । पुप्परेणूनामुत्किरास्तैराधूता मान्धादीपत्क- पिता धनराजयो मेर्यातः सेव्यमानी ॥ ३८॥ मनोभिरामाः शृण्वन्तो रथनेमिस्सनोन्मुखैः। पासंवादिनी का द्विधा भिन्नाः शिसण्डिमिः ॥ ३९ ॥ मनोभिरामा इति ॥ रचनेमिस्वनोन्मुखैः । मेघध्वनिशयोशमितमुग्य- रित्र्य. । शिखण्डिमिमंद्विधा भिन्नाः । शुद्धविरतभेदेनाविरतावस्थायां युताच्युतभेदेन या पट्जो द्विविधः । तसारसा का भपि द्विपा भिन्ना इस्युन्यते। भरा एपाद-पट्जसंवादिनीरिति । पड्भ्य. स्थानेभ्यो जातः पड्न । तदु- उम्-'नासाफप्टमुरादजिमादन्ताय संपरन् । पद्भ्यः संजायते यस्मातम्मा त्पदन इति मन ॥ य प नीरजमा सरविशेष । 'निषादपंभगान्धारपद्ज- मम्ममदता । मधेसमी गा रोकटोपिताः सराः ॥' समा। पलेन पाटा-, 'परिगवी. २ रेकर.. 1 + anwar है

·रघुवंशे [को०४०-1
संवादिनीः सदृशीः । तदुकं मातङ्गेन-'षड्ज मयूरो वदवि' इति । मनोभिरामा
मनसः प्रियाः । के मूर्ध्नि यन्ति ध्वनन्तीति केका मयूरवाण्यः । 'केका वाणी
मयूरस्य' इत्यमरः । ताः केकाः शृण्वन्तौ । इति श्रीकार्थः ॥ ३९ ॥
परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्त्मसु ।
मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनावद्धदृष्टिषु ॥१०॥
परस्परेति ॥ विधम्भाददूरं समीपं यथा भवति तथोज्झितं वर्म यस्तेषु ।
स्पन्दनावद्धदृष्टिषु स्यन्दने रथ आवद्धाऽऽसञ्जिता दृष्टिर्ने यस्तेषु । 'दग्दृष्टिनेत्र-
लोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि इवि हलायुधः । कौतुकवशाद्रयासकाष्टष्वित्यर्थः ।
मृग्यश्च मृगाच मृगाः! 'पुमानिया' (पा. १।२।६५) इत्येकशेषः । तेषां द्वन्द्वेषु
मिथुनेषु। 'नीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वम्' इत्यमरः । परस्पराक्षणां सादृश्यं पश्यन्ती।
'द्वन्द्व शब्दसामर्थ्यान्मृगीपु सुदक्षिणाक्षिसादृश्यं दिलीपो दिलीपाक्षिसादृश्यं च मृगेषु
सुदक्षिणेत्येवं विवेक्तव्यम् ॥ ४० ॥
श्रेणीवन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भां तोरणस्रजम् ।
सारसैः कलनिहादैः कचिदुन्नमिताननौ ॥४१॥
श्रेणीति ॥ श्रेणीवन्धात् पतिपन्धनाद्धेतोः अस्तम्भामाधारस्तम्भरहि-
. ताम् । तोरणं बहिरिम् । 'तोरणोऽन्त्री बहिरम्' इत्यमरः । तत्र या स्रग्विरच्यते
तां तोरणनजं वितन्यद्भिः। कुर्वद्भिरिवेत्यर्थः । उत्प्रेक्षाव्यमकेवशब्दप्रयोगा-
भावेऽपि गम्योत्प्रेक्षेयम् । फलनिहादैरव्यकमधुरम्वनिभिः सारसैः पक्षिविशेषैः
करणः क्वचिदुन्नमिताननौ । 'सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराहयः' इति
पवनस्यानुकूलत्वात्मार्थनासिद्धिशंसिनः।
रजोभिस्तुरगोत्कीर्णैरस्पृष्टालकवेष्टनौ ॥ ४२ ॥
पवनस्यति ॥ प्रार्थनासिद्धिशंसिनोऽनुकूलत्वादेव मनोरथसिद्धिसूचकस्य
पवनस्यानुकूलत्यागन्तव्यदिगभिमुखत्वात् । तुरगोत्कीर्णं रजोभिरस्पृष्टा
अलका देव्या वेष्टनमुष्णीपं च राशो ययोखो तथोकी। 'शिरसा वेटनशोभिना
सुतः' (१२) इति वक्ष्यति ॥ ४२ ॥
सरसीप्वरविन्दानां वीचिविक्षोमशीतलम् ।
आमोदमुपजिवन्तौ स्वनिःश्वासानुकारिणम् ॥ ४३ ॥
पाठा- 'निहादः', २ 'शासिनः
यादवः॥४१॥

·लो०४४-४६) प्रथमः सर्गः॥ सरसीविति ॥ सरसीपु वीचिविक्षोभशीतलमूर्मिसंघटनेन शीतलं खनिःश्वासमनुस्तुं सीलमपति खनिःभ्यासानुकारिणम् । एवेन तयोरस्कृष्टवी. सजातीयत्वमुकम् । अरविन्दानामामोदमुपजिघ्रन्ती घ्राणेन गृहन्ती ॥ ४३ ॥ मामेयात्मविसृष्टेषु यूपचिलेषु यज्यनाम् । अमोघाः प्रतिगृहन्तावानुपदमाशिपः ॥ ४ ॥ ग्रामेप्यिति ॥ आत्मविसृष्टेषु खदत्तेपु । यूपो नाम संस्कृतः पशु- पन्धाय दारविशेषः । यूपा एव चिह्नानि येषां तेषु ग्रामप्यमोधाः सफला यज्वनां विधिनेष्टयताम् । 'यज्या तु विधिनेष्टान्' इत्यमरः । 'गुपजोईनिप्' (पा. ३।२।१०३) इति पनि प्रत्ययः । आशिप आशीर्वादान् । अर्घः पूजाविधिः, तदर्थ द्रव्यमय॑म् । 'पादार्पाभ्यां च' (पा. ५।४।२५) इति यत्प्रत्ययः । 'पट तु विपर्कामार्थे पायं पादाय पारिणि' इत्यमरः । अय॑स्यानुपदन्वक् । अर्मखीका- रानन्तरमित्यर्थः । प्रतिगृहन्तौ खीकुर्वन्तौ पदस्य पवादगुपदम् । पधादयऽव्य- यीभावः । अनगन्यक्षमनुगेऽनुपदं फ्लोयमव्ययम्' इत्यमरः ॥ ४४ ॥ हेयंगवीनमादाय घोपवृद्धानुपंस्थितान् । नामधेयानि पृच्छन्ती चन्यानां मार्गशासिनाम् ॥ ४५ ॥ हेयंगवीनमिति ॥ दासनगोदोहोद्भव एतं हेयंगवीनम् । यः पूर्वेधुर्मवम् । 'तत्तु यंगवीनं यशोगोदोहोद्भवं घृतम्' इत्यमरः । 'देयंगवीनं संशायाम्' (पा. २।२।२३) इति निपातः। तत्सद्योघृतम् । मादायोपस्थितान्योपवृद्धान् । 'पोप आगीरपाटी स्पात इसमरः । वन्यानां मार्गशसिना नामधेयानि पृच्छन्ती । 'दुह्याच्-' (घा. १०९०, ११.) इत्यादिना पृच्छवेदिमकत्वम् । पलाम् ॥४५॥ फाप्यभिण्या तयोरासीद्रजतोः शुधवेपयोः । हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्रमसोरिव ॥४६॥ फापीति । प्रजतोर्गरम्तोः शुद्धवैपयोरज्वलने पप्ययोः तयोः मुदक्षिणा- दिवोपयोः । हिमनिर्मुजयोधिप्राचन्द्रमसोरिय । योगे राति फाप्यनिर्व- च्यामित्या शोमाऽऽसीत् । मभिख्या नामशोमयो.' इलमरः । 'आतयोपरा,' (A. 1) स्वस्प्रत्यय । विमानमत्रविशेषः । शिपिगमे या चित्रा- पूर्णकदमयोरिवेसः ॥४॥ पाटा०-1 "नुपागवान्'. .

·रघुवंशे : १८ [लो.५७-५० तत्तभूमिपतिः पल्यै दर्शयन्मियदर्शनः आ ललितमध्वान बुबुधे र वुघोपमः ॥ १७ ॥ तत्तदिति ॥ प्रियं दर्शन खकर्मकं यस्यासौ प्रियदर्शनः । दर्शनीय इयर्थः। भूमिपतिः पन्यै तत्तदद्भुतं वस्तु दर्शयन् , लङ्गितमविवाहितमप्यध्वानं न वुवुधे न ज्ञातवान् । वुधः सौम्य उपमोपमानं यस्येवि विग्रहः । इदं विशेषणं तत्तद्दर्शयन्नित्युपयोगितयैतस्य ज्ञातृत्वसूचनार्थम् ॥ ४५ ॥ • स दुप्पापयशाः प्रापदाश्रमंधान्तंवाहनः। साय संयमिनस्तस्य महर्पमहिपीसखः॥४८॥ स इति ॥ दुष्प्रापयशा दुष्पापमन्यदुर्लभं यशो यस्य स तथोक्तः । श्रान्त- वाहनो दूरोपगमनाकान्तयुग्यः । महिष्याः सखा महिपीसखः। 'राजाहःसखि- भ्याटच' (पा. ५४९१) इति टच्प्रत्ययः। सहायान्तरनिरपेक्ष इति भावः । स राजा सायं सायंकाले संयमिनो नियमवतस्तस्य महर्वसिष्ठस्याश्रमं प्रापत् प्राप। पुपादित्याद ॥४८॥ तमाश्रमं विशिनष्टि-- धनान्तरादुपावृत्तः समित्कुशफलाहरैः। पूर्यमाणमदृश्याग्निप्रत्युधातैस्तपस्विमिः॥४९॥ बनान्तरादिति ॥ बनान्तरादन्यस्माद्वैनात् उपावृत्तः प्रत्यागतः । समि- धच कुशांध फलानि चाहतुं चीलं येपामिति समिशफलाहराः, न । 'आलि ताच्छील्ये' (पा. ३।२।११) इति हरतेरापूर्वादप्रत्ययः । अदृश्यैर्दर्शनायोग्यरग्नि- मितानिकैः प्रत्युद्याताः प्रत्युद्गताः। तस्तपस्विभिः पूर्यमाणम् । 'प्रोप्यागछ. तामाहितामीनाममयः प्रत्युगन्ति' इति श्रुतेः । यथाह–'कामं पितरं प्रोषितवन्तं पुत्राः प्रत्याधापन्ति, एव हया एवमेतममयः प्रत्यापायन्ति सरायलान्दारूनियाहरन्' इति ॥९॥ ग आकीर्णश्रृषिपतीनामुटजद्वाररोधिभिः । अपत्यैरिव नीवारंभागधेयोचितैर्मृगैः॥५०॥. पाठा- 'स्कन्धासकंसमिरकुशैः'. २ 'अग्निपरयुगमारपूनः पूर्यमाणम् 1 प्रियदर्शनोऽपूर्वरतु इष्ट मुभयन्द्रपुपो प्रहसोन गुल्योऽपि न मुनु इति विरोधा. भासोशकार मति शिशुहिस पिणी । ययाऽमे 'गवान्ते सचिवससः (nes) यास प्रया . -- गोहा गृहिणीसहाय ( २१२४) रसा। Afriyon .

·प्रथमः सर्गः। श्लो० ५१-५४] आकीर्ण मिति | नीवाराणां भाग एव भागधेयोऽशः । रूपनाममार्गो धेयालयों यकव्य. (वा. ३३३०) इति वक्तव्यस्यात्स्वाभिधेये घेयप्रत्ययः, तस्यो- चितैः । अत एव, उटजानां पर्णशालानां द्वाररोधिमिररोधर्मगैः । ऋषि- पतीनामपत्यैरिव आकीर्ण व्याप्तम् ॥ ५० ॥ सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोज्झितवृक्षकम् । विश्वासाय विहंगानामालवालाम्बुपायिनाम् ॥५१॥ सेकान्त इति ॥ सेकान्ते पक्षमूलसेचनावसाने मुनिकन्यामिः सेक्नीभिः । आलवालेपु जलावापप्रदेशेषु यदम्वु तत्पायिनाम् । 'सादालवालमावालमा- यापः' इत्यमरः । विहंगानां पक्षिणां विश्वासाय विधम्माय । 'समी विथम्भ- विश्वासो' ईसमरः । तत्क्षणे सेकक्षण उज्झिता वृक्षका हस्खक्षा यस्मिंस्तम् । हखायें कप्रत्ययः ॥५१॥ आतपात्ययसंक्षिप्तनीवारासु निपादिभिः । मृगवर्तितरोमन्थमुटजागनभूमिपु ॥५२॥ आतपात्ययेति ॥ आतपस्यात्ययेऽपगमे सति संक्षिप्ता राशीकृता नीवा- रास्तृणधान्यानि यामु तासु । 'नीवारास्तृणधान्यानि इत्यमरः । उटजानां पर्ण- शालानामगनभूमिपु चत्वरस्थानेषु । 'पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम्' इति । 'मानं चत्व. राजिरे' इति चामरः । निपादिमिरुपविष्टेमंगैर्तितो निष्पादितो रोमन्ध- यर्वितचर्वणं यस्मिसायमे तम् ।। ५२ ॥ अभ्युत्थिताग्निपिशुनैरतिथीनाश्रमोन्मुसान् । पुनानं पयनोद्धृतधूमैराहुतिगन्धिभिः ॥५३॥ गम्युत्यितेति ॥ यम्युत्थिताः प्रज्वलिताः । होमयोग्या इत्यर्थः । समि- देऽमायाहुतीर्जुहोति' शीवचनात् । नेपामग्नीनां पिशुनैः सूचकैः पवनोनूतैः। माहुतिगन्धो येपामसीत्याइतिगन्धिनः । तधूमैराश्रमोन्मुसानतिधीन पुनानं पवित्रीपुर्वागम् । पुलकम् ॥ ५३ ॥ अथ यन्तारमादिश्य घुर्यान्विथामयेति सः। तामयारोहपती रघादवततार च ॥ ५४॥ भवेति ॥ अधाधमप्रात्यमन्तर स राजा यन्तारं सारपिम् । धुरै महन्तीवि पुर्या दुग्याः । 'धुरो यद्को' (पा. ४४७७) इति य प्रस्यः । 'धूर्य पारेय. पाठा-"विधिणी'. 'आवारा' 'भारोपयव'. 'भवमोई'. A ·T रघुवंशे, [लो० ५५-५७ रीणाः सधुरंधराः' इत्यमरः । धुर्यान रथावधान विधामय विनीतश्रमान्कुर्वित्याः । दिश्याज्ञाप्य तां पी रथादवारोहयदवतारितवान्खयं चावततार । 'विधमय' इति हसपाठे 'जनीजृष्-', इति मित्वे 'मिता हवः' इति हसः । दीर्घपाठे "मिता हवः' (पा. ६।४।९२) इति सूत्रे वा "चित्तविरागे' इत्यतो, इत्यनुवर्स व्यवस्थितविभाषाश्रयणत्वाखाभाव इति वृतिगरः॥ ५४॥ तस्मै सभ्याः सभार्याय गोप्ने गुप्ततमेन्द्रियाः। अहणामहंते चकुर्मुनयो नयचक्षुपे ॥ ५५ ॥ तस्मा इति ॥ सभायां साधवः सभ्याः। 'सभाया यः' (पा. ४।४४१०५) इति यप्रत्ययः । गुप्ततमेन्द्रियाः अत्यन्तनियमितेन्द्रियाः । मुनयः सभार्याय गोप्ने रक्षकाय। नयः शास्त्रमेव चक्षुस्तत्त्वावेदकं प्रमाणं यस्य तस्मै नयचक्षुपे। अत एवाईते प्रशस्ताय । पूज्यायेत्यर्थः । 'अहः प्रशंसायाम्' (पा. ३।२।१३३) इति शतृप्रत्ययः । तलै राजेऽहणां पूजां चः । 'पूजा नमस्यापचितिः सपर्या चाहणाः समाः' इत्यमरः ॥५५॥ विधेः सायंतनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् । अंन्यासितमरुन्धत्या साहयेव हविर्भुजम् ॥ ५६ ॥ विधेरिति । स राजासायंतनस्य सायंभवस्य । सायंचिरम्-'(पा. ४।३।२३) इत्यादिना व्युत्प्रत्ययः। विधेपहोमायनुष्ठानस्य । अन्तेऽवसानेऽरुन्धत्यान्वासितं पवादुपवेशनेनोपसेवितम् । कर्मणि क्तः । उपसर्गवशात्सर्मरत्वम् । 'अन्वास्यैनाम्' इत्यादिवदुपपयवे । तपोनिधि कनिष्टम् । स्वाहया वाहादेव्या। 'अथामायी खादा च हुतभुक्प्रिया' इत्यमरः । अन्वासितं हविर्भुजमिय । ददर्श । 'समित्पुष्प फुशाम्यम्युमृदन्नाक्षतपाणिकः । जपं होमं च पुर्यायो नाभिवायो द्विनो भवेत् ॥' इत्य. नुष्ठानस्य मध्येऽभिवादननिषेधाद्विधेरन्ते ददर्शत्युक्तम् । अन्वासितं चाम पतिमताधर्म- नतु पौनत्वेन । 'विधैरन्ते' इति कर्मणः समात्यभिधानात् ॥ ५६ ॥ तयोर्जगृहतुः पादानराजा राशीच मागधी। तो गुरुगुरुपती च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः॥५७ ॥ तयोरिति ॥ मागधी मगधराजपुत्री राशी मुदक्षिणा राजा च तयो- रहन्धतीवरिष्ठयोः पादाअगृहतुः । पादः पद्रिश्चरणोऽसियाम्' इत्यमरः । पार पाठा-1 'भन्यासिनम्. २ 'पादी टिप-1 'माघेरौपम्पेन पसिष्ठत हेजस्विस्त पावनत्वं चौकम्' इति शिशु ·'लो०५८-५९] प्रथमः सर्गः। ग्रहणमभिवादनम् । गुरुपती गुरुश्च वर्तारौ सा च स च तो सुदक्षिणादिलीपी कर्मभूती प्रीत्या हर्षेण प्रतिननन्दतुः । आशीर्वादादिभिः संभावयांचक्रतु- रेत्यर्थः ॥ ५७ ॥ तमातिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम् । पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनि मुनिः ॥५८ ॥ तमिति ॥ मुनिः । अतिथ्यर्थमातिथ्यम् । 'अतिथेयः' (पा. ५।४।२६) इति ध्यप्रत्ययः। आतिथ्यस्य क्रिया तया शान्तो रथक्षोभेण यः परि- शमः स यस्य स तं तथोकम् । राज्यमेवाश्रमतत्र मुनिम् । मुनितुल्य- मित्यर्थः । तं दिलीप राज्ये कुशलं पप्रच्छ । पृच्छतेस्तु द्विर्मक्त्वमित्युक्तम् । यद्यपि "राज्य'शब्दः पुरोहितादिप्वन्तर्गतत्वाद्राजर्मवचनः, तथाप्यन्त्र सप्ताह- वचनः, 'उपपन्नं ननु शिवं सप्तखतेपु' (१९६०) इत्युत्तरविरोधात् । तथाह मनुः (९:२९४)-'खाम्यमात्यपुरै राष्ट्र कोशदण्डी तथा सुहृत् । ससैतानि सम- तानि लोकेऽस्मिन्राज्यमुच्यते ॥ इति । तन ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमना- मयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥ (२।१२५) इति मनुवचने सलपि तस्य राज्ञो महानुभावत्वाद्राह्मणोचितः दुशलप्रश्न एव कृत इत्यनुसंधेयम् । अत एवोचम्-'राज्याश्रममुनिम्' इति ॥ ५८॥ अथाथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः। अामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः॥ ५९॥ अथेति ॥ अथ प्रश्नानन्तरं विजितारिपुरो विजितशत्रुनगरो वदतां वक्तृण घरः श्रेष्ठः। यतश्च निर्धारणम्' (पा. २॥३१४१) इति पष्टी । अर्थपती राजा. थर्वणोऽथर्ववेदस्य निधेस्तस्य मुनेः पुरोऽग्रेऽर्थ्यामर्थादनपेताम्। 'धर्मपथ्यर्थन्या- यादनपेते' (पा. ४।४।९२) इति यप्रत्ययः । वायमादे वक्तुमुपमान्तवानित्यर्थः । 'अथर्थनिधेः' इत्यनेन पुरोहितकृत्याभिज्ञत्यात्तत्कर्मनिर्वाहकत्व मुनेरस्तीति सूच्यते । यथाह कामन्दक:--नियां च दण्डनीयां च कुशलः स्यात्पुरोहितः । अथर्वविहितं कुन्नित्यं शान्तिकयौष्टिकम् ॥' इति ॥ ५९॥ पाठा०-१ 'आतिथेयस्तमातिथ्य विनीताध्य'; 'भातिथेयस्तमानिथ्यविनीता.' २ 'भद:'. ३ 'पुरःसरः'. राजर्षित्व हि सान्वर्धतया कालिदासेनोपवर्णित शाकुन्तले (२१४/अध्याकान्दा ममतिरमनाप्यानमे सर्वनोग्ये रक्षायोगाद्वयमपि तपः प्रत्यहं सचिनोति । अस्यापि पा पृशति वशिनवारणदन्दगीतः पुण्य शम्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः' इति ।

·. २२ रघुवंशे [श्लो० ६०-६२ उपपन्नं ननु शिवं सप्तखङ्गेषु यस्य मे। दैवीनां मानुपीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ॥ ६०॥ उपपन्नमिति ॥ हे गुरो ! सप्तस्वङ्गेपु खाम्यमात्यादिषु । 'साम्यमात्यसुहृ- कोषराष्ट्रदुर्गवलानि च । सप्ताहानि' इत्यमरः । शिवं कुशलमुपपन्नं ननु युक्तमेव । नववधारणे । 'प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु' इत्यमरः । कथमित्यत्राह-यस्य मे देवीनां देवेभ्य आगतानां दुर्भिक्षादीनाम्, मानुपीणां मनुष्येभ्य आगतानां चौरभयादीनाम् । उभयत्रापि 'तत आगतः' (पा. ४.३३७४) इत्यण् । 'टिड्डाणञ्-' (पा.४१।१५) इत्यादिना ठीप् । आपदां व्यसनानां त्वं प्रतिहर्ता वारयिताऽसि । अत्राह कामन्दकः-'हुताशनो जलं व्याधिभिक्षं मरणं तथा । इति पञ्चविधं देवं मानुषं व्यसनं ततः ॥ आयुक्तकेभ्यश्चौरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपति- रोभाच नराणां पञ्चधा मतम् ॥ इति ॥ ६॥ तत्र मानुपापत्प्रतीकारमाह- तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रेशमितारिभिः प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥ ६१ ॥ तवेति ॥ दूरात् परोक्ष एव प्रशमितारिभिः। मन्त्रान्कृतवान् मन्त्रकृत् । 'सुकर्मपापमत्रपुण्येषु कृमः' (पा.३१२१८९) इति क्विम्। तस्य मन्त्रकृतो मन्त्राणां स्रष्टुः प्रयोक्तुर्वा तव मन्त्रः कर्तृभिः दृष्टं प्रत्यक्षं यलक्ष्यं तन्मानं भिन्दन्तीति दृष्ट. लक्ष्यमिदो मे शराः प्रत्यादिश्यन्त इव । वयमेव समर्थाः किमेभिः पिष्ट- पेपकैरिति निराक्रियन्त इव इत्युत्नेक्षा । 'प्रत्यादेशो निराकृतिः' इत्यमरः । त्वन्मन्न- 'सामदेिव नः पौरुषं फलतीति भावः ॥६१ ॥ संप्रति देविकापत्प्रतीकारमाह- हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवग्निपु। वृष्टिर्मवति संस्थानामवग्रहविशोपिणाम् ॥ १२ ॥ हविरिति । हे होतः! त्वया विधिवदग्निप्यायर्जितं प्रक्षिा हविराज्या- दिक पर्ने अवग्रहो वर्षप्रतिवन्धः । अये प्रहो वर्षप्रतिवन्धे (पा. ३३३५१) इत्स. प्रत्ययः । 'पृष्टिपं तद्विपातेऽवप्राहायप्रदौ समी' इत्यमरः । तेन विशोषिणां मिशष्यतां सस्यानां दृष्टिभवति । पृष्टिरूपेण सस्यान्युपजीवयतीति भावः । अत्र पाठा- 'प्रतिहन्ता'. ३ 'संतामिवारिभिः', 'संयमितारिभिः'. ३ 'वृष्टधे'. H ·सो०६३-६५] प्रथमः सर्गः। मनुः ( ३१५६)-'अमौ प्राताहुतिः - सम्यगादित्यमुपविष्ठते । आदित्याज्जायवे वृष्टिबटेरनं ततः प्रजाः ॥ इति ॥ ६१ ॥ पुरुपायुपजीविन्यो निरातका निरीतयः। यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्वद्रह्मवर्चसम् ॥ ३ ॥ पुरुपेति ॥ आयुजवितगालः । पुरुषस्यायुः पुरुषायुपम् । वर्षशतमित्यर्थः । 'शतायुर्वं पुरुषः' इति श्रुतेः । 'अचतुर-' (पा.५४७७) आदिसूत्रैणाच्यत्ययान्तो निपातः । मदीयाः प्रजाः। पुरुपायुपं जीवन्तीति पुरुपायुपजीविन्यः। निरा- तवा निर्भयाः, 'आतको भयमाशा' इति हलायुधः । निरीतयोऽतिवृष्टवादिरहिता इति यत्तस्य सर्वस्य त्वद्रह्मवर्चसं तव व्रताध्ययनसंपत्तिरेव हेतुः। 'व्रताध्ययन- संपत्तिरित्येतद्ब्रह्मवर्चसम्' इति हलायुधः । ब्रह्मणो चर्चा ब्रह्मवर्चसम् । 'ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः' (पा. ५।४१७८) इत्यच्यत्ययः । 'अतिवृष्टिरनादृष्टिपिकाः शलभाः झुक्यः । अत्यासन्नाथ राजानः पडेता ईतयः स्मृताः ।। इति कामन्दकः ॥ ६३॥ त्वयैवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना। सानुबन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः॥ ६४॥ स्वयेति ॥ ब्रह्मा योनिः कारण यस्स तेन ब्रह्मपुत्रेण गुरुणा लया। एव- मुकप्रकारेण चिन्त्यमानस्यानुध्यायमानस्य । अत एव निरापदो व्यसनहीनस्स में संपदः सानुवन्धाः सानुस्यूतयः । अविच्छिन्ना इति यावत्। कथं न स्युः? स्युरेवेत्यर्थः ॥ ६४ ॥ संप्रत्यागमनप्रयोजनमाह- किंतु वध्वां तवैतस्यामहटसदृशप्रजम् । न मामवति सद्वीपा रतसूरपि मेदिनी ।। ६५ ॥ किंत्विति ।। किंतु तवैतस्यां वध्वा सुपायाम् । 'वधूर्जाया खुणा चैव' इत्य- मरः । अदृष्टा सदृश्यनुरूपा प्रजा येन तं मां सद्धीपापि। रत्नानि सूयत इति पाठा०-१ 'वन'. टिप्पण-1 'कृते लक्षं सहस्राणा त्रेतायामयुतं तया दापरे तु सहकं कलौ वर्षशतं मतम् ॥ इति सुयोधिकायां युगक्रमेण प्रोक्ता पुरुषायुमर्यादा। द्वीपास्त्वष्टादश; यथोकं विष्णुपुरागे-'जम्बुप्रक्षाहयौ दीपौ शाल्मलिश्वापरो द्विज' कुशः मौवस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः ॥ एते दीपाः समुदतु सप्तसप्तभिरावताः' इत्युपक्रम्य, 'इत्यमष्टादश दीपा समाख्याता महर्षिभिः' इत्यन्तैन ।

·२४ . रघुवंशे . [श्लो० ६६-६८ रनसूरपि । 'सरसूद्विष-' (पा. ३।२।६१) इत्यादिना क्विम् । मेदिनी नावति न प्रीणाति । 'अव'धातू रक्षणगतिप्रीत्याद्यर्थपूपदेशादत्र प्रीणने । 'रनसूरपि' इसनेव सर्वरनेभ्यः पुत्ररत्नमेव ग्लाध्यमिति सूचितम् ॥ १५ ॥ तदेव प्रतिपादयति- - नूनं मत्तः परं बंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः । न प्रकामभुजःथाद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥६६॥ नूनमिति ॥ मत्तः परं मदनन्तरम् । 'पञ्चम्यास्ततिल्' (पा. ५।३।७)। पिण्डविच्छेददर्शिनः पिण्डदानविच्छेदमुत्प्रेक्षमाणाः । वंशे भया चंक्ष्याः पितरः। सधेल्यव्ययं पितृभोज्ये वर्तते । तस्याः संग्रहे तत्परा आसताः सन्तः थाद्ध पितृकर्मणि । 'पितृदानं निवापः स्याच्छाद्धं तत्कर्म शास्त्रतः' इत्यमरः । प्रकाम भुजः पर्याप्तभोजिनो न भवन्ति नूनं सत्यम् । 'कामं प्रकामं पर्याप्तम्' इत्यमरः । निर्धना ह्यापद्धनं कियदपि संगृहन्तीति भावः ॥ ६६ ॥ मत्परं दुर्लभं मत्वा नूनमावर्जितं मया। पंयः पूर्वैः स्वनिःश्यासः फवोप्णमुपभुज्यते ॥ ७ ॥ मत्परमिति ॥ मत्परं मदनन्तरम्। 'अन्यारात-' (पा. २।३।२९) इत्यादिना पञ्चमी । दुर्लभं दुर्लभ्यं मत्वा मयावर्जितं दत्तं पयः पूर्वैः पितृभिः स्वनिः- श्वासैर्दुःराजैः कवोणमीपदुष्णं यथा तथोपभुज्यते। नूनमिति वितर्के । फवोष्ण- मिति कुशब्दस्य कवादेशः, 'कोष्ण कयोष्णं मन्दोणं यदुष्णं त्रिपु तद्वति' इत्यमरः ॥६॥ सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः। प्रकाशश्चामंकाशच लोकालोक इवाचलः ॥ ६८॥ सोऽहमिति ॥ इज्या यागः । 'अजयजो वे क्यप्' (पा. ३।३।९८) इति · क्यप्रत्ययः । तया विशुद्धात्मा विशुद्धचेतनः प्रजालोपेन संतत्यभावेन निमी- लितः कृतनिमीलनः सोऽहम् । लोक्यत इति लोकः । न लोक्यत इत्यलोकः । लोकपालोकश्चात्र स्त इति लोकश्वासावलोकश्चेति वा लोकालोकचकवालोऽचल पाठा०-१ 'पयः पूर्वैः सनिःश्वासकवोणमुपभुज्यते' 'पयः पूर्वः सनिःश्वास कवोष्णमुपभुजते;' 'पयः पूर्व स्वनिश्वासः कबोष्णमुपमुझते'. २ अन्धकारः'. 1 तदेव प्रतिपादित शाकुन्तले (६२५) 'अहो, दुष्यन्तस्य संशयमारूढाः पिण्डमाजा, स्त्युपक्रम्य 'नूनं प्रतिविकलेन मया प्रसिक्कं धौताचशेषमुदकं पितरः पिबन्ति' इत्यादिलोफेन। लोकालोकपर्वतः पाभे प्रोक्ता-वादकस परतो लेकालोकाचलो महान् । लोकस्य 'चायटोक्स मध्ये गिररिस स्थितः ।। प्राकार व संवेष्टय लोकान्सर्वान्महामते ।। लोका नाम वेनासो परिकीर्तितः इति ।

·। श्लो. २५ ०६९-७१] प्रथमः सर्गः। इव । 'लोकालोकश्चकवालः' इत्यमरः । प्रकाशत इति प्रकाशश्च देवर्णविमोचनात् । न प्राशत इत्यप्रकाशश्च पितॄणाविमोचनात् । पचाद्यच् । अस्मीति शेषः । लोकालोकोऽप्यन्तः सूर्यसपद्विहिस्तमोव्याया च प्रमशश्चाप्रकाशश्चेति मन्तव्यम् ॥ ननु तपोदानादिसंपन्नस्य फिमपत्यरित्यत्राह- लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् । संततिः शुद्धवंश्या हि परनेह च शर्मणे ॥१९॥ लोकान्तरेति ॥ रामुद्भवत्यस्मादिति समुद्भवः कारणम् । तपोदाने समुद्भवो यस्य तत् तपोदानसमुद्भवं यापुण्यं तल्लोकान्तरे परलोके सुरां सुखकरम् । शुद्धवंशे भवा शुद्धवंश्या संततिर्हि परत्र परलोक इह च लोके शर्मणे सुखाय । 'शर्मशातसुखानि च' इत्यमरः । भवतीति शेषः ॥ ६९॥ तया हीनं विधातर्मी कथं पश्यन्न दूयसे? । सिक्त स्वयमिव स्नेहाद्वन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् ॥ ७० ॥ तयेति ॥ हे विधातः स्रष्टः ! तया संतल्या हीगमनपत्यं माम् । स्नेहात् प्रेम्णा स्वयमेव सिक्तं जलसेकेन वर्धितं वन्ध्यमफ्लम् । 'पन्ध्योऽफ्लोऽवशी च' इत्यमरः । आश्रमस्य वृक्षक वृक्षपोतमिव । पश्यन् कथं न दूयसे न परि- तप्यसे ? 'विधातः' इत्यनेन समर्थोऽप्युपेक्षस इति गम्यते ॥ ७० ॥ असह्यपीडं भगवकृणमन्त्यमहि मे। अरुन्तुदमिवालानर्मनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥७१ ॥ असह्येति ॥ हे भगवन् ! मे ममान्त्यमृण पैतृक्मणम् । अनिर्वाणस्य मजनरहितस्य । निर्वाण निती मोक्षे विनाशे गजमजने' इति यादवः । दन्तिनो गजस्य । अरमम तुदतीत्यरंतुदं मर्मस्पृश् । 'गोऽनियामीर्ममः' इति । 'अरंतुदं तु मर्मस्पृक्' इति चामरः । 'विध्वरूपोस्तुदः' (पा. ३।२।३५) इति सम्प्रत्ययः । 'अरर्दिपत्-'(पा.६।३।६५) इत्यादिना मुमागमः । आलानं गजवन्धनस्तम्ममिय। 'आलानं बन्धनस्तम्मे' इत्यमरः । असह्या सोढुमशक्या पीटा दुःसं यसिंस्त- दवेहि । दुःसहदुःखजनकं विद्धीत्यर्थः । 'निर्वाणोत्थानशयनानि त्रीणि गजकर्माणि' पाटा०-१ 'शुद्धवंशा'. २ 'तु'. ३ 'विनेतः', 'वितानम्. ४ 'पाददम'. ५'मणबन्धम्'..६ 'नवदस्य'. लाममदोत्र वन्यनयाचकशतत्तवैवारन्तुदत्वंच युक्तम्, नतु स्तमस्यायोग्रेऽपि दृश्यते-गजालानपरिक्रैिः (१६९) 'आलानिक स्थानिव दिपेन्द्रः (१४३८) इत्यादौ ।

·- २६ रघुवंशे [को०७२-७५ इति पालशष्ये । 'ऋणं देवस्य यागेन ऋषीणां दानकर्मणा । संतत्या पितृलोकानां शोधयित्वा परिव्रजेत् ॥ ७१।। तस्मान्मुंव्ये यथा तात ! संविधातुं तथाहसि । इक्ष्वाकूणां दुरापेऽथै त्वदधीना हि सिद्धयः॥ ७२ ॥ को भवामि। कर्मणि वाकूणामिक्ष्वाकु वंश्यानाम् । तद्राजत्वाद्वहुप्वणो लुक् । दुराप दुष्प्राप्यऽथ । सिद्धयस्त्वदधीना स्त्वदायत्ताः । इक्ष्वाकूणामिति शेषे षष्टी । 'न लोक-' (पा. २।३१६९) इत्यादिन कृद्योगे षष्ठीनिषेधात् ॥ ७२॥ इति विज्ञापितो राशा ध्यानस्तिमितलोचनः । क्षणमात्रमृपिस्तस्थौ सुप्तमीन इव हृदः ॥७३॥ इतीति ॥ इति राशा विज्ञापित ऋपिर्ध्यानेन स्तिमिते लोचने यस्य ध्यान स्तिमितलोचनो निश्चलाक्षः सन् क्षणमात्रम्। सुप्तमीनो हद इव । तस्थौ। सोऽपश्यत्प्रणिधानेन संततेः स्तम्भकारणम् । भावितात्मा भुवो भर्तुरथैनं प्रत्यवोधयत् ॥ ४॥ स इति ॥ स मुनिः प्रणिधानेन चित्तकाम्येण भावितात्मा शुद्धान्तःकरणो भुवो भर्तुपस्य संततेः स्तम्भकारणं संतानप्रतिवन्धारणमपश्यत् । अथा. नन्तरमेन नूप प्रत्यवोधयत् । खदृष्टं ज्ञापितवानित्यर्थः । एनमिति 'गतिबुद्धि- (पा. १४४५२) इलादिनाणि वर्तुः कर्मत्वम् ॥ ७४ ॥ पुरा शकमुपस्थाय तवोरी प्रति यास्यतः। आसीत्कल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः पथि ॥ ५॥ पुरेति ॥ पुरा पूर्व क्रिमिन्द्रमुपस्थाय संसेव्य, उर्वी प्रति भुवमुद्दिश्य यास्यतो गमिष्यतस्तय पधि कल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः कामधेनु- रासीत् । तत्र स्थितेत्यर्थः ॥ ४५ ॥ पाठा०-१ 'यया विमुच्येऽहम्'. ३ 'यया'. ३ 'मीनो यथा'. 1शकलोकगमनविषये-'सूर्यवंदयाः सर्वेऽपि स्याराधनायै दिवि गच्छन्तो मुवनत्रये- स्पलितगतय मासन्मति सुगमान्ययवाद ।

·२७ लो० ७६-७९] प्रथमः सर्गः। ततः किमित्यताह-- धर्मलोपभयादाशीमृतुलातामिमां सरन् । प्रदक्षिणक्रियाहीयां तस्यां त्वं साधु नाचरः॥ ७६॥ धमलोपेति ॥ ऋतुः पुष्पम् । रज इति यावन् । 'ऋतुःस्त्रीमुमेऽपि च इव. मरः । ऋतुना निमित्तेन सातामिमां राशी सुदक्षिणा धर्मस्पर्वभिगमनलक्षणस्य लोपाद्रंशायद्भयं तस्मात् स्मरन्ध्यायन्। 'मृदं गा देवनं विनं घृतं मधु चतुरुपयम् । प्रदक्षिणानि युवात विज्ञातांश्च वनस्पतीन् ।' इति शाक्षात् प्रदक्षिणक्रिया- दायां प्रदक्षिणकरणयोग्यायां तस्यां धेन्वा त्वं साधु प्रदक्षिणादिसत्कारं नाचरो 'नाचरितवानति । व्यासता हि विस्मरन्तीति भारः। ऋतुकालाभिगमने मनुः (३४४५)-'मरतुकालाभिगामी स्यात्खदारनिरतः सदा' इति । अकरणे दोपमाह पराशरः-(१५) प्रातुम्नाता तु यो भायां सस्थः सम्नोपगच्छति। बालगोना- पराधेन विध्यते नान संशयः ॥ इति ॥६॥ अवजानासि मा यसादतस्ते न भविप्यति । मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा ॥ ७ ॥ अवजानासीति ॥ यलात्तारणामामयजानासि विरस्करोपि । अतः पारणमत्प्रति मम संततिमनाराध्यासेययित्वा ते तव प्रजा न भविष्य- तीति सा मुरभिस्त्वां शशाप । 'शप आरोशे' |.७७॥ कथं तदस्माभिर्न श्रुतमिलह-- स शापो न त्वया राजन च सारथिना श्रुतः। नदत्याकारागलायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे ॥ ७८ ॥ स इति ॥ राजन् ! स शापरत्वया न श्रुतः। सारथिना चन शुतः। अश्रय हेतुमाद-कोलायमागता उद्दामानो दाम उद्गता दिग्गजा यसिंसायोक माफाशगङ्गाया मन्दाकिन्याः स्रोतसि प्रयाहे नदति राति ॥७॥ अस्त प्रस्तुते किमायासमिसबाह- इप्सितं तदवशानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः। प्रतिवभाति हि श्रेयः पून्यपूजाव्यतिक्रमः ॥७२ ईप्सितमिति ॥ तदवसानाला धनोरवतानादपमानादात्मनः सस्थासु- पाठा- 'महिन्दवहानायसापेशं मनोरयम्', 'मवेहि सदवशानादनपेक्षं मनोरथम्'. .

·रघुवंशे [लो० ७२-७० इति पालकाप्ये । 'ऋणं देवस्य यागेन ऋषीणां दानकर्मणा । संतया पितृलोकान शोधयित्वा परिव्रजेत् ॥ ७॥ तस्मान्मुच्ये यथा तात ! संविधातुं तथार्हसि । इक्ष्वाकूणां दुरापेऽथै त्वदधीना हि सिद्धयः॥ ७२ ॥ तस्मादिति ॥ हे तात! तस्मात्पैतृकाणाद्यथा मुच्ये मुक्तो भवामि । कर्मणि लट्र । तथा संविधातुं कर्तुमर्हसि । हि यस्मात्कारणात्, इक्ष्याकृणामिक्ष्वाकु वंश्यानाम् । तद्राजत्वाद्वहुप्वगो लुक् । दुरापे दुष्प्राप्येऽर्थे । सिद्धयस्त्वदधीना स्त्वदायत्ताः । इक्ष्वाकूणमिति शेषे षष्टी । 'न लोक-' (पा. २।३६९) इत्यादिन कृयोगे पष्ठीनिषेधात् ॥ ७२॥ इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः। क्षणमात्रमृपिस्तस्यौ सुप्तमीन इवह्रदः ॥७३ ॥ इतीति ॥ इति राशा विज्ञापित पिर्ध्यानेन स्तिमिते लोचने यस्य ध्यान स्तिमितलोचनो निश्चलाक्षः सन् क्षणमात्रम्। सुप्तमीनो हद इव । तस्थौ। सोऽपश्यत्प्रणिधानेन संततेः स्तम्भकारणम् । भावितात्मा भुवो भर्तुरथैनं प्रत्यवोधयत्॥७४।। स इति ।। स मुनिः प्रणिधानेन चित्तकाप्येण भावितात्मा शुद्धान्तःकरणे भुवो भर्तुर्नुपस्य संततेः स्तम्भकारण संतानप्रतिवन्धसरणमपश्यत् । अथा नन्तरमेनं नृपं प्रत्यवोधयत् । खदृष्टं शापितवानित्यर्थः । एनमिति 'गतियुद्धि- (पा. १४५२) इत्यादिनाणि कर्तुः कर्मत्वम् ॥ ४ ॥ पुरा शकमुपस्थाय तवीवीप्रति यास्यतः। आसीत्कल्पतरुच्छायामाथिता सुरभिः पथि ॥ ७५॥ पुरेति ॥ पुरा पूर्व क्रिमिन्द्रमुपस्थाय संसेच्य, उवी प्रति भुवमुद्दिश्य यास्यतो गमिष्यतस्तव पधि फल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरमिः कामधेनुः रासीत् । तत्र स्थितेत्यर्थः ॥ ४५ ॥ पाठा०-१ 'यथा विमुच्येऽहम्'. २ 'यया'. ३ 'मीनो यथा'. 1शकलोकगमनविषय-'सूर्ययंसाः सर्वेऽपि शक्रस्याराधनायै दिवि गच्छन्तो मुवनत्रये 1 ऽसलितगतय मांसन् ति सुगमान्ययाइ ।

·लो०७६-७९] प्रथमः सर्गः। २७ . तत फिमिसवाह- धर्मलोपभयाद्राशीमृतुस्नातामिमां सरन् । प्रदक्षिणक्रियास्यां तस्यां त्वं साधु नाचरः ॥ ७६ ॥ धर्मलोपेति ॥ ऋतुः पुष्पम् । रज इति यावत् । 'अतु. स्त्रीकुसुमेऽपि च इत्य- मरः । ऋतुना निमित्तन सातामिमां राशी सुदक्षिणा धर्मस्वभिगमनलक्षणस्य लोपाद्रंशायद्भयं तस्मात् सरन्ध्यायन्। 'मृदं गां दैवतं विनं घृतं मधु चतुष्पयम् । प्रदक्षिणानि कुर्वात विज्ञाताच वनस्पतीन् ॥' इति शास्त्रात प्रदक्षिणक्रिया- हायां प्रदक्षिणकरणयोग्याया तस्यां धेन्वा त्वं साधु प्रदक्षिणादिसत्कार नाचरो 'नाचरितवानसि । व्यासका हि विस्मरन्तीति भारः। ऋतुकालाभिगमने मनुः (३।४५)–'ऋतुकालाभिगामी स्यात्वदारनिरतः सदा' इति । अकरणे दोपमाह पराशरः-(१५) 'ऋतुमाता तु यो भायां खस्थः सन्नोपगच्छति। बालगोमा- पराधेन विध्यते नान सशयः॥' इति ॥ ७६ ॥ अवजानासि मां यस्सादतस्ते न भविष्यति । मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा ॥ ७७ ॥ अवजानासीति ॥ यस्मात्कारणान्मामवजानासि तिरस्करोषि । अतः कारणान्मत्प्रसूर्ति मम संततिमनाराध्यासेवयित्वा ते तव प्रजा न भविष्य तीति सा सुरभिस्त्वां शशाप । 'शप आमोशे' ॥७॥ क्थं तदस्माभिर्न श्रुतमित्य ह- स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः। नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे ॥ ७८॥ स इति ॥ हे राजन् ! स शापस्त्वया न श्रुतः। सारथिना च न श्रुतः । अश्रयणे हेतुमाह-क्रीडार्थमागता उद्दामानो दाम्न उद्गता दिग्गजा यसिंखथोक्त आकाशगगाया मन्दाकिन्याः स्रोतसि प्रवाहे नदति सति ॥४॥ अस्तु; प्रस्तुते किमायातमित्सनाह- ईप्सितं तदचज्ञानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः। प्रतिवनाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥ ७९ ॥ ईप्सितमिति ॥ तदवज्ञानावस्या धेनोरवज्ञानादपमानादात्मनः खसासु पाठा०-१ भयेहि ववज्ञानाद्यनापेक्ष मनोरथम भवेहि तदवज्ञानादनपेक्षं मनोरथम्' ·२८ . . रघुवंशे [लो० ८० मिष्टमीप्सितं मनोरथम् । आमे तेः सन्नन्तात् क्तः, ईकारश्च । सार्गलं सप्रतियन्ध । विद्धि जानीहि । तथा हि-पूज्यपूजाया व्यतिक्रमोऽतिक्रमणं यः प्रति- चनाति ॥ ७९ ॥ तहिं गत्वा तामाराधयामि; सा वा कथंचिदागमिष्यतीत्याशा न कर्तव्येत्याह- हविषे दीर्घसत्रस्य सा चेदानी प्रचेतसः। भुजङ्गपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति ॥ ८० ॥ हविष इति ॥ सा च सुरभिरिदानी दीर्घ सत्रं चिरवालसाभ्यो याग- विशेषो यस्य तस्य प्रचेतसो हविपे दध्याज्यादिहविरथं भुजङ्गपिहितद्वारं भुजंगावरुद्धद्वारं ततो दुष्प्रवेशं पातालमधितिष्ठति । पाताले तिछतीत्यर्थः । "अधिशीस्थासां वर्म' (पा. ११४१४६) इति कर्मत्वम् ॥ ८ ॥ तर्हि का गतिरित्यत आह-- सुंतां तदीयां सुरमेः कृत्वा प्रतिनिधि शुचिः। आराधय सपत्नीकः प्रीता कामदुधा हि सा ॥ ८१ ।। सुतामिति ॥ तस्याः सुरमरियं तदीया । तां सुतां सुरमे प्रतिनिधि सत्या शुचिः शुद्धः । सह पन्या वर्तत इति सपत्नीकः सन् । 'नवृतथ' (पा. ५।४।१५३) इति कप्प्रत्ययः । आराधय । हि यस्मात्कारणत्, सा प्रीता तुष्टा सती । कामान् दोग्धीति कामदुधा भवति । 'दुहः कन्पश्च' (पा. ३।२१७०) इति कप्प्रत्ययः । पादेशश्च ।। ८१॥ इति वादिन एवास्य होतुराहुतिसाधनम् । अनिन्धा नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् ॥ ८॥ इतीति ॥ इति वादिनो पदत एप होतुईवनशीलस्य । तृन्' (पा. ३।३।१३५) इति तृन्प्रत्ययः। अस्य मुनेराहुतीनां साधनं पारणम् । नन्दयतीति व्युत्पत्त्या नन्दिनी नामानिन्धागा प्रशस्ता धेनुर्वनादाववृते प्रत्यागता । 'अय्याक्षेपो भविष्यन्याः कार्य सिहि लक्षणम्' इति भावः ॥ २॥ संप्रति धेनुं विशिनष्टि- ललाटोदयमाभुग्नं पल्लयस्निग्धपाटला। विभ्रती श्वेतरोमाई संध्येव शशिनं नवम् ॥ ८३॥ पाठा0-1'स गो मदीयां सुरमेः कृत्या प्रतिनिधि शुचिः', 'स त्वमेकान्तर न्तस्यां मदीयां घरसमातरम्'. २'सा यां कामं निधास्यनि'. ३ 'तानो ललाना रेखां विनती सासितेतराम् । संध्या मातिपदेनेव प्र(स)तिभिवा हिमांशुना'.

·लो १०८४-८६] प्रथमः सर्गः। ललाटेति ॥ पल्लववत् स्निग्धा चासौ पाटला च । संध्यायामप्येतद्विशेषणं योज्यम् । ललाट उदयो यस्य स ललाटोदयः, तम् । आभुग्नमीपद्वकम् । 'आविद्ध कुटिल भुमं वेहितं वक्रमित्यपि' इत्यमरः । 'ओदितश्च' (पा. ८।२।४५) इवि निष्टा- - तस्य नत्वम् । श्वेतरोमाण्येवाइस्तं विभ्रती । नवं शशिनं विभ्रती संध्येव । स्थिता ।। ८३ ॥ भुवं फोप्लेन कुण्डोभी मेध्येनावभृथादपि । प्रेस्रवणाभिवर्पन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना ॥ ८४॥ भुवमिति ॥ कोप्णेन किचिदुष्णेन । 'कवं चोणे' (पा. ६।३।१०७) इति चकारात्कादेशः। अवभृथादप्यस्मृथस्नानादपि मेध्येन पवित्रेण 'पूतं पवित्रं मेध्यं च' इत्यमरः । वत्सस्यालोकेन प्रदर्शनेन प्रवर्तिना प्रवहता प्रस्रवेन क्षीराभिस्य- न्दनेन भुवमभिधर्पन्ती सिञ्चन्ती । कुण्डमिवोध आपीनं यस्याः सा कुण्डोनी। "ऊधस्तु फ्लीयमापीनम्' इत्यमरः । 'ऊधसोऽनङ्' (पा. ५।४।१३१) इत्यनछादेशः । 'बहुव्रीहेरूधसो दी' (पा. २।३।३५) इति टीप् ॥ ८४ ॥ रजःकणैः खुरोदूतैः स्पृशद्भिर्गात्रमन्तिकात् । तीर्थाभिपेकजां शुद्धिमादधाना महीक्षितः ॥ ८५॥ रज इति ॥ खुरोद्भूतैरन्तिकात्समीपे गात्रं स्पृशद्भिः। 'दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च' (पा. २३३६३५) इति चकारात्पञ्चमी। रजसां कणैः । महीं क्षियत ईष्ट इति महीक्षित् । तस्य । तीर्थाभिषेकेण जाता तीर्थाभिषेकजाम् । शुद्धिमाद- धाना कुर्वाणा । एतेन वायव्यं स्नानमुक्तम् । उक्तं च मनुना 'आमेयं भस्मना स्नान- मवगाह्यं तु वारुणम् । आपोहिष्टेति च ब्राझं वायव्यं गोरजः स्मृतम् ॥' इति ॥८५॥ तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तस्तपोनिधिः । याज्यमाशंसितावन्ध्यप्रार्थनं पुनरब्रवीत् ॥ ८६ ॥ तामिति ॥ निमित्तज्ञः शनशस्तपोनिधिर्वसिष्ठः । पुण्यं दर्शनं यस्यास्तां तां धेनुं दृष्ट्वा आशंसितं मनोरथः । नपुंसके भावे क्तः । तत्रावन्ध्यं सफल प्रार्थनं यस्य स तमाशंसितावन्ध्यप्रार्थनम् । अवन्ध्यमनोरथमित्यर्थः । याजयितुं योग्यं याज्यं पार्थिवं पुनरब्रवीत् ।। ८६ ॥ -पाठा०-१ 'प्रस्रवेग'. २'तीर्थामिपेकसंशुद्धिम्'. ३ 'महीमृतः', 'मही. पतेः.. 'तपोधना'. ५ 'भवन्ध्यम्'.

·रघुवंशे [लो. ८७-६० अदूरवर्तिनी सिद्धि राजन्विगणयात्मनः। उपस्थितेय कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् ॥ ८७ ॥ अदूरेति ॥ हे राजन् ! आत्मनः कार्यस्य सिद्धिमदूरवर्तिनी शीघ्रभाविनी विगणय विद्धि । यद्यस्मात्कारणात् कल्याणी मालमूर्तिः । 'पहादिभ्यः' (पा. १४५) इति लीम् । इयं धेनु नि कीर्तिते कथिते सत्येवोपस्थिता ॥ ८७॥ वन्यत्तिरिमां शश्वदात्मानुगमनेन गांम् । विद्यामभ्यसनेनेय प्रसादयितुमर्हसि ॥८८॥ वन्येति ॥ वने भवं वन्यं कन्दमूलादिकं वृत्तिराहारो यस्य तथाभूतः सन् । इमां गां शश्वत् सदा । आ प्रसादादविच्छेदेनेस्यर्थः । आत्मनस्तव कर्तुः अनु- गमनेनानुसरणेन । अभ्यसनेनानुष्टातुरभ्यासेन विद्यामिव । प्रसादयितुं प्रसन्नो कर्तुमर्हसि ॥ ८८॥ गवानुसरणप्रकारमाह-- प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः स्थितायां स्थितिमाचरेः। निपण्णायां निपीदास्यां पीताम्मसि पिबेरपः ॥९॥ प्रस्थितेति ॥ अस्यां नन्दिन्यां प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः प्रयाहि । 'समव. प्रविभ्यः स्थः' (पा. १९३३२२) इत्यात्मनेपदम् । स्थितायां निवृत्तगतिकायां स्थितिमाचरेः स्थितिं कुरु । तिष्टेत्यर्थः । निषण्णायामुपविष्टायां निषोदोपविश! विध्यर्थे लोट । पीतमम्भो यया तस्यां पीताम्भसि सत्यामपः पियेः पिव ॥ ८ ॥ वधूभकिमती चैनामचितामा तपोवनात् । प्रयता प्रातरन्वेतु सायं प्रत्युद्रजेदपि ॥ ९० ॥ वधूरिति ॥ वधूर्जाया च भक्तिमती प्रयता सती गन्धादिभिरचिंतामेनां गां प्रातरा तपोवनात् । आइ मर्यादायाम् । पदद्वयं चैतत् । अन्वेस्वनु- गच्छतु । सायमपि प्रत्युद्रजेत् प्रत्युद्गच्छेत् । विध्यर्थे लिङ् ॥ ९ ॥ इत्या प्रसादादस्यास्त्वं परिचर्यापरो भव । अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेव धुरि पुत्रिणाम् ॥ ९ ॥ इतीति ॥ इत्यनेन प्रकारेण त्वमा प्रसादात् प्रसादपर्यन्तम् । 'आङ् मर्या- दाभिविध्योः (पा. २।१।१३) इत्यस्य वैभाषिकत्वादसमासत्वम् । अस्या धेनोः- पाठा०-१ 'धृत्तिम्'. २ 'सम्यगाराधनेन'. ३ 'स्थानम्'. ४ 'प्रयाताम्' ५ 'भूया'. .

·श्लो. ९२-९४] प्रथमः सर्गः। ३१ परिचर्यापरः शुश्रूषापरो भव; ते तवाविघ्नं विघ्नस्याभावोऽस्तु। 'अव्ययं निभ- ति- (पा. २११६) इत्यादिनार्थाभावेऽव्ययीभावः । पितेव पुत्रिणां सत्पुत्रय- ताम् । प्रशंसायामिनिप्रत्ययः । धुर्यग्रे स्थेयास्तिष्टेः । आशीरथ लिङ् । 'एलिलि' (पा. ४६७) इलाकारस्यैकारादेशः । त्वत्सदृशो भवत्पुत्रोऽस्त्विति भावः ॥ ९१ ॥ तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान्सपरिग्रहः। आदेशं देशकालज्ञः शिप्यः शासितुरानतः॥९२ ॥ तथेति ॥ देशकालशः देशोऽग्निसंनिधिः । कारोऽमिहोनाक्सानसमयः, विशिष्टदेशकालोत्पन्नमापं ज्ञानमव्याहतमिति जानन् । अत एव प्रीतिमान् शिप्योs- न्तेवासी राजा सपरिग्रहः सपत्नीकः । 'पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः' इत्य- मरः । आनतो विनयनम्र. सन् । शासितुर्गुरोरादेशमाशं तथेति प्रति- जग्राह खीचकार ॥ ९२ ॥ अथ प्रदोपे दोपशः संवेशाय विशांपतिम् । सूनुः सूनृतवास्रष्टुर्विसंसोदितश्रियम् ॥९३॥ अथेति ॥ अथ प्रदोपे रानी दोपशो विद्वान् । 'विद्वान्विपश्चिद्दोपशः' इत्य. मरः । सूनृतवाक् सत्यप्रियवाक् । 'प्रियं सत्यं च सूनृतम्' इति हलायुधः। नए: सुनुर्ब्रह्मपुत्रो मुनि । अनेन प्रकृतगर्यनिर्वाहकत्वं सूचयति । उदितश्रियं विशा- पति मनुजेश्वरम् । 'द्रौ विशौ वैश्यमनुजौ' इत्यमरः। संवेशाय निद्रायै । 'स्यान्निद्रा शयनं स्वापः स्वप्नः संवेश इत्यपि' इत्यमरः । विससर्जाज्ञापयामास ॥ ९३ ॥ सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः। कल्पविकल्पयामास बन्यामेवास्य संविधाम् ॥९४॥ सत्यामिति ॥ कल्पविद्वतप्रयोगाभिज्ञो मुनिः तपःसिद्धौ सत्यामपि । तपसैव राजयोग्याहारसपादनसामर्थ्य सत्यपीत्यर्थः । नियमापेक्षया तदाप्रमत्येव प्रतचर्यापेक्षया। अस्य राज्ञो चन्यामेव । सविधीयतेऽनयेति संविधाम् । कुशादिशयनसामग्रीम् । 'आतचोपसर्गे' (पा. ३१११३६ ) इति क्प्रत्ययः, 'अतरि च कारके संज्ञायाम् (पा. ३३।१९) इति कर्माद्यर्थत्वम् । कल्पयामास संपादया- मास ॥१४॥ परम-१ सिमलिनियन्'.

·प भावः ॥४॥ रघुवंशे [श्लो०४-७ वतोय तेनानुचरेण धेनोपेधि शेपोऽप्यनुयायिवर्गः। नचान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनों प्रसूतिः॥४॥ प्रतायेति ॥ व्रताय घेनोरनुचरेण । न तु जीवनायेति भावः । तेन दिलीपेन शेपोऽवशिष्टोऽप्यनुयायिवर्गोऽनुचरवर्गों न्यपेधि निर्तितः। शेषत्वं सुदक्षिणापेक्षया । कथं तात्मरक्षणमत आह-न चेति । तस्य दिलीपस्य शरीर- रक्षा चान्यतः पुरुषान्तरान । कुतः ? हि यस्मात्कारणान्मनोः । प्रसूयत इति प्रसूतिः संततिः खवीर्यगुप्ता सवीर्येणैव रक्षिता । न हि स्वनिर्वाहकस्य परापेक्षेति आखादवद्भिः कचलैस्तुणानां कण्डूयनैदशनिवारणश्च । अव्याहतैः स्रगतैःस तस्याः सम्राट् समाराधनतत्परोऽभूत् ॥५॥ आस्वादवद्भिरिति । सनाट् मण्डलेश्वरः। 'येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरच यः। शास्ति यश्चाज्ञया राशः स सम्राट' इत्यमरः । स राजा । आस्वादघद्धी रसपद्भिः । खादयुक्तरित्यर्थः । तृणानां कवलैसः । 'प्रासस्तु कवलार्थकः' इत्य- मरः । कण्डूयनैः खर्जनैः । दंशानां वनमक्षिकाणं निवारणैः । 'दंशस्तु वन- मक्षिका' इत्यमरः । अव्याहतैरप्रतिहतैः खैरगतैः खच्छन्दगमनैश्च तस्या धेन्वाः समाराधनतत्परः शुश्रूषासकोऽभूत् । तदेव परं प्रधानं यस्येति तत्सरः। 'तत्परे प्रसितासतो' इत्यमरः ॥५॥ स्थितः स्थितामुञ्चलितः प्रयातां निपेदुपीमासनवन्धधीरः। जलाभिलापीजलमाददानां छायेव तां भूपतिरन्यगच्छत् ॥ ६ ॥ स्थित इति ॥ भूपतिस्तां गो स्थितां सती स्थितः सन् । स्थितिघंव- स्थानम् । प्रयातां प्रस्थितामुञ्चलितः प्रस्थितः । निपेदुपी निषण्णाम् । उपविष्टा- मित्यर्थः । 'भाषायां सदवसभुवः' (पा. ३।२।१०८) इति कसुप्रलयः। 'उगितश्च' (पा. ४१६) इति लीम् । आसनयन्ध उपवेशने धीर स्थितः । उपविष्टः सन्नित्यर्थः । जलमाददानां पिवती जलामिलापी। पिवन्नित्यर्थः। इत्यं छाये- वान्वगच्छदनुसृतवान् ॥ ६ ॥ संन्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मी तेजोविशेषानुमितां दधानः। आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्य इव द्विपेन्द्रः ॥७॥ पाठा-1, भव्याहतस्वैरगतैः' भन्याहतस्वैरगतेः'. २ 'संन्यस्त'. ३ 'राज्य- लक्ष्मीम.

·शो०८-२] । द्वितीयः सर्गः। स इति न्यस्तानि परिहतानि चिह्नानि छत्रचामराीनि यस्यास्तां तथा- भूतामपि तेजोविशेषेण प्रभावातिशयेन । अनुमितां सर्वया राजवायं भवेदित्यू- हितां राजलक्ष्मी दधानः स राजा । मनाविष्कृतदानराजिवहिरप्रकटित- मदरेयः । अन्तर्गता मदावस्था यस्य सोऽन्तर्मदावस्थः । तथाभूतो द्विपेन्द्र इच । आसीत् ॥ ७॥ Vलतामतानोदथितः स केशरधिज्यधन्वा विचचार दावम् । रक्षापदेशान्मुंनिहोमधेनोवैन्यान्विनेप्यन्निव दुष्टसत्त्वान् ॥ ८॥ लतेति ॥ लताना बालीनां प्रतानः कुटिलतन्तुभिरुद्रथिता उनमथ्य प्रथिता ये केशास्तैरपलक्षितः । इत्थंभूतलक्षणे' (पा. २१३५२१) इति तृतीया । स राजा । अधिज्यमारोपितमौवा धनुर्यस्य सोऽधिज्यघन्वा सन्। धनुषश्च' (पा.५।४।१३२) इत्यनादेशः । मुनिहोमधेनो रक्षापदेशादक्षणव्याजात् । चन्यान बने भवान् दुएसत्यान् दुष्टजन्तून् । 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमन्त्री तु जन्तुषु' इत्यमरः । विने- प्यश्चिक्षयिष्यन्निव । दावं वनम् । 'वने च वनवहौ च ददो दाव इहेभ्यते' इति यादवैः । विचचार । बने चचारेत्यर्थः । 'देशालावगन्तव्याः कर्मसंज्ञा वर्म- पाम्' इति दावस्य धर्मलम् ॥ ८॥ 'विसृष्ट-' इत्यादिभिः पद्भिः श्लोक्खस्य महामहिमतया इमादयोऽपि राजोपचार चारित्याह- विराटपार्थानुचरस्य तस्य पाद्रुमाः पाशभृता समस्य । उदीरयामासुरिचोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विरावैः ॥९॥ विस्टेति ॥ विएटाः पार्थानुचराः पार्धयतिनो जना येन तस्य । पाश- भृता परणेन समस्य तुल्यस्य । 'प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः । अनुभावोऽनेन सूचितः । तस्य राज्ञः पार्थयो?माः । उन्मदानामु कटमदाना वयसां रागा- नाम् । 'सगपाल्यादिनीयः' इत्यमरः । विराः शब्दैः । लोकस्य शब्दं याचकमालोक्येति शन्दम् । जयशब्दमित्यर्थः । 'आलोको जयशब्दः स्यात्' इति विधः । उदीरयामासुरियावदग्निव । इत्युत्प्रेक्षा ॥९॥ पाटा०-1 'उपदेशात्. २ 'गुरु'. 1'मसो मन्दो रगति समीणवेति जायाच कारणा तास मदोन्नर एव पर 2 आसन भारदात उय बीर रसामानन्, 'अपज माराव प्रमोसामिन् ! रमरपार्यान, रसाटोशपबिहमः। - नधि पहमः

·-
रघुवंशे
[लो०१०-11
मरुत्मयुक्ताश्च मरुत्सखाभं तमयमारादभिवर्तमानम् ।
अवाकिरन्याललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः ॥ १० ॥
मरुदिति ॥ मरुत्प्रयुक्ता पायुना प्रेरिता याललता आगत् समीपेऽभि.
वर्तमानम् । 'भारादूरसमीपयोः' इत्यमरः । मरतो पायोः सखा मरुत्सखोऽग्निः ।
स इयाभातीति मसखामः । आतोपसर्ग. (पा.३।१।१३६) इति कप्रत्ययः।
तम् , अव्य पूज्यं तं दिलीपं प्रसनैः पुष्पैः । पौरकन्याः पाराश्च ताः कन्या
आचारायलाजराचारलाजैरिव । अवाकिरन् । तस्योपरि निक्षिप्तवत्य इत्यर्थः ।
संखा हि सखायमागतमुपचरतीति भावः ॥ १० ॥
धनुर्मृतोऽप्यस्य दयाभावमाख्यातमन्तःकरणविंशः।
विलोकयन्त्यो वपुरापुरषणां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यैः ।। ११ ॥
धनुर्धत इति ॥ धनुर्भूतोऽप्यस्य राशः । एतेन भयसंभावना दर्शिता ।
तथापि विशङ्कनिभाकैरन्तःकरणैः कर्तृभिः । दयया कृपारसेनार्दो भावोऽभिप्रायो
यस्य तहयाभायं तदाख्यातम् । दयाभावमेतदिसाख्यातमित्यर्थः । भावः
सत्त्वस्वभावाभिप्रायचेष्टान्मजन्मसु' इत्यमरः । तथाविधं वपुर्विलोकयन्त्यो हरि-
ज्योऽक्षणां प्रकामविस्तारस्यात्यन्त विशालतायाः फलमापुः। 'विमलं कलुपीम-
वच चेतः कथयत्येव हितैषिणं रिपुं च' इति न्यायेन खान्तःकरणवृत्तिप्रामाण्यादेव
विश्रब्धं ददृशुरित्यर्थः ॥११॥
स कीचकैर्माश्तपूर्णरन्धैः कूजद्भिरापादितवंशकृत्यम् ।
शुभाव कुपु यशः स्वमुच्चरुद्रीयमानं वनदेवताभिः ॥ १२ ॥
स इति ॥ स दिलीपो मारुतपूर्णरन्धैः । अत एव कूजद्भिः खनशिः
कीचकैःणविशेषः । वेणयः कीचकास्ते स्युर्य खनन्त्यनिलोद्धताः' इत्यमरः । वंश:
सुपिरवाचविशेषः । 'वंशादिकं तु सुषिरम्' इत्यमरः । आदित संपादित वंशस्य
कृत्यं कार्य यस्मिन्कर्मणि तत्तथा । कुलेषु लतागृहेषु । निकुञ्ज कुऔ का लीचे लगा.
दिपिहितोदरे इत्यमरः ।। वनदेवताभिरुवीयमानमुच्चैर्गीयमानं खं यशः
पृक्तस्तुपारीरिनिराणामनोकहोकप्रितपुष्पगन्धी।
तमातपक्लोन्तमनातेपत्रमावारपूतं पर्वनः सिपेवे ॥१३॥
पाठा- 'भाकरिपतपुष्पगन्धिा', 'आकम्पनपुष्पगन्धी'....'
1 पुरप्रवेशे हि राजा कुमारी मि (लाजैः) अकीर्यत इत्यावार-रवि सुबो।
शुभाव श्रुत्वान् ॥ १२ ॥

·शो०१४-१६] द्वितीयः सर्गः। •-पृक्त इति ॥ गिरिपु निर्झराणां वारिप्रवाहाणाम् । वारिप्रवाहो निझरो झरः' इत्यमरः । तुपारस सीकरैः । 'तुषारौ हिमसीकरौ' इति शाक्षतः। पृक्तः संपृ- कोऽनोकहानां वृक्षाणामाकम्पितानीपस्वम्पितानि पुष्पाणि तेणं यो गन्धः सोऽ- स्थास्तीत्याकम्पितपुष्पगन्धी इयत्कम्पितपुष्पगन्धवान् । एवं शीतो मन्दः सुरभिः पवनो वायुरनातपत्रं व्रतार्थ परिहृतच्छरम् । अत एव, आतपक्लान्तमाचारेण पूर्त शुद्धं तं नृपं सिपेवे । आचारपूतत्वात्स राजा जगत्पावनस्यापि सेव्य आसी- दिति भावः ॥ १३ ॥ शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निरासीद्विशेषा फलपुष्पवृद्धिः । ऊनं न सत्त्वेऽवधिको वाधे तस्मिन्चनं गोतरि गाहमाने ॥ १४ ॥ शशामेति ॥ गोप्तरि तस्मिन राशि वनं गाहमाने प्रविशति सति वृष्ट्या विनापि । वाग्नियनाग्नि । 'दवदानी बनानले' इति हैमः । शशाम । फलाना पुप्पाणा च वृद्धिः। विशेष्यत इति विशेषा। अतिशयिताऽऽसीत् । कर्मार्थे घञ्प्रत्ययः सत्त्वेपु जन्तुषु मध्ये। 'यतथ निर्धारणम्' (पा. २॥३१४१) इति सप्तमी। अधिक प्रयलो व्याघ्रादिरूनं दुर्गलं हरिणादिकं न वाधे ॥ १४ ॥ संचारपूतानि दिगन्तराणि शत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । 'प्रचक्रमे पल्लघरोगताम्रा प्रभा पतस्य मुनेश्च धेनुः ॥१५॥ संचारपूतानीति ॥ पल्लवस्य रागो वर्णः पलवरागः । 'रागोऽनुरक्ती मात्सर्ये क्लेशादौ लोहितादिषु' इति शाश्वतः । स इव ताम्रा पल्लवरागताना पतङ्गस्य सूर्यस्य प्रभा कान्तिः । 'पतङ्ग. पक्षिसूर्ययोः' इति शाश्वतः । मुनेर्धेनुश्च । दिग- न्तराणि दिशामवकाशान् । 'अन्तरमवाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्येइत्यमरः । संचारेण पूतानि शुद्धानि कृत्या दिनान्ते सायंकाले निलयायासामयाम; भेनुपले, आलयाय च । गन्तुं प्रचामे ॥ १५ ॥ तां देवतापित्रतिथिक्रियामन्यग्ययौ मध्यमलोकपालः। यभौसा प्रतेन सताम्तेन श्रव साक्षाद्विधिनोपपन्नाः ॥ १६ ॥ तामिति ॥ मध्यमलोकपालो भूपालः । देवतापितिथीनां क्रिया यागश्राद्धदानानि ता एवार्थः प्रयोजनं यस्यास्तां तां धेनुमन्वगनुपदं ययौ। 'अन्व- पाठा०-, 'विशेषात्'. २'वने'. 1 मुवो मध्यमावं तु स्वर्गपातालापेक्षया, तथा चोकं घासवदत्तायां-अवतार मध्यम लोकमंशुमाली'-पति शिशु ·रघुवंशे हो..१७-. गन्वक्षमनुगेऽनुपदं फ्लीयमव्ययम्' इत्यमरः।सतांमतेन सद्भिर्मान्येन। 'गतियुद्धि- (पा. १४.५२) इत्यादिना वर्तमान कः। तस्य च वर्तमाने (पा. २२३६७) इति षष्ठी । तेन राज्ञोपपन्ना युवा सा घेनुः । सतां मतेन विधिनाऽनुष्ठानेनो- पपन्ना युवा साक्षात् प्रत्यक्षा श्रद्धाऽऽस्तिक्यबुद्धिरिव । वमौ च ॥ १६॥ स पल्वलोत्तीर्णचराहयूथान्यायासवृक्षोन्मुखवहिणानि । ययौ मृगाध्यासितशाबलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् ॥१७॥ स इति ।। स राजा । पल्वलेभ्योऽल्पजलाशयभ्य उत्तीर्णानि निर्गतानि वरादाणां यूथानि कुलानि येषु तानि । बर्हाम्येषां सन्तीवि पहिणा मयूराः । 'मयूरो बर्हिगो वहीं' इत्यमरः । फलवभ्यिामिनच्प्रत्ययो वकन्यः । आवासवृक्षा णामुन्मुखा पर्हिणा येषु तानि श्यामायमानानि वराहवर्हिणादिमलिनिम्ना श्यामानि । श्यामानि भवन्तीति दयामायमानानि । 'लोहितादिदाग्भ्यः क्यप्' (पा.३।१।१३) इति क्यष्प्रत्ययः । 'वाक्यपः' (पा. १६३५९०) इत्यात्मनेपदे शान। मृगैरध्यासिता अधिष्ठिताः शाला येषु तानि । शादाः शप्पाण्येषु देशेषु सन्तीति शादलाः शपश्यामदेशाः । 'शादल: शादहरिते' इत्यमरः। 'शादः कर्दम- राष्पयोः' इति विक्षः। 'नइशादावलच्” (पा. ४॥३॥८८) इति बलप्रत्ययः। वनानि पझ्यन्ययौ ॥ १७ ॥ आपीनभारोहनप्रयतादृष्टिगुरुत्यादपुपो नरेन्द्रः। उभावलंचक्रतुरश्चिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम् ॥१८॥ आपीनेति ॥ गृष्टिः सकरप्रसूता गौः । “गृष्टिः सकृत्प्रसूता गौः' इति हला- युधः । नरेन्द्रश्च । उभी यथाक्रमम् । आपीनमूधः । 'ऊधस्तु क्लीवमापीनम्' इत्यमरः । आपीनस्य भारोद्वहने प्रयत्नात् प्रयासार वपुपो गुरुत्वादाधि- क्याच । अञ्चिताभ्यां चारुभ्यां गताभ्यां गमनाभ्यां तपोवनादायत्तेः पन्यारत तपोयनावृत्तिपथम् । 'ऋक्पू:-' (पा.५४४४) इत्यादिना समासान्तोऽप्रत्ययः । अलंवक्रतुभूपितवन्तौ ॥१८॥ वसिष्ठधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता बनान्तात् । पपौ निमेपालसपक्ष्मपतिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ॥ १९ ॥ वसिष्ठेति ॥ वसिष्टधेनुयायिनमनुचरं बनान्तादावर्वमानं प्रयागत तं दिलीपं वनिता सुदक्षिणा .'निमेषेप्वलसा मन्दा पक्ष्मण पहिर्यस्याः सा । '1 निमेषेषु भासा मन्थरा पक्षमपंकि अशिलोमाली यस्याः सा-इति वडमः।- 1 ·। + सो०२०-२२] द्वितीयः सर्गः। भनिमेषा सतीत्यर्थः, लोचनाभ्यां करणाभ्याम् । उपोषिताभ्यामिवा उपवासो भोजननिवृत्तिः । तद्वयामिव । वसतेः कर्तरि कः पपौ। यथोपोपितोऽतिवृष्णया जलमधिकं पियति तद्वदतितृष्णयाधिकं व्यलोकयदित्यर्थः ॥ १९ ॥ पुरस्कृता वर्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्मपल्या। तदन्तरे सा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव संध्यां ॥ २० ॥ पुरस्कृतेति ॥ वर्त्मनि पार्थिवेन पृथिव्या ईश्वरेण। तस्येश्वर.' (पा. ५1१।४२) इत्यन्प्रत्ययः । पुरस्कृताऽप्रतः कृता । धर्मस्य पनी धर्मपत्नी । धर्मार्थपत्नीत्यर्थः । अवघासादिवत्तादयें पष्ठीसमासः । पार्थिवस्य धर्मपत्या सा घेनुस्तदन्तरे तयोर्दपत्योर्मध्ये ! दिनक्षपयोदिनरात्र्योमध्यगता संभ्येव । रराज ॥२०॥ प्रदक्षिणीकृत्य पयसिनी तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता। प्रणम्य चानच विशालमस्याः डान्तरं द्वारमिवार्थसिद्धेः ॥२१॥ प्रदक्षिणीकृत्येति ॥ अक्षतानो पात्रेण सह वर्तेते इति साक्षतपात्रौ हस्ती यस्याः सों सुदक्षिणा पयखिनी प्रशस्तक्षीरा तां धेनुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य चा अस्याः धेन्वा विशालं शृङ्गमध्यम् । अर्थसिद्धेः कार्यसिद्धारं प्रवेशमार्ग- मिव । आनर्चार्चयामास, अर्चतेभीवादिकालिद ॥ २१॥ । वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्या प्रत्यग्रहीत्सति ननन्दतुस्तौ ।। भत्योपन्ने हि तद्विधानां प्रसादचिहानि पुर फलानि ॥ २२ ॥ वत्सोत्सुकेति ॥ सा धेनुर्घत्सोत्सुकापि वत्स उत्कण्ठितापि स्तिमिता निश्चला सती सपयों पूजा प्रत्यग्रहीदिति हेतोः, तो दंपती ननन्दतुः । पूजा- खीकारस्यानन्दहेतुत्वमाह-भक्त्येति । पूज्येष्वनुरागो भक्तिः । तयोपपन्नेषु युक्तः विषये तद्विधानाम् । तस्या धेन्वा विधेव विधा प्रकारो येषां तेषाम् । महतामि- त्यर्थः । प्रसादस्य चिह्नानि लिनानि पूजाखीकारादीनि पुरःफलानि । पुरो- गतानि प्रत्यासन्नानि पलानि येषां तानि हि । अविलम्बितफलसूचकलिङ्गदर्शनादानन्दो युज्यत इत्यर्थः ॥ २२॥ पाठा०-, 'मारमसिद्धेः'. 1 सादरमालोकन पानमित्युच्यते इति शिशु! 2नोरपि लोहितत्वात् । समासे लिङ्गभेदात्प्रतीतेर्दिनशब्दस्य नोपमादोष; यदाह- 'इष्ट पुनपुंसकयो प्रायेण (का.स. २०१३)-पति शिशु! 3 सन्ध्यालक्षणमन्यत्रोकम्-'महोरात्रस्य यः सन्धिः सूर्यनक्षत्रवर्जित । सा च सन्ध्या समाख्याता'-इति।

·४० . रघुवंशे ... [लो० २३-२६ गुरोः सदारस्य निपीय पादौ समाप्य साध्यं च विधि दिलीप । दोहावसाने पुनरेव दोग्धी मेजे भुजोच्छिन्नरिपुर्निपण्णाम् ॥ २३ ॥ गुरोरिति ।। भुजोन्छिन्नरिपुर्दिलीपः सदारस्य दारूधया सह चत- मानस्य गुरोः, उभयोरपीयर्थः । भार्या जायाप पु भनि दाराः' इत्यमरः । पादौ निपीड्याभिवन्ध । सांध्य संध्यायां विहित विधिमनुधानं च समाप्य । दोहा- यसाने निषणामाग्रीन दोन्धी दोहनशीलाम् । 'तृन्' ( पा. ३।२।१३५) इति तृन्प्रत्ययः । धेनुमेय पुनर्भजे सैवितवान् । 'दोग्धीम्' इति निरुपपदप्रयोगाकाम- धेनुत्वं गम्यते ॥ २३ ॥ तामन्तिमन्यस्तैपलिप्रदीपामन्यास्य गोक्षा गृहिणीसहायः । मैण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रतिरबूदतिष्ठत् ॥ २४ ॥ तामिति ॥ गोप्ता रक्षका गृहिणीसहायः पनौदितीयः सन्। उभावपीत्यर्थः। अन्तिके त्यस्ता वलयः प्रदीपाश्च'यस्वाल रायोक्ता तां पूर्वोत्तो निषणां धेनु- मन्यास्यानूपविश्य क्रमेग सुप्तामन्धनन्तरे संविवेश सुव्वाप प्रातः सुधो- स्थितामनूदष्ठिदुस्थितवान् । अत्र 'अनुशन्देन धेनुगजव्यापारयोः पौर्वापर्यमच्यते। 'कम' शन्देन धेनुव्यापारागामेवेत्यपौनरुक्त्यम्। 'कर्मप्रवचनीययुके-' (पा. २१३३८) इति द्वितीया ॥२४॥ इत्थं व्रत धारयतः प्रजा सम महिप्या महनीयकीतः। सस व्यतीयुत्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य ॥२५॥ इत्थमिति ॥ इत्थमनेन प्रकारेण प्रजाथै संतानाय महिण्या संममभिषिक- पन्या सह । 'कृताभिपैका महिषी' इत्यमरः । व्रतं धारयतः । महनीया पूज्या कीतिर्थस्य तस्य दीनानामुद्धरणं दैन्यविमोचनम् । तत्रोचितस्य परिचितस्य तस्य नृपस्य । यो गुणा आरत्तयो येषां तानि विगुणानि निराकृतानि सप्त 4 . ..... अन्येद्युरिति ॥ अन्येधुरन्थसिन्दिने द्वाविंशे दिने । 'सयपरत्पारि (पा. ५।३।२२) इत्यादिना निणतनादव्ययम्। अद्यात्रादाय पूर्वेऽहोत्यादौ पूर्वोत्तराप- रात् । तथाधरान्यान्यतरेतरापूर्वेधुरादयः ॥' इत्यमरः । मुनिहोमधेनुः आत्मा- पाठा0-1"निरूद्ध' ·लो० २७-२९] द्वितीयः सर्गः। नुचरस्य भावमभिप्राय दृढभक्तित्वम् । 'भावोऽभिप्राय भाशयः' इति यादवः । जिज्ञासमाना ज्ञातुमिच्छन्ती। 'ज्ञानुस्मृशा सनः' (पा. १॥३॥५५) इत्यात्मनेपदे शानच्। प्रपतत्यस्मिन्निति प्रपातः पतनप्रदेशः गङ्गायाः प्रपातस्तस्यान्ते समीपे विरू- द्वानि जातानि शप्पाणि चारतृणानि यस्मिंस्तत् । 'शप्पं बालतृणं घासः' इत्यमरः। गौरीगुरोः पार्वतीपितुर्गद्वरं गुहामाविवेश ॥ २६ ॥ सौ दुष्प्रेर्षा मनसापि हिंरित्यद्रिशोभापहितेक्षणेन । अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसह्य सिंहः किले तां चकर्ष ॥२७॥ सेति ॥ सा धेनुहिं त्रैर्व्याघ्रादिभिर्मनसाऽपि दुष्प्रधी दुर्धपति - हेतोः, अद्रिशोभायां प्रहितेक्षणेन दत्तदृष्टिना नृपेणालक्षितमभ्युत्पतनमाभिमु- ख्येनोत्पतनं यस्य स सिंहस्तां धेनुं प्रसह्य हठात् । प्रसह्य तु हठार्थकम्' इत्यमरः । चकर्ष । किल' इत्यलीके ॥ २७ ॥ तदीयमान्दितमार्तसाधो हानिवद्धप्रतिशब्दीर्घम् । रश्मिािदाय नगेन्द्रसका निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिम् ॥ २८ ॥ तदीयमिति ॥ गुहानियद्धेन प्रतिशब्देन प्रतिध्वनिना दीर्घम् । तस्या इदं तदीयम् । आकन्दितमार्तघोषणम् । आतेष्वापन्नेषु साधोहितकारिणो नृपस्य नगेन्द्रसका दृष्टिम् । रश्मिपु प्रग्रहेषु । 'किरणप्रग्रही रदमी' इत्यमरः । आदायेव गृहीत्वेन । निवर्तयामास ॥२८॥ से पाटलाय गेवि तस्थिवांस धनुर्धरः केसरिणं दुदर्श । अधित्यकायामिय धातुमय्यां लौभद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम् ॥ २९ ॥ स इति ॥ धनुर्धरः स नृपः पाटलायां रतवर्षायां गयि तस्थिवांसं स्थितम् । 'कसुश्च (पा. ३।२।१०२) इति वसुप्रत्ययः । केसरिणं सिंहम् । सानुम. तोऽद्रेः । धातोगरिकस्य विकारो धातुमयी । तस्यामधित्यकायामूषभूमी । 'उपत्यकानेरासन्ना भूमिरू वमधित्यका' इत्यमरः । 'उपाधिभ्यां सकनासन्नारूढयोः' (पा. ५।२।३४) इति त्यान्प्रत्ययः । प्रफुल्लो विकसितस्तम्। 'फुल्ल विकसने' इति घातो. पचायच् । 'प्रफुल्तम्' इति तकारपाठे 'त्रिफला विशरणे' इति धातोः वर्तरि ताः । 'उत्परस्पातः' (पा. १८८) इत्युकारादेश. लोध्राख्यं दुममिव ददर्श ॥२९॥ पाठा०-१ 'नगेन्द्रदत्तां'. 1 हिनस्ति मारयतीति सिंह हिंसेर्वगविपर्यया तथा चोक्त 'भवेदांगमासः सिंहो वर्णविपर्ययात् । ग्दीमा वर्णपिकृठेवलोपात्योदाम इति! ३ अत्र 'सानुमत' इति प्रणेन पौनस्पत्यम्, 'पर्वतापित्यका पुरी' इति वचनात् । -

·रघुवंशे
[लो ३०-३६
।
ર
ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी बंधाय वय॑स्य शरं शरण्यः।
जाताभिपङ्गो नृपतिनिपतादुद्धर्तुमच्छत्मसभोद्धतारिः॥ ३०॥
तत इति ॥ ततः सिंहदर्शनानन्तरं मृगेन्द्रगामी सिंहगामी । शरण रक्षणम्।
'शरणं गृहरक्षिनोः' इत्यमरः । 'शरणं रक्षणे गृहे' इति यादवः । शरणे साधुः
शरण्यः, 'तत्र साधुः' (पा. ४९०) इति यत्प्रत्ययः। प्रसमेन बलात्कारेणोद्धृता
अरयो येन स नृपती राजा जाताभिषङ्गो जातपराभवः सन् । 'अभिषसः पराभवे'
इत्यमरः । वध्यस्य वधार्हस्य । 'दण्डादिभ्यो यत्' (पा. ५११६६) इति यत्प्रत्ययः ।
मृगेन्द्रस्य वधाय निपात्तूणीरात 'तृणोपासद्गतूणीरनिपला इषुधियोः'
इलमरः । शरमुर्तुमैच्छत् ॥३०॥
वामैतरस्तस्य करः प्रहर्तुखप्रभाभूपितकङ्कपत्रे ।
सक्ताङ्गुलिः सायकपुड्स एंव चित्रार्पितोरम्म इयावतस्थे ॥ ३१ ॥
चामेति ॥ प्रहर्तुस्तस्य यामेतरो दक्षिणः करः । नखप्रभाभिभूपितानि
बिच्छुरितानि कट्वस्य पक्षिविशेषस्य पत्राणि यस्य तस्मिन् । 'कः पक्षिविशेषे स्याहु-
साकारे युधिष्ठिरे' इति विश्वः । 'कवस्तु कर्करः' इति यादवः । सायकस पुस
एष कर्तर्याख्ये मूलप्रदेशे । 'कर्तरी पुढे' इति यादवः । सकाङ्गुलिः सना चित्रा-
पितारम्भश्विनलिखितशरोद्धरणोद्योग इव । भयतस्थे ॥३१॥
वाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णमागस्कृतमस्पृशद्भिः ।
राजा स्वतेजोभिरदहातान्त गीय मन्त्रीपधिरुद्धवीर्यः ॥ ३२ ॥
बाहितिवादोः प्रतिष्टम्मेन प्रतिवन्धेन । प्रतिपन्धः प्रतिष्टम्मः' इत्यमरः ।
विवृद्धमन्युः प्रवृद्धरोषो राजा । मन्त्रीपधिभ्या रुद्धवीर्यः प्रतिवद्धशकिभोगी
सर्प इव । भोगी राजभुजंगयोः' इति शावतः । अभ्यर्णमन्तिकम् । 'उपकण्ठान्ति-
काभ्याभ्यमा अप्यभितोऽव्ययम्' इत्यमरः । आगस्कृतमपराधकारिणम् , अस्पृ.
शन्द्रिः खतेशोभिरन्तरदात ! यषिक्षेपायसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि' इति
तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् ।
विलाययन्विलितमात्मवृत्तौ सिंहोत्सत्वं निजगाद सिंहः ॥ ३३ ॥
तमिति ॥ निगृहीता पीडिता धेनुर्येन स सिंहः । आर्याणां सतां गृहां
पत्यम् । पदारियाह्यापश्येषु च' (पा. ३११११९) इति क्यम् । मनुवंशस केतुं
पाठा- 'हमालि २ 'विसापयन'. ३ 'भूपालसिंहम्।
यादवः॥३२॥

·सो. ३४-३६] द्वितीयः सर्गः। चिह केतुवद्यावर्तकम् । सिंह इवोरुसत्त्वो महाबलस्तम् । आत्मनो वृत्तौ पाहु- स्तम्भरूपे व्यापारैऽभूतपूर्वत्वाद्विस्मितम् । कर्तरि कः । ते दिलीपं मनुप्ययाचा करणेन । पुनर्विमाययन् स्मयमाश्चयं प्रापयन्निजगाद । 'स्मिछ् ईषद्धसने' इति धातोणिचि वृद्धावायादेशे शतृप्रत्यये च सति विस्माययन्निति रूपं सिद्धम् । 'विस्मा- पयन्' इति पाठे पुगागममात्रं वक्तव्यम् । तच्च 'निलं स्सयते' (पा.६।११५७) इति हेतुभयविवक्षायामेवेति 'भीरम्योहेतुभये' (पा. ११३०६८) इत्यात्मनेपदे विसापय- मान इति स्यात् । तस्मान्मनुष्यवाचा विस्माययन्निति रूपं सिद्धम् । करणविवक्षायां न कश्चिद्दोषः ॥ ३३ ॥ अलं महीपाल ! तव श्रमेण प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात् । ने पादपोन्मूलनशक्ति रहः शिलोचये मूर्च्छति मारतस्य ॥ ३४ ॥ अलमिति॥ हे महीपाल! तव श्रमेणालम् , साध्याभावाच्छ्रमो न कर्तव्य इत्यर्थः । अन्न गम्यमानसाधनक्रियापेक्षया श्रमस्य करणत्वात्तृतीया । उक्तं च न्या- सोच्योते-'न केवलं भूयमाणैव किया निमित्तं करणभावस्य । अपि तर्हि गम्यमानापि' इति। अलं भूषणपर्याप्तिशतिवारणवाचकम्' इत्यमरः । इतोऽस्मिन्मयि । सार्यविभकि- कस्वसिः । प्रयुक्तमप्यत्रं वृथा स्यात् । तथा हि-पादपोन्मूलने शक्तिर्यस्य तत्तयोकं मारुतस्य रहो वेग: शिलोच्चये पर्वते न मूर्च्छत्ति न प्रसरति ॥३४॥ कैलासगौरं चूपमाररक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् । अंवेहि मां किकरमेष्टमूतः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥ ३५ ॥ कैलासेति ॥ कैलास इव गौर शुभ्रस्तम्। 'चामीकरं च शुभ्रं च गौरमाहुर्मनी- विणः' इति शाश्वतः ।वृपं वृषभम् , आरुरुक्षोरारोदमिच्छोः। खस्योपरि पदं निक्षिप्य वृषमारोहतीत्यर्थः । भष्टौ मूर्तयो यस्य स तस्याप्टमूर्तेः शिवस्य पादार्पणं पादन्या- ससदेवानुग्रहः प्रसादस्वेन पूतं पृष्ठं यस तं तथोकं निकुम्भमित्रं कुम्भोदरं नाम किंकर मामवेहि विद्धि । 'पृथिवी सलिलं तेजो वायुराकाशमेव च । सूर्या- चन्द्रमसौ सोमयानी चेयष्टमूर्तयः । इति यादवः ॥ ३५ ॥ अमुं पुरः पश्यसि देवदारं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः ॥३६॥ पाठा०-1 'भवहि'. २ 'निकुम्मतुल्यम्'. ३ 'अयम्'. ४ 'रघु'. टिप्प-1 बल्लभस्तु-कुम्भतुल्य' इति पाठमादृत्य, निकुम्भेनपावतीवाहनेन सिंहेन तुल्या-दति ण्याचष्टे । - . । .

·। ६४ रघुवंशे लो. ३७-३१ 'अमुमिति ॥ युरोऽप्रतोऽमुं देवदारं पश्यसि । इति काः । असौ देव दारः । वृषभो ध्यजे यस्य स तेन शिवेन पुचीकृतः पुत्रत्वेन स्वीकृतः । अभूत- तनावे चिः। यो देवदारः स्कन्दस्य मातुगैर्या हेन्नः कुम्भ एव स्तनः सान्निाएतानां पयसागम्बून रसशः खादशः । स्कन्दपक्षे, हेमकुम्भ इव खन इति विग्रहः । पयसा क्षीराणाम् । 'पयः क्षीरं पयोऽम्युच' इत्यमरः । चन्द- समानप्रेमास्पदमिति भावः ॥ १६ ॥ कण्डूयेमानेन कॅटं कदाचिदन्यद्विपनोन्मथिता वगस्य । अथैनमुद्रस्तनया शुशोच सेनान्यमालीद्धमिवामुरादैः ॥ ३७ ॥ कण्डूयमानेनेति ॥ कदाचित् कट कपोले कण्डूयमानेन कर्पता। 'कना- दिभ्यो यन्' (पा. ३।२।६१) इति यक । ततः शानच् । यन्यद्विपेनास्य देवदारो- स्त्वगुन्मथिता अथानेस्तनया गौरी । असुरास्त्रैरालीढं क्षतम् । सेना नय- तीति सेनानीः स्कन्दः । 'पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीः' इत्यमरः । सत्सद्विष- (पा. ३१।२७) इत्यादिना क्किए । तमिव । एनं देवदारुं शुशोच ॥ ३७॥ तदाप्रभूत्येव वनद्विपानां वासार्थमुर्मिनहमद्रिकुक्षौ । .. व्यापारितः शूलभृता विधाय सिहत्यमागतसत्त्ववृत्ति ॥ ३८ ॥ तदेति ॥ तदा तत्काल: प्रमतिरादिसिन्कर्मणि तत्तथा तदाप्रभृत्येव पन हिपानां त्रासाथै भया शूलभृताशिवैन । अझं समीपमागताः प्राप्ताः सत्वाः प्राणिनो वृत्तिगिस्तत् । 'भः समीर उत्सझे चिढे स्थानापराधयोः' इति केशयः । सिंहत्वं विधाय। अस्मिन्नद्रिकुक्षी गुहायामहं व्यापारितोनियुत्तः ॥ ३८॥ तस्याले पा क्षुधितस्य तृप्त्य प्रदिष्टकाला परमैश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा में सुरद्विपश्चान्द्रमसी सुधैव ।। ३९ ॥ तस्येति ॥ परमेश्वरेण प्रदिष्टो निर्दिष्टः कालो भोजनवेला यस्याः सोप- स्थिता प्राप्ता एपा गोरूपा शोणितपारणा रुधिरस्य प्रतान्तभोजनम्। सुरद्विपो पाठा- 'मनमानान'. ३ 'कलेय. स्कन्दनाव गंगार्या पतनार स्वन्द रवि तस्य नाम, पयोक्तम्-'स्कनत्वात्स्कन्दा प्रासो राहावासादोऽभवद' इति । 2 हे राजन् ! सस्प मे मम, एवा गोशोणितरणोपरिसता शोणितशरीरवृत्ति प्राप्ता शपिादेयावापतद । किंग नृत्यै मिहेत, भूितस्स मे ? भन्मय पुस्तिस्य। किमूता गो परमेषरेण संदिटकाला पिनोपदिष्टमरणवेला-इति वाठमः। . - ·1 . श्लो०४०-४२] द्वितीयः सर्गः। 22 राहोः चन्द्रमस इयं चान्द्रमसी सुधैव क्षुधितस्य तस्यावागतसत्त्ववृत्त, मम सिंहस्य तृप्त्या अलं पर्याप्ता। नमःखस्ति-(पा.२१३।१६) इत्यादिना चतुर्थी ॥३९॥ से त्वं निवर्तख विहाय लजां गुरोर्मुवान्दर्शितशिष्यभक्तिः । शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्ष न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति ॥ ४०॥ स इति ॥ स एवमुपायशून्यस्त्वं लजां विहाय निवर्तस्व । भवावं गुरोर्दर्शिता प्रकाशिता शिष्यस्य कर्तव्या भक्तिर्येन स तथोक्तोऽस्ति । ननु गुरु धनं विनाश्य कथं तत्समीपं गच्छेयमत आह -शस्त्रेणेति । यद्रक्ष्यं धनं शस्त्रेणा- युधेन । 'शस्त्रमायुधलोहयोः' इत्यमरः । अशक्या रक्षा यस्य तदशक्यरक्षम्। रक्षितुमशक्यमित्यर्थः । तद्रश्यं नष्टमपि शस्त्रभृतां यशो न क्षिणोति न हिनस्ति । अशक्यार्थेष्वप्रतिविधानं न दोपायेति भावः ॥४०॥ इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजों मृगाधिराजस्य पंचो निशम्य । प्रत्याहतास्त्रो' गिरिशप्रभाषादात्मन्यवहां शिथिलीचकार ॥ ४ ॥ इतीति ॥ पुरुषाणामधिराजो नप इति प्रगल्भं मृगाधिराजस्य पचो निशम्य श्रुग्वा गिरिशस्येश्वरस्य प्रभावाप्रत्याहतास्त्रः' कुण्ठितानः सन् आत्मनि विषयेऽवज्ञामपमानं शिथिलीचकार । तत्याजेत्यर्थः । अवज्ञातोऽह- मिति निर्वेदं न प्रापेत्यर्थः । समानेषु हि क्षत्रियाणामभिमानः न सर्वेश्वर प्रतीति भावः ॥४१॥ प्रत्येववीचैनमिपुप्रयोगे तत्पूर्पङ्गे वितर्थप्रयत्नः । जडीकृतख्यम्बकंवीक्षणेन वनं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ॥ ४२ ॥ प्रतीति । स एव पूर्वः प्रथमो भगः प्रतिबन्धो यस्य तस्मिंस्तत्पूर्वभङ्ग इयु- प्रयोगे वितथप्रयत्नो विफलप्रयासः । अत एव वग्नं कुलिश मुमुक्षन् मोक्तुमि- च्छन् । सम्बकं लोचनम् । दृग्दृष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षाणि' इति हला. युधः । त्रीण्यम्यवानि यस्य स त्र्यम्बको हरः। तस्य वीक्षणेन जीकृतो निष्क न्दीकृतः । वजं पाणी यस्य स वज्रपाणिरिन्द्रः । 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यो भवत इति वक्तव्यम्' (वा. १४१५) इति पाणे: सप्तम्यन्तस्योत्तरनिपातः । स इच स्थितो नृप एनं सिंह प्रत्यव्रवीश । 'बाहुं सवणं शक्रस्य युद्धस्यास्वम्भयत्प्रभुः इति महाभारते ॥४२॥ पाठा- 'गुरौ'. २ 'क्षणोति'. ३ 'सद्धे. वीक्षितेन'.

·1.रघुवंशे [ो. ३- संरुदचेय मृगेन्द्र ! काम हास्यं वचस्तोदई विवक्षः। अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्व भवान्भावमतोऽभिधास्ये ॥ ३ ॥ संरद्धेति ॥ हे मृगेन्द्र! संगद्धचेष्टस्य प्रतियद्धव्यापारस्य मम तद्धचो वाक्य कामं हास्यं परिहसनीयम् । यद्वयः स त्वं महीयेन (२१५५) इत्यादि- कमहं विवक्षुर्वक्तुमिच्छुरसि । तर्हि तूष्णी स्थीयतामित्याशयेश्वरकिंकरत्वात्सर्वज्ञ स्वा प्रति न हास्थमित्याह-अन्तरिति । हि यतो भवान् प्राणभृतामन्तर्गत हद् वाग्वृत्त्या बहिरप्रकाशितमेव सर्व मावं वेद वेत्ति । 'विदो लटो वा' (पा, ३॥४१८३) इति गलादेशः। अतोऽभिधास्पे वक्ष्यामि । वच इति प्रकृतं कर्म संबध्यते। अन्ये त्वीदृग्वचनमाकासंभाषितार्थमेतदित्युपहसन्ति । अतस्तु मौनमेष भूपणम् । त्वं तु वादनसयोरेकविध एतायमिति आनासि । अतोऽभिधास्ये यद्वनोऽहं विवक्षु- रित्यर्थः ॥४३॥ मान्यः स मैं स्थावरजंगमानां सर्गस्थितिप्रत्ययहारहेतुः । गुगरपीदं धनमाहिताग्ने रयत्पुरतादनुपेक्षणीयम् ॥ १४ ॥ .. मान्य इति ॥ प्रत्यवहारः प्रलयः । स्थावराणा तरुशैलादीनां जंगमानां मनु- ध्यादीनां सर्गस्थितिमत्यवहारेषु हेतुः स ईश्वरो मे मम मान्यः पूज्यः । बलस्वशासन इत्यर्थः । शासनं च 'सिंहत्वमशागतसत्ववृत्ति' ( २॥३८) इत्युच- रूपम् । तर्हि विसज्य गम्यताम् ; नेत्याह-गुरोरपीति। पुरस्तादो नश्यदिद- माहिताग्नेगुरोर्धनमपि गोरूपमनुपेक्षणीयम् । 'आहिताग्नेः' इति विशेषणेना.. नुपेक्षाकारण हविःसाधगत्वं सूयति ॥ ४४ ॥ सत्व मदीयेने शरीरवृत्ति देहेने निर्वर्तयितुं प्रसीद् । दिनापसानोत्सुकवालवत्सा विसृज्यतां धेनुरिय महः ॥ ४५ ॥ स इति ॥ सोभागतसत्पत्तिस्त्वं मदीयेन देहेन शरीरस वृति जीवन निर्वर्तयितुं संपादयितुं प्रसीद् । दिनावसान उत्सुको माता मगा- नगमिष्यति' इत्युत्कण्ठितो बालवत्सो यसः सा महरिये घेनुर्विस- अन्धकार गिरिर्गहरीणां दृष्ट्वामयूखैः शेर्कलानि कुर्वन् । भूयः से भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किंचिद्विहस्वार्थपति बभापे ॥ ४६॥ पाडा0-1'वेष्टन'. २ 'तु.३ "विमुच्यताम्'. १ 'कन्दराणाम्', ५ मा अकुर्वन . ज्यताम् ॥४५ 11 ·श्लो० ४७-४९] द्वितीयः सर्गः। अथेति ॥ अथ भूतेश्वरस पार्श्ववर्त्यनुचरः स सिंहो गिरेगहराणां गुहानाम् । 'देवखातबिले गुहा । गदरम्' इत्यमरः । अन्धकार ध्वान्तं दंष्ट्रामयूखैः शकलानि खण्डानि कुर्वन् , निरस्यनियर्थः । किंचिद्विहस्य । अर्थपति नृपं भूयो यभापे। हासकारणम् 'अस्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्' (२०४७) इति वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम् ॥ ४६ ॥ एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं चयः कान्तमिदं पुश्च । अल्पस्य हेतोर्यहु होतुमिच्छन्विर्चारमूढः प्रतिभासि में त्वम् ॥४७॥ एकेति ॥ एकातपत्रमेकच्छवं । जगतः प्रभुत्वं खामित्वम् । नवं वयो यौवनम् । इदं कान्तं रम्यं वपुश्च । इत्येवं बहु अल्पस्य हेतोरल्पेन कारणेन अल्पफलायेत्यर्थः। 'षष्ठी हेतुप्रयोगे' (पा. २।३।३६) इति पष्टी । हातुं त्यक्तुमि- च्छंस्त्वं विचारे कार्याकार्यविमर्श मूढो मूर्यो मे मम प्रतिभासि ॥ ४५ ॥ भूतानुकम्पा तव चैदिय गौरेको भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीवन्पुनः शचंदुषलवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ! पितेयं पासि ॥ ४८ ॥ भूतेति ॥ तव भूतेष्वनुकम्पा कृपा चेत् । 'कृपा दयानुकम्पा स्यात्' इत्य- मरः । कृपैव वर्तते चेदित्यर्थः । तहि त्वदन्ते तव नाशे सति, इयमेका गौः खस्ति क्षेममस्या अस्तीति स्वस्तिमती। भवेत्, जीवेदित्यर्थः । 'खस्त्याशीःक्षेम- पुण्यादी' इत्यमरः । हे प्रजानाथ! जीवन् पुनः पितेव प्रजा उपलवेभ्यो विपद्य शश्वत् सदा। 'पुन.सदार्थयोः शश्वत्' इत्यमरः। पासि रक्षसि । वप्राण- व्ययेनैक्धेनुरक्षणाद्वरं जीवितेनैव शश्वदखिलजगत्राणमित्यर्थः ॥ ४८॥ न धर्मलोपादियं प्रवृत्तिः किंतु गुरुभयादित्यत आह- अथैफनोरपराधण्डाईरोः कानुप्रतिमाद्विमपि । शक्योऽसमन्युभवता विनतुं गौः कोटिशःस्पैर्शयता घंटोधीः ४९ अथेति ॥ अथेति पक्षान्तरे, अथवा । एकैव धेनुर्यस्य तस्मात् । अयं कोप- कारणोपन्यास इति शेयम् । अत एवापराधे गोपेक्षालक्षणे सति चण्डादतिको- पनात् । 'चण्डस्त्वसन्तकोपनः' इत्यमरः । अत एव कृशानुः प्रतिमोपमा यस्य तसादमिकल्पाहुरोविमेषि इति काकुः । 'भोप्रार्थानां भयहेतुः' (पा. १।४।२५) इत्यपादानात्पश्चमी । अल्पवितस्य धनहानिरतिदुःसहेति भावः । अस्य गुरोर्मन्युः पाठा०-१'दातुम् २:ट्राडा. - -

·"
।
रघुवंश
[लो०४३-17
संरुद्धचेष्ट्रय मृगेन्द्र ! काम हास्यं वचस्तदहं विवक्षः।
अन्तर्गत प्राणभृतां हि वेद सर्व भवान्भावमंतोऽभिधास्ये ॥ ४३ ॥
संयद्धति ॥ हे मृगेन्द्र! संरदचेष्टस्य प्रतिबद्धव्यापारस्य मम तद्धचो
वाक्यं कामं हास्यं परिहसनीयम् । यद्वचः स त्वं मदीयेन' (२०४५) इलादि-
कमहं विवक्षुर्वक्तुमिच्छुरलि । तहिं सूरणी स्थीयतामिलाशयेश्वर किंकरत्वात्सर्वत्र
त्वां प्रति न हास्यमित्याह-अन्तरिति । हि यतो भवान् प्राणभृतामन्तर्गतं हतं
घावृत्त्या पहिरप्रकाशितमेव सर्वे भावं वेद वैत्ति । 'विदो लटो वा' (पा. ३॥४१८३)
इति णलादेशः । अतोऽभिधास्ये पक्ष्यामि । क्च इदि प्रकृतं कर्म संघध्यवे । अन्ये
स्वीरम्पयनमाकासंभावितामेतदित्युपहसन्ति । अतस्तु भीनमेव भूपणम् । त्वं तु
थाहातसयोरेकविध एवायमिति जानासि । अतोऽभियास्से पचोऽहं विवा-
रित्यर्थः ॥१३॥
मान्यः स मैं स्थावरजंगमानां सर्गस्थितिप्रेत्यवहारहेतुः।
गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेनस्य पुरस्तादनुपेक्षणीयम् ॥ ४ ॥
मान्य इति ।। प्रत्यवहाः प्रलयः । स्थावराण तरुशैलादीनां जंगमाना मनु-
म्यादीनां सर्गस्थितिप्रत्यवदारेपु हेतुः स विरो मे मम मान्यः पूज्यः ।
अलक्ष्यशासन इत्यर्थः । शासनं च 'सिंहत्यमागतसत्त्वति' ( २।३०) इत्युत्ता-
रूपम् । तर्हि विएज्म गम्यताम् । नेल्याह-गुरोरपीति। पुरस्ताद नश्यदिद-
माहिताग्नेगुरोर्धनमपि गोरूपमनुपेक्षणीयम्। 'आहितानेः' इति विशेषणेना-
नुपेक्षाकारणं हविःसाधनत्वं सूचयति ॥ ४४ ॥
सत्यं मदीयेने शरीरवृत्ति देहेने निवर्तयितुं प्रसीद ।
दिनावसानोत्सुकवालवत्सा यिज्यतां धेनुरिय महः ॥ ४५ ॥
स इति ॥ सोऽशागतसत्त्ववृत्तिस्त्वं मदीयेन देहेन शरीरस वृत्ति
जीवनं निर्वर्तयितुं संपादयितुं प्रसीद । दिनावसान उत्सुको 'माता ममा-
गमिष्यति' इत्युत्कण्ठितो चालवत्सो यस्याः सा महरियं धेनुर्विस
अथान्धकार गिरिगंहराणा दंष्ट्रांमयूखैः शकलानि कुर्वन् ।
भूयः से मूतेश्वरपार्श्ववर्ती किंचिद्विहस्वार्थपति बभापे ॥ ४६॥
पाठा०-१ चेष्टस्त'. २ 'तु. ३ विमुच्यताम्', ४ 'कन्दराणाम्'. ५ 'श
प्रकुर्षनू'
ज्यताम् ॥५॥

·लो०१७-१९] द्वितीयः सर्गः। अथेति ॥ अथ भूतेश्वरस्य पार्श्ववर्त्यनुचरः स सिंहो गिरेगहराणां गुहानाम् । देवखातविले गुहा । गह्वरम्' इत्यमरः। अन्धकार ध्वान्तं दंष्ट्रामयूखैः शकलानि खण्डानि कुर्वन् , निरस्यनित्यर्थः । किंचिद्विहस्य । अर्थपति नृपं भूयो वभापे। हासारणम् 'अरपस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्' (२०४७) इति वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम् ॥ ४६ ॥ एकातपत्र जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं पुश्च । अल्पस्य हेतोबटु हातुमिच्छन्विारमूढः प्रतिभासि में त्वम्॥१७॥ एकेति ॥ एकातपत्रमेकच्छन । जगतः प्रभुत्वं खामित्वम् । नवं वयो यौवनम् । इदं कान्तं रम्यं वपुश्च । इत्येवं वहु अल्पस्य हेतोरल्पेन कारणेन अल्पफलायेत्यर्थः । 'पष्ठी हेतुप्रयोगे (पा. २॥३॥३६) इति पष्टी । हातुं त्यक्तुमि. च्छंस्त्वं विचारे कार्याकार्यविमर्श मूढो मूर्यो मे मम प्रतिभासि ॥ ४ ॥ भूतानुकम्पा तंब चेदिय गौरेको भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीवनपुनः शश्वदुष्प्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ ! पितेव पासि ॥ ४८ ॥ भूतेति ॥ तव भूतेष्वनुकम्पा पा चेत् । 'कृपा दयानुम्पा स्यात्' इत्य- मरः । कृपैव वर्तते चेदित्यर्थः । तर्हि त्यदन्ते तव नाशे सति, इयमेका गौः । खस्ति क्षेममस्या अस्तीति स्वस्तिमती। भवेत् , जीवेदित्यर्थः । 'स्वस्याशी क्षेम- पुण्यादी' इत्यमरः । हे प्रजानाथ! जीवन पुनः पितेव प्रजा उपप्लवेभ्यो विपद्यः शश्यत् सदा । 'पुन.सदार्थयोः शचत्' इत्यमरः। पासि रक्षसि । स्वप्राण- च्ययेनैकधेनुरक्षणाद्वरं जीवितेनैव शश्वदखिलजगप्राणमित्यर्थः ॥ ४८ ॥ न धर्मलोपादियं प्रवृत्तिः किंतु गुरुभयादित्यत आह- अथैकधेनोरपराधचंण्डाईरोः शानुप्रतिमाद्विमपि । शक्योऽस्य मन्युभवता विनतुं गौः कोटिशःस्पर्शयता घंटोधीः ४९ अथेति ॥ अथेति पक्षान्तरे, अथवा । एकैव धेनुर्यस्य तस्मात् । अयं कोप- कारणोपन्यास इति शेयम् । अत एवापराधे गवोपेक्षालक्षणे सति चण्डादतिको. पनात् । चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः' इत्यमरः । अत एव कृशानुः प्रतिमोपमा यस्य तस्मादमिकल्पाहुरोर्विमेषि इति वाकुः । 'भीमार्यानां भयहेतुः' (पा. १४।२५) इलपादानारपश्चमी । अल्पवित्तस्य धनहानिरतिदुःसहेति भावः । अस्य गुरोर्मन्युः पाठा०-१'दातुम्-२"द्रहात. - , ·५० रघुवंशे [को०५५-५० परिभयोऽभूदित्याह--रुद्रौजसेति। अस्यां गवि त्वया का प्रहृतं तु प्रहारस्तु। नपुंसके भावे कः रुद्रौजसेवरसामर्थेन । न तु खयेलयः । सप्तम्यधिकरणे च' (पा. २।३।३६) इति सप्तमी ।। ५४ ॥ तर्हि किं चिकीपितमिलनाह- सेयं खदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याय्या मया मोचयितुं भवत्तः । न पारणा स्याद्विहता तवैवं भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः ॥ ५५॥ सेयमिति ।। सेयं गौमया । निष्णीयते प्रत्याहियवेऽनेन परगृहीतमिति निष्क्रयः प्रतिशीर्षकम् । एर' (पा. ३।३।५६) इत्यच्प्रत्ययः । स्वदेहार्पणमेव निष्क्रय- खेन भवत्तस्त्वत्तः । पञ्चभ्याससिल् । मोचयितुं न्याय्या न्यायादनपेता। युक्तसर्थः । 'धर्मपथ्यर्थ-' (पा. ४।४।९२) इत्यादिना यस्प्रत्ययः । एवं सति तच पारणा भोजनं विहता न स्यात् । मुनेः क्रिया होमादिः स एवार्थः प्रयोजनम् । स चालुतो भवेत् । खप्राणन्ययेनापि सामिगुरुधनं संरक्ष्यमिति भावः ॥ ५५ ॥ अत्र भवानेव प्रमाणमित्याह- भयानपीदं परवानश्रुति महान्हि यतत्तव देवदारौ। स्थातुं नियोक्न हि शक्यमग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ॥५६॥ भवानिति ॥ परवान् स्वामिपरतन्त्रो भवानपि । 'परतन्त्रः पराधीनः पर- पानावानपि इत्यमरः । इदं वक्ष्यमाणमवैति । भवतानुभूयत एवेयर्थः । शेष प्रथमः' (पा. १४११०८) इति प्रथमपुरुषः । किमित्यत आह-हि यरसाद्धेतोः, 'हि हेताववधारणे' इत्यमरः । तव देवदारौ विषये महान् यत्नः । महता योन रक्ष्यत इत्यर्थः । इदंशब्दोकमर्थ दर्शयति--स्थातुमिति ॥ रक्ष्यं वस्तु विनाश्य विनाश गमयित्या स्वयमक्षतेनानणेन । नियुक्तेनेति शेषः । नियोक्तः खामि- नोऽने स्थातुं शक्यं न हि ।। ५६ ॥ सर्वथा चैतद्प्रतिहार्यमित्याह--- किमप्यहिस्सस्तव चेन्मतोऽहं यशःशरीरे भव में दयालुः । एकान्तविध्वंसिपु मद्विधानां पिपडेप्नास्था खलु भौतिकेषु ॥५॥ किमिति ॥ किमपि किं वाऽहं तवाहियोऽवध्यो मतश्चेत्तर्हि मे यश एव पाठा०-१Wदशाक्यम्'. टि-1 'शरणं पावन पुंसां सर्वपापप्रणाशनम् । उपवासाङ्गभूतं च फलदै शुद्धि कारणम् इति ब्रह्मवैवर्तपुराणे। । :

·นมากๆ . शो०५८-६०] द्वितीयः सर्गः। शरीरं तस्मिन् दयालु: कारुणिको भय । 'स्यायालुः कारुणिकः' इत्यमरः । ननु मुख्यमुपेक्ष्यामुख्यशरीर कोऽभिनिवेशः ? अत आह-एकान्तेति ॥ मद्विधानां मादृशाना विवेकिनामेकान्तविध्वंसिनवश्याविनाशिपु भौतिकेघु पृथिव्यादि- मूतविकारेषु पिण्डेषु शरीरेष्वनास्था खल्वनपेक्षैव । 'आस्था त्वालम्बनास्थान- यसापेक्षासु कथ्यते' इति विश्वः ॥ ५ ॥ सौहार्दादहमनुसरणीयोऽस्मीत्याह-- संयन्धमाभाषणपूर्वमावृत्तः स नौ संगतयोर्चनान्ते । तद्भूतनाथानुग! नार्हसि त्वं संवन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ॥ ५८॥ संबन्धमिति ॥ संवन्धं सख्यम् । आभापणमालापः पूर्व कारणं यस्य तमाहुः। 'स्यादाभाषणमालाप.' इत्यमरः । स ताटक्संवन्धो बनान्ते संगत. यो वावयोवृत्तो जातः । तत्ततो हेतो, भूतनाथानुग शिवानुचर ।। एतेन तस्य महत्त्वं सूचयति । अत एव संबन्धिनो मित्रस्य में प्रणयं यानाम् । 'प्रण- यास्त्वमी। विधम्भयााप्रेमाणः' इत्यमरः । विहन्तुं नार्हसि ॥ ५८ ॥ तथेति गामुक्तवते दिलीपः सद्यःप्रतिष्टम्भविमुक्तयाहुः । संन्यस्तशस्त्रो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिपस्य ॥ ५९॥ तथेति ॥ तथेति गामुक्तवते हरये सिंहाय । 'कपी सिंहे सुवर्णे च वर्णे विष्णो हरि विदुः' इति शाश्वत । सद्यतत्क्षणे प्रतिष्टम्भात्प्रतिबन्धाद्विमुक्को याहुर्यस्य सः । दिलीपः । न्यस्तशस्त्रस्त्यक्तायुध लन् । स्वदेहं, आमिपस्य मांसस्य, 'पलल कन्यमामिषम्' इत्यमरः । पिण्ड कवलमिव । उपानयत् सम.. पितवान् । एतेन निर्ममत्वमुक्तम् ॥ १९ ॥ - तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानामुत्पश्यतः सिंहनिपातमुग्रम् । अवामुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता ॥ १० ॥ तस्मिन्निति ॥ तस्मिन्क्षणे उग्रं सिंहनिपातमुत्पश्यत उत्प्रेक्षमाणस्य तक्यतोऽवाड्युखस्याधोमुखस्य । 'स्यादवाकप्यधोमुसः' इत्यमरः । प्रजानां पालयितू राज्ञ उपर्युपरिष्टात् । 'उपर्युपरिष्टात्' (पा. ५।३।३१ ) इति निपातः । विद्याधराणां देवयोनिविशेषाणां हस्तैर्मुक्ता ऍप्पवृष्टिः पपात ॥ ६ ॥ पाठा०- जर्जातः'. २ 'सन्'. ३ 'अधोमुखस'. टिप्प०-1 धीरस्तु भौतिकपिण्डेश्वनासो भवतीति भगवताप्युक्त गीतायाम् (रा१३) देहिनोऽसिन्यथा देहे फोमार यौवनं जरा था देहान्तरमातिधारस्तत्र न मुसति ॥” इति । 2 अतो देहभागेन यशो रक्षणीयं ममेति तात्पर्यम्-इति सुमति उग्रेसिंहनिपाते शंकित कोमला पुष्पवृष्टिः पपानेति वैविध्यम् इति शिशु०॥ -- ·!, रघुवंशें [ श्लो० ६१-६६ 'उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् । ददर्श राजा जननीमिव स्वां गामग्रतः प्रसविणी न सिंहम् ॥६॥ उत्तिष्ठति ॥ राजा। अमृतमिवारतीत्यमृतायमानम् । 'उपमानादा- चारे' (पा. ३।११०) इति क्यच् । ततः शानच्। उत्थितमुत्पन्नम्, 'हे वत्स! उत्तिष्ठ' इति वचो निशम्य श्रुत्वा । इत्थितः सन् । अरः शत्प्रत्ययः । अग्रतोऽ प्रैसवः क्षीरसावोऽस्ति यस्याः सा तो प्रविणीं गां सां जननी- मिव ददर्श । सिंह न ददर्श ॥६१ ॥ त विस्मितं धनुरुवाच साँघो ! मायां मयोद्भाव्य परीक्षितोऽसि । अपिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुः महत किमुतान्यहिनाः ॥६॥ तमिति ॥ विस्मितमाश्चर्य गतम् । वर्तरि का । तं दिलीपं धेनुरुवाच । किमित्यत्राह-हे साघो! मया मायामुद्भाव्य फल्पयित्वा परीक्षितोऽसि । ऋपिप्रभावान्मय्यन्तको यमोऽपि महतुं न प्रभुर्न समर्थः । अन्ये हिंसा धातुकाः । 'शरार्धातुको हिंसः' इत्यमरः । 'नमिकम्पि-' (पा. ३११६७) इत्या- दिना रप्रत्ययः । किमुत सुछु, न प्रभव इति योज्यम् । 'बलवत्या किमुत खत्य- तीव च निर्भरे' इत्यमरः ॥ ६॥ भक्त्या गुरौ मध्यनुकम्पया में प्रीतास्मि ते पुत्र! घरं वृणीष्य न केवलानां पर्यसां प्रतिमवेहि मां कामयां प्रसन्नाम् ।। ६३ ॥ भत्तयेति ॥ हे पुत्र! गुरौ। भक्त्या । मय्यनुकम्पया च । ते तुभ्यं प्रीताऽस्मि । क्रियाग्रहणमपि वर्तव्यम्' इति चतुर्थी । वरं देवेभ्यो वरणीयमर्थम् । 'देवाहते वरः श्रेष्ठ निपु क्लीबं मनाविप्रये' इत्यमरः। वृणीष्व खीकुरु । तथा पाठा०-१ 'वरस'. २ 'न फेवलं मां पयसा प्रसूति'. टि-1 असान्वर्थत्वमुक्तं विष्णुपुराणे-पy पैणं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः सति तमनुवन् । तनो राजेति नामास्यानुरागादजायत ।" इति । 3 अमृतापमानममृतोपममिति विधिव्यापारवैविध्यम्; यो मरणमारावे सपथमभ्युद यमामोति देवानुकूलतया इलमृतमयम्-पति वल्लभः । 3 प्रसवः क्षीरक्षरणं विद्यते यस्सा सा; प्रनवरतु खेदवशाजनन्या अपि स्यादिति गया च नाति-दति शिशु। 4 विसयस्तु केसरिणोऽदर्शनाव-इवि शिशु , "सिंहादयः इति व मादिटीकाकदादा पा सन्मुसं पिलोकपितुमपि न समर्था, किमुत प्रहदै पुर आमा-इति सुमतिः । नं पुष वर दा; गोः पयोदाने सामध्ये, मदु वरदाने साहति शिशु। . .

·लो०६४-६७] द्वितीयः सर्गः। "हि-मां केवलानां पयसां प्रसूतिं कारणं नावेहि न विद्धि । किंतु प्रसन्नां माम् । वामान्दोग्धीति कामदुधा । तामवेहि । 'दुहः कन्पश्च' (पा. ३।२।७०) इति कृप्रत्ययः ॥ ६३ ततः समानीय सं मानितार्थी हस्ती स्वहस्तार्जितवीरशब्दः । वंशस्य करिमनन्तकीर्ति सुदक्षिणायां तनयं ययाचे ॥१४॥ तत इति ॥ ततो मानितार्थी । स्वहस्तार्जितो धीर इति शब्दो येन सः। एतेनास्य दातृत्वं दैन्यराहिलं चोक्तम् । स राजा हस्तौ समानीय संधाय । अलि यद्धेत्यर्थः । वंशस्य कर्तारं प्रवर्तयितारम् । अत एव रघुकुलमिति प्रसिद्धिः । अनन्तकीर्ति स्थिरयशसुं तृनयं सुदक्षिणायां ययाचे ॥१४॥ संतानकोमाय तथति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा। दुग्यो पयः पपुटे मदीय पुत्रोपभुवेति तमीदिदेश ॥ ५ ॥ संतानेति ॥ सा पयखिनी गोः । सतानं कामयत इति संतानकामः। 'फर्मग्यण' (पा. ३।२।१) तस्मै राक्षे तथेति । काम्यत इति कामो परः । • फर्माथे पप्रत्ययः । तं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय, 'हे पुत्र! मदीयं पयः पत्रपुटे पत्रनिर्मिवे पाने दुग्भ्योपभुङ्ग्य पिब' इति तमादिदेशाज्ञापितयती । 'उप- युदय' इति या पाठः ॥ ६५॥ पत्सस्य होमाविधेश्च शेपमृपेरनुशामधिगम्य माता ।। ऊधस्पमिच्छामि तवोपमीत पाठीशमुा इव रक्षितायाः ॥६६॥ वत्सस्येति ॥ हे मातः! सस्य वत्सपीतस्य शेषम् । वत्सपीतावशिष्टमि- त्यर्थः । होम पवार्थः । तस्य विधिरनुष्टानम् । तस्य च शेषम् । होमावशिष्ट- मित्यर्थः । तय । कति भयमूधस्यं शीरम् । 'शरीरावयवाच' (पा. ४१३१५५) इति यत्यलयः । रक्षिताया उाः पष्ठांशं पष्ठभागमिय । रुपेरनुशाम- धिगम्य उपभोकमिच्छामि ॥ इत्ये झितीशेन पसिष्टधेनुर्विशापिता प्रीतता यभूव । तदेन्यिता हेमवता फुः प्रत्यायेयावार्थममधमेण ॥ ६ ॥ पाटा०-, 'गुरोः'. २ 'भौधस्यम्'. शिर.-1 'यमाभिराम्यति रिस्मन्यापेरनुशामविगम्य मातः । सन्यं रस पदिम 'सपोरभोई girमुम्पां इस रशिताप पाटमाइत्य-रसस नपुंसरवामानामा सापगारास या मापापमोतुमिच्छानिनमा पत्रपुरसमिति कायमेदो पा की शिशुभ G ·रघुवंशे [लो. १८ इत्थमिति ॥ इत्थं क्षितीशेन विज्ञापिता वसिष्ठस धेनुः प्रीततरा पूर्व शुभूपया प्रीता। संप्रत्सनमा विज्ञापनया प्रीततराऽविसंतुष्टा बभूव। तदन्विता तेन दिलीपेनान्विता हेमवताद्धिमवत्संबन्धिनः कुक्षेर्गहायाः सकाशाद्भमेणा- नायासेनाश्रमं प्रत्याययावागता च ॥ ६॥ तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसाद गुरुपाणां गुर। निवेय। महर्पचिहानुमित प्रियायै शंशंस चाचा पुनरुक्तयेव ॥ ६८ ॥ तस्या इति ॥ प्रसमेन्दुरिव मुखं यस्य स नृपाणां गुरुर्दिलीपः प्रहर्ष- चिहर्मुखरागादिभिरनुमितमभ्यूहितं तस्या धेनोः प्रसादमनुग्रहं प्रहर्षचिहीय ज्ञातवारपुनरुक्तयेव याचा गुरवे निवेद्य विज्ञाप्य पद्यारिप्रयायै शशंस । कथितस्यैव कथनं पुनरक्तिः, न चेह तदस्ति । किंतु चिहः कथितप्रायत्यारपुनरुतयेक स्थिायवेत्युप्रेक्षा ॥ ६८ सनन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा सहसलो वत्स तावशेषम् । पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्र येशो मूर्तमिवातितृष्णः ॥ ३९ ॥ स इति । अनिन्दितारमाऽगहितस्वभावः । सत्सु वत्सलः प्रेमवान् सद्वत्स- लावत्सांसाभ्यां कामयले' (पा.५।२।५८) इति लच्प्रत्ययः । वसिष्ठेन शताभ्य- नुशः कृतानुमतिः स राजा वत्सस्य हुतस्य चावशेष पीतहुतावशिष्टं नन्दिन्याः स्तन्यं क्षीरम् । शुभ्रं मूर्त परिच्छिन यश इव । मतिरप्णः सन्पपी ॥६॥ प्रातर्यथोक्तवतपारणान्ते प्रास्थानिक स्वस्त्ययनं प्रयुज्य । तो दंपती सां प्रति राजधानी प्रस्थापयामास येशी पसिष्ठः ॥७॥ प्रातरिति ॥ वशी चसिष्ठः प्रातः। यथोक्तस्य पूर्वोकस्य व्रतस्य गोसे गह- पस्याभूता या पारणा तस्या अन्ते प्रास्यानिकं प्रस्थानकाले भवम् । तत्कालोचित मिसर्थः । पालाहम् (पा. ४।३।११) इति उम्प्रत्ययः । यथाकथंचिगुणवृत्यापिकाले वर्तमानत्वात्तत्प्रत्यय इप्यते' इति वृत्तिकारः । ईपते प्राप्यतेऽनेनेत्ययनं वस्त्ययन शुभावदगाशीर्वाद प्रयुज्य । तौ दंपती खां राजधानी पुरी प्रति प्रस्था- पयामास ॥ ७॥ प्रदक्षिणी सत्य हुतं दुताशमनन्तरं भर्तुररुन्धती च । धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्ये सन्मङ्गलोदयतरप्रभावः ॥ ७ ॥ पाठा- निपीतशेषम्. २ 'शुद्ध'. ३ 'भूप', 'संप्रेपयामास'. ५ 'ततश्च होता', 'ततस्तु होतारम". ६ सन्मालोदप्रतरानुभावः', ·सो०७२-३] द्वितीयः सर्गः। प्रदक्षिणीकृत्येति ॥ नृपो हुतं तर्पितम् । हुतमश्नातीति हुताशोऽमिः । 'कर्मण्यण' (पा. ३।२।१)। तं भर्तुर्मुनेरनन्तरम् । प्रदक्षिणानन्तरमित्यर्थः । अरुन्धतीं च सवत्सां धेनुं च प्रदक्षिणीकृत्य । प्रगतो दक्षिणं प्रदक्षिणम् । "विष्टद्गुप्रमृतीनि च' (पा. २।१।१७) इत्यव्ययीभावः। सतश्विः । अप्रदक्षिणं प्रदक्षिणे संपद्यमानं कृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य । सद्भिर्मङ्गलैः प्रदक्षिणादिभिर्मगलाचारैरुदन- तरप्रभावः सन् । प्रतस्थे ॥ ७९ ॥ श्रोत्राभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपतीसहितः सहिष्णुः । ययावनुद्धातसुखेन मार्ग स्खेनेव पूर्णन मनोरथेन ॥ ७२ ॥ श्रोत्रेति ॥ धर्मपतीसहितः संहिष्णुर्वतादिदुःखसहनशीलः स नृपः श्रोत्राभिरामध्वनिना कर्णाहादकरखनेनानुद्धातः पापाणादिप्रतिघातरहितः । श्रत एय सुखयतीति सुखः, वेन रथेन । खेन पूर्णेन सफलेन मनोरथेनेव । मार्गमध्वानं ययौ। मनोरथपक्षे,-ध्वनिः श्रुतिः । अनुद्धातः प्रतिवन्धनित्तिः॥७२॥ तमाहितीत्सुक्यमदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थवतकर्शिताङ्गम् । नेत्रै पपुस्तृप्तिमनामुवद्भिर्नवोदयं नाथमिचौपंधीनाम् ॥७३॥ तमिति ।। अदर्शनेन प्रवासनिमित्तेनाहितीत्सुक्यं जनितदर्शनोत्कण्ठम् । मजार्थेन संतानार्थेन व्रतेन नियमेन कर्शितं कृशीकृतमहं यस्य तम् । नवोदयं नवाभ्युदय प्रजास्तृप्तिमनामुपद्भिरति गृनुभिर्नेत्रैः । ओषधीनां नाथं सोम- मिव । तं राजानं पपुः । अत्यास्थया ददृशुरित्यर्थः । चन्द्रपक्षे,-अदर्शनं कला- क्षयनिमित्तम् । प्रजार्थे लोहितार्थम् । व्रतं देवताभ्यः कलादाननियमः-'तं च सोम पपुर्देवाः पर्यायेणानुपूर्वशः' इति व्यास. । उदय आविर्भावः । अन्यत्समानम् ॥७३॥ पाठा०-१ 'प्रजार्थम्. टिप्प-1 सतां मगलेन प्रणीताग्निप्रदक्षिणादिना मङ्गलद्रव्येग वा उदग्रतरोऽधिका प्रमावो यस्य स तथा-इति शिशु०। सता मालेन प्रीतवाहिगोब्राह्मणप्रदक्षिणीकरणेन उदय तरो महीयान प्रभावो यस्य-इति दिनकर। बल्लभस्तु-सन्मङ्गलेनोदग्रतरप्रभाव:-इत्याह । सहिष्णुः' इति पदेन तादृशस्यैव कार्यसिद्धिर्युकेति ध्वनिः । यदि वा, दूरागमनेऽपि हेशराहित्यमित्यन्य:-इति शिशुः। 3 तथा चोक्त विष्णुपुराणे-'नक्षत्रयहविप्राणां वीरुषां चाप्यशेषतः । सोमं राज्ये ददी ब्रह्मा यशानां तपसामपि इति; एवमेव वेदेऽप्युएगीतम्-'सोमेनादिया बलिन सोमेन पृथिवी मही। अथो नक्षनागामिषामुपसे सोम आहितः' (०८५२) सायगाचार्यैश्चापि- अमृतसेकेनोपधाभिवृया पृथिव्या दलवातम् इत्युझं तनाये। 4. 'सादरमालोकन पानमुच्यते-इति शिशु । - ·रघुवंशे [लो०७४-७५ पुरंदरनीः पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्धमानः। भुजे भुजंगेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेधुरमाससञ्ज ॥ ७ ॥ पुरंदरेति । पुरः पुरीरसुराणां दारयतीति पुरंदरः शक्रः। 'पूःसर्वयोरिसहो।' (पा. ३२१४१) इति खच्प्रत्ययः । 'वाचंयमपुरंदरौ च' (पा.६।३।६९) इति मुमागमो निपावितः । तस्य श्रीरिव थीर्यस्यसः । स नृपः पौरैरभिनन्धमानः। उत्पताक- मुच्छ्रितध्वजम् । 'पताका वैजयन्ती स्वात्केतनं वजमस्त्रियाम्' इत्यमरः । पुरं प्रविश्य भुजंगेन्द्रेण समानसारे तुल्ययले । 'सारो बले स्थिराशे च न्याय्ये प्लोब बरे त्रिपु' इत्यमरः । भुजे भूयो भूमे(रमाससल अर्पितवान् ॥ ४ ॥ अर्थ नयनसमुत्थं ज्योतिररिव घोर सुरसेरिदिव तेजो वृहिनिष्यतेमशैम् । नरपतिकुलभूत्यै गर्भमांधत्त राशी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावः ॥ ५ ॥ इति श्रीरघुवंदो महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतौ नन्दिनीवरमदानो नाम द्वितीयः सर्गः । अथेति ॥ अथ दौः सुरवर्म । 'योः स्वर्गसुरवर्मनोः' इति विश्वः । अत्रेमहर्षे नयनयोः समुत्थमुत्पन्न नयनसमुत्थम् । 'यातचोपसर्गे' (पा. ३।१११३६) इवि कप्रत्ययः । ज्योतिरिव । चन्द्रमिवेत्यर्थः । ' मशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः' इति हलायुधः । चन्दस्यात्रिनेत्रोद्भूतत्वमुक्तं हरिवंशेत्राभ्यां वारि मुस्राव दशधा योतयद्दिशः। तदर्भविधिना दृष्टा दिशो देव्यो दुधस्तदा। समेब धारयामासुर्न चेताः समदानुवन्। स ताभ्यः सहसैवाय दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः। पपात पाययलोफाछी. तांशुः सुरभावनः ॥ इति । सुरसरिद्शा वहिना निष्टयूतं विक्षितम् । 'योः राहतु- नासिके च' (पा. ६।४११९) इसनेन निपूर्वाधीवतेर्वकारस्य ऊन् । 'नुत्तनुशास्ताने. यूताविवक्षिरिताः समाः' इत्यमरः । ऐश वेजः स्कन्दमिव । भान रामायणम् (पाल. ३१३०)~ते गत्वा पर्वत राम! कैलास घातुमण्डितम् । अग्नि नियोजया- मामुः पुत्रार्थ सर्वदेवताः । देवकार्यमिदं देव समाधास्य हुताशन! शैलपुन्या महा- देजो महायां तेज उत्सूज । देवतानां प्रतिज्ञाय गहामभ्येस पावकः । गर्भ धारय वैदेवि । देवतानामिदं प्रियम् । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् । तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवशीर्यत । समन्ततस्तु तो देवीमभ्यपिश्त पावकः । सर्वतो- तांसि पूर्णानि गहाया रघुनन्दन 1 ॥ इति । राशी सुदक्षिणा नरपतदिलीपस्य कुल- ·611 तृतीय सर्गः। भूत्यै संततिलक्षणायै गुरुमिमहद्रिीकंपालानामनुभावैस्तेजोभिरभिनिविष्ट- । मनुप्रविष्टं गर्भमाधत्त । दधावित्यर्थः । अत्र मनुः (५९६)-'अष्टानां लोक्पालानां वपुर्धारयते नृपः' इति । अत्र 'भाधत्त' इत्यनेन स्नीकर्तृकधारणमात्र- मुच्यते । तथा मन्त्रे च दृश्यचे-'यथेयं पृथिवी मयुताना गर्भमादधे । एवं त्वं गर्भ- माधेहि दशमे मासि सूतचे।' इत्याश्वलायनानां सीमन्तमन्त्रे स्त्रीव्यापारधारण आधा- नशब्दप्रयोगदर्शनादिति । मालिनी वृत्तमेतत् । तदुक्तम्-'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति लक्षणात् ॥ ७५ ॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविरचितायां संजीविनीसमाख्यायां द्वितीयः सर्गः। 1- तृतीयः सर्गः उपाधिगम्योऽप्यनुपाधिगम्यः समावलोक्योऽप्यसमावलोक्यः । भवोऽपि योऽभूदभवः शिवोऽयं जगत्यपायादपि नः स पायात् ॥ 'राजी गर्भमाधत्त' (२६७५) इत्युक्तम् , संप्रति गर्भलक्षणानि वर्णयितुं प्रस्तौति- अंथेप्सितं भर्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम् । निदानमिक्ष्याकुकुलस्य संततेः सुदक्षिणा दौहृदलक्षणं दधौ ॥१॥ अथेति ॥ अथ गर्मधारणानन्तरम् । सुदक्षिणा । उपस्थितोदयं प्राप्तकाल भर्तुर्दिलीपस्पेप्सितं मनोरथम् । भावे कः । पुनः सखीजनस्योद्वीक्षणानां दृष्टीनां कौमुदीमुखं चन्द्रिकाप्रादुर्भावम् । यद्वा,-कौमुदी नाम दीपोत्सवतिथिः। तदुक्क भविष्योत्तरे-'को मोदन्तेजना यस्यां तेनासौ कौमुदी मता' इति । तस्या मुखं प्रारम्भम् । अत एव केचित्-'सखीजनोहीक्षणकौमुदीमहम्' इति पाठं पठन्ति । इक्ष्वाकु- कुलस्य संततेरविच्छेदस्य निदानं मूलकारणम् । 'निदानं त्वादिकारणम्' इत्यमरः। पाठा-१ 'ततो विशांपत्युरनन्तसंततेमनोरयं किंचिदिवोदयोन्मुखम् । मन- न्यसौहार्दरसस्य दोहदं प्रिया प्रपेदे प्रकृतिप्रियंवदा'.२ 'मुखम्'.३'दोहदलक्षणम्'. टिप्पा-1 कौमुदीमहमिति पाठे-कुशब्देन मही हेया मुद हो च पश्यते । कौ मोदन्ता नरा यसात्तिन सा कौमुदी स्मृता । कौमुदीति-दीपोत्सवा पार्णमासी, तत्र महा-उत्सवः, दीरावल्युत्सवतुल्यमिति कश्चित् । कौमुदीति-मुदक्षिणा विशेष्याहोदलक्षणा इत्लन्यः । 2'सुखम् वि पाठे-सुखयतीति मुखम्, पचायच् ।

·[को०२१ घुपंगे एवंविधं दौईदेलक्षणं गर्मचिदं पक्ष्यमाणं दधौ । सहृदयेन गर्महृदयेन च विदया गर्भिणी । ययाह पाग्भटः (अ.ह.शा. १५२)--'मातृनं यस्य हृदयं मानुध हृदय तु तत् । संवदं तेन गर्भिण्याः श्रेष्ठं प्रसाभिमाननम् ॥' इति । तत्संबन्धित्वाद्र्मा दो दमित्युच्यते । सा च तयोगाद्दाहदिनीति । तदुक्तं संग्रह (१०२)-'विहृदयां नारी दौदिनीमाचक्षते' इति । अत्र दौर्हदलक्षणस्पेप्सितत्वेन कौमुदीमुसन्वेन च निरूपणाद्रूपालंकारः । अस्मिन्सगे वंशस्थं वृत्तम्-'जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरी' इति लक्षणात् ॥ १॥ संप्रति क्षामताख्यं गर्भलक्षणं वर्णयति- शरीरसादादसमप्रभूपणा मुखेन सालक्ष्यत लोधपाण्डुना। तनुप्रकाशन विचेयतारका प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी ॥२॥ शरीरेति ॥ शरीरस सादात् पाइर्यादसमग्रभूषणा परिमितामरणा लोध. पुप्पयत् पाण्डुना मुखेनोपलक्षिता सा सुदक्षिणा | विचेया मृग्यास्तारका यस्यां सा तथोक्ता । विरलनक्षनेत्यर्थः । तनुप्रकाशेनाल्पकान्तिना शशिनोपल- शितेपदसमातप्रभाता प्रभातकल्पा । प्रभातादीपदूनेत्यर्थः । तसिलादिचा करद- मुचः' (पा.६३।३५) इति 'प्रभात'शब्दस्य पुंपदावः । शर्वरी रात्रिरिया अल., क्ष्यत कार्यरसादादिगर्भलक्षणमाह वाग्भटः (आ. ह. शा. ११५०)- क्षामता गरिमा दुक्षेमूर छदिररोचकम् । जुम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्याः प्राशनम् ॥ इति ॥२॥ दोहदलक्षणे मृद्भक्षणे हेत्वन्तरमुत्प्रेक्षते- तदाननं मृत्सुरभि क्षितीश्वरो रहस्युपाणाय न तृप्तिमाययौ। करीव सिक्तं पतैः पयोमुचां शुचिव्यपाये वनराजिपल्यलम् ॥३॥ 'तदिति ॥ क्षितीश्वरो रहसि मृत्सुरभि मृदा सुगन्धि तस्या आननं 'पाठा०-१'मुखेन साकेतपत्रपाण्डुना कृशाहयष्टिः परिमेयभूषणा । स्थिता. ल्पताराकरणेन्दुमण्डला विभातवत्या रजनी व्यन्वयत्'. २ रहः समाधाय'. टिप-1 दोहदलक्षगं' इति पाठमादृत्य दोहदस्य गर्भस्य लक्षणं चिहं मुखपाण्डुरादि, अथवा दोहदस्य लक्षणं चिई यसिनिति वैयधिकरण्यबहुव्रीहिमाश्रित्य तादृशं मुखं दधौ-इति किचन तन्न सुन्दरम्, 'मुखेन सालक्ष्यत लोध्रपाण्डुना' (३२) इति वक्ष्यमाणत्वात् । गर्मस कुलहेतुत्वात्तच्चिहेऽभ्युपचारः। दुहुँदो मावः मानितातिथित्वेन सहस्त्राजितवीरशब्दैन चेतनानपेक्षया याच्याविरोषध्वनिः सूच्यते । गागरेशानेदमागमाणि मानि भषणानि अलंकाग यस्या- सा, सा सुदर मिन्दुमण्डलं यस्यां सा .: 'शिशु ·सो०-६] तृतीयः सर्गः। तदाननं सुदक्षिणामुखमुपाघ्राय एप्ति नाययौ ! यः कमिव ? शुचिव्यपाये प्रीष्मावसाने । 'भूचि शुद्धेऽनुपहते शशारापाढयोः सिते । ग्रीष्मे हुतवहेऽपि स्यादु- पधाशुद्धमन्त्रिाणि ॥' इति विश्वः। पयोमुचां मेघानां पृपतर्विन्दुभिः । 'पृषन्ति विन्दुपृषताः' इत्यमरः । सिक्तमुक्षितं धनराज्याः पल्बलमुपाघ्राय फ्री गज इप। अन परिवनराजिपवलानां कान्तामिनीवदनसमाधिरनुसंधेयः । गर्भिणीनों मृगक्षण लोकप्रसिद्धमेव । एतेन दोहदारयं गर्भलक्षणमुच्यते ॥३॥ दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते भुवं दिगन्तविश्रान्तरथो हि तत्सुतः। अतोऽभिलापे प्रथमं तथाविधेमनो ववन्धान्यरसान्विलद्धय साlen दिवमिति ॥ हि यस्माद्दिगन्तविधान्तस्थश्चक्रवतो तस्याः सुतस्तत्सुतः । मरुत्या निन्द्रः । 'इन्द्रो मरत्वान्मघवा' इत्यमरः। दिवं वर्गमिव । भुवं भोक्ष्यते। 'भुजोऽनयने' (पा. ११३१३६) इत्यात्मनेपदम् । अतःप्रथमं सा मुदक्षिणा तथा भद्रूपे। अभिलप्यत इलमिलापोभोग्यवस्तुार्मणि घश्प्रलयः। रस्यन्ते सायन्तविधे भूविकारे इति रसा भोग्यार्थाः । अन्ये च ते रसाच तान्पिलक्षय विहाय मनो ययन्धा विदधादित्यर्थः दोहदहेतुरस्य मृद्भक्षणस्य पुनभूभोगसूचनार्थत्वमु प्रेक्षते॥॥ न मे हिया शंसति किंचिदीप्सितं स्पृहायती वस्तुपु केपु मागधी। इति स पृच्छत्यनुवेलमारतः पियासमोरुत्तरकोसलेश्वरः ॥५॥ नेति ॥ मगधस्स राशोऽपत्यं स्त्री मागधी मुदक्षिणा । 'समगधरलिङ्गसूरमसा. दए' (पा. ४११११७०) इत्यण्प्रत्ययः। द्विया किंचित्किमपीप्सितमि मे मह्यं न शंसति नाचटे । केपु वस्तुपु स्पृहापतीत्यनुवेलमनुक्षणमाहत आदतवान् । परि फः । 'साहती सादरार्चितो' इत्यमरः । प्रियायाः ससी. सहचरीयत्तर- कोसलेश्वरो दिलीपः पृच्छति स्म पप्रच्छ। 'लट् से' (पा. ३।२।११८) इत्यनेन भूतार्थे लट् । सखीनां विधम्मभूमित्वादिति भावः ॥ ५॥ उपत्य सा दोहदासशीलतां यदेव वने तदपश्यदाहतम् । न हीष्टमस्य त्रिदिवेऽपि भूपतेरभूदनासाद्यमधिन्यधन्वनः॥ ६॥ उपत्येति । दोहदं गर्भिणीमनोरथः । दोहदं दौइदं श्रद्धा लालसं च सर्म एवम्' इति हायुधः । सा मुदक्षिणा दोहदेन गर्भिणीमनोरथेन दुःपशीलतां पाठा-1 'महीम्'. २ 'मरसुतः. ३ "मस्या. यंभूव दुप्पापम्'. टिप-1गुष्ये सामि जलपाते सौरम्यनिधि पल्पलोरि-शिन। मोदन गर्ने सम्वनिया का पारा तानुमतिचीदेखमुपेय-पति शिशु ·में घुवंशे [ो०१२-18 कुमारभृत्याकुशलैरंतुष्ठिते मिपम्भिराप्तैरथ गर्भमर्मणि । पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियां ददर्श काले दिवमभ्रितामिव १२॥ कुमारेति ॥ अथ । कुमार त्या बालचिकित्सा । 'संज्ञायां समजानपद (पा. ३१३१९९) इत्यादिना क्यम् । तस्यां कुशलैः कृतिभिः । 'कृती ऋशलः' इत्य- मरः । याप्तैहितपिम्भिधैः । भिषग्वैद्यौ चिकित्सको' इत्यमरः । गर्भस भर्मपि भरणे । 'भरणे पोषणे भर्म' इति हैमः । 'भृतिर्मम' इति शाश्वतः । मृगो भनिभा त्ययः । 'गर्भकर्मणि' इति पाठे गर्भाधानप्रतीतावौ चित्लभगः । अनुष्ठिते कृते सति । काले दशमे मासि । अन्यत्र,-ग्रीष्मावसाने । प्रसवस्य गर्भमोचनस्योन्मु. खीम् । आसन्नप्रसवामित्यर्थः । 'स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने' इत्यमरः । प्रियां भार्याम् । अभाण्यस्याः संजातान्यनिता ताम्। 'तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतन्' (पा, ५।२।३६) इतीतत्प्रत्ययः । दिवमिव । पतिर्भा प्रतीतो हष्टः सन् । 'दिवः ख्याते हष्ट प्रतीतः' इत्यमरः । ददर्श दृष्टवान् ॥ १२ ॥ । सा सुदक्षिणा समये प्रसूतिकाले सति । दशमे मासीत्यर्थः । 'दशमै मासि हायवे' इति श्रुतिः । उयसंथयज्यसंस्थेस्तुगस्थानमैरसूर्यगैरनस्तमितः वियथासंभव पञ्चभिः सूचिता भाग्यसंपद्यस्य तं पुत्रम् । त्रीणि प्रभावमन्त्रोत्साहात्मकानि साधनान्युत्पादकानि यस्साः सा त्रिसाधना शक्तिः । 'शकयस्तितः प्रभावोत्साह- मन्त्रजाः' इत्यमरः । अक्षयमर्थमिव । असूत । 'पूत् प्राणियविमोचने' इत्या. पाठा- अधिष्ठिते'. २ 'गर्भवेश्मनि'. ३ 'उच्चसंस्थिर". ४ सूनुम्'. ५'मक्षतम्'. टिप-1 कुमारभृत्या बालचिकित्सा, तत्संबन्धि कौमारमूख आयुर्वेदामुच्यते । शल्यं, शालाक्य, कायचिकित्सा, भूतविया, कौमारमृत्यम्, अगदतत्र, रसायनतमम्, पानी- मरणतमित्यष्टाङ्गानि' इति सुश्रुते । अबातेऽपि कुमारे कुमारभृत्याप्रयोगो न दोषाय, कुमारभृत्या गर्भकर्मणि प्रजने च कियते-पति कौटिस्येनोकत्वात् इति शिशु । प्राणां द्विविधमुञ्चद-राशिकृतं मागकृतं च तत्र प्रथगराशी सूर्यसोचता दश. N ·लो०१४-१५] तृतीयः सर्गः। स्मनेपदिषु पश्यते । तस्माद्धातोः कर्तरि लङ् । अत्रेदमनुसंधेयम्-'अजवृषभमृगा- अनाकुलीरा झषवणिजी च दिवाकरादितुझाः । ददाशिसिमनुयुक्तिथीन्द्रियांशैनिनवकवि- शतिभिश्च तेऽस्तनीचाः ॥' (पृ. जा.) इति । सूर्यादीनां सप्तानां ग्रहाणां मेषवृषभा- दयो राशयः श्लोकोकरमविशिष्टा उच्चस्थानानि । खखतुझापेक्षया सप्तमस्थस्थानानि चनीचानि । तत्रोच्चेष्वपि दशमादयो राशित्रिंशंशा ययाक्रममुच्चेपु परमोच्चा नीचेपु परमनीचा इति जातकश्लोकार्थः । अत्रांशत्रिंशो भागः । यथाह नारदः-'त्रिंशद्भा- गात्मकं लमम्' इति । सूर्यप्रसासतिम्रहाणामस्तमयो नाम । तदुक्तं लघुनातके- "रविणास्तमयो योगो वियोगस्तूदयो भवेत्' इति । ते च स्वोच्चस्थाः फलन्ति नास्तगा नापि नीवगाः । तदुक्कं राजमृगाङ्के-'खोचे पूर्ण खर्भकेऽध सुहृद्रे पादं द्विड्भेऽल्पं शुभं खेचरेन्द्रः। नीचस्थायी नास्तगो वा न किंचित्पादं नूनं स्वत्रिकोणे ददाति ।' इति । तदिदमाह कविः-'उच्चसंश्रयैरसूर्यगैः' इति च । एवं सति यस्य जन्मकाले पचप्रमृतयो ग्रहाः खोच्चस्थाः स एव तुझो भवति । तदुक्तं फूटस्थीये-'सुसिनः प्रकृ. कार्या राजप्रतिरूपकाश्च राजानः । एकद्वित्रिचतुर्भिर्जायन्तेऽतः परं दिव्याः॥' इति । तदिदमाह-पञ्चभिरिति ॥ १३ ॥ दियः प्रसेदुर्मरतो वः सुखाः प्रदक्षिणार्चिहविरग्निराददे। बभूव सर्व शुभशंसि तत्क्षणं भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम् १४ दिश इति ॥ तत्क्षणं तस्मिन्क्षणे । 'कालावनारत्यन्तसंयोगे द्वितीया' (पा. २॥३॥५) । दिशः प्रसेदुः प्रसन्ना बभूवुः । मन्तो वाताः सुखा मनोहरा ववुः । अग्निः प्रदक्षिणार्चिः सन् हविराददे खीचार। इत्यं सर्व शुभशंसि शुभसूचकं बभूव । तथा हि-तादृशां रघुपमराणां भवो जन्म लोकाभ्युद- याय । भवतीति शेषः । ततो देवा अपि संतुष्टा इत्यर्थः ॥ १४॥ अरिएशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा । निशीथदीपाः सहसा हतत्विपो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव॥ १५॥ अरिऐति ॥ 'अरिष्टं सूतिकागृहम्' इत्यमरः । वरिष्टे सूतिसगृहे शय्यां तत्पं परितःसर्वतः। अभितःपरितःसमयानिकषाप्रतियोगेऽपि' (वा.१४२२)इवि द्विवीया। विसारिणा । सुजन्मनः शोभनोत्पत्तेः । 'जनुर्जननजन्मानि जनित्पत्तिद्रवः' इत्यमरः। तस्य शिशोर्निजेन नैसर्गिकेण तेजसा सहसा हतत्विपः क्षीगा- न्तयो निशीथदीपा अपरात्रप्रदीपाः अर्धरामनिशीया दो' इत्यमरः। आलेख्येचित्रे समर्पिता व बभूवुः । निशीथ शन्दो दीपाना प्रभाधिक्यसंभावनार्यः ॥ १५ ॥ पाठा- 'हुवमणि.. 'तरक्षणे'. - ·::रघुवंशे: मो०:१६-18 जनाय शुद्धान्तवराय शंसते कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम् । अदेयमासीत्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुमे च चामरे ॥ १६ ॥ जनायेति ॥ भूपतेर्दिलीपस्यामृतसंमिताक्षरममृतसमानाक्षरम् । सरूपस- मसमिताः' इत्साह दण्डी।कुमारजन्म पुत्रोत्पत्ति शंसते कथयते शुद्धान्तचरा- यान्तःपुरचारिणे जनाय अयमेवादेयमासीत्। किं तत् ? शशिप्रममुज्वल छत्रम् । उमे चामरे च, छत्रादीनां राज्ञः प्रधानात्वादिति भावः ॥ १६ ॥ निवांतपदास्तिमितेन चक्षुपा नृपस कान्तं पियतः सुताननम् । महोदधेः पूर श्वेन्दुदर्शनागुरु प्रहर्पः प्रबभूव नात्मनि ॥ १७ ॥ निवातेति ॥ निवातो निर्वातप्रदेशः । 'निवातावाश्यापाती' इत्यमरः । तत्र यत्पनं तद्वस्तिमितेन निप्पन्देन चक्षुपा नेत्रेण कान्तं सुन्दरं सुताननं पुत्रमुखं पियतस्तृप्णया पश्यतो नृपस्य गुरुस्करः प्रहः वा इन्दुदर्शना हुरुमहोदधेः पूरो जीप व आत्मनि शरीरे न प्रयभूव स्थातुं न शशाक। अन्तर्न माति स्मेति यावत् । न ह्यलाधारेऽधिकं मीयत इति भावः । यद्वा, दर्ष आत्मनि खस्मिन्विपये न प्रवभूव। आरमानं नियन्तुं न शशाका किंतु बहिर्निर्जगामेत्यर्थः ॥१४६ स जातकर्मण्यखिले तपखिना तपोयनादेत्य पुरोधसा कते। : दिलीपसनुमणिराकरोद्भवः मयुकसंस्कार इवाधिकं वमौ ॥ १८॥ स इति । स दिलीपसूनुः । तपस्विना पुरोधसा पुरोहितेन । 'पुरोधास्तु पुरोहितः' इत्यमरः । वरिष्ठेन । तपखियात्तदनुष्टितं कर्म सवीर्य स्यादिति भावः । तपोवनादेत्यागस्य । अखिले रामप्रे जातकर्मणि जातस्य वर्तव्यसंस्कार विशेष कृते सति । प्रयुक्तः संस्कारा शाणोडेसनादिर्यस्य स तथोकः । आकरोद्भवः सनिप्रभवः । 'सनिः स्त्रियामाकरः स्यात्' इत्यमरः । मणिरिच । अधिकं यभी। पसिधमन्नप्रभावात्तेजिष्टोऽभूदित्यर्थः । अत्र मनुः (२०२९)-'प्रामाभिवर्धनासो जातरम विधीयते' इति ॥१८॥ सुखमया मालतूर्यनिखनाः प्रमोदनस्यैः सह पारयोषिताम् । न केवलं समनि मागधीपत पधि व्यऋम्मन्त दिवौकसामपि १९॥ पाठा- 'सघीय पुत्रस्य चिरापिता मुई निधानाम्भस युपेष दुर्गत: मुदा शरीरे मवमूब नामनः पयोधिरिन्दूदयभूम्तिो पथा ॥. २ निर्वात ३ चारमाने', १ "नृत्तः .

·सो०२०-२१] . तृतीयः सर्गः। सुसथवा इति ॥ सुसः सुराकरः श्रवः श्रवणं येषां ते सुखश्रवाः। श्रुतिसुसा इत्यर्थः । मङ्गलसूर्यनिखना मङ्गलवायध्वनयो चारयोषितां वेश्यानाम् । पारस्त्री गणिया वेश्या रूपाजीवा' इत्यमरः । प्रमोदनृत्यैपनतनैः सह मागधीपतेर्दि- लीपस्य सद्मनि केवलं गृह एव न व्यजृम्भन्त, किंतु चोरोको येषां वे दिवौकसो देवाः । पृषोदरादित्वात्साधः, तेषां पथ्याऽऽकाशेऽपि व्यजृम्भन्त । तस्य देवांश- त्विाद्देवोपकारित्वाच देवदुन्दुभयोऽपि नेदुरिति भावः ॥ १९॥ न संयतस्तस्य वभूव रक्षितुर्विसर्जयेद्यं सुतजन्महर्पितः । ऋणाभिधानात्स्वयमेव केवलं तदा पितॄणां मुमुचे स बन्धनात् २० नेति ॥ रक्षितुः सम्यक्पालनशीलस्य तस्य दिलीपस्य । अत एव चौराद्यमा- यात् । संयतो पद्धो न यभूव नास्ति स्म। कि तेनात आह-विसर्जयेदिति । सुतजन्म हर्पितस्तोषितः सन् । यं यद्धं विसर्जयेद्विमोचयेत् । किंतु स राजा तदा पितॄणामृणाभिधानाद्वन्धनात केवलमेकं यया तथा । खयमेव । एक एवेत्यर्थः । केवलः कृरन एकश्च केवलश्वावधीरितः' इति शाश्वतः । मुमुचे। कर्म- तरि लिट् । खयमेव मुक्त इत्यर्थः । अस्मिन्नये-'एष वा अनृणो यः पुत्री' इति श्रुतिः समागम् ॥ २०॥ श्रुतस्य यायादयमन्तम कस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः । अवश्य धातोर्गमनार्थमर्थविञ्चकार नाना रघुमात्मसंभवम् ॥२१॥ श्रुतस्येति ॥ अर्थविच्छन्दार्थशः पार्थिवः पृयिवीश्वरो दिलीपः । अयम. भको बालकः श्रुतस्य शास्त्रास्यान्तं पारं यायात्। तथा युधि परेषां शत्रूणा- मन्तं पारं च यायात् । यातुं शमयादित्यर्थः । 'शकि लिइ च' (पा. ३।३।१५२) इति शक्यायें लिट् । इति हेतीर्घातोः 'अधिवधिलपि गताः' इति पिधातोर्गमना- ख्यममर्यविरवादवेश्यालोच्य । आत्मसंभवं पुत्रं नाना रडुं चकार । 'लद्विवं. पोर्नलोपश्च' (वा.४७९८) इत्सप्रलये 'बलमूलालवलमहुलीनो पा ले रत्वमाप- दवे (उ.स. २९) इति अल्पिके रेफादेशे रघुरिति रूपं सिक्षम् । अन शहः --'माशीचे तु म्याठिकान्ते नामकर्म विधीयते' इति ॥२१॥ पाठा०- विमोचये. टिप्प-1 पुत्रसन्मादो दौरादिरशाना मुक्ति प्रसिदाः 'युवराजाभिषेके च परपक्रा वमाने । पुनजन्मनि मा मोधो गदसहि विधीयते ॥-पति बाष्ठमः। 'यया मुते बारे उनका लिागामामुच्यते इत्यागमाननति मुमति ·रघुवंशे [लो. २२-२४ पितुः प्रयत्नात्स समनसंपदः शुभैः शरीरावयवैर्दिने दिने । पुपोषे वृद्धि हरिदश्वदीघितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः ॥ २२ ॥ पितुरिति ॥ स षुः समग्नसंपदः पूर्णलक्ष्मीकस्य पितुर्दिलीपस्य प्रयत्ना- च्छुभैमनोहरैः शरीरावयवैः। हरिदश्वदीधितः सूर्यस्य रमेः । 'भावद्विव- खत्सप्तावहरिदधोष्णरश्मयः' इत्यमरः । अनुप्रवेशोदालचन्द्रमा इच । दिने दिने प्रतिदिनम् । “नित्यवीप्सयोः (पा. ८1१।४) इति द्विवचनम् । वृद्धि पुपोषाभत्र वराहसंहितावचनम्-'सलिलमये शशिनि रवेदीधितयो मूच्छितासामो नैशम् । क्षयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः । इति.॥ ३२ ॥ उमापासी शेरजन्मना यथा यथा जयन्तन शचीपुरंदरी। तथा नृपःसाच सुतेन मागधी ननदंतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ॥२॥ उमेति ॥ उमावषाको पार्वती-पभध्वजौ शरजन्मना कार्तिकेयेन। कार्ति- केयो महासेनः शरजन्मा षडाननः' इत्यमरः । यथा ननन्दतुः। शंचीपुरंदरी जयन्तेन जयन्तास्येन सुतेन । 'जयन्तः पाकशासनिः' इत्यमरः । यथा नन- न्दतुः। तथा तत्समौ ताभ्यामुमा-पाङ्काभ्यां शची-पुरंदराभ्यां च समी समान सा मागधी नृपश्च तत्सदृशेन ताभ्यां कुमार-जयन्ताभ्यां सदृशेन सुतेन नन- न्दतुः।मागधी प्राग्व्याख्याता ॥ २३ ॥ स्थानानोरिव भाववन्धनं वभूवै यत्प्रेम परस्पराश्रयम् । : विभक्तमप्येकसुतेन तत्तयों परस्परस्योपरि पर्यचायत ॥ २४॥ रथाङ्गेति ॥ रथानानी च रथाङ्गनामा च रथाङ्गानामानी चक्रवाको । 'पुमा- -त्रिया' (पा. ११२६५) इत्येकशेषः । तयोरिव तयोःपत्योर्भाववन्धन हृदया- पाठा0-1मप्येकसुते न'. २ 'पर्यहीयत'; 'न व्यहीयत'. टिप्प-1 श्रीसूर्यस्य अगा (सुपुरमा?) नाम कला, तस्याः प्रवेशादि पुष्णाति, चन्द्रमाः 'किल सूर्यस्य सुषुम्ना नाम नाडिकामनुप्रविश्य वर्धते-दति बल्लभः । अमावास्यायां चन्द्रो रवी गच्छति, प्रतिपदि निःसरति, तत उदयं प्राप्य यथा दिने दिने वर्धते, तयाऽयमपि चूपे इलर्धः इति शिशु०। जागोगावलादेव भवानीशचीवरेन्द्रमादश्ये लन्धे । तत्समाविति व्यर्थमिति व्यक्ति- अती 3 तथा चोक्तमुत्तररामचरित-भानन्दप्रन्थिरकोऽयमपत्यमिति कथ्यते । इति, वल्लभस्तु- पोलिस नयोः. कयोरिव ? रथांगनाम्रोरिव, यथा रथांगनानो कोकमियुनयो। न पर्यहीयत न न्यूनीवमूव-इत्याद।।

·. २७ श्लो. २५-२०] तृतीयः सर्गः। कपकं परस्पराश्रयमन्योन्यविषयं यत्प्रेम बभूव तदेकेन केवलेन ताभ्यामन्येन चा। 'एके मुरयान्यकेवलाः' इत्यमरः । सुतेन विभक्तमपि कृतविभागमपि पर- स्परस्योपरि पर्यचीयत चयुधे । मक्तरि लिद । अनिमत्यात्स्वयमेवोपचित, मित्यर्थः । यदेकाधार वस्तु तदाधारद्वये विभज्यमानं हीयते । अत्र तु तयोः प्रागेक- कर्तृकमे करविषयं प्रेम संप्रति द्वितीयविषयलामेऽपि नाहीयत, प्रत्युतोपचितमेवा- भूदिति भायः ॥२४॥ उवाच धात्र्यो प्रथमोदितं चचो गयौ तदीयामवलम्य चालिम् । अभूच ननः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुद तेने तताने सोभिकः ॥२५॥ उचाचेति ॥ सोऽर्भकः शिशुः । 'पोतः पाशेऽर्भ डिम्भः पृथुकः शावकः शिगुः' इत्यमरः । धान्योपमाना । 'धानीजनन्यामलकीवसुमत्युपमातृपु' इति विधः । प्रथममुदितमुपदिष्टं बच उवाच । तदीयामगुलिमवलग्थ्य ययो च । प्रणिपातस्य शिक्षयोपदेशेन नम्रोऽभूञ्च । इति यत्तेन पितुर्मुदं ततान ॥२५॥ तमईमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैनिपिचन्तमिवामृत त्वैचि ।- उपान्तसमीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ ॥ २६ ॥ तमिति ॥ शरीरयोगजैः सुखस्त्वचि त्वगिन्द्रियेऽमृतं निपिञ्चन्तं वर्ष- न्तमिय तं पुत्रमदमारोप्य मुदाविर्भावादुपान्तयोः प्रान्तयोः संमीलितलो. चनः सन् । नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसशतां ययौ । रसः खादः अमन्त चानेने परायजन्मना स्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तमन्वयम् । खमूर्तिमेदेन गुणाध्यवर्तिनी पति प्रजानामिव सर्गमात्मनः ॥२७॥ अमंस्तेति ॥ स्थितेरभेत्ता मर्यादापालकः स नृपः पराय॑जन्मनोकृष्टग- मनाऽनेन रघुणाऽन्वयं यंशम्। प्रजानां पतिर्ब्रह्मा । गुणाः सत्त्वादयः । तेष्वत्र्येण मुख्येन सत्त्वेन बनते व्याप्रियत इति गुणायवर्ती । तेन स्वस्य मूर्तिमेदेनाय- तारविशेषेण विष्णुनाऽऽत्मनः सगं सष्टिमिव । स्थितिमन्तं प्रतिष्टान्तममंस्त पाठा०-१ 'शिशुलतान सः'. टिप-1 एतेन म्माचार निष्ठत्वोक्तिः इति शिशु। यया सत्वं प्रधान दाक्षिण्यादि या सर्ग शितिमन्न मामा मेने, तर सृष्टयपनयान्वयसानन्समुत्तम् इति शिगुरु। दिनफरमिमारतु-मनले सडते लोरान्विष्णुत्वे पालयली । रुद्रवे सारखेव तिमो- वसा सयम्मुर' ल्युचस्यान्मूनिमेदत्वम्-त्यादुः। ॥ २६ ॥ .

·६८ रघुवंशे । [को० २०-२१ मन्यते स्म । मन्यदेरनुदात्तत्वादिप्रतिषेधः । अनोपमानोपमेययोरितरेतरविशेषणा. नीतरेतरन्न योज्यानि । तत्र रघुपक्षे-गुणा विद्याविनयादयः। 'गुणोऽप्रधाने रूपादौ मोया सूदे गृकोदरे । खम्बे सत्वादिसंध्यादिविद्यादिहरितादिपु ॥ इति विश्वः । शेषं सुगमम् ॥ २७ ॥ से वृत्तबूलञ्चलकाकपक्षकैरमास्यपुत्रैः सर्वयोभिरन्वितः । लिपेर्यविद्हणेन वाढायं नंदीमुखेनेच समुद्रमाविशत् ॥ २८ ॥ . स इति ॥ 'चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथमेऽन्दे तृतीय वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात ' (२०३५) इति मनुस्मरणात्तीय वर्षे वृत्तचूलो निम्पन्नचूडाकर्मा सन् । उलयोरभेदः । स रघुः । 'प्राप्ते तु पथमे वर्षे विद्यारम्भ च कारयेत्' इति वचनात्पञ्चमे वर्षे चलकाकपक्षकैश्चचलशिखण्डकैः । 'बालानां तु शिसा प्रोक्ता काकपक्षः शिखण्डकः' इति हलायुधः सवयोभिः निधिः। वयस्यः निग्धः सर्वयाः' इत्यमरः । अमात्यपुरन्वितः सन् । लिपेः पन्नाशवर्णात्मिकाया मातृकाया यथावणेन सम्यम्बोधेनोपायभूतेन वाङ्मयं शब्दजातम् । नद्या मुखं द्वारम् । 'मुखं तु वदने मुख्यारम्भ द्वाराभ्युपाययोः' इति यादवः । वेन कश्चि- करादिः संमुद्रमिव । आविशत् प्रविष्टः । ज्ञातवानित्यर्थः ॥ २८ ॥ अथोपनीतं विधिवद्विपश्चितो विनिन्युरेन गुरवो गुरुप्रियम् । अवन्ध्ययताश्च वर्भूवुर त क्रिया हिचस्तूंपहिता प्राप्तीदति ॥२९॥ अथेति ॥ 'गर्भाष्टमेऽन्दै कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् । गर्भादेकादशे राशी गर्माच द्वादशे विशः ।। (२॥३६) इति मनुस्मरणात् । अथ गर्भेकादशेऽन्दे विधिवटुपनीतं गुरुप्रियमेनं रघु विपश्चितो विद्वांसो गुरयो विनिन्युः शिक्षितवन्तः । ते गुरयोऽनास्मिरघौ अवध्ययनाश्च बभूवुः। तथा हि-क्रिया शिक्षा किया तु निष्कृतो शिक्षाचिकित्सोपायकर्मसु' इति यादवः । वस्तुनि पात्र- भूत उपहिता प्रयुक्ता प्रसीदति फलति । 'क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम्' इति कौटिल्यः ॥ २९॥ पाठा०-१'वृत्तचौला'; 'वृत्तयूड'. २ 'क'. टिप-1 समानवयस्कचलकाकपक्षकै पत्याह शिशु समुद्रस्य दृष्टान्टेन पाध्ययस्यापारत्वमुकम्-दवि व्याख्याय, वृनचूडाकर्मा लिपि संख्यानां चाथ युजीत इति चाणक्यः इति शिशु। .

·. शो० ३०-३२] तृतीयः सर्गः। धिया समग्रैः स गुणैरदारधीः क्रमायतनश्चतुरणयोपमाः। ततार विर्धाः पर्वनौतिपातिमिर्दिशो हरिदिहरितामिवेश्वरः ॥३०॥ घिय इति ॥ अन कामन्दक:-शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारण तथा या ऊहा. पोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ इति । 'आन्दीक्षिकी नयी वार्ता दण्डनीविश्व शावती । एता विद्याश्चतसस्तु लोकसंस्थितिहेतवः । इति च । उदारधीस्त्यष्टवुद्धिः स रघुः समधियो गुणैः । चत्वारोऽर्णया उपमा यामां ताश्चतुरर्णवो. पमाः। तद्धितार्योत्तरपदसमाहारे च' (पा.२६११५१) इत्युत्तरपदसमासः । चतस्रो विद्याः । हरितां दिशामीश्वरः सूर्यः पवनातिपातिभिहरिद्भिनिगावैः । 'हरियुमि वर्णे च तृणवाजिविशेषयोः' इति विश्वः । चतस्रो दिश इव । प्रमा. ततार। चतुरर्णवोपमत्वं दिशामपि द्रष्टव्यम् ॥ ३०॥ त्वचं से मेध्यां परिधीय रौरवीमशिक्षतास्त्रं पितुरेव मन्त्रवत् । न केवलं तहरेकपार्थिवः क्षितीयभूदेकधनुर्धरोऽपि सः ॥ ३१ ॥ त्वचमिति ॥ स रघु । 'याणरोरवयानानि चर्माणि ब्रह्मचारिण । चसीर- भानुपूयेंग शाणक्षीमादिकानि च ॥' (२१४१) इति मनुस्मरणान्मेध्यां शुद्ध गैरवी करसंपत्विनीम् । 'रमहाकृष्णसार.' इति यादयः । त्वचं चर्म परिधाय पति या मन्त्रयत् समन्त्रम्मनमाग्नेयादिकं पितुरेवोपाध्यायादशिक्षताऽभ्यस्त- घान् । 'आख्यातोपयोगे' (पा. १४२९) इत्यपादानसज्ञा । पितुरेवेत्सवधारणमुप. पादयति-नेति ॥ तहुरुरेफोऽद्वितीय पार्थिवः केवलं पृथिवीधर एव नाभूत, किंतु क्षिती स दिलीप एको धनुर्धरोऽप्यभूत् ॥ ३१ ॥ (महोसतां वत्सतरः स्पृशनि दिपेन्द्रभाव कलमः श्रयन्निव । रघुः क्रमाद्यीयनमिशिवः पुपोष गौम्भीयमनोहरं वपुः ॥ ३२ ॥ महोक्षतामिति ॥ रघुः क्रमाद्यौवनेन भिन्नशैशयो निरस्तशिशुमायः सन् । महानुभा महोक्षो महर्षभः । 'भचतुर-(पा.५४१७) धादिसूक्षेण पाठा- "नानिपर्तिभिः'. २ 'मप्रचित'. ३ 'गम्भीर". टिप्प-1 बामस्वमार-शुभनाममात्र महाधारण तथा । उहापोहोरिशान परमानं घपीए । मोतुमिग्मा शुमा, मदानाकर्णनम्, पदम शालार्थोपादानन्, पारण मचीनसास्सिरणम्, अपूर्वपश, अमोरः ममातोपरि ध्यानम् , सत्वान परमार्थखरूपम् विपीगुणा: 'भान्पीटिकॉरिधान धर्मापौ नदी स्मृती पाशुपास्य भगिरा पीसमाप्रपम् नीला हु राम्यस्य प्यवसा मदिरम्पदे ॥ीप। आशिकी नदीबातो दविधासो रानपिपासा पलमः।

·न रघुवंशे [लो. ३७-३० विभावसुः सारथिनेव वायुना घनव्यपायेन गभस्तिमानिय । वर्भूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः ॥ ३७॥ विभावसुरिति ॥ सारथिना सहायभूतेन । एतद्विशेषणमुक्तरवास्येप्वप्यनुषा- नीयम् । वायुना विभावसुर्यतिरिव । सूर्यवहीं विभावस्' इत्यमरः । धनव्यपायेन शरत्समयेन सारथिना गभस्तिमान सूर्य इच। कटो गण्डः । 'गण्डः कटो मदो दानम्' इत्यमरः । तस्य प्रमेदः स्फुटनम् । मदोदय इत्यर्थः । तेन करीव । पार्थिवो दिलीपः। तेन रघुणाऽतितरामसन्तं सुदुःसहः ष्वसयो बभूव ॥३७॥ नियुज्य तुं होमतुरंगरक्षणे धनुर्धर राजसुतेर द्रुतम् । अपूर्णमेकेन शतक्रतूपमा शैत ऋतूनामपविर्भमाप से।। ३८ ।। नियुज्येति ॥ मातक्रतुरिन्द उपमा यस्य स शतक्रतूपमः स दिलीपः । 'शतं धै तुल्या राजपुत्रा देवा आशापालाः' इत्यादिश्रुत्या । राजसुतैरतुद्रुतमनुगतं धनुर्धरै त रघु होमतुरंगाणां रक्षणे नियुज्य। एकेन कतुनाऽपूर्णमेनं ऋतूनामश्वमेधानां शतमपविघ्नमपगतविघ्नं यथा तथाऽऽप ॥३८॥ तैतेः परं तेन मखीय यज्वना तुरंगेमुत्सयमनर्गलं पुनः । धनु तामग्रत एवं रक्षिणां जहारे शकः किल गूढविग्रहः ॥ ३९ ॥ तत इति ॥.ततः परमेकोनशतक्रतुप्राप्त्यनन्तरं यज्वना विधिनेष्टवता तेन दिलीपेन पुनः पुनरपि मखाय मखं कर्तुम्। 'कियार्योपपदस्य--' (पा. २६३।१४) इत्यादिना चतुर्थी। उत्सृष्टं मुक्तमनर्गलमप्रतियन्धम् । अव्याहतखैरगतिगि- त्यर्थः । 'अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति' इत्यापस्तम्बस्मरणात् । तुरंग घनुभृतां रक्षिणां रक्षकाणामग्रत एव:शको गूढविग्रहः सन् । जहार किल । किल' इलैतिहो ॥३९॥ विषादलतप्रतिपत्ति विस्मित कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत् । वसिष्ठधेनुश्च यदृच्छयागंता श्रुतप्रमावा ददृशेऽर्थ नन्दिनी ॥४०॥ विषादेति ॥ तत् कुमारस्य सैन्यं सेना सपदि । विपाद इटनाश- इंतो मनोमनः । तदुकम्-'विषादचेतसो भन्न आयाभावनाशयोः' इति । वेन लुप्ता प्रतिपत्तिः कर्तव्यज्ञानं यस्य तत्तयोक्तम् । विस्मितमवनाशस्याकस्मिकत्वादावर्या- पाठा- 'दुरासह २'म'. ३ रक्षताम् ·। । . को०१०-४३]] तृतीयः सर्गः। विष्टं सत् । स्थितं तस्यौ। अथ श्रुतप्रभावा यदृच्छया खेच्च्यागता। रमोः खप्रसादलल्यत्वादनुजिघृक्षयेति भावः । नन्दिनी नाम वसिष्ठधेनुश्य ददृशे। ती चवारावविलम्बसूचकौ ॥ ४० ॥ संताम तदननिस्यन्दजलेन लोचने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्रुतः सताम् । अतीन्द्रियेप्यप्युपपन्नदर्शनो भूय भावेपु. दिलीपनेन्दनः ॥ ४॥ तदिति ॥ सतां पुरस्टतः पूजितो दिलीपनन्दनो रघु पुण्येन तस्या नन्दिन्या यदहं तस्य निस्यन्दो द्रवः स एव जलम् । मूतमित्यर्थः । तेन लोचने प्रमृज्य शोधयित्वा । अतीन्द्रियेष्विन्द्रियाग्यविमान्तेषु । 'सलादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया' (वा. १३३६) इति समासः। द्विगुप्राप्तापनालंपूर्वगतिस- मासेषु परवलिनताप्रतिषेधाद्विशेष्यनिमत्वम् । भावेप्यपि वस्तुपूपपन्नदर्शन: संपन्नसाक्षात्कारशक्तिर्यभूय ॥४॥ सं पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देव तरदेवसंभवः। पुनः पुनः सूतनिपिईचापलं हरन्तमश्वं रथरश्मिसंयतम् ॥ ४२ ॥ स इति ॥ नरदेवसंभवः स रघु पुनः पुनः सूतेन निपिद्धचापलं निवारितोद्धसं रथस्य रश्मिभिःप्रग्रहः । किरणप्रग्रही रदमी' इत्यमरः । संयतं यमदं हरन्तं पर्वतपक्षाणां शातनं छेदकं देवमिन्दं पूर्वतः पूर्वस्यां दिशि ददर्श ।। ४१ शतैस्तमक्षणामनिमेपवृत्तिमिहीर विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः । 'अवोचदेतं गगनस्पृशा रघुः सरेण धीरेण निवर्तयनिय ॥ ४३ ॥ शतैरिति रघुस्तमवदर्तारमनिमेपवृत्तिभिनिमेषव्यापारशून्यैरक्षणां शत- हरिभिईरिद्वर्णः । 'हरिर्वाच्यवदाख्यातो रिकपिलवर्णयो.' इति विश्व । घाजि- भिरवैश्य हरिमिन्दं विदित्वा । 'हरिर्वातार्कचन्द्रन्द्रयमोपेन्द्रमरीचिषु' इति विधः। एनमिन्दं गगनस्शा व्योमय्यापिना धीरेण गमीरेण वरेण ध्वनिनैव निय. तयनिय । अवोचत्॥४३॥ टिप-1 प्रमावो रपूरतिवरप्रदानलक्षणो यस्याः साइवि दिनकामिश्रा भावनितमाहात्म्यानलाइ शिशु पाउमरतु-श्री चारीतुन्यापेक्षा गमवेदसार । चकारी तुपकटपति पापको-तिए निशु गगनरपति पीरलेन मोलभावोदि ति शिशु ·। रघुवंशे [लो० १४-१७ मखांशभाजां प्रथमो मनपिभिस्त्यमेव देवेन्द ! सदा निराधसे । अजस्त्रदीक्षाप्रयतस्य महिरोः मिथाविधाताय कथं प्रवर्तसे? ॥४४॥ मखेति । हे देवेन्द्र! मनीपिमिस्त्वमेव मखांशभाजां यज्ञभागभुजां प्रथमः सदा निगद्यसे कथ्यो । तथाप्यजत्रदीक्षायां नित्यदीक्षायां प्रयतस्य महुरोः क्रिया विधाताय तुविधाताय, क्रियां विहन्तुमित्यर्थः । 'तुमर्याच भाव. वचनात्' (पा.२।३।१५) इति चतुर्थो । कथं प्रवर्तसे? ॥४४॥ बिलोकनाथेन संदा मखद्विपस्त्वया नियम्या ननु दिव्युचक्षुपा। से चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणांत्वमन्तरीयोभवसिच्युतो विधिः४५ त्रिलोकेति ॥ त्रयाण लोकानां नाथस्त्रिलोकनाथः । तद्धितार्थ-' (पा. २।११५१) इत्यादिनोत्तरपदयमासः । तेन त्रैलोक्यनियामकेन दिव्यचक्षुपा: तीन्द्रियार्थदर्शिना स्वया मखद्विपः ऋतुविधातकाः सदा नियम्या ननु शिक्ष्या- सल। स त्वं धर्मचारिणां कर्मसु ऋतुपु स्वयमन्तरायो विघ्नो भवसि चेत् । विधिरनुष्टानं च्युत क्षतः । लोके सत्वमकथैवास्तमियादिसर्थः ॥ ४५ ॥ दङ्गमय मघवन्महाकतोरमुं तुरंग प्रतिमोक्तुमर्हसि । पथः श्रुतैर्दर्शयितौर ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ॥४६॥ तदिति। हेमघवन् ! तत्तस्मात्कारणात् । महाकतोरश्वमेघस्याय श्रेष्ठमई साधनममुं तुरंग प्रतिमोक्तुं प्रतिदातुमर्हसि । तया हि--श्रुतेः पथो दर्श- यितारः सन्मार्गप्रदर्शका ईभ्यरा महान्तो गलीमसां मलिना पद्धति मार्ग नाददते न सीकुर्वते, असन्मार्ग नावसम्यन्त इसर्थः । 'मलीमसं तु मलिनं कचर मलदृषितम्' इत्यमरः ॥४॥ इति प्रगल्भं रघुणा समीरित यचों निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् । निवर्तयामास रथं सविस्मयः प्रचक्रमे च प्रतिवमुत्तरम् ।। ४७ ॥ पाठा०-१ यतः. २ सिता', 'सताम्'. ३ वमन्तरायी'. ४ 'शुचे. टिप्प-1 ननु नियन्याः 'इस्त्र मदमदचरयमश्चानुपसर्ग' (पा० ३।१।१००) इत्या. दिनोपसगांमावे निहितत्वारकथं यत्मत्ययः ? उच्यते : पदसरकारपझे केवलायमे यत्प्रत्यया पश्चानिशब्देन समास: 1 यदा, तत्र न भवेदिनियम्यम्' इति कात्यायनप्रयोगशापकात् साधुः । यद्रा, उपसर्गप्रतिरूपको निशब्दो निपातः । यदा, नियम सापको नियम्याः, 'तत्र सायुः' (पा. ४१४५९४) इति यात्प्रत्ययः। यदा, नियममहंतीति यव-पति शिशु०।- 'शुचे पर इति पाठमाइस, शुबै मुद्धस्य पथ आचारस दर्शयितारः प्रवर्वका ईश्वराः प्रमावो मलीमा कनुषा पद्धतिमाचा नाददते इति शिशु।

·- सो. १८-५०] तृतीयः सर्गः। इतीति ॥ इति रघुणा समीरितं प्रगल्भं चचो निशम्याऽऽर्ण्य । दिवौकसः स्वर्गीक्सः । दिवं खर्गेऽन्तरिक्षे च' इति विश्वः । तेषामधिपतिर्देवेन्द्रो प्रभावात् सविस्मयः सन् । रथ निवर्तयामास । उत्तरं प्रतियक्तुं प्रचक्रमे च ॥४७॥ यदत्थि राजन्यकुमार! तत्तथा यशस्त रक्ष्यं परतो यशोधनैः। जगत्प्रकाशं तदशेपेमिज्यया भवहरलहयितुं ममोद्यतः ॥ ४ ॥ यदिति ॥ हे राजन्यकुमार क्षत्रियकुमार ! 'मूर्धाभिपित्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् इत्यमरः। यद्वाक्यमात्य प्रवीपि । 'मुवः पञ्चानाम्-' (पा. ३।४।८४) इत्यादिनाहादेशः । तत्तथा सल्लम् ; किंतु यशोधनरमा- दृशः परतः शत्रुतो यशो रक्ष्यम् । ततः किमत आह-भवहुरुस्त्यापिता जगत्प्रकाश लोकप्रसिद्धमशेपं सर्व मम तद्यश इज्यया यागेन लद्धयितुं तिरस्कर्तुमुद्यत उद्युक्तः ॥ ४ ॥ किं तयश इत्याह हरियथक, पुरुषोत्तमः स्मृती महेश्वरख्यम्यक एवं नापूरः! तथा विदुमी मुनयः शतैरतुं द्वितीयगामी न हि शब्द ऐप नः ४९ हरिरिति ॥ पुरुपेपत्तम इति सप्तमीसमासः । 'न निर्धारणे' (पा. २।२।५०) इति पष्टीसमासनिषेधात् । कर्मधारये तु 'सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः' इत्युत्त- मपुरुष इति स्यात् । यथा दरिविष्णुरेक एव पुरुषोत्तमः स्मृतः । यथा च ध्यम्यक शिव एव महेश्वरः स्मृतः । नापरोऽपरः पुमान । तथा मां मुनयः शतक्रतुं विदुर्विदन्ति । 'विदो ल्टो या' (पा. ३॥४४८३) इति शेर्जुसा- देशः । नोऽसाम् । हरिहरयोमम नेलर्थः । एप नितयोऽपि भादो द्वितीय- गामी न हि । द्वितीयाप्रकरणे नमिगम्यादीनानुपसल्यानात्समासः ॥४९॥ अतोऽयमयः कपिलार्नुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः। लं प्रयनेन तात्र मी निधाः पद पदव्यां सर्गरस्य संततेः॥ ५० ॥ यत इति । अतोऽहमेव शतकनुरवस्त्वदीयस्य पितुरयं शततमोऽश्य: कंपिलानुकारिणा कपिलमुनितुल्येन मयाऽपहारितोऽपद्धतः । अपहारित इति पाठा०-, 'यथा'.२ 'भनुसारिणा'.३ 'मानुगा: 'पदन्याः'. टिप्प---1 प्रगम्ममिनि विलहेतु पात शिशु पुरा यशवपमानारतुरगारहार्ययनित बान्तः सगराममा बरिलमुनिना पापा तान तथा मयारी र नारदम रवि कपिरनाया सूपति-दति शिशु - ·रघुवंशे [को० ५१-५३ साथै णिच् । तपासा प्रयत्नेनालम् ; प्रयनो माक्रारीत्यर्थः । निषेध्यस्य निषेध प्रति करणत्वात्तृतीया । सगरस्य राज्ञः संततेः संतानस्य पदव्यां पदं मा निधान निधेहि । निपूर्वादापातोडे । 'न माइयोगे' (पा. ||४|४) इत्यडागम- प्रतिषेधः । महदास्फन्दनं ते विनाशमूलं भवेदिति भावः ॥५६॥ ततः प्रहस्योपभयः पुरंदर पुनर्वमापे तुरहस्य रक्षिता । गृहाण शेलंयदि सर्ग पेपत्ते नसल्यनिर्जित्य रधु कृती भवान् ॥५॥ तत इति । ततस्तुरगस्य रक्षिता रघुः प्रहस्य प्रहास कृत्या । अपभयो निर्भीकः सन् । पुनः पुरंदरं वापे । किमिति ? हे देवेन्द्र । यद्यपोऽधामोचन- रूपस्ते तव सगों निश्चयः । 'सर्गः स्वभावनिर्माक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु' इत्यमरः । तर्हि शत्रं गृहाण । भवान् रघु मामनिर्जित्य । कृतमनेनेति कृती । कृत- कृत्यो न खल। 'इटादिभ्यय' (पा. १।२१८८ ) इतीनिप्रत्ययः । रघुनित्यनेना- त्मनो दुर्जयत्वं सूचितम् ॥ ५१॥ से एवमुक्त्वा मध्यन्तमन्मुखः करिष्यमाणः सशरं शरासनम् । अतिष्ठदालीढविशेपशोमिना वपुःप्रेकर्षण बिडम्बितेश्वरः ॥५२॥ स इति ॥ स खुरुन्मुखः सन् मघवन्तमिन्दमेवमुक्त्वा शरासन : चापं सशरं करिष्यमाण: आलीनालीढाख्येन स्थानभेदेन विशेषशो- मिनाऽतिशयशोभिना वपुःप्रकर्षण देहोसत्येन विडम्बितेश्वरोऽनुसापिनाकी सन् । अतिष्ठत् । भालीदलक्षणगाद यादवः-स्थानानि धन्विनां पञ्च रान वैशा- खमस्त्रियाम् । त्रिवितस्त्यन्तरी,पादौ मण्डलं तोरणाकृति ॥ अन्वयं स्यात्समपदमा- ली.' । रघोरिति । रघोरवष्टम्भमयेन स्वम्भरूपेण । 'अवष्टम्भः सुवर्णं च स्तम्भ- प्रारम्भयोरपि' इति विधः । पत्रिणा बाणेन दृदि हृदये, क्षतो विदः । मत एवामणोऽसहनः । क्रुद्ध इत्यर्थः । गोत्रभिदिन्द्रोऽपि । 'संभावनीये चौरेऽपि गोत्रः क्षोणीधरे मतः' इति विश्वः । नवाम्बुदानामनीकस्य वृन्दस्य मुहूर्त क्षणमा लान्छने चिहभूते धनुपि । दिव्ये धनुषीत्यर्थः । अमोघमवन्ध्यं सायकं वाणं समघत्त संहितवान् ॥ ५३ ॥ पाठा- 'माह पुनः', ७ दयपत्रमीभूमिपुरंदरामजः, ३ ग'. मार्गणम्' C ·श्लो०५४-५७] तृतीयः सर्गः। दिलीपस्नोः सं पद<जान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः। पपविनास्त्रादितपूर्वमागुगः कुतूहलेनेव मनुप्यशोणितम् ॥ ५४॥ दिलीपेति ॥ भीमानां भयंकराणाममुराणां शोणिते रुधिरै उचितः परिचितः स इन्द्रमुक आशुगः सायको दिलीपस्नो रपोददिशालं भुजा- न्तरं वक्षः प्रविश्य मनासादितपूर्व पूर्वमनासादितम् । मुमुऐति घमासः । मनुष्यशोणितं फुतूहलेनेय पपौ ॥ ५४॥ हर कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाहलौ। भुजें शचीपविशेषकाड़िते सनामचिह निवखान सायकम् ॥१५॥ हरेरिति । फुमारस्य स्कन्दस्य विक्रम इव विक्रमो यस्य स तयोः । 'रामभ्युपमान-' इत्यादिना समासः । कुमारोऽपि रघुरपि सुरदिपस्यैरावत- स्वास्फालनेन फर्कशा अगुलयो यस्य सः । तस्मिन् । गच्याः पनविशेष रहिचे शचीपमधिशेषकाश्तेि रेरिग्दस्य भुजे स्वनामचिढे सनामाद्वितं सायकं नियसान निसातवान् । निप्पष्ट कराग्यमास्यायं महाननिमय इति भावः॥ ५५॥ जदार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शकस्सा महाशानिध्वजम् । चुकोप से सशं सुरश्रियः प्रसहा केशव्यपरोपणादिव ॥५६॥ जदारेति ॥ अन्येन मयूरपत्रिणा मयूरपश्यता शरण शमास्येन्द्रस्य महाशनिपजे महान्तमनिरूपं ध्वज जहार चिच्छेद चास शकः । सुर धियः प्रसाए बलारस केशानां ध्यपरोपणादवतारणाच्छेदनादिय । तस्मे र भृशमवयं घुफोप । तं हन्तुमिपेपेत्यर्थः । 'कुधहद (पा. ३५) इलादिना वहानापती ॥ ५६ ॥ तयोरपान्तस्थितसिद्धसैनिक गरत्मदाशीयिपभीमदर्शनः । यभूय युदं तुमुलं जयपिणोरधोमुखरू मुसैश पत्रिभिः ॥ ५ ॥ तयोरिति ॥ जयैषिणोरन्योन्यजयाराहिनोस्तयोरिन्दरम्वोः ।गयरमन्तः पायन्तः । 'गरपक्षणा पत्रम्' इसमरः। आशीविषा: 1 शिष दंष्ट्रायो मिरं येषां स भाभी विपाः रामः । पोदरादित्यासाः । 'ची स्वार्गदिताशंगादि- पंयोः इत्यमरः । स इस मीमदर्शनाः राक्षाः सपा स । भाव दाः तेरघोमुखकायमुखैध । पन्दिनोवपर्ययोदेगस्थितस्मादिति भावः । पाठा-1 नरेनसनो'. ' पापारियोपिते'. ३ 'मपूरपदमा ।

·। ७६ रघुवंशे [को०५-५३ खार्थे णिच् । तवानावे प्रयोनालम् ; प्रयन्नो माकारीत्यर्थः । निषेभ्यस्य निषेध प्रति करणरवात्तृतीया । सगरस्य राज्ञः संततेः संतानस्य पदव्यां पदं मा निधान निधेहि । निपूर्वादापातोल । 'न माइयोगे' (पा. ६४१७४) इत्यडागम- प्रतिषेधः । महदास्कन्दनं ते विनाशमूलं भवेदिति भावः ॥ ५॥ ततः महेस्यापभयः पुरंदर पुनर्वभापे तुराय रक्षिता । गृहाण शस्त्रं यदि संग ऐप ते नखल्वनिर्जित्य र कृती भवान् ॥५२॥ तत इति ॥ ततस्तुरगस्य रक्षिता रघुः प्रहस्य प्रहासं कृत्वा । अपभयो निभीकः सन् । पुनः पुरंदरं यमापे । किमिति ? हे देवेन्द्र । यद्येषोऽवामोचन- रूपस्ते तव सगो निश्चयः । 'सर्गः समावनिर्मोक्षनिक्षयाध्यायष्टिधु' इलमरः । तर्हि शस्त्रं गृहाण । भवान् रघु मामनिर्जित्य । कृतमनेनेति कृती । कृत- कृत्यो न खलु। 'इष्टादिभ्यश्च' (पा. पा२।८८) इतीनिप्रत्ययः। पमित्यनेना- स्मनो दुर्जयत्वं सूचितम् ॥ ५१ ॥ से एवमुक्त्या मघवन्तमुन्मुखः करिष्यमाणः सशरं शरासनम् । अतिष्ठदालीढविशेषशोमिना वपुःप्रकर्षण विडम्बितेश्वरः ॥५२॥ स इति ॥ स रघुरुन्मुखः सन् मघवन्तमिन्द्रमेवमुक्त्वा शरासनं चाप सशरं करिष्यमाणः) आलीडेनालीदाख्येन स्थानमैदेन विशेपशो- भिनाऽतिशयशोभिना वपुःप्रकर्षण देहोसत्येन विडम्बितेश्वरोऽनुस्तपिनाकी सन् । अतिष्ठत् । आलीढलक्षणमाह यादवः-'स्थानानि धन्विना पञ्च तत्र वैशा- समत्रियाम् । त्रिवितस्त्यन्तरी पादौ मण्डलं तोरणाकृति ॥ अन्वधं स्यात्समपदमा- - रघोरिति ॥ रघोरवष्टम्भमयेन स्वम्भरूपेण । 'अवष्टम्भः सुवर्ण च स्तम्भ प्रारम्भयोरपि' इति विश्वः। पत्रिणा बाणेन हृदि हृदये क्षतो विद्धः । अत एवामर्पणोऽसहनः । क्रुद्ध इत्यर्थः । गोत्रभिदिन्द्रोऽपि । 'संभावनीये चौरेऽपि गोत्रः क्षोणीधरे मतः' इति विश्वः । नवाम्बुदानामनीकस्य इन्दस्य मुहूर्त क्षणमा लाग्छने चिहभूते धनुपि । दिध्ये धनुपीत्यर्थः । अमोघमवन्ध्यं - सायकं पागं समचंत संहितवान् ।-५३ ॥ पाटा-३ 'माह पुनः', 'यपेतभीमिपुरंदरामना'. ३ गई:'. मार्गणम्

·७७
श्लो०५४-५७]
तृतीयः सर्गः।
- दिलीपस्नोः सं यहढुंजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः।
पपविनासादितपूर्वमाटुंगः कुतूहलेनेव मनुप्यशोणितम् ॥५४॥
दिलीपेति ॥ भीमाना भयंराणामसुराणां शोणिते रधिरे उचितः
परिचितः स इन्द्रमुक आशुगः सायको दिलीपसुनो रघोहद्विशालं भुजा.
न्तरं वक्षः प्रविश्य अनासादितपूर्व पूर्वमनाखादितम् । मुप्मुपैति समासः ।
मनुप्यशोणितं फुतूहलेनेय पपौ ॥ ५४॥
हरे कुमारोऽपि फुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाली।
भुजै शंचीपत्रविशेपकाड़िते स्वनामचिलु निखान सायकम् ॥५५॥
हरेरिति ॥ कुमारस्य स्कन्दस्य विक्रम इव विमो यस्य स तयोकः ।
'सप्तम्युपमान-' इत्यादिना समासः । कुमारोऽपि रपुरपि सुरद्विपस्यैरावत-
स्यास्फालनेन फर्कशा अड्लयो यस्य सः । तस्मिन् । शच्याः पनविशेष
रहिते शचीपत्रविशेषकादिते हरेरिन्द्रस्य भुजे खनामचिहं वनामाहितं
सायकं निवसान निसातवान् । निष्कण्टकराज्यमातस्यायं महाननिमय
रति मायः॥ ५५॥
जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शकस्य महाशनिध्वजम् ।
चुकोप तस्से से भृशं सुरश्रियः प्रसेहा केशव्यपरोपणादिव ॥५६॥
जहारेति ॥ अन्येन मयूरपत्रिणा मयूरपरवता शरेण शक्रस्येन्द्रस्य
महारानिध्य महान्तमानिरूपं ध्वज जहार चिच्छेद च । सशकः । सुर
श्रियः प्रसहा पलारस केशानां व्यपरोपणावतारणाच्छेदनादिव । तस्मै
रपये भृशमलथं घुकोप । तं हन्नुमियेपेसर्पः । 'कुपट्टह- (पा. १४३५)
दलादिना संप्रदानायतुषों ॥५६॥

·७८ भायः॥ ५८॥ रघुवंशे [लो०५८-६६ पत्रिभिांगरुपान्तस्थितास्तदस्थाः सिद्धा देवा इन्द्रस्य सैनिकाश्च रपोसि स्वयोकं तुमुलं संकुलं युद्धं बभूव ॥५४.! अतिप्रवन्धप्रहितास्त्रवृष्टिभिस्तेमाध्यं दुष्प्रसूहस्य तेजसः। शशा निर्वापयितुंन यासंवा स्वतंयुतं वहिमियादिरम्बुदः ॥५८॥ अतीति ॥ चासघोऽतिप्रयन्येनातिसातत्येन प्रहितामिः प्रयुक्ताभिरस्त्र. वृष्टिमिर्दुष्प्रसहस्य दुःखेन प्रमह्यत इति दुष्प्रसहं तस्य । दुःसेनाप्यसह्यस्येत्यर्थः । तेजसः प्रतापस्याभयं तं पम् । अम्बुदोऽद्भिः स्वतच्युतं निर्गतं वह्नि- मिय निर्यापयितुं न शशाक । रपोरपि लोकपालामकस्येन्द्राशसंभवत्वादिति ततः प्रकोष्ठे हरिचन्दैनाहित प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम् । रघुः शशाकीर्घमुखेन पत्रिणी शरासनेज्यामलुनाद्विौजसः ॥५॥ तत इति ॥ ततो रघुहरिचन्दनाङ्कित प्रकोष्ठे मणिबन्धे प्रमथ्यमाना- पविधीरनादिनी प्रमश्यमानार्णव इय धीरं गम्भीर नदतीति तां तथोक्ताम् । वैवेष्टि व्यामोतीति विद व्यापकमोजो यस्य स तस्स विडोज़स इन्द्रस्य । पृषोद- रादित्वात्साधुः। शरासनज्यां धनुर्मी चीम् । शशाङ्कस्पार्धः खण्ड इव मुख फलं यस्य तेन पत्रिणाऽलुनादछिनत् ॥ ५९ ।। संचापमुसैन्य वियूद्धमत्सरः प्रणाशनाय प्रवलस्य विद्विषः। महीपशव्यपरोपणोचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमनमाददे ॥ १० ॥ स इति ॥ विवृद्धमत्सर प्रद्धवरः स इन्द्रश्चापमुत्सृज्य प्रवलयं विद्विपः शत्रोः प्रणाशनाय वधाय । महीं धारयन्तीति महीधाः पर्वताः । मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः । तेषां पक्षव्यपरोपणे पक्षच्छेद उचित स्फुरत्मभा. मण्डलमखं वायुधसाददे जमाह ॥६॥ रघुश पक्षसि तेन ताडितः पातु भूमौ सह सैनिकोभूमिः। निमेपमोबादवर्धेयं च व्यथां सहोत्थितः सैनिकहनिखनैः॥ ६१ ॥ रघुरिति ॥ रघुस्तैन वनेश भृशमत्यर्थ वक्षसि ताडितो, हतः सन् । सैनिकानामधुभिः सह भूमौ पपात । तस्मिन्पतिवे ते रुरदुरित्यर्थः । निमे- पाठा- 'व्यपरोपणोद्धतम्', 'ध्यपरोपणोद्धृतम्'.२ तद्यथाम्'. टिप्प-1 एतेन परामिभावनतोमा-दवि शिशु विडं भेदकमोजो तस्य स तस्स विडोवस, विडं व्यापकमोनो यस्यैति वा वर्णविहे वर्णस्य व्यत्ययः-दति निशु०॥ 4 । .1 ·लो०६२-६५] तृतीयः सर्गः। ७९ पमानास्यथां दुःसमयधूय विस्ष्टत्य सैनिकाना हर्षेण ये निखनावेदान्तः सहोत्थितश्च । तस्मिनुत्थिते हत्सिंहनादांश्चकुरित्यर्थः ॥ ६१॥ तथापि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षमावे चिरमस्य तस्थेपः। तुताप वीर्यातिशयेन वृत्रता पद हि सर्वत्र गुणनिधीयते ॥ २ ॥ तथापीति । तथापि वनपातेऽपि शस्त्राणामायुधाना व्यवहारेण व्यापा- रेण निारे रे विपक्षभाये शात्रवे चिरं तस्थुपः स्थितवतोऽस्य रघोार्या- तिशयेन । यूनं इतवानिति वृत्रहा। 'ब्रह्मभ्रूणरनेषु किप्' । (पा. ३।२६८७) तुतोष । स्वयं वीर एक वीर जानातीति भावः । कथं, शनोः सतोपोऽत आह- गुणैः सर्वत्र शत्रुमित्रोदासीनेषु पदमनिनिधीयते । गुणैः सन संगम्यत इसधः । गुणाः गगूनप्यावर्जयन्तीति भावः ॥ ६२, वेहि मां मीतमृत तुरंगकिमिच्छसीर्ति स्फुटमाह वासवः ॥३॥ असहमिति ॥ सारवत्तयाऽदिप्यसद्मप्रतियन्धं मे आयुधं वनं त्वद- न्येन न विसोढम् । अतो मां प्रीत संतुष्टमवेहि । तुरंगमारते तुरंग पर्ज- . यित्या । 'अन्यारादितरते-' (पा. २।३।२९) इति पञ्चमी । किमिच्छसीति स्फुटं वासय आह । तुरंगमादन्यददेयं नास्तीति भावः ॥ ६३ ॥ ततो निपझादमनमनमुद्धृतं सुवर्णपूहद्युतिरसितालिम् । नरेन्द्रसूनुः प्रतिसंहरनिपु प्रियंवदा प्रत्यवदत्सुरेश्वरम् ॥ ६४ ॥ तत इति ॥ ततो निपातूणीरादसमनं यथा तथोद्भुतं नुवर्णपुर: द्युतिनी रसिता अगुलयो येन तमिपुं प्रतिसंहरनिवर्तयन् । 'नाप्रहरन्तं प्रदरेत्' इति निषेधादिति भावः । प्रियं यददीति प्रियंवदः । 'प्रियवशे यदः राम्' (पा. ३।२।३८) इति सच्चलयः । 'अरुर्द्विपद् (पा. ६॥३॥६७) इलादिना सुमागमः। नरेन्द्रसूनूरप सुरेश्वरं प्रत्ययदत्। न तु पादरदिति भायः ॥४॥ अमोच्यमभ्यं यदि मन्यसे प्रभो ! ततः समाप्त विधिनय फैर्मणि । अजन्नदीक्षाप्रेयतः सं महरा तोरशेपेण फलेन युज्यताम् ॥६५॥ यमोच्यमिति ॥ हे प्रभो इन्द्र अश्वममोच्यं मन्यसे यदि ततस्त- पाटा0-, "विधीयते'. २'गभगम्'. ३ 'अहि'. ४ 'परं पृणीध्येति समाए घुग्रहा' पर यूप्येति दमादिदेश म... ५ 'झम्ममानिःगतम्. ६. दीपमनुः'. 30"प्रियंवदम्'. 'प मे गुर ·'रघुवंशे [को०६६-६९ जिलदीक्षायां प्रयतः स महरमम पिता विधिनैव कर्मणि समाप्ते प्रति ऋतोर्यत्फलं वैन फलेनाशेपेण कृल्नेन युज्यतां युक्षोऽस्तु । अश्वमेधफललामे किमश्वेनेति भावः ।। ६५ ।। यथा च वृत्तान्तमिम सदोगतस्मिलोचनकांशतया दुरासदः । तवैव संदेशहराविशीपतिःणोति लोकेश तथा विधीयताम् ६६ यथेति ॥ सदोगतः सदो गृहं गतस्त्रिलोचनस्येश्वरस्सैकांशतया, अष्टा . नामन्यतममूर्तित्वात् । दुरासदो मादृशेर्दुष्पाप्यो विशापतिर्यथेमं वृत्तान्त तव संदेशहामार्ताहरादेव शृणोति च। हे लोकेशेन्द ! तथा विधी. यताम् । तथेति काम प्रतिशुभुवान्योर्यथागत मातलिसारथियो । पस्य नातिप्रेमनाः सदोगृहं सुदक्षिणासूनुरपि न्यवर्तत ।। ६७ ।। तथेति ॥ मातलिसारथिरिन्दो रघोः संबन्धिनं कामं मनोरयं तथेति 'तथास्तु' इति प्रतिशुश्रुवान् । 'भापायो सदवपश्रुवः' (पा. ३।२।१०८) इति वसुप्रलयः । यथागतं ययौ सुदक्षिणास्तू रघुरपि नातिप्रमना विजय सामेऽप्यविनावामाग्रीव तुष्टः सन् । ननस्य नशन्दस सुमुपेवि समासः । नृपस्य सदोगुहं प्रति न्यवर्तत ॥ ६ ॥ तमभ्यनन्दप्रथम प्रयोधितः प्रजेश्वर शासनहारिणा हरैः । परीमशन्हेंर्पजटेने पाणिना तदीयमझं कुलिशवणाद्वितम् ॥ ६८ ॥ तमिति ॥ हरेरिन्द्रस्य शासनहारिणा पुरुषेण प्रथमं प्रबोधितो शापितः । वृतान्तमिति शेषः । प्रजेश्वरो, दिलीपो हजडेन हशिशिरेण पाणिना कुलिशवणाद्वितम् । तस्य रघोरिदं तदीयम् । अझं शरीर परामृ. शन् , तं रघुमन्यनन्दत् ॥ ६८, इति क्षितीशो नाति नयाधिको महातूना महनीयशासनः। समारुभुर्दिवर्मायुपः क्षये ततान सोपानपरम्परामिय ॥ ६९ ॥ पाठा०-1 'इदम्'.२ 'देवेगा; 'देवेन्द्र हर्षचलेन'. 'इत्यम्'. टिप-1 दीक्षितस्यापूतित्वम् नाति शिशु मालिनामा सारथिस्य सन्द्र वागतस्वधर योगा, नाखं मिला । मान- हिसारथित्वेन शीमगमनध्वनि-दति शिशु ।

·चतुर्यः सर्गः। -- छो०७०-11 इतीति । महनीयशासनः पूजनीयाः क्षितीश इत्यनेन प्रकारेण । 'इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिधु इलमरः । महामातूनामश्वमेधाना नवमिर- धिकां नवतिमेकोनशतमायुपः क्षये राति दिपं खर्ग समाररुक्षुरारोदुमिच्छुः सोपानानां परम्परां पतिमिव ततान ॥ ९ ॥ अर्थ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यून सितातपवारणम् । मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिथिये गलितपयसामित्वाकामिदं हि कुलवतम् ॥ ७॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृती रघुराज्यामिपेको नाम तृतीयः सर्गः। अथेति ॥ अथ विषयेभ्यो व्यावृवात्मा निवृत्तचित्तः स दिलीपो यथा- विधि ययाशानं यूने सूनवे नृपतिककुदं गजविहम् । 'ककुद्वलकुद थेठे पाके राजरमणि' इति विक्षः। सितातपपारण श्वेतच्छनं दत्त्या तया देव्या मुदक्षिणया सह मुनिवनतरोइछायां शिश्रिये प्रितवान् । पानप्रस्थाश्रम स्वीकृ- तवानित्ययः । तथा हि-गलितवयसा वृक्षानामिझ्याकूणामियाकोर्गोनापला. नाम् । तदानसंशात्यादणो उक् । इदं धनगम फुलमतम् । दध्या सह' इस- नेन सपनीरवानप्रस्थाश्रमपक्ष उत्तः । तथा च याशवालयः (प्राय० ॥४५)- 'गुतविन्यस्तपनीकस्वया पाऽनुगतो वनम् । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी सामिः सोपानो प्रजेत् ॥' इति । हरिणीवृत्तमेतत् । तदुकम्- 'रसयुगहयैन्सी मौ स्लो को सदा हरिणी तदा' इति ॥ ७॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमलिनायरिविरचितायों संजीविनी. समास्यायो नृतीयः सर्गः। चतुर्थः सर्गः। शारदा भारदाम्भोजवदना पदनाम्युने । सर्वदा सर्वदाऽस्माकं समिभि संनिधि क्रियाद । स राज्यं गुरुणा दुत प्रतिपद्याधिक यभी। दिनान्ते निहित तेज सेवित्रय हुताशनः॥१॥ रिप-I'माम मामा मायागदनान पनि-शिशु .

·रघुवंशे [को० २.० स इति ॥ स वर्गुरुणा पिना दत्तं राज्यं राराः कर्म प्रजापरिपालनात्म- दम् । पुरोहितादित्वायक् । प्रतिपय प्राप्य । दिनान्ते सायंकाले सावित्रा सूर्येण निहितं तेजः प्रतिपय हुताशनोऽभिरिव । अधिक बभौ । 'सोर तेजः सायमग्निं संक्रमते । आदित्यो वा म यमग्निमनुप्रविशति । अग्नि या भारिलः सायं प्रविशति ।' इत्यादिश्रुतिप्रामाण्यात् ॥१॥ दिलीपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम् । पूर्व प्रधुमितो राज्ञां हदयेऽपिरिवोत्थितः ॥ २॥ दिलीपेति । दिलीपानन्तरं राज्ये प्रतिष्ठितमवस्थित तं रघु निशम्या. कर्य पूर्व दिलीपकाले राज्ञां हये प्रकग घूमोऽस्य संजातः प्रधूमितोऽग्निः संताशमिरुत्यित इव प्रचलित इव । पूर्वाभ्यधिकः संतापोऽभूदित्यर्थः । राजन- कस्यापि निशमनस्यामावुपचारान समानावत्वविरोपः ।। २ ।। पुपातम्यजस्व तस्सोनयनपङ्गया। नयाभ्युत्थानवर्शिन्यो ननन्दुःसप्रज्ञाः प्रजाः ॥ ३ ॥ पुणवेति । हूतथ्यज इन्द्रप्पनः । स किल राजभिये पुग्यत पुर्ण । भविष्योत्तरे-~'एवं यः कुरुते यापामिन्दोतोयुधिष्ठिर 1 पर्जन्यः वामपपी साल राज्ये न संशयः । इति । चतुरसं प्वजाकार राजमारे प्रतिष्टितम् । माहुः एक- ध्वज नाम पोरकसुखावहम् ॥' इति च । पुरुहूतमजस्येध तस्य पोर्नगम भ्युत्थानमभ्युमतिमभ्युदयं च पश्यन्तीति नवाभ्युत्थानदर्शिन्यः । उर्व प्रस्थिता उहाधिताय नयनपायो या गः सप्रजाः रातामा प्रशासनाः । । सममिति ॥ द्विरद इस द्विरदेश गरीवि द्विरदगामिना ! 'पतंयुपमाने' (पा. १२५) इति, 'मुप्यमासी-(पा. ३२१८) इजि प मिनिः । सेन पाठा-1 'भ्यता दिलीप ध प म पनिम् । शामरतनारा हदि शस्यमिवार्पितम् ॥'. ३ 'प्रमिता'. ३ 'मुमा . श्यम्'. रिप-पुरतो पो पदो पर भी सरित शिgst दोरदो यखासी दिन गन् गोलमाल सामान . गिनिः सममिवितो राशिनमारप पुरे प्रोडामारी.

·सो०५-७] चतुर्थः सर्गः। रघुणा समं युगपदेव द्वयं समाकान्तमधिष्टितम् । किं तद्भयम् ? पितुरागतं पिन्यम् । 'पितुर्यत्-' (पा. ४।३।७९) इति याप्रत्ययः । सिंहासनम् । अखिलमरीणां मण्डलं राष्ट्र च ॥४॥ अथ सिंहासनारोहणानन्तरं तस्य लक्ष्मीसंनिधानमाह- छायामण्डललक्ष्येण तमइया किल खयम् । पद्मा पद्मातपत्रेण मेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥५॥ छायेति । भन रघोस्तेजोविशेषेण स्वयं संनिहितया लक्ष्म्या छनधारणं कृतमि- त्युत्प्रेक्षते-पद्मा लक्ष्मीः । 'लक्ष्मीः पद्मालया पमा कमला श्रीहरिप्रिया' इत्यमरः । 'सा स्वयमदृश्या किल । 'किल' इति संभावनापाम् । सती छायामण्डललक्ष्येण कान्तिपुानुमेयेन । न तु स्वरूपतो दृश्येन । 'छायामण्डलम्' इत्यनेनानातपज्ञानं लक्ष्यते । 'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्वमनातपः' इत्युभयत्राप्यमरः । पा. तपत्रेण पद्ममेवातपत्रं तेन कारणभूतेन साम्राज्यदीक्षितं साम्राज्ये साम्राज्य- वर्मणि मण्डलाधिपत्ये दीक्षितमभिपिकं तं भेजे । अन्यथा कथमेताहशी कान्तिसंप- त्तिरिति भावः ॥५॥ संप्रति सरस्वतीसांनिध्यमाह- परिकल्पितसांनिध्या काले काले च चन्दिषु । स्तुत्यं स्तुतिमिरामिरुपतस्थे सरस्वती ॥६॥ परिकल्पितेति ॥ सरस्वती च काले काले सर्वेष्वपि योग्यकालेषु । 'नित्य- . चीप्सयोः' (पा. ८1११४) इति वीप्मायां द्विवचनम् । बन्दिपु परिकल्पित- सांनिध्या कृतसंनिधाना सती स्तुत्य स्तोत्राह तं रघुम् । अर्थ्याभिरदिन- पेताभिः । 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' (पा. १०९२) इति यत्प्रत्ययः । स्तुतिभिः खोत्रः। उपतस्थे । देवतास्था पूजितवतीत्यर्थः । देवतात्वं च-'ना विष्णुः पृथिवीपतिः' इति या लोकपालात्मकत्वादेत्यनुसंधेयम् । एवं च सति 'उपाद्देवपूजा. संगतिररणमित्रकरणपथिषु' (पा. ११४) इति वक्तव्यादात्मनेपदं सिद्ध्यति ॥ ६ ॥ भनुमभृतिमिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः। तथाप्यनन्यपूर्वव तस्मिन्नासीद्वमुंधरा ॥७॥ - टिप्प-1 काले काले रतुव्यवसरे दन्दिपु वैवालिकेषु परिकल्पितं घृत सानिध्यं यया सा सरस्वती-रत्याह शिशु०॥ काले काले सर्वस्मिन्समये इति मुमतिः । 40 ·- 10 रघुवंशे [को०४-११ मन्विति ।। वसुंधरा मनुप्रभृतिभिर्मन्वादिभिर्मान्यैः पूज्य राजभिभुक्ता यद्यपि । भुकैवेत्यर्थः । यद्यपि इत्सवधारणे। 'अप्यर्थे यदि वा 'स्मात् इन्ने केशकः। तथापि तसिन राशि। भन्यः पूर्वो यस्याः साऽन्यपूर्वा । अन्यपूर्वा न भवतीसनन्य- पूर्वा । अनन्यौपभुक्तेवासीत् । तत्प्रथमपत्रिकेवानुरकवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ अत्र कारणमाह से हि सर्वस्य लोकस युक्तदण्डतया मनः । आददे नातिशीतोष्णो नभखानिव दक्षिणः ॥ ८॥ स इति ॥ हि यस्मात्कारणात् स रघुर्युक्तदण्डतया यथापराधदण्डतया सर्वस्य लोकस्य मन आददे जहार। क इव ? अतिशीतोऽत्युष्णो वा न भव-, तीति नातिशीतोष्णः । नमर्थस्य नशब्दस सुप्मुपैति समासः। दक्षिणो दक्षिण- दिग्भवो नमखान् वायुरिव । मलयानिल इवेत्यर्थः । 'युक्तदण्डतया' इत्यत्र कामन्दकः---'उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । दण्डेन नृपतिस्तस्माद्युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥' इति ॥ ८॥ मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरौ । फलेन'सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः ॥९॥ मन्देति ॥ तेन रघुणा प्रजा गुरी दिलीपविषये । सहकारोऽतिसौरभ- धूतः । 'आम्रचूतो रसालोऽसी सहकारोऽसौरमः' इत्यमरः । तस्य फलेन पुष्पो- द्रमै पुष्पोदय इव । ततोऽपि गुणाधिकतया हेतुना मन्दोत्कण्ठा अल्पोत्सुक्याः कृताः । गुणोत्तरश्चोत्तरो विषयः पूर्व विस्मारयतीति भावः ॥ ९ ॥ नयविद्भिर्नवे राज्ञि सदसचोपदर्शितम् । पूर्व एवाभवत्पक्षस्तमिन्नाभिवदुत्तरः ॥ १० ॥ नयविद्भिरिति । नयविद्भिनौतिचायजैनवे तस्मिन्यक्षि विषये । तमधि. म्त्येत्यर्थः । सद्धर्मयुद्धादिकम् , असत् कूटयुद्धादिकं चोपदर्शितम् । तस्मिन्रान्ति पूर्वः पक्ष एवाभवत् । संक्रान्त इत्यर्थः । उत्तरः पक्षो नाभवत्। न संक्रान्त इत्यर्थः । तत्र रादसतोमध्ये सदेवाभिमतं नासत् । तदुद्भावनं तु ज्ञानार्थमेवेत्यर्थः । पक्षः साधनयोग्याथः । 'पक्षः पार्थसाध्यसहायवलभित्तिषु' इति केशवः ॥१०॥ पञ्चानामपि भूतानामुत्कर्ष पुपुपुर्गणाः । नवे तसिन्महीपाले सर्व नवमियाभवत् ॥ १९ ॥ टिप्प-1 अनेन विरोधामास इत्याद शिशु।

·चतुर्थः सर्गः ५ लो०१३-१४] पानामिति ॥ विन्यारीनां पञ्चानां भूतानामपि गुणा गन्यादय उत्क- पंमतिशयं पुषुपुः । अत्रोत्प्रेक्षते-तसिन् रघो नाम नवे महीपाले सति सर्व वस्तुजातं नवमियाभवत् । तदेव भूतजातमिदानीमपूर्वगुगयोगादपूर्वमिया- भवदिति भावः ॥११॥ २ यथा महादनाचन्द्र प्रतापात्तपनो यथा। तथैव सोऽभूदन्वयों राजा प्रतिरञ्जनात् ॥ १२ ॥ .नतिरीदिने तपनः सूर्यः । नन्यादित्वात्प्रत्ययः । प्रतापात् संतापजननादन्वयः। तव स राजा प्रशतिरखनादन्वर्थः सार्थक राजशन्दोऽभूत् । यद्यपि 'राज'दान्दो राजतेनीप्त्यात्वनिन्प्रत्ययान्तो न तु र स्वयापि धातूनामनेरार्थवादशनादाजेत्युफ कविना ।। १२॥ फामं कर्णान्तविधान्ते विशाले तस्य लोचने । चक्षुप्मत्ता तु शास्त्रेण सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना ॥ १३ ॥ काममिति ॥ विशाले तस्य रपोलोंचने कामं फर्णान्तयोर्विश्रान्त पोप्रान्तगते । चनुमत्ता तु । चनु.फलं स्वित्यर्धः । सूक्ष्मान कार्यान्वितव्यार्यान दर्शयति प्रकाशयतीति सूक्ष्म कार्यार्थदर्शिना शास्त्रेणैव । शास्त्र दृष्टिविकिना- मिति भाषः॥१३॥ लब्धप्रशमनस्यस्यमथैनं समुपस्थिता । पाधियधीद्वितीय शरत्पङ्कजलक्षणा ॥ १४ ॥ लम्धेति ॥अथ लम्यस्य राज्यस्य प्रशमनेन परिपन्थिनामनुरमनप्रतीकाराभ्यो स्थिरीधरणेन स्वयं समाहितचित्तमेन रघु पाजलक्षणा पद्मविहा । धियोऽपि विशेषसमेतत् । शरत् । द्वितीया पार्थिवश्री राजलक्ष्मीरिय । समुपस्थिता प्राप्ता ! 'रसा पोरजनस देशनगरपानेषु गुप्तिवया योपानामपि संग्रहोऽपि तुल्या मानम्मयस्थापनम् । गम्यं लिलिपु पानेतिकरणं स्वागः यमानेऽने कार्याध्येय महीमुना प्रशमनान्येतानि राज्य नवे ॥ इति ॥ १४ ॥ पाटा-1 "दर्शनः स्थमसमन स्वस्थम्'. few-1 पिमरवायामशानि पमहाभूनानि, पादरिया प्रसि।

·है
व्याप ॥१५॥
रघुवंशे [शो०१५-१८
निर्वृष्टलघुभिमधैर्मुतवा सुदुःसहः ।
प्रतापत्तस्य भानोचे युगपद्यानशे दिशः ॥ १५॥
निवृऐति ॥ निःशेष वृष्य निर्वृष्टाः । कर्तरि कः । अत एव लघवः, तैमधै-
मुकवर्मा सकमार्गः । अत एव सुदुःसहः । तस्य रपोर्भानोश्च प्रतापः
पौरुषमातपश्च । 'प्रतापी पौरुषातपौ' इति यादवः । युगपहिशो व्यानशे
47
वार्षिक संजहारेन्द्रो धनु त्र रघुर्दछौ।
प्रजार्थसाधने तो हि पर्यायोधतकार्मुकौ ॥ १६ ॥
वार्षिकमिति ॥ इन्द्रः । वर्षासु भवं वार्षिकम् , वर्षानिमित्तमित्यर्थः ।
'वर्षाभ्यटक (पा. ४१३३१८ ) इति ठक्प्रत्ययः । धनुः संजहार । रघुर्जेनं
जयशीलम् । 'जेतृ' शब्दातृमन्तात् 'प्रज्ञादिभ्यश्च' (पा. ५४३८) इति खार्थेऽप्र-
खयः ।धनुर्दधौ । हि यस्मात् ताविन्द्ररघू प्रजानामर्थस्य प्रयोजनस्य वृष्टिविजय-
लक्षणस्य साधने विषये पर्यायेणोदते कार्मुके याभ्यां तो पर्यायोधतकार्मुकौ ।
'पर्यायोधमविश्रमौ' इति पाठान्तरे पर्यायेणोद्यमो विधमश्च ययोस्ती पर्या-
योद्यमविश्रमौ । द्वयोः पर्यायकरणादलेश इति भावः ॥ १६ ॥

·शो०१९-२.] चतुर्थः सर्गः। चन्द्रे व द्वयोपिये तदा चक्षुप्मतां प्रीतिरनुरागः समरसा समखादा। तुल्यभोगेति यावत् । 'रसो गन्धे रसः खादं इचि विश्वः । आसीत् ॥ १८ ॥ हंसश्रेणीषु तारासु कुमुदत्सु च वारिषु। विभूतयस्तदीयानां पर्यस्तो यशसामिव ॥ १९ ॥ हंसेति ॥ हंसानां श्रेणीपु पतिषु । तारासु नक्षत्रेषु । कुमुदानि येषु सन्तीति कुमुदन्ति । 'कुमुद्दान्कुमुदप्राय' इत्यमरः । 'कुमुदनडवेतसेभ्यो तुम्' (पा. ४१२१८७) । तेषु । कुमुदप्रायवित्यर्थः । वारिपु च तदीयानां रघुसंब- निधनो यशसा विभूतयः संपदः पर्यस्ता इव प्रसारिताः किम् ? इत्युत्प्रेक्षा। अन्यथा कथमेषों धवलिमेति भावः ॥ १९॥ इक्षुच्छायनिषादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् । आकुमारकयोद्धात शोलिंगोप्यो जगुर्यशः ॥ २० ॥ इश्चिति ॥ इक्षणां छायेक्षुच्छायम् । 'छाया बाहुल्ये (पा. २।४।२२) इति नपुंसकत्वम् । तत्र निषण्णा इक्षुछायनियादिन्यः। 'इक्षुच्छायानिषादिन्या' इति स्त्रीलिङ्गपाठ इक्षोइछायेति विग्रहः, अन्यया बहुत्वे नपुंसकत्यप्रसङ्गात् । शालीन गोपायन्ति रक्षन्तीति शालिगोप्यः सस्यपालिकाः स्त्रियः । 'कर्मण्यम्' (पा. ३।२।१) । "टिहाणन्-' (पा. ४।१११५) इत्यादिना ली । गोसू रक्षकस्य तस्य रघोः । गुणेभ्य उदयो यस्य तहुणोदयं गुणोत्पन्नमाकुमारं कुमा- रादारभ्य कथोद्धातः कथारम्भो यस्य तम् । कुमारैरपि स्तूयमानमिलयः । यशो जगुर्गायन्ति स्म । अथवा, कुमारस्य सतो रपोर्याः कथा इन्द्रविजयादयखत भारभ्याकुमारकथम् । तत्राप्यभिविधावव्ययीभावः । आकुमारकथमुद्धातो यस्मिन् कर्मणि । गानक्रियाविशेषणमेतत् । 'स्थादभ्यादानमुद्धात आरम्भः' इत्यमरः । 'आकुमारकथोद्भूतम्' इति पाठे फुमारस्य सतस्त्रस्य कथामिश्चरितैरुद्भूतं यद्यश- सधश आरभ्य यशो जति व्याख्येयम् ॥ २०॥ मससादोदयादम्भः कुम्मयोनेमहौजसः । घोरभिमाशति चुभुमे द्विषता मेनः ॥ २१ ॥ प्रससादेति ॥ महौजसः कुम्भयोनेरगस्त्यस्य । 'अगस्त्यः कुम्भसंभवः' इत्यमरः । उदयादम्भः प्रससाद प्रसनं बभूव । महोजसो रघोरुदयादमि. पाठा०-१ 'श्रेणिपु. २ 'तस्य गोमुदिरेफाणां कर्णोपलनिपातिनाम् । स्वरसं. वादिमिः कण्ठः शालिगोप्यो जगुर्गुणान् ।'. घोः परिमांक...

·८८ रघुवंशे [को० २२-२५ भवाशङ्कि द्विपतो मनश्शुभुमे कानुष्यं पाप । 'अगस्त्योदये जलानि प्रसीदन्ति'. इत्यागमः ॥२१॥ मदोदनाः ककुद्मन्तः सरिता कुलमुट्ठजाः । लीलाखेलमनुप्रापुमहोक्षास्तस्य विक्रमम् ॥ २२॥ मदेति ॥ मदोदना मदोद्धताः । ककुदेषामस्तीति ककुमन्तः। महाककुद इत्यर्थः । यवादित्वान्मकारस्य वस्वाभावः । सरितां कूलान्युजनीति कूलमुदुजार। 'उदि कूले जिवहो'. (पा.३।२।३१) इति खरप्रत्ययः । 'अद्विपद-(पा.६३५) इत्यादिना मुमागमः । महान्त उक्षाणणे महोक्षाः । 'अचतुर-(पा. ५१४७७) इत्यादिना निपातनादकारान्तः । लीलाखेलं विताससुभग तस्य रघोत्साहवतो वपुप्मतः परम्सकस विक्रम शौर्यम् । अनुप्रापुरनुचक्रुः ॥ २२ ॥ मसबै सप्तपर्णानां मदन्धिमिराहताः। असूययेवे तन्नागाः सप्तधैव प्रसुलुवुः ॥ २३ ॥ "प्रसवैरिति ॥ मदस्यैव गन्धो येषां तैर्मदगन्धिभिः। 'उपमानाच' (पा. ५।४।१३७) इतीकारः समासान्तः । सप्तपर्णानां यक्षविशेषाणाम् । 'सप्तपर्णो विशा- लत्वशारदो विपमच्छदः' इत्यमरः । प्रसवैः पुटपैराहतास्तस्य रपोनीगा गजाः । 'गजेऽपि नागमाती' इत्यमरः । भसूययेवाहनिनिमित्तया स्पर्धयेय सप्त. धैव प्रसुनुवुर्मदं वपुः । प्रतिगजगन्धाभिमानादिति भावः । 'करात्कटाभ्यां भेट्टाञ्च नेत्राभ्यां च मतिः' इति पालकाप्ये । कुरानासार-भाभ्यामित्यर्थः ॥ २३ ॥ सरितः कुर्धेती गावाः पर्यश्वाश्यानकर्दनीन् । यात्रायै चोदयामास ते शक्ते प्रथमं शरेत् ॥ २४ ॥ सरित इति ॥ सरितो गाधाः सुप्रतरा: फुर्वती । पयो मार्गाश्चाश्यान. कर्दमाशुष्कपडान कुर्पती । संयोगादेरातो धातोर्यग्वतः' (पा. ८४१४३) इति श्यनिष्ठातस्य नस्वम् । शरच्छरहतस्तं रघु शकेरुत्साहात प्रथम प्राग्यात्राये दण्डयात्रायै चोदयामास प्रेरयामास । प्रभुमन्त्रशक्तिसंपन्नस्य शरत् खयमुत्साह- मुत्पादयामामेरायः ॥ २१॥ तसे सम्यग् तो बहिषी ज़िनीरोजनाविधी। प्रदक्षिणार्चिाजेन हस्तेन जयं ददौ ॥२५॥ पाठा-1 'नोदयामास', 'प्रेरयामास'.२ सम्मकस्य'. ३ 'एव'. ।

·लो०२६-२९]
चतुर्थः सर्गः।
तसा इति ॥ वाजिनामश्वानां नीराजनाविधौ नौराजनाख्ये शान्तिकर्मणि
सम्यग्विधिवद्धतो होमसमिद्धो वह्निः । प्रगता दक्षिणं प्रदक्षिणम् । विछद्-
प्रमृतित्वादव्ययीभावः । प्रदक्षिणं याऽर्चिाला तस्या व्याजेन हस्तेनेव तस्मै
जयं ददौ । उक्तं महायातायाम्-'इदः प्रदक्षिणगतो हुतभुङ् नृपस्य धानी समु.
दरशनां वशगां करोति' इति । 'वाजि'ग्रह्ण गजादीनामप्युपलक्षणम् , तेषामपि
नीराजनाविधानात् ॥ २५॥
स गुप्तमूलप्रेत्यन्तः शुद्धपाणिर्यान्वितः ।
पविध पलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीपया ॥ २६ ॥
स इति । गुप्तौ मूलं खनिवासस्थानं प्रत्यन्तः प्रान्तदुर्ग च येन स गुप्तमूल.
प्रत्यन्तः। शुद्धपाणिरुद्भुतपृष्ठशत्रुः सेनया रक्षितपृष्ठदेशो वा । अयान्वितः
शुभदैयान्वितः । 'अयः शुभावहो विधिः' इत्यमरः । स रघुः पड्विधं मौलमृत्यादि-
रूपं यलं सैन्यम् । 'मौलं मृत्यः मुहृच्छ्रेणी द्विपदाटविकं बलम्' इति कोशः ।
आदाय दिशा जिगीपया जेतुमिच्छया प्रतस्थे चचाल ॥ २६ ॥
मागिन्नगोनेटाने लावैः पौरगोगिनः !
BHI..
.
अ... मी :-
लाजैः । मन्दरोद्भूतैः पतविन्दुभिः क्षीरोर्मयः क्षीरसमुदोर्मयोऽच्युत
विष्णुमिव । अवाकिरन पूर्वक्षिपन् ॥ २७ ॥
सं ययौ प्रथम प्राची तुल्यः प्राचीनवर्हिपा।
अहिताननिलोद्भूतैस्तर्जयन्निव केतुभिः ॥२८ ॥
स इति ॥ प्राचीनवर्हिर्नाम कश्चिन्महाराज इति केचित् प्राचीनवर्हिरिन्द्रः ।
'पर्जन्यो मघवा वृषा हरिहयः प्राचीनयर्हिस्तथा' इवीन्द्रपर्यायेपु हलायुधाभिधानात् ।
तेन तुल्यः स रघुः । अनिलेनानुक्लवातेनोद्भुतैः केतुभिर्वजैरहितान् रिपून् ।
तर्जयन्निव भर्स्यन्निव । तर्जिमत्स्योरनुदात्तत्त्वेऽपि चक्षिो वित्करणेनानुदाते.
त्वनिमित्तस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वज्ञापनात्परस्मैपदमिति वामनः । प्रथम प्राची दिश
4.
2 रजोभिः स्पन्दनोद्भूतैर्गजैश्च घनसंनिभैः।
भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ॥ २९ ॥
पाटा- "पर्यंत. २ 'स्पन्दनोस्कीण 'तुरगोकोण
ययौ ॥ १०॥

·९० रघुवंशे [लो० ३०-३२ रजोभिरिति ॥ कि कुर्वन् ? स्पन्दनोद्भूतै रजोभिर्धनसंनिभर्वर्णतः क्रियातः परिमाणतय मेघतुल्यगजैश्च ययाकर्म व्योमाकाशं भुवस्तलमिव भूतलं च व्योमेव कुर्वन् । 'त्या' इति पूर्वेण संबन्धः ॥ २९ ॥ प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतु:स्कन्धेव सा चमूः ॥ ३० ॥ प्रताप इति । अग्ने प्रतापस्ते जोविशेषः । स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोश- दण्डजम्' इत्यमरः । ततः शब्दः सेनाकलकलः । तदनन्तरं परागो धूलिः । 'परागः पुष्परजसि धूलिसानीययोरपि' इति विधः । पश्चाद्रथादि रथाचादिकं चतुरङ्गवलम् । 'स्थानीकम्' इति पाठ 'इति'शब्दाभ्याझरेण योज्यम् । इतीत्यं चतु:स्कन्धेव चतु→हेन । 'स्कन्धः प्रकान्डे कार्यारो विज्ञानादिषु पञ्चसु । नपे समूहे म्यूहे च' इति हैमः । सा चमूर्ययो,॥ ३०॥ मरुपृष्ठान्युदम्मासि नाव्याः सुप्रतरा नदी। विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाञ्चकार सः ॥३१॥ मर्विति ॥ स रघुः शक्तिमत्त्वात्समर्थत्वान्मरुपृष्ठानि निर्जलस्थानानि । 'समानी मरुधन्वानौ' इत्यमरः । उदम्भांस्युद्भूतजलानि चकार । नाव्या नौभि. स्तार्या नदी।'नाव्यं त्रिलियनौताय' इत्यमरः । नीक्योधर्मविषमूल-(पा. १४९१) इत्यादिना यत्प्रत्ययः । सुप्रतराः सुखेन तार्याश्चकार । विपिनान्यरण्यानि । 'अटव्यरण्यं विपिनम्' इत्यमरः । प्रकाशानि निर्वक्षाणि चकार । शल्युत्व - तस्यागम्यं किमपि नासीदिति भावः ॥ ३१॥ स सेना महती कर्षन्पूर्वसागरगामिनीम् । वौ हरजटाभ्रष्टां गगामिव भगीरथः ॥ ३२॥ स इति ॥ महतीं सेनां पूर्वसागरगामिनी कपन स रघुः । हरस्म पाठा- 'पुरोगा'. 'पुरोगः कलुपानस सह प्रस्थामिभिः कृशाः पश्चा- स्प्रयायिमिः पाशकिरे मार्गनिसा' टिप्प---1 दशत्रूणां मयजननदाता प्रतापः इति वलमः। सगरस्य पक्षी सुमतिः षष्टिसहस्रं पुत्राणां प्रास्त । यश्चन्द्रापढ़तयशाश्वशोधार्थ पृथिन्यु. खाता इति भूयो । परेण विषेश सह जात-सगरम, सगरेण निईना-सागरः, यत्रोक्तं पद्मपुराणे (सर्गक व्यजायत महाबाहुरेणैव सह दिन । सगरो नाम नामूदाल- कोऽतिमनोहर' इति । वायुपुराणेऽपि (२२२६।१२२) सगरस्त मुतो बाहोजडे सह गरेण है। भूगोराश्रममासाय लोग परिरक्षित इत्युपकर 'पनी तु यादवी तस्य सगर्मा पृष्ठतोऽवगात् । सपल्या तु गरस्तस्यै दनो गर्भजिघांसया ॥ इति । .

·को. ३५-३६) चतुर्थः सर्गः। जटाभ्यो भ्रष्ट गन कर्पन् । सापि पूर्वसागरगामिनी । भगीरथ इव । घमौ । भगीरयो नाम कश्चित्कपिलदग्धानां सागराणां नप्ता तत्सावनाय हरकिरीटा- द्गगा प्रवर्तयिता राजा । यत्संवत्याद्ना च भागीरथीति गीयते ॥ ३३ ॥ त्याजितैः फलमुखातमध यहुँधा नृपः। तस्यासीदुल्वणो मार्गः पादपैरिष दन्तिनः ॥ ३३ ॥ त्याजितरिति । 'फलं फले धने बीजे निष्पत्ती भोगलाभयोः' इति केशवः । फलं लाभम् । वृक्षपक्षे,-प्रसवं च । त्याजितः। त्यजेय॑न्तादिकर्मकादप्रधाने कर्मणि का । उत्तातैः सपदान्यावितैः । अन्यत्र, उत्पाटितैः । वहुधा भग्नै रणे जितैः। भन्यत्र,-छिन । नृपैः । पादपैर्वन्तिनो गजस्येव तस्य रपोर्मार्ग उल्वणः प्रकाश मासीत् । प्रकाश पाटं स्पष्टमुल्वगं विशदं स्फुटम्' इति यादवः ॥ ३३ ॥ पौरस्त्यानेवमाक्रामस्तास्ताजनपदायी। प्रापी तालीवनश्याममुपकण्ठं महोद्धेः ॥ ३४ ॥ पौरस्त्यानिति ॥ जयी जयनशीलः । 'जिदक्षिविधी- (पा. ३।२।१५५) - इत्यादिनेनिप्रत्ययः । स रघुरेवम् । पुरो भवान् पौरस्त्याप्राच्यान् । 'दक्षिण- पक्षात्परसस्त्यक्' (पा. ४।२।९८) इति त्यक्प्रत्ययः । तांस्तान , सर्वानित्यर्थः । वीप्सायां विरक्तिः । जनपदान्देशानाकामन् । तालीपनैः श्याम महोदधे. रुपकण्ठमन्तिकं प्राप ॥ ३४ ॥ अनम्राणां समुदतस्तस्मात्सिन्धुरयादिव । मात्मा संरक्षितः सुहमवृत्तिमश्रित्य वैतसीम् ॥ ३५ ॥ मनमाणामिति ॥ अनम्राणाम् । कर्मणि पष्टी। समुद्धतुरुन्मूलयितुस्त. सादयोः सकाशात । 'मीनार्यानो भयहेतुः' (पा. ११४१२५) इत्यपादानलात्पथमी। सिन्धुरयानदीवेगादिव सुलै मुझदेशीयः । सुमादयः शब्दा जनपदवचनाः क्षत्रि. यमाचक्षते । चैतसौं वेतसः संवन्धिनी वृत्तिम् । प्रतिमित्यर्थः । आश्रित्य । मात्मा संरक्षितः । अन्न पौटिल्यः-'बठीयसाभियुक्तो दुर्यलः सर्वमानप्रणतो वेतसं पर्ममातिष्टेत' इति ॥ ३५॥ वहानुत्खाय तरसा नेता नौसाधनोधतान् । निवखान जयन्तम्भानगानोतोन्तरेषु सः॥ ३६॥ पाठा- 'मास्थाय'. २'उद्धवान्'. टिप्प-देशीय समि-दिवशमः। मुसोबदेशन-इति मुमतिः । १ ·-- । रघुवंशे [लो० ३०-३९ वहानिति नेता नायकः स पनभिःसाधनरुद्यतान्संनद्धान वानराश- स्तरसा बलेना तरसी यलहसी' इति यादवः । उत्खायोन्मूल्य गङ्गायाः स्रोतसां प्रवाहाणामन्तरेषु द्वीपेषु जयस्तम्भाभिचखान स्थापितवानित्यर्थः ॥ ३६॥ आपादपद्ममंणताः कलमा इव ते रघुम् । फलैः संवर्धयामासुरुखतिमतिरोपिताः ॥ ३७ ॥ आपादेति॥ आपादपममविपद्मपर्यन्तं प्रणताः। अतएव, उत्खाताः पूर्वमु- . मृता अपि प्रतिरोपिता पधारस्थापितास्ते वताः कलमा इच शालिविशेषा इव । 'शालयः कलमाद्याश्च पटिकाद्याश्च पुंस्यमी' इत्यमरः । तेऽज्यापादपद्म पादपद्ममूल. पर्यन्तं प्रणताः । 'पादो चुभे तुरीयांशशैलप्रत्यन्तपर्वताः' इति विश्वः । उत्सातप्रतिरो. पिताय । रघु फलैर्धनैः । अन्यत्र,-सस्यैः । संवर्धयामासुः । 'फल फले धने बीजे निष्पत्ती भोगलामयोः । सस्यै' इति केशवः ॥ ३४ ॥ सतीत्वा कपिशां सैन्यैर्बद्धद्धिरदसेतुभिः । उत्कलीदर्शितपथः कलिङ्गामिमुखो ययौ ॥ ३८ ॥ स इति ॥ स रघुर्वद्धा द्विरदा एव सेतवो यैस्तैः सैन्यैः कपिशां नाम नदी तीर्त्या । 'करमाम्' इति केचित्पठन्ति । उत्कलै राजभिरादर्शितपथः संदर्शितमार्गः सन् कलिङ्गाभिमुखो ययौ ॥ ३८ ॥ स प्रतापं महेन्द्रस्य भूभिं तीक्ष्णं न्यवेशयत् । अनुशं द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः ॥ ३९ ॥. स इति ॥ स रघुर्महेन्द्रस्य कुलपर्वतविशेषस्य । 'महेन्द्रो मलयः सद्यः शक्ति- मादक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तते कुलपर्वताः। इति विष्णुपुराणात् । मूर्भि तीक्ष्ण दुःसहं प्रतापम् । यन्ता सारथिर्गम्भीरवेदिनो द्विरदस्य गजविशेषस्य भूर्ध्नि तीक्ष्णं निशितमशमिव । न्यवेशयनिक्षिप्तवान् । 'स्वग्नेदाच्छोमित- सामान्मांसस क्रथनादपि । आरमानं यो न जानाति स स्याद्गम्भीरवेदिता । - इति राजपुत्रीये । 'चिरकालेन यो चैत्ति शिक्षा परिचितामपि । गम्भीरवेदी विज्ञेयः स गजो गजवेदिभिः ॥' इति मृगचमाये ॥ ३९॥ पाठा-प्रवणा:'. २ 'उत्कलैदेशित"; "उत्कलादेक्षित" "मुखम्'. टिशात्यादपरतूत्खाय प्रतिरोपिताः सत्यसंघृद्धिमापदन्चे इति दृष्टचरम् । कला संप्रति भरिसा पति या परिचित प्रदेशस्तदभिन्मनास्तै रिति भावः। - ·लो०१०-४४] चतुर्थः सर्गः। २३ प्रतिजग्राह कालिङ्गस्तमौर्गजसाधुनः । पक्षच्छेदोघतं शर्क शिलायपीव पर्वतः॥ १० ॥ प्रतीति ॥ गजसाधनः सन् कालिङ्गः फलिझाना राजा । 'बागमालित (पा. ४।१६७०) इत्यादिनाण्प्रत्ययः । अस्वैरायुप्रैस्तं रपम् । पक्षाण छेद उद्य. तमुद्युक्तं शकं शिलावर्षी पर्वत इव । प्रतिजग्राह प्रत्यभियुकवान ।। ४० ।। द्विपा विपछ काकुत्स्थस्तत्र नारावदुर्दिनम् । सन्मालसात इव प्रतिपेदे जयश्रियम् ॥४॥ द्विपामिति ॥ काकुत्स्थो रपस्तत्र महेन्द्रादौ द्विपा नाराचदुर्दिन भारा- चाना पाणविशेषाणां दुर्दिनम् । लक्षणया वर्षमुच्यते। विपा सहित्वा सहभाशाकं महलमात श्य विजयमालार्थमभिषिक इव जयनिय प्रतिपेदे प्राप। 'मत्त सीपधिनानं तन्माइल्यमुदीरितम्' इति यादवः ॥४१॥ ताम्बूलीनां दलस्तत्र रचितापानभूमयः । नारिकेलासवं योधाः शात्रयं च पपुर्यशः ॥१२॥ साम्वूलीनामिति ॥ तम महेन्दादौ । युध्यन्त इति योधाः। पचायन् । । रचिताः कल्पिता आपानभूमयः पानयोग्यप्रदेशा थेरवे वयोकाः सन्तो नारिकेलासयं नारियलमयं ताम्बूलीनां नागवानों दलै पपुः। तन निज- हुरित्यर्थ भाव यशश्य पपुः, बहुरित्यर्थ. ॥ ४२ ॥ गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी सुपः । भियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम् ॥ १३ ॥ गृहीतेति ॥ धर्मविनयी पार्थविजयशीलः स नृपो रपुः। गृहीतथासौ प्रतिमुकर गृहीतप्रतिमुक्तः। तस महेन्द्रनाथस्य पालिशस्य धियं जहार। धर्मामिति भावः । मेदिनी तु न जहार । शरणागतवारसल्यादिति भावः ॥४३॥ ततो घेलातटेनेय फलयापूगमालिना। अगस्त्याचरितामाशामनाशासनयोययौ । ४४ ॥ पाठाo! 'पापम्यास्त्र विनितापक्षविद्धान्महोदधैः । गजानीकारस कारि साक्ष्यः सर्पगिददे ॥. २ 'नादिरासरम्'. ३ 'माहेदनायस'. १ 'भगरय. चरिताम्' R-1 विदि विध्यमा पलमा-धर्मविजयी, होमविजयी, भारगियी श्री विभिने राजा निसि नदी पश्रिय नीला इलिव स्पाने स्थापति सारिन सिनिल वा धिर्व मेदिनी धगया प्रागने विकुरुतेस 'रोभरियदी 14 ईसादातदीया त्रिप मेदिनी च महाविसअरविनदी' इति ।

·९४ रघुवंशे [लो. १५-४० तत इति । ततः प्राचीविजयानन्तरं फलवरपूगमालिना फलितकमुकश्रेणी- मता । प्रीधादित्वादिनिप्रत्ययः । वेलायाः समुदकूलस नटेनोपान्तेनैवागस्त्येना- चरितामाशां दक्षिण दिशमनाशास्यजयः। अयनसिद्धत्वादप्रार्थनीयजयः सन् । ययो । अगस्त्यो दक्षिगमारामाश्रित्य नमसि स्थितः । वरुणस्यात्मजो योगी विन्ध्य- पावापिमर्दनः इति ब्रह्मपुराणे ॥ ४ ॥ स सैन्यपरिमोगेण गजदानसुगन्धिना ! कावेरी सरितां पत्युः शहनीयामिवाकरोत् ॥ १५॥ स इति ॥ स रणः गजाना दानेन मदेन सुगन्धिना सुरमिगन्धिना। 'गन्धस्येन्-'(पा. ५।४।१३५) इत्यादिनकारादेशः समासान्तः । यद्यपि गन्धस्यत्वेः तदेवान्तग्रहणं कर्तव्यमिति नैसर्गिकगन्धविवक्षायामेवेकारादेशः, तथापि निराशाः करयः । तथा च माधकाव्ये (६५०)-'वरयुक्छदगुच्छसुगन्धयः सततस्तत. गानगिरोऽलिनिः, नपधे च (३।१३)-'भपा हि हाय र वारिधाराः खादु- मुगन्धिः खदते तुपारा इति । न कर्मधारयान्मत्वर्थीय इति निषेधादिनिप्रत्ययपक्षोऽपि जपन्य एव । सेनायां समवेताः सैन्या। 'सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाच । इत्यमरः । 'ऐनाया था' (पा. ४।४।४५) इवि ण्यप्रत्ययः । वेषां परिमोगेन कावेरी नाम सरितं सरितां पत्युः समुत्रस्य शङ्कनीयां न विश्वसनीयामिचा- करोत् । संभोगलिगदर्शनात विश्वासो भवतीति भावः ॥ ४५ ॥ बलरध्युपितास्तस्य विजिगीपोगतावनः । मारीचोदान्तहारीता मलयारुपत्यकाः ॥ ६ ॥ बलैरिति ॥ विजिगीपोविजेतुमिच्छोर्गताध्वनस्तस्य रघोलैः सैन्यः । 'यल शकिर्यले सैन्यम्' इति यादवः । मारीचेपु मरीचवनेद्धान्ता परिभ्रान्ता हारीताः पक्षिविशेषा यासुताः। तेषां विशेषा हारीतो मट्ठः कारण्डव: प्लव' इत्यमरः। मलयाद्रेयपत्यका आसञ्चभूमयः । उपत्यकाद्वैरासमा भूमिहर्यमपित्यका' इत्यमरः! 'उपाधिभ्यो त्यसन्-' (पा. ५१४॥३४) इत्यादिना सकन्प्रत्ययः । अध्युषिताः । उपत्यकासूपितमित्यर्थः । 'उपान्वध्यामः' (पा. १४.४८) इदि कर्मत्वम् ॥ १६ ॥ ससIरश्वक्षुण्णानामेलानामुत्पतिप्णवः। तुल्यगन्धिषु मत्तेभकटेपु फलरेणयः ॥ १७ ॥ पाठा- 'मीचोद्धान्तहारीताः', 'मारेचोद्धान्तहारता'. २'माजानेयबुर. क्षुग्णापकलाक्षेत्रसंभवम् । न्यानशे सपदि व्योम कीटकाशाविलं रवः ॥'.

·शो०१४-५०] चतुर्थः सर्गः। ससक्षुरिति ॥ अश्वैः क्षुण्णानामेलानामेलालतानामुत्पतिष्णय उत्पत- नशीला. 'अलंकृञ् (पा. ३।२।१३६) इलादिनेष्णुप्रत्यय । फलरेणवः फल. रजासि तुल्यगन्धिषु समानगन्धिषु । सर्वधनीतिवदिनन्तानीहिः । मत्तेभाना कटेपु ससक्षुः सचा । गजगण्डक्टी क्यो' इति कोष ॥४७॥ भोगिवेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितम् । नाससत्करिणां नैवं त्रिपदीच्छेदिनामपि ।। ४८॥ भोगीति ॥ चन्दनानां चन्दनद्वमाणा भोगिवेष्टनमार्गेषु सर्पवेष्टनाशिनेषु समर्पित समितं त्रिपदीच्छेदिनां पादगृहलन्छेदकानामपि । 'निपदी पाबन्ध- नम्' इति यादव । करिणाम् । प्रीवासु भवं ग्रैवं कण्ठबन्धनम् । 'प्रीवाभ्योऽन्य' (पा ४।३१५७) इत्यप्रत्यय । नास्रसन्न वस्त्मभूत्। 'धुयो लुछि' (पा. १।३३९१) इति परस्मैपदम् । पुपादित्वादछ । अनिदिताम्-' (पा. ६।४।२४ ) इति नगर- रोप ॥४८॥ दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि । तस्यामेव रघोः पाण्डया प्रतापं न विपेहिरे ॥ १९॥ दिशीति ॥ दक्षिणस्यां दिशिरवेरपि तेजो मन्दायते मन्दं भवति । लोहितादित्वात्या प्रत्यय । 'या ययप' (पा ११३३९.) इत्यात्मनेपदम् । दक्षिणायने तेजोमान्द्यादिति भाव ।तस्यामेव दिशि। पाण्ड्याः पाण्ड्ना जनपदाना राजानः पाण्ड्या । 'पाण्डोर्यवक्तव्य.' (वा. २६७१)। रघोः प्रतापं न विपहिरेन सोटयन्त । सूर्यविभयिनोऽपि विजितवानिति नायकस्य महानुरूषों गम्यते ॥ ४९ ॥ ताम्रपर्णासमेतस्य मुक्तासारं महोदधेः । ते निपत्य ददुस्तम यशः स्वमिव संचितम् ॥ ५० ॥ ताम्रपर्णीति ॥ ते पाण्ड्यास्तानपा नद्या समेतस्य प्रगतस्य महोदधेः सबन्धि संचितं मुक्तासारं मौक्तिश्चरम् । 'सारो बले स्थिराशे च न्याम्ये श्लीच वरे निपु' इत्यमर ।खं वकीय संचित्तं यश इव तस्मै रघवे निपत्य प्रणिपल्य ददुः । यशस शुभ्रवादीपम्यम् । ताम्रपर्ण सुगमे मौक्तिकोत्पत्तिरिति प्रसिद्धम् ॥५०॥ दिप-1 विपदी छिदन्तीति त्रिपदीछेदिन , देपा मुसावस्यात्यागिनामपि । पुराव- स्थितस्य गनस पदययावस्था त्रिपदीत्युच्यते इति घडभरणबन्धनमिसन्ये । 2 अर्वाचीनत्रावणकोरदेशान्तर्गता 'टिडिगल्-विनेवेलि' इति ख्याता पते जनपदा । 9 ताम्रपणीय पारमबोटातो मानार प्रति वाहिनी 'तापरवरीलपरनामधेया नदीत्यधि।

·. १०० रघुरो [लो० ६४-६६ इत्यमरः । क्षुद्राप्रमरवटरपादपादन (पा. ४॥३।११७) इति संज्ञायामप्रत्ययः। तेषां पेटलैः स्तवकैरिव । 'पटलं तिलो नेत्ररोगे छन्दसि संचये । पटिके परिवारे च' इति हेमः। महीं तस्ताराच्यादयामास ॥ ६३ ॥ अपनीतशिरस्त्राणाः शेपास्तं शरणं ययुः। प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् ॥ ६॥ अपनीतेति ॥ शेपा हदायशिष्टा अपनीतशिरस्त्राणा अपसारितशोषण्याः सन्तः "शीर्षकम् । शीर्षण्यं च शिरस्ने' इत्यमरः । शरणागतलक्षणमेतत् । तर शरणं ययुः। तथा हि-महात्मनां संरम्भः कोपः। 'संरम्भः संभ्रमे कोपे' इति विश्वः । प्रणिपात: मणतिरेव मतीकारो यस्य स हि। महतां परकीयमौद्धत्य- मेवासा, न तु जीवितमिति भावः ।। ६४॥ विनयन्ते स तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् । आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिषु ॥ १५ ॥ विनयन्त इति॥ तस्य रघोर्योधा भटा आस्तीर्णान्यजिनरत्नानि वर्मश्रेष्ठानि थायु तास द्राक्षावलयानां भूमिषु । मृदीका गोस्तनी दाक्षा खाद्वी मधुरसति च इत्यमरः । मधुमिक्षाफल प्रकृतिकर्मचैर्विजयश्नम युद्धखेदं विनयन्ते साप- नीतवन्तः। 'कर्तुस्थे चाशरीरे कर्मणि' (पा. १॥३३७) इत्यात्मनेपदम् । 'लट् है' (पा. ३।२।११८) इति भूतार्थे लट् ॥ ६५ ॥ ततः प्रतस्थे कौबेरी भाखानिव रघुर्दिशम् । शरैरुनरियोदीच्यानुद्धरिप्यंन् रसानिय ॥६६॥ तत इति । ततो रघुर्भावान सूर्य इच शरैबांगरुनः किरणैरिव । 'किरणो- समयूखांशुगमस्तिपुणिरदमयः' इत्यमरः । उदीच्यानुदग्भवानृपान रसानुदकानी- बोरिष्यन् कौबेरी कुबेरसंबन्धिनी दिशमुदीची प्रतस्थे। अनेकेवशब्देनेय.. मुपमा । यथाह दण्डी-'एकानेकेवशब्दस्वारसा वाक्यार्थोपमा द्विधा' इति ॥६६॥ पाठा०-१'औदीच्यान्'.२ 'जितानजय्यतानेव कृत्वा रथपुरःसरान् । महा- पवामिचीमिः प्रविवेशोत्तरापथम् ॥'. टिप्प-1 मधुनः पिण्डैरिस महीं वस्वाराच्छादयामास-इति दिनकर। या लेच्छमटा अपनीतानि त्यक्तानि शिरसाणानि सुकुटा यस्ते तशाभूता रघु शरण ययुः-पति सुमति -- ·लो०६७-६९] चतुर्थः सर्गः। विनीताध्यश्रमास्तस्य सिन्धुतीरविचेष्टनैः। दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धाँल्लग्नकुङ्कुमफेसरान् ॥ ६७ ॥ विनीतेति ॥ सिधुर्नाम कादमीरदेशेषु कश्चिनदविशेषः । देशे नदविशेषेऽब्धेः विन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम्' इत्यमरः । सिन्धोस्तीरे विचेष्टनर परिवर्तनर्विनीता- ध्वश्रमास्तस्य रघोजिनोऽवालमाः कुङ्कुमकेसराः कुकुमकुसुमकिअल्का येषां तान् । यद्वा, लमयुश्माः केसराः सटा येपा तान् । 'अथ कुङ्कुमम् । काश्मीरजन्म' इत्यमरः । 'केसरो नागकेसरे। तुरंगसिंहयोः स्कन्धकेशेषु बहुलठुमे। पुनागरक्षे किंजल्के स्यात्' इति हैमः स्कन्धान कायान् । 'स्कन्धः प्रकाण्डे कायेंऽसे विज्ञानादिषु पञ्चसु । नृपे समूहे व्यूहे च' इति हैमः । दुधुवुः कम्पयन्ति स ॥६७ ॥ तत्र हूंणावरोधानां भर्तृपु व्यक्तविक्रमम् । कपोलपाटलादेशि वभूव रघुचेष्टितम् ॥ ६८ ॥ तति ॥ तत्रोदीच्यां दिशि भठ्पु व्यकविक्रमम् । भर्तृवधेन स्फुटपराक्रम- मित्यर्थः । रघुचेरित रघुघ्यापारः। हणा जनपदारयाः क्षत्रियाः । तेषामेवरोधा अन्त पुरनियस्तासां कपोलेपु पाटलस्य पाटलिनस्ताडनादिकृतारुण्यस्यादेश्युप- देशकं बभूव । अथवा,-पाटल आदेदयादेष्टा यस्य तदभूव । स्वयं लेख्यायत इत्यर्थः ॥ ६८॥ काम्बोजाः समरे सोढुं तस्य वीर्यमनीश्वराः । गजालानपरिक्तिटरक्षोटैः सार्धमानताः ॥ ६९ ॥ काम्बोजा इति ॥ काम्बोजा राजानः समरे तस्य रघोवाय प्रभावम् । 'वीयं तेजःप्रभावयोः' इति हैमः । सोलुमनीश्वरा भशकाः सन्तः । गजाना पाठा- 'बडूतीर'; 'वस्तीर'. २ 'हूनाम्-तुरःकावरोधा'. ३ 'मटोले' 'अक्षो'. टिप्प-1 वल्लभस्तु 'वकूतीरविचेष्टनैः' इति पाठमावस वकूदीरनाम्नी नदी-इत्याह । व नाम पश्मीरे हरस्ततीरे यानि विचेष्टितानि तैलोंठनादिभिर-दति शिशु रश्मीरदेशे कुकुमक्षेत्रदाहुल्यात्तत्रालोठनेन लादुकुमकेशरत्व युजनजादिना । 3 'अवरोध शम्देन रक्षण्या लिए उच्यन्ते-इदि दिनकर" 4 गांवोजा कंदोजदेशीया नपा-ददि बदमः।

·- १०२ रघुवंशे [लो० ७०-७२ मालानं वन्धनम् । भाचे स्युटि 'विभाषा लीयतेः' (पा. ६१११५१) इत्यात्वम् । तेन परिक्तियैः परिक्षतरक्षोटैक्षविशेषैः सार्धमानताः ॥६९॥ तेषां सदश्यभूयिष्टास्लुङ्गा द्रविणराशयः। उपदा विविशुः शश्वनोत्सेकाः कोसलेश्वरम् ॥ ७० ॥ तेपामिति ॥ तेषां काम्बोजानां सद्भिरश्वैर्भूपिष्टा बहुलास्तुङ्गा द्रवि. णानां हिरण्यानाम् । 'हिरण्यं द्रविणं धुनम्' इत्यमरः । राशय एवोपदा उपाय- नानि। 'उपायनमुपप्रात्यमुपहारस्ाथोपदा' इत्यमरः । कोसलेश्वर कोसलदेशाधि- पति तं रघु शश्वदसद्विविशुः । 'मुहुः पुनः पुनः शश्वदमीक्ष्णमसकृत्समाः' इत्य- मरः । तथाप्युत्सेका गर्दास्त न विविशुः सत्यपि गर्वकारणे न जगत्यर्थः ॥५०॥ ततो गौरीगुरुं शैलमारोहाश्यसाधनः। चर्धयन्निव तत्कृटानुभूतैर्धातुरेणुभिः ॥ ७१ ॥ तत इति ॥ ततोऽनन्तरमश्वसाधनः सन् गौर्या गुरुं पितर शैलं हिमवन्तम् । उद्धृतैरवनुरोतातूनां गैरिकादीनां रेणुभिस्तस्कूटांस्तस्य शृगाणि । 'यूटोऽस्त्री शिखरे शतम्' इत्यगरः। वर्धयन्निय । आरोह । उत्पतदूलिदर्शना- निरिशिखरवृद्धिभ्रमो जायत इति भावः ॥ १॥ शशंस तुल्यसत्वानां सैन्य घोपेऽप्यसंभ्रमम् । गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्यावलोकितम् ।। ७२ ।। शशंसेति । तुल्यसत्यानां सैन्यैः समानालानाम् । गुहासु शेरत इति गुहाशयालेषाम् । 'अधिकरणे शेते' (पा. ३।२।१५) इत्यच्प्रत्ययः । 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातविले गुहा' इत्यमरः । सिंहानां हरीणाम् । 'सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः' इत्यमरः । संवन्धि परिवृत्य परायत्यावलोकित शयित्वैव प्रौवाभङ्गेनावलोकनं कर्तृ सैन्यधोपे सेनाकलकले संभ्रमकारणे सत्यप्यसं- भ्रममन्तःक्षोभविरहित्वम् । नयः प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि समास इष्यते। शशंस कथ- यामास । 'सैन्येभ्यः' इत्सालभ्यते । वायचेष्टितमेव मनोवृत्तेरनुमापकगिति भावः । असंभ्रान्तवे हेतु:-तुल्यसत्वानामिति । न हि समवलः समबलाद्विमेतीति भावः ॥७२॥ पाठा- 'तुङ्गदविणराशयः. २ 'विविशुल कोसलेशमुदन्वन्तमिवापगाः'; 'विविशुस्वं विशांनाथमुदन्वन्तमिवापनाः . : ३ "उद्धवैः'. .१ 'सत्यघोपोऽथ संभ्रमम्. ५ 'गुहागतानाम्'. ६ 'सवानाम्'.

·१०३ म लो०७३-७६] चतुर्थः सर्गः। भूर्जपु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः। गगाशीकरिणो मार्ग महतस्तं सिपेविरे ।। ७३ ।। भूर्जेष्विति ॥ भूर्जेषु भूर्जपत्रेषु । भूर्जपत्रो भुजो भूतॊ मृदुत्वक्चमिका मता' इति यादवः । मर्मरः शुरूपर्णध्वनिः । 'मर्मरः शुष्कपर्णानाम्' इति यादवः । अयं च शुक्लादिशब्दवद्गुणिन्यपि क्वते। प्रयोज्यते च -'मर्मरैरगुरुधूपगन्धिभिः' इति । अतो ममरीभूताः । 'मर्मर' शब्दवन्तो भूता इत्यर्थः । कीचकानां वेणुविशेषाण ध्वनिहेतवः । श्रोत्रसुखाश्चति भावः । गडाशीकरिणः शीतला इत्यर्थः । मरुतो वाता मार्ग तं सिपेविरे ॥ ३ ॥ विशश्नमुर्नमेरूणां छायावध्यास्य सैनिकाः। दृषदो वासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः ॥७॥ विशश्रमुरिति ।। सैनिकाः सेनार समवेताः । प्राग्वहतीयछवप्रत्ययः । नमेरुणांसुरपुंनागानां छायासु निषण्णानां पदुपविष्टानां मृगाणां कस्तूरीमृगाणा नामिभिर्वासितोत्सङ्गाः सुरभिततला दृपदः शिला अध्यास्याधिष्टाय । अधि- शीस्थासां कर्म' (पा. ११४१४६) इति कर्म । दृपरस्वधिरुह्येत्यर्थः। विशश्रमु. विश्रान्ताः॥४॥ सरलासक्तमातगवेयस्फुरितत्विपः । आसन्नोपधयो नेतुनक्तमस्नेहदीपिकाः ॥ ७५ ॥ सरलेति ॥ सरलेपु देवदारुविशेषेष्वासक्तानि यानि मातङ्गानां गजा. नाम् । ग्रीवासु भवानि वेयागि कण्ठशृङ्खलानि । 'ग्रीवाभ्योऽण्च' (पा.४।३।५७) इति चकाराइम्प्रत्ययः । तेषु स्फुरितत्यिपः प्रतिफलितभास ओषधयो ज्वल- न्तो ज्योतिर्लताविशेषा नक्तं रात्रौ नेतुर्नायकस्य रपोरमेहदीपिकालनिरपेक्षाः प्रदीपा आसन् ।।७५॥ तस्योत्सृष्टनिचासेपु कण्ठरज्जुक्षतत्वचः। गंजवर्म किरातेभ्यः शशंसुदेवदारवः ॥ ७६॥ पाठा०-१'गजवर्म'. टिप्प-1 ममरीभूताः पत्रान्दोलनपरा:-ति बल्लभः। दीचको विदो वेणुः, 'सच्छिद्र कीचको वेगु इति त्रिविक्रमः। 3 जाहवीमलवणयुका इति वंशत्वम्-इति बल्लभः ।

·- १०४ रघुवंशे [लो० us-१९ तस्येति ॥ तस्य स्पोरुत्यूऐपूज्झितेषु निवासेपु सेनानिवेशेषु कण्ठरजु- मिर्गजङ्गवः क्षता निपिष्टास्ववो येषां वे देवदारक किरातेभ्यो घनचरेभ्यो गजानां वर्म प्रमाणम् । 'वर्ण देहप्रमाणयोः इत्यमरः। शशंसुः कचित्तवन्तः, देवदारुस्कन्धत्ववक्षतर्गनानामौनत्यमनुमीयत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ तत्र जन्य रयोपोरं पर्वतीयर्गणैरभूत् । नारावक्षेपणीयाश्मनिप्पेपोत्पतितानलम् ॥ ७ ॥ तत्रेति। तत्र हिमाद्रौरयोः पर्वते भवः पर्वतीयैः। 'पर्वताच्च' (पा.१२९४३) इति छप्रत्ययः । गणेलसवसंकेताख्यैः सप्तभिः सह । 'गणानुत्सवसंकेतानजयत्सात पाण्डवः' इति महामारते । नाराचानां वाणविशेषाणां क्षेपणीयानां भिन्दिपालाना. मश्मनां च निप्पेपेण संघर्षणोत्पतिता अनला यमितत्तथोक्तम् । 'क्षेपणीयो भिन्दिशलः सजो दीर्घा महाफलः' इति यादवः । घोरं भीमं जन्यं युद्धमभूत् । 'युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः ॥ ७ ॥ शरैरसवसंकेताम्स कृत्वा विरतोत्सयान् । जयोदाहरणं बाहोर्गापयामास किंनरान् ॥ ८ ॥ शरैरिति । स रथुः शरैणिरत्सवसंकेतानाम गणान्यिरतोत्सवान्कृ- त्वा। जिवेत्यर्थः । किनरान्याहोः स्वभुजयोर्जयोदाहरणं जयख्यापक प्रपन्न विशेष गापयामास । 'गविबुद्धि-(पा. ११४१५२) इत्यादिना किंफराणां कर्म- त्वम्।।०८॥ परस्परेण विज्ञातस्तेपूपायनपरणिपु । राशा हिमवतः सारो राशः सारो हिमाद्रिणा ॥ ७९ ॥ पाठा- 'युद्धम्'. २ 'पार्वतीयः'. ३ 'विमर्दः सह तमग्र निप्पेपोत्पतिवा- नला'. 'उच्छिन', 'उस्सा'.५'परस्परस्स'. टिप्प-1 किरं पर्यन्तमनन्तीति किराताः फलमूलापशना हिग्रवृत्तयश्चेति भूपते । तथा पंचत तेषा वर्मनं-पूांपूर्ण माने परिचिजनवानं तया नित्यं । मिथ्याश्यस्य कयनं प्रतिपय स्थाइ किरातानाम् इति । 'पर्यन्तामविभिनिनस सह नाम किरात ' (राना. २९) इति। उत्सवसेकेवनानः क्षत्रियान्नति पाठमः 3 जयोदाहरणगीतलहगंतु प्रतापरद्रीये येन फेनारि तालेन पपरपसमन्वितन् । जय. त्युपका मालिन्यादिप्राविधित्रिवन्। तदाहरण नाम विमष्टांगसंयुतम्' इति दिनकर ।

·लो०८०-८३] चतुर्थः सर्गः। परस्परेति॥ तेषु गणेपूपायनयुक्ताः पाणयो येषां तेषु सत्सु परस्परेणा- न्योन्यं राज्ञा हिमवतः सारो धनरूपो विशातः। हिमाद्रिणाऽपि राक्षः सारो बलरूपो विज्ञातः । एतेन तत्रत्यवस्तूनामनयत्वं गणानामभूतपूर्वश्च परा. जय इति ध्वन्यते ॥ ७९ ॥ तत्राक्षोभ्यं यशोराशि निवेश्यावरुरोह सः। पौलस्त्यतुलितस्यादेरादधान इच ह्रियम् ॥ ८० ॥ तत्रेति ॥ स रघुस्तत्र हिमाद्रावक्षोभ्यमधृष्यं यशोराशि निवेश्य निधाय पौलस्त्येन रावणेन तुलितस्य चालितस्याद्रेः कैलासस्य हियमाद्धानो जनयन्निवासवररोहावततार । कैलासमगत्वैव प्रतिनिवृत्त इत्यर्थः । न हि शूराः परेण पराजितमभियुज्यन्त इति भावः ॥८॥ चकम्पे तीर्णलौहित्ये तस्मिन्प्राग्ज्योतिपेश्वरः। तद्गजालानतां प्राप्तः सह कालागुरुद्रुमैः ॥ ८१॥ चकम्प इति ॥ तस्मिन्रघो। वीर्णा लोहिया नाम नदी येन तस्मिंस्तीर्णलो. हित्ये सति । माग्ज्योतिषाणां जनपदानामीश्वरस्तस्य रघोजानामालानतां प्राप्तैः कालागुरुगुमैः कृष्णागुरुक्षैः सह चकम्पे कम्पितवान् ॥ ८१ ॥ न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्पदुर्दिनम् । रथवर्मरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् ॥ ८२॥ नेति ॥ स प्राग्ज्योतिषेश्वरो रुद्धार्कमारतसूर्यम् । अधारावर्प च तदुर्दिनं च धाराष्टिं विना दुर्दिनीभूतम् । अस्य रपो रथयमरजोऽपि न प्रसेहे। पताकिनी सेनां तु कुत एव प्रसेहे ? न कुतोऽपीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ तमीशः कामरूपाणामत्यासण्डलविक्रमम् । मेजे भिन्नकटै गैरन्यानुपरुरोध यैः ॥ ८३॥ तमिति ॥ कामरूपाणां नाम देशानामीशोऽस्याखण्डलविक्रममतीन्द्र पराक्रमं तं रघुम् । भिन्नाः नवन्मदाः कटा गण्डा येषां तैनागैर्गः साधनः । पाठा०-१ "लोहित्ये'. २ 'भधारावा दुर्दिनम्'. टिरप-प्राग्ज्योतिषाल्योऽय जनपदः शाकल देशस्योदीची दिशमाश्रितः। महामारः तयुद्धसमये भगदत्ताख्यो नृपस्तत्र चासौद, 'अत्रैव हि सितो नहा प्राइनक्षत्र ससन ह। ततः प्राग्ज्योतिपाख्येय पुरी शनपुरीसमा' इति च महाभारते (सभा. म. २६१ वर्णनम् । सच प्रदेशोऽवांचीन-मोतान-आसाममध्यबिन्दुगत इत्यर्वाञ्चः ·१०८ रघुवंशे [को०१२ पञ्चमः सर्गः इन्दीवरदलश्याममिन्दिरानन्दकन्दलम् । वन्दारुजनामन्दारं पन्देऽहं यदुनन्दनम् ।' तमध्वरे विश्वजिति क्षितीश निशेपंविधाणितकोशजातम् । उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः॥१॥ तमिति ॥ विश्वजिति विश्वजिनान्यध्वरे यझे। 'यज्ञः सोऽध्वरो यागः' इत्यमरः । निःशेष विश्राणितं दत्तम् । 'श्रण दाने' चुरादिः। कोशानामर्थ- राशीनां जातं समूहो येन तं तथोक्तम् । 'कोशोऽस्त्री कुडाले खगपिधानेऽर्थीपदिध्ययोः' इत्यमरः । 'जाउ जनिसमूहयोः' इति शाधतः । एतेन कौत्सस्यानवसरप्राप्ति सूचयति । संक्षितीश रघुमुपातनिधो लब्धविद्यो वरतन्तोः शिष्यः कौरसः । 'प्राण्य- न्धक-' (पा.४१११११४) इत्यण् । इनोऽपवादः । गुरुदक्षिणार्थी । 'पुष्करादिभ्यो देशे' (पा.५।२।१३५) इत्यत्रार्थाचासंनिहिते तदन्ताचेतीनिः । अप्रत्याख्येय इति भावः । प्रपेदे प्राप । अस्मिन्सर्ग वृत्तमुपजातिः । क्षणं तु--स्यादिन्द्रवा यदि तो जगी गः । उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ। अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी पादरी यदी. घावुपजातयस्ताः' इति ॥१॥ स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायायमनशील। श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युजगामातिथिमातिथेयः ॥२॥ स इति । अनघशीलोऽमूल्यखभावः । असाधारणसभाव इलः । 'मूल्ये पूजाविधावर्घः' इति । 'शीलं खभावे सत्ते' इति चामरशाश्वती। यशसा कीर्यो । प्रकाशत इति प्रकाशः । पचायच् । अतिथियु साधुरातिथेयः। पथ्यविधिवसति- सपतेर्दम्' (पा.४॥४॥१०४) इति टम् । स रघुः । हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयम् । 'दाण्डिनायन-' (पा.६४११७४) आदिस्त्रेण निपातः । वीतहिरण्मयत्या. दपमतसुवर्णपात्रत्वात् । यशस सर्वखदक्षिणात्वादिति भावः । मृण्मये मृद्विकारे पात्रे । अर्घायमिदमय॑म् । पादार्घाभ्यां च' (पा. ५॥४॥२५) इति यत् । पूजार्थ टिप्प.-1 वरतन्तुनाम्नो गुरोर्वरतन्तोर्वशिएस शिष्यो वा इति धर्ममेला शिशुहिरोपि पीटी (B.D.R.I. संग्रहालयस्थ मूलादस्यिात्र १४-५५ तम पत्रदयं नष्टमिति माति, तत्स्थले च केनापि महानुमावेन धर्ममेरुटीकाया पत्रदपयोजनेन अन्यपूर्तिक कृति प्रदीपठे। 1 ·श्रो३-५] पञ्चमः सर्गः। 1 द्रव्यं निधाय श्रुतेन शास्त्रेण प्रकाशं प्रसिद्धम् । श्रूयत इति श्रुतं वेदशास्त्रम् । श्रुतं शाखाकृतयोः' इत्यमरः । अतिथिमभ्यागतं कोरसम् । 'अतिथिर्ना गृहागते' इत्य. मरः । प्रत्युजगाम ॥२॥ तमर्चयित्वा विधिवद्विधिशस्तपोधनं मानधनाप्रयायी। विशांपतिर्विष्टरमाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच ॥३॥ तमिति ॥ विधिशः शास्त्रज्ञः । अरणे प्रत्यवायमीररित्यर्थः । मानधना. नामग्रयाय्यप्रेसरः। अपयशोभीररित्यर्थः । कृत्यवित् कार्यज्ञः। आगमनप्रयोजनम- वश्य प्रष्टव्यमिति कृत्सवित् । विशांपतिर्मनुजेश्वरः। 'दो विशी वैश्यमनुजौ' इल. मरः । विष्टरमाजमासनगतम् । उपविष्टमित्यर्थः । विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठा. घमासनम् । इत्यमरः। 'वृक्षासनयोर्विष्टरः' (पा. ८३९३ ) इति निपातः। तं तपोधनं विधिवद्विध्यहम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । तदहम्' (पा.५।११११७) इति पतिप्रत्ययः । अर्चयित्वा । आरात् समीपे । 'आरादूरसमीपयोः' इत्यमरः । कृता. अलिः सन् । इति वक्ष्यमाणप्रसरेणोवाच ॥३॥ अप्यमणीमन्त्रतामृपीणां कुशाग्रबुद्धे ! कुशली गुरुस्ते । यतस्त्वया शानमशेपमा लोकेन चैतन्यमियोप्णरश्मे ॥४॥ अप्यग्रणीरिति । हे कुशाग्रबुद्धे सूक्ष्मबुद्दे ! 'कुशाग्रीयमविः प्रोक्तः सूक्ष्म दी च यः पुमान्' इति हलायुधः । मन्त्रकृतां मन्त्रस्रष्टृणाम् । 'सुम्मपापमन्त्र-' (पा. ३।२।८९) इत्यादिना क्किए । ऋषीणामग्रणीः श्रेष्टस्ते तय गुरुः कुश- व्यपि क्षेमवानिकम् ? 'अपि' प्रश्न । 'गर्दासमुच्चयप्रश्नशङ्कासंभावनास्वपि' इत्यमरः । यतो यस्माद्गुरोः सकाशात् त्वयाऽशेष ज्ञानम् । लोकेनोष्णरदमेः सूर्याच्चैतन्य प्रनोध इव । आप्तं स्वीकृतम् ॥ ४ ॥ कायेन वाचा मनसापि शश्वद्युत्संभृतं वासयधैर्यलोपि । आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कच्चिन्मह स्त्रिविघं तपस्तत् ॥ ५ ॥ पाठा०-१ 'मयि'. २ चैतन्यमुपादिव दीक्षितेन'. ३ 'च'. ४ 'वनियो अविलोपि तप्तम्- 1'अया' पति पायमादृत्य यतस्तु गुरोस्त्व शानमया अधिगतवानमि, यथाजीवलोकोऽ. कांत सूर्यादालोक प्रामोति । अया इति 'या मारणे इत्यस्लाद । यतरवगानमशेषमाप्त मिति घ्यावाया 'जीवलोक' इति प्रथमा । तेन वैषम्यं, अपि' इत्यपि पाटे तु 'अपिशादः । सानुनयन-रसाद शिशु ·M4 : रघुवंशे [लो० ६-८ कायेनेति ॥ कायेनोपवासादिकृच्छ्यान्द्रायणादिना याचा वेदपाठेन मनसा गायत्रीजपादिना कायेन वाचा मनसापि करणेन यासवस्येन्द्रस्य धैर्य लुम्पतीवि वास.. वधैर्यलोपि। स्वपदापहारशङ्काजनकमियर्थः। यत्तपः शश्वदसकृत् । 'मुहुः पुनः पुनः शश्वदमीक्ष्णमसकृत्समाः' इत्यमरः। संभृतं संचितं महवरतन्तोत्रिविधं चाशनः काय तत्तपोऽन्तरायैर्विनैरिन्दप्रेरिताप्सरःशापैर्व्ययं नाश नापाद्यते कचित् न नीयवे किम् ? 'कचित् कामप्रवेदने इत्यमरः ॥५॥ आधारयन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्धितानां सुतनिर्विशेषम् । कञ्चिन्न वाय्वादिपप्लवोयः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम् ॥ ६॥ आधारेति ॥ आधारवन्धप्रमुखैरालवालनिर्माणादिभिः प्रयत्नरुपायैः । 'आधार आलवालेऽम्वुवन्धेऽधिकरणेऽपि च' इति विश्वः । सुतेभ्यो निर्गतो विशे- पोऽतिशयो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा संवर्धितानां श्रमच्छिदां व आश्रमपाद. पानां वाय्वादिः । 'आदि' शब्दादावानलादिः । उपप्लयो याधको न कच्चिन्नास्त्रि क्रिम् ॥६॥ क्रियानिमित्तेवपि वत्सलत्वादभन्नकामा मुनिमिः कुशेषु । तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला कचिन्मृगीणामनघा प्रसूतिः ॥ ७ ॥ क्रियेति ॥ क्रियानिमित्तेप्यप्यनुष्टानसाधनेष्वपि कुशेषु मुनिभिर्वत्स- लत्यान्मृगन्नेहादभन्नकामाऽप्रतिहतेच्छा। तेषां मुनीनामकर एप शय्यास्तासु च्युतानि नाभिनालानि यस्याः सा तथोक्का मृगीणां प्रसूतिः संततिरनघा- ऽव्यसना कश्चित् ? अनपायिनी किमित्यर्थः । दुःसनोव्यसनेष्वयम्' इति यादयः। ते हि व्यालमयादशरात्रमक एव धारयन्ति ॥ ७॥ निर्वयते यैनियमाभिपेको येभ्यो निवापाक्षलयः पितृणाम् । तान्युन्छपठाङ्कितसैकतानि शिवानि वस्तीर्थजलानि कञ्चित् ॥८॥ निवर्त्यत इति । यैस्तीर्घजलनियमामिपेको नित्यक्षानादिनियते निष्पा- द्यते।येभ्यो जलेभ्यः। स्पेवि शेषः। पिणामग्निप्यालादीनां निवापाजलय- स्वर्पणालयः । 'पितृदान निवाः स्यात्' इत्यमरः । निवर्सन्वे । उम्छानो प्रकोण. मृतधान्यानो षष्ठः पाठभागेः पालकत्वादाजप्रारक्षितानि सैकतानि पुलिनानि टिप्प- पद्यपि 'निकार शम्देन 'पितृणा'मित्यपि लभम्, तथाप्यास्ताचलादिशमब- किपोपकत्वान दोपदति दिनकर। . - ·- लो०९-१०] पञ्चमः सर्गः। येषां तानि तथोक्तानि वो युप्मा तानि वीर्थजलानि शिवानि भद्राणि कञ्चित् ? अनुपालवानि किमित्यर्थः । 'उन्छो धान्यासकादानं कमिशार्जनं शिलम्' इति यादयः। 'पष्टाप्टमाभ्यां व च' (पा.५॥३३५०) इति पठशब्दाद्भागार्थेऽन्प्रत्ययः । अत एवापूर- णार्थत्वात् 'पूरणगुण-(पा.२२२१११) इत्यादिना न पष्टीसमासप्रतिषेधः । सिकता येषु सन्ति सकतानि । 'सिनताशर्कराभ्यां च' (पा. १६२११०४) इत्याप्रत्ययः ॥ ८॥ नीचारपाकादि कंडंगरीयैरामृश्यते जानपदैन कच्चित् । कालोपपन्नातिथिकल्प्यमागं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं यः॥९॥ नीवारेति ॥ फालेषु योग्यकालेपूपपन्नानामागतानामतिथीनां कल्प्या भागा यस्य तत्तथोक्तम् । बने भवं वन्यम् । शरीरस्थितेजीवनस्य साधनं यो युप्माकम् । पच्यत इति पाकः फलम् । धान्यमिति यावत् । नीवारपाकादि। 'आदि'शब्दाच्छयामाकादिधान्यसंग्रहः। जनपदेभ्य आगतेजानपदैः। तत आगतः' (पा. ४.३१७४) इत्यण् । फडंगरीयैः । क्डंगरं घुसमर्हन्तीति क्डंगरीयाः। 'कडं- गरो संक्लीवे धान्यत्वचि तुपः पुमान्' इत्यमरः। 'कडंगरदक्षिणाच्छ च' (पा.५/११६९) इति छप्रत्ययः । तेमहिपादिभिर्नामृश्यते कञ्चित्? न भक्ष्यते किमित्यर्थः ॥ ९ ॥ अपि प्रसन्न महर्पिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय । कालो ह्ययं संक्रमितुं द्वितीय सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते ॥१०॥ अपीति ॥ किंच, स्वं प्रसन्नेन सता महर्षिणासम्यग्विनीय शिक्षयित्वा । विद्यामुपदिदयेत्यर्थः । गृहाय गृहस्थाश्रमं प्रवेष्टुम् । क्रियार्थोपपद-(पा. २।३।१४) इत्यादिना चतुर्थी । अनुमतोऽप्यनुज्ञातः किम् ? हि यसात्ते तव सर्वेपामाश्र- माणां ब्रह्मचर्य-दानप्रस्थ यतीनामुपकारे क्षमं शतम् । इमं शक्के हिवे त्रिपु' इत्य- मरः । द्वितीयमाश्रमं गार्हस्थ्य संक्रमितुं प्राप्तुमयं कालः । विद्यामहणानन्त- प्तिस्येति भावः । 'कालसमयवेळासु तुमुन्' (पा.३३३११६४) इति तुमुन् । सर्वोप- पारक्षममिसन मनुः (३१७७) यया मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । वर्तन्ते गृहिणस्तवादाभित्येतर आभमाः । इति ॥ १०॥ पाठा०-१"कडकरीयः'.२ 'मयि'. - + टिप-राममायामुपवारसमर्थमिति स्वीकारहेतुः-पति शिशु० । हि यसात् सर्वेषां मनचारि-वानरस-यतीनामुपकारसमर्थ दितीयमाश्रम गृहाश्रम प्रवेष्टुं तवाय काल - दति दिनकर ·- . इत्यमरः । रघुवंशे [लो० 11-12 कुशलप्रश्नं विधायागमनप्रयोजनप्रश्नचिकीपुराह- तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे। अप्याक्षया शासितुरात्मना वा प्रातोऽसि संभावयितुं वनान्माम् ॥११॥ तवेति ॥ अर्हतः पूज्यस्य प्रशंस्यस्य । 'अर्हः प्रशंसायाम् (पा. ३।२।११३) इति शतृप्रत्ययः । तवाभिगमेनागमनमात्रेण मे मनोन तृप्तं न तुष्टम् । किंतु नियोगक्रिययाऽऽज्ञाकरणेनोत्सुकं सोत्कण्ठम् । इष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः' 'प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च' (पा.२॥३॥४४) इति सप्तम्यर्थे तृतीया । शासितुर्गुरो. राक्षयाप्यात्मना स्वतो चा! 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' (वा. १४६६) इति तृतीया। मां संभावयितुं घनात्प्राप्तोऽसि ? गुर्वथं खार्थ वाऽऽगमनमित्यर्थः ।। ॥११॥ इत्यर्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोल्दारामपि गां निशम्य । स्वार्थोपपत्ति प्रति दुर्वलांशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिप्यः ॥ १२ ॥ .इतीति ॥ अर्घ्यपात्रेण मृण्मयेनानुमितो व्ययः सर्वखल्यायो यस्य तस्य रयो. रित्युक्तप्रकारामुदारामौदार्ययुक्तामपि गां वाचम् । 'मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे' (५।११) इत्येवंरूपाम् । 'खर्गेषुपशुवाग्वजदिनेत्रणिभूजले । लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः। निशम्य श्रुत्वा वरतन्तुशिष्यः कौत्सः स्वार्थोपपत्ति खकार्यसिद्धि प्रति दुर्वलाशः सन् मृण्मयपात्रदर्शनारिछथिलमनोरपः सन् । तं रघुमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणावोचत् ॥ १२ ॥ सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजनाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् । 'सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा ॥१३॥ सर्वत्रेति । हे राजन् ! त्वं सर्वत्र नोऽस्माकं वात खास्थ्यमवेहि जानीहि। 'वात वल्गुन्यरोगे च' इत्यमरः । “वात पाटवमारोग्यं भव्यं खास्थ्यमनामयम्' इति यादवः । न चैतदाश्चर्यमित्याह-नाथ इति । त्वयि नाथ ईश्वरे सति प्रजाना. मशुभं दुःखं कुतः? तथा हि-अर्थान्तरं न्यस्यति सूर्य इत्यादिना। सूर्ये तपति प्रकाशमाने सति तमिस्रा तमस्ततिः । तमिस्र तिमिरे रोगे तमिता तु तमस्ततो । पाठा०-, 'अनुग्रहेणाभिगमस्थितेन तवाहतस्तृप्यति मे न चेतः'.२ 'भयि'. ३ 'तं प्रत्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः'; 'प्रत्याह कौरसस्तमपेतकुरसम्'. टिप्प-1 सर्वत्र गुर्वाश्रमद्रुमप्रभृतिषु नोऽसाकं वाले सास्थ्यमवैहि जानीहिनति शिशु०॥

·- । छो०१४-१६] पञ्चमः सर्गः। कृष्णपक्षे निशायां च इति विधः । तमिन्नम्' इति पाठे रामिसं तिमिरम् । तमिलं तिमिरं तमः' इत्यमरः । लोकस्य जनस्य । 'लोक्स्तु भुवने जने इत्यमरः । दृष्टे- रावरणाय कथं कल्पेत? दृष्टिमावरितुं नालमित्यर्थः। वलपेरलमर्थत्वातयोगे 'नमःखस्ति-(पा. २।३।१६) इत्यादिना चतुथीं । 'अलमिति पर्यायथग्रहणम्' इति भगवान्भाग्यकारः। कल्पेता संपद्येत । न करपत इत्यर्थः। कपि संपद्यमाने चतुथी' (वा.१४५९) इति वक्तव्यात् ॥ १३ ॥ 'दवाईत' (११) इत्यादिनोकं यतन्न चित्रमिलाद- भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलोचितर ते पूर्वान्महाभाग ! तयातिरोपे । व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिमावादिति मे विपादः ॥१४॥ भक्तिरिति । प्रतीक्ष्येपु पूज्यैषु। पूज्यः प्रतीक्ष्यः' इत्यमरः। भक्तिरनुराग. विशेषस्ते तय फुलोचिता मुलाभ्यस्ता। अभ्यस्तेऽप्युचितं न्याय्यम्' इति यादवः । हे महामाग सार्वभौम ! तया भक्त्या पूर्वानतिशेपेऽतिवर्तसे। किंतु सर्वत्र वार्त चेताह कयं खेदखिन्न इव दृश्यसेत आह-व्यतीतेति । अहं व्यतीत. | कालोऽतिकान्तालः सन्नार्थिभावाच्यामभ्युपेत इति मे मम विपादः ॥१४॥ शरीरमाण नरेन्द्र तिष्ठनाभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः । मारण्यकोपाचफलप्रसूतिः स्तम्वेन नीवार इवावशिष्टः ॥१५॥ शरीरेति ॥ हे नरेन्द्र ! तीर्थ सत्पाते प्रतिपादिता दत्ता ऋद्धिर्येन स तपोकः । 'योनी जलावतारे च मयाद्यष्टादशस्त्रपि । पुण्यक्षेत्र तथा पाने तीर्थ स्यादर्शनेष्वपि ।। इति हलायुधः । शरीरमाण तिष्ठन् । आरण्यका भरण्ये भवा मनुष्या मुनिप्रमुसः । 'अरण्यान्मनुष्ये' (पा. ४।२।१२९ ) इति बुम्प्रत्ययः । तैक्षपाता फलमेव प्रसूतिर्यस्य स स्तम्वेन पाण्डेनापशिष्टः । प्रकृत्यादिरवा- मृतीया। जीचार इव । आमासि शोभसे ॥ १५ ॥ स्थाने मवानेकनराधिपः सन्नचिनत्वं मख व्यक्ति । पर्यायपीतस्य मुरहिमांशोः कलाक्षयःलाध्यतरो हि युद्धेः॥ १६ ॥ स्थान इति ॥ भयानेफनराधिपः सार्वभौमः सन् । मजं मसजन्यम् । नमिषते कचर यस्पेत्याकंचनः । मयूरयंसादित्वातयः । तस, मावस्तत्व निर्धनत्व पाक्ति प्रकटयति । स्थाने युतम् । "युक्त द्वे प्रतं स्थाने' इत्यमरः । पाठा-'महाभागवया'. रघु०८ ·'रघुवंशे [को०१७-10 तथा हि-सुरैर्देवैः पर्यायेण क्रमेण पीतस्य हिमांशोः कलाक्षयो वृद्धेपर- याच्छाध्यतरो हि वरः खलु ! 'मणिः शाणोलीडः समरविजयी हेतिनिहतो मद- क्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः । कलाशेपश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिमा शोभन्ते गलितविभवाचार्थिषु सुपाः ॥' (भर्तृ. २।४४) इति भावः । मन्त्र कामन्दक:--'धर्मार्थ क्षीणकोशस्य क्षीणत्वमपि शोभते । सुरैः पीतावशेषस्य कृष्णपक्षे विधोरिव ॥ इति ॥ १६ ॥ तदन्यतस्तावदनन्यफार्यों गुर्वर्थमाहर्तुमहं यतिष्ये। वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भ शरद्धनं नार्दति चातकोऽपि ॥१७॥ तदिति ॥ तत्तसात् । तावदनन्यकार्यः । यावत्तावच साकल्येऽवधी माने- अवधारणे' इति विश्वः । प्रयोजनान्तररहितोऽहमन्यतो वदान्यान्तरातुर्वर्थ गुरु- धनमाहर्तुमर्जयितुं यतिप्य उद्योक्ष्ये । ते तुभ्यं खस्ति शुभमस्तु । 'नमःखस्ति- (पा. २१३१६) इत्यादिना चतुर्थी । तथा हि-चातकोऽपि । 'परणीपतितं तोय चातकानां रुजाकरम्' इति हैतोरनन्यगतिकोऽपीत्यर्थः । निर्गलितोऽन्वेव गों यस्य तं शरद्धनं नार्दति न याचते । 'भर्द गती याचने च इति धातुः। 'याचना रणेऽर्दनम्' इति यादवः ॥ १७॥ एतावदुक्त्या प्रतियातुकाम शिष्यं महनृपतिनिपिध्य । किं वस्तु विद्वन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियद्वेति तमन्वयुत ॥ १८ ॥ एतावदिति ॥ एतावद्वाक्यमुक्त्या प्रतियाटु कामो यस्स तं प्रति- यातुकामं गन्तुकामम् । 'तु याममनसोरमि' इति मकारलोपः। महरितम्तोः शिष्य कोच नृपती रनिषिध्य निचार्य, है विद्वन् ! त्वया गुरवे प्रदेयं ·. को० १९-२१] पञ्चमः सर्गः। वस्तु कि किमान्मक कियत् किंपरिमाणं वा? इत्येवंत कोसमेन्ययुताच्छन् । प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः ॥१८॥ ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै सयावेशविवर्जिताय ! - वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे॥ १९ ॥ तत इति ॥ ततो यथावद्ययाम् । महोय पतिः। विहिताध्वराय विधि- पदनुष्ठितयशाय । सदाचारयेत्यर्थः । सयावेशविचार्जिताय गर्वाभिनिवेश. शून्याय। अनुभुतायेत्ययः । वर्णानां ब्राह्मणादीनामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च गुरव नियामकाय । 'वर्णाः स्युर्माह्मणादयः' इति । ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुधतुष्टये। भानमोऽस्त्री' इति चामरः । सर्वकार्यनिर्वाहकायेत्यर्थः । तस्मै रथवे विचक्षणो 'विद्वान् वर्णी प्रभचारी । 'वर्णिनो प्रमचारिणः' इत्यमरः । 'वर्णाद्रमचारिणि' (पा. ५।२६१३४) इवीनिप्रत्ययः । सः कौत्सा प्रस्तुत प्रकृतमाचचक्षे ॥ १६ ॥ समाप्तवियेन मया महर्षिविज्ञापितोऽभूहरुदक्षिणायै । समे चिरायास्सलितोपचारां तां मक्किमेवागणयत्पुरस्तात् ॥२०॥ समातेति ॥ समाप्तविधेन मया महर्षिर्गुरुदक्षिणायै गुरुदक्षिणाखोकश. राय विज्ञापितोऽभूत् । स च गुश्विरायारसलितोपचारा तां दुप्फरां में भक्तिमय पुरस्तात् प्रथमम्। अगणयत् संख्यातवान् । मत्येव संतुष्टः, किं दक्षिण- यायुधयानित्यर्थः । अपवा,-मकिमेव तो दक्षिणामगणयदिति योग्यम् ॥ १० ॥ निर्वन्धसंजातपार्थकार्यमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः) विचस्य निद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतचोदशचाहरेति ॥२१॥ नियन्पैति ।। निर्वन्धेन प्रार्थनाविशयेन संजातरुपा संजातकोधेन गुरुणा । मर्थफाय दारियमचिन्तयित्वाऽविचार्य । अहं विचस्य घनस्य चतम्रो दश च कोटीचतुर्दशकोटीमें मद्यमाहरानयेति विद्यापरिसंरपया विद्यार- रिसरयानुसारेणयोचः । मन मनु'-'मानि चेतावयापे मीमांसा न्याय- मिसरा पुरा धर्मश च विधा होतामतुर्दश ।' इति ॥ २१ ॥ पाटा0-1 'भवातविग्रेन'. रिप-पभगो युनिटापति दिनकर मनापारोक्ति-वि हेमादिः यथावकाप नारोक्ति-पि finns ·'रघुवंशे.. [लो. २२-२४ सोऽहं सपर्याविधिभाजनेन मत्वा भवन्तं प्रभुशब्दशेपम्। अभ्युत्सहे संप्रति नोपरोद्भुमल्पेतरत्वाच्छुतनिफयस्य ॥२२॥ सोऽहमितिः सोऽहं सपर्याविधिभाजनेनार्यपात्रेण भवन्तं प्रभु शन्द एव शेषो यस तं गत्वा । निखं निश्चित्सेत्यर्थः। श्रुतनिष्क्रयस्य विद्यामूल्य- स्याल्पेतरत्वादतिमहत्वाद संप्रत्युपरोद्धं निर्बन्धू नाभ्युत्सहे ॥ २२ ॥ इत्थं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण । "एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाथः ॥ २३ ॥ 'इस्थमिति ॥ द्विजराजकान्तिश्चन्द्रकान्तिः । 'द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः' इसमरः । 'तसात्सोमो राजा नो ब्राह्मणानाम्' इति भुवः। द्विजराज- कान्तित्वेनार्यावातिचराम्य पारयति। एनसः पापानिवृत्तेन्द्रियवृत्तिर्यस्य स जग. देकनाथो रघुर्वेदविदांचरेण श्रेष्ठेन द्विजेन कौत्सेन इत्थमावेदितो निवैदितः सन् । एनं कौत्सं भूयः पुनर्जगाद ॥ २३ ॥ गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्या रयोः सकाशादनवाप्य कामम् । : -:.-गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतार:- १ २४ ॥ गुर्वर्थ मिति ॥ श्रुतस्य पारं दृष्टवाछुतपारहश्या । 'दशेः कनिप्' (पा. ३।२।९४) इति क्वनिए। गुर्वर्थ गुरुदक्षिणार्य यया तयाऽर्थी याचकः। विशेषणद्वये- नाप्यस्याप्रयाख्येयत्वमाह । रयोः सकाशात् कामं मनोरथमनवाप्याप्राप्य वंदान्यान्तरं दानन्तरं गतः । 'स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे' इत्यमरः । इत्येवंरूपोऽयं परीवादस्यापवादस्य भयो नूतनः प्रथमोऽवतार आविर्भावो मे मा भूत्माऽस्तु । रघोः' इति खनामग्रहणं संभावितत्वद्योतनार्थम् । तथा च (म. गी. २०३४)'संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते' इति भावः ॥२४॥ टिप्प-हेमाद्रिस्तु द्विजराजकान्तिलेन सदर्धशास्त्या वैराग्य इति व्याख्याय चन्द्र- Tranानिने मापनितर्नेटिन्न किन्तनगा। । . . प्रयान्ति' इत्युदाहरति । -3 अन्यो वदान्यो वदान्यान्तरम् इति मयूख्यसकादिः। अवतारावारयोदहिस्वव्यत्यासो मालिशानाम्' इति वामनः । 'अवे खोयन इदि करणाधिकरणयोविधानात् मार्गपरलेनाथ निर्वाह:-इति हेमादिः। 'नवदाम्देन प्रथममेव सोः सकाशादायका न गता पति माव-इति शिशु' .

·श्लो. २५-२७] पञ्चमः सर्गः। ११७ स त्वं प्रशस्त मैहिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवान्यगारे। द्वित्राण्यहान्यहसि सोदुमर्हन् ! यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम् ॥२५॥ स इति ॥ स त्वं महिते पूजिवे प्रशस्ते प्रसिद्ध मदीयेऽग्यगारे त्रेताग्मि- शालायां चतुर्थोऽग्निरिय वसन् द्वित्राणि द्वे त्रीणि वाऽहानि दिनानि । 'संख्य- याव्ययासनादूराधिक्संख्याः संख्येये' (पा.२।२।२५) इति बहुव्रीहिः। 'बहुवीही संख्येये जबहुगणात्' (पा. ५।४४७३) इति उच्प्रत्ययः समासान्तः। सोदुम- हैसि । हे अहन्मान्य । त्वदर्थे तव प्रयोजनं साधयितुं यावद्यते यतिष्ये । 'यावरपुरानिपातयोर्लट्र' (पा.३१३१४) इति भविष्यदर्थे लद ॥ २५ ॥ तथेति तस्यावितथं प्रतीतःप्रत्यग्रहीत्संगरमग्रजन्मा। गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्कटमर्थ चकमे कुबेरात् ॥२६॥ तथेतीति ॥ अग्रजन्मा ब्राह्मणः प्रतीतः प्रीतः सन् , तस्य रधोरवि- तथममोघं संगरं प्रतिज्ञाम् । 'अथ प्रतिज्ञाजिसविदापत्सु संगरः' इत्यमरः । 'तां गिरम्' इति केचित्पठन्ति । तथेति प्रत्यग्रहीत् । रघुरपि गां भूमिमाच- सारां गृहीतधनामवेक्ष्य कुबेरादर्थे निष्क्रष्टुमाहर्तुं चकस इयेष ॥ २६ ॥ पसिष्ठमन्त्रोक्षणजात्प्रभावादुदन्यदाफाशमहीधरेषु । मरुत्सखस्येव वलाहकस्य गतिर्विजन हि तद्रथस्य ॥२७॥ वसिष्ठति ॥ वसिष्ठस्य यन्मन्त्रेणोक्षणमभिमन्य प्रोक्षणं तनात्प्रभावात् सामद्धितोः । उदन्वदाकाशमहीधरेपूदन्वयुदधावागशे महीधरेषु वा । .मरुत्सखस्य । मरुतः सखेति तत्पुरुषो बहुव्रीही समासान्ताभावात् । ततो वायु- सहायस्येति लभ्यते । वारीणां वाहको बलाहकः । पृषोदरादित्वात्सायुः, तस्येव मेघस्येव । तद्रथस्य गतिः सचारो न विजने न विहता हि ॥ २५ ॥ पाटा०-१ महितः'. २'भवितर्थ प्रतीतः'. अवितथप्रयतः'. टिप्प०-- अग्नित्रयमुक्त कुलकेन-'पितैव गाईपलोऽसि,माता दक्षिणामि भाचार्य आहव- नीय, सेयमग्निविता भेष्ठतरा इति। हे वा त्रीणि या' इति समासे 'द(नीहौ संख्येये उच्दहुगुणात्' इति दन् । बहुरवं तु संशयस्योमयपक्षावलम्बिलेन पञ्चवस्तुविषयत्वात्-इति हेमादिः । 3 मेघेन गमनाथै मरुदपेक्षितस्वाद मरुत् ससा यस्य' इति समासोऽभिमतो न स्थावः तस तत्पुरुषाभिधानार तताश्चिन्समिदम्-ति शिशु त ·११८ [लो. २८-३१ रघुवंशे " अधाधिशिश्ये प्रयतः प्रदोपे रयं रघुः कल्पितशस्त्रगर्भम् । सामन्तसंभावनयैव धीर कैलासनाय तरसा जिगापुः ॥ २८ ॥ अथेति ॥ अथ प्रदोपे रजनीमुखे । तरकाठे यानाधिरोहणविधानात् । प्रयतो धीरो रघुः । समन्ताद्भवः सामन्तः राजमानमिति संभावनयेय कैलासनाथं कुबेर तरसा चलेन जिगीपुर्जेतुमिच्छुः सन् । कल्पितं राजित शस्त्रे गर्ने यस्य तं रथमधिशिश्ये । रथे शयितवानिवर्थः । 'अधिसीड्स्यासा कर्म (पा.१।४।४६) इति कर्मत्वम् ॥ २८ ॥ प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तसै सविसयाः कोपगृहे नियुक्ताः । हिरण्मयीं फोपगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नमस्तः ॥ २९ ॥ प्रातरिति ॥ प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै रपये कोपगृहे नियुक्ता अधिकृता माण्डागारिकाः सविसयाः सन्तः कोपगृहस्य मध्ये नमस्तो नमयः । पयम्यासरित्प्रत्ययः। पतितां हिरण्मयीं गुवर्णमयीम् । 'पाण्टिनामन- .(पा. ६।४११७४) इत्यादिना निपातनात्साधः । पृष्टिं शशंसुः कथयामामुः ॥२९॥ तं भूपतिर्भासुरहेमराशि लब्धं कुबेरादभियास्यमानात् । दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिय पञभिन्नम् ॥ ३० ॥ तमिति ॥ भूपती रपुः । अभियास्यमानादभिगमिप्यमाणात् पुराल- ज्यम् । पत्रेण पुलिशेन भिनं मुमेरोः पादं प्रत्यन्तपर्यंत मिय स्थितम् । 'पादाः प्रसन्तपर्वताः' इसमरः । 'गृहम्' इति पचित्पाठः । तं मापुरं भार. रम् । 'भभारामिदो घुरन्' (पा. ३३२६१), इति पुर । हेमराशि समस्तं रनमेय कौत्साय दिदेश दी । न तु चतुर्दसायोटिमाननियकाराः ॥ जनस्य साकेतनिवासिनन्ती दायप्पभूतामभिनन्धसत्त्यो। गुरप्रदेयाधिफनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽधिकामादधिकप्रदय ॥ ३९ ॥ जनस्येति ॥ तार्षि-दातारा दायपि साकेत नियासिनोध्योपापानिनः । . 'साकेतः स्वादयोप्यायो योसला नन्दिनी च सय र यादयः । जनस्वाभिनन्ध- 'सत्वी स्तुत्यस्यवसायापभूताम् । 'व्यागुष्यवरायेगु गरसमयी तु जान्नु' .इत्यमरः । को ही गुरुपदेयाधिकेऽतिरिषदप्ये निःस्पृहोऽर्थी ! अधिका- मार्थिमनोरयादधिर्फ प्रदातीति रायौमः । दाशः । (पा.३२६)ी कमलयानृपय॥१॥ " . पाठा०-1 कौरसस'.

·रघुवंशे [लो. २८-३१ अथाधिशिश्ये प्रयतः प्रदोपे रथं रघुः कल्पितशस्त्रगर्भम् । सामन्तसंभावनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीपुः ॥ २८ ॥ अथेति ॥ अथ प्रदोपे रजनीमुखे । तत्काले यानाधिरोहणविधानात् । प्रयतो धीरो रघुः । समन्ताद्भवः सामन्तः राजमानमिति संभावनयैव कैलासनाथं कुबेर तरसा वलेन जिगीपुजेतुमिच्छुः सन् । कल्पितं सब्जितं शस्त्रं गर्भ यस्य तं रथमधिशिश्ये । रथे शयितवानित्यर्थ. । 'अधिशीस्थासा कर्म (पा.११४१४६ ) इति कर्मत्वम् ॥ २८ ॥ प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तसै सविस्मयाः कोपगृहे नियुक्ताः । हिरण्मयी कोपगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नमस्तः ॥ २९ ॥ प्रातरिति ॥ प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै रघवे कोपगृहे नियुक्ता अधिकृता भाण्डागारिकाः सविस्सयाः सन्त. कोपगृहस्य मध्ये नभस्तो नभस. । पञ्चम्यास्तसित्प्रत्ययः । पतितां हिरण्मयीं मुवर्णमयीम् । 'दाण्डिनायन--' (पा. ६।४।१४४) इत्यादिना निपातनात्साधुः । वृष्टिं शशंसुः कथयामासुः ॥२९॥ तं भूपतिर्भासुरहेमराशि लब्धं कुबेरादभियास्यमानात् । दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वभिन्नम् ॥ ३० ॥ तमिति ॥ भूपती रघु । अभियास्यमानादभिगमिष्यमाणात् कुबेराल्ल. ब्धम् । वज्रेण बुलिशेन मिनं सुमेरोः पादं अत्यन्तपर्वतमिव स्थितम् । 'पादा प्रत्यन्तपर्वताः' इत्यमरः । 'शृङ्गम्' इति क्वचित्पाठः । ते भासुरं भाव. 'रम्। 'भाभासमिदो घुरच्' (पा. ३।२।१६१) इति घुरन् । हेमराशि समस्तं 'काममेय कौत्साय दिदेश ददौ । न तु चतुर्दशवोटिमानमित्येवकारार्थः ॥३०॥ जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ दावप्यभूतामभिनन्धसत्त्वौ । गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकमश्च ॥ ३१ ॥ जनस्येति ॥ तावर्थि-दातारी द्वावपि साकेतनिवासिनोऽयोध्यावासिन 'साकेतः स्यादयोध्याया कोसला नन्दिनी च सा' इति यादवः । जनस्याभिना सत्त्वौ स्तुत्यव्यवसायावभूताम् । 'दन्यामुव्यवमायेषु सत्वमस्री तु ज इत्यमरः । वो द्वौ ? गुरुपदेयादधिकेऽतिरिकद्रव्ये निःस्पृहोऽथीं । अर्थ 'मादर्थिमनोरथादधिकं प्रददातीवि तथोक्त.। दाइ । (पा.३।२।६' काययः। नृपश्च ॥३१॥ पाठा०-१ 'कौत्सव'.

·पञ्चमः सर्गः। लो०३९-४३] श्री। धीरा स्थिरोन्नतचित्ता । स्थिरा चित्तोचतिर्या तु तदेयमिति संज्ञितम्' इति भूपालः । कन्या पितुरिव । गुरोरनुज्ञामाचकाङ्क्षयेष । यौवराज्या- होऽभूदित्यर्थः । 'अनुज्ञा' शब्दारिपतृपारतव्यमुपमासामर्थ्यात्पाणिग्रहणयोग्यता च ध्वन्यते ॥ ३८॥ अथेवरेण प्रथकैशिकानां स्वयंवरार्थ ससुरिन्दुमत्याः। आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विस्टः ॥ ३९ ॥ अथेति ॥ अथ खसुभगिन्या इन्दुमत्याः स्वयंवरार्थ कुमारस्थाजस्था- नयन उत्सुकेन ऋथकैशिकानां विदर्भदेशानामीश्वरेण खामिना भोजेन राज्ञाप्तो हितो दूतोरघवे विसृष्टः प्रेषितः । फियामात्रयोगेऽपि चतुर्थी ॥ ३९ ॥ तं श्लाघ्यसंवन्धमसौ विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदर्श च पुत्रम् । प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृद्धां विदर्भाधिपराजधानीम् ॥ ४० ॥ तमिति ॥ असौ रघुस्तं भोज क्लाध्यसंवन्धमनूचानत्वादिगुणयो गास्पृ- हणीयसंबन्धं विचिन्त्य विचार्य पुत्रं च दारक्रियायोग्यदशं दिवाहयोग्यव- यसं विचिन्त्य ससैन्यमेनं पुत्रमृद्धा समृद्ध विदर्भाधिपस्य भोजस्य -राज- घानी पुरी प्रति प्रस्थापयामास । धीयतेऽस्यामिति धानी। 'करणाधिकरण- योश्च' (पा.३१३३११७) इत्यधिकरणे ल्युट्रप्रत्ययः । राज्ञ धानीति विग्रहः॥४॥ तस्योपकार्यारचितोपचारा न्येतरा जानपदोपदाभिः । मार्ग निवासा मनुजेन्द्रसूनोर्वभूवुरुद्यानविहारकल्पाः ॥४१॥ तस्येति ॥ उपकार्यासु राजयोग्येषु पटभवनादिषु । 'सौधोऽन्त्री राजसदनमुप. कार्योपकारिका' इत्यमरवचनव्याख्याने क्षीरखामी । उपक्रियत उपकरोति वा पट- मण्डपादि राजसदनमिति । रचिता उपचाराः शयनादयो येषु ते तोकाः । जानपदानां जनपदेभ्य आगतानामुपदाभिरूपायनैः। वन्या बने भवा इतरे येपो यन्येतराः । अवन्या इत्यर्थः । 'न बहुनाहो' (पा. ११११२९) इति सर्वनामसंज्ञानिषेधः । तत्पुरुष सर्वनामसंज्ञा दुर्वारैव । तस्य मनुजेन्द्रसूनो. रजस्य मार्ग निवासा वासनिका उद्यानान्याक्रीडाः । 'पुमानाकीड उद्यानम् इत्यमरः । वान्येव विद्दारा विहारस्थानानि तत्कल्पाः। तत्सदृशा इत्यर्थः । "ईपदसमाप्तौ-' (पा. ५।३।६७) इति कल्पप्प्रत्ययः । बभूवुः ॥४१॥ पाठा- 'क्रयकोशकानाम्।' २ कीर्णान्वरा'. टिप्पा-1 हेमादिस्तु-उपकार्या-पटवेश्मानि कन्यः माग निवासा भूपति म्याख्याय "यदा-मार्गेनिवासा इत्येकं पदम्' इति ध्याचष्टे ।

·रघुवंशे [छो० ४२-३४ स नर्मदारोधसि सीकरा मरुद्भिरानतितनतमाले। निवेशयामास विलविताध्वा क्लान्तं रजोधूसरकेतु सैन्यम् ॥ ४२ ॥ स इति ॥ पिलविता धाविकान्तमार्गः सोऽजः सीफरादैः । शीत- लेरिलः । मद्धितिरानर्तिताः कल्पिता नक्तमालाविरविल्याप्याक्षमेदाः । 'चिरविल्यो नकमालः परजथ करपके' इलमरः । चलितस्मिन् । निवेवाई इत्यर्थः । नर्मदाया रोषसि रेवायात्तीरे शान्तं प्रान्तं रजोभिधूसराः केतवो धना यस तत्सैन्यं निवेशयामास ॥४२॥ अयोपरिष्टाभमरैर्धमद्भिः प्राक्सचितान्तःसलिलप्रवेशः। निर्धातदानामलगण्डभित्तिपन्यः सरिचो गज उन्ममज ॥४३॥ अथेति ॥ अथोपरिटापन् । 'उपर्युपरिष्यात्' (पा. ५॥३॥1) पति निपातः। भ्रमन्दिः । मदो नादिति भावः । भ्रमरैः प्रागुन्नजनापूर्व सूचितो शापितोऽन्तःसलिले प्रवेशो यस स तथौफः । निर्धातदाने क्षालितम मत एप, अमले गण्डभिती यस स तथोकः । 'दानं गमरे सागे' इति साधतः । प्रावी गडी गनिती । 'प्रशंगावचनैध' (पा.२१११६६ ) दि समासः । 'भितिगन्दः प्रशस्वार्यः । वधा व गमरममहोपयो-'मतशिसोदनिधाः स्तुः प्रका- ण्डस्थलभित्तयः' इति । मितिः प्रदेशो का मितिः प्रदेस उम्भपि पति वियः । निर्धातदानेनामला गगनति त्यति वा बन्यो गजः सरिचो नर्मदायाः सया. शात् । परन्यास्वस्प्रिलयः | उन्ममजासितः ॥१॥ - ·१२३ श्लो० ४५-३८] पञ्चमः सर्गः। संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दम् । वभौ स मिन्दन्तस्तरंगाचार्यर्गलाभङ्ग इव प्रवृत्तः ॥ ४५॥ संहारेति ॥ संहारविक्षेपयोः संकोचनप्रसारणयोलघुक्रियेण क्षिप्रव्यापा- रेण । लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्' इत्यमरः । हस्तेन शुण्डादण्डेन । 'इस्त्रो नक्षत्रभेदे स्थाकरेभकरयोरपि' इति विश्वः । सशब्दं सोपं बृहतस्तरंगान्भिन्दन्विदार- यस्तीराभिमुखः स गजः वारी गजवन्धनस्थानम् । 'वारी तु मजवन्धनी' इवि यादवः । वार्या अर्गलाया विफम्भस्य भङ्गे भजने प्रवृत इव वभौ ॥ ४५ ॥ शैलोपमः शैवलमसरीणां जालानि कर्पन्मुरसा स पश्चात् । पूर्व तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥ १६॥ शैलेति ॥ शैलोपमः स गजः शैवलमञ्जरीणां जालानि वृन्दान्युरसा कर्पन पश्चात्तटमुत्ससर्प। पूर्व तेन गजेनोत्पीडितो नुनो धारिराशियस्य स सरित्नवादस्तटमुत्ससर्प ॥ ४६॥ तस्यैकनागस्य कपोलभित्योजलावगाहक्षणमाघशान्ता । वन्येतरानेकपदर्शनेन पुनर्दिदीपे मददुर्दिन श्रीः ॥ १७ ॥ तस्येति ॥ तस्यैकनागस्यकाकिनो गजस्य कपोलभित्त्योर्जलावगाहेन क्षणमात्रं शान्ता निवृत्ता मददुर्दिन श्रीमंदवलक्ष्मीर्वन्येतरेषां ग्राम्याणा- मनेकपानां द्विपानां दर्शनेन पुनर्दिदीपे वर ५ ४७ ।। सप्तच्छदक्षीरकटुपवाहमसहमाघ्राय मदं तदीयम् । विलहिताधोरणतीव्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा विमुंखा वभूवुः॥ १८ ॥ पादा-1 स भोगिभोगाधिपीवरेण *संवेष्टितार्धप्रस्तेन दीर्घान् । चिक्षेर तीराभिमुखः सान्दं हस्तेन वारीपरिघानिवोन्'ि. (* संवेष्टितोऽर्धग्रहरेण'.) २ सहसा'. ३ 'कारण्योत्सृष्टमूदुपवालाः#पुलिन्दयोपाम्बुमिदारकाञ्चीः। कर्पन्त सिवाललता नदीप्णः प्रौहावलमास्वटमुत्ससर्प ।'. (*'प्रताना'. 'िशैवाल'. प्रोवाइलमाः', 'प्रवाइलग्नाः'.) ४ 'तरसा'.५'इदावगाह'. ६ विमुखीवभूवुः'. टिप्प०-1 वारी गजवन्धनस्थानम्, तस्या वहिर्गमनरोधार्थ दत्ताला तस्या भने प्रवृत्त वादारी तु गजवन्धनी तद्विष्कमोऽगलं नना। यदा-वायें जरनेवागंला इति पाठा- न्तरम् इति देमादिः। ३ जलावगाहाद क्षण एक क्षणमात्रं शान्ता मददुदिनभीर्वन्येतरानेकपाना सेनामजाना दर्शनेन पुन दीपे । 'दुर्दिन'शब्देन वर्पणमुच्यते । एक शब्द संख्याओं मुख्याओं वा-इति में हेमाद्भिः।

·- २२५ रघुवंशे [श्लो० ४९-५३ सप्तच्छदेति ॥ सप्तच्छदस्य वृक्षविशेषस्य क्षीरपर कटुः सुरभिःप्रवाहा प्रसारो यस्य तम् । 'कटुतिककपायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः' इति यादवः । असह्य तदीयं मदमानाय सेनागजेन्द्राः । विलचितस्विरस्कृत आधोरणानां इतिपकानां तीनो महान् यतो यैस्खे तथोक्ताः सन्तः । 'आधोरणा हस्तिपका इस्त्यारोहा निषादिनः' इत्यमरः । विमुखाः पराङ्मुखा बभूवुः ॥ ८ ॥ सच्छिन्नयन्धद्रुतयुग्यशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन । रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ॥१९॥ स इति ॥ स गजः । छिन्ना बन्धा येते छिन्नवन्धा द्रुताः पलायिताः युगं वहन्तीति युग्या वाहा यस्मिन्सः । स चासो शून्यच तम् । भाना अक्षा रयावय- बदारुविशेषाः । 'भक्षो रथस्यावयवे पाशकेऽप्यक्षमिन्द्रियम्' इति शाश्वतः । येषां वे भन्नाक्षा अत एव पयंस्ताः पतिता रथा यसिंस्खम् । रामाणां त्रीण परित्राणे संरक्षणे विहस्ता व्याकुलाः । 'विहस्तव्याघुली समो' इत्यमरः । योधा यसिस्त्र सेनानिवेशं शिविर क्षणेन तुमुलं संकुलं चकार ॥ ४ ॥ तमापतन्तं नृपतेरवध्यो वन्यः करीति श्रुतवान्कुमारः। निवर्तयिप्यन्विशिरोन कुम्मे जधान नात्यायवक्रएशाः ॥ ५० ॥ तमिति ॥ नृपते राज्ञो वन्यः कर्यवध्य इति श्रुतवान शास्त्राज्ञातवान् । कुमार आपतन्तमभिधावन्तं तं गर्ज निवर्तयिष्यन तु प्रहरिप्यन् । अत एवं नात्यायतमनतिदीयं यथा स्यात् । नमस्स नगन्दस मुप्सुपेति समासः । कृष्ट- शाईपदाकृष्टचापः सन्विशिरोन बाणेन कुम्भे जघान । अन चाचपः- 'लक्ष्मीकामो युद्धादन्यत्र परिवधं न फुर्यात् । इयं हि भीर्ये परिणः' इति । अत एव 'युद्धादन्यत्र' इति द्योतनार्धमेव 'वन्य'महणं कृतम् ।। ५० ॥ स विद्धमात्रः किल नागरूपमुत्सृज्य तद्विसितसैन्यदृष्टः । स्फुरत्मभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं योमचरं प्रपेदे ॥५१॥ स इति ॥ स गजो विद्धमाप्रतडितमानः फिल न तु प्रातस्तथापि नाग- रूपं गजशरीरमुत्सृज्य ठेन वृत्तान्तेन विस्मितैस्तद्विसितैः सैन्यैदृष्टः सन् । पाठा०- ! 'चपलम्'.२ 'चाप:'. टिप्प-हेमाद्रिस्त 'सेनानिवेश शिपिल चकार' इति पाठमाइल स ग सेनापा निवेश सानं शिपिल चकार सम्पन्न पभिरिति कन्या रम्यादयः शिवायः सन्यं युग्यं परवाहनं 'युग्यं च पत्र' इति साधु वर्ग वाहनीति पामत्सयो वा' इति न्यारष्टे- ·पञ्चमः सर्गः। प्राप॥५१॥ लो० ५२-५५४ स्फुरतः प्रभामण्डलस्य मध्यवर्ति कान्तं मनोहर व्योमवरं वपुः प्रपेदे अथ प्रभायोपनतः कुमारं कल्पद्रुमोत्यैरवकीर्य पुष्पैः । उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिःसंवर्धितोरस्थलतारहारः ॥ ५२॥ अथेति ॥ अथ प्रमावेनोपनतैः प्राप्तः कल्पनुमोत्थैः कल्पदृशोत्पनेः पुष्पैः कुमारमजमवकीर्याभिवृष्य दशनप्रभाभिर्दन्तकान्तिभिः संवर्धिता उरःस्थले ये तारहाराः स्थूलमुक्ताहारास्ते येन स तथोक्षः । वाचोऽस्य सन्तीति बाग्मी बता । 'वाचो ग्मिनिः' (पा.५।२११२४) इति ग्मिनिप्रलयः । स पुरुष उवाच।। ५२॥ मतङ्गशापादवलेपमूलादवाप्तवानस्मि मतगाजत्वम् । अवेहि गन्धर्वपतेस्तनूज प्रियंवदं मां मियदर्शनस्य ॥ ५३॥ मतनेति ॥ अवलेपमूलागवहेतुकात् । अवलेपस्तु गर्वे स्याटेपने द्वेषणेऽपि । च' इति विश्वः । मतङ्गस्य मुनेः शापान्मतङ्गाजत्वमवाप्तवानसि। मां - प्रियदर्शनस्य, प्रियदर्शनाख्यस गन्धर्वपतेर्गन्धर्वराजस्य तनूजं पुत्रम् । 'स्त्रियां मूर्तिस्सनुस्खनूः' इत्यमरः । 'तन्वादेर्वा' (पा. ३।१।७९) इत्यूडिति केचित् । प्रियंवदं प्रियंवदाख्यमवेहि जानीहि । प्रियं वदतीति प्रियंवदः । प्रयवशे पदः सच् (पा.३।२।३८) इति सच्प्रत्ययः ॥ ५३ ॥ स चानुनीतः प्रणतेन पश्चान्मया महर्षिHदुतामगच्छत् । ..उप्णत्वमन्यातपसंप्रयोगाच्छत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य ॥ ५४॥ स इति । स महर्पिश्च प्रणतेन मयाऽनुनीता, सन् पश्चान्मृदुतां शान्ति- मगच्छत् । तथा हि-जलस्योष्णत्वमनेरातपस्य वा संप्रयोगात् संपर्कात् । न तु प्रकृत्योष्णत्वम् । यच्छत्यं सा प्रकृति खभावः । विधेयप्राधान्यात् 'सा' इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । महषीणां शान्तिरेव स्वभावो न क्रोध इत्यर्थः ॥ ५४॥ इक्ष्वाकुवंशभमयो यदा ते मेत्स्यत्सजः कुम्भमयोमुखेन । संयोक्ष्यसे खेन वपुमहिन्ना तदेत्यवोचत्स तपोनिधिर्माम् ॥ ५५ ॥ पाठा०-१'चारुहारः' । टिप्प-1 कश्चित्वान्ताविरहगुरुपाखाधिकाराममाशपेनास्वंगमितमहिमा वर्पभोग्येण भर्तुः। यतश्चक्रे' (मेघदूते. १११) इति पयं शोकेनानेन भावसाम्यं प्रतिपादयति । - ।

·१२८ रघुवंशे [श्लो० ६३-६४ प्रवेश्येति ॥ एनमजमग्नयायी । सेवाधर्मेण पुरो गच्छन्नित्यर्थः । नीचनमः पुरं प्रवेश्य प्रवेश कारयित्वा प्रोत्याऽर्पितश्रीस्तथा तेन प्रकारेणोपाचरदुपच.. रितवान् । यथा येन प्रकारेण तत्र पुरे समेतो मिलिलो जनो वैदर्भ भोजमा. गन्तुं प्रापूर्गिक मेने। अजं गृहेशं गृहपति मेने ॥ ६२ ॥ तस्याधिकारपुरुपैः प्रणतः प्रदिष्टां प्रारद्वारवेदिविनिवेशितपूर्णकुम्भाम् । रम्यां रघुप्रतिनिधिः स नवोपकार्या वाल्यात्परामिव दशां मदनोऽध्युवास ॥ ६३ ॥ तस्येति ॥ रघुप्रतिनिधी युकपः । रघुतुल्य इत्यर्थः । उक्तं च दण्डिना सादृश्यवाचकप्रस्तावे-'कल्पदेशीयदेश्यादि प्रख्यप्रतिनिधी अपि' इति । सोऽजः प्रणतैर्नमस्कृतवद्भिः। क्तीरे कः । तस्य भोजस्याधिकारो नियोगस्तस्य पुष्पैः। अधिकृतरित्यर्थः । प्रदिष्टां निर्दिष्टा प्रारद्वारस्य वेद्यां विनिवेशितः प्रतिष्ठापितः पूर्णकुम्भो यस्यास्ताम् । स्थापितमालकलशामित्यर्थः । रम्या रमणीयां नको- पकायर्या नूतनं राजभवनम् । 'उपकार्या राजसमन्युपचारचितेऽन्यवत्' इति विश्वः । मदनो वाल्यात्परां शैशवादनन्तरा दशामिव । यौवनमिवेत्यर्थः । अध्युवा- साधिष्ठितवान् । तनोक्तिवानियर्थः । 'उपान्यभ्यास.' (पा. १४४८) इवि कर्मत्वम् ॥ ६३ ॥ तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः। भावाववोधकलुपा दयितेव रात्रो निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी वभूव ॥ ६४ ॥ तत्रेति ॥ तत्रोपर्यायाम् । स्वयंवरनिमित्त समाहृतः समेलितो राज. लोको येन तत्कमनीयं स्पृहणीयं- कन्याललाम क्न्यासु श्रेष्ठम् । 'दलामोऽस्त्री ललामापि प्रभावे पुरुषे ध्वजे । थेठभूषाशुण्डपुच्छचिहाश्चलिलिपु' इति यादवः । पाठा०-१ अधिकारिपुरुषः, ३ 'हेमकुम्भाम्'. टिप्प-1 अधिकारिपुरुषैः कनकाध्यक्षादिभिनिर्दिष्टा माग्द्वार यथाः सा पति- दिनकर। दिनकरमिधास्तु प्रारदार यस्याः सा प्रारदारा, सा चासी वेदिश्च । तत्र निवेशितो हेन कुभो यस्सा सा-दविन्याचस्युः । A ·पञ्चमः सर्गः। " को ६५-६६] लिप्सोर्लन्धुमिच्छोः । लमेः सन्नन्तादुप्रत्ययः । अजस्य भावाचबोधे पुरुषस्या- भिप्रायपरिक्षाने कलुषासमा दयितेव । रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभि- मुखी बभूव । 'राजानं कामिनं चौरं प्रविशन्ति प्रजागराः' इति भावः । 'अभि- मुखी' शब्दो वीषन्तव्यन्तो वा ॥६४॥ तं कर्णभूपणनिपीडितपीवरांसं शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागम् । सूतात्मजाः सवयसः प्रथितमवोधं प्राबोधयन्नुपसि वाग्भिरुदारवाचः ॥ ५॥ तमिति ॥ कर्णभूषणाभ्यां निपीडितो पीवरी पीनावंसौ यस्य तम् । शय्याया उत्तरच्छदस्योपर्यास्तरणवत्रस्य विमर्दैन घर्षणेन कृशो बिरलोऽङ्ग- रागो यस्य तम् । न त्वगनासकादिति भावः । प्रथितप्रवोघं प्रकृयज्ञानं तमेन- मजं सवयसः समानवयस्का उदारवाचः प्रगल्भगिरः सूतात्मजा बन्दि- पुत्राः । 'वैतालिकाः' इति वा पाठः । वैतालिका बोधकराः' इत्यमरः । वाग्भिः स्तुतिपाठः । उपसि । प्रायोधयन् प्रधोधयामासुः ॥ ६५ ॥ रात्रिर्गता मतिमतां वर! मुश्च शय्यां धात्रा द्विधैव ननु धूर्जगतो विभका। तामेकतस्तव विभर्ति गुरुर्विनिद्रः स्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ॥ ६६ ॥ रात्रिरिति ॥ हे मतिमतां वर! निर्धारणे षष्ठी । रात्रिर्गता। शय्यां मुश्च । विनिद्रो भवेत्यर्थः । विनिद्रत्वे फळमाह-धानेति ॥ धात्रा प्राणा जगतो धूर्भरः 'धूः स्याद्यानमुखे भारे' इति यादवः । द्विधैव । द्वयोरेवेसर्थः । एवकार- स्तृतीयनिषेधार्यः । विभका ननु विभज्य स्थापिता खलु । तत्किमत आह-तां शुरमेकत एककोटौ तव गुरुः पिता विनिद्रा सन् बिभर्ति । तस्था धुरो भवान् । धुरे वहतीति धुर्यो भारवाही । तस्य पदं,वहनस्थानम् । अपरं यद्धर्यपदं तदवलम्बी। ततो विनिद्रो भवेत्यर्थः । न धुभयवाह्यमेको वहतीति भावः ॥ ६६ ॥ पाठा०-1'वैवालिका ललितबन्धमनोहराभि:'. २ 'याम्'. ३ 'वितन्द्र'. टिप:- यथा काचिदनिवाऽयं मम सान्तोन्यस्यामनुरक्तरतियोऽसौ भाववस्यावदोषी विहानं तेन करानसमा सती कविरिप्रयामिमुखी जायते तत्सम-वि दिनमिया। , ·१३० रघुवंशे . [लो०६७ निद्रावशेन भवताप्यनवेक्षमाणा पर्युत्सुकत्वमवला निशि खण्डितेव! लक्ष्मीर्विनोदयति येन दिगन्तलम्वी सोऽपि त्वदाननरुचिं विजहाति चन्द्रः ॥ ६७॥ निद्वेति ॥ चन्दारविन्दराजवदनादयो लक्ष्मीनिवासस्थानानीति प्रसिद्धिमानि- योच्यते। निद्रावशेन निद्राधीनेन। व्यारासमोऽत्र ध्वन्यते। भवता पर्युत्सु: कत्वमपि त्वष्यनुरकत्वमपीत्यर्थः । 'प्रतितोत्सुकाभ्यां तृतीया च' (पा. २३४४) इति सप्तम्यर्थे तृतीया। 'अपि'शब्दस्तद्विषयानुरागस्यानपेक्ष्यत्वद्योतनाधः । निशि खण्डिता भर्तुरन्यारामज्ञानकलुपिताऽचलेव नायिकेव । 'शावेऽन्यासनपिटते सण्डिाकपायिता' (२०२५) इति दशरूपके। अनवेक्षमाणाऽविचारयन्ती सती। उपेक्षमाणेत्यर्थः । 'हानवेक्ष्यमाणा' इति पाठे निद्रावशेन भवताऽनवेक्ष्यमाणाऽ. निरीक्ष्यमाणा । कर्मणि शानच् । लक्ष्मीः प्रयोजककों । येन । प्रयोज्येन चन्द्रेण । पर्युत्सुकत्वं त्वविरहवेदनाम् । 'कालाक्षमत्वमौत्सुक्य मनस्तापज्वरादिकत्' इललं- कारे। विनोदयति निरासयतीति योजना । शेष पूर्ववत् । नाथस्स्वर्थीपपत्तिनपश्य- निमं पक्षमुपैक्षिष्ट । लक्ष्मीर्यन चन्द्रेण सह । त्वदाननराशत्वादिति भावः। विनो. दयति विनोदं करोति । 'विनोद'शब्दात् 'तत्करोति तदाचष्टे' (ग.स. २०४) इति गिप्रत्ययः । सादृश्यदर्शनादयो हि विरहिणो विनोदस्थानानीति भावः । स चन्द्रोऽपि दिगन्तलम्बी पश्चिमाशां गतः सन् । अस्त्रं गच्छनिसर्पः । अत एप पाठा०-1 निनावशं त्वयि गते निवरो कथंचिदात्मानमाननरुचा भवतो वियुज्या लक्ष्मीविभातसमयेऽपि हि दर्शनेन पर्युत्सुका प्रणयिनी निशि खण्डितेय'. २मप्यनपेक्षमाणा', 'अपनवेक्ष्यमाणा', 'सनपेक्ष्यमाणा'. - निशि भी नार्यन्तरसनाद् भाऽनवेक्ष्यमागा सती कापि तत्प्रतिनिधिहसनिपाने औत्सत्यं विनोदयविनावि पलमः ॥ अव शयनं परित्यज्य सफीयामाननरक्ष्मी स्वीर। यत-सपा प्रशयमुन्झन्ति प्रियन्ते चातिकोपनामानिन्यासहिता वैव तरक्षनाससादिता:- इति शिशु०॥ यया प्रमदान्तरानक कान्तमनिच्छन्ती सम्टिता नायिका पुरुशान्तरेण संक्रोढते, सोऽपि भीला पलायमानो दिगन्तानालम्पते इति धाया। 'मयोगादुचिठे यस्ता चासके नागतः मियः। तदनागमनाना तु सन्डितेलमिशिता इव ग्रिलोचनादित्यर- इति दिनकर ·पञ्चमः सर्गः। । 14 लो०६८-६९] स्वदाननरुचि वन्मुखयदृश्यं विजहाति। सजतीत्यर्थः । अतो निद्रा विहाय बत लक्ष्मीमनन्यशरण परिगृहाणेवि भावः ॥७॥ तद्वल्गुना युगपदुन्मिपितेन ताव- त्सधः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे प्रस्पन्दमानपरुपेतरतारमन्त- श्चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् ॥ ६८ ॥ तदिति ॥ तत्तसालक्ष्मीपरिग्रहणाल्गुना मनोझेन । 'बल्गु स्थाने मनोज्ञे च चल्गु भाषितमन्यवत्' इति विश्वः । युगपत्तावदुन्मिपितेन युगपदेवोन्मीलनेन सद्यो द्वे अपि परस्परतुलामन्योन्यसादृश्यमधिरोहतां प्रामुताम् । प्रार्थनायो लोद्र । के द्वे ? अन्तः प्रस्पन्दमाना चलन्ती परुपेतरा स्निग्धा तारा कनीनिका यस्य तत्तथोकम् । 'तारकाक्षणः कनीनिका' इत्यमरः । तव चक्षुः। अन्त: प्रचलितनमरं चलद्भुझं पद्मं च । युगपदुन्मिषिते सति संपूर्णसादृश्यलाभ इति भावः॥६८॥ वृन्ताच्छुथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजैररुणांशुमिन्नैः। खाभाविक परगुगेन विभातघायुः । सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य ॥ ६९ ।। वृन्तादिति ॥ विभातचायुः प्रभातवायुः स्वाभाविक नैसर्गिक ते तव मुखमारुतस्य निःश्यासपवनस्य सौरभ्यम् । ताइक्सौगन्ध्यमित्यर्थः । परगुणे नान्यदीयगुणेन । सांकामिकगन्धेनेत्यर्थः । ईसुरासुमिच्छुरिव । आग्ज्ञप्यधामीत' (पा. ४५५) इतीगरादेशः। अनोकहानां वृक्षाणां श्लथं शिथिलं पुष्पं वृन्तात् प्रसवबन्धनात् । 'वृन्तं प्रसववन्धनम्' इत्यमरः । हरत्यादत्ते । अरुणां- शुभिन्नखरगिकिरणोद्बोधितैः सरसि जातैः सरसिजैः कमलैः सह । 'तपुरणे कृति पहुंलम्' (पा. ६३३१४ ) इति सप्तम्या अलुक् । संसृज्यते..संगच्छते । एजेवादिकारकतरि लट् ॥ ६ ॥ पाठा०-1 'वृन्तश्लयम्'. २ 'सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य यन्नो गुणा- प्रति निशापरिणामवायुः - . A ·१३२ रघुवंशे [लो००-1 ताम्रोदरेषु पतितं तरूपलेवेषु निधौतहारगुलिकाविशदं हिमाम्मः । आभाति लब्धपरभागतयाधरोष्टे लीलासितं सदशनार्विरिष त्वदीयम् ॥ ७० ॥ तानेति ॥ ताम्रोदरेवल्याभ्यन्तरेषु तरुपलवेषु पतितं निधाता या हारगुलिका मुक्कामणयस्तद्वद्विशदं हिमाम्भो लब्धपरमागतया लन्धोत्कर्ष- तया। 'परभागो गुणोत्कर्षे इति यादवः । अधरोष्ठे त्वदीयं सदशनादि। दन्तकान्तिसहित लीलासितमिवाभाति शोभते ॥ ४॥ यावत्प्रतापनिधिराकमते न भानु- रहाय तावदरुणेन तमो निरस्तम् । आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीरयाते किं वा रिपुंस्तव गुरु स्वयमुच्छिनत्ति? ॥७९॥ यावदिति ॥ प्रतापनिधिलेजोनिधिर्भानुर्यावन्नाक्रमते नोद्गच्छति । 'आव . उद्गमने' (पा. १॥३॥४. ) इत्यात्मनेपदम् । तावत् । भानावनुदित एवेत्यर्थः । अहाय झटिति । 'बागशटित्यजसाहाय' इत्यमरः । अरुणेनानूरा । 'सूर्यसूतोऽस- णोऽनः' इत्यमरः । तमो निरस्तम् । तथा हि-हे पीर । त्वय्यायोधनेड बुद्धेषु । 'युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः । अग्रसरता पुरःसरता याते सात तव गुरुः पिता रिपून खयमुन्छिनति किंवा नोच्छिनत्येवेत्यर्थः । न खल योग्यपुनन्यस्वभाराणो खामिनो स्वयं व्यापारखेद इति भावः ॥१॥ पाठा0-1 'दुमपलवेपु'. २ 'निर्भूतहारगुटिका'. टिप्प- अहो वीर बपि आयोधनाग्रसरता युद्धाप्रपायित्वं याते गठे सवि तव हवा रिपून स्वयमुग्छिनधि किन् । चमारयवीसः युद्धमायोपनं जन्यम् । पुरोऽप्रदोऽयेषु सतत सोन्यासकृत् । अप्रेसर' इत्येत साम्या अनुशापि सिध्यत्येव । अमे सरतीति सामन्यन्त उपपदे अग्रेसर' इति वदूदं यथा स्यादित्येवम 'अग्रेशन्दरकारान्त विया मिति । 'असर' को प्रयोगविन्सः पुरोगामारपुररसराम यथा कपडे सगे 'अग्रेसरवानिमित्वशानि' इति हेमादिनिरुप्प पचाद' इति विधपणमासे सालमिति वा 'योऽपि च पति सूत्रे सर्वे धातवः पचायन्तम्पादिनः रति न्यासमर' पति समाप - ·को ७२-७३] पक्षमः सर्गः। शाय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बरमा मुखरयङ्कलकर्षिणस्ते। येपां विभान्ति तरुणारुणरागयोगा- द्विन्नाद्विगैरिकतटा इव दन्तकोशाः ॥७२॥ शय्यामिति ॥ उभाभ्यां पक्षाभ्यां पार्श्वभ्यां विनीताऽपगता निद्रा येषां त उभयपक्षविनीतनिद्राः । अन समासविषय 'उभ'शब्दस्थाने 'उभय शब्दप्रयोग एव साधुरियनुसंधेयम् । यथाह कैयटः---"उभादुदात्तो नित्यम्" इति नित्यग्रहण- स्खेदं प्रयोजन वृत्तिविषय 'उभ'शब्दस्य प्रयोगो मा भूत् । 'उभय शब्दस्यैव यथा स्यात् । उभयपुत्र इत्यादि भवति' इति । मुखराण्युत्थानवलनाच्छब्दायमानानि शृङ्खलानि निगडानि कर्पन्तीति तथोकास्ते तव स्तम्चे रमन्त इति स्तम्बरमा हस्तिनः । 'स्वम्यकर्णयो रमिजपोः' (पा. ३।२।१३) इत्यच्प्रत्ययः । 'हस्तिसूर- कयोः (वा. १९९४) इति वक्तव्यात् । इभः सम्बेरमः पद्मी' इत्यमरः । तत्पु- रुपे कति वहुलम्' (पा.६।३।१४) इति सप्तम्या अलर । शय्यां जहति यजन्ति ..येपां स्तम्बरमाणाम् । दन्ताः कोशाः इव दन्तकोशाः । दन्तकुक्ष्मलास्तरुणा- रुणरागयोगाद्वालाकारुणसंपर्कातिभिन्नाद्रिगैरिकतटा इच विभान्ति । धातुरता इव भान्तीत्यर्थः ॥७२॥ दीर्घष्चमी नियमिताः पटमण्डपेषु निद्रां विहाय नजाक्षावनायुदेश्याः। वस्त्रोमणा मलिनयन्ति पुरोगतानि लेहानि सैन्धवशिलाशकलानि वाहाः॥७३॥ दीर्घध्विति ॥ हे वनजाक्ष नीरजाक्ष ! 'वनं नीरं वनं सत्त्वम् इति शाश्वतः । दीर्घषु पटमण्डपेपु नियमिता बद्धा बनायुदेश्या धनायुदेशे पाठा०-1 'सेनां गजा मुखर". २ 'कान्तियोगात्'. ३ 'वनजाक्ष बनायु- जास्ते', 'वनजेक्षणवाह्निदेश्याः'. दिप्प-1 भिन्नाद्रिगरिकता इव मेदं प्राप्ता गैरिकस्थली इव इत्यन्वयः । उभयपक्षाभ्यां वामदक्षिणपार्था या परिवर्वनेन विनीतापगता निदा येषां ते उभयपक्षविनीदनिद्राः हस्तिना स्वभावोऽयम् । इस्तिनः पश्चिपरात्री जागरूका भवन्ति । मुखराः शब्दापमानाः श्रृंखला कर्पयन्यवंशीला मुखरशंखलचर्षिणः- इति सुमतिः। ६ वर्न पानीयं तसाजातं वननं कमलम् तदक्षिणी यस्य स तत्संइदो दि शिशु ·रघुवंशे [लो०७४-७५ भवाः । 'पारसीका वनायुजाः' इति हलायुधः । अमी चाहा भन्दा निद्रा विहाय पुरोगतानि लेह्यान्याखाद्यानि सैन्धवशिलाशकलानि । सन्ध- चोऽत्री सितशिवं माणिमन्यं च सिन्धुजे' इत्यमरः । वक्रोमणा मलिनयन्ति मलिनानि कुर्वन्ति । उकं च सिद्धयोगसंग्रहे-'पूर्वाह्नकाले बाधानां प्रायशो लवणं हितम् । बालानाहविबन्धनं लवणं सैन्धवं वरम् ॥' इत्यादि ॥ ३ ॥ भवति विरलभक्किानपुप्पोपहारः खकिरणपरिवेपोनेदशून्याः प्रदीपाः । अयमपि च गिरं नस्त्वत्प्रयोधप्रयुक्ता- मनुवदति शुकस्ते मजुवाक्पचरस्थः ॥ ७ ॥ भवतीति ॥ म्लानः पुप्पोपहारः पुष्पपूजा म्लानरवादेव विरलभकि- विरलरचनो भवति । प्रदीपाश्च खकिरणानां परिवेपस्य मण्डलस्योद्भेदेन स्फुरणेन शून्या भवन्ति, निस्वेजस्ता भवन्तीत्यर्थः । अपि चायं मनुवार- धुरवचनः पारस्थस्ते तव शुकस्त्वत्प्रयोधनिमित्त प्रयुक्कामुच्चारितो नोs. मा गिरं वाणीमनुवदति, अनुकृत्य वदतीत्यर्थः । इत्थं प्रभातलिशानि बर्तन्ते, अतः प्रथोद्धव्यमिति भावः ॥ ४ ॥ इति विरचितवाग्मिर्वन्दिपुत्रैः कुमारः सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुझांचकार। मदपटुनिनदद्भिोधितो राजहंसः सुरगज इव गाङ्गं सैकतं सुप्रतीकः ॥ ५ ॥ इतीति । इतीत्य विरचितवाग्भिवन्दिपुत्रैतालिकैः । पुत्र प्रहण समान- वयस्कवद्योतनार्थम् । सपदि विगतनिद्रः कुमारः। तल्पं शय्याम् । 'तसं शप्यादारेषु' इत्यमरः । उज्झांचकार विससर्ज । 'इजादेव गुरुमतोऽनुच्छ.' (पा. ३१३६) इत्याम्प्रत्ययः । कथमिव ? मदेन पटु मधुर निनदगी राजहंसोधितः सुप्रतीकात्यः सुरगज ईशानदिग्गजः । गमाया इदं पाठा०-१ 'इति स विगवनिदखलपमल्पेतराशः सुरगज इव गासैकतं सुप्रतीकः । परिजनवनिवानां पादयोाष्टवानां पलयमणिविदिष्टं प्रच्छदान्तं मुमोच ॥. २ 'विहितनिद्रः', 'विहताना, हिyo-1मनिवारणार्धमास्वापानि-पति यछमा । पुष्टय लेदल्यानि-प्रति शिशु ·टो] पष्टः सर्गः। १३५ गाङ्गम् । सैकतं पुलिनमिव । 'तोयोस्थितं तत्पुलिनं सैकन सिकतामयम्' इत्य- मरः । 'सिकताशर्कराभ्यां च' (पा. ५।२११०४) इत्यष्प्रत्ययः ! 'सुप्रतीक अहणं प्रायशः कैलासवासिनस्तस्य निसं गातटविहारसंभवादित्यनुसंधेयम् ॥ ५ ॥ अथ विधिमवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितमञ्चिताक्षिपक्ष्मा। कुशलविरचितानुकूलवेपः क्षितिपसमाजमगात्स्वयंवरस्थम् ॥ ६॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतावजवयंवराभिगमनो नाम पञ्चमः सर्गः। अथेति ॥ अथोत्यानानन्तरम् । अञ्चितानि चारुण्यक्षिपक्ष्माणि यस्य सोऽजः शास्त्रे दृष्टमवगत दिवसमुखोचितं प्रातःकालोचितं विधिमनुष्ठान- • मवसाय्य समाप्य । स्वतेय॑न्तालयप् । कुशलै प्रसाधनदौर्विरचितोऽनुकूल: सयंवरोचितो वेपो नेपथ्यं यस्य स तथोक्ता सन् स्वयंवरस्थंक्षितिपसमाज राज- समूहमगाद्गमत् । 'इणो गा लु'ि (पा. २।४।४५) इति गादेशः । पुष्पितामावृत्त- मैतत् । तलक्षणम्-'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजी जरगाश्च पुष्पितामा' इति ॥ ७६ ॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोळाचलमल्लिनाथसूरिविरचितायां रघुवंशव्याख्यायां संजीविनीसमाख्यायां पञ्चमः सर्गः । पठः सर्गः। जाहवी मूर्मि पादे वा कालः कण्ठे घपुष्यथ । कामारि कामतात वा कंचिदेकं भजामहे ।। स तत्र मश्चेषु मनोझवेपान्सिहानस्थानुपचारवत्सु। मानिकानां मरुतामपश्यदाकटलीलानरलोकपालान् ॥१॥ स इति ॥ सोऽजस्तत्र स्थान उपचारवत्सु राजोपकरणवरसु मश्चेषु पर्य; पुसिंहासनस्थान मनोशवेपान मनोहरनेपथ्यान् वैमानिकानां विमानश्वर- पाठा०-1 'मनुरूपवेपः'. टिप्प-1 सिंहासनखोर सिंहासन मञ्चकं कथ्यते पति सुमति।

·श्लो०२-४ . .. रघुवंशे ताम् । 'चरवि' (पा. ४४८) इति ठक्प्रत्ययः । मरताममराणाम् । 'मस्ती पवनामरौ' इत्यमरः । आकृष्टलीलान् गृहीतसौभाग्यान् । आकृटमहीलानित्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । नरलोकं पालयन्तीति नरलोकपाला। मग्य- प्रत्ययः । तान्भूपालानपश्यत् । सर्गेऽस्मिन्नुपजातिश्छन्दः ॥१॥ रतेहीतानुनयेन कामं प्रत्यर्पितवाङ्गमिवेश्वरेण । काकुत्स्थमालोकयतां नृपाणां मनो बभूवेन्दुमतीनिराशम् ॥२॥ रतेरिति ॥ रतिः सरप्रियायां च रागे च सुरते स्मृता' इति विश्वः । रते. कामप्रियाया गृहीतानुनयेन खीकृतप्रार्थनेन । गृहीतरत्यनुनयेनेत्यर्थः । सापेक्ष- स्वेऽपि गमकत्वात्समासः। ईश्वरेण हरेण प्रत्यर्पितवाझं काममिव स्थितं काकुत्स्थमजमालोकयतां नृपाणां मन इन्दुमतीनिराशं वैदभानिःस्पृह बभूव, 'इन्दुमती सत्पतिमेनं विहाय नास्मान्वरिष्यति' इति निश्चिक्युरित्यर्थः। सर्वा- तिशयसौन्दयं मवेति भावः ॥२॥ वैदर्भनिर्दिष्टमसौ कुमारः कृतेन सोपानपथेन मञ्चम् । शिलाविभङ्गैर्मृगराजशावस्तुझं नगोत्सङ्गमिवाररोह ॥३॥ वैदर्भेति ॥ असौ फुमारो वैदर्भेण भोजेन निर्दिष्टं प्रदर्शित मञ्च पर्य क्लोन मुविहितेन सोपानपथेन। मृगराजशावः सिंहपोतः। पोतः पावोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः' इत्यमरः। शिलानां विमल झीभिस्तुनामुन्नत नगोत्सङ्ग शैलाप्रमिव । आररोह ॥३॥ परायवर्णास्तरणोपपन्नमासेदिवान्रनवदासनं सः । भूयिष्ठमासीदुपमेयकान्तिर्मयूरपृष्ठाधयिणा गुद्देन ॥४॥ पराध्यति ॥ परायाः श्रेष्टा वर्णा नीलपीतादयो यस्य तेनास्तरणेन कम्बलादिनोपपन्न संगतं रलवगनखचितमासनं सिंहासनमासेदिवानधिष्ठित- वान् सोऽजः । मयूरपृष्ठाभ्रयिणा गुहेन सेनान्या सह । सेनानीरग्निभूहः' इसमरः । भूयिष्ठमत्यर्थमुपमेयकान्तिरासीत् । मयूरस्य विचिनरूपत्वात्तत्साम्यं रवासनस्य, तद्वारा च तदारुडयोरपीति भावः ॥४॥ - पाठा०-१ भयो'. टिप्प-1 प्रशस्तवर्णाच्छादनपटयुकन्-इति वलभः।

·लो० ५-६] पष्ठः सर्गः। वासु भिया राजपरम्परासु प्रभाविशेपोदयदुनिरीक्ष्यः । सहस्रधामा व्यरुचद्विभकः पयोमुचां पत्रिषु विद्युतेष ॥५॥ ताखिति । तासु राजपरम्परासु श्रिया लक्ष्म्या का पयोमुंचा मेपानां पशिपु विद्युत्तेव सहस्रधा विभक्तः। तरंगेषु तरणिरिव स्वयमेक एव प्रत्येक संक्रामित इत्यर्थः । प्रभाविशेपस्योदयेनाविर्भावन दुनिरीक्ष्यो दुर्दर्शन आत्मा श्रियः स्वरूपं व्यरुचयद्योतिष्ट । 'द्युझ्यो लुधि' (पा. ११३३९१) इति परसे. पदम् । चुतादित्वादप्रत्ययः । तस्मिन्समये प्रत्येक संक्रान्तलक्ष्मीकतया तेषां किमपि दुराखदं तेजः प्रादुरासीदित्यर्थः ॥५॥ तेषां महार्हासनसंस्थितानामुदारनेपथ्यभृतां स मध्ये । रराज धाम्ना रघुसूनुरेव कल्पद्रुमाणामिव पारिजातः॥६॥ तेपामिति ॥ महार्हासनसंस्थितानां श्रेष्टसिंहासनस्थानाम् ! उदार- नेपथ्यभृतामुज्वलवेपधारिणां तेषां मध्ये। कल्पद्रुमाणां मध्ये पारिजात इव मुरद्वमविशेष इच । 'पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः । संतानः कल्प- वृक्षथ पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥' इत्यमरः । स रघुसूनुरेव धाम्ना तेजसा। 'भूना' इति पाठेऽतिशयेने यर्थः । रराज । मन्त्र कल्पद्रुम' शब्दः पश्चान्यतमविशेषवचनः । पाठा०-१'सहस्रधामा'. २ 'संश्रितानाम्'. टिप्प-1 अत्र मेघोपमा राम मालिन्याम्-इति द्वेमादिः। 3 विद्युत्स्वरूपमिद, विशुपसे प्रभाविशेषो वर्णभेदः । दानाय कपिला विचादातपायातिलों हिता । पीता शस्याय विध्या दुर्भिवाय सिता भवेत्' इति हेमादिः। 3 अखण्डत्वेऽसि विभक्तशन्दे यथाऽनैव, 'विभकारमा विभुस्वासामेक कुक्षिप्यनेवा'- इति हेमादित 4 प्रभाया विशेषः प्रभाविशेषः, प्रभाविशेषस्योदयः प्रभाविशेपोदयः, प्रभाविशेपोदयेन दुनिरीक्ष्यः दीप्त्यतिशयदुदर्शः। कया श्व ? विद्युता इव । प्रथा विद्युता सौदामिन्या आत्मा तेज:पुनः पयोमुची मेधानां पंचिपु श्रेणिपु सहसभा विभक्तः स व्यरचर शोभते-इति वल्लभः॥ दिनकरमिधातु-सहसघामा' इति पाठमाइस यथा मेषपंक्तिषु विद्योतन विधप्रकाशसथा सहस्रधामा सूर्यो विराजते इति ध्याचस्युः। 5 कल्पयवि मनोरथं कल्पः स चासो हुमश्च तेषां मध्ये । पारमस्यास्वीति पारी, पारि- ज्यन्धी जातः पारिजात इव। पञ्चाना मध्य एकस्य कल्पद्रुमस शब्दवाच्यत्वं यद्यपि प्रवीपते तथापि प्रतिनिमित्तस्य संकल्पार्थस्य 'पास'शब्दार्थस्य पुरणेन पढ़ानामपि साधा रण्यात काय मागाम्' इति बहुवचनम् । तथा माघाये ( ५.१६) 'करपदमैः सह विचित्रफलविरेजुः इति हेमादिः।

·. रघुवंशे.. [श्लो०७-९ उपकल्पयन्ति मनोरथानिति व्युत्पत्त्या सुरद्वममात्रोपलक्षकतया प्रयुक्त इत्यनुसंधेयम् । कल्पा इति द्रुमा कल्पद्रुमा इति विग्रहः ॥ ६ ॥ नेत्रप्रजाः पौरजनस्य तसिन्विहाय सर्वापतीन्निपेतुः । मदोत्कटे रेचितपुप्पवृक्षा गन्धद्विपे वन्य इव द्विरेफाः ॥७॥ नेत्रेति ॥ पौरजनस्य नेत्रवजाः सर्वान्नृपतीविहाय तस्मिन्नजे निपेतुः । स एव सर्वोत्कर्षेण दश इत्यर्थः । कथमिव ? मदोत्कटे मदेनोद्भिनगण्डे निर्भरमदे वा वन्ये गन्धद्विपे गन्धप्रधाने द्विपेगजे।रेचिता रिक्कीकृताः पुष्पाणां वृक्षा यैस्ते । त्यतपुष्पवृक्षा इत्यर्थः । द्विरेफा मुझा इव । द्विपस्स 'वन्य विशेषणं द्विरेफाणां पुष्पक्षसागसंभावनार्थ कृतम् ॥ ७ ॥ विभिर्विशेषझमाह- अथ स्तुते वन्दिभिरन्वयः सोमार्कवंश्ये नरदेवलोके । संचारिते चागुरुसारयोनी धूपे संमुत्सर्पति वैजयन्तीः ॥ ८ ॥ अथेति ॥ अथान्वयझै राजवंशानिन्दिभिः स्तुतिपाठः । 'यन्दिनः स्तुतिपाठकाः' इत्यमरः । सोमार्फवंश्ये सोमसूर्यवंशभवे नरदेवलोके राजसमूहे स्तुते सति । विवेशेत्युत्तरेण संबन्धः । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । संचारिते सम- तात्प्रचारिते। अगुरुसारो योनिः कारणं यस्य तस्मिन् धूपे च वैजयन्तीः पताकाः समुत्सर्पति सति अविकम्य गच्छति सति ॥ ८॥ पुरोपकण्ठोपवनाश्रयाणां कलापिनामुद्धतनृत्यहेतौ । प्रध्मातशर्के परितो दिगन्तांस्तूर्यस्खने मूर्च्छति मगलाथें ॥९॥ पुरोपकण्ठेति ॥ किंय, पुरस्योपकण्ठे समीप उपवनान्याश्रयो येषां वेषों कलापिनां बर्हिगामुदतनृत्यहेती मेघध्वनिसादृश्यात्ताण्डवपारणे । प्रध्माताः पूरिताः शङ्खा यत्र तस्मिन् । मङ्गलार्थे मालप्रयोजनके । तूर्यस्वने वाघोपे । परितः सर्वतो दिगन्तान्मूछति व्यामुवति सति ॥ ९ ॥ पाठा-1 शिसास्थापित केतुमाले'. 'शिसाभावितकेतुमाले'. ३ आश्रिता. नाम'. ३ 'शिखण्डिनाम्'. टिण-1 'यस्स गन्न समामाय न तिष्ठन्ति प्रीदिपाः । तं गन्धहस्तिनं प्राइवेदि. जपाइहम्' इति-गजमारूनारा:-दति दिनकर। .

·०१-२] पष्ठः सर्गः। मनुष्यवावं चतुरस्रवानमध्यास्य कन्या परिवारशोमि। विवेश मचान्तरराजमार्ग पर्तिवरा क्लप्सविवाहवेपा ॥१०॥ मनुष्येति ॥ पति गोतीति पत्रिवरा स्वयंवरा । 'अथ स्वयंवरा । पतिवरा च वर्याथ' इत्यमरः । 'संज्ञायां भृतृवृजि-' (पा. ३।२।४६) इत्यादिना खच्यत्ययः । कृतविवाहवेषा कन्येन्दुमती मनुष्यैर्वाह्यं परिवारेण परिजनेन शोभि चतुरलयानं चतुरस्रवाहनं सिविकामध्यासारख मञ्चान्तरे मधमध्ये यो. राजमार्गवं विवेश ॥१०॥ तमिल्विधानातिशये विधातुः कन्यामये नेत्रशतैकलक्ष्ये । निपेतुरन्तःकरणैनरेन्द्रा देहैः स्थिताः केवलमासनेषु ॥ २१॥ तस्मिनिति ॥ नेत्रशतानामेकलक्ष्य एकदृश्ये कन्यामये कन्यारूपे वस्मिन्विधातुर्विधानातिशये सृष्टिविशेषे नरेन्द्रा अन्तःकरणनिपेतुः । आसनेषु देहः केवलं देहेरेव स्थिताः। देहानपि विस्मृत्य तत्रैव दत्तचित्ता बभूवरित्यर्थः । अन्तःकरणातके निपतने नरेन्द्रागां कर्तृत्वव्यपदेश आदराति- शयार्थः॥११॥ तो मत्यभिव्यकमनोरथानां महीपतीनां प्रणयाग्रदूत्यः। प्रवालशोमा इव पादपानां शृङ्गारचेशा विविधा बभूवुः ॥१२॥ वामिति ॥ तामिन्दुमती प्रति । अभिव्यक्तमनोरथाना प्ररूढामिलापाणां महीपतीनां राज्ञा प्रणयाग्रदूत्यः। प्रणयः प्रार्थना प्रेम वा । 'प्रणयास्त्वमी । वितम्भयाचाप्रेमाणः' इत्यमरः। प्रणयेष्वग्रदूत्यः प्रथमदूतिकाः। प्रणयप्रकाशकत्वसा- म्याहूतीत्वव्यपदेशः। विविधाः शारचेया शारविन्धराः पादपानां प्रवा. लशोभाः पलवसंपद इय बभूवुरुत्पनाः । अत्र शृङ्गारलक्षणं रमसुधाकरे- "विभावैरनुभावश्च खोचितैर्व्यभिचारिभिःनीता सदस्यरस्यत्वं रतिः शृगार उच्यते ।। पाठा- 'चतुरं च यानम्'. टिप्प०-1 इन्दुमतीदर्शनमात्रेण पो मन आचार्ष वाक्यार्थः इति हेमादिः। 2 'अन्योन्यानुरक्तयोः स्त्रीपुंसयोश्चेष्टाविशेषः शृङ्गार' इति रुदटा, यथा-खमिन्द्रि याणा प्रवृत्तो वाचनामुखाभिमानः शुद्वार देखि भोजःयदाद-चेटा भवन्ति यना. योर्या रस्त्युमातिरिकयोः। संभोगो विप्रभश्च शारो विविधो मतः।', 'ऋतुमात्यालंकार प्रियजनगान्धर्वसेवाभिः । अवनगमनविशरैः शृङ्गाररसः समुद्भवति । नयनवदनप्रसाद स्मृतिमधुरवचौधतिप्रमोदैश्च । ललितश्चाविहारैतदभिनयः संप्रयोकन्या' इति भरतः। ।

·। १४० रघुवंशे [लो. १३-१५ रतिरिच्छाविशेषः । तच्चोकं तत्रैव-'यूनोरन्योन्यविषयस्थायिनीच्छा रतिः स्मृता' इति । 'चेष्टा'शब्देन तदनुभावविशेषा उच्यन्ते । तेऽपि तत्रैवोका:-भावं मनो. गतं साक्षात्खहेतुं व्यञ्जयन्ति ये। तेऽनुभावा इति ख्याता भूविक्षेपस्मितादयः । ते चतुर्धा चित्तगानवाग्घुझारम्भसंभवाः ॥ इति । तत्र गातारम्भसंभवांश्चेष्टाशब्दो. काननुभावान् ‘कश्चित्' (६।१३ ) इलादिभिः श्लोकैश्यति । शाराभासश्चायम् ; एकनैव प्रतिपादनात् । तदुक्तम्- 'एकत्रैवानुरागश्चेत्तिर्यक्शब्दगतोऽपि वा । योषितां यहुसकिवदसाभासत्रिधा मतः ॥' इति ॥ १२ ॥ 'शृङ्गारचेय बभूवुः (६।१२ ) इत्युक्तम्, ता एव दर्शयति- कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्राभिहतद्विरेफम् । रजोनिरन्तःपरिवेपवन्धि लीलारविन्दं भ्रमयांचकार ॥१३॥ कश्चिदिति ॥ कश्चिद्राजा कराभ्यां पाणिभ्यामुपगूढनालं गृहीतनालम् । आलोलैचञ्चलैः पत्रैरभिहतास्ताडिताद्विरेफाभ्रमरा येन तत्तथोक्तम् । रजोमिः परागैरन्तःपरिवेषं मण्डलं बनातीत्यन्तःपरिवेपवन्धि । लीलारविन्दं भ्रमयां- चकार । 'करस्थलीलारविन्दवत्वयाऽहं भ्रमयितव्यः' इति-नृपाभिप्रायः। 'हस्तपूर्ण- कोऽयमपलक्षणका-इवीन्दुमत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ वित्रस्तमसादपरो विलासी रत्नानुविद्धाङ्गदकोटिलग्नम् । मालम्बमुत्कृष्य यथावकाशं निनाय साचीकृतचारुवक्त्रः ॥१४॥ विसस्तमिति ॥ विलसनशीलो विलासी । 'चौ कपलसकत्थसम्भः' (पा. ३।२।१४३) इति घिनुष्प्रत्ययः । अपरो राजा।अंसाद्विस्रस्तं रतानुविद्धं रत्नखचितं यदङ्गद केयूरं तस्य कोटिलनं प्रालम्बमृजुलम्बिनीं सजम् । 'पालम्ब- मृजुलम्बि स्यात्कण्ठात् ' इत्यमरः । 'प्रावारम्' इति पाठे तूतरीयं वनम् । उत्कृप्योदृत्य साचीकृतं तिर्यकृतं चार वक्त्रं यस्य स तथोकः यथाव. काशं खस्थानं निनाय । 'प्रावारोक्षेपणच्छलेनाहं त्वामेवं परिरप्स्ये'-इति नृपा- भिप्रायः । 'गोपनीयं किंचिदोऽस्ति नतोऽयं प्रारणुते'-इतीन्दुमत्यभिप्रायः ॥१४॥ आकुञ्चितामाङ्गुलिना ततोऽन्यः किंचित्समावर्जितनेत्रशो । तिर्यग्विसंसर्पिनखममेण पादेन हैमं विलिलेख पीठम् ॥ १५ ॥ पाठा०-१ 'अन्तःपरिवेपशोभि', 'मन्त.परिवारवन्धि'. २'प्रावारमालंख्य'; 'प्रालंबमुक्षिप्य'. ३ 'यघाप्रदेशम्. ५ 'शोभी'. ५'रबांशुसंएतनखममेण'. सन्, ·२ पष्ठः सर्गः। सो १६-16] आकुञ्चितेति ॥ ततः पूर्वोकादन्योऽपरो राजा किंचित्समावर्जित- नेत्रशोम पदक्पातितनेत्रशोमः सन् । माकुञ्चिताआभुमा अग्राहलयो यस्य तेन तिर्यविसंसर्पियो नखग्रमा यस्य तेन च पादेन हम हिरण्मयं पीठं पादपीठं विलिलेख लिखितवान् । पादाद्गुलीनामाऊ-ब्नेन 'वं मत्समीपमागच्छ'- इति कृपाभिप्राय: । 'भूमिविलेखकोऽयमपलक्षणका'-इवीन्दुमलाशयः । भूमिविलेखनं तु लक्ष्मीविनाराहेतुः ॥ १५॥ निवेश्य वामं भुजमासनाधं तत्संनिवेशादधिकोनतांसः। कश्चिद्विवृत्तत्रिकभिन्नहारः सुहृत्समाभाषणतत्परोऽभूत् ॥१६॥ निवेश्येति ।। कश्चिदाजा वाम भुजमासनाथू सिंहासनेकदेशे निवेश्य संस्थाप्य तत्संनिवेशात्तस्य वामभुजस्य संनिवेशासंस्थापनादधिकोन्नतोऽसो वामांस एव यस्य स तथोक्तः सन् । विवृत्ते परायते त्रिके त्रिकप्रदेशे मित्र हारो लण्ठितहारः सन् । 'पृष्ठवंशाधरे विकम् ' इत्यमरः । सुहृत्समाभाषण- तत्परोऽभूत् । वामपार्भवतिनैव मित्रेण संभाषितुं प्रवृत्त इत्यर्थः । अत एव पित्त- त्रिकत्वं पटते । 'त्वया पामाओं निवेधितया सहवं वातां करिष्ये'-इति नृपाभि- प्रायः । पर 'दृष्ट्वा परामुखोऽयं न कार्यकर्ता'-इतीन्दुनयभिप्रायः ॥ १६ ॥ विलासिनीविभ्रमदन्तपवमापाण्डुरं केतकवहमन्यः। प्रियानितम्योचितसंनिवेशर्विपाटयामास युवा नखाः ॥१७॥ विलासिनीति ॥ अन्यो युवा विलासिन्याः प्रियाया विभ्रमा दन्त- पत्रं दन्तात्रभूतमापाण्डुरं केतकयह केतकदलम् । 'दलेऽपि यहम्' इत्यमरः । प्रियानितम्य उचितसंनिवेशैरभ्यन्वनिक्षेपर्णनखानर्विपाटयामास । 'अहं तव नितम्ब एवं नरामणारीन्दास्यामि'-इति नृपाशयः । 'कृणच्छेदकवत् पत्रपाटकोड- यमपलक्षणक'-दतीन्दुमलाययः ॥ १७ ॥ कुशेशयाताम्रतलेन कश्चित्करेण रेखाध्वजलान्छनेन । रताहुलीयप्रभयानुविधानुदीरयामास सठीलमक्षान् ॥ १८ ॥ कोशयेति ॥ कवियना कुशेशयं शतपप्रमिवातानं तलं यस्य देन । "शवपत्रं श्रेयरम्'इलमरः।रेखामो यज्ञो लाग्छनं यस्य टेन करेण । . रिपु भवान्यातीयान्यूमिनः । 'भटीयमित्र' इसमरः । 'जियागाहरणः' (पा. १२) रवि लयः । रजानामहुलीयानि का प्रमयाऽनुविधान ।

·रघुवंशे [को०१९-२० स्यातानसान पाशान् । 'अक्षास्तु देवनाः पाशराय ' इत्यमरः । सलीलमुदीर- यामासोचिक्षेप । 'अहं त्वया सहवं रस-इति नृपाभिप्रायः । अक्षचातुर्ये बापुरुषोऽयम्'--इती दुमत्यभिप्रायः । 'अक्षर्मा दीव्यः' इति श्रुतिनिषेधात् ॥ १८ ॥ फश्चियधाभागमवस्थितेऽपि ससंनिवेशाद्यतिलचिनीव । वैज्ञांशुगभद्गुलिरन्ध्रमेकं व्यापारयामास कर किरीटे ॥ १९ ॥ फश्चिदिति ॥ कश्चिद्यधाभागं यास्थानमवस्थितेऽपि वसंनिवेशा- यतिलचिनीच स्वस्थानाचलित इव किरीटे वजाण किरीटगतानामंशयो गर्म येषा तान्यङ्गुलिरन्ध्राणि यस तमेकं कर व्यापारयामास । 'किरीटवन्मम शिरसि स्थितामपि त्वा भारं न मन्ये'-इति साभिप्राय.शिरति न्यत्तहस्तोऽयमप- लक्षण.'-इतीन्दुमसभिप्राय. ॥१९॥ ततो नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा पुंवत्मगल्भा पैतिहाररक्षी। प्रासंनिकर्ष मगधेश्वरस्य नीत्वा कुमारीमवदत्सुनन्दा ॥ २० ॥ तत इति । ततोऽनन्तरं नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा । श्रुतत्तवंशेयः । सापेक्षत्वेऽपि गमक्वात्रामास. । प्रगल्भा वाग्मिनी सुनन्दा सुनन्दाख्या प्रति. हारं रक्षतीति प्रतिहाररक्षी द्वारपालिका । कर्मण्य प्रत्ययः । 'टिवाणज्-' (पा.४।१।१५) इत्यादिना छोप् । प्राक प्रथम कुमारी मिन्दुमती मगधेश्वरस्य संनिक ममीपं नीत्या पुंचत् पुंसा तुभ्यम् । 'वेन तुल्यं किया चेदति (पा. ५।११११५) इति पतिप्रत्ययः । अवदत् ॥ २० ॥ असौ शरण्यः शरणोन्मुखानामगाधसत्त्वो मगधप्रतिष्ठः। राजा प्रजारञ्जनलन्धवर्णः परंतपो नाम यथार्थनामा ॥ २१ ॥ असाविति ॥ असौ राजा । 'असौ' इति पुरोवर्तिनो निर्देशः । एवमुत्तरनापि द्रष्टव्यम् ।शरणोन्मुखानांशरणार्थिना शरण्यः शरणे रक्षणे साधु । इति यत्प्रत्ययः। शरणं भवितुमर्हः शरण्य इति-नाधनिरतिनिर्मूलैया अगाधसत्त्वो गम्भीरखभावः। 'सत्त्वं गुणे पिशाचादौ बले द्रव्यखभावयो.' इति विधा । मगधा जनपदाः, तेषु प्रतिष्ठास्पदं यस्य स मगधप्रतिष्ठः। 'प्रतिष्टाकलमास्पदम्' इत्यमरः । प्रजारजने लब्धवर्णो विचक्षणः । यद्वा, प्रजारजनेन लब्धोपः । पराञ्खापयतीति पाठा0-1 'यथास्थानम्'. २ 'स्वसंनिवेश'. ३ 'पत्रांशुभिनाङ्गुलिरन्ध्रम्', 'वत्रांशुभिचाहुलिरतम्'. ४ 'प्रतिहाररक्षा'.

·पष्ठः सर्गः। टो०२२-२५] परंतपः परतपाख्यः। द्विपत्परयोस्तापेः' (पा.३१२१३९) । इति सच्प्रत्ययः ।। 'राचि हख' (पा.६९४) इति हखः । 'अषिदजन्तस्य नम्' (पा.६॥३॥६५) इति मुमागमः । नामेति प्रसिद्धी । यथार्थनामा। शत्रुसंतापनादिति भावः ॥२१॥ कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । नक्षमताराग्रहसंकुलापि ज्योतिप्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥२२॥ काममिति / अन्ये नृपाः कामं सहस्रशः सन्तु। भूमिमनेन राज- स्वतीं शोभनराजवतीमाहुः नेताकधिदस्तीलधः। सुराशि देशे राजन्वान्सात- तोऽन्यत्र राजवान्' इत्यमरः । 'राजन्यान्सौराज्ये' (पा. ८।२।१४) इति निपातना- सगधुः । तथा हि-नक्षत्रैरश्चिन्यादिभिस्ताराभिः साधारणज्योतिर्भिग्रहमीमादिभिश्व संफुलाऽपि रात्रिश्चन्द्रमसैव ज्योतिरत्या अस्वीति ज्योतिप्मती । नान्येन ज्योतिषेत्यर्थः ॥ २२ ॥ कियाप्रवन्धादयमध्यराणामजस्रमातसहस्रनेत्रः । शच्याश्चिरं पाण्डुकपोललम्बान्मन्दारशन्यानलकांश्चकार॥२३॥ क्रियेति ॥ अयं परंतपोऽधराणां ऋतूनां क्रियाप्रवन्धादनुष्टानसात- सार, अविच्छिादनुष्ठानादित्यः चिज नियमाहूतसहस्रनेत्रः मन्, चिरं शच्या अलकान् पाण्डकपोलयोलम्यान्तवान् । पचायय । मन्दारैः यल्प- हमकुसुमैः शून्यांश्चकार । प्रोपितभर्तृका हि केशसंसार न कुर्वन्ति । 'प्रोपिते मलिना कृया' इति 'झोडा शरीरसंस्कार समाजोत्सवदर्शनम् । हास्यं पररहे यानं खजेप्रोपितभा ॥' (याश० १॥३३८४) इति च सरणात् ॥ २३ ॥ अनेन चेदिच्छसि गृह्यमाणं पाणि वरेण्येन कुरु प्रवेशे। प्रासादयातायनसंधितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुरागनानाम् ॥२४॥ अनेनेति ॥ घरेण्येन परणीयेन । घृणोतेरागादिक एन्यप्रत्ययः । अनेन रामा गृह्यमाणं पाणिमिच्छसि चेत् । पाणिग्रहणमिच्छवि चेदियर्थः । प्रवेशे पाठा०, सस्ति': २ 'सहयसंन्यः'. ३ प्रयाणां': 'संस्थितानाम्'. टिप-1 परसपरन पूरत्वं लोकरक्षणव्यप्रदा धेन्दुमत्सा वैराग्यमचनम् । भजन्यति- रिसेपु स्तुविनिन्दापरवार सर्वत्र देशाबार-दवि दिनकर न तस्स सम्मेलनेनेन्दुमला वैराग्योतुत्वं मुचितन्-इति दिनकर । अविवि ससामयिका पनि हेमादिः । अनेनाननोनंगीपर मुनंदया मथितः गति शिri ·१४४ रघुवंशे [श्लो० २५-२७ प्रवेशकाले प्रासादयातायनसंथितानां राजभवनगवाक्षस्थिताना पुप्पपुरा. अनानां पाटलिपुराइनाना नेत्रोत्सवं कुरु । सर्वोत्तमानां तासामपि दर्शनीया भविष्यसीति भावः ॥ २४॥ एवं तयोके तमवेक्ष्य किंचिद्विलंसिदूर्वाङ्कमधूकमाला । ऋजुप्रणामक्रिययैवं तन्वी प्रत्यादिदेशैनमभापमाणा ॥ २५॥ पचमिति ॥ एवं तया सुनन्दयोक्ते सति तं परंतपमवेक्ष्य किंचिद्विस्त्र- सिनी दूर्वाद्धा दूर्वाचिहा मधूकमाला गुइपुष्पमाला यस्याः सा । 'मधूके तु गुङ- पुष्पमधुदुमी' इत्यमरः । वरणे शिथिलप्रयत्नेति भावः । तन्वीन्दुमती । एनं नुप- मभापमाणम् । कन्या भावशून्यया प्रणीमझिययैव प्रत्यादिवेश परिजहार ॥ २५॥ तां सैव वेत्रग्रहणे नियुका राजान्तरं राजसुतां निनाय । समीरणोत्येव तरंगलेसा पद्मान्तरं मानसराजहंसीम् ॥२६॥ तामिति ॥ सैव नान्या। चित्तशत्पादिति भावः । वेत्रग्रहणे नियुका दीवारिकी सुनन्दा तां राजसुतां राजान्तरमन्यराजानं निनाय । नयतिकि- मकः । कथमिव ? समीरणोत्था वातोत्पना तरंगलेखोमिपतिर्मानसे सरसि या राजहंसी तो पद्मान्तरमिव ॥ २६॥ जगाद चैनामयमङ्गनाथः सुराङ्गनामाथितयौवनश्रीः । विनीतनागः किल सूत्रकारैरैन्द्रं पदं भूमिगतोऽपि भुते॥२७॥ जगादेति ॥ एनामिन्दुमती जगाद । किमिति ? अयमङ्गनाथोऽनदेशाधी- वरः सुराङ्गनाभिः प्रार्थिता कामिता यौवनश्रीर्यस्य स तथोकः । पुरा किलै- नमिन्द्रसाहाय्यार्थमिन्द्रपुरगामिनमकामयन्ताप्सरस इति प्रसिद्धिः । किंच, सूत्रकार गजशास्त्रकृद्धिः पालाप्यादिभिर्मर्षिभिर्वितीतनागः शिक्षितगजः । 'किल' इत्यतिथे । अत एव भूमिगतोऽप्यन्द्रं मुझे। भूर्लोक एव खर्गसुखमनुभवती. त्यर्थः । गजाप्सरोदेवर्षि सेव्यत्वं "ऐ-द्रपद्'शब्दार्थः । पुरा किल कुतचिच्छापकारणा. पाठा०-1 'इव'. २ 'तरंगमाला'. ३ 'विनीतभागः किल सूत्रकारी, 'विनीतभागः किल सत्रकारैः टिप्प-1अब संश्रयाणा' इति पाठमाहत्य संश्रयाणां संस्थितानामित्युकम; संपूर्वात निघतेमृतिवाचकादनई इत्यार सुमति । विवाहसमये कन्या मङ्गलाथै दुवाइमधूकमालां कण्ठे विभ्रति-पति सुमति०॥ मालार्थत्वेन दूर्वाकमधूकमाला युक्ता इति-दिनकर। 3 यायकोऽय ब्रह्मचारित्वेन वन्धः इति हेमादिः । .

·पष्ठः सर्गः। को २८-३०] दुवमत्तीर्ण दिग्गजवर्गमालोक्य खयमशफेरिन्दाभ्यनुज्ञयानीतैर्देवर्षिभिः प्रणीतेन शालेय गजान्वशीकृते भुवि संप्रदायं प्रावर्तयदिवि कथा गीयते ॥ २५ ॥ अनेन पर्यासयताश्रुविन्दून्मुक्ताफलस्थूलतमान्स्तनेषु । प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासिनीनामुन्मुच्य सूत्रेण विनैव हारा ॥२८॥ अनेनेति ॥ शत्रुविलासिनीनां खनेषु मुक्ताफलस्थूलतमानश्रु- विन्दून् । 'असमथुणि शोणिते' इति विवः । पर्यासयता प्रस्तारयता । भर्तृवधादिति भावः । अनेनागनायेनोन्मुच्याक्षिप्य सूत्रेण विना हारा एच.प्रत्यर्पिताः । अविच्छिन्नाथुविन्दुप्रवर्तनादुत्सूत्रहारार्पणमेव कृतमिवेत्युत्प्रेक्षा गम्यते ॥२०॥ निसर्गभिन्नास्पदमेकसंस्थमसिन्द्वयं श्रीश्च सरखती च । कान्त्या गिरासूनृतया च योग्या त्वमेवकल्याणि!तयोस्तृतीया ॥२९॥ निसर्गेति ॥ निसर्गतः स्वभावतो भिन्नास्पदं भिन्नाश्रयम् । सहावस्थान• विरोधीलर्थः । श्रीश्च सरस्वती चेति द्वयमसिनगनाय एकत्र संस्था स्थिति- यस्य तकसंस्थम् । उभयमिह संगतमित्यर्थः । हे कल्याणि । 'याहादिभ्यश्च' (पा. १९६) देवि डीम् । कान्त्या सूनृतया सत्यप्रियया गिरा च योग्या संग त्वमेव तयोः श्रीसरसत्योस्तृतीया । समानगुणयोर्युक्योदापलं युज्यत एवेति भावः । दक्षिणनायकत्वं चास्य ध्वन्यते । तदुक्तम्-'तुल्योऽनेका दक्षिणः' इति ॥ २९॥ अथाङ्गराजादवतार्य चक्षुर्याहीति जन्यामवदत्कुमारी। नासौ न काम्योनच वेद सम्यग्द्रष्टुंनसा भिन्नरुचिहि लोकः ॥३०॥ अथेति ॥ अथ कुमार्यमराजाचक्षुरवतार्य । अपनीयेत्ययः । जन्यां मातृसखीम् । 'जन्या मातृसखीमुदोः' इति विश्वः । सुनन्दां याहि गच्छेत्यवदद। 'यातेति जन्यानवदत्' इवि पाठे-जनी वधूं वहन्तीति जन्या वधूवन्धवः । तान्यात गच्छवेत्सवदत् । 'जन्यो वरवधूशातिप्रियतुल्याहितेऽपि च' इति विश्वः। अथवा,-जन्या वधूमृत्याः। मृत्याश्चापि नवोदायाः' इति केशवः । 'संज्ञायां जन्या' पाठा०-, 'पयांशहता. २ 'पाक्षिप्य'. 'यातेति यान्यानवदन'. टिप्प- अनेन प्रावस्तृढीया पत्नीनशुमावशा इत्युक्वन, तृतीयविवाहेऽई विवाइस शौनकोरवाए। सपनीमा का इति हेमादिः॥ 'प्रायेम होवरा मुसा पण्डिता अपि निर्णमा' इत्युपक्रम्य 'कश्मी-सरस्टीरूपसपनीसंभवादस्य त्यागः सपिचरसाद शिशु घु.१० ·१४६ रघुवंशे [को० ३५-३६ (पा. १८२) इति यत्प्रत्ययान्तो निपातः । यदनाह यत्तिकार:--'जनी वधू वहन्तीति जन्या जामातुर्वयस्याः' इति । यच्चामरः---'जन्याः स्निग्धा वरस्य ये' इति । तत्सर्वमुपलक्षणार्थमिसविरोधः। न चायमराजनिषेधो दृश्यदोषानापि द्रष्टदोषादि. त्याह-नेलादिना ॥ असावराजः काम्यः कमनीयो नेति न, किंतु काम्य एवेत्यर्थः । सा कुमारी च सम्यग्द्रष्टुं विवेक्तुं न वेदेति न, वेदेत्यर्थः । लोको जनो भिन्नचिहि रुचिरमपि किंचित्कस्मैचिन रोचते। कि कुर्मों न हीच्छा नियन्तुं शक्यत इति भावः॥ ३०॥ ततः परं दुम्भसहं द्विपंद्भिपं नियुक्ता प्रतिहारभूमी । निदर्शयामास विशेषदृश्यमिन्दु नवोत्थानमिवेन्दुमत्यै ॥ ३१॥ तत इति ॥ ततोऽनन्तरं प्रतिहारभूमी द्वारदेशे नियुका दौवारिकी । 'त्री द्वार प्रवीहारः' इत्यमरः । द्विपद्भिः शत्रुभिदुःप्रसह दुःयहम् । शूरमि- त्यः । विशेषेण दृश्यं दर्शनीयम् । रूपवन्तमित्यर्थः । परमन्यं नृपम् । नवो. त्थानं नवोदयमिन्दुमिव । इन्दुमत्यै निदर्शयामास ॥ ३१ ॥ अवन्तिनाथोऽयमुद्ग्रवाहुर्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः । आरोग्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यतोल्लिखितो विभाति॥३२॥ अवन्तीति ॥ उग्रवाहुदीर्घबाहुविशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः कुशवर्तुल- मध्योऽयं राजाऽचन्तिनाथोऽवन्तिदेशधीश्वरः । त्वष्ट्रा विश्वकर्मणा। भर्तुतेजोवेग- मसहमानया दुहिना संज्ञादेव्या प्रार्थिवेनेति शेषः । चत्रमं चनाकार शस्रोते- जनयन्त्रम् । 'भ्रमोऽम्युनिर्गमे भ्रान्ती कुण्डाख्ये शिल्पियन्त्र' इति विश्वः । यारोप्य यतेनोल्लिखित उष्णतेजाः सूर्य इव विभाति । अय मार्कण्डेयः-'विश्वकर्मा त्वनुज्ञातः शाकद्वीपे पिवखता । भ्रममारोप्य तत्तेजः शातनायोपचकने ।' इति ॥३२॥ अस्य प्रयाणेपु समनशकेरप्रेसरैचाजिभिरुत्थितानि । कुर्वन्ति सामन्तशिखामणीनां प्रभामरोहास्तमय रजांसि ॥ ३३ ॥ अस्येति ॥ समग्रशके: फिनयसंपनस्यास्यावन्तिनाबस्य प्रयाणेपु क्षेत्र. पाठा०- 'परेपाम्'.२ 'प्रयुक'. "विशेषकान्तम्'. टिप-1 'वष्य संचामिनाया दुहितुरादिलपल्याखवेजोऽसहमानायाः कृते रषि योऽलिखदित्यागमइति हेमादिः । पूर्व सूर्वस्व ठेजोऽसमानापा रविपल्या व त्यात सूर्यः खमानयत्रे रोपित इति । प्रमगकर्मपीति केचिश्नदि शिशु 3 मरेन परदेशयापामिनिरेश -दवि हेमादिः। परिवखितावननं पैराग्य. हेतुनावि दिनकर ·पाठः सर्गः। लो० ३५-३] यात्रास्वग्रेसरेजिमिरवरस्थितानि रजांसि सामन्तानां समन्ताद्भवाना 'राक्ष ये शिखामणयथूडामणरतेषां प्रभामरोहास्तमयं वेजोकरना कुर्वन्ति । नासीरैरेवास्य गत्रयः पराजीयन्त इति भावः ॥ १३ ॥ असौ महाकालनिकेतनस्य सन्नदूरे फिल चन्द्रमालेः । तमिनपक्षेऽपि सह पियाभिज्योलावतो निर्विशति प्रदोपान ३४ असाविति ॥ असावपन्तिनायः महाकालं नाम स्थानविशेषः, तदेव निके- तनं स्थानं यस तस्य चन्द्रमौलेरीधरत्याऽदूरे समीपे बसन् । भव एव हेतो. स्तमिस्रपक्षे कृष्णपक्षेऽपि प्रियामिः सह ज्योत्स्रायतः प्रदोपानरात्री- निर्विशत्यनुभवति किल । निलज्योत्माविहारत्वमेतस्यैव नान्यस्येति भावः ॥३४॥ अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोय ! कचिन्मनसो रुचिस्ते ? । सिमातरंगानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यानपरंपरामु ॥ ३५ ॥ अनेनेति ॥ रम्भे कदलीखम्भाविवोरू यस्याः सा रम्भोरवस्थाः संबोधनम् । हे रम्भोर ! ऊरुत्तरपदादीपम्ये' (पा. ११६९) इत्यूप्रत्ययः । नदीत्वानखः । यूनाऽनेन पार्थिवेन सह । सिमा नाम तमसा नदी तस्यास्तरंगाणामनिलेन कम्पितासूद्यानानां परंपरानु परित विहाँ ते तप मनसो चिः कचित् ? स्पृहाऽस्ति सिमित्यर्थः । अभियो स्पृहायां च गभस्ती च रचिः प्रियाम्' इत्यमरः ॥३५॥ तस्मिन्नभिद्योतितयन्धुपो प्रतापसंशोपितशत्रुपके । वयन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्रतीभानुमतीय भाषम्॥३६॥ तसिन्निति ॥ उत्तमसौकुमार्योच्यामार्दवा सेन्दुमती । अभिद्यो- तितान्युसितानि बन्धय एव पदानि येन तस्मिन् । प्रतापेन वेजसा संशो- पाठा०-१ 'चन्द्राधमोलेनियसमदूरे'. २ 'दिवापि जालान्तरचन्द्रिकाणां नारीसखः स्पर्शसुखानि मुझे'. ३ 'दामिन'. ४ क्षिप्रा. टिप्प-1 चण्डीश्वरस्येदं धामावन्त्यां मण्यातमेव । तथा च मेघदूते (१९३३-३४) वर्णनम्-भर्तुः कण्ठच्छविरिति गणेःसादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायात्रिभुवनगुरोर्याम चण्वी. श्वरस्य इति । मालतीमाधवेऽपि (१३५) सनिपतितध भगवतः कालप्रियनाथस्य यात्रा. प्रसंगेन' इत्यादी। 2 अनेनास्य बहुस्नीकतर सूचिता-ददि हेमाद्रिः। 3 'कचित् इत्यनेन मुनन्दाया असमतित्वम्-इति शिशु ·. શો । [श्लो०३७-३८ - रघुवंशे पिताः शरव एव पङ्काः कर्दमा येन तस्मिन् । वसिमवन्तिनाथे कुमुदती । 'कुमुदनडवेतसेभ्यो अतु' (पा. ४॥२२८७) इति मतुष्प्रत्ययः । भानुमत्यंशुम- तीव । भावं वित्तं न ववन्ध । न तत्रानुरागमकरोदित्यर्थः । बन्धूनां पद्मत्वेन शत्रूणां पढ़त्वेन च निरूपणं राज्ञः सूर्यसाम्यार्थम् ॥ ३६ ॥ तामग्रतस्तामरसान्तराभामनूपराजस्य गुणैरनूनाम् । विधाय सृष्टिं ललितां विधातुर्जगाद भूयः सुदतीं सुनन्दा ॥३७॥ तामिति ॥ सुनन्दा तामरसान्तराभां पद्मोदरतुल्यकान्तिम् । कनक- गौरीमित्यर्थः । गुणैरनूनाम् । अधिकामित्यर्थः । शोभना दन्ता यस्याः सा सुंदती। 'वयसि दन्तस्य दत' (पा. ५।४।१४१) शवे दनादेशः । 'उगितच' (पा. ४५११६) इति की । तां प्रकृतां प्रसिद्धा वा विधातुर्ललितां सृष्टिम् । मधुरनिर्माण स्त्रिय- मित्यर्थः । अनुगता आपो येषु तेऽनपा नाम देशाः । 'मक्पूरब्धः पथामानो' (पा. ५।४।४) इत्यप्रत्ययः समासान्तः। 'ऊदनोशे' (पा.६।३१९८) इत्यूदादेशः। वेषां राज्ञोऽनूपराजस्याग्रतो विधाय व्यवस्थाप्य भूयः पुनर्जगाद ॥ ३७॥ सामनिर्विष्टसहस्रवाहुरधादशद्वीपनिखातयूपः । अनन्यसाधारणराजशब्दो बभूव योगी किल कार्तवीर्यः॥ ३८॥ सङ्ग्रामेति ॥ सङ्ग्रामेषु युद्धेषु निर्विष्टा अनुभूताः सहनं चाहयो यस्य स तथोकः । युद्धादन्यन द्विभुज एव दृश्यत इलयः । अष्टादशसु द्वीपेपु निखाता: स्थापिता यूपा येन स तथोक्तः । सर्वक्रतुयानी सार्वभौमश्चेति भावः। जरायु- जादिसर्वभूतरजनादनन्यसाधारणो राजशब्दो यस्य स तथोक्तः। योगी। ब्रह्मविद्वानित्यर्थः। स किल भगवतो दत्तात्रेयाइन्धयोग इति प्रसिद्धिः। कृतवीर्यस्सा- पर पुमान कार्तवीयों नाम राजा यभूव किलेति । अयं चास्य महिमा सर्वोऽपि दत्तात्रेयवरप्रसादलब्ध इचि भारते (वन.भ. ११५; अनु. अ. १५२) दृश्यते ॥३८॥ टिप्प-1 अनेन कुमार्याः सौकुमार्य राजस्वैधण्य सूचितम् इति हेमादिः। 'अग्रान्त-' इत्सव चकारमानुसमुच्चयात्वादधादेशः, 'वयसि दन्तस्य' इत्यत्र सख्या सपूर्वस्य' इत्यनुत्तेशित चेद, नत्र मुदलाइया त्यभिधायिनो योगरूढाः शन्दा वेन लिया संशायाम् इति तबादेशे 'उगितश्व' इति जी' इति हेमादिः। 3 प्रायेणोन्या समदीपत्वन, अवान्तरगणनायामष्टादशदीपता-दवि वल्लभः । तथा च नैषधीयेऽपि (२५) अगाहताष्टादशतां जिगीपया नवव्यदीपपृथग्जयक्रियाम् इति । * यञ्चोकं विष्णु (११५) पुराणेन नूनं कावीर्यस गति यास्यन्ति पार्थिवाः। यशेर्दा नेखपोभिर्वा प्रश्रयेग श्रुवेन वा इति ।।

·पष्ठः सर्गः। । । लो०१०-१] अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भश्चापधरः पुरस्तात् । अन्ताशरीरेष्वपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता ॥३९॥ अकार्येति ॥ विनेता शिक्षको यः कार्तवीर्यः । अकार्यस्यासत्कार्यस्य चिन्त- या च 'अहं चौर्यादिकं करिष्यामीति बुद्ध्या । समकालमेककालमेव यथा तथा पुरस्तादने चापधरः प्रादुर्भवन्सन् । प्रजानां जनानाम् । 'प्रजा स्यात्संतती जने' इत्यमरः । अन्तःशरीरेष्वन्तःकरणेषु । 'शरीर'शब्देनेन्द्रियं लक्ष्यते । अवि- नयमपि प्रत्यादिदेश। मानसापराधमपि निवारयामासेसर्थः । अन्ये तु वाका- यापराधमात्रप्रतिकर्तार इति भावः ॥ ३९ ॥ ज्यावन्धनिप्पन्दभुजेन यस्य विनिःश्वसद्वक्त्रपरंपरेण । कारागृहे निर्जितचासवेन लङ्केश्वरेणोपितमा प्रसादात् ॥४०॥ ज्यावन्धेति ।। ज्याया मौा बन्धेन बन्धनेन निप्पन्दा निश्चेष्टा भुजा यस्य तेन विनिःश्वसती ज्यारन्धोपरोधाद्दोघं निश्वसतो वक्त्रपरंपरा दशमुखी यस तेन निर्जितवासवेनेन्द्रविजयिना । अनेन्द्रादयोऽप्यनेन जितप्राया एवेति भावः। लकेश्वरेण दशापेन यस्य कार्तवीर्यस्य कारागृहे बन्धनागारे । 'कारा स्याद्वन्ध- नालये' इत्यमरः । आप्रसादादनुग्रहपर्यन्तमुपितं स्थितम् । 'नपुंसके भावे कः' (पा. ३१३।११४)। एतत्प्रसाद एव तस्य मोक्षोपायो न तु क्षात्रमिति भावः॥४॥ तस्यान्वये भूपतिरेप जातः प्रतीप इत्यागमवृद्धसेवी। येन थियः संश्रयदोपरूढं खभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् ॥४१॥ तस्येति ॥ आगमवृद्धसेवी श्रुतवृद्धसेवी प्रतीप इति । ख्यात इति शेषः । एप भूपतिस्तस्य कार्तवीर्यस्यान्वये वशे जातः। येन प्रतीपेन संश्रयस्याश्रयस्य पुंसो दोपैर्व्यसनादिमी रूढमुत्पन्न धियः संबन्धि खभावलोला प्रकृविचञ्चले- टिप्प-1 यदा कोऽपि कस्योपरि विश्वं चिन्तयति तदा चापं गृहीत्वा समये एव प्रक- टीभवति । कार्तवीय राज्यं कुर्वाणे केनापि चित्तेऽप्यन्यायं चिन्तयितुं न शक्यते, किमत बहिः-इति सुमति ३ पुरा किल जलकलिलोलविलासिनी जनसानार्थ पार्यनुजपरिघरद्धेन रेवाजलप्रवाहेण स्वकृतशिवलिझा पुष्पोपहारस्सापहरणात् क्रुद्ध रणरसागवं रावणं युद्ध पराभूप माहिष्मती. पुर्याः पतिः सहस्रबाहुः कार्तवीर्योऽर्जुनस्सं सीयधनुविन्धन स्वन्ध रवि कथानकं श्रीमद्रा- मायनो (उचर० ३१ संगतोऽवगन्तव्यम् । 3 यतोऽयं विधायमसेवी अत एव लक्ष्मी शफदोषाभावात् स्थिराभूत-दति शिशु०॥ 4 निसर्गतश्चञ्चला चुक्ता मनो मधुकरो मेषो मानिनी मदनो मरुन् । मा मदो- मर्कयो मत्स्यो मकारा दश चन्चला' इति । 4 ·रघुवंशे [लो० १२-१३ सेवंरूपमयशो दुष्कीर्तिः प्रमृष्टं निरस्तम् । दुष्टाश्रयत्वागशीलायाः श्रियः प्रकृति- चापलपवादो मूढजनपरिकलित इत्यर्थः । अयं तु दोषराहिल्यान कदाचिदपि श्रिया खज्यत इति भावः॥ ४१ ॥ आयोधने कृष्णगति सहायमवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिम् । धारा शितां रामपरश्वधस्य संभावयत्युत्पलपत्रसाराम् ॥४२॥ आयोधन इति ॥ यः प्रतीप आयोधने युद्ध कृष्णगति कृष्णवमानमान सहायमवाप्य क्षत्रियाणां कालरात्रिम् । संहाररात्रिमित्यर्थः । रामपरश्व. घस्य जामदायपरशोः । द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परवधः' इत्यमरः । शितां वीक्ष्णा धारां मुखम् । 'खगादीनां च निशितमुऐ धारा प्रकीर्तिता' इति विश्वः । उत्पलपत्रस्य सार इव सारो यस्यास्वां तथाभूतां संभावयति मन्यते । एतनगरजिगीषयागतानिरपून्खयमेव धक्ष्यामीति भगवता वैश्वानरेण दत्तवरोऽयं राजा दह्यन्ते च तथागताः शत्रय इति भारते (वन. अ. ११५) कथानुसंधेया ॥४१॥ अस्याङ्कलक्ष्मीच दीर्घयाहोमाहिप्पतीचमनितम्बकाञ्चीम् । प्रासादजालैजलवेगिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः मस्येति ॥ दीर्घवाहोरस्य प्रतीपस्याङ्कलक्ष्मीर्भव। एनं वृणीष्वेत्यर्थः । अनेनायं विष्णुतुल्य इति धन्यते । माहिष्मती नामास्य नगरी । तसा वमः प्राकार एव नितम्बः । तस्य काची रशनाभूतां जलानां वेण्या प्रवाहेण रस्याम् । 'ओपः प्रवाहो वेणी च' इति हलायुधः । रेवां नर्मदा प्रासादजालैर्गवाक्षः। 'जालं समूह आनायो गवाक्षक्षारकावपि' इत्यमरः प्रेक्षितुं काम इच्छाऽस्ति यदि ॥४३॥ तस्याः प्रकामं प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो श्चये बभूव । शरप्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः ॥ ४ ॥ तस्या इति । प्रकामं प्रियं प्रीतिकरं दर्शनं चस्स सोऽपि । दर्शनीयोऽपी- वर्यः । स क्षितीशः। शरदा प्रमृष्टाम्बुधरोपरोघो निरस्वमेघावरणः पर्याश- कला पूर्णकलः शशी नलिया इव। तस्या इन्दुमत्ला रुचये न वभूय । रच नाजीजनदित्सर्थः । लोको भिन्नाचिरिति भावः ॥४४॥ पाठा-१ सिवाम्', २ 'उत्पलपप्रसारम'. ~ि1 'वरेण तोपयामास तं नृप विष्टकृत्तदा' इति भारते सहायलहेतुः-इति हेमादिः। अदुस्सायास्तबालिङ्गनमेव साहिति दीर्घराहुत्वम् इति हेमादिः । -- ·पष्ठः सर्गः। लो० ४५-४८] सा शूरसेनाधिपति सुपेणमुद्दिश्य लोकान्तरगीतकीर्तिम् । आचारशुद्धोमयवंशदीपं सुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी॥ १५॥ सेति ॥ लोकान्तरे स्वर्गादावपि गीतकीर्तिमाचारेण शुद्धयोरुभयोवंश. योर्मातापितृकुलयोर्दीयं प्रकाशकम् । 'उभयवंश' इत्यत्रोभयपक्षवनिर्वाहः शूरसे. नानां देशानामधिपति सुषेणं नाम नृपतिमुद्दिश्याभिसंधाय शुद्धान्तरक्ष्याइ- न्तःपुरपालिकया । 'कर्मण्यण' (पा. ३१२१)। "टिहाणन्-' (पा. ४११५) इति छीप् । सा कुमारी जगदे ॥४५॥ नीपान्वयः पार्थिव एप यज्वा गुणैर्यमाश्रित्य परस्परेण । सिद्धाश्रमं शान्तमिवैत्य सत्त्वैनैसर्गिकोऽप्युत्ससृजे विरोधः॥४६॥ नीपेति ॥ यज्या विधिवदिष्टवान् । 'सुयसोईनिए' (पा. ३१२११०३) इति कनिष्प्रत्ययः । एष पार्थिवः। नीपो नामान्वयोऽसति नीयान्वयो नीपवंशजः । यं सुपेणमाश्रित्य गुणैनिमानादिभिः । शान्तं प्रसन्नं सिद्धाश्रममृप्याश्रममेत्य प्राप्य सत्त्वैगंजासिंहादिभिः प्राणिभिरिव । नैसर्गिकः खांभाविकोऽपि परस्परेण विरोध उत्सएजे लकः ॥ ४६॥ यस्यात्मंगेहे नयनाभिरामा कान्तिहिमांशोरिव संनिविश। हाग्रसंरूढतृणाङ्करेषु तेजोऽविपद्य रिपुमन्दिरेषु ॥४७॥ यस्येति । हिमांशोः कान्तिचन्द्रकिरणा इव नयनयोरभिरामा यस्य सुषेणस्य कान्तिः शोभाऽऽत्मगेहे खभवने संनिविष्टा संक्रान्ता । अविया विसोदमशस्यं तेजः प्रतापस्तु । हाग्रेषु धनिकमन्दिरप्रान्तेपु । 'हादि धनिना वासः' इत्यमरः । संरूढास्तृणावरा येषां वेषु । शून्येष्वित्यर्थः । रिपुमन्दिरेषु शत्रुनगरे । 'मन्दिरं नगरे गृहे' इति विक्षः । उनिविष्टम् । खजनाहादकोऽयं द्विपं- तपश्चेति भावः॥४७॥ यस्यायरोषस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले । कलिन्दकन्या मैथुरां गतापि गङ्गोर्मिसंसेंकजलेप माति॥४८॥ पाठा-, 'देशान्तर'. २ 'मआरमदेहे'. ३ 'मथुरागवापि'. ४ 'संत'. टिप्प-1 सुशोभना सेना पस स अपेणः, 'भुषामादिषु' इत्यत्र काशिकायची एति संशायामगाद' इत्यस्य च विवरणम् । एकारपरस्य सकारस मूर्धन्यादेशो भवति; इण्कोरचर. साकारात्परस संशयां विषये इति हेमादिः । - - .

·०४९-५५ ३ - रघुवंशे [लो. यस्येति ॥ यस्य सुषेणस्य वारिविहारकाले जलक्रीडासमयेऽवरोधा. नामन्त.पुराशनानां स्तनेषु चन्दचानां मलयजानां प्रक्षालनाद्धेतोः कलिन्दो नाम शेलतत्कन्या यमुना । 'कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनखसा' इत्यमरः । मथुरा नामास्य राज्ञो नारी । तां गतापि । गवाया विप्रकृष्टापीत्यर्थः । मथुराया गाभावं सूचयति 'अपिशब्दः । पारिन्दीतीरे मथुरा लवणासुरवधकाले शत्रुभेन निर्मास्यदेवि वक्ष्यति । तत्कथमधुना मथुरासभव इति चिन्यम् । मथुरा मधुरापुरीति शब्दभेदः । यद्वा,-साम्येति गङ्गाया भागीरथ्या ऊर्मिभिः संसकजलेव भाति। धवलचन्दन- असारप्रयागादन्यनाप्यन गासगवेव भातीत्यर्थः । "सितासिते हि गङ्गायमुने इति घण्टापथः ॥४८॥ प्रेस्तेन ताात्किल कालियेन माण विसृष्टं यमुनोकसा यः। वक्षःस्थलव्यापिरुचं दधानः सकौस्तुभं उपयतीव कृष्णम् ॥ ४९ ।। त्रस्तेनेति ॥ ताागरुडावस्तेन । यमुनौकः स्थानं यस्य वेन। कालियेन नाम नागेन विसृष्टं किलाभयदाननिष्क्रयत्वेन दत्तम् । 'किल' इत्यतिथे । वक्षा स्थलव्यापिरुचं माण दधानो यः सुषेणः सकौस्तुभं कृष्णं विष्णुं हप. यतीव मीडयतीय । 'भर्तिही--(पा. ७॥३॥३६) इत्यादिना पुगागमः । गौस्तुभ- मणेरप्युत्कृष्टोऽस्य मणिरिति भावः ॥४९॥ संभाव्य भारममुं युवानं मृदुप्रयालोत्तरपुष्पशय्ये । वृन्दावने चैत्ररथादनने निर्विश्यतां सुन्दरि यौवनश्रीः॥ ५० ॥ संभाव्येति ।। युवानम, सुषेणं भारं संभाव्य मत्वा । पवित्येनानी- कृत्येत्यर्थः। मृदुप्रवालोत्तरोपरिप्रस्तारितकोमलपहला पुष्पशय्या यस्मिंस्तत्तस्मि- क्षेत्ररथाकुबेरोयानादनूने वृन्दावने वृन्दावननामक उद्याने हे सुन्दरि ! यौवनश्रीयौवनफलं निर्विश्यतां भुज्यताम् ॥५॥ अध्याय चाम्भापतीक्षितानि शैलेयगन्धीनि शिलातलानि । कलापिनांप्रापि पश्य नृत्यं कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु ॥५१॥ अध्यास्येति ॥ किंच, प्रापि वर्षासु कान्तासु गोवर्धनस्यादेः कन्दरासु दरीषु । 'दरी तु कन्दरो पात्रो' इत्यमरः । अम्भसः पृपतैबिन्दुभिरुक्षितानि पाठा-१ 'भातेन'.२ विष्णुम'. ३ 'शैलेयनानि रिप-कावेपकुलोत्तमो हिरमणकदीपकृतवसति गोऽयस्वभक्ष्यमक्षणद्धाद्गरुडाव संग्रामे तो यमुनायां वसति चकारेति (भाग० १०१६) कथानकम् । - ·पष्ठः सर्गः। - छो०५२-५५] १५३ निजानि । रिलायां भांशलेयम् । शिलानतु च पौडेयम्' इति यादवः। यता, शिलापुष्पास्य औषधिविशेषः। 'कालानुसारामपुप्पशीतचिरानि तु । गोळेयम्' इत्यमरः । 'चिलाया .' (पा. ५।३।१०२) श्लन शिलाया इति योगविभागादि- वा ढालयः । सगन्धयन्ति शैलेयगन्धीनि शिलातलान्यध्यास्याभिधाय फलापिनां सर्दिा नृत्यं पश्य ॥५१॥ नृपं तमापर्वमनोनाभिः सा व्यत्यगादन्यवधू वित्री। महीधरं मार्गवशादुपेतं स्रोतोवहा सागरगामिनीय ॥५२॥ नृपमिति ।। 'स्थाशवोऽभिसा भ्रमः' इसमरः । यावर्तमनोशा नाभि- र्यस्याः सा । इदं च नदीसाम्पार्यमुकम् । अन्यवधूरन्यपनी भवित्री भापिनी सा मारी महीधरं तं नृपम् । सागरगामिनी सागर मन्त्री स्रोतोयहा नी मार्गपशादुपेतं प्राप्त महीधरं पर्वतमिय। व्यत्यगादतील गता ॥ ५९॥ अथाहदालिष्टभुजे भुजिप्या हेमादं नाम कलिङ्गनाथम् । आसेदुपी सादितशत्रुपक्षं यालामयालेन्दुमुखी वभापे ॥५३॥ अथेति ॥ अथ भुजिया किंकरी मुनन्दा । 'भुजिया जिकरी मता' इति हायुषः । अगदाग्लिएमुज केयूरनचाहुं सादिवशत्रुपक्षं विनाधितगनुपर्ग हेमागदं नाम कलिङ्गानाथमासेदुषीमासशामयालेन्दुमुखी पूर्णेन्दुमुखी पालामिन्दुमती यमापे ॥५३ ॥ असी महेन्द्राद्रिसमानसार पतिर्महेन्दस्य महोदधेश्च । यस सरत्सैन्यगजमछलेन यापासु यातीय पुरो महेन्द्रः ॥ १४ ॥ मसाविति ।। महेन्द्राः समानसारस्नुल्यसत्योऽसौ हेनादो महेन्द्रस्य नाम कुलपयंतत्य महोदधेश्य पतिः सान्। महेन्द्रमहोदधी एवास्य गिरिजलदुर्गे दति मायः । यस यामा क्षरतां मदरयाविण सैन्यगजानो उलेन महेन्द्रो महेन्द्रादिः पुरोग्रे यातीय । अद्रिकल्पा बस गजा इलयः ॥ ५४॥ ज्यादातरेरो मुमुजो भुजाभ्यां विमति यथापभृतां पुरोगः । रिपुधियां साबनराप्पसेके यन्दीसतानामिय पद्धती ॥५५॥ ज्याधावति ॥ सुभुजायापभृतां पुरोगो धनुर्धरासरो यः । बन्दीलतानां प्रयोगनाम् । 'प्रमहोपाहो बन्याम्' इलमरः । रिपुधिया सायनो याप्प सेको मोशे । स्वनिधायुविधवः परतीय दे ज्याघाताना मोती पाठा-1 रिप्रिया', 'रभिया...पन्दीगया.

·1 रघुवंशे [श्लो० ५६-५९ किणानां रेखे राजी भुजाभ्यां विभर्ति । द्विवचनात्सव्यसाचित्वं गम्यते । रिपु- धिया भुजाभ्यामेवाहरणात्तद्तरेखयोत्तत्पद्धतित्वेनोत्प्रेक्षा । तयोः श्यामत्वात्साक्षनाथु- सेकोक्तिः॥ ५५॥ यमात्मनः सद्मनि संनिकृष्यो मन्द्रध्वनित्याजिवयामतूर्यः । प्रासादवातायनदृश्यवीचिः प्रवोधयत्यर्णव एव सुप्तम् ॥ ५६ ।। यमिति ॥ आत्मनः सद्मनि सुप्त यं हेमादं संनिकृष्टः समीपस्थोऽत एव प्रासादवातायनैदृश्यवीचिमन्द्रेण गम्भीरेग । 'मन्द्रस्तु गम्भीरे' इत्यमरः । ध्वनिना त्याजितं विवर्जितं यानस्य सूर्य प्रहरावसानसूचकं वायं येन स तथोक्तः । 'द्वौ यामप्रहरी समौ' इलामरः । अर्णव एव प्रबोधयति । अर्णवस्यैव तूर्यकार्य- कारित्वातद्वयर्थ्यमित्यर्थः । समुद्रस्यापि सेव्यः किमन्येपामिति भावः॥ ५६ ॥ अनेन सार्ध विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु । द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुप्पैरपाकृतखेदलवा मरुद्भिः ।। ५७ ॥ अनेनेति । अनेन राज्ञा सार्धं तालीवनैमर्मरेपु ममेरेति वनस्सु । 'अथ मर्मरः । स्खनिते वनपर्णानाम्' इसमरवचनाद्गुणपरस्यापि 'मर्मर'शब्दस्य गुगिपरत्वं प्रयोगादवसेयम् । अम्बुराशेः समुदस तीरेपुदीपान्तरेय आनीतानि लवङ्ग- पुष्पाणि देवकुसुमानि यस्तैः । 'लव देवकुसुमम्' इत्यमरः। मरुद्भितिरपाकृताः प्रशमिताः खेदस्य लवा बिन्दवो यत्साः सा तथाभूता सती त्वं विहर कोड ॥५॥ प्रलोभिताप्याकृतिलोभनीया विदर्भराजावरजा तयैवम् । तस्मादपावर्तत दूरकृश नीत्येव लक्ष्मीः प्रतिकूलदैवात् ॥५८॥ प्रलोभितेति ॥ आकृत्या रूपेण लोभनीयाऽऽकर्पणीया । न तु वर्णनमानेणे- त्यर्थः विदर्भराजावरजाभोजानुजेन्दुमती तया सुनन्दयैवं प्रलोमितापि प्रचो- दितापि । नीत्या पुरुषकारेण दूरकृष्टा दूरमानीता लक्ष्मीः प्रतिकूलं देवं यस्य तस्मात्पुंस इव । तलादेमाङ्गदादपावर्तत प्रतिनित्ता ॥ ५८॥ अथोरगाख्यस्य पुरस्य नाथं दौवारिकी देवसरूपमेत्य । इतश्चकोराक्षि! विलोकयेति पूर्वानुशिष्यं निजगाद भोज्याम् ॥१९॥ अयेति ॥ अथ द्वारे नियुका दौवारिकी सुनन्दा । 'तन नियुका' (पा. ४४६९) इति उक्प्रत्ययः । 'द्वारादीनां च' (पा. ॥३॥४) इलो- पाठ-1 संनिकृष्टम्', 'संनिविष्टम्', 'संनिविष्ट २ 'देवस्वरूपम्, 'देवसमानम्'. ३ 'नागाननानाम्'. . ww ·पठः सर्गः। हो.५०-10] ,आगमः | भाषरेण देवसरूपं देपतुल्यम् । उरगाव्यस्य पुरख पाण्यदेशे अन्यान्यवीरपतिनागपुर नाथमेत्य प्राप्पा हे चकोराक्षि!तो विलो. कयेति पूर्वानुशिष्ट पूर्यमुर्ष भोरस रासो गोपाल सिं भोज्यानन्द- मदीम्। 'प्रोम्यारिभ्य' (पा. १८) इसन भौजाशनिपात' इत्युपसंख्या- . नात्परमसः। 'यस्यार' (पा .१४) इवि पाए । निजगाद । 'इती पिलोम शति नुतपा पसादसम्म निरमादेलयः ॥ ५९॥ पाण्योऽयमंसार्पितलम्यहारः सागरागो हरिचन्दनेन । आमाति यालातपरकसानुः सनिझरोद्वार इयाद्विराजः ॥६॥ पाख्य इति ॥ अंसपोरर्पिता उपन्त इति लम्बा दारा पस्य सः । हरि- चन्दनेन गोशाक्येन चन्दनेन। तैलर्षिकगोशी हरचन्दनमप्रियाम् इलमरः । सारागः रिलानुटेपनोऽयं पाडूना जनपदानां राजा पाण्डयः । 'पाग्दो नावाप्रियाशय (ग. २0१) इम्पपलकः। 'N राज. न्याय व परमात् । यालातपन रका अपमाः सानयो पस - सनियंरोबारा प्रसादसन्दनसदितः । मारियाहो नि सरः' इलामरः । अद्वि- राजश्यामाति ।। .॥ विपस्य संतम्भयिता महादानशेपपीतोन्दिवासिन्धुपमः। भीत्याध्यमेधावभूधाईमूः सानातिको यससमवत्पगस्त्यः॥६॥ बिभ्यति । विम्यस्य नानो महादेदपनमार्गनिरोधार मानी ः। संस्तम्भपिता निरारमिटा निम्शे पीत उशितः पुनरलयः सिगुराजा अमुसे येन मोऽस्योऽश्वमेघरापभृये शान् पनि । शोभो को इलमरः । मामूः मातयः । यस्य पालन भीत्या देलान तुदाशियेन । ममा uो सोमातिः। भवति । 'grow (स. २९५१) सयागर । (१॥ पाठा0-1'ग्राविधि. २ 'याराम' - ·[को०६२-६५ रघुवंशे अलं हरादाप्तवता दुरापं येनेन्द्रलोकावजयाय दृप्तः । पुरा जनस्थानविमर्दशी संधाय लङ्काधिपतिः प्रतस्थे ॥२॥ अत्रमिति ॥ पुरा पूर्व जनस्थानस्य खरालयस्य विमर्दशी दृप्त उद्भतो लक्षाधिपती रावणो दुरापं दुर्लभमस्त्रं ब्रह्मपिरोनाम इरादाप्तवता येन पाण्ड्येन संधाय इन्द्रलोकावजयायेन्दलोकं जेतुं प्रतस्थे । इन्द्रविजयिनो रावणस्यापि विजेवेत्यर्थः ॥ १२॥ अनेन पाणी विधिवद्वहीते महाकुलीनेन महीव गुर्वी । रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्याः॥६३॥ अनेनेति ॥ महाकुलीनेन महाकुले जावेन । 'महाकुलादासमो' (पा. ४।१।१४१) इति खम्प्रत्ययः। अनेन पाड्यन पाणी त्वदीये विधिव- यथाशास्त्रं गृहीते सति गुची गुरुः । 'पोतो गुणवचनात्' (पा. ४११४४) इति डीए । महीच रत्नेरनुविद्धो व्याप्तोऽणव एव मेखला यस्यास्तस्याः । इदं विशेषणं मह्यामिन्दुमयां च योज्यम् । दक्षिणस्या दिशः सपती भय । अनेन सपश्यन्तरामावो धन्यते ॥ ६॥ ताम्वूलवल्लीपरिणद्धपूगाखेलालतालिङ्गितचन्दनासु । तमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शभ्यन्मलयस्थलीपु ॥ ४ ॥ ताम्बूलेति ॥ ताम्बूलबल्लीभिर्नागवल्लीभिः परिणताः परिरब्धाः पूगाः मुम यासु तासु । 'ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागवलयपि इति, 'घोण्टा तु पूगः क्रमुकः इति चामरः । एलालताभिरालिङ्गिताश्चन्दना मलयजा यागु तासु । 'गन्धसारो मलयजो भद्रग्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । तमालस तापिच्छस्य पमाण्येवास्तर- णानि यासु तासु । 'कालमधस्वमालः सात्तापिच्छोऽपि' इत्यमरः । मलय. स्थलीपुराभ्यन्मुहुः सदा वा रन्तुं प्रसीदानकूला भव ॥ १४ ॥ इन्दीवरश्यामतनुनपोऽसौ त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः । अन्योन्यशोभापरिवृद्धये यां योगस्तडिचोयदयोरियास्तु ॥६५॥ इन्दीवरेति ॥ भसी नृप इन्दीवरश्यामतनुः, त्वं रोचना गोरोचनेय गौरी शरीरयष्टिर्यस्याः सा । ततस्तडित्तोयदयोर्विद्युम्भपयोरिव यां युपयो. योगा समागमोऽन्योन्यशोभायाः परिवृद्धयेऽस्तु ॥ ६५ ॥ टिप्प-1 गोदावर्या दक्षिणवीरस्थमिद खान पति 'नासिक-परपरी रवि नामा प्रति वरीपति । यथा च मरभूतिः (उचरराम १।२०) 'जनमाने से विकारररा- परिवेति। अपनविपुती मनिकयोगायोकि पति दिनार ।

·पष्ठः सर्गः। - सो०६६-६९] १५७ खसुर्विदर्भाधिपतेस्तदीयो लेमेऽन्तरं चेतसि नोपदेशः । दिवाकरादर्शनपद्धकोशे नक्षत्रनाथांशुरिवारविन्दे ॥ ६६॥ स्वसुरिति ॥ विदर्भाधिपतेभोंजस्य स्वसुरिन्दुमलाश्चेतसि तदीयः मुना न्दासंबन्ध्युपदेशो वाक्यम् । दिवाकरस्यादर्शनेन बद्धकोशे मुकुलितेऽरविन्दे नक्षत्रनाथांशुश्चन्द्रकिरण इव । अन्तरमवसायं न लेमे ॥ ६६ ॥ संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिवरा सा। नरेन्द्रमार्गाह इच प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥७॥ संचारिणीति ॥ पतियरा सेन्दुमची रात्रौ संचारिणी दीपशिखेच यं यं भूमिपालं व्यतीयायातीय गता स स भूमिपालः । स सर्व इत्यर्थः । 'नित्यवीप्सयोः (पा. ८1१re ) इति वीप्सायां द्विवचनम् । नरेन्द्रमार्गे राजपथे- ऽद्याख्यो गृहभेद इव । 'स्वादः क्षोममप्रियाम्' इलमरः । विचर्णभावं पिच्छाय- लम् । अस्तु तमोवृतत्वम् । प्रपेदे ॥६॥ तस्यां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलोऽभूत् । वामेवर संशयमस्य वाहुः केयूरवन्धोच्च सितैर्नुनोद ॥६॥ तस्यामिति ॥ तस्यामिन्दुमत्यामुपस्थितायामासन्नायां सत्यां रघोः सूनुरजो मां वृणीत न वेति समाकुलः संशयितोऽभूत् । अथास्याजस्य वामेतरो वाभादितरो दक्षिणो वाहुः । केयूर बध्यतेऽति केयूरवन्धोजदस्थानम् । तस्योच्छसितैः स्फुरणैः संशयं नुनोद ॥ ६ ॥ तं प्राप्य सर्वावयवानवा व्यावर्ततान्योपगमात्कुमारी। न हि प्रफुलं सहकारमेत्य वृक्षान्तरं काहति पट्पदाली ॥ ६९ ॥ तमिति ॥ कुमारी। सर्वेष्पवयवेवनपद्यमदोषं तमजं प्राप्य । अन्यो. पगमादाजान्तरोपगमायावर्तत निता। तथा हि-पट्पदाली सुझावलिः । प्रफु. बतीवि प्रफुलं विकसितम् । पुष्पितमिलर्थः । प्रात्फुरतेः पचायच् । फलतेस्तु प्रफुद्धमिति पठितव्यम्। 'अनुपसर्गात्-'(पा. १२०५५) इति निषेधात् । इत्युभय- थापि न कदाचिदनुपपत्तिरित्युकं प्राक् । सहकारं चूतविशेषमेत्य ! 'आप्रथूतो पाठा-वारापतेरंगु:. २'मा नेति'. टिप्प-1 शोकोऽयं यां या प्रिया प्रेक्षक नवराधी सा माहिसा प्रमुखी भूबपति मायोडि सारयति। .

·रघुवंशे [लोक रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभ ' इलमर । वृक्षान्तरंन कासति । न हि सर्वो- स्कृष्टवस्तुलाभेऽपि वस्त्वन्तरस्याभिलाप स्यादिलथे. ॥ ६९ ॥ तस्मिन्समावेशितचित्तवृत्तिमिन्दुप्रभामिन्दुमतीमवेक्ष्य । प्रचकमे चक्तुमनुक्रमज्ञा सविस्तरं चास्यमिदं सुनन्दा ॥ ७० ॥ तसिनिति ॥ तस्मिन्नजे समावेशिता समामिता चित्तवृत्तिर्यया ताम् । इन्दोः प्रभेव प्रभा यस्यास्ताम् । आहादकत्वादिन्टुसाम्यम् । इन्दुमतीमवेक्ष्या नुक्रमशा वाक्यपौर्वापर्याभिज्ञा सुनन्देदं वश्यमाण सविस्तर सप्रपञ्चम् । 'प्रथने चावशब्दे (पा ३३३३३३) इति घलो निषेधात्', 'ऋदोर' (पा ३।३।५७) इत्य- प्प्रत्यय । 'विस्तारो विग्रहो व्यास. स च शब्दस्य विस्तर' इत्यमर । वाक्यं चतुं प्रचक्रमे ॥ ७॥ इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं नृपाणां ककुत्स्थ इत्याहितलक्षणोऽभूत् । काकुत्स्यशब्दं यत उन्नतेच्छाः श्लाघ्यं दधत्युत्तरकोसलेन्दा.॥ ७१ ॥ इक्ष्याकिति ॥ इक्ष्वाकोमेनुपुत्रस्य चंश्यो वशे भव । नृपाणां ककुदं श्रेष्ठ । 'क्कुच्च कदुद श्रेष्ठे पासे राजलक्ष्मणि' इति विश्व । आहितलक्षणः प्रख्यातगुण । 'गुणे प्रतीते तु कृतलक्षणाहितलक्षणो' इत्यमर । ककुदि पासे तिष्यतीति ककुत्स्थ इति प्रसिद्ध कश्चिद्राजाभूत् । यत. ककुत्स्थादारभ्योन्नतेच्छा महाशया । 'महे- च्छस्तु महाशय ' इत्यमर । उत्तरकोसलेन्द्रा राजानो दिलीपादय श्लाध्यं प्रश- स्वम् । करस्थस्याफ्स पुमान् काकुत्स्थ इति शब्दं सज्ञा दधति विभ्रति । तना- मसपोऽपि वशस्य कीर्तिकर इति भाव । पुरा किल पुरजयो नाम साक्षाद्भगवतो विष्णोरशावतार कबिदेवा राजा देवे सह समयबन्धेन देवासुरयुद्धे महोक्षरूप- धारिणो महेन्द्रस्य ककुदि स्थित्वा पिनारिलीलया निखिलममुरकुल निहल ककुत्स्थतज्ञा लेभ इति पौराणिकी कथाऽत्रानुसधेया । वायते चायमेवार्थ उत्तरश्लोके ॥१॥ महेन्द्रमास्थाय महोक्षरूपं यः संयति प्राप्तपिनाकिलीलः। चकार याणैरसुराङ्गनानां गण्डस्थली मोपितपत्रलेखाः॥७२॥ महेन्द्रमिति ॥ यः ककुत्स्था संयति युद्धे । महानुक्षा महोक्षः। 'भचतुर- (पा. ५।४१७) इत्यादिना निपात । तस्य रूपमिव रूप यस्य तं महेन्द्रमास्था- यारा । अत एव प्राप्ता पिनाकिन ईश्वरस्य लीला येन स तथोक सन् चाण- टिप-1 वाकुराज पौत्रो विकुशेश्वात्मजोऽयमसेदिवृत्तदेवीभागवता(१)दरसेयम् ।

·पष्ठः सर्गः। को०७३-७३] १५९ रसुराङ्गनानां गण्डस्थली मोपितपत्रलेखा निवृतपत्ररचनाश्चकार । तद्भ- एनपुरानवधीदिलः नहि विधा प्रसाभ्यन्त इति भावः ॥२॥ ऐरावतास्फालनविश्लथं यः संघट्टयनङ्गदमङ्गदेन । उपेयुपः सामपि मूर्तिमन्यामर्धासनं गोत्रभिदोऽधितष्ठौ ॥७३॥ ऐरावतेति ॥ यः ककुत्स्य ऐरावतस्य वर्गजस्यास्फालनेन ताडनेन विलियं शिथिलमङ्गदमैन्द्रमादेन सकीयेन संघट्टयन संघर्षयन् स्वामय्यां श्रेष्ठ मूर्ति- मुपेयुपोऽपि प्राप्तस्यापि गोषभिद इन्द्रस्यार्धनासनस्यार्धासनम् । 'अर्ध नपुंसकम्' (पा. २१२१२) इति समासः । अधितष्ठावधिष्ठितवान् । 'स्थादिप्वभ्यासेन चाभ्यासस्य' (पा. ८।३।६४) इत्भ्यासेन व्यायेऽपि पत्वम् । न केवलं महोश. रूपधारेण एव तस्य ककुदमारुरुक्षत् । किंतु निजरूपधारिणोऽपीन्द्रस्यार्धासनमिलपि- शब्दार्थः । अथवा,-अर्धासनमपीलपेरन्वयः ।। ३ ।। जातः कुले तस्य किलोकीर्तिः कुलपदीपो नृपतिर्दिलीपः । अतिष्ठदेकोनशतफतुत्वे शकाभ्यसूयाविनिवृत्तये यः ॥ ७९ ॥ जात इति ॥ उसकीर्तिमहायशाः कुलप्रदीपो वंशप्रदीपको दिलीपो नृप- तिस्तस्य ककुत्स्थस्य कुले जातः किल । यो दिलीपः शक्राभ्यसूयाविनि- वृत्तये । न त्वशक्तयेति भावः । एकेनोनाः शतं क्रतवो यस्य स एकोनशतक्रतु- स्तस्य भावे तत्त्वेऽतिष्ठत् । इन्द्रप्रीतये शततम ऋतुमवशेपितवानित्यर्थः ॥ ४४ ॥ यस्मिन्महीं शासति चौणिनीनां निहां विहारार्धपये गतानाम् । बातोऽपि नासंसयदंशुकानि को लम्ययेाहरणाय हस्तम् ॥ ७५ ॥ यस्मिमिति ॥ यस्मिन् दिलीपे महीं शासति सति । विहरलनेति विहारः मोगस्थानम् । तस्यार्घपथे निदां गतानां वाणिनीनां मत्तानानाम् । 'वामिनी नर्तकीमत्ताविदग्धवनितासु च' इति विश्वः । 'वागिन्यो नर्तकीमत्ते' इत्यमरथ । अंशु- कानि वनाणि घातोऽपि नानसयभारम्पयत् । माहरणायापहनु को हस्तं लम्पयेत् । तस्याशासिदत्वादकुतोभयसंचाराः प्रजा इत्यर्थः । अर्धवासी पन्यायेति विमहः । समप्रविभाग प्रमाणाभावाप्नकदेशिसमासः ॥५॥ पुषो रघुस्तस्य पदं प्रशास्ति महाफतोविश्वजितः प्रयोका। चतुर्दिगावर्जितसंभृतां यो मृत्पात्रपामकरोद्विभूतिम् ॥ ६ ॥ पाठा0-1 'मधिवस्थे'. २'शामिनीनाम् ३ विहायापर्य'. ४. 'मामर- गा'. ५ 'पर्दिगापजनसभूपानाम् ।

·रघुवंशे' 1 १६० [लो०७७-७९ पुत्र इति ॥ विश्वजितो नाम महाकतोः प्रयोक्ताऽनुष्ठाता तस्य दिलीपस्य पुत्रो रघुः पदं पैञ्यमेव । प्रशास्ति पालयति । यो रघुश्चतएभ्यो दिग्भ्य आवर्जिताहता समृता सम्यग्वर्धिता च या तां चतुर्दिगावर्जितसंभृतां विभूति संपदं मृत्पात्रमेव शेषो यस्यास्वामकरोत् । विश्वजियागस्य सर्वखदक्षिणाकत्वा- दित्यर्थः ॥ ६ ॥ आरूढमदीनुदधीन्वितीर्ण भुजंगमानां वसति प्रविष्टम् । ऊर्ध्वं गतं यस्य न चानुवन्धि यशः परिच्छेत्तुमियत्तयालम् ॥७७॥ आरूढमिति ॥ किंच, अदीनारूढम् । उदधीन्वितीर्णमवगाढम् । सक- लभूगोलव्यापकमित्यर्थः । भुजंगमानां वसति पातालं प्रविष्टम् । ऊर्ध्वं वर्गा- दिकं गतं व्याप्तम् । इत्यं सर्वदिग्व्यापीत्यर्थः । अनुवधातीत्यनुबन्धि चाविच्छेदि । कालजयव्यापकं चेयर्थः । अत एवैवंभूतं यस्य यश इयत्तया देशतः कालतो वा केनचिन्मानेन परिच्छेत्तुं परिमातुं नालं न शक्यम् ॥ ७ ॥ असौ कुमारस्तमजोऽनुजातस्त्रिविष्टपस्येव पर्ति जयन्तः । गुर्वी धुरं यो भुवनत्य पित्रा धुर्येण दन्यः संदृशं विभर्ति ॥७॥ असाविति ॥ असावजाख्यः कुमारः। त्रिविष्टपस्य वर्गस्य पतिमिन्द्र जयन्त इव । 'जयन्तः पाकशासनिः' इत्यमरः । तं रघुर्मनुजातः। तस्माजात इत्यर्थः । तजातोऽपि तदनुजातो भवति; जन्यजनकयोरानन्तर्यात् । 'गत्वाकर्मकश्लि- पश्चीम्यासवसजनाहजीर्यविन्यश्च (पा. ३।४।७२) इति कः । सोपसष्टत्वात्सफर्मक- त्वम् । आह चात्रैव सूने वृत्तिकारः-लिषादयः सोपसष्टाः सकर्मका भवन्ति' इति । दम्यः शिक्षणीयावस्थः । योऽजो गुर्वी भुवनस्य धुरं धुर्यमा धुरंधरेण चिर- निरूदेन पिना सदृशं तुल्य यथा तथा विभर्ति । यथा कश्चिद्वत्सतरोऽपि धुर्येण महोक्षेण समं वहतीत्युपमालंकारो ध्वन्यते । दम्यवत्सतरी समा' इलमरः ॥ ८ ॥ कुलेन कान्या वयसा नवेन गुणैश्च तैस्तैर्विनयप्रधानः। त्वमात्मनस्तुल्यममुं वृणीप्य रत्नं समागच्छतु काञ्चनेन ॥ ७९ ॥ पाठा- 'प्रतीणम्'. ३ 'सदृशीम्'. टिप्प-1 यद्विगीत कालिदासेन प्राक् ( ५९) 'तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निरोप. विश्रामितकोषबातम्' इत्यादी। 2 अनुजनन ययपि भातविषये प्रसिद्धन, तथापी प्रकरणवशाबन्यजनविषयक मित्यवगन्तव्यम् । तसाभाव इसयमर्थोऽशिष्यते-दवि हेमादिः।

·पष्ठः सर्गः। . . . लो०८०-८२] कुलेनेति ॥ कुलेन कांन्त्या लावयेन नवेन वयसा यौवनेन विनयः 'प्रधानं येषां तैस्तैर्गुणैः श्रुतशीलादिभिश्चात्मनस्तुल्यं खानुरूपममुमजं त्वं वृणीय । किं बहुना, रेनं काञ्चनेन समागच्छतु संगच्छताम् । प्रार्थनायां लौद । रनकायनयोरिवासन्तानुरूपत्वायुवयोः समागमः पार्थ्यत इत्यर्थः ॥ ७९ ॥ ततः सुनन्दावचनावसाने लजां तनूकृत्य नरेन्द्रकन्या। दृष्टया प्रसादामलया कुमारं प्रत्यग्रहीत्संवरणजेव ॥ ८॥ तत इति । ततः सुनन्दावचनस्यावसानेऽन्ते नरेन्द्रकन्येन्दुमती लजा तनूरुत्य संकोच्य प्रसादेन मनःप्रसादेनामलया प्रसन्नया दृष्टया संवरणस्य सजा स्वयंवरणार्थ सजेव कुमारमजं प्रत्यग्रहीत् खोचकार । सम्यक्सानुरागम- पश्यदित्यर्थः ॥ ८॥ सा यूनि तस्मिन्नभिलापयन्धं शशाक शालीनतया न बक्तम् । रोमाञ्चलक्ष्येण स गात्रयष्टि भित्या निराकामदरालकेश्याः ॥८॥ सेति ॥ सा कुमारी यूनि तस्मिन्नजेऽभिलापवन्धमनुरागमन्यि शाली. नतयाऽष्टतया । स्यादपटे तु शालीनः' इत्यमरः । 'शालीनकापीने अष्टाकार्ययोः' (पा.५।२।२०) इति निपातः । वक्तुं न शशाक । तथाप्यरालकेश्याः सोऽभि- लापबन्धो रोमाञ्चलक्ष्येण पुलकन्याजेन । 'ब्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च इत्यमरः । गानयाष्टिं भित्त्या निराकामत् । सात्त्विकाविर्भावलिन प्रमाणित इत्यर्थः ॥१॥ तथागतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी वेभूदायमापे। आये! प्रजामोऽन्यत इत्यथैनी वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥ ८२॥ तथेति ॥ सख्यामिन्दुमला तथागतायां तथाभूतायाम् । हटानुरामायां सल्लामित्यर्थः । सखी सहचरी। 'सख्यशिश्वीति भाषायाम्' (पा.११६२) इति , 'वैनधरा'.२ 'एनम्'. टिप्प-1वं वावर सीरत्नन्, अयं महानुभावस्तु सुवर्णन, भतो रत्नस्य कायनेन योगात मुमति । 'ययोरेख समं वित्तं ययोरेव शमं श्रुतम् । तयोविवाहो मैत्री च नोच. मापमयोः पचित ।-पति हेमादिः। अब तिवारमालंगर वस्तु विचिदुपन्यस्य न्यसनाद तत्वधनगर साम्यप्रदीविरः श्री प्रतिवरतूरमा पथा-वि अक्षय कान्याद। बन्न गाकत्येति लोकोकिन-विहेमादि। । भले 'सी'मम्पकारो पठेदया कुमारसंभवे (३११२) सबै सरो! तपः समेत तिपथा च मिरा (५) IN THE BY शानियोभिपापड । हेमादिः - ·. रघुवंशे [लो००३-८५ निपातनान्टीप् । वेत्रभृत् सुनन्दा । हे आर्ये पूज्ये । अन्यतोऽन्य प्रति प्रजाम इति परिहासपूर्वमावभापे । अथ वरिन्दुमत्येनां सुनन्दामसूयया रोषेण कुटिलं ददर्श । अन्यागमनस्यासह्यत्वादित्यर्थः ॥ ८२ ॥ सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्रीकराभ्यां करभोपमोरू। आसजयामास यथाप्रदेशं कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागम् ॥ ८३॥ सेति ॥ करभः करप्रदेशविशेषः । 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो वहिः' इत्यमरः । करन उपमा ययोत्वावूरू यस्याः सा करभोपमोरुः । “अरूतरपदा- दौपम्ये' (पा.४११६९) इत्यूप्रत्ययः । सा कुमारी चूर्णेन मालचूर्गेन गौर लोहित गुण प्रजम् । मूत मूर्तिमन्तमनुरागमिव । धाच्या उपमातुः सुनन्दायाः कराभ्यां रघुनन्दनस्याजस कण्ठे यथाप्रदेशं यथास्थानमासजयामासा. सकै कारयामास । न तु स्वयमाससन, अनौचिलात् ॥ ८३ ॥ तया सजा मालपुप्पमय्या विशालवक्षःस्थललम्वया सः। अमस्त कण्ठार्पितवाहुपाशां विदर्भराजावरजां वरेण्यः ॥ ८४ ।। तयेति ॥ वरेण्यो वरणीय उत्कृष्टः । वृय एण्यः । सोऽजो मङ्गलपुष्पमय्या मधुरादिकुमुममथ्या विशालवक्षास्थले लम्रया लम्बमानया त्या प्रकृतया सजा विदर्भराजाघरजामिन्दुमती कण्ठार्पितो बाइ एव पाशी यया ताम. मंस्त । मन्यतेलङ् । बाहुपाशकल्पमुखमन्वभूदित्यर्थः ॥ ४ ॥ शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुकं जलनिधिमनुरूपं जहुकन्यावतीर्णा । इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः श्रवणकट नृपाणामेकवाक्यं विवः ॥ ५॥ शशिनमिति ॥ तत्र स्वयंवरे समगुणयोस्तुल्यगुगयोरिन्दुमती-रघुनन्दनयोोंगेन प्रीतियेपा ते समगुणयोगप्रीतयः पौराः पुरे भवा जनाः इयमजसंगतेन्दुमती 1 कुमादिशोदारुण हरिद्राचूर्ण पीत वादवि हेमादिः। काश्मीरजातिमाल्यद्रव्येण गौर पीत-इति शिशुन गुणस्तन्तु, टन माला लक्ष्यते; 'सक्शन विहायानुरागोपमा गुणसन्दा प्रयुक 'भूमिव इस्सनुरागाल्यो गुणः खेहमागयामोतत्वाचतिनर्षित इति भावः ।

·छो०] सप्तमः सर्गः। मेघेर्मुकं शशिनं शरचन्द्रमुपगता कौमुदी। अनुरूपं सदृशं जलनिधिमव. तीर्णा प्रविष्टा जहुकन्या भागीरथी । तराशीलर्थः। इत्येवं नृपाणां श्रवणयोः कटु परुपमेकमपिसंपादि पाक्यमेकयास्यं विधवः । मालिनीतम् ॥ ८५॥ प्रमुदितवरपक्षमेकतस्तत्क्षितिपतिमण्डलमन्यतो पितानम् । उपसि सर इव प्रफुल्लपनं कुमुदचनप्रतिपननिदमासीत् ॥८६॥ इति धीरघुवंशे महाकाव्ये कविधीकालिदासकृती स्वयंवरवर्गनो नाम पठः सर्गः । प्रमुदितेति ॥ एफत एक प्रमुदितो दृष्टो परस्य जामातुः पक्षो वर्गो यस्य तत्तथोक्तम् । अन्यतोऽन्यत्र वितानं सून्यम् । भामाशत्वादप्रष्टिमित्यर्थः । तक्षितिपतिमण्डलम् । उपसि प्रफुलपा एमुनेन प्रतिपन्ननिद्र मासनिगीलनं सर इव सरस्तुल्यम् । आसीत् । युटिपताप्रातमेतत् ॥८६॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमहिनायसूरिविरचिवापां संजीविनी. समाख्यायां रघुवंशटीकायां पष्टः सर्गः। सप्तमः सर्गः। भनेमहि लिपीयेकं मुहुरन्यं पयोधरम् । मार्ग वालमालोक्याश्यासयन्वी हि दंपनी । अथोपयन्त्रा सदृशेन युक्तां स्कन्देन साक्षादिव देवसेनाम् । संसारमादाय विदर्भनायः पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव ॥ २॥ भवेति ॥ अथ विदर्भनाधो भोजः सहशेनोपयन्त्रा परेण युकाम् । अत एष साक्षात् प्रत्यक्षम्। 'साक्षात्मत्यक्षतुल्ययोः' इत्यमरः । स्कन्देन युक्तां देव- ·4 - रघुवंशे [ओ० २-३ सेनामिव । देवसेना नाम देवपुत्री स्कन्दपनी तामिव स्थिता स्वसारं भगिनीमिन्दु- मतीमादाय ग्रहीत्वा पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव । उपजातिवृत्तं सर्गेऽस्मिन् ॥१॥ सेनानिवेशान्पृथिवीक्षितोऽपि जग्मुर्विभातग्रहमन्दभासः । भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरयत्वादूपेषु वेशेषु च साभ्यसूया ॥२॥ सेनेति ॥ भोजस्य राज्ञो गोनापत्वं स्त्री भोज्या तामिन्दुमली प्रति व्यर्थमनो- स्थत्वाद्रूपेष्वारतिय वेशेषु नेपथ्येषु च साभ्यसूया त्येति निन्दन्तः । किंच निभाते प्रातःकाले ये अहाश्चन्द्रादयस्त इव मन्दभासः क्षीणकान्तयः पृथिवी- क्षितो नृपा अपि सेनानिवेशान शिविराणि जग्मुः ॥ २ ॥ ननु क्रुद्धाश्चेद्युध्यन्तां तबाह- सांनिध्ययोगात्किल तत्र च्या स्वयंवरक्षोभकृतामभावः । काकुत्स्थमुद्दिश्य समत्सरोऽपि शशाम तेन क्षितिपाललोकः ॥ ३॥ सांनिध्येति ॥ तत्र वयंवरक्षेने शंच्या इन्द्राण्या । संनिधिरेव सांनिध्यम् । तस्य योगात्सद्भावादेतोः स्वयंवरस्य क्षोभकृतां विनकारिणामभावः किल । "किल' इति स्वयंवर विघातकाः शच्या विनाश्यन्त इलागमसूचनार्थम् । तेन हेतुना काकुत्स्थमजमुद्दिश्य समत्सरोऽपि सर्वरोऽपि क्षितिपाललोक शशाम नाक्षुभ्यत् ॥३॥ तावत्प्रकीर्णाभिनवोपचारमिन्द्रायुधंद्योतिततोरणाङ्कम् । वरः सवध्या सह राजमार्ग माप ध्वजच्छायनिवारितोष्णम् ॥ ४॥ पाठा०-१'पृथिवीभृतः'. ३ 'शच्या'. ३ निभिनयो" योवन". ५'प्रापत्.. टिप्प-1 देवसेना देवसेनेद्रकन्येवमभूताम्, तयोः पूर्व स्वपतिले स्कन्दोऽभिषिक्त इत्यागमः इति हेमाद्रिः। 'देवसेनेन्द्रकन्याया सेनाया च दिवाकमा' इति विश्वः ॥ स्कंदन कार्तिकेयेन युक्ता साक्षादेवसेना इन्द्रपुत्रीमिव । यथा देवसेनां साक्षात्प्रत्यक्षतः स्कंदैन युक्ता- गादाप इन्द्र स्वाभिमुखो भवति तदव-इति मुमतिः । गच्या इन्द्राण्या सानिध्ययोगात्स्वयंवरे ये क्षोभतो विनकारिणस्तेषामभावः किलेल्या- गमः-शच्याः सनिध्यानिष्प्रत्यूई विवाइसमाप्तिमइति पनि दिनकाशचीमनिधी ये विषमुपजनयन्ति ते त्वचिरामलीयन्ते इति प्रवादः इति हेमादिः । स्वयंवरादी शचीपूजनं प्रार्थना व प्रयोगरत्नाकरे द्रष्टव्या; तत्फलं चोक तैत्तिरीयसहितायां-'इन्द्राणीमासु नारी मुपलीमहमध्वम् । न यस्या परचन परसा मरते पतिः ॥ इति।

·सप्तमः सर्गः। . -७] तावदिति ॥ यावत्तावच साकल्ये' इत्यमरः । तावत्प्रकीर्णा साकल्येन प्रमा- रिता अभिनवा नूतना उपचाराः पुष्पपकरादयो यस्य त तोकम् । इन्द्रायुधा- जीव द्योतितानि प्रकाशितानि तोरणान्यङ्काथिहानि यस तम् । ध्वजानां छाया ध्वजच्छायम्, 'छाया बाहुल्ये' (पा. २६४१२२) इति नपुंसक्त्वम् । तेन निवारित उष्ण आतपो यत्र तं तथा राजमार्ग स घरोवोढा वध्वासमाप विवेश ॥४॥ ततस्तदालोकनतत्पराणां सोधेपु चामीकरजालपत्सु । बभूवुरित्थं पुरसुन्दरीणां त्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि ॥ ५॥ तत इति ॥ ततस्तदनन्तरं चामीकरजालवल्लु सौवर्णगवाक्षयुक्तेपु सौधेपु तस्याजस्यालोकने तत्पराणामासक्तानां पुरसुन्दरीपामित्थं वक्ष्यमाणप्रकारागि त्यक्तान्यन्यकार्याणि केशवन्धनादीनि येपु तानि विचेष्टितानि व्यापाराः। नपुं- सके भावे क्तः । बभूवुः ॥५॥ तान्येवाह पञ्चभिः श्लोक:- आलोकमार्ग सहसा व्रजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्यः। बटुं न संभावित एव तावत्करेण रद्धोऽपि चे केशपाशः॥६॥ आलोकेति ॥ सहसाऽऽलोकमार्ग गवाक्षप ब्रजन्त्या कयाचित्कामिन्यो- देएनवान्तमाल्यः । उद्वेष्टनो द्रुतगतिवशादुन्मुतवन्धनः । अत एव बान्तमाल्यो यन्धविश्लेषेणोद्भीर्णमाल्यः । करेण रद्धो गृहीतोऽपि च केशपाशः केशकलापः। 'पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे' इत्यमरः । तावदालोकमार्गप्राप्तिपर्यन्तं बर्द्ध बन्धनार्थ न संभावितो न चिन्तित एव ॥ ६ ॥ प्रसाधिकालम्बितमन्नपामाक्षिप्य काचिद्रचरागमेव । उत्एटलीलागतिरागवाक्षादलतकाङ्क पदवीं ततान ॥ ७ ॥ पाटा०-१ 'सुरसुन्दरीणाम्'.२'मुक्तान्यकार्याणि'. ३ 'बीतमाल्यः'. ४ हि'. टिप्य-1 इन्द्रायुधपद योतनं तोरणमेव पकः चियत्र । 'बुधैर्वन्दनमाला तु तोरणं परिकार्य।' इति हलायुधः । नानारनदीप्तिसमूद इन्द्रायुधमिति कविप्रसिदि-पति हेमाद्धिः। 2 'आलोकमार्गम्' इति शोकात 'तास मुरासवगन्धगर्भः (७११) इति यावत् श्चोक- षट्कं कालिदासेन कुमारसंभवे (७५७-६२) शिवपरिणये यथावत्लयुक्तं लभ्यते। 3 उद्भूतं च सद्देशनं च तेन वान्तानि माल्यानि येन सः। 'तावदेव'शब्दाभ्यां बन्धस्य दूरावस्योच्यते । यत्र करणे रोधमानमपि नास्ति तत्र बन्धवावरापास्त इति हेमादि। 4 उद्भिरणं भुत्तस्योर्धगतिः, मुख्याय परित्यज्य गौणेऽन्येवं वर्तमानो 'वान्त'शब्दो न प्राम्य तथा काच्यादर्श-निष्टयूनोद्दीनवान्तादिगोगवृत्तिन्यपाध्यात्। अतिसुंदरमन्यत्र मान्य- कक्षावगाहने-ति हेमाद्रिः।

·। रघुवंशे [लो०-१० प्रसाधिकेति ॥ काचित् । प्रसाधिकयाऽलंका लम्वितं रञ्जनाय धृतं द्रवरागमेवालककमेव । अग्रश्वासौ पादश्चेत्यानपाद इति वर्मधारयसमासः। "हस्ताग्रामहस्तादयो गुणगुणिनोर्भेदाभेदाभ्याम् (का.स.) इति वामनः। तमाक्षिप्या- कृष्य । उत्सृष्टलीलागतिस्त्वतमन्दगमना सतो। आ गवाक्षागवाक्षपर्यन्वं पदवीं पन्थानमलतकासा लाक्षारागविहा ततान विस्तारयामास ॥ ७ ॥ विलोचने दक्षिणमलनेन संभाव्य तश्चितवामनेत्रा। तथैव चातायनसंनिक ययौ शलाकामपरा वहन्ती ॥८॥ चिलोचनसिति ।। अपरात्री दक्षिणं विलोचनमानेन संभाव्या- लंकृत्ल । संभ्रमादिति भावः । तद्वचितं तेनाअनेन वजित वामनेनं यस्याः सा सती तथैव शलाकामजनतृलियां वहन्ती सती यातायनसंनिक गवाक्षसमीपं ययौ । दक्षिण ग्रहणं सधमाधुरक्रमाकरणदोजनार्धम् । 'सव्यं हि पूर्व मनुष्या यशवे' इति श्रुतेः ॥ ८॥ जालान्तरप्रेपितदृष्टिरन्या प्रस्थानभिन्नां न ववन्ध नीपीम् । नाभिप्रविष्टाभरणप्रमेण हस्तेन तस्थाववलम्ब्य चासः ॥ ९ ॥ जालेति ॥ अन्या सी जालान्तरप्रेपितष्टिर्गवाक्षमध्यप्रेरितदृष्टिः सती प्रस्थानेन गमनेन भिन्नां त्रुटिता नीवीं वसनग्रन्थिम् । 'नीवी परिपणे ग्रन्यौ स्त्रीणां जपनयासति' इति विश्वः । न यवन्ध । किनु नामिप्रविष्टाभरणानां कङ्कणादीनां प्रभा यस्य तेन । प्रभव नाभराभरणमभूदिति भावः । हस्तेन बासोऽवलम्ब्य गृहीत्वा तस्थौ ॥ ५॥ पद अर्धाञ्चिता सत्वरमुस्थितायाः पदे दुनिमित्ते गलन्ती। कस्याश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूचशेपा ॥ १० ॥ अर्धेति ॥ सत्वरमुत्थितायाः यस्याथिदर्धाञ्चिता मणिभिरर्धगुम्फिता दुर्निमिते संभ्रमाहुरुरिक्षते । डमिध्यक्षेपणे' इति धातोः कर्मणि फाः । पदे पदे प्रतिपदम् । वीप्सायां द्विर्भावः । गलन्ती गलइना सती रशना मेसला तदानी गमनसमयेऽष्टमूलेऽपितं सूत्रमेव शेपो यस्याः सा । मासीत् ॥ १० ॥ पाठा- 'प्रासाद'. २ 'अधांचिता'; अर्चिता'. ३ 'दुमिते'. 1 अछमूले सूत्रमारोम्य भेखलादि अथ्यते इति खीगा जातिखभावः इति सुमतिः ।। पदे पदे गटनी रसाना महत्वादसमाना मेरठा तदानीमधमूळेऽपिकः सुरोशे यस्था सा तयाऽभूव-प्रति दिनकर ·लो०१-१३] ससमः सर्गः। तासां मुखैरासवगन्धगर्भेळप्तान्तराः सान्द्रकुतूहलानाम् । । विलोलनेत्रभ्रमरैगवाक्षाः संहनपत्राभरणा इवासन् ॥११॥ तासामिति ॥ तदानीं सान्द्रकुतूहलाना तासां स्त्रीणामासवगन्धो गर्भ येषां तैः । विलोलानि नेत्राण्येव भ्रमरा येषां तैः । मुखैाप्तान्तरारछना- वकाशा गवाक्षाः सहस्नपत्राभरणा इव कमलालंकृता इव । 'सहस्रपत्रं कमलम्' इत्यमरः । आसन् ॥११॥ ता राघवं दृष्टिभिरापिवन्त्यो नार्यो न जग्मुर्विपयान्तराणि । तथा हि शेपेन्द्रियवृत्तिरासां सर्वात्मना चक्षुरिव प्रविष्टा ॥ १२ ॥ ता इति ॥ ता नार्यो रघोरपत्यं राघवमजम् । तस्यापत्यम्' (पा, ४११।९२) इत्याप्रत्ययः । दृष्टिभिरा पिवन्त्योऽतितृप्णया पश्यन्त्यो विषयान्तराण्य- न्यान्विषयान जग्मुःन विविदुरित्यर्थः। तथा हि-आसां नारीणां शेपेन्द्रिय- वृतिश्चक्षुर्व्यतिरिक्तश्रोत्रादीन्द्रियव्यापारः सर्वात्मना खरूपकात्म्येन चक्षुः पवि- ऐच । श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि खातव्येण ग्रहणाशसंश्चधुरेव प्रविश्य कौतुकात्स्वयमप्येन- मुपलभन्ते किमु । अन्यथा खखविपयाधिगमः किं न स्यादिति भावः ।। १२ ।। 'शृण्वन्कथाः श्रोत्रसुखाः कुमारः' (१६) इति वक्ष्यति । ताः कथयति 'स्थाने' इत्यादिभित्रिभिः- स्थाने वृता भूपतिभिः प्रोक्षः स्वयंवरं साधुममस्त भोज्या । पद्मेव नारायणमन्यथासौ लभेत कान्तं कथमात्मतुल्यम् ? ॥१३॥ . वे । मसाविन्दुमती । पद्ममस्या अस्तीति पद्मा लक्ष्मीः । 'अर्शमादिभ्योऽन्' (पा. ५०१।१२७) इत्यच्प्रत्ययः । नारायणमिव ! आत्मतुल्यं खानुरूपं कान्त पतिं कथं लभेत ? न लमेतैव । सदसद्विवेकासोकर्यादिति भावः ॥ १३ ॥ परस्परेण स्पृहणीयशोभन चेदिदं द्वन्दमयोजयिप्यत् । अस्मिन्द्रये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां विर्तयोऽभविष्यत् ॥१४॥ पाठा०-१'प्रयुक्तपद्माभरणा'. २'स्वनंधयन्तं वनयं विहाय विलोकनाय स्वरया ब्रजन्ती । संमस्नुताम्यो पदवी स्तनाभ्यां सिपेच काचिप्पयसा गवाक्षम् ॥'. ३ 'सन्द्रिय'. ४ 'परोक्षे'.५ 'माया'. ६ 'विफल'. टिप्प-1 इन्द्रियान्तरल्यापार सक्त्वा तदिलोकनमेव चक्षुरिति वाक्याः इति मानिः । विषयान्डपाणि रिहाय समनदर्शने फलना नमः-शहि दिनकर ·रघुवंशे [लो०१५-१६ परस्परेणेति ॥ स्पृहणीयशोभं सर्वाशास्यसौन्दर्यमिदं द्वन्दं मिथुनम् । 'द्वन्द्व रहस्य- (पा. ८1१1१५) इत्यादिना निपातः । परस्परेण नायोजयिप्य- चेत् न योजयेद्यदि तर्हि प्रजानां पत्युर्विधातुरस्मिन्द्रये द्वन्द्वे रूपविधानयत्नः सौन्दर्यनिर्माणप्रयासो वितथो विफलोऽभविष्यत् । एतादृशानुरूपस्त्रीपुंसान्तराभा- वादिति भावः । 'लिनिमित्ते लक्रियातिपत्तौ (पा. ३१३१३९) इति । 'कुत- श्चित्कारणवैगुण्याकियाया अनभिनिष्पत्तिः क्रियातिपत्तिः' इति वृत्तिकारः ॥ १४ ॥ रतिस्मरी नूनमिमार्वभूतां राक्षां सहस्रेषु तथा हि वाला। गैतेयमात्मप्रतिरूपमेव मनो हि जन्मान्तरसंगतिशम् ॥ १५ ॥ रतीति ॥ रतिलरौ यो नित्यसहचराविलभिप्रायः । नूनं तायवेयं चायं धेमो देपती। अभूताम् । एतद्रूपेणोत्पनी। कुतः ? तथा हि--इयं वाला राश सहनेषु राजसहस्रमध्ये । सत्यपि व्यत्यासकरण इति भावः। आत्ममतिरूपं खतुल्यमेव । 'सुल्यसंकाशनीकाशप्रकाशप्रतिरूपका.' इति दण्डी ।गता प्रामा। तदपि क्थं जातमत आह-हि यसान्मनो जन्मान्तरसंगतिशं भवति । 'तदेवेदम्' इति प्रत्यभिज्ञाभावेऽपि वासनाविशेषवादनुभूतार्थेषु मनःप्रवृत्तिरस्तीत्युकम् । जन्मा- न्तरसाहचर्यमेवान प्रवर्तकमिति भावः ॥ १५ ॥ इत्युद्गताः पौरवधूमुखेभ्यः शृण्वन्कथाः श्रोत्रसुखाः कुमारः। उदासितं मङ्गलसंविधाभिः संवन्धिनः सद्म समाससाद ॥१६॥ इतीति ।। इति 'स्थाने वृता' (०१३) इलायुकप्रकारेण पौरवधूमुखेभ्य उद्धता उत्पमाः धोत्रयोः सुखा मधुराः। 'सुख'शब्दो विशेष्यनिनः । पाप- पुण्यसुखादि च' इत्यमरः । कथा गिरः शृण्वन कुमारोऽजो मङ्गलसंविधाभि- पाठा- 'जातिसरौ'. २ 'इवापभूताम्'. ३ 'यातेय'. टिप्प-1 अयमपि शेक कुमारसंभवे (६५) वर्गव्यत्ययं विना प्रयुकः कालिदासेना 'थाप्येते शोकाः कुमारोपचावपि विद्यन्ते, वयाप्येकाकत्वान्न दोष' इति शिशु 3 ताय मगलरचना छुपगिता भागवते ससिरिथ्यापगमार्गचत्वरा मफीर्णमाल्या- उण्डाना पात्रान्तरे ·लो०१७-१९] सप्तमः सर्गः। मंगलरचनाभिरुद्भासितं शोभित संवन्धिनः कन्यादायिनः सन गृह समा- ससाद पार ॥ १६॥ - ततोऽवतीर्याशु करेणुकायाः स कामरूपेश्वरदत्तहस्तः । वैदर्भनिर्दिष्टमथो विवेश नारीमनांसीव चतुष्कमन्तः॥ १७ ॥ तत इति ॥ ततोऽनन्तरं करेणुकाया हस्तिन्याः सकाशादाशु शीघ्रमय- तीर्य । कामरूपेश्वरे दत्तो हस्तो येन सोऽजः । अथो अनन्तरं वैदर्भग निर्दिष्टं प्रदर्शितमन्तश्चतुष्कं चत्वरम् । नारीणां मनासीच विवेश ॥ १७ ॥ महार्हसिंहासनसंस्थितोऽसौ सरत्नमध्यं मधुपर्कमिश्रम् । भोजोपनीतं च दुकूलयुग्मं जग्राह सार्धं घनिताकटाक्षः ॥१८॥ महाहेति ॥ महार्हसिंहासने संस्थितोऽसावजः । भोजेनोपनीतम् । रतैः सहित सरनम् । मधुपर्कमिश्रमयं पूजासाधनद्रव्यं दुकूलयोः क्षोमयो- र्युग्मं च वनिताकटाक्षरन्यत्रीणामपाङ्गदर्शनैः सार्धम् । जग्राह गृही- 1 तवान् ॥ १८॥ कुंकूलवासाः स वधूसमीपं निन्ये विनीतैरवरोधरक्षः। वेलासकाशं स्फुटफेनराजिनवैरुदन्वानिव चन्द्रपादैः ॥ १९ ॥ दुषलेति ॥ दुकूलवासाः सोऽजः विनीतैनरवरोधरक्षरन्तःपुराधि- कृतैर्वधूसमीपं निन्ये । तत्र दृष्टान्तः-रफुटफेनराजिरुदन्वान समुद्रो नवैतनश्चन्द्रपादैश्चन्द्रकिरणलायाः सकाशं समीपमिव । पूर्णदृष्टान्तो- ऽयम् ॥१९॥ पाठा०-१ 'अथ'. ३ 'मजा'. ३ 'मधुमच गव्यम्'. ४ 'अवरोधरक्ष्यः. टिप्प-1 सुमविविजयः वैदर्भनिर्दिष्टपथः इति पाठमादृत्य 'वैदर्भण भोजेन निर्दिष्ट दर्शित पन्या मागो यस साइति ब्याचष्टे। 2 अयमपि छोक कुमारसंभवे (३३३) यथावत्प्रयुक्तो लभ्यते । यथा समुद्रश्चन्द्रकिरणैर्वेलायास्वदभूमे सकाशं समीपं नीयते-रवि प्रक्राम्य अजस्य समु दोपमानम्, दुकूलस्य फेनोपमानम्, इन्दुमला वेलोपमानम् अवरोधरक्षाणां चन्द्रपादोप:- । मानन लाइ सुमति 3

·કર
रघुवंशे
[लो० २६-२९
हविःशमीपल्लवलाजगन्धी पुण्यः कशानोदियाय धूमः ।
कपोल संसर्पिशिखः स संस्था मुहूर्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे ॥ २६ ॥
हविरिति ॥ हरिष आज्यादेः शमीपाल्याना लाजानां च गन्धोऽस्वातीवि हविः-
शमीपल्लवलाजगन्धी । 'शमीपल्लवमिश्नॉलाजानञ्जलिना वपति' इति कात्यायनः ।
पुण्यो धूमः कृशानोः पाववादुदियायोद्भूतः । कपोलयोः संसर्पिणी प्रसरण-
शीला शिखा यस स तथोकः स धूमस्तस्या वध्वा मुहूतं कर्णोत्पलतां कर्णा-
भरणतां प्रपेदे ॥ २६॥
तदनलेदसमाकुलाक्षं प्रम्लानवीजाहुरकर्णपूरम् ।
वधूमुखं पाटलगण्डलेखमाचारधूमग्रहणाद्वभूव ॥ २७ ॥
तदिति ॥ तद्वधूमुखमाचारेण प्राप्तामैग्रहणात् । अञ्जनस्य क्लेदोऽसन-
क्लेदः । अन्ननमिश्रयाप्पोदमित्यर्थः। तेन समाकुलाक्षम् । अम्लानो वीजा-
कुरो यवाकुर एव कर्णपूरोऽवतंसो यस्य तत् पाटलगण्डलेखमरुणगण्डस्थलं र
तो स्नातकैर्घन्धुमता च राक्षा पुरधिभिश्च क्रमशः प्रयुक्तम् ।
कन्याकुमारी कनकासनस्थावाक्षतारोपणमन्वभूताम् ॥ २८ ॥
साविति ॥ कनकासनस्थौ तौ कन्याकुमारी स्नातकैहस्थविशेषः ।
'मातकस्त्वाइतो प्रवी' इत्यमरः । चन्धुमता। वन्धुपुरःसरेणेत्यर्थः। राज्ञा च
पुरधिभिः पतिपुत्रवतीभिर्नारीभित्र क्रमशः प्रयुक्त वातकादीनां पूर्वपूर्ववैशिष्ट्या-
रुमेण कृतमाक्षवानामारोपणमन्वभूतामनुभूतवन्तौ ॥ २८
इति खोजकुलप्रदीपः संपाय पाणिग्रहणं स राजा।
महीपतीनां पृथगहणाथै समादिदेशाधिकृतानधिधीः ॥२९॥
पाठा-१ 'गन्धि'. २ 'तस्याम्'.
टिप्प-1 तवक्त्रमाचारार्थ यममाण तसादीमासीत् । 'लाजाहोमं कृत्वा धूम-
मानिनद' इति गूह्यविदः । अन्ये तु वृक्षाचारामग्रहणमित्याहुन ति दिनकर । लाजाहोम
ऋता धुमं गृपन्तीति वृद्धाचार पति मुमति
हेमपीठस्थिती तो वधूपरौ खारवहसनावरसहितेन राश भोजेन च पुरधिभिः गुर
रिवामिः सीभिश्च यमानुक्रम प्रयुकं पिडितमाक्षितानामारोपपमनुभूतवन्तौ । विविधा
साता-पिपासावका मतलातका विधागतसाता पति-दिनकर
चभूच ॥ २७॥

·सप्तमः सर्गः। श्लो०३०-३२] १७३ इतीति । अधिधीरधिकसंपन्नो भोजकुलप्रदीपः स राजा । इति स्वसु गन्दुमत्याः पाणिग्रहणं विवाह संपाद्य कारयित्वा । महीपतीनां राज्ञां पृथगे. कैकशोऽहणार्थ पूजार्थमधिकृत्तानधिकारिणः समादिदेशाज्ञापयामास ॥२९॥ लिङ्गैर्मुदः संवृतविक्रियास्ते हृदाः प्रसन्ना इव गूढनकाः । वैदर्भमामन्य ययुस्तदीयां प्रत्यय पूजामुपदाछलेन ॥ ३० ॥ लिङ्गैरिति । मुदः संतोषस्य लिङ्गैश्विहः कपटहासादिभिः संवृतविक्रिया निगृहितमत्सराः । अत एव प्रसन्ना वहिनिर्मला गूढनका अन्तलीनग्राहा हृदा इव स्थितास्ते नृपा वैदर्भ भोजमामन्यापृच्छय तदीयां वैदीयां पूजामुपदा- छलेनोपायनमिषेण प्रत्यर्य ययुर्गतवन्तः ॥ ३०॥ स राजलोकः कृतपूर्वसंविदारम्भसिद्धौ संमयोपलभ्यम् । आदास्यमानः प्रमदामिपं तदावृत्य पन्थानमजस्य तस्थौ ॥ ३१ ॥ स इति ॥ आरम्भसिद्धौ कार्यसिद्धी विषये। पूर्व कृता कृतपूर्वा । सुम्सुपेति समासः। कृतपूर्वा संवित् संकेतो मार्गावरोधल्प उपायो येन स तथोक्तः । 'संविद्युद्ध प्रतिज्ञायां संकेताचारनाम' इति केशवः । स राजलोका समयोपलभ्यमजन- 'स्थानकाले लभ्यम् । तदा तस्यैकाकित्वादिति भावः । 'समरोपलभ्यम्' इति पाठे युद्धमाध्यमित्यर्थः । तत्प्रमदैवामिपं भोग्यवस्तु । 'आमिपं त्वत्रियां मांसे तथा स्थाद्रोग्यवस्तुनि' इति केशवः । आदास्यमानो ग्रहीप्यमाणः सन् , अजस्य पन्थानमावृत्यावरुध्य तस्यौ ॥ ३१॥ भापि तावत्कथकैशिकानामनुष्ठितानन्तरजाविवाहः। सत्त्वानुरूपाहरणीकृतथीः प्रास्थापयदायवमन्वगाच ॥ ३२॥ . मतेति ॥ अनुष्टितः संपादितोऽनन्तरजाया अनुजाया विधाहो येन से पाठा-१ 'समरेण लभ्यम्'. २ 'शक्त्यानुरूपाभरणीकृतश्री'. टिप-1 गूढनका हि वहिन्प्रसन्ना भवंति-पति शिशु०॥ समयेन शपयेनोपस्थानकालेन दोपलभ्यं प्रमदैवामिष रन्धोपहाय-दति शिशु 3 'समराक्षालभ्य' इति पाठे समः संग्रामः स एवाक्ष चूतं तलभ्य इति दिनकर। समरोपलभ्यं प्रमदैवामिपं रन्धोपहार्य तदस्तु भादास्यमानो ग्रहीतुकामः इत्यन्वयः। आरमः कन्यादरणलक्षणं कार्यस्य सिलिनिष्पत्तिस्ता कृता पूर्वपवित् 'अमुकरसाने गत्वा मार्ग रुषों सेयम् इति सकेतो येन-दति सुमति 4 अनधितानन्तरजा' इति दुःप्रदीविका चिन्समिसाह सुमति। । .

·९७४ रघुवंशे [लो०३३-३५ तथोक कथकैशिकानां देशाना भर्ता स्वामी भोजोऽपि तावत् तदा सत्त्वा नुरूपमुत्साहानुरूप यया तथा । आ समन्तात् । अनेनानियतवस्तुदानमित्यर्थः । हरणं सन्याय देयं धनम् । 'यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरण च तत्' इत्यमरः । आहर- णीकृता श्रीयन तथोकः सन्, राघवमनं मास्थापयत् प्रस्थापितवान् । खय- मन्वगादनुजगाम च ॥३२॥ तिसस्त्रिलोकप्रथितेन सार्धमजेन मार्ग वसतीरुपित्वा । तस्मादपावर्तत कुण्डिनेशः पर्वात्यये सोम इवोष्णरश्मेः॥ ३३ ॥ तिन इति ॥ कुण्डिनं विदर्भनगर तस्येशो भोलिपु लोकेषु प्रथिते- नाजेन सार्ध मार्गे पथि तिस्रो वसती रानीपित्या स्थित्या । 'दसती रानि- वेश्मनो.' इत्यमरः । 'कालाध्वनोरत्यन्तसयोगे' (पा. २॥३॥५) इति द्वितीया। पर्वात्यये दर्शान्त उप्णरश्मे सूर्यात् सोमचन्द्र इव । तसादजादपावर्तत। तं विसृज्य निरत्त इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ प्रमन्यवः प्रागपि कोसलेन्द्र प्रत्येकमात्तस्यतया बभूवुः। अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरत्नलाभं न तदात्मजस्य ॥ ३४॥ प्रमन्यव इति ।। नृपा राजानः प्रागपि प्रत्यकमात्तखतया दिग्विजये गृहीतधनरवेन कोसलेन्द्रे रघी प्रमन्यवो रूढबरा बभूवुः । अतो हेत: समेताः सगता सन्तस्तदात्मजस्य रघुसूनोः स्त्रीरललामं न चक्षमिरे न सेहिरै ॥ ३४॥ तमुदहन्तं पथि भोजकन्यां रुरोध राजन्यगणः स दप्तः । वलिपदिष्यं धियमाददानं विक्रमं पादमिवेन्द्रशत्रुः ॥ ३५ ॥ तमिति ॥ दृत उद्धत. स राजन्यगणो राजसघातः । भोजकन्यामु- वहन्तं नयन्त तमजम् । बलिना पैरोचनिना प्रदिष्टां दत्ता थियमाददान सोचाणम् । निविक्रमस्येमं चैविक्रमम् । पादमिन्द्रशनुः प्रहाद इव । पथि सरोध । तथा च ब्रह्माण्डपुराणे-'विरोचनविरोधेऽपि प्रहादः प्रारनं सरन् । विष्णोतु क्रममाणस्य पादाम्भोज रुरोध ह ॥ इति ॥ ३५॥ पाठा०-१ 'भाभरणीकृतधी.'. ३ 'ग्रिलोकी'. रिप-1 प्रयकेशिका विदर्भदेशः । शमसानुरूपा' इति पाठमाइत्य, शक्सानु" रूमा शलिसदृश्यामरणीकृता श्रीक्ष्मीर्येन'-रति ब्याचल्यो सुमतिः । स्त्रीणामध्ये रख श्रेष्ठाया राम क्षीरसलाम विचारितम् । इन्दुमतीमादायनं माराम इति भाववि सुमति ·सप्तमः सर्गः। छो० ३६-३९] तस्याः स रक्षार्थमनल्ययोधमादिश्य पित्र्यं सचिवं कुमारः। प्रत्यग्रहीत्पार्थिववाहिनीं तां भागीरथीं शोण इवोत्तरंगः ॥ ३६॥ . तस्या इति ॥ स कुमारोऽजस्तस्या इन्दुमला रक्षार्थमनल्पयोधं यहु- भटम् । पितुरागतं पिज्यम्। आतमित्यर्थः । सचिवमादिश्याज्ञाप्य तां पार्थिव वाहिनीं राजसेनाम् । 'ध्वचिनी वाहिनी सेना' इत्यमरः । भागीरथीमुत्तरंग: शोणः शोणाख्यो नद इव । प्रत्यग्रहीदभियुक्वान् ॥ ३६॥ पत्तिः पदाति रथिनं रथेशस्तुरंगसादी तुरगाधिरूढम् । यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्धन्द्धि बभूव युद्धम् ॥ ३७॥ पत्तिरिति । पत्तिः पादचारो योद्धा पदाति पादचारमभ्यपतत् । पदा पादाभ्यामततीति पदातिः । 'पादस्य पद्-(पा. १३.५२) इत्यादिना पदादेशः । 'पदातिपत्तिपदरापादाविकपदाजयः' इत्यमरः। रधेशो रपिको रथिनं रथारोह- मध्यपतत् । तुरंगसाधारोहस्तुरगाधिरूढमधारोहमभ्यपतत् । रथिनः स्पन्द- नारोहा अक्षारोहास्तु सादिनः' इत्यमरः । गजस्य यन्ता हत्यारोहो गजस्थं - पुरुषमभ्यपतत् । इत्यमनेन प्रकारेण तुल्यप्रतिद्वन्येकजातीयप्रतिभट युद्ध बभूव । अन्योन्यं द्वन्दं कलहोऽस्येपामिति प्रविद्वन्द्रिनो योधाः। द्वन्दं कलयुग्मयोः' इत्यमरः ॥ ३७॥ नदत्सु तुर्येप्यविभाव्ययाचो नोदीरयन्ति स कुलोपदेशान् । वाणाक्षरैरेव परस्परस्य नामोर्जितं चापभृतः शशंसुः ॥ ३८ ॥ नदत्स्विति ॥ तूर्यपुनदत्सु सत्यु,अविभाव्यवाचोऽनवधार्यनिरश्वापभृतो धानुष्काः कुलमुपदिश्यते प्रख्याप्यते येते कुलोपदेशास्तान्कुलनामानि नोदीर- यन्ति स्म नोचारयामासुः । थोतमशक्मत्वाताचो नाब्रुवभित्यर्थः । किंतु चाणाक्षरैर्वाणेपु लिसिताक्षरेव परस्परस्यान्योन्यस्योर्जितं प्रख्यातं नाम शरांसुरुवुः ॥ ३८॥ उत्थापितः संयत्ति रेणुरश्यैः सान्द्रीकृतः स्वन्दनवंशचकैः । विस्तारितः कुञ्जरकर्णतालैकमेणोपरुरोध सूर्यम् ॥ ३१॥ पाठा०-१ 'ज्योतीरथाम्'. २ 'स्पन्दनवंशवालः', 'संयति नेमिचक्र'. ३ 'अनुक्रमेण'. टिप्प-1 शोमो नदो ज्योतीरथानानी स्रोतसिनी तामिव, कुत्रापि मागीरथीमिय भाव पार, वत्र गरमिर-दति शिशु . - ·१७६ रघुवंशे [लो० ३०-४३ उत्थापित इति ॥ संयति संग्रामेऽश्वैरुत्थापितः । स्पन्दनवंशानां रथसमूहानां चकै रयाझैः सान्द्रीकृतो धनीकृतः । 'वंशः पृष्ठारिस गेहोर्ध्वकाठे वेणी गणे वुले' इति केशवः । कुअरकान तालैताडनविस्तारितः प्रसारितो रेणुर्नेत्रक्रमेणांशुकपरिपाट्या । अशुमिवेत्यर्थः । 'स्याबटांशुकयोनेंत्रम्' इति, 'मोऽसौ परिपाट्यां च' इति च केशवः । सूर्यमुपरुरोधाच्छादयामास ॥३९॥ मत्स्यध्वजा वायुपशाद्विदीर्णैर्मुखैः प्रवृद्धध्वजिनीरजांसि। वभुः पिवन्तः परमार्थमत्स्याः पर्याविलानीच नवोदकानि ॥ ४० ॥ मत्स्येति ॥ वायुवशाद्विदीवितैर्मुखैः प्रवृद्धानि ध्वजिनीरजांसि सैन्यरेणून पिवन्तो गृह्णन्तो मत्स्यध्वजा मत्स्याफारा ध्वजाः पर्याविलानि परितः कलपाणि नवोदकानि पिवन्तः परमार्थमत्स्याः सत्यमत्स्या इव । वभुन्ति स ॥ ४०॥ रथो रथाङ्गध्वनिना विजज्ञे विलोलघण्टाकणितेन नागः। खभर्तनामग्रहणाद्वभूव सान्द्रे रजस्यात्मपराववोधः ॥४१॥ रथ इति ॥ सान्दे प्राधे रजसि रथोरथागध्वनिना चक्रवनेन विजये शातः । नागो हस्ती विलोलानां घण्टानो कणितेन नादेन विजजे । आत्म- पराववोधः खपरविवेकः । योधानामिति शेषः । समर्तृगा खखामिना नाम: ग्रहणानामोच्चारणाद्वभूव । रजोऽन्यतया सर्वे खं परं च शब्दादेवानुमाय अजहुरित्यर्थः ॥४१॥ आवृण्वतो लोचनमार्गमाजो रजोन्धकारस्य विजृम्भितस्य । शस्त्रक्षताश्वद्विपवीरजन्मा वालारणोऽभूदुधिरप्रवाहः ॥ ४२ ॥ आधुण्यत इति ॥ लोचनमार्गमावतो दृष्टिपथमुपरुन्धतः । आजौ युद्धे विजृम्भितस्य व्याप्तस्य । रज एवान्धकारं तस्य । शस्त्रक्षतेभ्योऽभ्यद्विप- वीरेभ्यो जन्म यस्य स तथोत्तो रधिरप्रवाहो वालारुणो गालार्कोऽभूत् । 'अरुणो भास्करेऽपि स्यात्' इत्यमरः । चालविशेषणं रुधिरसावार्थम् ॥ ४२ ॥ सच्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्यात्पवनावधूतः अलारशेपस्स हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवायभासे ॥ ४३ ॥ पाठा- 'वनोदकानि टिप्प-1 योदयां सिमर्नमत्स्यादिधनाः क्रियन्ते-पति शिशु०। नवोदकल वेजासामर्थ्यम् इति शिशु०। 1 ·लो०४४-४६] सप्तमः सर्गः। १७७ स इति ॥ क्षतजेन रुधिरेण छिन्नमूलः । साजितभूतलसंबन्ध इत्यर्थः । तस्य क्षतस्योपरिपात् पवनावधूतो बाताहतः स रेणुः । अङ्गारशेपस्य हुताशनस्याः पूर्वोत्थितो धूम इव । आवभासे दिदीपे ॥ ४ ॥ प्रहारमूछपिगमे रेयस्था यन्तूनुपालभ्य निवर्तिताश्वान् । यः सादिता लक्षितपूर्वकेतूंस्तानेच सामर्पतया निजनुः॥४४॥ प्रहारेति ॥ रथस्था रधिनः प्रहारेण या मूछा तस्सा अपगमे सति । मूरितानामन्यत्र नीत्या संरक्षणं सारधिधर्म इति कृत्वा । निवर्तितावान्यन्तन सारयौनुपालभ्य 'असाधु कृतम्' इलधिक्षिप्य । पूर्व यैः वयं सादिता हताः। लक्षितपूर्वकेतून् । पूर्वदृष्टः केतुभिः प्रत्यभिरातानिलधः । तानेव सामर्पतया समोपत्वेन हेतुना नितनुः प्रजहुः ॥ ४ ॥ अप्यर्धमार्ग परवाणलूना धनुर्भूतां इस्तयतां पृपत्काः। संप्रापुरेवात्मजयानुवृत्या पूर्वार्धभागैः फलिभिः शरव्यम् ॥ ४५ ॥ अपीति ॥ अर्धधासौ मार्गध दस्मिन्नर्धमार्गे परेपा वाणैलूनाश्छिन्ना अपि हंस्तवतां कृतदस्वानां धनुर्भृतां पृपतकाः शरा आत्मजवानुवृत्या सवेगान- कन्धेन हेतुना फलिभि.हाप्रवद्रिः । सस्यवाणाप्रयोः फलम्' इति विद्यः । पूर्वा- धंभागः । शुणातीवि शरः । तस्मै हितं शरव्यं लक्ष्यम् । 'उगादिभ्यो यत्' (पा. ५.१२) इति यत्प्रत्ययः । 'लक्षं लक्ष्यं शरण्यं च' इत्यमरः । संपापु- रेय, न नु मध्ये पतिता इलः ॥ ४५ ॥ आधोरणानां गजसंनिपाते शिरांसि चनिशितैः राप्रैः। देतान्यपि इयेननसानकोटिव्यासककेशानि चिरेण पेतुः ॥ ४६॥ आधोरणानामिति ॥ गजसंनिपात गजयुद्ध निशितैरत एव पुरानः पुरस्यापनियानं येपो तैश्चरायुधविशेषैर्हतानि छिचान्यपि । येनानी पक्षि- पाठा०-, 'स्थस्थान'. २,'विवतितावान्', 'नियतिवाधा'. ३ 'मुक्त:'. ५ 'धुरः'.५ 'दवानि. VE

·-
१७८
रघुवंशे
[लो०१७-५०
विशेषाणाम् । 'पक्षी इयेनः' इत्यमरः । नखानकोटिषु व्यासक्ताः केशा येषां
तानि । चोरणानां हत्यारोहाणाम् । 'आधोरणा हखिपका हस्त्यारोहा निषा-
दिनः' इत्यमरः । शिरांसि चिरेण पेतुः पवितानि । शिरःपातात्प्रागेवारुह्य पश्चा-
दुत्सतां पक्षिणं नसेपु केशसचिरपातहेतुरिति भावः ।। ४६ ॥
पूर्व प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिप्रहाराक्षममश्वसादी ।
तुरंगमस्कन्धनिपण्णदेहं प्रत्याश्वसन्तं रिपुमाचकाझ॥४७॥
पूर्वमिति ॥ पूर्व प्रथमं प्रहर्ताऽवसादी तौरंगिकः प्रतिहारेऽक्षममा
तुरंगमस्कन्धे निपण्णदेहम् । मूछितमित्यर्थः । रिपुं भूयो न जघान
पुनर्न प्रजहार । किंतु प्रत्याश्वसन्तं पुनरुबीवन्तमावकाल । 'नायुपव्यसनं प्राप्त
नात नातिपरिक्षतम् (मनु. ७१९३)इति निषेधादिति भावः ॥ ४ ॥
तनुत्यजां वर्मभृतां विकोशैहत्सु दन्तेप्वसिभिः पतद्भिः।
उद्यन्तमग्निं शमयांचभूवुर्गजा विविन्नाः करशीकरण ॥४८॥
तनुत्यजामिति ॥ तनुत्यजाम् । तनुषु निःस्पृहाणामित्यर्थः । वर्मभृतां
कवचिनां संवन्धिभिहत्सु दन्तेपु पतद्भिरत एव विकोशैः पिधानादुद्धृतैः ।।
'कोयोऽत्री कुझले खापिधानेऽयौघदिव्ययोः' इलमरः । असिभिः खरुद्यन्त.
मुत्थितमनि विविग्ना मीता गजा करशीकरण शुण्डादण्डजलकणेन शमयां-
यभूवुः शान्तं चक्रुः ॥४८॥
शिलीमुखोत्कृत्तशिरस्फलाढ्या च्युतैः शिरस्त्रैश्चपकोत्तरेव ।
रणक्षिति: शोणितमद्यकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः ॥ ४९ ॥
शिलीमुखेति ॥ शिलीमुखैर्वाण पत्कृत्तानि शिरांस्येव फलानि तेराव्या
संपला । च्युतेभ्रष्टः शिरांति जायन्त इति शिरस्त्रानि शीर्षग्यानेि । 'शीर्षण्यं च
चिरने च' इत्यमरः । तेश्चपकोत्तरा चपरुः पानपात्रमुत्तरं यस्याः सेव। 'चप-
कोऽत्री पानपात्रम्' इत्यमरः । शोणितान्येव मद्यं तस्य कुल्या प्रवाहा यस्यां सा ।
'कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित्' इत्यमरः । रणक्षितियुद्धभूमिम॒त्योः पानभूमिरिय
उपान्तयोनिकुपितं विहंगैराक्षिप्य तेभ्यः पिशितप्रियापि ।
केयूरकोटिक्षततालुदेशा शिवा भुजच्छेदमपाचकार ॥ ५० ॥
पाठा- 'उदृत्तम् . २ निधुपितम्'.
टिप-1 'जीवत्वय बराक रवि पुनारयितुं नोत्सुफोऽभूदित्यर्थः- इति शिशु
।
रराज॥४९॥

·सो०५१-५३] . सप्तमः सर्गः। १७९ , उपान्तयोरिति । उपान्तयोः प्रान्तयोविहंगैः पक्षिभिनिष्कुपितं सण्डि- तम् । इनिष्टायाम् ' (पा. २४५) इवीडझगमः । भुजच्छेदं भुजसडं तेभ्यां विहंगेभ्य माक्षिप्याच्छिय पिशितप्रिया मांसप्रियाऽपि शिया मोष्ट्री । "शिवः धील भिवा मोमो' इति विक्षः । केयूरकोट्याशदान क्षवस्तालुदेशो यस्याः सा सती । अपाचकारापसारयामास । फिरतेः करोतेर्वा लिट् ॥ ५० ॥ फश्चिद्विपत्खद्गहतोत्तमाः सद्यो विमानमभुतामुपेत्य । यामागसंसक्तमुरागनः खं नृत्यत्कवन्धं समरे ददर्श ।। ५१ ॥ पश्चिदिति ॥ द्विषतः खड्न हतोत्तमाङ्गरिछन्नशिराः कश्चिद्वीरः सद्यो विमानप्रभुतां विमानाधिपयम् । देवत्यमित्यर्थः । उपत्य प्राप्य चामाङ्गसंसक्ता राज्योत्तरामिनी सुराङ्गना यस्य स तफेफः सन् , समरे नृत्यत्स्वं नि कयन्धं अशिरस्के फलेवर ददर्श । 'फरन्धोऽस्त्री क्रियायुफमपमूर्धकलेवरम्' इलमरः ॥५१॥ अन्योन्यसूतोन्मथनादभूतां नावेच सूती रथिनी च कौचित् । व्यभ्यो गदाव्यायतसंप्रहारौ मनायुधौ याहुविमर्दनिष्ठौ ॥ ५२ ॥ अन्योन्येति ॥ कोचिोरावन्योन्यस सूतयोः सारथ्योरन्मथनानिधना. चावेव सूती रपिनी योदारी चाभूताम् । तावेव व्यभ्यो नष्टाक्षी सन्दी गदाभ्यां च्यायतो दीपः संप्रहारो यु योन्वायभूताम् । तनो भग्ना- गुधौ सन्ती चाहुविमद निष्ठा नाशो ययोती पाहुयुद्धसमायभूताम् । 'निष्टा निष्पतिनाशान्ताः' इलमरः ॥ ५२ ॥ परस्परेण क्षतयोः प्रहारत्मान्तयाग्योः समकालमेव । भमसंभावेऽपि कयोश्चिदासीदेशाप्सरमार्थितयोयिवादः ॥ ५३॥ परस्परेणेति ॥ परस्परेणान्योत्यं सतयोः इततन्योः समकालमेकमालं यथा वयोमान्तयाम्योपदुमतप्राणयोः । एकवाप्यराः प्रार्थिता याम्यो दयोरेफा- +-- ·भावः ॥ ५३॥ रघुवंशे [को० ५४५३ प्सरस्मार्थितयो । प्रार्थितैगप्सरसोरित्यर्थः । 'वाहिताम्यादिषु (पा. २१२।३०) इति परनिपातः । अथवा, एकस्यामप्सरसि प्रार्थितं प्रार्थना ययोरिति विग्रहः । नियां बहुप्वप्सरसः' इति यदुत्वाभिधानं प्रायिकम् । करोश्चित्प्रदायाधयोरमरीमा- वेऽपि देवत्वेऽपि विवादः कलह आसीत् । एकामिपाभिलापो हि महतैरवीजमिति व्यूहावुभौ तावितरेतरस्माद्नं जयं चापतुरव्यवस्थम् । पश्चात्पुरोमारतयोः प्रवृद्धौ पर्यायवृत्येव महार्णवोर्मी ॥ ५४ ॥ प्यूदाविति । तावुभौव्यूही सेनासंघाती। 'व्यूहस्तु बलविन्यासः' इत्यमरः । पश्चात्पुरश्च यो मारुती तयोः पर्यायवृत्या क्रमवृत्या प्रवृद्धौ महान्तावर्णयोमी महार्णयोर्मी इव । इतरेतरमादन्योन्यस्मादव्यवस्यं व्यवस्थारहितमनियत जयं भन्नं पराजयं वापतुः प्राप्तवन्ती ॥ ५४॥ परेण भनेऽपि वले महोजा ययावजः प्रत्यरिसैन्यमेव । धूमो निवत्येत समीरणेन यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः ॥ ५५ ॥ परेणेति ॥ वले खसैन्ये परेण परवलेन भग्नेऽपि महौजा महावलोऽ- जोऽरिसैन्यं प्रत्येव ययौ । त्यो हि-समीरणेन वायुना धूमो निवत्येत पक्षादपसार्येत । वर्तवेय॑न्तामणि संभावनायो लिछ । यहिस्तु यतो यन कक्ष- गम् । 'कक्षौ तु तृणवीरुधौ' इत्यमरः । तव एव तत्रैव । प्रवर्तत इति शेषः । सार्वविभतिकस्ततिः ॥ ५५॥ रथी निपजी कवची धनुष्मान्तः स राजन्यकमेकवीरः । निवारयामास महावराहः कल्पक्षयोद्धृत्तमिवार्णवाम्भः ॥ ५६॥ पाटा०-, 'इतरेतरोत्यम् '. २ 'निरतेत'. ३ 'यतो हि'. ४ विलोडयामास'. ५'कल्पक्षयोद्धवम्. टिप्प--1 यस्तु रणे हन्यते स्वर्गामिन दिव्यतामुपगतं तमनुग्रहीतुमप्सरसः समायान्ती- त्यागमः । इह तु युगपत्सरामुतामुपंगतयोरेकस्यामेवागवायां दिव्याङ्गनायां कामुकयोरनयोः स्वर्गेऽपि युद्धमासीदिति भावः, अत एव एकस्यामप्सरसि प्रार्थित ययोः इति समासो धुक्त-दति दिनकर० ।। स्त्रिया बहुवचनमस्तीति शापयितुं बहुषु' इत्युक्तम्, न नियमार्यम् । 'अप्सरा', इत्येकवचनान्तस्यापि प्रयोगदर्शनाद-इति सुबोधिनीकारः । 'काचिदप्सरा भूला प्राचलियविपत्' इति दशकुमारे अयोगः। 2 सैन्यस्य तणसामान्येनाजस महाशक्तितोक्ता-इवि हेमादिः। - ·श्लो. ५७-५९] सप्तमः सर्गः। रथीति ॥ रथी रथारूदो निपती तूपीरपान । 'तूणोपासातूपीरनिपड़ा इपु- धियोः' इत्यमरः । कवची वर्मपरो धनुप्मान धनुर्धरो हप्तोरणा एकवीरो- उसहायशुरः सोऽजो राजन्यकं राजसमूहम् । 'गोप्रोक्ष-' (पा. ४।२।३९) इत्यादिना युष्प्रत्ययः । महावराहो वराहावतारो विष्णः कल्पक्षये कल्पान्तकाल उत्तमुवेलमर्णवाम्भ इय । निवारयामास ॥ ५६ ॥ स दक्षिणं तूणमुखेन वामं व्यापारयन्हस्तमलक्ष्यताजी । आकर्णकृपा सकृदस्य योदुमाधव वाणान्सुपुर्व रिपुमान् ॥ ५७ ॥ स इति ॥ सोऽजः। आजी संग्रामे दक्षिणं हसं तृणमुखेन निपर- विचरेण वाममनिमुन्दरम् । 'वामं सव्ये प्रतीचे च दविणे चातिमुन्दरे इति विश्वः। व्यापारयन्नलक्ष्यत, शरसंधानादयस्तु दुर्लक्ष्या इत्यर्थः । सरुदाकर्णकष्टा । योद्धरत्याजस्य मौर्थी ज्या रिपून्मन्तीवि रिपुमाः । तान् । 'अमनुप्यकर्तृके च' (पा.३१२१५३) इति ठक्प्रत्ययः । वाणान्सुपुव इय मुपुवे किम् । इत्युत्प्रेक्षा ॥ ५॥ स रोपदष्टाधिकलोहितोष्ठयक्तोध्यरेखा भृकुटीपहद्भिः। तस्तार गां भल्लनिकृत्तकण्ठेहकारनपितां शिरोभिः ।। ५८ ॥ स इति । सोऽनः रोपेण दा अत एवाधिकलोहिता ओष्ठा येषां सानि तः । व्यक्ता ऊधी रेखा यास ता भुकुटीबूंभगान्यहद्भिःभल्लनिकचा वाणविशेपच्छिन्नाः कण्ठा येषां तैः । हूकारगर्भः सहूंकारैः । हुंकुर्वद्भिरि त्यर्थः । द्विपता शिरोभिगा भूमि तस्तार छादयामास ॥ ५८ ॥ सवैयला विरदप्रधानः सर्वायुधैः ककटमेदिभिश्च । सर्वप्रयतेन च भूमिपालास्तस्मिन्प्रजहुयुधि सर्प एव ।। ५९ ॥ सर्वरिति ॥ द्विरदमधानेजमुख्यैः सर्वला सेनाः । 'हत्त्यवरथ- पादात सेना सायनुष्यम्' इत्यमरः । कइटमेदिभिः कवर दिमिः । 'उरस्छदः पाठा- रोपदष्टाधरलोहिताः'. २'हुंकारगर्भ:'. ३ 'मलोपः'. टिप.-तणमुरोन से पान्नादन्य भाजी युदे दक्षिण तूचीरस मुख म्यागर- सामान माता न र कार्य एवं प्रसारयन् । उमेश भगवमाष्टमस मौरी प्रारपुरनने निगालागानीनदिन-प्रसार दिनम्र 1 सगोरा रखनेन विमरेसाय पंगा लुकम्-ति मुमति ·. रघुवंशे [लो० ६०-६२ फटकोऽजगरः कवचोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । सर्वायुधैश्च बाह्यबलमुक्त्वान्तरमाह --सवेश्यनेन च सर्व एव भूमिपाला युधि तरिसमजे मजाहुः ॥ तं प्रज- हरेत्यर्थः । सर्वन सर्व कारकशतिसंभवात्कर्मणोऽप्यधिकरणविवक्षायां सप्तमी। तदुः कम्-'अनेकाकियुक्तस्य विश्वस्यानेकर्मणः । सर्वदा सर्वथाभावारक चित्किंचिति- वक्ष्यते ॥ ५९॥ सोऽखबजैछन्नरथः परेषां ध्वजाग्रमाण बभूव लक्ष्यः । नीहारमग्नो दिनपूर्वभागः किंचित्प्रकाशन विवसतेच ॥ ६० ॥ स इति ॥ परेपा द्विषामनवजैदछन्नरथः सोऽनः । नीहाहिममंनो दिनपूर्वभागः प्रात.कालः किंचित्प्रकाशेनेपालक्ष्येण विवखतेव । ध्वजाय- मात्रेण लक्ष्यो बभूव । ध्वजापादन्यच किंचिहश्यते सेलर्थः ॥ ६० ॥ प्रियंवदात्याप्तमसौ कुमार पायुक्त राजस्खधिराजसूनुः । गान्धमत्रं कुसुमास्त्रकान्तःप्रखापनं खानिवृत्तलौल्यः॥६॥ प्रियंवदादिति । अधिराजसूनुर्महाराजपुत्रः कुसुमास्त्रकान्तो मदन- सुन्दरः स्वप्ननिवृत्तलोल्या वनवितृप्णः । जागरूक इत्यर्थः । असौ कुमारोऽजः प्रियंवदापूर्वोकाङ्गन्धर्वात्याप्तं गान्धर्व गन्धर्वदेवताम् । 'सास्य देवता' (पा.४।२।२४) इलण् । प्रखापयतीति प्रखापनं निदाजनकमत्रं राजसु प्रायुत ततो धनुष्कर्पणमूढहस्तमेकांसपर्यस्तशिरखजालम् । तस्थौ ध्वजस्तम्भनिपण्णदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यम् ॥ ६॥ तत इति ॥ ततो धनुप्फर्पणे चापकर्षणे मूढहस्तमव्यापृतहस्तम् । एकस्सि- से पर्यस्तं नवं शिरस्त्राणां शीर्षन्याना जालं समूहो यस तए । ध्वजस्त- म्मेपु निपण्णा अवष्टब्धा देहा यस्य तत् । नरदेवानां राज्ञा सेनैव सैन्यम् । चातुर्वर्यादित्वात्साथै ष्यन्प्रत्ययः । निद्राविधेयं निदापरतन्त्रं तस्थौ ।। ६२ ॥ पाठा०-१'निवरयः', २ 'लक्ष्यम्'. ३ 'अथो कुमार', 'अथ प्रियाई'; 'अथ प्रियाहम टिप्प---1 हिमयुक्त यथा दिनपूर्वभागः विवखता सूयेण इत्यो भवति तथाऽजोपि-इति सुमति ॥ नीहारे तुपारे मनो दिनत्य पूर्वभागो वयाऽल्पप्रवाशेन सूर्यण दृश्यो भवति तथा सोऽनो धजाग्रमानेण यो दृश्योऽभूत् । अगामलवृन्दैराच्छादिनलादिति भाव-इति दिनकर प्रयुक्तवान् ॥ ६१॥ .

·सो० ६३-६५]
सतमः सर्गः।
ततः प्रियोपात्तरसेऽधरोप्ठे निवेश्य दध्मौ जलज कुमारः।
। तेन सहस्तार्जितमेकवीरः पिचन्यशो मूर्त मियायभासे ।। ६३ ।।
तत इति ॥ ततः कुमारोऽः प्रिययेन्दुमयोपानरस आस्यादितमाधुर्य ।
अविलाप्य इति भावः । अधरोठे जल रहं निवेश्य । 'चल पायोः' इपि
विधः । दध्मो मुसमायवेन पूरयामास । तेनौठनिविष्टेन शनैकवीरः स
स्वहस्तार्जिवं मूर्त मूर्तिमद्यशः पियन्निवावमासे । यशसः शुभ्रत्वादिति
भावः॥ ६१॥
शासनाभिशतया निवृत्तान्तं सन्नशत्रु दृशुः वयोधाः ।
निमीलितानामिव परजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमाशशाङ्कम् ॥ ६॥
शति पशासनस्साजराहमनेरभिशतया प्रसभिजातत्वानिवृत्ताःपाप-
लाम्य संप्रति प्रत्यागताः वयोधाः सनशत्रु निद्राणशg तमजम् । निमीलितानां
मुलिताना पङ्कजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमा राखौ शशाधतं प्रतिमाशशाई
प्रतिविम्बचन्दमिव दहशुः ॥ ६॥
सशोगितैत्तेन शिलीमुखाक्षिपिताः केतुपु पार्थिवानाम् ।
यशो हुतं संमेति राघवेण न जीवितं यः रुपयेति वर्णाः ॥ ६५ ।।
तयोगितरिति । संप्रति राघवेण पुत्रेण । पूर्व रघुणेति भावः । हे
राजानः 1 वो गुप्मा यशो हतं, जीवितं तु कृपया न हृतम् । न बक्सेति
भारः । इत्येवरूपा वर्णाः । एतदर्धप्रतिपादकं वाक्यमित्यर्थः । सशोणितः शोषित-
दियः शिलीमुखार्याणाः साधनतेनाजेन प्रयोउका पार्थिवानां मां
केनुपु ध्वजसम्मेषु निक्षेपिताः प्रयोज्यैरन्यामवेशिताः लेपिता इसधः । लिप-
तेयन्ताममि का ॥६५॥

·रघुवंशे [लो०६६-६९ स चापकोटीनिहितैक्याहुः शिरस्त्रनिष्कर्पणभिन्न मौलिः । ललाटवद्धश्रमवारिविन्दुर्भातां पियामेत्य वचो वभापे॥ ६६ ॥ स इति ॥ चापकोट्यां निहित एकवाहुर्येन सः। शिरस्त्रस्य निष्कर्षणे- नापनयनेन भिन्नमौलिः लयकेशवन्धः । 'चूडाकिरीटं केशाच संयता मौलयनयः' इत्यमरः । ललाटे बद्धाः श्रमचारिविन्दयो यस्य सः सोऽजो भीतां प्रिया- मिन्दुमतीमेत्यासाद्य वचो वभापे ॥६॥ किमित्याह- इतः परार्भकहार्यशखान्दर्भि पश्यानुमता मयासि । एवंविधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैमिः ॥ १७ ॥ स इति ॥ हे चैदर्भि इन्दुमति ! इत इदानीमभकहार्यशस्त्रान् यालापहा. र्यायुधान् पराश पश्य । मयाऽनुमतासि । द्रष्टुमिति शेषः। एभिपरेवंवि- धेन निद्रारूपेणाहवचेष्टितेन रणकर्मणा मम हस्तगता । हस्तगतवदुर्महेयर्थः । त्वं प्राय॑से । अपजिहीर्घ्यस इत्यर्थः । एवंविधेन' इत्यत्र खहत्वनिर्देशेन सोपहास- मुवाचेति द्रष्टव्यम् ॥ ६॥ तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्विपादात्सद्यो विमुक्कं मुखमायभासे। निःश्वासवाप्पापगमात्प्रपन्नः प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः ॥ १८॥ तस्या इति ॥ प्रतिद्वन्द्विभवाद्रिपूधाद्विपादान्यात् सद्यो विमुक्कं तस्या मुखम् । निःश्वासस्य यो वाप्प ऊप्मा । 'याप्पो नेत्रजलोप्मणोः' इति विधः । तस्यापगमातोरात्मीयं प्रसादं नैर्मल्यं प्रपन्नः प्राप्तः । आत्मा सरूपं दृश्यवे- ऽनेनेत्यात्मदर्शी दर्पण इव । आयभासे ॥ ६८ ॥ हृष्टापि सा विजिता न साक्षाद्वाग्भिः सखीनां प्रियमभ्यनन्दत् । स्थली नवम्भिःपृपाभिवृष्टा मयूरकेकाभिरिवाभ्रवृन्दम् ।।६९ ॥ हृऐति ॥ सेन्दुमती दृष्टापि पत्युः पौरुषेण प्रमुदितापि हिया विजिता यतोऽतः प्रियमजं. साक्षात् स्वयं नाभ्यनन्दन प्रशशंस । किंतु नवैरम्भ:- पाठा- 'चापकोटी निहितकबाहुः'. ३ 'मपनम्'. ३ 'खरूपम्'. ४ 'अभि- पिता'. ५ 'अनजालम्'. टिप-1 अत्र न पुनरुक्तिदोषः, तथा महामविप्रयोगात् । यत्तसन्यत्र (पृ.१९९) प्रतिपादिनन् । 3 परपुरुषान्कयं पश्यामीत्यत भार मया त्वनुमतानुकावासि, मदनुस्या पश्येत्यर्थ:-ति . . दिनकर ·सप्तमः सर्गः। . श्लो०७०-७१] पृपतेः पयोविन्दुभिरभिवृष्टाऽभिषिका स्थल्यकृत्रिमा भूमिः । 'जानपदकुण्डगोण- स्थल-(पा. ४१११४२) इत्यादिनाऽकृत्रिमार्थे नी । अभ्रवृन्दं मेघसंघ मयूर केकाभिरिव सखीनां वाग्भिरभ्यनन्दत् ॥ ६९ ॥ इति शिरसि स चामं पादमाधाय राज्ञा मुदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः।. रथतुरगरजोभिस्तस्य रूंक्षालकाना समरविजयलक्ष्मीः सैव मूर्ता बभूव ॥ ७० ॥ इतीति ॥ नोद्यते नोच्यत इत्यवचं गद्यम् । 'अवधपण्य-' (पा. ३।१।१०१) इत्यादिना निपातः । 'कुप्यकुरिसतावद्यखेटगर्वाणकाः समाः' इत्यमरः । तस्माद- पेतः । निर्दोष इत्यर्थः । सोऽज इति यहां शिरसि वामं पादमाधायानव- द्यामदोपां तामिन्दुमतीमुंग्रहदुपानयत् । आत्मसाच्चकारेत्यर्थः । अयमर्थः ‘तमुद्र- हन्तं पथि भोजकन्याम्' (३५) इत्यत्र न बिटः । तस्याजस्य स्थतुरगाणं रजोभी रूक्षाणि परपाण्यलकामाणि यस्याः सा सेन्दुमत्येव मूर्ती मूर्तिमती समरविजयलक्ष्मीर्वभूव । एतहाभादन्यः को विजयलक्ष्मीलाभ इत्यर्थः ॥ ७० ॥ प्रथमपरिगतार्थस्तं रघुः संनिवृत्तं विजयिनमभिनन्ध लाध्यजायासमेतम् । तदुपहितकुटुम्बः शान्तिमार्गोत्सुकोऽभू. न हि सति कुलधुर्य सूर्यवंश्या गृहाय ॥ ७ ॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतावजस्वयंवराभिगमनो नाम सप्तमः सर्गः। पाठा०-१ 'रक्षालकाप्रा', 'रूमालकान्ता'. टिप्प-- यथा नवाबुकगसिका स्थली मयूराणां केमाभिर्घनपटलमानन्दयति तथेन्दु- मती प्रमुदितापि हिया जिता लजापरवशा सखीनां वाग्भिः स्तुतिवचनैरजमभ्यनन्दन-यद्यपि 'केका'शम्देन मयूरध्वनिर्लब्धस्वथापि 'मयूर'शम्दस्य 'करिकलभादि'यद उक्तिपोषकत्वान दोपः इति दिनकर 2 ननु विवाहस्य पूर्वमेवजातत्वात् कथमिदानी 'उदवहद' इति प्रयोगः? उच्यते-प्रबलतर- वैरिनिवहविजयादिदानीमेवेन्दुमतीलाभाविवाहोऽभूत्, यदि तान्यन्न व्यजेष्यत्तहिं तैरिन्दुम- त्यपहारे ते विवादोऽप्यत एव स्यादिति भाक-पति दिनकर । - ·१८६ रघुवंशे [8ो. १-२ प्रथमेति ॥ प्रथममजागमनात्मागेव परिगतो ज्ञातोऽर्थो विवाहविजयरूमो येन स प्रथमपरिगताथों रघुर्विजयिनं विजययुक्तं श्लान्यजायासमेतं सनिसह प्रत्यागतं तमजमभिनन्छ । तस्सियज उपहितकुटुम्बः सन् । 'सुतविन्यत्त- पत्नीकः' (प्राय. ३१४५१) इवि याज्ञवल्क्यसरणदिवि भावः। शान्तिमार्गो मोक्ष. मार्ग उत्सुकोऽभूत् । तथा हि-कुलधुर्ये मुलधुरंधरे यति सूर्यवंश्या गृहाय गृहस्थाश्रमाय न भवन्ति ॥१॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनायकीविरचितायां रघुवंशव्याख्यायां संजीविनीसमाक्ष्यायां सप्तमः सर्गः। अष्टमः सर्गः। हेरम्बमवलम्वेऽह यस्मिन्पातालकेलिपु । दन्तनोदुस्सति क्षोगी विनाम्यन्ति फणीश्वराः॥ अथ तस्य विधाहकौतुकं ललितं वित्त एवं पार्थिवः । वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोदिन्दुमतीमिवापराम् ॥ १ ॥ अथेति ॥ अथ पार्थियो रघुललितं सुभगं विवाहकौतुकं विवाहमानलं विवाहहत्तसूनं वा विभ्रत एव । 'कौतुकं मङ्गले हर्षे हत्तस्त्रे कुतूहले' इति शादतः । स्थानस्य । अपरामिन्दुमतीमिव । वसुधामपि हत्तगामिनी. मकरोत् । अस्मिन्समें चैतालीयं छन्दः ॥ १॥ दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्मयतन्ते नृपसनवो हि यत् । तदुपस्थितमग्रहीदतः पितुराज्ञेति न भोगतृप्णया ॥ २ ॥ दुरितैरिति ॥ नृपसूनवो राजपुना यदाज्य दुरितैरपि विषप्रयोगादिशेने- विद्रोपायरपि आत्मसात् साधीनम् । वाधीनवचने (पा. ५४४५४) इवि साति. प्रत्ययः। कर्तुं प्रयतन्ते हि । प्रयन्त एवेलर्यः । 'हि'शब्दोऽवधारण । 'ह हिप-1 कौतुकबन्धन चाहाधलायन:--अथ वधूवरी सशेखरपुपं क्षारपदनाहाय परस्परविर कुरुक्ष, कण्डे न चानुनमा कौतुकमूत्र से करे भोपातान' पति। वत्याजापरा दिदीयामिन्दुमनोनिव वहधामनि भुवमार खगानिनी इतनकरो बार । मजे राज्येऽभिषिकवानिलयः। अपरा' इलनेन साभारपभोग्यासमाह- शिशु उपोळ कामन्दकेन राजपुत्रा नोचा गास निराम मार सिमारे निमन्सेपानिनानित धि। .

·अष्टमः सर्गः। छो० ३-५] हेतावनधारणे' इलमरः। उपस्थितं खतःप्राप्तं तदाज्यम् । अजः पितुराशेति हैतोरग्रहीत् स्वीचकार । भोगतृष्णया तु नाग्रहीत् ॥२॥ अनुभूय वसिष्ठसंभृतैः सलिलैस्तेन सहाभिपेचनम् । विशदोच्छसितेन मेदिनी कथयामास कृतार्थतामिव ॥ ३॥ अनुभूयेति ॥ मेदिनी भूमिर्महिषी च ध्वन्यते । वसिष्टेन संभृतेः सलिलैस्तेनाजेन सहाभिपेवनमनुभूय विशदोच्छसितेन स्फुटमुटुंहणेन । आनन्दनिर्मलोच्छ्वसितेन चेति वन्यचे । कृतार्थतां गुणवगर्नुलाभकृतं साफल्यं कथयामासेव । न चैतावता पूर्वेपामपकर्षः; प्रशंसापरत्वात् । 'सर्वत्र जयमन्विच्छेत् पुत्रादिच्छेत्पराजयम्' इलङ्गीकृतत्वाच ॥३॥ स बभूव दुरासदः परैर्गुरुणाऽथविदा कृतक्रियः। पवनाग्निसमागमो ह्ययं सहितं ब्रह्म यदखतेजला ॥४॥ स इति ॥ अथर्व विदाऽथर्ववेदाभिज्ञेन गुरुणा वसिष्टेन कृतक्रियः । अथर्वोतविधिना कृताभिषेकसंस्कार इत्यर्थः । सोजः परैः शत्रुभिर्दुरासदो दुर्धर्षों बभूव । तथा हि-अस्त्रतेजसा क्षत्रतेजसा सहितं युकं यद्रह्म ब्रह्मते- जोऽयं पवनाग्निसमागमो हि तत्कल्प इलर्थः । 'पवनामि'इत्यत्र पूर्वनिपातशास्त्र- । स्यानित्यत्वात् 'द्वन्द्वे घि' (पा. २१२३३) इति नाग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः । तथा च काशिकायाम्-'अयमेकस्तु लक्षणहेत्वोरिति निर्देशः पूर्वनिपातव्यभिचारचिहम्' इति । क्षानेणेवाय दुधपः किमयं पुनर्वसिष्ठमन्त्रप्रभावे सतीत्यर्थः । अत्र मनुः-नाक्ष ब्रह्म भवति क्षत्रं नाब्रह्म वर्धते । ब्रह्मक्षत्रे तु संयुक्त इहामुत्र च वर्धते ॥ इति ॥४॥ रघुमेव निवृत्तयौवनं तममन्यन्त नैवेश्वरं प्रजाः । स हि तस्य न केवलां भियं प्रतिपेदे सकलान्गुणानपि॥५॥ पाठा०-1 'नरेश्वरम्'. टिप्प-1 अन्याऽपि रमपी भर्तृसजमनुभूयानन्दोच्छ्वसितेन संभोगनिर्वृति कथयवि-दी शिशु०॥ राज्याभिषेके शाथर्वशीयान्याशीर्वचासि वदुपाध्यायः इति नीलकण्ठभट्टैरुकं राज्याभिषेकप्रयोगे। 3 एतेन पूर्वेभ्यो नृपेभ्योऽस महत्तमुक्तम्-दति शिशु०॥

·- १८८ रघुवंशे [को०६-८ रघुमिति ॥ प्रजा नवेश्वरं तमजं निवृत्तयौवनं प्रत्यावृत्तयौवनं रघु मेवामन्यन्त । न किंचिद्भेदमस्तीत्यर्थः । कुतः ? हि यस्मात् सोऽजस्तस्य रपो केवलामेकां श्रियं न प्रतिपैदे। किंतु सकलान्गुणान् शौर्यदाक्षिण्यादीनपि प्रतिपेदे । अतस्तद्गुणयोगात्तद्रुद्भिर्युकेल्यर्थः ॥ ५॥ अधिकं शुशुमे शुभंयुना द्वितयेन द्वयमेव संगतम् । पदमृद्धमजेन पैतृकं विनयेनास्य नवं च यौवनम् ॥ ६॥ अधिकमिति ॥ द्वयमेवं शुभंयुना शुभवता । 'शुभंयुस्तु शुभान्वितः' इत्य- मरः । अहंशुभमोर्युस (पा. ५।२११४०) इति चुस्प्रत्ययः । द्वितयेन संगतं युतं सद्- धिकं शुशुभे । कि फेनेलाह-पदमिति । पैतृकं पितुरागतम् । अतष्ठन्' (पा. ४१३१५८) इति उन्प्रत्ययः । मद्धं समृद्ध पदं राज्यमजेन अस्याजस्य नवं यौवनं विनयेनेन्द्रियजयेन च । “विजयो हीन्द्रियजयस्ताकः शास्त्रमर्हति' इति कामन्दकः । राज्यस्थोऽपि प्राकृतवन दृप्तोऽभूदित्यर्थः॥६॥ सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोदेगमियं व्रजेदिति । अचिरोपनतां स मेदिनी नवपाणिग्रहणां वधूमिव ॥ ७ ॥ सदयमिति ॥ महाभुजः सोऽजोऽचिरोपनतां नवोपगतां मेदिनीं भुवम्।। नयं पाणिग्रहणं विवाहो यस्खास्ता नवोढा यधूमिव । सहसा बलात्कारेण चेत् । 'सहो बलं सहा मार्गः' इत्यमरः । इयं भेदिनीर्वा । उद्वेगं भयं बजेदिति हेतोः । सदयं सकृपं बुभुजे भुक्तवान् । 'भुजोऽनवने' (पा. १।३३६६) इत्यात्मनेपदम् ॥७॥ अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिप्वचिन्तयत्। उदधेरिव निम्नगाशतेप्यभवन्नास्य विमानना क्वचित् ॥८॥ पाठा०-१ 'नरेश्वरः'. २ 'मस्य भूपतेः'. टिप्प-1 यथा प्रजा रयो प्रीतिमलोऽभूवन् तथाऽजेऽपि आसन्निति तात्पर्याधः-इति हेमाद्विश्वात्र एवकारस्तु शुभयुविशेषणमाष्टम्, यथा-विदुषा देवदत्तेन यज्ञदत्तः शिशु -Azam mmm- 1ोन्यः इत्याह । स्तु दुर्लभ असो रुट'- 'मुग्धाम- “येन्मृदूपायैः मौम्यैरालिझनैर्वा भुवनेश्वोपसान्त्वयेत् इति रतिरहस्ये-इति शिशु। 5 'मुजे इस्त्रोपभोगविवक्षयाऽत्मनेपदम्-इत्याह दिनकर ·अष्टमः सर्गः। वर्तमाने का, सो० ५-113 अहमिति ॥ प्रकृतिपु प्रजासु मध्ये सर्वोऽपि जनः। अथवा, प्रकृतिम्वित्स- स्थाहमित्यनेनान्वयः । व्यवधानं तु सह्यम् । सर्वोऽपि जनः प्रकृतिप्वमेव मही. पतेर्मतो महीपविना मन्यमानः । 'मतियुद्धिपूजार्थेभ्यश्च (पा. ३।२।१८८) इति "कस्य च चर्तमाने' (पा. २३६५) इति पष्ठी । इत्यचिन्तयद. मन्यत । उदधेनिनगाशनेष्विवास्य नृपस्य कर्तुः। 'कर्मणोः कृति' (पा. २१३१६५) इति कर्तरि षष्ठी । क्वचिदपि जनविषये विमाननाऽवगणना तिरस्कारो नाभवत्, यतो न कचिदधमन्यतेऽतः सर्वोऽप्यहमेवास्य मत इत्यमन्यतेत्यर्थः ॥ ८ ॥ न खरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीरहानिय । स पुरस्कृतमध्यमक्रमो नमयामास नृपाननुधरन् ॥९॥ नेति ॥ स नृपोभूयसा बाहुल्येन खरतीणो न । भूयसा मृदुरतिमृदुपि न। किंतु पुरस्कृतमध्यमक्रमः सन्, मध्यमपरिपाटीमवलम्ब्येत्यर्थः । पवमानो वायुः पृथिवीरहांतरूनिच नृपाननुद्धरत्रनुत्पाटयन्नेव नमयामास । अत्र कामन्दकः--'मृदुवेदवमन्येत तीक्ष्णादुद्धिजते जनः । वीपश्चव मृदुश्चैव प्रजानां स व संमतः । इति ॥९॥ अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रतिष्यात्मजमात्मवत्तया। विपयेपु यिनोंशधर्मसु त्रिदिवस्थेष्वपि निस्पृहोऽभवत् ॥ १० ॥ अथेति ॥ अथ रघुरात्मजं पुत्रमात्मवत्तया। निर्विकारमनस्कतयेत्यर्थः । 'उदयादिश्वविकृतिर्मनसः सत्त्वमुच्यते । आत्मवान्सत्त्ववानुतः' इत्युत्भलमालायाम् । प्रकृतिप्वमात्यादिषु प्रतिष्ठित रूढमूलं वीक्ष्य ज्ञात्वा विनाशो धर्मो येषां तेषु विनाशधर्मसु । अनित्येष्वित्यर्थः । 'धर्मादनिच्केवलात्' (पा. ५।४।१२४) इत्य- । निश्प्रत्ययः समासान्तः । त्रिदिवस्थेपु खर्गस्थेप्वपि विषयेषु शन्दादिषु निःस्पृहो निर्गवेच्छोऽभवत् ॥ १० ॥ कुलधर्मश्चायभेक्त्याह- गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः। पदवी तरुवल्कवाससा यताः संयमिनां प्रपेदिरे ॥११॥ पाटा0-1 "क्रियः'. २ 'अनन्तराम्'. ३ 'आत्मवित्तया' (आत्मज्ञरवेन)- "विनाशधार्मिपु.५ 'ककुरस्थवंशजा. ६ 'यमिनः संप्रयताः'. टिप-1 'वीक्ष्णादुद्धिजते लोको मृदुः सर्वत्र बाध्यते । एवं जुड़ा महाराज! मा दोनो मा मृदुर्भोति' इत्युदाहरति शिशु ·रघुवंशे. [लो० १२-१४ गुणवदिति ॥ दिलीपवंशजाः परिणामे वार्धक गुगवत्सुतेपुरोपितः शियः स्थापितलक्ष्मीराःप्रयताच सन्तः। तरुवल्कान्येव वासासि वेषा संय: मिनां यतीनां पदवी प्रपेदिरे। यस्मात्तस्मादस्यापीदमुचितमित्यर्थः ॥११॥ तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा चेप्टनशोभिना सुतः । पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमयाचतात्मनः ॥ १२ ॥ तमिति ॥ अरण्यसमाधयोन्मुखं वनवासोद्युकं पितरं तं रघु सुतोऽजः। वेटनशोभिनोष्णीषमनोहरेण शिरसा पादयोः प्रणिपत्य । आत्मनोऽ. परित्यागमयाचत । मा परित्यज्य न गन्तव्यमिति प्रार्थितवानित्यर्थः ॥ १२॥ रघुरथुमुखस्य तस्य तत्कृतवानीप्सितमात्मजप्रियः । न तु सर्प इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्यपवर्जितां श्रियम् ॥ १३ ।। रघुरिति ॥ आत्मज्ञप्रियः पुत्रवत्सलो रघुः । अणि मुखे यस्य तस्याश्रु- मुखस्याजस्य तदपरित्यागरूपमीप्सितमभिलषितं कृतवान् । किंतु सर्पस्त्वच मिव व्यपवर्जितां त्यता थियं पुनर्न प्रतिपेदे न प्राप ॥ १३ ॥ स किलाश्रममन्त्यमाश्रितो निवसन्नावसथे पुरादहिः । समुपास्थत पुत्रभोग्यया स्नुपयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया॥१४॥ स इति ॥ स रघुः किलान्त्यमाश्रमं प्रमज्यामाश्रितः पुरानगराद्धहि- रावसथे स्थाने निवसन्नविकृतेन्द्रियः । जितेन्द्रियः सनियर्थ. । अत एवं fro-1 गुणा- शौर्यधैर्यादय आभिगामिका वा ते विद्यन्ठे येषा वे गुणसन्तस्तेषु मुढेपु- इति शिशु०। यमिना मुनीना पदवी वानप्रस्थायम प्राप्त अतस्तथा फतवतो घोरप्येनगुकमिति भाव-इति दिनकर 3 वनवासाभिमुख त रघु चरणयोर्नमस्कृत्यात्मनोऽपरित्याग मायामास, मा विहाय वन मा गच्छेत्सवादीदित्य-नति दिनकर। 1वेन पट्टयन्धेन चाभियो रक्ष्यते । उणीप वेष्टन च पादयोः केशपर्शन मा भूदिति वा; शिरमाऽयेष्टनोभिना रत्यारप्रडपो वा । उणीप त्यक्त्वा ननामेलधं.-रति हेमादिः । तस्य पारयो केशमात्यादिमस्पर्शपरिहारोक्तिः इति शिशु०। प्रियोऽभिमत आत्मजः पुत्रो यस स आत्मवप्रियः स रपुरभूणि मुखे यस्य तस्य वामान यमाणस्याजलापरित्यागरूप वानियत चकार । न पुनयंपवनिता परिलका लक्ष्मी स्वीकृत. वान्, यथा सर्पस्या कधुर नाद-इति दिनका। अत्याधमो वानप्रसाश्रम', 'भागस्यैव सन्यासः रत्युतत्वात-इति हेमादिः। प्रियमगृहीत्वैव तयौवासीन्येन स्थित इत्यर्थः इति हेमाद्रिः ।। प्रिय परित्यज्यादासीन्येन त्रसित इत्यर्थ -इति शिशुकायतोऽमो यतिस्ततो यमनियमापयाझ्योगयुक्त-दति पछमः। .

·यटम सर्गः। सो०१५-१६] अनुपयेव बवेव पुरभोग्यया न खभोग्यया । श्रिया समुणस्यत शुश्रूपितः । विवेन्द्रियस्य तस्य गुपयेव श्रियापि' पुषफलोदकाहरणादिशुपाव्यतिरेकेण न किंचि- पेक्षितमासीदिलः ॥ अन्न यद्यपि 'ग्राह्मणाः ममजन्ति' इति श्रुतेः । 'आत्मन्यग्री- समारोप्य ब्राह्मणः प्राजेद्दार' (६३८) इति मनुस्मरणात् । 'मुखजाना- मयं धो यद्विप्नोतिधारणम् । बाहुजातोरजातानामयं धर्मो न विद्यते । इति निषेधाच ब्राह्मणत्यैव प्रमज्या न क्षत्रियादेरियाहुः । तथापि यदहरेव विरजेप्सदह- रेव प्रवजेत्' इलादिश्रुठेवर्षिफसाधारण्यात् । 'त्रयागं वर्णानां वेदमधील चत्वार माममाः' इति सूत्रकारवचनात् । 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यो वा प्रजेद्गृहात' (मनु. १०।११७) इति सरणात् । मुखजानामयं धमा पैष्णवं लिङ्गधारणम् । पाहु- जातोरजाताना निदण्डं न विधीयते ॥ इति निषेधस्य निदण्डविषयत्वदर्शनाच । तुमचिद्राझणपदस्योपलक्षणमाचक्षाणाः केचित्रैवर्णिकाधिकार प्रतिपेदिरे। तथा सति 'स किलाश्रममन्यमाश्रितः' (१४) इत्यत्रापि कपिनाप्वपमेय पक्षो विवक्षित इति प्रदीमः । अन्यथा पानप्रस्थाश्रमतया व्याख्याते 'विदधे दिधिमस्य नेष्टिकं यतिभिः साधमनप्तिमग्निचित्(१२५) इति यस्यमाणेनानमिसंस्कारेण विरोधः स्थान; भामसंस्काररहितस्य वानप्रस्थस्यैवाभावात् इललं प्रारदिन ॥१४॥ प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवं कुलमभ्युद्यतनूतनेश्वरम् । • नभसा निभृतेन्दुना तुलामुदिताण समारोह तत् ॥ १५ ॥ प्रशमेति ॥ प्रशमे स्थितः पूर्वपार्थियो सूर्यस्य तत् । अभ्युद्यतोऽभ्यु- दिवो नूतनेम्वरोजो यस्य तत् । प्रसिद्ध कुलं निभृतेन्दुनाऽसमयासलचन्देपो- दिताण प्रघंटतमूर्येण च नमसा तुलां साध्यं समारुरोह पाप । न च 'नभमा तुलाम्' इलन 'तुम्यर्थिः (पा. २३१७२) दलादिना प्रतिरेधस्तृतीयायाः । तस्य सहावापि तुला'शब्दविषयःपात । 'कृष्णस्य नुला नास्ति' इदि प्रयोगवअस्प च माउत्सवाचियात् ॥ ५॥ यतिपार्थिवलिङ्गधारिणी दहशाते रघुराघयो जनः । अपवर्गमहोदयार्थयो चमंशापिय धर्मयोगतौ ॥ १६ ॥ पाठा0-1 "पूर्णपाथिया'. २ 'भपवर्गमहोदयार्थिनी'; 'भपनिमहोदया- धंयो . .

·रघुवंशे [छो०२२-२४ भावितो लोप्टो मृत्पिण्डः काधनं सुवणं च यस्य स समलोएकाञ्चनः निस्पृह, इत्यर्थः । 'लोष्टानि लेष्टवः पुंति' इत्यमरः । रघुरपि गुणत्रयं सत्त्वादिकम् । 'गुणाः सत्त्वं रजत्तमः' इत्यमरः । प्रकृती साम्यावस्थायामेव तिष्यतीति प्रकृतिस्थं पुन- विकारशून्यं यथा तथाऽजयत् ॥ २१ ॥ न नवः प्रभुरा फलोदयात्स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः। न च योगविधेनवेतरः स्थिरधीरा परमात्मदर्शनात् ॥ २२ ॥ नेति ॥ स्थिरकर्मा फ्लोदयकर्मकारी नवः प्रभुरजा फलोदयात् फलसि- द्धिपर्यन्तं कर्मण आरम्भान्न विरराम न निवृत्तः। जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपस- ख्यानम्' (वा. १०७९) इत्यपादानात्सवमी । 'व्यापरिभ्यो रम.' (पा. ११३६८३) इति परसैपदम् । स्थिरधीनिश्चलचित्तो नवेतरो षश्यापरमात्मदर्शनात् परमात्मसाक्षात्कारपर्यन्तं योगविधेरैक्यानुसंधानान विरराम ॥ २२ ।। इति शत्रुपु चेन्द्रियेपु च प्रतिपिद्धप्रसरेपुजामती। प्रसितावुदयापयर्गयोरुभयी सिद्धिमुभाषवापतुः ॥ २३ ॥ इतीति । इत्येवं प्रतिपिद्धः प्रसरः सार्थप्रवृत्तियेषां तेषु शनुषु चेन्द्रियेपुच जाग्रतावप्रमत्तायुदयापवर्गयोरभ्युदयमोक्षयो प्रसितावासची। "तत्परे प्रसितासी' इत्यमरः । उभावजरपू उभयी द्विविधामभ्युदयमोक्षरूपाम् । 'उभादुदात्तो निलम्' (पा. ५।२।४४) इवि तयाप्रलवस्यायनादेशः। 'दिसा- (पा. ४।१।१५) इति । सिद्धि फलमवापतुः । उभावुमे सिद्धी यथासख्य. भवातुरित्यर्थः ॥ २३ ॥ अथ काश्चिदजन्यपेक्षया गमयित्वा समदर्शनः समाः। तमसः परमापव्ययं पुरुपं योगसमाधिना रघुः ॥२४॥ अथेति ॥ अथ रघुः समदर्शनः सर्वभूतेषु समष्टिः सन्नजन्यपेक्षयाऽ. जाकाहानुरोधेन काश्चित्समा कतिचिद्वर्षानि। 'समा वर्ष रामं तुल्यम्' इति विश्वः। पाठा०-1 'परमाधं. २ 'प्रस्तो'. 'उभयाम्'. टिप-1 योगश्विनवृत्तिनिरोपवस्व विधि. करण तसापोगविय-ति दिनकर । जीवात्मारमनो सयोगो योगरसन्ये । 'संयोगो योग इत्युचो भीवात्मपरमात्मनो.स योगवासिष्ट योगाश्चित्तवृत्तिनिरोधः-इति हेमादिः । अजव्यपेया पुत्रोपरोधेन, न तु खेछया-रवि हेमादिः। उपनिर्देशवचनाभाय समाग्दो बहुवचनान्तः एखचनान्तो वा । तथा नगर माव:-रस्नियां समा रमो भूम्पसरे चरपते-ति हेमादिः।

·अष्टमः सर्गः। लो०२५-२६] १९५ नमयित्वा नीत्वा योगसमाधिनैक्यानुसंधानेन । 'संयोगो योग इत्युको जीवा- मपरमात्मनोः' इति वसिष्ठः। अव्ययमविनाशिनं तमसः परमविद्यायाः परम् । मायातीतमित्यर्थः। पुरुपं परमात्मानम् ।आपत् प्राप। सायुज्यं प्राप्त इत्यर्थः ॥२४॥ श्रुतदेहविसर्जनः पितुश्चिरमभूणि विमुच्य राघवः। विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमननिमंनिचित् ॥२५॥ श्रुतेति ॥ अग्निचिदग्नि चितवानाहितवान् । 'अग्नी चेः' ( पा. ३।२।९१) इति किप्प्रत्ययः । राघवोऽजः पितुः श्रुतदेहविसर्जन आकर्णितपित्तनुसागः संश्विरमणि बाप्पान्चिमुच्य विसृज्यास्य पितुरनग्निम् । अमिसंस्काररहित- मित्यर्थः । नैष्टिकं निष्ठायामन्ते भवं विधिमाचारमन्त्येष्टिं यतिभिः संन्यासिभिः सार्ध सह विदघे चके । 'अननि विधिम्' इत्यत्र शौनकः-'सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यान- योगरतस्य च । न तस्य दहन कार्य नैव पिण्डोदकक्रिया। निदध्यात्प्रणवैनैव विले भिक्षोः कलेवरम् । प्रोक्षणं खननं चैव सर्व तेनैव कारयेत् ॥” इति ॥ २५ ॥ अफरोत्सं तदौदेहिकं पितृमच्या पितृकार्यकल्पवित् । न हि तेन पथा तनुत्यजस्तनयावर्जितपिण्डकाक्षिणः॥ २६ ॥ अकरोदिति ॥ पितृकार्यस्य तातश्राद्धस्य कल्पविद्विधानज्ञः सोऽजः पितृमच्या पितरि प्रेम्णा करणेन न पितुः परलोकसुखापेक्षया। मुकत्वादिति भावः । तस्य रघोरौर्घदैहिकम् । देहादूयं भवतीति तत्तिलोदकपिण्डदानादिक्म. करोत् । 'ऊध्वं देहाच' इति वक्तव्याहस्प्रत्ययः । अनुशतिकादित्यादुभयपदवृद्धिः । ननु कथं भक्तिरेव प्रादादिफलप्रेप्सापि कसानाभूदित्याशयाह-न हीति । तेन पथा योगरूपेण मार्गण तनुत्यजः शरीरयागिनः पुरुषास्तनयेनावर्जितं दत्तं पिण्डं काहन्तीति तथोका न हि भवन्ति ॥ २६ ॥ पाठा०-१ 'विसंज्य'.२ 'भनिविद.३'च'. टिप्प-1 पितॄणां कार्याणि तेषां कल्लाः प्रतिपादनग्रंथास्ठान्वेचीति तथोक्त:-रति हेमाद्रिः १ मुनावश्यं पितृगामुदकक्रिया कार्याः पितृमक्ते सति तु किमुच्यते ? पितरः पुत्र हस्तेन पिण्ड वान्छन्तीति पारलौकिकाचारः। हि निश्चितम् , तैन पथा तेन मार्गेण तनु- त्यनो योगविधिना देहत्यागिनः तनयावर्जित पिण्डकाक्षिणो न भवन्नि अजरममरपदं प्राप्ता नित्यतृप्ता भवन्ति । उक्त चन तद्भासयते सूयों न शशाङ्को र पावक । यद्त्वान कीवर्तन्वे तद्धाम परमं मम-दवि वल्लभः । । -- -- ·रघुवंशे [श्लो० २७-२९ स परायंगतेरशोच्यतां पितुरुद्दिश्य सदर्थवेदिभिः । शमिताधिरधिज्यकार्मुकः कृतवानप्रतिशासनं जगत् ॥ २७ ॥ स इति ॥ पराध्यगतेः प्रशस्तगतेः प्राप्तमोक्षस्य पितुरशोच्यतामशोचनी- यत्वमुद्दिश्याभिसंधाय । शोको न कर्तव्य इत्युपदिश्येत्यर्थः । सदर्थवेदिमिः परमार्थ द्विद्भिः शमिताधिर्निवारितमनोव्यथः । 'पुस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः । सोऽजोऽधिज्यकार्मुकः अधिज्यमारोपितमौवीक कार्मुकं यस्य स तथोक्तः सन् । जगत् कर्मभूतमप्रतिशासनं द्वितीयाज्ञारहितम् । आत्माज्ञाविधेय. मित्यर्थः । कृतवांश्वकार ॥ २५॥ क्षितिरिन्दुमती च भामिनी पतिमासाद्य तमंत्र्यपौरुपम् । प्रथमा बहुरतसूरभूर्दंपरा वीरमजीजनरसुतम् ॥२८॥ क्षितिरिति ॥ क्षितिर्मही भामिनी कामिनीन्दुमती च । 'भामिनी कामिनी च' इति हलायुधः । अश्यपौरुपं महापराकममुत्कृष्टभोगशकिं च तमनं पतिमासाद्य प्राप्य । तर प्रथमा क्षितिः । यहूनि रमानि श्रेष्टवस्तूनि सूत इति बहुरत्नसूरभूत् । 'रनं खजातिश्रेष्ठेऽपि' इत्यमरः । अपरेन्दुमती चीर मुतमः जोजनजनयति स । जायते! लुङि रूपम् । सहोच्या सादृश्यमुच्यते ॥ २८ ॥ किनामोऽसावत आह- दशरश्मिशतोपमद्युति यशसा दिक्षु दशसपि श्रुतम् । दशपूर्वरथं यमारयया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः ॥ २९ ॥ दशेति ॥ दश रश्मिशतानि यस्य स दशरश्मिशतः सूर्यः स उपमा वस्याः सा दशरश्मिशतोपमा श्रुतिर्यस्य तम् । यशसा परणेन दशखपि विश्वासासु श्रुतं प्रसिद्धम् । दशकण्ठारे रावणारे रागस्स गुरुं पितरे यं पुतम् । आख्यया नाना दशपूर्वो 'दशशब्दपूर्वो रथो रथशब्दसम् । दशरथमित्यर्थः । वुधा विद्वासो विदुर्वदन्ति । 'विदो लटो वा' (पा. ३।४।८३) इति झेर्जुसादेशः ॥ २९ ॥ पाठा०-१ 'आजग्मतुः'. २ 'उम्रपौरुपम्'. ३ 'बहुरनभू', । 'हतरा'. टिप्प.-1 कोपना सैव भामिनी । भामिनी' शब्देन भुवः सापस्यलाद रपयेव पुत्रन- सूतेति भावः, भाविनि' इति पाठे भावा- शंगरचेष्टाः इति हमादिः । एतत्सदृशः 'यमिन्द्रशनार्थनिम्दन रेडिण्यपूर्व कतिपुं प्रचक्षते' इति मात्र (१३४२) प्रयोगः दशम्दस्यापरत्वे शम्दपरत्वे वा विवक्षितस्वास वष्टफलानाया प्रदीनावलकार ज्ञानानुमन्यन्ते । प्रयोगाश्च-'हिरण्यपूर्व कशिपु' इति मायकान्ये, 'धनुरुपपद वेदमभ्यादि पति किरातार्जुनीये । यमास्ययेवि संधिना ग्राम्यम् । यमप्रचीते -इति हेमादिः । . - ·लो०३०-३३] अष्टमः सर्गः। १९७ ऋपिदेवगणसधाभुजां श्रुतयागप्रसवैःस पार्थिवः । अनृणत्वमुपेयिवान्यभौ परिधेर्मुक्त इवोप्णदीधितिः ॥ ३०॥ कपीति ॥ श्रुतयागप्रसवैरध्ययनयज्ञसंतानः करणः यथासंख्यमृषीणां देव. गणानामिन्द्रादीनां स्वधाभुजां पितृणामनुणत्वरणविमुक्तत्वम् । उपेयिवान प्राप्तवान् । 'एप वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी वा' इति श्रुतेः । स पार्थिवोऽजः परिधेः परिवेषात् । परिवेषस्तु परिधिः' इत्यमरः । मुक्तो निर्गतः । कर्मकर्ता । उष्णदीधितिः सूर्य इव । बभौ दिदीपे। इत्युपमा ॥ ३० ॥ वलमातभयोपशान्तये विदुपां संस्कृतये बहु श्रुतम् । वसु तस्य विभोर्न केयलं गुणवत्तापि परप्रयोजना ॥ ३१ ॥ चलमिति । तस्य विभोरजस्व केवलं चसु धनमेव परप्रयोजन परोपका- रके नाभूत्। किंतु गुणवत्तापि गुणत्वमपि परमयोजना परेपामन्येपो प्रयोग यस्खो सा । विधेयांशस्वेन प्राधान्याद्गुणवत्ताया विशेषणं वखिलन हनीयम् । तथा हि-पलं पोरपमानामापनानां मयस्योपशान्वये निषेधाय । न तु साथं पर- पीउनाय था। यह भूरि श्रुतं विद्या विदुषां सत्कृतये सकाराय । न तूसे काय बभूव तन धनं परोपयोगीति नियतव्यम् । चलधुतादयोऽपि गुणाः परोपयोगिन दत्यर्थः ॥ ३१॥ स कदाचिदवेक्षितप्रजः सह देव्या विजहार सुप्रजाः। नगरोपवने शचीसखो मरतां पालयितेव नन्दने ॥ ३२ ॥ स इति । अवेक्षितमजोऽकुतोभयत्वेनानुसंहितप्रतः । 'निलमसियजामे- घयोः' (पा. ५।४११२२) इलसियलयः। न केवलं ग वि भावः । शोभना प्रजा पस्यारा सुप्रजाः गुपुत्रवान् । पुलंन्यस्वभार इति भावः । सोजः कदाचिद्देव्या महिप्येन्दुमला सह नगरोपयने नन्दने नन्दनाख्येऽमरावत्युपरण्ठबने राचीस. खःच्यासहेलर्धामरतां देवानांपालयितेन्द्र विजदार चित्रीड॥३२॥ नध रोधसि दक्षिणोदधेः धितगोकर्ण निकेतमीश्वरम् । पीणयितुं ययौ रवेदयावृत्तिपधेन नारदः ॥ ३३ ॥ पाठा०-1 संयतये'; 'संनवर्य'. २ कालं मिनो:'. ३ 'परप्रयोजनम्'. ४ 'नन्दनम्.' ५ 'भूत". ६ 'उपयणयितुम्'. . 'उद्गातिपयन' (उदीच उपसा दिस भाग यातिनिरखनम् । तसा पन्या गतिमानेन यथा भूविकारला दिलो पानृत्य दसिमपरमागमति नदित्यः).

·रघुवंशे [ श्लो० ३४-३५ अथेति ॥ अथ दक्षिणस्योदधेः समुद्रस्य रोधसि वीरे धितगोकर्णनि- केनमधिष्ठितगोकर्णाख्यस्थानमीश्वरं शिवमुपवीणयितु वीगयोप समीपे गातुम् । 'सत्यापाश-(पा ३११२५) इत्यादिना 'वीणा'शब्दादुपगानार्थे गिप्रत्ययः । ततस्तुमुन् । नारदो देवी रवेः सूर्यस्य सवन्धिना। उदयावृत्तिपथेनामाश- मार्गेण ययौ जगाम । सूर्यापमानेनास्यातितेजस्त्वमुच्यते ॥३३॥ कुसुमेग्रंथितामपार्थिवैः सजमातोद्यशिरोनिवेशिताम् । अहरस्किल तस्य वेगवानधिवासस्पृहयेव मारुतः॥ ३४ ॥ कुसुमैरिति ।। अपार्थिवेरभौम । दिव्यरित्ययं । कुसुमैर्यथिता रचिताम् । तस्य नारदस्यातोद्यस्य वाद्यस्य वीणायाः शिरस्यग्रे निवेशिताम् । 'चतुर्विध- मिद वाद्य वादिनातोद्यनामकम्' इत्यमर । स्रजं माला वेगवान्मारुतः। अधि. वासे वासनाया स्पृहयेव । सजा खान सस्र्तुमित्यर्थः । 'समारो गन्धमाल्या- यैर्य स्यातदधिवासनम्' इत्यमर । अहरस्किल । 'किल' इत्यैतिधे ॥ ३४ ॥ भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिः परिकीर्णा परिवादिनी मुनेः । ददृशे पवनावलेपजं सृजती वाप्पमिवाजनाविलम् ॥ ३५ ॥ भ्रमरैरिति ॥ कुसुमानुसारिभिः पुष्पानुयायिभिर्भमरैरलिभि परिकी व्याप्ता मुने रदस्य परिवादिनी वीणा 'वीणा तु वको। विपची सा तु तत्रीभि. सप्तभि परिवादिनी ॥' इत्यमर । पर्वनस्य वायोरवलेपोऽधिक्षेपस्तजमनेन पाठा-१ विनिफी टिप्प-1 अथानन्तर नारदो मुनि रवे. सूर्यस्य, उदपावृतिपथेनोदयस्यावृत्ति पुन पुन करण सूर्वस्य दक्षिणोत्तरगती उदयावृतिस्तन्मार्गेणेश्वरमुपवीणयितु ययो, व्योममार्गेण शिव गातु जगाम । निभूतन् । दक्षिणोदधे तगोकर्णनिपेतन दक्षिणार्णवतटे प्रसिदगो कणाख्य निकेतनादितीर्थ तत्र कृतसिति गोकर्णेश्वर मिल-पति वल्लभ' । 2 यधपि आतोपभन्दश्चतुर्विधे वापेक्तते, तया पत्र प्ररणादीगावाची-इति दिनकर। - : 3 अधिवासो गन्धपुष्पारिकृत संस्कारसदायेव, अनया साहमपि संस्कृतो भवामी लाशवेन-इति दिनकर ॥ उत्प्रेक्षते-अधिवासरपयेवाधिकसौरभ्यवान्च्येव-इति पलभ । एवविध वालपराभवनातमशु व मुशन्ती मुनेः परवादिनी दाये। पराभवारिकन नारी रोदिदि-रवि यद्यमः।

·सो. ३६-३०] अश्मः सर्गः। कजलेनापिलं कर्ष याप्पमधु सुजतीव मुञ्चतीव । ददृशे दृष्टा । भ्रमराणां साजनवाष्पविन्दुसादृश्यं विवक्षितम् । वा नपुंसमस्य' (पा. ११७९) इति वर्तमाने 'आच्छीनद्यो म्' (पा. १११८०) इति नुम्विकल्पः ॥ ३५ ॥ अभिभूय विभूतिमार्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधाम् । नृपतेरमरनगाप सा देयितोरुस्तनकोटिसुस्थितिम् ॥ ३६॥ अभिभूयेति ॥ साऽमरनन्दिव्यमाला । मधुगन्धयोर्मकरन्दसौरभयोरति- शयेनाधिक्येन। वीरुधां लतानाम् । 'लता प्रतानिनी वीस्त्' इत्यमरः । ऋतोः प्राप्तामार्तची स्तुसंयम्धिनी विभूति समृद्धिमभिभूय तिरस्कृत्य नृपतेरजस्य दयिताया इन्दुमला उर्वोविशालयोः स्तनयोय कोटी चूचुकी तयोः सुस्थिति गोप्यस्थाने पतितत्वात्प्रशस्खं स्थानम् । आप प्राप्ता ॥ ३६॥ क्षणमात्रसखी सुजातयोः स्तनयोस्तामवलोक्य विदाला। निमिमील नरोत्तमप्रिया हतचन्द्रा तमसेच कौमुदी ॥ ३७ ॥ क्षणामिति ॥ सुजातयोः सुजन्मनोः । सुन्दरयोरित्यर्थः । स्तनयोः क्षणमात्रं सखी सखीमिव स्थिताम् । सुजातत्वसाधात्मजः सनसखीत्वमिति भावः । तां राजमवलोक्येपदृष्ट्वा विद्वला परवशा नरोत्तमप्रियेन्दुमती । तमसा राहुणा । 'तमस्तु राहुः खर्भानुः' इत्यमरः । हतचन्द्रा कौमुदी जान्दिकेय । निमिमील मुमोह, ममारेलथः । 'निमीलो दीर्घनिद्रा च' इति हलायुधः । कीमुथा निमीलनं प्रतिसंहारः ॥३७॥ वपुपा करणोझितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् । ननु तैलनिकविन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् ॥ ३८॥ पुपेति ॥ करणैरिन्द्रियरुज्झितेन मुक्केन । 'करणं साधकतम क्षेत्रगानेन्द्रिये. पाठा०-१ 'दयितोरश्मदकोटिरव्योः दयिताया उरछदयोः कोटिः भने- चूचुको त एप रसे तयोः ] टिपo-1 'तमसा तचन्द्रचन्द्रिका समसंसा निमिमील मुंदरी' पति भन्यः पाठ इति पटिया संभावना प्रगिविसमा प्राकारगृत्युप' इति यादव-इत्युदाहरति दिनकर । • अन यालमा- सममेव नारियन सा गुरुसमोहविलुप्तचेतसा । अगममा वेलबिन्दुना नरदीपारिरिक शिस्वटम् । इति पाई पठित्वा सेन्दुमदी नराधिपेन रामरामेन सममेव शिजलमगर भूतले निष्पाद 1 भूतेन नराधिपेन ! गुरुसंमोहविलायतमा गुरुप गोरेन विनत नष्टं तो यस स पुरसमोरविलसता, वेन मोडाविशयनष्टनिधन। , या नवदीपाकिस्तालारानीपावाला देसरिन्दना सह शिवमूलं पानि पनि भ्याचंह।

·. २०० रघुवंशे [श्लो० ३९-४॥ प्वपि' इत्यमरः । वपुपा निपतन्ती सेन्दुमती पतिमजमप्यपातयत् पातयदि स्म । तथा हि-निषिच्यत इति निषेकः । तैलस्य निषेकतैलनिपेकः। क्षरतल. मित्यर्थः । तस्य विन्दुना सह दीपार्चिदीपज्वाला मेदिनीं भुवमुपैति ननूपैलेवा 'मनु' अनावधारणे। 'प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु' इत्यमरः । इन्दुमत्या दीपा- चिरूपमानम् । अजस्य तैलबिन्दुः । तत एव तस्या जीवितसमाप्तिस्तस्य जीवितशेषश्च सूच्यते ॥ ३८॥ उभयोरपि पार्श्ववर्तिनां तुमुलेनातरवेण वेजिताः । विहगाः कमलाकरालयाः समदुःखा इव तत्र चुक्रुशुः॥ ३९ ॥ उभयोरिति ॥ उभयोदम्पत्योः पार्श्ववर्तिनां परिजनानां तुमुलेन संपुरेनातरवेण करुणखनेन वेजिता भीताः कमलाकरालयाः तरःस्थिता विहगा हंसादयोऽपि तत्रोपवने समदुःखा इव तत्पार्थवर्तिना समानशोका इय चुकुशुः कोशन्ति स्म ॥ ३९ ॥ नृपतेय॑जनादिमिस्तमो नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता। प्रतिकारविधानमायुपः सति शेपे हि फलाय कल्पते ॥४०॥ नृपतेरिति ॥ नृपतेरजस्य तमोऽज्ञानं व्यजनादिभिः सावनैर्नुनुदेऽपसार- तम् । 'आदि'शब्देन जलसेका'रक्षोदादयो गृह्यन्ते । सा विन्दुमती तथैव संस्थिता मृता । तथा' हि-प्रतिकारविधानं चिकित्सायुपो जीवितकालस्य शेपे सति विद्यमाने । 'आयुर्जीवितमालो ना' इत्यमरः । फलाय सिद्धये कल्पत आरोग्याय भवति, नान्यथा । नृपतेरायुःशेषसद्भावात्प्रतीकारस्य साफल्यम् । तस्यास्तु तदभावाद्वैफल्यमित्यर्थः ॥ ४० ॥ प्रतियोजयितव्यवल्लकीयमा मैननियमान । स निनाय नितान्तव प्रतीति ॥ अथ सत्त्वस्य येषु सत्वम्' इत्यमरः । प्रतियोजयितव्या तन्त्रोभियोजनीया । न तु योजित- तन्त्रीत्यर्थः । या वल्लकी वीणा। तस्याः समाऽवस्था दशा यस्यास्तामङ्गनां वनितां पाठा-१ परिपार्श्ववर्तिनाम्'.२ 'कमलाकराप्रयाः'. ३ विह्वलां. ४ अङ्गम्'. टिप्प-1 सम्पूर्वस्तिपतिर्मारणार्थ-दात दिनकर 2 समवस्खेलत्र 'सम'शब्दस्तुत्यर्थः 'भोपाभ्या समर्षाभ्या' इत्यादिवत् ; यद्वा, वष्टि भागुरिरकोपमवाप्योरपसर्गयो' इत्युक्त्या चोपसर्गस्याकारलोपः। समावस्या यस्या इत्यर्थः -इति दिनकर। ।

·अष्टमः सर्गः। . । श्लो०४२-४४] २०१ नितान्त वित्सलोऽतिप्रेमवान् सोऽजः परिगृह्य हस्ताभ्यां गृहीत्वोचितं परि- चितमङ्कमुत्सनं निनाय नीतवान् । बहकीपक्षे तु-सत्वं तत्रीणामवशम्भकः शला. काविशेषः ॥४१॥ पतिरनिपण्णया तया करणापायविभिन्नवर्णया। समलक्ष्यत बिभ्रदाविलां मृगलेखामुपसीव चन्द्रमाः ॥ ४२ ॥ पतिरिति ॥ पतिरक्षनिपण्णयोत्सङ्गस्थितया करणानामिन्द्रियाणामपाये- नापगमेन हेतुना विभिन्नवर्णया विच्छायया तया। उपसि प्रातःकाल आदिला मलिनां मृगलेखां मृगरेसारूपं लाग्छन विभ्रद्धारयंश्चद्मा इव । समलक्ष्य- तारश्यत । इत्युपमा ॥ ४२ ॥ पिललाप स वाप्पगद्दं सहजामप्यपहाय धीरताम् । अमितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिपु ॥ ४३ ॥ विललापेति ॥ सोऽजः सहजा साभाविकीमपि धीरतां धर्यमपहाय पिप्रकीर्य वाप्पेण कण्ठगतेन गद्दं विशीर्णाक्षर यथा तथा ध्वनिमात्रानुकारिंगद्- दादपिललाप परिदेवितवान् । 'विलापः परिदेवनम्' इत्यमरः । अभितप्तम- मिना संतप्तमयो लोहमचेतनमपि मार्दवं मृदुत्यमवैरत्वं च भजते प्राप्नोति । शारीरिपु देहिए । अभिसंतोम्पिति शेषः । विषये कैय कथा वार्ता ? अनुक्तसिद्ध- मित्यर्थः॥४३॥ कुसुमान्यपि गात्रसंगमात्प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि । न भविष्यति हन्त साधनं किमिवान्यत्महरिप्यतो विधेः ॥४४॥ कुसुमानीति ॥ कुमुमानि पुप्पाण्यपि । 'अपि शब्दो नितान्तमार्दवद्योत. नायः । गाप्रसंगमादेहसंसर्गादायुरपोहितुमपहनुं प्रभवन्ति यदि। इन्त विपादे । 'हन्त हऽनुकम्पायां वास्यारम्भविषादयोः' इत्यमरः । प्रहरिप्यतो पाठा०-1 'विभ्रमाविटाम्'.

·२०२ रघुवंशे [लो० ४५-४७ हन्तुमिच्छतो विधेर्देवस्यान्यत् कुसुमातिरिक्त किमिव वस्तु । 'इव' शब्दो वाक्या- लंकारे। कीदृशमित्यर्थः । साधनं प्रहरणं न भविष्यति न भवेत् ? सर्वमपि साधनं भविष्यसेवेत्यर्थः ॥४४॥ अथवा मृदु वस्तु हिसितुं मृदुनैवारभते प्रजान्तकः। हिमसेकविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मता ॥ ४५ ॥ अथवेति ॥ अथवा पक्षान्तरे । प्रजान्तकः कालो मृत्यु मृदु कोमलं वस्तु मृदुनैव वस्तुना हिंसितुं हन्तुमारभत उपक्रमते । अत्रार्थे हिमसेकेन तुपार- निष्यन्देन विपत्तिर्मुत्युर्यस्याः सा तथा नलिनी पद्मिनी मे पूर्व प्रथमं निदर्शन मुदाहरणं मता, द्वितीयं निदर्शनं पुप्पमृत्युरिन्दुमतीति भावः ॥ ४५ ॥ सगियं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति माम् । विपमप्यमृतं कचिद्भवेदमृतं वा विपमीश्वरेच्छया ॥४६॥ स्रगिति ॥ इयं स्त्रक् जीवितमपहन्तीति जीवितापहा यदि । हृदये वक्षसि । 'हृदयं वक्षसि खान्ते' इत्यमरः। निहिता सती मां किं न हन्ति ? ईश्वरेच्छया क्वचित् प्रदेशे विपमप्यमृतं भवेत् चिदमृतं वा विपं भवेत् । देवमेवात कारणमित्यर्थः ॥ ४६॥ अथवा मम भाग्यविप्लवादशनिः कल्पित एप वेधैसा । यदनेन तरुन पातितः क्षपिता तद्विटपाश्रिता लता ॥ ४७ ॥ अथवेति ॥ अथवा मम भाग्यस्य विलवाद्विपर्ययात् एपः। लगियर्थः । विधेयप्राधान्यापुंलिङ्गनिर्देशः । वेधसा विधानाऽशनिवैद्युतोऽमिः कल्पितः। पाठा०-३ 'गता'. २ 'संनिहिता'. ३ 'सुरमाल्यरूपभाक्'. ४ 'निर्मित.. 'कर्मणा'• ६'न पातितस्तरु'.७ 'तद्विटपाश्रया'. रिप-1 प्रथमो दृष्टान्त नारनी हिमवृश्चैव विनष्टा-रति बल्लभः। जीवितापहेलाशियोऽत्राभावाद 'आशिपि इत्यस्याप्राप्तेईप्रत्ययश्चिन्तः। अन्ये तु 'अपे उशतममो.' इति नियमाजीवित उपपदे हन्तेर्यद्यपि इप्रत्ययाभावस्तथापि अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति प्रयोगानुसारार्धाशिग्रहणासाधुत्वमाचक्षते-इति दिनकर० । 3 अब बल्लभ आह-उक्त च-'प्राप्यते मरण यत्र बन्धन श्री. सुस वधूः। स तर नीयते तेन कर्मणा गलहस्तितः ॥' इति ॥ अत्रेन्दुमतिनाशादमृनरूपाया माळाया विपत्व, सिदविषत्वायाश्च तस्या नृपाहननादमदत्तन-पति हेमादिः । A ५ ।

·4 । सो. ४०-५०] अष्टमः सर्गः। २०३ 'दम्भोलिरशनियोः' इसमरः । अपूर्वत्वमेव स्पष्टयति यद्यलात्कारणात् । अने- नाप्यशनिना प्रसिद्धाशनिना तरुवरस्थानीयः स्वयमेव न पातितः। किंतु तस्य तरोटिपाधिता लता वली क्षपिता नाशिता ॥४७॥ कृतवत्यसि नावधीरणामंपराद्धेऽपि यदा चिरं मयि । कथमेकपदे निरागसं जनमाभाष्यमिमं न मन्यसे? ॥४८॥ कृतवतीति.। मयि चिरं भूरिशोऽपराद्धेऽप्यपराधं कृतवत्यपि । राधेः कतरि कः । यदा यस्माद्धेतोः। यदेति हेत्वर्थः । 'स्वरादौ पठ्यते यदेति हेती' इति गणव्याख्यानात् । अवधीरणामवज्ञां न कृतवत्यसि नाकाः । तत्कथ- मेकपदे तत्क्षणे । 'स्यात्तत्क्षण एकपदम्' इति विश्वः । निरागसं नितरामनपरा- पमिमं जनम् । 'इमम्' इति सात्मनिर्देशः । मामित्यर्थः । आमाध्यं संभाध्य न मन्यसे न चिन्तयति? ॥४८॥ ध्रुवमसि शठः शुचिसिते ! विदितः कैतववत्सलस्तव । परलोकमसंनिवृत्तये यदनापृच्छ्य गतासि मामितः ॥४९॥ ध्रुवमिति ॥ हे शुचिस्मिते धवलहसिते ! शठो गूढविप्रियकारी कैतवेन कपटेन वत्सलः केतवन्निग्ध इति ध्रुवं सत्यं तव विदितस्त्वया विगतोऽस्मि । 'मतियुद्धि (पा. ३।२।१८८) इत्यादिना कर्तरि कः। तस्य च वर्तमाने' (पा. २०६७) इति कृतरि पटी। कुतः ? यद्यत्माद, मामनापुच्छ्यानामध्य। इतोऽसाटोका। परलोकमसंनिवृत्तयेऽपुनरावृत्तये गतासि ॥४९॥ दयितां यदि तावदन्वगाद्विनिवृत्तं किमिदं तया विना । सहतां हतजीवितं मम प्रवलामात्मकतेन वेदनाम् ॥ ५० ॥ दयितामिति ॥ इदं मम हतजीवितं कुत्सितं जीवितं तावदादी दयितामि- न्दुमतीमन्यगादन्वगच्छद्यदि अन्वगादेव । 'यदि अनावधारणे। पूर्व मूछित- पाठा- 'अपराधे'. २'अनामश्य'. ३ 'भात्मकृतां तु वेदनाम'; 'आरमतान्तवेदनाम'. टिप्प-1 अनेनानिना तरन पातितः तरुनुल्यो न पातितः । तदिटपाधिना या भवा धपिता पातिता मदशमया इन्दुमदी पातिता । अशनदि प्राय स्वभावोऽयम्-परि- शाया पार गरोनालयति, न सम्मम् । अपनेवरझोपणं प्रसिस्न् पुनरपमन्य एनिः करमााष्टियंदसौर विश्वं तां जवान-पनि पठभः। एवं रिटरमानिति न संभावयमौली- दिनकर .

·भावः॥५०॥ २०४ रघुवंशे [लो०५१-५४ त्वादिति भावः । तर्हि तया दयितया विना कि किमर्थ विनिवृत्तं प्रयागतम् ! प्रलागमनं न युक्तमित्यर्थः । अत एवात्मकतेन सदुश्चेष्टितेन निवृत्तिरूपेण प्रयला. मधिको वेदनां दुःखं सहतां क्षमताम् । खयंकृतापराधेपु सहिष्णुतैव शरणमिति सुरतभ्रमसंभृतो मुखे धियते खेदलवोद्गमोऽपि ते । अथ चास्तमिता त्वमात्मना घिगिमां देहभृतामसारताम् ॥५१॥ सुरतेति ॥ सुरतश्रमेण संभृतो जनितः स्खेदलवोद्गमोऽपि ते तव मुखे ध्रियते वर्तते। अथ च त्वमात्मना खरूपेणास्तं प्राप्ताः । अतः कारणाह- भृतां प्राणिनामिमां प्रत्यक्षामसारतामस्थिरतां धिक् ॥ ५१ ।। मनसापि न विप्रियं मया कृतपूर्व तव किं जहासि माम् । ननु शब्दपतिः क्षितेरहं त्वयि मे भापनियन्धना रतिः॥५२॥ मनसेति ॥ मया मनसापि तय विप्रियं न कृतपूर्वम् । पूर्व न कृतमि- सर्थः । सुप्मुपेति समासः । किं केन निमितेन मां जहासि बसि ? नन्वई क्षितेः शब्दपतिः मान्दत एव पतिः। न त्वर्धत इत्यर्थः । भावनिवन्धनाऽभि- प्रायनिवन्धना खभावहेतुका मे रतिः, प्रेम तु त्वय्येव । अस्त्रीति शेषः ॥५२॥ कुसुमोत्सचितान्पलीभृतश्चलयन्भृङ्गरचस्तवालकान् । करभो! करोति मारुतस्त्वदुपावर्तनशदि मे मनः ॥ ५३॥ कुसुमेति ॥ कुसुमैरुत्सचितानुत्कण रचितान वलीभृतो भनीयुतान् । शुटिलानियर्थः । भृङ्गरचो नीलांस्तवालकांधलयन्कम्पयन मारता हे कर- भोर करमसदृशोरु ! 'मगिपन्धादारनिष्ठं करस करभो यहिः' इत्यमरः । मे मनस्त्वदुपावर्तनशक्ति तव पुनरागमने सावत्करोति । सदुदीपने सह भारयतीलः ॥५३॥ तदपोहितुमर्हसि प्रिये !प्रतिरोधेन विपादमाशु मे। ज्वलितेन गुहागवं तमस्तुहिनादेरिव नतमोपधिः ॥ ५४॥ पाठा०-१ 'मया'.२ 'कुमुमोरचितान्' 'कुमुमोद्विचितान'. ३ कठीमत'. टिप्प-1 भस्वाम-मुरनममसंभूतो मुखइने (५३) शोक पदवियतमः। नही सपसीतर त्यासि ! नून निशित, अक्षितः पृधिन्याः पतिः शम्म मात्रेणानुरागरहितो नृपति, ने मन भारनिरन्टना रविधिमाहिधी प्रीवित्परि यो- इति पछभः।

·.. अष्टमः सर्गः। को०५५-५७] २०५ तदिति ॥ हे प्रिये! तत्तस्मात्कारणादाशु मे विपादं दुःसम् । न रात्रा- वोधिस्तृणज्योतिराख्या लता ज्वलितेन प्रकाशेन तुहिनादेहिमाचलस्य गुहा- गतं तमोऽन्धकारमिया प्रतिवोधेन ज्ञानेनापोहितुं निरसितुमर्हसि ॥ ५४ ।। इदमुच्छसितालकं मुखं तव विश्रान्तकथं दुनोति माम् । निशि सुप्तमिवैकपङ्कजं विरताभ्यन्तरपट्पदखनम् ॥ ५५ ॥ इदमिति ॥ इदमुच्छ्रसितालकं चलितचूर्णकुन्तलं विधान्तकथं निवृत्त- संला तव मुखम् । निशि रात्रौ सुतं निमीलितं विरतोऽभ्यन्तराणामन्तव. तिनां पट्पदानां स्वनो यत्र तत् । निःशब्दमृङ्गमित्यर्थः । एकपङ्कजमद्वितीयं पद्ममिव । मां दुनोति परितापयति ॥ ५५ ॥ शशिनं पुनरेति शर्वरी दयिता द्वन्द्वचरं पतत्रिणम् । इति तो विरहान्तरक्षमौ कथमत्यन्तगता न मां दहेः ॥ ५६ ॥ शशिनमिति । शर्वरी रात्रिः शशिनं चन्द्रं पुनरेति प्रामोति । द्वन्द्वीभूय चरतीति द्वन्द्वचरः तं पतत्रिणं चक्रवाकं दयिता चक्रवाकी पुनरेति । इति हेतोस्ती चन्द्र-स्वामी विरहान्तरक्षमौ विरहावधिसहौ । 'अन्तरमवकाशावधि- परिधानन्त दिभेदतादर्थे' इत्यमरः । अत्यन्तगता पुनरावृत्तिरहिता त्वं कथं न मां दहेर्ने संतापयेः १ अपि तु दहेरेवेत्यर्थः ।। ५६ ॥ नवपल्लयसंस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत यदशमर्पितम् । तदिदं विपहिप्यते कथं वद वामोरु !चिताधिरोहणम् ॥ ५७ ॥ नवेति । नवपल्लवसंस्तरे नूतनप्रवालास्तरणेऽप्यर्पितं स्थापितं मृदु ते टिप्प-1 हिमाद्रावीपपयो नक्कं प्रकाशात इति प्रसिद्धिर-इति दिनकर तथा च कुमारसंभवे (६४३) हिमाद्रिवर्णनम्-वनेचराणां वनितासयानां दरीगृहोत्सगनिष कभासः भवन्ति यत्रौपधयो रजन्यामतेलपूराः सुरतप्रदीपा', 'यत्रीपधिप्रकाशेन नक दर्शितसत्वराः' इति च । यथौषधिज्वलितेन न रात्री तुहिनादेहिमवतो गुहागतं तमोs पोहति दीप्त्याऽभवादयति तत्प्रतिबोधन मे दुःखमपोहितुमईसि-इनि बलभः । गनु जगदि शरीरिणा संयोग-वियोगी दृश्येते, तत्तया किमर्थमेव संतप्पट इत्या. क्याइ-कौमुदी निशा शशिनं चाई पुनोति लभते, रयिता चक्रवाकी दन्देन चरतीति तं दन्द घर पत्रिणं चक्रिणच प्राप्नोति, लतो हेतोली निशचन्द्रौ चलायौ च विरहस्य नियो गस्थान्तरमवर्षि धमत इति वा चरुवाकादयतु संयोगो भविष्यवीलाशानन्धेन दियो मेऽपि धर्यमवसम्माते इति भावः । मालपुनरागमायास्तमिता भवदी वयं न देहं संगपयेव । संपये देखेस-वि दिनकर ·रघुवंशे [लो० ५४-६॥ तव यदनं शरीरं दूयेत परितप्तं भवेत् । वामौ सुन्दरौ अरू यस्याः सा हे चामोरु। 'वाम स्यात्सुन्दरे सव्ये' इति केशवः । 'संहितशफलक्षण-' इत्यादिनोप्रत्ययः । तदिदमहंचितायाः काष्ठसंचयस्याधिरोहणं कथं विपहिष्यते वद ॥ ५५ ॥ इयमप्रतियोधशायिनी रशना त्वां प्रथमा रहःसखी। गतिविभ्रमसादनीरवा न शुचा नानु मृतेव लक्ष्यते ॥ ५८॥ इयमिति ॥ इयं प्रथमाऽऽद्या रहःसखी । सुरतसमयेऽप्यनुयानादिति भावः । गतिविभ्रमसादेन नीरवा विलासोपरमेण निःशब्दा रशना मेसलाऽ- प्रतियोधमपुनरुद्धोधं यथा तथा शायिनीम् । मृतामित्यर्थः । त्वामनु त्वया सह । “तृवीयाथै' (पा. ११४१८५) इत्यनुशब्दस्य कर्मप्रवचनीयत्वात् द्वितीया । शुचा शोकेन मृतेव न लक्ष्यत इति न ! लक्ष्यत एवेयर्थः । संभाव्यनिषेध- निवर्तनाय द्वौ प्रतिषेधौ ॥ ५८॥ कलमन्यभृतासु भापितं कलहंसीपु मंदालसं गतम् । पतीपु विलोलमीक्षितं पवनाधूतलतासु विभ्रमाः॥ ५९॥ त्रिदियोत्सुकयाप्यवेक्ष्य मां निहिताः सत्यममी गुणास्त्वया । विरहे तव मे गुरुव्यर्थ हृदयं न त्ववलम्वितुं क्षमाः ॥ ६ ॥ कलमिति । त्रिदिवेति ॥ युग्मम् । उभयोरैकान्वयः । अन्यभृतासु कोकि- लासु कलं मधुरै भापितं भाषणम् । कलहंसीपु विशिष्टहंसीपु मदालसं मन्धर गतं गमनम् । पृपतीपु हरिणीषु विलोलमीक्षितं चचला दृष्टिः। पचनेन वायु- ना धूतलताखीपत्कम्पितलतासु विभ्रमा विलासाः । इत्यमी पूर्वोकाः कलभाष- णादयो गुणाः । एषु कोफिलादिस्थानेविति शेपः । त्रिदिवोत्सुकयापीह जीय- न्त्येव खर्ग प्रति प्रस्थितयापि त्वया मामवेक्ष्य विरहासह विचार्य सत्यं निहिताः। मत्प्राणधारणोपायतया स्थापिता इयर्थः । तव विरहे गुरुव्यथम- तिदुःखं मे हृदयं मनोऽवलम्यितुं स्थापयितुं न क्षमा न शक्ताः । ते तु तसं. गम एव सुसकारिणः, नान्यथा । प्रत्युत प्राणानपहरन्तीति भावः ॥ ५९-६०॥ मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्विमौ । अविधाय विवाहसत्कियामनयोगम्यत इत्यसांप्रतम् ॥ ११ ॥ मिथुनमिति ॥ ननु हे प्रिये ! सहकारस्वरविशेषः फलिनी प्रियंगुलता पाठा०-, 'गतं मदालसम्. २ 'हरिणीपु'. ३ 'विनमः', 'विनमा'. टिप्प-1ोकोऽयं संरुसितं प्रथममेव मया लद भारमात्मसदृशं स्वगुणैर्गतासि । इति शाकुन्तलपपं भावसाम्येन सारयति । RAM ·. लोक १२-६४] अष्टमः सर्गः। २०७ चेमौ त्वया मिथुनं परिकल्पितं मिथुनत्वेनाभ्यमानि । अनयोः फलिनी-सहका- रयोविवाहसत्कियां विवाहमयलमविधायाकृत्वा गम्यत इत्यसांप्रतमयुक्तम् । मातृहीनानां न किंचित्सुखमस्त्रीति भावः ॥ ६ ॥ कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति । अलकाभरणं कथं नु तत्तव नेष्यामि निवापमाल्यताम् ? ॥ ६॥ कुसुममिति ॥ वृक्षादिपोषकं दोहदम् । त्यया कृतं दोहदं पादताइनरूपं यस्य सोऽयमशोको यत्कुसुममुदीरयिष्यति प्रसविष्यते । तथालकानामा- भरणमाभरणभूतं तत्कुसुमं कर्थ नु केन प्रकारेण निवापमाल्यतां दाहालले रर्यतां नेष्यामि ? निवापः पितृदानं स्यात्' इत्यमरः ॥ ६२ ॥ सरतेव संशब्दनूपुरं चरणानुग्रहमन्यदुर्लभम् । अमुना कुसुमाथुवर्षिणा त्वमशोकेन सुगात्रि शोच्यसे ॥३॥ सरतेति ॥ अन्यदुर्लभम् । किंतु सतव्यमेवेत्यर्थः । सशब्दं ध्वनियुर्फ नूपुरं मीर यस्य तं चरणेनानुग्रहं पादेन ताडनरूपं सरतेव चिन्तयवेव कुसुमान्येवाश्रूणि तर्पिणाऽमुना पुरोवर्तिनाऽशोकेन । हे सुगात्रि! 'अल- गात्रकण्ठेभ्यश्च' इति वकव्यान्न तत्वं शोव्यसे ।। ६३ ।। तव निश्वासितानुकारिभिर्वकुलैरचितां समं मया। असमाप्य विलासमेखला किमिदं किन्नरकण्ठि! सुप्यते ? ॥६॥ तवेति ॥ तव निःश्वसितानुकारिभिर्वकुलैर्यकुलकुसुमैर्मया समं सार्ध- मर्धचितामधं यथा तथा रचितां विलासमेखलामसमाप्यापूरयित्वा। किंनरस्य देवयोनिविशेपस्य कण्ठ इव कण्ठो यस्यालसंयुद्धिहें किन्नरकण्ठि ! 'भङ्गगानकण्ठे- भ्यध' इति की । किमिदं सुप्यते निद्रा क्रियते ? वचिस्वपि-' (पा. ६।१४१५) इत्यादिना संप्रसारणम् । अनुचितमिदं खपनमित्यर्थः ॥ ६ ॥ पाठा०-१'दौर्हद:. २ 'अनुवादिभिः'. टिप्प-1 मुन्दरीचरणपावेनाशोक पु-पतीति प्रसिदिः, 'असूत सद्यः कुसुमान्यशोक' 'पादन नापेक्षत सुन्दरीणां संपर्कमाशिञ्जिननूपुरेण' (कुमार. १२६) इति । अतः पादधात एवाशोकस दोददः इति दिनकर तथा चोक्तम् 'पादाघाताददशोकस्खिलककुरबको वीक्षणा- लिङ्गनाभ्यां स्त्रीणां स्पर्शाप्रियंगुर्विकसति बकुलः सीधुगंडूपसेकाद। मंदारो नमवाक्याव पडइसनाचंपको वक्त्रवानात् चूतो गीतान्नमविकसति च पुरो नर्दनाकर्णिकारः॥ इति । हे मुगात्रि! त्वममुनाऽशोकेन शोच्यसे खजातशोकेन सर्वसे इव। किं कुर्वता? अमुना सशन्दनूपुरं चरणानुग्रहं सरता! किंभूतं चरणानुग्रहम् ? भन्यदुर्लभम् । भवद्रूपाया अन्यस्य सकाशाप्रापम् । अत्र सर्वनानो पिरतिमात्रपूर्वपदस पुंवद्भाव-इति बडभः । , ·२१० रघुवंशे [लो०७१-७३ विलपन्निति|कोसलानामधिपोऽज इति करुणः शोकरसः स एवार्थसेन, प्रथितं संबद्धं यया तथा प्रियां प्रतीन्दुमतीमुद्दिश्य विलपन, पृथिवीरुहान वृक्षानपि सुताः शाखारसा मकरन्दा एव बाप्पास्तैर्दषितानकरोत् । अचेत नानप्यरोदयदित्यर्थः ॥७॥ अंथ तस्य कथंचिदङ्कतः खजनस्तामपंनीय सुन्दरीम् । विससर्ज तदन्त्यमण्डनामनलार्यागुरुचन्दनैघसे ॥ ७१ ॥ अथेति ॥ अथ खजनो बन्धुवर्गः । तस्याजस्याङ्कत उत्सङ्गात् कथंचिदप- नीय। तदिन्यकुसुममेवान्त्यं मण्डनमलंकारो यस्यास्ताम् । तां सुन्दरीमगुरूणि चन्दनान्येघांसीन्धनानि यस्य तसा अनलायालये विससर्ज विमृष्टवान् । ‘क्रियाग्रहणमपि वर्तव्यम्' इति क्रियामात्रप्रयोगे संप्रदानत्वाचतुर्थी ॥१॥ प्रमदामनु संस्थितः शुचा नृपतिः समिति याच्यदर्शनात् । न चकार शरीरमग्निसात्सह देव्या न तु जीविताशया ॥ २ ॥ प्रमदामिति ॥ नृपतिरजः सन्नपि विद्वानपि शुचा शोन प्रमदामनु प्रमदया सह संस्थितो मृत इति वाच्यदर्शनानिन्दादर्शनाद्देव्येन्दुमत्या सह शरीरमग्निसादम्यधीनं न चकार । 'तदधीनवचने' (पा. ५।४।५४) इति साविप्रत्ययः । जीविताशया प्राणेच्छया तु नेति ॥ ७२ ॥ अथ तेन दशाहतः परे गुणशेपार्मपदिश्य भामिनीम् । विदुपा विधयो महर्द्धयः पुर एवोपवने समापिताः ॥७३॥ अथेति ॥ अथ विदुपा शास्त्रज्ञेन तेनाजेन । गुणा एव शेषा रूपादयो यस्या- स्तो गुणशेषां भामिनीमिन्दुमतीमपदिश्योद्दिश्य । दशानामहां समाहारो पाठा०-१'स निनाय नितान्तवत्सलः परिवृत्तप्रथमच्छवि क्षणात् । सलिलो- अतपद्मिनीनिभा दयितामहमुदचलोचनः'. २ 'अवतार्य'. ३ 'कृतान्त्यमण्टनाम्'. ४ 'अगर'. ५ 'परम्', 'परा'. ६ "मुपदिश्य'. ७ 'गहिनीम्'. ८ 'वितेनिरे'. टिप्प-1 शूगारो विधा-संयोगो विप्रलमश्च, तत्र विप्रलम्भशारभेदः फरण , तेनाओं प्रथितो यस्मिन्कर्मणि उत्करणाग्रचित्त यथा भवति तथा प्रियां प्रति विलापं कुर्वन् नरून. प्यरोदयदिति भावः । अपिशब्देनाचेतनं च द्योलवे-इति दिनकर। 2 तदा क्रियमाणमन्त्यं प्रेतोवितं मण्डन यस्याः सा तदन्त्यमण्डना । यद्वा,-सैव देवनक अन्त्य मण्डनमिति ताम्-इति बछमः। दिनकरमिभारतु कनान्समण्डनाम्' गते पारमा दूल तदेव कृतमन्त्य मण्डनं यस्याः सा ताम् इति ब्याचस्युः।

·4 'लो०७४-७६] अष्टमः सर्गः। २११ दशाहः । 'तद्धितार्थ-(पा. २११५१) इत्यादिना समासः । समाहारस्पैकत्वादेक- वचनम् । 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' (पा. ५/४१५१) इति उच् । 'रात्राहाहाः पुंसि' (पा. २।४।२९) इति पुंवत् । ततस्तसिल । तस्माद्दशाहतः पर ऊर्ध्वं कर्तव्या महर्द्धयो महासमृद्धयो विधयः क्रियाः पुरः पुर्या उपवन उद्यान एव समापिताः संपूर्णमनुष्ठिताः । 'दशाहतः' इत्यत्र 'विप्रः शुद्ध्येशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः' (५.८३) इति मनुववनविरोधो नाशनीयः; तस्य निर्गुणक्षत्रिय- विषयत्वात् । गुणवत्क्षत्रियस्य तु दशाहेन शुद्धिमाह पराशरः-क्षत्रियस्तु दशाहेन सधर्मनिरतः शुचिः' इति । सूच्यतेऽस्यापि गुणवत्त्वं 'विदुषा' इत्यनेन ॥ ७ ॥ स विवेश पुरी तया विना क्षणापायशशाइदर्शनः। परिवाहमिवावलोकयन्स्यशुचः पौरवधूमुखाचपु ॥ ७ ॥ स इति ॥ तयेन्दुमत्या विना। क्षणदाया रानरपायेऽपगमे यः शशाङ्कश्चन्द्रः स इव दृश्यत इति क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः। प्रातःकालिकचन्द्र इव दृश्यमान इत्यर्थः । दृश्यत इति कर्मार्थ ल्युट्। सोऽजः पौरवधूमुखाश्रुषु स्वशुचः खशो- कस्य परिचाहं जलोच्यासमियावलोकयन् । 'जलोच्यासाः परीवाहाः' इत्यमरः । खदुःखपूरातिशयमिप पश्यन् पुरी विवेश । 'वधूग्रहणात्तस्यामिन्दुमयां सख्याभि- मानादजसमानदुःससूचकपरीवाहोक्तिनिर्वहति ॥ ७४ ।। अर्थ तं सपनाय दीक्षितः प्रणिधानाहगराश्रमस्थितः । अभिपजडं विजशिवानिति शिष्येण किलान्ययोधयत् ॥ ७५ ॥ अथेति ॥ अथ सवनाय यागाय दीक्षितो गुरुसिष्ठ आश्रमे खकीया- अमे स्थितः सन् । तमजमभिपहजई दुःखमोहितं प्रणिधानाचित्तकाम्याद्वि- जशिवाजातवान् । 'कसुश्च' (पा. ३।२।१०७) इति कसुप्रलयः। इति वक्ष्यमाण- प्रकारेण शिष्येणान्वयोधयत्किल । वुधेय॑न्ताणिचि लङ् ॥ ५५ ॥ वसिष्टशिष्य आह- असमाप्तविधिर्यतो मुनिस्तव विद्वानपि तापकारणम् । न भवन्तमुपस्थितः स्वयं प्रकृतौ स्थापयितुं.पंधश्च्युतम् ॥ ७६ ॥ पाटो- 'वमवेक्ष्य मसाय'.२ 'भाश्रमाश्रिता', 'माप्रमाप्रय:'. ३ 'अति- पंग'; 'अभिपङ्गिणमीश्वरं विशाम्' . ४ 'ततश्चयुतम्', 'स्वतश्युतम्', 'कृतस्थितिः'. टिप्प०-1 'अतिपंगजई इति पाठमाहत्य अयानंतरं समाधिनाऽनिपंगेनामोशेन अडमचं सातवानिति-दिनकर ।

·। ૨૨ रघुवंशे [श्लो० ७७-७१ असमातेति ॥ यतो तोर्मुनिरसमाप्तविधिरसमाप्तऋतुस्ततस्तव ताप- कारणं दुःखहेतु कलपनाशरूपं विद्वाजानन्नपि । 'विदेः शतुर्वसु.' (पा. १६३६)- इति वखादेशः । 'न लोक-'(पा.२॥३॥६९) इत्यादिना षष्टीप्रतिषेधः । पथभ्युतं खभावाष्टं भवन्तं प्रकृती खभावे स्थापयितुम् । समाश्वासयितुमित्यर्थः । स्वयं नोपस्थितो नागत. ॥ ४६॥ मयि तत्य सुवृत्त! वर्तते लघुसंदेशपदा सरखती। शृणु विश्रुतसत्त्वतार! तां हृदि चैनामुपधातुमर्हसि ॥ ७ ॥ मयीति ॥ हे सुवृत्त सदाचार ! सदिश्यत इति सदेशः सदेप्टव्यार्थः। तस्य पदानि वाचकानि लघूनि सक्षितानि संदेशपदानि यस्या सा लघुपदेशपदा तस्य मुनेः सरस्वती वाक् मयि वर्तते । हे विश्रुत्तसत्त्वसार प्रख्यातधैर्याविशय ! तां सरखतीं शृणु। एनां वाचं हृद्युपधातुं धतुं चार्हसि ॥ ७ ॥ वक्ष्यमाणार्थानुगुणं मुनेः सर्वज्ञत्वं तावदाह- पुरुषस्य पदेष्वजन्मनः समतीतं च भवञ्च भावि च । स हि निष्प्रतिधेन चक्षुषा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति ॥ ७८ ॥ पुरुषस्येति ॥ अजन्मनः पुराणपुरुषस्य भगवतत्रिविक्रमस्य पदेपु विक्रमेषु । त्रिभुवनेष्वपीत्यर्थः । समतीतं भूतं च भवद्वर्तमानं च भावि भविष्यञ्चेति वितयं स मुनिर्निपतिधेनाप्रतिबन्धेन ज्ञानमयेन चक्षुपा ज्ञानदृष्टया पश्यति हि । अतस्तदुक्तिपु न सशयितव्यमित्यर्थः ॥७॥ वरतः किल दुश्चरं तपस्तृणविन्दोः परिशक्षितः पुरा । प्रजियाय समाधिभेदिनी हरिरसै हरिणी सुराङ्गनाम् ॥७९ ।। चरत इति ॥ पुरा फिल दुश्चरं दीम तपश्चरतस्तुणविन्दोस्तृणबिन्दु. नामकारकलाचिपेः परिशवितो भीतः । वर्तरि क । भीनार्थाना भयहेत.' (पा. १।४।२५) इलपादानात्पञ्चमी । हरिरिन्दः समाधिमेदिनीं तपोनिधा- तिनी हरिणी नाम सुराङ्गनामसै तृणविन्दवे प्रजिघाय प्रेरितवान् ॥ ७९ ॥ पाठा०-१'स्फुटसदेशपदा', 'लघुसंदेशवहा'. २ भवधातुम्'. ३ भवितथा'. टिप्प-1 अजन्मन पुरुषस विष्णोलियु पदेषु भूर्भुव स्वलक्षणेषु समवीत व्यतीत भवन वर्तमान भावि च भविष्यत्सर्वमतौ निप्रतिधेन निरावरणेन शानमयेन चधुपा त्रितय पश्यति इति वल्लभा अम्रत्येय जस्विनी .

·लो० ८०-८३] अष्टमः सर्गः। २२३ से तपाप्रतिवन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम् । अशपद्भव मानुषीति तां शमवेलामलयोर्मिणा भुवि ॥ ८॥ स इति ॥ स मुनिः । शमः शान्तिरेव वेला मर्यादा यस्याः निलयोर्मिणा प्रलयकालतरङ्गेण । शमविघातकेनेत्यर्थः । 'अब्भ्यम्युविकृती वेला कालमर्यादयोरपि' इत्यमरः। तपसः प्रतिवन्धेन विमेन यो मन्युः क्रोधसेन हेतुना। प्रमुखेऽप्रे आविष्कृतचारुविभ्रमा प्रकाशितमनोहरविलास तां हरिणी भुवि भूलोके मानुपी मनुष्यत्री भवेत्यशपच्छशाप ॥८॥ भगवन् ! परवानयंजनः प्रतिकूलाचरितं आमख मे। इति चोपनतां क्षितिस्पृशं कृतवाना सुरपुप्पदर्शनात् ॥ ८१ ॥ भगवन्निति ॥ हे भगवन्मह । अयं जनः। परोऽस्यास्तीति सामित्वेन पर- वान पराधीनः । 'भयम्' इलात्मनिर्देशः । अहं पराधीनेत्यर्थः । मे मम प्रतिकूला- चरितमपराध क्षमतेत्यनेन प्रकारेणोपनतां शरणागतां च हरिणीमा सुरपुप्प- दर्शनात् पुष्पदर्शनपर्यन्तम्। क्षितिं स्पृशतीवि क्षितिस्टक, तां क्षितिस्पृशं मानुषी कृतवानकरोत् । दिव्यपुष्पदर्शनं शापावधिरित्यनुगृहीतवानित्यर्थः ॥ ८१॥ ऋथकैशिकवंशसंभवा तव भूत्वा महिपी चिराय सा। उपलब्धवती दिवेश्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणम् ॥ ८॥ फ्रथेति ॥ मथकैशिकानां राज्ञां वंशे संभवो यस्याः सा हरिणी तर महिप्यभिपिका ली। 'कृताभिपेका महिषी' इत्यमरः । भूत्वा चिराय दिवः खर्गायुतं पतितं शापनिवृत्तिकारणं सुरपुष्परूपमुपलब्धवती विवशा। अभूदिवि शेषः । मृतेत्यर्थः ॥ ८ ॥ तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता । वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलरिणः ॥ ८३ ॥ तदिति ॥ तत्तस्मात्तस्या अपायचिन्तयाऽलम् । तस्या मरणं न चिन्समि- सर्थः । निषेधकियां प्रति करणत्वाचिन्तयेति तृतीया । फुतो न चिन्यमत आह- उत्पत्तिमतां जन्मवतां विपद्विपत्तिरुपस्थिता सिद्धा। जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरि- सर्थः । तथापि कलवरहितस्य किं जीविवेन तत्राह-त्ययेयं वसुधा भूमिरवे- परटर- 'वसर प्रतिपालमन्युन्स'. 'शमलालपोर्मिवान्'. ३ मुनिः। 1 'सहस्त्र'. ५ 'तनुं जही सुखतः शाप". " ·रघुवंशे [को० ८५-८६ क्ष्यता पाल्यताम् । हि यस्मान्नुपा वसुमत्यां पृथिव्या कलत्रिणः कलप्रवन्तः । अतो न शोचितव्यमित्यर्थः ।। ८३ ॥ उदये मेदवाच्यमुज्झता श्रुतमाविष्कृतमात्मवत्त्वया । मनसस्तदुपस्थिते ज्वरे पुनरल्लीयतया प्रकाश्यताम् ॥ ८४ ॥ उदय इति ॥ उदयेऽभ्युदये सति मदेन चद्वाच्यं निन्दादुःसं तदुज्झता परिहरता सत्यपि मदहेतापमायता त्वया यदात्मवद्ध्यात्मप्रचुरं श्रुतं शास्त्रम् । तजनितं ज्ञानमिति यावत् । आविष्कृतं प्रकाशितम् । तच्छ्रुतं मनसो ज्वरे संताप उपस्थित प्राप्तेऽक्लीयतया धैर्येण लिङ्गेन पुनः प्रकाश्यताम् । विदुषा साखवस्थाखपि धीरेण भवितव्यमित्यर्थः॥ ८४ ॥ इत्तोऽपि न रोदितव्यमिलाह- रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतापि लभ्यते । परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम् ॥ ८५॥ रुदतेति ॥ रुदता भवता सा कुत एव लभ्यते । न लभ्यत एव । अनु. नियत इत्यनुमृत् । किम् । तेनानुमृतानुमृतवताऽपि भवता पुनर्न लभ्यते । कथं न लभ्यत इत्याह-परलोकजुपां लोकान्तरभाजां देहिनाम् । गम्यत इति गतयो गम्यस्थानानि खकर्मभिः पूर्वाचरितपुण्यपापभिन्नपथाः पृथकृतमार्गा हि। परनापि खखधर्मानुरूपफलभोगाय मिनदेहगमनान मृतेनापि लभ्यत इत्यर्थः ॥८५॥ अपशोकमनाः कुटुम्विनीमनुगृहीव निवापदत्तिभिः । वजनानु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ॥ ८६॥ पाठा-१ यदवाच्यम्'. २ 'भात्मवत्तया' (= भविकृतचित्तवयालिड्ने), 'मात्मनस्त्वया'. ३ 'समुपस्थिते'. ४ 'नानुमृतेन लभ्यते'; 'नानुमृता च'. टिप्प-1 धीरस्य लक्षण चोक्तमन्यत्र-विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषा न घेतासि त एवं धीरा इति। वल्लभस्त्वत्र 'रुदितेन न सा निवर्तते नृप ! तावत्तदनर्थक तय । न भवाननुसंस्थितोऽपि तां लभते कर्मवशा हि देहिनः ॥' इति पाठमादृत्य- हे नृप ! सेन्दुमती रुदितेन न निवर्तते, तावत्लधर्म तब रुदितमनक निरर्गलवर । अनुसस्थितोऽप्यनुमृतोऽपि न लभते, हि निश्चितम्, यत प्राणिनः कर्मानुगामिनः, उक्त च- प्राप्यते मरण यन्त्र बन्धन श्री. सुख वधूः। स तत्र नीयवे खेन कर्मणा गलइस्तितः इति '3 अनु मृतं यस्या सेति प्रथमान्तो वा-दति हेमादिः। व्याचष्टे।

·अष्टमः सर्गः। . वो०८७-८९] २१५ अपेति ॥ किंतु, अपशोकमना निर्दुःसचित्तः सन् कुटुम्बिनी पत्नी निवा- पदत्तिभिः पिण्डोदकादिदानेरनुगृहीप्य । तर्पयेत्यर्थः । अन्यथा दोषमाह- अतिसंततमविच्छिन्नं वजनानां वन्धूनाम् । 'पन्धुखखजनाः समाः' इलमरः । अश्रु कर्तृ प्रेतं मृतं दहतीति प्रचक्षते मन्वादयः किल । अत्र याज्ञवल्क्यः (याज्ञ. प्राय. १११)-टेमाश्रु बन्धुभिर्मुक्त प्रेतो भुते यतोऽवशः । अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशकितः ।।' इति ॥ ६॥ मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृति वितमुच्यते वुधैः । क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ ॥ ८७ ।। मरणमिति ॥ शरीरिणां मरणं प्रकृतिः खभावः । ध्रुवमित्यर्थः । जीवितं विकृति दृच्छिकं वुधैरुच्यते । एवं स्थिते जन्तुः प्राणी क्षणमपि । अत्यन्त- संयोगे द्वितीया । भ्यसजिवन्नवतिष्ठते । यद्यसौ क्षणजीवी लामवाननु । जीवने यथालाभं संतोष्टव्यम् ; अलभ्यलाभात् , मरणे तु न शोचितव्यम् ; अस्य खा. भाव्यादिति भावः ॥ ८॥ अंधगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हदि शल्यमर्पितम् । स्थिरघोस्तु तदेय मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतम् ॥ ८८ ॥ अवेति ॥ मूढचेतनो भ्रान्तयुद्धिः मियनाशमिष्टनाशं हृद्यर्पितं निखातं शल्यं शङ्कमधगच्छति मन्यते । स्थिरधीविद्वांस्तु तदेव शल्यं समुद्भुतम्- त्खातं मन्यते । प्रियनाशे सतीति शेपः । कुतः ? कुशलद्वारतया । प्रियना- शस्य मोक्षोपायतयेसर्थः । विषयलाभविनाशयोर्याक्रम हिताहितसाधनत्वामिमानः पामराणाम् । विपरीतं तु विपश्चितामिति भावः ॥ ८८॥ खशरीरशरीरिणावपि श्रुतसंयोगविपर्ययौ यदा । विरहः किमिवानुतापयेद्वद वाहोर्विषयैर्विपश्चितम् ॥ ८९ ॥ पाठा-१ 'भय गच्छति'. २ स्थिरधीश्व'. ३ स्मृत', 'स्मृत्ति', 'श्रित ३ 'कम्'. टिप- ययोक्कं गीतासुजातस हि ध्रुवो मृत्यु(वै जन्म मृतस्य च । तसादपरि- हायेंऽयं नानुमोचितुमईसि'-इति हेमादिः। 3 प्रियस्य नाश- मियनाशस्तं प्रिवनाशं कुशलदार मोक्षोपायं आनीते विछभजननाशे संसारादिरता, विरके जावेष्टकमेगाने व्रतो मुक्तिरिति भावः-दनि सुमति ।

·२१६ रघुवंशे [लो० ९०-९२ खेति ॥ स्वस्थ शरीरशरीरिणो देहात्मानायपि यदा यत. श्रुतो श्रुत्वव- गती संयोगविपर्ययौ सयोगवियोगो ययोखो तयोसौ । तदा याचिपयैः पुत्र- मिनक्लादिभिर्विरहो विपश्चितं विद्वांस क्रिमिवानुतापयेत्त्व बद । न किंचिदिलर्थ । अथवा,-'ख'शब्दस शरीरेणैव संवन्ध ॥ ८९ ॥ न पृथग्जनवच्छुचो वशं वशिनामुत्तम! गन्तुमईसि । द्रुमसानुमतां किमन्तरं यदि यायो द्वितयेऽपि ते चलाः ॥९॥ नेति ॥ वशिनामुत्तम जितेन्द्रियर्य! पृथग्जनयत् पामरजनवत् शुचः शोकस्य वशं गन्तुं नाईसि । तथा हि ठुमसानुमतां तरुशिखरिणा किमन्तर को विशेष. चायौ सति द्वितयेऽपि द्विप्रकारा अपि । 'प्रथमचरम-' (पा. १।१॥३३) इत्यादिना जति विभाषया सर्वनामसज्ञा । ते हमसामन्तवला- यचा यदि। सानुमतामपि चलने दुमवत्तेपामप्यचलसमा न स्यादित्यर्थ. ॥९॥ त तथेति विनेतुरदारमतेः प्रतिगृह्य पचो विससर्ज मुनिम् । तदलब्धपदं हृदिशोकयने प्रतियातमिवान्तिकमस्य गुरोः ॥११॥ स इति ॥ सोऽज उदारमतेर्विनेतुर्गुरोर्वसिष्टस्य वचस्तच्छिप्यमुखेरित तथेति प्रतिगृह्यागीकृत्य मुनि पसिष्टशिष्य विससर्ज प्रेषयामास । किंतु तद्वच शोकयने दु ससान्द्रेऽस्याजस्य हृद्यलन्धपद्मप्राप्तावकाशं सहुरोर्च- सिस्थान्तिकं प्रतियातमिव प्रविनिवृत्त किमु-इत्युत्येक्षा । तोटकवृत्तमेतत्- 'इद तोटकमम्बुधिसै प्रथितम्' इति तलक्षणात् ॥ ९१ ॥ तेनाष्टौ परिगमिताः समाः कथंचिदालत्वादवितधसूनृतेन सुनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः खानेपुक्षणिकसमागमोत्सवैश्च ॥२॥ तेनेति ॥ अवितथं यथार्थ सूनृतं प्रियवचन यस्य तेनाजेन । सूनोः पुनस्य बालत्वात् । राज्याक्षमत्वादित्यर्थ । प्रियाया इन्दुमत्या. साहश्य वस्त्यन्तर- गतमाकारसाम्य प्रतिकृतिचित्र तयोर्दर्शनैः । खमेपु क्षणिका क्षणभरा ये टिप-1 सदा संयुक्तयोर्देहात्मनोरपि वियोगोऽवश्यभावी,किं पुनर्बाह्यानामन्येषामिति। सहजीवितयोनास्ति संबध , कायजीवयो । सुतमित्रकलत्रेषु संबंध केन हेतुना -दति हेमा । 2 पवनेन वृक्षाश्चत्यन्ते, न गिरय , तथा नीचा शोफेनाभिभूयन्ते, न लादशा, तत. शोक दूरीकृर्विति माव-इति सुमति । समखरूप तु नामइशायामदृष्टवादात्मा सुखदुखभोग भुड़े तथा स्वप्नावस्थायामपि पूर्वकर्मवशादारमा नाडीतो निगत्य तत्र देशे नव देह निर्माय पूर्व शरीरं तत्रैव देशे प्राणवा- चुना रक्षन् वा स्वप्नभोगाम्भुक्त्वा पुनरपि पूर्वशरीरे प्रविशति । तत्रार्थे शातातपीश्रुति - 'प्रायेण रक्षन्नपर कुलाय बहि कुलायादमृतश्चारला । स इयतेऽमृतो या कामो हिरण्मय पौरप एकड्स' इति।

·अष्टमः सर्गः। । लो० ९३-९४] समागमोत्सवावध । कथंचित् कृच्छेण । अष्टौ समा वत्सराः । 'संवत्सरो "वत्सरोऽन्दो हायनोऽत्री शरत्समाः' इत्यमरः । परिगमिता अविवाहिताः । उर्फ च-वियोगावस्थासु प्रियजनसदक्षानुभवनं ततश्चित्रं कर्म स्वपनसमये दर्शनमपि । तदास्पृष्टानामुपगतवतां स्पर्शनमपि प्रतीकारः कामव्यथितमनसा कोऽपि कथितः ।। इति । प्रकृते सादृदयादिनितयाभिधानं तदनस्पृष्टपदार्थस्पृष्टेरप्युपलक्षणम् । प्रहर्पिणी- गृतमेतत् ॥ १२॥ तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कः सुक्षप्ररोह इव सौधतलं विमेद । प्राणान्तहेतुमपि तं भिपज्ञामसाध्यं लाभं प्रियांनुगमने त्वरया स मेने ॥ ९३ ॥ तस्येति ॥ शोक एवं शङ्कः कीलः । शङ्कः कीले शिवेऽग्ने च' इति विश्वः । तस्याजस्य हृदयम् । हासप्ररोहः सोधतलमिय । प्रसह्य बलाकिल विमेद । सोऽनः प्राणान्तहेर्नु मरण शरणमपि मिपजामसाध्यमप्रतिसमाधेयं तं शोकराएं रोगपर्यवसितं प्रियाया अनुगमने त्वरयोकप्ठया लाभं मेने । तद्वि- रहस्यातिदुःसहत्वात्तत्प्राप्तिकारणं मरणमेव वरमित्यमन्यतेत्यर्थः ॥ १३॥ सम्यग्विनीवमय चमहरं कुमार- मादिश्य रक्षणविधी विधिवत्मजानाम् । रोगोपसृष्टतनुदुर्षसति मुमुक्षुः प्रायोपवेशनमतिपतियंभूव ॥ ९४ ।। सम्यगिति॥ अथ नृपतिरजः सम्यग्विनीतं निसर्गसंस्काराभ्यो विनय- पन्त यम दरवीति यमहरः कवचधारणाहवयमः । 'वयसि च' (पा. ३।२।१०) इलनलयः । तं कुमार दशरथ प्रजानां रक्षण विधी राज्ये विधितिष्यहम् । यपाधानमित्यर्थः । तदर्हम्' (पा. ५१११७) इति पविश्लयः ।पादिश्य नियुग्म रोगेणोपराया भ्यासायास्तनोः शरीरस्य दुर्यसति दुःसावस्थिति मुमचनिहायुः सन् । प्रायोपवेशनेऽनशनावस्थाने मतिर्यस्य य यभूय । 'प्राय- मानाने मजो नुस्याहस्ययोरपि' इति विश्वः । अन पुरागवचनम्-'सनाखतो भोप पावरमहदादिभिः दुधितिरस्पैमहारोगः पीडितो वा भवेत्तु यः। वयं देहरिनास फाठे प्राते महामति।। भावमा वा स्वर्गादिमहालजिगीषया । प्रवि- पाठा0-1 "प्रियागुगमनावरपा२ 'पमेयरम्', ·.२१८ रघुवंशे [लो० ॥ शेज्वलनं दीप्तं कुर्यादनशन तथा । एतेषामधिकारोऽस्ति नान्येषां सर्वजन्तुषु । नरा- णमय नारीणां सर्ववणेषु सर्वदा ॥' इति । अनयोर्वसन्ततिलकाच्छन्दः । तालक्ष. णम्-'उक्ता वसन्ततिलका तभना जगी गः' इति ॥ १४ ॥ तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जहुकन्यासरय्वो. देहत्यागादमरगणनालेण्यमासाद्य सधः। पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासो लीलागारेवरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥१५॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतावजबिलापो नामाष्टमः सर्गः। तीर्थ इति ॥ असावजो जहुकन्यासरय्वोस्तोयाना जलानां व्यतिकरण संदेन भवे तीर्थे गडासरयूसंगमे देहत्यागात्सद्य एवामरगणनायां लेख्यं लेखनम् । 'तयोरेव कृत्यकसलाः' (पा. ३४१७० ) इति भावार्थे प्यत्प्रत्ययः । आसाद्य प्राप्य । पूर्वमादाकारादधिकतरा रुग्यस्याखया कान्तया रमण्या संगतः सन् । नन्दनस्येन्द्रोद्यानत्याभ्यन्तरेवन्तवर्तिपु लीलागारेषु क्रीडा- भवनेषु पुनररमत । यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्देहत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीनितान्यपि ॥ इति स्कान्दे । मन्दाक्रान्ताच्छन्दः । तदक्षणम्-'मन्दा- कान्ता जलधिषडगम्भी नतो ताहुरू चेत्' इति ॥ १५ ॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलावलमद्धिनाथरिविरचितायां संजीविनी. समाख्यायां रघुवंशव्याख्यायामष्टमः सर्गः। नवमः सर्गः। एकलोचनमेका सार्धलोचनमन्यतः । नीला नीलकपठाध महः किमपि मन्महे ॥ पितुरनन्तरमुत्तरकोसलान्समधिगम्य समाधिजितेन्द्रियः । दशरथः प्रशशास महारथो यमयतामवतां च धुरि स्थितः ॥९॥ पाठा०-1 'सोये तीर्धन्यतिकरभवे'. २ 'पूर्वाकाराधिकचतुरया' (=पूर्व- सादाकारादधिकं चतुरया सुभगया).

·सो०२-३] नवमः सर्गः। पितुरिति । समाधिना संयमेन जितेन्द्रियः। 'समाधिनियमे ध्याने' इति *कोशः । यमवतां संयमिनामवतां रक्षता राज्ञां च धुर्यग्रे स्थितो महारथः। "एको दश सहस्राणि योषयेद्यस्तु धन्विनाम् । शत्रशास्त्रप्रवीणच स महारथ उच्यते ॥' इति । दशरथः पितुरनन्तरमुत्तरकोसलाअनपदान्समधिगम्य प्रशशास। अत्र मनुः (१४४)-'क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानां परिपाल- नम्' इति । इतविलम्बितमेतद्वत्तम् । तल्लक्षणम्-'दुतविलम्बितमाह. नमी भरी' इति ॥१॥ अधिगतं विधियद्यपालयत्प्रकृतिमण्डलमात्मकुलोचितम् । अभयदस्य ततो गुणवत्तरं सनगरं नगरन्ध्रकरौजसः॥२॥ अधिगतमिति ॥ मधिगतं प्राप्तमात्मकुलोचितं स्वकुलागतं सनगर नगरजनसहितं प्रकृतिमण्डलं जानपदमण्डलम् । अत्र 'प्रकृति'शब्देन प्रजामात्र- चाचिना नगरशब्दयोगागोवलीपर्दन्यायेन जानपदमात्रमुच्यते । यद्यमाद्विधिवद्य- थाशास्त्रमपालयत् । ततो हेतोः । रन्ध्र करोतीति रन्धहेतुरित्यर्थः । 'कृयो हेतु- ताच्छील्यानुलोम्ये (पा. ३।२।२०) इति टप्रत्ययः। नगस्य रन्ध्रकरो नगरन्ध्रकरः कुमारः । 'कुमारः प्रारदारणः' इत्यमरः । तदोजसत्तत्तुल्यवलस्यास्य दशरयस्य । गुणवत्तरमभवत् । वत्पौरजानपदमण्डलं तस्मिन्नवीवासचनभूदित्यर्थः ॥ २ ॥ उभयमेव वदन्ति मनीषिणः समययर्पितया कृतकर्मणाम् । बलनिपूदनमर्थपतिं च तं श्रमनुदं मनुदण्डधरान्वयम् ॥ ३॥ उभयमिति ॥ मनस इपिणो मनीपिणो विद्वांसः। पृषोदरादित्वात्साधुः । चलनिपूदनमिन्द्रम् । दण्डस धरो राजा मनुरिति यो दण्डधरः स एवान्चयः पाठा०-1 'गुणतस्परम्'. टिप्प- भनिन्सर्ग प्रायः यमाम उ र वाग्भटालंकारे-स्थासरस्सरवणा- नामाजिक संजना शुता । यसर्फ भित्रवान्यानामादिसधानगोचरम् । इति दिनकर। व मनामकरेले निगरपदीवि बलमिपूदनः योरभेदक न्द्रो हिरलदेल्सनिपूरन कामे पहप यादोपत्रीप्यमानो अन्धसाभिन दलस्य परिधीन् (क.१३५२१० 'यो हिमरियाविन्यो मा उसरा क्लस्य' (*. १२३), 'स्नो बर्ड रशिार पाना मरेले पिता सेन (अ.१६)सादी। ३ मनोसामाया भरोस्लयोपोडययो यस्य नेपाल उम्। पदा, दमपरो राजा, मनुस यो रस।

·२२२ रघुवंशे [लो०१०-१२ अजयदेकरथेन स मेदिनीमुदधिनेमिमधिज्यशरासनः। जयमघोपयदस्य तुं केवलं गजवती जवतीवहया चमूः॥ १० ॥ अजयदिति ॥ अधिज्यशासनः स ददारप उदधिनेमि समुद्रवेष्टनां मेदिनीमेकरयेनाजयत् । खयमेकरथेनाजैषीदित्यर्थः । गजवती गजयुका । जवेन तीवा जवाधिका हया यस्यां सा चमूस्त्वस्य नपस्य केवलं जयमघो- पयदप्रययत् । खयमेकवीरस्य चमूरुपकरणमात्रमिति भावः ॥ १० ॥ अवनिमेकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुर्भूतः। विजयदुन्दुभितां ययुरर्णया घनरवा नरवाहनसंपदः ॥ ११ ॥ अवनिमिति॥ वरूथिना गुप्तिमता। 'वस्यो स्थगुप्तिर्या तिरोपत्ते रपस्थितिम्' इति सजनः। एकरयेनाद्वितीयरधैन। अनि जितवतो धनुर्भुतो नरवाहन- संपदः फुवेरतुल्यधीकस्य तस्य दशरथस्य धनरवा मेघसमघोषा अर्णवा विजयदुन्दुभितां किल ययुः । थर्णयान्तविजयीयर्थः ॥ ११ ॥ शमितपक्षवलः शतकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरंदरः । सशरवृष्टिमुचा धनुषा द्विषां सनवतानवतामरसाननः॥१२॥ शमितेति ।। पुरंदर इन्दः शतकोटिना शतास्त्रिणा कुलिशेन वत्रेण शिखरिणां पर्वतानां शमितपक्षवलो विनाशितपक्षसारः । नयतामरसाननो नवपङ्कजाननः । 'पढेरहं तामरसम्' इलमरः । स दशरथः शरवृष्टिमुचा खन- वता धनुपा द्विपां शमितो नाशितः पक्षः राहायो पलं च येन स तथोकः । 'पक्षः सहायेऽपि' इत्यमरः ॥१२॥ पाठा०-१ 'हि'. २ 'जैघननिर्विपयीकृतमेखलाननुचिताचविलुप्तविशेषकान् । स रिपुदारगमानकरोद्धलादनलकानलकाधिपविक्रमः ॥'. ३ स्फुरितकोटिसहस्त्र- मरीचिना समचिनोत्कुलिशेन हरियशः । स धनुपावसायकवर्षिगा स्वनववा नवतामरसाननः 'शिव'. टिप्प-1 स दशरय एकरपेन मेदिनी पृथ्वीमजयत् जयति ल । कथंभूतां मेदिनी ? उदधिनेमि समुद्रधीमान् । कथंभूतो दशरयः ? अपिज्यशरासन आरोपितचापः । हि यतोऽस्य दशरथस्य चमू सेनाः केवलं जयमेवाघोषयत् । कथंभूता चमूः? गजवतीः हस्तियुत्ता। पुनः कथंभूता चम्ः ? जवतीब्रया इत्यन्वयः-पति सुमति। यथा हरिरिन्द्रः कुलिनेन बनेण यशः समचिनोदर्धयति स तथा स दशरथा धनुषा चापेन युधि संग्रामे यशः समचिनोत-दति सुमतिः । जन-' इति श्लोक-सुमतिविजयेन पठितो व्याख्यानश्च ।

·श्लो० १३-१५] नवमः सर्गः। २२३ चरणयोनखरागसमृद्धिभिर्मुकुटरतमरीचिभिरस्पृशन् । नृपतयः शतशो मरुतो यथा शतमखं तमखण्डितपौरुपम् ॥ १३॥ चरणयोरिति ॥ शतशो नृपतयोऽखण्डितपौरुपं तं दशरथम् । मरुतो देवाः शतमखं यथा शतकमिव । नखरागेण चरणनखकान्या समृद्धिमिः संपादितद्धिभिर्मुकुटरनमरीचिमिश्नरगयोरस्पृशन् । ते प्रणे. मुरित्यर्थः ॥ १३॥ निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितवालसुताञ्जलीन् । समनुकम्प्य सपनपरिग्रहाननलकानलकानवमा पुरीम् ॥ १४ ॥ निववृत इति ॥ स दशरथः सचिवैः संप्रयोजितैः कारिता बालसुता- नामञ्जलयो यैस्वान् । खयमसंमुखागतानित्यर्थः । अनलकान्हतभर्तृकवयालकसं- स्कारशन्यान । सपनपरिग्रहाञ्छनुपत्नीः । 'पत्नीपरिजनादनमूलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः । समनुकम्प्यानुगृह्य । अलकानवमानलकानगरादन्यूनां पुरीम- योध्या प्रति महार्णवानां रोधसः पर्यन्तानिववृते । शरणागतवत्सल इति भावः ॥ १४ ॥ उपगतोऽपि च मण्डलनाभितामनुदितान्यसितातपवारणः । श्रियमवेक्ष्य स रन्ध्रचलामभूदनलसोऽनलसोमसमद्युतिः ॥ १५॥ उपगत इति ॥ अनुदितमनुच्छ्रितमन्यत्स्वच्छत्रातिरिक्त सितातपवारणं श्वेतरछन यस्य सः। अनलसोमयोरमिचन्द्रयोः समे द्युती तेजःकान्ती यस्य स तथोक्तः । धियं लक्ष्मी रन्धेऽन्यायालस्यादिरूपे छले चलां चञ्चलामवेक्ष्या- पलोक्य । श्रीहिँ केनचिन्मिषेण पुमां से परिहरति । स दशरयो मण्डलस्य नाभितां द्वादशराजमण्डलस्य प्रधानमहीपतित्वमुपगतोऽपि । चक्रवती सन्नपीत्यर्थः । 'अथ नाभिस्तु जन्यो यस्य संशा प्रतारिका । रथचक्रस मध्यस्थपिण्डिकायां बना पुनः ॥ आयक्षत्रियमेदे तु मतो मुख्यमहीपती।' इति केशवः । अनलसोऽप्रमत्तोऽभूत् । 'अजितमस्ति नृपास्पदम्' इति पाठान्तरेऽजितं तपास्पदमस्तीति वुझ्यानलसो. ऽप्रमत्तोऽभूत् । विजितनिखिलजेतन्योऽपि पुनर्जेतव्यान्तरवानिव जागरूक एचावतिष्ठ- तेत्यर्थः । द्वादशराजमण्डलं तु कामन्दकेनोक्तम्---'अरेमित्रमरेमित्रं मित्रमित्रमतः परम् । तथारिमिअमित्रं च विजिगीपोः पुरःसराः ॥ पाणिग्रहाखतः पचादाकन्दस्त- दनन्तरम् । आसारावनयोश्चैव विजिगीपोस्तु पृष्टतः ॥ 'अरेश्च विजिगीपोश्च मध्यमो भूम्यनन्तरम् । अनुग्रहे संहतयोः समयों व्यस्खयोधे । मण्डलाहिरेवेषामुदासीनो ·रघुवंशे [को०२२-२४ अजिनेति । ईश्वरो भगवानष्टमूर्तिरजिनं कृष्णाजिनं दण्दमौदुम्बर विमतीति तमजिनदण्डभृतम् । 'कृष्णाजिनं दीक्षयति । औदुम्बर दीक्षितदण्डं यजमानाय प्रयच्छति' इति वचनाद । फुशमयी मेखला यसास्तां कुशमेखलाम् । 'शरमयी मौसी या मेसला । तया यजमानं दीक्षयतीति विधानात् । प्रकृते कुराहणं कचि- प्रतिनिधिदर्शनात्कृतम् । यतगिरं वाचंयमम् । 'वाचं यच्छति' इति श्रुतेः। मृग शरपरिग्रहः कण्डूयनसाधनं यस्यास्ताम् । 'कृष्णविषाणया कम्यते' इति श्रुतेः। अध्वरदीक्षितां संस्कारविशेषयुका तर्नु दाशरथीमधिवसनधितिष्टन्सन् । असमा मासो वीतयो यस्मिन्कमणि तद्यथा तथा अभासयद्भासयति स ॥२१॥ अवभृथप्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः । नमयति स स केवलमुन्नतं वनमुचे नमुचेररये शिरः ॥२२॥ अवभृथेति ॥ अयभृयेन प्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रम- गोचितो देवसभाधिष्ठानाहः स दशरथ उमतं शिरो वनमुचे जलवपिणे । 'जलं नीरं वनं सत्वम्' इति शाधतः । नमुचेररये केवलमिन्द्रायैव नमयति स्म । न कस्मैचिदन्यले मानुपायेसर्थः ॥ २२ ॥ असकृदेकरथेन तरखिना हरिहयाप्रसरेण धनुर्भूता । दिनकराभिमुखा रणरेणवो रुरुधिरे रुधिरेण सुरदिपाम् ॥ २३ ।। असकृदिति ॥ एकरथेनाद्वितीयस्येन तरविना बलवता हरिहयस्येन्द्र- स्याग्रसरेण धनु ता दशरथेनासदहशो दिनकरस्याभिमुखाः । अभिमु. सस्थिता इत्यर्थः । रणरेणवः सुरद्विषां देलान रुधिरेण रुरुधिरे निवारिताः ॥२३॥ अथ समाववृते कुसुमैनवैस्तमिव सेवितुमेकनराधिपम् । यमकुबेरजलेश्वरवनिणां समधुरं मधुरश्चितविक्रमम् ॥ २४ ॥ अथेति ॥ अथ यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां धर्मराजधनवणामरेन्द्राणां समा धूर्भारो यस्य स समधुरः । माध्यस्थवितरणसनियमनैश्वर्यंस्तुल्यकक्ष इत्यर्थः। 'ऋपरन्धः-(पा.५in४) इत्यादिना समासान्तोऽप्रत्ययः । वं समधुरम् । अश्चितविक्रमं पूजितपरामममेकनराधिपं तं दशरथं सेवितुमिव । मधु- सन्तः । 'भय पुष्परसे मधुः । दैखे चैत्रे वसन्ते च मधुः' इति विश्वः । नवैः कुसु- पाठा-1 विजितेन्द्रियः अपि जितेन्द्रियः, २ 'एव हितेन'. ३ 'वत्रिणम्', ·नवमः सर्गः। . 4 शो. २५-२७] २२७ मैपलक्षितः सन् , समाववृते समागतः । रिक्तहस्तेन नोपेयानाजानं देवतां गुरुम्' इति वचनात्पुष्पसमेतो राजानं सेवितुमागत इलयः ॥ २४ ॥ जिगमिपुर्धनदाध्युपितां दिशं रथयुजा परिवर्तितवाहनः । दिनमुखानि रविहिमनिग्रहैर्विमलयन्मलयं नगमत्यजत् ॥ २५॥ . जिगमिपुरिति ॥ धनदाध्युपितां कुबेराधिष्ठितां दिशं जिगमिपुर्गन्तु. मिच्छुः । रथयुजा सारथिनारणेन परिवर्तितवाहनो निवर्तिताधो रविः । हिमस्स निग्रहनिराकरणैदिनमुखानि प्रभातानि विमलयन्विशदयन् मलयं नगं मलयाचलमत्यजत् । दक्षिण दिशमलाक्षीदित्यर्थः ॥ २५ ॥ कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास्तदनु पट्पदकोकिलकूजितम् । इति यथाक्रममाविरभून्मधुद्रुमवतीमवतीर्य वनस्थलीम् ॥ २६॥ कुसुमेति ॥ आदौ कुसुमजन्म । ततो नवपल्लवाः । तदनु । 'अनुर्ल- क्षणे (पा. १४१८४) इति कर्मप्रवचनीयत्वाद्वितीया । यथासंख्यं तदुभयानन्तर पट्पदानां कोकिलानां च कूजितम् । इत्येवंप्रकारेण यथाक्रमं क्रममनविकम्य दुमयती इमभूयिष्ठा चनस्थलीमवतीर्य मधुर्वसन्त आविरभूत् । केचिट- माणां पल्लवप्राधम्यात्केपांचिल्लमप्राथम्यालोककमस्य दृष्टविरोधः ॥ २६ ॥ नयगुणोपचितामिव भूपतेः सदुपकारफलां थियमर्थिनः । अभिययुः सरसो मधुसंभृतां कमलिनीमलिनीरपतत्रिणः ॥ २७ ॥ नयेति ॥ नयो नीतिरेव गुणः । तेन । अथवा,-नयेन गुणे चोर्यादिभि- चोपचिताम् । सतामुपकारः फलं यस्यास्तां सदुपकारफला भूपतेर्दशरथस्य श्रियमर्थिन इव । मधुना वसन्तेन संभृतां सम्यक्पुष्टां सरसः संबन्धिी कमलिनी पद्मिनीमलिनीरपतत्रिणः । अलयो महान् । नीरपतत्रिणो जलपतत्रिणो हंसादयय । अमिययुः ॥ २५ ॥ पाठा०-१ निर्महे:'.२ हिमविवर्णितचन्दनपालवं विदरयन्मटपादिमुथुतः। विहगयोः कृपयेव शनर्ययी रविरहारभुवभेदयोः ॥'. टिप्प-1 तस्यां पुष्पोत्पचेरनन्तर पावसामग्री दृश्यते । भय भन्यया पाण्यानम् नापराभूयुभूितानामहाः कुमुनकम सन्दीति कुमुमजन्मत:-तिघलभर। यतः उगनमिया भूगा रिमायबोहुमा कोपिलायात व पुपापि पांथापिगम्ब सुरुवाती मापनि दिनकर अमरो'प्रपं ससनियतम्-डि पाटनः। 37 हिमारिगिल झोरो दिनमामि परियो पास्यात .

·२२८ रघुवंशे , [लो. २४-1 कुसुममेव न केवलमार्तवं नवमशोकतरोः सरदीपनम् । किसलयप्रसवोऽपि विलासिनां मयिता दयित्ताश्रवणार्पितः ॥२८॥ कुसुममिति ॥ तुरस्य प्राप्त आर्तवम् । मनोरण' (पा.५।१११०५) इत्यम् । नवं प्रलप्रमशोकतरोः केवलं कुसुममेव सरदीपनमुद्दीपनं न । किंतु विलासिनां मदयिता मदजनको दयिताश्रवणार्पितः किसलयमस- बोऽपि पल्लवसंतानोऽपि सरदीपनोऽभवत् ॥ २८ ॥ विरचिता मधुनोपवननियामभिनचा इव पत्रविशेपकाः। मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरषका रवकारणतां ययुः ॥२९॥ विरचिता इति ॥ मधुना वसन्तेन विरचिता उपवनश्रियामभिनवा पत्रविशेषका पनरचना इव स्थिता मधूनां मकरन्दाना दाने विशारदा- चतुराः कुरखकास्वरवो मधुलिहां मधुपाननं रखकारपातां ययुः। मृगाः कुरपकाणां मधूनि पीत्वा जगुरित्यर्थः । दानशौण्डानर्षिजनाः स्तुवन्तीति भावः ॥२९॥ सुवदनावदनासवसंभृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः । मधुकरैरकरोन्मधुलोलुपैर्वकुलमाकुलमायतपतिभिः ॥ ३० ॥ सुवदनेति ॥ सुवदनापदनासवेन कान्वामुखमद्येन संभृतो जनितः । तत्तस्य दोहदमिति प्रसिद्धिः । तस्यासवस्यानुवादी सदशो गुणो यस वदनुवादि- गुणः कुसुमोद्गमः कर्ता मधुलोलुपैरायतपतिमिदीर्घपतिभिर्मधुकरमधुपैः करणैः बकुल बकुलवृक्षमाकुलमकरोत् ॥३०॥ उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमशोभत किंशुके । प्रणयिनीव नसक्षतमण्डनं प्रमदया मदयापितलजया ॥३१॥ उपहितामिति ॥ शिशिरापगमश्रिया वसन्तलक्ष्म्या किंशुके पलाराक्षे । 'पलाशः किशुकः पर्णः' इत्यमरः । उपहितं दत्तं मुकुलजालं कुमलसहतिः । भदेन यापितलज्जयापसारितनपया प्रमदया प्रणयिनी प्रियतम उपहितं नखक्षतमेव मण्डनं तदिव । अशोभत ॥ ३१ ॥ पाठा-1 'दशनचन्द्रिकया व्यवभासित हसिवमासवगन्धि मघोरिव । तिलकपुष्पमसेव्यत पदप चिरसंचिठमीप्सुतिः ॥ २ 'गमयितुं । इति दर मधौ 4 न मह ·. सो०३२-३४] नवमः सर्गः। घणगुरुममदाघरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलम् । न खलु वाचदशेपमपोहितुं रविरलं विरलं कृतवान्हिमम् ॥ ३२॥ मणेति ॥ वणैर्दन्तक्षतगुरुभिर्दुधरैः प्रमदानामधरैरधरोष्ठेर्दुःसहं हिमस्य व्ययाकरत्वादसह्यम् । जघनेषु निर्विपयीकता निरखकाशीकृता मेखला येन तत् । शेत्याच्याजितमेसलमित्यर्थः । एवंभूतं हिमं रविस्तावदा वसन्तादशेष निशेष यथा तथाऽपोहितुं निरसितुं नालं खलु न शतो हि । किंतु विरलं मृतवांतनूचकार ॥ ३२॥ अभिनयान्परिचेतुमिवोद्यता मलयमारतकम्पितपल्लवा । अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजितामपि ॥३३॥ अभिनयानिति ॥ अन चूतलताया नवकीसमाधिरभिधीयते । अभिनया. नव्यशकाथ्यापरान् । 'व्यशकाभिनयी समी' इत्यमरः । परिचेतुमभ्यसितु. मुघतेव स्थिता । फुतः! मलयमारुतेन कम्पित पल्लया। पालव'शब्देन हस्त्रो गम्यवे। सकलिका सकोरका । 'कलिका कोरकः पुमान्' इलमरः । सहकार- । कलि कलहो द्वेप उच्यते । 'कलिः स्यात्कलहे शूरे कलिरन्लयुगे युधि' "इति विश्वः । कामो रागः । तजितामपि । जितरागद्वेषाणामपीयर्थः । मनोs. मदयत् ॥ ३३ ॥ प्रथममन्यभृताभिरुदीरिताः प्रविरला इव मुग्धवधूकथाः । सुरभिगन्धिपु गुथुधिरे गिरः कुसुमितासु मिता बनराजिपु ॥३४ प्रथममिति ॥ सुरभिर्गन्धो यासा ताम सुरभिगन्धिपु । 'गन्धस्य-' (पा. ५४४१३५) इलादिनेगारः। कुमुमान्या संजातानि कुसुमिताः । तामु वन- राजिपु पनपतिम् । अन्यभृताभिः कोकिलाभिः प्रथम प्रारम्भपूदीरिता उजा । पाठा०-1 'परभूतो मदनक्षवचेतसां प्रियसपी रघुवागिय योपिताम् । प्रियतमानकरोफलहान्वरे मृदुरवा नुरयाप्तसमागमान् ॥'. टिप-1 दिम सदूपगानां भूषणानां परित्यागाजपमनिषिषयता कृठेसाघुकन्- वि दिनकर भन्यारि नारिया स्वास्नियाधिपती यया मुनिमानसा-युन्मादयवीवि पापा व दिनरासी कला रामः मन्दर्पदो जपन्दीवि बलिरामवितो मुनीसानेपामामि मनोमा मपरा-मको कठिपुगे सम जपन्दीवि कतिसमनिका कलिना कररेन काम उपन्दीवि - शिशु कति समोऽनियापो भरनो पाये जवन्धि ऐपामार मनोनपर हरयागोमागोऽमिनमा मादिः । लता ·रघुवंशे [लो० ३५-३७ अत एव मिताः परिमिता गिर आराः । मविरला मौरष्यात्तोकोका मुग्ध- वधूना कथा वाच इव । शुथुविरे श्रुताः ॥ ३४ ॥ श्रुतिसुसभ्रमरखनीतयः कुसुमकोमलदन्तरुचो वभुः। उपवनान्तलताः पवनाहतः किसलयःसलयरिव पाणिभिः॥ ३५॥ श्रुतीति ॥ श्रुतिसुखाः कर्णमधुरा भ्रमरखना एव गीतयो यासा ताः । कुसुमान्येव कोमला दन्तरुचो दन्तान्तयो यासां ताः । अनेन सस्मितत्वं विवक्षितम् । उपवनान्तलताः पवनेनाहतैः कम्पितैः किसलयः सलयैः खाभिनयः । 'लय'शब्देन लयानुगतोऽभिनयो लक्ष्यते । उपवनान्ते पवनाहतैरिति सक्रियत्वाभिधानात् । पाणिभिरिय वभुः। अनेन लताना नर्तकीसाम्यं गम्यते ॥ ललितविभ्रमवन्धविचक्षणं सुरभिगन्धपराजितकेसरम् । पतिपु निर्विविशुमधुमगनाः स्मरसत्रं रसखण्डनवर्जितम् ॥३६॥ ललितति । अङ्गना ललितविभ्रमवन्धविचक्षणं मधुरविलासघटना. पटुतरम् । सुरभिणा मनोहरेण गन्धेन पराजितकेसरं निर्जितबकुलपुप्पम् । 'अध केसरे । यकुलः' इत्यमरः । सरस्य सखायं सरसखम् । सरोद्दीपकमित्यर्थः । मधु मद्यम् । 'भर्धर्चाः पुंसि च' (पा.२।४।३१) इति पुंलिङ्गता । उक्तं चमक- रन्दस मद्यस्य मासिकस्यापि वाचकः । अर्धचर्चादिगणे पाठापुंनपुंसकयोर्मधुः ॥' इति । पतिपु विषये रसखण्डनवर्जितमनुरागभनरहितं यथा तथा निर्वि- विशुः। परस्परानुरागपूर्वकं पतिभिः सह पपुरित्यर्थः ॥ ३६॥ शुशुभिरे स्मितचारुतराननाः स्त्रिय इव स्थशिञ्जितमेखलाः । विकचतामरसा गृहदीर्घिका मदकलोदकलोलविहंगमाः ॥ ३७॥ पाठा- 'अनलसान्यभूतानलसान्मनः कमलधूलिभृवा मदनेरिवा। कुसुम- भारनवावायोषितामसमशोकमशोकलवाकरोदा २ लघयति स नपसपराधजा न सहकारवरुस्तरुणीभृताम् । कुसुमितो न मितोऽलिभिरुन्मदैः सरसमाधिऽधि- करोशताम् ॥'. ३ 'चारुविलोचना'. टिप्प-1 गेये हि दन्तभासा साकाराभिनयेनैव भाव्यम्, नृत्यगीतवाद्यैः सम इस्त- क्रिया व्यः इति हेमादिः। ललिते मनोहरे विभ्रमा विचक्षणं चतुर ललितविभ्रमात विचक्षणं । कुत्रापि ललित- विधमहासविचक्षण, 'ललितविभ्रमबन्धविचक्षण' इति पाठौ। तत्र ललितो रम्यो यो विभ्रमो विलासस्तेन युक्तो यो बन्धः करणादिस्तेन विचक्षणादिस्वेन विचक्षणम् । उक्तंच माघे (१०।१३) दावहारि हसितं वचनाना' इति । मद्यपाने हि मधपैः सौगन्ध्या कमलादीनि क्षिप्यन्ते-रति शिशु ।

·। मो०३८-४.] नवमः सी। २३१ शुशुभिर इति ॥ विकचतामरसा विकसितकमलाः । मदेन कला अव्यफमधुरै प्वनन्त उदकलोलविहंगमा जलप्रियपक्षिणो हंसादयो यामु ता मदालोदकलोलविहंगमा गृहेषु दीपिका वायः । सितेन चारतराम्यान- नानि यास तालथा शिक्षिता मुखरा मेखला यास ता! शिभिवेति करि जास्त्रिय इव शुशुभिरे ॥३॥ उपययौ तनुतां मधुसण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः। संदृशामिएसमागमनिवृति वनितयानितया रजनीवधूः ॥ ३८ ॥ उपययाविति ॥ मधुना मधुसमयेन खण्डिता हास गर्मिता । श्रीयन्ते सलूतरायणे रात्रयः, पण्डिताल्या च नायिका ध्वन्यते । हिमकरोदयेन चन्द्रो- दयेन पाण्डुर्मुखस्स प्रदोषस्य षकस्य च छविर्यस्याः सा रजन्येच यधूः । इट. समागमनिवृति प्रियसंगमसुसम् । अनितयाऽप्राप्तया । इण गती' इति धातोः कर्तरि कः । वनितया सदृशं तुल्यं तनुतां न्यूनता काय चोपययौ ॥ ३८॥ अपतुपारतया विशदप्रभः सुरतसनपरिश्रमनोदिभिः । • कुसुमचापमतेजयदंशुभिहिमकरो मकरोर्जितकेतनम् ॥ ३९ ॥ अपेति ॥ हिमकरयन्द्रः । अपनुपारतयाऽपगतनीहारतया विशदप्रभ. निर्मलयन्तिभिः सुरतसगपरिश्रमनोदिभिः मुरवसायेदहारिभिरंशुभिः करणः । मकरोर्जितकेतनम् । मकरेगोजित केतनं ध्वजो यस्य वम् । लन्धाव- अयस्वादुविभ्यजमिलर्थः । कुसुमयापं अममतेजयदगतयत् । दिन निशने पवि धातोन्ताहर । यहकारिलाभात्तामोऽपि दीयोऽभूदिलधः ॥ ३९॥ नुतहुताशनदीति यनधियः प्रतिनिधिः कणकामरणस्य यत् । युवतयः फुसुमं दधुराहितं तदलके दलकेसरपेशलम् ॥ ४०॥ हुनेति ॥ एतदुताशनदीप्त्याऽऽज्यादिप्रज्वलितामिप्रभं यत्कुसुमम् । नगरनिलयः । वनधिय उपवनलदम्याः कनकामरणस्य प्रतिनिधिः। भभूदिति शेषः । प्लेषु केसरेण च पेशलम्, मुकुमारपत्रकिाल निलयः । भाहितम् । विसरिति रोषः। तत्कुसुमं युपतयोऽलके अन्तले दधुः ॥४॥ पाठा०- समरितु प्रियसंजनि पुष न सहपा सह पामयी निया'. २'राग'. R-17 विमा यदि भिता पनि पुरा.. कर पामः।

·રરર । रघुवंशे [श्लो०४१-५३ अलिभिरञ्जन विन्दुमनोहरैः कुसुमपतिनिपातिभिरङ्कितः । न खलुशोभयति स वनस्थली न तिलकस्तिलका प्रमदामिव ॥१॥ अलिभिरिति ॥ अजनविन्दुमनोहरैः कनलकणसुन्दरैः कुसुमपटिषु निपतन्ति ये तैः । अलिमिरवितश्चिह्नितस्तिलका श्रीमान्नाम वृक्षः । 'तिलक: चरकः श्रीमान्' इत्यमरः । वनस्थलीम् । तिलको विशेषकः । 'तमालपनविलक- चित्रकाणि विशेषकम् । द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियाम्' इत्यमरः। प्रमदामिकान शोभयति स्मेति न खलु। अपि त्यशोभयदेवेत्यर्थः। 'लह से' (पा. ३१२१११८) इति 'म' शन्दयोगाभूतार्थे लट् ॥४१॥ अमदयन्मधुगन्धसनाथया किसलयाधरसंगतया मनः । कुसुमसंभृतया नयमल्लिका सितरुचा तरुचारुविलासिनी ॥४२॥ अमदयदिति ॥ तरुवाकविलासिनी तरोः पुंसश्च चालविलासिनी नव- मल्लिका सप्तलाख्या लता । 'सप्तला नवमलिका' इत्यमरः । मधुनो मकरन्दस्स मद्यस्य च गन्धेन सनाथया । गन्धप्रधानयेत्यर्थः । किसलयमेवाधरतत्र संगतया। प्रस्तरागयेत्यर्थः । कुसुमैः संभृतया संपादितया । कुसुमरूपयेत्यर्थः । मितरुचा हासकान्त्या मनः । पश्यतामिति शेषः । अमंदयत् ॥ ४२ ॥ अरुणरागनिपेधिभिरंशुकैः श्रवणलब्धपदैश्च यवाङ्करैः। परभृताविरुतैश्च विलासिनः स्मरवलैरवलैकरसाः कृताः ॥ ४३ ॥ अरणेति ॥विलासिनो विलसनशीलाः पुरुषाः। वी कपलस-' (पा.३।२।१४३) इत्यादिना धिनुष्प्रत्ययः । अरुणस्यानूरो रागमारण्य निषेधन्ति तिरस्कुन्तीत्यरुण- रागनिषेधिनः । तैः । पुसुम्भादिरञ्जनात्तत्सदृशैरित्यर्थः । 'तमन्वेयनुबभाति ताच्छीलं तनिषेधति । तस्यैवानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यवाचकाः ॥' इति दण्डी। अंशुकैरम्बरः । श्रवणेषु कर्णेषु लब्धपदैः । निवेशितैरित्यर्थः । यवाङ्करैध परभृताविरुतैः कोकिलाकूजितैश्च । इत्येतैः सरवलैः । कामसैन्यैः । अबलाखेक एप रसो रागो येषां तेऽबलैकरसाः स्त्रीपरतन्त्राः कृताः॥४३॥ पाठा०-१ 'संततया मनः', 'संगवरागया'. २ 'निषेविभिः', टिप्प-1 तिलको विशेषाः स्त्रियमिव । तिलकेऽअनविन्दवः शोभाथै क्रियन्ते। 'विलक- शब्दस्य द्विरुपादाने भिन्नार्धतया न दोषः। तिलकामदयोरेकतरंसिन्नरा यदुभयोर्वचनं तदवाच्यवचनं दोषः इति व्यक्तिविवेके इति हेमाद्रिः ॥ यथाक्रमं मृगनाभिबिन्दुरम्य- स्तिलको विशेषकः खिय शोभपति तथेत्ययः-इति दिनकर । कामिनीसितमपि मचगन्धसनाथमधरसंगतराग वा ! यदा, कुसुमैः संपादितया नवमा लिकास्मितरुवा तरुचाएविलासिनः पुरुषा अमदयन् ति हेमाद्रिः।

·श्री. १४-10] नवमः सर्गः। २३३ उपचिताययया शुचिभिः कणैरलिकदम्बकयोगमुपेयुपी ! सहकान्तिरलक्ष्यत मञ्जरी तिलकजालकजालकमौक्तिक॥४॥ उपचितेति ॥ शुचिभिः शुभैः कणै रजोभिरुपचितावयवा पुष्टावयवा । अलिकदम्बकयोगमुपेयुपी प्राप्ता । तिलकजा विलक्षोत्था मजरी। अलके वजालकमाभरणविशेषस्तस्मिन्मौकिकैः सदृशकान्तिः । अल- क्ष्यत । मृासहिनी शुभ्रा तिलकमपरी भीलालसतमुकाजालमिवालक्ष्यतेति चास्याः॥४४॥ ध्वजपटं मदनस्य धनुर्भूतश्छविकर मुखचूर्णमृतुनियः । फुसुमकेसररेणुमलिग्रजाः सपवनोपवनोस्थितमन्वयुः ॥ ४५ ॥ चजेति ॥ अलिबजाः पट्पदनिवहा धनुर्भूतो पानुष्कस्य मदनस्य कानस्य ध्वजपटं पताकाभूतम् । ऋतुथियो पसन्तलम्यादछविकरं शोभाकर मुखचूर्ण मुसालंकारपूर्णभूतं सपयनोपवनोत्थितं सपवनं पपनेन सहित यदुपयनं तस्मिनुस्थितम् । फुसुमानां केसरेणु मिल्केगु यो रेणुस्तम् । अन्ययुरन्यगम्छन् । यावे ॥ ४५ ॥ अनुभवन्नवदोलमृतूत्सवं पटुरपि प्रियकण्ठजिवृक्षया । अनपदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जलतामयलाजनः ॥ ४६ ।। अनुममिति ॥ नया दोला प्रेहा पलितं नवदोलमुत्सवं वसन्तोत्सव. मनुभयमपलाजनः पटुरपि निपुगोऽपि प्रियफण्ठस्य जिलया ग्रहीतु- मालिक्षितमिच्छया भासनरअपरिग्रहे पीठरलमहणे भुजलता बाहुलता जलतां शैधिल्यम् । उलयोरनेदः । अनयत् दोलाटीदाम, पतनभयनास्तिकेन विसरण्ठमारियादिलः ॥४६॥ त्यजत मानमलं वत विग्रहन पुनरेति' गतं चतुरं चयः । परभूताभिरितीय नियेदिते लरमते रमते स पपूजनः ॥ ४॥ पाठा-1 विशदचन्द्रकरं सुखमारवं मुमुमिन्दुमनुन्नदकोग्लिम् । उदुप- भौगरसं दिमाग परमृसोरमशोपमा ययुः॥ २ बरयाम'. 'पति'. Mur-1 HR पप सार, मुराध मुपास्य कचूिर्ण- इति दिनमा मिनिसान नपानविपदा पानमन्तररारिये त्यानेलको दिनमा ·२३४ रघुवंशे [लो. १८-४९ स्यजतेति ॥ चत' इत्यामन्त्रगे। 'खेदानुकम्पासंतोषविलयामन्त्रणे वत' इत्य- मरः । यत अपना मानं कोपं त्यजत । तदुक्तम्---'वीणामीाकृतः कोपो मानोऽन्यासद्धिनि प्रिये' इति । विग्रहविरोधैरलम् । विग्रहो ने कार्य इत्यर्थः । गतमतीतं चतुरमुग्भोगक्षम वयो यौवनं पुन ति नागच्छति । इत्येवंरूपे स्मरमते स्मरामिप्राये । नपुंसके भावे कः । परभृताभिः कोकिलाभिनिवेदिते सतीव वधूजनो रमते स रेमे । कोकिलादूजितोद्दीपितत्सरः स्त्रीजनः काम- शासनभयादिवोच्छुड्सलमखेलदित्यर्थः ॥ ४ ॥ अथ यथासुखमार्तवमुत्सवं समनुभूय विलासवतीसखः। नरपतिश्चकमे मृगयारति स मधुमन्मधुमन्मथसंनिमः॥४८॥ अथेति ॥ अथानन्तरं मधु मनातीति मधुमद्विष्णुः । संपदादित्यारिकम् । मधुर्वसन्तः। मनातीति मथः । पचाद्यच् । मनसो मयो मन्मथः कामः । तेषां संनिभः सहशो मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः स नरपतिर्दशरथो विलासवती- सखः स्त्रीसहचरः सन् । ऋतुः प्राप्तोऽस्यातयः। तमुत्सवं वसन्तोत्सवं यथा- सुखं समनुभूय मृगयारतिं मृगयाविहारं चकम आचाह ।। ४८ ।। व्यसनासनदोपं परिहरबाह- परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरुपोश्च तदिशितवोधनम् । श्रमजयात्प्रगुणां च करोत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिधैर्ययौ ॥४९॥ परिचयमिति ॥ असौ मंगया । चललक्ष्यागि मृगगवयादीनि । तेषां निपातने परिचयमभ्यासं करोति । भयरुपोर्भयकोधयोस्तदिहितबोधनं तेषां चललक्ष्याणामिगितस्य चेष्टितस्य भयादिलिनभूतस्य योधनं ज्ञानं च करोति । पाठा०-१'सा'. टिप्प-1 किंभूतो नरपतिः ? मधुदैत्र मथितवान् मधुमम्मथा मधुसूदना, मधुश्वार तबोगाद्वसन्तोऽपि मधुः मन्मयकामा तत्समानम्, 'मधु मयं मधु क्षौद्रं मधु पुष्परसस्तथा। मधुदलो मधुश्चत्रो मधूकोऽपि मधुदु' रत्नेकार्थमारी इति वदभः ॥ मधुश्च मन्मथश्च त एव संनिभातीति सः। विष्णुवसन्तसरसदृश इत्यर्थः । शौर्य विष्णुना, सौरमे वसन्देन, सौन्दर्य अनहेन सदृश रलयं.-इति हेमादिः। 2 असो मृगया चलाना लक्ष्याणा मृगविहगादीनां निपातने वधे परिचयरूपं गुणं कुरुते । एतसा प्रवृत्तस्य नृपस्य परिचयो भवतीत्यर्थः । भयरुषोस्तेषां जन्तुनामिगितस्याभिशायस्य बोधनं च करोति । भीतस्येत्थं चेष्टा, क्रुद्धस्येत्यमिति शान मवतीत्यर्थः । श्रमजयात्प्रगुणा बल- धीमुत्थानयोग्या निरामयो वा तनुं शरीर च करोति-दति दिनकर।

·42 शो० १०५०-५१] नवमः सर्गः। तनुं शरीर श्रमस्य जयाविरासात्यगुणां प्रकृष्टलाघवादिगुणवती च करोति। अतो हेतोः सचिवैरनुमतोऽनुमोदितः सन् ययौ । सर्व चैताद्धोपयोगीलत- स्वदपेक्षया मृगयाप्रवृत्तिः । न तु व्यसनितयेति भावः ॥ ४९ ॥ मृगवनोपगमक्षमवेपभृद्विपुलकण्ठनिपकशरासनः । गगनमश्वखुरोद्धतरेणुभिसविता स वितानमिवाकरोत् ॥ ५० ॥ मृगेति ॥ मृगाणा यनं तस्योपगमः प्राप्तिः । तस्य क्षममह वेपं विभ- बॉति स तथोक्तः । मृगयाविहारानुगुणवेषधारीयर्थः । विपुलकण्ठे निपक्क- शरासनो लमधन्वा । ना सवितेव नृसविता पुरुषश्रेष्ठः । उपमितसमासः। स राजाऽभ्यखुरोद्धतरेणुभिर्गगनं वितानं तुच्छमसदिवाकरोत् । गगन नालक्ष्यवेत्यर्थः । 'वितानं तुच्छमन्दयोः' इति विद्यः । अथवा,-'सवितानम् इत्येक पदम् । सवितानमुटोचसहितमियाकरोत् । 'अस्त्री पितानमुल्लोचः' इत्यमरः ॥ ५० ॥ अथितमौलिरसो वनमालया तरुपलाशसवर्णतनुच्छदः। तुरगवल्गनचञ्चलकुण्डलो विरुरचे ररुचेष्टितभूमिषु ॥५१ ।। मथितेति ॥ वनमालया वनपुष्पाजा प्रथितमौलिम्मिन्नः। तरूणां पलाशेः परः सवर्णः समानस्तनुच्छदो वर्म यस्य स तयोफः । इदं च वर्मणः पलायसापर्ष्याभिधानं मृगारीना विश्वासार्थम् । नुरगस्य वल्गनेन गतिविशेपेण चञ्चलकुण्डलोऽसी दशरयो करुभिगविशेषैश्चेष्टितापरिता या भूमयामु विरुषचे विदिद्युते ॥ ५ ॥ तनुलताविनिवेशितविग्नहा भ्रमरसंक्रमितेक्षणवृचयः । दशुरध्वनि तं वनदेवताः सुनयनं नयनन्दितकोसलम् ॥५२॥ तन्विति ॥ तनुपु तासु विनिवेशितविग्रहा संक्रमितदेहाः । भ्रम- रेप संक्रमिता ईक्षणवृत्तयो सल्यापारा यास वा वनदेववाः मुनयनं पाठा०-1 'मुरोदुवा. रिप-गजुरे यनं मृगरनं नायाभून दुयोग्पो यो यो सहमदिख fortine गुरोपीयन शुस्सापटोग्नेन गगा दूरत पर पाया (सामरिक मार- दिनमा नमाज रिकाम्या पानी पी पिष्णुरहस्स-माधि भर परमपिता मासा मनमाड, 'पदी माग रनमा'-tafay हसनराजाला पन्धि मेडिमार मुमति ·[को० ५३-५५ रघुवंशे सुलोचनं नयेन नीत्या नन्दिताखोषिताः कोसला येन तं दशरथमध्वनि ददृशुः। प्रसन्नपावनतया तं देवता अपि गूढवृत्त्या ददृशुरित्यर्थः ॥ ५ ॥ ध्वगणिवागुरिकैः प्रथमास्थितं व्यपगतानलदस्यु विवेश सः। स्थिगतुरंगमभूमि निपानवन्मृगवयोगवयोपचितं वनम् ॥ ५३॥ गणीति ॥ स दशरथः । शुनां गणः स एपामस्तीति श्वगणिनः श्वग्रा- हिणः । तैः । वागुय भृगवन्धनरज्जुः । 'पागुरा मृगवन्धनी' इत्यमरः । तया चरन्तीति वागुरिका जालिकाः। 'घरति' (पा. १४८) इति उक्प्रत्ययः । 'द्वौ वागरिकजालिको' इत्यमरः । तैश्च प्रथममास्थितमधिष्टितम् । व्यपगता अनला दापामयो दस्यवस्तस्कराध । यस्मात्तयोकम् । 'दत्युतरमोपकाः' इत्य- * मरः । 'कारयेद्वनविशोधनमादौ मातुरन्तिकमपि प्रविविक्षुः । आप्तशख्यनुगतः प्रवि. शेद्वा संकटे च गहने च न तिष्ठेत् ॥ इति कामन्दकः । स्थिरा दृढा पवादिरहिता तुरंगमयोग्या भूमिर्यस्य तत् । निपानवदाहावयुक्तम् । 'आहावस्तु निपानं स्पानुप- कूपजलाशये इत्यमरः । मृगैर्हरिणादिभिर्वयोभिः पक्षिभिवय सदशैररण्यपशु- विशेषैचोपचितं समृद्ध वनं विवेश प्रविष्टवान् ॥ ५३ ॥ अथ नभस्य इव विदशायुधं कनकपिङ्गतडिगुणसंयुतम् । धनुरधिज्यमनाधिरुपादे नरवरो रवरोपितकेसरी ॥ ५४॥ अथेति ॥ अथानाधिर्मनोव्यथारहितो नवरो नरश्रेष्ठः । रवेण धनुष्यबारेण रोपिता केसरिणः सिंहा येन स राजा। कनकमिव पिङ्गः पिशझो यस्तडि- देव गुणो मौर्वा वेन संयुतं त्रिदशायुधमिन्द्रयापं नभस्यो भाद्रपदमास इच । 'स्युनभवनौष्ठपदभाद्रभादपदाः समाः' इत्यमरः । अधिज्यमधिगतगीक धनुरुपापदे जग्राह ॥ ५४॥ तस्य स्तनप्रणयिभिर्मुहुरेणशाचाहन्यमानहरिणीगमनं पुरस्तात् । निर्वभूव कुशगर्भमुखंमृगाणांयूधं तद्ग्रसरगर्वितकृष्णसारम्॥५५॥ पाठा०-1 'श्वगुणि', 'श्वगण, २ 'प्रधमाधिवम्'. ३ 'संगतम्'. टिप्प-1 वल्लभस्तु गणवागरिक प्रथमानित इति पाठमाइस-बाना गणावगणाः वागरिफा व्याधास्वैःशुनकसपैश्च प्रथमप्राप्त-इलाह। रदेण न सिंहनादेन शोषिताः सिंहा येन तथा नरवर नृपोऽधिज्यं प्रत्यवायुकं धनुः जग्राह । यथा नमस्यो भाद्रमासः स्वर्णवद पिंगला तडिदिव गुणो ज्या वेन संयुतं मनु गंवावीवि-दिनकर।

·सो०५६-५७] नवमः सर्गः। ૨૩s तस्येति ॥ स्तनप्रणयिभिः स्वनपायिभिरेणशावैईरिणशिशुभिः। 'पृथुकः शाचकः शिशुः' इत्यमरः । व्याहन्यमानं तद्वत्सलतया तद्गमनानुसारेण मुहुर्मुहुः प्रतिषिध्यमान हरिणीनां गमनं गतिर्यस्य तत् । कुशा गर्भ येषां तानि मुखानि यस्य तत् कुशगर्भमुखम् । तस्य यूथस्याग्रेसरः पुरःसरो गर्वितो दृप्तश्च कृष्ण- सारो यस्य तत् । मृगाणां यूथं कुलम् । 'सजातीयैः कुलं यूथं तिरश्ची पुनपुंसकम्'. इत्यमरः । तस्य दशरथस्य पुरस्तादन आविर्वभूव । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥५५॥ तत्प्रार्थितं जवनवाजिंगतेन राज्ञा' तूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपति। श्यामीचकार वनमाकुलदृष्टिपाते. तेरितोत्पलदलप्रकरैरिवाः ॥ ५६ । तदिति ॥ अवनो जवशीलः । 'जुचंक्रम्य'-(पा. ३।२।१५०) इलादिना युप्रलयः । 'तरखी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः' इत्यमरः । तं वाजिनमधे गतेनालीन। तूणीधुधिः । यद्वादिभ्यथा (पा. १४५) इति लियो लीम् । तस्या : मुखाद्विवरावृतशरेण रामा प्रार्थितमभियाचितम् । 'याच्नायामभियाने च प्रार्थना कथ्यते बुधैः' इवि केशवः । अत एव विशीर्णा पशिः संघीभावो यस्य तत् । मृगयूथं कर्तृ आर्भयादश्रुतिकराकुला भयचकिता ये दृष्टिपातातः । वातेरितोत्पलदलप्रकरैः पवनकम्पितेन्दीवरदलवृन्दैरिव । वनं श्यामी- चकार ॥५६॥ लक्ष्यीयतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरी व्यवधाय देहेम् । आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्धी वाणं कृपामृदुमनाः प्रतिसंजहार ॥ ५७ ॥ लक्ष्यीकृतेति ॥ हरिरिन्दो विष्णुर्वा तस्येव प्रभावः सामथ्र्य यस्य स तथोकः । धन्धी धनुप्मान् स नृपः । लक्ष्यीकृतस्य केमिष्टस्य हरिणस्य स्वप्रेयसो देह पाठा०-, 'मम्भ:'. २ 'कायम्'. टिप्प--1 भाभी का वातम्मिान नीलोत्पलाना पत्रसम्है किमरि श्यामं करोति तमेला- दिनकर स्नेशशिवशरीरेणान्टापसिनासहचरी मृगी प्रेक्ष्य कर्मान्लमाक्टमपि नाग संववार । यतः कामिया निनावेन कोमलविन्नद रेस-मति दिनका ·२३८ रघुवंशे [श्लो० ५८-५९ व्यवधायानुरागणादन्तर्धाय स्थिताम् । सह चरवीति सहचरी। पचादियु चरते. टिकरणान्तीपू । यथाह वामनः-"अनुचरीति चरेष्टित्वात्' इति । तां, सहचरी हरिणी प्रेक्ष्य कामितया स्वयं कामुकत्वात् । कृपासूदुमनाः करुणाई चित्तः सन् । आकर्णकटमपि । दुष्प्रतिसंहरमपीत्यर्थः । वाणं प्रतिसंजहार । नैपुण्यादि. त्यर्थः । नैपुण्यं तु 'धन्वी' इत्यनेन गम्यते ॥ ५४॥ तस्यापरेष्वपि मृगेपु शरान्मुमुक्षोः कर्णान्तमेत्य विभिदे निविडोऽपि मुष्टिः । त्रासातिमात्रचटुलैः सरतः सुनेत्रः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि ॥ ५८॥ तस्पेति ॥ त्रासाद्भयादतिमात्रचटुलैरत्यन्तचन्चलैः सुनेः प्रौढप्रिया- नयनविभ्रमचेष्टितानि प्रगल्भकान्ताविलोचन विलासव्यापारान्यादृश्यात्मरतः। अपरेप्वपि मृगेपु शरान्मुमुक्षोमोक्तुमिच्छोस्तस्य नृपस निबिडो दृढोऽपि मुष्टिः कर्णान्तमेत्य प्राप्य विभिदे । खयमेव भियते स । भिदेः कर्मवतार लिट् । वामिनस्तस्य प्रियाविभ्रमस्मृतिजनितकृपातिरेकान्मष्टिभेदः । न त्वनैपुण्या- दिति तात्पर्यार्थः ॥५॥ उत्तस्थुपः सपदि पलवलपकमध्या- न्मुस्ताप्ररोहकवलावयवानुकीर्णम् । जमाह स द्रुतवराहकुलस्य मार्ग सुव्यक्तमापदपङ्किभिरायताभिः ॥ ॥ ५९॥ उत्चस्थुप इति ॥ स नृपः मुस्तामरोहाणां मुस्ताङराणां कवला प्रासाः पामवयवैः श्रमविकृतमुखशिभिः शकलेरनुकीर्ण ब्याप्तम् । आयता- भिदाभिराद्रपदपतिमिः सुव्यक्तम् । सपदि पल्बलपङ्कमध्यादुत्त- स्थुप उत्थितस्य द्रुतवराहकुलस्य पलायितवरायूथस्य मार्ग जग्राहानुस. सार॥ ५९॥ पाठा०-१ 'सारयत्सु ने. २ 'शिशिर'. ३ 'गुआ'. टिप्प-शपातमयादविभाग चलेगागा ने प्रोताहनानी नेत्रविलासिनीना चेष्टितानि सरतः । धनुष्केन कर्णान्तकृष्टो मुष्टिः शियितीकर्नुमशक्या अन्यत्र तु नृपो मृगेषु प्रियानेवविलासम्यापारसाइश्यं पश्यन् मुष्टिं न चिक्षेपेत्सर्थ- दति दिनकर।

·नवमः सर्गः। श्री. ६०-६२] 'त याहनादवनतोचरकायमीप- द्विध्यन्तमुद्धृतसटाः मतिहन्तुमीषुः । नात्मानमस्य विविदुः सहसा वराहा वृक्षेषु विद्धमिपुभिर्जधनाश्रयेषु ॥ ६ ॥ तमिति ॥ चराहा। वाहनादवादीपवनवोत्तरकायं किंचिदानतपूर्व- कार्य विध्यन्तं प्रहरन्तं तं नृपम् । उद्धृतसटा अकेसराः सन्तः । सटा जटा- केसरयोः' इति केनवः । प्रतिहन्तुमीपुः प्रविहर्तुमच्छन् । अस्य नृपस्येपुभिः सहसा जधनानामाश्रयेप्वष्टम्भेषु वृक्षेषु विद्धमात्मानं न विविदुः एतेन पाहाण मनखित्वं नुपस्य हस्तलाघवं चोकम् ॥६॥ तेनाभिघातरभसस्य विराप्य पत्री वन्यस्य नेमविवरे महिपस्य मुक्तः। निधि विग्रहमशोशिखालिसऍड. स्तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ॥६॥ तेनेति ॥ अभिघातो रमस औरमुक्यं यस्य तस्य । अभिहन्तुमुयतस्पे- सर्पः । यन्यस्य बने भवस्य महिपख नेप्रवियरे नेत्रमध्ये तेन नृपेण विद्य- प्याप मुकः पनी रो विग्रहं महिपदेहं निर्भिद विदार्य । शोपितलिप्तो न भवतीत्यशोणितलिसः पुलो यस्य च तथोफा सन् । तं महिष प्रथम पातया- मास । सयं पश्चात्पपात । 'मयानुप्रयुज्यते लिटि' (पा. ३११४०) इस्त्रानु- शब्दस ध्यपहितविपर्यस्त प्रयोगनिवृत्यर्धत्वाद पातयां प्रथममाय' इत्याप्रयोग इति पाणिनीयाः । यथाह पातिककार:-'विपर्यासनित्यर्थ व्यवहितात्त्यर्थ च' इति ॥१॥ प्रायो विशणपरिमोक्षलघुत्तमागा- यहांधकार नृपतिनिशितैः क्षुरमैः । स सविनयाधिरतः परेपा. मयुलितं न ममृपे न तु दीर्घमायुः ॥ १२ ॥ पाठा-1 से'. २'उदतमा', 'सस्यः'. 'परिमोप'. ५ 'मम्पु. नियम ..

·२४० रघुवंशे। [ श्लो०.६३-६४ प्राय इति ।। नृपतिनिशितैः क्षुरप्रैः शरविशेषः खन्नान् सनाख्यान्म गान् । 'गण्डके सहखजिनी' इत्यमरः । प्रायो बाहुल्येत विपाणपरिमोक्षण शृङ्गभङ्गेन लघून्यगुरूण्युत्तमाङ्गानि निरांसि येषां तांश्चकार । न त्ववधीदि- सर्थः । कुतः ? इसविनयाधिकृतो दुष्टनिग्रहानयुक्तः स राजा परेषां प्रतिकूला• नामत्युच्छ्रितमुक्तं गृहं वियाणं प्राधान्यं च । 'शृङ्गं प्रायान्यसान्वोच' इत्यमरः। न ममृपेन सेहे। दीर्घमायुजीवितगालम् । 'आयुजावितकालो ना' इत्यमरः । न ममपे इति न । कितु ममृष एवेत्यर्थः ।। ६२ ॥ व्याघानभीरभिमुसोत्पतितान्गुहाभ्यः फुल्लासनानविटपानिव वायुरुग्णान् । शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेपा- तूणीचकार शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान् ॥ ६३ ॥' व्याघ्रानिति ॥ अभीनिभीकः स धन्वी गुहाभ्योऽभिमुखमुत्पतितान् । वायुना रुग्णान्भनान् । फुल्ला विकसिताः । 'अनुपसर्गात्फुलक्षीवकृशोलाघाः' (पा. ३१२१५५) इति निष्ठातकारस्य लत्वनिपातः । येऽसनस्य सर्जवृक्षस्य । 'सर्ज-- कासनयन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः' इत्यमरः । अनविटपास्तानिय स्थितान् । इयुधि. भूतानिवः । व्यामा चित्ररूपत्वापमाने 'कुल' विशेषणम् । शः पूरितानि. वनरन्ध्राणि येषां तान्ध्यावान् । शिक्षाविशेपेणाभ्यासाविशयेन लघु- इस्ततया क्षिप्रहस्त्रतया निमेपात्तूणीचकार । तूर्ण शरैः पूरितवानित्यर्थः ॥६३॥ निर्घातोः कुञ्जलीनाजिघांसानिर्घापैः क्षोभयामास सिंहान् । नूनं तेपामभ्यसूयापरोऽभूद्रीयोदने राजशब्दो मृगेषु ॥ ६४ ॥ निर्धातेति ॥ कुछेषु लीनान् । निकुञ्जको वा लीये लतादिपिहितोदरे' इत्यमरः । सिंहाजिघांसुर्हन्तुमिच्छुः । निर्घातो व्योमोस्थित औत्पातिकः शब्द- विशेषः । तद्वदुनै रौदा निघापौवांशब्दः क्षोभयामास । अनोत्प्रेक्षवे- तेषां सिंहानो सन्धिनि वीर्योदन उन्नते मृगेषु विषये यो राजशब्दवसिन- भ्यसूयापरोऽभूनूनम् । अन्यया कथमेतानन्विप्य हन्यादिलयः । 'मृगाणाम्' इति पाठे समासे गुणभूतत्वात 'राज'शब्देन संवन्धो दुर्घटः । शालिनीत्तम्- 'शालिन्युत्ता स्तौ तगौ गोऽब्धिलोकै.' इति लक्षणात् ॥ ६४ ॥ पाठा०-1 'भग्नान्. .

·. M . लो०६५-६८ नवमः सर्गः। तान्हत्यागजकुलपद्धतीनवैरान्काकुस्थः कुटिल नखामलग्नमुक्कान् । आत्मानं रणरुतकर्मणांगजानामानृण्यं गतमिव मार्गरमंस्त ॥६५॥ तानिति ॥ काकुत्स्थो दशरथः । गजकुलेषु बद्धं तीवं वैरं ,पैस्वान् । कुटिलेषु नखाग्रेषु लग्ना मुक्का गजकुम्भमौक्तिकानि येषा तान्सिहान्दत्वा आत्मानं रणेषु कतकर्मणां कृतोपकाराणां गजानामाण्यमनणावं मार्गणः शरैः। 'मार्गको याचके गरे' इति विवः ।गतं प्राप्तवन्तमिवामस्त मेने ॥६५॥ चमरान्परितः प्रवर्तिताश्वः कचिदाकर्णविष्टमल्लवी । नृपतीनियतावियोज्य सद्यःसितवालव्यजनैर्जगाम शान्तिम् ॥६६॥ चमरानिति ॥ कचिचमरान्परितः। भभितःपरितः समया-' '(वा. १४४२) इत्यादिना द्वितीया । प्रवर्तिताभ्यो प्रधायितावः। आकर्णविकृष्टभल्लानिविशे: पान्वर्पतीवि तथोकः स नृपः । नृपतीनिय तांयमरान्सिववालव्यजनैः शुभ्र- चामरैर्यियोज्य विरहस्य सद्यः शान्ति जगाम । शूराणां परफीयमैश्वर्यमेवास- न तु जीवितमिति भावः । औपच्छन्दसिक वृत्तम् ॥ ६६ ॥ अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरं न स रुचिरकलापं.याणलक्ष्यीचकार। सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितपन्धे केशपाशे प्रियायाः॥१७॥ अपीति ॥ स नृपस्तुरगसमीपादुत्पतन्तमपि । सुप्रहारमपीलर्थः । रुचिरफलापं भामुरयहम् । मधामतिशयेन गीति मयूरो यहीं। पृषोदरादित्या. साधुः । तं चित्रेण माल्येनानुकीर्ण रतौ विगलितचन्धे प्रियायाः केश- पाशे सपदि गतमनस्कः प्रयुत्तचित्तः । उर-प्रमृतिभ्यः कम्' (पा. १०१५१) शवि कप्रलयः। न वाणलक्ष्यीचकार । न प्रजहारेलयः ॥ ६ ॥ तस्य कर्फशविहारसंभवं खेदमाननविलग्मजालकम् । आचचाम संतुषारशीकरो मिनपल्लवपुटो वनानिलः ॥ ८ ॥ पाटा- नितिवाधा. २'नेटभ', 'नियतमा'. ३ 'नृपदोनिय जामिनाय शान्ति सितवालन्यजनर्वियोन्य सः . सनुपारसीवल', 'मुनुपा. रशीप खन, ·- ૨૩૨ रघुवंशे [को०६९-७२ तस्पेति ॥ कर्कशविहारादतिव्यायामात्संभवो यस्य तम् । आनने विल. मजालकं वद्धकदम्बकं तस्य नृपस्य खेदम् । सतुपारशीकरः शिशिराम्बुकण. सहितः । भिन्ना निर्दलिताः पल्लवानां पुटाः कोशा सः। वनानिल आच- चाम। जहारेत्यर्थः । रथोद्धतावृत्तमेतत् ॥ ६८॥ इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्विधुरंधराधिपम् । परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥ ६९॥ इतीति ॥ इति पूर्वोकप्रकारेण । आत्मनो विस्मृतमन्यत्करणीय कार्य येन तम् । विस्मृतात्मकार्यान्तरमित्यर्थः । सचिवैरवलम्विता धृता धूर्यस्य तम् । "ऋक्पूरन्धूःपथामानक्षे (पा. ५।४।७४) इति समासान्तोऽप्रत्ययः । अनुवन्ध- सेवया संततसेवया परिवृद्धो रागो यस्य तं धराधिपम् । मृग्यन्ते यस्यां मृगा इति मृगया। परिचर्यापरिचर्यामृगयागट्यादीनामुपसंख्यानम् (वा. २२१५) इति शप्प्रत्ययान्तो निपातः । चतुरा विदग्धा कामिनीव । जहाराचकपं । 'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवमेव भूय एवाभिवर्धते ॥ इति भावः ।।६९॥ स ललितकुसुमप्रपालशय्यां ज्वलितमहोपधिदीपिकासनायाम् । नरपतिरतिवाहयांवभूव कचिदसमेतपरिच्छस्त्रियामाम् ॥ ७० ॥ स इति ॥ स नरपतिः ललितानि कुसुमानि प्रवालानि पाहयानि शय्या यस्यां ताम् । ज्वलिताभिमहीपधिभिरेव दीपिकाभिः सनाथाम् । तत्प्रधानामित्यर्थः । त्रियामा रानि कचिदसमेतपरिच्छदः । परिहतपरिजनः समित्यर्थः । अतिवाहयांयभूय गमयामास । पुष्पितामावृत्तम् ॥ ७० ॥ उपसि स गजयूथकर्णतालैः पीपंटहभ्यनिभिविनीतनिद्रः। अरमत मधुराणि तत्र शृण्वन्विगविकृजितयन्दिमङ्गलानि ॥७१॥ उपसीति ॥ उपसि प्रातः पटूनां पटहानामिव ध्वनियेषां तेर्गजधानां कणैरेव तालैर्वाद्यप्रभेदविनीतनिद्रः स नृपस्तत्र वने मधुराणि विहगानी बिह- गाना विकृजितान्येव वन्दिना मङ्गलानि मालगीतानि शृण्वन्नरमत ॥१॥ अथ जातु रुरोहीतवर्मा विपिने पार्थचरैरलक्ष्यमाणः । श्रमफेनमुचा तपखिगाढा तमसा माप नदी तुरंगमेण ॥७२॥ पाठा०-१ 'सचिवाविलम्बितधुरम्. २ 'नराधिपम्'. ३ 'सुललिव'. ४ 'मधुरस्वरागि'.

·नवमः सर्गः। शो०७३-७५] २४३ अथेति ॥ अथ जानु कदाचिट्ठरोमगस गृहीतवर्मार्खाकृतहरमार्गो विपिने वने पार्थचरैरलक्ष्यमाणः । तुरगवेगादित्यर्थः । श्रमेण फेनमुचा । सफेनं खिद्यतेत्यर्थः । तुरंगमेण तपखिभिगांढामवगाढां सेवितां तमसा नाम नीं सरितं प्राप ॥७२॥ कुम्भपूरणभवः पटुरुचैरचचार निनदोऽम्भसि तस्याः। तत्र स द्विरदहितशङ्की शब्दपातिनमिघु विससर्ज ॥ ७३ ॥ कुम्भेति ॥ तस्यास्तमसाया अम्भसि कुम्भपूरणेन भव उत्पन्नः। पचा. धन् । पटुर्मधुरः। उच्चैर्गम्भीरो निनदो ध्वनिरुच्चचारोदियाय । तत्र निनदेस नृपः । विरदहितं शकत इति द्विरहितशङ्की सन्, शब्देन शब्दानुसारेण पत- तीति शब्दपातिनामिपुं विससर्ज । खागतात्तम् ॥ ३ ॥ नृपतेः प्रतिपिद्धमेव तत्कृतवान्पतिरथो विलय यत् । अपधे पदमर्पयन्ति हि श्रुतयन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ॥७४॥ नृपतेरिति । तत्कर्म नृपतेः क्षत्रियस्य प्रतिपिद्धमेव निषिद्धमेव यदेत- रकम गजवधरूपं पशिरथो दशरथो विलक्य 'लक्ष्मीकामो युद्धादन्यत्र करिवधं न फुर्यात्' इति शास्त्रमुलक्ष्य कृतवान् । ननु विदुपस्तस्य कथमीदग्विचेष्टितमत आह--- अपथ इति । श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसोऽपि रजोनिमीलिता रजोगुणावृताः सन्तः। न पन्धा इसपथम् । 'पयो विभाषा' (पा. ५/०७२) इति वा समासान्तः । 'अपथं नपुंसकम्' (पा. २॥४॥३०) इति नपुंसकम् । 'भपन्यास्त्वप तुल्ये' इत्यमरः । तस्मिन्नपथेऽमार्गे पदमर्पयन्ति हि निक्षिपन्ति हि । प्रवर्तन्त इत्यर्थः । चैतालीयं वृत्तम् ॥ ७ ॥ हा तातेति कन्दितमाकर्ण्य विपण्ण- स्तस्यान्विप्यन्वतसगूढं प्रभवं सः। शल्यमोतं प्रेक्ष्य सकुम्भ मुनिपुत्रं तापादन्तःशल्य इवासीरिक्षतिपोऽपि । ७५॥ हा तातेति ॥ हेयार्ती । तातो जनकः । 'हा विपादशुगर्तिपु' इति, "तातस्तु जनकः पिता' इति चामरः । हा तातेति ऋन्दितं मोशनमाकये । विषण्णो पाठा०-2 'यत्'. २ 'व'. ३ 'धेतसगूढप्रभवम्'. ४ 'वीक्ष्य'. टिप्प-1 'पतिविंशति-(पा. ५।९।५९) इत्यादिना पविशन्दो दशसंख्यायां निपातिता, वैतालिकं वृत्तम् इति दिनकर ·रघुवंशे [श्वो० ७६-७७ भन्मोत्साहः सन् । तस्ये ऋन्दितस्य वेतसै छन्नम् । प्रभवत्सस्मादिति प्रभवः कारणम् । तमन्विप्यञ्छत्येन शरेण प्रोतं स्यूतम् । 'शल्यं शकौ शरे वंशे' इति विश्वः । सकुम्भ मुनिपुर्व प्रेक्ष्य म क्षितिपोऽपि तापाहुःखादन्तःशल्यं यस सोऽन्तःशल्य इवासीत् । मतमयूर वृत्तम् ॥ ७५ ॥ तेनावतीर्य तुरगात्मथितान्वयेन पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिषण्णदेहः। तस्मै द्विजेतरतपखिसुतं स्खलद्धि- रात्मानमक्षरपदैः कथयांवभूव ॥ ७६ ॥ तेनेति ॥प्रचितान्वयेन प्रख्यातवंशेन। एवेन पापभीरत्वं सूचितम्। तेन राज्ञा तुरगादवतीर्य पृष्टान्वयो ब्रह्महत्याशङ्कया पृष्टकुलः । जलकुम्भनिषण्णदेहः स मुनिपुत्रस्तस्मै राज्ञे स्खलद्भिः। अशक्तिवशादोच्चारितरित्यर्थः । अक्षरप्रायः पदैरक्षरपदैरात्मानं विजेतरश्चासौ तपखिमुतश्च तं द्विजेतरतपस्विसुतं कथा यांवभूव। न तावत्रैवर्णिक एवाहमस्मि, किंतु करणः। 'वैश्यात्तु करणः शदवा' (आचार. ४१९२) इति याज्ञवल्क्यः । कुत्तो ब्रह्महत्येत्यर्थः । तथा च रामायणे- (अयोध्या. ६३.५०) 'ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम् । न द्विजातिरह राजन् । मा भूते मनसो व्यथा ॥ शूदायामसि वैश्येन जातो जनपदाधिप ।। इति ॥ ६ ॥ तचोदितः सै तमनुद्धृतशल्यमेव पित्रोः सकाशमवसन्नहशोर्निनाय । ताभ्यां तथागतमुपेत्य तमेकपुत्रमशानतः स्वचरितं नृपतिः शशंस ७७ तदिति ॥ तच्चोदितस्तेन पुत्रेण चोदितः 'पितृसमीपं प्रापय' इत्युक्तः स नृप- तिरनुशतशल्यमनुत्पाटितशरमेघ तं मुनिपुत्रम् । अवसन्नशोर्नष्टचक्षुषोः । अन्धयोरिवर्थः । पित्रोर्मातापित्रोः । पिता माता' (पा. १२२७०) इलेकशेषः । सकाशं समीपं निनाय । इदं च रामायणविरुद्धम् । तन-'अथाहमेकस्त देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ । अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनि सह भार्यया ॥' (अयोध्या.६४१२८), इति नदीतीर एव मृतं पुनं प्रति पित्रोरानयनाभिधानात् । तथागतं वेतसंगूढम् । एकश्चासौ पुत्रश्च तमेकपुत्रम् । 'एक'प्रहणं पित्रोरनन्यगतिकत्वसूचनार्थम् । तं पाठा०-१ 'तपत्रिसुवः'.२ 'नोदितः', ३ तश्व'. टिप्प-- हातात हातात हा पिता! इत्येवरूप ऋदित रुदित श्रुत्वा विषण्णो विलक्ष: स नृपो वेतसैक्षविशेबैगेंद गोपित तस्य ऋदितस्य प्रभवमुत्पत्तिस्थानमन्विष्यन् कोऽय रोदिति । इति जिज्ञासा सन् शस्यमोत स्यूत कुमसहित मुनिपुत्र वीक्ष्य नृपोऽपि अतमध्यश- समिवासीव-इति दिनकर - - ·- लो०७८-७९] नवमः सर्गः। मुनिपुत्रमुपेत्य संनिकृष्टं गत्वाऽज्ञानतः करित्रान्सा स्वचरितं संकृतं ताभ्यां "मातापितृभ्याम् । कियाग्रहणाचतुर्थी । शशंस कथितवान् ।। ७७ ॥ तो दंपती वहु विलप्य शिशोः प्रहरी शल्यं निखातमुदहारयतामुरस्तः । सोऽभूत्परासुरथ भूमिपति शशाप हस्तार्पितैनयनवारिमिरेव वृद्धः ॥ ७८ ॥ ताविति । तौ जाया च पतिश्च दंपती । राजदन्तादिषु 'जाया'शब्दस्य दम्भा- वो जम्भावश्च विकल्येन निपातितः । 'दंपती जपती जायापती भार्यापती चतो' इत्यमरः। बहु विलप्य भूयिष्ठं परिदेव्य। 'विलापः परिदेवनम्' इत्यमरः। शिशो- रुरस्तो वक्षसः । पञ्चभ्यास्तसिल' (पा. ५।३।७)। निखातं शल्यं शरं प्रहा राज्ञो- दहारयतामद्धारयामासतुः स शिशुः परामर्गतप्रागोऽभूत्। अथ वृद्धो हस्ता- पितेर्नयनवारिभिरेव शापदानस्य जलपूर्वकत्यात्तरेय भूमिपति शशाप ॥७॥ दिग्रान्तमाप्स्यति भवानपि पुत्रशोका. दन्त्ये वयसहमिवेति तमुक्तयन्तम् । आक्रान्तपूर्वमिच मुक्तविपं भुजंग प्रोवाच कोसलपतिः प्रथमापराद्धः ॥ ७९ ॥ दिशान्तमिति ॥ हे राजन्! भयानप्यन्त्ये वयस्यहमिव पुत्रशोकाहि- शान्तं कालावसानम् । मरणमित्यर्थः । 'दिष्टः काले च देवे स्वादिष्टम्' इति विधः । आप्स्यति प्राप्स्यति । इत्युक्तवन्तम् । आक्रान्तः पादाहतः पूर्वमाकान्त- पूर्वः । गुप्युपेति समासः । तम् । प्रथगमपकृतमित्यर्थः । मुकाविषमपकारात्पश्चा- दुसष्टविपं भुजंगमिव स्थितं तं वृद्धं प्रति प्रथमापराद्धः प्रथमापराधी । वर्तरि कः । इदं च सहने कारणमुकम्। शारदानासवादपराधी कोसलपतिर्दशरथः प्रोवाच ॥ २॥ पाठा०-१ 'दिष्टया'. २ 'भन्ते'. ३ 'प्रथमापराध:'. टिप्प-1 अथ वृदखापस: करपतितरचभिरेव नृपमशपद । जलेनैव हि शापो दीयते. तमेवाह-दिष्टान्तमिति-इति दिनकर इतापकारो नृपः पूर्वमाकान्तं पूर्व चरणताडितं पश्चान्मुक्तं उद्गीर्ण विषं येन तचाइश सर्पमिवाभ्यवाद । न दृष्टय पुत्रदायशोमा येन तयाभूते मव्ययं शापोऽ िलया सानुग्रहो स्वररूपः पातितः पुत्रोत्सतिसूचकत्वात् । शापस कथं वररूपवेत्साह-कारिद्धोदीतोऽमिः कर्ष- । जीया क्षिति दानपि बीजांकुरोत्पादिनीं करोति-दति दिनकर। .

·રહદ रघुवंशे 1. ૮૦ન્ટર शापोऽप्यदृष्टवनयाननपद्मशोमे सानुग्रहो भगवता मयि पातितोऽयम् । कैप्यां दहनपि खलु क्षितिमिन्धनेद्धो वीजप्ररोहजननी ज्वलनः करोति ॥ ८० ॥ शाप इति ॥ अदृष्टा तनयाननपद्मशोभा येन तस्मिन्नपुत्र के मयि भग- वता पातितः वज्रप्रायत्वात् 'पातित' इत्युक्तम् । अयं 'पुनशोकानियख' इत्यरूपः शापोऽपि सानुग्रहः वृद्धकुमारीवरन्यायेनेष्टावाप्तेरन्तरीयकत्वात्सोपकार एव । निग्रा. इकस्याप्यनुप्राहकत्वमर्थान्तरन्यासेनाह-कृप्यामिति । इन्धनैः कारिद्धः प्रज्व लितो ज्वलनोऽमिः कृप्यां पणाऱ्याम् । 'मदुपधाचापि ते.' (पा.३।११११०) इति क्यपू। क्षितिं दहन्नपि वीजमरोहाणा वीजाकुराण जननीमुत्पादनक्षमा करोति ॥ ८॥ इत्यं गते गतघृणः किमयं विधत्तां वध्यस्तवेत्यभिहितो वसुधाधिपेन । एघान्हुताशनवतःस मुनिर्ययाचे पुत्रं परासुमनुगन्तुमना:सदारः ८६ इत्थमिति ॥ इत्थं गते प्रवृत्ते सति । वसुधाधिपेन राज्ञा । गतघृणो निष्करुणः, हन्तृत्वानिष्कृप इत्यर्थः । अत एव तव वध्यो वधाहोऽयं जनः । 'अयम्' इति राज्ञो निर्वेदादनादरेण खात्मनिर्देशः। कि विधवामित्यभिहित उकः, 'मया कि विधेयम् ?' इति विज्ञापित इत्यर्थः । स मुनिः सदारः सभार्यः परासं गतासु पुत्रमनुगन्तुं मनो यस्य सोऽनुगन्तुमनाः सन् । 'तु काम- मनसोरपि' इवि मकारलोपः । हुताशनवतः सानीनेधान काटानि ययाचे। न चानात्मघातदोष:-'अनुधानासमर्थस वानप्रस्थस्य जीर्यतः । भृग्वगिजल- संपातैमरणं प्रविधीयते ॥' इत्युक्तेः ॥ ८१ ॥ प्राधानुगः सपदि शासनमस्य राजा संपाद्य पातकाविलुप्तधृतिनिवृत्तः । अन्तर्निविष्टपदमात्मविनाशहेतुं शापं दधज्वलनमौर्वमिवाम्बुराशिः॥ ८२ ॥ इति श्रीरघुवशे महाकाव्ये कविकालिदासकृतौ मृगयात्रर्णनो नाम नवमः सर्गः। पाठा०-१'भ'२ 'हि भवता'. ३ कक्षाम. ४ 'दहन.'. ५ 'अभिहिते'. ।

·शो०.१-२] दशमः सर्गः। २४७ प्राप्तेति ॥ प्राप्तानुगः प्राप्तानुचरो राजा सपद्यस्य सुनेः शासनं काष्ठसं. भारणरूपं प्रागेकोऽपि संप्रति प्राप्तानुचरत्वात्संपाद्यपातकेन मुनिषधरूपेण विलु- सधृतिर्नष्टोत्साहः सन् । अन्तर्निविष्टपद्नन्तर्लब्धस्थानमात्मविनाश हेतु शापम् । अम्गशिरी ज्वलनं वडवानलमिच। 'औस्तु बाडवो वडवानलः' इत्यमरः । दधतवान्सन् । निवृत्तः । वनादिति शेषः ॥८२॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितायां संजीविनी. समाख्यायां रघुवंशटीकायां नवमः सर्गः। दशमः सर्गः। मासे नित्यमानन्द रामनामकथामृतम् ।। सद्धिः स्वधवगैर्नित्यं पेयं पापं प्रणोदितुम् ।। पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः। किंचिदूनमनूनः शरदामयुतं ययौ ॥ १ ॥ पृथिवीमिति ॥ पृथिवीं शासतः पालयतः पाकशासनतेजस इन्द्र- वर्चसः । अनून महासमृद्धेस्तस्य दशरथस्य किंचिदूनमीपन्यून शरदां वत्सरा- णाम् । 'स्याहती वत्सरे शरत्' इत्यमरः । अयुतं दशसहस्रं ययौ । 'एकदशशत- सहस्राण्ययुतं लक्ष तथा प्रयुत्तम् । कोट्यवुदं च पद्मं स्थानात्स्थानं दशगुणं स्यात् ॥ इत्यार्यभट्टः । इदं च भुनिशापात्परं वेदितव्यं, न तु जननात् । 'पटिसहनागि जातस्य मम कौशिक 11 दुःखेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि ॥' (वाल. २०१०) इतिरामायणविरोधात्। नाप्यभिषेकात्परम् , तस्यापि 'सम्यविनीतमय वर्महर कुमार- मादिश्य रक्षणविधी विधिवत्प्रजानाम् (१९४) इति कौमारानुष्ठितत्वाभिधानात्स एवं विरोध इति ॥१॥ न चोपलेमे पूर्वपामृणनिर्मोक्षसाधनम् । सुताभिधानं सं ज्योतिः सधः शोकतमोपहम् ॥ २॥ न चेति ॥ स दशरथः पूर्वपरं पितृगामृणनिर्मोक्षसाधनम् । 'एष वा अनृणो यः पुत्री' इति श्रुतेः । पितॄणामृणनिमुक्तिकारणम् । सद्यः शोक एव तमस्त- दपहन्तीति शोकतमोपहम् । अत्र 'अभयंकर' इतिवदुपपदेऽपि तदन्तविधिमाश्रित्य 'अपे क्लेशतमसोः' (या. ३५०) इति इप्रत्ययः । सुताभिधानं सुताख्य ज्योतिनोंपलेमे न पाप च ॥ २॥ पाठा०-4 'सज्योतिः ।

·२४८ रघुवंशे [लो०३-६ अतिष्ठत्प्रत्ययापेक्षसंततिः स चिरं नृपः। प्रामन्थादनभिव्यकरजोत्पत्तिरिवार्णकः ॥३॥ अतिष्ठदिति ॥ प्रत्ययं हेतुमपेक्षत इति प्रत्ययापेक्षा संतविर्यस स तथोक्तः । ."प्रत्ययोऽधीनशपयशनविश्वामहेतुपु' इत्यमरः । स नुपः । मन्यात्प्रासन्धनात्पूर्व- मनभिव्यकाऽदृष्टय रनोत्पत्तिर्यस्य सोऽर्णव इव । चिरमतिष्ठत् । सामन्य- भावाद्विलम्यो न तु वन्भ्यत्वादिति भावः ॥ ३ ॥ ऋष्यशृङ्गादयस्तस्य सन्तः सन्तानकाविणः । आरेभिरे जितात्मानः पुत्रीयामिष्टिमृत्विजः॥४॥ ऋष्यशृङ्गेति ॥ ऋष्यशृङ्गादयः । मध्यराशो नाम कश्चिदृषिः । तदादयः । प्रातुमृतौ चा यजन्तीत्यत्विजो याशिकाः । 'ऋत्विग्दधृक्-' (पा. ३।२।५९) इत्या. दिना कियन्तो निपातः । जितात्मानो जितान्तःकरणाः सन्तः संतानकाक्षिणः पुनाधिनस्तस्य दशरथस्य पुत्रीयां पुननिमित्ताम् । 'पुनाच्छ च' (पा. ५।११४०) इति छप्रत्ययः । इटिं यागमारेभिरे प्रचमिरे ॥४॥ तसिन्नवसरे देवाः पौलस्त्योपप्लुता हरिम् । अभिजग्मुर्निदाघााश्छायावृक्षमिवाध्वगाः ॥५॥ तस्मिन्निति ॥ तसिन्नवसरे पुत्रकामेष्टिप्रवृत्तिसमये देवाः । पुलस्त्यस्य गोत्रापयं पुमान पौलस्त्यो रावणः । तेनोपप्लुताः पीडिताः सन्तः निदाघार्ता धर्मातुराः । अध्वानं गच्छन्तीत्यध्वगाः पान्थाः । 'अन्तात्यन्ताघदूरपारसर्वानन्वेपु ड' (पा. ३।२।४८) इति डप्रत्ययः । छायाप्रधान वृक्षं छायावृक्षमिव । शाम- पार्थिवादित्पारसनासः । हरि विष्णुमभिजग्मुः ॥५॥ ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः । अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धर्हि लक्षणम् ॥६॥ त इति ॥ ते देवाश्चोदन्वन्तं समुद्रम् । 'उदन्वानुदधौ च' (पा. ८।२।१३) इति निपातः । प्रापुः । आदिपुरुषो विष्णुश्च धुबुधे । योगनिद्रा जहावित्यर्थः । गमनप्रतिबोधयोरविलम्बाओं चकारी। तथा हि-अन्याक्षेपो गम्यस्यान्यासः । टिप्प-1 यथाऽणवः समुद्रो मंथाप्राइ पूर्वमनभिष्यकरलोत्पत्तिरातिष्ठत रतोत्पची मध एक प्रत्ययः, अथ ऋष्यशगादिभिर्विहिताया-पुत्रष्टे प्रत्ययमवेक्षमाणा सततियंस इति वल्लभः। 2 यथा निदाधार्वा धर्मखिन्ना अध्वगाः पान्थाश्छायावृक्षममिगच्छन्ति इति वल्लभः । दोचकारी तुल्यकालापेक्षा गमयतः । यावता समुद्र मास आदिपूरुषश्च भगवान् प्रा. ढपगमा बुबुधे तावता तावता भगवान् प्रबुद्ध-इति वलभः ।

·सर्गः। लो०-10] दशमः अविलम्ब इति यावत् । भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धलक्षणं लिझं हि ॥ उक्तं च- 'अनन्यपरता वास कार्यसिद्धस्तु लक्षणम्' इति ॥६॥ भोगिभोगासनासीनं ददृशुस्तं दिवौकसः । तत्फणामण्डलोदर्चिमणिद्योतितविग्रहम् ॥ ७ ॥ भोगीति ॥ द्यौरोको येषां ते दिवौकसो देवाः । पृपोदरादित्वात्साधुः । यद्वा,-'दिव'शब्दोऽदन्तोऽप्यस्ति । तथा च बुद्धचरिते-'न शोभवे वेन हि नो विना पुरं मरुत्वता नवधे यथा दिवम्' इति । तत्र "दियु क्रीडादी' इति धातोः 'इगुपध' (पा. ३११११३५) इति कः । दिवमोक एपामिति विग्रहः । भोगिनः शेपस्य भोगः शरीरम् । 'भोगः सुखे ब्यादिमृतावहेय फणकाययोः।' इत्यमरः । स एवासन सिंहासनम् । तत्रासीनमुपविष्टम् । आसेः शानच् । 'ईदासः' (पा. ७१२।८३ ) इती- कारादेशः। तस्य भोगिनः फणामण्डले य उदर्चिप उद्रश्मयो मणयस्वैद्योति- तविग्रहं तं विष्णु ददृशुः ॥ ७॥ थियः पद्मनिपण्णायाः क्षोमान्तरितमेखले। अङ्के निक्षिप्तचरणमास्तीर्णकरपल्लवे ॥ ८ ॥ श्रिय इति ॥ कीदृशं विष्णुम् ? पने निपण्णाया उपविष्टायाः धियः क्षौमान्तरिता दुफूलव्यवहिता मेखला यस्य तस्मिन् । आस्तीणों करपल्लवी पाणिपदवी यस्मिन् । विशेषणद्वयेनापि चरणयोः सौकुमार्यात्कटिमेखलास्पर्शसहत्वं सूच्यते । तस्मिन्न निक्षिप्तौ चरणी येन तम् ॥ ८॥ अंबुद्धपुण्डरीकाक्षं वालातपनिमांशुकम् । दिवस शारदमिव प्रारम्भसुखदर्शनम् ॥९॥ प्रबुद्धेति ॥ पुनः कीदृशम् ? प्रबुद्धे विकसिते पुण्डरीके इवाक्षिणी यस्य • तम् । दिवसे तु पुण्डरीकमेवाक्षि यस्येति विग्रहः । वालातपनिभमंशुकं यस्य तम् । पीताम्बरधरमित्यर्थः । अन्यत्र-बालातपव्याजांशुकमित्यर्थः । 'निभी व्याजस- इक्षयोः' इति विश्वः । प्रकृष्ट आरम्भो योगो येषां ते प्रारम्भा प्रकृष्टोद्योगा योगिनः। तेषां सुखदर्शनम् । अन्यत्र,-प्रारम्भ आदौ सुखदर्शनं शारदं शरसंबन्धिनं दिवसमिय स्थितम् ॥ ९ ॥ प्रभानुलिप्तश्नीवत्सं लक्ष्मीविभ्रमदर्पणम् । कौस्तुभाख्यमपां सारं विभ्राणं वृहतोरसा ॥१०॥ पाटा०-१'ते'. २ 'प्रफुल्ल'. ३ विन्तम्', 'विनतम्'. टिप्प- शारदादेवसोऽपि नपाभावाप्रारममुरादर्शनो भवति-रवि चलभः।

·. । रघुवंश [लो. 11-12 प्रभेति । पुन. किंविधम् ? प्रभयाऽनुलिप्तमनुरजित श्रीवत्स नाम लान्छन येन तम् । लक्ष्म्या विभ्रमदर्पणं कौस्तुभ इत्याल्या यस्य तम् । अपां समुदाणा सारं स्थिराशम् । अम्मयमगिमित्यर्थ । वृहतोरसा विभ्राणम् ॥ १०॥ वाहुमिटिपाकारैर्दिव्याभरणभूषितैः। आविर्भूतमपांमध्ये पारिजातमिवापरम् ॥ ११ ॥ चाहुभिरिति ॥ विटपाकारी शाखाकारैर्दिव्याभरणभूपितै हुभिरप- लक्षितम् । अत एव अपां सैन्धवाना मध्य आविर्भूतमपरं द्वितीय पारिजात- मिव स्थितम् ॥ ११ ॥ दैत्यस्त्रीगण्डलेसानां भदरागविलोपिभिः । हेतिभिशेतनावद्भिरुदीरितजयस्वनम् ॥ १२ ॥ दैत्येति ॥ देत्यस्त्रीगण्डलेखानामसुराइनागण्डस्थलीना यो मदरागस्त विलु म्पन्ति हरन्तीति मद्रागविलोपिनः । तैश्चेतनावद्भिः सजीव तिभिः सुदर्श- नादिभि. शख्ने । 'रचेराचश्व राख च पलिवाला च हेतय ।' इलमर । उदीरित. जयखनम् । जयशब्दमुद्घोषयन्तीभिभूतिमतीभिरसदेवताभिरुपास्थमानमि लयं. १२ मुक्तशेपविरोधेन कुलिशवणलक्ष्मणा । उपस्थितं माजलिना यिनीतेन गरुत्मता ॥ १३ ॥ मुकेति ॥ मुक्को भगवत्सनिधानात्यफ शेषेणाहीवरेण सह विरोधः सह- जमपि वर येन तेन । कुलिशवणा अमृताहरणवाल इन्द्रबुद्धे ये बापदारास्त्र एवं लक्ष्माणि यस्य स वेन । प्रपद्धोऽजलियन तेन प्राञ्जलिना । कृताञ्जलि नेयर्थ । विनीतेनानुद्धन गरुत्मतोपस्थितमुपासितम् । पुरा किल मातलि- प्रार्थितेन भगवता तदुहितुर्गुणकेश्या पत्यु कस्यचित्सर्पस्य गरुडादभयदाने वे खवि- पाक्षरक्षणक्षुभितं पक्षिराज 'वद्वोढाऽह त्वत्तो क्लान्य ' इति गर्वित खवामतर्जनीभारेणैव भयत्ता भगवान्विनिनायेति महाभारतीया क्या सूचयति 'विनीतेन' इत्यनेन ॥१३॥ योगनिद्रान्तविशदेः पावनैरवलोकनः । भृग्वादीननुगृहन्तं सौखशायनिकानृपीन् ॥१४॥ योगेति ॥ योगो मनसो विषयान्तरख्या गृत्ति , तद्रूपा या निद्रा तस्या अन्तेऽवसाने विशदैः प्रसने पावनेः शोधनरवलोकनैः। सुखशयन पृच्छन्तीति सौखशायनिकालान् । 'पृच्छत्तौ सुमातादिभ्य' (वा.२९५३) इत्युपसख्या- नाहक्प्रत्ययः । भृग्वादीनृपीननुगृहन्तम् ॥ १४॥ पाठा-१ 'अपा मध्यात्', 'पयोमध्याव'. टिप्प-1 कथानकमिदमुद्योगपर्वतो(अ. ९७४१०५)असेयम् ।

·दशमः सर्गः। को. १५-१९] प्रणिपत्य सुरास्तसै शमयिने सुरद्विपाम्। अथैनं तुवुः स्तुत्यमवाझनसगोचरम् ॥ १५ ॥ मणिपत्येति ॥ अथ दर्शनानन्तरं सुरासुरद्विपामपुराण शमयित्रे विना- शकाय तस्मै विष्णये प्रणिपत्य स्तुत्यं बोचाईम् । 'एतिस्तुशास्त्रजपः क्या' (पा. ३३१११०१) इति पयप्प्रत्ययः । वाक्य मनथ वामनसे। 'अचतुर- (पा.५।४।७५) इवात्ययान्तो निपातः । तयो चरो विषयो न भवतीलवाडा- नसगोचरः। तमेनं विष्णु तुष्टुवुरस्तुवन् ॥ १५ ॥ नमो विश्वसृजे पूर्व विश्वं तदनु विभ्रते। अथ विश्वस्य संहा तुभ्यं धास्थितात्मने ॥ १६॥ नम इति ।। पूर्वमादी विश्वसृजे विश्वस्रष्ट्रे तदनु सर्गानन्तरं विश्व विभ्रते पुष्णवे। अथ विश्वस्य संहर्ने । एवं त्रेधा सृष्टि-स्थिति-संहारकर्तृत्वेन स्थित आत्मा सरूपं यस्य तस्मै ब्रह्म-विष्णु-हरात्मने तुभ्यं नमः ॥ १६ ॥ ननु कूटस्थस्य कथं रूप्यमित्याशयोपाधिकामेत्साह- रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्यं पयोऽश्नुते । देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रियः ॥ १७ ॥ रसान्तराणीति ॥ एकरसं मधुरंकरसं दिवि भवं दिव्यं पयो वर्षोदकं देशे देश ऊपरादिदेशेऽन्यानरसान्रसान्तराणि लवणादीनि यथाश्नुते प्राप्नोति । पयमविक्रियो निर्विकारः । एकरूप इसधः । त्वं गुणेषु सत्वादिप्ववस्थाः पट्टत्वादिरूपा अनुपे॥१०॥ अमेयो मितलोकस्त्वमनर्थी प्रार्थनापहः । अजितो जिष्णुरत्यन्तमव्यको व्यक्तकारणम् ॥ १८॥ अमेय इति ॥ हे देव । त्यममेयो लोकैरियतया न परिच्छेद्यः । मित. लोकः परिच्छिनलोकः । अनर्थी निःस्पृहः । आवहतीसावहः । पचायच् । प्रार्थ- नानामावहः कामदः । अजितोऽन्य जितः । जिष्णुर्नयचीलः । अत्यन्तम्- व्यकोऽतिसूक्ष्मरूपः । व्यकस स्थूलरूास कारणम् ॥१०॥ सुदयस्थमनासनमकामं त्यां तपखिनम् । दयालुमनयस्एं पुराणमजरं विदुः ॥ १९ ॥ पाडा0-1 'एका कारणवस वामपस्यो प्रतिपपसे। नानारवं रागसंयोगाफ- टिफस्पेव वे स्वम् । - ·२५२ रघुवंशे [श्लो०२०-२३ हृदयेति ॥ हे देव ! त्वां हृदयस्थं सर्वान्तर्यामितया नित्यसनिहितं तथाप्यना- समगम्यरूपत्याद्विपकृष्ट च विदुः । संनिकृष्टस्यापि विश्वमिति विरोधः । तथाऽकामम् । न कामोऽभिलापोऽस्स तं परिपूर्णत्वानिःस्पृहत्वाच निघामम् । तथापि तपस्विनं तापसं विदुः । यो निष्पामः स कथं तपः कुरत इदि विरोधः । परिहारस्तु-ऋषिरूपेण दुस्खरं तपस्वप्यते । दयालुं परदुःखप्रहाणपर तथा- प्यनघस्पृष्टं नित्यानन्दवरूपावाददुःसिनं विदुः । अयं दुरितदुःसयोः' इति विश्वः । दयाउरदुःखी चेति विरोधः । ईप्य पृणी वसंतुष्टः मोधनो नित्यशक्तिः । परभा- ग्योपजीवी च पढेते निलदुःखिताः ॥ इति महाभारते। पुराणमनादिमजरं निर्विकार- स्वादक्षरं विदुः । चिरंतनं न जीर्यत इति विरोधालंकारः । उक्तं च-'आभासत्वे विरोधस्य विरोधालंकृतिर्मता' इति । विरोधेन चालीफिकमहिमत्वं व्यज्यते ॥ १९ ॥ 'सर्वक्षस्त्वमविशातः सर्वयोनिस्त्वमात्मभूः। सर्वप्रभुरनीशस्त्वमेकस्त्वं सर्वरूपभाक् ॥ २० ॥ सर्वज्ञ इति ॥ त्वं सर्व जानातीति सर्वक्षः । 'इगुपध-' (पा.३।१।१३५) इति कप्रत्ययः । अविज्ञातः । न केनापि विज्ञात इत्यर्थः । त्वं सर्वस्य योनिः कार- णम् । त्वमात्मन एव भवतीत्यात्मभूः। न ते किंचितारणमस्त्रीत्यर्थः । त्वं सर्वस्य प्रभुः । त्वमनीशः । त्वमेका सर्वरूपभाक् । त्वमेक एव सर्वात्मना वर्तस इत्यर्थः॥२०॥ सप्तसामोपगीतं त्वां सप्तार्णवजलेशयम् । सप्ताचिर्मुखमावख्युः सप्तलोकैकसंश्रयम् ॥ २१ ॥ सप्तेति ॥ हे देव ! त्यां सप्तभिः सामभी रधंतरादिभिरुपगीतम्। 'तद्धि- तार्थ-' (पा. २१११५१) इत्युत्तरपदसमासः । सप्तानामर्णवानां जलं सहाणेवजलम् । पाठा०-१ मदयास्पृष्टम्'. टिप्प-1 सर्ववेदी: सर्वेश्वरत्वाद् । त्वं अविज्ञातम कश्चिन्न वेद, अरूपत्वात् । किंभू- सस्त्वसर्वयोनिः पृष्टिकर्तृत्वात् । किंभूतः? आत्मभू; भजत्वात् । हे भगवन् ! त्वं सर्व- प्रभुः; सर्वेश्वरत्वाद । किंभूतः । अनीशः सर्वोत्कर्पत्वाव न कश्चिदीशः । त्वमेको निर्विका रोऽपि सर्वरूपभान विश्वव्यापकत्वात् सर्वगतः इति वल्लभः। 2 सप्तभिः सामभी रथंतरवृहत्सामवामदेव्यवैरूपपादसानवैराजचान्द्रमसाभिधानि वै इदं विष्णुः' इत्यादि 'विष्णोराटम्' इत्यन्तैर्वोपगीतम् इति दिनकर। समावाश्चोता वायुपुराणे-क्षीरोदो लवणोदश्च दध्योपश्च पृतोदकः) स्वादका सुरोदश्च तथैवेवरसोदपिः' इत्यादिना । ।

·चख्युः ॥२१॥ सो०२२-२४] दशमः सर्गः। २५३ पूर्ववत्समासः। तत्र शेते यः स सप्तार्णवजलेशयः। तम् । 'शयवासवासिप्वका. लात्' (पा. ६।३।१८) इलळा । सप्ताचिर्मुखं यस्य तम्। 'मनिमुखा वै देवाः' इति श्रुतेः । सप्तानां लोकानां भूर्भुवःसरादीनामेकसंश्रयम् । एवंभूतमा- चतुर्वर्गफलं झानं कालावस्याश्चतुर्युगाः । चतुर्वर्णमयो लोकस्त्वत्तः सर्वं चतुर्मुखात् ॥ २२ ॥ चतुरिति ॥ चतुण धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गश्चतुर्वर्गः। 'त्रिवर्गो धर्मकामार्थ- चतुर्वर्गः समोक्षकः' इसमरः तत्फलके यज्ज्ञानम् । चत्वारि युगानि कृतत्रेतादीनि यासु ताश्चतुर्युगाः कालावस्था कालपरिमाणम् । चत्वारो वर्णाः प्रकृता उच्यन्ते यस्मिनिति चतुर्वर्णमयः । चानुवर्यप्रचुर इत्यर्थः । तत्प्रकृतवचने मयद' (पा. ५।४।२१) । तद्धितार्थ-' (पा. २१११५१) इलादिना तद्धिताथै विषये तापुरुषसमासः। स लोकः । इत्येवरू सर्व चतुर्मुखाचतुर्मुसरूपिणस्त्वत्तः । जातमिति शेषः । 'इदं सर्वमरजत यदिदं किंच' (तत्ति. २।६) इति श्रुतेः ॥२२॥ अभ्यास निगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् । ज्योतिर्मयं विचिन्वन्ति योगिनस्त्वां विमुक्तये ॥ २३ ॥ अभ्यासेति ॥ अभ्यासेन निगृहीतं विषयान्तरेभ्यो निवर्तितम् । देन मनसा योगिनो हृदयाश्रयं इत्पमस्य ज्योतिर्मयं त्वां विमुक्तये मोक्षार्थ विचिन्वन्त्यधिप्यन्ति । ध्यायन्तीलधः ॥ २३ ॥ अजस्य गृहतो जन्म निरीहस्य हतद्विपः। स्वपतो जागरूकस्य याथार्य वेद कस्तय? ॥ २४ ॥ पाठा०-१ 'कालावस्था'. २ 'चतुर्युगा'. ३ 'यायास्म्यम्'. टिप्प-1 समाविषोऽयुका हलायुधे-'हिरण्या कनका रका कृष्णा च मप्रमा धान्दा । भतिरिका गुरूति सप्त सप्ताधिपोजिश' इति । -ना-वापर कलिलाना वा बावस्या, यश्चतुर्वर्णमयो बामग-त्रिय पैश्य-पद- रूसो पास होमतदशेप समतुर्मुसाद प्रभवति-रवि वलभः। मनोनियोको भगाता यतो तो निश्चल मनबालमस्सिरन् । ततस्त्रको निमभ्यवराम व नये'श्यादिना। त्परनिरूतमन्य-पठो नियांवरियो लिव प्रलीयदेवाय दिवानीया. मनसः सिमिरमन् वासिन्दपेनाइताल्यं दाट पनि । तर सिमोर- कामी योगिनो ध्यायन्ति लादिना।

·रघुवंशे [लो. २५-२० अजस्येति ॥ न जायत इसजे । 'अन्येष्वपि दृस्यवे' (पा. ३।२।१०१) इति प्रत्यय । तस्याजस्य जन्मशून्यस्यापि जन्म गृद्धतः मत्सादिरूपेण जायमा- नस्य । निरीहस्य चेष्टारहितस्यापि हतद्विपः शनुपातिनो जागरूकस्य सर्वसा- क्षितया निसप्रयुद्धस्यापि स्वपतो योगनिद्रामनुभवत । इत्य विरुद्धचेष्ठस्य तव याथार्य को वेद वेति : "विदो लटो वा' (पा ३।४।८३) इति णलादेश ॥२४॥ शब्दादीन्विपयान्भोक्तुं चरितु दुश्चर तए । पर्याप्तोऽसि प्रजाः पातुमौदासीन्येन वर्तितुम् ॥ २५ ॥ शन्देति ॥ किंच, कृष्णादिरूपेण शब्दादीन्विपयान्भोक्तम् । नरनारायणादि- रूपेण दुश्चरं तपश्चरितुम् । तथा दैत्यमर्दनेन प्रजा. पातुम् । औदासीन्येन ताटस्थ्येन वर्तितुं च पर्याप्त. समर्थाऽसि । भोग तपसो पालनी-दावीन्ययोथ पर- स्परविरुद्धयोराचरणे त्वदन्य क समर्थ इत्यर्थ ॥२५॥ बहुधाप्यागमभिन्ना. पन्थान सिद्धिहेतवः । त्वय्येव निपतन्योधा जाह्नवीया इवार्णवे ॥ २६ ॥ बहुघेति ॥ आगमैत्रयीसाख्यादिभिर्दर्शनैर्वहुधा भिन्ना अपि सिद्धि- हेतव. पुरुषार्थसाधका पन्धान उपाया । जाहव्या इमे जाह्नवीया गाना । "वृक्षाच्छ' (पा ४२११४) इति छप्रत्यय । ओघा. प्रवाहा 1 वेऽप्यागमैरागति- भिर्बहुधा भिन्ना सिद्धिहेतवश्च । अर्णव इव त्वय्येव निपतन्ति प्रविशन्ति । येन केनापि रूपेण त्वामेवोपयान्तीत्यर्थ । यधाहुराचार्या ---"कि बहुना कारवोऽपि विश्वकर्मत्युपासते' इति ॥ २६ ॥ त्वय्यावेशितचित्तानां त्वत्समर्पितकर्मणाम् । गतिस्त्वं वीतरागाणामभूय सनिवृत्तये ॥ २७॥ त्वयोति ॥ त्वय्यावेशितं निवेशित चित्तं यस्तेषाम् । तुभ्य समर्पितानि कर्माणि यैस्वेपाम् । 'मन्मना भव मद्भतो मद्याजी मा नमस्कुरु । मामेवैष्यसि पाठा०-१ वदावेशित. टिप-1 इदमपि कण्ठत प्रोक्त भगवता-न हि जातोन जायेऽह न अनिये कदाचन। क्षेत्र सवभूतानां तस्मादहमज स्मृत ।। इति । दमेव सम्यन्वित भगवन्महिमावर्णने यी सांख्य योग पशुपतिमत वैष्णवमिति प्रभिन्न प्रस्थाने परगिदगद पथ्यमिति च । रुचीनां वैचित्र्याजुकुटिलनानापथजुषा नृणा मेको गम्यसवमसि पयसामर्णव इव' इति । H ·दशमः सर्गः। लो० २८-३.] कौन्तेय ! प्रविजाने प्रियोऽसि मे । (गी, ९३४) इति भगवद्वचनात् । बीत- रागाणां विरकानामभूयःसंनिवृत्तयेऽपुनरावृत्तये । मोक्षायेत्यर्थः । त्यमेव पतिः साधनम् । 'तमेवं विदित्वाऽविमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वेता. ६.१५) इति श्रुतेरित्यर्थः ॥ २७ ॥ प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो मह्यादिमहिमा तय। आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा ॥ २८ ॥ प्रत्यक्ष इति ॥ प्रत्यक्षः प्रत्यक्षप्रमाणसम्योऽपि तव महादिः पृथिव्यादि- मंदिमश्चर्यमपरिच्छेद्यः । इयत्तया नावधार्यः । आप्तवाग्वेदः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (वैत्तिरीय.३.१) इलादिश्रुतेः । अनुमानं 'हित्यादिकं सम्र्तृ के कार्यत्वात् , घटवत्' इत्यादिकम् । ताभ्यां साध्यं गम्यं त्वां प्रति का कया? प्रत्यक्षमपि त्वत्कृतं जगदपरिच्छेद्यम्, तत्कारणमप्रत्यक्षस्त्यमपरिच्छेय इति किमु पफव्यमित्यर्थः ॥२८॥ केवलं सरणेनै पुनासि पुरुष यतः । अनेन वृत्तयः शेषा निवेदितफलास्वयि ॥ २९ ॥ केवलमिति ॥ सरणेन केवलं करनम् । 'केवलः कृत्य एकश्च' इति शाधतः । पुरुपं सत्र ननं पुनासि । यतः यदित्यर्थः । अनेन स्मृतिकाणय त्वयि त्वद्विपये याः शेषा भवशिया वृत्तयो दर्शनस्पर्शनादयो व्यापारास्ता निवे- दितफला पिशापितकार्याः । तव स्मरणस्यपेतत्फलं, दर्शनादीनां तु फियदिति नाव- धारयाम इति भावः ॥२९॥ उदधेरिव रत्नानि तेजांसीय विवस्वतः। स्तुतिभ्यो व्यतिरिच्यन्ते +राणि चरितानि ते ॥ ३० ॥ उधेरिति ॥ उदधे रतानीय । विवस्वतस्तेजांसीय । दूराण्यवाबन• सगोचरानि ते चरितानि स्तुविभ्यो व्यतिरिच्यन्ते । निःशेष खोतुं न शस्यन्त दरार्थः ॥३०॥ अनयासमवातव्यं न ते किंचन विद्यते । लोकानुग्रद एवंफो हेनुस्ते जन्मकर्मणोः ॥ ३१ ॥ पाठा०-1 "नापि'. २ 'यदा'. ३ 'वोयानि'.. 'दूरेग', 'रूपेण'.

·२५६ घुवंशे [को० ३२-३४ अनचाहमिति ॥ अनयाप्तमप्रामम् । अवाप्तव्यं प्राप्तव्यं ते तव किंचन किंचिदपि न विद्यते । निलपरिपूर्णवादिति भावः । तर्हि किंनिपन्धने जन्मकर्मणी तभाइ-लोकेति । एको लोकानुग्रह एव ते तव जन्मकर्मणोहेतुः। परम- कारुणिकस्य दे परार्थव प्रवृत्तिः, न स्वावधः ॥३१॥ महिमानं यदुत्कीर्य वव संहियते वयः। श्रमेण तदास्या या न गुणानामियत्तया ॥ ३२ ॥ महिमानमिति ॥ तच महिमानमुत्कीर्त्य वचः संहियत इति यत् । तद्ध च.सहरणं श्रमेण वाग्व्यापारश्रान्त्या । अशत्तया कालर्यन वक्तुमशक्यत्याद्वा । गुणानामियत्तयैतापमानतया न । देषामानन्त्यादिति भावः ॥ ३२ ॥ इति प्रसादयामासुस्ते सुरास्तमधोक्षजम् । भूतार्थव्याहृतिः सा हि न स्तुतिः परमेष्ठिनः ॥ ३३ ॥ इतीति ॥ इति ते सुरास्तमधोभूतमक्षजमिन्द्रियजं ज्ञानं यस्मिंस्तमधोक्षज विष्णुम् । प्रसादयामासुः प्रसन्नं चक्रु.। हि यस्मात् परमेष्ठिनः सर्वोत्तमस्य तस्य देवस्य सा देवैः कृता भूतार्थत्याहृतिर्भूतस्य सत्यस्यार्थस्य व्याहृतिरुतिः । 'युक्त मादाग्रते भूतम्' इत्यमरः । न स्तुतिर्न प्रशंसामानम् । महान्तो हि यथा- कथंचिन सुलभा इति भावः । परमे स्थाने तिष्टतीति परमेष्ठी । 'परमे कित्' (उणा. ४५०) इत्युणादिसूत्रेण तिष्टतेरिनिः । तत्पुरुषे कृति बहुलम्' (पा. ६१२।२) इति सप्तम्या भलक् । 'स्थास्थिन्स्थूणाम्' इति वक्तव्यात्पत्वम् ॥ ३३ ॥ तसै कुशलसंमश्नव्यक्षितप्रीतये सुराः। भयमप्रलयोद्धेलादाचल्युनतोदधेः ॥ ३४ ॥ तस्मा इति ॥ सुरा देवाः कुशलस्य संप्रश्नेन व्यजिता प्रकटीकृता प्रीतिर्यस्य तस्मै । लक्षितप्रसादायेत्यर्थः । अन्यथा अनवसरविज्ञप्तिमुखराणामिव Pro-शनि १६) TITYartml पोनेन . । राक्षसी ते वनौकसः । बले. मुता महापोरा भीषणा विकृताननाम् ।। पुनजातोऽयमित्याहुरुक्क- खसादधोक्षजः ॥ इति । भागवते तु (१०५.अ.७) विष्णोस्वधोक्षजत्व हेत्वन्तरतो निरू पितम् । महाभारते व अधो नक्षीयते जातु यस्मात्तस्मादधोक्षज' इत्युक्तम् ।

·दशमः सर्गः। लो० ३५-३७] निष्फला स्यादिति भावः। तस्मै विष्णवेऽप्रलये प्रलयाभावेऽयुद्धेलादुन्मर्यादात् । नैतो राक्षसः । स एवोदधिः । तस्माद्भयमाचख्युः कथितवन्तः ॥ ३४ ॥ अथ वेलासमासनशैलरन्ध्रांनुनादिना। सरेणोवाच भगवान परिभूतार्णवध्वनिः ॥ ३५ ॥ अथेति ॥ अथ वेलायामधिले समासन्नानां संनिकृशानो शैलाना राधेपु गहरेष्वनुनादिना प्रतिध्वनिमता सरेण परिभूतार्णवध्वनितिरस्कृतसमुद्र- घोपो भगवानुवाच ।। ३५ ॥ पुराणस्य कवेस्तस्य वर्णस्थानसमीरिता। चभूव केतसंस्कारा चरितार्थ भारती ॥ ३६॥ पुराणस्येति ॥ पुराणस्य चिरंतनस्य कवेस्तस्य भगवतो वर्णस्थाने पूरः- कण्ठादिपु समीरिता सम्यगुचारिता । अत एव कृतः संपादितः संस्कार: साधु- त्वस्पष्टतादिप्रयनो यस्याः सा भारती याणी चरितार्धा कृतार्था बभूवैव । 'एव'- फारस्वसंभावनाविपरीतभावनाव्युदासार्थः ॥ ३६ ॥ वभी सदशनज्योत्स्ना सा विभोर्वदनोद्गता। नियातशेपा चरणाद्गशचोर्ध्वप्रवर्तिनी ॥ ३७॥ यभाविति ॥ विभोविष्णोवेदनादुद्गता निःसृता । सदशनज्योत्स्ना दन्त. कान्तिसहिता । इदं च विशेषणं पावल्याति प्रयार्थम् । अत एव सा भारती । चरणादद्रनिर्याता चासो शेषा च निर्यातशेपा । निःसृतावशिष्टेत्यर्थः । 'त्रियाः पुंवत्-' (पा. ६।३।३४) इत्यनुवर्य 'पुंवत्कर्मधारय- (पा. ६।३।४२) इति पुंबद्भावः । निर्यात शन्दस्य या निर्याता सावशेषा सा गडेवेति सामानाधिकरण्यनि- वाहः । निर्यातायाः शेषेति विग्रहे पुंवद्भावो दुपट एव । अध्यप्रवर्तिन्यूयवाहिनी गरे । यमी । इत्युप्रेशा ॥३५॥ पाठा०-1 'अनुवादिना', 'भनुकारिणा'. २ 'पद'. ३ 'इव'. रिप्प-1 अम्मिहि प्रलयकाले मर्यादा रति-दवि पाठमः। पुरानमारोतस विमोवंर्गादीनामकारादीना सानेगु वात्वारिप समीरितो चारित- परसरबरा विहितम्याकरणाकारासियारो यसाः सा भारदी चरितार कवायद कभव- इशिगुन तानि चोळानि पानिनिना मटौ सानानि गर्नानामुरः काशिरस्खया। जिला मूल च दन्ताध नासियोपोचवानुसारिना।

·- रघुवं [को० ३८-१० पदाइ भगवावदाइ- जाने वो रक्षसामान्तानुभावपराक्रमी । अङ्गिनां तमसेवोभी गुणो मथममायमी ॥ ३८ ॥ जान इति ॥ हे देवाः । यो युप्मास्मनुभाव-पराक्रमौ महिम-पुरुषकारी रक्षसा रावणेन । अगिनां शरीरिणां प्रथम-मध्यमावुभौ गुणों सत्त्वरजसरी तमसेव तमोगुणेनेव । आक्रान्ती जाने । वाक्यायः कर्म ॥३८॥ विदितं तप्यमानं च तेन मे भुवनत्रयम् । अकामोपनतेनेय साधोइयमेनसा ॥ ३९ ॥ विदितमिति ।। किंच, अकामेनानिच्छयोपनतेन प्रमादादागवेनेनसा पापेन साधो सबनस्स हदयमिव । तेन रक्षसा तप्यमान संतप्यमानम् । तपेमौवा- दिकधर्मणि शानन् । भुवनत्रयं च मे विदितम् । मया ज्ञायत इत्यर्थः । 'मवियुद्धि-' (पा. ३।२।१८८) इलादिना वर्तमाने कः। 'फस्य च वर्तमाने' (पा. २१३१६५) इति पष्टी ॥ ३ ॥ कार्येषु चैककार्यत्वाभ्योऽस्मि न वनिणा। खयमेव हि यातोऽग्नेः सारथ्यं प्रतिपद्यते ॥१०॥ कार्यविति ॥ किंच, एककार्यत्वादावयोरेककार्यत्वाद्धेतो । कार्येषु कर्तव्येषु विषयेषु पत्रिणेन्द्रेण । अभ्यर्थः 'इदं कुरु इति प्रार्थनीयो नास्मि । तथा हि- चातः खयमेवाग्ने सारथ्य साहाय्यं प्रतिपद्यते प्राप्नोति । न तु वहिप्रार्थनया। इसवकारार्थः । प्रेक्षावता हि स्वार्थे स्वत एव प्रवृत्तिः, न तु परप्रार्थनया। खाश्चार्य ममापीयर्थः ॥ ४० ॥ टिप्प-1 किमिव ! अनमोपनदेन प्रमादप्राप्तेनैवैनमा पापेन सायोः पुंस हृदयं चित्त- मिव इति शिशु०॥ यथाकामकृतेन पापेन साधो- सबनस हृदयं तप्यते इति वल्लभः। एककार्यत्वात् स्वार्थसाधनवाए, खार्थे हि स्वयमेव प्रतिनिश्चिति चलमः। 5 दैत्यादिवधरूपेषु कार्येषु तुल्यप्रयोजनत्वाइनिभा शक्रेण न प्रार्थनीयोऽलि । कयम- प्राविस प्रवृत्तिरित्याह-वातोऽने सारथ्य साहाय्यं स्वयमेव प्रामोवि-इति दिनकरण कथमप्राभितस प्रवृत्तिरित्साह-सातो वारने सारप्यं लपमेव अविषय मामोति-इति शिशु ·दशमः सर्गः। . लो० ४१-४४] २५९ पुरा फिल त्रिपुरारिप्रीणनाय स्खशिरसि छिन्दता दशकंधरैण यदशमं शिरोऽवशे- पितं तन्मचक्रार्थमित्याह-- खासिधारापरिहतः कामं चक्रस्य तेन मे। स्थापितो दशमो मूर्धा लभ्यांश इव रक्षसा ॥ ४ ॥ खेति ॥ खासिधारयावखड्गधारया परिहृतःो मच्छिन्न इत्यर्थः । देशमो मूर्धा मे मम चक्रस्य कामं पर्याप्तो लभ्यांशः प्राप्तव्यभाग इव देन रक्षसा स्थापितः। तत्सर्वथा तमहं हनिष्यामीत्यर्थः ॥४१॥ तहि किं प्रागुपेक्षितमत आह- स्रष्टुर्घरातिसर्गातुं मया तस्य दुरात्मनः। अत्यारूढं रिपोः सोदं चन्दनेनेव भोगिनः॥४२॥ स्रष्टुरिति ॥ किंतु नष्टुब्रह्मणो वरातिसर्गाद्वरदानाद्धेतोः । मया तस्य दुरात्मनो रिपो रावणस्यात्यारूढ़मत्यारोहणम् । अविद्धिरित्यर्थः । नपुंसके भावे कः। भोगिनः सर्पस्यात्यारूढं चन्दनेनेव सोढम् । चन्दनद्वमस्यापि तथा सहनं सानियतेरिति द्रष्टव्यम् ॥ ४२ ॥ संप्रति वरखरूपमाद- घातारं तपसा प्रीतं ययाचे स हि राक्षसः। दैवात्सर्गावध्यत्वं मत्यप्वास्थापरामुखः ॥ ४३ ॥ धातारमिति ॥ स राक्षसस्तपसा प्रीतं संतुष्टं धातारं ब्रह्माणम् । मुर्त्यपु विषय आस्थापरामुखः आदरविमुखः सन् । माननादृत्येत्यर्थः । देवादष्टविधात् सर्गाईवसृष्टेरवध्यत्वं ययाचे हि ॥ ४३ ॥ तर्हि का गतिरिलाशा मनुष्यावतारेण हनिप्यामीत्साह- सोऽहं दाशरथिर्भूत्या रणभूमेलिक्षमम् । करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैतच्छिरकमलोचयम् ॥४४॥ सोऽहमिति ॥ सोऽहम् । दशरथस्यापलं पुमान् दाशरथिः। अत इथ्' (पा. ८1१।९५) इती प्रत्ययः । रामो भूत्वा तीक्ष्णैः शरैस्तस्य रावणस्य शिरा- पाठा०-१ 'परिवृतः'. २ 'च'. ३ 'सझम्'. टिप्प--1 दशमो मूर्धा मे चस लभ्यो छेद्योऽशो भाग इव ननं स्थापितः । चन्द्रहा सेन (8) नव सिरांसि छिन्दन् दशमं यक्षाच्छत्सीव तनून मे चक्रभागित्युत्प्रेक्षा-इति शिशुः ।। पूर्व हि तेन रावणेनेश्वराराधनपरेप तपस्यता निजखड्गधारया नवशिषि लूनानि; दशमो मूर्धा मम चक्रस्य लभ्यो भाग इव स्थापित इति वलभः ।। केनेव ? यथा चन्दनेन भोगिनः सपस्यात्यारूढमाक्रयणोत्कर्षः सव-इवि वल्लभः। " .

·रघुवंशे [श्लो० ४५-३० स्यैव कमलानि वेषामुच्चयं राशि रणभूमेर्वलिक्षमं पूजाई करिष्यामि । पुष्प- विशदा हि पूजेवि भाव ॥ ४४ ॥ अचिराद्यज्वभिर्भागं कल्पितं विधिवत्पुनः । मायाविभिरनालीढमादास्यध्वे निशाचरैः ॥ १५ ॥ अचिरादिति॥ हे देवा । यज्वभिर्याशिवाधियत् कल्पितमुपद्दत भाग हविर्भाग मायाविभिर्मायावद्धि । 'असायामेधासजो विनि' (पा ५।२।१२१) इति विनिप्रत्यय । निशाचरै रक्षोभिरनालीदमनाखादित यथा तथाऽचिरात पुनरादास्यध्वे महीप्यध्वे ॥ ४५ ॥ वैमानिका• पुण्यकृतस्त्यजन्तु मरुतां पथि। पुष्पकालोकसंक्षोभ मेघावरणतत्परा ॥ ४६॥ वैमानिका इति ॥ मरुतां देवाना पथि व्योनि वैमानिका विमानेश्वरन्त । 'चरवि' (पा ॥४८) इति ठक्प्रत्यय । मेधावरणतत्परा रावणभयान्मेधे- प्वन्तर्धानतत्परा । पुण्यकृतः सुकृतिन पुष्पकालोकेन यदृच्छया रावण- विमानदर्शनेन य संक्षोभो भयचकित त त्यजन्तु । 'सक्षोभो भयचकितम्' - इति शब्दार्णव ॥४६॥ मोक्ष्यध्वे वर्गचन्दीनां वेणीवन्धानदूपितान् । शापयन्त्रितपौलस्त्यवलात्कारकचनहे. ॥१७॥ मोक्ष्यध्व इति ॥ हे देवा । यूयं शापेन नलकूबरशापेन यन्त्रिता: प्रतिवद्धा' पौलस्त्यस्य रावणस्य बलात्कारेण ये कचग्रहा. केशाकर्पास्वैरदूपिताननुपह- तान् स्वर्गवन्दीनां हृतवर्गाजनाना वेणीयन्धान मोक्ष्यध्धेपुरा फिल नला. बरेणात्मानमभिसरन्या रम्भाया बलात्कारेण सभोगात्क्रुद्धेन दुरात्मा रावण शप्त - 'बीणो बलाद्रहणे मूर्धा ते शतधा भविष्यति'-इति भारतीया कथानुसधेया॥४७॥ रावणावग्रहकान्तमिति चागमृतेन स.। अभिवृप्य मरुत्सस्य कृष्णमेघस्तिरोदधे ॥४८॥ पाठा०-१ 'सुरय दीनाम्' २ 'अभिपिच्य', टिप्प-1 मेघेवावरणमात्मनो निलयन तत्र तत्परा, मरजा देवाना पपि नभोमण्डले विमानेन संचरन्तीति वैमानिका पुण्यन स्वर्गगामिन पुष्पकसालोके शोभ सजतु दुवेर विजित्य तत्पुष्पकारूतो रावणो देवजनानिग्रहीतु दिवि अमनीति प्रसिद्धि । 'मरुतां देवा पधि इति ब्याख्यायां मेषावरण न संभवति-ति दिनकर।

·सो. १९-५१] दशमः सर्गः। रावणेति ॥ स कृष्णो विष्णुः स एव मेघो नीलमेघश्च । विश्रवसोऽपत्यं पुमा- 'निति विग्रहे रावणः । “विश्रवः'शब्दाच्छिवादित्वादणि "विश्रवसो विश्रवणरवणे' इलन्तर्गणसूत्रेण 'विधवा'शब्दस वृत्तिविषये रवणादेशे रावणा इति सिद्धम् । स एवावग्रहो वर्षप्रतिबन्धः, तेन कान्वं म्लानं मरतो देवा एव सस्य तव । इत्येवंरूपेण वागमृतेन वाक्सलिलेन । 'अमृतं यज्ञशेषे स्यात्पीयूषे सलिलेऽमृतम्' इति विश्वः । अभिवृष्याभिपिच्य तिरोधेऽन्तर्दधे ॥ ४८ ॥ पुरुहूतप्रभृतयः सुरकार्योद्यतं सुराः। अंशैरनुययुर्विष्णुं पुष्पैर्वायुमिव द्रुमाः ॥ ४९ ॥ पुरुहूतेति ॥ पुरुहूतप्रभृतय इन्द्राद्याः सुराः सुरकार्ये रावणवधरूप उद्यतं विष्णुमशेर्मात्राभिः । दुमा पुष्पैः स्वाशैर्धायुमिव । अनुययुः। सुप्रीवादिरूपेण वानरयोनिषु जाता इत्समिप्रायः ॥ ४९ ॥ अथ तस्य विशांपत्युरन्ते कामस्य कर्मणः। पुरुषः प्रयभूषाग्नेविस्मयेन सहविजाम् ॥ ५० ॥ अथेति ॥ अथ तस्य विशांपत्युर्दशरथस्य संबन्धिनः काम्यस्य कर्मणः जुत्रकामेष्टेरन्तेऽवसानेऽग्नेः पावकात् पुरुपः कश्चिद्दिन्यः पुमान्। ऋत्विजां विस्स- येन सह प्रयभूव प्रादुर्वभूव । तदाविर्भावात्तेषामपि विस्मयोऽभूदित्यर्थः ॥ ५० ॥ तमेव पुरुषं विशिनष्टि- हेमपात्रगत दोामादधानः पयश्चरुम् ॥ अनुप्रवेशादाधस्य पुंसस्तेनापि दुर्वहम् ॥ ५१ ॥ हेमपात्रेति॥ आद्यस्य पुंसो विष्णोरनुप्रवेशादधिष्टाना तोत्तेन दिव्यपुरुपे. णापि दुर्वहम् । चतुर्दशभुवनोदरस्य भगयतो हरेरतिगरीयस्त्वाद्वोढुमशक्यम् । हेमपात्रगतं पयसि पकं च पयश्चरं पायसान दोर्यामाधानो वहन् । 'अन- ल्पातिभिरूष्मपक्क ओदनथरुः' इति याज्ञिकाः॥५१॥ पाठा- 'हेमपानीकृतम्'. २ 'भाददानः टिप्प- अन्योऽपि कृप्याव! भेषोऽनयइक्रान्तं धान्यमभिवृद्धये विरोधत्त-दवि शिशु २ धनमत्मभूतयो वसुधायामवतरितुनच्छनिति भावः-दति शिशुपायचोक महाभारवे- "पितामहस्ववस्तेशी संनिधी राममानीत् । सर्वदेवगणैः सार्थ संभव त्वं महीतले ॥ विष्णोः सहायाधीषु वानरीषु च सर्वशः 1 जनवचं मतान्वीरान् कामरूपबलान्वितान् । यसरमः. तयश्चैव सर्वे वे मुरसत्तमाः। वानरशंवरजीषु जनयामासुरात्मवान् इति । 3'दोयाम् इति द्विवचनेनातिगुरुवा पोत्सवे-द्रि दिनकर ·. २६२ रघुवंशे [श्लो० ५२-५५ प्राजापत्योपनीतं तदन्नं प्रत्यग्रहीनृपः। वृपेव पयसां सारमाविष्कृतमुदन्वता ॥५२॥ प्राजापत्येति ॥ नृपो दशरथः प्राजापत्येन प्रजापतिसवन्धिना पुरुषेणो- पनीतं, न तु वसिष्ठेन।'प्राजापत्यं नर विद्धिमामिहाभ्यागतं नृप । (बाल. १६१६) इति रामायणात् । तदन्नं पायसानम् । उदन्यतोदधिनाऽऽविष्कृतं प्रकाशित पयसां सारममृतं वृपा वासव इव । 'वासवो वृत्रहा वृपा' इत्यमरः । प्रत्यग्रहीत् खीचकार ॥ ५२ ॥ अनेन कथिता राज्ञो गुणास्तस्यान्यदुर्लभाः । प्रसूर्ति चकमे तस्मिंस्त्रैलोक्यप्रभवोऽपि यत् ॥ ५३॥ अनेनेति ॥ तस्य राज्ञो दशरथस्यान्यैर्दुर्लभा असाधारणा गुणा बनेन कथिता व्याख्याताः। यद्यस्मात्रयो लोकास्त्रैलोक्यम् । चातुर्वर्यादित्वाखार्थे प्यम् । तस्य प्रभवः कारणं विष्णुरपि तसिन् राज्ञि प्रसूतिमुत्पत्तिं चकमे कामि- तवान् । त्रिभुवनकारणस्यापि कारणमिति परमावधिगुणसमाश्रय इलः ॥५३ स तेजो वैष्णवं पत्त्योविभेजे चरुसंज्ञितम् । द्यावापृथिव्योः प्रत्यग्रमहर्पतिरिवातपम् ॥५४॥ स इति ॥ स नृप. चरुखज्ञाऽस्य सजाता चरसंशितम् । वैष्णवं तेजः पक्षयोः कौसल्या कैकेय्योः। द्यौच पृथिवी च द्यावा-पृथिव्यो। दिवश्य पृथिव्याम्' इति चकारात् 'दि'शब्दस्य द्यावादेशः । तयोर्यावापृथिन्यो । अब पतिरहपतिः। 'अहरादीना पत्यादिपु वा रेफ.' (वा. ४८१५) इत्युपसख्यानाद्वैकल्पिको रेफ्स्य रेफादेशो विसर्गापवादः । प्रत्यग्रमातपं वालातपमिय। विमेजे। विभज्य ददावित्यर्थः ॥ ५४॥ पत्नीनये सति योरेव विभागे कारणमाह- अचिंता तस्य कौसल्या प्रिया केकयवंशजा। अतः संभावितां ताभ्यां सुमित्रामैच्छदीश्वरः ॥ ५५ ॥ अर्चितेति ॥ तस्य राज्ञः। को पृथिव्यां सलति गच्छवीति कोसलः । 'सल पाठा०-, 'प्रवृत्तिम्', 'निवृत्तिम्. २ य.. टिप्प-1 प्रजापत्रय प्राजापत्यो दिन्यपुरुषलेनोपनीतमुपदाक्तिम् रति पठभः॥ प्रजापतिझा, तस्यापल प्राजापत्यो बसिहलेनोपनीतं तदन स्वीकार समुल प्रमाणि पयसा सारममृत या शक स्व-दति दिनकर ।

·दशमः सर्गः। श्लो०५६-५७] २६३ गतो' पचायच् । कुशन्दस्य पृपोदरादित्वाद्गुणः । कोसलस्य राजोऽपत्यं नो. कौसल्या । वृद्धत्कोसलाजादाम्यह' (पा. ४११११७१) इति व्यङ्, 'यश्चा' (पा. ४।१।७४) इति चाए । अत एव सूत्रे निर्देशात् 'कोसल शब्दो दन्त्यसकार- मध्यमः। अर्चिता ज्येष्ठा मान्या। केकयवंशजा कैकेयी। प्रियेा । अतो हेतोः, ईश्वरो भर्ता नृपः सुमित्रां ताभ्यां कौसल्या कैकेयीभ्यां संभावितां भाग- दानेन मानितामैच्छदिच्छति स। एवं च सामान्य तिमणां च भागप्रापणमिति राज्युचितज्ञता कौशलं च लभ्यते ॥ ५५ ॥ ते बहुशस्य चिचशे पन्यो पत्युर्महीक्षितः। चरोरधिभागाभ्यां तामयोजयतामुमे ॥ ५६ ॥ ते इति ॥ यहुशस्य सर्वज्ञस्य । उचितज्ञस्येलर्थः । पत्युमहीक्षितः क्षिती- श्वरस। विशेषणनयेण राज्ञोऽनुसरणीयतामाह-चित्तज्ञे अभिप्रायझे ते उमे पल्यौ कौसल्या-कैकेय्यौ । चरोर्यावर्धभागी समभागी तयोर्यावर्धा तौ च तो भागौ चेयर्ध- भागावेकदेशौ । ताभ्यामधिभागाभ्याम्। पुंस्वर्षोऽध समेऽयके' इलमरः । तां सुमित्रामयोजयतां युक्तां चक्रतुः । अयं च विभागो न रामायणसंवारी; तत्र चरोर, कौसल्याया अवशिष्टा कैकेय्यै शिष्टं पुनः सुमित्राया इत्यभिधानात् । किंतु पुराणा- न्तरसंवादो द्रष्टव्यः । उक्तं च नारसिंहे-'ते पिण्डप्राशने काले सुमित्रायै महीपतेः । पिण्डाभ्यामल्पमापं तु खभगिन्यै प्रयच्छतः ॥' इति । एवमन्यत्रापि विरोधे पुराणा- न्तरात्समाधातव्यम् ॥५६॥ न चैवं सत्यपीया स्यादित्याह- -सा हि प्रणयवत्यासीत्सपत्योरुभयोरपि। भ्रमरी वारणस्येव मदनिस्यन्दरेखयोः ॥ ५७ ॥ सेति ॥ सा सुमित्रा । उभयोरपि । समान एकः पतिर्ययोस्खयोः सपत्योः। 'नित्यं सपव्यादिपु' (पा. ४।११३५) इति औए । नकारादेशश्च । भ्रमरी मृगाना चारणस्य गजस्य मदनिस्यन्दरेखयोरिव गण्डद्वयगतयोरिति भावः। प्रणयवती प्रेमवस्यासीत्। सपन्योः' इत्यत्र समासान्तर्गतस्य पत्युरुपमा 'वारणस्य' इति ॥५७॥ पाठा०-१ अपि'. २ 'निप्पन्दलेखयो', टिप्प-1 कौसल्या कैकेय्यावेव सुमित्रायै प्रयच्छतामिति दशरथनृपतेरभिप्राय:- इति शिशु खखलन्धाशसंबन्ध्यर्षिमागाभ्यामित्यर्थः इति-विलक!

·. रघुवंशे [लो.५४-६॥ ताभिर्गर्भः प्रजाभूत्यै दः देवांशसंभवः । सौरीभिरिव नाडीभिरमृताख्यामिरम्मयः ॥ ५८॥ ताभिरिति ॥ ताभिः कौसल्यादिभिः प्रजानो भूत्या अभ्युदयाय । देवस्य विष्णोरंशः संभवः कारण यस्य स गर्भः। सूर्यस्येमाः सौर्यः, ताभिः सौरीभिः। 'सूर्यविष्य-' (६४११४९) इत्युपधायकारस्य लोपः । अमृता इत्याख्या या ताभिः। जलवहनसाम्यानाडीभिरिव । नाडीभिष्टिविसर्जनीभिदीधितिभिः । अपां विकारोऽम्मयो जलमयो गर्भ इव । दः धृतः । जाताधेकवचनम् । गर्भा दधिर इत्यर्थः । अत्र यादव:--'तासां शतानि चत्वारि रस्मीनां पृष्टिसर्जने । शतनयं हिमो. समें तावद्र्भस्य सर्जने ॥ आनन्दाश्च हि मेध्याथ नूतनाः पूतना इति । चतुःशतं वृष्टिवाहास्ताः सर्वा अमृताः त्रियः ॥' इति ॥ ५८ ॥ सममापनसत्वास्ता रेजुरापाण्डुरत्विपः । अन्तर्गतफलारम्भाः सस्यानामिय संपदः ॥ ५९॥ सममिति ॥ समं युगपदापना गृहीताः सत्त्वाः प्राणिनो यानिस्ता मापन्न- सत्त्वा गर्भिण्यः । 'आपनसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वन्नी र गर्भिणी' इत्यमरः । अत एष, आपाण्डुरत्विपईपटपाण्डरवर्णात्ताः राजपत्यः । अन्तर्गता गुप्ताः फलारम्भाः फलप्रादुर्भावा यास ताः सस्यानां संपद इव । रेजुर्बभुः ॥ ५९ ॥ संप्रति तासां स्वप्नदर्शनान्याह- गुप्तं ददृशुरात्मानं सर्वाः खगेपु वामनः। जलजासिगंदाशार्हचकलान्छितमूर्तिमिः ॥ ६० ॥ गुप्तमिति ॥ सर्वाताः स्वमेषु । जलजः शङ्खः । जलासिगदाशार्ह चाञ्छिता मूर्तयो येषां ते/मनैर्हस्खैः पुरुषैर्गुप्तं रक्षितमात्मानं स्वरूपं ददृशुः॥६॥ हेमपक्षप्रभाजालं गगने च वितन्यता। उहन्ते स सुपर्णेन वेगाकष्टपयोमुचा ॥ ६ ॥ हेमेति ॥ किंचेति चार्थः । हेनः सुवर्णस्य पक्षागां प्रभाजालं कान्तिपुत्रं पाठा०-१ 'खड्गगदा', 'शद्धगदा'. २ 'हेमपत्रा'. ३ 'विचिन्वता. 'उह्म- मानम्. ५ 'वेगास्कृष्टपयोमुचा'.

·दशमः सर्गः। २६५ . लो०६२-६६] वितन्यता विस्तारयता । वेगेनाकृष्टाः पयोमुचो मेघा येन तेन । सुपर्णन 'गरुत्मता गरुडेन गगने ता उह्यन्ते मोढाः ॥ ६ ॥ विभ्रत्सा कौस्तुभन्यासं स्तनान्तरविलम्बिनम् । पर्युपास्यन्त लक्ष्म्या च पद्मव्यजनहस्तया ॥ ६२ ॥ विभ्रत्येति ॥ किंव, स्तनयोरन्तरे मध्ये विलम्बिनं लम्बमानम् । न्यसत इति न्यासः । कौस्तुभ एव न्यासस्वम् । पत्या कौतुकांश्यस्तम् । कौस्तुभमित्यर्थः। विभ्रत्या पद्ममेव व्यजनं हत्त्वे यस्यास्तया लक्ष्म्या पर्युपास्सन्तोपारिताः ३६२५ कृताभिषेकैर्दिव्यायां त्रिस्रोतसि च सप्तभिः । ब्रह्मर्षिभिः परं ब्रह्म गृणद्रुिपतस्थिरे ॥ ३३ ॥ कृतेति ।। किंच, दिवि भवायां दिव्यायां त्रिस्रोतस्याकाशगवायां कृता. भिपेकैः कृतावगाहैः। परं ब्रह्म वेदरहस्सं गृणद्भिः पठद्भिः सप्तभिर्ब्रह्मा- पिभिः कश्यपप्रमृतिभिरुपतस्थिर उपासांचक्रिरे ॥ ६३ ॥ वाभ्यस्तथाविधान्खमाञ्छ्रुत्वा मीतो हि पार्थिवः। मेने परायमात्मानं गुरुत्वेन जगद्गुरोः ॥ ६४ ॥ ताम्य इति ॥ पार्थिवो दशरथस्ताभ्यः पनीभ्यः । 'आख्यातोपयोगे' (पा. १।४।२९) इत्यपादानत्वात्पश्चमी । तथाविधानुक्तप्रकारान्स्वमान्छुत्या प्रीतः सन् । आत्मानं जगहुरोविष्णोरपि गुरुत्वेन पितृत्वेन हेतुना पराध्यं सर्वोत्कृष्टं मेने हि ॥६४॥ विभकात्मा विभुस्तासामेकः कुक्षिप्यनेकधा । उवास प्रतिमाचन्द्रः प्रसन्नानामपामिव ॥६५॥ विभकेति ॥ एक एकरूपो विभुर्विष्णुस्तासां राजपनीनां कुक्षिपु गर्भेषु । मसान्नानां निर्मलानामपां कुक्षिपु प्रतिमाचन्द्रः प्रतिविम्पचन्द्र इव । अने- कधा विभक्तात्मा सन् । उवास ॥६५॥ अधाश्यमहिपी राश: प्रसूतिसमये सती। पुत्रं तमोपहं लेभे नकं ज्योतिरिवोपधिः ॥६६॥ अथेति ॥ अथ राशो दशरथस्य - सती पवित्रता । आप्या चासो महिषी पाठा०-1 'कौस्तुभं न्यासम्'.२ "उपास्यमानम्'. ३ 'महर्षिभिः'. ४ 'समु- पस्थितम्'. ५ 'मय'. ६ 'कृवायम्'. 'प्रभु।. ८ 'मममहिपी'.

·है २६६ रघुवंगे [लो०६७-६९ चाम्यमहिषी कौसल्या । प्रसूतिसमये प्रसूतिकाले । ओपधिनक रात्रिसमये तमोऽपहन्तीति तमोपहम् । 'अपे क्लेशतमसो.' (पा. ३३२।५०) इति डप्रत्ययः । ज्योतिरिव । तमोपह तमोनाशकर पुत्र लेभे पाप ॥ ६६ ॥ राम इत्यभिरामेण वपुपा तस्य चोदितः। नामधेयं गुरुश्चके जगत्प्रथममङ्गलम् ॥ ६७ ॥ राम इति । अभिरमन्तेऽनेत्यभिराम मनोहरम् । अधिकरणाथै घन्प्रत्यय । वेन वपुपा चोदितः प्रेरितो गुरुः पिता दशरथस्तत्य पुत्रस्य जगतां प्रथम मङ्गलं सुलक्षण राम इति नामधेयं चक्के । अभिरामत्वमेव रामशब्दप्रवृत्ति- निमित्तमित्यर्थ ॥६॥ रघुवंशप्रदीपेन तेनाप्रतिमतेजसा । रक्षागृहगता दीपा प्रत्यादिष्टा इवाभवन् ॥ ६८॥ रचिति ॥ रघुवंशस्य प्रदीपेन प्रकाशकेन । अप्रतिमतेजसा तेन रामेण रक्षागृहगताः सूतिकागृहगता दीपाः प्रत्यादिष्टाः प्रवियद्धा इयाभवन् । महा- दीपसमीपे नाल्या स्फुरन्तीति भाव ॥ ६८॥ शय्यागतेन रामेण माता शातोदरी वभौ। सैकताम्भोजवलिना जाह्नवीव शरत्कृशा ॥ ६९ ॥ पाठा०-१ 'नोदित.'. ३ 'शय्याम्'. टिप्प-1 ओपो दादो धीयतेऽनयेत्योषधिरिति जगद्धितत्व देव्याः इति हेमादि । तथा बोकं श्रुतौ-सौर तेन सायमा सक्रमते,' 'भादित्यो मा अस्त यनमिमनुप्रविशति, अति वा आदित्य साय प्रविशति'-इति दिनकर। प्रथमोक्त्या पश्चाद्रावणादिवधान्मगान्तरमपि अन्वर्या रेय संशा, तथा गारप्रकाशे- 'कर्मव्यवहारहेतु संश, सा चतुर्धा-आवधिकी, नैमिचिकी, यादृच्छिकी चेति । अर्थमनु गताऽन्वयिकी, यथा-परन्तपो नाम यथार्थनामा' इति । अनपेक्षितप्तशा पारिभाषिकी, यथा- "प्रदीप इत्यागमवृद्धसेवी' इति । निमित्तापेशा नैमित्तिकी, यथा-'ता पार्वतीत्यभिजनेन नाना' इति । आविमानव्युत्पत्तिर्यादृच्छिकी, यथा लागलोडिरयमानाया यशमूमे. समुद्गता। सीतेयमूर्मिलेय तु द्वितीया जनकात्मजा ॥ इति हेमादि । जगत्प्रथमङ्गलम्' इत्यत्र प्रथमोक्त्या पश्चादावणादिवधेन मङ्गलान्तर घोत्यते इति दिनकर 3 ते तु दीपा , अय तु प्रदीप इत्यत्कर्ष इति हेमाद्रि.।

·दशमः सर्गः। छो०७०-७२] । शय्येति ॥ शीतोदरी गर्भमोचनात्कृशोदरी माता शय्यागतेन रामेण । सैकते पुलिने योऽम्भोजवलिः पद्मोपहारस्वेन शरदि कशा जागधी गोव । यमौ ॥ ६९॥ कैकेय्यास्तनयो जज्ञे भरतो नाम शीलवान् । जनयित्रीमलंचके या प्रश्रय इव श्रियम् ॥ ७० ॥ कैकेय्या इति ॥ केक्यस्य राज्ञोऽपयं वो कैकेयी । 'तस्यापत्यम्' (पा. ४१।९२) इत्यणि कृते केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः (पा. ३१२१५०) इती- यादेशः । तस्या भरतो नाम शीवांस्तनयो जो जातः । यस्तनयः। प्रश्रयो विनयः श्रियमिव । जनयित्री मातरमलंचके ॥ ७० ॥ सुतौ लक्ष्मणशत्रुनो सुमित्रा सुपुवे यमौ । सम्यगाराधिता विद्या प्रवोधविनयाविव ॥ ७१ ॥ सुताविति ॥ सुमित्रा लक्ष्मण-शत्रुघ्नो नाम यमौ युग्मजाती सुतौ पुत्रौ । सम्यगाराधिता सभ्यस्ता विद्या प्रबोध-विनयो तत्त्वज्ञानेन्द्रियजाता- विय । सुपुवे ॥ ७ ॥ निर्दोपमभवत्सर्वमाविष्कृतगुणं जगत् । अन्वगादिव हि खर्गो गां गतं पुरुषोत्तमम् ॥ ७२ ॥ निर्दोपमिति ॥ सर्व जगभूलोको निर्दोपं दुर्भिक्षादिदोपरहितम् । आवि- कृतगुणं प्रकटीकृतारोग्यादिगुणं चाभवत् । अत्रोत्प्रेक्षते-गां भुवं गतमवतीर्ण पुरुषोत्तमं विष्णु वर्गोऽप्यन्वगादिव । खर्गो हि गुणनान्निर्दोषश्वेलागमः । खर्गतुल्यमभूदित्यर्थः ॥ ७२ ॥ पाठा०-१'आगमिता'. टिप्प-1 माता शय्यागतेन रामेण शुशुभे-यथा शरदि कशा गङ्गा सिकतामये प्रदेशे च पद्याना बलिरुपहारस्तेन शोमते-इति दिनकर । 2 सैकतोपमया शय्याप्रच्छदस्य धक्लत्वतोमा ये, अंभोजबल्युपमया शिशो सौकुमार्यम् गोपमया देव्याः स्वच्छता पवित्रता च-वि हेमाद्रिः।यथा जाइवी गला सैकतामोजवलिना भाति पुलिनस्थपद्मपूजोपहारेण गङ्गा शोभते इति वछभः । 3 विनयोपमया भरतस जनवीकरणत्वम्, संपदुपमया भरतेन कैकेय्याश्वध्यताम् । मलंचक्रे इत्यसभ्यम्-ति हेमादिः। 4'आगमिता' इति पाठमाइल आगमोऽस्या जात इत्यागमिता, मन्यरीत्या कृताभ्या पति न्यावष्टे-सुमति ·। २७० रघुवंशें [श्लो०८१-८४ समानेऽपि हि सौभ्रात्रे यथोभी रामलक्ष्मणौ । तथा भरतशत्रुघ्नौ प्रीत्या द्वन्द्वं बभूवतुः ॥ ८१ ॥ समान इति ॥ शोभनाः स्निग्धा भ्रातरो येषां ते सुभ्रातरः ! 'नवृतश्च' (पा.५।४।१५३) इति क्न्न भवति । 'वन्दिते भ्रातुः इति निषेधात् । तेषां भावः सौभ्रात्रम् । यवादित्वादण् । तस्मिन्समाने चतुर्णा तुल्येऽपि यथोभी राम लक्ष्मणौ प्रीत्या द्वन्द्वं वभूवतुः। तथा भरतशत्रुघ्नौ प्रीत्या द्वन्द्वं द्वौ द्वौ साहचर्येणाभिव्यको बभूवतुः । 'द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयोगा- भिव्यक्तिपु' (पा. ८1१1१५) इलभिव्यक्तार्थे निपातः । कचित्तस्यचित्नेहो नावि- रिच्यत इति भावः ॥ ८१॥ तेषां द्वयोर्द्वयोरैक्यं विभिदे न कदाचन । यथा वायुविभावखोर्यथा चन्द्रसमुद्रयोः ।। ८२ ॥ तेपामिति ॥ तेषां चतुर्णा मध्ये द्वयोईयोः । राम-लक्ष्मणयोर्भरत-शत्रुम- योथेरार्थः । यथा वायु-विभावखोर्वाद-उदयोरिव । चन्द्र-समुदयोरिन च । ऐक्यमकमसं कदाचन न विभिदे । एककार्यत्वं समानसुखदुःखत्वं च क्रमाद- - पमादयालभ्यते । सहजा सहकारी हि वहेर्वायुः । चन्द्ररद्धौ हि वर्धते विन्धः, तत्क्षये चक्षीयत इति ।। ८१॥ ते प्रजानां प्रजानाथास्तेजसा प्रश्रयेण च । मनो जहुनिंदाघान्ते श्यामाभ्रा दिवसा इव ॥ ८३॥ त इति ॥ प्रजाताथास्त कुमारास्तेजसा प्रभावेण मथयेण विनयेन च निदाघान्ते ग्रीमान्ते श्यामान्यत्राणि मेघा येषां ते श्यामाभ्राः । नाविधी- तोष्णा । इत्यर्थः । दिवसा इव । प्रजानां मनो जहुः ॥ ३ ॥ स चतुर्धा वभी व्यतः प्रसवः पृथिवीपतेः । धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इवाङ्गवान् ॥ ८४ ॥ स इति ॥ स चतुर्धा । 'संख्याया विधार्थे धा' (पा. ५५३६४१) इसनेन धाप्रलयः । व्यस्तो विभकः पृथिवीपतेर्दशरथस्य प्रसवः संतानः । चतुर्धा- ऽहचान मूर्तिमान धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इव पभो॥४॥ पाठा०-१ 'इवामार. टिप-1 अनेन तेपा चतुर्विधपुस्पाधारकत्वम् इति हेमादिः ।

·२७१ ना लो० ८५-८६] दशमः सर्ग। गुणेराराधयामासुस्ते गुरं गुरुवत्सलाः। तमेव चतुरन्तेशं रत्तैरिव महार्णवाः ॥ ५ ॥ गुणैरिति ॥ गुरुवत्सलाः पितृभक्तास्ते फुमारा गुणैर्विनयादिभिर्गुरु पितरम् । चतुर्णामन्तानां दिगन्तानामीशं चतुरन्तेशम् । तद्धितार्थ- (पा. २११५१) इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तं दशरथमेव महार्णवाश्चत्वारो रक्ष- रिय। आराधयामासुरानन्दयामासुः ॥ ८५ ॥ सुरगज इव दन्तैर्भग्नदैत्यासिधारै- नय इव पणवन्धव्यक्तयोगैरुपायैः । हरिरिव युगदीर्घ>भिरंशैस्तदीयैः पतिरवनिपतीनां तैश्चकाशे चतुर्भिः ॥८६॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतौ रामावतारो नाम दशमः सर्गः। सुरगज इति ॥ भन्ना दैत्यानामसिधारा यस्तैश्चतुर्भिदन्तैः सुरगज ऐरावत इव ! पणवन्धेन फलसिया व्यकयोगैरनुमितप्रयोगैरुपायैश्चतुर्भिः सामादिमिर्नयो नीतिरिव । युगपद्दोर्धेश्चतुर्भिदौभि जैई रिवि गरिव । तदीयै- हरिसंवन्धिभिरशैरंशभूतैश्चतुर्भिस्तैः पुरवनिपतीनां पती राजराजो दारथः । चकाशे विदिद्युते ॥ ८६ ॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविरचितायां संजीविनी- समाख्यायां दशमः सर्गः । टिप्प-1 भादावुपयानान्युक्या पश्चाद्रायां पतिरिति वक्तव्यम् । नो चेत्तच्छब्दस पूर्व परामशिवाचदीयैरिति न घटते । ऐरावतोपमया रावललम्, दन्तोपमया तेपामभन्नत्वम् रति हेमादित पणस्य धनस्य रन्धस्तुस्से व्यको योगो येषां ते। यदा, पणनमः सन्धित व्यक- योगैर-रति हेमादिः।

·1 ૭૨ रघुवंशे [लो०-२ एकादशः सर्गः। रामचन्द्रचरणारविन्दयोरन्तरगचरभृङ्गलीलया। तन्त्र सन्ति हि रसाश्चतुर्विधास्वान्यथारुचि सदैव निर्विश। कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्वरविघातशान्तये। काकपक्षधरमेत्य याचितस्तेजसां हि न क्यः समीक्ष्यते ॥१॥ कौशिकेनेति ॥ कौशिकेन कुशिकापसेन विश्वामित्रेण । एत्याभ्यागय । स क्षितीश्वरो दशरथः।अध्वरविघातशान्तये यज्ञविघ्नविध्वंसाय। काकपक्षधर बालकोचितशिखाधरम् । 'बालानां तु शिखा प्रोका काकपक्षः शिखण्डकः' इति हला. युधः। रामं याचितः किल प्रार्थितः खलु । याचेर्द्विकर्मगदप्रधाने कर्मणि कः । 'अप्रधाने दुहादीनाम्' इति वचनात् । नायं वालाधिकार इत्याशङ्याह-तेजसा तेजखिनां वयो वाल्यादि न समीक्ष्यते हि । अप्रयोजकमित्यर्थः । अन सगै रथोद्धतावृत्तम् । उक्तं च-'रामराविह रथोद्धता लगौ' इति ॥१॥ कृच्छ्रलब्धमपि लब्धवर्णभाक्तं दिदेश मुनये सलक्ष्मणम् । अप्यसुप्रणयिनां रघोः कुले न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता ॥२॥ कृच्छ्रलब्धमिति ॥ लब्धा वर्णाः प्रसिद्धयो येते लब्यवर्णा विचक्षणाः । 'लब्धवर्णो विचक्षण.' इत्यमरः । तान्भजत इति लब्धवर्णभाक् । विद्वत्सेवीलर्धः। पाठा०-१ 'सोऽभिगम्य किल गाधिसूनुना राम". २ 'चकासे'. ३ 'मेदि. नीपतिः'. टिप्प-1 ननु 'क्षितीश्वर' इत्यत्र 'प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्य।' इति वकन्यत्वात् पठया न समासः, 'खामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतैश्च' इति विशेषलक्षणेन निहित त्वात् । नेप दोप'; अब हि शेपलक्षणैव षष्ठी। नहि 'स्वामि- आदिस्त्रेण पठी विधीयते । कि तहिं ? सप्तमी, सा तु षष्ठीमा बाधिष्ट इति चरारेण षष्ठया प्रतिप्रसवः क्रियते-इति न्यासकृत् । 'अप्रधाने दुइादीनाम्' इति अप्रधानकमणि दशरये रिवीयामावः, प्रधानकर्मग- स्वनभिहितत्वाद्राममिति भवत्येव-इति हेमादिः। पञ्चदशाम्दप्रायमसि, यतः-'अजातव्यजनो यस्तु युद्धर्मविशारदः । ऊनपोडशवर्षश्च काकपक्षधरः स्मृतः इति वल्लभः॥ वाकपक्षाणां शिखण्डाना धरः राजकुमाराणा हि पश्च शिखा मान्तीति बहुवचनम्, तदुक रामायणे 'चूटापञ्चकमण्डनौ के नु शिशु सण्डा क चाप मुनिः 'दति', वयाऽत्रैवाधादशे सर्गे 'कपोलोडोभयकाकपचार-रति हेमादिः।

·२७३ ४ .. छो१३] एकादशः सर्गः। स राजा कृच्छ्रलन्धमपि सलेक्ष्मणं तं राम मुनये दिदेशाविसृष्टवान् । 'तथा हि-सुप्रणयिनां प्राणाधिनामप्यर्थिता याना रयोः कुले कदाचिदपि न व्यहन्यत न विहता । न पिफलीकृतेसर्थः । यैरर्थिभ्यः प्राणा अपि समय॑न्ते तेषां पुत्रादिलागो न विस्मयावह इति भावः ॥ २ ॥ यावदादिशति पार्थिवस्तयोर्निर्गमाय पुरमार्गसंस्त्रियाम् । तावदाशु विदधे मरुत्सखैः सा सपुष्पजलपर्पिमिर्धनैः ॥ ३ ॥ यावदिति ॥पार्थिवः पृथिवीश्वरःतयो रामलक्ष्मणयोर्निर्गमाय निष्कमणाय पुरमार्गसंस्कियां धूलिसमार्जनगन्धोदकसेचनपुष्पोपहाररूपसंस्कारं यावदादि- मात्याशापयति तावन्मसत्सखैर्वायुसखैः । अनेन धूलिसंमार्जन गम्यते । संपुष्प- जलवर्षिभिः पुष्पसहितजलवर्षिमिर्धनःसा मार्गसंस्क्रियाऽऽशु विघे विहिता। एवेन देवकार्यप्रवृत्तयोर्दैवानुकूल्यं सूचितम् ॥ ३ ॥ तौ निदेशकरणोधतौ पितुर्धन्विनौ चरणयोनिपेततुः । भूपतेरपि तयोः प्रयत्स्यतोर्ननयोरुपरि वाप्पविन्दधः॥४॥ ताविति ॥ निदेशकरणोद्यतो पित्राशाकरणोद्युक्तौ धन्विनी धनुष्मन्तौ तौ कुमारी पितुश्चरणयोर्निपेततुः। प्रणतावित्यर्थः । भूपतेरपि बाप्पविन्दवः प्रवत्स्यतोः प्रकासं करिष्यतोः । अत एव नम्रयोः प्रणतयोः। 'नमिकम्पि' (पा. १२११६७) इति रप्रत्ययः । तयोरुपरि निपेततुः पतिताः ॥ ४ ॥ ती पितुर्नयनजेन चारिणा किंचिदुक्षितशिखण्डकावुभौ । धन्विनौ तमृपिमन्वगच्छता पौरदृष्टिकृतमार्गतोरणौ ॥५॥ पाठा०-१ 'सत्कियाम्'. २ तावता'. ३ 'विहिवा'. ५ 'सान्द्रपुष्प'. ५ 'प्रयास्यवो.'. ६ 'शिखण्डिको'. टिप्प-1 ननु पूर्वलोके रामस्वयाचितत्वात् क लक्ष्मणस्यापि दानमुचितम् इत्पत्र दिन करमित्रैः शङ्कोपस्थापिता, परं तत्समाधानांशो लेखकानवधातनया लुप्त इत्यादतोऽवसीयते॥ वल्लभस्तु-रामप्रार्थनया लक्ष्मणमपि साहचर्यात्-दत्याई । वस्तुतस्तु-लक्ष्मणानुचरमेव राघवं नेतुमैच्छदृषि- (११६) इत्यग्रेतनशोके कौशिकेच्छयैव प्रेपित इति चोक्त्यैव समाधानम् । 2 यतो हेतोःरपोदेशेऽसुघु प्राणेषु प्रणयो येषां तादृशानामपि याचकानामथिता याचक भावो न म्यइन्यत न विनितोऽभूत; विमु पुत्रादावित्यर्थः-प्रति दिनकर०1. 3 कुसुममहिलजलमहर्षिभिरिन्युदयालय-इति महम ·२७४ 1 रघुवंशे [को०६-४ ताविति ॥ पितुर्नयनजेन वारिणा किंचिदुक्षितशिखण्डकावीपत्सित चूडो । 'शिखा चूडा शिखण्डः स्यात्' इत्यमरः । शेषाद्विभाषा' (पा. १४१५४) इति कप्प्रत्ययः । धन्विनौ तावुभौ । पौरदृष्टिभिः कृतानि मातोरणानि सपाद्यानि कुवलयानि ययोखो तथोक्यै। संघशो निरीक्ष्यमाणावित्यर्थः । तमृषि- मन्वगच्छताम् ॥५॥ लक्ष्मणानुचरमेव राघवं नेतुमैच्छदृपिरित्यसो नृपः । आशिपं प्रयुयुजे न वाहिनीं सा हि रक्षणविधौ तयोः क्षमा ॥६॥ लक्ष्मणेति ॥ ऋपिर्लक्ष्मणानुचरमेव लक्ष्मणमानानुगं तं राघवं नेतुमैः च्छदिति हेतोः, असौ नृप आशिपं प्रयुयुजे प्रयुक्तवान् । वाहिनी सेना न प्रयुयुजे न प्रेपितवान् । हि यस्मात् साऽऽशीरेव तयोः कुमारयो रक्षणविधी क्षमा शक्का ।। ६॥ मातृवर्गचरणस्पृशौ मुनेस्तौ प्रपद्य पदवीं महौजसः। रेचतुर्गतिवंशात्मवर्तिनौ भास्करस्य मधुमाधवाविव ॥ ७॥ मातृवर्गेति ॥ मातृवर्गस्य चरणास्पृशत इति मातृवर्गचरणस्पृशौ । कृत- मातृवर्गनमस्काराविसर्पः । 'स्पृशोऽनुदके क्विन्' (पा. ३१२१५८) इति क्विन्प्रत्ययः । तौ महौजसो मुनेः पदवीं प्रपद्य । महौजसो भास्करस गतियशान्मेपा. दिराशिसमान्यनुसयरात्मवर्तिनी मधुमाधवाविय चैनवैशाखाविव रेजतुः । 'फणा व सतानाम्' (पा. ६।४।१२५) इति वैकल्पिावेत्वाभ्यासलोपी । 'स्याने वैनिको मधु.' इति । 'वैशाखे माधवो राधः' इति चामरः ॥५॥ वीचिलोलभुजयोस्तयोर्गतं शैशवायपलमप्यशोभत । तोयदागम इवोद्ध्यभिधयोनामधेयसदृशं विचेष्टितम् ॥ ८॥ वीचीति ॥ विचिलोलभुजयोत्वरक्षचञ्चलयाहोः । इदं विशेषण नदोपमा- नविद्ध्यर्थ वेदितव्यम् । तयोश्चपलं चञ्चलमपि गतं गतिःशैशवादेतोरशोमत। किमिव ? तोयदागमे वर्षासमये । उज्जत्युदऋमित्युख.। भिनति कूलमिति भिद्यः, पाठा-1 वशमवर्दिनी.

·एकादशः सर्गः। २७५ प्लो०९-१२] भिद्योज्यौ नदे' (पा. ३।११९१५) इति क्यवन्तौ निपातितौ । उद्ध्यमिययो- नंदविशेषयोनामधेयसदृशं नामानुरूप विचेष्टितमिव उदकोज्झन कूलमेदनरूप. व्यापार इव । समयोत्पनं चापलमपि शोभत इति भावः ॥ ८॥ तो क्लातिवलयोः प्रभावतो विधयोः पथि मुनिप्रदिष्टयोः। मम्लतुर्न मणिकुहिमोचितौ मापार्श्वपरिवर्तिनाविच ॥९॥ ताविति ॥ मणिकुटिमोचिती मणिवद्धभूमिसंचारोचिती तो मुनिप्रदि- प्रयोः कौशिकेनोपदिष्टयोलातिवलयोर्विद्ययोलातिवलाख्ययोर्मन्त्रयोः प्रभा- चतः सामर्थ्यान्मापार्श्वपरिवर्तिनी मातृसमीपवर्तिनाविव पथि न मम्लतुः। न म्लानावित्यर्थः । अत्र रामायणश्लोकः ( याल. २३३१८)-'क्षुत्पिपासे न वे राम! भविप्येते नरोत्तम!। वलामतिबला चैव पठतः पथि राघव ! ॥ इति ॥९॥ पूर्ववृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृसखस्य राघवः । उद्यमान इव वाहनोचितः पादचारमपि न व्यभावयत् ॥१०॥ पूर्वेति ॥ वाहनोचितः । सानुजो राघवः । पुराविदः पूर्ववृत्ताभिज्ञस्य *पितृसखस्य मुनेः पूर्ववृत्तकथितैः पुरावृत्तकथाभिरुह्यमान इय दाहनेन प्राप्यमाण इव । बहेर्धातोः कर्मणि शानच् । 'उह्यमानः' इलन दीर्घादिरपपाठः, दीर्घप्राप्त्यभावात् । पादचारमपि न व्यभावयन्न ज्ञातवान् ॥ १० ॥ तो सरांसि रसवद्भिरम्युमिः कूजितैः श्रुतिसुखैः पतत्रिणः । वायवः सुरभिपुप्परेणुमिश्छायया च जलदाः सिपेविरे ॥ ११ ॥ ताविति ॥ तौ राघवौ कर्मभूती सरांसि कर्तृणि रसवद्भिर्मधुरैरम्बुभिः सिपेविरे। पतत्रिणः पक्षिणः । सुखयन्तीति सुखानि । पंचायच् । श्रुतीनां सुखानि । तैः जितैः । वायवः सुरभिपुष्परेणुभिः जलदारछायया च। सिपेविरे इति सर्वत्र संवध्यते ॥ ११ ॥ नाम्भसां कमलशोभिनां तथा शाखिनांचन परिश्रमच्छिदाम् । दर्शनेन लघुना यथा तयोः प्रीतिमापुरुभयोस्तपखिनः ॥ १२॥ नेति ॥ तप एपामस्तीति तपखिनः'तपःसहप्ताभ्यां विनीनी (पा.५।२।१०२) इति विनिप्रत्ययः । लघुना । 'विष्विष्टेऽल्पे लघुः' इत्यमरः । तयोरुभयोः कर्म- पाठा- 'विकचपद्मशोभिनाम्. २'न च'. टिप्प-1 सुमतिविजयस्तु-वह्यभिषयोः' इति पाठमादृत्य 'उयति सर्व तोयं जल निक्षिपदीत्युसः, भिनधि तटमिति भिवः, उद्यश्च मिपश्च उद्यमियो, त्यो पनि व्याचष्टे । - ·२७६ रघुवंशे [लो० १३-१४ भूतयोः । दर्शनेन यथा प्रीतिमापुः । तथा कमलशोभिनामम्भसां दर्श नेन नापुः। परिश्रमच्छिदां शाखिनां दर्शनेन च नापुः ॥ १२ ॥ स्थाणुदग्धवपुपस्तपोवनं प्राप्य दाशरथिरात्तकार्मुकः । 'विग्रहेण मदनस्य चारुणा सोऽभवत्प्रतिनिधि कर्मणा ॥ १३ ॥ स्थाण्विति ॥ स आत्तकार्मुकः । दशरथस्यापत्यं पुमान् दाशरथी रामः । 'अत इन्' (पा. ४॥१॥९५) इती प्रत्ययः । स्थाणुहरः । स्थाणुः कीले हरे स्थिरे' इति विश्वः । तेन दग्धवपुषो मदनस्य तपोवनं प्राप्य चारुणा विग्रहेण कायेन । 'विग्रहः समरे काये' इति विश्वः। प्रतिनिधिः प्रतिकृतिः सदृशोऽभवत्, कर्मणा न पुनः, देहेन मदनसुन्दर इति भावः ॥ १३ ॥ तौ सुकेतुसुतया खिलीकृते कौशिकाद्विदितशापया पथि । निन्यतुःस्थलनिवेशिताटनी लीलयैव धनुपी अधिज्यताम् ॥१४॥ ताविति ॥ अत्र रामायणवचनम् (वाल. २५।१२-१३) अगस्त्यः परम- कुद्धस्ताड कामभिशप्तवान् । पुरुषादी महायक्षी विकृता विकृतानना । इदं रूपमपाहायम दारुणं रूपमस्तु ते ॥ इति । तदेतदाह-विदितशापयेति । कौशिकादा- ख्यातुः 'आख्यातोपयोगे (पा. १४१२९) इत्यपादानात्पञ्चमी । विदितशापया सुकेतुसुतया ताउकया खिलीकृते पथि । 'खिलमप्रहतं स्थानम्' इति हला- युधः । तौ रामलक्ष्मणी । स्थले निवेशिते अटनी धनुःकोटी याभ्यां तो त्योत्तौ । 'कोटिरस्पाटनिः' इत्यमरः। लीलयैव धनुपी । अधिकृते ज्ये मौल्यों ययोस्ते अधिज्ये । 'ज्या मौर्वीमातृभूमिपु' इति विश्वः । तयोर्भावसत्तामधिज्यता निन्यतु तवन्तौ । नयतिर्मिकः ॥ १४ ॥ पाठा०-१ 'स्थलनिवेशवाठनी'. स्थलनिवेशिताटिनी'. टिप्प--1 शाखिना परश्रमछिदा श्रमदूरहर्तृणां इत्यन्वयः। जलवृक्षादपि रामलक्ष्मणयो- स्खापसानामतिवनभत्वमित्यर्थः, इति सुमति सुकेनो-मुकेतुर्नाम यक्ष तस्य सुता सुकेतुमता तया । स्सले निवेशिता स्थापिता अनिः धनुरप्रभागो याभ्यां तौ स्थलनिवेशितारण वनितावधस्तलिन्वनिताव लोणी नितम्मे लम्बीनि लम्वमानानि पुरुषाणामत्राण्येव मेसला यस्याः-पति' सुमति । सकेतुनामा यक्ष स्वस सुवा ताडका सुन्दासुरभायां मरीचेन पुत्रेण सहागरसं बाधमाना तच्छापन राक्षसल. भवाप्येनं सदोत्सादयति । तदाकर्य-इति वल्लभः । - ·लो०१५-१७] एकादशः सर्गः। २७७ ज्यानिनादमय गृह्णती तयोः प्रादुरास बहुलक्षपाछविः। तोडका चलकपालकुण्डला कालिकेच निविडा बलाकिनी ॥ १५ ॥ ज्येति ॥ अथ तयोानिनादं गृह्णती जानती । शृण्वतीत्यर्थः । बहुल- क्षपाछविः कृष्णपक्षरानिवर्णा । 'बहुलः कृष्णपक्षे च' इति विश्वः । चले कपाले एष कुण्डले यस्याः सा तथोक्ता ताडका । निविडा सान्द्रा बलाकिनी बला. कावती । 'ग्रीह्यादिभ्यश्च' (पा. ५।२।११६) इतीनिः । कालिकेच घनावलीव । "कालिका योगिनीभेदे कार्ण्य गौर्या घनावलौ' इति विश्व प्रादुयस प्रादुर्बभूव ॥१५॥ तीनवेगधुतमार्गवृक्षया प्रेतचीवरवसा वनोग्रया। अभ्यभावि भरताग्रजस्तया वात्ययेव पिकाननोत्थया ॥१६॥ तीमेति ॥ तीव्रवेगेन धुता कम्मिता मार्गवृक्षा यया तथोछया । प्रेत- चीवराणि वस्त्र इति प्रेतचीवरवाः तया प्रेतचीवरवसा । वसतेराच्छादनार्था- रिवप् । स्वनेन सिंहनादेनोग्रया तया ताडकया । पितृकानने श्मशान उत्थो. पन्ना। 'भातश्योपस' (पा. ३.३३१०६) इत्युत्पूर्वात्तिष्ठतेः कर्तरि प्रत्ययः । तया चात्ययेव बातसमूहेनेव ॥ पाशादिभ्यो य.' (पा. ४।२।४९) इति यः। भरता- ग्रजो रामोऽभ्यभाव्यभिभूतः । कर्मणि लुङ् । वीवेगेत्यादिविशेषणानि वात्साया- मपि योज्यानि ॥ १६ ॥ उद्यतेकभुजयष्टिमायती श्रोणिलम्विपुरुषान्नमेखलाम् । तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः ॥१७॥ उद्यतेति ॥ उद्यतोनमितैको भुज एप यष्टिर्यस्यास्यम् । आयतीमाया- न्तीम् । इणो धातो. शतरि 'उगितच' (पा. ४५११६) इदि छीप् । भोगिल- म्बिनी पुरुपाणामन्त्राण्येव मेखला यथाखाम् । इति विशेषणद्वयेनाप्यातता- यित्व सूचितम् । अत एव ता विलोक्य राघवो वनितावधे स्त्रीवैधनिमित्ते घृणां जुगुप्सां करुणा का। 'जुगुप्साकणे घृणे' इत्यमरः । पत्रिणेपुणा सह । 'पत्री रोप इयुयो.' इत्यमरः । मुमोच मुक्तवान् । आततायिवधे मनुः पाठा०-१ अनुगृह्नती'. २ 'ताटका'. ३ 'उग्रगन्धया'. । टिप्प--1 आवेति तिङन्तप्रतिरूपको निपात', भन्यथाऽस्ते भावेन भान्यम्; यदा, अस गतिदीयोरित्यस्वरनेकर्थित्वात्प्रयोग-दवि दिनकर। 'पुरुषाध्य. खियो ध्या' इत्युशहरवि-दिनकर ·२७८ रघुवंशे [लो १८-२१ (१३५०)-'आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् । जिघांसन्तं जिघांसी यान तेन ब्रह्महा भवेत् ॥ नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ।' इति ॥ १७ ॥ यञ्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः। अप्रविष्टविपयस्य रक्षसां द्वारतामगमदन्तकस्य तत् ॥ १८॥ यदिति ॥ स रामसायकः शिलावद्धने सान्द्रे ताडकोरसि यद्विवरं रन्ध्र चकार तद्विवर रक्षसामप्रविष्टविषयस्य । अप्रविष्टरक्षोदेशस्येत्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकरवात्समासः। 'विषयः स्वादिन्द्रियार्थे देशे जनपदेऽपि च' इति विवः । अन्तकस्य यमस्य द्वारतामगमत् । इयं प्रथमा रक्षोमृतिरिति भावः॥१८॥ वाणभिन्नहृदया निपेतुपी सा वकाननभुवं न केवलाम् । विष्टपत्रयपराजयस्थिरां रावणश्रियमपि व्यकम्पयत् ॥ १९॥ चाणेति ॥ वाणभिन्नहृदया निपेतुपी निपतिता सती । 'कसुध' (पा. ३२२१०७) इति कसुप्रत्ययः। 'उगितश्च' (पा. ४।१।६) इविडीप् । सा केवला मेकाम् । निणांते केवल मिति त्रिलिङ्गं वेककृत्नयोः' इत्यमरः । खकाननभुवन , व्यकम्पयत् । किंतु विष्टपत्रयस्य लोकत्रयस्य पराजयेन स्थिरां रावणधि- यमपि व्यकम्पयत् । ताडकावधश्रवणेन रावणस्यापि भयमुत्पन्न मिति भावः ॥१९॥ अत्र ताडकाया अभिसारिकायाः समाधिरभिधीयते- राममन्मयशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥ २०॥ रामेति ॥ सा । निशासु चरतीति निशाचरी राक्षसी, अभिसारिका च । दुःसहेन सोढुमशक्येन । राम एव मन्मथः । अन्यत्र,-अभिरामो मन्मयः । तस्य शरेण हृदय उरसि मनसि च । 'हृदयं मनउरसोः' इति विश्वः । ताडिता विद्वाना गन्धवदुर्गन्धि यनुधिरमसक तदेव चन्दनं वेनोक्षिता लिप्ता । अपरन,-गन्ध- वती सुगन्धिनी ये रुधिरचन्दने बुडमचन्दने ताभ्यामुक्षिता, 'धिरे मासजोः' इत्युभयत्रापि विश्वः। जीवितेशस्यान्तकस्य, प्राणेश्वरस्य च। वसतिजगाम॥२०॥ तप्रमथ मन्त्रवन्मुनेः प्रापस्रमवदानतोपितात् । ज्योतिरिन्धननिपाति भास्करात्सूर्यकान्त इव ताडकान्तकः॥२१॥ पाठा०-१ वाटकोरसि'. २ 'केवलम्'. ३ 'नाकान्तका'. - ·एकादशः सर्गः। । लो०२२-२४] २७९ नतेति ॥ अथानन्तरं ताडकान्तको रामः अवदानं पराक्रमः। "पराक्रमोऽवदानं स्यात्' इति भागरिः । न तोपितान्मुनेः । नैताराक्षसान्हन्तीति नैर्ऋतनम् । 'अमनुष्यवर्तृके च' (पा. ३।२।५३) इति टक् । मन्त्रवन्मन्त्रयुक्त- मस्त्रम् । सूर्यकान्तो मणिविशेषो भास्करादिन्धनानि निपातयतीतीन्धननि- पाति काठदाहकं ज्योतिरिय । मापत् प्रासवान् ॥ २१ ॥ वामनाथमपदं ततः परं पाचनं श्रुतमृपेरुपेयिवान् । उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्यस्सरन्नपि बभूव राधवः ॥ २२॥ वामनेति ॥ ततः परं राघवः । अपेः कौशिकादाख्यातुः श्रुतं पावनं शोधनं वामनस खपूर्वावतारविशेषस्याश्रमपदमुपेयिवानुपगतः सन् । 'उपेन यिवाननाश्वाननूचानश्च' (पा.३।२।१०९) इति निपातः । प्रथमजन्मचेएितानि राम-वामनयोरैक्यात्स्मृवियोग्यान्यपि रामस्याज्ञानावतारत्वेन संस्कारदौर्बल्यादस्मर- नपि । उन्मना उत्सुको बभूव ॥ आससाद मुनिरात्मनस्ततः शिष्यवर्गपरिकल्पिताहणम् । यद्वपल्लवपुटाअलिद्रुमं दर्शनोन्मुखमृगं तपोवनम् ।। २३ ॥ आससादेति ॥ ततो मुनिः। शिप्यवर्गेण परिकल्पिता सजिताऽहणा पूजासामग्री यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । बद्धाः पल्लवपुटा एवाजलयो यैस्ते तथाभूता द्रुमा यमितत्तथोक्तम् । दर्शनेन मुनिदर्शनेनोन्मुखा मृगा यस्मिंस्तत्तत् । आत्मनस्तपोवनमाससाद । एतेन विशेषणत्रयेणातिथिसत्यारताच्छील्यविनय- शान्तयः सूचिताः ॥२३॥ तत्र दीक्षितमूर्पि ररक्षतुर्विमतो दशरथात्मजो शरैः। लोकमन्धतमसात्कमोदितौ रश्मिभिः शशिदिवाकराविव ॥२४॥ तत्रेति ॥ तत्र तपोवने दशरथात्मजी दीक्षितं दीक्षासंस्कृतमृपि शरैः धितो विनेभ्यः क्रमेण पर्यायेण रात्रि-दिवसयोरुदिती शशि-दिवाकरी रश्मिभिरन्धतमसागाढवान्तात् । 'ध्वान्ते गाढेऽन्धतमसम्' इत्यमरः । 'अवस- मन्धेभ्यस्वमसः' (पा. ५४७९) इति समाधान्तोऽप्रत्ययः । लोकमिव ररक्षतु रक्षणप्रवृत्तावभूतामिलर्थः ॥ २४ ॥ पाठा०-1 'दर्शनोस्सुकं'. टिप्प-1 चन्द्रसूर्यावन्धकारादिमभिः किरणैः कृत्वा जनं रक्षता, तथा तो दशरथस्तो * शशिदिवाकरक्रमोदितावनुक्रमेणोदिताविलन्वयन-बाद सुमतिन ·- २८० रघुवंशे [लो० २५-२० वीक्ष्य वेदिमथ रकविन्दुभिर्वन्धुजीवपृथुभिः प्रदूपिताम् । संभ्रमोऽभवदपोढकर्मणामृत्विजांच्युतविकङ्कतसुचाम् ॥२५॥ वीक्ष्येति ॥ अथवन्धुजीवपृथुभिर्वन्धुजीवककुसुमस्थूलैः। 'रक्तस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः' इत्यमरः।रक्तविन्दुभिः प्रदूपितामुपहता वेदि वीक्ष्य । अपोढ- कर्मणां लकव्यापाराणा च्युता विकङ्कतसुचो येभ्यतेपामृत्विजां याज- फाना संभ्रमोऽभवत् । 'विककृत ग्रहणं खदिरायुपलक्षणम् । स्रवादीनां सदिरादि- प्रकृतिकत्वात् । सुगादिपावस्यैव विककृतप्रकृतिकत्वात् । 'विकतः स्रुचा वृक्षः' इत्यमरः। यद्वा,-मुभमानस्य विक्कतप्रकृतिक्त्वमस्तु: उभयत्रापि शास्त्रसंभवात् । यथाह भगवा- नापस्तम्बः-'खादिरः सवः पर्णमयी जुहूरावत्भ्युपमृद्वैकड़तीः सूचो वा' इति ॥२५॥ उन्मुखः सपदि लक्ष्मणाग्रजो वाणमाश्रयमुखात्समुद्धरन् । रक्षसां बलमपश्यदम्बरे गृध्रपक्षपवनेरितध्वजम् ॥ २६ ॥ उन्मुख इति ॥ सपदि लक्ष्मणाप्रजो रामो वाणमाथयमुखातूणीरमु. खात् समुद्धरन् । उन्मुख ऊर्ध्वमुखोऽम्बरे। गृध्रपक्षपवनैरीरिता कम्पिता ध्वजा यस्य तत्तथोकम् । रक्षसां दुनिमित्तसूचनमेतत् । तदुक्तं शकुनार्णवे- 'आसन्नमृत्यौनिक्टे चरन्ति राधादयो मूर्ध्नि गृहोद्धभागे' इति । रक्षसां वलम- पश्यत् ॥ २६ ॥ तत्र यावधिपती मखद्विपां तो शरव्यमकरोत्स नेतरान् । किं महोरगविसर्पिविक्रमो राजिलेपु गरुडःप्रवर्तते । ॥२७॥ तत्रेति ॥ स रामः । तन रक्षसां चले यो मखद्विपामधिपती ती सुबाहु- मारीची शरव्य लक्ष्यमकरोत् । 'वेध्यं लक्ष्यं शरव्यं च' इति हलायुधः । इतरा- नाकरोत् । तथा हि-महोरगविसर्पिविक्रमो गरुडो गम्तमान राजिलेपु जलव्यालेषु प्रवर्तते किम् ? न प्रवर्तत इलः । 'अनार्दो जलव्यालः सनी राजिलकुण्डभी' इत्यमरः ॥२७॥ सोऽस्रमुग्रजयमनकोविदः संदधे धनुपि वायुदैवतम् । तेन शैलगुरुमप्यपातयत्पाण्डुपत्रमिव ताडकासुतम् ॥ २८॥ पाठा०- १ वाटकासुतम्'. टिप्प-1 दिमुखो निर्विषः सो राजिल । महोरगेपु तकादिप प्रसरणधीलो दिक्रमो यस स गरदो राजिपुडुण्डुभेषु किं भवतवे?-रति दिनकर।

·लो० २९-३२]
एकादशः सर्गः।
૨૮૧
स इति॥ मनकोविदोऽस्वतःस राम उग्रजचमुस्कटजवं वायुदैवतं वायु-
'देवता यस्य तद्वायव्यमा धनुपि संदधे संहितवान् । कर्तरि लिट वेनानेण
शैलबहरुमपि ताडकासुतं मारीजम् । पाण्डुपनमिव । परिणतपर्णमिवे-
त्यर्थः । अपातयत् पातितवान् ॥ २८ ॥
यः सुचाहुरिति राक्षसोऽपरतत्र तत्र विसंसर्प मायया ।
तं क्षुरमशफलीरुवं कृती पत्रिणां व्यभजदाश्रमाद्वहिः ॥२९॥
य इति ॥ सुबाहुरिति योऽपरो राक्षसस्तन तत्र मायया शम्परविद्यया
विससर्प सचचार । क्षुरमैः शकलीकृत सण्डीकृतं तं सुपाहुं कृती कुशलो
रामः । 'कृती च कुशलः समौ' इत्यमरः । आश्रमाद्वहिः पत्रिणां पक्षिणाम् ।
'पत्रिणी शरपक्षिणी इलमरः । व्यभजत्। विभज्य दत्तवानित्यर्थः ॥ २६ ॥
इत्यपास्तमखविधयोस्तयोः सांयुगीनमभिनन्य विक्रमम् ।
ऋत्विजः कुलपतेर्यथाक्रम योग्यतस्य निरवर्तयन्क्रियाः ॥३०॥
इतीति ॥ इत्यपास्तमखविघ्नयोस्तयो रापवयोः । सुयुगे रणे साधुः
सांयुगीनखम् । 'प्रतिजनादिभ्यः राम्' (पा. ४४९९), इति सम्प्रत्ययः ।
'सायुगीनो रणे साधुः' इत्यमरः । विक्रममभिनन्ध ऋत्विजो याजकाः । याचि
यतो याम्यतो मौनी तस्य फुलपतेर्मुनिकुलेश्वरस्य क्रिया प्रक्रिया यथाफर्म
निरवर्तयन् निष्पादितवन्तः ॥ ३०॥
तो प्रणामचलकाफपक्षको भ्रातरायर्वभृथाप्लुतो मुनिः।
आशिपामनुपदं समस्पृशदर्भपाटिततलेन पाणिना ॥ ३१ ॥
ताविति ॥ अवभृथे दीक्षान्त आठतः स्नातो मुनिः । 'दीक्षान्तोऽयमृयो
यहे' इलमरः । प्रणामेन चलफाफपक्षको चश्चलचूहों तो भ्रातरावाशिपाम-
नुपदमन्वग्दर्भपाटितवलेन उशक्षतान्तःप्रदेशेन । पविजेत्यर्थः । पाणिना
समस्पृशत् संस्कृष्टवान् । रातोपादिति भावः ॥ ३१॥
वे न्यमन्त्रयत संभृतकतुमथिलः स मिथिला मजन्वशी।
राघवायपि निनाय विभ्रती तनुम्धवण कुतूहलम् ॥ ३२ ॥

·२८२ रघुवंशे [श्लो० ३३-३५ तमिति ॥ संभृतक्रतुः संकल्पितसंभारो मिथिलायां भवो मैथिलो जनकस्तं विश्वामित्रं न्यमन्त्रयताहूतवान् । वशी स मुनिमिथिला जनकनगरौं ब्रजन्, तस्य जनकस्य यद्धनुस्वच्छ्रवण कुतूहलं विभ्रतौराघवावपि निनाय नीतवान् ॥ ३२॥ तैः शिवेपु वसतिर्गताध्वभिः सायमाश्रमतरुप्वगृह्यत । येपु दीर्घतपसः परिग्रहो वासवक्षणकलत्रतां ययौ ॥ ३३ ॥ तैरिति गताध्यभिस्तैत्रिभिः सायं शिवेपु रम्येष्वाश्रमतरुपुवसतिः स्थानमगृह्यत । येष्वाश्रमतरुषु दीर्घतपसो गौतमस्य परिग्रहः पनी । पनी- परिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः । अहल्येति यावत् । वासवस्येन्द्रस्य क्षणकलत्रतां ययौ ॥ ३३ ॥ प्रत्यपद्यत चिराय यत्पुनश्चारु गौतमवधूः शिलामयी। खं वपुः सं किल किल्विपच्छिदा रामपादरजसामनुग्रहः ॥ ३४ ॥ प्रत्यपद्यतेति ॥ शिलामयी भर्तृशापाच्छिलात्वं प्राप्ता गौतमवधूरहल्या चारु वं वपुश्विराय पुनः प्रत्यपद्यत प्राप्तवती। यत् स किल्यिपच्छिदां पापहारिणाम् । पापं किल्विपकल्मपम्' इत्यमरः । रामपादरजलामनुग्रहः किल प्रसादः किलेति श्रूयते ॥ ३४ ॥ राघवान्वितमुपस्थितं मुनिं तं निशम्य जनको जनेश्वरः । अर्थकामसंहितं सपर्यया देहयद्धमिच धर्ममभ्यगात् ॥ ३५ ॥ राघवेति ॥ राघवाभ्यामन्वितं युक्तमुपस्थितमागतं तं मुनि जनको जनेश्वरो निशम्य । अर्थकामाभ्यां सहितं देहयद्धं बद्धदेहम् । मूर्तिमन्त- मित्यर्थः । वाहिताम्न्यादित्वात्साधुः । धर्ममिव । सपर्ययाऽभ्यगात् प्रत्युद्गत- वान् ॥३५॥ पाठा०-१ 'या'.२ 'सकलकल्मपच्छिदाम'. ३ 'पिम्'. ४ 'सहितः.५'स पर्ययात्'. रिप-1 कयेयं बालकाण्डतो(स.४९) नुसथातव्या । पामेऽपि-शापदग्धा पुरा भर्चा राम! शक्रापराधतः । बहल्याख्या ग्रिला जपे शवलिङ्गः शत: स्वराद नि। यथा चोकं चालकाण्डे तथा शप्वा च वै शक मार्यामपि च शप्तवान् । इह वर्षसह साणि बहूनि निवसिष्यसि ॥ यदा त्वेतदनं घोर रामो दशरथात्मजः॥ भागमिष्यति दुर्ष- स्तदा पूता भविष्यति ॥ इति ।

·एकदशः सर्गः। लो. ३६-३८] - तो विदेहनगरी निवासिनां गांगताविव दिवः पुनर्वसू । मन्यते स पिवतां विलोचनः पक्षमपातमपि वञ्चनां मनः ॥ ३६॥ ताविति ) दिषः सुरवमन आकाशात् । यौः खर्गसुरवमनोः' इति विक्षः । गां भुवं गतौ । 'खर्गेपुपशुवाग्वजदिक्षेत्रणिभूजले । लक्ष्यदृश्या स्त्रियां पुंसि गो' इत्यमरः । युनर्वसू इव तन्नामकनक्षत्राधिदेववे इस स्थितीतो रामवी विलो- चनैः पिवताम् । अत्यास्थया पश्यतामित्सर्थः । विदेहनगरी मिथिला । तन्निवा. सिनां मनः कर्तृ पक्षमपातं निमेषमपि तद्दर्शनप्रतिवन्धकत्वादश्चनां विडम्बना मन्यते स मेने । 'लद से' (पा. ३।२।११८) इति भूतार्थे लट् ॥ ३६ ॥ यूपवत्यवसिते क्रियाविधौ कालवित्कुशिकवंशवर्धनः । राममिवसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयांयभूव सः ॥ ३७॥ यूपेति ॥ यूपवति क्रियाविधौ कर्मानुष्ठाने । कताक्त्यिर्थः । अवसिते समासे सति कालविदवसरज्ञः कुशिकवंशवर्धनः स मुनी रामम् । अस्सते- ऽनेनेत्ययनम् , इपूणामसनमिष्वसनं चापम् । तस्य दर्शन उत्सुकं मैथिलाय जनकाय कथावभूव कथितवान् ॥ ३७॥ तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः । सं विचिन्त्य च धनुदुरानमं पीडितो दुहितशुल्फसंस्थया॥ ३८॥ तस्पेति ॥ पार्थिवो जनकः चितवंशे जन्म यस्य तस्य तथोकस्य । एवेन वरसंपतिका शिशोस्तस्य रामस्य ललितं कोमलं चपुर्वीक्ष्य । स्वं स्वकीयं दुरानममानमयितुमशक्यम् । नमर्दान्तात्सल । धनुर्विचिन्त्य च दुहिशुल्क कन्यामूख्यं जामातृदेयम् । 'शुल्क घट्टादिदेये स्याजामातुर्वन्धकेऽपि च' इति विश्वः । वस्य धनुर्भनरूपस्य संस्थया स्थित्या । संस्था स्थिती शरे नाशे' इति विश्वः । पीडितो बाधितः । शिशुना रामेण दुष्करमिति दुःखित इति भावः ॥ ३८॥ पाठा०-! 'दुरासदम्', टिप्प-1 तारादयापेक्षया पुनर्वए रवि द्विवचननिर्देश-दति दिनकर। यथा सर्व नक्षत्रे पुनर्वसु-पुथ्यौ शौभमानी तथैरती रामलक्ष्मणावपिनति मुमति 3 नुपरस्सातव जातस जियोस्वस रामस्य एलिवं मनोर्श वपुर्दता, दुपेनानन्यते दुरा नम संपनुत्विा च दुहिता सीतायाः शुल्मो धनुनमनरूपं विवाहा वरमाय बलु तस्स या संस्था म्यवस्सा तया खिमोऽभून जनकेन किस प्रागेवं प्रससायि-या एश्वर धनुर्भक्ष्यति साधीवा परिपेभ्यतीति लेवंरूपकदवि दिनकर भदो गमेण पनुनमनं नांगीसनीति मायापति दिनमा :

·२८२ रघुवंशे [लो० ३३-३५ तमिति ॥ संभृतमतुः संल्पितसंभारो मिथिलायां भवो मैपिलो जनकस्तं, विवामिनं न्यमन्त्रयताहतवान् । वशी स मुनिमिथिलां जनमनगरी मजन, तस्य जनकस यदनुस्खस्ट्रवण कुतूहलं विभ्रतीराघयायपि निनाय नीतवान् ॥ ३२॥ तैः शिवेपु वसतिर्गताध्यभिः सायमाश्रमतरुप्वगृह्यत । येपु दीर्घतपसः परिग्रहो वासवक्षणकलत्रतां ययौ ॥ ३३ ॥ तैरिति ॥ गताध्यभिस्तैत्रिभिः सायं शिवेपु रम्येप्याश्रमतरुपु वसतिः स्थानमगृह्यत । येप्याश्रमतरुपु दीर्घतपसो गौतमस्य परिग्रहः पनी । पनी. परिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः । अहल्येति यावत् । वासवस्येन्द्रस्य क्षणकलत्रता ययो॥ ३३॥ प्रत्यपद्यत चिराय येत्पुनश्चारु गौतमवधूः शिलामयी। खं वपुः स किल किल्यिपच्छिदां रामपादरजसामनुग्रहः ॥ ३४ ॥ प्रत्यपद्यतेति ॥ शिलरमयी भर्तृशान्छिलात्वं प्राता गौतमवधूरहल्या चार सं वपुचिराय पुनः प्रत्यपद्यत प्राप्तवती। यत् स किल्विपच्छिदा पापहारिणाम् । “पापं फिल्विपकल्मषम्' इत्यमरः । रामपादरजसामनुग्रहः किल प्रसादः किलेति श्रूयते ॥ ३४ ॥ राघवान्वितमुपस्थित मुनिं तं निशम्य जनको जनेश्वरः। अर्थकामसहित सर्यया देहवद्धमिव धर्ममभ्यगात् ॥ ३५॥ राघवेति ॥ राघवाभ्यामन्वितं युक्तमुपस्थितमागतं तं मुनि जनको जनेश्वरो निशम्य । अर्थकामाभ्यां सहितं देहवद्धं पद्धदेहम् । मूर्तिमन्त- मिलर्थः । वाहिताम्यादित्वात्साधुः । धर्ममिव । सपर्ययाऽभ्यगात् प्रत्युद्गत- वान् ॥ ३५॥ पाठा०-१ 'या'. २ 'सकलकल्मपच्छिदाम्'. ३ 'ऋपिम्'. ४ 'सहिता'.५स पर्ययाव'. टिप्प-1 कथेयं बालकाण्डतो(स-४९) नुसंधातच्या 1 पाझेऽपि-शापदग्धा पुरा भर्ना राम ! शक्रापराधतः । अहल्याख्या शिला जझे शतलिङ्गः कृतः स्वराद' इति । यथा चोक्तं बालकाण्डे-'तथा शप्त्वा च वै शक्र भार्यामपि च शतवान् । इह वर्षसह- साणि बनि निवसिष्यसि ।। यदा लेतद्नं घोरं रामो दशरथात्मजः ॥ आगमिष्यति दुर्ष- स्वदा पता भविष्यसि ॥ इति ।

·. लो०३६-३०) एकदशः सर्गः। ૨૮૨ तौ विदेहनगरीनिवासिनां गांगताविव दिवः पुनर्वसू । मन्यते स्म पियतां विलोचनैः पक्ष्मपातमपि चञ्चनां मनः ॥ ३६॥ ताविति ॥ दिचा मुरवर्मन आकाशात् । 'योः खर्गसुरवर्मनोः' इति विश्वः । गां भुवं गतौ । 'खर्गेयुपशुवारवादिनेत्रघृणिभूजले । लक्ष्यमा त्रियां पुंसि गौ: इत्यमरः । पुनर्वसू इथ तन्नामकनक्षत्राधिदेवते इव स्थितौ । तौ रापदी विलो- चनैः पिवताम् । अवास्थया पश्यतामित्यर्थः । विदेहनगरी मिथिला । तन्निवा- सिनां मनः कर्तृ पक्षमपातं निमेषमपि तद्दर्शनप्रतिवन्धकत्वाञ्चनां विडम्वना मन्यते स मेने । 'लट से' (पा. ३।२।११८) इति भूतार्थ लट् ॥ ३६ ॥ यूपयत्यवसिते कियाविधौ कालविकुशिकवंशवर्धनः । राममिप्यसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयांबभूव सः ॥ ३७ ॥ यूपेति ॥ यूपधति क्रियाविधौ कर्मानुष्टाने । ऋतावित्यर्थः । अवसिते समाप्ते सति कालविदयसरज्ञः कुशिकवंशवर्धनः स भुनी रामम् । अस्यते- ऽनेनेत्ययनम् , इपूणामसनमिष्वसनं चापम् । तस्य दर्शन उत्सुकं मैथिलाय जनकाय कथयांचभूव कथितवान् ॥ ३७॥ तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः । खं विचिन्त्य च धनुरोनम पीडितो दुहितशुल्कसंस्थया ॥३८॥ तस्येति । पार्थियो जनकः । प्रथितवंशे जन्म यस्य तस्य तथोकस्य । एवेन वरसंपत्तियका शिशोस्तस्य रामस्य ललित कोमलं वपुर्वीक्ष्य । खं खकीय दुरानममानमयितुमशक्यम् । नय॑न्ताखल । धनुर्विचिन्त्य च दुहितशुल्क कन्यामूल्यं जामातृदेयम् । 'शुल्क घटादिदेये साजामातुर्वन्धकेऽपि च' इति विश्वः । तस्य धनुरूपस्य संस्थया स्थित्ला । 'संस्था स्थितौ शरे नाशे' इति विश्वः । पीडितो बाधितः । शिशुना रामेण दुष्करमिति दुःखित इति भावः ॥ ३८ ॥ पाठा०-1 'दुरासदम्. टिप्प-1 तारादयापेक्षया पुनर्वस्' इति दिवचननिर्देश-दति दिनकर। यथा सर्व- नक्षत्रे पुनर्वसु-पुप्यो शौभमानौ तथैवैती रामलक्ष्मणावपि-इति सुमति ! नृपः स्यातबंधे जातस्य शिशोस्तस्य रामस्य ललितं मनोई वपुता, दुखेनानन्यते दुरा नमें संपनुशात्या च दुहितुः सीताया- शुल्को धनुनमनरूपं विवादार्थ परमानं वस्तु तस्य या संसाम्यवस्सा क्या खिनोऽभूत् । जनकन फिल मागेवं प्रत्यशायि-या सश्वेश्वर धनुर्भक्ष्यति प्रसव पीता परिणेभ्यतीतिरसेवरूर गुल्कर-रवि दिनकर। ३.भो.रामेण धनुर्नमनं नांगीरूपेमीति मायानाति दिनकर ·. रघुवंशे [श्लो०४५-४७ विद्वतं पलायितं ऋतुमृगमनुसरति । ताच्छील्ये गिनिः । तं विद्रुतक्रतुमृगानु सारिणं वागमसृजन्मुमोच ॥ ४४ ॥ आततज्यमकरोत्से संसदा विसयस्तिमितनेत्रमीक्षितः। शैलसारमपि नातियत्नतः पुष्पचापमिव पेशलं सरः॥ ४५ ॥' आततेति ॥ स रामः संसदा सभया विस्मयेन स्तिमिते नेने यस्मिन्क- भेणि तद्यथा स्यात्तथेक्षितः सन् । शैलस्येव सारो यस्य तच्छैलसारमपि धनुः । सरः पेशलं कोमलं पुप्पचापमिव । नातियततो नातियत्नात् । ननस्य नशब्दस्य सुप्मुपैति समासः । आततज्यमधिज्यम् । अकरोत् ॥ ४५ ॥ भज्यमानमतिमात्रकर्पणात्तेन वज्रपरुपखनं धनुः । भार्गवाय दृढमन्यवे पुनः क्षत्रमुद्यतमिव न्यवेदयत् ॥ ४६॥ भज्यमानमिति ॥ तेन रामेण। अतिमात्रफर्पणाङ्गज्यमानम्, अत एव वज्रपरुपसनं । वज्रमिव परुषः सनो यस्य तत् । धनुः कर्तृ । दृढमन्यवे दृढनोधाय। 'मन्युः क्रोधे कतौ दैन्ये' इति विश्वः । भार्गवाय क्षत्रं क्षत्रकुलं पुनरुद्यतमिति न्यवेदयदिप ज्ञापयामासेव ॥ ४६ ॥ दृष्टसारमथ रुद्रकार्मुके वीर्यशुल्कमभिनन्ध मैथिलः। राघवाय तनयामयोनिजां रुपिणी श्रियमिव न्यवेदयत् ॥४७॥ ऐति ॥ अथ मैथिलो जनको रुद्र कार्मुके दृष्टः सारः स्थिरांशो यस्य तदृष्टसारम् । 'सारो बले स्थिराने च' इत्यमरः । वीर्यमेव शुल्कम् । धनुर्भनरूपमित्यर्थः । अभिनन्द्य । राघवाय रामाय । अयोनिजी देवयजन- संभवां तनयां सीतां रूपिणी थियमिव साक्षाहक्ष्मोमिव न्यवेदयदर्पितवान्। वाचेति शेषः॥४७॥ पाठा०-१ 'भात्तसमम्'. २ 'च'. ३ 'कोमलम्'. ४ 'पार्थिवः', 'स्वां ददी'. ५ 'इति'. ६ 'अमरधुतिः'. ततु यश तथारूप गच्छन्तमुपलभ्य स । धनुरादाय वागेन तदान्वमरत प्रमुपति । यथा सर कन्दपं: पेशल पुष्पचा कुसुमका कमाततज्मं करोति-पति पछभः। 3 प्रार् नि षीरता क्षत्रियाः पुनस्पदिकमा इति चापेन निवेदितमिति भावः- इवि शिशु .

·सो. ४८-४९] २८७. एकादशः सर्गः। उकमेवार्थ सोपस्कारमाह-- मैथिलः सपदि सत्यसंगरो राघवाय तनयामयोनिजाम् । संनिधौ द्युतिमतस्तपोनिधेरैशिसाक्षिक इवातिसृष्टवान् ॥ ४८ ॥ मैघिल इति ॥ सत्यसंगरः सत्यप्रविज्ञः । 'अय प्रतिज्ञानिसंविदापत्सु संगरः' इत्यमरः । मैथिलो राघवाय । अयोनिजां तनयां द्युतिमतस्पेखिन- स्तपोनिधेः शिकस्य संनिधौ । अमिः साक्षी यस्य सोऽग्निसाक्षिकः । 'शेपा- द्विभाषा' (पा. ५।४।१५४) इति कप्प्रत्ययः । स इय । सपद्यतिसम्यान दतवान् ॥४८॥ माहिणोच महितं महाधुतिः कोसलाधिपतये पुरोधसम् । भृत्यभावि दुहितुः परिपहाहिईयतां कुलमिदं निमेरिति ॥ ४९ ॥ प्राहिणोदिति ॥ महायुतिर्जनको महितं पूजितं पुरोधसं पुरोहित कोसलाधिपतये दशरयाय प्राहिणोत् प्रहितवांश्च । किमिति ? निमि म जन- यानो पूर्वजः कश्चित् । इदं 'निमेः फुलं,दुहितुः सीतायाः परिग्रहात् मुपात्येन खीकारावेतोः । मूलप भायो मूलत्वम् । सोऽस्सास्तीति भृत्यमावि दिश्यता. मनुमन्यतामिति ॥ ४६॥ WER- सिकिम् . २ महापुतिम्'. ३ इप्यताम्।

·रघुवंचे - . २८६ [लो० ४५-४७ विद्वतं पलायितं कतुमृगमनुसरति । ताच्छील्ये गिनि । तं विद्रुतमतुमृगानुः सारिणं वाणमसृजन्मुमोच ॥ ४४ ॥ आततज्यमकरोत्सं संसदा विलयस्तिमितनेत्रमीक्षितः। शेलसारमपि नातियत्नतः पुष्पचापमिव पेशलं सरः॥ ४५ ॥ आततेति ॥ स राम संसदा सभया विस्मयेन स्तिमिते नेते यस्मिन्क- मणि तद्यथा स्यात्तथैक्षितः सन् । शैलस्यैव सारो यस्य तच्छलसारमपि धनुः । संरःपेशलं कोमलं पुप्पचापमिव । नातियततो नातियत्नात् । नमर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । आततज्यमधिज्यम् । अकरोत् ॥ ४५ ॥ भज्यमानमतिमात्रकर्पणात्तेन वज्रपरुपखनं धनुः । भार्गवाय दृढमन्यवे पुनः क्षत्रमुद्यतमिव न्यवेदयत् ॥ ४६॥ भज्यमानमिति ॥ तेन रामेण। अतिमात्रकर्पणाद्भज्यमानम् , अत एव वज्रपरुपवनं । वमिव परुष खनो यस्य तत् । धनु कर्तृ । दृढमन्यवे दृढम्रोधाय । 'मन्यु क्रोधे ऋती दैन्ये' इति विश्व । भार्गवाय क्षत्रं क्षनकुलं पुनरुद्यतमिति न्यवेदयवि ज्ञापयामासेव ॥ ४६ ॥ दृष्टसारमथ रुद्रकार्मुके वीर्यशुल्कमभिनन्ध मैथिलः । राघवाय तनयामयोनिजां रुपिणी थियमिव न्यवेदयत् ॥ १७ ॥ हऐति ॥ अथ मैथिलो जनको रुद्रकार्मुके दृष्ट पार स्थिरांशो यस्य वहृष्टसारम् । 'सारो बले स्थिराशे च' इसमर । वीर्यमेव शुल्कम् । धनुर्भनरूपमित्यर्थ । अभिनन्ध । राघवाय रामाय । अयोनिजां देवयजन- सभा तनयां सीता रूपिणी थियमिव साक्षामोमिव न्यवेदयदर्पितवान् । वाचेति शेष ॥ ४७॥ पाठा०-१ 'भात्तसज्जम्'. २ 'च'. ३ 'कोमरम्'. ४ 'पार्थिव.', 'स्खा ददी'. ५ 'इति'. ६ 'अमरघुति'. यथा सर' कन्दर्प पेशल पुष्पचाप कुमुमकार्मुकमाततज्य करोति इति पलभ । 3 प्राव निशेषोता धनिया पुनस्यदिशमा इति चापेन निवेदितमिति माव'- इति शिशु ·लो० ४८-४९] एकादशः सर्गः। २८७ । . उक्तमेवार्थ सोपस्कारमाह- मैथिलः सपदि सत्यसंगरो राघचाय तनयामयोनिजाम् । संनिधौ द्युतिमतस्तपोनिधेरैग्निसाक्षिक इवातिसृष्टवान् ॥४८॥ मैथिल इति । सत्यसंगरः सत्यप्रतिज्ञः । अथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः' इत्यमरः। मैथिलो राघवाय । अयोनिजां तनयां द्युतिमतस्तेजस्विन- स्तपोनिधेः पौशिकस्य संनिधौ । अग्निः साक्षी यस सोऽग्निसाक्षिकः । 'शेपा- द्विभाषा' (पा. ५।४।१५४) इति कप्प्रत्ययः । स इव । सपद्यतिसृष्टवान् दत्तवान् ॥४८॥ प्राणिोच महितं महाधुतिः कोसलाधिपतये पुरोधसम् । भृत्यभावि दुहितुः परिग्रहादिश्यतां कुलमिदं निमेरिति ॥ ४९॥ माहिणोदिति ॥ महाद्युतिर्जनको महितं पूजितं पुरोधसं पुरोहित कोसलाधिपतये दशरयाय प्राहिणोत् प्रहितवांश्च । किमिति ? निमिर्नाम जन- कानां पूर्वजः पथित् । इदं निमे फुलं,दुहितुः सीतायाः परिग्रहात् घुपात्वेन खीकाराद्धेतोः । सृलस्य भावो मृत्त्वम् । सोऽस्यास्तीति मृत्यभावि दिश्यता. मनुमन्यतामिति ॥ ४९ ॥ पाठा०-३ 'अनिसाक्षिसम्. २ 'महाधुतिम्'. ३ 'इस्यताम्. . टिप-यो पालकाहे (स.६०) 'तदेतदेवदेवस धनूरलं महात्मनः यासभूतं तदा यस्मसाकं पूर्व विभो ॥ अथ मे पक्ष लांगलादुस्थिता ततः। क्षेत्र शोधयता लम्बा नासा सीवेवि विभुना ॥ भूतलादुधिनासा म्यवर्शन ममात्मा । वीर्यशुल्केति में माया सापिसमयोनिमा 'इन। मुमतिविजयरतु नः कुलम् परिपाठमायित्य महारधाजनकपुरोसपुरोदिनमिति मारमोद मुतवान् । तीति रिन् । ददारसय वं नमे नमस्कार कुर्या:, च पुनः कुलं अलमारि पतामहीक्रियताम् । कसा ? पुश्मा स्वीकारात् । भूव भविष्यतीनि मूलभाव, सोलाचीति भूलभारि । मन्योऽपि यः समुतामन्यने दो मोऽर भूल इस भोर लाद ।

·૨૮૮ रघुवंशे [श्लो० ५०-५२ अन्षियेप सदृशी स च सुपां माप चैनमनुकूलवाग्द्विजः । संघ एव सुकृतांहि पच्यते कल्पवृक्षफलधर्मि कासितम् ॥ ५० ॥ अन्वियेपेति ॥ स दशरथश्च सदृशीमनुरूषां सुपामन्वियेप । राम- विवाहमाचकाझेत्यर्थः । अनुकूलवाक् स्नुपासिद्धिरूपानुकूलार्थवादी द्विजो जनक. पुरोधाश्च । एनं दशरथं प्राप। तथा हि-कल्पक्षफलस्य यो धर्मः सद्यःपाकरूपः सोऽस्यास्त्रीति कल्पवृक्षफलधर्मि अतः सुकृतां पुण्यकारिणां काक्षितं मनोरथः सद्य एव पच्यते हि । मतरि लट् । खयमेव पकं भवतीत्यर्थः । कर्मवत्क- मंणा तुल्यक्रियः' (पा. ३११८७) इति कर्मवद्भावात् 'भावकर्मणो.' (पा. ११३६१३) इत्यात्मनेपदम् ॥५०॥ तस्य कल्पितपुरस्क्रियाविधेः शुश्रुवान्वचनमग्रजन्मनः। उच्चचाल यलभित्सखो वैशी सैन्यरेणुमुपितार्कदीधितिः ॥ ५१ ॥ तस्येति ॥ वलभित्सख इन्द्रसहचरो वशी खाधीनतावान् । 'वश आयत्त- तायां च' इति विश्वः । कल्पितपुरस्क्रियाविधेः कृतपूजाविधेस्तस्याग्रजन्मनो द्विजस्य वचनं जनकेन संदिष्टं शुश्रुवान् श्रुतवान् । शृणोतेः कसुः । सैन्यरेणु- मुषितार्कदीधितिः सन् , उच्चचाल प्रतस्थे ॥ ५१ ॥ आससाद मिथिलां स वेष्टयन्पीडितोपवनपादपां वलैः। प्रीतिरोधमसहिष्ट सा पुरी स्त्रीव कान्तपरिभोगमायतम् ॥५२॥ आससादेति ॥ स दशरथो चलैः सैन्यैः पीडितोपवनपादपां मिथिला वेष्टयन परिधीकुर्वन् । आससाद । सा पुरी । स्त्री युवतिः।आयतमतिप्रसक्त कान्तपरिभोगं प्रियसभोगमिव प्रीत्या रोध प्रीतिरोधम् । असहिष्ट सोढवती, द्वेषरोधं तु न सहत इति भावः ॥ ५२ ॥ पाठा०- ३ 'सत्यम्'. २ 'कल्पवृक्षसमधर्मकासितम्'. ३ 'बली'. ३ 'पापैः'. टिप-1 कल्पपूरणो वृक्षः कल्पवृक्ष, कल्पवृक्षस्येव धर्मः स्वभावो यस्यास्त्रीति कल्प- वृक्षफलधर्मः कालानपेक्षित्वम् । तथा कर्णामृत कल्पद्रुमोऽपि कालेन भवेदि फलप्रदः। को विशेषस्तदा तस्य वन्यैर्महीरः ?' इति हेमाद्रिः। यथा कल्पवृक्षफलं तालमेव भवति तथा मुस्तामपि मनोरथस्तत्कालमेव-इति सुमतिः। 2 प्रीत्या रोधः आलिङ्गनादि यत्र तम् । यथा स्त्री नितीणे भर्तुः परिभोग गादालिंगन. नखक्षतादिप्रचुर संभोग सहते तथेय सैन्यगजादिभिरुयानतरमहादिरूपमुपरो) प्रेमपशाव सहते स-दति दिनकर।

·. श्लो०५३-५५] एकादशः सर्गः। २८९९ न तो समेत्य संमये स्थितावुभौ भूपती वरुणवासयोपमौ । कन्यकातनयकौतुकक्रिया समभावसदृशीं वितेनतुः ॥ ५३॥ ताविति ॥ समये स्थितावाचारनिष्ठो। 'समयाः दापथाचारकालसिद्धान्त. पेपिदः' इत्यमरः । वरुणवासवावुपमोपमानं ययोसौ तथोक्तो। तावुभौ भूपती जनक-दशरथी समेत्य । स्वमभावसदृशीमाममहिमानुरूपा कन्यकानां सीता- दीनां तनयानां रामादीनां च कौतुकक्रियां विवाहोत्सवं वितेनतुर्विस्तृतवन्तौ । तनोटोलिट् ॥ ५३॥ पार्थिवीमुदयद्रघूरहो लक्ष्मणस्तदनुजामथोर्मिलाम् । यो तयोरवरजी वरीजसौ तो कुशध्वजसुते सुमध्यमे ॥ ५४॥ पार्थिवीमिति ॥ उद्वहवीत्युद्वहः । पचायच् । रघूणामुद्दो रघूनहो रामः । पृथिव्या अपत्यं स्त्री पार्थिवी । 'तस्यापत्यम्' (पा. ४१११९२) इति रिवाण' (पा. ४.१११५) इति की तो सीतामुदवाहत् परिणीतवान् । अथ लक्ष्मण स्तस्याः सीताया अनुजा जनकस्योरसीमूर्मिलामुदवहत् । यो वरीजसो तयो रामलक्ष्मणयोरवरजावनुजाती भरत-शत्रुघ्नौ तो सुमध्यमे कुशध्वजस्य जनकानुजस्य सुते कन्यके माण्डवी श्रुतकीर्ति चोदवहताम् । नान व्युत्क्रमविवाह- दोपः; भिगोदरत्यात । तदुक्तम्-'पितृभ्यपुत्रे सापत्न्ये परनारीमतेषु च । विवाहा. धानयज्ञादी परिवेत्ताबदूपणम् ॥ इति ॥ ५४॥ ते चतुर्थसहितास्नयो वभुः सूनवो नववधूपैरिग्रहाः। सामदानविधिमेदनिग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः ॥ ५५॥ त इति ॥ ते चतुर्थसहितात्रयः । चत्वार इत्यर्थः । वृतानुसारादेवमुक्तम् । सनवो नववधूपरिग्रहाः सिद्धिमन्तः फलसिदियुक्तास्तस्य भूपतेर्दशरथस्य पाठा-! 'समयस्थिती'. १ 'मैथिलीम'. ३ 'परिप्रहार'. दिप-1 मया कन्या देवा, विवा प्रावि लोकाचारमत्यवतीदति बछमः॥ विवाहे राधिक्यादौ कन्याया- प्रथम गण्यत्वेन प्राधान्यापूर्वनिपाता वरुण वासवयोरमा ययोती। 'प्रलधुता वरयन्ति, प्रतिगन्ति प्राशुसार रत्युतवाद-पति हेमादि। ३ ननु मरवाए प्रभम क मगरमहणोनि रामपावरलेन, क्रमापेश्या ताने तु परिवलदोगेन । कपने । अथवा-कनिष्पति त्रयोदशे सर्गे (ो.७५) शुक्रव्य समयमुमी भरतो वकदै तिमेस प्रतीयमानापाप्न दोष पनि शिशुका ३ नुनो संख्यापूकमतुर्भोन ता:-दवि हेमादि।

·२९० रघुवंचे [को० ५६-५७ सामदानविधिमेदनिग्रहाश्चत्वार उपाया इव वभुः । विधीयत इति विधिः । दानमेव विधिः । निमहो दण्डः । सूमूनामुपायैर्वधूनां सिद्धिभिश्चौपम्यमित्यनु- संधेयम् ॥ ५५॥ ता नराधिपसुता नृपात्मजैस्ते च तामिरगमन्कृतार्थताम् । सोऽभवद्वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसंनिभः ॥५६॥ ता इति ॥ ता नराधिपसुता जनककन्यका नृपात्मजैर्दशस्यपुत्रैः कृता. र्थतां कुलशीलवयोल्पादियाफल्यमगमन् । ते च ताभिस्वथा। किंच, सवराण वधूना च समागमः । प्रत्ययानां प्रकृतीनां च योग इस संनिभातीति संनिमः । अभवत् । पचायच् । प्रलयाः सनादयो येभ्यो विधीयन्ते ताः प्रकृतयः । यथा प्रकृति-प्रत्यययोः सहकार्यसाधनत्वं तद्वदनापीति भावः ॥५६॥ एवमात्तरतिरात्मसंभवांस्तानिवेश्य चतुरोऽपि तत्र सः। अध्वसु त्रिपु विसृष्टमैथिलः खापुरी दशरथो न्यवर्वत ॥ ५७ ॥ एवमिति । एवमातरतिरनुरागवान् स दशरयस्ताश्चतुरोऽप्यात्म संभवान् पुनस्तत्र मिथिलायां निवेश्य विवाह्य । 'निवेशः शिविरोदाइविन्यासेपुर प्रकीर्तितः' इति विक्षः । त्रिवध्यसु प्रयाणेषु यत्त विसृष्टमैथिला सन् । खां पुरी न्यवर्तत । उद्देशकियापेक्षया कर्मत्वं पुर्याः ॥ ५७ ॥ तस्य जातु मरुतः प्रतीपगा वर्मसु ध्वजतरुममाथिनः। चिक्लिशुभ्रंशतया वरूथिनीमुचटाइवनदीरया स्थलीम् ॥ ५८॥ तस्येति ॥ जातु कदाचिद्धर्मसु ध्वजा एव तरवस्त्रान्प्रमभन्ति ये वे ध्वज- तरुप्रमापिनः प्रतीपगा. प्रतिकूलगामिनो मरुतः । उचटा नदीरयाः स्थलीमकृनिमभूमिमिव । 'जानपदकुण्ड- (पा. 131४२) इत्यादिना दी। तस्य वरूथिनी सेनां भृशतया मृचं चिल्लिशुः ग्लिश्यन्ति स्म ॥ ५८ ॥ पाठा०-१ 'घ पार्थिवसुताः. २ 'धर्मनि. टिप्प-1 प्रक्रियवे आदौ कियते इति प्रकृति, प्रवीयतेऽर्थोऽनेनेति प्रत्ययः, प्रकृति पुताः प्रत्यया व साकत्वमीयुर-इति वाक्याथः। 'स्यान्' इत्यत्र प्रकृतिलोपे प्रलय एवानाह। वेत्तीदि वित् त्या प्रत्ययसोपे प्रकृतिरेवार्थमाह । उभयत्रानि प्रयोगसदभाव पव-ददि हेमादिः । प्रलया सामादया प्रकृतयोऽमासादयस्नेषा योगस्वत्सदृशोऽभए । अथवा प्रदी यतेऽयों येन स प्रलपा सुवादिः । प्रकृतिः प्रातिपदिकादिसयोयोगतत्तुल्योऽभूत् । प्रकृति प्रत्ययमिबनेनैव विशिष्यप्रतिपादनाद-रवि शिशु

·एकादशः सर्गः।
शो०५९-६]
२९१
लक्ष्यते स तदनन्तरं रविवद्धभीमपरिवेपमण्डलः।
चैनतेयशमितस्य भोगिनो भोगवेटित इव व्युतो मणिः ॥ १९॥
लक्ष्यत इति । तदनन्तरं प्रतीपपवनानन्तरं वद्धं भीम परिवेषस परिधे-
मंण्डले यस्य सः। परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले' इत्यमरः । रविः । वैनते-
यशमितस्य गडहतस्य भोगिनः सर्पस्य भोगेन कायेन । 'भोगः मुखे ख्यादि-
मृतावहेश्व फणकाययोः' इत्यमरः । वेष्टितच्युतः शिरोभ्रष्टो मणिरिव लक्ष्यवे
स्म॥ ५९॥
श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सांध्यमेघरुधिरार्दवाससः ।
अङ्गना इव रजसला दिशो नो बभूवुरवलोकनक्षमाः ॥ १० ॥
श्येनेति ॥ श्येनपक्षा एष परिधूसरा अलका यास तात्रयोक्ताः । सांध्य-
'मेघा एव रुधिराणि वासांसि यासां तास्तथोकाः । रजो धूलिरासामस्त्रीति
रजसलाः । रजःकृयामुतिपरिपदो वलन्' (पा. ५।२।११२) इति बलस्प्रत्ययः ।
दिशः। रजसला प्रस्तुमलोऽहना इव । 'स्याजः पुष्पमार्तवम्' इत्यमरः ।
अवलोकनक्षमा दर्शनार्थी नो बभूवुः । एकत्र,-दृष्टिदोषाद, परत्र, याप्नदोषाः
दिवि विझेयम् । मम रजोष्टिरुत्पात उकः ॥६॥
भास्करश्च दिशमभ्युवास यां तां भितः प्रतिमयं बवासिरे।
क्षरशोणितपितृतियोचितं चोदयन्त्य इव भार्गवं शियाः ॥११॥
भास्कर इति ॥ भास्करो यां दिशमध्युचास च यस्यां दियुषितः ।
'उपान्यप्यावसः (पा. १४४४८) इति कर्मत्वम् । ता दि धिताः शिवा गोमा-
स्वः, 'त्रियां शिवा भरिमायुगोमायुमृगधूर्तयः' इत्यमरः । क्षत्रशोणितेन या पित-
क्रिया पितृतपणे तयोचित परिचितं भार्गवं चोदयन्त्य इच प्रतिमयं भयंकर
बवासिरे युः । 'पार सन्दे' इति पातोलिंद । 'विरश्या वासितं रुतम्' इलं.
मर:॥६॥

·२९२ रघुवंशे [लो०६३-६४ तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिमधिकृत्य कृत्यवित् । अन्वयुत गुरुमीश्वरः क्षितेः खन्तमित्यलघयत्स तद्यथाम् ॥ २॥ तदिति ॥ तत्मतीपपवनादि वैकृतं दुनिमित्तं प्रेक्ष्य कृत्यवित् कार्यज्ञः शिरीश्वरः शान्तिमननिवृत्तिमधिकृत्योद्दिस्य गुरु वसिष्टमन्वयकारच्छन् । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः । स गुरुः स्वन्तं शुभोदक भावीति तस्य राज्ञो व्यथामलघयघूकृतवान् ॥ १२॥ तेजसः सपदि राशिरत्थितः प्रादुरास किल वाहिनीमुखे। या प्रमृज्य नयनानि सैनिकर्लक्षणीयपुरुषाकृतिचिरात् ॥१३॥ तेजस इति ॥ सपद्युत्थितस्तेजसो राशिर्वाहिनीमुख सेनानै मादु- रास किल खल । यः सैनिकैर्नयनानि प्रमृज्य चिराल्लक्षणीया भावनीया, पुरुषाकृतिर्यस्य स तथोक्तः । अभूदिति शेषः ॥ ६३ ॥ पिज्यमंशमुपवीतलक्षणं मातृकं च धनुर्जितं दधत् । यससोम इव धर्मदीधितिः सद्विजित इव चन्दनद्रुमः ॥६॥ पित्र्यमिति ॥ उपवीतं लक्षणं चिहं यस्य तम् । पितुरयं पिञ्यः । 'वाय- पित्रुषसो यत्' (पा. ४।२।३१) इति यत्प्रत्ययः । तमंशम् । धनपोर्जित धनुरू- र्जितम् । मातुरसं मावकः । 'ऋतष्टान्' (पा. ४।३।७८) इति ठप्रलयः। तमशं पदधत्।योभार्गवः। संसोमचन्दयुको धर्मदीधितिः सूर्य इव । सद्विजिता ससर्पश्चन्दनद्रुम इव । स्थितः ॥ ६४ ॥ येन रोपपरपात्मनः पितुः शासने स्थितिभिदोऽपि तस्थुपा। वेपमानजननीशिरश्छिदा नागजीयत घृणा ततो मॅही ॥६५॥ येनेति ॥ रोपपरुष आत्मा बुद्धिर्यस्य सः । 'आत्मा जीवो धृतियुद्धि.' इत्यमरः पाठा-१ 'मरुवादि'. २ 'क्षिप्रशान्तम्', 'क्षिप्रशान्यम्'. ३ 'उच्छिस'. ४'पियवंशम'.५ 'क्षितिः'. टिप्प-1 पित्र्यमुपवीत ब्रह्मसूत्रलमण चिहं यस्य स तम्, पितुर्जमदोरय पिन्यस्तमश भागं विधव, तथा मातृसंबन्धि क्षनियवाहूर्जित कार्मुक च दधानो यः सचन्द्रो रविरिष ससों मलयजदुम वाद-वि दिनकर सूर्योपमया तेजस्विता, सोमोरमयोपवीतेन च प्रसन्नत्व, सोपमया धनुषो नीषगल, चन्दनोपमया दिजस्य तरखच्यन्तिः-दवि हेमाद्रिः। .

·सो०६६-६८] एकादशः सर्गः। .२९३ तस्य रोपपरुपात्मनः स्थितिभिदोऽपि मर्यादालहिनोऽपि पितुः शासने स्थुपास्थितेन वेपमानजननीशिररिछदा येन प्राग्घृणाजीयत। ततो:- नन्तर महाजीयत । भातृहन्तुः क्षत्रवधाकतो जुगुप्सेति भावः ॥ ६५ ॥ अक्षवीजवलयेन निर्वभौ दक्षिणश्रवणसंस्थितेन यः। क्षत्रियान्तकरणकविंशतेाजपूर्वगणनामिवोदहन ॥६६॥ अक्षेति । यो भार्गवो दक्षिणश्रवणे संस्थितेनाऽक्षवीजवलयेनाक्षमालया क्षत्रियान्तकरणानां क्षत्रियवधानामेकविंशतेरेकविंशतिसंख्याया व्याजोऽक्ष- मालारूपः पूर्वो यस्यास्त गणनामुंद्रहनिव निर्वभौ ॥ ६६ ॥ तं पितुर्वधभवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितम् । चालसूनुरवलोक्य भार्गवं सां दशां च विपसाद पार्थिवः ॥ ६७ ।। तमिति ॥ पितुर्जमदमेवैधभवेन क्षत्रियकर्तृकवधोद्भवेन मन्युना कोपेन राजवंशाना निधनाय नाशार्थम् । “निधनं स्यात्कुले नाशे' इति विश्वः । दीक्षि- तम् । प्रवृत्तमित्यर्थः । भार्गवं स्वां दशां चावलोक्य वालाः सूनवो यस्य स पार्थियो विपसाद । सस्याविदौर्बल्याच्छनोचाविकोधाद कादिनीकोऽभयदि- 'लः ॥६॥ नाम राम इति तुल्यमात्मजे वर्तमानमहिते च दारणे । हधमस्य भयदायि चाभवदनजातमिव हारसर्पयोः ॥ ६८ ॥ नामेति ॥ मात्मजे पुत्रे दारणे पोरेऽहिते शत्रौ च तुल्यमविशेषेण वर्व- पाठा०-1 स. २'रामनाम'. टिप्प-1 रोपेग परुष भाला रो यस ताशस्य तथा स्थिति भेदो मर्यादोउंधिता पिनुमदमे शासनेनाश्या तस्थुषा सिवनात एर पेपमानायाः कममानाया मातुः शिर दिता येन आमदम्येन पणा पा पिजिया, दवा पचावरियाणा हननेन या भूमिनि. दिया। पपलिन सामविप्यर कथं मातुधानमच्दैरसीद ! भवः पितरादेवापाम: साक्षीदिल-ति दिनकर 'भरिशमासमापने प्रसवार्य दर्शयति-वि हेमादिः। 3 मरणमयरपमानसावित्रीचीच्छेदकेन-ति पछमः। सानपनि महामारवार (वन.भ. ११६) मबसेपर। 5 रियरियलियस्य रू प्रपमानित गगनां कुर्वनि-वि दिनकर शुवना गपूईस महामसार- हेमादः। .

·२९४ रघुवंशे [ो. ६९-२ मानं राम इति नाम । हार-सर्पयोर्वमानं रतजातं रनजातिरिव । यस्य दशरपस्स हृद्यं हृदयंगमं भयदायि गर्यकर चाभवत् ॥ ६८ ॥ अर्यमध्यमिति घादिनं नृपं सोऽनवेक्ष्य भरताग्रजो यतः। क्षत्रकोपदहनाचिपं ततः संदधे दृशमुग्रतारकाम् ॥ ३९ ॥ अर्ध्यमिति ॥ स भार्गवः । अर्घ्यमध्यमिति वादिनं नृपमनवेक्ष्य । यतो यत्र भरताग्रजस्ततवन । 'इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा. ५।३।१४) इति साविभकिकततिः । क्षत्रे क्षप्रकुले विषये यः कोपदहनो रोपामित्वस्यापि ज्वालामिय स्थिताम् । 'ज्वालाभायोर्नपुंस्वः' इत्यमरः । उदना तारका कनी- निका यस्यास्ताम् । 'तारकाऽक्ष्णः कनीनिम' इत्यमरः। दृशं संदधे ॥ ६॥ तेन कार्मुकनिषकमुटिना राधवो विगतभीः पुरोगतः। अङ्गुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता निजगदे युयुत्सुना ॥ ७० ॥ तेनेति ॥ कार्मुकनिपतमुष्टिना शरमहुलीवियरचारिणं कुर्वता । योझुमिच्छता युयुत्सुना । तेन भार्गवेण का विगतभीनिर्भीकः सन् । पुरो गतोऽप्रगतो राघवो निजगद उकः। कर्मणि लिंद ॥ ५॥ क्षत्रजातमपकारवैरि मे तनिहत्य बहुशः शमं गतः। सुप्तसर्प इव दण्डघटनाद्रोपितोऽसि तव विक्रमवात् ॥१॥ क्षत्रेति ॥ क्षत्रजातं क्षत्रजातिर्मेऽपकारेण पितृवधरूपेण वैरि द्वेपि । वत् क्षत्रजातं बहुश एकविंशतिवारानिहत्य शमं गतोऽसि । क्यापि सुप्त- सो दण्डघटनादिव तव विक्रमस्य भंवादाकर्णनाद्रोपितो रोपं प्रापि. तोऽसि ॥१॥ मैथिलस्य धनुरन्यपार्थिवैस्त्वं किलानमितपूर्वमक्षणोः । वनिशम्य भवता समर्थये वीर्यशृङ्गमिव भग्नमात्मनः ॥७२॥ पाठा-1 विवरवर्तिनम्'. २ 'अपकारि वैरि'. ३ 'उद्यतः', 'उत्थितः'. टिप्प.--1 अत्र 'जात'शब्देनोकृष्टत्वं पोसवे-वल्लभः। हारे खं सुखदायि, सर्फे रवं भवदायि भवति-इति सुमति ॥ यथा हारे सर्प च वर्वमानं रखनातं मणिश्रेष्ठं व हर्षभीति भवति-पति दिनकर संभ्रमेण प्रवृत्तौ दे वाच्यम्-इति हेमादिः। क्षत्रियेषु कोपदहनस कोपानरषि ज्वाला भसहेतुत्वार पति हेमादि। अनेनात्यन्तद्न्सहवं पोत्सवे ।

·एकादशः सर्गः। मो०७३-७५] मैथिलस्पेति ॥ अन्यः पार्थिव । अनमितपूर्वं पूर्वमनमितम् । सुप्सुपेति यमायः । मस्य मैथिलस्य धनुस्त्यमक्षणोःक्षतवान्। 'किल' इति पार्वायाम् । 'वार्तासभाव्ययोः किल' इलमरः । तद्धनुर्भमं निशम्यापर्य भवतात्मनो मम वीर्यमेव शूर्ण भामिव समर्थये मन्थे ॥७२॥ अन्यदा जंगति राम इत्ययं शन्द उच्चारित एप मामगात् । भीडमावहति मे स संप्रति व्यत्तवृत्तिरुदयोन्मुखे त्वयि ॥७३॥ अन्यदेति ॥ अन्यदाऽन्यसिन्दाले जगति राम इत्ययं शब्द उचरितः सन् मामेयागात् । संप्रति त्वय्युदयोन्मुखे सति व्यस्तवृत्तिविपरीतत्तिः । भन्यगामीति यावत् । स शब्दो मे मीडमावहति ला फरोति ॥ ३ ॥ विभ्रतोऽसमचलेऽप्यकुण्ठित छौ रिपू मम मतो समागसौ। धेनुवत्सहरणाय हैहयस्त्वं च कीर्तिमपदमुद्यतः॥४॥ विभ्रत इति ॥ अचले फोद्यादाचप्यकुण्ठितमनं विभ्रतो मम दी समागसी तुल्यापराधी रिपुमती धेनोः पितृदोमधेनोर्यत्सस्य हरणादेतो. दैपया कार्तवीर्यय । फीर्तिमपहर्तुमुद्यत उद्युक्तस्त्वं च । वरसहरणे भारत- सो:-'प्रमतधाश्रमातस्स होमधेन्वाखतो बलात् । जहार वरस कोशन्लामा च महामार। ४ि॥ क्षषियान्तफरणोऽपि विफमस्तेन मामवति नाजिते त्वयि । पावफस्य महिमा स गण्यते कक्षयज्वलति सागरेऽपि यः ॥ ७५॥ पाठा0-1'अति'. २ 'सावधेनुहरणात्'. टिप्प-1मात्मनो मन की प्राभान्यं भवता लया भपनि समये प्रसिपा- दो। गीरंगनिशियामागोमरोऽपिलर-विहेमादिः। परिसरात परशुरामारी नपान, ऐन र वास्ता परशुराम बहिर्गनम हर afsot मामि रितीबिना(भ. ११६ वोनसेपम् । 3भोमोनारान्तोऽति । 'प्रीतायां च मोकीलो सघामाऽयपाल भेदनमरो। गहुकमी धारागिण्याम्। वामनोऽपि भनियो गुरो fal ReHI अमररिसी 'पुरोम (पा. १०) रवि खिमा भोगीर एसियामापगम्ये 'मीरमेश न म मिस पद हेमादिः ॥ पडन्ठान it'माप दिनमा वाTARCHन् । औरन्ना सहिमा मर्नु मटुं पसी रोश-मादि।

·रघुवंशे [को०४६-० क्षत्रियेति ॥ तेन कारणेन । क्रियते येनासी करणः । सत्रियान्वस कर गोऽपि विक्रमः । त्वय्यजिते मां नावति न प्रीणाति । तथा हि-पायकस्या- महिमा स गण्यते या कक्षवत् कक्ष इय। 'वन तसेव' (पा. ५१११११६) इति सप्तम्यर्थं वतिः । सागरेऽपि । ज्वलति ॥ ७५ ॥ विद्धि चीत्तयलमोजसा हरेश्वरं धनुरभाजि यत्त्वया । खातमूलमनिलो नदीरयैः पातयत्यपि मृदुस्तद्रुमम् ॥ ७६ ।। सिद्धीति ॥ किंच ऐश्वरं धनुर्ह रेविष्णोरोजसा बनावलं हृतसार च, विद्धि । यदनुस्त्वयाऽभाज्यभनि । 'भव चिम्मि (पा.६४४३६) इति विभा- पया नलोपः । तया हि-नदीरयैः खातमूलमवदारितपादं वद्रुमं मृदुरप्य. निला पातयति। ततः शिशरपि रौद्रं धनुरभाऋमिति मा गरिति भावः ॥६॥ तन्मदीयमिदमायुधं ज्यया संगमय्य सशरं विकृप्यताम् । तिष्ठतु प्रधनमेवमप्यहं तुल्यवाहुतरसा जितस्त्वया ॥ ७ ॥ तदिति । तत्तस्मात् , मदीयमिदमायुधं नर्मुकंज्ययासंगमय संयोज्य । 'त्यपि लघुपूर्वात' (पा.६४५६) इति गेरयादेशः । सशरं यथा तथा त्वया विकृप्यताम् । प्रधनं रणस्तिष्ठतु ! प्रधनं तावदास्वामिलधः। 'प्रधनं मारणे र, इति विश्वः । एवमपि मद्धनुःकर्षणेऽप्यह तुल्यवाहुतरसा समबाहुवलेन । 'तरसी बलरंदसी' इत्यमरः । त्वया जितः ॥७॥ पाठा- 'आत्तरसम्'. टिप्प-1 नन्वेकस्साजये कथ न प्रीणयतीत्याह-अग्नेमहिमा स उच्यते या कक्षवत्तृणवृन्द वाऽपापि ज्वति-इति दिनकर। त्वया यच्छंभोधनुरभन्यत, तद्विष्णुमात्तसार विति, न तु वत्सामर्थ्यादित्यर्थः-वि दिनकर० । कथानकमिद रामायणतो(वाल. ७५।२०-२१)ऽनुसधेयम् । 3 कथानकमिदं रामायण(बालकाण्ड-७६ वमसर्ग तोऽवसेयम् । पूर्व किल विश्वकर्मणा दैत्यवधायदे धनुषी कृत्वा हरि-हरयोदेने, तयोः सबलजिज्ञासयान्योन्य युध्यमानयो- विष्णुना हुकारेण शांभव धनुर्निवीय कृतमित्यागमा पति हेमादिः। युद्ध विनापि धनुराकर्षणेन मे मग इत्यर्थः-ति हेमादिः। 5 शत्रुपराभवो घायुधाभ्यासफलम् । ऊर्जस्यलंकारः । तथा काव्यादर्श स्ति रुदालकारम्' इति-हेमादिः।

·एकादशः सर्गः। २९७ हो. ७४-०.] कातरोऽसि यदि चोदतार्चिपा तर्जितः परशुधारया मम । ज्यानिधातकठिनाङ्गुलिवृथा वध्यतामभयययाचनाञ्जलिः ॥ ७८ ॥ कातर इति ।। यदि चोदतार्चिपोद्गतत्विषा मम परशुधारया तर्जितः कातरोऽसि मीतोऽसि । वृथा ज्यानिघातेन कठिना बहुलयो यस्य स तथोकोऽभययाचनालिरभयप्रार्थनामनिर्यध्यताम् । ती युतावलिः पुमान' इलमरः॥८॥ एवमुकयति भीमदर्शने भार्गवेसितविकम्पिताधरः । तदनुग्रहणमेव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थमुत्तरम् ॥ ७९ ॥ एवमिति ॥ भीमदर्शने भार्गव एवमुकयति सति । राघवः सितेन दासेन विकम्पिताधरः सन् । तनुम्रहणमेव समर्थमुचितमुत्तरं प्रत्य- पद्यतामीकार ॥९॥ पूर्वजन्मघनुपा समागतः सोऽतिमानलघुदर्शनोऽभवत् । केवलोऽपि सुभगोनवाम्बुदः किं पुननिदशचापलोन्छितः ॥ ८ ॥ पूर्वेति । पूर्वजन्मनि नारायणावतारे यद्धनुस्खेन समागतः संगतः स रामोऽतिमश्रिमत्यन्तं लघुदर्शनः प्रियदर्शनोऽभवत् । तथा हि-नवाम्युदः केवलो रिचोऽपि सुभगः । त्रिदशचापेनेन्द्रधनुषा लामिछतचिहितः कि पुनः ? मुभग एवेति भावः ॥ ८॥ तेन भूमिनिहितकफोटि तत्कार्मुकं च वलिनाधिरोपितम् । नि प्रभश्च रिपुरास भूभृतां धूमशेप इव धूमकेतनः ॥ ८ ॥ तेनेति । पलिना तेन रामेण भूमिनिहितैका कोटिर्यस्य तत् । कर्मणे प्रभवतीति कार्मुकं धनुश्च । 'कर्मण उकम्' (पा.५111११) इत्युकम्प्रत्ययः । अधिरोपितम् । भूभृतां रिपुर्भार्गवश्च । धूमशेषो धूमकेतनोऽमिरिय । निष्प्रभो निखेजस्क आस पभूव । 'आर' इति विषन्तप्रविरूपकमव्ययं दीप्त्यर्षक- स्थाले रूम वा ॥१॥ पाढाo-r. २ 'शुभदर्शनः ३ 'सान्छना. ५ 'भूमिनिहिवैककोटि पर', 'भूमिनिहिवककोटिना'. ५ 'मार यविति भार्गको दृष्टिधात इस पासपप्पन हिए.-1 माचा मोवामविकान्तमतिमात्रमजिम्नादि हेमादिः। कार: पून समुपपायी ऐन प मागाांगपोतुस्पा पोलो हवि दिनकर .

·२९८ रघुवंशे [लो०८२-८६ तावुभावपि परस्परस्थिती वर्धमानपरिहीनतेजसौ। पश्यति सजनता दिनात्यये पार्वणी शशिदिवाकराविष ॥ ८॥ ताविति ॥ परस्परस्थितावन्योन्याभियुक्तौ । वर्धमानं च परिहीनं चेति द्वन्द्वः वर्धमानपरिहीने तेजसी ययोस्तावुभौ राधव-भार्गवायपि। दिनात्यये सायंकाले । पर्वणि भवौ पाणी शशि-दिवाकपविच । जनता जनसमूहः । 'प्रामजनयन्धुसहायेभ्यस्खल' (पा. ४।२।४३) इति तत्प्रत्ययः। पश्यति सापश्यत् । अन राघवस्य शशिना भार्गवस्य भानुनौपम्यं द्रष्टव्यम् ॥ ८२॥ तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्पलितवीर्यमात्मनि । खं च संहिवममोघमाशुगं व्याजहार हरसूनुसंनिभः ॥ ८३॥ तमिति ॥ हरसू नुसंनिभः स्कन्दसमः कृपामृदू राधकः । आत्मनि विषये स्खलितवीर्य कुण्ठितशकिं तं भार्गवं खं खकीय संहितममोघमाशुगं वाणं चावेक्ष्य । व्याजहार बभापे ॥ ८३ ॥ न प्रहर्तुमलमस्मि निर्दयं विन इत्यभिभवत्यपि त्वयि । शंस कि गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्जितम् ॥ ८४ ॥ नेति ॥ अभिभवत्यपि त्वयि । विम इति हेतोः। निर्दयं प्रहर्तुमलं शो नास्मि । कि त्वनिन पत्रिणा शरेण ते गति गमनं हन्मि,उत मखार्जितं लोकं स्वर्ग हन्मि शंस ब्रूहि ।। ८४ ॥ प्रत्युवाच तमृपिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेमि पुरुपं पुरातनम् । गांगतस्य तव धाम वैष्णवं कोपितोह्यसि मया दिदृक्षुणा ।। ८५॥ प्रतीति ॥ ऋपिर्भार्गवस्तं रामं प्रत्युवाच । किमिति ! तत्त्वतः खरूपवतस्त्वां पुपतनं पुरुषं न वेद्मीति न । किंतु वेश्येवेलर्थः । किंतु गां गतस्य भुवम- वतीर्णस्य तव वैष्णवं धाम तेजो दिक्षुणा द्रष्टुमिच्छुना मया कोपितो द्यसि ॥ ८५॥ भस्मसात्कृतवतः पितृद्धिपः पात्रसाच्च वसुधां ससागराम् । आहितो जयविपर्ययोऽपि मे श्लाघ्य एव परमेष्ठिना त्वया ॥८६॥ भलसादिति ॥ पितृद्विपः पितृवैरिणो भलसात्कृतवतः कोपेन भसी- कुर्वतः । विभाषा साति कालय' (पा. ५।४।५२) इति सातिप्रत्ययः । ससागरां पाठा०-1 'भवल्यम्. २ 'अथ'. ३'विप्रसाद. टिप-1 अय शरत्त्ववन्ध्य इत्यतोऽनेन शरेग ते गति हन्मि । यदा-यागाजिन लोक खर्ग हन्मि-इति दिनकर www ·लो०८७-९.] एकादशः सर्गः। . वसुधां च पात्रसात् पात्राधीन देयं कृतवतः। 'देवे त्राच' (पा.५४५५) इति चकारात्याविः। कृतकृत्यस्य मे परमेष्टिना परमपुरुपेण त्वयाऽऽहितः कृतो जयविपर्ययः पराजयोऽपि साध्य आशास्स एव ॥८६॥ तद्गति मतिमतां वरेप्सितां पुण्यतीर्थगमनाय रक्ष मे। पीडयिप्यति न मां खिलीकृता स्वर्गपद्धतिरभोगलोलुपम् ॥ ८७ ॥ वदिति ॥ तत्तस्मात्कारणात् , हे मतिमतां वर! पुण्यतीर्थगमनाया- सुमिष्टामीप्सितां मे गति रक्ष पालय । किंतु खिलीकृता दुर्गमीकृतापि स्वर्ग- पद्धतिरभोगलोलुपं भोगनिःस्पृहं मां न पीडयिष्यति । अतस्तामेव जहीत्यर्थः ।।८७॥ प्रत्यपद्यत तथेति राघवः प्रामुखश्च विससर्ज सायकम् । भार्गवस्य सुकृतोऽपिसोऽभवत्स्वर्गमार्गपरिघो दुरत्ययः॥८॥ प्रत्यपद्यतेति ॥ राघवस्तथेति प्रत्यपद्यताजीकृतवान् । माझुस इन्द्र- दिमुखः सायकं विससर्ज च !स सायकः सुकृतोऽपि साधुकारिणोऽपि । करोते किए । भार्गवस्यं दुरत्ययो दुरविक्रमः स्वर्गमार्गस परिधः प्रतिवन्धो- ऽभवत् ॥८॥ राघचोऽपि चरणौ तपोनिधेः क्षम्यतामिति वदनसमस्पृशत् । निर्जितेपु तरसा तरविनां शत्रुपु प्रणतिरेच कीर्तये ॥ ८९ ॥ राघव इति ॥राघवोऽपि क्षम्यतामिति वदस्तपोनिधेर्भार्गवस्य चरणी समस्पृशत् प्रणनाम । तथा हि-तरखिना बलवतो तरसा बलेन निर्जितेषु शत्रुषु प्रणतिरेव कीर्तये । भवतीति शेषः ॥ ८९ ॥ राजसत्यमवधूय मातृकं पित्र्यमस्मि गमितः शमं यदा । नवनिन्दितर्फेलो मम त्वया निग्रहोऽप्ययमनुग्रहीकृतः ॥१०॥ राजसत्वमिति ॥ मातुरागतं मातकं राजसत्वं रजोगुणप्रधानत्वमवधूय पिनुरागतं पित्र्यं शमं यदा गमितोऽसि । तदा त्वया ममापेक्षितत्वादनि- पाठा०-1 'माशुखम्'. २ 'अर्थ'. ३ अनुग्रहः कृतः टिप्प-1 तथा चोकम् (बाल.७॥१३-१६) 'काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्व वसुंधरा । विषये मेन वस्तम्यमिति मा काश्यपोऽब्रवीत् ॥ मनोजवंगमिष्यामि महेन्द्र पर्वतोचमम्। लोका- स्वप्रतिमा राम निर्जितास्वपमा मया। जहि तान्शरमुस्येन मा भूत्कालस पर्ययः' इति । इन्द्रलोकस्य पूर्वदिग्भागवतिवादाणस्य भामुखविक्षेपर-पति दिनकर। ३ 'यतः ५'मयि.

·३०० रघुवंशे [को० ९-1 न्दितमगर्हित फलं खर्गहानिलक्षणं यस सोऽयं निग्रहोऽपकारोऽप्यनुग्रही. छतो ननुपयरीकृतः सल ॥ ९ ॥ सांघियाम्यहमविन्नमस्तु ते देवकार्यमुपपादयिप्यतः। ऊचिवानिति वचःसलक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजमृपिस्तिरोघे ॥ ९१॥ साधयामीति ॥ महं साधयामि गच्छामि । देवकार्यमुपपादयिष्यतः संपादमिप्यतस्तेऽविघ्नमस्तु विनाभावोऽस्तु । 'अव्ययं विभक्ति-(पा. २६) इत्यादिवार्थाभावेऽव्ययीभावः । सह लक्ष्मणेन सलक्ष्मणः । तम् । तेन सहेति तुल्ययोगे (पा. २।२।२८) इति यहुबीहिः । लक्ष्मणानजं राममिति वच ऊचिवानुक्तवान् । घूमः कसुः । ऋपिस्तिरोदधेऽन्तर्दधे ।। ९१॥ तस्मिन्मते विजयिनं परिरभ्य राम मेहादमन्यत पिता पुनरेव जातम् । तस्याभवत्क्षणशुचः परितोपलाभः कक्षाग्निलविततरोरिय वृष्टिपातः ॥ १२॥ तस्मिन्निति ॥ तलिन भार्गवे गते सति विजयिनं रामं पिता स्नेहात् परिरभ्यालिङ्गय पुनर्जातमेवामन्यत । क्षणं शुग्यस्येति विग्रहः । क्षणशुच. स्तस्य दशरथस्य परितोपलाभः संतोषप्राप्तिः। कक्षाग्निना दावानलेन । 'कक्षः शुष्ककाननवीरुधोः' इति विश्वः । लवितस्याभिहतस तरोर्वृष्टिपात इव । अथ पथि गमयित्वा क्लप्तरम्योपकार्ये कतिचिवनिपाल शर्वरीःशर्वकल्पः। पुरमविशदयोध्या मैथिलीदर्शनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैरगनानाम् ॥ ९३॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतौ सीताविवाहवर्णनो नामकादशः सर्गः। अभवत् ॥ १२॥ पाठा०-१ 'साधु यामि'. ।

·-- छो०-२] द्वादशः सर्गः। ३०१ अथेति ॥ अथ । ईपदसमासः शर्वः शकल्पः । 'ईपदसमासौ-' (पा. ५॥३॥६७) इति कल्पप्प्रत्ययः। अवनिपाल: क्लप्ता रम्या नवा उपकार्या यस्मिन्स तस्मिन्पथि कतिचिच्छवरी रात्रिर्गमयित्वा मैथिलीदर्शनीनाम- जनानां लोचनैः कुवलयानि येषां संजातानि कुवलयिताः । तदस्य संजातं तार- कादिभ्य इतच्' (पा. ५।२१३६) इतीतच्प्रत्ययः । कुवलयिता गवाक्षा यस्यास्त्रों पुरमयोध्यामविशत् प्रविष्टवान् ॥ ९३ ॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविरचितायां संजीविनी- समाख्यायामेकादशः सर्गः। द्वादशः सर्गः। वन्दामहे महोद्दण्डदोर्दण्डौ रघुनन्दनी । तेजोनिर्जिवमाण्डमण्डली लोकनन्दनी ॥ निर्विष्टविषयनेहः स दशान्तमुपेयिवान् । आसीदासननिर्वाणः प्रदीपार्चिरिवोपसि ॥१॥ निर्विति ॥ स्नेहयन्ति श्रीणयन्ति पुरुषमिति स्नेहाः । पचायच् । नियन्ति पुरुषा येष्विति वा स्नेहाः । अधिकरणाथै पन् । विषयाः शब्दादयस्त एव स्नेहाः निर्विष्टा मुका विपयस्नेहा येन स तथोक्तः । 'निवेशो मृतिभोगयोः' इति विश्वः । दशा जीवनावस्था तस्या अन्तं वार्धकमुपेयिवान् । स दशरथः । उपसि प्रदी- पार्चिरिव दीपज्वालेव । आसन्न निर्वाणं मोक्षो यस्य स तथोक्त आसीत् । भर्चि:पक्षे तु-विपयो देश आश्रयः । भाजनमिति यावत् । “विषयः स्यादिन्द्रियार्थे देथे जनपदेऽपि च' इति विश्वः । स्नेहबैलादिः । 'नेहस्सैलादिकरसे वे स्यात्सोह. देऽपि च' इति विश्वः । दशा वर्तिका । 'दशा वर्ताववस्थायाम्' इति विश्वः । निर्वाण विनाशः। 'निर्वाण निती मोक्षो विना गजमजने' इति यादवः ॥१॥ तं कर्णमूलमागत्य रामे धीय॑स्यतामिति । कैकेयीशङ्कयेवाह पलितच्छद्मना जरा ॥२॥ टिप्प-1 तया प्रदीपपई,-पथा निविष्टः पीतः विषयखदो दीपभाजनतैलं येन स वादको दशावं वर्तेः प्रान्त शिरोमागं का। प्राद प्रदीर आसप्रतिवाणो मोक्षोन्मुखो भवति दमा सोधप बात इति योजनीयम् इति सुमति । .

·। ३०२ रघुवंगे [को०1-1 तमिति ॥ जरा कैकेयीशद्धयेव पलितस्य केशादिशालयस्य छनना मिषेण । 'पलितं जरमा शौसयं केवादी' इत्यमरः । कर्णमूलं कर्णोपकण्ठमागल्य रामे थीराज्यलक्ष्मीय॑स्यता निधीयतामिति तमाह। दशरथो वृद्धोऽहम्' इति विचार्य रामस्य यौवराज्याभिषेकं चकाईलर्थः ॥२॥ सा पोरान्पोरकान्तस्य रामस्याभ्युदयधुतिः । प्रत्येक हादयांचके फुल्येवोधानपादपान् ॥ ३॥ सेति ॥ सा पौरकान्तस्य रामस्याभ्युदयश्रुतिरभिषेकवार्ता । कुल्या कृनिमा सरित् । 'कुल्याऽल्पा कृनिमा सरित्' इत्यमरः । उद्यानपादपानिव । पौरान्प्रत्येकं हादयांचके ॥३॥ तस्याभिपेकसंभारं कल्पितं रनिश्चया । दूपयामास कैकेयी शोकोष्णैः पार्थिवाथुभिः ॥४॥ तस्येति ॥ रनिश्चया कैकेयी तस्य रामस्य कल्पितं संमृतममिपेकस्स संभारमुपकरणं शोकोणः पार्थिवाश्रुभिर्दूपयामास । स्वदु समूलेन राज- शोकेन प्रतिवन्धेत्यर्थः ॥४॥ सा किलाश्वासिता चण्डी भर्ना तत्संश्रुतौ वरौ। उद्ववामेन्द्रसिक्का भूर्विलमग्नावियोरगौ ॥ ५॥ सेति ॥ चण्डयतिकोपना । 'चन्डस्त्वसन्तकोपनः' इत्यमरः । सा किल भत्री- ऽऽश्वासिताऽनुनीता सती तेन भर्ना संश्रुतौ प्रतिज्ञातौ वरौ। इन्द्रेण सिक्का- ऽभिट्टा भूर्विले वल्मीकादौ मनावरगाविच । उद्धवामोजगार ॥ ५ ॥ तयोश्चतुर्दशैकेन रामं प्रावाजयत्समाः । द्वितीयेन सुतस्येच्छद्वैधव्यैकफलां श्रियम् ॥६॥ पाठा- 'इवि'. २ 'हादयामास'. ३ 'नयनाश्रुभिः', ४ 'माक्संश्रुती टिप्प.-1 'कर्णमूलम्' इति रोगवाचकत्वेनाशीलवायु पाठः ति दिनकर । सा कैकेयी सपादित तस्स रामस्याभिषेकस्य सभार सिंहासनादिक रामाभ्युदयजनितेन शोकेन नृपयाप्पैर्दूषयति स्म । अन्यदपि च सुवाप्पसगम क्षित भवति किं पुनर्माङ्गलिकसिंहाः सनादिकमित्सर्थ--इति दिनकर। 3 तिमिध्वजयुद्धे देवेन्द्रसाहाय्यार्थ गतोदशरथ शत्रुशरविद्धो मूर्छा प्राए । तावा तत्संगवा कैकेयी स्थान्यत्र गीला नृपाणावर न च कर्मणा संतुष्टो राजा तां वरदयं प्रति- शातवान् इति रामायणे (अयोध्या. स ९) कथानकम् । अन वरयो- सर्पोपमा रामराज्यभराचनवासनिरूपकत्वादिति भावः ।

·द्वादशः सर्गः। १०७-31 ३०३ तयोरिति ॥ सा तयोवरयोर्मध्य एकेन वरेण रामं चतुर्दश समार संवत्सरान । अलन्तसंयोगे द्वितीया । प्रावाजयत् प्रावासयत् । द्वितीयेन वरेण सुतस्य भरतस्य वैधव्यैकफलां खवैधव्यमात्रफलाम् । न तूपभोगफलामिति भावः । थियमैच्छदियेप ॥ ६ ॥ पित्रा दत्ता रुदन्रामा प्रायहीं प्रत्यपद्यत। पश्चादनाय गच्छेति तदाक्षां मुदितोऽग्रहीत् ॥ ७ ॥ पित्रेति ।। रामः प्रांक पित्रा दत्तां महीं रुदन्प्रत्यपद्यताबीचकार । खत्यागदुःखादिति भावः । पश्चादनाय गच्छेत्येवंरूपा तदाश पित्राशे मुदि. तोऽग्रहीत् । पिनाज्ञाकरणलाभादिति भावः ॥७॥ दधतो मङ्गलक्षौमे वसानस्य च वल्कले। दृशुर्विसितास्तस्य मुंखरागं समं जनाः ॥८॥ दधत इति । मङ्गलक्षौमे दधतो वल्कले बसानस्याच्छादयतश्च तस्य रामस्य सममेकविधं मुखरागं मुखवर्ण जना विसिता ददृशुः । सुखदुःखयो- रविकृत इति भावः ॥८॥ स सीतालक्ष्मणसखा सत्याहरुमलोपयन् । विवेश दण्डकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः॥९॥ स इति ॥ स रामो गुरुं पितरं सत्यावरदानरूपात् । अलोपयनभ्रंशयन् । सीतालक्ष्मणयोः सखेति विग्रहः । ताभ्यां सहितः सन् दण्डकारण्यं विवेश। सतां मनः प्रत्येक विवेश। पिरभच्या सर्वे सन्तः संतुष्टा इति भावः ॥९॥ राजापि तद्वियोगातः स्मृत्वा शापं स्वकर्मजम् । शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलामममन्यत ॥१०॥ राजेति ॥ तद्वियोगातः पुत्रवियोगदुःखितो राजापि खकर्मणा मुनिपुत्रवध. रूपेण जातः खकर्मजवं शाप पुत्रशोक मरणात्मकं स्मृत्वा शरीरत्यागमा- त्रेण देहत्यागेनैव शुद्धिलाभ प्रायश्चित्तम् । अमन्यत । मृत इत्यर्थः ॥ १० ॥ विप्रोपितकुमारं तदाज्यमस्तमितेश्वरम् । '. रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विपामासिपततां ययौ ॥ ११ ॥ पाठा०-1 'मुखरागसमझसम्.२ 'मलोकयन्'. :टिप्प-1 वैधव्यैकफलाम्' इत्यनेन रामवियोगे भर्तमरणं ध्वन्यतेन्दति दिनकर। मयि वनं गवे पिता राज्यं न लक्ष्यतीति तोप-इति दिनकर" ॥रार प्रापूर्व वित्रा दन नहीं रुद्रप्रयाप्त प्रत्यमहीव, पवादनाय गच्छति तदाश मुदितः सन्नमय जग्राह-इति वल्लभः।

·M ३०४ रघुवंशे [को०१२-14 विप्रोपितेति ॥ विनोपिता गताः कुमार यमितत्तयोक्तम् । अस्तमितो मृत ईश्वरो राजा यस्सा तत्तथोकं तद्राज्यं राधान्वेपणदक्षाणां द्विपामा. मिपतां भोयवस्तता ययौ । 'आमिपं भोग्यवस्तुनि' इति केशवः ॥ ११ ॥ अधानाथाः प्ररुतयो मातवन्धुनिवासिनम् । मौलेरानाययामासुर्भरतं स्तम्भिताश्रुभिः ॥१२॥ अथेति ॥ अथानाथाः प्रकृतयोऽमात्याः। 'प्रकृतिः सहजे योनावमाले परमात्मनि' इति विश्वः । मातृवन्धुपु निवासिनं भरतं स्तम्भिताश्रुभिः। पिमरणगुत्पर्धगिति भावः । मोलेरातः सचिवः । भानाययामासुरागमयां- चकुः॥१२॥ श्रुत्वा तथाविधं मृत्यु कैकेयीतनयः पितुः। मातुर्न केवलं खस्या थियोऽप्यासीत्परामुखः ॥ १३ ॥ श्रुत्वेति ॥ कैकेयीतनयो भरतः पितुस्तथाविधं खमातृमूलं मृत्यु मरणं श्रुत्या स्वस्या मातुः केवलं मातुरेव परामुखो न । किंतु श्रियोऽपि परा. शुस आसीत् ॥ १३ ॥ ससैन्यश्चान्यगादामं दर्शितानाश्रमालयैः। तस्य पश्यन्ससौमित्रेरुदथुर्वसतिद्वमान् ॥ १४ ॥ ससैन्य इति ॥ ससैन्यो भरतो राममन्वगाच । किं कुर्वन्? आश्रमर. लयैर्वनवासिभिदर्शितान् 'एते रामनिवासाः' इति कथितान् ससौमित्रेर्लक्ष्मणस: हितस्य तस्य रामस्य वसतिगुमानिवासवृक्षान्पश्यन्नुदश्रू रुदन ॥ १४ ॥ चित्रकूटवनस्थं च कथितस्वर्गतिगुरोः। लक्ष्म्या निमन्त्रयांचने तमनुच्छिष्टसंपदा ॥१५॥ चित्रेति ॥ चित्रकूटवनस्थं तं रामं च गुरोः पितुः कथितवर्गतिः । कथितपितृमरणः सन्नित्यर्थः । अनुच्छिाऽननुभूतशिष्टा संपगुणोत्कों यस्याः सा। 'संपद्धतौ गुणोत्कर्षे' इति केशवः । तया लक्ष्म्या करणेन निमन्त्रयांचके आइतवान् ॥ १५॥ पाठा०-1 'मातृवर्ग'. २ 'कथिवान्'. ३ 'अनुत्सृष्ट'. टिप्प-1 'णी-चाशो प्रतिषेधो वक्तव्य' इति 'भौल शब्दान दितीया, किं तु तृतीया इति दिनकर पिता तु स्वर्गतः, राज्यं मया नोपभुज्यत रत्यदो राज्यं मुंश्वेति भरतो राममाकारया मास-इति दिनकर ·द्वादशः सर्गः। सो. २६-१९] स हि प्रथमजे तस्मिन्नतश्रीपरिग्रहे। परिवेचारमात्मानं मेने स्वीकरणाद्भुवः ॥१६॥ स हीति ॥ स हि भरतः प्रथमजेऽमजे तस्मिन् रामेऽकृतश्रीपरिग्रहे सति खयं भुवः स्वीकरणादात्मानं परिवेत्तार मेने । 'परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिप्रहात्' इत्यमरः । भूपरिग्रहोऽपि दारपरिग्रहसम इति भावः ॥ १६ ॥ तमशक्यमपाकष्टुं निदेशात्स्वर्गिणः पितुः । • ययाचे पादुके पश्चात्क राज्याधिदेवते ॥ १७॥ तमिति ॥ खर्गिणः पितुर्निदेशादपाक्रष्टुं निवर्तयितुमशक्यं तं रामं पश्चाद्राज्याधिदेवते खामिन्यौ कर्तु पादुके ययाचे याचितवान् ॥ १७ ॥ स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा भ्राबा नैवाविशत्पुरीम् । नन्दिग्रामगतस्तस्य राज्यं न्यासमियाभुनक् ॥ १८॥ स इति ॥ स भरतो भ्रात्रा रामेण तथेत्युक्त्वा विसृष्टः सन् पुरीमयोध्या नाविशदेव । किंतु नन्दिग्रामगतः सन् । तस्य रामस्य राज्यं न्यासमिव निक्षेपमिव । अभुनगपालयत् । न तूपभुक्तवानित्यर्थः । अन्यथा 'भुजोऽनवने' (पा. १।३१६३) इत्यात्मनेपदप्रसङ्गात् । भुजेर्लङ् ॥ १८ ॥ दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापरामुखः । मातुः पापस्य भरतः प्रायश्चित्तमियाकरोत् ॥ १९ ॥ हढेति ॥ ज्येष्ठे दृढमकी राज्यतृष्णापरामुखो भरत इति पूर्वाका- नुष्टानेन मातुः पापस्य प्रायश्चित्तं तदपनोदकं कर्म । अकरोदिव। इत्युत्प्रेक्षा । - "दृदभक्ति.' इत्लन 'दृढ'शब्दस्य 'स्त्रियाः पुंवत्-'(पा. ६६३३३४ ) इलादिना पुंव- द्भावो दुर्घटः । 'अप्रियादिषु' इति निषेधात् । 'भक्ति'शब्दस्य पियादिषु प्राठात् । अतो रद भफिरवि नपुंसकपूर्वपदो पहुग्रीहिरिवि गणच्यास्याने दृढभचिरित्येवमा- दिपु पूर्वपदस्य नपुंसकस्य विवक्षितत्वात्सिमिति समाधेयम् । वृत्ति सारश्व-दीर्घनि- पाठा०-१ निर्देशाद'. २'शुसर्थम्'. टिप्प-1 'स्वनिण" इत्यनेन यावसितः पेवल दाक्षिण्याद्राज्यानभिलापः, किन्वात्मनो महायशरत्वादिति पोलते-इति दिनकर। भा के विशद कनसाधनेन भकिशन्दे पुषत्वनिपेोऽयन् । भदौ तु कर्मसाधनाया' रवि भोजन्याकरणानाद ! प्रायश्चित-'प्रायः पापं विनिर्दिष्ट चिनं तस्स विशोपनन्- इति सुमति।

·३. . ३०६ रघुवंशे [लो. २०-२३ वृत्तिमानपरो 'हढभक्ति'शब्दो लिङ्ग विशेषस्यानुपकारत्वास्त्रीत्वमविवक्षितमेव । तस्माद, खी लिइत्वादृढभक्तिशब्दस्यायं प्रयोग इलभिप्रायः । न्यासकारोऽप्येवम् । भोजरा- जस्तु-'कमेसाधनस्यैव भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठाद्भवानीभक्तिरित्यादौ कर्मसाधन- खात्पुंवद्भावप्रतिषेधः । दृढभक्तिरित्यादी भावसाधनत्वात्पुंवद्भावसिद्धिः पूर्वपदस्य इसाह॥१९॥ रामोऽपि सह पैदेहा धने क्त्येन वर्तयन् । चचार सानुजः शान्तो वृद्धेश्याकुवतं युवा ॥२०॥ राम इति ॥ सानुजः शान्तो रामोऽपि वैदेह्या सह वने वन्येन वनभवेन कन्दमूलादिना वर्तयन् वृत्ति कुर्वञ्जीवन् वृद्धेश्याकूणां प्रतं वनवासा. त्मकं युवा यौवनस्थ एव चचारः ॥ २०॥ प्रभावस्तम्भितच्छायमाश्रितः स वनस्पतिम् । कदाचिदङ्के सीतायाः शिश्ये किंचिदिव श्रमात् ॥ २१ ॥ प्रभावेति ॥ स रामः कदाचित् प्रभावेण खमहिना स्तम्भिता स्थिरी- कृता छाया यस्य तं वनस्पतिमाश्रितः सन् । किंचिदीपच्छ्रमादिव सीताया। अङ्के शिश्ये सुव्वाप ।। २१ ॥ ऐन्द्रिः किल नखैस्तस्या विद्दार स्तनौ द्विजः। प्रियोपभोगचिह्नपु पौरोभाग्यमिवाचरन् ॥ २२ ॥ ऐन्द्रिरिति ॥ ऐन्द्रिरिन्द्रस्य पुत्रो द्विजः पक्षी काकस्तस्याः सीताया स्तनो। प्रियस्य रामस्योपभोगचिह्नेषु । तत्कृतनखक्षवेश्वित्यर्थः। पुरोभागिनो दोपैक दर्शिनः कर्म पौरोभाग्यम् । दोपैकहक्पुरोभागी' इत्यमरः । दु.लिष्टदोषपातमा- चरन्नुर्वनिच। नदिदार विलिलेस । 'किल' इलैतिथे ।। २३ ।। तस्मिन्नास्थदिपीकास्त्रं रामो रामावबोधितः । आत्मानं मुमुचे तसादेकनेत्रव्ययेन सः ॥ २३ ॥ पाठा०-, 'वृत्तिम्. २'मृगमासं ततः सीतां रक्षन्तीमावपे शठः । पक्ष- तुण्टनसाघातबाधै वायसो बलात् ॥'. ३ 'आचरद'. ४ 'भ्रान्तश्च'; 'भ्रान्तः स.', 'भ्रान्वस्तु', 'भ्रान्तः सन्', 'भीतः सन्'. टिप्पल-1 रामेण दत्तानि सीतायाः स्खनयोर्नखपदानि तधान सन्तीति दोपैदर्शित प्रकटयन्निव स्वनी विदारितवान्-दति दिनकर ।

·द्वादशः सर्गः। .. छो० २४-२६] ३०७ तस्मिन्निति ।। रामया सीतयाऽववोधितो रामस्तस्मिन् काक इपीकास्त्रं काशास्त्रम् । 'इपीका काशमुच्यते' इति हलायुधः । यास्थदस्यति मा 'असु क्षेपणे' इति धातोल। 'असतिवतिख्यातिभ्योऽडू' (पा. ३।१।५) इत्लङ्प्रत्ययः। 'अस्य- वेस्थुक्' (पा.७४।१७) इति भुगागमः । स का एकनेत्रस्य व्ययेन दानेन तसादनादात्मानं मुमुचे मुकवान् । मुचेः कर्तरि लिछ् । 'धेनं मुमोच' (२१) इतिक्रप्रयोगः ॥ २३ ॥ रामस्त्वासन्नदेशत्वाद्भरतागमनं पुनः । आशङ्योत्सुकसारङ्गां चित्रकूटस्थली जहौ ॥२४॥ राम इति ॥ रामस्त्वासनदेशत्यावेतोः पुनर्भरतागमनमाशझोत्सु. कसारङ्गामुस्कण्ठितहरिणो चित्रकूटस्थली जहाँ तत्यान। आसनवासी देशश्चैति विग्रहः ॥ २४ ॥ प्रययावातिथेयेषु वसनृपिकुलेषु सः। दक्षिणां दिशोपु वार्पिकेप्टिव भास्करः ॥२५॥ प्रययाविति ॥सः रामः ।अतियिपु साधूनि आतिथेयानि । 'पथ्यतिथियस- विखपतेढम्' (पा.४४११०४) इति डप्रत्ययः । तेषु । ऋपिकुलेष्वृष्याश्रमेषु । 'कुलं कुल्ये गणे देहे गेहे जनपदेऽन्वये' इति हैमः । वासु भवानि चार्पिकोणि। 'वर्षाम्यष्टक' (पा. ४॥३।१८) इति ठक्प्रत्ययः। वेषु । ऋक्षेपु नक्षनेषु राशिपु वा भास्कर व क्सन् दक्षिणां दिशं प्रययौ ॥२५॥ वभौ तमनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुता। प्रतिपिदापि कैफेय्या लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी ॥ २६ ॥ चमाविति ॥ तं राममनुगच्छन्ती विदेशाधिपतेः सुता धीता कैकेय्या प्रतिपिद्धा निवारिताऽपि गुणोन्मुखी गुणोत्सुम लक्ष्मी राजलक्ष्मीरिव वभी॥ पाठा०-1 'कैकेयी रिप-1 काकोल सोमशवमपरिहार्य घाला धर्वनाशा नेत्रनाम इति तत्प रित्यागेनारमामयदिवि प्रसिदि-इति शिशु वर्षास भोप पुप्यादिषु क्षेषु नक्षत्रेषु बसन् । यदा-कक्षेपु राशिपु कर्कटादिए । मdि राशिवारा:मयोरिति सरमार प्रक्षेपिति रहुलं सावत्सरन् । विधा निमन्य हेन वर्षा रवि पशमयेन यत्वारोवारिका मासा गदावतोपमाः इति रामायणो:- रवि हेमादिक मोक मारिना-पुते हि विमापारि गुणनुन्धा स्वयमेर संपदः इति । 1 ·सर्गः। लो०३२-३३] द्वादशः ३०९ पञ्चवट्यामिति ॥ ततो रामः कुम्भजन्मनोऽगत्त्वस्य शासनात् । पचानां पटानां समाहारः पञ्चवदी। तद्धितार्थ- (पा. २१११५१) इति तत्पुरुषः । 'संख्यापूर्वो द्विगोः (पा.२।१।२२) इति द्विगुसंज्ञायाम् 'द्विगोः' (पा. ४११।२१) इवि जीप । 'द्विगुरेकवचनम्' (पा. ११४११) इत्येकवचनम् । तस्यां पञ्चवट्याम् । विन्ध्यादिः प्रकृती वृद्धः पूर्वावस्थायामिव । अनपोढस्थितिरनविक्रान्तमर्यादा स्तस्थौ ॥३१॥ रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा । अभिपेदे निदाघार्ता व्यालीव मलयद्रुमम् ॥ ३२॥ रावणावरजेति ॥ तत्र पञ्चवट्या मदनातुरा रावणावरजा शूर्पणखा । 'पूर्वपदात्संज्ञायाममः' (पा. ८४१३) इति मत्वम् । राघवम् । निदाघार्ता धर्मतप्ता व्याकुला व्याली भुजंगी मलयद्रुमं चन्दनममिय । अभिपेदे प्राप ॥ ३२ ॥ सा सीतासंनिधावेच ते पने कधितान्वया। अत्यारूढो हि नारीणामकालो मनोभवः ॥ ३३ ॥ सेति ॥ सा शूर्पणया सीतासंनिधाधेच कथितान्चया कथितखवंशा सती तं रामं व वृतवती । तथा हि-अत्यारूढोऽविप्रवृद्धो नारीणां मनोभवः कामः कालशोऽवसरशो न भवतीत्यकालको हि ॥ ३३ ॥ कलत्रवानहं वाले ! फनीयांसंभजख मे। इति रामो वृपस्यन्तीं वृपस्कन्धः शास ताम् ॥ ३४ ॥ कलत्रवानिति ॥ वृपः पुमान् । 'वृषः स्याद्वासवे धर्म सौरभये च शुक्रले। राशिमेदयोः शयां मूषकश्रेष्ठयोरपि ॥ इति विश्वः । यूपं पुरुषमात्मार्थमिच्छवीति यूपस्सन्ती फानुकी । 'पस्सन्ती तु कामुकी' इत्यमरः। 'सुप आत्मनः क्यचू' पाठा०-1 'प्रतिपदे'. टिप-1 पाना स्टानां समाहारः पनवटी आयनविशेषः इति हेमादिः। ते पत्र वयव अवत्पो विशय क्यो धात्री तपैव च । अशोकसश्चत्यो क्यः पत्र सनीरिताः' इत्यादिनोका। पुरा हिसारित प्रदक्षिन्तुना विध्याचलेन स्ववृत्या सूर्यचन्द्रयोगति: समवरदा सीर । तो तरपतियोरेन्यू चागस्व जग्मतुः । तमेरिवनस्समागमानं हा दियो दण्ड वसमत रा तमगत्यो मम पुनरागमनं यावदेवमेव विष्ट' नुस्त्वा दक्षिणा दि जगार पधि कपानपान वनपर्व १२-१०६)ोवधेयम् । या निदापे पर्नेगा वासिा भ्याली सपिनी चन्दनासनामयति-वि दिनकर।

·रघुवं [लो०३५-१६ (पा. ३१११८) इवि क्यच्प्रत्ययः । अवशीरपलवणानामात्मप्रीती क्यधि' (पा. ११५१) इत्यमुगागमः । ततो लटः शमादेशः। 'अगितच' (पा.१६) इति गए । श्लोकार्थस्तु-वृपस्कन्धो रामो पस्यन्ती तां राक्षसीम् 'हे वाले अहं कलत्रवान्, मे कनीयांसं कनिष्ठं भजख' इति शशासा. शापितवान् ॥ ३४ ॥ ज्येष्ठाभिगमनात्पूर्व तेनाप्यनभिनन्दिताम् । साऽभूद्रामाश्रया भूयो नदीयोभयकूलभात ॥ ३५ ॥ ज्येप्टेति ॥ पूर्व ज्येष्ठाभिगमनात्तेन लक्ष्मणेनाप्यनभिनन्दिता नाशीकृता भूयोरामाश्रया सा राक्षसी । उने कूले भजतीत्युभयकूलभा नदीवाभूत् सा हि यातायाताभ्यां पर्यायेण कूलद्धयगामिनी नदीसदृश्यभूदित्यर्थः ॥ ३५ ॥ संरम्भ मैथिलीहासःक्षणसौम्यां निनाय ताम् । निवातस्तिमितां वेलां चद्रोदय इवोदधेः॥ ३६॥ संरम्भमिति ॥ मैथिलीहासः क्षणं सौम्यां सौम्याकारां तो राक्षसीम् । निवातेन स्तिमितां निश्चलामुद्देर्वेलामम्बुविकृतिम् । अम्बुपूरमित्यर्थः । अध्य- म्युविकृती वेला' इत्यमरः । चन्द्रोदय इव । संरभ संक्षोभ निनाय ॥३६॥ फलमस्योपहासस्य सद्यः प्राप्स्यसि पश्य माम् । मुंग्याः परिभवो व्याध्यामित्यवेहि त्वया तिम् ।। ३७ ।। फलमिति ॥ श्लोकद्धयेनान्वयः । अस्योपहासस्य फलं सद्यः संप्रत्येव प्राप्स्यसि । मां पश्य । त्वया का कृतमुपहासरूमं करणं व्याभ्यां विपये मृग्याः काः परिभव इत्यवेहि ॥ ३० ॥ इत्युक्त्या मैथिली भर्तुरके निविर्शती भयात् । रूपं शूर्पणखानानः सदृशं प्रत्यपद्यत ॥ ३८ ॥ पाठा०-१ 'न तेनाप्यमिनन्दिता'. २ 'क्षगं सौम्याम्'. ३ 'मृगीपरिभवः'. १ 'मृत्यवे हि'. ५ 'कृ. ६ अङ्कम्'. ५ निर्विशतीम्'.. 'नाम्ना'. टिप्प-1 ज्येष्ठाभिगमनात् तेनापि लक्ष्मणेनापि नामिनन्दिता नागीकृता। 'ज्येष्ठ श्रेड तिवृद्धे च ज्येष्ठो मासान्तरेऽपि च इति विश्वाः । मासे तु चैत्र पौषवत् ज्येष्ठ इति भाव्यम् । ज्येष्ठया युक्ता पौर्णमासी ज्येष्ठी, 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' (पा. ४२३) इत्यम् । सा विद्यते तस्सिन्सः इति हेमादिः। 2 उभे कूले भजते इति, उभयकुले भजते इति वोभकूलभा । तथा च उभौ पुत्रावस्से; शुभयपुत्र प्रत्युदाहरणं महाभाष्ये । -- ·द्वादशः सर्गः। + - छो०३९-४१] ३११ इतीति ॥ मयाद्भर्तुरङ्के निविशेतीमालिन्दी मैथिलीमित्युक्त्वा शूर्प- णखा नाम्नः सदृशम् । कारनखयुक्तमित्यर्थः । रूपमाचार प्रत्यपद्यत खीचकार । अदर्शयदिलः ॥ ३८॥ लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा कोकिलामझुवादिनीम् । शिवाघोरखना पश्चाद्रुवुधे विकृतेति ताम् ॥ ३९ ॥ लक्ष्मण इति ॥ लक्ष्मणः प्रथमं कोकिलापन्म वादिनी पश्चाच्छि- यावद्धोरखनां तां शूर्पणखां श्रुत्वा । तस्याः खनं श्रुत्वेलर्थः । 'मुखनः बहः श्रूयते' इविवरप्रयोगः । विझता मायापिनीति युयुधे युद्धवान् । कर्तरि लिट् ॥३९॥ पशालामथ शिमं विकृष्ट्रासिः प्रविश्य सः। पैरूप्यपीनरुज्येन भीपणां तामयोजयत् ॥ ४० ॥ पर्णशालामिति ॥ अथ स लक्ष्मणो विरुष्टासिः कोशोवृत्तसमः सन् क्षिमं पर्णशालां प्रविश्य । मीपयतीति भीपणाम् । नन्यादित्यादपुर कर्तरि । वो राक्षी चैरूप्यस्य पीनरुचयं वैगुण्य लक्षणया। वेन। अयोजयोजितवान्, सभावत एव विकृतां तो फर्गादिच्छेदेन पुनरविविकृतामकरोदित्यर्थः ॥ ४० ॥ सा यमनखधारिण्या वेणुकर्कशपर्वया। अहशाकारयागुल्या तावतर्जयदम्परे ॥४१॥ सेति ॥ सा पकनरा धारयतीति वनसधारिणी तया चेणुवकर्कश. पर्पया। एपादशस्याफार इपायरो यस्याः सा तया अहल्या ती राघरायम्बरे सोलि स्थिता। मम्मर योग्नि पायति' इत्यमरः। सतर्जयदमयत्। 'तर्न भर्सने' इति धावोधारादिकानुदासत्वादात्मनेपदेन भाव्यम् । तथापि चक्षिो निकरणा- पाठा०-, 'मशुभापिणीम्'.. २ 'खराम'. ३ 'विटगतिः 'धैरूपं सुनएन' टिप-1 रामसाई निषिराती सीताम्' इनिपूर्णचनुया शोधारा नसा यसा सा मोरि नामरतुल्य रूप प्राप, गिरनसाऽभूमिल 'नसमुपासं मायाम्' इति गलत मनु नितीतिमिशिलाननेदेन मान्यम् । उच्यो, निर्व पसर्गशीरो मिस या पदसस्यरस्यायपामार शरमल्या, पारित सन समास-नावि दिनकर मिमा मानन मंगोनिलाधिरावेनाप्पमिनिटे कर्मगि न रिपशि पिनास प्रारिराय । दस मामय (1) मारवं नारद जोकि स-दिमाद।

·३१२ रघुवंशे [को० ४२-१६ ज्ञापकादानुदात्तत्त्वनिमित्तस्यानिलवास्परस्मैपदमूह्यमित्युकमाख्यातचन्द्रियाम्- 'तर्जयते भसंयते तर्जयतीलपि च दृदयते कविपु' इति ॥४१॥ प्राप्य चाशु जनस्थानं सरादिभ्यस्ताविधम् । रामोपक्रममावस्यौरक्षापरिभवं नवम् ॥४२॥ प्राप्येति ॥ साशु जेनस्थान प्राप्य खरादिभ्यो राक्षसभ्यस्तथाविधं खालच्छेदात्मकम् । उपक्रम्यत इत्युपक्रमः । कर्मणि पप्रत्ययः । रामस्य कर्तुरुपक्रमः रामोपक्रमम् । रामेणादायुपान्तमित्यर्थः । 'उपज्ञोपक्रम तदाद्याचिख्यासायाम्" (पा. २।४।२१) इति स्लोवत्वम् । तनवं रक्षसां कर्मभूतानां परिभवमाचल्यो च॥४२॥ मुखावयवलूनां तां नैता यत्पुरो दधुः। रामाभियायिनां तेषां तदेवाभूदमङ्गलम् ॥ ३ ॥ मुखेति ॥ नेता राक्षसाः । 'नेतो यातुरक्षसी' इत्यमरः । मुखावयवेषु कर्णादिषु लूनां छिन्नां तां पुरो दधुरमे चारिति यत्तदेव रामाभियायिनां राममभिद्रवतां तेषाममहलमभूत् ।। ४३ ॥ उदायुधानापततस्तान्हप्तान्भेक्ष्य राधवः । निदधे विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे ॥४॥ उदिति॥ उदायुधानुद्यतायुधानापततआगच्छतो दृप्तांस्तान्खरादीन्प्रेक्ष्य राघवश्चापे विजयस्याशंसामाशां लक्ष्मणे सीता च निदधे । सीतारक्षणे लक्ष्मणं नियुज्यं खयं युद्धाय संनद्ध इति भावः ॥ ४४ ॥ एको दाशरथिः कामं यातुधानाः सहस्रशः। ते तु यावन्त एवाजी तावांश्च ददृशे स तैः॥ ४५ ॥ एक इति ॥ दाशरथी राम एकोऽद्वितीयः । यातुधानाः कामं सह- मशः । सन्तीति शेषः । तैर्यातुधानस्तु स राम आजौ ते यातुधाना यावन्तो यावत्संख्याका एव तावांस्तावसंख्याकश्च ददृशे ॥ ४५ ॥ असजनेन काकुत्स्थः प्रयुफमथ दूपणम् । न चक्षमे शुभाचारः स दूपणमिवात्मनः ॥ ४६॥ पाठा०-१'तथाविधा'. २ 'भासीत'. ३ 'रामा', 'अपि'. ५ 'आत्मनि', टिप्प-1 जनस्थानं रावणदेशसीमानं जनस्थानाख्यं नगरम्' इति वल्लभः । सीतारक्षणे लक्ष्मणं नियुज्य स्वयं युद्धासन्न इति भाव-इति हेमाद्रिः। अनेन शीमगामित्वमुक्तम्-रति हेमादिः ।

·द्वादशा सग। शो०१७-५.] असदिति ॥ अथ शुभाचारो रणे साधुवारि सद्वृत्तथ स काकुत्स्थोऽसज. 'नेन दुर्जनेन रखोजनेन च प्रयुकं प्रेषितसुचारितं च दुपणं दूपणास्यं सक्षस. मात्मनो दूपर्ण दोषमिव न चक्षमे न सेहे । प्रतिकर्तुं प्रवृत्त इत्ययः ॥ ४ ॥ तं शरःप्रतिजमाद सरत्रिशिरसो च सः। फमदास्ते पुनस्तस्य चापात्सममियोद्ययुः ॥४७॥ तमिति ॥ स रामस्तं दूषणं खरबिशिरसौ व शरैः प्रतिजग्राह । प्रवि. पहारेयर्थः । क्रमशो यथाक्रमम् । प्रयुक अपीति शेपः। तस्य ते घराः पुनश्चा• पात्समं युगपदिवोद्ययुः । अतिलघुहस्त इति भावः ॥ ४ ॥ तैरत्रयाणां शिवणिर्यापूर्वविशुद्धिभिः । आयुर्देहातिगैः पीतं यधिरं तु पतत्रिभिः ॥ ४८ ॥ वैरिति ॥ देहनतील मित्त्या गच्छन्तीति देहातिगाःतैर्यथास्थिवा पूर्वशु. सियेंपो त । अविवेगत्वेन देहनेदात्यागिव एपिरलेपरहितरिलः । रितेतीक्ष्ण स्तैपांगेस्रयाणांपरारीनामायुःपीतम्।रुधिरंतुपतमिमि पीतम् ॥४८॥ तलिरामसरोत्रुत्ते वले महति रक्षसाम् । उत्थितं ददृशेयश कयन्धेभ्यो न किंचन ॥ ४९ ॥ तसिग्निति ॥ तरिसरामशरेयत्रत्ते हि महति रक्षसां यळ उत्थि- वरयानक्रियाविशिष्ट प्रामिना फयापेभ्यः शिरोहीनशरीरेभ्यः । "कबन्धोऽश्री कियायुष्मपर्धकलेवरम्' इलामरः । अन्यथान्यत्किंचन न दहशे। 'कन्धेभ्य' लम अन्याया-(पा. २३२९) इति पशमी। निःशेपं हतमिसपः॥४९॥ सा याणपपिणं राम योधयित्वा सुरदिपाम् । अयोधाय मुप्पाप गृध्रच्छाये वरूपिनी ॥ ५० ॥ सेति ॥ सा सुरक्षिां यरूधिनी सेना वाणयर्पिणं रामं योधयित्या गुरं मरपित्या म्भाना गया गृध्रच्छायम् । 'या बाहुल्ये' (पा. २॥४॥२२) की हारसम् । सलिन् । समयोधायानधार मुप्पाप । ममारेलधः। मा गावधान्यमन्टाममापिपरवे ॥ ५.५ रापयारजपिदीपांनां रावणं प्रति रशसाम् ।। तेपो पंजसपेका दुष्प्रचिदराऽभवत् ॥ ५ ॥ पाटा- 'यथा शिशुद्धिनिः उप्रियम्. ४ मम्पत्र', ·३१४ रघुवंशे [को०५२-५५ राघवेति ॥ एका विभखानि यस्याः सा शूर्पणखा । 'पूर्वपदात्संज्ञायाम- (पा. ८१४।३) इति णत्वम्। 'नसमुखात्संज्ञायाम्' इति लोप्रतिषेधः । सैव रावणं प्रति राघवासविदीर्णानां हतानां वेषो रक्षसां सरादीनां दुष्प्रवृत्ति वार्ता हरति प्रापयतीति दुष्प्रवृचिहपऽभवत् । 'हरवेरनुयमनेऽचू' (पा. ३।२।६) इस• प्रत्ययः ॥५१॥ निग्रहात्ससुरातानां वधाच धनदानुजः । रामेण निहितं मेने पदं दशसु मूर्धसु ॥ ५२ ॥ निग्रहादिति ॥ वसुः शूर्पणखाया निग्रहाद्गच्छेदादाप्तानां बन्धूनां खरा- दीना बघाच कारणाद्धनदानुजो रावगो रामेण दशसु मूर्धसु पदं पार्द निहितं मेने ॥ १२ ॥ रक्षसा मृगरूपेण पञ्चयित्वा स राघवौ। जहार सीतां पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविनितः॥ ५३ ॥ रक्षसेति ॥ स रावणो मृगरूपेण रक्षसा मारीचेन राधवौ वञ्चयित्वा प्रतार्य पक्षीन्द्रस्य जटायुपः प्रयासेन युद्धरूपेग क्षणं विनितः संजातविनः . सन् सीतां जहार ॥ ५३॥ तो सीतान्वेपिणी गृधं लूनपक्षमपश्यताम् । प्राणैर्दशरथप्रीतेरनृणं कण्ठवर्तिभिः ॥ ५५ ॥ ताविति ॥ सीतान्वेपिणौ तौ राघवी लूनपक्षं रावणेन छिन्नपक्षं कण्ठ- वर्तिभिः प्राणैर्दशरथप्रीतेर्दशरथसख्यस्यानणर्णविमुक्तं गृधं जटायुपमप- श्यतां दृष्टवन्तौ । दशेर्लङि रूपम् ॥ ५४ ।। स रावणहतां ताभ्यां वचसाचंट मैथिलीम् । आत्मनः सुमहत्कर्म वणैरावेद्य संस्थितः ॥ ५५॥ पाठा-१ 'आनृश्यम्'. ३ 'आख्याय' टिप्प-1 अनेन महापरिमवमजीगणादिसर्थ--दति हेमालिः। 2 विनः संजातोऽस्य विनित', 'तदस्य सजा तारकादिम्य इत' (पा. १५२२२६) इति इतप्रलयः । श्वित्रमृगमवलोक्येनमानयेति दयिताप्रेरितो रामो निरगमत् । ततो हा लक्ष्मण ! इति वाक्यमाकार्य लक्ष्मणमपि सीता प्रेषीत् । तदन्तरे द्वयोरप्यसनिधानाद्दशग्रीव स्वाभग्रहीदिति प्रसिद्धम् । तन्मध्ये जटायुरागस-रे रे दुराचार! निशाचरापसद! जीवति मयि रामप्रिया कथ हरिष्यसि ?' इति युध्यदे सति विप्नितः इति शिशु ·द्वादशः सर्गः। 4 । लो०५६-५९] स इति । स जटायू रावणहृतां मैथिली ताभ्यां रामलक्ष्मणाभ्याम् । कियाग्रहणमपि कर्तव्यम्' इति संप्रदानत्वाचतुर्थी। वचसा वाग्वृत्त्यावए। आत्मनः सुमहत्कर्म युद्धरूपं व्रणैरावेद्य संस्थितो मृतः ॥ ५५ ॥ तयोस्तस्मिन्नवीभूतपितृव्यापत्तिशोकयोः । पितरीवाग्निसंस्कारात्परा ववृतिरे क्रियाः ॥५६॥ तयोरिति ॥ व्यापत्तिमरणम् । नवीभूतः पितृव्यापत्तिशोको ययौस्त्री तयोराघवयोस्तस्मिन्गधे पितरीवाग्निसंस्कारादमिसंस्कारमारभ्य परा उत्तराः झिया ववृतिरेऽवर्तन्त । तस्य पितृवदोध्यदेहिकं चतुरित्यर्थः ॥ ५६ ॥ वनिर्धतशापस्य कवन्धस्योपदेशतः। मुमूर्छ सख्यं रामस्य समानव्यसने हरी ॥५७ ॥ वधेति ॥ वधेन रामकृतन निर्धूतशापस्य देवभूयं गतस्य कवन्धस्य रक्षो. विशेपस्योपदेशतो रामस्य समानव्यसने समानापदि । सख्यार्थिनीत्यर्थः। हरौ कपी सुग्रीवे। 'शुकाहिकपिनेकेषु हरिर्ना कपिले निषु' इत्यमरः । सख्यं मुमूर्छ परथे॥५॥ स हत्वा पालिनं 'वीरस्तत्पदे चिरकाहिते । धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत् ॥५८ ॥ स इति । वीरः स रामो वालिनं सुग्रीवाग्रज हत्वा चिरकाहिते तत्पदे चालिस्थाने । धातोः स्थान आदेशमियाआदेशभूतं धात्वन्तरमिवेलर्थः। सुमीवं संन्यवेशयत्स्थापितवान् । यथा 'अस्वर्भूः' इत्यविधातोः स्थान आदेशो भूधानु- रस्त्रिकार्यमशेपं समभिधत्ते तद्वदिति भावः । आदेशो नाम शब्दान्तरस्य स्थाने विधी- यमानं शब्दान्तरमभिधीयते ॥५॥ इतस्तता पैदेहीमन्वेष्टुं भर्दचोदिताः। फपयश्चेर्तिस्य रामस्येव मनोरथाः ॥ ५९॥ पाठा०-'दुःखयो।'. २ 'भग्निसंस्कारापरा निवृतिरे क्रियाः', 'भमिसंस्का. पुनराववृते क्रिया:': 'भग्निसंस्कारनन्तराववृते क्रिया:..३ 'पीरम्', ४ 'मध'. ५'भर्तृनोदिता।. ६ 'उत्कस्य'. टिप्प-1 मुनिशतो विधीदवनयः कवन्धत्वमागवो रामलक्ष्मणाभ्यां बाहुच्छेदेन हतः मार्टि प्राप्य प्रायुपकाराय मध्यमूरनिवासिनं समानं सुग्रीवनस्थयव-इत्यागमावि स ·। रघुवंशे [को०६०-६३ इतस्ततश्चेति ॥ चैदेहीमन्येष्ठं मागितुंभ; सुग्रीवेण चोदिताः प्रयुक्ताः कपयो हनुमत्प्रमुखाः । आर्तस्य विरहातुरस्य रामस्य मनोरथाः कामा इव । इतस्ततश्चेरुर्नानादेशेषु बभ्रमुश्च ॥ ५९॥ प्रवृत्तावुपलब्धायां तस्याः संपातिदर्शनात् । मारुतिः सागरं तीर्णः संसारमिय निर्ममः॥६॥ प्रवृत्ताविति ॥संपातिमा जटायुषो ज्यायान्धाता । तस्य दर्शनात् । तन्मु- खादिति भावः। तस्यः सीतायाः प्रवृत्ती वार्तायाम् । वार्ता प्रवृत्तित्तान्तः' इत्य- मरः। उपलब्धायां ज्ञातायां सत्याम् । मस्तस्यापत्यं पुमान् मारुतिईनुमान । सागरम् । ममेसेतदव्ययं ममतावाचि । तद्रहितो निर्ममो निःस्पृहः संसारम- विद्यावन्धनमिव । तीर्गखतार । तरः कर्तरि क्तः ॥ ६ ॥ दृष्टया विचिन्वता तेन लङ्कायां राक्षसीवृता। जानकी विषवल्लीभिः परीतेच महीपधिः॥६॥ दृष्टेति ॥ लवायां रावणराजधान्यां विचिन्यता मृगयमाणेन तेन मारुतिना राक्षसीभिता जानकी । विषवल्लीभिः परीता परिवृता महौषधिः सजी- विनीलतेच दृष्टा ॥११॥ तस्यै भर्तुरभिज्ञानमङ्गुलीयं ददौ कपिः। प्रत्युद्गतमिवानुप्णैस्तदानन्दाथुपिन्दुभिः ॥ १२ ॥ तथा इति ॥ कपिहनुमान् भर्तृ रामस्य संबन्ध्यमिशानं प्रत्यभिज्ञानसाधक मङ्गुलीयमूर्मिकाम् । अङ्गुलीयकमूमिका' इत्यमरः। जिह्वामूलाहुलेपछः' (पा.४।३।६२) इति छप्रत्ययः । तस्सै जानक्त्यै ददौ । किंविधमहलीयम् ? अनुप्णैः शीतले. स्तस्या आनन्दाश्रुविन्दुभिः प्रत्युद्गतमिय स्थितम् । भभिज्ञानदर्शनादानन्द- वाप्पो जात इत्यर्थः ॥ १२॥ निर्याप्य प्रियसंदेशैः सीतामक्षयधोद्धतः। स ददाह पुरी लङ्कां क्षणसोढारिनिग्रहः ॥ ३ ॥ पाठा0-1 'हरित'. २ 'वारिभिः'. ३ 'रक्षोवोदताम्'. ४ 'क्षणं सोढारि- निग्रहः', क्षणसोदारिनिग्रहः'. टिप्प-1 भनेनास्खलितगतित्व मनोरयानामगतिनिवेचते-रवि हेमादिः । 2 यचोळं महोपनिषदि-दे पदे कधमोक्षाय निर्ममेति ममेति च । ममेति वभ्यो जन्तुनिर्ममेति विमुच्यते ॥ इति ।

·. द्वादशः सर्गः। -- सो०६४-६८] निर्याप्येति ॥ स कपिः । प्रियस्य रामस्य संदेशचिकैः सीतां निर्याप्य सुसयित्या । अक्षय रावणकुमारस वधेनोद्धतो दृप्तः सन् । क्षणं सोदोऽरेरि- न्द्रजितः कः निग्रहो पायो ब्रह्मानयन्धनरूपो येन स तयोफः सन् । लङ्का पुरी ददाह भलीचकार ।। ६३ ॥ प्रत्यभिधानरत्नं च रामायादर्शयत्यती। हदयं सयमायात पैदेह्या इव मूर्तिमत् ॥ ६४ ॥ प्रत्यभिशेति ॥ कृती कृतकृत्यः कपिः स्वयमायातं मूर्तिमद्वैदेह्या हृदय. मिय स्थितं तस्या एव प्रत्यभिज्ञानरतं च रामायादर्शयत् ॥ ६ ॥ स प्राप हृदयन्यस्तमणिस्पर्शनिमीलितः। अपयोधरसंसगी प्रियालिहननिवृतिम् ॥ १५॥ स इति ॥ हृदये यक्षसि न्यस्तस्य धृतस्य मणेरभिशनरनस । स्पर्शन निमीलिनो मोहितः स रामोऽविद्यमानः पयोधरसंसर्गः स्वनस्पों यस्याखां तथाभूता प्रियाया बालिगनेन या निवृतिरानन्दतां प्राप ॥ ६५ ।। श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्संगमोत्सुकः। महार्णवपरिक्षेपं लायाः परिखालघुम् ॥६६॥ श्रुत्येति ॥ प्रियाया उदन्तं यार्ताम् । 'उदन्तः साधुवायोः' इति विश्वः । ध्रुत्या तस्याः सीतायाः संगम उत्सुको रामो लायाः संपन्धी यो महा. व एर परिक्षेपः परिपेपर्स परिखालघु दुर्गवेष्टनयत्सतरं मेने ॥ ६६ ॥ समतस्येऽरिनाशाय हरिसन्यरतुद्भुतः । न फेवलं भुवः पृष्ठे व्योग्नि संबाधतिभिः ॥ ७ ॥ स इति । केवलमेकं भुषः पृष्ठे भूतले न तु व्योनि च संवाघ- पर्तिभिः संस्टगानिमिह रिसन्यैः कपिपलरनुलुतोऽन्वितः सन् स रामोऽरिना. साय प्रतस्थे चचाल ।। ६७ ॥. नियिमुदधे फूले तं प्रपदे विभीषणः । स्नेहादाक्षसलपम्येय युद्धिसाविश्य चोदितः ॥ १८॥ पाटा संसर्गम्'. 'धरा'. ३'रोऽपि'. ५ 'यमंभि.५ मिरिष्टम् . माश्य (उपदिश्य)..नोदिनः Eve-मासिगनाप्रापार'भपयोपररसर्याम् राम्ररिदिनमा ·। रघुवंशे [श्लो० ६९-७२ निविष्टमिति ॥ उद्धेः कूले निविष्टं तं रामम् । विशेषेण भीषयते शत्रू- निति विभीपणो रावणानुजः । राक्षसलक्ष्म्या स्नेहाबुद्धिं कर्तव्यताज्ञान- माविश्य चोदितः प्रेरित इव । प्रपेदे प्राप्तः ॥ ६८ ॥ तस्मै निशाचरैश्वर्य प्रतिशुश्राव राघवः । काले खलु समारब्धाः फलं यनन्ति नीतयः॥ ६९ ॥ तस्मा इति ॥ राघवस्तस्मै विभीषणाय । 'प्रलाभ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता (पा. १।४।४०) इति संप्रदानत्वाचतुर्थी । निशाचरैश्वर्य राक्षसाधिपत्यं प्रति- शुभाव प्रतिज्ञातवान् । तथा हि-कालेऽवसरे समारब्धाः प्रकान्ता नीतयः फलं वनन्ति गृह्णन्ति । जनयन्तीत्यर्थः । खलु ॥ ६९ ॥ स सेतुं वन्धयामास लंवगैलवणाम्भसि । रसातलादिवोन्मग्नं शेप खेप्नाय शार्जिणः॥ ७० ॥ स इति ॥ स रामो लवणं क्षारमम्भो यस्यासौ लवणाम्भस्वसिलवणान्धी वगैः प्रयोज्यैः । शाह्मिणो विष्णोः स्वप्नाय शयनाय रसातलात् पातालादु न्मग्नमुत्थितं शेपमिव स्थितम् । सेतुं वन्धयामास ॥ ७० ॥ तेनोत्तीर्य पथा लङ्कां रोधयामास पिङ्गलैः । द्वितीय हेमनाकारं कुर्वद्भिरिव वानरैः॥ ७१ ॥ तेनेति ॥ रामस्तेन पथा सेतुमार्गेणोत्तीर्य, सागरमिति शेषः। पिङ्गलैः सुवर्णवर्णैरत एवं द्वितीयं हेमप्राकारं कुर्वद्भिरिय स्थितैर्वानरैर्लङ्कां रोध- यामास ॥१॥ रणः प्रववृते तत्र भीमः लवगरक्षसाम् । दिग्विजृम्भितकाकुत्स्थपौलस्त्यजयघोषणः ॥ ७२ ॥ रण इति ॥ तत्र लढायां प्लयगाना रक्षसां च भीमो भयंकरो दिग्विजृ. म्भितं काकुत्स्थ पौलस्त्ययो राम-रावणयोर्जयघोपणं जयशब्दो यस्मिन्य तथोको रणः प्रववृते प्रत्तः । 'अत्रियां समरानीकरणाः कलह निग्रहो' इत्यमरः ॥ २ ॥ पाठा-, 'यो बभौ'. २ 'उन्मतः'; 'उत्तीर्णः'. ३ शेषः'. १ 'खापाय'. ५ 'घोर. ६'घोषिणाम्. टिप्प-1 ननु कथमागमनमात्रादेव राज्यलाभ इत्यत आह-समये पारम्पा नीतयः फलिता भवन्ति सतु-ति दिनकर .

·द्वादशः सर्गः। - छो०७३-७७] पादपाविद्धपरिधः शिलानिप्पिष्टमुद्गरः । अतिशस्त्रनखन्यासः शैलरुग्णमतंगजः॥७३॥ पादपेति ॥ किंविधो रणः पादपैराविद्धा भनाः परिघा लोहबद्धकाष्टानि यस्मिन्स तथोक्तः । 'परिधः पारघातनः' इत्यमरः । शिलाभिर्निपिष्टाथूर्णिता मुद्रा अयोधना यस्मिन्स तथोक्तः । 'दुघणो मुद्रघनौ' इत्यमरः । अतिशस्त्राः शत्राण्यतिक्रान्ता नखन्यासा यस्सिन्स तथोकः । शैलै रुग्णा भामा मतंगजा यमिन्स तथोक्तः ॥ ७३ ।। अथ रामशिरदछेददर्शनोझान्तचेतनाम् । सीतां मायेति शंसन्ती बिजटा समजीवयत् ॥ ७४ ॥ अथेति ॥ अथानन्तरम् । छिद्यत इति छेदः खण्डः । शिर एवं छेद इति . विप्रहः । रामशिरश्छेदस्य विद्युबिहाख्यराक्षसमायानिर्मितस्य दर्शनेनोद्धान्त- चेतनां गतसंा सीतां त्रिजटा नाम काचित्सीतापक्षपाविनी राक्षसी माया. कल्पितं न त्वेतत्सत्यमिति शंसन्ती त्रुवाणा । 'शप्दयनोनित्यम्' (पा. ११८१) इति नित्यं नुमागमः । समजीवयत् ।। ७४ ॥ काम जीवति मे नाथ इति सा विजहौ शुधम् । प्रादात्या सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीति लन्निता ।। ७५ ॥ काममिति ॥ सा सीता मे नाथो जीवतीति हेतोः शुचं शोकं कामं विजहौ । किंतु प्राक पूर्वमस्य नाथस्वान्त नाशं सत्यं यथार्थ मत्वा जीविता जीवितवत्यसीति हेतोलजिता यावती । करि का। दुःखादपि दुःसहो राजामर इति भावः ॥५॥ गरुडापातविश्लिमेघनादात्रवन्धनः। दाशरथ्योः क्षणक्लेशः र्खप्नवृत्त इवाभवत् ॥ ७६॥ गरदेति । गरुडवायः तस्यापातेनागमनेन विलिष्टं मेघनादस्पेन्द्रजि. तोऽस्त्रेण नागपाशेन वन्धनं यस्मिन्स तथोकः क्षणलेशो दाशरथ्यो राम- लक्ष्मणयोः स्वमवृत्तः समावस्थानुभूत इचामवत् ।। ७६ ॥ ततो विभेद पौलस्त्यः शक्त्या पक्षसि लक्ष्मणम् । रामस्त्वनाहतोऽप्यासीदिदीहृदयः शुचा ॥७७ ॥ पाठा- 'भन्म'. २ 'चेतसाम'. ३ विश्पि'. 'वन्धनम्', ५ 'क्षण शि'. ६ 'स्वमवृचम्', 'स्वमवृचि.

·३२० रघुवंशे [लो०७४-८१ तत इति ॥ ततः पौलस्त्यो रावणः शच्या कासूनामकेनायुधेन । 'कासू- सामर्थ्ययोः शक्तिः' इत्यमरः । लक्ष्मण वक्षसि विमेद विदारयामाघ । राम- स्त्वनाहतोऽप्यहतोऽपि शुचा शोकेन विदीर्णहृदय आसीत् ॥.७७ ॥ स मारुतिसमानीतमहोपधिहंतव्यथः। लङ्कास्त्रीणां पुनश्चक्रे विलापाचार्यकं शरैः॥७८ ॥ स इति ॥ लक्ष्मणो मारुतिना मरुत्सुतेन हनुमता समानीतया महौषध्या संजीविन्या हतव्यथः सन् पुनः शरैर्लङ्कास्त्रीणां विलापे परिदेवने । "विलापः परिदेवनम्' इत्यमरः। आचार्यकमाचार्यकर्म । 'योपधाद्गुरूपोत्तमागुन्' (पा. ५।१११३२) इति वुन् । चक्रे । पुनरपि राक्षसाअघानेति व्यज्यते ॥ ७ ॥ से नादं मेघनादस्य धनुश्चेन्द्रायुधप्रभम् । मेघस्येव शरत्कालो न किंचित्पर्यशेपयत् ॥ ७९ ॥ स इति ॥ स लक्ष्मणः शेरत्कालो मेघस्येव । मेघनादस्येन्द्रजितो नाद सिंहनादम्। अन्यन,-गर्जितं च इन्द्रायुधप्रभं शकधनुःप्रभं धनुश्च किंचिद्- लमपि न पर्यशेपयन्नावशेषितवान् । तमवधीदित्यः ॥ ७९ ॥ कुम्भकर्णः कपीन्द्रेण तुल्यावस्थः स्वसुः कृतः। रुरोध रामं शृङ्गीव टङ्कच्छिन्नमनःशिलः॥८॥ कुम्भकर्ण इति ॥ कपीन्द्रेण सुप्रीवेण स्वसुः शूर्पणखायास्तुल्यावस्थो नासाकर्णच्छेदेन सदृशः कृतः। कुम्भकर्ण एकेन शिलाभेदकरात्रेण छिन्ना मनःशिला रक्तवर्णधातु विशेपो यस्य स तथोकः । 'टङ्कः पापाणदारणः' इति, 'धातुर्मनःशिलाघः' इति चामरः । शृङ्गी शिखरीव । रामं रुरोध ।। ८० ॥ अकाले पोधितो भ्रात्रा प्रियसमो वृथा भवान् । रामपुभिरितीवासौ दीर्घनिद्रां प्रवेशितः ॥ ८ ॥ अकाल इति ॥ प्रियखप्न इएनिद्रोऽनुजो भवान्वृथा भ्रात्रा रावणेनाकाले बोधित इतीवासी कुम्भकर्णे रामेपुभी रामबाणेदीर्घनिद्रां मरणं प्रवेशितो पाठा- 'हत'. २ 'नादं सः'. ३ 'केशेन महतीं निद्रा त्याजितं रणदुर्जयम्। रावणः प्रेषयामास युद्धायानुजमात्मनः ॥ स जघान तदादेशात्कपीनुमानने । काः। विवेश च पुरी लहां समादाय हरीश्वरम् ॥. ४ नुसार टिप्पण-1 यश शरत्कारो मेघस्स नाद गतिं तथा शक्रधनुश्च नावशेषयति । 'काल'- अदणं प्रत्ययार्थम् , अन्यथा शरदा लक्ष्मणस्योपमानं भिन्नलिंग स्यात्-दति दिनकर। .

·द्वादशः सर्गः। श्लो०८२-८५] ३२१ गमितः । यथा लोकप्विष्टवस्तुविनाशदुःखितस्य ततोऽपि भूयिष्ठमुपपायवे तद्वदिति भावः ॥१॥ इतराण्यपि रक्षांसि पेतुर्यानरकोटिपु । रजांसि समरोत्थानि तच्छोणितत्तदीप्विव ॥ ८२॥ इतराणीति ॥ इतराणि रक्षास्यपि वानरकोटिपु। समरोत्थानि रजांसि तेषां रक्षसां शोणितनदीपु रक्तप्रवाहेविव । पेतुः । निपल्य मृतानीत्यर्थः ॥ ८॥ निर्ययावथ पौलस्त्यः पुनयुद्धाय मन्दिरात् । अरायणमरामं वा जगदद्येति निश्चितः ॥ ८३॥ निर्ययाविति ॥ अथ पौलस्त्यो रावणः । अद्य जगदरावणं रावणशन्य- मराम रामशून्यं वा भवेत् । इति निश्चितो निधितवान्, कर्तरि क्तः । विजय- मरणयोरन्यतरनिश्चयवान् पुनयुद्धाय मन्दिर निर्ययौ निर्जगाम ॥ ८३ ॥ रामं पदातिमालोक्य लद्देशं च वरूथिनम् । हरियुग्यं रथं तसै प्रजिघाय' पुरंदरः॥ ८४ ॥ राममिति ॥ पादाभ्यामततीति पदातिः । तं पादचारिणं रामम् । वरूथो स्थगुप्तिः । रथगुप्तिर्वस्यो ना' इत्यमरः । अत्र वरूथेन रथो लक्ष्यते। वरूथिनं रथिनं लकेशं चालोक्य पुरंदर इन्द्रः। युगं वहन्तीति युग्या रथावाः। तद्वति स्थयुगप्रासङ्गम्' (पा. १॥४॥६) इति यत्प्रत्ययः। हरियुग्यं कपिलवर्णाश्वम् । 'शुकाहिकपिनेकेषु हरिना कपिळे त्रिपु' इलमरः । रथं तस्मै रामाय प्रजिघाय प्रहितवान् ॥ ८४॥ समाधूतध्वंजपटं व्योमगनोर्मिवायुभिः । देवसूतभुजालम्बी जैत्रमध्यास्त राघवः ॥ ८५ ॥ तमिति । राघयो व्योमगहोमिवायुभिराधृतध्वजपटम् । मार्ग वशादिति भावः । अतैव जत्रो जयनशीलः, तं जैत्रम्। 'जेतृ शब्दातृमन्तात 'प्रज्ञा दिभ्यश्च' (पा. ५४४१८) इति खार्थे प्रत्ययः । वं रथं देवसूतभुजालम्वी मातलिहस्वावलम्यः सन् , अध्यास्ताधिष्ठितवान् । आवेर्लङ् ॥ ५॥ पाठा०-1 'निश्चितम्'. टिप्प-न्द्री राम पादचारं वीक्ष्य, बरूयो रपगुप्तिः वरूथ'शम्देन लागयाऽनया, वस्योऽसास्तीति तथोकं वरूथिनं रावणं च वीक्ष्य इति दिनकर। रघु०२१ ·. ३२२ रघुवंशे [लो०८६-८० मातलिस्तस्य माहेन्द्रमामुमोच तनुच्छदम् । यत्रोत्पलदललेध्यमस्राण्यापुः सुरद्विपाम् ।। ८६ ॥ मातलिरिति ॥ मातलिरेिन्द्रसारथिर्माहेन्द्रम् । तनुश्छाद्यतेऽनेनेति तनु- च्छदो वर्म । 'पुंलि संज्ञायां घः प्रायेण' (पा. ३।३।११८) इति घः । तम्। तस्य रामस्यामुमोचासनयामास । यत्र तनुच्छदे सुरद्विपामखाण्युत्पलदलाना यत्तव्यं नपुंसकत्वं निरर्थकत्वं तदापुः ॥ ८६ ॥ अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं चिरात् । रामरावणयोर्युद्धं चरितार्थमिवाभवत् ॥ ८७ ॥ अन्योन्येति ॥ चिरादन्योन्यदर्शनेन प्राप्तविक्रमावसरं रामरावण- योयुद्धमायोधनं चरितार्थ सफलमभवदिय । प्राक्पराक्रमावसरदौर्बल्याविफल- स्थाद्य तलामात्साफल्यमुत्प्रेक्ष्यते ॥ ८७॥ भुजमू|रुवाहुल्यादेकोऽपि धनदानुजः । ददृशे हयथापूर्वो मातृवंश इव स्थितः ॥ ८८॥ भुजेति ॥ यथाभूतः पूर्व यथापूर्वः। सुप्युपेति समासः । यथापूर्वो न भवती- त्ययथापूर्वः। निहतवन्धुरवादक्षःपरिचारशून्य इत्यर्थः । अत एवैकोऽपि सन् धन- दानुजो रावणः । भुजाश्च मूर्धानश्चोरवः पादाच भूजमू|रु । प्राग्यशत्वाइन्द्वैक- पद्भावः । तस्त्र बाहुल्याद्वहुलत्वाद्धेतोः । तद्वहुवे यादवः-'दशास्त्रो विंशतिभुज- श्चतुष्पान्मातृमन्दिरे' इति । मातृशे मातृसंबन्धिनि वर्ग स्थित इच ददृशे दृष्टो पाठा०-१ शस्त्राणे'. २ 'वैरम्'. ३ 'भुजोत्तमा ४ सः'. ५ 'यथापूर्वम्'. टिप्प-1 यदि दयोः परस्परविरोफन नामविष्यत् तदा समराभावाद प्रोभूतमपि वैर नाफलिष्यत् इलन्योन्यसंगात्सफलमियासीदिति भाक-इति शिशु०॥ 2 यथा पूर्वो न भवतीत्ययथापूर्वः, नष्टराक्षसपरिवार इत्यर्थः। एकोऽपि धनदानुजो रावण- स्वस्थ माता राक्षसी पुप्पोत्कटानाम्नी, तथा कुलं राक्षसकुलम् तत्र स्थित इव ददृशे इत्यर्थः । कसान भुजोत्तमागवाहत्या । मुजाश्चोत्तमाझानि च मूर्धानश्च देपा बाहुल्यात् । मुजमू?. बाहुभ्याम्' इति पाठे-मुजाश्च मूर्थानश्च अरवश्च तेषा बाहुल्याव भुजानां मूी चोर मह- बाहुल्य इति वा । तस्य हि विंशतिर्भुजा दश मूर्धनश्चत्वार ऊरवः । यदाह यादवप्रकाराः- 'दशास्यो विंशतिमुजश्चतुष्पान्मातृमन्दिरे । लंकेवरो यातुपतिः संनाहोऽस्य विलोकन' इति- हेमाद्भिः॥मातुर्निकशानाच्या राक्षस्या वशः परिवार इवावलोकितः, रामसैन्यैरिति शेष:-इति दिनकर-शिशु०॥ कैकसी ' इति रावपमातुर्नाम रामायगे (उ. १) भारतेऽपि (वन. २७३-४) च लभ्यते, अतो हेमाद्रयादिदीकानामनिर्देशश्चिन्यः- संपादकः ।

·द्वादशः सर्गः। - लो०८९-९२] ३२३ हि । 'वंशो वेणी कुले वर्ग' इति विश्वः । अत्र राषणमातू रक्षोजावित्वात्तवर्गो रक्षोवर्ग इति लभ्यते । अतथैकोऽप्यनेकरक्षःपरिवृत इवालक्ष्यवेत्यर्थः ॥ ८॥ जेतारं लोकपालानांखमुखैरचिंतेश्वरम् । रामस्तुलितकैलासमराति वमन्यत ॥ ६॥ जेतारमिति ॥ लोकपालानामिन्द्रादीनां जेतारम् । 'कर्तृकर्मणोः कृति' (पा. २१३१६५) इति कर्मणि पष्ठी। स्वमुखैः स्वशिरोभिरचिंतेश्वर तुलित- कैलासमुरिक्षतरुद्रादि तमेवं शौर्यवीर्यसत्त्वसंपन्नं महावीर्यमराति शत्रु रामो. गुणग्राहित्वाजेतव्योत्कर्पस्स बेतुः खोकपहेतुत्वाच पतमन्यत । साधु मद्विक्रमस्यायं पर्याप्तो विषय इति बहुमानमकरोदित्यर्थः । वद्विति क्रियाविशेषणम् ॥ ८९ ॥ तस्य स्फुरति पौलस्त्यः सीतासंगमशंसिनि । निचखानाधिकक्रोधः शरं सव्येतरे भुजे ॥ ९० ॥ तस्येति ॥ अधिकक्रोधः पौलस्त्यः स्फुरति स्पन्दमानेऽत एव सीवा- संगमशंसिनि तस्य रामस्य सव्य इतरो यस्मात्सव्येतरे दक्षिणे । 'न बहुप्रीही' (पा. ११११२९) इति 'इतर' शब्दस्य सर्वनामसंज्ञाप्रतिषेधः। भुजे शरं निचखान निखातवान् ॥ ९॥ रावणस्यापि रामात्तो भित्त्या हृद्यमाशुगः। विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियम् ॥११॥ रावणस्येति ॥ रामेणास्तः क्षिप्त आशुगो बाणः । विश्रवसोऽस्त्वं पुमान् रावणः । 'विधवः'शब्दादपत्येऽऽण्प्रत्यये सति "विश्नवसो विधवपरवौ' इति राव- पादेशः । तस्य रावणस्यापि हृदयं वक्षो भित्त्या विदीर्य । उरगेभ्यः पाताल. वामिभ्यः प्रियमाख्यातुमिव । भुवं विवेश ॥९१ ॥ चचसैवं तयोर्वाक्यमस्त्रमत्रेण नि तो। अन्योन्यजयसंरम्भो ववृधे चादिनोरिच ॥ ९२ ॥ घचसेति ॥ वाक्यं वचसेवालमत्रेण निम्नतोः प्रतिकुवैतोस्तयो राम- रावणयोः। धादिनो कयकयोरिचा अन्योन्यविपये जयसंरम्भो यवृधे ॥१२॥ पाठा०-1 'तमरिम्. २ 'भधिककोधात्'. ३ 'इव'. टिप्प-1 एविशेषः सौर्यधीर्यवरणभावादिकसनादणदुमैदलं रावगस्योकम् पति दिनकर। रावणस्य हदयं विध्या नागस्योऽनष्ट मिल भूमि प्रतिशत दिनकर।

·३२४ रघुवंग्रे [लो. ९३-९५ विक्रमव्यतिहारेण सामान्याऽभूद्वयोरपि । जयश्रीरन्तरा वेदिसंचवारणयोरिव ॥ ९३ ।। विक्रमेति ॥ जयश्रीविक्रमस व्यतिहारेण पर्यायक्रमेण तयोर्द्वयोरपि । अन्तरा मध्ये । अव्ययमेतत् । वेदियाकारा भित्तिमत्तवारणयोरिव । सामान्या साधारणाऽभूत् । न त्वन्यतरनियवेत्यर्थः । अन 'मत्तवारणयोः' इत्लन 'द्वयोः' इलम च 'अन्तरान्तरेण युले' (पा. २॥३॥४) इति द्वितीया न भवति । 'अन्तरा'चन्दस्योकरीत्याऽन्यनान्वयात् । मध्ये कामपि भितिं कृत्वा गजी योधय- न्वीवि प्रसिद्धिः॥९॥ कृतप्रतिकृतप्रीतैस्तयोर्मुका सुरासुरैः। परस्परशरमाताः पुष्पवृष्टिं न सेहिरे ॥ ९४ ॥ कृतेति ॥ खयमनप्रयोगः कृवं प्रतिकृतं परकृतप्रतीकारस्ताभ्यां प्रोतः सुरासुरैर्यथासंख्यं तयो राम-रावणयोर्मुक्कां पुप्पदृष्टिम् । पीमिति शेषः । पर. स्परं शरवातान सेहिरे। अहमेवालं, किं त्वयेति चान्तराल एवेतरेतरवाण- वृष्टिरितरेतरपुष्पवृष्टिमवारयदित्यर्थः ॥ १४ ॥ अयशकुचितां रक्षः शतधीमथ शत्रवे। हृतां वैवस्वतस्येव कूटशाल्मलिमक्षिपत् ॥ ९५ ॥ अय इति ॥ अथ रक्षो रावणोऽयसः शङ्कुभिः कीलैचितां कीर्णा शतघ्नीं लोहण्टककीलितयष्टिविशेषम् । 'शतभी तु चतुस्खाला लोहकप्टकसचिता। यष्टिः' इति केशवः । हृतां विजयलब्धाम् । वैवखतस्यान्तक्स कूटशाल्मलिमिव । शत्रवे राघवायाक्षिपत् क्षिप्तवान् । कूटशाल्मलिरिव कूटशात्मलिरिति व्युत्पत्त्या वैवखतगदाया गोणी संज्ञा। कूटशाल्मलिन मैकमूलप्रकृतिः कण्टकी वृक्षविशेषः। रोचनः कूटशाल्मलिः' इत्यमरः । तत्सादृश्यं च गदाया अयःसंड्नुचितत्वादनुसधेयम् ॥१५॥ पाठा०- 'परस्परं शरबताः'. टिप्प-1 यथा युध्यतोर्मनगजयोरन्तरा मध्ये वहिदिगन्तरादि पिण्डिका भितिर्यस्य भवति, मध्यभित्ति विधाय यजयुद्धं प्रसिद्धन् । समानार्थोऽपि सामान्यशब्दोऽस्ति इति दिनकर। ननु 'पुरासुरैः' इत्यत्र 'येषां च विरोधः शाश्वतिर (पा. २४९) इति कथं न द्वन्दैकः, त्वम् १ उच्यते, दिवि मुराणां कादाचित्को विरोधः इति रक्षितोसत्वात्साधुः। तथा च भारविप्रयोगः-देवामुरैरमृतमम्बुनिधि मन्ये प्रति दिनकर।

·द्वादशः सर्गः। - . लो० ९६-९१] राघवो रथमप्राप्तां तामाशां च सुरद्विपाम् । अर्धचन्द्रमुखैर्वाणैश्चिच्छेद कदलीसुखम् ॥ ९६ ॥ राघव इति ॥ राघवो रथमप्राप्तां तां शतानी सुरद्विपां रक्षसामाशां. विजयतृष्णां च । 'आशा तृष्णादिशोः प्रोक्ता' इति विश्वः । अर्धचन्द्र इव मुखं येषां तैर्वाणैः कदलीवत्सुखं यथा तथा चिच्छेद । अथवा कदल्यामिव सुखम- क्लेशो यस्मिन्कर्मणि तदिति विग्रहः ॥ ९६ ॥ अमोघं संदधे चालै धनुष्येकधनुर्धरः । ब्राह्ममत्रं प्रियाशोकशल्यनिष्कर्पणौषधम् ॥ ९७ ॥ अमोघमिति । एकोऽद्वितीयो धनुर्धरो रामः प्रियायाः शोक एव शल्यं तस्य निष्कर्षणसुद्धारकं यदीपचं तदमोधं ब्राझं ब्रह्मदेवताकमलमभिमन्त्रित वाण- मसै रावणाय च । तद्वधार्थमित्यर्थः । धनुपि संधे ॥ ९७ ॥ 'तद्वयोनि शतधा भिन्नं ददृशे दीतिमन्मुखम् । वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डलम् ॥९८ ॥ तदिति ॥ व्योम्न शतधा भिन्नं प्रसृतं दीप्तिमन्ति मुखानि यस्य तद्ब्रह्मा- स्त्रम् । करालं भीषणं तुझं वा फणमण्डलं यस्य तत्तथोक्तम् । 'कालो दन्तुरे तुझे करालो भीषणेऽपि च' इति विश्वः। महोरगत्य शेषस्य वपुरिव । ददृशे दृष्टम् ॥ ९८॥ तेन मन्त्रमयुक्तेन निमेपार्धादपातयत् । स रावणशिरपङ्क्तिमज्ञातव्रणवेदनाम् ॥ १९ ॥ तेनेति ॥ स रामो मन्त्रप्रयुकेन तेनानेणाज्ञातव्रणवेदनामति ज़्यादन- नुभूतत्रणदुःखां रावणशिरपशि निमेपार्धादपातयत् पातयामास ॥ ९९ ॥ पाठा०-1 'सुरद्विषः'. २ 'कदलीमिव'. ३ 'दशधा'. ४ 'रावणस्य शिरस्: पतिम्'. टिप्प-1 शतं हन्तीति शतनी चतुस्तालप्रमाणां लोहशकि-दति दिनकर। शतभ्यो छिनाया रावणस्य विजयप्रत्याशापि नष्टा इति शिशुभ। 3 अत्र 'दशधा भिन्नम् इति पाठमादृत्य दशानां रावणशिरसा नाशाय दशधा भिन्न दशशरीर, ठेचस्प दशसंख्यायोगाइशया इत्युकम्त्याचष्टे-शिशु०। 4 तदनं करालभीषणं फमाना मण्डलं समूहो यस्य तन्महासर्पस्य वपुरिव दृष्टम् । महोरग- शम्देन फणेषु मणयो ध्वन्यन्ते रति दिनकर। 5 अनेन शीघ्रभेदाद्रामस्स लघुहस्तता शखनिपुणत्वं च सूच्यते-दिनकर" ..

·३२६ रघुवश [लो० १००-१०३ वालाप्रतिमेवाप्सु वीचिभिन्ना पतिप्यतः । रराज रक्षाकायस्य कण्ठच्छेदपरम्परा॥ १० ॥ वालेति ॥ पतिप्यत आसन्नपातस रक्षाकायस्य रावणकलेवरस्य छिद्यन्त इति छैदाः खण्डाः । कण्ठानां ये छेदास्तेषां परम्परा पतिः । वीचिनिर्मिना नानाकृताप्सु वालार्कस प्रतिमा प्रतिबिम्वमिव । रराज । अर्कस्य चाल. विशेषणमारुण्यसिध्यर्थमिति भावः ॥ १.०॥ मरतां पश्यतां तस्य शिरांसि पतितान्यपि । मनो नातिविशश्वास पुनःसंधानशकिनाम् ॥ १० ॥ मरुतामिति ॥ पतितानि तस्य रावणस शिरांसि पश्यतामपि पुनः- संघानशकिनाम् । पूर्व तथादर्शनादिति भावः । मरुताममराणाम् । 'मस्ती पवनाम' इत्यमरः । मनो नातिविशश्वासाऽति विश्वास न प्राप ॥१.१ अथ मदगुरुपक्षीकपालद्विपाना- मनुगतमलिवृन्दैर्गण्डभित्तीर्विहाय । उपनतमणिवन्धे मूर्ध्नि पौलस्त्यशत्रोः सुरभि सुरविमुक्कं पुष्पवर्षे पपात ॥ १०२ ॥ अथेति ॥ अथ मदेन गजगण्डसंचारसंक्रान्तेन गुरुप रायमाणप:रलि. वृन्दैोकपालद्विपानामरावतादीनां गगनवर्तिनी गण्डमिचीविहायानुगत- मनुतं सुरभि सुगन्धि । 'मुरभिश्चम्पके खणे जावीफलवसन्तयोः । गन्धोपले सौरमेप्यां सालकीमातृभेदयोः ॥ मुगन्धौ च मनोहे च वाच्यवरसुरभि स्मृतम् ।' इति विश्वः । सुरविमुकं पुष्पवर्षमुपनत आसनो मणिवन्धो राज्याभिषेकसमये भावी यस तस्मिन् । पौलस्त्यशत्रो रामस्य मूर्ध्नि पपात । इदमेव राज्याभि- घेकसूचकमिति भावः॥१.२॥ यन्ता हरेः सपदि संहृतकामुकज्य- मापृच्छय राघवमनुष्ठितदेवकार्यम् । नामाङ्करावणशराङ्कितकेतुष्टि- मूर्य रथं हरिसहस्रयुजं निनाय ॥ १०३ ॥ पाठा- "पालाप्रतिमेपाः स्यु २'युतम्।

·द्वादशः सर्गः। लो० १०१] ३२७ यन्तेति ॥ हरेरिन्द्रस्य यन्ता मातलिः सपदि संहतकार्मुकज्यमनुष्ठित देवकार्य रावणवधरूपं येन तं राघवमापृच्छय 'साधु यामि'इत्यामन्य । नामाङ्क. नामाक्षरचिद रावणशरैरविता चिहिता केतुष्ट्रिध्वजदण्डो यस तम् । हरीणां वाजिनां सहस्रेण युज्यत इति हरिसहस्रयुक् । तम् । 'यमानिलेन्दचन्द्रार्कविष्णु- सिंहांशुवाजिषु । हरिः' इत्युभयत्राप्यमरः । रथमूर्ष निनाय नीतवान् ॥ १०३ ॥ रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रगृह्य प्रियां प्रियसुहृदि विभीपणे संगमय्य श्रियं वैरिणः । रविसुतसहितेन तेनानुयातः ससौमित्रिणा भुजविजितविमानरताधिढः प्रतस्थे पुरीम् ॥ १० ॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतौ रावणवधो नाम द्वादशः सर्गः। रघुपतिरिति ।। रघुपतिरपि जातवेदस्यमी विशुद्धां जातशुद्धिं प्रियां सीतां प्रगृह्य खोकृत्य । मियसुहृदि विभीपणे वैरिणो रावणस्य श्रियं राजलक्ष्मी संगमय्य संगतां कृत्वा । गमय॑न्ताम्यप्रलयः । 'मिता हखः' (पा. ११४१९२) इति हखः । 'त्यपि लघुपूर्वात्' (पा.६४१५६) इति मेरयादेशः। रविसुतसहितेन सुप्रीक्युफेन ससौमित्रिणा सलक्ष्मणेन तेन विभीषणेनानुयातोऽनुगतः सन् विमानं रत्नमिव विमानरनमित्युपमितसमासः । भुजविजितं यद्विमानरतं पुष्पक तदारुढः सन् । पुरीमयोध्या प्रतस्थे। 'समवप्रविभ्यः स्थः' (पा. ११३१२१) इत्यात्मनेपदम् । अत्र प्रस्थानक्रियाया अकर्मकत्वेऽपि तदाभूतोद्देशक्रियापेक्षया सकर्मकत्वम् । अस्ति च धातूनां क्रियान्तरोपसर्जनकखाभिधायकत्वम् । यथा 'उसूलान्पचति' इत्यादावादानक्रियागर्भः पाको विधीयत इति ॥ १०४ ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविचितायां रघुवंशव्याख्यायां संजीविनीसमाख्यायां द्वादशः सर्गः । पाठा०-१ 'संकमय्य ·३२८ रघुवंशे [श्लो०-३ त्रयोदशः सर्गः। त्रैलोक्यशल्योद्धरणाय सिन्धोश्चकार बन्धं मरणं रिपूणाम् । पुण्यप्रणाम भुवनाभिरामं रामं विरामं विपदामुपासे ॥ अधात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः। रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः सजायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥१॥ अथेति॥ अथ प्रस्थानानन्तरम् । जानातीवि ज्ञः । 'इगुपध-'(पा. ३११११३५) इत्यादिना कप्रत्ययः । गुणानां ज्ञो गुणज्ञः । रत्नाकरादिवण्यश्वर्यगुणाभिज्ञ इत्यर्थः । स रामाभिधानो हरिर्विष्णुः शब्दो गुणो यस्य तच्छब्दगुणमात्मनः खस्य पदं विष्णुपदम् । आकाशमित्यर्थः । 'वियद्विष्णुपदम्' इत्यमरः। 'शब्दगुणमाकाशम्' इति तार्किकाः । विमानेन पुष्पकेण विगाहमानः सन् रत्नाकरं वीक्ष्य मिथो रहसि । मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि' इत्यमरः । जायां पत्नी सीतामिति वक्ष्यमाण- प्रकारेणोवाच । रामस्य 'हरि'रिसभिधानं निरशमहिमद्योतनार्थम् । 'मियो'ग्रहण गोष्ठीविभ्रम्भसूचनार्थम् ॥१॥ वैदेहि ! पश्याऽऽमलयाद्विभकं मत्सेतुना फेनिलमम्वुराशिम् । छायापथेनेव शरत्प्रसन्नमाकाशमाविष्कृतचारुतारम् ॥ २॥ वैदेहीति ॥ हे वैदेहि सीते! आ मलयान्मलयपर्यन्तम् । 'पञ्चम्यपाल्परिभिः' (पा. २।३।१०) इति पञ्चमी । पदद्वयं चैतत् । मत्सेतुना विभकं द्विधा कृतम् । अत्यायतसेतुनेत्यर्थः । हर्षाधिक्याच मद्रहणम् । फेनिलं फेनवन्तम् । 'फेनादिलच' (पा. ५।२६९९) इतीलच्प्रत्ययः । क्षिप्रकारी चायमिति भावः । अम्युराशिम् । छायापथेन विभक्त शरत्प्रसन्नमाविष्कृतचारुतारमाकाशमिव । पश्य । मम महानयं प्रयासस्त्वदर्थ इति हृदयम् । छायापथो नाम ज्योतिश्चकमध्यवर्ती पश्चित्तिरश्चीनोऽवकाशः ॥२॥ गुरोर्यियक्षोः कपिलेन मेध्ये रसातलं संक्रमिते तुरंगे। तदर्थमुर्वीमवदारयद्भिः पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः॥३॥ गुरोरिति ॥ यियक्षोर्यष्टुमिच्छोः । यजेः सन्नन्तादुप्रत्ययः । गुरोः सगरस्य मेध्येऽवमेधार्हे तुरंगे हये कपिलेन मुनिना रसातलं पातालं संक्रमिते सति । तदर्थमुवीमवदारयद्भिः खनदिनोंऽस्माकं पूर्वैद्धिः सगरसुतेरयं समुद्रः पाठा0-1 'पूर्वम् ·श्लो०४-६] त्रयोदशः सर्गः। परिवर्धितः किल । 'किल' इत्यैतिर्थी । अतो न पूज्य इति भावः। यद्यपि तुरंगहारी शतक्रतुस्खथापि तस्य कपिलसमीपे दर्शनास एवेति तेषां भ्रान्तिः तम्मत्वैव करिना कपिलेनेति निर्दिष्टम् ॥३॥ गर्भ दधत्यर्कमरीचयोऽस्माद्विवृद्धिमत्रावते वसूनि । अविन्धनं वह्निमसौ विभर्ति प्रह्लादनं ज्योतिरजन्यनेन ॥ ४ ॥ गर्भमिति ॥ अर्कमरीचयोऽस्मादब्धेः । अपादानात् । गर्भमम्मयं दधति । वृथ्यर्थमित्यर्थः । अयमों दशमसगें 'ताभिर्गर्भ:-' (५८) इयत्र स्पष्टीकृतः । अयं लोकोपकारीति भावः । अत्राब्धौ वसूनि धनानि । 'धने रने वसु स्मृतम्' इति विश्वः । विवृद्धिमनुवते प्राप्नुवन्ति । संपद्वानित्यर्थः । असौ। आप इन्धनं दाय यस्य तद्दाहक वहि विभर्ति । अपकारेऽप्याश्रितं न त्यजतीति भावः । अनेन प्रहा. दनमाहादक ज्योतिश्चन्द्रोऽजनि जनितम् । जनय॑न्तात्कर्मणि लुङ् । सौम्य इति भावः ॥४॥ तां तामवस्थां प्रतिपद्यमानं स्थितं दश व्याप्य दिशो महिना । विष्णोरवास्यानवधारणीयमीक्तया रूपमियत्तया वा ॥५॥. तां तामिति ॥ तां तामनेकाम् । 'नित्यवीप्सयोः' (पा. ८1१।४) इति बीप्सया द्विरुक्तिः । अवस्थामक्षोभाद्यवस्थाम् । विष्णुपक्षे,-सत्त्वाद्यवस्थाम् । प्रति- पद्यमानं भजमानं महिना दश दिशो व्याप्य स्थितं विष्णोरियास्य रत्नाकरस्य रूपं खरूपमुक्तरीत्या बहुप्रकारत्वायापकरवाचेडक्तया, इयत्तया वा प्रकारतः परिमाणतयानवधारणीयं दुर्निरूपम् ॥५॥ नाभिप्ररूढाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन घात्रा। अमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः संहत्य लोकान्पुरुषोऽधिशेते ॥६॥ नाभीति ॥ युगान्ते कल्पान्त उचिता परिचिता योगाः खात्मनिष्ठेव निदेव निद्रा यस्य स पुरुषो विष्णुलोंकान्संहृत्य । नाभ्यां प्ररूढं यदम्बुरुहं पा तदासनेन तन्नाभिकमलाश्रयेण प्रथमेन धात्रा दक्षादीनामपि स्रष्ट्रा पितामहेन दिप्प-1 अन्न हेमाद्रिः-प्रवादरूपेणार्थस्य विद्यमानत्वाद्धमाने निर्देश यदुक्तम्- 'संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा कार्णवं जगद वाल स्वपिति यश्चैकस्तम मायात्मने नमः। इति। दशमहापेक्षया प्रथमशब्दोऽयम् । हरिवंशे यथा--मरीचिरध्यंगिरसौ पुलस्त्य पुलहः अतुः । भूगुर्दसिष्ठो दक्षश नारदो दशमस्तथा । दश प्रमाण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । इति । कुमारसंभवेऽपि-विधाना वेपसामपि', 'कुले प्रतिः प्रथमस्स वेधसः इति च ।

·३३० रघुवंशे [लो०७-९ संस्तूयमानः सन् । अमुमधिशेते । अमुमिन्छेत इयर्थः । कल्पान्तेऽप्यस्तीति भावः॥६॥ पंक्षच्छिदा गोत्रभिदाचगन्धाः शरण्येमेनं शतशो महीध्राः । नृपा इवोपाठविनः परेभ्यो धर्मोचरं मध्यममाश्रयन्ते ॥७॥ पक्षेति ॥ पक्षच्छिदा गोर्नभिदेन्द्रेण । उभयत्र 'वत्सूद्विप-' (7. ३।२।६१) इत्यादिना फिप् । यात्तगन्धा हतगर्वाः । अभिभूता इत्यर्थः । 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संयन्धगर्वयोः' इति विश्वः। 'आत्तगन्धोऽभिभूतः स्यात्' इलमरः । मही धारयन्तीति महीधाः पर्वताः । मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः । शतं शतं शतशः शरण्यं रक्षणसमर्थमेनं समुद्रम् । परेभ्यः शत्रुभ्य उपलविनो भयवन्तो नृपा धर्मोत्तरं धर्मप्रधान मध्यमं मध्यमभूपालमिव । आश्रयन्ते । 'बरेच विजि. गीषोश्च मध्यमो भूम्यनन्तरः' इति कामन्दकः । आतंबन्धुरिति भावः ॥ ७॥ रसातलादादिभवेन पुंसा भुवः प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः। अस्थाच्छमम्भः प्रलयप्रवृद्ध मुहूर्तवत्रामरणं बभूव ॥ ८॥ रसातलादिति ॥ आदिभवेन पुंसाऽऽदिवराहेण रसातलात्मयुक्तोटा हननक्रियायाः कृतोद्धरणक्रियायाः। विवाहक्रिया च व्यज्यते । भुवो भूदेवतायाः प्रलये प्रवृद्धमस्याब्धेरच्छमम्भो मुहूर्त वक्राभरणं लज्जारक्षणार्थ मुखावगुण्ठनं वभूव । तदुक्का--'उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतवाहुना' इति ॥ ८॥ मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः वयं तरंगाधरदानदक्षः। अनन्यसामान्यकलत्रवृत्तिः पिवत्यसौ पाययते च सिन्धूः॥९॥ मुखेति ॥ अन्येषा पुंसां सामान्या साधारणा न भवतीत्यनन्यसामान्या कलत्रेषु वृत्ति गरूपा यस्य स तथोक्तः । इममेवाध प्रतिपादयति-तरंग एवा. घरस्तस्य दाने समर्पणे दक्षचतुरोऽसौ समुद्रो मुखार्पणेपु प्रकृत्या सख्यादि- प्रेषणं विना प्रगल्भा धृष्टाः सिन्धूनदीः । 'सिन्धुः समुद्रे नद्यां च' इति विश्वः । पाठा०-1 'पक्षच्छिदः. २ 'गोत्रभिदः', 'गोनभित्तः'. ३ 'भयानाः'. ४. एवम्'. ५ 'यस्य'. टिप्प०--1 पुरा खलु पर्वता गरहसमवेगिनः पक्षिण आसन् । ते चेतस्ततः सर्वानु दिक्ष परिभ्रमन्तो देवादीनां भीतिदायका अभवन् । न च क्रुद्धो देवेन्द्र पर्वतपक्षान्सहनश- चिच्छेदेति रामायणादवसेयमितिवृत्तम् । शादीता-सपक्षाः पर्वता जलादि प्रविष्टा इत्यागमः इति वल्लभः।

·लो. १०-१२] त्रयोदशः सर्गः। . स्वयं पिवति पाययते च । तरंगाधरमिति शेपः । 'न पादम्याङ्यमा-' (श. ११३१७५ ) इत्यादिना पिवय॑न्तानिलं परस्मैपदनिषेधः । गरिबुद्धिप्रसव सानार्थ'-(पा. १४१५२) इत्यादिना सिन्धूनां कर्मत्वम् । दंपलोयुगपत्तरस्पराधर- पानमनन्यसाधारणमिति भावः॥९॥ ससत्त्वमादाय नदीमुखाम्भः संमीलंयन्तो विवृताननत्वात् । अमी शिरोभिस्तिमयः सरन्धेरूचं वितन्यन्ति जलप्रवाहान्॥१०॥ ससत्त्वमिति ॥ अमी तिमयो मत्स्यविशेषाः। तदुक्तम्-'अस्ति मत्स्य- तिमि म शतयोजनमायतः' इति । विवृताननत्वाध्यात्तमुखत्वादेतोः। आनन- विवृत्येत्यर्थः । ससत्त्वं मत्स्यादिप्राणिसहितं नदीमुखाम्भ आदाय संमील. यन्तश्चक्षुपुटानि संघट्टयन्तः सन्तः सरन्धैः शिरोभिजलप्रवाहानू वित- न्वन्ति । जलयन्त्रक्रीडासमाधिय॑ज्यते ॥१०॥ मातंगनः सहसोत्पतद्भिन्नान्द्विधा पश्य समुद्रफेनान् । कपोलसंसर्पितया य एषां प्रजन्ति कर्णक्षणचामरत्वम् ॥ ११ ॥ मातंगेति॥सहसोत्पतद्धिर्मातंगनः मातंगाका हैर्द्विधा भिन्नान्स- मुद्रफेनान पश्य । ये फेनाः एपां जलमातंगनकाणां कपोलेपु संसर्पितया संसर्पणेन हेतुना कर्णपु क्षणं चामरत्वं ब्रजन्ति ॥ ११ ॥ वेलानिलाय मस्ता भुजंगा यहोर्मिविस्फूर्जथुनिर्विशेषाः । सूर्याशुसंपर्कसमृद्धरागैर्व्यज्यन्त एते मणिभिः फणस्यैः ॥ १२ ॥ पाठा०-१ 'संमीलयन्यः'. २ 'विवृताननत्वम्'. ३ 'विस्फूर्जित'. ४ 'विवृद्ध'. टिप्प-1 यस्य कस्यापि पुंस: कान्ताधरस्य पान स्वस्याधरदान युगपत्र संभवति । अस्य तु संभवत्येवेत्यनन्यसामान्यत्वम् इति हेमादिः ।। अपरोऽपि कामी धात्रीपुत्र्याधुपदेशमन्त्रेणैव चुम्बनादौ प्रौढकान्तामुखं पिबति, स्वयं च तदधरसण्डने समर्पणे या कुशलः सन् ताः पाव: यति-इति शिशु 3 'अस्ति मत्स्य स्तिमि म शतयोजनविस्तृतः । तिमिगिलगिलोऽप्यति तद्विलोऽप्यस्ति राघवः ॥ राधव मत्स्यभेदः, इति हेमादिः। 3 भोज्यनिर्गमनशङ्कया मुखसंकोचतसादुत्पयन जनिर्गमः ! मत्स्य विशेषाणां मूर्ति रन्धमिति प्रसिदि-दति हेमादिः। 4 हेमाद्रिचार--मातङ्गरूपा नका जलचरास्तै, शाकपार्थिवादिः, जलारित्सः इत्यु पक्रम्य-यावन्तो दृश्यन्ते नरकरिनुरगादयः स्थले जीवाः । तावन्तः सलिलेष्वपि जलपूर्वास्ते तु विछयाः ।। इति इलायुधः । मट्टिकान्ये च 'बभुरुदकनारगमा वेलावटशिपरिणो यत्र' इत्युदाहरति। .

·। रघुवंशे ३३२ [लो०१३-१६ वेलेति ॥ वेलानिलाय । बेलानिलं पातुमित्यर्थः । क्रियाधापपद- (पा. २।३।१४) इत्यादिना चतुर्थी । प्रस्ता निर्गता महोर्माणां विस्फूर्जथु- रुद्रेकः । 'वितोऽधु' (पा. ३३३८९) इत्युच्यलयः । तस्मानिर्विशेषा दुर्घहभेदा एते भुजंगाः सूर्याशुसंपर्केण समृद्धरागैः प्रवृद्धकान्तिभिः फणस्थैर्मणिभि- य॑ज्यन्त उनीयन्ते ॥ १२॥ तवाधरस्पर्धिषु विद्रुमेपुपर्यस्तमेतत्सहसोर्मिवेगात् । ऊर्ध्याकुरप्रोतमुखं कथंचिक्लेशादपकामति शहयूयम् ॥ १३ ॥ तवेति ॥ तवाधरस्पर्धिपु। अधरसदृशेष्वित्यर्थः । विद्रुमेषु प्रयालेषु सहसोमिवेगात्पर्यस्तै प्रोरिक्षासमूारैर्विद्वमप्ररोहैः प्रोतमुखं स्यूतवदन- मेतच्छयानां यूथ वृन्दं कथंचित्क्लेशाद्पकामति । विलम्ब्यापसरतीत्यर्थः ॥१३॥ प्रवृत्तमात्रेण पयांसि पातुमावर्तवेगाभमता धनेन । आभाति भूयिष्ठमयं समुद्रः प्रमथ्यमानो गिरिणेव भूयः॥ १४ ॥ प्रवृत्तेति॥ पांसि पातुं प्रवृत्त एष प्रवृत्तमात्रो न तु पीतवान्, वेन आवर्तः। वेगात् । ‘स्यादावोऽम्भसा भ्रमः' इत्यमरः । भ्रमता घनेनायं समुद्रो भूयः पुनरपि गिरिणा मन्दरेण प्रमथ्यमान इव भूयिष्ठमत्यन्तमाभाति ॥ १४ ॥ दूरादयश्चक्रनिभस्य तन्वी तमालतालीवनराजिनीला । आभाति वेला लवणाम्बुराशेर्धारानिवद्धव कलङ्करेखा ॥ १५॥ न्दूरादिति ॥ अयश्चमनिभस्य लवणाम्बुराशेर्दूरात्तन्व्यणुत्वेनावभास- माना तमालतालीवनराजिभिर्नीला वेला तीरभूमिर्धारानियद्धा चक्राश्रिता कलङ्करेखामालिन्यरेखेव । भाति । 'मालिन्यरेसां तु कलङ्कमाहुः' इति दण्डी ॥१५॥ वेलानिला केतकरेणुभिस्ते संभावयत्याननमायताक्षि!। मामक्षम मण्डनकालहानेर्वेत्तीव विम्याधरपद्धतृप्णम् ॥ १६ ॥ वेलेति ॥ हे आयताक्षि! 'वेला स्यात्तीरनीरयोः' इति विश्वः। वेलानिल: केतकरेणुभिस्त आननं संभावयति । किमर्थमित्यपेक्षायामुत्प्रेक्ष्यते-विम्या- पाठा०-१ 'कप्टात्'. २ 'इतः'. ३ 'लेखा'. टिप्प०-1 यद्वा, तवाधरस्पर्धिपु विद्रुमेपु कथविपर्यस्तमूर्खाङ्कुरमोतमुखमेव शखयथ- मूनिवेगाव-सहसाऽपक्रामति गच्छति-पति हेमादिः।

·* लो०१७-२० त्रयोदशः सर्गः। ३३३ धरे वद्धतृष्णं मां मण्डनेनाभरणक्रियया कालहानिर्विलम्बस्तस्या अक्षमम सहमानम् । कर्मणि षष्टी। कालहानिमसहमान वेत्तीव वेत्ति किम् ? नो चेत्कथं संभावयेदित्यर्थः ॥ १६ ॥ एते वयं सैकतभिन्नशुक्तिपर्यस्तमुक्तापटलं पयोधेः । प्राप्ता मुहूर्तेन विमानवेगात्कूलं फलावर्जितपूगमालम् ॥ १७ ॥ एत इति ॥ एते वयं सैकत्तेपु भिन्नाभिः स्फुटिताभिः शुक्तिभिः पर्य- स्तानि परितः क्षिप्तानि मुक्तानां पटलानि यसिंस्तत्तथोकं फलैरावर्जिता आन- मिता पूगमाला यस्मिंस्तत् पयोधेः कूलं विमानवेगान्मुहूर्तेन प्राप्ताः ॥१७॥ कुरुष्व तावत्करभोरु ! पश्चान्मार्गे मृगप्रेक्षिणि ! दृष्टिपातम् । एपा विदूरीभवतः समुद्रात्सकानना निप्पततीव भूमिः ॥१८॥ कुरुप्वेति ॥ 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः । करभ इवोरू यस्याः सा करभोलः । 'ऊरूत्तरपदादौपम्ये (पा. ४।१।६९) इत्यूझ् । तस्याः संयु- दिर्हे करमोरू । मृगवत्प्रेक्षत इति विग्रहः । हे मृगप्रेक्षिणि ! तावत्पश्चान्मार्गे 'लचिताध्वनि दृष्टिपातं कुरुष्व । एपा सकानना भूमिर्विदूरीभवतः समु. द्वान्निष्पतति निष्कामतीय । 'विदूर शब्दाद्विशेष्यनिनाच्चिः ॥ १८ ॥ क्वचित्पथा संचरते सुराणां कचिद्धनानां पंततां कचिञ्च । यथाविधो मे मनसोऽभिलापःप्रवर्ततेपश्य तथा विमानम् ॥ १९॥ कचिदिति ॥ हे देवि ! विमानं पुष्पकं मे मनसोऽभिलापो यथाविध- स्तथा प्रवर्तते पश्य । कचित् सुराणां पथा संचरते । क्वचिद्धनानां कचित्पततां पक्षिणां च पथा संचरते। 'समस्तृतीयायुक्तात्' (पा. ११३१५४) इवि संपूर्वाच्चरतेरात्मनेपदम् ॥ १९॥ असौ महेन्द्रद्विपदानगन्धिस्त्रिमार्गगावीचिविमर्दशीतः । आकाशवायुर्दिनयौवनोत्थानाचामति खेदलवान्मुखे ते ॥ २० ॥ असाविति ॥ महेन्द्रद्विपदानगन्धिरैरावतमदगन्धिः । त्रिभिमागैर्गच्छतीति, त्रिमार्गगा गहा । तद्धितार्थ' (पा. २११५१) इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तस्या पाठा०-१ निःसरति'.२ 'महवाम्'.३ 'महेन्द्र द्विपदानगन्धी'; 'सुरेन्द्रद्विप- दानगन्धी'. टिप्प-1 अत्र 'गन्ध'शब्दस्यापपर्यायवादपस दानस्य ग्रहणादायोन्धिम् पति हेमादिः।

·३३४ रघुवंशे [लो० २१-२४ वीचीनां विमर्दैन संपर्फेग शीतोऽसावाफाशवायुदिनयौवनोत्थान्मध्याच- संभवांस्ते मुसे खेदलवानाचामति हरति । अनेन सुरपथसंचारो दर्शित. ॥२०॥ करेण वातायनलम्बितेन स्पृष्टस्त्यया चण्डि! कुतूहलिन्या । आमुञ्चतीयाभरणं द्वितीयमुद्भिन्नविद्युदलयो घनस्ते ॥ २१ ॥ करणेति ॥ हे चण्डि कोपने ! "चण्डस्त्वलन्तकोपनः' इत्यमरः । कुतूह- लिन्या विनोदार्थिन्या त्वया का यातायने गवाक्षे लम्बितेनावसंसितेन करेण स्पृष्ट उद्भिनविद्युदलयो धनस्ते द्वितीयमाभरणं वलयमामुञ्चती. वार्पयतीव । 'चण्डि' इसनेन कोपनशीलत्वाद्भौत. क्षिप्रं त्यो मुन्धति मेघ इति व्यज्यते ॥ २१॥ अमी जनस्थानमपोढविघ्नं मत्या समारब्धनवोटजानि । अध्यासते चीरभृतो यथासं चिरोज्झितान्याश्रममण्डलानि ॥२२॥ अमी इति ॥ अमी चीरभृतस्त्रापसा जनस्थानमपोढविघ्नमपास्तविनं मत्वा ज्ञात्वा समारब्धा नवा उटजाः पर्णशाला येषु तानि । 'पर्णशालोटजोऽ. स्त्रियाम्' इत्यमरः । चिरोज्झितानि । राक्षसभयादित्यर्थः । माश्रममण्डला. न्याश्रमविभागान् । यथास्वं खमनविकम्य । अध्यासतेऽधितिष्ठन्ति ॥ २२ ॥ सैपा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नपुरमेकमुाम् । अदृश्यत त्वञ्चरणारविन्दविश्लेपदुःखादिव बद्धमौनम् ॥ २३ ॥ सैपेति ॥ सा पूर्वानुभूता स्थल्येपा । दृश्यत इत्यर्थः । यत्र स्थल्या त्वां विचिन्वताऽन्विष्यता मया । त्यञ्चरणारविन्देन यो विश्लेयो वियोगान यदुःखं तस्मादिव बद्धमौनं निःशब्दम् । उया भ्रष्टमेकं पुरे मजीरः । 'मन्त्रीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । अदृश्यत दृष्टम् । हेतूत्प्रेक्षा ॥ २३ ॥ त्वं रक्षसा भीर! यतोऽपनीता तं मार्गमेताः कृपया लता में। अदर्शयन्वतुमशनुवत्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवामिः ॥२४॥ पाठा०-१'ते'. टिप्प-1 सविद्युत धन दृष्ट्वा श्यामवर्णमाम्यात् रामः रुयन्तरयुक्तः इति सीताया: कोपोऽभूदिति 'चण्डि'पदम् । विशुद्भूषित मेघ दृष्ट्वा नीलोत्पलदलश्यामो रुयन्तरयुक्त इति सीताया वर्णसाभ्यात्कोपवत्ता-इति हेमादिः। इह पथे कविरिष्टदेवतमत्र चिक्षेपेति संप्रदाय -इति दिनकर ॥ स च नूपुरपर्यायि. स्वात् 'इस' इति डेय -इति शिशु - ·। सो०२५-२७] प्रयोदशः सर्गः। ३३५ स्वमिति ॥ हे भीरु भवशीले ! 'अकुतः (पा. १॥३६) इत्यूछ । ततो नीत्वात्संयुद्ध हसः। त्वं रक्षसा रावणेन यतो येन मार्गेण । सार्वविभक्तिक- स्वतिः । मपनीताऽपहृता तं मागं यानिन्दियाभावाद्वमशनुपत्य एता लता वीरुध पर्जिता नमिताः पल्लयाः पाणिस्थानीया याभिखाभिः शाखामिा सावयवभूतानिः कृपया मेऽदर्शयन् । हस्वचेष्टयाऽसूरयनिसर्पः । शाखा वृक्षा- न्तरे भुजे' इति विश्वः । लतादीनामपि ज्ञानमस्त्येव । तदुकं मनुना (११४९)- 'अन्तःसंता भवम्लेते सुखदुःयसमन्विताः' इति ॥ २४ ॥ मृग्यश्च दर्भारनियंपेक्षास्तवागतिशं समयोधयन्माम् । व्यापारयन्यो दिशि दक्षिणस्यामुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ॥२५॥ मृग्यश्चेति ॥ दर्भारेण भक्ष्येषु नियंपेक्षा निःस्पृहा मृग्यो मृगाना- श्योपदमराजीनि विलोचनानि दक्षिणस्यां दिशि व्यापारयन्त्यः प्रपर्वयन्तः सत्यस्तवागतिथं गलनभितं मां समयोधयन् । दृष्टिचेष्टया त्वद्रविमयोधयमित्यर्थः ॥२५॥ एतद्रेिर्माल्यवतः पुरस्तादायिर्भवत्यंम्बरलेखि रङ्गम् । नवं पयो यम बनर्भया च त्वद्विप्रयोगाथु समं विसृष्टम् ॥ २६ ॥ पतदिति ॥ माल्यवतो नाम गिरेरम्बरलेख्यक शृङ्गमेतत्पुरस्तादन माविर्भवति । य घनपैन पयो मया त्वद्धिप्रयोगेण यदश्रु तप समं सुगपदिसृष्टम् । मेपदर्शनादर्पनुस्यमथु विमुकमिति भावः ॥ २६ ॥ गन्धश्च धाराहतपल्बलानां कादम्बमोदतकेसरं च । निग्धाधकेकाः शिसिनांबभूवुर्यसिसयानि विना त्ययामे॥२७॥ गन्यति ॥ यस्मिन् यो धाराभिधाराभिराहतानो एल्बलानांगन्यश्च। अधोद्रत केसरं फादन्यं नीमुनं च। निग्धामधुराः। शिखिनां पदिणाम् । "शियिनी परिरहिनी समरः । फेफाय । त्वया बिना मेऽसाति युभूयु नपुंगम्मनपुंसझेन' (पा. २६९) पति नपुंसदकोषः ॥ २७॥ पाठा0-1'मम्परटेरि २ विमुम्'. ३ 'स्पया में'.. 'पिना दुःप्रसहा- म्यभूपन्' .

·रघुवंशे . ३३६ [को० २८-३२ पूर्वानुभूतं सरता च यंत्र कम्पोत्तरं भीर! तयोपगूढम् । गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथंचिद्धनगर्जितानि ॥२८॥ पूर्वति ॥ किंच, हे भीरु ! यत्र शुम पूर्वानुभूतं कम्पोत्तरं कम्पप्रधान तयोपगूढमुपगृहनं सरता मया गुहा विसारीणि घनगर्जितानि कथंचिद. तिवाहितानि । सारकत्वेनोद्दीपकत्वात्लेशेन गमितानीत्यर्थः ॥ २८ ॥ । २९॥ पुष्पैररुणवर्णरासारेण धारासपातेन । धारासपात आसारः' इत्यमरः । सिकायाः क्षिप्पिस्य धूमवर्णस्य योगाद्धतीविडम्व्यमानाऽनुक्रियमाणा ते विवाहधूमे- नारुणा लोचनधीः । सादृश्यात्स्मर्यमाणेति शेपः। मामक्षिणोदपीडयत् ॥२९॥ उपान्तवानीरवनोपगूढान्यालक्ष्यपारिम्सवसारसानि । दूरावतीर्णा पिवतीय खेदादमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः ॥ ३० ॥ उपान्तेति ॥ उपान्तवानीरवनोपगूढानि पार्श्ववजलवनच्छन्नान्या. लक्ष्या ईषदृश्याः पारिप्लवाथचलाः सारसा येषु तान्यमूनि पम्पासलिलानि पम्पासरोजलानि दूरादयतीर्णा मे दृष्टिरत एव खेदात्पिवतीव। न विहातुमुत्स. हत इत्यर्थः॥३०॥ अत्रावियुक्तानि रथाङ्गनाम्नामन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि । द्वन्द्वानि दूरान्तरवर्तिना ते मया प्रिये ! सस्पृहमीक्षितानि ॥ ३१॥ अनेति ॥ अत्र पम्पासरसि । अन्योन्यस्मै दत्तोत्पलकेसराण्यवियुक्तानि रथाङ्गनाम्नां द्वन्द्वानि चकवाकमिथुनानि ते तव दूरान्तरवर्तिना दूरदेशवर्तिना मया हे प्रिये! सस्पृहं साभिलाषमीक्षितानि । तदानीं त्वामस्मार्पमित्यर्थः ॥३१॥ इमां तटाशोकलतां च तन्वीं स्तनाभिरामस्तवकाभिनम्राम् । त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या परिरन्धुकामः सौमित्रिणा साश्रुरहं निपिद्धः ॥३२॥ पाठा०-1 रात्रौ'. २ 'अवनम्राम्'. ३ 'परिरिप्समाणः', 'परिरिप्स्यमानः'. ४ 'सास्रम् टिप्प-1 अन्यापि श्रान्ता जल पिवति इति दिनकर तान्यवियुक्तानि चकवाकाना द्वन्द्वानि तव दूरे यदन्तर व्यवहितो देशस्तत्र मध्यवर्तिना मया सस्पृहं दृष्टानि, 'ममाप्येवं क्दा भविष्यति । इति सामिलापमलोचिषति भावः-दति दिनकर।

·" श्लो०३३-३५] त्रयोदशः सर्गः। इमामिति ॥ किंच स्तनवदभिरामाभ्यां स्तवकाभ्यामभिनम्रां तन्वी- मिमा तटाशोकस्य लता शाखाम् , अत्तस्त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या त्वमेव प्राप्तेति धान्या परिरन्धुमालिद्वितुं कामो यस्य सोऽहं सौमित्रिणा लक्ष्मणेन साश्रुर्निपिद्धः नेयं सीतेति निवारितः । 'परिरब्धुकाम' इत्यत्र 'तुं काममनसोरपि' इति वचनान्म- कारलोपः ॥ ३२॥ अमूर्चिमानान्तरलम्बिनीनां श्रुत्वा स्वनं काञ्चनकिङ्किणीनाम् । प्रत्युद्वजन्तीय खमुत्पतन्त्यो गोदावरीसारसपतयस्त्वाम् ॥ ३३ ॥ अमूरिति । विमानस्यान्तरेष्ववकाशेपु लम्बन्ते यास्त्रासां काञ्चनकिङ्कि- णीनां वनं श्रुत्वा खयूथशब्दभ्रमात्खमाकाशमुत्पतन्त्योऽसूर्गोदावरीसार- सपतयस्त्वां प्रत्युद्गजन्तीय ॥ ३३ ॥ • एपा त्वया पेशेलमध्ययापि घटाम्वुसंवर्धितवालचूता। आनन्दयत्युन्मुखकृष्णसारादृष्टा चिरात्पञ्चवटी मनो मे ॥ ३४॥ एषेति ॥ पेशलमध्ययापि । भाराक्षमयापीत्यर्थः । त्वया घटाम्बुभिः संवर्धिता वालचूता यस्याः सा । उन्मुखा असदभिमुखा त्वत्संवर्धिता एव कृष्णसारा यस्याः सा चिरादृष्टेपा पञ्चवटी मे मन आनन्दयत्याहादयति । 'पञ्चवटी'शब्दः पूर्वमेव व्याख्यातः ॥ ३४ ॥ अबानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरंगवातेन विनीतखेदः। रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा सरामि वानीरगृहेषु सुप्तः ॥ ३५ ॥ अति ॥ अत्र पचवट्याम् । गोदा गोदावरी, तस्याः समीपेऽनुगोदम्। 'अनुर्य- त्समया' (पा. २।१।१५) इत्यव्ययीभावः। मृगयाया निवृत्तस्तरंगवातेन विनी- तखेदो रहो रहसि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। त्वदुत्सङ्गनिपण्णमूर्धा सन्नई पानीरगृहेपुसुप्तः स्मरामि । वाक्यार्थः कर्म। सुप्त इति यत्तत्मरामीत्यर्थः ॥३५॥ पाठा०-१ 'अमूम्. २ पेलवमध्यया', 'कोमलमध्यया'. ३ 'बालचूतान्'- ५ 'माहादयति'; भालेदयति'. ५ 'निपगमूर्धा'. टिप्प-1 उन्मुखान नीलकंठा मयूरा यस्यां सा तथा चिरा पञ्चवटी स्थानभेदो मे मन उत्कण्ठयति । श्याम रामं वीक्ष्य 'मेषोऽयम् इति भ्रमान्मयूराणामुन्मुखीभावः-इति दिनकर। प्रकृतत्वात्समस्येव प्रकृतत्वम्, 'सप्तम्' इति पाठे वर्तमानप्रयोगे भृगयानिवृत्त इत्यादि- भूतप्रयोगानामन्वयासंभवात् 'मुप्त' इति भन्यः पाठः। यद्वा-स' इति पृथक् पदम्, 'रामि हति पृथक् । सुप्त शयनं रामि स गृहोतबानसीत्यर्थः। 'समुदाये प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्वन्' इति न्यापादनुगोदम्, पादैकदेशप्रयोगोऽयम् । 'भीमो भीमसेना, सटा मत्यू. मा' इतिवद-ति दिनकर 7 रघु० २२ ·३३८ रघुवंशे [को० ३६-३० भ्रूमेदमात्रेण पदान्मघोनः प्रभंशयां यो नहुपं चकार। तस्याविलाम्भः परिगुद्धिहेतो मो मुनेः स्थानपरिग्रहोऽयम्॥३६॥ भ्रूमेदेति ॥ यो मुनिर्धमेदमात्रेण भ्रूभङ्गमात्रेणैव नहुपं राजानं मघोनः पदादिन्द्रत्वात्। प्रभ्रंशयांचकार प्रशयति मा आविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोः स्लपजलप्रसाददेतोस्तस्य मुनेरगस्त्यस्य । अगस्त्योदये शरदि जलं प्रसीदतीत्युक्त प्राक् । भूमी भवो भीमः स्थानपरिग्रह आश्रमोऽयम् । दृश्यत इति शेपः । 'भीम' इत्यनेन दिव्योऽप्यतीत्युकम् । परिगृखत इति परिग्रहः, स्थानमेव परिग्रह इति विग्रहः ॥ ३६॥ प्रेताग्निधूमानमनिन्धकीर्तस्तस्येदमाकान्तविमानमार्गम् । घ्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुकः समश्नुते मेलघिमानमात्मा ॥ ३७॥ तेति ॥ अनिन्द्यकीर्तेस्तस्यागस्यस्य । आक्रान्तविमानमार्गम् । हवि- गन्धोऽस्सास्तीवि हविर्गन्धि तामिरमित्रयम् । 'अग्नित्रयमिदं त्रेता' इत्यमरः । पृषोदरादित्वादेत्वम् । नेताग्ने—मानमिदं धात्वाऽऽप्राय रजसो गुणाद्विमुक्को मे मम । आत्माऽन्तःकरणं लघिमानं लघुत्वगुणं समश्नुते प्राप्नोति ॥ ३ ॥ एतन्मुनेर्मानिनि ! शातकर्णेः पञ्चाप्सरो नाम विहारवारि। आभाति पर्यन्तवनं विदूरान्मेधान्तरालक्ष्यमिवेन्दुविम्बम् ॥ ३८ ॥ एतदिति ॥ हे मानिनि ! शातकर्णेच्नेः संवन्धि पश्चाप्सरो नाम 'पञ्चा- प्सर' इति प्रसिद्धम् । पञ्च अप्सरसो यसिन्निति विग्रहः । पर्यन्तेषु वनानि यस्य तत्प- पाठा०-३ 'भ्रूभङ्गमानेण'. २ 'माण्डकणे:'; 'मान्दकर्णः'. टिप्प.--1 पुरा विल पुरुवशे नहुषाख्यो नृपस्तपोमहिना शक्रपदं प्राप्य शचीमचीकमद । .सा च 'मुराचार्यप्रेरिताऽगस्त्यादिमुनिजनबाह्य चतुरस्रयानमारय यदा याससि तदोररीकरि-, प्यामि' इत्युवाच । सोऽपि तद्भोगवद्धादरस्तथा कृत्वा मन्दगामिनमगस्त्य 'सर्प सर्प' इति जपन् पादेनाताडयत् समुत्पन्नमन्युः सोऽपि 'सपों भव' इति त शशाप-प्रत्याख्यायिका । 2 अत्र 'माण्डकणे' इति पाठोरामायणसमका, 'इद पश्चाप्सरोनाम ताकं सार्वकालिकम् । निर्मितं तपसा राम ! मुनिना माण्डकणिना।' इत्युक्त्वात् । दिनकर मिश्रा अपि-मण्डकर्ण- स्थापत्य माण्डकर्णिः, तस्य मुनेविहारार्थ वारि यस्य स तथा पर्यन्तं वन यस्य तत् पञ्चभिरप्स- रोभिः सह कृतत्वात् 'पञ्चाप्सरो' नामैतत्सरो) मेघाना मध्ये ईपलक्ष्यं चन्द्रमिव राजते- इति स्यात्यन्त कमा' इत्दोष समोर कुल, मातिनातिवाद टीकाकृत एवात्र पागे धृतः संपादक।

·श्लो०३९-४१]. प्रयोदशः सर्गः। यन्तवनमेतद्विहारवारि क्रीडासरो विदूरात् । मेघानामन्तरे मध्य आल- 'क्ष्यमीषदृश्यम् । आषदर्थेऽभिव्याप्ती । इन्दुविम्वमिव । आभाति ॥ ३८ ॥ पुरा स दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिश्चरन्मृगैः सार्धमृपिर्मघोनाः। समाधिमीतेन किलोपनीतः पञ्चाप्सरोयौवनकूटवन्धम् ॥ ३९ ॥ पुरेति ॥ पुरा पूर्वस्मिन्काले दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिस्तन्मात्राहारो मृगैः सार्थ सह चरन् , स ऋषिः समाधेस्तपसो भीतेन मघोनेन्द्रेण पञ्चानामप्सरसा यौवनम् । 'तद्धितार्थ-' (पा. २१११५१) इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तदेव कूट- वन्धं कपटयन्त्रमुपनीतः। 'उन्मायः कूटयन्वं स्यात्' इत्यमरः। किल' इलैतिष्ये मृगसाहचर्यान्मृगवदेव बद्ध इति भावः ॥ ३९ ॥ तस्यायमन्तर्हितसौधभाजःप्रेसक्तसंगीतमृदङ्गधोपः। वियद्गतः पुष्पकचन्द्रशालाःक्षणं प्रतिश्रुन्मुखराः करोति ॥ ४०॥ तस्येति ॥ अन्तर्हितसौधभाजो जलान्तर्गतप्रासादगतस्य तस्य शातकर्णरयं प्रसक्तः संततः संगीतमृदङ्गयोपो वियद्गतः सन् पुप्पकस्य चन्द्रशाला: 'शिरोगृहाणि । 'चन्दशाला शिरोगृहम्' इति हलायुधः । क्षणं प्रतिश्रुद्धिः प्रतिध्वानमुखरा ध्वनन्तीः करोति । 'स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने' इत्यमरः ॥ ४० ॥ 'हविर्भुजामेधवतां चतुर्णा मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः । असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी नाम्ना सुतीक्ष्णश्चरितेन दान्तः ॥४१॥ हविरिति ॥ नाना सुतीक्ष्णः सुतीक्ष्णनामा चरितेन दान्तः सौम्योऽसा- चपरस्तपस्वी । एधवतामिन्धनवताम् । 'काष्ठं दार्विन्धनं वेधः' इत्यमरः । चतुर्णा हविर्भुजामनीना मध्ये । ललाटं तपतीति ललाटंतपः सूर्यः । 'असूर्य- ललाटयोईशितपोः' (पा. ३॥२॥३६) इति खश्प्रत्ययः। अरर्दिषत्-'(पा. ६।३३६५) इलादिना मुमागमः । ललाटंतपः सप्तसप्तिः सप्ताश्वः सूर्यो यस्य स तथोक्तः सन् । तपस्यति तपश्चरति । 'कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः' (पा. ३११५) इति क्यड् । 'तपसः परस्मैपदं च' (वा. १७३३) इति वफव्यम् ॥४१॥ पाठा०-१ 'भेदेन'. २ 'प्रयुक्त'. ३ 'मादः. ४ 'हि तप्स्यति'. टिप्प-1 दिनकरमिधास्तु 'फूटपत्रं' इति पाठमाश्रित्य पञ्चानामप्सरसा यौवनमेव कूटयचं वेनोन्मादार्थ प्रापितः। यथा कूटयक्रेग बद्धाना मृगाणामन्यत्र गत्यभावः, तथाऽस्यापि स्यादिति तारुण्यकूटयन्त्रेण वन्धनम् । अवस्वाभिरेव रमव इत्यर्थः इति व्याचख्युः।।

·रघुपंचे [लो० ४१-४५ अमुं सहासप्रहितेक्षणानि व्याजासंदर्शितमेखलानि । नालं विकर्तुं जनितेन्द्रशकं सुराइनाविनमचेष्टितानि ॥ ४२ ॥ अमुमिति ॥ जनितेन्द्रशङ्कम् । तपसेति शेषः । असुतीक्ष्णं सहासं प्रहितानीक्षणानि दृष्टयो येषु तानि । व्याजेन केनचिन्मिषेण । 'पुस्योऽर्थ खर्गेऽशके इति विश्वः । अर्धमीपन संदर्शिता मेखला येषु तानि सुराङ्गना- नामिन्द्रप्रेषितानां विभ्रमा विलासा एव चेष्टितानि विकर्तुं स्खलयितुमलं सम- नि न । बभूवुरिति शेषः ॥ ४२ ॥ एपोऽक्षमालावलयं मृगाणां कण्डूयितारं कुशसूचिलावम् । सभाजने मे भुजमर्वयाहुः सव्येतरं प्राध्वमित प्रयुते ॥ ४३ ॥ एप इति ॥ ऊर्यवाहुरेप सुतीक्ष्णोऽक्षमालैव वलयं यस्य तं मृगाणां कण्डूयितारम् । कुशा एवं सूचयस्ता उनातीवि कुशसूचिलावतम् । 'कर्म- प्यण' (पा. ३।२।१) इत्यण् । एभिर्विशेषणैर्जयशीलत्वं भूतदया कर्मक्षमत्वं च पोत्यते । सव्यादितरं दक्षिणं भुजं मे मम सभाजने समाननिमित्त । 'निमि- तात्कर्मयोगे' (वा. १४९०) इवि सप्तमी । इतः प्राध्वं प्रकृतानुकूलवन्धं प्रयुके। 'आनुवूल्यार्थक प्राध्वम्' इत्यमरः । अव्ययं चैतत् ॥ ४३ ॥ वाचंयमत्वात्प्रणति ममैप कम्पेन किंचित्प्रतिगृहा मूर्धः । दृष्टिं विमानव्यवधानमुक्तां पुनः सहस्रार्चिपि संनिधत्ते ॥४॥ वाचंयमेति ॥ एप सुतीक्ष्णः । वाच यच्छतीति वाचंयमो मौनव्रती । 'याचि यमो प्रदे' (पा. ३।२।४०) इति खच्प्रत्ययः । 'वाचंयमपुरंदरी च' (पा. ६॥३॥६९) इति मुम् । तस्य भावस्तत्त्वान्मम प्रणात किंचिन्मूर्भः कम्पेन प्रतिगृहा विमानेन व्यवधानं तिरोधानं तस्मान्मुकाम् । 'अपेता- पोदमुकपतित-' (पा. २।११३८) इत्यादिना पञ्चमीसमारः। दृष्टिं पुनः सहस्रा. विपि सूर्ये संनिधचे । सम्यग्धत्त इत्यर्थः । अन्यथाऽकर्मकत्व प्रसवात् ॥४४॥ अदः शरण्यं शरभङ्गानाम्नस्तपोवनं पावनमाहिताग्नेः। चिराय संतर्य समिद्भिरग्निं यो मन्त्रपूतां तनुमप्यहोपीत् ॥ ४५ ॥ अद इति ॥ शरणे रक्षणे साधु शरण्यम् । पावयत्तीवि पावनम् । अदो दृश्यमानं तपोवनमाहिताग्ने शरभङ्गानाम्नो मुनेः संबन्धि। यः शरमश्चिराय पाठा0-1'उप्रतेजाः. २ 'प्रांशु'.

·लो०४६-४९] प्रयोदशः सर्गः। ३४१ चिरमग्निं समिद्भिः संवर्ध्य तर्पयित्वा ततो मन्त्रैः पूता शुद्ध तनुमप्यही. पीद्धतवान् । जुहोते ॥ ४५ ॥ छायाविनीताध्यपरिश्रमेषु भूयिष्ठसंभाव्यफलेप्वमीपु । तस्यातिथीनामधुना सपर्या स्थिता सुपुत्रेष्विव पादपेषु ॥१६॥ छायेति ॥ अधुनाऽसिन्काले तस्य शरभङ्गस्य संवन्धिन्यतिधीनां सपर्या- तिथिपूजा। पूजा नमस्यापचितिः सपर्यााहणाः समाः' इत्यमरः। छायाभिर्विनी- तोऽपनीतोऽध्वपरिश्रमो येस्त्रेषु भूयिष्टानि बहुतमानि संभाव्यानि श्लाघ्यानि फलानि येषां तेष्वमीपु पादपेप्वाश्रमवृक्षेषु सुपुत्रेष्विव स्थिता । तत्पुरैरिव पादपैरनुष्ठीयत इत्यर्थः ॥ ४६॥ धाराखनोदारिदरीमुखोऽसौ शृङ्गानलग्नाम्बुजवप्रपङ्कः । वनाति मे वन्धुरगात्रिचक्षुईतः ककुद्मानिव चित्रकूटः ॥४७॥ धारेति ॥ धारा निझरधाराः । यद्वा,-घारया सातपेन वनोद्गारिदर्येव मुखं यस्य सः । ऋङ्गं शिखर विषाणं च तस्याने लग्नोऽम्बुद एव वनपको वर- क्रीडासतपको यस्य सः । असौ चित्रकूटो हे वन्धुरगात्रि उन्नतानतालि ! 'वन्धुरै तूमतानतम्' इत्यमरः । दृप्तः ककुमान् वृषभ इव । मे चक्षुर्वनात्यनन्यासक करोति ॥४७॥ एपा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरभावतन्वी। मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुक्तावली कण्ठगतेच भूमेः ॥४८॥ एपेति ॥ प्रसन्नो निर्मलः स्तिमिवो निःस्पदः प्रवाहो यस्याः सा विदू- रस्थान्तरस्य मध्यवर्त्यवकाशस्य भावात्तन्वी दूरदेशवर्तित्वात्तनुत्वेनावभासमाना मन्दाकिनी नाम काचिचित्रकूटनिकटगैषा सरित् । गोपकण्ठेन भूमेः कण्ठगता मुकावलीवाभाति । अत्र नगस्य शिरस्त्वं तदुपकण्ठस्य कण्ठत्वं च गम्यते ॥ ४ ॥ अयं सुजातोऽनुगिरं तमाला प्रवालमादाय सुगन्धि यस्य । यवाकरापाण्डुकपोलशोभी मयावतंसः परिकल्पितस्ते ॥ ४९ ॥ अयमिति ॥ गिरेः समीपेऽनुगिरम् । 'गिरेश्च सेनकस्य' (पा.,५४४११२) इति समासान्तष्टप्रत्ययः । सुजातः स तमालोऽयं दृश्यते । यस्य तमालस्य । शोभनो गन्धो यस्य तरसुगन्धि। गन्धस्य-' (पा. ५।४।१३५) इलादिनेकारः समा सान्तः । प्रवालं पल्लवमादाय मया ते यथादुरवदापाण्डी कपोले शोभी शोभते यः सोऽवतंसः परिकल्पितः॥४९॥ टिप्प-दर्शनादेव मीति जनयदीसभा-इति दिनकर।

·प ३४२ 'रघुवं [लो० ५०-५३ अनिग्रहवासविनीतसत्त्वमपुप्पलिङ्गात्फलवन्धिवृक्षम् । वनं तपःसाधनमेतदनेराविष्कृतोदनतरप्रभावम् ॥ ५०॥ अनिग्रहेति॥ अनिग्रहवासा दण्डभयरहिता अपि विनीताः सत्त्वा जन्तवो यसिंवत् । अपुप्पलिङ्गात्पुष्पनिमित्तं विनैव फलवन्धिनः फलप्राहिणो वृक्षा यासंस्तत् । अत एवाऽऽविष्कृतोदनतरप्रभावमत्रेर्मुनेस्तपसःसाधनं वनमेतत् ॥५०॥ अत्राभिषेकाय तपोधनानां सप्तर्षिहस्तोद्भुतहेमपद्माम् । प्रवर्तयामास किलानसूया त्रिस्रोतसंत्र्यम्बकमौलिमालाम् ॥ ५१ ॥ अत्रेति ॥ अत्र वनेऽनसूयाऽत्रिपन्नी । सप्त च ते ऋपयश्च सप्तर्पयः। दिवसंख्ये संज्ञायाम्' (पा. २॥१॥५०) इति तत्पुरुषसमासः । तेपा इस्तैरुद्धृतानि हेमपद्मानि यस्यास्तां त्र्यम्बकमौलिमालां हरशिरःस्र विस्रोतसं मागीरथीं तपोधनानामृषीणामभिपेकाय मानाय प्रवर्तयामास प्रवाहयामास । किलेसैविह्ये ॥ ५१॥ वीरासनानजुपामृपीणाममी समध्यासितवेदिमध्याः। निचातनिष्कम्पतया विभान्ति योगाधिरूढाइव शाखिनोऽपि॥५२॥ वोरेति । वीरासनर्जयसाधनैः । ध्यानं जुपन्ते सेवन्त इति ध्यानजुपः। वेषां तैरुपविश्य ध्यायतामृपीणां संवन्धिनः समध्यासितवेदिमध्याः । इदं वीरासनस्थानीयम् । अमी शाखिनोऽपि निवाते निष्कम्पतया योगाधिः रूढा इव घ्यानभाज इव विभान्ति । ध्यायन्तोऽपि निश्चलाशा भवन्ति । वीरा- सने वसिष्ठः-'एकपादमथैकस्मिन्विन्यस्योरूणि संस्थितम् । इतास्मिंस्तथा चान्यं वीरा- सनमुदाहृतम् ॥' इति ॥ ५२ ॥ त्वया पुरस्तादुपयाचितो यः सोऽयं चटः श्याम इति प्रतीतः। राशिमणीनामिव गारुडानां सपद्मरागः फलितो विभाति ॥ ५३॥५ पाठा०-१'भपुण्यलिशाप्तमपुण्यवृक्षम्'.२ 'प्रवाहम्'. ३ 'निष्कम्पितया'. ४ 'प्रकाश'. ५ 'वमिखया शुकुनिवेशभिन्ना कुन्दसगिन्दीवरमालयेच । कृतिहरेः कृष्णमृगत्वचेव भूतिः सरारेरिव कण्ठभासा ॥ द"र्धया शारदमेघलेसा निधू- वनिविंशरुचा दिशेव । गवाक्षकालागरुधूमराज्या हयस्थठीटेपसुधा नवेव ॥ तुपारसंघावशिला हिमाद्रे त्यानमसरसोभयेव । पत्रिणां मानसगोचराणां श्रेणीव कादम्मविहंगपङ्कया'.

·है लो०५१-५७] त्रयोदशः सर्गः। त्वयेति ॥ त्वया पुरस्तात् पूर्व य उपयाचितः प्रार्थितः । तथा च रामा- यणे-न्यग्रोधं तमुपस्थाय पैदेही वाक्यमब्रवीत् । नमस्तेऽस्तु महावृक्ष! पालयेन्मे प्रतं पतिः ॥' इति । श्याम इति प्रतीतः स वटोऽयं फलितः सन् । सप- मरागो गारुडानां मणीनां मरकतानां राशिरिव । विभाति ॥ ५३ ॥ 'कचित्-' इत्यादिभिश्चतुर्भिः श्लोकैः प्रयागे गजायमुनासंगमं वर्णयवि- कचित्तभालेपिभिरिन्द्रनीलैर्मुक्तामयी यष्टिरिवानुविधा। अन्यत्र माला सितपङ्कजानामिन्दीवरैरुखंचितान्तरेव ॥ ५४॥ क्वचित्खगानां प्रियमानसानां कादम्बसंसर्गवतीच पतिः। अन्यत्र कालागुरुदचपना भक्तिर्भुवश्चन्दनकल्पितेव ॥ ५५॥ कचित्प्रभा चान्द्रमसी तमोभिश्छायाविलीनः शवलीकृतेव । अन्यत्र शुभ्रा शरभ्रलेखा रन्ध्रेष्विवालक्ष्यनभप्रदेशा॥५६॥ . कचिव कृष्णोरगभूपणेच भस्माङ्गरागा तनुरीश्वरस्य । पश्यानवद्याङ्गि! विभाति गङ्गा भिन्न प्रवाहा यमुनातरङ्गैः ॥ ५७ ॥ हे अनवद्याङ्गि! यमुनातरङ्गभिन्नमवाहा व्यामिश्रीषा गङ्गा जाह्नवी विभाति । त्वं पश्य । केव? कचित्प्रदेशे प्रभया लिम्पन्ती संनिहितमिति प्रभा- लेपिभिरिन्द्रनीलेरनुविद्धा सह गुम्फिता मुक्कामयी यष्टिरिव हारावलिरिव विभाति । अन्यत्र प्रदेश इन्दीवरैनीलोत्पलैरुत्वचितान्तरा सह प्रथिता सितपकजानां पुण्डरीकाणां मालेच । विभातीति सर्वत्र संवन्धः । कचित्का. दम्वसंसर्गवती नीलहंससंसृष्टा प्रियं मानसं नाम सरो येषां तेषां खगानां राजहंसाना पङ्किरिव । 'राजहंसास्तु ते चचरणलोहितैः सिताः' इत्यमरः । अन्यत्र कालागुरुणा दत्तपत्रा रचितमकरिकापत्रा भुवश्चन्दनकल्पिता भक्ति- रिव । कचिच्छायासु विलीनः स्थितस्तमोभिः शवलीकृता कर्दुरीकृता चान्द्रमसी प्रभा चन्द्रिकेछ । अन्यत्र रन्ध्रप्वालक्ष्यनभःप्रदेशा शुभ्रा शर- दभ्रलेखा शरन्मेघपङ्किरिव । कचित्कृप्णोरगभूपणा भसागरागेश्वरस्य तनुरिव विभाति । शेपो व्याख्यातः । कलापकम् ॥ ५४-५७ ॥ पाठा०-१'उदाधितान्तरा'. हिप्प-1 कलसाना धूसरपक्षत्वाचमुनातरवसाम्पम्-इति दिनकर। अन्धेवालयेषश्यो नमःप्रदेशो यत्र सा शरत्कालधनलेखेव । नभोनीलिनो लोकमसि- द्विसिद्धत्वात यमुनातरगताम्बन्-इति दिनकर ·रघुवंशे [श्लो० ५०-६० समुद्रपन्योर्जलसंनिपाते पूतात्मनामत्र किलाभिषेकात् । तत्वाववोधेन विनापि भूयस्तेनुत्यजां नास्ति शरीरवन्धः ॥ ५॥ समुद्रेति ॥' अत्र समुद्रपन्योर्गा-यमुनयोर्जलसंनिपाते संगमेऽमि. पेकात् नानात् पूतात्मनां तनुत्यजां शुद्धात्मनां पुंसो तत्त्वाववोधेन तत्त्व- ज्ञानेन विनापि प्रारब्धशरीरत्यागानन्तरं भूयः पुनः शरीरवन्धः शरीरयोगो नास्ति किल। अन्यन ज्ञानादेव मुक्तिः, अत्र तु स्नानादेव मुक्तिरित्यर्थः ॥ ५८॥ पुरं निपादाधिपतेरिदं तद्यस्मिन्मया मौलिमणिं विहाय । जटासु बद्धाखरुदत्सुमन्त्रः कैकेयि! कामाः फलितास्तवेति ॥१९॥ पुरमिति ॥ निपादाधिपतेर्गुहस्य तत्पुरमिदम्। यस्मिन्पुरे मया मौलि. मणि विहाय जटासु घद्धासु रचितासु सतीषु सुमन्त्रः 'हे कैकेयि! तव कामा मनोरथाः फलिताः सफला जाताः' इत्यरुदत् । 'रुदिरश्रुविमोचने' इति धातोर्लक् ॥ ५९॥ पयोधरैः पुण्यजनाङ्गनानां निर्विष्टहेमाम्बुजरेणु यस्याः। ब्राझं सरस कारणमाप्तवाचो बुद्धेरिवाव्यकमुदाहरन्ति ॥ ६०॥ पयोधरैरिति । पुण्यजनाङ्गनानां यक्षत्रीणां पयोधरैः स्वनैर्निर्विष्ट उप. भुत्तो हेमाम्बुजरेणुर्यस्य तत् । तन ताः कीडन्तीति व्यज्यते । ब्रह्मण इदं ब्राह्मम्। 'नस्तद्धिते' (पा. ६।४।१४४) इति टिलोपः । ब्राझं सरो मानघाख्यं यस्याः सरवाः । बुद्धेर्महत्तत्त्वस्याव्यकं प्रघानमिव कारणम् । आप्तस्य वाच आप्त- वाचो वेदाः । यद्वा,-बहुव्रीहिणा मुनयः । उदाहरन्ति प्रचक्षते ॥ ६ ॥ पाठा०-१'शरीरिणाम्'. २ 'मौलिमणीन्'. ३ 'निर्युट'. टिप्प०-1 संगमेऽभिषेकारखानाद पूतात्मनां तनुत्या पुसा तत्त्वाववोपेन तत्त्वज्ञानेन विनापि पुनः शरीरवन्धो नास्ति किल । तथा च श्रुतिः-सितासिते सरिते (यव) संग इत्यादि । 'या गतियोंगयुकस तत्त्वशस्य मनीषिणः1 सा गठिस्त्यजता प्राणान् गंगा-यमुना सहमें इति स्मृतिः। 'अभिपेका पूतात्मनाम् इति जानस्यापि फलखोक्तिः-इति हेमादि। 'मवेद पुण्यजनो यक्षे राक्षसे सबनेऽपि च' इति विश्वः। 3 मह्मण आगत बाक्षम्, प्राकमण्डलोरित्यर्थः। मानस सरो यस्याः सरवा. कारणं वदन्ति । बुदेरव्यकं मूलप्रकृति कारणमिव । अनुत्पादितकार्याणि सत्वरज-स्तमासि मूल- प्रकृतिः, यथा कुशूलस्य ब्राह्मण-इति हेमादिः। यथा साख्या योगिनो बुध्देरज्यक कारणं वदन्ति, यदुकम् अन्यकाइयळयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । राज्यागमे प्रलीयन्वे नत्रैवा. न्यतसंशके । इति । अन्यकात्किल बुद्धेरपचिरिति साख्यानति वल्लभः। भाताच ठा वाचश्व पुराणानि, मापनापीयमिति कवि हेमादिः।

·- लो० ६१-६] त्रयोदशः सर्गः। जलानि या तीरनिखातयूपा वहत्ययोध्यामनु राजधानीम् । तुरंगमेधावभृथावतीणरिक्ष्वाकुभिः पुण्यतरीकृतानि ॥ १ ॥ जलानीति ॥ यूपः संस्कृतः पशुवन्धना) दारुविशेषः । तीरनिखातयूपा या सरयूस्तुरंगमेधा अश्वमेधास्तेप्यवस्थार्थमेवावतीणैरवरूडैरिक्ष्वाकुमि- रिक्ष्वाकुगोत्रापर्सनः पूर्वैः । तद्वाजत्यादणो लुक् । पुण्यतरीकृतान्यतिशयेन पुण्यानि कृतानि जलान्ययोध्या राजधानी नगरीमनु समीपे, तया लक्षितयेत्यर्थः । 'अनु' शब्दस्य 'लक्षणेत्यंभूत-' (पा. १४९०) इत्यादिना कर्मप्रवचनीयत्वात्तयोगे द्वितीया। वहति प्रापयति ॥ ६१ ॥ यां सैकतोत्सङ्गसुखोचितानां प्राज्यैः पयोभिः परिवर्धितानाम् । सामान्यधात्रीमिच मानसं मे संभावयत्युत्तरकोसलानाम् ॥ ६२ ॥ यामिति ॥ यां सरयूं मे मानसं कर्तृ सैकतं पुलिनं तदेवोत्सङ्गः तत्र यत्सुखं तत्रोचितानां प्राज्यैः प्रभूतैः पयोभिरम्युभिः क्षीरेश्च । 'पयः क्षीरं पयोऽम् च इत्यमरः । परिचर्धितानां पुष्टानामुच्चरकोसलानामुत्तरकोस्लेश्व- राणां सामान्यधात्री साधारणमातरमिव संभावयति । 'धात्री जनन्या- मलकीवसुमत्युपमातृपु' इति विश्वः ॥ ६२ ॥ सेयं मदीया जननीच तेन मान्येन राज्ञा सरयूर्वियुक्ता । दूरे वसन्तं शिशिरानिलो तरंगहस्तैरुपगृहतीव ॥ ६३ ॥ सेयमिति ॥ मदीया जननी कौसल्येव मान्येन पूज्येन तेन राज्ञा दशरथेन वियुक्ता सेयं सरयूर्दूरे वसन्तम् । प्रोप्यागच्छन्तमिवर्थः । मां पुत्रभूतं शिशिरानिलस्तरंगैरेव हस्तैः । उपगूहतीवालिङ्गतीव ॥ ६३ ॥ विरकसंध्याकपिशं परस्तार्धेतो रजः पार्थिवमुन्जिहीते । शङ्के हेनूमत्कथितप्रवृत्तिः प्रत्युद्तो मां भरतः ससैन्यः ॥६४॥ विरकेति ॥ विरकाऽतिरता या संध्या तद्वत् फपिशं ताम्रवर्णम्। पृथिव्या इदं पार्थिवम् । रजो धूलिः पुरस्तादन यतो यस्मात्कारणादुनिहीत उद्ग- पाठा०-१ 'यूपैः'. ३ 'विमुक्का'. ३'दूरेऽपि सन्त्रम्'. ४ 'यस्मात्', 'एवत्', 'यथा'.५'हनुमान्कथित'. टिप्प-1 सरयूयोध्या राजधानी पुरी अन्वीकृभिः सूर्यवंश्यैर्नृपः पुण्यतरीकतानि जलानि-दति हेमादिः। 4 ।

·३४६ रघुवंशे [श्लो० ६५-६० च्छति । तस्मात् । हनुरस्यासीति हैनूमान् । 'शरादीनां च' (पा. ६।३।२०) इति दीर्घः । तेन कथिता प्रवृत्तिरसदागमनवार्ता यस्मै स भरतः ससैन्यः सन् , मां प्रत्युद्गत इति शङ्कतर्कयामि । 'शङ्का भयवितर्कयोः' इति शब्दार्गवे । अत्र यत्तदोनिलसंबन्धात्तच्छन्दलाभः ॥ ६४ ॥ अद्धा श्रियं पालितसंगराय प्रत्यर्पयिष्यत्यनघां स साधुः । हत्वा निवृत्ताय मृधे खरादीन्संरक्षितां त्वामिव लक्ष्मणो मे ॥६५॥ अद्धति ॥ किच, साधुः सजनः स भरतः । 'साधुर्वाधुपिके चायै सजने चापि वाच्यवत्' इति विश्वः । पालितसंगराय पालितपितृप्रतिज्ञाय मे मह्यम् । अनघामदोषा भोगाभावादनुच्छिष्ट किंतु सरक्षिता थियम् । मृधे युद्धे खरा- दीन्हत्वा निवृत्ताय मे लक्ष्मणः संरक्षितामनघां त्वामिव प्रत्यर्प. यिष्यत्यद्धा सत्यम् । 'सत्ये त्वद्धाञ्जसा द्वयम्' इत्यमरः ॥६५॥ असौ पुरस्कृत्य गुरुं पदातिः पश्चाद्वस्थापितवाहिनीकः। वृद्धरमात्यैः सह चीरवासा मामय॑पाणिर्भरतोऽभ्युपैति ॥ ६६ ॥ असाविति ॥ असौ पदातिः पादचारी चीरवासा वल्कलवसनो भरतः पश्चात् पृष्ठभागेऽवस्थापिता वाहिनी सेना येन स तथोक्तः सन् । 'नवृतश्च' (पा. ५४४१५३) इति कप। गुरुं वसिष्ठं पुरस्कृत्य वृद्धरमात्यैः सहायपाणिः सन मामभ्युपैति ॥६६॥ पित्रा विसृष्टां मदपेक्षया यः श्रियं युवाप्यङ्कगतामभोका। इयन्ति वर्षाणि तया सहोग्रमभ्यस्यतीव व्रतमासिधारम् ॥ ६७ ॥ पित्रेति ॥ यो भरतः पिता विसृष्टां दत्तामङ्कमुत्सङ्गं च गतामपि । यो प्रियं युवापि मदपेक्षया मद्न्याऽभोक्ता सन् । तृनन्तत्वाद 'न लोक-' (पा.२२३।६९) इति षष्ठीनिषेधः । इयन्ति वर्षाण्यैतावतो वत्सरान् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । पाठा०-१ अद्य'. २ 'अर्घपाणिः'. ३ 'निसृष्टाम्'. ४ 'अङ्गगताम्'. टिप्प०-1 हनुवंदनैकदेशः कुत्सितो यस्य इति निन्दाया मनुस्। 'अन्येषामपि दृश्यवे' इति दीर्घत्वम् । यथा पुरुषः पुरुष इति । तस्य हि किल जावमात्रस्य रविश्यमुत्पत्य विजि- घत्सो रणे इनुर्भनेति यूयदे । भरतस्य वार्ता निवेदनार्थ हनुमान्प्रेषित इत्यनेनैव (१) चेयम् । श्रीरामप्रवेशसमये 'रामश्चतुर्दशवर्षेष्वतिवाहितेषु समनन्तरे दिने मध्याइसमये यदि वा न समागतः तदानि प्रवेक्ष्यामि' इति भरतस्य प्रविशाऽपि सूचिता-इति हेमादिः । अभोकैति तृजादीनामनिर्दिष्ट कालत्वात् कालत्रयेऽपि प्रयोगसंमवाभूते ताच्छीलिक स्तुन् । 'अभुक्त' इति वा पाठः इति दिनकर . -- ·५ ओ०६८-७०] त्रयोदशः सर्गः ३४७ तया श्रिया सह । नियेति च गम्यते । उग्नं दुश्वरमासिघारं नाम वतमभ्य- स्थतीय वर्तयतीव । 'युवा युक्त्या साचं यन्मुग्धभर्तृवदाचरेत् । अन्तर्निवृत्तसङ्गः सादासिधारमतं हि तत् ॥' इवि यादवः । इदं चासिधाराचकमणतुल्यत्वादाविधा. रक्तमित्युक्तम् ॥६५॥ एतावदुतवति दाशरथौ तदीया- मिच्छां विमानमधिदेवतया विदित्वा । ज्योतिप्पथादयततार सविस्मयाभि- रद्धीक्षितं प्रकृतिभिर्भरतानुगाभिः ॥ ६८ ॥ पतावदिति ॥ दाशरथी राम एतावदुकवति सति विमानं पुष्पक कर्तृवदीयां रामसंवन्धिनीमिच्छामधिदेवतया मिपेण विदित्वा । तत्प्रेरित सदित्यर्थः । सविस्मयाभिर्भरतानुगाभिः प्रकृतिभिः प्रजाभिरुद्वीक्षित सज्योतिप्पथादकाशादयततार ॥ ६८॥ तस्मात्पुरःसरविभीपणदर्शितेन सेवाविचक्षणहरीभ्यरदचहस्तः। यानावातरददूरमहीतलेन मार्गण भगिरचितस्फटिकेन रामः ॥१९॥ तस्मादिति ॥ रामः सेवायो विचक्षणः कुशलो हरीश्वरः सुग्रीवत्तेन दत्तहस्तो दत्तावलम्यो यस्य तादृशः सन् । स्थलकत्वात्पुररसरो विभीपणवेन दर्शितेनादूरमासनं महीतलं यस्य तेन भङ्गिभिर्विच्छत्तिमी रचितस्फटिकेन यद्धस्फटिकेन सोपानपर्वणा मार्गेण तमाद्यानात् पुप्पकाद्वातरवतीर्णवान् । तरते ॥ ६९॥ इश्वाकुवंशगुरवे प्रयतः प्रणम्य संभ्रातरं भरतमयपरिग्रहान्ते। पर्यथुरसजत मूर्धनि चोपजनी तद्भक्त्यपोढपितराज्यमहामिपेके ।। ७० ॥ पाठा-१ 'सभ्रावरम्'. २'भर्घपरिग्रहान्ते'. 1एकसाने अम्पायर्या मध्ये पर नपाय सीपुंसी या ब्राह्मचर्येन सयाते तदसिधारा. प्रतम्-रव दिनकर हेमादिस्न-दिनकर नियोकं समानमरुन्योदाहलाह-मन्तनिक सः रूसिवाय वैजयन्ती-लाह। मपाससापाप्मारित्सागाइडेमानमयोगः-वि दिनकर ·. ३४८ रघुवंशे [को०७१-७२ इक्ष्वाक्किति ॥ प्रयतः स राम इक्ष्वाकुवंशगुरवे वसिष्ठाय प्रणम्य नम- स्कृत्याय॑स्य परिग्रहः खोकारखस्यान्ते पर्यभुः परिगतानन्दवाप्पः सन् । भ्रातरं भरतमवज्ञतालिङ्गत् । तस्मिनरामे भक्त्याऽपोढः परिहृतः पितराज्यमहा. मिपेको येन तस्मिन्मूर्धन्युपजधौ च । 'घा गन्धोपादाने लिटि रूपम् ॥ ७० ॥ श्मश्रुप्रवृद्धिजनिताननविक्रियांश्च प्लक्षान्प्ररोहजटिलानिय मन्त्रिवृद्धान् । अन्वग्रहीत्मणमतः शुभप्रिपाते- र्वार्तानुयोगमधुराक्षरया च वाचा ॥ ७१ ॥ मश्विति ॥ श्मश्रूणां मुखरोम्णां प्रवृद्ध्या संस्काराभावादभिवृद्ध्या अनिता- ननेषु विक्रिया विकृतिर्थेषां तानत एव प्ररोहै: शाखावलम्बिनिरधोमुखैर्मूलेर्ज- टिलाइटावतः प्लक्षाश्यग्रोधानिव स्थितान् । प्रणमतो मन्त्रिवृद्धांश्च शुभैः कृपादृष्टिपातैर्तिस्यानुयोगेन कुशलप्रश्नेन मधुराक्षरया वाचा चान्वन- हीदनुगृहीतवान् ॥ ७१ ॥ दुर्जातवन्धुरयमृक्षहरीश्वरो मे पौलस्त्य एप समरेपु पुर प्रहर्ता। इत्यादृतेन कधितो रघुनन्दनेन व्युत्कम्य लक्ष्मणमुभौ भरतो ववन्दे ॥७२॥ दुर्जात इति ॥ अयं मे दुर्जातवन्धुरापद्वन्धुः । 'दुर्जातं व्यसनं प्रोक्तम्' इति विश्वः । ऋक्षहरीश्वरः सुग्रीवः । एप समरेपु पुर प्रहां पौलस्त्यो विभीषणः। इत्यादृतेनाऽऽदरयता। वर्तरि कः। रघूण नन्दनेन रामेण कथिता- वुभौ विभीषण-सुप्रीवी लक्ष्मणमनुजमपि व्युत्क्रम्यालिङ्गनादिभिरसंभाव्य भरतो ववन्दे ॥ ७२॥ पाठा- 'माकृतिविक्रियान्'. २ 'वृक्षान्'. ३ 'प्रत्यग्रहीत'. ४ 'दान'. ५ 'दुःखैकबन्धुः'. ६ 'समरे च'. ७ 'आदरेण'. टिप्प०-- प्रेमातिशया वति नेत्यर्थः-इति दिनकर।। अत्र 'दुवैकबन्धुः' इति पाठमादृत्य 'दुःखे सति एको मुख्यो वन्धुःखैकबन्धुः, दुख- स्योद्धतेत्यर्थः।...रामप्रणानानन्तरोचित लक्ष्मणालिङ्गनमनतिक्रम्य नमश्चकार । यदा, लक्ष्मणं व्युत्क्रम्य लक्ष्मणप्रणामो विधाय ती ववन्देहति ब्याख्यायां लक्ष्मणस्य ज्येष्ठत्व प्रतीयते-इति ज्याचख्युर-दिनकर ॥ दुसैमसन्धु' इति अंशहरवाद-इति हेमादिः ।

·. - लो०७३-७५] त्रयोदशः सर्गः। ३४९ सौमित्रिणा तदनु संससृजे स चैन- मुत्थाप्य नम्रशिरसं भृशमालिलिङ्ग। रूढेन्द्रजित्पहरणवणकर्कशेन क्लिश्यन्निवास्य भुजमध्यमुरःस्थलेन ॥ ७३ ॥ सौमित्रिणेति ॥ तदनु सुग्रीवादिवन्दनानन्तरं स भरतः सौमित्रिणा संससृजे संगतः। 'सृज विसर्गे' देवादिकाकर्तरि लिट् । नम्रशिरसं प्रणतमेनं सौमित्रिमुत्थाप्य भृशं गाढमालिलिङ्ग च। किं कुर्वन् ? रूढेन्द्रजित्प्रहरण- व्रणैः कर्कशेनास्य सौमित्रेकरस्थलेन भुजमध्य खकीय किश्यनिय पीड• . यमिव । क्लिश्नातिरयं सकर्मकः । 'क्लिनाति भुवनत्रयम्' इति दर्शनात् । ननु रामा- यणे-'तो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः । अभिवाद्य ततः प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत् ॥' इति भरतस्य कानिष्ठ्यं प्रतीयते । किमर्थ ज्येष्ठ्यमवलम्ब्यानार्जवेन श्लोको व्याख्यातः? सत्यम् ,-किंतु रामायणश्येकार्थष्टीकाकृतोतः श्रूयताम् । 'ततो लक्ष्मण- मासाद्य-' इत्यादि-लोक भासादनं लक्ष्मणवैदेह्योः। अभिवादनं तु वैदेखा एव । अन्यथा पूर्वोकं भरतस्य ज्येष्ठ्यं विरुभ्येति ॥ ३ ॥ रामाशया हरिचमूपतयस्तदानीं कृत्वा मनुष्यवपुरारुरुहुर्गजेन्द्रान् । तेषु क्षरत्सु बहुधा मद्वारिधाराः शैलाधिरोहणसुखान्युपलेभिरे ते ॥७४ ॥ रामेति ॥ तदानीं हरिचमूपतयो रामाशया मनुष्ययपुः कृत्वा गजे. न्द्रानारुरुहुः । बहुधा मदवारिधाराः क्षरत्सु वर्षसु तेपु गजेन्देषु ते कपियूथनाथाः शैलाधिरोहणसुखान्युपलेभिरेऽनुवभूवुः ॥ ४ ॥ सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां भेजे स्थान्दशरथप्रभवानुशिष्टः। मायाविकल्परचितैरपि ये तदीयै- न स्यन्दनैस्तुलितकृत्रिमभक्तिशोभाः ॥ ७५॥ सानुप्लव इति ॥ सानुलवः सानुगः । अभिसारस्वनुसरः सहायोऽनुप्लवोs- नुगः' इति यादवः । क्षणदाचराणां प्रभुर्विमीषणोऽपि । प्रभवत्यस्मादिदि पाठा०-१'ये'.२ 'स्थम्'. ३ 'यः'. 'भकिशोभि'. .

·३५२ रघुवंशे [लो. २-४ लते इव । 'वल्ली तु ब्रततिलता' इत्यमरः। भर्तुर्दशरथस्य प्रणाशाच्छोचनीयं देशान्तरमवस्थान्तरम् । 'अवस्थायां वनान्ते स्याद्दशापि' इति विश्वः । प्रपन्ने प्राप्त जनन्यौ कौसल्यासुमित्रे तत्र साकेतोपवने समं युगपदपश्यताम् । दृशेः कर्तरि लङ् ॥ १॥ उभावुभाभ्यां प्रणतो हतारी यथाक्रम विक्रमशोभिनौ तौ। विस्पष्टमसान्धतया न दृष्टौ ज्ञाती सुतस्पर्शसुखोपलम्भात् ॥२॥ उमाविति ॥ यथाक्रम खखमातृपूर्वकं प्रणतो नमस्कृतवन्तौ हतारी हतशत्रुको विक्रमशोभिनौ तावुभौ रामलक्ष्मणी । उभाभ्यां मातृभ्यामन्त्रैर- श्रुभिरन्यतया हेतुना । 'अनमश्रु च शोणितम्' इति यादवः । विस्पष्टं न दृष्टी किंतु सुतस्पर्शेन यत् सुखं तस्योपलम्भादनुभवाशातौ ॥२॥ आनन्दजः शोकजमश्रु वाप्पस्तयोरशीतं शिशिरो विभेद । गङ्गासरवोर्जलमुप्णतप्तं हिमाद्रिनिस्यन्द इवावतीर्णः ॥३॥ आनन्दज इति ॥ तयोर्माचोरानन्दजः शिशिरो बाध्यः शोकजन- शीतमुष्णमथु । उष्णतप्तं प्रीप्नतप्तं गङ्गासरबोर्जलं कर्म अवतीणों हिमा निस्यन्दो निर्झर इव । विभेद । आनन्देन शोकस्तिरस्कृत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ ते पुत्रयो :तशस्त्रमार्गानाीनिवाङ्गे सदयं स्पृशन्त्यौ । अपोप्सितं क्षत्रकुलाङ्गनानां न वीरसूशब्दमकामयेताम् ॥४॥ ते इति ॥ ते मातरी पुत्रयोर) शरीरे नैर्ऋतशस्त्राणां राक्षसशस्नाणों मार्गान्त्रणानान्सरसानिव सदयं स्पृशन्त्यो क्षनकुलाङ्गनानामीप्सित- मिष्टमपि धीरसूवारमावेति शब्दं नाकामयेताम् । वीरप्रसवो दुःखहेतुरिति भावः ॥४॥ पाठा०- 'सुतस्पर्शरसोपलम्भात्'; 'मुसार्शमुखोपलम्भाव'. २ पुत्र. योनसशस्त्रमार्गानिस्थरमरूढानपि बरसलत्वात् । मानिवाथे सदयं स्पृशन्यो भूयखयो समर्थयेताम्'. ३ 'घातान्'. ४ कारयेताम्', 'मपाकरोति'. 1 वार्धकेन दुखेन वा रूपान्तरम्-पति हेमादिः। 'सम' त्यनेन नैरस्थानविशय , उपमतरोतसव-इति हेमादिः । उसमुपमुखमनुपम मिति नावानौचित्यन्-रवि हेमाद्रिः ॥ प्रारपुवालिङ्गनमयस परिचितत्वावात्मतरपमरासोपटमोऽनुभवस्खलाग्शाती-इति दिनकर ।

·लो० ५-८] चतुर्दशः सर्गः। शायहा भर्तुरलक्षणाई सीतेति नाम खमुदीरयन्ती । वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोर्महिप्यावभक्तिभेदेन वधूर्ववन्दे ॥५॥ शायहेति ॥ आवहतीलावहा । भर्तुः केशायहा फ्लेशकारिणी । अत एव, अलक्षणाऽहं सीवेति खं नामोदीरयन्ती वर्गः प्रतिष्ठाऽस्पदं यस्य तस्य स्वर्गस्थितस्य गुरोः श्वशुरस्य महिप्यो श्वश्वी वधूः ग्रुषा । 'मधूः मुपा वधूर्जाया इत्यमरः । अभक्तिमेदेन ववन्दे । 'वर्गप्रविष्टस्य' इत्यनेन पवैधव्यदर्शनदुःसं सूचितम् ॥५॥ उचिष्ठ घसे! ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भा शुचिना तवैव । रुच्छ्र महतीर्ण इति प्रियाही तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या ॥ ६॥ उत्तिष्ठेति ॥ 'ननु वत्से! उत्तिष्ठ । सौ सानुजो भर्ता तवैव शुचिना घृत्वेन महत्कृच्छ्रे दुःसं तीर्णस्तीर्णवान्' इति प्रियाही तां वधू प्रियमप्य- मिथ्या सत्वं ते वाचतुः । उभयं दुर्वचमिति भावः ॥ ६ ॥ अधाभिपेकं रघुवंशकेतोः प्रारब्धमानन्दजलैजनन्योः । निर्वतयामासुरमात्यवृद्धास्तीर्थावतैः काञ्चनकुम्भतोयैः ॥ ७ ॥ अथेति ॥ अथ अनन्योरानन्दजलेरानन्दयाप्पैः प्रारब्धं प्रशान्तं रघु- घंशतो रामस्याभिषेकममात्यवृद्धास्तीयेभ्यो गायमुसेभ्य माहरानीतः काधनकुम्भतोयैर्निर्वतयामासुनिष्पादयामासुः ॥७॥ सरित्समुद्रान्सरसीश्च गत्वा रक्षाकपीन्द्ररुपपादितानि । तस्यापतन्मूभि जलानि जिप्णोविन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः ॥ ८॥ सरिदिति ॥ रक्षाकपीन्द्रः सरितो गङ्गायाः समुद्रापूर्वादीन्सरसीर्मान- सारीच गत्वा।उपपादितान्युपनीतानि जलानि जिप्णोर्नयशीलस्य । 'ग्लानि. स्थप ' (पा. ३२२२११९) इति न्यूप्रत्ययः। तस्य रामस्य मूर्ति । विन्ध्यस्य विम्यादभि मेघमभया भाप इव । अपवन् ॥ ८॥ पाठा०-1 'उदाहरन्नी'. २ 'स्वर्ग प्रविष्टस्य'. रिप-मदिवासमनार पशुवनराम, अमुरस सर्गस्सिया च भपसोधभ्य- माधीर शपस मे दुशमिति सूचितपदीसभित्राय:-रवि दिनकर। अमिन नुस्सा भत्त्या- दिनकर। 3 महसमोऽयं पर पतिसरेपनि रमोन पचनाचारेण माफमसननुतीनवानुः -- दिनमः।

·.रघुवंशे [लो०९-17 तपसिवपक्रिययापि तावद्यः प्रेक्षणीयः सुतरां बभूव । राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोमा तस्योदितासीत्पुनरुकदोपा ॥९॥ तपस्वीति ॥ यो रामस्तपत्रिवेषक्रिययापि तपखिपेपरचनयापि सुतरा. मत्यन्त प्रेक्षणीयस्तावदर्शनीय एवं बभूव । तस्य राजेन्द्रनेपथ्यविध नेन राजवैषरचनया या शोभा उदिता सा पुनरुकं नाम दोपो यस्याः सा पुन• रुकदोपा द्विगुणासीत् ॥९॥ से मौलरक्षोहरिभिः सैसन्यस्तूर्यवनानन्दितपौरवर्गः। विवेश सौधोद्गतलाजवर्षामुचोरणामन्वयराजधानीम् ॥१०॥ स इति । स रामः ससैन्यस्तूर्यस्खनैरानन्दितपौरवर्गः सन् । मूले भवा मौला मन्त्रिद्धास्तै रक्षोभिर्हरिभिश्च सह सौधेभ्य उद्तलाजवर्षामु- तोरणामस्वयराजधानीमयोध्या विवेश प्रविष्टवान् ॥ १० ॥ सौमित्रिणा सावरजेन मन्दमाधूतवालव्यजनो रथस्थः । धृतातपत्रो भरतेन साक्षादुपायसंघात इव प्रैवृद्धः॥ ११॥ सौमित्रिणेति ॥ सायरजेन शत्रुनयुक्तेन सौमित्रिणा लक्ष्मणेन मन्द- माधूते वालव्यजने चामरे यस्य स रंथस्थो भएतेन धृतातपत्र एवं चतु- यूहो रामः प्रवृद्धः साक्षादुपायानो सामादीनां संघातः समष्टिरिव । विवेश' इति पूर्वेण संबन्धः ॥ ११॥ प्रासादालागुरुधूमराजिस्तस्याः पुरो वायुपशेन मिना । वनानिवृत्तेन रघूत्तमेन मुका खयं वेणिरिचायभासे ॥१२॥ प्रासादेति ॥ वायुवशेन मिन्ना प्रासादे यः कालागुरुधूमस्तस्य राजी पाठा-1 स मौलिरक्षोहरिभिः सुसैन्य', 'स मौलिरक्षोहरि मिश्रसैन्य. स पौररक्षोहरिमिसैन्यः.२ पौरवर्गाम्''राजमार्गम्'. ३ 'मवृत्ता', 'मसिद्ध ४ 'कालागरुधूपराजि.५ 'चायुवशाच'. ६ 'नुवा'. ७ रघदहेन'. टिप्प-1 यो रामतपस्विना वेषस्य क्रियया धारणेनापि तावत्साकल्येन भय दर्शनी योऽभूद, तस्स राय नेपध्यस्वालङ्कारस्य विधानेन या शेमा सोदिता कथिता सा पुनरुक्त दोषो यसास्वादशी स्यात् । तापसवेपाधिकशोमया नृपनेपथ्यशोभादैगुण्येऽनुमितेऽपि यदि सा शोमा वयं ताहि पौनरुक्य स्यादित्यर्थ-ति दिनकर । तथा चालकारे पुनरुकदोष 'रतिलीलायम मिन्ते' इत्यत्र 'लीला'शब्द- इति साहित्यदर्पणम् । यथा पार्थो रथसमरन धृताउपत्र प्रसिद्ध प्रति हेमादिः। -3 प्रासादे कालागुरूई धूमाजिवायुपशा विभिन्ना बभासे। निवृतेन रघुबहेन रामेण सय मुका वेणिरिता 'वेगि प्रणिः शीर्षण्या-रति हेमादिः।

·.
झो. 12-14] चतुर्दशः सर्गः।
रेया । धनानिवृत्तेन रघूचमेन रामेण सयं मुका तस्याः पुरः पुर्या वेणि.
'रिच मायभासे। पुरोऽपि पतिमतासमाधिरकः । 'म प्रोपिते नु संवनि
चप्रमोचयेत्' इति हारीवः ॥ १२ ॥
श्यभूजनानुष्ठितचारवेषां करियस्था रघुवीरपतीम् ।
प्रासादवातायनश्ययन्धैः साकेतनायोऽधलिभिः प्रणेमुः॥ १३ ॥
श्यभूजनेति ॥ श्यभूजनेनानुष्ठितवारवेषां तियोम्यनेपथ्याम् । 'आर.
सपी नेपथ्यम्' इत्यमरः । फरियः श्रीयोग्मोऽस्परपः। 'कीरयः प्रपणं
उपनं रथगर्भ:' इति यादयः । तमस्या रघुवीरपती सीता साकेतनार्य:
मासादयातायनेषु रक्ष्ययन्धलक्ष्यपुरचलिभिप्रणेमुः ॥ १३ ॥
स्फुरत्प्रभामण्डलमानसूयं सा विभ्रती शाश्वतमनरागम्।
रराज शुद्धति पुनः स्यपुर्यं संदर्शिता यदिगतेय भनां ॥२४॥
स्करदिति ॥ स्फुरत्मभामण्डलमानसूयमनसूपया दर शाश्वतं पदा-
वनमगरागं विभ्रती सा पीया मत्री स्वपुर्य गुरति संदर्शिता पुन.
पदिगतेपरराज ॥१४॥
पेमानि रामः परिपईयन्ति विधाण्य सौहादनिधिः मुसः।
पाप्पापमाणो यलिमनिकेतमालेश्यशेपस पिनुर्षियेश ॥ १५ ॥
पेमानीति ॥ मुहदो मापः यौहार्द सोजन्यम् । 'गनियन्ते पूर्वपदस्स-
(4 m) इसमपपदामि सौहार्द निधी रामः सुहासा सुप्रीपादिभ्यः
परियईपनरकरणपन्ति पेदमानि विधाप्य दवा भरलेस्यशेपस्व पिन-
मारपल पितुयंलिमायुकं निकेत ई पाप्पायमाणो याम्पसमन्वि.
ये। पानोपन्यानुनमने (पा. २६110) इति कमलपः ॥ १५॥
एतायलिस्तर यदम्य सत्यानाभ्रश्पत सगंफलाहरनः।
तपिन्यमानं सुरतं तवेति जहार उजां मरवरा मातुः ॥ १६॥

·- ३५६ रघुवंशे [को०१७-१९ कृताञ्जलिरिति ॥ तत्र निकेतने कृताञ्जलिः सन् रामः । हे अम्ब ! नो गुरुः पिता स्वर्गः फलं यश तसात्सत्यानाभ्रश्यत न भ्रधवानिति यत्तदभ्रंशनं तचिन्त्यमानं विचार्यमाणं तव सुकृतम् । इत्येवंप्रकारेण भरतस्य मातुः कैकेय्या लज्जो जहारापानयत् । राज्ञा प्रतिज्ञापरिपालनं स्वर्गसाधनमि. त्यर्थः । 'भरत'ग्रहणं तदपेक्षयापि कैकेप्यनुसरणमिति द्योतनार्थम् ॥ १६ ॥ तथैवं सुग्रीवविभोपणादीनुपाचरस्कृत्रिमसंविधाभिः । संकल्पमात्रोदितसिद्धयस्ते कान्ता यथा चेतसि विसयेन ॥ १७ ॥ तथेति ॥ सुग्रीवविभीपणादीन् । संविधीयन्त इति संविधा भोग्यवस्तू ने । कृत्रिमसंविधाभिस्तथा तेन प्रकारेणैवोपाचरत् । यथा संकल्पमात्रेणे- च्छामात्रेणोदितसिद्धयस्ते सुग्रीवादयश्चेतसि विस्मयेन क्रान्ता व्याप्ताः ॥१७॥ सभाजनायोपगतान्स दिव्यान्मुनीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः। शुश्राव तेभ्यः प्रभवादि वृत्तं स्वविक्रमे गौरवमाधानम् ॥ १८ ॥ समाजनायेति ॥ स रामः समाजनायामिवन्दनायोपगतान् । दिवि भवान्मुनीनगस्त्यादीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रो रावणस्य प्रभवादि जन्मादिकं सविक्रमे गौरवमुरमादधानं वृत्तं तेभ्यो मुनिभ्यः शुश्राव श्रुतवान् । विजितोत्कर्षाजेतुरुत्वर्ष इत्यर्थः ॥ १८॥ प्रतिप्रयातेपु तपोधनेषु सुखादविज्ञातगतार्घमासान् । सीतासहस्तोपहताध्यपूजा-रक्षाकपीन्द्रान्धिससर्ज रामः ॥ १९ ॥ प्रतीति । तपोधनेषु मुनिषु प्रतिप्रयातेपु प्रविनिवृत्य गतेषु सत्सु सुखा- दविशात एवं गतोऽर्धमासो येषां ताननन्तरं सीतायाः । स्वहस्तेनोपहता दत्ताऽध्यपूजोत्तमसंभावना येभ्यस्तान्। एतेन सौहार्दातिशय उत्तः । रक्षाकपीन्द्रा- रामो विससर्ज बिस्ष्टवान् ॥ १९ ॥ पाठा०-१ तथा च'. २'मादधानः', टिप्प-1 अत्र यल्लभा यदि वरस्त्वया नोररीक्रियते वदानवादितया पिता स्वर्गाष्टः स्यादा यदुक्तम्-'यो वरं वरद दत्ता न करोति च तत्तथा । स पाति नरके घोरे सहपूर्वन संशयः॥" इति। स्वस्य विक्रमे पौरुषे गौरखमादधानः इति भवणे हेतुः-इति हेमाद्विः।

·सो०२०-२३] चतुर्दशः सर्गः। ३५७ तयात्मचिन्तामुलभं विमानं हृतं सुरारेः सह जीवितेन । कैलासनाथोद्वहनाय भूयः पुप्पं दियः पुप्पकमन्वमस्त ॥ २० ॥ तश्चेति ॥ तचात्मचिन्तासुलभं खेच्छामात्रलभ्यं सुरारे रावणस्य जीवि- तेन सह हतं दिवः पुप्पं पुप्पवदाभरणभूतं पुप्पक किमानं भूयः पुनरपि कैलासनाथस्य कुबेरस्योद्वहनायान्यमंस्तानुज्ञातवान् । मन्यतेषुङ् । 'भूयो' प्रह- न पूर्वमप्येतत्लोवेरमेवेति सूच्यते ॥ २० ॥ पितुर्नियोगाईनवासमेवं निस्तीर्य रामः प्रतिपन्नराज्यः। धर्मार्थकामेपु समां प्रपेदे यथा तथैवावरजेपु वृत्तिम् ॥ २१॥ पितुरिति ॥ राम एवं पितुर्नियोगाच्छासनादनवासं निस्तीयं, अन.. न्तर प्रतिपन्नराज्य प्राप्तराज्यः सन् । धर्मार्थकामेषु यथा तथैवायरजे प्वनुजेपु समां वृत्ति प्रपेदे । अवैपम्येण व्यवहतवानित्यर्थः ॥ २१ ॥ सर्वासु मातृप्यपि वत्सलत्वात्स निर्विशेषप्रतिपतिरासीत् । पडाननापीतपयोधरासु नेता चमूनामिव कृचिकासु ॥ २२॥ सर्याविति ॥ स रामो वासलत्वास्निग्धत्वात् । न तु लोकयतीत्यर्थम् । 'सिधस्तु वत्सलः' इत्यमरः । सर्वासु मातृप्यपि निर्विशेषमतिपत्तिस्तुल्य- सत्कार आसीत् । कथमिव ? चमूनां नेता पण्मुसः पभिराननैरापीता पयोधराः खना यासा सामु रुत्तिकाविय ॥ २२ ॥ तेनार्यवाँलोभपरामुखेन तेन मता विघ्नभयं क्रियावान् । तेनास लोकः पितृमान्विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेव पुत्री ॥ २३ ॥ वेनेति ॥ लोको लोभपराङ्मुसेन यदान्येन तेन रामेण । अर्थवान् धनिक पाठा०-, 'वनवासदुःखम्'. २ 'समम्'. शिप-1 अनुगु समानुपां कवस्था प्रापा यदुचम् धर्मार्थकामा सममेव सेन्या': रविघाटमा सभोक महाभारवे (स्य.४५) परवम्बे महात्मानमनलारत्मरमीश्वरम् । ममाय. मटा सर्वाः पुत्रादिन्योऽभिनुम तास विदिता भावं तं माता भगवान् प्रमुः। प्रधाना पयः पर्विरनरपिरतदा । संप्रमाणे प्रमाक्ष्य सस्य वारस्य रिका॥ पर विसममारा देयो हिम्पपपुरालादौ ॥ यसमख-चमूना नेता कार्तिकेयः कसित अस......ाम कुमारोरिजातमात्रो राभिः स्वपन पित:-विग्याचष्टे ओमपराकोनानुम्भेन । सोमार हाविदसण्यो भनेर ।......मुएनफेन मटरमादिग्याशिवमनिवारणायपुरोहियोगमपाप समुपारयनि-रवि पलभः .

·। ३५८ रघुवंशे. [ो० २५-६ आस पभूव । विदन्तप्रतिरूपकमव्ययमेतत् । विघ्नेभ्यो भयं नता नुदवा तेन क्रियायाननुष्टानवानास । विनेत्रा नियामकेन तेन पितृमानास । पितृपति- यच्छतीलधः । शोकमपनुदतीति शोकापनुदो दुःखस्य हर्ता वेन । 'तुन्दशोकयोः परिमृजापनदोः (पा. ३।२।५) इति कप्रत्ययः । तेन पुत्री पुत्रवानास । पुत्र वदानन्दयतीत्यर्थः ।। २३ ५ स पोरकार्याणि समीक्ष्य काले रेमे विदेहाधिपतेर्दुहित्रा। उपस्थितश्चारु वपुस्तदीयं कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लपम्या ॥२४॥ स इति ॥ स रामः कालेऽवसरे पौराणां कार्याणि प्रयोजनानि समीक्ष्य विदेहाधिपतेर्दुहित्रा पीतया । उपभोगोत्सुकया, अत एव तदीयं सीतासंबन्धि चारु वपुः कृत्वा स्थितया लक्ष्म्येय । उपस्थितः संगतः सन् । रेमे । 'उप- स्थानं तु संगतिः' इति यादवः ॥ २४ ॥ तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रियार्थानासेदुपोः सद्मसु चित्रवत्सु । मातानि दुःखान्यपि दण्डकेपु संचिन्त्यमानानि सुखान्यभूवन्॥२५॥ तयोरिति॥चित्रवत्सु वनवासवृत्तान्तालेख्यवरम सासु यथाम्रार्थितं यथे- मिन्द्रियानिन्द्रियविषयाशब्दादीनासेदुपोःप्राप्तवतोस्तयोः सीता-रामयोर्द- ण्डके पुदण्डकारण्येषु प्राप्तानि दुःखान्यपि विरहविलापान्वेपणादीनि संचिन्त्यमा नानि सर्यमाणानि सुखान्यभूवन् । सारकं तु चित्रदर्शन मिति द्रष्टव्यम् ॥ २५ ॥ अधाधिकमिग्धविलोचनेन मुखेन सीता शरपाण्डुरेण । आनन्दयित्री परिणेतुरासीदनक्षरव्यञ्जितदोहदेन ॥ २६ ॥ अथेति ॥ अथ सीताऽधिकस्निग्धविलोचनेनात्यन्तमसणलोचनेन शर- वत्तृणविशेषवत् पाण्डुरेणात एवं अनक्षरमवाग्व्यापार यथा भवति तथा व्यक्षित दोहदं गर्भो येन देन मुखेन परिणेतुः पत्युरानन्दयिन्यासीत् ॥ २६ ॥ पाठा०-३ 'उपस्थितम्. 'इन्द्रियार्थम्'. २ 'सुखीबभूवुः'. ३ 'दोईदेन'. टिप्प-1 उपयोगोत्सम्यारविलालसया लक्ष्या उपस्थित श्व । 'सिटया' इत्सम्याहार इति कधिव-इदि हेमादि। दुन्ख पूर्व मुखं प्रा नि सुखकारे । यथोचम्-'यदेवोपनतं दुःख मुखं तसाया। निर्वागाय तरोश्वामा इति । अथालेल्पशेषस्य पितुर्दर्शनदुन्खाद प्राप्तानि दण्डकारण्यदुन्या- न्यपि वरम् पितृभक्ष्यविश्यवाद-इति वचमः।

·झो० २७-२०] चतुर्दशः सर्गः। : तामडमारोप्य कुशागष्टिं वर्णान्तराकान्तपयोधराग्राम् । विलजमानां रहसि प्रतीतः पप्रच्छ रामा रमणोऽभिलापम् ॥रणा तामिति ॥ प्रतीतो गर्भज्ञानवान् । रमयतीति रमणः । प्रियां कृशाङ्गयर्टि वर्णान्तरेण नीलिम्नाऽऽकान्तपयोधरायां विलजमानांतारामा रहस्यक- मारोप्याभिलापं मनोरथं पप्रच्छ। एतच्च-दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवा- पुयात्' इवि शास्त्रात् । न तु लोल्यादित्यनुसधेयम् ॥ २७ ॥ सा दष्टनीवारवलीनि हिंस्रः संबद्धवैखानसकन्यकानि । इयेप भूयः कुशवन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि ॥ २८ ॥ सेति ॥ सा सीता ' हिर्दया नीवारा एव वलयो येपु तानि । नियरिभक्षु- कादिदानं वलिः। संवद्धाः कृतसंबन्धाः कृतसख्या वैखानसाना कन्यका वेषु तानि कुशवन्ति भागिरथीतीरतपोवनानि भूयः पुनरपि गन्तुमियेपा. भिललाष ॥२८॥ तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुप्रवीरस्तदीप्सितं पार्श्वचरानुयातः । आलोकयिष्यन्मुदितामयोध्यां प्रासादम+लिहमारोह ॥ २९ ॥ तस्या इति ॥ रघुमवीरो रामस्तस्यै सीतायै तत् पूर्वोकमीप्सितं मनोरथ प्रतिश्रुत्य पार्श्वचरखकालोचितेप्नुयातः सन् मुदितां तामयोध्यामालोक- यिप्यन् । भदं लेढीसभ्रंलिहमभंकर्ष प्रासादमारोह । 'वहाने लिहा' (पा. ३।२।३३) इति खरप्रत्ययः । 'अरुषिदजन्तस्य मुम्' (पा. ६।३६६७) इति मुमागमः ॥२९॥ अद्धापणं राजपथं स पश्यन्विगाहामानां सरयूं च नौभिः। विलासिभिश्चाध्युपितानि पौरः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे ॥ ३०॥- कापणमिति ।। स रामः । द्धाः समृदा आपणाः पण्यभूमयो यस्मिंस्त्र राजपथम् । नौमिः समुद्रवाहिनीभिर्विगाहमानां सरयूं च पौरविलासिमि पाठा०-१ 'फलानि'. २ 'हंस'.३ 'समृद्ध'. टिप्प.-1 हिंसर्दष्टः कवलिनो नीवारस्य बलिरुपहारो यत्र सानि रति दिनकर। हिटतत्वैर्दछनीवारफळानि वनगजमहिषादिमिरुपभुताचालिफलानि-पति वलभः। 3'कुशरन्ति' इत्यनेन कुशस्य जन्म सूच्यते-दति दिनकर । 3 तेन द्रव्यसमृसिन्यप्राप्युपायोद्रव्यस्थानुरूप व्ययश्चोक-वि दिनकर ·-- ३६० रघुवंशे [लो०३२-३३ रघ्युषितानि पुरोपकण्ठोपवनानि च पश्यन्रेमे । विलासिनश्च विलासिन्यथ विलासिनः । 'पुमान्त्रिया' (पा. १२६६७) इत्येकशेषः ॥ ३० ॥ स किंवदन्ती वदतां पुरोगः स्ववृत्तमुद्दिश्य विशुद्धवृत्तः। साधिराजोरुभुजोऽपसर्प पप्रच्छ भद्रं विजितारिभद्रः ॥ ३१ ॥ स इति ॥ वदतां वाग्मिनां पुरोगः श्रेष्ठो विशुद्धवृत्तः। सर्पाधिराजः शेषः तद्वदुरू भुजौ यस्य स विजितारिभद्रो विजितारिश्रेष्ठः स रामः स्ववृत्त- मुद्दिश्य भद्रं भद्रनामकमपसपं चर किंवदन्ती जनवादं पप्रच्छ । 'अपसर्प- श्वरः स्पशः' इति, "किंवदन्ती जनश्रुतिः' इति चामरः ॥ ३१ ॥ निर्वन्धपृष्टः स जगाद सर्व स्तुवन्ति पौराश्चरितं त्वदीयम् । अन्यत्र रक्षोभवनोपितायाः परिग्रहान्मानवदेव ! देव्याः॥३२॥ निर्वन्धेति ॥ निर्यन्धेनाप्रहेण पृष्टः सोऽपसी जगाद । किमिति ? हे मान- वदेवी रक्षोभवन उपिताया देव्याः सीतायाः परिग्रहात्स्वीकारात् अन्य- वेतराशे । तं वर्जयित्वेत्यर्थः । त्वदीयं सर्व चरितं पौराः स्तुवन्ति ॥३२॥ कलबनिन्दागुरुणा किलवमभ्याहतं कीर्तिविपर्ययेण । अयोधनेनाय इवाभितप्तं वैदेहिवन्धोर्हदयं विद्रे ॥ ३३ ॥ कलनेति ॥ एवं किल कलत्रनिन्दया गुरुणा दुर्वहेण कीर्तिविपर्यये- णापकीर्त्याऽभ्याहतं वैदेहिवन्धोवैदेहिवल्लभस्य ! 'ट्यापोः संज्ञाछन्दसोर्यहुलम्' (पा. ६।३१६५) इति हखः। कालिदास' इतिवत् । हृदयम् । अयोधनेनाभितर्स संतामय इव । विद्रे विदीर्णम् । कर्तरि लिट् ॥ ३३ ॥ पाठा०-१ 'वृत्तम्'. टिप्प-- दिनकर मिधास्त्वत्र 'विहतारिभद्र' इति पाठमाश्रित्य विहवं दूरीकृतमरीण भद्रं कल्याणं येन सा-इति व्याचस्युः। 2 पुरवासिनो मा.सदृत्तमसदृत्वं वा कथयन्तीति पप्रच्छ-इति दिनकर। ३ सघस्यापि गृहे स्थिता खी शंकनीया भवति, किं पुनराचारस्येति भावः । 'अन्यत्र इति वर्जनार्थेऽव्ययम्-ति दिनकर ! 4 सीतारवीकारनं त्वदीयं सर्व चरितं स्तुवन्ति । राजा यत्परगृहचिरोपितदारस्वीकारम कारि तदस्माकमप्येव पवितं इति जनोकि-इति वलुभः। 5 मापसीतारामम् इदानी पृथगभूदिल। अयोनिर्मितेन घनेन इवटेनाहत वप्तमयो यथा विदरवि तन-पति दिनार ·. लो० ३४-३०] चतुर्दशः सर्गः। ३६१ किमात्मनिर्वादकथामुपेक्षे जायामदोपामुत सत्यजामि । इत्येकपक्षाधयविक्लवत्वादासीत्स दोलाचलचित्रवृत्तिः ॥ ३४ ॥ किमिति ॥ आत्मनो निर्वादोऽपवाद एव कथा त किमुपेक्षे? उत अदोषां साध्वी जायां संत्यजामिी उभयत्रापि प्रश्न लट् । इत्येकपक्षा धये अन्यतरपक्षपरिग्रहे विश्ववत्वादपरिच्छेत्तृत्वात्स रामो दोलेव चला चिच- वृत्तिर्यस्य स आसीत् ॥ ३४ ॥ निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यं त्यागेन पत्याः परिमार्टमैच्छत् । अपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियार्थाधशोधनानां हि यशो गरीयः ॥ ३५ ॥ निश्चित्येति ॥ किंच, वाच्यमपवादम् । नास्त्यन्येन त्यागातिरिकोपायेन नि. त्तिर्यस्य तदनन्यानिवृत्ति । निश्चित्य पंत्यासत्यागेन परिमार्ट परिहर्नुम- च्छत् । तथा हि-यशोधनानां पुंसां स्वदेहादपि यशो गरीयो गुरुतरम् । इन्द्रियात्माचन्दनवनितादेरिन्द्रियविपयाद्रीय इति किमुत वकम्यम् ? 'पञ्चमी विभके (पा. २६३६४२) इत्युभयत्रापि पञ्चमी । सीता चेन्द्रियार्य एव ॥ ३५ ॥ स संनिपात्यावरजान्तीजास्तद्विक्रियादर्शनलुप्तहान ! फौलीनमात्माधयमाचचक्षे तेभ्यः पुनश्चेदमुवाच वाक्यम् ॥ ३६॥ स इति ॥ हतौजा निवेजस्तः स रामस्तस्य रामस्य विक्रियादर्शनेन लुसहर्पानवरजान् संनिपात्य संगमय्य । आत्माश्रयं खविषयकं कोलीनं निन्दा तेभ्य आचचक्षे । पुनरिदं वाक्यमुवाच ॥ ३६ ॥ राजावंशस्य रविप्रसूतरुपस्थितः पश्यत कीदृशोऽयम् । मतः सदाचारयुचे कलङ्कः पयोदवातादिव दर्पणस्य ॥ ३७॥ राजपीति ॥ रवेः प्रसूतिर्जन्म यस तस्य राजर्पिवंशस्य सदाचार- शुषो सदत्ताच्छुदान्मत्तो मत्सकागात् । दर्पणस्य पयोदवातादिय। साम्भः. कणादित्वपः। फीडशोऽयं फलक उपस्थितः प्राप्तः पश्यत ॥३७॥ पाठा०-१ 'उपेश', 'भपेशे'. २ 'संत्सनानि'. ३ 'महोजाः'. रिप-1 मारमनो निर्यारो निन्दा, तर रिमुपे। भरा-मालवापारयोग पायर्या सवानिजि दिनमः। पोनस शामये यदि भोपं दसार-रवि दिनकर सानिमय अमूलसारसमला-पिछः।

·: रघुवंशे.. (०३८-11 पौरेषु सोऽहं बहुलीभवन्तमपां तरंगेप्विव तैलविन्दुम् । सोई न तत्पूर्वमवर्णमीशे आलानिक स्थाणुमिव द्विपेन्द्रः ॥ ३८॥ पौरेविति ॥ सोऽहम् । अपांतरंगेपु तैलविन्दुमिय। पौरेषु बहुली- भवन्तं प्रसान्तम् । स एव पूर्वो यस्य स तम् । तत्पूर्वमवर्णमपवादम् । 'अवर्णाक्षेपनिर्वादपरीवादापवादवत्' इत्यमरः । दिपेन्द्रः । आलानभेवालानि. कम् । विनयादित्वात्वार्थे ठक् । अथवा,-आलानं बन्धनं प्रयोजनमस्यैलालानि- फम् । 'प्रयोजनम्' (पा.५1१1१०९) इति ठक् । स्थाणुं स्तम्भमिव । 'चूतवृक्ष' इतिवत्सामान्यविशेषभावादपौनरुज्यं द्रष्टव्यम्। सोढुं नेशे न शक्नोमि ॥ ३८ ॥ तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तावुपस्थितायामपि नियंपेक्षः । त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात्समुद्रनेमि पितुराशयेव ॥ ३९ ॥ तस्येति ॥ तस्यावर्णस्यापनोदाय फलप्रवृत्तावपयोत्पत्ताघुपस्थितायां सत्यामपि नियंपेक्षो निःस्पृहः सन् । वैदेहसुताम् । पुरस्तात् पूर्व पितु- राशया समुद्नेमिम् । समुद्रो नेमिति नेमिर्यस्याः सा भूमिः । तामिव । त्यक्ष्यामि ॥ ३९ ॥ ननु सर्वथा साध्वी न त्याज्येत्सनाह- अवैमि चैनामनधेति किंतु लोकापवादो बलवान्मतो मे। छाया हि भूमे शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजामिः ४०. अवैमीति ॥ एनां सीतामनया साध्वीति चामि । किंतु मे मम लोका- पवादो यलवान्मतः । कुतः ? हि यस्मात् प्रजाभिभूमेश्छाया प्रतिविम्व शुद्धिमतो निर्मलस्य शशिनो मलत्वेन कलकत्वेनारोपिता । अतो लोकापवाद एव बलवानित्यर्थः॥४०॥ रक्षोयधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स वैरप्रतिमोचनाय । अमर्पणः शोणितकाझ्या किं पदा स्पृशन्तं दशति द्रिजितः ॥४१॥ पाठा०-१'स्तम्भम्'. २ 'मलरवे नारोपिता', 'मलवे निरूपिता'. टिप्प-1 यथा दरंगेषु प्रसरन्त तेलनिन्दं निवारयितुं कोऽपि न सइदे । क व ! दिपेन्द्र सो यथा दिपेन्द्रो गजेन्द्र आडानिक बलानिग मुजलम्पपदमाटानभूतं सा सोडे नक्षमते-दति वल्लभः। बलभस्तु-'या न भूमेः शशिनो मटते चारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः' इत्यनवयं पाठमाश्रिल भूपेष्टाया मतिविम्ब शरिमो निष्प्रास चन्द्रस मलइने टो: स्मिता ननु-पतिभ्याब।

·छो०.४२-५५] चतुर्दशः सर्गः। ३६३ रक्ष इति । किंच, मे रक्षोवधान्तः प्रयासो व्ययों न । किंतु स वैर- प्रतिमोचनाय रशोधनाय । तया हि-अमर्पणोऽसहनो द्विजितः सर्पः पदा पादेन स्पृशन्तं पुए शोणितकाझ्या दशति किम् ? किंतु वैरनिर्या- बनायेत्यर्थः ॥४१॥ तदेप सर्गः करुणाचिन मे भवद्भिः प्रतिपेधनीयः। यार्थिता निहतवाच्यशल्यान्प्राणान्मया धारयितुं चिरं.वः ॥४२॥ वदिति ॥ तत्तलादेप मे सगों निश्चयः । सर्गः खभावनिर्माक्षनिश्चयाध्याय- राष्टिषु' इत्यमरः। करुणाचिर्भवद्भिर्न प्रतिपेनीयः। निहतं याच्य- मेव शल्यं येषां तान्प्राणान्मया चिरं धारयितुं धारणं कारयितुं वो युप्मार- मर्थिताऽस्विमिच्छा यदि । अस्तीति शेषः ॥ ४२ ॥ इत्युक्तयन्तं जनकात्मजायां नितान्तरक्षाभिनिवेशमीशम् । न कश्चन भ्रादपु तेषु शको निपेद्धमासीदनुमोदितुं चा ॥४३॥ इतीति । इत्युकयन्तं जनकात्मजायां विषये नितान्तरक्षाभिनिवे- शमतिकरामहमीरों सामिनं तेषु धान्पु मध्ये कचनापि निपेढुं निवारयितु- मनुमोदितुं प्रयतयितुं धाशको नासीत् । पक्षद्वयस्थापि प्रयलत्यादित्यर्थः॥४३॥ स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकषयगीतकीर्तिः । सौम्येति चामाप्य यथार्थभाषी स्थितं निदेशे पृथगादिदेश ॥४॥ स इति ॥ लोकप्रयगीतकीर्तिपंथार्थभाषी लक्ष्मणपूर्वजन्मा सदसणा- प्रनः स रामो निदेशे स्थितमाशापारिणं लक्ष्मणं विलोक्य हे सौम्य मुभग!' इत्यामाप्य च पृथग्भरत शत्रुप्माभ्यो विनास । मादिदेशाज्ञापयामास ॥mu प्रजापती दोहदगंसिनी ते तपोवनेषु स्पृहयालुरेय । सत्यं रखी तद्यपदेशनेयां प्रापय्य वाल्मीकिपदं सर्जनाम् ॥५॥ प्रजापवीति ॥ योदोमणीमनोरपः । तसिनी ते प्रजापती माह- • पापा । 'प्रगपठी भावगा' इलमरः । तपोयनेपु स्मृदयालुरेव सरगृहेव । 'सह-पा.३॥२॥१५८) इलादिनामलः । स त्वं रची गन् । तत्पर देवेन दोहामिन नेयां नेदम्मामेनां सीता चारमीक पदं स्थान प्रापस्य गमतिमापा' (पा. (५५) इत्यादेशः । स्पज ॥५॥ पाठा-1 नव. २ 'अनुपम'. पदार. 'बपोयनेम्या.. . .

·रघुवंशे . + [लो० ४६-४५ स शुश्रुवान्मातरि भार्गवेण पितुर्नियोगात्महृतं द्विपंद्वत् । प्रत्यग्रहीदग्रजशासनं तदाशा गुरूणां विचारणीया ॥४६॥ स इति ॥ पितुर्जमदमेर्नियोगाच्छासनाद्भार्गवेण जामदमेयेन कर्ना। 'न लोक-'(पा. २॥३॥६९) इत्यादिना षष्टीप्रतिषेधः । मातरि द्विषतीय द्विपद्वत् । 'तन तस्येव' (पा. ३।२।१०८) इति पतिप्रत्ययः। प्रहृतं प्रहारं शुश्रुवाञ्श्रुत- वान् । 'भाषायां सदवसश्रुव.' (पा. ५।१।११६) इति वसुप्रत्ययः । स लक्ष्मणस्त- दग्रजशासनं प्रत्यग्रहीत् । हि यस्सागुरूणामाशाऽविचारणीया ॥ ४६॥ अथानुकूलश्रवणप्रतीतामत्रभिर्युक्तधुरं तुरंगैः। रथं सुमन्त्रप्रतिपन्नरश्मिमारोप्य वैदेहसुतां प्रतस्थे ॥ १७ ॥ अथेति ॥ अथासौ लक्ष्मणः । अनुकूलश्रवणेन प्रतीतामिष्टाकर्णनेन तुष्टा वैदेहसुतामत्रस्नुभिरभीरुभिर्गर्भिणीवहनयोग्यैः । 'असिगृधिषिक्षिपः ः' (पा. ३।२।१४०) इति अप्रत्ययः। तुरंगैर्युक्तधुरंसुमन्त्रेण प्रतिपनरश्मि गृहीत. प्रग्रहं रथमारोप्य प्रतस्थे ॥ ४७ ॥ सानीयमाना चिरान्प्रदेशान्प्रियंकरो मे प्रिय इत्यनन्दत् । नायुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षम् ॥४८॥ सेति ॥ सा सीता रुचिरान्प्रदेशान्नीयमाना प्राप्यमाणा सती मे मम प्रियः प्रियं वरतीति प्रियंकरः प्रियकारीत्यनन्दत् । 'क्षेमप्रियमद्रेऽश्च' (पा. ३।२।४४) इति चकारात्खच्प्रत्ययः । तं प्रियमात्मवि विषये फल्पद्रुमतां विहायासि- पत्रवृक्षं जातं नावुद्ध नाशासीत्। युध्यतेर्लछ । असिपक्ष. खड्गाकारदलः कोऽप्य- पूर्वो वृक्षविशेषः । 'असिपनो भवेत्कोपकारे च नरान्तरे' इति विश्वः । आसन्न- घातक इति भावः ॥४॥ जुगूह तस्याः पथि लक्ष्मणो यत्सव्येतरेण स्फुरता तदक्ष्णा । आख्यातमस्सै गुरु भावि दुःखमत्यन्तलुप्तप्रियदर्शनेन ॥ १९॥ जुगृहेति ॥ पथि लक्ष्मणो यह सं तस्याः सीताया जुगूद प्रतिसंहृतवान् तहरु भावि भविष्यदुःखमत्यन्तलुप्तं प्रियदर्शनं यस्य तेन स्फुरता सन्ये- तरेण दक्षिणेनाक्ष्णाऽस्यै सीताया आख्यातम् । वीणो दक्षिणाक्षिस्फुरणं दुनि- मितमाहुः ॥४९॥ पाठा०-१ 'निदेशात'. २'विशङ्कम'. ३ स्वर्ग ५ 'रुचिरप्रदेशान ५'जगोप'. ६ 'प्रियचुम्बनेन', 'प्रियचन्दनेन', - 4 ·. . . - जो० ५०-५३] चतुर्दशः सर्गः। ३६५ सा दुनिमिचोपंगताद्विपादात्सद्यापरिम्लानमुखारविन्दा । रामः शिवं सायरजस्य भूयादित्याशशंसे करणैरवाहोः ॥५०॥ सेति ॥ सा सीना दुनिमित्तन दक्षिणाक्षिस्फुरणस्येणोपगतात्माप्ताद्विपा- दादुःसान सद्यःपरिम्लानमुखारविन्दा सती 'सायरजस्य सानुजस राशो रामस्य शिवं भूयात्' इत्यवाहीर करणैरन्तःकरणैः। आशशंसे । शंसतेरपेक्षा- थामात्मनेपदमिप्यते । 'करपः' इति बहुवचनं क्रियायत्त्यभिप्रायम् । पुनःपुनराराशंस इत्यर्थः ॥ ५॥ गुरोनियोगानितां बनान्ते साध्वी सुमित्रातनयो विहास्यन् । अवार्यतेचोत्थितवीचिहस्तैजसोर्दुहिना स्थितया पुरस्तात् ॥ ५१॥ गुरोरिति । गुरोज्येष्टस्य नियोगात्साची वनिताम् । असाज्यामित्यर्थः । धनान्ते विहावस्त्यस्यन् सुमिधातनयो लक्ष्मणः पुरस्तादने स्थितया जसोर्दुहिता जाहव्योस्थितीचिवस्तरवार्यवेव । 'भकार्य मा फुरु' इत्यमार्यवेय इत्युप्रेधा ॥५१॥ रथास यन्त्रा निगृहीतवादाचां भ्रातृजायां पुलिनेऽयतार्य । गही निपादाहतनीविशेषस्ततारसंधामिय सत्यसंधः।। ५२ ॥ स्थादिति ॥ सत्यसंघामपनशः स लक्ष्मणो यन्त्रा गरपिना निगृहीत- पाघालावाद्रथाजाराजायां पुलिनेऽवतार्यारोप्य निषादेन किरानाहान- नोविशेष भानीतदनी र सन् गत भागीरथीम्। संघ प्रतितामिव ततार। सपा प्रविशा मर्यादा' इत्यमरः ।। ५२ ।। अथ व्यवस्थापितवामचिन्सामिनिरन्तगतयाप्पकण्ठः। औत्पीतिफ मेघ वारमय महीपतेः शासनमुनगार ॥ ५३॥ अधेति ॥ अथ कथंचियरम्यापिता प्रविमापादिता वारपेन सः मन्त- गंतयाप्पः फण्ठो यस गः । उठतम्भताभुरित्यर्थः । सौमिनिमहीरते. शासनम् । मेय उत्पावे भरमौरातिफमस्मय मिलायमिय। उचगा. रोनीपान । दारगरपनायाममा इनगार'इन्युजम् ॥ ५३ ।। • पाठा-1 उपगमान'. २ 'गुनापिन्दम्'. ३ 'भानुः'. मदेशात'. ५'भरि वाम', 'दयिताम्'. न्यमार्यव'.. 'उरिए' 'उदय'. प्रगनिया', 'मुमानिएनया'. ९ 'भापपि fear-विभोपारिरो र पाना पाठ-मोराविरो मेमोर निरसी भारanti ·रघुवंशे [छो० ५४-५५ ततोऽभिपगानिल विप्र विद्धा प्रधश्यमानाभरणप्रसूना। समूर्तिलाभप्रति धरित्री लतेव सीता सहसा जगाम ॥ ५४॥ तत इति ॥ ततः अभिपतः पराभवः । 'शापे त्यभिपरः पराभवे' इत्यमरः । य एवानिलखन विप्रविद्धा अभिहता । प्रभ्रश्यमानानि पतन्याभरणान्येव प्रसूनानि यस्याः सा सीता लव । सहसा समूर्तिलाभस्य खशरीरलाभस्य खोत्पतेः प्राति कारणं धरित्री जगाम । भुमी पपातेलधः । बागामापदि मातेव शरणमिति भावः ॥ ५४॥ इक्ष्वाकुवंशप्रभवः कथं त्वां त्यजेदकलात्पतिरार्यवृत्तः। इति क्षितिः संशयितेय तस्यै ददी प्रवेशं जननी न तावत् ॥ ५५॥ इक्ष्याकिति । इश्वाकुवंशप्रभवः । महाकुलप्रसूत इत्यर्थः । आर्यवृत्तः साधु- चरितः पतिर्भता त्वामकरसादकारणात् कथं यजेत् । असभावितमित्यर्थः । इति संशयितेव संदिहानेव तावत् । त्यागहेतुशा नावधेः प्रागित्यर्थः । जननी क्षिविस्तस्यै सीतायै प्रवेशम् । आत्मनीति शेषः । न ददौ ॥ ५५ ॥ सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः । तस्याः सुमित्रात्मजयनलब्धो मोहाद्भत्कप्टतरः पयोधः ॥ ५६ ॥ सेति ॥ लुप्तसंज्ञा नटचेतना मूछिता सा दुःखं न विवेद । प्रत्यागता. सुर्लन्धसंज्ञा सती, अन्तः समतप्यत । दु.खेनादयवेत्यर्थः । तपेः कर्मगि लड्। कर्मकर्तरोति केचित् , तन्न; "तपस्तप.कर्मकस्यैव' (पा. ३११८८) इति यनिय- मात् । तस्याः सीतायाः सुमित्रात्मजयनलब्धः प्रयोधो मोहात्कटतरोऽ. तिदुःखदोऽभूत् । दुखवेदनासंभवादिवि भावः ॥ ५६ ॥ न चावदद्भर्तुरवर्णमाया निराकरिप्णोजिनाहतेऽपि । आत्मानमेव स्थिरदुःखभानं पुनः पुनर्दुष्कृतिनं निनिन्दः ॥ ५७ ॥ न चेति ॥ आर्या साध्वी सीता वृजिनाहत एनसो विनापि । 'कलपं वृजिननोऽधम्' इलमरः । 'अन्यारादितरते-'(पा. २॥३१२९) इत्यादिना पञ्चमी। पाठा०-१ 'मभिषज्ञानल विप्रविद्धा'. २ 'भार्यवृत्ति'. ३ 'इत्यम्'. ४ 'संश. यति'. . M टिप्पर-1 था लता वही दुन्सवात हारिता सती भूमि यातिन्दवि वल्लभः। 2 माता शपत्य साया दुहितुस्तत्वमविशय प्रवेश न ददाति-दति वटभः ।

·- लो० ५४-६१] चतुर्दशः सर्गः। निराकरिप्णोनिरासकस्य । भलंकृन्-'(पा. ३।२।१३६) इत्यादिनेष्णुच्प्रत्ययः । भर्तुरवर्णमपवाद न चावदवावादीत् । किंतु स्थिरदुःखभाजमत एव दुष्क तिनमात्मानं पुनः पुनर्निनिन्द ॥ ५ ॥ आश्वास्य रामावरजः सती तामाख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः। निम्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि ! क्षमखेति वभूव नम्रः॥ ५८॥ आश्वास्येति ॥रामावरजो लक्ष्मण सती साध्वी तामाश्वास्य । आख्यात उपदिष्टो वाल्मीकेनिकेतस्याश्रमस मागों येन स तथोक्तः सन्। निम्नस्य परा- धीनस्य । 'अधीनो निम्न आयत्त.' इसमरः । मे भर्ट निदेशेन खाम्यनुज्ञया हेतुना यद्रौक्ष्यं पारुष्यं तद्धे देवि ! क्षमस्व । इति नम्रः प्रणतो बभूव ॥ ५८ ॥ सीता तमुत्थाप्य जगाद वाक्यं प्रीतास्मि ते सौम्य ! चिराय जीव । विडोजसा विष्णुरियाग्रजेन भ्रात्रा यदित्थं परवानसि त्वम् ॥ ५९॥ सीतेति ॥ सीता तं लक्ष्मणमुत्थाप्य वाक्यं जगाद । किमिति ? हे सौम्य साधो ते प्रीतामि। चिराय चिरं जीय । यद्यस्मात् । विडोजसेन्द्रेण विष्णु- । रुपेन्द्र इव । अग्रजेन ज्येष्ठेन भ्रात्रा त्वमित्य परवान परतन्त्रोऽसि ॥ ५९॥ श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण विज्ञापय प्रापितमत्मणामः। प्रजानिपेकं मयि वर्तमान सूनोरनुध्यायत चेतसेति ॥ ६ ॥ श्वभूजनमिति ॥ सर्वे श्वश्रूजनमनुक्रमेण प्रापितमत्प्रणामः सन् । मत्प्रणाममुक्त्वेसर्थः । विज्ञापय । किमिति ? निपिच्यत इति निपेकः। मयि बते. मानं सूनोस्त्वत्पुनस्य प्रजानिपेकं गर्भ चेतसाऽनुध्यायत 'शिवमस्तु' इति चिन्तयवेति ॥ ६॥ वाच्यस्त्वया मदचनात्स राजा चौ विशुद्धामपि यत्समक्षम् । मां लोकवादभवणादहासीः श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य ॥६॥ वास्य इति ॥ स राजा त्वया मद्वचनान्मचनमिति कृत्वा । त्यसोपे पचमी । वाच्यो वफव्यः । किमिलत आद 'वही इलादिभिः सप्तभिः श्लोकै.-- पाठा0-1 स सीताम्'. ३ 'भ्रातृनिदेशरोदयम्', 'भर्तृनिदेशक्षम्', 'भर्नुः निदेशरीक्षम'. ३ 'वरस'. १ विज्ञापये:.५ ते. . शिप-1 आदिसतेन हिस्स विष्णु कनीयान् इति बलभः।

·रघुवंशे [श्लो०६९-७२ रैकात् । मुककण्ठं यथा स्यात्तथा । वामृत्त्येसर्थः । विना भीता फुररीवो- .कोशीव । 'उत्कोशकरग समौ' इत्यमरः । भूयो भूयिष्ठं चक्रन्द चुकोश ॥ ६ ॥ नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा दर्भानुपातान्विजहुईरिण्यः। तस्याः प्रपन्ने समदुःखभावमत्यन्तमासीद्रुदितं चनेऽपि ।। ६९ ॥ मृत्यमिति ॥ मयूरा नृत्यं विजहुस्त्यावन्तः । वृक्षाः कुसुमानि। हरिण्य उपाचान्दर्भान् । इत्थं तस्याः सीतायाः समदुःखभावं प्रपन्ने तुल्यदुःखत्वं प्राप्त बनेऽप्यत्यन्तं रुदितमासीत् । यथा रामगेहेऽपीति 'अपि'शब्दार्थः ॥६॥ तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी कविः कुशेध्माहरणाय यातः । निपादपिद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापधत यस्य शोकः ॥ ७० ॥ तामिति ॥ कुशेमाहरणाय यातः कविर्वाल्मीकी रुदितानुसारी सन्, तां सीतामभ्यगच्छत् । अभिगमनं च दयालुतयेत्याह-निपादेति । निपा. देन व्याधेन विद्धस्याण्डजस्य क्रौञ्चस्य दर्शनेनोत्थ उत्पनो यस्य शोकः लोकत्वमापद्यत । श्लोक्रूपेणावोचदित्यर्थः । स च श्लोकः पठ्यते (वाल. २०१५) 'मा निषाद! प्रतिष्ठा त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्वोचमिथुनादेकमवधीः काममोहि- तम् ॥ इति । विश्वामपि दुखं न सेहे । किमुतान्येषामिति भावः ॥ ७० ॥ तमनु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापाद्विरता ववन्दे । तस्यै मुनिर्दोहॅदलिङ्गदी दाश्वान्सुपुत्राशिपमित्युवाच ॥ ७१ ॥ तमिति । सीता विलापाद्विरता सती नेत्रावरणं दृष्टिप्रतिवन्धमथु प्रमृज्य तं मुनि वयन्दे । दोहदलिङ्गदर्शी गर्भचिह्नदर्शी मुनिस्तस्यै सीतायै सुपुत्राशिपं तत्प्राप्तिहेतुभूता दाश्वान दत्तवानिति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच । - 'दावान्साहान्मीवाश्च' (पा. ६।१।१२) इति कखन्तो निपातः ॥ १ ॥ जाने विसृष्टां प्रणिधानवस्त्वां मिच्यापवादक्षुभितेन भर्ना । तन्मा व्यधिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्तासि वैदेहि ! पितुनिकेतम् ॥७२॥ पाठा०-१ 'नृत्तम्'. २ 'भृङ्गा'. ३ 'अत्यर्थम्'. ४ 'प्रलापात'. ५ 'दोहद'. ६ 'दरवा'. ७ 'वने'. टिप्प-1 मयूर नृत्य उत्सजु, वृक्षाच कुसुमानि, हरिण्यश्चानुगृहीतान् दर्मान, समं तुल्य दुख यस्य स समदु सस्तस्य भावं गतेऽपि तस्याः सीताया रुदितमत्यर्थमासीत् । बहुः- खेन चेतनाऽचेतना अपि दुखिनोऽभूवन्नित्यर्ध--इति दिनकर - लुब्धकशरताडितसारसविलोकनोत्पन्न'शेकएव श्लोकत्व जगाम, दुःखशातस मुखादयं ठोको निर्यात-मा निषाद......काममोहितम् एतावता कवि रमीकिरित्यर्थः-इति वक्षः।। - ·-- । श्लो० ७३-७५] चतुर्दशः सर्गः। ३७१ जान इति ॥ त्वां मिथ्यापवादेन क्षुभितेन भर्ग विसृष्टां त्यकां प्रणि- धानतः समाधिदृष्ट्या जाने ! हे वैदेहि ! विषयान्तरस्थं देशान्तरस्थं पितुः जनस्स्यैव निकेतं गृहं प्राप्तासि । तत्तस्मान्मा व्यथिष्ठा मा शोचीः। व्यथे- लुंङ् । 'न माझ्योगे' (पा. ६।४।७४) इत्सडागमप्रतिषेधः । भोंपेशितानां पितृ- गृहवास एवोचित इति भावः ॥ २ ॥ उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि सत्यप्रतिज्ञेऽप्यविकरथनेऽपि । त्वां प्रत्यकस्मारकलुपप्रवृत्तायस्त्येव मन्युर्भरताग्रजे मे ॥ ७३ ॥. उत्पातेति ॥ उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि रावणादिकण्टकोद्धरणेन सर्व- लोकोपकारिण्यपीत्यर्थः । सत्यप्रतिज्ञे सत्यसंधेऽपि । अविकत्थनेऽनात्मश्लाधि- न्यपि । इत्थं स्नेहपात्रेऽपि त्वां प्रत्यकलादकारणात्कलुपमवृत्तौ गर्हितव्यापार भरतामजे मे मन्युः कोपोऽस्त्येव । सर्वगुणाच्छादकोऽयं दोष इत्यर्थः । सीता- नुनयार्थोऽयं रामोपालम्भः ॥ ३ ॥ तवोरुकीर्तिः श्वशुरः ससा मे सतां भवोच्छेदकरः पिता ते। धुरि स्थिता त्वं पैतिदेवतानां किं तन्न येनासि ममानुकम्प्या ॥४॥ तवेति ॥ उरुकीर्तिस्तव श्वशुरो दशरथो मे सखा । ते पिता जनक सता विदुषां भवोच्छेदकरो सानोपदेशादिना संसारदुःसध्वंसकारी । त्वं पति- देवतानां पवित्रतानां धुरि अप्रे स्थिता । येन निमित्तेन ममानुकम्प्याऽनुमाया नासि तत्किम् ? न किंचिदित्यर्थः ॥ ४ ॥ तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे तपोवने बीतमया पसास्मिन् । इतो भविष्यत्यनघप्रसूतेरपत्यसंस्कारमयो विधिस्ते ॥ ५॥ तपस्वीति ॥ तपस्विसंसर्गेण विनीतसरचे शान्तजन्तुकेऽस्मिस्तपोवनें पाठा०-1 'इन्दुकीविः'. २ 'भवच्छेदकरः'. ३ 'पितृदेवतानाम्'. टिप्प-1 यदा-जनकदेशादन्यदेशस पितृगृहमिलः-प्रति दिनकर दण्डकारण्ये ता तपस्विरक्षणप्रनिशा सूचिता इति हेमाद्रिः। ३ अपिकापने इति । मुनयो मया रक्षिता इसानस घाभावः मुचित'- हेमादिः। * सा मुमुक्षुगा भरस संसारस ध्वसे गुरु, मलवियोपदेशेत्यर्थःत्वं च साध्वीना पुर्यमे सिना, एवं सिते तस्पेिन ममानुकम्प्या न भवेः? यपपि मुनिः सर्वजन्तु साधारणहृदय स्तथापि सीता विश्वासामियमुक्किा-वि दिनकर शानदरवं जनकसोळ उत्तररामपरिवे "दर मारवादी पुरागराजर्षित ·३७२ रघुवंशे [लो. ७६-७४ वीतभया निभोंका वस। इतोऽस्मिन्बनेऽनघप्रसूतेः सुखप्रसूतेत्तेऽपत्य- संस्कारमयो जातकर्मादिरूपो विधिरनुष्टानं भविष्यति ॥ ७५ ॥ अशून्यतीरां मुनिसंनिवेशैस्तमोपहन्त्री तमसां बैगाह्य । तसैकतोत्सङ्गवलिक्रियाभिः संपत्स्यते ते मनसः प्रसादः ॥७६॥ अशून्येति ।। संनिविशन्ते येष्विति संनिवेशा उटजाः । अधिकरणायें घञ्प्र-- सयः । मुनीनां संनिवेशैरुटरशून्यतीरां पूर्णतीरां तमसः शोकस्य पापस्य वाऽपहन्त्रीम् । 'तमस्तु क्लीने पापे नरकशोकयोः' इत्यमरः । तमसा नदी वगाहा तत्र नात्या । बलिकियापेक्षया पूर्वकालता । तस्याः सैकतोत्सङ्गेपु बलि- क्रियामिरिष्टदेवतापूजा विधिमिस्ते मनसःप्रसादः संपत्स्यते भविष्यति ॥७॥ पुष्पं फलं चार्तवमाहरन्त्यो बीजं च वालेयमकप्टरोहि । विनोदयिष्यन्ति नवाभिपतामुदारवाचोमुनिकन्यकास्त्वाम्॥७॥ पुष्पमिति ॥ ऋतुरस्य प्राप्त आर्तवम् । खालप्राप्तमित्यर्थः । पुष्पं फलं च । अरुएरोहाकृष्टक्षेत्रोत्यम् । अकृष्टपच्यमित्यर्थः । वलये हितं वालेय पूजायो. म्यम् । 'छदिवपधिवलेन्' (पा. ५३१११३) इति ढप्रत्ययः । बीजं नीवारादि धान्यं चाहरन्त्य उदारवाचः प्रगल्भगिरो मुनिकन्यका नवाभिपहां नूतन- दुःसां त्वां विनोदयिप्यन्ति ॥७॥ पयोघटैराधमवालवृक्षान्संवर्धयन्ती खवलानुरूपैः। असंशयं प्राक्तनयोपपत्तेः स्तनधयप्रीतिमवाप्स्यसि त्वम् ॥ ७८॥ पय इति ॥ खवलानुरूपैः सशस्यनुसारिभिः पयसामम्मो धर्टः । स्वन्य- रिति च मन्यते । आश्रमवालवृक्षान्संवर्धयन्ती त्वं तनयोपपत्ता प्राक पूर्वम् । मसंशयं यथा तया । खनं धयति पिवतीति स्तनंधयः शिशुः । 'नासि- काखनयोधेिटोः' (पा. ३१२२२९) इति खप्रत्ययः । 'अपि-सपा. ६॥३॥६५) इत्यादिना मुमागमः । तस्सिन्या भीतिबामवाप्स्यसि । ततः परं मुलभ एव विनोद इति भावः ॥८॥ . पाठा-1 'विगाय'.२ "सोऽभिलाप'. ३ 'पालेयमकृष्टपण्यम्', 'काले यदकृष्टरोहि'. . 'सीतिम्'. टिप-1ऋती भवमानम्, अलाटागामातम्-हति दिनकर ·श्लो० ७९-८२] चतुर्दशः सर्गः। .३७३ अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीं तां वाल्मीकिरादाय दयार्द्रचेताः। सायं मृगाध्यासितवेदिपाय समाथमं शान्तमृगं निनाय ॥ ७९ ॥ अनुग्रहेति ॥ दयाद्रचेता वाल्मीकिः । अनुग्रहं प्रत्यभिनन्दतीति तयोको तां सीतामादाय सायं मृगैरभ्यासितवेदिपार्श्वमधिष्ठितवेदिप्रान्त शान्तमृगं समाश्रमं निनाय ॥ ७९ ॥ तामर्पयामास च शोकदीनां तेंदागमप्रीतिपु तापसीपु । निर्विऐसारां पितृभिर्हिमांशोन्त्यां कलां दर्श इवापधीषु ॥ ८ ॥ तामिति ॥ शोकदीनां तां सीता तस्याः सीताया आगमेन प्रीतिर्यास तासु तापसीपु । पितृभिरमिप्वात्तादिभिर्निर्विष्टसारां भुक्तसारो हिमांशोर- न्त्यामवशिष्ट कलां देशोऽमावास्याकाल ओपधीविच अर्पयामास च । अत्र पराशरा-'पिबन्ति विमलं सोमं विशिष्टा तस्य या फ्ला । सुधामृतमयी पुण्या तामिन्दोः पितरो मुने ।। इति । व्यासप-'अमायां तु सदा सोम ओपधीः प्रति- पप' इति ॥८॥ ता रहुदीहरुतप्रदीपमास्तीर्णमेध्याजिनतल्पमन्तः। तस्यै सपर्यानुपदं दिनान्ते निवासहेतोरुटजं वितरः ॥ ८ ॥ ता इति । ताखापसः। तस्यै सीतायै सपर्यानुपदं पूजानन्तरं दिनान्ते सायंकाळे निवास एव हेतुस्खस निवासहेतोः, निवासामिलः । 'पष्टी हेतुप्रयोगे' (पा. २१३१२६) इति षष्टी । 'इसरी तापसतरः इलामरः । इन्दीमेहेन रुत. प्रदीपमन्तरास्तीग मेध्यं शुदमजिनमेव तरूपं शय्या पलितमुटजं पर्णमाला वितेपर्ददुः ॥ ८॥ तत्राभिषेकप्रयता वसन्ती प्रयुक्तपूजा विधिनातिधिभ्यः । चन्येन सा वरकलिनी शरीरं पत्युःप्रजासंतवये वनार || ८२॥ तप्रेति || तमाश्रमेऽभिपेदेन मानेन प्रयता निपटा वसन्ती विधिना पाठा-1 'मनुग्रहम् . २'शान्तमुपीम'. ३ 'समर्पयामास स... 'समा- गममातिए'.५ निविष्टसारा'.. 'भन्त्या'.. 'कला'.."विभेजः . ९ विविधा. निधिम्यः'पिशुपातिविभ्यः'. हिप-1 मारनामा रिमिनिट उपमुक सारो यसाचासिन्दोरन्द्रिमा रासमोसपोरनी दिनम्र । प्राह (मु १९) प्रतिपादिवर । ममान् ।

·३७४ [श्लो००३-८६ शास्त्रेणातिथिभ्यः प्रयुक्तपूजा कृतसत्कारा वल्कलिनी सा सीता पत्युः प्रजासंततये संतानाविच्छेदाय हेतोः । वन्येन कन्दमूलादिना शरीरं यभार पुपोथै ॥ ८॥ अपि प्रभुःसानुशयोऽधुना सात्किमुत्सुकः शक्रजितोऽपि हन्ता। शशंस सीतापरिदेवनान्तमनुष्ठितं शासनमग्नजाय ॥ ८३ ॥ अपीति ॥ प्रभू राजा । अधुनापि सानुशयः सानुतापः स्यात्किम् इति काकुः । उत्सुका शऋजित इन्द्रजितो हन्ता लक्ष्मणोऽपि सीतापरिदेवनान्तं सीताविलापान्तमनुष्टितं शासनमग्रजाय शशंस ॥ ८३ ॥ बभूव रामः सहसा संवाप्पस्तुपारवर्षीव सहस्यचन्द्रः । कोलीनभीतेन गृहानिरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः॥ ८४ ॥ बभूवेति ॥ सहसा सपदि सवाप्पो रामः । तुपारवर्षी सहस्यचन्द्र इव वभूव । अत्यश्रुतया तुपारवर्षिणा पौपचन्द्रेण तुल्योऽभूत् । पापे तेपसहस्यो द्वी' इत्यमरः । युर्फ चैतदित्याह-कौलीनालोकापवादानीतेन तेन रामेण वैदेहसुता सीता गृहानिरस्ता । न मनस्तो मनसश्चित्तान निरस्खा। पधम्या- खासिल ॥४॥ निगृह्य शोक स्वयमेव धीमान्वर्णाधमावेक्षणजागरूकः । स भ्रातृसाधारणभोर्गमृद्धं राज्यं रजोरितमनाः शशास ॥ ८५॥ निगृह्येति । धीमान् वर्णानामाश्रमाणां चावेक्षणेऽनुसधाने जागरू- कोऽप्रमतः 'जागरूकः (पा. ३।२।१६५) इत्यूकप्रत्ययः । रजोरिकमना रजो- गुणशून्यचेताः स रामः स्वयमेव शोकं निगृह्य निरभ्य भ्रातृभिः साधारण- भोगम् । शरीरस्थितिमानोपयुक्रमित्यर्थः । ऋद्धं राज्यं शशास ॥ ५ ॥ तमिकमार्यों परिवादभीरो: साध्वीमपि त्यक्तवतो नृपस्य । वक्षस्यसंघट्टसुखं वसन्ती रेजें सपत्नीरहितेय लक्ष्मीः ॥ ८६॥ - तामिति ॥ परिवादभीरोनिन्दामीरोरत एव एकभार्यामपि साप्वीमपि तां स्रोता त्यकवतो नृपस्य वक्षस्यसंघट्टसुखमसंभाव्यमुखं वसन्ती लक्ष्मीः सपनीरहितेवरेजे दिदीपे । तस्य यन्तरपरिग्रहो नाभूदिति भावः ॥ ६ ॥ पाठा०-1 'इति'. २ 'निहन्ता'. ३ 'परिदेवितान्तम्. ४ 'सपदि' प्रयाप्प:'. ६ 'योगम्. ७'तस्य'.८ रमे'. टिप्प-1न नु जीवने सवेति मार-मति दिनकर .

·पञ्चदशः सर्गः। लो०८७] सीतां हित्वा दशमुखरिपुनापयेमे यदन्यां तस्या एय प्रतिकृतिससो यकतूनांजहार! वृत्तान्तेन श्रेषणविषयमापिणा तेन भर्तुः सा दुर्धारं कथमपि परित्यागदुःसं विपेहे ॥ ८७॥ इति धीरघुवंदो महाकाव्ये कविधीकालिदासकृती सीवापरित्यागो नाम चतुर्दशः सर्गः। सीतामिति ॥ दशमुसरिपू रामः सीतां हित्वा त्यक्त्वाऽन्यां नियं नोपयेमे न परिणीतवानिवि यत् । 'उपाद्यमः खकरणे' (पा. १६३५६) इत्या- स्मनेपदम् । किंच, तस्याः सीताया एक प्रतिकृतेः प्रतिमायाः हिरण्मयाः ससा प्रतिकृतिससः सन् फतूनाजहारादतवानिति यचेन श्रवणविषयमापिणा भोप्रदेशगामिना भर्तुत्वान्वेन पातया हेतुना सा सीता दुर्वारं दुनिधि परि. त्यागेन यदु-सं तत्कथमपि विपेठे पिसोढवती ॥ ८॥ इति महोपाध्यायकोलापलमठिनायसूरिपिचितायां रघुवंशम्याख्यायो संजीविनीसमाययायां चतुर्दशः सर्गः । पञ्चदशः सर्गः। भारण्यक गृहस्थानं शुरौ यद्रज.रगाः। सपमौताहिक गई वस्ने रामाय ते नमः ॥

·३७६ रघुवंशे [श्लो०१-५ कृतसीतापरित्यागः स रत्नाकरमेखलाम् । वुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम् ॥ १॥ कृतेति ॥ कृतसीतापरित्यागः स पृथिवीपालो रामो रत्नाकर एवं मेखला यस्यास्ताम् । सार्णवामित्यर्थः । केवलाम् । एकामित्यर्थः । पृथिवीमेव। वुभुजे भुक्तवान् । मतु पार्थिवीमित्यर्थः । सापि रत्नखचितमेखला। पृथिव्याः कान्ता. समाधिय॑ज्यते । रामस्य व्यन्तरपरिग्रहो नास्तीति श्लोकाभिप्रायः॥१॥ लवणेन विलुप्तेज्यास्तामिण तमभ्ययुः । मुनयो यमुनाभाजः शरण्यं शरणार्थिनः ॥२॥ लवणेनेति ॥ लवणेन लवणाख्येन तामिण तमिताचारिणा। रक्षसे- त्यर्थः । विलुप्तेज्या मयागझिया अत एव शरणार्थिनो रक्षणार्थिनो यमुना- भाजो यमुनातीरवासिनो मुनयः शरण्यं शरणाई रक्षणसमर्थ तं रामं रक्षितार- मभ्ययुः प्राप्ताः । यावर्लङ् ॥ २॥ अवेक्ष्य रामं ते तस्मिन्न प्रजहुः स्वतेजसा । त्राणाभावे हि शापात्राः कुर्वन्ति तपसो व्ययम् ॥ ३॥ अवेश्येति ॥ ते मुनयो राममवेक्ष्य । रक्षितारमिति शेषः । तस्मिालपणे खतेजसा शापरूपेण न प्रजगुः । तथा हि-त्रायत इति वाणं रक्षकम् । कर्तरि ल्युत् । तदभावे शाप एवास्त्र या ते शापात्राः सन्तस्तपसो व्ययं कुर्वन्ति । शापदानात्तपसो व्यय इति प्रसिद्धः ॥ ३॥ प्रतिशुश्राव काकुत्स्थत्तेभ्यो विनप्रतिक्रियाम् । धर्मसंरक्षणार्थव प्रवृत्ति वि शानिणः॥४॥ प्रतीति ॥ काकुत्स्थो रामस्तेभ्यो मुनिभ्यो विघ्नप्रतिक्रियां लवणवधरूपा प्रतिशुथाय प्रतिजले । तथा हि-भुवि शार्जिणो विष्णोः प्रवृत्ती रामरूपेणा- वतरण धर्मसंरक्षणमेवार्थः प्रयोजन यस्याः सा तथैव ॥४॥ ते रामाय वधोपायमाचख्युर्विवुधद्विपः। दुर्जयो लवणः शूली विशूलः पार्थ्यतामिति ॥५॥ पाठा०-1 'धर्मसंरक्षणायय', 'धर्मसंरक्षणार्याय'. २ 'प्रस्थानम्'. टिप्प-1 कात्ययोः' इत्यमरोके 'केवल शम्दोऽत्र कुल्लाः । अन्यथा एवं कारे प्रयुक्त पुनः फेवलेशन्दप्रयोगे पोनरुत्य स्यात् । अन्ये त्लन्यया समाधिरे। अन्ययोगव्य- च्छेदार्थ एवं कारोऽन्ययोगव्यवच्छेदाः 'केवल शम्मः । अपरे तु फे सुखेऽवलामसममिति न्याचचिरे-ति दिनकर । भुवि विष्णोरवतारो धर्मस संरक्षणार्थ ; उक्त च (गीता. अ. ४५.)-'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारतमभ्युत्थानमधर्मस तदात्मानं सृजाम्यहम् ति दिनकर, ·श्लो०६-५] पञ्चदशः सर्गः। .३७७ त इति ॥ ते मुनयो रामाय विवुधद्विपः सुरारेलवणस्य वधोपायमा. चण्युः। लनातीति लयणः । नन्दादित्वान्युः । तत्रैव निपातनाण्णत्वम् । लवणः शूली शूलवान् दुर्जयोऽलैयः। किंतु विशूल: शूलरहितः प्रार्थतामभिगम्यताम् । 'यायायामभिमाने च प्रार्थना कृप्यते धुधैः' इति केशवः ॥५॥ आदिदेशाथ शत्रुनं तेषां क्षेमाय राघवः । फरिप्यन्निव नामास्य यथार्थमरिनिग्रहात् ॥ ६॥ मादिदेशेति ॥ अथ तेषां मुनीनो क्षेमाय क्षेमकरणाय राघवो रामः शत्रुममादिदेश । अनोत्प्रेक्ष्यदे-अस्य शत्रुघ्नस्य नाम अरिनिग्रहाच्छत्रुहन- नासतोः । यथाभूतोऽयों यस्य तयधार्थ करिष्यन्निव । चन्हन्तीति शत्रुमः । 'अमनुष्यकर्तृके च'(पा. ३।२।५३) इति चकाराकृतमशत्रुनादयः सिद्धा इति दुर्ग: सिंहः । पाणिनीयेऽपि बहुलग्रहणायचेष्टसिद्धिः 'कृतल्युटो बहुलम्' (पा. ३३३।११३) इति ॥६॥ रामस्य खयमप्रयागे हेतुमाह- यः कथन रघूणां हि परमेकः परंतपः। अपवाद वोत्सर्ग व्यावर्तयितुमीश्वरः॥७॥ यति ।। हि यस्मात् । पराग्छबूंखापयवीति परंतपः। 'द्विपत्सरयोस्तापे. (पा. ३॥२॥३९) इति सप्रलयः। सचि हसः (पा. ६४९४) इति हसः । रघूर्णा मध्ये यः कश्चनकः । अपवादो विशेषशस्नमुत्सर्ग सामान्यचाग्न- टिप्प-1 पुरा फिल मधुनानको राशसो माया तपश्चर्यया रुई संप्रीणितगन् । रेन तपसा तुष्टो हिरदस्ती दुर्नपरलं दत्वा देवनामगादीवन प्रभवेयुपादिदेश । मनिष नसमयास समधुः सपुत्राय सवनाय ते मूलं प्रदाला 'सं सदा शूलधारी भव, वेन न शोर साह प्रभरे नुक्त्वा शिवोपदेश प्रविनयान्-पति रामायणे (उचर. स.६१)सानरन् । ननु-ममनुप्पो' (. ३२२॥५३) इति रकमलपस विधानात् कर्म 'राम' 18 उच्यते-मम देवस्वविवशयान मनुष्य करन। यश-भूपिनुजादिवार कमलय रवि भापधिकारोवारसाsa-ra दिनकर हमारापो निमारा दिनमः॥ ५ गयो मारक सामान्यम्, मत्सम्याप या 'यो समालो पा(4)सोसासमा पर्ने दी (पा .११) सका। अमोहम-भोलसपसमिरो मावो मारणा Ayu-माप्ति ३REAN ·३७८ रघुवंशे [लो०८-10 मिव । परंशत्रु व्यावर्तयितुं बाधितुमीश्वरः समर्थः । अतः शत्रुममेवादिदैशेति' पूर्वेशान्वयः ॥७॥ अग्रजेन प्रयुक्ताशीस्ततो दाशरथी रथी। ययो बनस्थलीः पश्यन्पुष्पिताः सुरभीरभीः ॥ ८॥ अग्रजेनेति ॥ ततोऽग्रजेन रामेण प्रयुक्काशीः कृताशीर्वादो रथी रधि- कोऽभीनिभीको दाशरथिः पुष्पाणि संजातानि यासां ताः पुष्पिताः सुरभी. रामोदमाना वनस्थलीः पश्यन्ययौ ॥ ८॥ रामादेशादनुगता सेना तस्यार्थसिद्धये । पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् ॥९॥ रामेति ॥ रामादेशादेनुगता सेना तस्य शत्रुघ्नस्य । अध्ययनमर्थोड- भिधेयो यस्य तस्या धातोः 'इडध्ययने' इत्यस्य धातोः पश्चादधिरभ्युपसर्ग इच। अर्थसिद्धये प्रयोजनसाधनायेत्येकत्र । अन्यत्र,-अभिधेयसाधनाय। अभवत् । 'अर्थोऽभिधयौवस्तुप्रयोजननिवृत्तियु' इत्यमरः । यथा 'इटिकाव युपसर्ग न व्यभि- चरतः' इति न्यायेनाध्युपसर्गः खयमेवार्थसाधकस्य धातोः सनिधिमानेणोपकरोति, सेनापि तस्य तद्वदिति भावः ।। आदिष्टवा मुनिभिः स गच्छंस्तपतां वरः। विरराज रथमष्ठालखिल्यैरियांशुमान् ॥ १० ॥ । पाठा0-1 'तदा'. २'भनुपर्द' (सेनाङ्गं तस्य सिद्धये). ३ स गच्छ- न्यदताम्', 'स गच्छन्मतिमवाम्'. ४ 'वर'. रिप्पा-1 वभस्तु-रामदेशदनुपर्द इति पाठमादृत्य रामाश्या सेनानं गजायतरग पदाविलक्षणं तस्स श्मस्थानुपदं पश्चादभवत् । किमर्थन् । सिबसे क्रियासिद्धयम् इति न्याचटे। यथा उपसर्गनिरपेक्षतयैवार्धवत 'इङ् अध्ययने इत्यस्य धातोः पयागाम्यधिरुपसगों भवति, तथा रामादेशाद कार्यसिद्धये सन्यनिरपेक्षतयैवारिनिग्रहशक्तिर्यस्य तस्य सेना पया दाम्यभवत् । यपपि धातुरुपसर्ग नव्यभिनरति, उपसर्गस्तु धातुं व्यभिचरति, पवमादि मा. भाग्ये धातोरेवाधरात्तादुपसर्गस्य पोनरल तिरणायि-ति दिनकर. ।

·. ॥ . लो०11-1] पञ्चदशः सर्गः। ३७९ आदिष्टेति ॥ रथमष्ठै रथाप्रगामिभिः । 'प्रष्ठोऽग्रगामिनि' (पा. ८१३६९२) इति निपातः । मुनिभिः पूर्वोत्तरादिष्टवा निर्दिष्टमार्गो गच्छंस्तपता देदीप्य- मानानां मध्ये वरः श्रेष्ठः स शत्रुघ्नः । चालखिल्यमुनिभिरंशुमान्सूर्य इव । विरराज । तेऽपि रथप्रष्टा इत्यनुसंधेयम् ॥ १० ॥ तस्प मार्गवशादेका बभूव वसतिर्यतः। रंथसनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने ॥ ११॥ तस्येति ॥ यतो गच्छतः । इग्धातोः शतृप्रत्ययः । तस्य शत्रुमस मार्गव शाद्रथखन उत्कण्ठा उद्रीवा मृगा यसिंहस्मिन्याल्मीकीये वाल्मीकिसंच- न्धिनि । 'वृद्धाच्छः' (पा. ४१२।११४) इति छप्रलयः । तपोवन एका वसती रात्रिर्वभूव । तत्रैको रात्रिमुपित इलधः ! 'वसती रात्रिबेश्मनोः' इत्यमरः ॥११॥ तमृपिः पूजयामास कुमार क्लान्तवाहनम् । तपाप्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिः॥१२॥ तमिति ॥ लान्तवाहनं श्रान्तयुग्यं तं फुमार शत्रुममृपिर्वाल्मीकिस्तपः- भावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिवत्कृष्टसंभावनाभिः पूजयामास ॥ १२ ॥ तस्यामेवास्य यामिन्यामन्तवती प्रजावती । सुतावस्त संपनी कोशदण्डाविव क्षितिः ॥ १३ ॥ तस्यामिति ॥ तस्यामेव यामिन्या रात्रौ । अस्य शत्रुघ्नस्य । अन्तरस्या अस्त्रीत्यन्तचेती गर्भिणी 'अन्तर्वनी च गर्भिणी' इत्यमरः । 'अन्तर्वत्पतिवतोर्नु (पा. ४॥१॥३२) इति दीप, नुगागमश्च । प्रजावती भ्रातृजाया सीता। क्षितिः संपन्नी समग्री कोशदण्डाविय । सुतावस्त ॥ १३॥ संतानभवणादातुः सौमित्रिः सौमनस्यवान् । प्रालिमुनिमामन्य प्रातर्युकरथो ययौ ॥ १४ ॥ संवानेति ॥ भ्रानुज्येष्ठस्य संतान,यणादेतोः सौमनस्यवान्प्रीतिमान पाठा०-1 'रथखनोस्कोगंमगे'; 'स्यसनोकर्णमृगे'. २ 'प्रान्त'. ३ विषय'. ५ 'संपणा'. टिप्प-1 वासिय रथमः सदनानिभिरादिष्टवार्मभिः, वस सहचरा-ति यसभा पोकं भागवते (कं. १२११) बालखिल्या सागि परियोऽमसा। पुरतोऽभिगुर पान्विनि स्तुनिर्विभुम् ॥ इति ।

·> ३८० घुवंशे लो०१५-२० सौमित्रि शत्रुघ्नः प्रातर्युक्तरथा धबरपः सन् । प्राञ्जलिः कृताञ्जलिमुनिमा- मन्यापृच्छय ययौ ॥ १४॥ सच माप मधूपघ्नं कुम्भीनस्याश्च कुक्षिजः। वनात्करमिवादाय सत्त्वराशिमुपस्थितः ॥ १५ ॥ स चेति ॥ स शत्रुन मधूपचं नाम लवणपुरं प्राप। कुम्मीनसी नाम रावणससा । तस्याः कुक्षिजः पुत्रो लवणच वनात्करं बलिमिव सत्त्वाना प्रामिना राशिमादायोपस्थितः प्रातः ॥ १५ ॥ धूमधूम्रो यसागन्धी ज्वालावधुशिरोरुहः । कव्याद्गणपरीवारश्चिताग्निरिव जंगमः ॥१६॥ धूमेति ॥ किंभूतो लवणः? धूम इस धूम्रः कृष्णलोहितवर्णः । 'धूमधूमल कृष्णलोहिते' इत्यमरः । वसागन्धो हुन्भेदोगन्धः । सोऽस्यास्तीति वसागधी। 'हृन्मेदस्तु वपा वसा इसमरः । ज्वाला इव यन्नवः पिनाः शिरोरुहार फैशा यस्य स तथोक्तः । 'विपुले नकुले विष्णो वचः सात्पिङ्गले त्रिषु' इत्यमरः । कल्यं मांसमदन्तीति फ्रेव्यादो राक्षसाः, पां गण एव परीवारो यस्य स तधोका। अत एव जंगमधरिष्णुश्चिताग्निरिव स्थितः । कृशानुपक्षे,-धूमै प्रवर्णः । ज्याला एव शिरोरुहाः । कव्यादो राधादयः इत्यनुसधेयम् ॥ १६॥ अपशूलं तमासाध लवर्ण लक्ष्मणानुजः । रुरोध संमुखीलो हि जयो रन्ध्रप्रहारिणाम् ॥ १७ ॥ अपशलमिति ॥ लक्ष्मणानुजः शत्रुनोऽपशूलं शूलरहित के लवणमा- साध रुरोध । तथा हि-रन्ध्रप्रहारिणां सन्ध्रप्रहरगशीलानाम् । अपराल तैवान रुधम् । जयः संमुसीनो हि संमुखस्य दर्शनो हि । 'यथामुखसमुरास दर्शनः सः' (पा. पा२।६) इति सप्रलयः। अधिकारलक्षणार्थस्तु दुर्लभ एव ॥ १७ ॥ नातिपयर्यातमालश्य मत्कुक्षेरय भोजनम् । दिष्टया त्वमसि मे धात्रा भीतेनेचोपपादितः ॥१८॥ पाठा0-1 'सांयुगीनः'. २ 'भालोक्य'. ३ 'वेतनम्'. ..:. नृपयास भागनिय साना जन्तून! :! दिनार । भीमसी मधुमायाँ कन्यादानां पक्षिमा सह परिवृतो बगममिवापिरियोतसित इति पूर्वेग सबन्ध पनि दिनकर ॥ कम्पादूपा गादिपरिवार । स्पेशवे-बगमदिवामिति, सोऽप्येव विभो भवति-दति वाकुमा। ..

·पञ्चदशः सर्गः । श्लो. १२-२३] २८१ इति संवयं शत्रुघ्नं राक्षसस्तजिघांसया। मांशुमुत्पाटयामास मुस्तास्तम्वमिव दुमम् ॥ १९॥ नेति ॥ इतीति ॥ युग्मम्। राक्षसो लवणः । अद्य मत्कुक्षेः। भुज्यत इति भोजनम् । भोज्यं मृगादिकं नातिपर्याप्तमनतिसमग्रमालक्ष्य दृष्ट्वा भीतेनेव धावा दिष्टया भाग्येन मे त्यमुपपादितः कल्पितोऽसि । इति शत्रुघ्नं संत_ तस्य शत्रुघ्नस्य जियांसया हन्तुमिच्छया प्रांशुमुन्नतं द्रुमम् । मुस्तास्तम्व- मिव भलेशनोत्पाटयामास ॥१८-१९ ॥ सामिप्रेनिशितैर्वाणैरन्तरा शंफलीकृतः । गावं पुप्परजः मापन शाखी नैऋतेरितः ॥ २०॥ सौमिरिति ॥ नरितो रक्षःप्रेरितः शाख्यन्तरा मध्ये निशितैः याणः शकलीरुतः सन् , सौमित्रेः शत्रुघ्नस्य गात्रं न प्राप। किंतु पुष्परजः प्राप॥२०॥ विनाशात्तस्य वृक्षस्य रक्षस्तरमै महोपलम् । प्रजिघाय रुतान्तस्य मुष्टिं पृथगिय स्थितम् ॥ २१ ॥ विनाशादिति ॥ रक्षो लवणस्तस्य विनाशादेतोः । महोपलं महान्तं पापागम् । पृथस्थितं कृतान्तस्य यमस्य मुष्टिमिव । 'मुष्टि'शब्दो द्विलिः । तसे शत्रुमाय प्रजिघाय प्रहितवान् ॥ २१ ॥ ऐन्द्रमसमुपादाय शनुन स ताडितः । सिर्फतात्यापि परां प्रपेदे परमाणुताम् ॥ २२ ॥ पेन्द्र मिति ॥ स महोपलः शत्रुमेनेन्द्रमिन्द्रदेयतारमनमुपादाय ताहि. तोऽभिहतः धन् । सिफतारयासिकतामावादपि पर परमाणुतां प्रपेदे। रोनाति स परमाधरिलाहुः ॥ २२ ॥ पाठा-1 "शकलीयम्'. २ 'पिनासं स्वस्य शूलस्य', 'निशानं स्वरूप मूलस'. ३... 'सिम्ताधांद', 'सिकताम्यः'. ५'हि पराम्', 'भपराम्'. Re-11 सौनिविणा न मार नुि वायुगाचसापरेणुः प्राप-दि निमः। परमानुस् यो कानुश-सानारसयासी पत्रमं दृश्य रजा भागयर सोपा परमाणुस उस शनिवान्दति बसमः।

·- रघुवंशे, [लो. २३-२० तमुपाद्रपदुद्यम्य दक्षिणं दोर्निशाचरः। एकताल इयोत्पातपवनप्रेरितो गिरिः ॥२३॥ तमिति ॥ निशाचरो राक्षसो दक्षिणं दोः। 'ककुद्दोपणी' इति भगवतो भाष्यकारस्य प्रयोगाद्दोपशब्दस्य नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । 'भुजवाहू प्रवेष्टो दोः' इति पुंलिङ्गसाहचर्यात्पुंस्त्वं च । तथा च प्रयोग:-'दोप तस्य तथाविधस्य भजते' इति । सन्येतर बाहुमुद्यम्य । एकस्तालस्तदाख्यवृक्षो यस्मिन्स एकतालः। उत्पात. पवनेन प्रेरितो गिरिरिव । तं शत्रुममुपाद्रवदभिद्रुतः ॥ २३ ॥ काणेन पत्रिणा शेतुः स भिन्नहृदयः पतन् । अनिनाय भुवः कम्पं जहाराश्रमवासिनाम् ॥ २४ ॥ कार्णेनेति ॥ स शगुर्लवणः । काणेन वैष्णवेन पत्रिणा वाणेन । उकंच रामायणे-'एक्मेप प्रजनितो विप्पोखेजोमयः शरः' इति । "विष्णुनारायण कृष्णः' इत्यमरः । मिन्नहृदयः पतन्, भुवः फम्पमानिनायानीतवान् । देहभारादि- सर्थः । आश्रमयासिनो कम्पंजहार।तनागादकुतोभया बभूवुरित्यर्थः ॥ २४ ॥ वयसां पतयः पेतुर्हतस्योपरि विद्विपः। तत्प्रतिद्वन्दिनो मूर्ध्नि दिव्याः कुसुमवृष्टयः ॥२५॥ वयसामिति ॥ इतस्य विद्वेष्टीति विद्विद तस्य विद्विपो राक्षसस्योपरि चयसां पक्षिणां पतयः पेतुः। तस्मतिद्धन्द्धिनः शत्रुप्रस्य मूर्भि तु दिव्याः कुसुमवृष्टयः पेतुः ॥२५॥ स हत्या लवणं वीरस्तदा मेने महौजसः । भ्रातुः सोदर्यमात्मानमिन्द्रजिधशोभिनः ॥२६॥ स इति ॥ स वीरः शगुनो लवणं हत्वा तदाऽऽत्मानं महीजसो महाय. लस्येन्द्र जिवन शोमिनो भ्रातुर्लक्ष्मणस्य समानोदरे शयितं सोदर्यमेकोदर मेने' 'सोदरायः (पा. ४।४।१.९) इति यालयः ॥ २६ ॥ तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थस्तपखिभिः । शुशुभे विक्रमोदन ग्रीडयावनतं शिरः ॥ २७ ॥ पाठा-1 'मुपादपदुपम्प राक्षमो दक्षिणं करम्', 'तमुपादपदुबम्प दोष रोध दक्षिणम्', 'दक्षिण दोपमुदम्य उवगतमुपादयत्'. २ प्रो. 'राक्षस:'. 'यौरम्'.५'महामना.. टिप्पर-1 पाप मारमन्नना मोदरार शतवानिया-दवि दिनकर !

·पञ्चदशः सर्गः। लो० २८-३१] ३८३ तस्येति ॥ चरितार्थः कृतार्थः कृतकार्यस्तपस्विभिः संस्तूयमानस्य तस्य शत्रुघ्नस्य विक्रमेणोदनमुन्नतं ब्रीडया लबयाचनतं नम्र शिरः शुशुमे । विमान्तस्य लनव भूपणमिति भाव. ॥ २७ ॥ उपकूलं स कालिन्याः पुरी पौरुपभूपणः । निर्ममे निर्ममोऽर्थपु मथुरां मधुराकृतिः॥ २८ ॥ उपेति ॥ पौरुपभूपणः । अर्थेपु विषयेषु निर्ममो निःस्पृहः । मधुरा- कृतिः सौम्यरूपः । स शनुमः कालिन्या यमुनाया उपकूलं वूले । विभक्य- र्थेऽव्ययीभावः । मथुरा नाम पुरी निर्ममे निर्मितवान् ॥ २८ ॥ यो सौराज्यप्रकाशाभिर्वभौ पौरविभूतिभिः । स्वर्गामिप्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशिता ॥ २९ ॥ येति । या । शत्रुनः शोभनो राजा यस्याः पुरः सासुराज्ञी, सुराच्या भावः सौराज्यम् । तेन प्रकाशामिः प्रकाशमानाभिः पौराणां विभूतिभिरैश्वर्यः । स्वर्गस्यामिप्यन्दोऽतिरिकजनस्तस्य वमनमाहरणं कृत्वा, उपनिवेशितोप- स्थापितेय यमौ । भन कौटिल्यः- भूतपूर्वमभूतपूर्व वा जनपदं परदेशप्रवाहेण खदेशाभिप्यन्दवमनेन वा निवेशयेत्' इति ॥ २९ ॥ तत्र सौधगतः पश्यन्यमुनां चक्रवाकिनीम् । हेमभकिमती भूमेः प्रवेणीमिव पिप्रिये ॥ ३०॥ तति । तत्र मथुरायो सौधगतो हारूढः स चक्रवाकिनी चक्रवाक- यती यमुनाम् । हेमभकिमती सुवर्णरचनावती भूमेः प्रवेणी घेणीमिव । 'वेणि प्रवेणी' इलमरः । पश्यन्पिप्रिये प्रीत. । 'प्री प्रीगने' इति धातोर्दैवा- दिकाहिद ॥३०॥ सप्रति रामसतानत्तान्तमाह- ससा दशरथस्यापि जनकस्य च मन्त्रहत् । संचस्कारोभयप्रीत्या मधिलेयी यथाविधि ॥ ३१॥ सखेति ।। दशरथस्य जनकस्य च ससा मन्त्रकृन्मदष्टा स वाल्मीकि. रपि । 'सुर्मापमन्त्रापुप्येषु कृम.' (पा. ३१२१८९) इति किम् । उभयोर्दशरथ- पाठा०-1 परम्'. २ 'सा'. ३ 'पीरसमृद्धिभिः'. ५ "विनिवेशिता'.५ 'देम- भक्तिमयीम्', 'देमपतिमयीम्'. ६ 'स घेणीम्'. ७ 'मय. ८ 'मघ्रविन्'. शिम-वाससारमामाय निर्मिवेव-पति पद्यमः। .

·रघुवंशे [श्लो० ३२-३५ जनकयोः प्रीत्या स्नेहेन मैथिलेयौ मैथिलीपुत्रौ यथाविधि यथाशास्त्र संघस्कार, संस्कृतवान् । जातकर्मादिभिरिति शेषः ॥ ३१॥ से तो कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदो तदाख्यया । कविः कुशलवावेव चकार किल नामतः॥ ३२ ॥ स इति ॥ स कविर्वाल्मीकिः कुशदभैलबैगोपुच्छलोमभिः । 'लवो लणकिस. कपामगोपुच्छलोमसु' इति वैजयन्ती । उन्मृष्टो गर्गलेदो गर्भोपद्रवो चयोस्तो कुरा लवोन्मृष्टगर्भक्लेदो तो मैथिटेयो तेषां कुशानां च लवानां चाख्यया नामतो नाना यथासख्यं कुशलयावेव चकार किल । कुशोन्मृष्टः कुशः। लवोन्मुष्टो साङ्गं च वेदमध्यान्य किंचिदुत्क्रान्तशैशवी। खातिं गापयामास कविप्रथमपद्धतिम् ॥ ३३ ॥ साहमिति । किंचिदुत्कान्तशैशवावठिकान्तवाल्यौ तौ साङ्गं च वेद: मध्याप्य कवीना प्रथमपद्धतिम् । कविताबीजमित्यर्थः । सकृति काव्य रामायणाख्यं गापयामास । गापयतेल्दि । शब्दकर्मत्वात् 'गतियुद्धि-' (पा. १४.५२) इत्यादिना द्विकर्मरत्वम् ॥ ३३ ॥ रामस्य मधुरं वृत्तं गायन्तो मातुरग्रतः । तद्वियोगव्यथां किंचिन्छिथिलीचक्रतुः सुतो ॥ ३४॥ रामस्येति ॥ तो सुतौ रामस्य वृत्तं मातुरमतो मधुरं गायन्ती तद्वि- योगव्या रामविरहवेदनां किंचिच्छिथिलीचक्रतुः ॥ ३४ ॥ इतरेऽपि रघोपैश्यास्त्रयस्त्रेताग्मितेजसः। तद्योगात्पतिवतीपु पत्तीप्यासन्द्रिसुनवः॥ ३५॥ इतरेऽपीति रघोवैश्या वंशे भवाः । तेत्यमायनेतामयः । तेषां वेज इव तेजो येषां ते त्रेताग्नितेजसः। इतरे रामादन्ये प्रयो भरतादयोऽपि तद्यो. गाजेपी योगादरतादिसंबाधापतिपत्नीपु भर्तृमती जीवत्पतिका । स्याविम- तीविसर्थः । पतिवन्नो समर्तृग' इत्यमरः । अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक' (पा. ४१११३२) इति प्रत्यो नुगागमचा पत्नीपु द्विसूनव मासन् । दो द्वौ सून येषां ते विराट नव इति विप्रहः । कचित्सख्याशब्दस्य वृत्तिविषये वीप्सात्वं सप्तपर्णादिवत् ॥३५॥ पाठा०-1 'सुवी'. २ 'कविः प्रथमपद्धतिम्'. ३ 'भपरे'. टिप्पा नुसरूपेश उपस्तविशेष सन्येत दिनका भतां खतिम् । कविप्रथमपदतिम्, करेराचा पदवी, तस्मादिकाम्यस्य प्रसराबाद प्रथमकविरिति जगविख्याति:-दवि वल्लभः।

·पञ्चदशः सर्गः। श्लो० ३६-४०] शत्रुघातिनि शत्रुघ्नः सुवाही च बहुश्रुते । मथुराविदिशे सून्वोर्निर्दघे पूर्वजोत्सुकः ॥३६॥ शत्रुधातिनीति ॥ पूर्वजोत्सुको ज्येष्ठप्रियः शत्रुनो वहुश्रुते शत्रु- घातिनि सुवाहौ च तन्नामकयोः सून्वोर्मथुरा च विदिशा च ते नगर्यो निदधे । निधाय गत इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ भूयस्तपोव्ययो मा भूद्वाल्मीकेरिति सोऽत्यगात् । मैथिलीतनयोगीतनिःस्पन्दमृगमाथमम् ॥ ३७॥ भूय इति ॥ स शत्रुनो मैथिलीतनययोः कुश-लवयोरुगीतेन निःस्पन्द- मृगं गीतप्रियतया निश्चलहरिण वाल्मीकेराश्रमम् । भूयः पुनरपि तपोव्ययः संविधानकरणार्थ तपोहानिर्मा भूदिति हेतोः । अत्यगात् । अतिक्रम्य गत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ वेशी विवेश चायोध्या रथ्यासंस्कारशोमिनीम् । लवणस्य वधात्पौरैरीक्षितोऽत्यन्तगौरवम् ॥ ३८ ॥ वशीति ॥ वशीस लवणस्य वधादेतोः पौरैः पौरजनैरत्यन्तं गौरवं यसिन्कर्मणि तत्तथेक्षितः सन् । रथ्यासंस्कारस्तोरणादिभिः शोभते या तामयोध्या विवेश च ॥ ३८॥ स ददर्श सभामध्ये सभासद्भिरुपस्थितम् । राम सीतापरित्यागादसामान्यपति भुवः॥ ३९ ॥ स इति ॥ स शत्रुनः सभामध्ये सभासद्भिः सभ्यरुपस्थित सेवितं सीतापरित्यागाहुवोऽसामान्यपतिमसाधारणपति रामं ददर्श ॥ ३९ ॥ तमभ्यनन्दप्रणतं लवणान्तकमग्रजः। कालनेमिवधात्प्रीतस्तुरापाडिय शाङ्गिणम् ॥ ४०॥ तमिति ॥ अग्रजो रामो लवणस्यान्तकं हन्तारं प्रणतं तं शत्रुघ्नम् । कालं. पाठा०-1 निधत्. २ 'तता', 'कृती', 'बली'. ३ 'अतिगौरवमीक्षितः'; अधिगौरवमीक्षितः'. टिप्प०-1 भूयस्तपोन्ययो मा भूव मा कदाचिन्मुनिमा पुनर्मोजनाय सापयेदिति मार्गान्तरेण जगाम । किंभूतमाश्रमम ! मैथिलीतनयोद्गीतनि:स्पन्दमृगं कुशवसंगीतरा मायणाकर्णननिश्चलमृगम्-इति वल्लभः ॥आतिथ्यविधिना यस्खपोव्ययः-इति हेमादिः। १ विष्णुः शतमुख कालनेमिनामक क्रूरदानवमवधीदइति मात्स्ये (अ. १७७) कथानकम् । .

·- रघुवंशे [ श्लो० ४१-४३ नेमि म राक्षसः । तस्य पधात्मीतः । तुर वैगं सहत इति तुरापाडिन्द्रः 'छन्दति सहः' (पा. ३।२।६३) इति ण्वि प्रत्यया । यता, सहतोमिचि कृते साहयते किए । 'अन्येषामपि दृश्यते' (पा. ६३११३५) इति पूर्वपदस्स दीर्घः । 'सहेः साडः सः (पा. ३३.५६) इति षत्वम् । शाणिमुपेन्द्रमिव । अभ्यनन्दत् ॥४०॥ स पृष्टः सर्वतो वार्तमाख्यद्राक्षे न संततिम् । प्रत्यर्पयिष्यतः काले कवेराद्यस्य शासनात् ॥४१॥ स इति ॥ सं शत्रुग्नः पृष्टः सन् । सर्वतो यात कुशलं राक्षे रामाय । आख्यदाख्यातवान् । चक्षिको लुङ् । 'चक्षितः स्याम् (पा. २।४।५४) इति ख्यानादेशः । 'अस्यतिवक्ति-' (पा. ३।११५२) इत्यड्। 'आतो लोप इटिच' (पा. ६४४६४) इत्याकारलोपः। ख्यावेर्वा लुछ् । संतति कुशलवोत्पत्ति नाख्यत् । कुतः कालेऽवसरे प्रत्यर्पयिप्यत आद्यस्य कवेर्वाल्मीके शासनात् ॥४१॥ अथ जानपदो विप्रः शिमप्राप्तयौवनम् । अवतार्याकर्शय्यास्थं द्वारि चकन्द भूपतेः ॥ ४२ ॥ अथेति ॥ अथ जनपदे भवो जानपदो विप्रः । रश्चिदिति क्षेपः । अप्राप्त यौन शिशुम् । मृतमिति शेषः । भूपते रामस्य द्वारि । अङ्काय्यास्थं यधा तथाऽवतार्याङ्कस्थत्वेनवावरोप्य । चक्रन्द चुक्रोश ॥ ४२ ॥ शोचनीयासि वसुधे ! या त्वं दशरथाच्युता। रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कटतरं गता ॥ ४३ ॥ पाठा- 'वार्ताम्'. २ 'भाख्यात'. ३ 'प्रख्यापयिन्य' : 'पुत्रम्' ५ शय्याया.. ६ 'मनु'.. 'मनुप्राप्ता'.. 'कृता'. हिप्प-1 यथा तुरापाडिन्द्रः शाहिणमुपेन्द्रमभ्य दत् । किंभूत इन्द्र ? कालनेमिवधाव प्रीदः काटनेमिदानवधान्मुदिता-दति बलुभातुर वेग सहद इति 'तुराशब्द आवन्त इति मुग्धयोधः । तुरं त्वरित साइयत्वभिमवत्यरीन्-इति क्षीरस्वामी। राहे सर्वतः वाउँमास्यद नृपय कुशकमावसनसन्ततिं न तु सीतायाः-युप्रोत्सत्तिम् । किंमतस करे-१ वाले कुतोऽप्यसरे प्रख्यापयिष्यतः कथयिष्यतः । 'वाई'शम्द उभयलिङ्ग:- इति वसभः। माझे मित्र उत्तरदालनाती दिन' अप्रासयौवन बाल मृतमइशय्यापा भवः दायराशेदारि चक्रन्दनविलमः।

·पञ्चदशः सर्गः। २. लो०३४-४९] शोचनीयेति ॥ हे वसुधे! दशरथाच्युता या त्वं रामहस्तमनुप्राप्य "कष्टोत्कटतरंगता सवी शोचनीयाऽसि ॥ ४३ ॥ श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गोता जिद्वार राघवः। न हकालभयो मृत्युरिक्ष्याकुपदमस्पृशत् ॥ ४४... श्रुत्वेति ॥ गोप्ता रक्षको राघवस्तस्य विप्रस्य शुचः शोकस्य हेतुं पुत्रमरण- सं त्या जिद्वाय लजितः । कुतः । हि.यसादकालभचो मृत्युरिक्ष्चाकूर्णा पदं राष्ट्र नास्पृशत् । वृद्ध जीवति यवीयान नियत इत्यर्थः ॥ ४॥ स मुहूर्त क्षमखेति द्विजमाश्यास्य दुःखितम् । यानं सस्मार कौबेरं वैवखतजिंगीपया ॥ ४५ ॥. स इति ॥ स रामो दुःखितं द्विजं मुहूर्त क्षमखेत्याश्वास्य वैवखत- स्थान्तरस्य जिगीपया जेतुमिच्छया कौवे यानं पुष्पकं ससार ॥ ४५ ॥ आत्तशप्रस्तदध्यास्य प्रस्थितः से रघूतहः । उच्चचार पुरस्तस्य गुदरूपा सरस्वती ॥ ४६॥ भाचेति ॥ स रघुनहो राम आचशस्त्रः सन् । तत् पुष्पकमध्यास्य प्रस्थितः । अथ तस्य पुरो गूढरूपा सरखत्यारीय वागुचचारोबभूव ॥४६॥ राजन् । प्रजासुते कधिदपचारःप्रवर्तते । तमन्विप्य प्रशमयेमवितासि ततः कवी॥४७॥ राजनिति ॥ हे राजन् ! ते प्रजासु कधिदपचारो वर्णधर्मव्यविरः प्रवर्तते । तमाचारमन्यिप्य प्रशमयेः । ततः ती कृतकृत्यो भविवासि भविष्यति॥४७॥ इत्याप्तवचनादामो विनेष्यन्वर्णविक्रियाम् । दिशा पपात पण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥ ४८॥ इतीति ॥ इत्यातवचनादामो वर्णविक्रियां वर्णापचारं विनेप्यसपनेप्यन् वेगेन निफम्पफेतुना पण पादनेन पुष्पकेण । 'पत्रं पाहनपक्षयोः' इत्यमरः । दिशा पपात भारति स॥४८॥ अथ धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखीवटम्पिनम् । ददर्श फेचिदेश्यास्तपस्सन्तमधोमुखम् ॥४९॥ पाठा-1 'प:'. २ 'सहस'. ३ 'निपांमपा.' 'प'. ५ 'पास्य'. 'मन्धिप्यन्'. . "विग्रसन्'. ८ 'विम्मिनम्'. ९ 'इस्या:'. 1 लीपापोशापावि कष्टम् । वो रामाविर टारन्- हेमादिः।

·૨૮૮ रघुवंशे [को०५०-५३ अथेति ॥ अथेदवाकुवंशप्रभव ऐक्ष्वाको रामः। 'कोपधाद' (पा. ४।२।१३२) इत्यणि कृते 'दाण्डिनायन-' (पा. ६।४६१७४) इत्यादिनीकारलोपनिपातः। धूमेन पीयमानेनाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनमधोमुखं तपस्यन्तं तपथरन्तं कंचित्पुरुष ददर्श ॥४९॥ पृष्टनामान्वयो राक्षा स किलाचष्ट धूमपः। आत्मानं शम्वुकं नाम शूद्रं सुरपदार्थिनम् ॥ ५० ॥ पृष्टेति ॥ राज्ञा नाम चान्वयच नामान्वयौ, तौ पृष्टौ यस्य स तथोक्तः । धूम पिषतीवि धूमपः । 'सुपि-(पा. ३।२।४) इति योगविभागाकप्रत्ययः। स पुरुष आत्मानं सुरपदार्थिनं खर्गार्थिनम् । अनेन प्रयोजनमपि पृष्टमिति लेयम् । शम्बुकं नाम शूद्रमाचष्ट बभाषे किल ॥ ५० ॥ तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानां तमघावहम् । शीर्पच्छेद्यं परिच्छिध नियन्ता शस्त्रमाददे ॥ ५१ ॥ तपसीति ॥ तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानामघावह दुःखावहं तं शूई शीर्षच्छेद्यम् । 'शीर्षच्छेदाद्यञ्च' (पा. ५।१।६५) इति यत्प्रत्ययः । परिच्छिद्य - निश्चित्य नियन्ता रक्षको रामः शस्त्रमाददे जग्राह ॥५१॥ . स तद्वक्त्रं हिमक्लिष्टकिजल्कमिव पङ्कजम् । ज्योतिष्कणाहतश्मथु कण्ठनालादपातयत् ॥५२॥ स इति ॥ स रामो ज्योतिष्कणः स्फुलि राहतानि दाधानि इमभूमि यस्य तत्तस्य वक्रम् । हिमक्लिएकिअल्कं पहजमिव । कण्ठ एव नालं तस्मादपातयत् ॥५२॥ कृतदण्डः स्वयं राज्ञा लेमे शूद्रः सतां गतिम् । तपसा दुश्चरेणापि न खमार्गविलचिना ॥ ५३॥ टिप्प-1'शूदस द्विजशुश्रूषा' (याश आचार. १२०) इत्युकत्वाचस्यानाधिकारिणः दति दिनकर तपस्सनाधिकारित्वाद ।...शुद्रस्य निजधर्माचरण लोकम्पसनकरम्, दसोपवासमायोs. विकार-इति चलभः ॥ शाखा रामा दस तपसनविकाराचोकाना दुखावहमन एव धीर्थ- कछेदमातीति शीर्षचं वं शात्वा संचमाह-प्रति दिनकर।। 3 तुपारेण निष्टा गलिनाः केमरा यस ताइश पममिवाग्निकर्दग्ध श्मनु यस्य तत्तस्य सदस्य वर्क कण्ठनालादम्मीदति दिनकर ·लो०५५-५७] पञ्चदशः सर्गः। 1- -- कृतेति ॥ शुद्रः शम्युको राज्ञा स्वयं कृतदण्डः कृतशिक्षः सन् । सतां गति लेमे। दुश्चरेणापि स्वमार्गविलचिना । अनधिकारदुष्टेनेत्यर्थः । तपसा न लेमे । अत्र मनुः (१३१८) 'राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः खर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥' इति ॥ ५३॥ रघुनाथोऽप्यगस्त्येन मार्गसंदर्शितात्मना । महौजसा संयुयुजे शरत्काल इवेन्दुना ॥ ५४॥ रघुनाथ इति ॥ रघुनाथोऽपि मार्गसंदर्शितात्मना महौजसाऽगस्त्येन। इन्दुना शरत्काल इव संयुयुजे संगतः । इन्दावपि विशेषणं योज्यम् । 'रघु. नाथ' इत्यत्र शुभ्रादित्वाण्णत्वाभावः ॥ ५४॥ कुम्भयोनिरलंकारं तस्मै दिव्यपरिग्रहम् । ददी दत्तं समुद्रेण पीतेनेवात्मनिष्क्रयम् ॥ ५५ ॥ कुम्मेति ॥ कुम्भयोनिरगस्त्वः पीतेन समुद्रेणात्मनिष्क्रयमिवारममोच. नमूल्यमिव दत्तम् । अत एव परिगृह्यत इति व्युत्पत्या दिव्यपरिग्रहः । दिव्यानां परिग्राह्य इत्यर्थः । तमलंकारं तस्मै रामाय ददी॥ ५५ ॥ तं दधन्मैथिलीकण्टनिापारेण वाहुना। पधानियवृते रामः प्राक्परासुर्द्रिजात्मजः ॥ ५६॥ तमिति ॥ मैथिलीकण्ठनिापारेण वाहुना तमलंकारं दधदामः पचाग्नियवृते निवृत्तः । परासुम॒तो द्विजात्मजः पाक रामापूर्व निव. वृते ॥ ५६ ॥ तस्य पूर्वोदितां निन्दां द्विजः पुत्रसमागतः । स्तुत्या निवर्तयामास घातुर्वरखतादपि ॥ ५७ ॥ तस्येति ॥ पुषसमागतः पुत्रेण संगतो द्विजो वैवस्वतादन्तकादपि प्रातू पाठा0-1मार्गे संदर्शितास्मना'. २ 'समन्धित:'.. टिप्प-Iमार्गदर्शिकामना पधि प्रदर्शितात्मरूपेण यथा शरत्काल इन्दुना संयुन्यदे। सारपस्युदयानावि यानुभः। मे मुनये समुदेन निपीतोपेगास्मनिष्पं दानिय । पीतेनाभिना मुंच मानिस्सा: समति यानिग interm..। . imalitin.sg. Iull-desनुमायाd unt चरिनारसेरिसमा खुपसनवीवर वसनः ·. ३९० रघुवंशे [श्लो० ५८-६३ रक्षकस्य । 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' (पा. १।४।२५) इत्यपादानात्पञ्चमी। तस्य: रामस्य पूर्वोदितां पूर्वोको निन्दा स्तुत्सा निवर्तयामास ॥ ५ ॥ तमध्वराय मुकाश्यं रक्षाकपिनरेश्वराः। मेघाः सस्यमिवाम्भोमिरभ्यवर्पन्नुपायनैः॥ ५८ ॥ तमिति ॥ अध्वरायाश्वमेधाय मुकावं तं रामं रक्षाकपिनरेश्वराः सुग्रीवविभीषणादयो राजानश्च । मेघा अम्मोमिः सस्यमिव । उपायनरभ्य- वर्षन् ॥ ५८॥ दिग्भ्यो निमन्त्रिताश्चैनममिजग्मुमहर्षयः!. न भौमान्येव धिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि ॥ ५९॥ दिग्भ्य इति ॥ निमन्त्रिता आहूता महर्पयच भूम्याः संबन्धीनि भौमानि धिष्ण्यानि स्थानान्येव न । 'धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽमौ' इत्यमरः । किंतु ज्योति- मयानि नक्षत्ररूपाणि धिष्ण्यान्यपि हित्वा दिग्भ्य एनं राममभिजग्मुः ॥५९॥ उपशल्यनिविष्टैस्तैश्चतुर्दारमुखी वभो । अयोध्या सृष्टलोकेव सधः पैतामही वनुः॥ ६०॥ उपेति ॥ चरवार द्वाराण्येव मुखानि यस्याः सा चतुरमुख्ययोध्या। उप• शल्येषु सामान्वेषु निविष्टैः । 'प्रामान्त उपयल्यं स्यात्' इत्यमरः । वैमहर्षिभिः । सद्यः सृष्टलोका पितामहस्येयं पैतामही तनुर्मूर्तिरिय । वभौ ॥ ६ ॥ लाध्यस्त्यागोऽपि वैदेह्याः पत्युः प्राग्वंशवासिनः । अनन्यजानेः सैवासीयस्मानाया हिरण्मयी ॥ ६१॥ लाध्य इति ॥ वैदेहास्त्यागोऽपि श्लाघ्यो वर्ण्य एव । कुतः ? यस्मात् प्राग्वंशः प्राचीनस्थूणो यज्ञशालाविशेषः। तद्वासिनः । नास्त्यन्या जाया यस्य तस्यानन्यजाने। 'जायाया निङ्' (पा.५।४।१३४) इति समासन्तो निगदेशः। पत्यू रामस्य हिरण्मयी सौवर्णी । 'दाण्डिनायन-' (पा.६।४।१४) आदिसूत्रेण निपातः । सा निजैव जाया पन्यासीत् । विवाक्यमेतत् ॥ ६॥ पाठा0-1मासीयसव'; 'यस्यासीत्सव'; 'वस्थासीत्सव'. • टिप्प--1'मामान्त उपत्य साद' इत्यत्र 'मान' भन्दो नगरोपलाणा, यथा 'माम- शकरो न मया' इत्यादिवत्-इति दिनकर । प्राग्वे देवयजने प्रारदेशसितस्य, न विद्यतेऽन्या जाया यस्य तस्सानन्यजाने समस्या भैमीव सीता स्वरुपा भार्याऽभूत, मदारस्य यागानईत्वेऽपि पान्यन्तर न स्वीचकारेत्यर्थः । 'प्राग्वशः प्राग्यविहाद' इत्यमर-इति दिनकर।

·श्लो०६२-६५] पञ्चदशः सर्गः। विधेरधिकसंभारस्ततः प्रववृते मखः। आसन्यत्र क्रियाविना राक्षसा एव रक्षिणः || ६२ ॥ विधेरिति ॥ ततो विधेः शास्त्रादधिकसंभारोऽतिरिच्यमानपरिकरो मखःप्रववृते प्रवृत्तः । यत्र मखे । विहन्यन्त एभिरिति विघ्राः प्रत्यूहाः । 'घनर्थे कविधानम्' (वा. २२०४) इति कः। क्रियाविशा अनुष्ठान विधातका राक्षसा एव रक्षिणो रक्षका आसन् ॥ ६२ ॥ अथ प्राचेतसोपशं रामायणमितस्ततः। मैथिलेयौ कुशलवी जगतुर्गुरुचोदितौ ॥ ६३॥ अथेति ॥ अथ मैथिलेयौ मैथिलीतनयो । 'स्त्रीभ्यो दम्' (पा. ४१।१२०) कुशलवी गुरुणा वाल्मीकिना चोदितौ प्रेरिती सन्तौ । प्राचेतसो वाल्मीकिः । उपशायत इत्युपज्ञा । 'आतथोपसर्ग (पा. ३।३।१०६) इति कर्मण्यत्प्रत्ययः। प्राचेतसस्योपज्ञा प्राचेतसोपशम् । प्राचेतसेनादौ ज्ञातमित्यर्थः । 'उपशा ज्ञानमायं स्यात्' इत्यमरः । 'उपज्ञोपफर्म तदादाचिख्यासायाम् (पा. २।४।२१) इति नपुंस- कत्वम् । अय्यते ज्ञायतेऽनेनेत्ययनम् । रामस्यायनं चरितं रामायणं रामायणाख्यं काम्यम् । 'पूर्वपदात्सायामग.' (पा. ८१४१३) इति गत्वम् । उत्तरायणमितिवत् । इतस्ततोजगतुः । गायवेलिट् ॥ ६३ ॥ वृचं रामस्य वाल्मीके कृतिस्तो किंनरस्पनौ। किं तद्येन मनो हर्तुमलं स्यातां न शृण्वताम् ॥ ६४ ॥ वृत्तमिति ॥ रामस्य वृत्तं वर्ण्यम् । वरिस्वति शेप. । वाल्मीकेः कृतिः काव्यम् । गेयमिति शेपः । ती कुशलवी निरखनौ निरकण्ठौ गाय। पुन- रिति शेषः । अत एव तकि येन निमित्तेन तो शृण्वतां मनो इतुमलं की न स्याताम् । सर्व सरसमित्यर्थः ॥ १४ ॥ रूपे गीते च माधुर्य तयोस्तनिवेदितम् । ददर्श सानुजो रामः शुभ्राय च कुतूहली ॥६५॥ रूप इति ॥ ते जानन्तीति तना, तैस्तज्वैरभिनिवेदितं तयोः पुशलवयो पाठा- 'मोदिती. टिप्प-1 पोरदीतप्रवणे दत्तचिचाइमानि मुखे यस्याः सामुमा प्रावरस्नुकरयाविशी निवांग परसीर समी-ति दिनकर ·३९२ रघुवंशे [श्लो०६६-१९ रूपे आकारे गीते च माधुर्य रामणीयकं सानुजो रामः कुतूहली सानन्दः सन् , यथासंख्यं ददर्श शुश्राव च ॥६५॥ तद्गीतश्रवणैकाग्रा संसदश्रुमुखी वभौ। हिमनिष्यन्दिनी प्रातर्निर्वातेव वनस्थली ॥६६॥ तदिति ॥ तयोर्गीतश्रवण एकाग्राऽऽसका। अचमुखी। आनन्दादिति भावः। संसत् सभा मातर्हिमनियन्दिनी निर्वाता वातरहिता वनस्थलीव । बभौ शुशुमे । आनन्दपारवश्यानिष्पन्दमास्त इत्यर्थः ॥ ६६ ॥ वयोवेपविसंवादि रामस्य च तयोस्तदा । जनता प्रेक्ष्य सादृश्यं नाक्षिकम्पं व्यतिष्ठत ॥ ६७॥ वय इति ॥ जनता जनानां समूहः । 'प्रामजनवन्धुसहायेभ्यस्त' (पा. ४३) इति तत्प्रत्ययः। वयोवेषाभ्यामेव विसंवादि विलक्षणं तदा तयोः कुशलवयो रामस्य च सादृश्यं प्रेक्ष्य । नास्त्यक्षिकम्पो यस्मिन्कर्ममि तद्यथा तथा, नअर्थस्य नशब्दस्य बहुव्रीहिः । व्यतिष्ठतातिष्ठत् । 'समवप्रविभ्यः स्थः' (पा. १३३३२२) इत्यात्मनेपदम् । विस्मयादनिमियमद्राक्षीदित्यर्थः । ६७ ॥ उभयोर्न तथा लोकः प्रावीण्येन विसिमिये। नृपतेः प्रीतिदानेपु वीतस्पृहतया यथा ॥ ६८॥ उभयोरिति ॥ लोको जन उभयोः कुमारयोः प्रावीण्येन नैपुण्येन तथा न विसिमिये न विस्मितवान् , यथा नृपतेः प्रीतिदानेपु वीतस्पृहतया नैःस्पृष्येण विसिमिये ॥ ६८॥ गेये को नु विनेता वां कस्य चेयं तिः कवेः। इति राज्ञा खयं पृष्टौ तौ वाल्मीकिमशंसताम् ॥ १९ ॥ गेय इति ॥ गेये गीवे को नु वा युवयोर्विनेता शिक्षकः । 'नु'शब्दः प्रश्न। पाठा०-१'च सा'. २ 'वीक्षापना', 'वीक्ष्यापना', 'पीडापना', 'विस्मयेन'. ३ 'प्रीतिदानेन'. ३ 'कवेः कृतिः'. टिप्प-1 'वा' इति पदैकदेशप्रयोगः, यथा-सत्या सत्यमामा, भीमो भीमसेनः कस्य च कवेरियं कृतिः' इति स्वय राशा पृष्टौ तौ कुशलवी वाल्मीकिमशंसतान् । 'युवामित्यर्थेऽव्ययम्। इति कृष्णभट्टा वा युवयोःसंबन्धिनः कस्य कवेरिति केचिद्घारक्षिरे। वायुवयोर्मध्ये कस्य- इत्यपरे । षष्ठीचतुर्थी द्वितीयास वस्नसी' इति विभक्तीनां विभक्तिनिर्देशो तज्ज्ञापकाइन्यत्रापि वामा देश इत्यपरे । 'गेये केन विनीतिम्' इति दक्षिणावर्तः इति दिनकर। हेमादि- पलभादयरतु 'गेये केन विनीतौ वा' इति पपछुः । प्रक्रियामसादे वामिति युवामित्यर्थे इति ।

·पञ्चदशः सर्गः। लो०७०-७३] ३९३ 'नु पृच्छायो वित च' इत्यमरः । इयं च कस्य कवेः कृतिरिति राशा स्वयं पृष्टी तो कालवी वाल्मीकिमशंसतामुक्तपन्तौ । विनेतारं कविं चेलः। 'गेये केन विनीती वाम्' इति पाठे 'वा' इति युप्मदर्थप्रतिपादकमव्ययं द्रष्टव्यम् । तथा चायमर्थ:-केन पुंसा वा युवां गेये गीतविषये विनीती शिक्षिती ? मणि निधा- प्रत्ययः ॥ ६९॥ अथ सायरजो रामः प्राचेतसमुपेयियान् । ॐरीकृत्यात्मनो देहं राज्यमस्मै न्यवेदयत् ॥ ७० ॥ अथेति ॥ अथ सायरजो रामः प्राचेतसं वाल्मीकिमुपेयिवान प्राप्तः सन् । देहमात्मानं ऊरीकृत्य । आत्मानं स्थापयित्वेत्यर्थः । राज्यममै प्राचेत. साय न्यवेदयत् समर्पितवान् ॥ ४०॥ स तायाख्याय रामाय मैधिलेयौ तदात्मजो। फविः फारुणिको वो सीतायाः संपरिग्रहम् ॥७९॥" स इति ॥ करुणा प्रयोजनमस्य फारुणिको दयालः । 'प्रयोजनम्' (पा. ५१.१) इति ठम् । 'स्यायालः वारुणिकः' इत्यमरः । स कवी रामाय तो मैधिलेयौ तदात्मजी रामसुतावास्याय सीतायाः संपरिग्रहं खीमाई बने ययाचे ॥१॥ वात! शुद्धा समक्षं नः सुपा ते जातवेदसि । दौरात्म्याद्रक्षसस्तां तु नावत्याः श्रद्दधुः प्रजाः ॥ ७२ ॥ तातेति ॥ हे तात! वे सुपा योता नोऽसाकम्। भक्ष्णोः समीपं समक्षम् । "अभ्ययीभारे शरत्नमृतिभ्यः' (पा.५।४।१०७) इति समासान्तटच्। जातवेदासि वही शुदा । नालास्मविश्वास इत्यर्थः। किंतु रक्षसो रावणस दौरात्म्या- दधत्याः प्रजास्तां न प्रधुन विशवमुः ॥ २ ॥ वाः सचारित्रमुद्दिश्य प्रत्याययतु मैमिली। ततः पुप्रयतीमेनां प्रतिपत्स्ये त्वदासया ७३॥ तारति ॥ मैपिली स्वचारित्रमुद्दिश्य ताः प्रजाः प्रत्याययतु विश्वास तु। विधासस पुदिकपत्यार 'जो गमिरगेधने (पा.२१४१४६) इति इणो गम्या. पाठा०-1 'दूरीमस्य'. २ 'रामस'. ३ 'करारमा 'वं परिमहम्'. ५ 'दासयं यएसस रामो राजीवलोचनः । सह हर्षविपादाम्या युमनं प्रोट पान्गनिम् ॥'.

·रघुवंचे ३९४ [ श्लो०७४-७८ देशो नास्ति । ततोऽनन्तरं पुत्रवतीमेनां सीता त्वदाच्या प्रतिपत्स्ये खीकरिष्ये ॥७३॥ इति प्रतिश्रुत्ते राज्ञा जानकीमाश्रमान्मुनिः। शिष्यैरानाययामास स्वसिद्धि नियमैरिव ॥ ७४॥ इतीति ॥राशेति प्रतिश्रुते प्रतिज्ञाते सति मुनिराथमाजानकी शिष्यैः प्रयोज्यैः स्वसिद्धि खार्थसिद्धि नियमैस्तपोभिरिव । आनाययामास ॥४॥ अन्येयुरथ काकुत्स्थः संनिपात्य पुरौकसः। कविमाढाययामास प्रस्तुतप्रतिपत्तये ॥ ५॥ अन्येद्युरिति ॥ अथ काकुत्स्थो राम ! अन्येारन्यस्मिनहनि प्रस्तुत- प्रतिपत्तये प्रकृतकार्यानुसधानाय पुरौकसः पोरान् सनिपात्य मेलयित्वा कवि वाल्मीकिम् । आवाययामासाकारयामास ॥ ७५॥ खरसंस्कारवत्यासौ पुनाभ्यामेथ सीतैया। गचेवोदर्चिपं सूर्य राम मुनिरुपस्थितः ॥ ७६ ॥ खरेति ॥ अथ स्वर उदात्तादि । संस्कारः शब्दशुद्धि । तद्वत्या ऋचा 4 सावित्र्योदर्धिपं सूर्यमिव । पुत्राभ्यामुपलक्षितया सीतया करणेनोदर्षि राममसौ मुनिरुपस्थित उपतस्थे ।। ७६ ॥ कापायपरिवीतेन वपदार्पितचक्षुपा । अन्वमीयत शुद्धति शान्तेन वपुषैव सा ॥ ७ ॥ कापायेति ॥ कपायेण रक कापायम् । 'वेन रक रागात्' (पा. ४२११) इलण् । तेन परिवीतेन सहतेन स्वपदार्पितचक्षुपा शान्तेन प्रमनेन वपुपैव सा सीता शुद्धा साध्वीत्यन्वमीयतानुमिता ॥ ७ ॥ जनास्तदालोकपथात्प्रतिसंहृतचक्षुषः। तस्थुस्तेऽचाड्युखाः सर्वे फलिता इय शालय. ॥८॥ पाठा०-1 भादाययामास'. २ 'सनिमश्य', ३ 'च', 'इव'. 'सह'. ५सा तथा'. ६ 'मधोमुखा', 'उर्वीमुखा'. टिप्प-1 नीवयो प्रतिषेधो वक्तव्य' इत्युक्तत्वाद् शिष्य'ति तृतीया-ति दिनकर स्वराणामुदाचादीनां सरसार साधुत्व तयुक्तया मचा हुतदीप्ति रविमिव मुनि पुत्राभ्या- मुपलक्षितयासीठया राममुपस्थित -इति दिनकर०॥ यथा मुनि ऋचा (तत्मवितुर्वरेण्यम्' इति) ऋग्वेदमप्रणोदधिमुदित स्यंमुपतिप्रति स्तौति । किंभूतया ऋचा? सरसंसारवला, सरा उदासादय । निरव शब्दोचणे सिलिन्दोलशगयुक्तया वा-सति बलमा उतपतिन्यो हि कापाय वन परिदपति-पति वल्लभ। - ·पञ्चदशः सर्गः। सो०७९-८३] 3 जना इति ॥ तस्याः सीतायाः वर्मण यालोकपथादर्शनमार्गात प्रतिसंह. तचक्षुपो निवर्तितदृष्टयः सर्वे जनाः। फलिताः शालय इव अवाङ्मुखा अवनतमुखास्तस्थुः ॥७॥ तां दृष्टिविषये भर्तुर्मुनिरास्थितविष्टरः । कुरु निःसंशयं यत्से! खवृत्चे लोकमित्यशात् ॥ ७९ ॥ तामिति ॥ आस्थितविष्टरोऽधिष्ठितासनो मुनिः । हे वत्से ! भर्तुष्टि विषये समझ स्ववृत्ते खचरिते विषये लोक निःसंशयं कुरु । इति तां सीतामशाच्छास्ति स्म ।। ७९॥ अथ वाल्मीकिशिष्येण पुण्यमावर्जितं पयः। आचम्योदीरयामास सीता सत्यां सरखतीम् ॥ ८० ॥ अथेति ॥ अथ वाल्मीकिशिष्येणावर्जितं दत्तं पुण्यं पय आचम्य सीता सत्यां सरस्वती वाचमुदीरयामासोच्चारयामास ॥ ८ ॥ पाटानकर्मभिः पत्यो व्यभिचारो यथान मे। वथा विश्वभरे देवि ! मामन्तर्घातुमर्हसि ॥ ८१ ॥ वास्नान इति ॥ वाढानाकर्मभिः पत्यो विषये मे व्यभिचार स्सालिसे न यथा नास्ति यदि तथा नहि । विश्वं विभीति विश्वंभरा भूमिः। 'संज्ञायां मृतृ-' (पा. ३२१४६) इत्यादिना राप्रत्ययः । अदपत्-' (पा.६३६५) इत्यादिना मुमागमः । हे विध्वंभरे देवि ! मामन्तर्धातुं गर्भ वासवितुमर्हसि ॥१॥ एवमुके तया साध्या धात्सद्योभवादयः । सातवदमिय ज्योतिः प्रभामण्डलमुद्ययौ ॥ ८२॥ एपमिति ॥ साध्व्या पतिव्रतया तया सीतयैवमुक्के सति सद्योभवा. सुयोरन्ध्राच्यातहंदं वैद्युत ज्योतिरिय प्रभामण्डलमुद्ययौ ॥ ८ ॥ तत्र नागफणोरिक्षप्तसिंहासननिपेढुंपी। समुद्ररशना साक्षात्मादुरासीद्वसुंधरा ॥ ८३ ॥ पाठा- 'सता'. २ 'निपादिनी'. ३ 'समुद्रयसना'. टिप्पा-मासपोभापानमुलपाद महदाया विसंगन्धिशातह ज्योतिरिक प्रभासमुस्थितम् - दिनमः।

·रघुवंशे [लो०८४-८७ तत्रेति ॥ तंत्र प्रभामण्डले नागफणोरिक्ष सिंहासने निषेदुष्यासीना समुद्रशना समुद्रभेखला साक्षात्। वसूनि धारयतीति वसुंधरा भूमिः। 'सचि हवः' (पा. ६।४।९४) इति इखः । मादुरासीत् ॥ ८३ ॥ सा सीतामङ्कमारोप्य भर्तप्रणिहितेक्षणाम् । मा मेतिव्याहरत्येव तस्मिन्पातालमभ्यगात् ॥ ८४ ॥ सेति ॥ सा वसुंधरा भर्तरि प्रणिहितेक्षणां दत्तदृष्टिं सीतामङ्कमारोप्य तस्सिन्भर्तरि रामे मा मेति मा हरेति व्याहरति वदत्त्येव। व्याहरन्तमनाइले- त्यर्थः । पष्ठी चानादरे' (पा. २६३६३८) इति सप्तमी। पातालमभ्यगात्॥४॥ धरायां तस्य संरम्भ सीताप्रत्यर्पणपिणः । गुरुर्विधिवलापेक्षी शमयामास धन्वितः ॥ ८५॥ धरायामिति ।। सीतामत्यर्पणमिच्छतीति तथोफस्य धन्विन आत्तधनु- पस्तस्य रामस्य घरायां विषये 'संरम्भं विधिवलापेक्षी देवशक्किदर्शी गुरु- धंमा शमयामास । अवश्यंभावो विधिारेति भावः ॥ ८५॥ ऋपीन्विराज्य यशान्ते सुहृदश्च पुरस्कृतान् । रामः सीतागतं स्नेहं निदधे तदपत्ययोः ॥ ८६॥ कपीनिति ॥ रामो यशान्ते पुरस्कृतान्पूजितान् । ऋपीन्सुहृदश्च विसृज्य सीतागतं मेहं तदपत्ययोः कुशलपयोनिदधे ॥ ८६ ॥ युधाजितश्च संदेशात्स देशं सिन्धुनामकम् । दवी दत्तप्रभायाय भरताय भूतप्रजः ॥ ८७॥ युधाजित इति ॥ किंच, भृतप्रजः स रामो युधाजितो भरतमातुलस्य पाठा0-1 भवरि पहिलेक्षणाम्'. २ 'सायाम्'. ३ 'सीताभ्युदरणेपिणः', " 'युधाजितस्य'. ५ 'दिष्टप्रभावाय'. ६ 'एउपजः', टिप्प-1 तस्या सभायां नागस्य शेषस्य फगामिक्षिप्ते सिंहासने अपविष्टा समुद्रा एव पसन यस्याः सा पृथ्वी साक्षाप्रत्यक्षा प्रकटीवभूव-पति दिनकर। सरन्न विवस यदल तस्य द्रष्टा मनिनिवर्तयामास-दति दिनकर । विधिल- वान्, नाप पौरुपावसर' इति स्वयमुना प्रसो स्वरमागत्य निषिद्ध इवि वल्लभः । भरतमातुष्टस संदेशाव सिन्धुकूल देश भरताय ददो। वत्स! मातुलेन संदिष्टं यथा दुगन्धराकान्तोऽयं देशस्तद्गच्छ पिदावगाय-गति बलभः । उपाजितो मातुल आत्मीयक देश संदेशप्रेषणारताय ददौ, गन्धर्वाकानालाओतुमशक्यम् पनि पदमः। .

·, सो. ८८-९२] पञ्चदशः सर्गः। ३९७ संदेशासिन्धुनामकं देशं दत्तमभावाय दत्तैश्वर्याय । रामेणेति शेषः । भरताय ददौ ॥ ८॥ भरतस्तत्र गन्धर्यान्युधि निर्जित्य केवलम् । भातोयं ग्राहयामास समत्याजयदायुधम् ॥ ८८॥ भरत इति । तत्र सिन्धुदेशे भरतोऽपि युधि गन्धर्वानिर्जित्य केवल. मेकमातोयं वीणाम् । 'ततं वीणादिकं वाद्यमानदं मुरजादिकम् । वंशादिकं तु सुपिरं कास्पतालादिकं धनम् । चतुर्विधमिदं वाद्यं वादिनातोद्यनामकम् ।' इत्यमरः । ग्राहः यामास । आयुधं समत्याजयत् त्याजितवान् । प्रहित्यज्योjन्तयोविभकरवं नित्यमित्यनुसंधेयम् ॥८॥ स तक्षपुष्कलौ पुत्री राजधान्योस्तदाख्ययोः । अमिपिच्याभिषेकाहीं रामान्तिकमगात्पुनः ॥ ८९ ॥ स इति ॥ स भरतः । अभिपेकाही तक्षपुष्कलो नाम पुत्री तदा- ख्ययो। तक्षपुष्कलाख्ययोरित्यर्थः । पुष्कलं पुष्कलावत्यां तक्षं तक्षशिलायामिति राजधान्योनगर्योरभिपिव्य पुना रामान्तिकमगात् ॥ ८९ ॥ अगदं चन्द्रकेतुं च लक्ष्मणोऽप्यात्मसंभवौ । शासनाद्रधुनाथस्य वके कारापथेश्वरी॥१०॥ अगदमिति ॥ लक्ष्मणोऽपिरघुनाथस्य रामस्य शासनादं चन्द्रकेतुं च तदाण्यावात्मसंभवी पुत्री। कारापथो नाम देशः । तस्येश्वरी च ॥९॥ इत्यारोपितपुत्रास्ते जननीनां जनेश्वराः । भलोकप्रपनानां निवापान्विदधुः क्रमात् ॥ ९ ॥ इतीति । इत्यारोपितपुत्रास्ते जनेश्वरा रामादयो भर्तलोकप्रपन्नानां सोताना जननीना कमाभिवापायादारीविदधुधकुः ॥ ११ ॥ उपत्य मुनिवेपोऽय कालः प्रोवाच राघवम् । रहःसंवादिनी पश्येदायां यस्तं त्यजेरिति ॥ ९२॥ पाठा०1 'भायुधान्'. २ 'वक्षपुष्करी'. ३ 'मुनियेपेण'. टिप्पा- ननु 'शिला-पुष्करपस्यो गयो: 'तय-पुष्पर संधे कपम् । उच्यते, समुः दादेषु प्राधार समाभवयवैधषि यन्' इति न्यापार 'सत्यासत्यताम्' इतिवददोषा-इति दिनकर कारपेयरी पारपत्र-रवि यखभः।

·३९८ रघुवंशे [लो० ९३-९६ उपेत्येति ॥ अथ कालोऽन्तको मुनिवेपः सन्नुपेत्य राघवं प्रोवाच । किमित्याह-रहस्येकान्ते संवादिनौ संभाषिणावावां यः पश्येत् । रहस्यमवं कुर्यादित्यर्थः । 'तं त्यजेरिति ॥ १२ ॥ तथेति प्रतिपन्नाय विवृतात्मा नृपाय सः। आचख्यौ दिवमध्याव शासनात्परमेष्टिनः ॥ ९३ ॥ तथेति ॥ स कालस्तथेति प्रतिपन्नाय नृपाय रामाय विवृतात्मा प्रका- शितनिजखरूपः सन्। परमेष्ठिनोब्रह्मण. शासनादिवमध्यावेलाचख्यौ॥१३॥ विद्वानपि तयोःस्थः समयं लक्ष्मणोऽभिनत् । भीतो दुर्याससः शापाद्रामसंदर्शनार्थिनः ॥ ९४ ॥ विद्धानिति ॥ द्वास्थो द्वारि नियुक्तो लक्ष्मणो विद्वानपि पूर्वश्लोकोकं जानन्नपि रामसंदर्शनार्थिनो दुर्वाससो मुनेः शापाद्रीतः सन् । तयोः काल रामयोः समयं सवादम्। अभिनद्विभेद ॥ ९४ ॥ स गत्वा सरयूतीरं देहत्यागेन योगवित् । चकारावितथा भ्रातुः प्रतिज्ञां पूर्वजन्मनः॥९५॥ स इति ॥ योगविद्योगमार्गवेदी स लक्ष्मणः सरयूतीरं गत्वा देहत्यागेन 'पूर्वजन्मनो भ्रातुः प्रतिक्षामवितथा सत्या चकार ९५॥ तस्मिन्नात्मचतुर्भागे प्राङ्गाकमधितस्थुपि । रामवः शिथिलं तस्थौ भुवि धर्मविपादिव ॥ ९६ ॥ तस्मिन्निति ॥ चतुर्थो भागचतुर्भागः । सख्याशब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वं शताशवत् । आत्मचतुर्भागे तमिलक्ष्मणे प्राङ्नाकमधितस्थुपि पूर्व खर्ग जग्मुपि सति राघवो रामः भुवि त्रिपाद्धर्म इव । शिथिलं तस्थौ। पाद- पाठा०-१ आरोढुम्'. २'गच्छ लक्ष्मण शीघ्रं त्व मा भूधर्मविपर्ययः। त्यागो वापि वधो वापि साधूनामुभयं समम् ॥'. ३ 'चकार वितधाम्'. ४ 'शिथिलः'. टिप्प-1'त त्यजे' इति संकेतपूर्वक जगौ-दति दिनकर । 2 परमेछिन आदिनारायगस्यादेशाद स्वर्गमपितिछेत्युक्तान् इति दिनकर। 3 एतयोः राम-यमयोः सके विद्वान् जाननपि लक्ष्मण संकेतं विमिदे-इति दिनकर। * रामावतारो भगवाश्चतुरात्माऽवतीर्णः, तस्मिन्नात्मचतुर्मागे लक्ष्मणांस्ये पार पूर्व नाक मस्तिस्थुपि वर्गमारूढे रायको रामो भुवि पृथिन्या शिथिल तसो खल्पकालमस्यात् । क ख ? त्रिपाद्धर्म इवयथा विपात् धर्म, यथा वे चतुष्पाद, त्रेतायामेकपात् अहन्या खोकम- तिहद-मति बलभः। यञ्चोक्तम्-ताशोचं दया सत्यमिति पादाः प्रकीर्तिताअधीशिखयो भमाः मयसङ्गमदैस्तव' इति भागवते ।

·पञ्चदशः सर्गः। श्लो० ५७-१००], विकलो हि शिथिलं तिष्ठतीति भावः। त्रेतायां धर्मनिपादित्याहुः। पादश्चतुर्थाशः अविश्व 'ध्वन्यते । पादा रहम्यद्भितुयांशाः' इत्यमरः। त्रयः पादा यस्यासी त्रिपात्। 'संख्या- सुपूर्वस्व' (पा.५१४४१४०) इत्यकारलोपः समासान्तः ॥ ९६ ॥ से निवेश्य कुशावत्यां रिपुनागाङ्कुशं कुशम् । शरावत्यां सतां सूक्तैर्जनिताथुलवं लवम् ॥ ९७ ॥ उदक्प्रतस्थे स्थिरधीः सानुजोऽग्निपुरस्सरः। अन्वितः पतिवात्सल्यावर्जमयोध्यया ॥ ९८ ॥ स इति । उदगिति च ॥ युग्मम् । स्थिरधीः स रामः । रिपव एव नागा गजास्तेषामशं निवारकं कुशं कुशावत्यां पुर्या निवेश्य स्थापयित्वा । सूक्तः समीचीनवचनैः सतां जनिता अशुलवा अश्रुलेशा येन तं लयं लबाख्यं पुत्रम् । 'लयो लेशे विलासे च छेदने रामनन्दने' इति विद्यः । शरावत्यां पुर्याम् । 'शरा. दीनां च' (पा.६।३।१२०) इति 'शर'-'कुश'शब्दयोदीर्घः । निवेश्य । सानु- जोऽग्निपुर सरः सन् । पत्यौ भर्तरि वात्सल्यानुरागात् । गृहान् वर्जयित्वा गृहपर्जम् । 'द्वितीयायां च' (पा.३।४।५३) इति णमुल । अयं क्वचिदपरीप्सायाम- पोष्यते 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' (पा.६।१११५८) इलेकाचः शेषतया व्याख्यातत्वात् । परीप्सा त्वरा । अयोध्ययान्वितोऽनुगत उदक्प्रतस्थे ॥ ९७-९८ ॥ जगृहुस्तस्य चिज्ञाः पदवी हरिराक्षसाः। कम्बमुकुलस्थूलैरभिवृष्टां प्रजाश्रुभिः ॥ ९९ ॥ जगृहुरिति । चित्तशा हरिराक्षसाः कदम्बमुकुलस्थूलैः प्रजाश्रुभि- रभिवृष्टां तस्य रामस्य पदवीं मार्ग जगृहुः । तेऽप्यनुजम्मुरियर्थः ।। ९९ ॥ उपस्थितविमानेन तेन भकानुफस्पिना । चके त्रिदिवनिम्श्रेणिः सरयूरनुयायिनाम् ॥ १०० ॥. उपस्थितेति ॥ उपस्थित प्राप्तं विमानं यस्य तेन । भकाननुकम्पत इति भकानुकम्पिना । तेन रामेगनुयायिनां सरयूनिदिवनि श्रेणिः स्वर्गाधि- रोहणी चके । निःश्रेणिस्त्वधिरोहणी' इत्यमरः ॥ १०॥ पाठा- 'सबिषेश्य'. २ 'सरावत्याम्', 'धावत्यां च', 'श्रावस्त्यां च. ३ 'वृत्तज्ञा', 'परमज्ञाः'. ५ 'कपिराक्षसाः'. 1 अमिपुरसर- प्रेतामिसहित', अपरं किंभूतः! पतिवात्सरसाद शोकशेषानोदाच । -दति बलभः। ।

·४०० रघुपंथे [श्लो०१०१-१०३ यद्गोप्रतरकल्पोऽभूत्संमर्दस्तन मजताम् । अतस्तदाख्यया तीर्थ पावनं भुवि पप्रथे ॥ १०१ ॥ यदिति ॥ यद्यस्मात्तत्र सरस्वा मजतां संमर्दः । गोप्रतरो गोप्रतरणम् । तत्कल्पोऽभूत् । अतस्तदाख्यया गोप्रतराख्यया पावनं शोधकं तीर्थं भुवि पप्रथे ॥१.१॥ स विभुर्विवुधांशेष प्रतिपन्नात्ममूर्तिपु । त्रिदशीभूतपौराणां स्वर्गान्तरमकल्पयत् ॥ १०२॥ स इति ॥ विभुः प्रभुः स रामो विवुधानामशेपु सुप्रीवादिषु प्रतिपन्ना- त्ममूर्तिपु सत्सु त्रिदशीभूता देवभुवनं गता ये पौरास्तेषां नूतनसुराणां स्वर्गा- न्तरमकल्पयत् ॥ १०२ ॥ नित्वं देशमुखशिरश्छेदकार्य सुराणां विष्वक्सेनः स्वतनुमविशसर्वलोकप्रतिष्ठाम् । लङ्कानाथं पवनतनयं चोभयं स्थापयित्वा कीर्तिस्तम्भद्वयमिव गिरौ दक्षिणे चोत्तरे च ॥ १०३ ॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतौ श्रीरामस्वर्गारोहणो नाम पञ्चदशः सर्गः । नित्यति ॥ विष्वक्सेनो विष्णुः। एवं सुराणां दशमुखशिरश्छेदकार्य निवर्त्य निष्पाद्य । लङ्कानाथं विभीपणं पवनतनयं हनूमन्तं चोभयं कीर्ति- स्तम्भद्यमिय । दक्षिणे गिरौ चित्रकूटे चोत्तरे गिरी हिमवति च स्थाप- यित्वा । सर्वलोकप्रतिष्ठां सर्वलोकाश्रयभूतां खतर्नु खमूर्तिमविशत् ॥१०३॥ इति महोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविरचितायां रघुवंशव्याख्यायां संजीविनीसमाख्यायां पादशः सर्गः। पाठा0-1 यद्बोप्रतारकल्पोऽभूदिमर्द'. २ 'पौराम्'. ३ 'दशमुखभयच्छेद- कार्यम्', 'दशमुराभयोच्छेदि कार्यम्'. ४ 'सप्तलोक'. टिप्प-1 'ससलोकप्रविष्टाम्' इति पाउमाश्रिल सप्ताना लोकाना प्रतिष्ठा यस्या तादृश्या समूती प्राविक्षव-इति व्यावस्यर्दिनकरमिधाः।

·४०१ शो०-३] पोडशः सर्गः। पोडशः सर्गः। वृन्दारका यस्य भवन्ति भृजा मन्दाकिनी यन्मकरन्दविन्दुः। तवारविन्दाक्ष ! पदारविन्दं वन्दे चतुर्वर्गचतुप्पदं तत् ।। अथेतरे सप्तरघुप्रवीरा ज्येष्ठं पुरोजन्मतया गुणैश्च । चक्रुः कुशं रनविशेषभाजं सौभ्रानमेषां हि कुलानुसारि ॥१॥ अथेति ॥ अथ रामनिर्वाणानन्तरम् । इतरे लवादयः सप्तरघुप्रवीराः। पुरः पूर्व जन्म यस्य तस्य भावस्वत्ता तया।गुणैश्च ज्येष्टं कुशं रत्नविशेपभाजं तत्त- पछेष्ठस्तुभागिनं चक्रुः। तदुक्तम्-'जाती जाती यदुत्कृष्टं तदनमभिधीयते' इति । तथा हि-सुभ्रातॄणां भावः सौभ्रात्रम् । 'हायनान्त' (पा.५।१।१३०) इत्यादिना युवादित्वादण्प्रत्ययः । एषां कुशलवादीनां कुलानुसारि वंशानुगतं हि ॥ १॥ सेतुवार्तागजवन्धमुख्यैरभ्युच्छ्रिताः कर्मभिरप्यवन्ध्यैः। अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां वेलां समुद्रा इव न व्यतीयुः ॥२॥ त इति ॥ सेतुर्जलबन्धः । वार्ता कृषिगोरक्षणादिः । वार्ता कृष्याद्युदन्तयोः' इति विश्वःगजवन्ध आकरेभ्यो गजग्रहणम् । ते मुख्यं प्रधानं येषां तैरवन्ध्यैः सफलैः कर्मभिरभ्युच्छ्रिताः। अतिसमर्था अपीत्यर्थः । ते कुशादयः। प्रविभज्यन्त इति प्रविभागाः । अन्योन्य देशप्रविभागानां या सीमा ताम् । वेलां संमुद्रा इच । न व्यतीयु तिचक्रमुः । अत्र कामन्दक:- 'कृपिर्वणिक्पथो दुर्ग सेतुः कुपर- वन्धनम् । खन्याकरधनादानं शून्यानां च निवेशनम् ॥ अष्टवर्गमिमं साधुः स्वयं वृद्धो- ऽपि वर्धयेत् ॥' इति ॥ २॥ चतुर्भुजांशमभवः स तेषां दानप्रवृत्तेरनुपारतानाम् । सुरद्विपानामिय सामयोनिभिन्नोऽष्टधा विप्रससार वंशः॥३॥ चतुर्भुजेति ॥ चतुर्भुजो विष्णुः, तस्यांशा रामादयः ते प्रभवाः कारणानि यस्य स तथोक्तः । दानं सागो मदश्च । 'दानं गजमदे त्यागे' इति विश्वः। प्रवृत्तिा- टिप्प-1 सप्तरघुप्रवीराः लव-तक्ष-पुष्करानद-चन्द्रकेतु-शत्रुघातिनुबाहवो-रघुश्रेष्ठाः कुशं रत्नविशेषभाज चक्रुः मुख्यमकुर्वन् । तस्य ते करदा बभूवुरित्यर्थः-इति वल्लभः । 2 यथोडसिताः सागरा वेलांन व्यतिक्रामंति-इति वल्लभः। अभ्युच्छिता-समृद्धास्ते कुशा. दयोऽन्योन्यस्य यो देशना प्रविभागस्तत्सीमां नानिक्रान्ति स । यथाऽब्धयो वेला नोडंव- यन्ति । तथा च कामन्दक:-'कृषिणिक्पयो दुर्ग सेतुं कुञ्जरबन्धनम् ।...इति दिनकर।

·[1 अथेति ॥ अथ अधं राधेरपरामः'अर्ध नपुसकम् (पा. २०२४) इलेफ- देशसमासः । 'अह.सर्वेकदेशसख्यातपुण्याय रानेः' (पा.५४४८७) इति समासान्तो- निशीथे स्तिमितप्रदीप सुप्तजने शय्यागृहे प्रवुद्धः, न तु मुप्तः । कुशावा- ४०२ रघुवंशे पारः प्रयाहया दानप्रवृत्चेरनुपारतानां तेषां कुशलयादीनां स वंशः। साम- योनिः धामवेदप्रभयो दानप्रयोरतुपारताना सुरद्विपानां दिग्गजानो वंश इव । अष्टधा भितः सन् । विप्रससार विस्तृतोऽभूत् । 'सामयोनि.'इलत्र पाल काप्या-'सूर्यस्यादिकपाले के समानीय प्रजापतिः । हस्गभ्यो परिगृह्माय सप्त सामाः न्यगायत । गायतो ब्रह्मणस्वस्मारसगापेतुमताजाः ॥ इति ॥ ३॥ अथाधरामे स्तिमितप्रदीपे शय्यागृहे सुप्तजने प्रबुद्धः। कुराः प्रवासस्थफलपवेषामएपूर्ण वनितामपश्यत् ॥ ४॥ ऽप्रत्ययः । रावासादा. पुति' (पा. २।४।२९) इति नियमापुंस्त्वम्। अधराने सस्थकलापां प्रोपितभर्तृकापाम् । अदृष्टा पूर्वमित्यदृष्टपूर्वा ताम् । सुत्सुपेति समासः । वनितामपश्यत् ॥ ४ ॥ सा साधुसाधारणपार्थिवर्द्धः स्थित्वा पुरस्तात्पुरुहतभासः। जेतुः परेषां जयशब्दपूर्व तस्यालिं यन्धुमतो यवन्ध ॥५॥ सेति ॥ सा वनिता साधुसाधारणपार्थिवः सज्जनसाधारणराज्यनियः पुगहुतभास इन्द्रवेजसः परेषां शत्रूणा जेतुर्वन्धुमतस्तस्य कुशस्य पुरस्ता. स्थित्वा जयशब्दपूर्व यथा तथाऽञ्जलिं यवन्ध ॥ ५ ॥ अर्थानपोढार्गलमप्यगारं छायामिवादर्शतलं प्रविष्टाम् । सविस्मयो दाशरथेस्तनूजः प्रोवाच पूर्वार्धविसृष्टतल्पः॥६॥ अथेति ॥ अथ सविस्मयः पूर्वार्धन शरीरपूर्वभागेन विसृष्टतत्परत्यक- शय्यो दाशरथेस्तनूजः यशः । अनपोढार्गलमनुद्घाटितविष्कम्भमपि । तद्वि- पाठा०-१ 'ता सोऽनपोढार्गलम्'. टिप्प-1 यथा सामयोनि सामवेदाध्यनायत्पन्न ऐरावणादीनां वशोऽष्टधा प्रसृत. तथा चोक्तम्-हस्ताभ्या परिगृह्याथ सप्त सामान्यगापयन्। गायतोब्रह्मणस्तस्मात्समुत्पेतुर्मतङ्गजाः ।। -इति दिनकर" ॥ सामयोनि सामाभिगायतो ब्रह्मणः करादष्य करिण- समुत्पन्ना इत्यागमः- इति वलभ। 2 प्रवासस्थकलत्रस्य पान्थस्य भार्या तस्या इव घेषो यस्साः सा ता विरहिणीवेषधराम्- इति वल्लभः। 3 'जय महाराज' इति शब्दपूर्व-इति दिनकर।

·- लो० ७-१० पोडशः सर्गः। ४०३१ प्कम्भोऽर्गलं न ना' इत्यमरः । अगारम् । आदर्शतलं छायामिव । प्रविष्टां त वनितां प्रोवाचावदत् ॥ ६॥ लब्धान्तरा सावरणेऽपि गेहे योगप्रभावो न च लक्ष्यते ते । विभर्पि चाकारमनिवृतानां मृणालिनी हैममिवोपरागम् ॥७॥ का त्वं शुभे! कस्य परिग्रहो वा किंवा मदभ्यागमकारणं ते । आचक्ष्व मत्या पशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ॥ ८॥ लब्धेति । का त्वमिति च ॥ युग्मम् । सावरणेऽपि गेहे लब्धान्तरा लब्धावकाशा । स्वमिति शेषः। योगप्रभावश्च ते न लक्ष्यते । मृणा- लिनी हैमं हिमकृतमुपरागमुपद्रवमिव । अनिर्वृतानां दुःखितानामाकार विभर्पि च । न हि योगिनां दुःखमस्तीति भावः । किं च, हे शुमे! त्वं का? फस्य वा परिग्रहः पत्नी ? ते तव मझ्यागमे कारणं वा किम् ? वैशिनां जिवेन्द्रियाणां रघूणां मनः परस्त्रीपु विषये विमुखा प्रवृत्तिर्यस्य तत्तथाभूत मत्वाऽऽचक्ष्व ॥ ७-८ ॥ तमब्रवीत्सा गुरुणानवधा या नीतपौरा खपदोन्मुखेन । तस्याः पुरः संप्रति वीतनाथां जानीहि राजन्नधिदेवतां माम् ॥९॥ तमिति ॥ सावनिता तं कुशमब्रवीत्।अनवद्याऽदोषा या पू: खपदोन्मु. खेन विष्णुपदोन्मुखेन गुरुणा त्वपित्रा नीतपौराहे राजन् ! मां संप्रति वीत. नाथामनाथां तस्याः पुरो नगर्या अयोध्याया अधिदेवतां जानीहि ॥९॥ घखोकसारामभिभूय साहं सौराज्यवद्धोत्सवया विभूत्या। समग्रशक्ती त्वयि सूर्यवंश्ये सति प्रपन्ना करुणामवस्थाम् ॥ २०॥ चखोकसारामिति ॥ साऽहं सौराज्येन राजन्वत्तया हेतुना बद्धोत्सवया विभूत्या। वखोकसाराऽलका पुरी। 'अलका पुरी वखोकसारा स्यात्' इति कोशः। अथवा,-मानसोत्तरशलशिसरवर्तिनी शक्रनगरी। 'वखोकसारा शमस्य' इति विष्णु- पाठा०-१ 'प्रवेशः'. २ 'दृश्यते', टिप-1 मत्र 'ता' इति मूले पाठो मद्धिनाथसंमत इति प्रदीयते। 2 अनुद्घाटितकपाटेऽपि गेहे वेश्मनि प्राप्ता सावकाशा वर्वसे योगप्रभावो न च दृश्यते, भन्यत् विस्मये । अनिताना दुःखितानामाकार विभषि । योगिनो हि मुदिता भवन्ति । केव! मृणालिनीव, यथा कमलिनी हेममुपरागं विच्छायि च-दति चलुभः। 3 योगभावः परकायप्रवेशादियोगशक्ति:-इति दिनकर। 4 अथ रिरंसयागमनमिति चेत्तत्राह-वशिनामिवि-इति दिनकर ।

·४०४ रघुवंशे [श्लोक 11-१३ पुराणात् । तामभिभूय विरफल समनशकौ त्ययि सूर्यवंश्ये सति कर णामयस्यां दीनां दर्शनपना माता ॥१०॥ विशीर्णतत्पादृशतो निवेशः पर्यस्तसालः प्रभुणा विना मे। विडम्ययत्यस्तनिमग्नसूर्य दिनान्तमुमानिलभिन्नमेघम् ॥ ११ ॥ विशीणति ॥ तल्पान्यसालिकाः। 'तम शम्यादारेषु' इत्यमरः । अहानि गृहभेदः । अझ भक्त च गुप्फे चौमेऽत्यय गृहान्तरे' इति विक्षः। विशीणानि तल्पा- नामट्टानां च शतानि यस्य स तथोकः । 'विशीर्णकल्पाशतो निवेशः' इति वा पाठः । अधः क्षौमाः । स्यादा शौसमन्त्रियाम्' इत्यमरः । ईपदरामा विशीर्णानि विशीगंकल्पान्यशतानि यस्य स तथोकः । पर्यस्तसाल सस्तामारः। 'प्राकारो वरपः सालः' इत्यमरः । प्रभुणा खामिना विनैवंभूतो मे निवेशः निवेशनम् । सस्तनिमग्नसूर्यमस्वादिलोनामुमानिलेन भिन्नमेघ दिनान्नं विडम्ययत्य. जुकरोति ॥११॥ निशासु भास्वत्कलनूपुराणां यः संवरोऽभूदभिसारिकाणाम् । नदन्मुखोल्काविचितामिपाभिः स वाह्यते राजपथः शिवाभिः॥१२॥ निशाखिति । निशासु भास्वस्ति दीप्तिमन्ति कलान्यव्यक्तमधुराणि नूपु. राणि यास तासामभिसारिकाणाम् । 'कान्तार्थिनी तु या याति संकेत साऽभिसारिका' इलमरः । यः राजपथः संचरलनेनेति संचरःसंचारमाधनमभूत्। 'गोचरसचर- (पा. ३।३।११९) इत्यादिना घपत्ययान्तो निपातः। नंदत्सु मुखेपु या उल्का- स्ताभिर्विचितामिपाभिरन्विष्टमाताभिः शियामिः क्रोष्ट्रीभिः स राजपयो वाहते गम्यते। वहेरन्यो पहिधातुरस्तीत्युपदेशः ॥ १२ ॥ आस्फालितं यत्समदाकरानैर्मृदङ्गधीर निमन्वगच्छत् । चन्यैरिदानी महिपैस्तदम्माङ्गाहतं कोशति दीर्घिकोणाम् ॥ १३ ॥ आस्फालितमिति ॥ यदम्भः प्रमदामरारास्फालितं ताडितं सत् । पाठा०-१'विशीर्णतल्पो गृहसंनिवेशः. २ 'अर्ध'. ३ 'ज्वलन्मुख'; 'नद- न्मुखोल्कावचिता'. "ध्वनितामगच्छत्'. ५ 'दीर्घिकासु'. टिप-1 'सूर्यवश्ये इत्यनेन लमेव पतियाय्य-इलाह बल्लभः । हेमाद्विस्तु- 'वस्वौकसारा शक्रस्य याम्या सयमिनी तथा ! पुरी सुखा जलेशस्य सोमस्य तु विभावरी ।। वयना रजानामो समभिः सारा ओक-' इत्यदन्तोऽपि इत्याह । नदयो मुखेन्यो निर्गता उल्का नदन्मुसोतास्तामिविचिश्न् ।

·1 श्लो०१४-१७] पोडशः सर्गः। ४०५ जलक्रीडाखिति शेषः । मृदङ्गानां यो धीरध्वनिसमन्यगच्छदन्वकरोत् । तदी- घिकाणामम्भ इदानी वन्यैर्महिपैः कर्तृभिः शृङ्गैत्रिपाणेराहतं सत् क्रोशति। न तु मृदङ्गवनिमनुकरोंतीलधः ॥ १३॥ वृक्षेशया यष्टिनिवासभङ्गान्मृदङ्गशब्दापगमादलास्याः। प्राप्ता दयोल्काहतशेपवाः क्रीडामयूरा वनपर्हिणत्यम् ॥१४॥ वृक्षेशया इति । यष्टिरेव निवासः स्थानं तस्य भङ्गात् । वृक्षे शेरत इति वृक्षेशयाः। 'अधिकरणे शेतेः' (पा. ३।२।१५) इत्यन्प्रत्ययः । 'शयवासवासित काला' (पा.६३११८) इत्यलक्सप्तम्याः। मृदङ्गशब्दानामपगमाभावाद- लास्या नृत्यशून्याः । दवोऽरण्यवहिः । 'दवदावी वनारप्यवही' इत्यमरः । तस्यो- लकाभिः स्फुलिईतेभ्यः शेषाणि चहाणि चेषां वे क्रीडामयूरा वनवर्हिणत्वं वनमयूरत्वं प्राप्ताः ॥ १४ ॥ सोपानमागेपु च येपु रामा निक्षिप्तवत्यश्चरणान्सरागान् । सद्योहतन्यभिरनादिग्धं व्याप्रैः पदं तेपु निधीयते में ॥ १५ ॥ सोपानेति । किच, येपु सोपानमार्गपु रामा रमण्यः सरागालाक्षारया- श्चिरणानिक्षिप्तवत्यः । तेपु मे मम मार्गेषु सद्योहतन्यनुभिर्मारितमृर्गा- प्रेरन दिग्धं रुधिरलिप्तं पदं निधीयते ॥ १५ ॥ चित्रद्विपाः पद्मवनावतीः करेणुभिर्दत्तमृणालभन्नाः । नखादशाघातविभिन्नकुम्भाः संरब्धसिंहप्रहतं वहन्ति ॥ १६ ॥ चिति ॥ पद्मवनमवतीर्णाः प्रविष्टाः । तथा लिखिता इयर्थः । करेणुभिः पारेणीभिः। चित्रगताभिरेव । 'करेपरिभ्यां नी नेमे' इत्यमरः । द्चमृणालभन्ना- चित्रद्विपा आलेख्यमानाः | नखा एवाशास्वेपामाघातैर्विभिन्नकुम्माः सन्तः संरब्धसिंहप्रहृतं पुपितसिंहप्रहार वहन्ति ॥ १६ ॥ स्तम्मेषु योपित्यतियातनानामुत्कान्तवर्णमधुसराणाम् । स्तनोत्तरीयाणि भवन्ति सन्मानिर्माकपट्टाः फणिभिर्विमुताः ॥ १७ ॥ स्तम्भप्यिति ॥ उत्मान्तवर्णक्रमा विशीर्णवर्णविन्यासास्वाथ धूसराश्य याबासा स्तम्भेपु योपित्प्रतियातनानां स्त्रीप्रतिकृतीनां दास्मयीनो फणिभि. पाठा०-1 'धरणारागान्'. २ 'अप'. ३ 'निम्पिट्यः'. टिप्प-कराकरोतीत्यर्थनिति दिनकर। 'दमनाल-रवि सापेक्षतेऽपि गमरवासमा दिनकर .

·रघुवंशे लो०-१३ पुराणात् । तामभिभूय तिरस्कल समप्रशको त्वयि सूर्यवंश्ये सति कर मामवस्थां दीना दश प्रपना शता॥१०॥ चिशीर्णतल्पाशतो निवेश. पर्यस्तसाला प्रभुणा विना में । विडम्पयत्यस्तनिमनसूर्य दिनान्तमुग्रानिलभिनमेधम् ॥ ११ ॥ विशीर्गेति ॥ तल्पान्य हालिया । 'तल्प शय्याटदारेणु' इसमर । अहानि गृहभेद । 'अट्ट भक्के च शुष्के चक्षोमेऽत्यये गुहान्तरे' इति विश्व । चिशीणीनितल्या- नामटाना च शतानि यस्य स तथोक । “विशीर्णकल्पाशतो निवेश.' इवि या पाठ । अहा क्षौमा । 'साद सोममास्नयाम्' इत्यमर । ईपदसमाप्त विशीर्णानि विशीर्णकल्पान्यदृशतानि यस्य स तथोक्त । पर्यस्तसाल. मस्तप्राकार । 'प्राकारो वरण साल' इत्यमर । प्रभुणा खामिना विनचभूतो में निवेश. निवेशनम् । अस्तनिमग्नसूर्यमस्वादिलीनार्कमुग्रानिलेन भिन्नमेघ दिनान्न विडम्मयत्य जुकरोति ॥ ११॥ निशासु भावत्कलनूपुराणां य. संचरोऽभूदभिसारिकाणाम् । नैदन्मुखोल्काविचितामिपाभिः स याद्यते राजपथ. शिवाभि ॥१२॥ निशाखिति ॥ निशासु भाखन्ति दीसिमन्ति कलान्यव्यतमधुराणि नूपु- राणि यासा तासामभिसारिकाणाम् । 'कान्तार्थिनी तु या याति सकेत साऽभिसारिका' इत्यमर या राजपथ-सचरखनेनेवि संचर. सचारसाधनमभूत् । गोचरवचर-' (पा ३।३।११९) इत्यादिना घप्रत्ययान्तो निपात । नंदत्सु मुसे' या उल्का. स्तागिर्विचितामिपाभिरन्विष्टमासाभि शिवाभिः कोष्ट्रीमि स राजपयो वाहाते गम्यते । वहेरन्यो बहिधातुरस्तीत्युपदेश ॥ १२ ॥ आस्फालितं यत्प्रमदाकरात्रैर्मृदङ्गधीरध्धैनिमन्वगच्छत् । धन्यरिदानी महिपैस्तदम्मा शृङ्गाह कोशति दीर्घिकाणाम् ॥ १३॥ आस्फालितमिति ॥ यदम्म प्रमदाकरारास्फालित ताडित सत् । पाठा- 'विशीणतल्पो गृहसनिवेश' २'अर्ध ३ ज्वलन्मुख', 'नद- न्मुखोस्कायचिता'. ५ "ध्वनितामगच्छत्' ५ 'दीपिकासु' टिप्प-1 'मर्यवश्ये इत्यनेन लमेव पतिन्याय्य इत्याइ वल्लम । हेमादिस्तु- 'वस्तीकसारा शक्रस्य याम्या सयमिनी तथा ! पुरी मुखा बलेशस्य सोमस्य तु विभावरी' वसूना रसानामो समभि सारा । भोक' इत्यदन्तोऽपि इत्याह । नदभ्यो मुखम्यो निर्गता उल्का नद मुसोत्याखाभिविचिनन् । - ·४०५ लो०१४-१७] पोडशः सर्गः। जलक्रीडाखिति शेषः। मृदङ्गानां यो धीरध्वनिखमन्वगच्छदन्वकरोत् । तद्दी- पिकाणामम्भइदानी वन्यैर्महिपैः कर्तृभिः शृङ्गैर्विपाणैराहतं सत् कोशति । न तु मृदयध्वनिमनुकरोतीलधः ॥ १३॥ वृक्षेशया यष्टिनिवासभङ्गान्मृदङ्गशब्दापगमादलास्याः । प्राप्ता दयोल्काहतशेपवाः क्रीडामयूरा वनयर्हिणत्यम् ॥१४॥ वृक्षेशया इति । यष्टिरेव निवासः स्थानं तस्य भङ्गात् । क्षे शेरत इति वृक्षेशयाः। 'अधिकरणे शेवः' (पा. ३।२।१५) इत्यच्प्रत्ययः। 'शयवासवातिप्व- कालात्' (पा.६।३.१८) इत्खलुक्सप्तम्याः। मृदङ्गशब्दानामपगमाभावाद- लास्या नृलशून्याः। दयोऽरण्यवहिः । 'दवदावी वनारप्यवती' इत्यमरः । तस्यो- स्काभिः स्फुलिहितेभ्यः शेषाणि बहीणि वेषां वे फ्रीडामयूरा बनयहिणत्वं वनमयूरत्वं प्राप्ताः ॥ १४ ॥ सोपानमार्गपु च येपु रामा निक्षिप्तवत्यश्चरणान्सरागान् । सद्योहतन्यकुभिरसदिग्धं व्याप्रैः पदं तेपु निधीयते में ॥ १५ ॥ सोपानेति ॥ किच, येपु सोपानमार्गेपु रामा रमण्यः सराजलक्षारसा. द्रांश्चरणानिक्षिप्तवत्यः। तेपु मे मम मार्गेषु सद्योहतन्यनुभिरितमृर्गा- प्रेरन दिग्धं रुधिरलिप्तं पदं निधीयते ॥ १५ ॥ चित्रद्विपाः पद्मवनावतीर्णाः करेणुभिर्दत्तमृणालभङ्गाः। नपाशाघातविभिन्न कुम्भाः संरन्धसिंहमहतं वहन्ति ॥ १६ ॥ चिति ॥ पद्मवनमवतीर्णाः प्रविष्टाः । तया लिखिता इत्यर्थः । करेणुभिः करिणीभिः । चित्रगताभिरेव । करेणुरिभ्यां त्रीनेमे' इलमरः। द्त्तमृणालभङ्गा-- श्चिद्विपा आलेख्यमातगाः । नखा एवाशानेपामाघातैर्विभिन्नकुम्भा: सन्तः संरब्धसिंहनहतं युपितसिंहप्रहारे वहन्ति ॥ १६ ॥ स्तम्भेषु योपित्प्रतियातनानामुत्कान्तवर्णकमधूसराणाम् । स्तनोत्तरीयाणि भवन्ति सज्ञानिोकपट्टाः फणिभिर्विमुक्ताः॥ १७ ॥ स्तम्भप्यिति ॥ उत्क्रान्तवर्णक्रमा पिशीर्णवर्णविन्यासासाश्च धूसराश्च यातासां स्तम्भेषु योपित्पतियातनानां नीप्रतिकृतीनां दारुमयीणां फणिमि- पाठा०-1 'चरणारागान्'. २ 'मद्य'. ३ 'निमाकपश्यः'. टिप्प-कर्णादानन्दं रोदीत्सव-इति दिनका। दसनाल-'दि सापेमतेऽपि गमालालमासः इति दिनकर ·1॥१८॥ ४०६ रघुवंशे [शो० १८-२१ बिमुक्ता निर्मोका कबुका एव पट्टा । समौ कञ्चकनिर्मोको' इत्यमर । सङ्का- सकत्वात् स्तनोत्तरीयाणि खनाच्छादनवनाणि भवन्ति ॥१७॥ कालान्तरश्यामसुधेपु नकमितस्ततो सढतृणाकुरेपु। त एव मुक्तागुणशुद्धयोऽपि हयंपु मूर्च्छन्ति न चन्द्रपादा ॥ १८ ॥ कालेति ॥ कालान्तरेण कारभेदवशेन श्यामसुधेपु मलिनचूर्णेप्वितस्ततो रूढवणाङ्कुरेपु हर्येषु गृहपु नक्त रात्रौ मुक्कागुणाना शुद्धिरिव शुद्धि खाच्य येषा तादृशा अपि । तत पूर्व ये मूति स त एव चन्द्रपादाश्चन्द्र- रदमय । पादा सम्यविनुयांशा' इत्यमर । न मूर्च्छन्ति । न प्रविफल तीवर्थ- आवर्य शाखा सद्य च यासा पुप्पाण्युपात्तानि विलासिनीभि । वन्ये. पुलिन्दैरिव वानरैस्ता किश्यन्त उद्यानलता मदीया ॥ १९ ॥ आवयति ॥ कव, विलासिनीभि सद्य शाखा रतावयवानावा नमय्य यासा लताना पुप्पाण्युपाचानि गृहीतानि ता मदीया उद्यानलता । वन्य पुलिन्दैम्लेंच्छविशेपैरिव वानरे । उभौरपीलर्थ । क्लिश्यन्ते पीया। लिभाते कमणि लट् । 'मैदा किरातशयरपुलिदा म्लेच्छजातय ' इत्यमर ॥ १९॥ रानावनाविप्कृतदीपभास. कान्तामुखश्रीवियुता दिवापि । तिरस्क्रियन्ते कृमितन्तुजालेविच्छिनधूमप्रसरा गवाक्षा. ॥ २०॥ रात्राविति ॥ रानावनाविप्कृतदीपभास । दीपप्रभाशु या इत्यर्थ । दिवापि दिवसेऽपि कान्तामुखाना थिया का या वियुता रहिता विच्छिन्नो नष्टो धूमप्रसरो येषा ठे गवाक्षा. कृमितन्तुजाले तातन्तुविताने । तिरस्कि यन्ते छायन्ते ॥२०॥ यलिक्रियावर्जितसंकतानि मानीयससर्गमनामुवन्ति । उपान्तवानीरगृहाणि दृष्ट्वा शून्यानि दूये सरयूजलानि ॥ २१ ॥ चलिक्रियेति ॥ 'बलि पूनोपहार स्यात्' इति शवत । वलिक्रियावर्जि तानि सैकतानि येषा तानि सानीयानि मानसाधनानि चूर्णादीनि। 'पृत्सल्युटो सहगम्' (पा ३।३।११३) इति करणेऽनीयलय । स्मानीयससर्गमनानु घन्ति सरयूतानि शून्यानि रिकायुपान्तेषु वानीरगृहाणि येषा तानि च दृष्ट्वा दूरे परितप्ये ॥ २१॥ पाठा- 'भूप' वनानि'.३ 'वदानि'.

·४०७ शो०२२-२६] पोडशः सर्गः। तदहसीमां वसतिं विसृज्य मामभ्युपेतुं कुलराजधानीम् । हित्वा तनुं कारणमानुपीं तां यथा गुरुस्ते परमात्ममूर्तिम् ॥ २२॥ तदिति ॥ तत्तस्मादिमां वसतिं कुशावती विसृज्य कुलराजधानीमयोध्या मामभ्युपेतुमर्हसि । कथमिव ! ते गुरुः पिता रामस्तां प्रसिद्धां कारणवशान्मा. नुषर्षी तनुं मानुपमूर्ति हित्वा परमात्ममूर्ति यथा विष्णमूर्तिमिव ॥ २२ ॥ तथेति तस्याः प्रणयं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्याग्रहरो रघूणाम् । पूरण्यभिव्यक्तमुखप्रसादा शरीरवन्धेन तिरोवभूव ॥ २३ ॥ तथेति ॥ रघूणां प्राग्रहरः श्रेष्ठः कुशस्तस्याः पुरः प्रणयं यानां प्रतीतो इष्टः सन्, तथेति प्रत्यग्रहीत् स्वीकृतवान् । पूः पुराधिदेवताप्यभिव्यक्तमुख- प्रसादा सती । इष्टलाभादिति भावः । शरीरवन्धेन शरीरयोगेन करणेन तिरो. बभूवान्तर्दधे । मानव रूपं निहाय देवं रूपमाहीदिल्लर्थः ॥ २३ ॥ तदद्भुतं संसदि रात्रिवृत्तं प्रातर्द्विजेभ्यो नृपतिः शशंस । श्रुत्वा त एनं कुलराजधान्यासाक्षात्पतित्वे वृतमभ्यनन्दन॥२४॥ तदिति ॥ नृपतिः कुशस्तदद्भुतं रात्रिवृत्तान्तं प्रातः संसदि सभायां द्विजे- भ्यः शशंस । ते द्विजाः श्रुत्वेनं फुलराजधान्या साक्षात् वयमेव पतित्वे विषये वृतमभ्यनन्दन् । पतित्वेन यूतोऽसीलपूजयन् । आशीभिरिति शेषः । अत्र गार्ग्यः-'दृष्ट्वा खप्नं शोभनं नैव सुप्यात्पश्चादृष्टो यः स पाकं विधत्ते । शंसेदिष्टं तत्र साधुदिभ्यस्ते चाशीभिः प्रीणयेयुर्नरेन्द्रम् । इदमपि स्वप्नतुल्यमिति भावः ॥२४॥ कुशावती थोत्रियसात्स कृत्या यात्रानुकूलेऽहनि सावरोधः। अनुलुतो वायुरियाभवृन्दैः सैन्यैरयोध्याभिमुखः प्रतस्थे ॥२५॥ फुशावतीमिति ॥ स कुशः कुशावती श्रोत्रियेषु छान्दसेप्वधीनां श्रोत्रि- यसात् । तदधीनपचने (पा. ५।४।५४) इति सातिप्रत्ययः । 'श्रोत्रियंदछन्दोऽधीत' (पा.५।२।८४) इति निपातः। 'प्रोत्रियच्छान्दसौ समौ' इत्यमरः । कृत्वा यात्रा. नुक्लेऽहनि सायरोधः सान्तःपुरः सन् । वायुरभ्रधृन्दैरिव । सैन्यैरनु- द्रुतोऽनुगतः ग्रन्, अयोध्याभिमुखं प्रतस्थे ॥ २५ ॥ सा केतुमालोपवना गृहदिविहारशैलानुगतेव नागैः। सेना रथोदारगृहा प्रयाणे तस्याभपजंगमराजधानी ॥ २६॥ पाठा-1 'प्रामसर'. .

·४०८ रघुवंशे [लो० २५-३० सेति॥ केतुमाला एव उपवनानि यस्याः सा वृहद्भिर्नागैर्गविहारशैले: नीडाशैलेरनुगतेव स्थिता। रथा एवोदारगृहा यस्याः सा । सा सेना तस्य कुशस्य प्रयाणे जंगमराजधानी सचारिणी नगरीव । अभवद्वभूव ॥ २६॥ तेनातपत्रामलमण्डलेन प्रस्थापितः पूर्वनिवासभूमिम् । वभौ चलौघः शशिनोदितेनं वेलामुदन्वानिव नीयमानः ॥२७॥ तेनेति ॥ आतपरमेवामल मण्डलं बिम्ब यस्य तेन। तेन कुशेन पूर्वनि- वासभूमिमयोध्या प्रति प्रस्थापितो बलौघः। मातपत्रवदमलमण्डलेनो- दितेन शशिना वेलां नीयमानः प्राप्यमाणः । उदकमस्यास्तीत्युदन्वान् उद- पिरिव । बभौ । 'उदन्वानुदधी च' (पा. ८।२।१३) इति निपातनात्साधुः ॥२७॥ तस्य प्रयातस्य वरूथिनीनां पीडामपर्याप्तवतीयं सोढुम् । वसुंधरा विष्णुपदं द्वितीयमध्यारुरोहेब रजश्छलेन ॥२८॥ तस्येति ॥ प्रयातस्य प्रथितस्य तस्य कुशस्य वरूथिनीनां सेनाना कत्राणां 'वर्तृकर्मणोः कृति' (पा. २।३६६५) इति कर्तरि षष्टी । पीडी सोदुमपर्याप्तव- तीवाशक्तव वसुंधरा रजश्छलेन द्वितीयं विष्णुपद्माकाशमध्यारुरोहेव । इत्युत्प्रेक्षा ॥ २८ ॥ उद्यच्छमाना गमनाय पश्चात्पुरो निवेशे पथि च वजन्ती। सा यत्र सेना ददृशे नृपस्य तत्रेव सौमत्र्यमति चकार ॥२९॥ उद्यच्छमानेति ॥ पश्चात्तशावत्याः सकाशाद्गमनाय प्रयाणाय तथा पुरो- प्रे निवेश निमित्ते । निवेष्टुं चेत्यर्थः । उद्यच्छमानोयोगं कुर्वती । 'समुदाभ्यो यमोऽग्रन्थे' (पा. १॥३४५) इत्यस्य सकर्मकाधिकारवादात्मनेपदम् । पथि च यजन्ती नृपस्य सा सेना यत्र पश्चात्पुरोमध्ये वा ददृशे तत्रैव सामग्र्य- मति कस्मतायुदि चकार । अपरिमिता तस्य सेनेलर्थः ॥ २९ ॥ तस्य द्विपानां मदवारिसेकात्पुराभिघाताच तुरंगमाणाम् । रेणुः प्रपेदे पधि पङ्कभावं पकोऽपि रेणुत्वमियाय नेतुः ॥ ३०॥ तस्येति ॥ नेतुस्तस्य कुशस्य द्विपानां मदवारिभिः सेकाचरंगमाणां पाठा- 'उद्गतेन', २ 'विसोढुम्'. ३ 'उद्गच्छमाना'. १ 'सामध्यपदम्'. टिप्प-- पीटा'शम्दस्य साधुत्वं प्रथमसर्गे एव प्रत्पादि-पति दिनकर० यो वा न सहते सोऽवश्यमन्यत्र याति-ति शिशु०।

·लो०३१-३५] पोडशः सर्गः। खुराभिघाताच यथासंख्यं पथि रेणू रजः पदभावं पढ़ता प्रपेदे । पोऽपि रेणुत्वमियाय । तस्य तावदस्तीलधः॥३०॥ मार्गपिणी सा कटकान्तरेपु वैन्ध्ये पु सेना बहुधा विभिन्ना । चकार रेवेव महाविरावा यद्धप्रतिश्रुन्ति गुहामुखानि ॥ ३१ ॥ मार्गेति ॥ वैन्ध्येपु विन्ध्यसयन्धिपु कटकान्तरेपु नितम्बावकाशेपु । 'कट- कोऽस्त्री नितम्योऽद्रेः' इत्यमरः । मार्गपिणी मार्गावलोकिनी । अत एव बहुधा विभिन्ना। महाविरावा दीर्घशब्दा सा सेना। रेवेव नर्मदेव । रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेसलकन्यका' इत्यमरः । गुहामुखानि वद्धप्रतिश्रुन्ति प्रतिध्वानवन्ति चकाराकरोत् ॥ ३१॥ स धातुभेदारुणयाननेमिः प्रभुः प्रयाणध्वनिमिथतूर्यः। व्यलयद्विन्ध्यमुपायनानि पश्यन्पुलिन्दैरुपपादितानि ॥ ३२ ॥ स इति ॥ घातून रिकारीनां भेदेनारुणा याननेमी रथचक्रधारा यस्य । प्रयाणे ये ध्यनयः वेडहेपादयः तन्मिश्राणि तूर्याणि यस्यैवविधः स प्रभुः सुदाः। पुलिन्दैः किरातरुपपादितानि समर्पितान्युपायनानि पश्यन् । विन्ध्यं व्यलयत् ॥ ३२ ॥ तीर्थ तदीये गजसेतुबन्धात्प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गाम्। अयनवालव्यजनीवभूवुहंसा नभोलवनलोलपक्षाः ॥३३॥ तीर्थ इति ॥ तदीये कैये तीर्थ वतारे गजा एव सेतुस्तस्य यन्धाद्धेतोः प्रतीपगां पश्चिमवाहिनीं गङ्गामुत्तरतोऽस्य शस्य नभोलङ्घनेन लोलपक्षा इंसा अयतेन वालव्यजनीवभूवुश्शामराज्यभवन् । अभूततद्भावे चिः ॥ ३३ ॥ स पूर्वजानां कपिलेन रोपासावशेषीकृतविग्रहाणाम् । सुरालयप्रातिनिमित्तमम्भस्रस्रोतसं नौलुलितं चवन्दे ॥ ३४ ॥ स इति ॥ स कुदाः कपिलेन मुनिना रोपागलावशेषज्ञता विग्रहा देहा येषां तेषां पूर्वजानां वृद्धानां सागराणां सुरालयस्य स्वास प्राप्तौ निमित्तं नौभिलुलितं क्षुभितम् । बिस्त्रोतम इदं त्रैलोतसम् । गाजमम्मो ववन्दे ॥३४॥ इत्यध्वनः कश्चिदहोभिरन्ते फूलं समासाथ कुशः सरय्वाः। वेदिप्रतिष्ठान्वितताध्वराणां यूपानपश्यच्छतशो रघूणाम् ॥ ३५ ॥ पाठा०-! 'मार्गेपिणी'. ३ 'विन्येपु', विपस्स'. ३ सोलसितम्. 'वीरम्'.

·रघुवंशे [श्लो० ३६-३९ इतीति ॥ इति कैश्चिदहोमिरध्वनोऽन्तेऽवसाने कुशः सरयवाः कूलं समासाद्य वितताध्वराणां विस्तृतमखाना रघूणाम् । वेदिः प्रतिष्ठास्पदं येषा तान् । यूपाञ्छतशोऽपश्यत् ॥ ३५ ॥ आधूय शाखाः कुसुमद्रुमाणां स्पृष्ट्वा च शीतान्सरयूतरंगान् । तं लान्तसैन्यं कुलराजधान्याः प्रत्युजगामोपवनान्तवायुः ॥३६॥ आधूयेति ॥ कुलराजधान्या उपवनान्तवायु. कुसुमद्रुमाणां शाखा आधूयेषत्वा । सुरभिर्मन्दश्वेत्यर्थः । शीतान्सरयूतरंगांश्च स्पृष्ट्वा । अनेन शैलोक्तिः । क्लान्तसैन्यं तं कुशं प्रत्युजगाम ॥ ३६ ॥ अथोपशल्ये रिपुमग्नशल्यस्तस्याः पुरः पौरसखः स राजा । कुलध्वजस्तानि चलध्वजानि निवेशयामास वली चलानि ॥ ३७॥ अथेति ॥ अथ रिपुषु मन्नं शल्यं दाङ्गु शरो वा यस्य सः । शल्य शौ शरे वंशे' इति विश्वः । पौराणा सखा पौरसखः । कुलस्य ध्वजश्चिभूतो वली स राजा चलाचलन्तो वा ध्वजा येषा तानि । तानि यलानि सैन्यानि तस्याः पुरः पुर्या उपशल्ये प्रामान्ते । 'अामान्त उपशल्यं स्यात्' इत्यमरः । निवेश यामास ॥३७॥ तां शिल्पिसंधाः प्रभुणा नियुक्तास्तथागतां संभृतसाधनत्वात् । पुरं नवीचक्रुरपां विसर्गान्मेघा निदाघग्लपितामिवोर्वीम् ॥ ३८ ॥ तामिति ॥ प्रभुणा नियुक्ताः शिल्पिना तक्षादीना संघाः संभृतसाध. नत्वान्मिलितोपकरणत्वात्ता तथागताम् । शून्यामित्यर्थः । पुरमयोध्याम् । मेया अपां विसर्गाजलसेकान्निदाघग्लपितां ग्रीमतप्तामुर्वीमिव । नवीचक्रुः परि- पूरयाचः ॥ ३८॥ ततः सपर्या सपशूपहारां पुरः परार्यप्रतिमागृहायाः। उपोपितैर्वास्तुविधानविद्भिर्निर्वतयामास रघुप्रवीरः ॥ ३९ ॥ वत इति ॥ ततो रघुप्रवीरः कुशः प्रतिमा देवताप्रतिकृतयः। अची इत्यर्थः । परार्ध्यप्रतिमागृहायाः प्रशस्वदेवतायतनायाः पुर उपोषितर्वास्तुविधान- विद्भिः प्रयोज्यः पशुपदारैः सहित सपापहारां सपर्यो निर्वतयामास कारयामास । अन भ्यन्तारिणच्पुनरियनुसधेयम् । अन्यथा वृतेरर्मकस्य करोत्सर्थत्वे पाठा०-1 'उपपनान्तवात', २ 'प्रयुचाः'. ३ 'तथाविधां'. 'पुनः'. ५'निववेयामास'.

·- छो० ४०-४३] पोडशः सर्गः। ४१३ कारयलाभावप्रसङ्गात् । भवितव्यं वृतेरण्यन्तकर्ता प्रयोज्यत्वेन तन्निर्देशात्प्रयोगान्त- रस्यापेक्षितत्वात् ॥ ३९ ॥ तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कामीच कान्ताहृदयं प्रविश्य । यथाईमन्यैरनुजीविलोकं संभावयामास यथाप्रधानम् ॥ ४०॥ तस्या इति । स कुशस्तस्याः पुसः संवन्धि राजोपपदं 'राजशब्द'पूर्व निशान्तम् । राजभवनमित्यर्थः। 'निशान्तं भवनोपयोः' इति विश्वः । कामी कान्त- हृदयमिव प्रविश्य । अन्यनिशान्तैरनुजीविलोकममालादिकं यथाप्रधानं मानानुसारेणा यथा यथोचितम् । तप्तदुचितगृहरित्यर्थः। संभाषयामास ॥४॥ सा मन्दुरासंथयिभिस्तुरंगैः शालाविधिस्तम्भगतैश्च नागैः। . पूरावभासे विपणिस्थपण्या सर्वाङ्गनद्धाभरणेय नारी ॥ ४ ॥ सेति ॥ विपणिस्यानि पण्यानि क्रयविक्रयाईवस्तूनि यस्याः सा । 'विपणिः पम्यवीथिका' इत्यमरः । सा पू: अयोध्या । मन्दुरासंथयिभिरवशालासंधयण- धीलेः । 'वाजिशाला तु मन्दुरा' इलमरः । 'जिशि-(पा.१२।१५७) इत्यादिनेनिप्र- सयः। तुरंगरवैः । शालामु गृहेषु ये विधिना स्थापिताः स्तम्भावान्गतः प्राप्त- नांगे। सानेगु नखान्याभरणानि यस्याः सा नारीव । मायमासे ॥४१॥ वसन्स तस्यां यसतो रघूणां पुराणशोभामधिरोपितायाम् । न मैधिलेयः स्पृहयांयभूव भने दिवो नाप्यलकेश्वराय ॥ ४२ ॥ वसग्निति ।। स मंपिलेयः कुराः पुराणशोभा पूर्वशोभामधिरोपितायां तस्यां रघूणां बसतावयोध्यायो यसन् । दिवो भरें देवेन्द्राय तथाऽटकेश्य- राय कुबेरायापिन स्पृहयांबभूव । तावपि न गणयामासेयर्थः । 'स्पृहेरीप्सितः' (पा. १४३७) इति संप्रदानत्वाचनुयौँ । एतेनायोप्याया अन्यनगराविशचित्वं गम्यते ॥४२॥ कुरास कुमुदतीसंगम प्रस्तोति-- अथास्य रतनधितोत्तरीयमेकान्तपाण्डुस्तनलम्बिहारम् । निःभ्यासदायांशुफमाजगाम धर्मः नियावेशमियोपदेष्टुम् ॥ ४३॥ पाठा-1 'गृहमदायः'. २ शालारिधिसम्भगतः', 'शालागृहः सम्भ- ग', 'शालागृहसम्मगले:'. ३ विपगिस्थपण्यः'. ४ मधिरोहितायाम्'. ५'प्रियो येशम्'. टिप्पा-सेन करस्पर marरानुरपालमयोभ्यासा दि मानी दिनमा ·-- ४२४ रघुवंशे [छो०५:-५३ आपिचरा वद्धरजःकणत्वान्मयुदारा गुशुमेऽर्जुनस्य । दुग्ध्यापि देहं गिरिशेन रोपाखण्डीरता ज्येव मनोभवस्य॥५१॥ आपिअरेति ॥ पदरजःकणत्याध्याप्तरज.कणवादापिसरोदारा नापी- चसी अर्जुनस्य ककुभवृक्षस्य । 'इन्द्रद्वः ककुभोऽर्जुनः' इत्यमरः । मारी । देई दग्ध्वापि रोपाद्भिरिशेन गिरिरस्त्वस्य निवासत्वेन गिरिशखेन । लोमादित्वाच्छ- प्रत्ययः । गिरी शेत इति विग्रहे तु 'गिरी शेतेर्डः (वा. १९९९) इत्यस्य इन्दति विधानालोके प्रयोगानुपपत्तिः स्यात् । तस्मात्पूर्वोक्कमेव विग्रहवाक्यं न्याय्यम् । खण्डीकता मनोभवस्य ज्या मौर्वांव । शुशुभे ।। ५१ ॥ मनोशगन्धं सहकारभङ्गं पुराणशी, नवपाटलं च । संवधता कामिजनेषु दोपाः सर्वे निदाघावधिना प्रमृष्टाः ॥५२॥ मनोति ॥ मनोज्ञगन्धमिति सर्वन सबध्यते । सहकारभद्रं चूतपाटवस- ण्डम् । पुराणं वासितं शेरतेऽनेनेति शीधुः पधेचरसप्रकृतिकः सुराविशेषस्तम् । 'शीको धुर (उ. सू ४७८) इत्युणादिस्नेण 'शील स्वप्ने' इत्यस्माद्धातो(क्प्रत्ययः । 'पक- रिक्षरसरखो शीधु. पकरसः शिवः' इति यादवः । नवं पाटलायाः पुष्य पाटलं च संचनता संघट्टयता निदाघावधिना ग्रीष्मकालेन । 'अवधिस्त्ववधाने स्यात्सीनि काले विलेऽपि च' इति विश्वः । कामिजनेषु विषये सर्वे दोपाखापादयः प्रमृष्टाः परिहताः॥ ५२ ॥ जनस्य तस्मिन्समये विगाढे बभूवतुद्वौँ सविशेषकान्तौ । तापापनोदक्षमपादसेवी संचोदयस्यौ नृपतिः शशी च ॥५३॥ जनस्वेति ॥ तस्मिन्समये ग्रीष्मे विगाढे कठिने सति जनस्य द्वौ सवि- शेपे सातिशय यथा तथा कान्तौ यभूवतुः। को द्वौ ? तापापनोदे क्षमा योग्या, पादयोर : पादाना रदमीना च सेवा ययोती। उदयस्थावभ्युदयस्थौ स चनृपतिः शशी च ॥ ५३॥ पाठा०-१ रुरुचे. २ 'सण्डीकृतज्या.' ३. पुराणसीधुम्'. ४ 'खो'. ५ पादसेवः'. ६ स चोदयस्थः', 'नवोदयस्यौ', 'नवोदयस्थः'. टिप्प-1 वसततॊ सर्व गुणाः कन्दपोत्पादका भवन्ति इति सुमतिः। 2 तापो दारिद्रयदु स, उपतापश्च, तस्य तापापनोदे रपुटने क्षमा समर्या पादसेवा यस्य स वापरापनोदक्षमादसेकः सदा सर्वदोदये राजाभ्युदये तिष्ठतीति सदोदयस उदयादी सिनश्व-इति सुमति .

·T छो० ५४-५७) पोडशः सर्गः। ४१५ अथोर्मिलोलोन्मदराजहंसे रोधोलतापुप्पवहे सरवाः । विहर्तुमिच्छा वनितासखस्य तस्याम्भसि ग्रीप्मसुखे यभूव ॥ ५४॥ अथेति ॥ अथोर्मिषु लोलाः सतृष्णा उन्मदा राजहंसा यसिस्वस्मिन् । 'लोलबलसतृष्णयोः' इत्यमरः । रोधोलतापुष्पाणां वहे प्रापके । पचाद्यच् । ग्रीप्मे सुखे मुखकरे सरय्या अम्भसि पयसि तस्य कुशस्य वनिता. सखस्य । वनिताभिः सहेत्यर्थः । विहर्तुमिच्छा वभूव ॥ ५४॥ स तीरभूमौ विहितोपकार्यामानायिभिस्तामपकृप्टनकाम् । विगाहितुं श्रीमहिमानुरूपं प्रचक्रमे चक्रधरप्रभावः ॥ ५५॥ स इति ॥ चक्रघरममावो विष्णुतेजाः स कुशस्तीरभूमौ विहितोप- कार्या यस्यात्वाम् । आनायो जालमेपामस्तीत्यानायिनो जालिकाः । 'जालमानायः' (पा. ३।३।१२४) इति निपातः। 'आनायः पुंसि जालं स्यात्' इत्यमरः । तैः, अप: कृष्टनकामपनीतग्राहां तां सरयूं श्रीमहिम्नोः संपत्प्रभावयोरनुरूपं योग्यं यथा तथा विगाहितुं प्रचक्रमे । अत्र वामन्दक:-'परितापिपु दासरेषु पश्यंस्तटटेखा. 'स्थितमाप्तसैन्यचक्रम् । सुविशोधितनकमीनजालं व्यवगाहेत जलं सुद्दत्समेतः । इति ॥ ५५॥ सा तीरसोपानपथावतारादन्योन्यकेयूरविघहिनीभिः । सनूपुरक्षोभपदाभिरासीदुद्विग्नहंसा सरिदगनाभिः ॥५६॥ तेति ॥ सा सरित् सरयूः। तीरसोपानपथैनावतारादवतरणादन्योन्यं केयूरविघटिनीभिः संनद्धाइदसंघर्पिणीभिः सनूपुरक्षोभागि सनूपुरस्खलनानि पदानि यास ताभिरगनामिहेंतुभिरुद्विग्नहंसा भीतहमाऽऽसीत् ॥ ५६ ॥ परस्पराभ्युक्षणतत्पराणां तासां नृपो मजनरागदी। नौसंधयः पार्यगतां किरातीमुपात्तवालव्यजनां धमापे ॥ ५७ ॥ परस्परेति ॥ नौसंथयः परस्परमभ्युक्षणे सेचने तत्पराणामास: कानां तासांनीणां मजने रागोऽभिलापलद्दी नृपः पार्श्वगतामुपाच- पाठा0-1 "विहतोपकायांम्'. २ 'विलमहंसा'; 'विविग्नहंसा'. ३ 'परस्परा- क्षेपण'.. टिम-पहेतुत्यसाविवक्षितत्वात् 'भानामि पनि न पश्चमी-इति दिनकर।

·४१६ रघुवंशे [श्लो० ५०-६० वालव्यजनां गृहीतचामरा किराती चामरग्राहिणी यमापे । 'किरातस्तु दुमा- न्तरे । स्त्रियां चामरवाहिन्या मत्स्यजात्यन्तरे द्वयोः' इति केशवः ॥ ५५ ॥ पश्यावरोधैः शतशो मदीयैर्विगाहामानो गलिताङ्गरागैः । संध्योदयः साध्र इवैप वर्ण पुप्यत्यनेक सरयूप्रवाहः ॥५८ ॥ पश्येति ॥ गलिताङ्गरागर्मदीयः शतशोऽचरोधैर्षिगाह्यमानो विलोज्य- मान एपसरयूपयाहः। साभ्रः समेधः संध्योदयः सध्याविर्भाव इव । अनेक नानाविधं वर्ण रक्तपीतादिकं पुप्यति पंक्ष्य । वाक्याथैः धर्म ॥ ५८ ॥ विलुप्तमन्तःपुरसुन्दरीणां यदानं नौलुलिताभिरद्भिः। तद्वनतीभिर्मदरागशोभां विलोचनेषु प्रतिमुक्तमासाम् ॥ ५९ ॥ विलुप्तमिति || नौटुंलिताभिक्षुभिताभिरद्भिः। अन्तःपुरसुन्दरीणां यदानं कवलं विलुप्तं हृतं तदअनं विलोचनेषु नयनेषु मदेन या राग- शोभा ता वनतीभिघटयन्तीभिरद्भिरासां प्रतिमुकं प्रत्यर्पितम्। प्रतिनिधि- दानमपि तत्वार्यकारित्वात्प्रत्यर्पणमेवेति भावः ॥ ५९ ॥ एता गुरुश्रोणिपयोधरत्वादात्मानमुद्रोदुमशक्नुवत्यः । गाढाङ्गदैर्वाहुभिरप्सु याला क्लेशोत्तरं रागवशालवन्ते ॥ ६०॥ एता इति ॥ गुरु दुर्वहं श्रोणिपयोधरं यस्यात्मन इति विग्रहः । गुरुयो- णिपयोधरत्वादात्मानं शरीरमुद्वोदुमशक्नुवत्य एता बाला गाढाइदैःलिष्टा- हुदैर्वाहुभिः क्लेशोत्तरं दुःखप्रायं यद्या तथा रागवशात् कोडाभिनिवेशपारत- व्यात् । हवन्ते तरन्ति ॥ ६ ॥ पाठा०-१ अशकुन्त्यः'. टिप्प-1 स्त्रिया चामरवाहिन्यान्' इत्युक्तत्वात् 'किराती पदेनैव चामरग्रहणे लम्धेऽपि सर्वदैव स्त्रियाश्चामरग्रहण न सभवतीत्यत 'उपात्तवालव्यजनाम्' इति न पौनरस्यम्-इति दिनकर ।। किराती निर्यामकलों वभाषे-इति सुमतिः। पश्येति वाक्याधस्य कर्नत्वाद, प्रवाह इति द्वितीयाभावः। पश्य मृगो घावति' इतिवत्- शति हेमादिः। 3 नौलुलितमञ्जनविलोपे हेतु -इति हेमादिः । 4 यथाऽअनेन नेत्रयो शोभा सपाद्यते तथाऽद्भिरपि संपादितसर्थः। रागोऽनुरागे मात्समें रकवर्णे रजस्यपि' इति केशवः इति दिनकर m ·लो०६१-६३] पोडशः सर्गः। मी शिरीपंप्रसवावतंसाः प्रभ्रंशिनो वारिविहारिणीनाम् । पारिवाः स्रोतसि निम्नगायाः शैवाललोलाइछलयन्ति मानान् ॥६५॥ अमी इति ॥ पारिविहारिणीनामासां प्रभ्रंशिनो भ्रष्टा निम्नगायाः स्रोतसि पारिप्लवायचलाः । चञ्चलं तरलं चैव पारिसवपरिलवे' इत्यमरः । अमो शिरीपप्रसवा एवावतंसाः कर्णभूषा शैवाललोलाजलनीलिप्रियान् । 'जल. नीली तु शैवालम्' इत्यमरः । मीनाश्छलयन्ति प्रादुर्भावयन्ति । शैवालप्रियता छिरीषेषु शैवालभ्रमात्रादुर्भवन्तीत्यर्थः ॥ ६१ ॥ आसां जलास्फालनतत्पराणां मुक्ताफलस्पर्धिषु शीकरेषु । पयोधरोत्सर्पिपु शीर्यमाणः संलक्ष्यते न च्छिदुरोऽपि हारः॥६२॥ आसामिति ॥ जलस्यास्फालने तत्पराणामासक्तानामासां स्त्रीणां मुक्ता फलस्पर्धिषु मौक्तिकानुकारिषु पयोधरेषु तनेपूत्सर्पन्त्युत्पतन्ति ये तेषु गीत रेषु शीकराणां मध्ये शीर्यमाणो गलन् हारोऽत एव छिदुरः स्वयं छिन्नोऽपि न संलक्ष्यते । विदिभिदिच्छिदेः कुरच' (पा. ३।२।१६२) इति कुरच्यालयः। शीकर- , संसर्गाच्छिन्न इति न ज्ञायत इति भावः ६२ ॥ आवर्तशोभा नतनाभिकान्तेभेडो भ्रुवां द्वन्दवराः स्तनानाम् । जातानि रूपावयवोपमानान्यदूरवर्तीनि विलासिनीनाम् ॥ ३॥ आवर्तति । विलासिनीनां बिलसनशीलानां वीणाम् । 'वो कालसम्स्यसम्भः' ( पा. ३।२।१४३) इति धिनुष्प्रत्ययः । रूपावयवानामुम्भेयानां यान्युपमानानि लोकप्रसिद्धानि तान्यदूरपर्तीन्यन्तिकगतागि जातानि । कस किमुपमानमिल. ग्राह-जतनाभिकान्तेर्निम्ननाभिशोभाया आवर्तशोमा । 'स्यादावोsei भ्रमः' इत्यमरः। भ्रुवां भङ्गतरंगः। स्तनानां द्वन्दचरायकवायः । 'उपमानम्' इति सर्वत्र संबध्यते ॥ ६३ ॥ पाठा- 'शैवाललोला'. २ 'करास्फालन'. ३ 'भाः' मनः टिप्प-1 'पूर्वमुत्सारितजलचरत्वादिमे मत्स्यायन्ते-नति हेमादिः। कर्मपुररूपम सदा म-निना :. . ७ ro..nाइसमान कुटिटला । बरम. 1 मणोपमान गम्भीरनाभेरिति भावः-रवि ज्याची रघु.२७ ·४१८ रघुचं [लो० ६१-६६ तीरस्थलीवर्हिभिरुत्कलापैः प्रस्निग्धकेकैरभिनन्धमानम् । श्रोत्रपु समूच्छति रकमासां गीतानुगं वारिमृदनवाद्यम् ॥ ६४ ॥ तीरेति ॥ उत्कलापैरुवबह: प्रस्निग्धा मधुराः केका पातः । तीरस्थ- ली स्थितैहि भिर्मयूरैरभिनन्द्यमानं रक्तं श्राव्यं गीतानगं गीतानुसारि । आलां स्त्रीणां संवन्धि । वायैव मृदङ्गस्तस्य वाद्यं वायधनिः श्रोत्रेषु संमू- छति व्यानोति ॥ ६४॥ संदष्टवस्त्रेयकलानितम्चेविन्दुप्रकाशान्तरितोडुतुल्याः । अमी जलापूरितसूत्रमार्गा मौन भजन्ते रेशनाकलापाः ॥६५॥ संदष्टेति ॥ संदष्टयोपु जलसे कात्संलिष्टवस्नेष्ववलाना नितम्प्रेष्यायिक- रणेषु। इन्दुप्रकाशेन ज्योत्स्नयाऽन्तरितान्यावृत्तानि यान्युइनि नक्षत्राणि तत्तु ल्याः। मुकामयत्वादिति भावः । अमी जलापूरितसूत्रमार्गाः । निश्चला इत्यर्थः । रशना एव कलापा भूपाः । 'कलापो भूपणे बहे' इत्यमरः । मौनम् । निःशब्द- तामित्यर्थः । भजन्ते ॥ ६५॥ एताः करोत्पीडितवारिधारा पोत्सखीभिर्वदनेषु सिक्काः। चकेतरात्रैरलकैतरुण्यश्चारुणान्यारिलयान्वमन्ति ॥ ६ ॥ एता इति ॥ दात्सखी ननं प्रति करैरुत्पीडिना उत्सारिता वारिधारा याभिस्वाः स्वयमपि पुनस्तथैव सखीभिवंदनेपु सिक्का पतास्तरुण्यो चक्रेत. रानेर्जलसे काहज्वरलकैःकरणश्चूर्णैः कुङ्कुमादिभिररुणान्वारिलबानुदकबिन्दन चैमन्ति वर्षन्ति ॥ ६६ ॥ पाठा- 'मूत्यनुरक्तम्'. २ 'उडुकल्पाः'. ३ 'मासाम्'. ४ रसना', ५पान्धधारम्'. ६ 'आरात्'. ७ 'वहन्ति'. टिप्प-1मेधान्दानुकारिनीकरतलताडिनजलशन्दप्रवणसमनतर हर्षवशागत-कलापो येपो त । प्रखिग्धः केकाशब्दो येषा तैः कूलस्थलीवासिभिमनरैरभिनन्धमान गीतमनुगच्छ- वीति तादृशन्, रठं रागयुक्तमासा खीणां नितम्वेदिदो कान्सा वाव मृदङ्गलाप कर्गेषु मछति वर्धवे-दति दिनकर अत्र यपि सामान्येनैव ववमभिदितं वापि चन्द्रप्रकाशसान्या दुफूलमबसेयम्- इति दिनकर ॥ दुरते क्षुमाया आभ्यते इति दुकुलम्पति क्षीरस्वामी। 3 मावेश्युतम् ( ८६५)-रामाणाननवरतोदगाहमाजा नारावं पठनुव मेखला कलाम इत्यादिजलक्रीडाकाले दुकूलधरत्वादिन्दुप्रभासाम्यम्-दति हेमाद्रिः। अन्न वहन्ति' इति पाठमाश्रित्य 'जलसेकाशिर कुकुरादिचूरमान बा. लवान् वहन्ति । पुनः शिक्षयेवेति विशेषः-पति म्याचष्टे दिनकर। ।

·लो० ६७-60] पोडशः सर्गः। ४१९ उद्वन्धकेशच्युतपत्रलेखो विश्लेपिमुक्काफलपत्रवेष्टः । मनोश एव प्रमदामुखानामम्मोविहाराकुलितोऽपि वेपः ॥ ६७ ॥ उद्वन्धेति ॥ उद्धन्धा उद्भष्टाः केशा यस्मिन्सः । च्युतपत्रलेखः क्षरित- पत्ररचनः। विश्लपिणो विस्रंसिनो मुक्ताफलपत्रवेष्टा मुक्कामयताडवा यलिन्सः । एवमम्भोविहाराकुलितोऽपि प्रमदामुखानां वेपो नेपथ्यं मनो एव । रम्याणां विकृतिरपि श्रियं तनोतीति भावः ॥ ६॥ स नौविमानादवतीर्य रेमे विलोलहारः सह ताभिरप्सु । स्कन्धावलग्नोद्धृतपद्मिनीकः फरेणुभिर्वन्य इव द्विपेन्द्रः॥ ६८ ॥ स इति ॥ स कुयो नीविमानमिव नौविमानम् । उपमितसमासः । तस्मादव. तीर्य विलोलहारःसन्, ताभिः नीभिःसह फरेणुभिः सह स्कन्धायलग्नोद्ध- तपद्मिन्युत्पाटितनलिनी यस्य स तथोकः सन् । 'नवृतध' (पा. १४१५३) इवि कप्रलयः । वन्यो द्विपेन्द्र इव । अप्सु रेमे ॥ ६॥ ततो नृपेणोनुगताः स्त्रियस्ता भ्राजिष्णुना सातिशयं विरेजुः। प्रागेय मुक्ता नयनाभिरामाःप्राप्येन्द्रनीलं किमुतोन्मयूखम् ॥१९॥ तत इति ॥ ततो भ्राजिष्णुना प्रकाशनशीलेन । 'भुवध' (पा. ४.१।४५) इति चकारादिष्णुच् । नृपेणानुगताः संगतास्ताः स्त्रियः सातिशयं यथा तथा विरेजुः । प्रागेव इन्द्रनीलयोगत्पूर्वमेव । केवला अपीत्यर्थः । मुक्ता मणयो नय. नाभिरामाः । उन्मयूखमिन्द्रनीलं प्राप्य किमुत ? अभिरामा इति किमु पकव्यमित्यर्थः ॥ ६९॥ वर्णोदकैः कानङ्गमुक्कैस्तमायताश्यः प्रणयादसिञ्चन् । तथागतः सोऽतितरां यभासे सधातुनिप्यन्द इचादिराजः ॥७॥ पाठा०-1 'उदकशः'. २ 'जालशोभा', 'कर्णवेष्टः'. ३ 'विलोलमाल', विलोलमाल्यः'. ४ 'स्कन्धापबमोदतपद्मिनीका', 'स्कन्धावसमो व्रतपधिनीका. ५ 'भधिगता', 'भभिगताः'. ६ 'उन्मयूखं'. 'किमुतेन्द्रनीलम्'. ७ 'शुभसंस्थैः. टिप्प- कामोरीपक पवाभूदित्यर्थः-रति दिनकर । विलोला परस्पर जलसेमादिना चपटा मात्या पुष्पसग्यसा । 'विटोलमास्यः' इति पास्माइल मालापाः पभिन्युपमानम्-इति म्याचष्टे सुमतिः। 3 ततः शोभावना नृपेग संगतास्ता खियो भूरा बभुः । कपनियाद-मुच्यनालाः प्रागेव रम्या उद्रतमभनिन्दनीलमणि प्राप्य मिना पनि दिनमः ॥ रन्दनीनान प्राप्याधिकोमा मावि पति मुमति - ·. ४२२ रघुवंशे [लो० ७०-८१ ततः स कृत्वा धनुराततज्यं धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षः। गारुत्मतं तीरगतस्तरखी भुजंगनाशाय समाददेऽस्त्रम् ॥ ७७ ॥ तत इति ॥ ततो धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षस्तरखी वलवान् स कुश. स्तीरगतः सन् धनुराततज्यमधिज्य कृत्वा भुजंगस्य कुमुदस्य नाशाय गारुत्मतं गरुत्मद्देवताकमस्त्रं समादे ॥७७ ॥ तसिन्हदः संहितमात्र एव क्षोभात्समाविद्धतरंगहस्तः । रोधांसि निघ्ननवपातमग्नः करीव वन्यः परुपं ररास ॥ ७८॥ तसिन्निति ॥ तस्मिन्नने संहितमात्रे सत्येव हृदः क्षोभाद्धतोः समा. विद्धाः संघट्टितास्तरंगा एव हस्ता यस्य सरोधांसि निघ्नपातयन् । अवपाते गजप्रहणगर्ने मग्नः पतितः। 'अवपातस्तु हस्त्यर्थे गर्तश्छन्नस्तृणादिना' इति यादवः । वन्यः करीव परुपं घोरं ररास दध्वान ॥ ७८ ॥ तस्मात्समुद्रादिव मध्यमानादुट्टत्तनकात्सहसोन्ममज । लक्ष्म्येव साध सुरराजवृक्षः कन्यां पुरस्कृत्य भुजंगराजः ॥७९॥ तस्मादिति ॥ मध्यमानात्समुद्रादिव । उद्धृत्तनकाक्षुभितग्राहात्तस्माद्ध- दात् । लक्ष्म्या साधंसुरराजस्येन्द्रस्य वृक्षः पारिजात इव । कन्यां पुरस्कृत्य भुजंगराजः कुमुदः सहसोन्ममज ॥ ७९ ॥ विभूषणप्रत्युपहारहस्तमुपस्थितं वीक्ष्य विशांपतिस्तम् । सौपर्णमस्र प्रतिसंजहार प्रद्धेवनिर्वन्धरुपो हि सन्तः ॥ ८० ॥ विभूपणेति ॥ विशांपतिनुजपतिः कुशः । 'दौ विशी वैश्यमनुजी' इत्य- मरः । विभूषणं प्रत्युपहरति प्रत्यर्पयतीति विभूषणप्रत्युपहारः । 'कर्मण्य" (पा. ३।२।१)। विभूषणप्रत्युपहारो हस्तो यस्य तम् । उपस्थितं प्राप्तं तं कुमुद वोक्ष्य सौपणे गात्मतमस्र प्रतिसंजहार । तथा हि-सेन्तः प्रद्वेषु नम्रप्व- निर्वन्धरूपोऽनियतकोपा हि ॥ ८॥ प्रैलोक्यनाथप्रभवं प्रभावात्कुशं द्विपामशमस्त्रविद्वान् । मानोन्नतेनाप्यभिवन्ध मूर्धा मूर्धाभिपिकं कुमुदो वभापे ॥८॥ "पाठा- 'मभिमन्'भिन्दन्', २ षङ्कुशमाशु विद्वान्', 'अङ्कुशवद्विदित्या', टिप्प-1 यरसाव सन्तामोषु नमेषु भनिन्धरुषोठरहिवाशीणकोषा भवन्ति-ति सुमतिका ·- - श्लो०८२-८४] पोडशः सर्गः। ४२३ त्रैलोक्येति ॥ अनं विद्वानस्त्रविद्वान् । 'न लोक-' (पा. २।३।६९) इत्या- दिना षष्ठीसमासनिषेधः। द्वितीया श्रिता-(पा.२।१।२४) इत्यत्र 'गम्यादीनामुप- संख्यानाद्वितीया' (वा. १२४७) इति योगविभागाद्वा समासः । गारुडानमहिमाभिज्ञ इत्यर्थः । कुमुदः । त्रयो लोकास्त्रैलोक्यम् । चातुर्वर्णादित्वात्स्वार्थे ध्यष्प्रत्ययः । त्रैलोक्यनाथो रामः प्रभवो जनको यस्य तम् । अत एव प्रभावाद्विपामशं निवारकं मूर्धाभिषिक्तं राजानं कुशं मानोन्नतेनापि मूर्धाऽभिवन्द्य प्रणम्य चभापे ॥१॥ अवैमि कार्यान्तरमानुपस्य विष्णोः सुताख्यामपरां तनुं त्वाम् । सोऽहं कथं नाम तवाचरेयमाराधनीयस्य धृतेर्विघातम् ? ॥ ८२॥ अवैमीति ॥ त्वाम् । 'ओदनान्तरस्तण्डुल' इतिवत् कार्यान्तरः कार्यार्थः । 'स्थानास्मीयान्यतादर्थ्यरन्ध्रान्तयेयु चान्तरम्' इति शाश्वतः । स चासौ मानुपश्चेति तस्य विष्णो रामस्य सुताख्यां पुत्रसंज्ञामपरां तनुं मूर्तिमचमि । 'आत्मा वै पुत्रनामासि' (आध. 2. ११५) इति श्रुवेरित्यर्थः । स जाननहमाराधनीयस्यो- पास्यस्य तच धृतेः प्रीतेः।' प्रीतो' इति धातोः स्त्रियां किन् । विघातं कथं नामाचरेयम् ? असंभावितमित्यर्थः ॥ ८२ ॥ कैराभिघातोत्थित कन्दुकेयमालोक्य बालातिकुतूहलेन । हदात्पतज्योतिरिवान्तरिक्षादादत्त जैत्राभरणं त्वदीयम् ॥ ८३ ॥ करेति ॥ कराभिघातेनोस्थित ऊर्ध्वं गतः कन्दुको यस्याः सा। कन्दुका- र्थमूर्ध्वं पश्यन्तीत्यर्थः । इयं याला अन्तरिक्षाज्योतिनक्षत्रमिव । 'ज्योति- भयोतदृष्टिपु' इत्यमरः । इदात्पतत्वदीयं जैत्राभरणमालोक्य । अतिकुतू. हलेनात्यन्तकातुकेन । आदत्तारलात् ॥ ८३ ॥ तदेतदाजानुविलम्बिना ते ज्याघातरेखाकिणलाग्छनेन । भुजेन रक्षापरिघेण भूमेरुपैतु योगं पुनरंसलेन ॥ ८४ ॥ तदिति ॥ तदेतदाभरणमाजानुविलम्विना दीपेण ! ज्याघातेन मा रेखा रेखाकारा ग्रन्थयस्तासां किण चिहं तदेव लाञ्छनं यस्य तेना भूमे रक्षायाः पाठ०-१ 'कराभिघावोच्छ्रिवकन्दुका'. २ 'जवात्पतत्', 'औत्पातिकम्'. ३ 'ज्याधावलेखास्थिर'. टिप्प-1 मीत्पातिकं ज्योतिरिवान्तरिक्षात्' इति पाठमाइत्य-उत्पावे भवमोत्पातिकम् । उत्पात उपद्रवः । इदात्पतज्योति' इत्यपि पाठ-पति व्याख्यातवान् मुमतिः। धनुर्वेदाभ्यासकशनः इति मुमतिः। ।

·४२४ । रघुवंशे [श्लो० ८५-८७ परिषेण रक्षार्गलेन । 'परिघो योगभेदास्रमुद्गरेऽर्गलघातयोः' इत्यमरः । अंसलेन बलवता ते भुजेन पुनर्योग संगतिमुपैतु । एतैर्विशषणैर्महाभाग्यशौर्यधुरधरत्व- बलवत्त्वादि गम्यते ॥ ८४ ॥ हमा स्वसारं च यवीयसी मे कुमुद्वतीं नाहसि नानुमन्तुम् । आत्मापराधं नुदती चिराय शुश्रूपया पार्थिव ! पादयोस्ते ॥ ८५ ॥ इमामिति ॥ किच, हे पार्थिव ! ते तव पादयोश्चिराय शुश्रूपया परि- चर्यया । 'शुश्रूषा श्रोतुमिच्छाया परिचर्याप्रदानयोः' इति विश्वः। आत्मापराध. माभरणग्रहणरूपं नुदतीम् । परिजिहीर्षन्तीमित्यर्थः । 'आशंसायां भूतवच' (पा. ३।३।१३२) इति चकारादर्तमानार्थे शतृप्रत्ययः । 'आच्छोनद्योर्नु म्' (पा. ७/११८०) इत्यस्य वैकल्पिकत्वानुमभावः । इमां मे यवीयसी कनिष्ट स्वसारं भगिनीं कुमुदतीमनुमन्तुं नाईसीति न । अर्हस्वेवेत्यर्थः ॥ ८५ ॥ इत्यूचियानुपहताभरणः क्षितीशं श्लाघ्यो भवान्स्वजन इत्यनुभापितारम् । संयोजयां विधिवदास समेतवन्धुः कन्यामयेन कुमुदः कुलभूपणेन || ८६ ॥ इतीति ॥इति पूर्व लोकोकम्। ऊचिवानुतवान् । ब्रुवः वसुः।उपहृताभरणः प्रत्सर्पिताभरणः कुमुद । हे कुमुद ! भवाश्लाघ्यः स्वजनो बन्धुः । इत्यनु- भापितारमनुचकार क्षितीशं कुशं समेतयन्धुर्युक्तबन्धुः सन् कन्यामयेन कन्यारूपेण कुलयोभूपणेन विधिवत्संयोजयामास । न केवलं तदीयमेव किंतु स्वकीयमपि भूषणं तस्मै दत्तवानिति ध्वनिः। आम्लयानुप्रयोगयोर्व्यवधानं तु प्रागेव समाहितम् ॥८६॥ * तस्याः स्पृष्टे मनुजपतिना साहचर्याय हस्ते मानल्योर्णावलयिनि पुरः पावकरयोच्छिसस्य । दिव्यस्तूर्यध्यनिरुदचरह्यश्चयानो दिगन्ता- गत्योदग्रं तदनु वपुः पुष्पमाश्चर्यमेघाः ॥ ८७ ॥ पाठा०-1 'निजापराधम्'. २ 'उपचिताभरण', 'उपहिताभरणः'. ३ 'भभि- भापितारम्'. ४ 'तमेकयन्धुम'. टिप्प-1'मानुप्रयुज्यते लिटि' (पा. ३।१।१०) इति नियमाद विधिवत्' इति मध्ये प्रयोगबिन्त्यायका विधिवत्' इलस्य क्रियाविशेषगलानिदोष पनि विवाति शिशु।।

·लो० ८८] - पोडशः सर्गः। ४२५ तस्या इति ॥ मनुजपतिना कुशेन साहचर्याय । सहधर्माचरणायेत्यर्थः । माङ्गल्या मङ्गले साधु-ऊर्णा मेपादिलोम । 'ऊर्णा मेयादिलोनि स्यात्' इत्यमरः । अत्र लक्षणया तन्निर्मितं सूत्रमुच्यते । तया चलयिनि वलयवति तस्याः कुमुदत्या हस्ते पाणावुच्छिखस्योदर्चिपः पावकस्य पुरोऽग्रे स्पृष्टे गृहीते सति दिग. न्तान् व्यनुवानो व्याप्नुवन् । दिव्यस्तूर्यध्वनिरुदचरदुत्थितः। तदन्या- श्चर्या अद्भुता मेघा गन्धेनोग्रमुत्कटं पुष्पं पुष्पाणि । जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । वपुः । 'आश्चर्य' शब्दस्य 'रौद्रं तूमममी त्रिषु। चतुर्दश' इत्यमरवचनानि- लिङ्गत्वम् ॥ ८॥ इत्थं नागस्त्रिभुवनगुरोरीरसं मैथिलेयं लम्ध्वा वन्धुं तमपि च कुशः पञ्चमं तक्षकस्य । एकः शङ्कां पितृवधरिपोरत्यजद्वैनतेया- च्छान्तब्यालामवनिमपरः पौरकान्तः शशास ॥ ८८॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृती कुमुदतीपरिणयो नाम पोडशः सर्गः। इत्थमिति ॥ इत्थं नागः कुमुदः । त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम् । .'तद्धितार्थ-'(पा. २११५१) इत्यादिना तत्पुरुषः । अदन्तद्विगु वेऽपि पात्राद्यन्त- स्वानपुंसकत्वम् । 'पानाद्यन्तैरनेकार्थों द्विगुर्लक्ष्यानुसारतः' इत्यमरः । तस्य' गुरू रामः । तस्यौरसं धर्मपत्नीजं पुत्रम् । 'औरसो धर्मपनीज:' (२०१२८) इति याज्ञवल्क्यः । मैथिलेयं कुशं वन्धुं लब्ध्वा कुशोऽपि च तक्षकस्य पञ्चमं पुत्रं तं कुमुदं वन्धुं लब्धा । एकस्तयोरन्यतरः कुमुदः पितृवधेन रिपोईन- तेयादरुडात् । गुरुणा वैष्णवांशेन कुशेन त्याजितको र्यादिति भावः । शङ्कां भयम- त्यजत् । अपरः दुशः शान्तव्याला कुमुदाशया वीतसर्पभयामवनिमत एव पौरकान्तः पौरप्रियः सन् । शशास ॥ ८८॥ इति महोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितायां रधुवंशव्याख्यायां संजीव माख्यायां पोडशः सर्गः । पाटा०-'विषधररिपोः'; 'अहिकुलरिपोः'. टिप्प-मिगलनिमित्तं यदूर्णाकण तदस्यास्तीति मानल्योगोवळयी तस्मिन् ति सुमतिका नक्षकस्य नागराजस्य पञ्चमं प्रतिपौत्र-इति सुमति ॥ सक्षपौत्रस पौत्रम्-पति. दिनकर पितुः काश्यपस्य वधाद्रिपुभूवादहाव-इति दिनकर। - . - Si- ·४२६ [श्लो०-३ रघुवंशे सप्तदशः सर्गः। नमो रामपदाम्भोज रेणयो पत्र संततम् । पुर्यन्ति कुमुदनीतिमरण्यगृइमेधिनः ।। अतिार्थ नाम काकुत्स्थात्पुत्रं प्रीप कुमुदती। पश्चिमाधामिनीयामात्मसाद मिय चेतना॥१॥ अतिथिमिति ॥ कुमुदती काकुत्स्थाकुशात् । अतिथि नाम पुत्रम् चेतना बुद्धिः पश्चिमादन्तिमाद्यामिन्या रात्रे मात्प्रहरात् । 'दी यामप्रहरी समो' इत्यमरः । प्रसाद वैशयमिघ । प्राप । पाझे मुहूर्त सर्वेषां चुद्धिवेशद्यं भव. वीति प्रतिदिः॥१॥ स पितुः पितृमान्वंशं मातुश्चानुपमद्युतिः। अपुनात्सवितेवोभी मार्गावुत्तरदक्षिणौ ॥२॥ स इति ॥ पितृमान् । प्रशंसाथै मतुप् । सुशिक्षित इत्यर्थः । अनुपमद्युतिः सवितुश्चेदं विशेषणम्।सोऽतिथिः पितुः कुशस्य मातुः कुमुद्धत्याश्च वंशम् । सविताउत्तरदाक्षिणायुभौ मार्गाविय ! अपुनात् पवित्रीकृतवान् ॥ २ ॥ वमादौ कुलविद्यानामर्थमर्थविदां वरः । पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिमग्राहयत्पिता ॥३॥ तमिति ॥ अर्थाश्छन्दार्थान्दानसंग्रहादिक्रियाप्रयोजनानि च विदन्तीत्यर्थ विदः वेषा वरः श्रेष्ठः पिता कुशः । तमतिथिमादौ प्रथम कुलविद्यानामान्वीक्षिकी- त्रयीवाता-दण्डनीतीनामर्थमभिधेयमग्राहय दबोधयत् । पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिमग्राहयत्स्वीकारितवान् । उदवाइयदित्यर्थः । अहेयन्तस्य सर्वत्र द्विकर्मकत्वम- खीत्युकं प्राक् ॥ ३॥ पाठा०-१'आप'. टिप्प-1 अत्र चेतना प्रसादमामोनि, न पुनरापेति कालभेद रति काव्यप्रकाशेट्टी- काभास्करच सर्वेषा चेतनाऽयापि प्रसादमामोति इत्यादिवर्तमानकाल एव न्याय्या-ति हेमादिः। 2 बल्लभस्तु-भयन्ता अपि द्विकर्मका भवन्ति । यथा-वाचयति पुत्रं शोकं पिता-इत्याद ।। 'श्रुगृहशाम् इति केचिदिति बने । भट्टिकाव्ये (२०१२) अजिग्रह बनको धनुस्वत्' इति विद्यासंबन्धे बुदयत्वाद्विदीया च 1 एके पूर्वार्धे ग्रहेर्बुद्धयर्थलाद 'कुनम् इति द्विदीया मजरा 'न' इति विभक्तिविपरिणामं कुवैदि-इति हेमादिः।

·शो०४-० •] सप्तदशः सर्गः। ४२७ जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्यवता कुशः। अमन्यतैकमात्मानमनेकं वशिना वशी ॥४॥ जात्य इति ॥ जाती भवो जोत्यः कुलीनः शूरो वशी कुशोऽभिजातेन धुलीनेन । 'अभिजातः कुलीनः स्यात' इत्यमरः । शौर्यवता वशिना तेनाति. थिना । करगेन एकमात्मानम् । एको न भवतीत्यनेकस्तम् । अमन्यत । सर्व- गुणसामन्यादात्मजमात्मन एव रूपान्तरममतेत्यर्थः ॥४॥ स कुलोचितमिन्द्रस्य साहायकमुपेयिवान् । जघान समरे दैत्यं दुर्जयं तेन चौवधि ॥५॥ स इति ॥ स कुशः कुलोचितं कुलाभ्यस्तमिन्द्रस्य साहायकं सहकारि- त्वम् । योपधात्-'(पा.५।१।१३२) इत्यादिना बुञ्ज उपेयिवान् प्राप्तः सन् समरे नामतोऽर्थतश्च दुर्जयं दैत्यं जघानावधीत् । तेन देखेन । अवधि हतश्च । 'लुछि च' (पा. २।४।४३ ) इति हनो वधादेशः॥५॥ तं वसा नागराजस्य कुमुदस्य कुमुद्धती । अन्वगात्कुमुदानन्दं शशाङ्कमिव कौमुदी॥६॥ तमिति ॥ कुमुदस्य नाम नागराजस्य स्खसा कुमुद्धती कुशपन्नी कुमुदा- नन्दं शंशाकं कौमुदी ज्योत्स्नेव । तं कुशमन्धगात् । कुशस्तु । कुः पृथ्वी तस्या मुत्प्रीतिः सेवानन्दो यस्येति कुमुदानन्दः । परानन्देन खयमानन्दतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ तयोदिवस्पतेरासीदेकः सिंहासनार्धभाक् । द्वितीयोपि सखी शच्याः पारिजातांशंभागिनी॥७॥ तयोरिति । तयोः कुश-कुमुदत्योर्मध्य एकः कुशो दिवस्पतेरिन्द्रस्य सिंहा- सनाथू सिंहासनैकदेशः, तद्भाक् । आसीत् । द्वितीया कुमुदत्यपि शच्या पाठा०-१ 'जन्य', २ 'सहायिकम्', ३ 'स', 'च'. ५ 'अंशभाजिनी'. टिप्प-1 'जन्यः' इति पाठे जन्यो जनक-ति दिनकर। 2 'कुमुदानन्दम्' इत्युभयविशेषणम; रवीन्दुकुलोभयोत्पचित्वात इति वल्लभः । .3 यथा कौमुदी चन्द्रमनुयाति । यत उक्तं च-'तिमा कोट्यधकोटी च यावद्रोमाणि मानवे। तावर्षसहस्राणि भार याऽनुगच्छति-इति सुमति। 4 तदर्थ समरे मृतत्वात-इति वल्लभः। 5 कुमुदती पारिजातपुष्पांशभागिनी शच्याः सख्यासीवः पत्यनुगमनात् । तिनः कोट्य कोटीच यानि लोमानि मानुमे । तावत्कालं वसेत्स्वर्ग भर्तारं याऽनुगच्छति" इति शसांगि- रसौ-इति हेमादि। .

·। ४२८ रघुवंशे [श्लो०८-" इन्द्राण्याः पारिजातांशस्य मागिनी ग्राहिणी । 'संपृच-' इत्यादिना भजेपिनु:- त्ययः । सस्यासीत् । कस्मादित्वाद्दियस्पतिः साधुः ॥ ७ ॥ तदात्मसंभवं राज्ये मन्त्रिवृद्धाः समादधुः। सरन्तः पश्चिमामाशां भर्तुः सनामयायिनः ॥ ८॥ तदिति ॥ सनामयायिनः सनामं यास्यतः । आवश्यमा गिनिः । 'अकेनो- भविष्यदाधमर्पयोः' (पा. २॥३॥७० ) इति पष्टीनिषेधः। भर्तुः खामिनः कुशस्य पश्चिमामन्तिमामाशा विपर्यये पुत्रोऽभिपेत्तव्य इलेवरूपा सरन्तो मन्त्रिवृद्धा. स्तदात्मसंभवमतिथिं राज्ये समादधुनिदधुः ॥ ८॥ ते तस्य कल्पयामासुरभिषेकाय शिल्पिभिः । विमानं नवमुदि चतुःस्तम्भप्रतिष्टितम् ॥९॥ त इति ॥ ते मन्त्रिणस्तस्यातिधेरभिपेकाय शिल्पिमिद्वेदि उन्नतवेदिक चतुःस्तम्भप्रतिष्टितं चतुर्प स्तम्भेगु प्रतिष्ठित नवं विमानं मण्डपं कल्पया. मासुः कारयामासुः ॥९॥ तत्रैनं हेमकुम्मेपु संभृतैस्तीर्थवारिभिः । उपतस्थुः प्रकृतयो भद्रपीठोपवेशितम् ॥ १०॥ तत्रेति ॥ तत्र विमाने भद्रपीठे पीठविशेष उपवेशितमेनमनिधि हेम. कुम्मेपु संभृतैः सहीतस्तीर्थवारिभिः । करणः प्रकृतयो मन्त्रिणा उप- तस्थुः॥१०॥ नदद्भिः स्निग्धगम्भीर तूपैराहतपुष्करैः। अन्वमीयत कल्याणं तस्याविच्छिन्नसंतेति ॥११॥ नदद्भिरिति । आहतं पुष्करं मुख येषा नौ । 'पुष्कर करिहस्ताने वाद्यभा- ण्डमुखेऽपि च' इत्यमरः । सिंग्धं मधुरं गम्भीरं च नदद्भिस्तूर्येस्तस्यातिपे-- रविच्छिवसंतत्यविच्छिनपारंपर्य कल्याणं भावि शुभमन्यमीयतानु- मितम् ॥ ११ ॥ पाठा०-१ वितानम्. २ 'उपशोभितम्'. ३ 'संवते.'. टिप्प-1 अत्र प्राप्तिमात्र विवक्षया परसैपदम्-दति दिनकर। बिग्धगनीरम्' इत्युभयसूचन सूचयन्ति । उर्फ च शकुन्तार्णवे-स्वरःख भवेत सवे शकुन्तयः । आहतानि च वाघानि खिग्धवावा च मङ्गलम् ॥ पति हेमादि।

·सो० १२-१५] सप्तदशः सर्गः। ४२९ दूर्वायवाझुपक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरान् । शौतिवृद्धः प्रयुक्तान्स मेजे नीराजनाविधीन् ॥ १२ ॥ दुर्वेति ॥ सोऽतिथिः दूर्वाश्च ययाङ्कराचप्पक्षत्वचच अभिन्नपुटा मालप- सवाश्चोत्तररामि प्रधानानि येषु तान् । अमिन्नपुटानि मधूकपुष्पाणीति केचित् । कम. लानीत्यन्ये । शातिषु ये वृद्धास्तैः प्रयुक्तानीराजनाविधीन्मेजे ॥ १२ ॥ पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णु जत्रैरथर्वभिः । उपचक्रमिरे पूर्वमभिपेक्तुं द्विजातयः ॥ १३ ॥ पुरोहितेति ॥ पुरोहितपुरोगाः पुरोहितप्रमुखा द्विजातयो ब्राह्मणा जिष्णुं जयशीलं तमतिथि त्रैर्जयशीलस्वर्वभिर्मन्नविशेषैः करणैः पूर्वमभिपेक्तमुप: चक्रमिरे ॥ १३ ॥ तस्यौघमहती मूर्ध्नि निपतन्ती व्यरोचत । सशब्दमभिपेकश्रीगङ्गेव त्रिपुरद्विपः ॥१४॥ तस्येति ॥ तस्यातिथेनि सशब्द निपतन्त्योधमहती महाप्रवाहा । अभि- षिच्यतेऽनेनेत्यभिपेको जलम् । स एव श्रीः। यद्वा, तस्य श्रीः समृतित्रिपुरद्विपः शिवस्य, मूर्भि निपतन्ती गङ्गेय । व्यरोचत । त्रयाणां पुराणों द्वेष्टेवि विग्रहः ॥१४॥ स्तूयमानः क्षणे तसिन्नलक्ष्यत स वन्दिभिः । प्रवृद्ध इव पर्जन्यः साररभिनन्दितः ॥ १५ ॥ स्तूयमान इति ॥ तस्मिन्क्षणेऽभिपेककाले वन्दिभिः स्तूयमानः सोऽ- तिथिः प्रवृद्धः प्रवृद्धवान् । कर्तरि कः । अत एव सारङ्गेश्चातकर भिनन्दितः पर्जन्यो मेघ इव । अलक्ष्यत ॥ १५ ॥ पाठा०-१ 'जातिवृद्धप्रयुक्तान्'. २ 'च'. ३ 'द्विजोत्तमाः'. ४ 'भद्रेरपादा'. ५ 'प्रवृष्टः'; 'प्रकृष्ट इव पर्जन्यः सारड्रैरभिनन्यते', ६ 'चातकः'. टिप्प०-1 अभिन्न सदष्टं पलद पुटमस्वैति अभिन्नपुटं मधूकं च एतान्युत्तर यत्र डातिवृक्षः प्रयुक्त नीराजनाविधिमाराविक स नृपो भेजे। अभिनपुर कार्पासो वा महातको वा । अभि. अपट- इति पाठेहतं वाता-ति दिनकर । यिवांवर प्लक्षत्वक चाभिन्नपुटानि च तैरुचर श्रेष्ठम् । अभिन्नपुटानि मधूकपुष्पाणि, संदष्टपलवस्वाद या दूर्वादिभिरभिन्नाः युता- पुटार पछवास्तस्त्तर सहितम् । 'युटेशन्दस्य पटवार्थत्वे सप्तत्यान-संदष्टौ पुटः' इति हेमादिः। न्यः कश्चन साप्त- दा नाशयन्तु) पति ·४३० रघुवंशे [लो. १६-२० तस्य सन्मन्त्रपूताभिः सानमद्भिःप्रतीच्छतः। ववृधे वैद्युतस्याग्नेष्टिसेकादिव द्युतिः ॥ १६ ॥ तस्येति । सन्मन्त्रैः पूताभिः शुद्धाभिरद्भिःसानं प्रतीच्छतः कुर्वतस्तस्य वृष्टिसेकात् । विद्युतोऽयं वैद्युतः । तस्याविन्धनस्याग्नेरिव । द्युति. वृधे ॥ १६ ॥ स तायदभिपेकान्ते स्नातकेभ्यो ददौ वसु । यावतेपां समाप्येरन्यज्ञाः पर्याप्तदक्षिणाः ॥१७॥ स इति ॥सोऽतिविरभिपेकान्ते स्नातकेभ्यो गृहस्थेभ्यस्तावत्तावत्परिमाण वसु धनं ददौ । यावता यमुना। एपांनातराना पर्याप्त दक्षिणाः समप्रदक्षिणा यशाः समाप्येरन् । ताबद्ददाचित्यन्वयः ॥ १७ ॥ ते प्रीतमनसस्तस्मे यामाशिपमुदेरयन् । सा तस्य कर्मनिवृत्तेर्दूरं पश्चात्कृता फलेः ॥ १८ ॥ त इति ॥ प्रीतमनसस्ते मातकास्तरला अतिथये यामाशिपमुदैरयन् ग्याहरन साशीस्तस्यातिथे. कर्मनिवृत्तेः पूर्वपुण्यनिष्पनैः फलैः साम्राज्यादि- भिदूर दूरतः पश्चात्मता । खफलदानस्य तदानीमनवकाशाकालान्तरोतीक्षण न चकारेत्यर्थ. ॥१८॥ वन्धच्छेदं स बद्धानां वधार्हाणामवध्यताम् । धुर्याणां च धुरो.मोक्षमदोहं चादिशद्वाम् ॥ १९ ॥ चन्धेति ॥सोऽतिथिद्धानां बन्धच्छेदयधार्हाणामवभ्यताम् । धुर वहन्तीति धुर्या वलीवर्दादयः । तेषा धुरो भारस्य मोक्षं गवामदोहं वरसाना पानार्थ दोहनिवृत्तिं चादिशदादिदेश ॥ १९ ॥ क्रीडापतत्रिणोऽप्यस्य पारस्थाः शुकादयः। लन्धमोक्षास्तदादेशाद्यथेष्टगतयोऽभवन् ॥ २०॥ क्रीडेति। पारस्थाः शुकादयः। यस्यातिथे. क्रीडापतत्रिणोऽपि । किमु. तान्य इति 'अपि'शब्दार्थः। तदादेशात्तस्यातिथेः शासनात् । लन्धमोक्षाः सन्तो यथेष्टं गतिर्येषा ते खेच्छाचारिणोऽभवन् ॥ २०॥ पाठा०-१ 'यावदेषाम्'; 'यावचेपाम्'. २ 'उदीरयन्'. ३ निवृत्य'.

·सप्तदशः सर्गः। . . श्लो० २१-२५] ततः कक्ष्यान्तरन्यस्तं गजदन्तासनं शुचि। सोत्तरच्छदमध्यास्त नेपथ्यग्रहणाय सः ॥ २१ ॥ तत इति ॥ ततः सोऽविधिः। नेपथ्यग्रहणाय प्रसाधनखौकाराय । कक्ष्यान्तरं हागणविशेषः । 'कश्या प्रकोष्ठे हादेः' इत्यमरः । तत्र न्यस्तं स्थापितं शुचि निर्मलं सोत्तरच्छदमास्तरणसहितं गजदन्तस्यासनं पीठम- ध्यास्त । तत्रोपविष्ट इत्यर्थः ॥२१॥ तं धूपाश्यानकेशान्तं तोयनिर्णिकपाणयः। आकल्पसाधनेस्तैस्तैरुपसेदुः प्रसाधकाः ॥ २२ ॥ तमिति ॥ तोयेन निर्णितपाणयः क्षालितहस्ता; प्रसाधका अलंकर्तारी धूपेन गन्धद्रव्यधूपेनाश्यानकेशान्तं शोपितकेशपाशान्तं तमतिथि तैस्तैराक- ल्पस नेपथ्यस्य साधनैर्गन्धमाल्यादिभिः। उपसेदुरुपतस्थुः, अलंचकुरित्यर्थः॥२२॥ तेऽस्य मुकाँगुणोन्नद्धं मौलिमन्तर्गतस्रजम् । प्रत्यूपुः पद्मरागेण प्रभामण्डलशोभिना ॥ २३ त इति ॥ ते प्रसाधका मुक्तागुणेन मौक्तिकसरेणोन्नद्ध मुद्धमन्तर्गतम्र- जमस्यातिथेमलिं धम्मिल्लं प्रभामण्डलशोभिना पद्मरागेण माणिक्येन प्रत्यूपुः प्रत्युप्तं चक्रुः ॥ २३ ॥ चन्दनेनाङ्गरागं च मृगनाभिसुगन्धिना । समापय्य ततश्च कुः पत्रं विन्यस्तरोचनम् ॥ २४॥ चन्दनेनेति ॥ किंच, मृगनाभ्या कस्तूरिकया सुगन्धिना चन्दनेन अङ्ग- रागमनविलेपनं समापय्य समाप्य ततोऽनन्तरं विन्यस्ता रोचना गोरोचना यस्मिंस्तत्पत्रं पत्ररचनं चक्रुः ॥ २४ ॥ आमुक्ताभरणः स्रग्बी हंसचिह्नईकूलवान् । आसीदतिशयप्रेक्ष्यः स राज्यश्रीवधूवरः ॥ २५ ॥ पाठा०-1 'कक्षान्तर'. २ 'तस्य'.३ 'मुक्तागुणानदम्'. ४ 'अभ्यन्तरनजम्। ५ 'वर्धिना'; 'वन्धिना'. ६ 'दुकूलभाक'; 'दुकूलभृत्'; 'हंसचिह्नदुकूलवत्'. टिप्प०-1 प्रसाधका नापितादयस्तै स्तैरलङ्कारसाधनहरकटकादिभि पेन साना कि शुष्का केशानामन्तः स्वरूपं यस्य तं नृपमवस्थिताः इति दिनका ॥ धूपेनाश्याना ई- च्हुष्का केशान्ताः यस्य वम् । अन्तः शन्दः स्वरूपे वा-इति हेमादिः ।

·४३२ रघुवंशे [लो० २६-२० आमुक्तेति ॥ आमुक्ताभरणः आसन्निताभरणः । स्रजोऽस्य सन्तीति स्रग्वी । 'अस्मायामेधास्रजो विनिः' (पा.५।२।१२१) इति विनिप्रत्ययः । हंसाश्चि- हमस्यैति हंसचिह्न यहुकूलं तद्वान् । अत्र बहुव्रीहिणैवार्थसिद्धेर्मतुवानर्थक्येऽपि सर्वधनीलादिवत् वर्मधारयादपि मत्वर्थीय प्रत्ययमिच्छन्ति । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । राज्यश्रीरेव वधूनवोदा तस्या घरो वोढा । 'वधूः स्नुपा नवोढा स्त्री वरो जामा- तृपिङ्गयोः' इति विश्वः । सोऽतिथिः । अतिशयेन प्रेक्ष्यो दर्शनीय मासीत् । परोऽप्येवंविशेषणः ॥ २५॥ नेपथ्यदर्शिनश्छाया तस्यादर्श हिरण्मये । विरराजोदिते सूर्ये मेरौ कल्पतरोरिव ॥ २६ ॥ नेपथ्येति ॥ हिरण्मये सौवर्ण आदर्श दर्पणे नेपथ्यदर्शिनो वेषं पश्य- तस्तस्यातिथेश्छाया प्रतिविम्बम् । उदिते सूर्य दर्पणकल्पे मेरौ यः कल्पतर स्वस्य छायेव । विरराज । तस्य सूर्यसकान्तबिम्वस्य सभवात् 'मेरौ' इत्युक्तम् ॥२६॥ स राजककुदव्यग्रपाणिभिः पार्श्वचर्तिभिः । ययावुदीरितालोकः सुधर्मानवमां सभाम् ॥ २७ ॥ स इति ॥ सोऽतिथी राजककुदानि राजचिह्नानि छत्रचामरादीनि । 'प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्के ककुदोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः। तेषु व्यग्राः पाणयो येषां तैः पार्श्ववर्तिभिर्जनेरुदीरितालोक उच्चारितजयशब्दः। 'आलोको जयशब्दः स्यात्' इति हलायुधः । सुधर्माया देवसभाया अनवमामन्यूनो सभामास्थानी ययौ । 'स्यात्सुधर्मा देवसभा' इत्यमरः॥ २७ ॥ वितानसहितं तत्र भेजे पैतृकमासनम् । चूडामणिभिरुवृष्टपादपीठं महीक्षिताम् ॥ २८ ॥ वितानेति ॥ तत्र सभाया वितानेनोलोचेन सहितम् । 'अस्त्री वितानमु- लोचः' इत्यमरः । महीक्षितां राज्ञां चूडामणिभिः शिरोरनरुद्धृष्टमुलिखितं पादपीठं यस्य तत् । पितुरिद पैतृकम् । 'ऋतष्ठम्' (पा. ४।३१७८) इति ठ- त्वयः । आसनं सिंहासन मेजे ॥२८॥ पाठा०-1 'नवे'. २ 'महीभुजाम्'. टिप्प०-1 यश नवोदिते रची कल्पवृक्षच्छाया मेरौ राजते। सोऽप्यनेकाभरणाम्बरसंयुक्त प्रतिनति वल्लभः॥ वल्पतरोरपि बह्वलद्धारित्व नूतनस्यादित्यस्यारुणत्वाव, हेमादर्शसादृश्य मेरावेव वर्तमानस्य कापामस्य सूर्ये प्रतिबिंब सभवतीति 'मेरी' इत्यधिक प्रयोगश्चिन्त्यः- इति शिशु०॥ 4 ·१.. । ४३४ रघुवंशे [श्लो० ३३-३५ फ्रेममाणश्वरन् । 'अनुपसर्गादा' (पा. १६३६४३) इति वैकल्पिकमात्मनेपदम् । द्यां चकार । वर्गोकसदृशीं चमरेत्यर्थः । 'योः खर्गमुरवमनोः' इति विश्वः॥३२॥ तस्यैकस्योच्छ्रितं छत्रं मूर्ध्नि तेनामलत्विषा । पूर्वराजवियोगोफ्यं कृत्रस्य जगतो हुँतम् ॥ ३३ ॥ तस्येति । तस्यैकस्य मूर्ध्नि छत्रमुच्छ्रितमुन्नमितम् । अमलत्विपा तेन छत्रेण कृत्स्नस्य जगतः पूर्वराजस कुशस्य वियोगेन यदीपयं संतापस्वद्धृतं नाशितम् । अत्र छनोन्नमन-संतापहरणलक्षणयोः कारणकार्ययोनिदेशत्वादसंगतिर- लंकारः। तदुकम्-'कार्यधरणयोभिन्नदेशत्वे सत्यसंगतिः' इति ॥ ३३ ॥ धूमाग्नेः शिखाः पश्चादुदयादशवो रवः । सोऽतीत्य तेजेसां वृत्ति सममेवोत्थितो गुणैः॥ ३४॥ धूमादिति ॥ अग्ने—मात्पश्चात् । अनन्तरमियर्थः । शिखा ज्वालाः । रखेरुदयात्पश्चादनन्तरमंशवः । उत्तिटन्त इति शेषः । सोऽतिथिस्तेजसा. मैग्नयादीनां वृत्ति खभावमतीत्य गुगैः समं सह एव। उस्थित उदितः । अपूर्व- मिदमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ तं प्रीतिविशदैनॆत्रैरन्वयुः परयोपितः। शरत्प्रसन्नयोतिभिर्विभावर्य इव धुर्वम् ॥ ३५ ॥ वमिति ॥ पौरयोपितः प्रीत्या विशदैः प्रसन्ने त्रैः करणैस्तमतिथिम् । अन्ययुरनुजग्मुः । सदृष्टिप्रसारमद्राक्षुरित्यर्थः । कथमिव ? शरदि प्रसनज्योति- भिर्नक्षत्रैविभावों राज्यो ध्रुवमिव । ध्रुवपाशबद्धत्वात्ताराचक्रस्य यर्थः ॥ ३५॥ पाठा०-१ 'वियोगोष्मा', 'वियोगोप्णम्'. २ 'हतम्'; 'हृतः'. ३ 'शिखा'. ४ 'तेजस'. ५'विशदम्'. ६'उडुपम्'. टिप्प-1 अभिषिकेन राजा गजमारुझ पुर्याः प्रदक्षिण कार्येल्याचार-इवि हेमादिः। 2 अन्योपरि छत्रे धृतेऽज्यस्य तापामावा-इति हेमादिः । bud 3 अन्यादेवृतिमतीत्य व्यापारमुसम्म गुणैः सममेवोत्थित उदयश्वास संपन्नः । तदेव प्रश्नयौदार्यादयो गुणा उदभवन्-इति वल्लभः। 4 'विशदशन्द पाण्डुरे प्रोक्तः इति विश्व-इति हेमादिः। 5 पुरप्रदक्षिणे यत्र यत्रासौ वनाम तब व्यलोकयन्-इति हेमाद्रिः। 6 उळ विष्णुपुराणे नमोऽस्त्वेवं मगवत शिशुमाराकृतिप्रभोः 1 दिवि रूपं हरेर्यत्तु तस्य पुच्छे स्थितो सुकः ॥ एष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादिकान् यदान् ।' इति । 7 अब 'विमावर्य इवोडुपम् इति पाठनादृत्य-यथा विमावर्या रायः ज्योतिभिस्तारकैर- हुपं चन्द्रमिव अनुयन्ति रति ब्याचष्टे सुमति ।

·शो०३६-४० ४.] सप्तदशः सर्गः। २ अयोध्यादेवताश्चैनं प्रशस्तायतनार्चिताः। अनुदध्युरनुध्येयं सांनिध्यैः प्रतिमागतः ॥ ३६॥ अयोध्येति ॥ प्रशस्तेष्वायतनेवालयेप्चर्चिता अयोध्यादेवताश्चानुध्येय- मनुग्राह्यमेनमतिथि प्रतिमागतैरचासंक्रान्तैः सांनिध्यैः संनिधानैः । अनु- दध्युरनुजगृहुः । 'अनुध्यानमनुग्रहः' इत्युत्पलमालायाम् । तदनुमहवुख्या संनिदधु- रित्यर्थः ॥ ३६॥ यावन्नास्यायते वेदिरभिपेकजलाप्मुता। तावदेवास्य वेलान्तं प्रतापःप्राप दुःसहः॥ ३७॥ याचदिति॥ अभिपेकजलैराप्लुता सिका वेदिरमिषेकवेदिः। यावनाश्या- यते न शुष्यति । कर्तरि लट् । तावदेवास्य राज्ञो दुःसहः प्रतापो वेलान्तं येलापर्यन्तं प्राप ॥ ३७॥ वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सायकास्तस्य धन्विनः । किं तत्साध्यं यदुभये साधयेयुन संगताः ॥३८॥ वसिष्ठस्येति ॥ गुरोर्वसिष्टस्य मन्त्राः । धन्विनस्तस्यातिथेः सायकाः । इत्युभये संगताः सन्तो यत्साध्यं न साधयेयुखाइक्साध्यं किम्न किंचिदित्यर्थः । तेपामसाध्यं नास्तीति भावः ॥ ३८॥ स धर्मस्थसखः शभ्यर्थिप्रत्यर्थिनां स्वयम् । ददर्श संशयच्छेद्यान्व्यवहारानतन्द्रितः ॥ ३९ ॥ स इति ॥ धर्मे तिष्ठन्तीति धर्मस्थाः सभ्याः । 'राज्ञ सभासदः कार्या रिपी मित्रे च ये समाः' (याज्ञ. २२) इत्युक्तलक्षणाः, वेषां सखा धर्मस्थसखः। तरसहित इत्यर्थः। अतन्द्रितोऽनलसः स नृपः शश्वत् । अन्वहमित्यर्थः । अधिना साध्यावतो प्रत्यर्थिनां तद्विरोधिनीच संशयच्छेद्यान् संशयादेतोरछे- धापरिक्छेयान् । संदिग्धत्वादपश्यनिर्णयानिलयः। व्यवहाराणादानादिवियादान । स्वयं ददर्शानुसंदधौ। न तु प्राधियाकमेव नियुख्वानिलः । भर याज्ञवल्या (व्यय)-'व्यवहारामपः पश्येद्विद्वद्रिायणैः सह । इति ॥ ३९ ॥ ततः परमभिव्यकसौमनस्यनिवेदितः। युयोज पाकाभिमुखै त्यान्विमापनाफलैः ॥ ४०॥ । पाठा०-1 'मलता'. २ 'संशयच्छेदान्', 'संशयच्छेचा', 'संशयच्छेदी'. - ·रघुवंशे [लो० ४१-१३ तत इति ॥ ततः परं व्यवहारदर्शनानन्तरं भृत्याननुजीविनः । अभिव्य मुखप्रसादादिलिझैः स्फुटीभूतं यत्सौमनस्यं स्वामिनः प्रसन्नत्वं तेन निवेदितैः सूचितैः पाकाभिमुखैः सिम्युन्मुखैझिापनानां विज्ञप्तीनां फलैः प्रेप्सितार्थंयु- योज योनयामास । अग्र वृहस्पतिः-नियुक्तः कर्मनिष्पत्तो विज्ञप्ती च यहच्छया। मृत्यान्यनेर्मानयस्तु नवोऽप्यक्षोभ्यता व्रजेत्' इति ॥ कविश्य वक्ष्यति–'अशेभ्यः-- (१४४) इति अत्र सौमनस्यफलयोजनादिभिनुपस्य वृक्षसमाधिव॑न्यत इत्लनु. सधेयम् ॥ ४०॥ प्रजास्तहुरुणा नद्यो नभसेव विवर्धिताः। तसिस्तु भूयसीं वृद्धि नभस्ये ता इवाययुः ॥ ४१ ॥ प्रजा इति ॥ प्रजास्तस्यातियेगुरुणा पित्रा कुशेन । नमसा श्रावणमासेन नध इव । विवर्धिताः तस्मिन्नतिथौ तु नभस्ये भाद्रपदे मासे ताइव नद्य इव भूयसीं वृद्धिमभ्युदयमाययुः । प्रजापोपणेन पितरमतिरापितवानिसः ॥ ४१॥ यदुवाच न तन्मिथ्या यद्ददौ न जहार तत् । सोऽभूद्भग्नवतः शत्रूनुत्य प्रतिरोपयन् ॥ ४२ ॥ यदिति।सोऽतिथिः । यद्वाक्यं दानवाणादिविषयमुवाच तन्न मिथ्याऽनृतं नाभूत् । यद्वस्तु ददौ तन्न जहार न पुनराददे । किंतु शनुद्धृत्योत्खाय प्रतिरोपयन् पुनः स्थापयन् । भग्नवतो भग्ननियमोऽभूत् ॥ ४२ ॥ वयोरूपविभूतीनामेकैकं मदकारणम् । तानि तस्मिन्समस्तानि न तस्योत्सिपिचे मनः॥४३॥ वय इति ॥ वयोरूपविभूतीनां यौवनसौन्दर्यैश्वर्याणी मध्य पकैकं मद- कारणं मदहेतुः। तानि मदकारणानि तस्मिन्राज्ञि समस्तानि । मिलितानीति शेषः। तथापि तस्यातिथेर्मनो नोत्सिपिचे न जगई । सिञ्चतेः सरितेत्त्वादा. त्मनेपदम् । अत्र वयोरूपादीना गर्वहेतुत्वान्मदस्य च मदिराकार्यत्वेनातत्कारकत्वात 'भद'शब्देन गर्यो लक्ष्यत इत्याहुः । उकं च-'ऐश्वर्यरूपतावण्यकुल्लविद्यावलैरपि। इष्ट- लाभादिना ह्येषामवज्ञा गर्व ईरितः। मदस्त्वानन्दसमोहः सभेदो मदिराकृतः ॥' इति । अत एव कविनापि उत्सिपिचे' इत्युक्तम् , नतु 'उन्ममाद' इति ॥ ४३ ॥ पाठा०-१'च'. २ 'उत्साय'. ३ 'समेवानि'. ४ 'चास्य'. ५ 'उत्सिपिचुः ·सप्तदशः सर्गः। लो० ४४-४८] इत्थं जनितरागासु प्रकृतिप्यनुवासरम् । अक्षोभ्यः स नवोऽप्यासीदृढमूल इव द्रुमः॥४४॥ इत्थमिति ॥ इत्थमनुवासरमन्वहं प्रकृतिपु प्रजानु जनितरागासु सतीषु स राजा नवोऽपि । दृढमूलो द्रुम इव । अक्षोभ्योऽप्रधृष्य आसीत् ॥ ४४ ॥ अनित्याः शत्रवो वाह्या विप्रकष्टाश्च ते यतः। अतः सोऽभ्यन्तरान्नित्यापटपूर्वमजयद्रिपून् ॥ ४५ ॥ अनित्या इति ॥ यतो वाह्याः शत्रवः प्रविनृपा अनित्याः । द्विषन्ति निशान्ति चेत्यर्थः । किंच, ते वाह्या विप्रधष्टा दूरस्थाश्च । अतः सोऽभ्यन्तरा-. नन्तर्वतिनो नित्यायद्रिपून्कामक्रोधादीन् । पूर्वमजयत् । अन्तःशत्रुजये बाया अपि न दुर्जया इति भावः ॥ ४५ ॥ प्रेसादाभिमुखे तस्मिञ्चपलापि खभावतः। निकपे हेमरेखेव श्रीरासीदनपायिनी ॥ ४६॥ प्रसादेति ॥ स्वभावतश्चपला चंचलापि श्रीः प्रसादाभिमुखे तसिपे। निकपे निकपोपले हेमरेखेव अनपायिनी स्थिराऽऽसीत् ॥ ४६ ॥ कातर्य केवला नीतिः शौर्य श्वापदचेष्टितम्। अतः सिद्धिं समेताभ्यानुभाभ्यामन्वियेप सः ॥ ७ ॥ कातर्यमिति ॥ केवला शोर्यवर्जिता नीतिः फातर्य मीरुत्वम् । शोर्य 'केव- लम्' इत्यनुषजनीयम् । केवलं नीतिरहितं शौर्य श्यापदचेष्टितम् । व्याघ्रादिचेष्टा- प्रायमित्यर्थः । 'व्याप्रादयो पनचराः पशवः श्वापदा मताः' इति हलायुधः । अतो हेतोः सोऽतिथिः समेताभ्यां संगताभ्यामुभाम्यां नीति-शौर्याभ्यो सिद्धि जयप्राप्तिम् । अन्वियेप गवेपितवान् ॥ ४५ ॥ न तस्य मण्डले राम्रो न्यस्तप्रणिधिदीधितेः। अष्टमभवत्किंचिद्यभ्रस्येव विवस्वतः॥४८॥ पाठा-1 'पदमूलः'. २ 'सदा'. ३ 'प्रसादसुमुखे'; 'प्रसादविमुखे. "हेमलेसा'. ५ 'राशाम्'. ६ 'ननस्य'. टिप्प-1'मनो मधुकरो भयो मानिनी मदनो मरुत् । मा मदो मम्टो मत्स्यो मगारापालात लक्ष्म्या निसर्गचलत्वमुचननियुके। उप-टीशादुरिबते लोरोमः सर्वत्र माध्यदे । संयुमा महाराज! मा दीगो का मृदुभर मुमति । ।

·रघुवंशे [श्लो० १९-१ न तस्येति ॥ न्यस्ता. सर्वत प्रहिता प्रणिधयवरा एव दीघितयो रमयो, यस तस्य । 'प्रणिधि प्रार्थने चरे' इति शाश्वत । तस्य राज्ञ । व्यभ्रस्य निमें घस्य विवखत. सूर्यस्येव । मण्डले खविषये किंचिदल्पमप्यदृष्टमज्ञात नाम- बन्नासीत् । स चारचक्षुषा सर्वमपश्यदित्यर्थ ॥४८॥ रात्रिंदिवविभागेषु यदादिष्ट महीक्षिताम् । तत्सिपेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुख ॥४९॥ रात्रिदिवेति ॥ रात्रौ च दिवा चरात्रिंदिवम्। 'अचतुर-' (पा ५४१७) इत्यादिनाधिकरणार्थे द्वद्वेऽप्रत्ययान्तो निपात । अव्यया तत्वादव्ययत्वम् । अत्र पष्टपर्थलक्षणया रात्रिंदिवमिति । अहोरानयोरित्यथ । तयोविभागा भया । प्रह- रादयस्तेषु । महीक्षिता राज्ञा यदादिष्टम् इदमस्मिन्काले कर्तव्यम्' इति मन्वादि- भिरुपदिष्ट तत्स राजा विकल्पपराङ्मुख सशयरहित सन् । नियोगेन निश्चयेन सिपेवे । अनुष्ठितवानित्यर्थ । अत्र कौटिल्य - कार्याण नियोगविकल्प- समुच्चया भवति, अनेनैवोपायेन नान्यनेति नियोग । अनेन वान्येन वेति विकल्प । अनेन चेति समुचय' इति ॥४९॥ मन्त्र प्रतिदिन तस्य वभूव सह मन्त्रिभि । स जातु सेव्यमानोऽपि गुप्तद्धारो न सूच्यते ॥५०॥ मन्त्र इति। तस्य राज्ञ प्रतिदिन मन्त्रिभि सह मन्त्रो विचारो बभूव। स मन्त्र सेव्यमानोऽप्यन्वहमावळमानोऽपि जातु कदाचिदपि न सूच्यते न प्रकाश्यते । तन हेतु गुप्तद्वार इति । सवृतेहिताकारादिज्ञानमार्ग इत्यर्थ ॥५०॥ परेषु खेषु च क्षिप्तरविज्ञातपरस्परै । सोऽपसर्जजागार यथाकाल स्वपन्नपि ॥५१॥ परेष्विति ॥ यथाकालमुक्तकालानतिक्रमेण स्वपन्नपि सोऽतिथि परेपु शत्रुषु खेपु खकीयेषु च । मन्त्र्यादितीर्थेविति शेष । क्षिप्त. प्रहितरविशाता. परस्परे येषा ते । अन्योन्याविज्ञातरित्यर्थ । अपसपैश्चरै । 'अपसपश्चर पश' इत्यमर ।जजागार बुद्धवान् । चारमुखेन सर्वदा सर्वमज्ञासीदित्यर्थ । अन काम- न्दक –'चारान्विचारयत्तीर्थप्वात्मनश्च परस्य च । पाषण्ख्याीन विज्ञातानन्योन्यमित- रैरपि ॥ इति ॥५१॥ पाठा०-१'विभागेन' २'महीभृताम्' ३'निक्षितै' 'यथाकालस्वपञ्चपि. टिप्प-1 पचदशमुहूर्तपु-दति हेमादिः ।

·सप्तदशः सर्गः। , मो० ५२-५५] ४३९ दुर्गाणि दुग्रहाण्यासंस्तस्य रोद्भुरपि द्विपाम् । न हिर्सहो गजास्कन्दी भयागिरिगुहाशयः ॥ ५२॥ दुर्गाणी ति ॥ द्विषां रोद्ध रोधकस्यापि, न तु स्वयं रोध्यस्येत्यर्थः। तस्य राज्ञो दुहाणि परैर्दुर्धर्षाणि दुर्गाणि महीदुर्गादीन्यासन् । न च नि कस्य किं दुर्गरिति वाच्यमित्यर्थान्तरन्यासमुखेनाह-न हीति । गजानास्कन्दति हिनस्तीति गजा- स्कन्दि सिंहो भयाद्धेतोः। गिरिगृहासु शेत इति गिरिगुहाशयोन हि, किंतु खभाव एवेति शेषः 'अधिकरणे शेतेः' । (पा. ३।२।१५) इत्यप्रत्ययः । अत्र मनुः -'धन्वदुर्ग महीदुर्गमन्दुर्ग वाईमेव वा । नृदुर्ग गिरिदुर्ग वा समाश्रित्य वसेत्पुरम् ॥ इति ॥ ५२॥ भव्यमुख्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्यानिरत्ययाः। गर्भशालिसधर्माणस्तस्य गूढं विपेचिरे ॥ ५३ ॥ भव्येति ॥ भव्यमुख्या: कल्याणप्रधानाः, न तु विपरीताः। प्रत्यवेक्षा 'एताव- स्कृतमेतावत्कर्तव्यम्' इत्यनुसंधानेन विचारणीयाः। अत एव निरत्यया निर्बाधा गर्भ अभ्यन्तरे पच्यते ये शालयस्तेषां सधर्माणः । अतिनिगूढा इत्यर्थः । 'धर्मादनिच्के. बलात्' (पा. ५।४।१२४) इत्यनिच्प्रत्ययः समासान्तः । तस्य राज्ञः समारभ्यन्त इति समारम्भाः कर्माणि गूढमप्रकाशं विपेचिरे । फलिता इत्यर्थः । “फलानुमेयाः प्रारम्भाः' इति भावः ॥ ५३॥ अपथेन प्रववृते न जातूपचितोऽपि सः। वृद्धौ नदीमुखेनैवै प्रस्थान लेधणाम्भसः ॥ ५४॥ अपथेनेति ॥ सोऽतिथिरुपचितोऽपि वृद्धि गतोऽपि सन् । जातु कदा. चिदप्यपथेन कुमार्गेण न प्रयवृते न प्रवृत्तः। मर्यादां न जहावित्यर्थः। तया हि- लवणाम्भसो लवणसागरस्य वृद्धौ पूरोत्पीडे सत्यां नदीमुखेनैव नदीप्रवेश- मार्गेणैव प्रस्थान निःसरणम् , न त्वन्यथेत्यर्थः ॥ ५४ ॥ कामं प्रकृतिवैराग्यं सद्यः शमयितुं क्षमः। यस्य कार्यः प्रतीकारः स तन्नैवोदपाद्यत् ॥ ५५॥ काममिति ॥ प्रकृतिवैराग्यं प्रजाविरागम् । देवादुत्पन्नमिति शेषः। सद्यः कामं सम्यक् शमयितुं प्रतिक क्षमः शकः स राजा यस्य प्रकृति वैराग्यस्य पाठा०-१ 'दुर्गमाणि'.२ प्रवृत्रेन'. ३ 'इव'. ४ 'सरितांपतेः'. - .

·४४० रघुवंशे [लो०५६-५९ प्रतीकारः कार्यः तव्यः। अनर्थहेतुत्वादित्यर्थः । तद्वैराग्यं नोदपादयत् । उत्पन्नप्रतीकारादनुत्पादन वरमिति भावः। अत्र कौटिल्य:-क्षीणाः प्रकृतयो लोभ लुन्धा यान्ति विरागताम् । विरका यान्समिनं वा भर्तारं नन्ति वा खयम् ॥' तस्मात्प्रकृतीनां विरागकारणानि नोत्पदयेदित्यर्थः ॥ ५५ ॥ शक्येष्वेवाभवद्यावा तस्य शक्तिमतः सतः। समीरणसहायोऽपि नाम्भ प्रार्थी देवानलः॥५६॥ शक्येविति ॥ शक्तिमतः शक्तिसंपन्नस्यापि सतस्तस्य राज्ञः शक्येपु शक्तिविषयेषु खस्मादीनवलेल्वेव विषये यात्रा दण्डयात्राऽभवत् । न तु समधिके. स्वित्यर्थः। तथा हि-समीरणसहायोऽपि दवानलोऽम्भःप्रार्थी जलान्वेषी न। दग्धुमिति शेषः । किंतु तृणकाष्ठादिकमेवान्विष्यतीत्यर्थः । अत्र कौटिल्यः- 'समज्यायोभ्यां संदधीत, हीनेन विगृहीयात्' इति ॥ ५६ ॥ न धर्ममर्थकामाभ्यां ववाधे न च तेन तौ। नार्थ कामेन कामं वा सोऽर्थेत सदृश स्त्रिपु ॥ ५७ ॥ न धर्ममिति ॥ स राजा । अर्थकामाभ्यां धर्म न बबाधे न नाशितवान् । तेन धर्मेण च तापर्थ-कामी नार्थ कामेन कामं वाऽर्थेन न बबाधे। एकत्रैमा- सतो नाभूदित्यर्थः । किंतु त्रिपु धर्मार्थकामेषु सशस्तुल्यवृत्तिः। अभूदित्यर्थः॥५७॥ हीनान्यनुपकर्तृणि प्रवृद्धानि विकुर्वते । तेन मध्यमशक्तीनि मित्राणि स्थापितान्यतः॥ ५८ ॥ हीनानिति ॥ मित्राणि हीनान्यविक्षीणानि चेत्, अनुपकर्तृप्यनुपकारीणि । प्रवृद्धान्यविसमृद्धानि चेद्विकुर्वते विरुद्ध चेटते । अपकुर्वत इलर्थः । 'अकर्मकाय' (पा. ११३४५) इत्यात्मनेपदम् । अतः कारणात्तेन राशा मित्राणि सुहृदः । 'मित्रं सुहृदि मित्रोऽके' इति विश्वः। मध्यमशकोनि नातिक्षीणोचिट तानि यथा- स्थातथा स्थापितानि ॥५॥ 'क्येध्येवाभवद्यात्रा'(१७१६) इत्यादिनोऊमय सोपस्मारमाह- परात्मनोः परिच्छिद्य शच्यादीनां चलावलम् । ययावेभिर्वलिष्ठश्चेत्परमादास्त सोऽन्यथा ॥ ५९ ॥ पाठा०-1 'देवोऽनल'.२ पतिविशिष्टः', 'वरीविशिष्टः', ' िविशिष्टः. टिप्प-1 या धर्मार्थकामान्समभेव सेववे सोधमा, यो दौ सेववेस मध्यमः, पीपमोध- कामान् या सेक्स उपमन्नति हेमादिः। .

·सप्तदशः सर्गः। श्लो०६०-६२] परेति ॥ सोऽतिथिः परात्मनोः शत्रोरात्मनच शत्यादीनां शक्तिदेशका. लादीनां बलावलं न्यूनाधिकभावं परिच्छिद्य निश्चित्ला एभिः शक्त्यादिभिः पर- स्माच्छनोव लिष्ठः खयमतिशयेन वलांथेत् । 'बल' शब्दान्मतुबन्तादिनन्प्रत्ययः। 'विमतोल' (पा. ५।३६६५) इति मतुपो छन् । ययौ यात्रां चक्रे । अन्यथा न बलि- टश्चेत् । आस्तातिष्टत् । न ययावित्यर्थः । अत्र मनुः(११७१)-'यदा मन्येत भावेन हृष्ट पुष्टं बलं खकम् । परस्य विपरीतं च तदा यायाद्रिपून्प्रति ॥ यदा तु स्यात्प. रिक्षीगो वाहनेन बलेन च । तदासीत प्रयत्नन शनकैः सान्वयनरीन्' इति ॥ ५९॥ कोशेनाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसंग्रहः । अम्बुगो हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते ॥ १०॥ कोशेनेति ॥ कोशेनार्थचयेना आश्रणीयत्वं भजनीयत्वम्। भवतीति शेषः । इति हेतोस्तस्य राज्ञः कर्तुः अर्थसंग्रहः । न तु लोभादित्यर्थः । तथा हि-अम्बु गर्भे यस्य सोऽम्बुगर्भः, जीवनस्य जलस्य मूतः पुटबन्धो जीमूतो मेघः । 'मू बन्धने' पृषोदरादित्वात्साधुः । चातकैरभिनन्द्यते सेव्यते । न तु कर्तरि कः । अत्र कामन्दक: -'धमेहेतोस्तथाऽर्थाय भृत्याना रक्षणाय च । आपदर्थ च संरक्ष्यः कोशो धर्मवता सदा॥' इति ॥६॥ परकर्मापहः सोऽभूदुद्यतः स्वेपु कर्मसु । मावृणोदात्मनो रन्धं रन्ध्रपु प्रहरन्रिपून ॥ ६॥ परकर्मेति ॥ स राजा परेषां कर्माणि सेतु वार्तादीन्यपहन्तीति परफर्मापहः सन् । “अन्येष्वपि दृश्यते' (पा. ३।३।१०१) इत्यपिशब्दसामर्थ्याद्धन्तेर्ड प्रत्ययः । खेपु कर्मसूद्यत उद्युक्तोऽभूत् । किंच, रिपून रन्धेपु प्रहरनात्मनो रन्धं व्यसनादिकमावृणोत् संवृतवान् । अत्र मनुः (१०५)-'नास्स च्छिदं परो विद्याद्विद्याच्छिदं परस्य तु । गृहेत्कूर्म इवाहानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥' इति ॥ ६१॥ पित्रा संवर्धितो नित्यं कृतास्त्रः सांपरायिकः । तस्य दण्डवतो दण्डः खदेहान व्यशिप्यत ॥ १२ ॥ पिप्रेति ॥ दण्डो दमः सेन्यं वा, तद्वतो दण्डवतो दण्डसंपन्नस्य तस्य राज्ञः पित्राकुशेन नित्यं संवर्धितः पुष्टः कृतास्त्र शिक्षितानः । संपरायो युद्धम्। 'युद्धाययोः संपरायः' इसमरः । तमस्तीति सांपरायिकः । तदर्हति' पाटा०-१ 'कोशाद. २ 'अभिगम्यते', 'अनुगम्यते'. ३.न्धेच. दि- पाम्. ५ 'पितृसंवर्धितः'...६ 'सांपरायणः'.. 'नावशिष्यत'.

·४४२ रघुवंशे [श्लो०१३-६३ (पा. ५/११६३ ) इति टक्प्रत्यय । दण्ड सैन्यम् । 'दण्डो यमे मानमेदे लगुडे दम सैन्ययो' इति विश्व स्वदेहान व्यशिष्यत नाभियत । स्वदहेऽपि विशेषणानि योज्यानि । मूलबल खदेहमिवारक्षदित्यर्थ ॥ ६२॥ सर्पस्येव शिरोरत्न नास्य शक्तित्रय पर । स चकप परसात्तदयस्कान्त इवायसम् ॥ ६३ ॥ सर्पस्येति ॥ सर्पस्य शिरोरतमिव । अस्य राज्ञ शक्तित्रयं परर शत्रुन चकर्ष। सतु परस्मात् शनो ।तत् शफिनयम्। अयस्कान्तोमणिविशेष आयस लोह विकारमिव चकर्ष ॥ ३॥ वापीप्विव सवन्तीपु वनेपूपवनेप्विव । सोथा. खैर खंकीयेषु चेरुश्मखिवाद्रिपु ॥ ६४ ॥ धापीष्विति ॥ सवन्तीपु नदीपु वापीपु दीघकाखिव । 'पापी तु दीर्घिका' इत्यमर । वनेष्वरण्यपु । उपवनेप्पारामेष्विव । 'आराम स्यादुपवनम्' इत्यमर । अद्रिपु खकीयेषु वेदमखिव । सार्था वणिक्प्रभृतय. खैर खेच्छया चेरुश्चरन्ति स॥६४॥ तपो रक्षन्स विघ्नेभ्यस्तस्करेभ्यश्च सपदः। यथाखमाश्रमेश्चक्रे वगैरपि पडशभाक् ॥ ६५ ॥ तप इति ॥ विघ्नेभ्यस्तपो रक्षन् । तस्करेभ्य. सपदश्च रक्षन् । स राजा । आश्रमैब्रह्मचयादिभिर्वर्णैरपि ब्राह्मणादिभिश्च यथाव खमनतिक्रम्य पडशभाक् चके । यथाक्रममाश्रमस्वपसो वर्ग सपदा च षष्टाशभाकृत इत्यर्थ । षष्ठोऽश षडश । 'सख्या'शब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वमुक प्राक् ॥६५॥ खनिभि सुपुवे रत्न क्षेत्र सस्य बनेर्गजान् । दिदेश वेतन तस्सै रक्षासदृशमेव भू ॥६६॥ खनिमिरिति ॥ भूमिस्तस्मे राज्ञे रक्षासदृश रक्षणानुरूपमेव वेतन मृति दिदेश ददौ। कथम् । खनिभिराकरै । 'सनि नियामाकर स्यात् इत्यमर । रत्न माणिक्यादिक सुपुकेजीजनत् । क्षेनै सस्यम् । वनैर्गजान् इस्तिन सुपुचे।। ६६॥ पाठा-1 'खैर सार्था' २ 'वदीयषु' ३ 'इव' टिप्प-1 आकरै रस मुवे तथा क्षेत्रै सस्यम् इति वलभ।

·सप्तदशः सर्गः। 1 सो०६७-७०] ४४३ से गुणानां वलानां च पण्णां पण्मुखविक्रमः। बभूव विनियोगशः साधनीयेपु वस्तुपु ॥ ६७ ॥ स इति ॥ पण्मुखविक्रमः स राजा पण्णां गुणानां संधिविग्रहादीनां बलानां मूलमृत्यादीनां च साधनीयेषु वस्तुपु साध्येष्वर्थेषु विनियोग जाना- वीति विनियोगस्य ज्ञ इति वा विनियोगः। कर्मविवक्षायामुपपदसमासः । 'आतोऽनुपसर्गे कः' (पा. ३१२॥३) इति कप्रत्ययः। शेपर्विवक्षायां पष्टीसमासः। 'इगुपध'-(पा. ३।१११३५) इत्यादिना कप्रत्ययः। वभूव । 'इदमत्र प्रयोक्तव्यम्' इत्याद्यज्ञासीदित्यर्थः ॥ ६॥ इति क्रमात्प्रयुआनो राजनीति चतुर्विधाम् । आ तीर्थादप्रतीघातं स तस्याः फलमानशे ॥ ६८॥ इतीति ॥ इति चतुर्विधाम् । सामाद्युपायैरिति शेषः । राजनीति दण्डनीति क्रमात् सामादिक्रमादेवप्रयुआनः स राजा। आ तीर्थान्मन्न्याद्यष्टादशात्मकतीर्थ- पर्यन्तम् । 'योनी जलावतारे च मत्र्याद्यष्टादशखपि । पुण्यक्षेत्र तथा पात्रे तीर्थ स्थात्' इति हलायुधः। तस्या नीतेः फलमप्रतीघातमप्रतिवन्धं यथा तथा आनशे प्रासवान् । मन्त्रादिषु यमुद्दिश्य य उपायः प्रयुज्यते, स तस्य फलवीयर्थः ।। ६८ ॥ कूटयुद्धविधिज्ञेऽपि तस्मिन्सन्मार्गयोधिनि । मेजेऽभिसारिकावृत्ति जयश्री-रंगामिनी ॥ ६९ ॥ कूटेति ॥ कूटयुद्धविधिज्ञेऽपि कपटयुद्धप्रकाराभिशेऽपि सन्मार्गेण योधिनि धर्मयोद्धरि तस्मिन्नतिथौ धीरगामिनी जयश्रीरभिसारिकावृत्ति मेजे । 'कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साऽभिसारिका' इत्यमरः । जयश्रीस्तमन्विप्या- गच्छदित्ययः ॥ ६९॥ प्रायः प्रतापभग्नत्वादरीणां तस्य दुर्लभः । रणो गन्धद्विपस्येव गॅन्धभिन्नान्यदन्तिनः॥ ७० ॥ प्राय इति ॥ अरीणां सर्वेषामपि प्रतापेनातिवेजसैव भग्नत्वात्तस्य राजा गन्धेनमदगन्धेनैवभिन्ना भन्ना अन्ये दन्तिनो येन तस्य गन्धद्विपस्येव ।प्राय: प्रायेण रणो दुर्लभः। खलर्थयोगेऽपि शेषविवक्षायां षष्ठीमिच्छन्तीत्युक्तम् ॥ ७० ॥ पाठा०-१ गुणानां च'. २ 'दण्डनीतिम्'. ३ 'वीरकामिनी'. ४'मासीत्'. ५ 'गन्धभमानि'. टिप्प-1 स च 'यस्य गन्ध समानाय न तिष्ठन्ति प्रतिदिया। सवै गन्धगजो नाम नृपवेविजयावहः । इत्युक्त।

·रघुवंशे [ श्लो०७१-७५ प्रवृद्धौ हीयते चन्द्रः समुद्रोऽपि तथाविधः। स तु तत्समवृद्धिश्च न चाभूत्ताविय क्षयी ॥ १ ॥ प्रवृद्धाविति । प्रवृद्धौ सत्या चन्द्रो हीयते । समुद्रोऽपि तथाविधश्चन्द्र- वदेव प्रवृद्धी हीयते। 'प्रवृद्ध' इति वा पाठः । स राजा तु ताभ्यां चन्द्र-समुद्राभ्यो समा वृद्धिर्यस्य स तत्समवृद्धिश्चाभूत् । तौ चन्द्रसमुद्राविव क्षयी। 'जिदृक्षि- (पा. ३२२६१५७) इत्यादिनेनिप्रत्ययः । नाभूत् ॥ ७१ ॥ सैन्तस्तस्याभिगमनादत्यर्थं महतः कृशाः। उदधेरिव जीमूताः प्रापुर्दातृत्वमर्थिनः ॥ ७२ ॥ सन्त इति ॥ अत्यर्थ कृशा दरिद्रा अत एवार्थिनो याचनशीलाः सन्तो विद्वासो महतस्तस्य राज्ञोऽभिगमनात् उदधेरभिगमनाजीमूता इथ । दातृत्वं प्रापुः, मर्धिषु दानभोगपर्याप्तं धन प्रयच्छत्तीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ स्तूयमानः स जिह्वाय स्तुत्यमेव समाचरन् । तथापि ववृधे तस्य तत्कारिद्वेपिणो यशः ॥ ७३ ॥ स्तूयमान इति ॥ स राजा स्तुत्यं स्तोत्राईमेव यत्तदेव समाचरनत एवं स्तूयमानः सन् जिहाय ललन । तथापि हीनत्वेऽपि तत्कारिणः स्तोत्रका- रिणो द्वेष्टीति तत्कारिद्वेपिणस्तस्य राज्ञो यशो ववृधे । 'गुणाढ्यस्य सतः पुंसः स्तुती लजेव भूपणम्' इति भावः ॥ ३ ॥ दुरितं दर्शनेन भंस्तत्त्वार्थेन नुदंस्तमः। प्रजाः स्वतन्त्रयांच शश्वत्सूर्य इयोदितः ।। ७४ ॥ दुरितमिति ॥ स राजा। उदितःसूर्य इव । दर्शनेन दुरितं ननिवर्तयन् । तथा च मयते--'अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । दृष्टमात्रा पुनन्त्येवे तस्मात्पश्येत नित्यशः ॥ इति । तत्त्यस्य वस्तुतत्त्वस्यार्थेन समर्थनेन च तमोऽज्ञानं ध्वान्तं च नुदन शश्वत्प्रजाः स्वतन्त्रयांचके स्वाधीनावकर ॥ ४ ॥ इन्दोरंगतयः पद्मे सूर्यस्य कुमुऽदेशवः । गुणास्तस्य विपक्षेऽपि गुणिनो लेभिरेऽन्तरम् ॥ ७५ ॥ पाठा-जना'. २ 'अत्यर्थमृहतः', 'भत्यन्तं महिम'. ३ 'अर्थिपु''भर्षि- नाम्'. ४ 'पप्रथे'. ५ 'तकायद्वेपिणे'. ६ 'दर्शन निघ्नन्'. . स पालयांचके, 'स रक्षयांच', 'वितमसच. 'न ययी वाविध क्षयम्', 'व ययो तावदक्षयम्'. ९ गमखया ·सप्तदशः सर्गः। मो००६-७८] इन्दोरिति ॥ इन्दोरंशवः पद्मरातयः। प्रवेशरहिता इत्यर्थः । सूर्यस्यां- शवः कुमुदेऽगतयः । गुणिनस्तस्य गुणास्तु विपक्षे शत्रावप्यन्तरमवकाश लेभिरे प्रापुः ॥ ५५॥ पराभिसंधानपरं यद्यप्यस्य विचेष्टितम् । जिगीपोरश्वमेधाय धर्म्यमेव बभूव तत् ॥६॥ परेति॥ अश्वमेघाय जिगीपोरस्य विचेष्टितं दिग्विजयरूपं यद्यपि परा. भिसंधानपरं शत्रुश्चनप्रधान तथापि तदर्ग्य धर्मादनपेतमेव । 'धर्मपथ्यर्थन्या- यादनपेते' (पा. ४।४।९२) इति यत्प्रत्ययः । बभूव । 'मन्त्रप्रभावोत्साहशक्तिभिः परान्संदध्यात्' इति कौटिल्यः ॥ ७६ ॥ एवमुद्यन्प्रभावेण शास्त्रनिर्दिष्टवर्मना । वृपय देवो देवानां राशा राजा बभूव सः॥ ७ ॥ एवमिति॥ एवं शास्त्रनिर्दिष्टवर्मना शास्त्रोपदिष्टमार्गेण प्रभावेण कोशद- न्जेन तेजसा। स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोशदण्डअम्' इत्यमरः उद्यन्नुद्युझानः सः। वृषा वासबो देवानां देवो देवदेव इव । राज्ञां राजा राजराजो बभूव ।। ७७॥ पञ्चमं लोकपालानों तमूचुः साम्ययोगतः । भूतानां महतां पष्टमष्टमं कुलभूभृताम् ॥ ७८ ॥ पञ्चममिति ॥ तम् । राजानमिति शेपः। साम्ययोगतो यथाक्रमं लोक- संरक्षणपरोपकारभूधारणरूपसमानधर्मत्वबलालोकपालानामिन्द्रादीनां चतुर्णा पञ्च. ममूचुः। महतां भूतानां पृथिव्यादीना पश्चानां पष्ठमूचुः । कुलभूभृतां कुलाचलानां महेन्द्रमलयादीना सप्तानामटममूचुः ॥ ८ ॥ पाठा०-१ 'यदापि'. २ 'अश्वमेधार्थम्'. ३ 'धर्माय'. ४ 'राजा राज्ञाम्'. ५"नामूचुः साधर्म्ययोगतः'. टिप्प-1 तं लोकपालाना पञ्चमं दिशा चतुपक्षे लोकपालाश्चत्वार एव, 'चततः कीर्व- दष्टौ दश वा ककुभः कचित्' इति वाग्भट्टे । महना भूताना पृथ्व्यादीना षष्ट कुलभभूता भष्टममूचुः । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः विध्यश्च परियात्रच सक्षवे कुलप. र्वताः ॥ इति विष्णुपुराणे । समानो धमों यस्य स सभमा तस्य भावः साधर्म्यम्, उस्म योगतः । 'लोकपालानान्' इति पालनाद । भूतानाम्' इति परोपकरणाद । भूभृताम्' इति भूमिधारणाद-पति हेमादिः।

·४४६ रघुवंशे [लो०७९-८॥ दूरापवर्जितच्छत्रैस्तस्याशां शासनार्पिताम् । दधुः शिरोभिर्भूपाला देवाः पौरंदरीमिव ॥ ७९ ॥ दूरेति ॥ भूपालाः शासनेषु पत्रेप्वर्पितामुपन्यस्वां तस्य राज्ञ आशाम् । देवाः पौरंदरीमैन्द्रीमाज्ञामिव । दूरापयर्जितच्छत्रै रात्परिहतातपः शिरो. भिर्दधुः ॥७९॥ ऋत्विजःस तथानर्च दक्षिणाभिर्महाऋतौ। यथा साधारणीभूतं नामास्य धनदस्य च ॥ ८ ॥ ऋत्विज इति ॥ स राजामहाकतावश्वमेधे। ऋत्विजो याजकान् दक्षिणा. भिस्तथानार्चयामास । अर्चीवादिकालिट् । यथाऽस्य राज्ञो धनदस्य च नाम साधारणीभूतमेकीभूतम् । उभयोरपि धनदसंज्ञा यया स्यात्तथेत्यर्थः ॥८॥ इन्द्रादृष्टिनियमितगदोद्रेकवृत्तिर्यमोऽभू- धादोनाथः शिवजलपथः कर्मणे नौचराणाम् । पूर्वापेक्षी तदनु विदघे कोपवृद्धि कुबेर- स्तस्मिन्दण्डोपनतचरितं मेजिरे लोकपालाः॥ ८॥ इति श्रीरघुवंदो महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतावविधिवर्णनं नाम सप्तदशः सर्गः। इन्द्रादिति ॥ इन्द्रादृष्टिरभूत् । यमो नियमिता निवारिता गदस रोगस्योद्रेक एव पृत्तिर्येन सोऽभूत् । यादोनाथो वरुणो नीचराणां नाविकाना कर्मणे संचाराय शिवजलपथः । सुचरजलमार्गोऽभूत् । तदनु पूर्वापेक्षीरपु. रामादिमहिमाभितः कुवेरः कोपवृद्धिं विदधे । इत्यं लोकपालास्तस्मिन्राज्ञि विषये दण्डोपनतस्य शरणागतस्य चरितं वृत्तिं भेजिरे । 'दुर्वलो बलवत्सेवी विरुद्धाच्छद्धितादिभिः । वर्तेत दण्डोपनतो भर्तयेवमवस्थितः' इति चैटिस्यः ॥८॥ इति महोपाध्यायकोलाचलमल्लिनायरिविरचितायां रघुवंशन्याख्यायो संजीविनीसमाख्याय सप्तदशः सर्गः। पाटा0- शेषाम्'.

·४४८ - रघुवंशे [को० ६-८ निषधोऽपि ससागगमेकातपत्रां भुवं युभोज पालयामास । 'भुजोऽनवने' (पा. १६३६६) इति नियमात् परस्मैपदम् ॥ ४ ॥ तस्यानलौजास्तनयस्तदन्ते वंशनिय प्राप नलाभिधानः। यो नवलानीय गजः परेषां वलान्यमृगान्नलिनाभवः ॥५॥ तस्येति ॥ अनलाजा नलाभिधानो नलाख्यस्तस्य निषधस्य तनयस्तस्य निषधस्यान्तेऽवसाने वंशधियं राज्यलक्ष्मी प्राप । नलिनाभवक्त्रो यो नलः । गजो नवलानि नडप्रायस्थलानीव । 'नडशादाद् इलच्' (पा. ४।२।८८) इति मुलप्रत्ययः । परेपां चलान्यमृद्गान्ममर्द ॥५॥ नभश्चरंगीतयशाः स लेभे नभस्तलश्यामतनुं तनूजम् । ख्यातं नभ-शब्दमयेन नाम्ना कान्तं नभोमासमिव प्रजानाम् ॥६॥ नम इति ॥ नभश्चरैर्गन्धर्वादिभितियशाः स नलो नभस्तलक्ष्याम- तर्नु नभःशब्दमयेन नाना स्यातम् । नभ.शब्दसममित्यर्थः । नभो. मासमिय श्रावणमासमिव । प्रजानां कान्तं प्रिय तनूजं पुत्रं लेमे ॥ ६॥ , तस्मै विसृज्योत्तरकोसलानां धर्मोत्तरस्तत्प्रभवे प्रभुत्वम् । मृगैरैजयं जरसोदिष्टमदेहबन्धाय पुनर्वयन्ध ॥ ७ ॥ तस्मा इति ॥ धर्मोत्तरो धर्मप्रधानः स नल. प्रभवे समर्थाय तस्मै नभसे तदुत्तरकोसलानां प्रभुत्वमाधिपत्य विसृज्य दत्वा जरसा जरयोपदि- एम् । वाईके विकीर्पितमित्यर्थः । मृगैरजय तैः सह सगतम् । ‘अजयं सगतम्' (पा. ३.१११०५) इति निपातः। पुनरदेहवन्धाय पुनदेहसबन्धनिवृत्तये यवन्ध) मोक्षार्थ वनं गत इत्यर्थः । 'अदेहबन्धाय' इलन प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नसमास इष्यते ॥ ७ ॥ तेन द्विपानामिय पुण्डरीको राशामजय्योऽजनि पुण्डरीकः । शान्ते पितर्याहतपुण्डरीका यं पुण्डरीकाक्षमिव चिंता श्रीः ॥८॥ पाठा०-1 सिन्'. २ 'तप्रभवः', 'स प्रभवः'; 'तत्प्रसवः'. ३ पतिष्ठन्'. .५ 'मजय'. ५ 'मनः'. ६ 'माहितपुण्डरीकम्', 'आहितपुण्डरीक्षम्'. ७ 'नाधिता'. टिप्प-1 स नो नभोमबलवत श्याम नभः शन्दरूपेण नाम्ना प्रसिद्धम्, लोकाना मावणमासमिवानियत पुत्र प्राप-ति दिनकर। अब 'जरयोपतिष्ठन् ति पाठमावत्स निदान्मृगैरजर्य सगत मनो मोक्षाय बबन्ध- इति न्याचष्टे दिनकर ।

·यादशः सर्गः। ४४९ - सो० ९-१२] तेनेति ॥ तेन नमसा । द्विपानां पुण्डरीको दिग्गजविशेष इव । राहा. मजल्यो जेतुमशक्यः । 'क्षय्यजय्यो सक्याय (पा. ६११161) इति निपातना- त्साधुः । पुण्डरीका पुण्डरीकाख्यः पुत्रोऽज्ञनि जनितः । पितरि शान्ते वर्ग गते राति । आहतपुण्डरीका गृहीतदेतपमा श्रीर्य पुण्डरीकं पुण्डरीकाक्षं विष्णुमिय थिता॥८॥ स क्षेमधन्वानममोघधन्या पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षम् । क्षमा लम्भयित्या क्षमयोपपन्न बने तपः क्षान्ततरश्चचार ॥९॥ सरति ॥ अमोघं धनुर्यस्य सोऽमोघधन्वा । 'धनुपच' (पा. ५।११३२) इत्यनादेशः समासान्तः । स पुण्डरीकः प्रजानां क्षेमविधाने दक्षं क्षमयो. पपन्नं क्षान्तियुकं क्षेमं धनुर्यस्य तं क्षेमधन्यानं नाम पुत्रम् । 'वा संज्ञायाम्' (पा.५।४।१३३) इत्यनलादेशः। मां लम्भयित्या प्रापप्य । लनेगत्यर्थत्वादिक भक्त्वम् । क्षान्ततरोऽत्यन्तसहिष्णुः सन् । वने तपश्चचार ॥९॥ अनीफिनीनां समरेऽप्रयापी तस्यापि देयपतिमः सुतोऽभूत् । ध्यभूपतानीकपदावसानं देवादि नाम प्रिदिवेऽपि यस्य ॥१०॥ मनीकिनीनामिति ॥ तस्य क्षेमपन्यनोऽपि समरेऽनीकिनीनां चन्- नाममयायी देयप्रतिम इन्दादिकल्पः सुतोऽभूत् । अनीकादावसान मनीकान्दान्तं देवादि देवान्दपूर्व यस्य नाम 'देवानीक' इति नामपेयं प्रिदिवे स्वर्गेऽपि व्यधूयत विश्रुतम् ॥ १०॥ पिता समाराधनतत्परेण पुरेण पुषी स यथैव तेन । पुषस्तथयात्मेजयत्सलेन स तेन पिया पिठ्मान्यभूव ॥११॥ पितेति ॥ स पिता क्षेमपन्या समाराधनतत्परेण शुभूपापरेण तेन पुषेण यथैव पुधी भव तथैव स पुत्रो देवानीक आत्मजवासलेन तेन पिमा पितृमान्यभूय । लोके पितृत्व-पुत्रत्ययोः फलमनयोरेपासीदित्यर्थः ॥११॥ पूर्वस्तयोरात्मसमे चिरोदामात्मोद्भवे वर्णचतुष्टयस्य । धुरं निधायफनिधिगुणानां जगाम यज्या यजमानलोफम् ॥१२॥ पाठा०-, 'दम'. २ क्षामवनुः'. 'कार'. ५ 'अधिकारसटेन'. रिप्प-14 पुररीमिगयो नामसम्पोजिदिपानामयो मनि-पाव पाराम पुदी) वामनः सुमोना। पदन्यः शमीम गुरदीपरिगवालानोमा।

·रघुवंशे [लो०१३-१४ पूर्व इति ॥ गुणानामेकनिधिर्यच्या विधिवदिष्टवास्तयोः पितृ-पुत्रयोर्मध्ये .. पूर्व. पिता क्षेमधन्वाऽऽत्मसमे खतुल्य आत्मोद्गवे पुने देवानीके चिरोढां चिरं धृता वर्णचतुष्टयस्य धुर रक्षाभार निधाय यजमानलोकं यष्टलोक नाकं जगाम ॥ १२॥ वशी सुतस्तस्य वशंवदत्वात्स्वेपामिवासीद्विपतामपीष्टः। सद्धिविग्नानपि हि प्रयुक्त माधुर्यमीष्टे हरिणान्ग्रहीतुम् ॥१३॥ वशीति ॥ तस्य देवानीक्स्य वशी समर्थ सुतोऽहीनगुर्नामेति वक्ष्यमाणना- मक । वश वशर मधुरं वदतीति वशंवदः। 'प्रियवशे वद. खन्' (पा ३।२।३८) इति खच्प्रत्यय । तस्य भावस्तत्वम् । तस्मादिष्टवादित्वात्स्वेपामिव द्विपता. मपीटः प्रिय आसीत् । अर्थादेवानी निर्धारण लभ्यते । तथा हि-प्रयुक्त- मुच्चारित माधुर्य सकृदेकवार विविज्ञान भीतानपि हरिणान्प्रहीतुं वशी स्तु- मीप्टे शक्नोति ॥ १३॥ महीनगुनाम सं गा समग्रामहीनयाहुद्रविण शशास । यो हीनसंसर्गपराड्नुसत्याधुवाप्यनर्थेयसनैर्विहीनः ॥ १४ ॥ अहीनगुरिति ॥ अहीनयाहुद्रविणः समप्रभुतपराक्रम । 'विग काधनं वित्त द्रविण च पराक्रम ' इति विश्व । हीनसंसर्गपरामुखत्वानीचससर्गविमु- खत्वाद्धेतोयुवाऽप्यनर्थरनर्धकरैर्व्यसने पानद्यूतादिभिविहीनो रहितोयोऽही- नगुर्नाम स पूवाचो देवानीक्सुत समग्नां सां गां भुव शशास ॥ १४ ॥ पाठा०-१ 'महीम्' २ 'भनव्यसने', 'अनार्यव्यसन' टिप्प--1 जितेन्द्रियस्तस्य देवानीवस्य पुत्र प्रयवादित्वात् स्वबन्धूना मिवारीणामप्यभि मतोऽभूत् । हि यत सत्प्रयुक्त गीतमाधुय विविन्नान् त्रस्तानपि हरिणाव्यावतयितुष्ट समर्थ भवति-दति दिनका ॥ तस्य देवानाकस्य वशवदत्वात् प्रियवादि वच स्वपामिरा मीयानामिव द्विषतामपीसो बभूव । अरीणामपि प्रियोऽभवत् । हि निश्चितम्, सकृदपि प्रयुक्त माधुर्य गेय विपिनानपि त्रस्वानपि इरिणामृगान्ग्रहीतुमीटे वशीक प्रभवति । वशी निवे. न्द्रिय इति वल्लभ। तरुणोऽपि खियोऽश-मृगया-यान-वाक्पारुष्पादिपसनवर्जिन । उक्त च-असन्मैत्री हिशेषाय'-ति बलभ ।। युवामि यो हीनानां दुराचारागा संगमात्राहमुसत्वादनमूल -यसने नियोक्षादिनी रहित -इति दिनकर॥अय हि'अद्यन"अहीनर' इत्यादिनामभिरपि पुराणेषु प्रवितो वरीवति ।

·अष्टादशः सर्गः। लो० १५-१८] गुरोः स चानन्तरमन्तरसः पुंसां पुमानाध इवावतीर्णः। उपक्रमेरस्खलितेश्चतुर्भिश्चतुर्दिगीशश्चतुरो बभूव ॥ १५ ॥ गुरोरिति ॥ पुंसामन्तरशो विशेषज्ञश्चतुरो निपुणः सोऽहीनगुश्च गुरोः पितुरनन्तरम् । अवतीर्णो भुर्व प्राप्त आद्यः पुमान् विष्णुरिव ! अस्खलितैर- प्रतिहतैश्चतुर्भिरुपकर्मः सामाद्युपायैः । 'सामादिभिरुपमः' (११०७) इवि मनुः । चतुर्दिगीशथतमणां दिशामीगो बभूव ॥ १५ ॥ तस्मिन्प्रयाते परलोकयानां जेतयरीणां तनयं तदीयम् । उच्चःशिरस्त्वाजितपारिया लक्ष्मीः सिपेवेकिल पारियात्रम्॥१६॥ तस्मिन्निति ॥ अरीणां तरि तस्मिन्नहीनगी परलोकयावां प्रयाते प्राप्ते सति । उच्चैःशिरस्त्वादुन्नतशिरस्त्याजितः पारियात्रः कुलशलविशेषो येन तं पारियायं पारियानाख्यं तदीयं तनयं लक्ष्मी राज्यलक्ष्मीः सिपेवे किल ॥ १६ ॥ तस्याभवत्सूनुरुदारशीलः शिलः शिलापट्ट विशालवक्षाः॥ जितारिपक्षोऽपि शिलीनुखैर्यः शालीनतामजदीयमानः ॥१७॥ तस्येति । तस्य पारियात्रस्याउदारशीलो महारत्तः। शीलं खभावे सदृते' इत्यमरः 1 शिलापट्टविशालयक्षाः शिलः शिलाख्यः सूनुरभवत् । यः सूनुः शिलीमुखैयाणः । 'अलियाणी शिलीमुखी' इत्यमरः । जितारिपक्षोऽपीय- मानः स्तूयमानः सन् । शालीनतामधूटता लचामजदगच्छत् । 'स्यादधृटे तु शालीनः' इलमरः । शालीनकोपीने अधृष्टाकार्ययोः' (पा. ५।२।२०) इति निपातः ॥ १७॥ । ॥

·रघुवंशे [श्लो०१९-२० तमिति ॥ अनिन्दितात्माऽगर्हितस्वभाव स पारियान । आत्मसंपन्न बुद्धिसपन्नम् । 'आमा यनो धृतिर्बुद्धि स्वभावो ब्रह्म वर्म च' इत्युभयनाप्यमर । युवान तं शिल युवराज कृत्वव सुखान्यभुत । न त्वकृ वेत्येवकारार्थ । किमर्थ 'युवराज'शब्दकरणम्मेत्याशट्यान्यथा सुखोपभोगो दुर्लभ इत्याह-सुखोप रोधीति । हि यस्माद्राशा वृत्त प्रजापाल्नादिरूप सुखोपरोधि बहुल वात्सु खप्रतिबन्धकम् । अत एव उपरुद्धवृत्तम् । उपरुद्धसदृशमित्यर्थ । उपरुद्ध कारा- दिबद्ध । उपरुद्धस्य स्वयमूढभारस्य च सुख नास्तीति भाव ॥१८॥ त रागवन्धिप्यवितृप्तमेव भोगेषु सौभाग्यविशेषमोग्यम् । विलासिनीनामरतिक्षमापि जरा वृथा मत्सरिणी जहार ॥ १९॥ तमिति ॥ राग बनीति रागन्धिन । रागप्रवर्तका इत्यर्थ । तेषु भोगेपु विषयेप्पवितृप्तमेव सात किंच विलासिनीना भोक्त्रीसाभाग्यविशेपेण मौन्दर्यातिशयेन हेतुना भोग्य भोगाईम् । 'चजो कु घिण्यतो' (पा १३५२) इति धुत्वम् । त पारियान रतिक्षमा न भवतीत्यरतिक्षमापि । अत एव वृथा भारसरिणी रतिक्षमासु । विगासिनीवित्यर्थ । जरा जहार वशीचकार ॥ १९॥ उन्नाभ इत्युद्तनामधेयस्तस्यायथार्थोन्नतनाभिरन्ध्र । सुंतोऽभवत्पङ्कजनाभकल्प. कृत्स्नस्य नाभिनुपमण्डलस्य ॥२०॥ उन्नाम इति ॥ तस्य शिलाख्यस्य । उन्नाभ इत्युतनामधेय प्रसिद्धनामा ऽयथार्थ यथा तथोन्नत नाभिर-ध्र यस्य स । गम्भीरनाभिरित्यर्थ । तदुक्तम्- पाठा-१ हित्वाय भोगास्तपसोत्तमेन त्रिविष्टप माप्तवात क्षितीशे। तदात्मज सागरधीरचेता शशास पृथ्वीं सकला नृसोम ॥'-(नृसाम --मनुप्यचन्द्र जना- सादकत्वात्-इति चल्लभ 1) २ 'मासीत्सुत' ३ 'तुल्य' टिप्प-1 अत्र अयुवान' इति पाठमादृत्य-आत्मज्ञ शिलमयुवानमेव पोदशवर्षधरमेव पुवराज कृत्वा-ति व्याचष्ट दिनकर। यो हेतोरपरस्य चमिव वर्तन यत्तु तद्रा वृत्तमाचरण मुखविप्रकरम् , राज्यकार्य म्पमवादनवकाशावाद । उक्त च-परेवक्षिप्तकार्यो य कमाण्यारभन स्वयम् । सोऽपरुद इति ख्यातो राजा न मुखभाग्भवेत्' इति दिनकर० ॥ बल्लभस्तु-'आत्मन्याहितभारो य का ण्यारभवे स्वयम् । उपस्वस वचन्योन राजा सुसमाग भवेत्' इलाह। खीणा रतावक्षमा दृयामात्सर्ययुष जराप्नुरागे पनिषा भोगेषु विदप्तमेव सौभा. ग्यविशेषेण मोग्य कमन य ठमठमवती-ति दिनकर ॥ मत्सरिणी मारसयुक्ता, मदवः मरे का शिलादिनीना भोग रवि मत्सरयुक्का-इति वलभ'।

·श्लो. १० २१-२३] अष्टादशा सर्गः। ४५३' खरः सत्त्वं च नाभिश्च गाम्भीयं त्रिषु शस्यते । पङ्कजनाभकल्पो विष्णुसदृशा छत्तस्य नृपमण्डलस्य नाभिः प्रधानम् । 'नाभिः प्रधाने कस्तूरीमदेऽपि क्वचिदीरितः' इति विश्वः । सुतोऽभवत् । 'अप्रयन्ववपूर्वात्यामलोग्नः' (पा. ५।४।७५) इत्यग्राजिति योगविभागादुन्नाभ-वज्रनाभादयः सिद्धाः ॥ २०॥ ततः परं वज्रधरप्रभावस्तदात्मजः संयति वज्रघोपः। यभूव वज्राकरभूगणायाः पतिः पृथिव्याः किल वज्रणामः ॥ २१ ॥ तत इति ॥ ततः परं वज्रधरप्रभाव इन्द्रतेजाः संयति सङ्ग्रामे वन- घोपोऽशनितुल्यध्वनियंजमामो नाम तस्योनाभस्यात्मजो वज्राणां हीरकाणा- भाकराः खनय एव भूग्णानि यस्यास्तस्याः पृथिव्याः पतिर्यभूव किल' खल । "पलं त्वनी कुलिशशखयोः । मणिवेधे रनभेदेऽप्यशनावासनान्तरे ॥' इति केशवः॥ २१ ॥ तस्मिन्गते घों सुकृतोपलम्धां तत्संभवं शङ्कणमर्णवान्ता । उत्खातरा धसुधोपतस्थे रतोपहारसँदितैः खनिभ्यः ॥ २२ ॥ तस्मिन्निति ॥ तस्मिन्वनगाने सुकृतोपलव्यां सुधार्जेिता द्यां वर्ग गते सति । उत्खातशत्रुमुदृतश→ शङ्गागं नाम तत्संभवं तदात्मनमर्णवान्ता यसुधा खनिभ्य आफरेभ्य उदित रनोपदारेमकृष्टवस्तुसमर्पणः । उपतस्थे सिपेये। 'जाती जाती यदुत्वं तदनमभिधी ग्ते' इति भरत-विधी ॥२२॥ तस्यावसाने हरिदश्यधामा पित्र्यं प्रपेदे पदमंश्विरूपः। वेलातटेपिनसैनिकाश्य पुराविदो यं व्युपिताश्चमाहुः ॥ २३ ॥ तस्येति ।। तस्य शमस्यावसानेऽन्ते हरिदश्वधामा सूर्यटनाः । दि. नोरिव रूपमस्येत्यश्विरूपोऽतिसुन्दरः । तत्पुम इति शेषः। 'पिच्यम्' इति संप. न्धिपदसामर्थ्यात् । पिज्यं पदं प्रपेदे । वेलांतटेपूपिता निविष्टाः सैनिका पाठा०-1 'वस्तारमवा. २ 'मेखलायाः'. ३ 'यजनामः', 'वननामा'. . स्व:'. ५ 'मुहतोलियम्'. ३ 'सग्दनम्', 'परदगम्'. . "शनिवः'. 'हरिदश्वनामा'. ९ 'भश्वरूपः'... 'युपिताश्वम्'. टिप-1 उपाम गुदगत प्रतिस्नान यसम विष्णुगत्या सर्वस शायरानमग्न सस नाभि प्रभानभान्तस्य लस मुसोऽभूत-वे दिनकर। 'मास'(रा.) लादना समतो विश्वराननेदन-रवि दिनमः। लेन शिपिएकनन्-सवि पछमः।

·५५४ रघुवंशे [श्लो० २४-२७ अश्वाश्च यस्य तम् । अन्वर्थनामानमित्यर्थ । यं पुत्र पुराविदो रद्धा व्युपिता-- श्वमाहु ॥ २३॥ आराध्य विश्वेश्वरमीश्वरेण तेन क्षितेविश्वसहो विजज्ञे । पातुसहो विश्वसख समग्रा विश्वभरामात्मजमूर्तिरात्मा॥२४॥ आराध्येति ॥ तेन क्षितेरीश्वरेण व्युपिताश्वन विश्वेश्वर काशीपतिमा राध्योपास्य विश्वसहो नाम विश्वसख. समग्रा सा विश्वभरा भुव पातु रक्षितु सहत इति सह क्षम । पचायच् । आत्मजमूर्ति. पुनरूप्यात्मा स्वयमेव। 'आत्मा वै पुननामासि' (आश्च सू १।१५) इति श्रुते । विजज्ञे सुषुवे । विपूर्वो जनिर्गर्भविमोचने वतते।यथाह भगवान्पाणिनि -'समा समा विनायते' इति ॥२४॥ अशे हिरण्याक्षरिपो से जाते हिरण्यनामे तनये नयज्ञ । द्विपामसह्य. सुतरा तरूणा हिरण्यरेता इव सानिलोऽभूत् ॥ २५ ॥ अश इति ॥ नयज्ञो नीतिज्ञ स विश्वसह । हिरण्याक्षरिपोविष्णोरशे । हिरण्यनामे तन्नाग्नि तनये जावे सति । तरूणा सानिलो हिरण्यरेता हुत- अगिव । द्विपा सुतरामसहोऽभूत् ॥ २५ ॥ पिता पितॄणामनृणस्तमन्ते वयस्यनन्तानि सुखानि लिप्सु । राजानमाजानुविलम्बियाहु कृत्या कृती वल्कलवान्यभूव ॥ २६॥ पितेति ॥ पितॄणामनृण । निवृत्तपितॄण इत्यथ । 'प्रया पितृभ्य' इति श्रुते । अत एव कृती । कृतकृत्य इत्यर्थ । पिता विश्वसहोऽन्ते क्यसि बाधकेऽनन्तान्यविनाशनि सुखानि लिप्सु । मुमुक्षुरित्यर्थ । आजानुविल- म्बियाहु दीर्घबाहुम् । भाग्यसपनमिति भाव । त हिरण्यनाभ राजान कृत्या चल्कलवान्वभूव । वन गत इखध ॥ २६॥ कौसल्य इत्युत्तरकोसलाना पत्यु पतगान्वयभूपणस्य । तस्योरस सोमसुत सुतोऽभूनेत्रोत्सव सोम इव द्वितीयः ॥२७॥ कोसत्य इति ॥ उत्तरकोसलाना पत्युः पतङ्गान्वयभूपणस्य सूर्य पाठा०-१ 'विश्वसख', 'विश्वसम', 'विष्णुसम' २ऽधिजज्ञे ३'विश्व. सह', विश्वसृज' ४ 'सुनाते' टिप्प.-1 पुराविदो अध्युपिताश्वनामान कपयनि-वि दिनकर॥ 2 दिषा इति तरि पठी-इति दिनकर 3 मि मतोत्पादनादन -इति दिनकर।

·श्लोक २८-३०] अष्टादशः सर्गः। शाभरणस्य सोमसुतः सोमं मुतवतः। यज्वन इत्यर्थः। सोमे मुमः' (पा. ३१२६९०) इति किम् । तस्य हिरण्यनाभस्य द्वितीयः सोमश्चन्द्र इव। नेत्रोत्सवो नय. नानन्दकरः कौसल्य इति प्रसिद्ध औरसो धर्मपत्नीजः सुतोऽभूत् ॥ २७ ॥ यशोभिराब्रह्मसभं प्रकाशः स ब्रह्मभूयं गतिमाजगाम । अमिष्ठमाधाय निजेऽधिकारे अमिष्टमेव खतनुप्रसूतम् ॥ २८॥ यशोभिरिति ॥ आ वासभाया आब्रह्मसभं ब्रह्मसदनपर्यन्तम् । अभिवि- घावच्ययीभावः । यशोभिः । प्रकाशः प्रसिद्धः, स कौसल्योऽतिश्येन ब्रह्मवन्तं ब्रह्मिष्ठम् । ब्रह्मविदमित्यर्थः । 'ब्रह्म'शब्दान्मतुबन्तादिष्टन्प्रत्यये 'विन्मतोलुंक्' (पा. ५॥३६६५) इति मतुपो लक् । 'नस्तद्धिते' (पा, ६।४।१४४ ) इति टिलोपः । ब्रह्मिष्ठं मिष्टाख्यं स्वतनुप्रसूतं खात्मजमेव निजे सकीयेऽधिकारे प्रजापाल- नहत्ये। आधाय निघाय। ब्रह्मणो भावो ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं तदेव गति स्वामाजगाम । मुक्कोऽभूदित्यर्थः । 'स्याद्रह्मभूयं ब्रह्मत्वम्' इत्यमरः । भुवो भावे क्यम् ॥ २८ ॥ तस्मिन्कुलापीडनिमे विपीडं सम्याही शासति शासनाकाम् । प्रजाश्चिरं सुप्रजसि प्रजेशे ननन्दुरानन्दजलाविलाक्ष्यः ॥ २९ ॥ तस्मिन्निति ॥ कुलापीडनिभे युलशेसरतुल्ये । 'वकक्षकं तु तत् । यत्ति. विक्षममुरसि शिसासापीडशेसरी' इत्यमरः । सुप्रजसि सत्संतानवति । "नित्यमसियजामेधयोः' (५।४।१२२) इत्यसिच्प्रत्ययः । तस्मिन् प्रजेश प्रजेश्वरे ब्रह्मिठे शासनाको शासनचिहां महीं 'विपीडं निर्याधं यथा तथा सम्यफ्शासति सति । आनन्दजलाविलाक्ष्य आनन्दयाप्पाकुलनेवाः प्रजा- चिरं ननन्दुः ॥ २९ पात्रीरतात्मा गुरुसेवनेन स्पाकृतिः पत्ररथेन्द्रकेतोः । तं पुरिणां पुष्करपननेत्रः पुत्रः समारोपयदनसंख्याम् ॥ ३० ॥ पानीरतेति ॥ गुरुसेवनेन पिनादिशुभ्रूपया पापीछतात्मा योग्यीकृता. रमा। योग्यभाजनयोः पात्रम्' इत्यमरः । पत्ररथेन्द्रकेतोर्गरुडध्वजस्य स्पष्टा- पाठा०-, 'महाभूयाम्'. २ 'विपीडाम्'. ३ 'शोभनाक्षम्', 'शासनाहम. V 'मानन्दलालाक्ष्य'; 'भानन्दजलोसिवाक्ष्यः'. ५ 'स्पृष्टातिः'. टिप्प-1 या वा मायासिरियाइसकता धर्मपत्नी, तस्यां यमुशदिवः पुष औरमः- पति मिठाधरा 2ी निरामपाम् गोमनाई निजशासनविज्ञान-ति यसमः।

·रघुवंशे [श्लो० ३-३३ कृतिः स्पष्टवपु । तत्सरूप इत्यर्थ । 'आकृति• कथिता रूपे सामान्यवपुषोरपि' इति विश्व । पुष्करपत्रनेत्रः पद्मदलाक्ष पुत्रः पुत्राख्यो राजा । यद्वा,-'पुत्र शब्द आवर्तनीय । पुन पुनाख्य पुत्र सुत । तं प्रशिष्ठ पुरिणामयसंख्या समा. रोपयत् । अग्रगण्य चकारेत्यर्थः ॥ ३० ॥ वशस्थिति वशकरेण तेन संभाव्य भावी स सखा मघोनः । उपस्पृशन्स्पर्शनिवृत्तलौल्यस्त्रिपुष्करेषु त्रिदशत्वमाप ॥ ३१॥' वंशेति ॥ स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषया । तेभ्यो निवृत्तलौल्यो निवृत्ततृष्ण । अत एव मघोन इन्द्रस्य सखा मिन भावी भविष्यन् । खगं जिगमिपुरित्यर्थ ।स ब्रह्मिष्ठो वंशकरण वशप्रवर्तकेन तेन पुरेण यंशस्थिति कुलप्रतिष्ठा संभाव्य सपाय । त्रिषु पुष्करेषु तीर्थविशेषेषु । 'दिक्सख्ये सज्ञायाम्' (पा. २०१७) इति समास । उपस्पृशन् सान कुर्वन् । त्रिदशत्वं देवभूयमाप ॥३१॥ तस्य प्रभानिर्जितपुष्पराग पाप्यां तिथौ पुष्यमसूत पत्नी। तस्मिन्नपुप्यादिते समग्रां पुष्टि जनाः पुँप्य इव द्वितीये ॥ ३२ ॥ तस्येति ॥ तस्य पुनाख्यस्य पत्नीपोप्यां पुष्यनक्षनयुक्ताया पाणमास्या तिथो। 'पुष्ययुक्ता पौर्णमासी पोषी' इत्यमर । 'नक्षत्रेण युक्त काल'. (पा ४॥२३) इत्यण्प्रत्यय । 'टिड्डाणन्-' (पा. ४।१।१५) इत्यादिना की । भया निर्जितः पुष्परागो मणिविशेपो येन त पुष्य पुण्याख्यमसूत । द्वितीये पुष्ये पुष्यनक्षन इव तस्मिन्नुदिते सति जनः समग्रा पुष्टिं वृद्धिमपुष्यन् ॥ ३२ ॥ महीं महेच्छ, परिकीर्य सूनी मनीपिणे जैमिनयेऽर्पितात्मा । तस्मात्सयोगादधिगम्य योगमजन्मनेऽकल्पत जन्मभीरु.॥३३॥ महीमिति ॥ महेच्छो महाशय । 'महेच्छस्तु महाशय' इत्यमर । जन्म- मीरु. ससारमीरु' स पुन सूनौ मही परिकीर्य विसृज्य मनीपिणे ब्रह्म- पाठा- 'राधरेण'. २ 'आप स्पृशन्', 'अप. स्पृशन्'. ३ त्रिपु शान्तिम्'. ४ 'पद्मरागम्'. ५ 'पुष्याम्'. ६ 'पुष्पम्'.. 'यमिन्'. ८ 'पुष्प '. टिप्प-1 त्रिपुरेपूपस्पृशन् तीर्थेषु सानसन्यादिवर्म कुवन् शातिमाप-इति वालम। 2 प्रमानिमितपचराग प्रभया निजित पद्मरागो येन सतन् । यस्मिन्नुदिते सति जना' सममा पूर्णा पुष्टि प्रापुर-इति वल्लभः। 3 यस्मिन्पुष्ये जावे सति छोश दितीय युध्यनक्षत्रे व पूर्णा पुष्टि पुष्यन्ति स । उच्च- 'चन्द्र विरऽप्यथ गोचो वा सिद्धपन्ति कार्याणि कृतानि पुष्ये ॥ इति दिनकरा 'पुष्य परकृत इन्ति न तु पुण्यकृत पर । अपि द्वादशगे चन्द्रे पुण्य' सर्वार्थसाधक' इति शिशु०॥ भनेन ज्योति शापति पारंगतल सम्बग्विमाम्यवे।

·श्लो. ३४-३७] अष्टादशः सर्गः। विद्यापिदुपे जैमिनये मुनयेऽपितात्मा। शिष्यभूत: सन्नित्यर्थः । सयोगायोगिन- स्तस्मामिनेयोग योगविद्यामधिगम्याजन्मने जन्मनिवृत्तये मोक्षायाकल्पत समपद्यत । क्लपेः संपद्यमाने चतुर्थो वक्तव्या । मुक्तोऽभूदित्यर्थः ॥ ३३ ॥ ततः परं तत्प्रभवः प्रपेदे ध्रुवोपमेयो ध्रुवसंधि:म् । यसिमभूज्यायसि संत्यसंधे संघिधुवः संनमतामरीणाम् ॥ ३४ ॥ तत इति । ततः परं स पुष्यः प्रभवः कारणं यस्य स तत्प्रभवः। तदात्मज इत्ययः। भुवेणीत्तानपादिनोपमेयः । 'ध्रुव ओत्तानपादिः स्यात्' इत्यमरः । ध्रुव- संधिरुवी प्रपेदे । ज्यायसि श्रेष्ठे सत्यसंधे सत्यप्रतिझे यस्मिन् ध्रुवसंधी संनमताम् , अनुद्धतानामित्यर्थः । मरीणां संधिर्भुवः स्थिरोऽभूत् । ततः सार्थकनामेत्यर्थः ॥ ३४॥ सुते शिशावेव सुदर्शनाख्ये दर्शात्ययेन्दुप्रियदर्शने सः। मृगायताक्षो मृगयाविहारी सिंहावापद्विपदं नृसिंहः ॥ ३५ ॥ सुत इति । मृगायताक्षो नृसिंहः पुरुषश्रेष्ठः स ध्रुवसंधिदेर्शात्ययेन्दु- - प्रियदर्शने प्रविपचन्द्रनिने सुदर्शनाण्ये सुते शिशी सत्येव मृगयाविहारी सन् , सिंहाद्विपदं मरणमवापत् । व्यसनासकिरनावहेति भावः ॥ ३५ ॥ स्वर्गामिनस्तस्य तमैकमत्यादमात्यवर्गः कुलतन्तुमेकम् । अनाथदीनाःप्रकृतीरवेश्य साकेतनाथं विधिवञ्चकार ॥ ३६॥ स्वरिति ॥ स्वर्गामिनः स्वर्यातस्य तस्य ध्रुवसंधेरमात्यधर्गः सनाथा नाथ- होना अत एव दीनाः शोच्या प्रकृतीः प्रजा अवश्य । फुलतन्तुं फुलावलम्ब नमेकमद्वितीयं ते मुदर्शनम् । ऐकमत्याद्विधियत् साकेतनाथमयोध्याधीवर घकार॥३६॥ नवेन्दुना तन्नमसोपमेयं शावकसिंहेन च काननेन । रघोः फुलं कुंढालपुष्करेण तोयेन चापौढनरेन्द्रमासीत् ॥३७॥ पाठा-1 'सयभवम्'. २ 'ध्रुगेपमेयम्'. ३ 'भुवसंधिम्'.. 'उर्दी'. ५'सत्यसंधिः 'नृपाणाम्'.. 'भूसोमः'. ८ एम्पुयम्'. ९ पुष्करकुदमलेन "रामउपस्नेन'. रिप-1 दशलये इन्दुः प्रतिपचन्द्रमा प्रियं दर्शनं यस्य मिनाला दर्शन- नाग्निये स मृगरगिटनेत्रो मृगयां गतो नीमध्ये मेटः स बसविलसिंदिप मति मार-ति दिनमा - ·रघुवंशे [श्लो० ३८-३९ नवेति ॥ अगोदनरेन्द्रं तयोः कुलं नवेन्दुना बालचन्द्रेण नभसा व्योत्रा । शायः शिशुरेकः सिंहो यस्मिन् । 'पृघुकः शायकः शिशुः' इत्यमरः । देन काननेन च । कुड़मलं बुमलावस्थं पुष्करं पङ्कजं यसिंतेन तोयेन चोपमेयमुपमातुम ईम् । आसीत् । नवेन्द्वाद्युपमानेन तस्य वर्धिष्णुताशौर्यश्रीमत्यानि सूचितानि ॥ ३७॥ लोकेन भावी पितुरेव तुल्यः संभावितो मौलिपरिग्रहात्सः । दृष्टो हि वृण्वन्कलभप्रमाणोऽप्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः॥३८॥ लोकेनेति ॥ स पालो मौलिपरिग्रहात्विरीटखीकाराद्धेतोः पितुस्तुल्यः पितृसरूप एव भावी भविष्यति इति लोकेन जनेन संभावितस्ततिः। तथा हि-कलभप्रमाणः क्लभमानोऽपि मेघः पुरोवातमवाप्य । आशा दिशो वृण्वन्गच्छन् हो हि ॥ ३८॥ तं राजवीथ्यामधिहस्ति यान्तमाधोरणालम्वितमय्यवेशम् । पवर्षदेशीयमपि प्रभुत्वात्प्रेक्षन्त पौराः पितृगौरवेण ॥ ३९ ॥ तमिति ॥राजवीथ्यां राजमार्गेऽधिहस्ति हस्तिनि। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । यान्तं गच्छन्तम्, हस्तिनमारह्य गच्छन्तमित्यर्थः। आधोरणालम्वितं शिशुत्वा- सादिना गृहीतमध्यवेशमुदारनेपध्ये षड्वर्षाणि भूतः पञ्चपः । 'तद्धितार्थ-(पा. २११५१) इत्यादिना समासः । 'तमधीप्टो मृतो भूतो भावी' इत्यधिकारे 'चित्त- चति नित्यम्' इति तद्धितस्य लुक् । ईपदसमासः पञ्चर्षः पड्सर्पदेशीयः। 'ईपद- समाप्तो-' (पा. ५३६६७) इत्यादिना देशीयर्प्रत्ययः । तं पवर्षदेशीयमपि बालमपि पाठा- 'मौलपरि'. २ 'मतिहस्त्रयन्त'; 'यन्तम्'. ३ 'पूर्वकायम'; 'मध्य- देशम्'. टिप्प-1 नवेन्दुयुक्तेनाका शेन शावः शिशुरेक: सिंहो यत्र तेन वनेन च बुड्मलमात्र पद्मं येन येन जलेनेवोपमेयमासीत्-इति दिनकर । 2 करिशिशुप्रमाणोऽपि मेघः पूर्दवातं प्राप्य दिशो ब्यापनशीलो दृष्टः इति दिनकर । समुदर्शनो मौलपरिग्रहात् कुलोमात्य स्वीकरणात् लोकेन पितुरेख भावी सभावितो मेने- इति वल्लभः। 3 'अतिहस्त यन्तम्' इति पाठमादृत्य-राजमार्ग हस्तिनाऽतिजामन्तमतिहस्त यन्तं शिशु. त्वान्महामानेणावल बितो मध्यो देशो यस्य तं पड्वर्गप्रमाणमपि तं नृपं प्रभुशक्तियुक्तखात् पितृगौरवेण पश्यन्ति स-इति दिनकर ॥ पौरास्त षड्वर्षदेशीयमपि प्रभुत्वागौरवेण प्रेक्षन्त नावमन्तब्यो मनुष्य इति भूमिपः। दि राजा गजारूद्धः पुर प्रदक्षिणी ·अष्टादशः सर्गः। शो० ४०-४३] तं सुदर्शनं पौराः प्रभुत्वात्पितगौरवेण प्रेक्षन्त । पितरि यादग्गौरवं तादृशे- नैव ददृशुरित्यर्थः ॥ ३९॥ कामं न सोऽकल्पत पैतृकस्य सिंहासनस्य प्रतिपूरणाय । तेजोमहिना पुनरावृतात्मा तयाप चामीकरपिञ्जरेण ॥ ४० ॥ काममिति ॥ स सुदर्शनः पैतृकस्य सिंहासनस्य कामं सम्यक्प्रतिपूर- णाय नाकल्पत । वालवाव्याप्तुं न पर्याप्त इत्यर्थः । चामीकरपिञ्जरेण कनक, गौरेण तेजोमहिना पुनस्तेजःसंपदा त्यावृतात्मा विस्तारितदेहः सन्, तत् सिंहासनं व्याप व्याप्तवान् ॥ ४० ॥ तस्मादधः किंचिदिवावतीर्णावसंस्पृशन्तौ तपनीयपीठम् । सालकको भूपतयः प्रसिद्धयन्दिरे मौलिभिरस्य पादौ ॥४१॥ तस्मादिति ॥ तस्सासिंहासनादपादानात् अधोऽधोदेशं प्रति किंचिदिवाय- तीर्णावीपालम्बौ तपनीयपीठंकाचनपीठमसंस्पृशन्तो अल्पकत्वादव्याप्तौ साल. तको लाक्षारसावसिक्षावस्य सुदर्शनस्य पादौ भूपतयः प्रसिद्ध रुनौलि. भिर्मुकुटैववन्दिरे प्रणेमुः ॥ ४१ ।। मणी महानील इति प्रभावादल्पप्रमाणेऽपि यथा न मिथ्या। शब्दो महाराज इति प्रेतीतस्तथैव तस्मिन्युयुजेऽर्भकेऽपि ॥ ४२ ॥ मणाविति ॥ अल्पप्रमाणेऽपि मणाविन्द्रनीले प्रभावात्तेजिष्टत्यादेतोर्महा. नील इति शन्दो यथा मिथ्या निरर्धको नतथैवा केऽपि शिवावपि तस्मिन् सुदर्शने प्रतीतः प्रसिद्धो महाराज इति शब्दो न मिथ्या युयुजे ॥ पर्यन्तसंचारितचामरस्य कपोलोलोभयकाफपक्षात् । तस्याननादुचरितो विचादश्वस्खाल वेलास्वपि नार्णवानाम् ॥४३॥ पर्यन्तेति ॥ पर्यन्तयोः पार्श्वयोः संचारिते यस्य तस्य पालस्य संबन्धिनः फपोलयोर्लोलायुभी काफपक्षौ यस्य तसादाननादुचरितो विवादो वचन. मगंवानो चेलास्वपिन चस्खाल । शिशोरपि तस्याशाभलो नासीदित्वधः। चपल- संसर्गेऽपि महान्तो न चलन्तीति ध्वनिः उभयकाइपक्षादिलन 'वृत्तिविषये उभयपुत्र इतिवत् 'उभ'शब्दास्थाने 'उभय शन्दप्रयोगः' इत्युकं प्राक् ॥४३॥ पाठा- 'भाविधनम्', 'मा वितानात'. २ 'सकुड़मी'. ३ प्रयुक्त' 'प्रसिदः५ 'भपि वादः ·- रघुवंशे [लो०४४-४० निवृत्तजाम्बूनदपट्टशोभे न्यस्तं ललाटे तिलकं दधानः। तेनैव शून्यान्यरिसुन्दरीणां मुखानि स लेरमुखश्चकार ॥४४॥ निवृत्तेति ॥ निवृत्ता जाम्बूनदपट्टशोभा यस्य तस्मिकृतकनकपट्टशोमे ललाटे न्यस्तं तिलक दधानः मेरमुखः सितमुखः स राजा। मरिसुन्द. रीणां मुखानि तेनैव तिलकेनैव शून्यानि चकार । अखिलमपि शत्रुर्गमवधी- दिति भावः॥४४॥ शिरीपपुष्पाधिकसोकुमार्यः सेदं स यायादपि भूपगेन । नितान्तगुामपि सोऽनुभावाद्धरं धरिव्या विभैरांयभूव ॥ ४५ ॥ शिरीपेति ॥ शिरीपपुष्ाधिकसौकमार्यः । कोमला इत्यर्थः । अत एवं स राजा भूपणेनापि सेदं श्रमं यायागच्छेत् । एवंभूतःस निनान्तगुवीमपि धरिया धुरं भुवो भारमनुभावात् सामथ्र्यात् । विभरांबभूव बभार । 'मीहो- मृहुवा इलुवञ्च' (पा. ३।१।३९) इति विकल्पादाम्प्रत्ययः ॥ ४५ ॥ न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायां काल्येन गृद्धाति लिपि न यावत् । सर्वाणि तावन्नवृद्धयोगात्फैलान्युपायुत स दण्डनीतेः ॥ ४६॥ न्यस्तेति ॥ अंक्षाभूमिकायामक्षरलेखनस्थले न्यस्ताक्षरा रचिताक्षरपतिरे- खान्यासा लिपि पचाशदुर्गात्मिका कायेन यावन्न गृहाति स सुदर्शनस्ताव- च्छ्रुतवृद्धयोगाद्विद्याट्ससर्गात्सर्वाणि दण्डनीतेईण्डशास्त्रस्य फलान्युपा- युतान्वभूत् ।। प्रागेव चदकलस्य तस्य पश्चादभ्यस्यमानं शास्त्र सवादार्थमिवाभव- दित्यर्थः ॥ ४६॥ उरस्यपर्याप्तनिवेशभागा प्रौढीभविष्यन्तर्मुदीक्षमाणा । संजातलजेव तमातपत्रच्छायाछलेनोपजुगृह लक्ष्मीः ॥ ४७ ॥ पाठा०-१ निवृत्तशाम्बूनदपट्टनन्धे'; 'निवृत्तजाम्बूनदपट्टबन्धे'.२ 'शिरीषपु. प्पोपम'. ३ 'अर्थ'. ४ 'च'.५'विभरांचकार'. ६ वावरिक्षतीशा', 'तावत्फलानि'. 'वृद्धानि'; 'पक्कानि'. ८ 'भागम्'; 'भागाद'. ९ 'उदीक्षमाणम्', 'उपेक्षमाणा'. टिप्प-1 अभिषेककाले योग्यः कानपट्टबन्धो यस्य स सुदर्शनो रिपुत्रीणामाननानि वेनैव तिलकेनैव रहितानि कृतवान्ः तामा भर्तृहननाद-इति दिनकर । मरिसुन्दरीणां मुखानि शून्यानि चकार पयविशेषरहितान्यकाविः निर्वासितपतित्वावन्दति वल्लभः। 2 अक्षराणां भूमिका शिक्षाशाला तस्यां न्यस्तानि सुटिकया लिखितान्यक्षराणि यस्साखा लिपि मातृका यावत्र गृजाति-इति दिनकर। . an ·मो०१४-५०] अष्टादशः सर्गः। ४६१ उरसीति ॥ उरस्यप याप्तो निवेशमागोनिवासावकाशे यस्याः सा । अत एष प्रौढीभविष्यन्तं वधिप्यमाणमुदीक्षमाणा प्रौढवपुप्मान्भविष्यतीति प्रतीक्षमाणा लक्ष्मीः संजातललेव साक्षादालिङ्गितुं लान्तेव तं सुदई नम्। आतपत्रच्छा. याछलेनोपजुगृहालिलिङ्ग । उवच्छ या लक्ष्मीरूपेति प्रसिद्धिः । प्रौढाङ्गनाया: प्रौढपुरुषालामे लज्जा भवतीति ध्वनिः ॥ ४७॥ अननुवानेन युगोपमानमवद्धमौर्वी किणलाञ्छनेन । अस्पृष्टखड्गत्सरुणापि चासीद्रक्षावती तस्य भुजेन भूमिः ॥४८॥ अनवानेनेति ॥ युगोपमानं युगसादृश्यमनवानेनाप्रामुवता । अबद्धं मौवाकिणो ज्याघातग्रन्थिरेव लाञ्छनं यस्य तेन । अस्पृष्टः खङ्गत्सरुः खङ्गमू- ष्टियेन तेन । 'त्सः खनादिमुष्टौ स्यात्' इत्यमरः । एवंविधेनापि च तस्य सुदर्श- नस्य भुजेन भूमी रक्षावत्यासीत । शिशोरपि तस्य तेजस्ताहगित्यर्थः ॥ ४८ ॥ न केवलं गच्छति तस्य काले ययुः शरीरावयवा विवृद्धिम् । वंश्या गुणाः खल्वपि लोककान्ताःप्रारम्भसूक्ष्माः प्रथिमानमापुः४९ नेति ॥ काले गच्छति सति तस्य केवलं शरीरावयवा एव विवृद्धि प्रसार न ययुः। किंतु वंशे भवा वेश्या लोककान्ता जनप्रियाः प्रारम्भ आदी सूक्ष्मास्तस्य गुणाः शौर्योदार्यादयोऽपि प्रथिमानं पृथुत्वमापुः स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरनिचाक्लेशकरो गुरूणाम् । तिलनिवर्गाधिगमस्य मूलं जग्राह विद्याः प्रकृतीश्च पित्र्याः॥५०॥ स इति ॥ स सुदर्शनः पूर्वस्मिञ्जन्मान्तरे जन्मविशेषे दृष्टपाराः सर- निव गुरूणामक्लेशकरः सन् । त्रयाणां धर्मार्थकामानां वर्गस्त्रिवर्गः। तस्या- धिगमस्य प्राप्तेर्मूलं तिस्रो विद्यालयी-वार्ता-दण्डनीती: पित्र्याः पितृसंवन्धिनीः प्रेकृतीः प्रजाश्च जग्राह खायत्तीचकार । अत्र कौटिल्यः-'धर्माधर्मी अय्यामा नयों वार्तायां नयानयों दण्डनीत्याम्' इति । अत्र दण्डनीतिर्नयद्वारा काममूलमिति द्रष्टव्यम् । आन्वीक्षिक्या अनुपादानं त्रय्यन्तर्भावपक्षमाश्रित्य । यथाह कामन्दक:- पाठ०-१'ईयुः टिप्प-1 पित्र्याः प्रकृवीश्च जग्राह अमात्य-मुहद्-दलाख्यास्तिनः प्रकीरावर्जया मास-इति वडभ..

·रघुवंशे [ श्लो० ५१-५३ 'नयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या मनोर्मताः । म्या एव विभागोऽयं येन सान्दी. शिकी मता ॥ इति ॥५०॥ व्यूह स्थितः किंचिदिवोत्तरार्धमुन्नद्धचूडोऽश्चितसव्यजानुः । आकर्णमाकृटसयाणधन्या व्यरोचताखेस विनीयमानः॥५१॥ व्यूहोति । सः। अरी धनुर्विद्यायो विनीयमानः शिक्ष्यमाणोऽत एव, उत्तराध पूर्व कार्य किंचि दिव व्यूह्य विस्वार्य स्थितः । उनद्धचूड ऊर्ध्वमुस्कृष्य वकेशः। अञ्चितमाउचित सव्यं जानु यस्य स आकर्णमाकृष्टं सवाणं धनुर्धन्य वा येन स तथोक्तः सन् । व्यरोचतासोभत ॥ ५ ॥ पथ मधु वनितानां ने निर्वशनीय- मरसिजतरुपुप्पं रोगवन्धप्रवालम् । अझतकविधि सर्वाङ्गीणमाकल्पजातं विलसितपदमाद्यं यौवनं स प्रपेदे ।। ५२ ।। अथेति ॥ अथ स सुदर्शनो वनितानां 'नेनिर्वशनीयं भोग्यम् । नेत्र- पेयमित्यर्थः । 'निवशो भृतिभोगयो.' इत्यमरः । मधु क्षीदम् । रागवन्धोऽनुरा- गसतान एस प्रवालः परयो यस्य तत् । मनसिज एव तरुणस्य पुष्पं पुष्प- भूतम् । अकृतकविध्यनिमसपादनम् । सर्वानं व्याप्नोतीति सर्वाङ्गीणम् । 'तत्स- दे-(पा. ५।२१७) इत्यादिना खप्रत्ययः । आकल्पजातमाभरणसमूहभूतम् । आद्यं विलसितपदं विलासस्थान यौवनं प्रपेदे । विशिष्टमधुपुष्पाकलाजातविला- सपदत्वेन यौवनस्य चतुर्धा करणात्सविशेषणमालारूपकमेतत् ॥ ५२ ॥ प्रतिकृतिरचनाभ्यो दूतिसंदर्शिताभ्यः समधिकतररूपाः शुद्धसंतानकामैः । पाठा०-1 'न्यूहस्थित,'. २ 'उत्तराङ्गम्', 'उन्नतस.'. ३ 'अखेपु'. ४ 'नेट- निवेशपेयम्'. ५ 'रागवन्धि'. ६ 'दूत'. टिप-1 उन्नद्धचूडोऽबद्धचूड.-इति वल्लभः । 3 'नत्र निशपेयम्' इति पाठमाश्रित्य नेत्रयोनिवेशेन विस्तारेण पेय पातु योग्य सरवृक्षस्य पुष्प रागलतायाः पल्लवमकृतकः स्वाभाविको विधिनिर्माण यस्य तचाइश सर्वाङ्गभ्यापकमाकल्पाना भूषणाना समूह प्रथम विलसितस्य पदं यौवन लेने ।-इति ब्याचष्टे दिनकर ॥ मधु एव पानेग पीयते, ततो युवतीना नेत्रनिवेशपेयम्, निर्विश्यवेऽनेनेति निर्देश भाजन, स्त्रीणां चक्षु पात्रेण पातु शक्यम्-इति वल्लभः।

·लो०१] एकोनविंशः सर्गः। ४६३ अधिविविदुरमात्यैराहृतास्तस्य यूनः प्रथमपरिगृहीते श्रीभुवौ राजकन्याः ॥ ५३ ॥ इति श्रीरघुवशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृती पंशानुक्रमो नानाप्दादशः सर्गः। प्रतिकृतीति ॥ दूतिभिः कन्यापरीक्षणार्थ प्रेषिताभिः संदर्शिताभ्यो दूति- संदर्शिताभ्यः प्रतिकृतीनां तूलिकादिलिखितकन्याप्रतिमान रचनाभ्यो विन्या- सेभ्यः । 'पञ्चमी विभक्त' (पा. २१३।४२) इति पञ्चमी । समधिकतररूपाः। चित्र निर्माणादपि रमणीयनिर्माणा इत्यर्थः । शुद्धसंतानकामैरमायराहता आनीता राजकन्या यूनस्तस्य सुदर्शनस्य संवन्धिन्यो प्रथमपरिगृहीते श्रीभुवौ श्रीश्च भूश्च ते अधिविविदुरविविन्ने चक्रुः । आत्मना सपनीभावं चक्रुरित्यर्थः । 'कृतसापनिकाध्यूढाधिविना' इत्यमरः ॥ ५३ ॥ इति महोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितायां रघुवंशव्याख्यायां संजीविनीसमाख्यायामपादशः सर्गः । एकोनविंशः सर्गः। मनसो मम संसारयन्धमुच्छेत्तुमिच्छत्तः । रामचन्द्रपदाम्भोजयुगल निविडायताम् ॥ अग्निवर्णमभिषिच्य राधवः खे पदे तनयमग्नितेजसम् । शिधिये झुंतवतामपश्चिमः पश्चिमे वयसि नैमिपं वशी॥१॥ अग्निवर्ण मिति ॥ श्रुतयतां श्रुतसं गन्नानामपश्चिमः प्रथमो वशी जितेन्द्रियो राघवः मुदर्शनः पश्चिमे चयसि वार्द्धके से पदे स्थानेऽग्नितेजसं तनयम- ग्निवर्णमभिपिच्य नैमिषं नैमिषारण्य शिथिये धितवान् ॥ १ ॥ पाठा०-१ 'सुववताम्'. टिप्प.-1 'नैमिशम्' इति शान्तपाठान्तरम् ;श्रीभागवतात्प्रथमस्कन्धे श्रीधरीटीकायां- ब्रागा विसृष्टस्य चम्स नेमिः शीर्यवे कुपटी भवति या तमिशम्, नेभिशमेव नैमेशम्-- इति हेमादिः।

·. ४६४ रघुवंशे [लो. २-५ तत्र तीर्थसलिलेन दीधिंकास्तल्पमन्तरितभूमिभिः कुशः। सांधवासमुटजेन विस्मृतः संचिकाय फलनिःस्पृहस्तपः ॥२॥ तघेति ॥ तत्र नैमिषे तीर्थसलिलेन दीर्घिका विहारवापीरन्तरित- भूमिभिः कुशेस्तल्पं शय्यामुटजेन पर्णशालया सोधवासं विस्मृतो विस्मृत- मान्सः । कर्तरि कः । फले खर्गदिपले निःस्पृहस्तपः संचिकाय सचितवान् ॥ २॥ लब्धपालनविधो न तत्सुतः सेदमाप गुरुणा हि मेदिनी। भोक्तुमेव भुजनिर्जितद्विपान प्रसाधयितुमस्य कल्पिता ॥३॥ लब्धेति ॥ तत्सुतः सुदर्शनपुत्रोऽग्निवणो लब्धपालनविधी लब्धस्य राज्यस्य पालनकर्मणि खेदं नाप । अक्लेशेनापालयदित्यर्थः । कुतः ! हि यस्मात् । भुजनिर्जितद्विपा गुरुणा पिना मेदिन्यस्यामिवर्णस्य भोक्तुमेव कल्पिता, प्रसाधयितुं न । प्रसाधन रण्टकशोधनम् । अलकृतिवन्यते । तया च यथालं- कल्य नीता युवतिः केवलमुपभुज्यते तद्वदिति भावः ॥ ३ ॥ सोऽधिकारंमभिका कुलोचितं काश्चन स्वयमवर्तयत्समाः। संनिवेश्य सचिवेष्वतःपरं स्त्रीविधेयनवयौवनोऽभवत् ॥ ४॥ स इति ।। अभिका कामुक : 'अनुकाभिकाभीकः कमिता' (पा. ५२१४४) इति निपातः । 'वनः कामयिताऽभीकः क्मनः कामनोऽभिकः' इत्यमरः । सोऽग्नि- वर्णः कुलोचितमधिकार प्रजापालनं काश्चन समाः कतिचिद्वत्सरान् स्वयम- घर्तयदकरोत् । अतःपरं सचिवेषु संनिवेश्य निधाय स्त्रीविधेयं स्यधीनं नवं यौचनं यस्य सोऽभवत् । ड्यासक्षोऽभूदित्यर्थः ॥ ४ ॥ कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गानादिपु । ऋद्धिमन्तमधिकद्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥५॥ कामिनीति ॥ कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य मृदङ्गनादिपु मृदगना- दवत्सु वेश्मखधिकद्धिः पूर्चस्मादधिकसभारः उत्तर उत्सवः । ऋद्धिमन्तं साधनसपनं पूर्वमुत्सवमपोहदपानुदत् । उत्तरोत्तराधिका तस्योत्सवपरम्परा वृत्तेलः ॥५॥ पाठा०-१ "विस्मरन्'. २ 'मधिप:'.३ "तं निवेश्य', रिप-1 विस्मृत इति कर्मगि क्त । यथा प्रभाकरटीकाया-नत्वे तुरगारूदा तुरण विस्मृतो मदान । 'विसरन्' इति वा पाठ- इति दिनकर । 2 मोक्तुमेव भूः कल्पिता, न तु साधयितुम । वसितेति । लन्यः पाउन विधिर्यन तसिं- नादृशे तत्सुते सति भूः खेद नाप-दति दिनकर। .

·छो०६-९] एकोनविंशः सर्गः। ४६९ इन्द्रियार्थपरिशून्यमक्षमः सोदुमकमपि स क्षणान्तरम् । अन्तरेव विहरन्दिवानिशं न व्यपेक्षत समुत्सुकाः प्रजाः॥६॥ इन्द्रियेति ॥ इन्द्रियार्थपरिशून्यं शन्दादिविषयरहितमेकमपि क्षणा. म्तरं क्षणमेदं सोढुमक्षमोऽशकः सोऽभिव! दिवानिशमन्तरेव विहरन् समुत्सुका दर्शनाकाविणीः प्रजा न च्यपेक्षत नापेक्षितवान् ॥६॥ गौरवाचदपि जातु मन्त्रिणां दर्शनं प्रकृतिकाक्षितं ददौ । सद्याक्षविवरावलम्विना केवलेन चरणेन कल्पितम् ॥७॥ गौरवादिति ॥ जातु कदाचिन्मत्रिणां गौरवादरुत्वाद्धेतोः । मन्त्रिवचना. नुरोधादित्यर्थः । प्रकृतिभिः प्रजाभिः कासितं यदपि दर्शनं ददौ तदपि गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन चरणमात्रेण कल्पितं संपादितम्, न तु मुखावलोकनप्रदानेनेत्यर्थः ॥७॥ तं कृतप्रणतयोऽनुजीविनः कोमंलात्मनखरागरूपितम् । मेजिरे नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधिरोहणम् ॥ ८ तमिति ॥ कोमलेन मृदुलेनात्मानखाना रागेणारुप्येन रूपितं छुरितम् । अत एव नवदिवाकरातपेन स्पृष्टं व्याप्तं यत्पङ्कजं तस्य तुलं साम्यतामधिरो- इति प्रामोतीति तुलाधिरोहणम् । तं चरणमनुजीविनः कृतप्रणतयः कृत- नमस्काराः सन्तो मेजिरेसिपेविरे ॥४॥ यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोभलोलफमलाश्च दीर्घिकाः । गूढमोहनगृहास्तदम्बुभिः स व्यगाहत विगाढमन्मथः ॥९॥ यौवनेति ॥ विगाढमन्मथः प्रौढमदनः सोऽग्निवर्णो यौवनेन हेतुनोन्न- पाठा-, 'मन्तरे ध', 'अन्तरेयुः'. २ 'समुत्सवा'. ३ 'केवलांशुनसरागरूपि- पम्', 'कोमलांशुनसरागभूपितम्'. टिप्प-1इन्द्रियार्थाः सक्-चन्दनचनितादयः, तद्रहितमेकमपि क्षणान्तरं सोदुमसमर्थ, मत एव दिवानिशमन्त-पुरे विहरन्-इति दिनकर। 2 'अन्तर'शम्दो बहियोगे उपसंख्याने सर्ववत्, अन्यत्र वृक्षवद । एतस्सियन्तरे भूप इति- इति बलभः। बहुवचनाद करि त्युः । यदा-पंकजेन यत्तुलाधिरोहण तदस्यास्तीति अर्शमादित्वा- रा, ताइएवम्-इति दिनकर । प्रादो मन्मयो यस्य स नृपो यौवनेनोगतमदान वनिताना वनक्षोमेन लोछानि कम छानि यासां सा वापीरगाहत । तासां यापीनामभिगूदं गुलं मोहनगृहं कटिमागो यासा वा कामिनीखागाइत-इति दिनकर 3 १ ·४६६ रघुवंशे [छो०१-२ तानां विलासिनीस्तनाना क्षोमे गापातेन लोलानि चवपनि कमलानि वाम- ता । तदमुभिस्तासां दीर्घघगामम्बुभिगूढान्यन्तहितानि मोहनगृहाणि सुरतभवनानि यासु ताश्च दीर्घिका व्यगाहत । बीमिः सह दीपिका चित्रहारेत्सर्थ ॥१॥ तर सेकहतलोचनाअनधीतरागपरिपाटलाधरैः। अजनात्तनधिक देय लोभनमार्पतमंतकान्तिभिर्नुसेः ॥१०॥ तनेति । दीपिकाखाना सेकेन त लोवनाअनं मेवबलं ये ते । रज्यतेऽनेनेति रागो रागद्रव्य लाक्षादि । रागस्य परिपाटलोजगुण । 'गुणे शुमादयः पुति' इत्यमर । घाँतो रागपरिपाटलो येयं ते तोता अधय येषा ते निवृत्तसाक्रमिकरागैरित्यर्थ । अा एशर्पितप्रकृतकान्तिभिः। अभिम्य- शितखाभाविकरागैरित्यर्थः । एवंभूतेर्मुखेत्तनमिवर्गमधिकं व्यलोभयन प्रलो. मितवत्य ॥ १० ॥ घाणकान्तमधुगन्धर्कोगी. पानभूमिरवनाः प्रियासखः । अभ्यपद्यत सवासितासख. पुष्पिता• कमलिनीरिव द्विपः ॥१२॥ घाणेति ॥ प्रियासस. सोऽनिर्णो घोणकान्वेन प्राणतर्पणेन मधुगन्धेन कर्पिणीमनोहारिणी । रच्यन्त इति रचना , पानभूमय एक रचना, रचिताः पानभूमय इस । वासितासख' करिणीसहवर । 'वासिता स्वीकारण्याचा इत्यमर । द्विप. पुपिता कमलिनीरिय । अभ्यपद्यताभिगत ॥११॥ सातिरेकमदकारणं रहस्तेन दत्चमभिलेपुरङ्गनाः । तामिरप्युपहत मुखासर सोऽपिवद्धकुलतुल्यदोहंदः ॥ १२ ॥ पाठा०-'लोचनाञ्जनम्'. २ 'क्यलम्भयन्'. ३ 'प्रकृति'. 'वर्षिणी', 'चाहि- नी'.५'प्रियावृत'. ६'इखिनीसख '.. 'दोहदम्'. . टिप्प.-1 तत्र वापिकीडायां जलसेकेन हा लोचनाअन येषा नैस्तथा यौत' मालितो योऽसौ रागोरक्तकादिस्खेन पाटलवणोअरो येशों सथाऽपिता दत्ता प्रतिकृतिकान्ति सामा विकी शोभा येषां तैमुखैस्त नृपमधिकमन्वरञ्जयन्-दति दिनकर। प्रागेन्दियस्य कान्तमभिमत मधु मघ मकरन्दश्च तद्धेन मनोश' पानभूमे रचना: पछवास्वरणादीन् स नृप प्राप। यथा वासितामितिनीमिवरित करी कुसुमिता कमलिनी भवे-दति दिनकर ·झो०१३-१४] एकोनविंशः सर्गः। '४६७ । सातिरेकेति ॥ अङ्गना रहो रहसि सातिरेकस्य सातिशयस मदस कारणं तेनाग्निवर्णेन दत्तं मुखासवममिलेपुः । यकुलेन तुल्यदोहदस्त- ल्याभिलाषः । अथ दोहदम् । इच्छाकाङ्क्षा स्पृहेहा तृद' इत्यमरः । बकुलगुमस्या नामद्यार्थित्वात्तुल्याभिलाषत्वम् । सोऽपि तामिरतनामिरुपहृतं दत्तं मुखासक मपियत् ॥ १२ ॥ अकमक्षपरिवर्तनोचिते तस्य निन्यतुरशूभ्यतामुने। वल्लकी च हृदयंगमखना वल्गुवागपि च वामलोचना ॥ १३ ।। अमिति ॥ अङ्कपरिवर्तनोचिते उत्सङ्गविहाराहे उमे तस्यामिवर्णस्याङ्क मशून्यतां पूर्णता निन्यतुः। के उने? हृदयंगमखना मनोहरवनिर्वल्लकी वीणा च । वल्गुवामधुरभाषिणी चामलोचना कामिन्यपि च हृदयं गच्छ- तीति हृदयंगमः । खप्रकरणे गमेः सुप्युपसंख्यानात्खच्प्रत्ययः । अाधिरोपितयो- वीणा-वामाश्योर्वाद्य-गीताभ्यामरस्तेत्यर्थः ॥ १३ ॥ स स्वयं प्रहतपुष्करः कृती लोलमाल्यवलयो हेरन्मनः। नर्तकीरभिनयातिलविनीः पार्श्ववर्तिपु गुरुप्लज्जयत् ॥ १४ ॥ स इति ॥ कृती कुशलः स्वयं प्रहतपुष्करो वादितवाद्यमुखो लोलानि भाल्यानि वलयानि च यस्य स तथोकं मनो हरन् । भर्वकीनामिति शेषः। सोऽनिवर्णोऽभिनयातिलविनी। अभिनयेषु स्खलन्तीरित्यर्थः । नर्तकीविला. सिनीः । 'शिल्पिनि चुन्' (पा. ३११११४५) इति प्युन्प्रत्ययः । 'पिद्रौरादिभ्यय' (पा. ४.१४१) छीप् । 'नर्तकीलासिके समे' इत्यमरः । गुरुपु नाट्याचार्ये पार्श्ववर्तिपु समीपस्थेषु सत्खेव । अलज्जयत् लबामगमयत् ॥ १४ ॥ पाठा०-, 'स्वनाम्'. २ 'मझुवा'. ३ 'महरद'. ४ 'भमजयद'. टिप्प-1 रहसि तेन राशा दत्तमत एव सातिरेकोऽधिको मयुगन्धोऽस्सास्तीति वारं मुखासर्व स्त्रियोऽभिलिलेषुः बकुलेन तुल्यं दोहदं पानेच्छा यस्य स नृपः स्त्रीमिर्द मुख्य, सवमपिवत् । रकुलरतु स्त्रीमुखमयरूपेण दोहदेन संस्कारेण पुस्पितो भवति-इति दिनकरण अङ्के यद परिवर्तनं मुठनं तत्रोचिते तस्य नृपस्याइमशून्यता नीतवसी । के दे इत्याह- मनोशस्वना वीणा रम्यवाक् कामिनीवचय-दवि दिनकर। 3 अभिनयाविळपनेन गुरवोऽसारासचचैतसो बानन्दीवि पास छजाभूदित्यर्थन ति दिनकर।

·रघुवंशे [को०५-10 चारु नृत्यविगमे च तन्मुखं खेदभिन्नतिलकं परिश्रमात् । मेमदत्तवंदनानिलः पिपन्नत्यजीवदमरालकेश्वरी॥१५॥ घाविति ।। किंच, चारु मन्दर नृत्यविगमे रास्यावसाने परिधमानन· अयासात्स्वेदेन मिन्नतिलकं विशीर्णतिलक तन्मुखं नर्तकीमुसं प्रेरणा दत्तव- दनानिलः प्रवर्तितमुखमारतः पिवन् । अमराणामलकायाश्चेश्वराविन्द्रयुचेगे। अत्यजीवदतिक्रम्याजीवत् । ततोऽप्युत्कृष्टजीवित आसीदित्यर्थः । इन्द्रादेरपि दुर्लभ भीर सौभाग्यमिति भावः ॥१५॥ तस्य सावरणडएसंधयः काम्यवस्तुपु नवेपु सगिनः । वल्लभाभिरुपसृत्य चक्रिरे सामिभुक्तविपयाः समागमाः ॥१६॥ तस्येति ॥ उपसत्यान्यन गत्वा नवेपुन्तनेषु काम्यवस्तुपु शब्दादिप्ति- न्द्रियायेंषु सशिन आसकिमतः सत्स्तस्य सावरण प्रभा दृष्टाः प्रकाशाच संघयः साधनानि येषु ते समागमाः संगमा यल्लभाभिः प्रेयसीभिः सामिभु- विषया अर्थोपभुकेन्द्रियाश्चिकिरे । यथेष्टं भुक्तवतीय निःस्पृहः सनस्मत्स- भीप नायास्यतीति भावः । अत्र गोनदीय:-'सधि िविधः-सावरणः, प्रकाशश्व धावरणो भिक्षुक्यादिना प्रकाशः स्वयमुपेत्य केनापि' इति । इतः स्वयमुपसत्य शेषार्थी तर स्थितोऽनुपजापं स्वयं सधेयः' इति वात्स्यायनः । अन्यत्र गतं कथंचि- संधाय पुनरुपगमायाघोंपभोगेनानिवृत्ततृष्णं चरित्यर्थः॥१६॥ अगुलीकिसलयायवर्जनं भूविभगकुटिलं च वीक्षितम् । मेखलाभिरसकृञ्च बन्धनं वश्चयन्प्रणयिनीरवाप सः॥ १७ ॥ पाठा०-१ 'नृत्तविगमे'. २ 'बदनानिलम्'. ३ 'अन्यजीवत्', 'सोऽन्वजीवत्'. ..'सामिमुक्तविषयाः'. टिप्प- 'नृत्तविगमे पति पारमाश्रित्य 'भावामय तु नृत्य स्यानृत्त तालसमन्वितम् इति प्रतापद्रोचेस्तवृत्त चचत्पुटादितालयुक्तत्वात्स्वेद भिन्नतिलकत्व याङ्गीत्व धात स नृच सुखातिशयहेतुः-ति हेमादिः । वदनानिलम्' इति पाठे मुखविशेषणम् इति दिनकर अतः राजा सावरणो वेवान्तरेण गुप्तो दृष्टः प्रसिद्ध संधिःसन्धान संकेतो येषु वे समा. ममाः स्त्रीभिरुपसत्य साम्य भुका सानिमुक्तास्तादृशा विषया येषां ते तादृशाः कृताः। यद्य- मुष्मै सर्वेऽप्यस्माभि-संमोगप्रकाशः प्रदश्यन्ते तईि नवीनकाम्यवरत्वासनियत्वाव असान् विहायान्यामयमभिगन्तेति स्वीमिरशेषविशेषोपचा-संभोगप्रवरान दर्शिता इति भावपति दिनकर।

·- ०१८-२०] एकोनविंशः सर्गः। मङ्गुलीति ॥ सोऽभिवर्णः प्रणयिनी प्रेयसीचयनन्यत्र गच्छन् । अङ्गुल्या 'किसलयानि पामग्राणि तेस्तर्जनं भर्सनं भूविभलेन भ्रूमेदेन कुटिलं वर्क पीक्षितं वीक्षणं चासरन्मेखलाभिर्थन्धनं चावाप । अपराधिनो दम्या इति भावः ॥ १७॥ तेन दुर्तिविदितं निषेदुपा पृष्ठतः सुरतवाररात्रिपु। शुश्रुवे प्रियजनस्य कातरं विप्रलम्भपरिशदिनो वचः ॥१८॥ तेनेति ॥ सुरतस्य वारो वासरः, तस्य रात्रिपु दूतीनां विदितं यथा तथा पृष्ठतः प्रियजनस्य पवादागे निषेदुपा तेनामिव न विप्रलम्भपरि- शतिनो विरहाधिनः। प्रियवासी जनय प्रियजनः। तस्य कातरं वचः प्रिया- नयनेन मां पाहि' इत्येवमादि दीनवचनं शुथुये ॥ १८ ॥ लोल्यमेत्य गृहिणीपरिग्रहानर्तकीष्वसुलभासु तद्वपुः । वर्तते स स कथंचिदालिखनलीक्षरणसन्नयर्तिकः ॥ १९॥ लोल्पमिति ॥ गृहिणीपरिप्रहादासोभिः समागमादेतोर्नर्तकीपु वेश्या- ससुलभासु दुर्लभासु सती लोल्पमोत्सुक्यमेत्य प्राप्य । अगुल्योः क्षरणेन खेदनेन सनवर्तको विगलितशलाकः सोऽमिवर्गस्तायो नर्वीनां यपुस्तदपुर- लियन् कथंचिदते सावर्वत ॥ १९ ॥ प्रेमगतिविपक्षमत्सराहायताच मदनान्महीक्षितम् । निन्युक्त्स्यविधिन्छ लेन तं देव्य उशितरूपः शतार्थताम् ॥२०॥ प्रेमेति ॥ प्रेम्णा सवेश्येग प्रियस्यानुरागेग हेतुना गर्विते विपक्षे सपनाने मत्सरादेरादायतात्मासन्नदनाच हेतोर्देव्यो रास उज्झितरूपस्लफरोपाः पाठा- 'कपिठम्'. २ 'परिमाविम्'. ३ 'उनिसवरू'.

·-- ५७० रघुवंचे [शो०२१-२७ पत्सस्त महीक्षितम् । उत्सव विधिच्छलेन महोत्सवकर्मव्याजेन । कृतोऽर्थः प्रयो- बनं येन च तार्यः, तस्य भावं कृतार्थतां निन्युः। मदनमहोत्सपव्याजानीवेन वेन अमनोरथं कारयामासुरित्यर्थः ॥२०॥ प्रातरेत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतगण्डनव्यथाः। प्रावलिः प्रणयिनी प्रसादयन्सोऽदुनोत्प्रेणयमन्थर: पुनः॥२१॥ प्रातरिति ॥ सोऽग्निवर्णः मातरेत्यागत्य परिमोगशोभिना दर्शनेन हेतुना । दोर्यन्ताम्युर । कृता खण्डनव्यथा यापो वालपोकाः सण्डिता इत्यर्थः । तदुफम्-'यतेऽन्यास विकृठे खण्डिाकपायिता' इति । प्रणयिनी प्राक्षलि प्रसादयंस्तथापि प्रणयमन्धरः प्रणयेन नर्तकीगतेन मन्थरोऽलसः । बन शिथिलप्रयनः समित्यर्थः। पुनरदुनोत् पर्यतापयत् ॥ २१ ॥ समकीर्तितविपक्षमगनाः प्रत्यभैसुरवदन्त्य एव तम्। प्रच्छदान्तगलिताशुबिन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैर्विवर्तनैः ॥२२॥ खति । स्वप्ने कीर्तितो विपक्षः सपाजनो येन ता तममिवर्णम् । अवदन्त्य पव। त्वया गोत्रस्खलनं कृतमित्यनुपालम्भमाना एव । प्रच्छदस्यास्तरणपटस्यान्तेष मध्ये गलिता अशुविन्दवो येषु तैः क्रोधेन भिन्नानि भन्नानि घलयानि पेषु वैर्विवर्तनैः पविण्ठनैः प्रत्यभत्सुः प्रतिचक्षुः । विरचरित्यर्थः ॥ २२ ॥ कृप्तपुप्पशयनाल्लतागृहानेत्य दूतिकृतमार्गदर्शनः । अन्वभूत्परिजनाङ्गनारतं सोऽघरोधभयवेपथूचरम् ॥ २३ ॥ कृतेति ॥ सोऽनिवर्णो दूतिभिः कृतमार्गदर्शनः सन् । क्लिप्तपुष्पशयनॉल्ल- तागृहानेत्य । अवरोधादन्त-पुरजनाद्भयेन यो वेपथुः कम्पस्तदुत्तरं तत्प्रधानं पया तथा परिजनाङ्गनारतं दासीरतमन्वभूत्। परिजनचासावाना चेति विग्रहः। अनीवन्तस्यापि 'दूती शब्दस्य छन्दोभाभयाखत्वं कृतम् । 'अपि मापं मर्फ नाच्छन्दोभझं त्यजेगिराम्' इत्युपदेशात् ॥ २३ ॥ नाम वल्लभजनस्य ते मया प्राप्य भाग्यमपि तस्य कामयते । लोलुपं ननु मनो ममेति तं गोत्रविस्खलितमूचुरगनाः ॥ २४ ॥ नामेति ॥ मया ते वल्लभजनस्य प्रियजनस नाम प्राप्य वधानाहानं लब्ध्वा तस्य लालभजनस्य यद्भाग्यम् । तत्परिहासकारणमिति शेषः । तदपि पाठा०-१ 'मइणमन्थर', 'द्विगुणमन्यर २'घन'. 1 1 ·श्रो. २५-२५] एकोनविंशः सर्गः। कायते । ननु यह मम मनो लोलुपं गृनु। इत्यनेन प्रकारेण गोत्रे नाम्नि विस्खलितं स्खलितवन्तं तममिवर्णमूचुः । गोत्रं नानि पुरेऽचछे' इति यादवः। सधामलामे सति तद्भाग्यमपि काहयते मनः । अहो तृष्णेति सोलुप्ठमुपाल- म्मन्वेत्यर्थः ॥ २४॥ चूर्णयललितनगाफुलं छिन्नमेखलमलतकाङ्कितम् । त्थितस्य शयनं विलासिनस्तस्य विभ्रमरतान्यपावृणोत् ॥ २५ ॥ घूर्णेति ॥ चूर्णच चूर्णानतकरणरधोमुखाःस्थितायाः स्त्रियाधिपुरगलितः मादिभि पिङ्गलम्। 'पभ्र स्थापिाले त्रिषु' इत्यमरः। ललितनगाकुलं परि- पदाख्यबन्धे त्रिया भूमिगतमस्तकतया पतितामिलितसम्भिरावुलमा छिन्नमेखलं हरिविझमकरणैः खिया उतितकचरणत्वाच्छिमेखलम्, गलितमेखलमित्यर्थः । अलककाहितं धेनुकमन्ये भूतरनिहितकान्ताचरणत्वालाक्षारागपितं शयनं वर्तः। उत्थितस्य । शयनादिति भावः । विलासिनस्तस्यामिवर्णस्य विभ्रमरतानि श्रीकारतानि । सुरतमन्यविशेषानित्यर्थः । अपावृणोत् स्पुटीचकार । म्यानतादीनां सक्षणं रतिरहसे-ज्यानतं रतमिदं प्रिया यदि स्वादधोमुखचतुष्पदाधतिः। तत्कटिं समधिरय वामः स्वानुषादिपशुसंस्थितस्थितिः । भूगतवनभुजारमतवामुमतरिफ चमधोमुखी नियम। ग्रामति समरटमेहने वामे परिपदं तदुच्यते । योपिदेकचरसे समुत्पिते जायते हि हा विक्रमादयः । न्यसहस्तयुगला निजे पदे यो विदेति पटिरट- बामा । अप्रतो यदि शनैरथोमुखी धेनुकं वृषवदुरते प्रिये ॥ इति ॥२५॥ स स्वयं चरणरागमाघे योपिता ने च तथा समाहितः। लोभ्यमाननयनः लथांशुखलागुणपतिम्मिभिः ॥ २६ ॥ पाठा- 'सुटितं नगाकुलम्'। 'लरिवं प्रगाकुलम्'. २ 'न''तुम'; 'ननु'. १ 'समाहिवम्'. टिप्प-1 गोत्रविरसलिवं सपसीनाममहणपरम् इति वडभः। संभोगसमये गोत्रं सपत्नीनाम सत्र रसारित तं नृपं लिय सनुः। मि.मुचुरित्याह-नय प्रियजनस्य नाम प्राप्य मया तस्स माग्यमप्यभिष्टभ्यते; यथा देववशत नाम प्राप्त सथा भोग्यमपि भवेदिति मम मनोभुपमित्यूचुः। 'मत' इति सेदेपसारतु धीरा नायिका पति दिनकर-शिशु ॥ हेमा दिस्वर-या हि शुमारविपके मध्या बदाटु पार्टभैरपीरा पुस्पं यमाया। भनेन पानवास्थरतमुधम् या फेसपासमामिः-मालमिराको मिति मकंटरव. मुहम्, सिमा सहा पमिमिति गबरमफम, माशेनापि AAA धेनुकरत. अपम्-ति दिनकर . :

·रघुवंगे श्लो. २०-२५ स इति ॥ सोऽमिर्गः स्वयमेव योषितां चरणयो रागं लाक्षारसमादधे- ऽर्पयामास । चि, श्लथांशुकैः । प्रियासर्यादिति भावः । नितस्थिभिनितम्प- वद्भिर्मेखलागुणपदैर्जघनः । 'पश्यानितम्बः स्त्रीकव्याः प्लीचे तु जपनं पुरः' इत्यमरः । लोभ्यमाननयन आकृष्यमाणदृष्टिः सन् । तथा समाहितोऽवहितो नादधे यथासम्पप्रागरचना स्वदिति भावः ॥ २६ ॥ चुम्यने विपरिवर्तिताधरं हस्तरोधि रशनाविघट्टने । विग्नितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मयेन्धनमभूधरतम् ॥ २७ ॥ चुम्बन इति ॥ चुम्बने प्रवृत्ते सति विपरिवर्तिवाधरं परितोष्ठम् । रश- नाया विघट्टने प्रन्यिविवंसने प्रसके सति हखं रुद्धिवारयतीवि हस्तरोधि इत्यं सर्वतः सर्वत्र विनितेच्छं प्रतिहतमनोरयमपि वधूनां रतं मुरतं तस्यामिवर्गस्य मन्मथेन्धनं कामोद्दीपनमभूत् ॥ २७ ॥ दर्पणेषु परिभोगदार्शनीनर्मपूर्वमनुपृष्ठसंस्थितः। छायया सितमनोशया वधूडीनिमीलितर्मुखीश्वकार सः ॥२८॥ दर्पणेविति ॥ सोऽग्निवर्णोदपणेषु परिभोगदर्शिनीः संभोगचिहानि पश्य- न्तीर्घधूर्नर्मपूर्व परिहासपूर्वम् । अनुपृष्ठं तायो पृष्ठभागे संस्थितः सन्। स्मितेन मनोशया छायया दर्पणगवेन खप्रतिबिम्बेन द्वीनिमीलितमुखी नावनतमुखी- श्चकार। तमागतं दृष्ट्वा लजिता इत्यर्थः ॥ २८॥ कण्ठसकमृदुवाहुबन्धनं न्यस्तपादतलमनपादयोः । प्रार्थयन्त शयनोत्थितं प्रियास्तं निशात्ययविसर्गचुम्बनम् ॥२९॥ कण्ठेति ॥ प्रियाः शयनादुत्थितं तममिवर्ण कण्ठसकं कण्ठार्पितं मृदुबाहु बन्धनं यसिंस्तत् । अग्रपादयोः स्वकीययोन्य॑स्ते पादतले यसिंवत् । नि- शात्यये विसर्गो विसृज्य गमनं तत्र यचुम्बनं तत्प्रार्थयन्त । 'दुखाच- पाठा- 'धुम्पने च परिवर्तिवाधरम्', 'चुम्बनेषु परिवर्तिताधरम्', 'चुम्ब- नेषु परिवर्विवाननम्'. २'मन्मथोचरम्'. ३ संश्रयः'. ४ 'दृशः'. ५ विरोध 'वियोग'. टिप्पर-1 स नृपः स्त्रीणां चरणयोरागं लाक्षारसं न्यधार। थान्यंशुकानि यत्र तैनि तविमिर्मेखलास्त्राणी पदैः स्थानोंभ्यमान आकृप्यमागे नेत्रे यस्य सोत एव शारसदेपे तथा सावधानो बभूव-प्रति दिनकर । सर्वतो विनितोदयि तस्वैच्छ। यत्र तत्तादृशमपि मुग्धारतं तस्य राशो मन्मयसेन्धनमु' दीपनमभूव-इति दिनकर - ·छो०३०-३२] एकोनविंशः सर्गः। ४७३ इत्यादिना द्विवर्मकत्वम् । अत्र गोनीयः-रतावसाने यदि चुम्बनादि प्रयुज्य यायान्मदनोऽस्य पासः' इति ॥ १९ ॥ प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमात्मनो राजवेपमतिशफशोभिनम् । पिप्रिये न स तथा यथा युवा व्यकलक्ष्म परिभोगमण्डनम् ॥३०॥ प्रेक्ष्येति ॥ युवा सोमिवर्णोऽविशळं यया तथा शोभमानमतिशमशोमिनं दर्पणतलस्यं दर्पणसंक्रान्तम् । आत्मनो राजवेपं प्रेक्ष्य तथा न पिप्रिये न तुतोष यथा व्यकलक्ष्म प्रस्टचिरं परिभोगमण्डनं प्रेक्ष्य पिरिये ॥३०॥ मित्ररुत्यमपदिश्य पार्थतःप्रस्थितं तमनवस्थितं प्रियाः। विभे हे शठ! पलायनच्छलान्यजसेति रुरुधुः कचग्रहः ॥ ३१॥ मिति ॥ मिकत्यं मुहत्कार्यमपदिश्यन्याजीकल पार्थताप्रस्थितमन्य- तो गन्तुमधुकमनवस्थितमवस्थानुमक्षमंतममिवर्ण प्रियाः, हे शठ हे गूढविधिय- परिन् । 'गूढ विप्रियकरछठः' (10) इति दशरूपके । तव पलायनस उला- न्यबसा तश्वतः। 'तत्वे वसाजसा दयम्' इलमरः। विप्न जानीमः। “विदो लटो या' (पा. १४१४३) इति वैकल्पिको मादेशः । इति उपत्येति शेपः फिचमहः फेशारणे यरधुः । श्रम गोनीयः-'भानुमाताभिगमने मित्रवर्षे वयापदि । निप्पेठेपु प्रियतमः पन्तभ्यो वारगम्यया।' इति । विरफलक्षणप्रस्तावे यास्या सन:-मित्रपत्यं चापदिश्यान्यन थे।' इति ॥३॥ तस्य नियरतिथमालसाः फण्ठस्त्रीपदिश्य योपितः। अयशेरत वृहद्धनान्तरं पीवरत्तनविलुप्तचन्दनम् ॥ ३२॥ तस्येति । निर्दयरतिधमेणालसा निविष्टा योपितः कण्ठस्यमालि:- नविशेपमपदिश्य म्याचीफल पीचरस्तनाभ्यां विलुप्तचन्दनं प्रमुटापराग तस्यामिवर्गल पुरासुजान्तरमभ्यरत वक्षःस्थले शेरते स्म । कण्ठसूअलार्म । - यत्पूर्यते पक्षाश याभस खनानिपातं निविडोपानम् । परिथमा नर्षिदग्धा- पाठा०-1 'उपविश्य. १ पार्यिपन्'. ३ 'चिप'. ५ मियावधमालसाः ५'भपविष्य'. 'मम् । टिप्प- मित्रमखीव पागल समीरापविमनासिवं पर मूखिो मोह ही प्रिपनन् ! हे पडापनपटारा परमायो विप पानीम सपोपुरसरई एकापावाभिगमने निवप वा। विदुनियन पन्नम्मो गारणम्पपातदिनमः।

·[लो० ३५-३५ . १७४ रघुवंशे खाकण्ठसूत्रं प्रवदन्ति सन्तः' । इदमेव रतिरहस्ये स्तनालिगनमित्युजम् । तथा हि-- 'रसि कमितरुपैरादिशन्ती वराही स्तन्युगमुपधत्ते यत्स्तनालिजनं तत्' इति ॥३२॥ संगमाय निशि गूढचारिणं चारतिकषितं पुरोगताः। पञ्चयिष्यसि कुतस्तमोवृतः कामुकेति चकृपुस्तमङ्गनाः॥३३॥ संगमायेति ॥ संगमाय मुरतार्थ निशि गूढमज्ञातं चरतीष्टगृहं प्रति गच्छ- बीति गूढचारी।तं चारदूतिकथितम् ।चरन्तीति चारा गूढचारिप्यः। 'ज्वलि- सकसन्तेभ्यो णः' (पा. ३।१।१४०) इति णप्रलयः। चाराय ता दुत्सव चारदूतयः। वाभिः कथितं निवेदितं तमग्निवर्णम् । अगनाः पुरोऽने गताः । अवरुद्धमार्गाः सत्य इत्यर्थः । हे कामुक! तमसा वृतो गूढः सन् कुतो पञ्चयिष्यसीति । कपालभ्येति शेषः । चक्रपुः । खवास निन्युरित्यर्थः ॥ ३३ ॥ योपितामुडुपते रिचार्चिपा स्पर्श निर्वृतिमायवाप्नुवन् । मारोह कुमुदाकरोपमा राबिजागरपरो दिवाशयः ॥ ३४ ॥ योपितामिति ॥ उडुपतेरिन्दोरचिपा भासामिव । 'ज्वाला भासो न स्वार्थः' इत्यमरः । योपिता स्पर्श निर्वृति स्पर्शसुखमवानुवन् । किंच, गत्रिषु जागरपरः। दिवा दिवसेषु शेते स्वपितीति दियाशयः। 'अधिकरणे तेः' (पा. ३।२।१५) इत्यच्प्रत्ययः । असावमिवर्गः फुमुदाकरस्योपमा साम्यम् । आरुरोदीप ॥ ३४॥ घेणुना दशनपीडिताघरा पीपया नखपदाङ्कितोरयः। शिल्पकार्य उभयेन वेजितास्तं विजिलनयना व्यलोभयन् ॥ ३५ ॥ घेणुनेति ॥ देशनैः पीडिताघरादष्टोष्टाः। नखपदैर्नखक्षतरङ्कितोरवश्वि- हितोत्सनाः । व्रणिताधरोरुत्वादक्षमा इत्यर्थः । तथापि वेणुना वीणया चेत्युभ. पाठा०-, 'पुरोगमा:'. २ 'न न. ३ 'स्पर्शनिवृतसुखानि. ४ मनामुवन्: ५'नखपदाङ्कितोरसः'. ६ 'शिल्पिकार्य'; 'शिल्पिकार्यम्'. टिप्प-1 यदा-कण्ठसूत्र हारादि दूरीकृत्य-दति दिनका। 2 सोऽपीन्दुकरस्पर्शदात्रौ जागति, देने शेतेन्दवि दिनकर। ३ दशनस्वाडिताः खण्डिता अधरा यास तादृश्यो वेणुना वेजिता नखक्षरहितावूरू यास वा नखपदाङ्कितोरवरतु वीणया चेत्युभयेन कृतोदेगा शिल्पं वेणुवादनरूपं कुर्वन्ती..... अपरोस्ससर्गमन्तरेण वेणुवीणावादन न घटते, ते चानेन दन्तनखक्षवा भवस्वादने प्राप्त दुन्खा स्त्रियो वक्रनेत्रैरेनमालोकिपवेति भावः-इति दिनकर ।

·४७५ मो०३९-३०] एकोनविंशः सर्ग। येन । अधरोस्पीडाकरणेत्यर्थः। वेजिताः पीडिताः शिल्पं वेणुवीणापाद्यादिक कुर्वन्तीति शिल्पकार्यों गायिकाः। 'कर्मण्यम्' (पा. ३१२१) इत्यम् । "टिहा- पम्-'(पा. ४।१।१५) इत्यादिना डी । तं विजिह्मनयनाः कुटिलदृष्टयः असावं चेष्टितं जाननपि वृथा २ः पीडयतीति साभिप्रायं पश्यन्स इत्यर्थः । ज्यलोभयन् । तथाविधालोकनमपि तस्यावर्षकमेवाभूदिति भावः ॥ ३५ ॥ अनसत्त्ववचनाधयं मिथः स्त्रीपु नृत्यमुपधाय दर्शयन् । स प्रयोगनिपुणैः प्रयोक्तृभिः संघर्ष सह मित्रसंनिधौ ॥३६॥ अङ्गेति ॥ अझं हस्वादि । सत्त्वमन्ताकरणम् । वचनं गेयं चाश्रयः कारणं यस्य बदनसत्ववचनाथयम् । आशिकसात्त्विकवाचिकरूपेण त्रिविधमित्यर्थः । यथाह भरतः सामान्याभिनयो नाम ज्ञेयो वागनसत्त्वजः' इति । नृत्यमभिनथं मिथो रहसि स्त्रीपु नर्तकीचूपधाय निधाय दर्शयन् । स मित्रसंनिधौ सहचर- घमक्षं प्रयोगेऽभिनये निपुणैः कृतिभिः प्रयोक्तृभिरभिनयार्थप्रयशकर्नाट्या- पायैः सह संजंघर्प संघर्ष कृतवान् । संघर्षः पराभिभवेच्छा ॥ ३६॥ इतः प्रमृति तस्य कृत्रिमादिषु तत्तचितविहारप्रकारमाह- भंसलम्विकुटजार्जुनसजस्तस्य नीपरजसाहरागिणः। प्रावृपि प्रमदबहिणेप्वभूकृत्रिमाद्रिषु विहारविभ्रमः॥ ३७ ॥ भंसेति ॥ प्रावृष्यंसलस्विन्यः कुटजानामर्जुनानां कुमानां च सजो बस तस । नीपानां कदम्बकुसुमानां रजसागरागिणोऽजरागवतस्तस्यामि- पाठा०-१ 'रचनाश्रयस्'. २ 'उपधार्य दर्शयन्'; 'उपदर्शयन्नृपः'. ३ 'निपुणः'. प्रियोतिभिः'.५'संजदप. ६ अंसलग्न. ७ 'संभ्रमः'. - टिप्प-1मियो रहस्संगाश्रयं हस्त विन्यासादिसत्त्वं मनस्तदासयं खेदरोमाशदिवच- नामयं मीतादीलेवरूपं स्त्रीषपधार्यामिनीय...प्रयोगकुशलैर्भरताचा सह संजपर्ष स्पर्धा पढ़े-ति दिनकर नृत्यस्य मात्र विक्षेपात्मकवादलाययतापि षटते । 'अभ्यत रूप तु सत्वं यं भावर सात्मकम् । आलोकितामसाविप्रलोकितविलोकिते। उद्योकित वाग्वृ तथा चैवावलोकिते ।। मष्टो दर्शनया भेदा नृत्स्वापसमायया ॥ लुकावासाविकान्यक्कोषितानीत्यन्ये इति शिशु ३ भय कवि पन्तरिहारपर्मनं वर्णयत्सग्रिम ।

·- ४७६ रघुवंशे [छो३८-१० वर्णस्य ममदयाहगेपून्मातमयूरेष केनिमादिपु विहार एव विभ्रमो विला सोऽभूदभवत् ॥ ३०॥ विग्रहाय शयने परायुसीनानुनेतुमयलाः स तत्वरे । माचफार घनशब्दविलवास्ता विवृत्य चिशती जान्तरम् ॥ ३८॥ विग्रहादिति ॥ 'प्रावृषि' इत्यनुपज्यते । सोऽनिवर्णो विग्रहास्त्रणयकलहा- च्छयने परायुखीखला अनुनेतुं न तत्वरे न त्वरितान्। किंतु घनश. ब्देन पनगार्नितेन विल्लनाथकिताः, अत एव विवृत्य सयमेवाभिमुखीभ्य भुजा- न्तरं विशतीः प्रविशन्तीः । 'आच्छोनद्योर्नुम्' (पा. १०) इति नुम्बिकल्पः। ता अबला माचकाक्षा स्वयंप्रहादेव सांमुख्यमैच्छदित्यपः ॥ ३८॥ कार्तिकीपु सवितानहर्म्यभाग्यामिनीपु ललिताङ्गनासखः । अन्वभुत सुरश्रमापहां मेघमुक पेशंदा स चन्द्रिकाम् ॥ ३९ ॥ कार्तिकीविति ॥ कार्तिकस्येमाः कार्तिक्यः । तस्येदम्' (पा. ४॥३॥१२०) इत्यम् । तासु यामिनी निशासु । शरद्राविधिचर्यः । सवितानान्युपरिवत्रातानि हाणि भजनीति सवितानहर्यभार । भप्रिलयः । हिमवारणार्थ सविता- नमुकम् । ललिबाननासखः सोऽमिवर्णः सुरतश्रमापदा मेघमुक्का च सा विशदा च ताम् । बहुलप्रणात्सविशेषगसमासः। चन्दि कामन्यभुत ॥ ३९ ॥ सैकतं च सरयू विवृण्यती श्रोणिविम्वमिन ईसमेखलम् । खप्रियाविलसितानुकारिणी सोधजालविवरैर्यलोकयत् ॥ ४०॥ सैकतामिति ॥ किंच, हंसा एव मेखला यस्य तत्सैकतं पुलिनं श्रोणि- विम्ब मिव विवृण्वतीम् । अत एव स्वप्रियाविलसितान्यनुकरोतीति तद्विधा सरयूम् । सौधस्य जालानि गवाक्षाः। त एव विवराणि । तेय- लोकयत् ॥४॥ पाठ०-१ 'कुमापहाम्', 'कुमापहा. २'विशदा'. ३'चन्द्रिकाः'. टिप्प-1 देशकालबलात्कोपः प्रायः सर्वोऽपि योषिताम् । जायते मुखसाध्योऽपि कन्य साध्यो हि रागता-त्या शिशु 2 'कुमापहाम्' इम्ते पाठमाइस कुमापहाम्' इयस साधुत्वं 'सगि यदि जीवितापहा' (रपु.८४६) इत्यत्र प्रत्यपादि-इति ध्याचल्यानकर मित्राः ।। शरत्कालीते वर्णनमेतम् । उधोणिनिममेव सैकतं प्रकटयति इंसा एव मैखला मेखला यस्वास्ता खस प्रियाणां विळ- सितमनुकरोतीति द्वादशी सरयू स नरो गवाक्षरन्धरद्राक्षीद, खियो श्रोणिनिम्बादिक भरें प्रकटयन्तीति-दिनकर। . .

·- मो०१-४३] एकोनविंशः सर्गः। मर्मरैरगुरुधूपगन्धिभिव्यक्तद्देमरशनस्लमकतः। जदुरामथनमोक्षलोलुपं हमनर्निवसनः सुमभ्यमाः ॥४१॥ मर्मरैरिति । मर्मरैः संस्कार विशेषाच्छब्दायमानः । अथ मर्मरः। खनिते वनपर्णानाम्' इत्यमरः । अगुरुधूपगन्धिभिर्व्यक्तहेमरशनैर्लोल्यालक्ष्यमाण- कनकमेखलागुणहमनमन्ते भवैः। 'सर्वत्राण्च तलोपश्च' (पा. ४।३।२२) इति मन्त' शब्दादप्रत्ययस्तलोपथ । निवसनैरशुकैः सुमध्यमाः स्त्रियः एकतो नितम्यैकदेश आग्रथनमोक्षयोनावीबन्ध विस्रसनयोलोलुपमासकं तं जहुरा- चा:॥४१॥ अर्पितस्तिमितदीपदृष्टयो गर्भवेश्मसु निवातकुक्षिषु । तस्य सर्वसुरतान्तरक्षमाः साक्षितां शिशिररात्रयो ययुः॥४२॥ अर्पितेति ॥ निधाता बालरहिताः कुक्षयोऽभ्यन्तरामि येषां तेषु गर्भवे- शमसु गृहान्त हेयर्पिता दत्ताः स्तिमिता निवातावानिश्चला दीपा एव दृष्टयो माभिवाः । अवानिमिपदृष्टित्वं च गम्यते । सर्पसुरैतान्तरक्षमास्वापसेदापनो- दनत्वादीर्घकालवाच सर्वे सुरतान्तराणां सुरतमेदानां क्षमाः क्रियाः शिशिर- रात्रयस्तस्यामिवर्णस्य साक्षितां ययुः । विविक्तकालदेशत्वादथेच्छ विजहा. रेत्यर्थः ॥४२॥ दक्षिणेन पवनेन संभृतं प्रेक्ष्य चूतफुसुमं सपल्लवम् । अन्चनपुरवधूतविग्रहास्तं दुरुत्सहवियोगमगानाः ॥ ४३ ॥ दक्षिणेनेति ॥ अहना दक्षिणेन पवनेन मलयानिछेन संभृतं जनितं सप- पाठा०-, 'स्यक'.२ 'साक्षताम्', 'प्रेक्ष्यताम्'.३ 'अवकीर्ण'. टिप्प---1 विरम्प्रत्वाच्य मर्मरैः सशस्टैरगुरुभूपधूपितरेकतो नितम्बविम्वैकदेशेऽशुकशेषि- स्वाद म्यय प्रकटी भूवा स्वर्णकारी येभ्य मनैः हिमतुयोग्यमोठिवरदायनेंऽशुकमोवे पपलं नृपं बहुः । ईदृर्वसनखस्य चेतो जहुरिसर्थ पति दिनकर० ॥ इदै हेमन्तकालीन वर्णनम् । न्य-अन्य संदर्भ, मत्र'मामपनम् इति लोपविल अमरशेपेप'मन्यनं गुम्फ चन्द प्रपनं च ति हेमादिः। मरतान्तराणि पुरुषापितादीनि-ति दिनकर दंतु शिशिरवणेनन् । शिशिर रात्रयो दीघा असा सर्वरपु-पति हेमादिः। बवर्तुवर्णनमिदम् । - ·रघुपंचे [...- लवं चूतकुसुमं प्रेक्ष्य । अवधूतविग्रहास्यकविरोधाः सत्यो दुरुत्सहवियोग दुःसहविरहं तमन्चनपुः । तद्विरहम हमानाः स्वयमेवानुनीतवस इत्सा ॥४॥ तो समकमविरोप्य दोलया प्रेयन्परिजनापविदया। मुकरज्जु निविडं मयच्छलात्कण्ठवन्धनमवाप याहुभिः ॥४४॥ ता इति ॥ ता अजनाः समई खयमु-सामधिरोप्य परिजनेनापवि. या सप्रेषितया दोलया मुक्काजु सकदोलास्त्र यथा तथा प्रेसचालयन भयान्छलात्पतनभयभिषादाहुमिरहनाभुर्निविड कण्ठस्न्धनमयाप प्राप। खर्यप्रहाश्वेषसुखमन्वभूदित्यर्थः ॥ ४ ॥ तं पयोधरनिपिकचन्दनमोतिकाधितचारुभूपणैः । ग्रीप्मवेपविधिभिः सिपेविरेश्रोणिलम्बिमणि मेखले मियाn४५॥ तमिति ॥ प्रियाः पयोधरेषु स्वनेषु निपिक्क मुक्षितं चन्दन येषु ते। मौक्तिकैर्मथितानि प्रोतानि चारुभूषणानि येउ वैः। मुकापायाभरणैरियर्थः। श्रोणिलम्बिन्यो मणिमेपला मरकतादिमणियुकटिस्नाणि येषु तादृशेोम पविधिभिरष्णनलोचितनेपथ्यविधानः। शीतलोपारिसर्पः । तममिवर्ण सि. विरे॥४५॥ यस लग्नसहकारमासवं रकपाटलसमागम पपो। तेन तस्य मधुनिर्गमात्रशश्चितयोनिरभवत्पुनर्नयः ॥ ४६॥ यदिति ।। सोऽग्निवर्णी लग्नः सहकारभूतपल्लवो यस्मित रक्तपाटलस पाटलकुमुमस समागमो यस्य तमासयं मयं पपौ । इति यत्तेनासपानेन मधुनिर्गमावसन्तापगमाद कृशो मन्दवीर्यस्तस्य चित्चयोनिः कामः पुनर्नया प्रपलोऽभवत् ॥ ४६॥ एवमिन्द्रियसुखानि निर्विशन्नन्यकार्यविमुखः स पार्थिवः । आत्मलक्षणनिवेदितानृतूनत्यवाहयदनङ्ग हितः॥४७॥ पाठा०-१ काश्चिदङ्क'. २'प्रेषयन्'. ३ 'प्रवृचया'; 'प्रबद्धया'. 'मगिमे. सला. ५'भन्न'.६ 'मोहितः'. टिप्प-1ता:पतिभ्यामेति छछेन दोलारचं त्यक्त्वा नृपमाठिविलक-ति दिनका रक्तपाटळेन सहितमासवं यतो हेतोस नृप पपौवेन हेतुना मधोर्वसन्तस निर्गमादप गमाशीण मरस्तस राश-पुनर्नवोऽभूत-रवि दिनकर ·-- लो. ४८-४९] एकोनविंशः सर्गः। एवमिति ॥ एवमनङ्गवाहितः कामप्रेरितोऽन्यकार्यविमुखः स पार्थिव इन्द्रियाणां सुखानि सुखकराणि शब्दारी नि निर्विशन्ननुभवनात्मनो लक्षणे कुटजस्रग्धारणादिचि निवेदितान् । अमृतरिदानी वर्तत इति ज्ञापितान् । ऋतू वर्षादीन् । अत्यवाहयद्गमयत् ॥ ४ ॥ तं प्रमत्तमपि न प्रभावतः शेकुराक्रमितुमन्यपार्थिवाः। आमयस्तु रतिरागसंभयो दशशाप इव चन्द्रमक्षिणोत् ॥४८॥ तमिति ॥ प्रात्तं व्यसनासक्तमपि तं नृप प्रभावतोऽन्यपार्थिवा आ मितुमभिभवितुं न कुर्न शक्ताः। रतिरागसंभव आमयो व्याधिस्तु । क्षयरोग इत्यर्थः । दक्षस्य दक्षप्रजापतेः शापश्चन्द्रमिव । अक्षि गोदकर्शयत् । शापोऽपि रतिरागसंभव इति । अत्र दक्षः कि अन्याः खकन्या उदेश्य रोहिण्यामेव रममागं राजानं सोमं शशाप । स शापवाद्यापि क्षयरूपेण तं क्षिणोतीत्युपग- ख्यायते ॥४॥ इष्टदोषमपि तन सोऽत्यजत्सङ्गयस्तु भिग्जामनाश्रयः। खादुभिस्तु विषयैतत्ततो दुःख मिन्द्रियगणो निवार्यते ॥ ४॥ ऐति ॥ भिपजां वैद्यानामनाश्रयो वचसि न स्थितः । 'वचने स्थित भाषवः' इत्यमरः । अविधेय इत्यर्थः । स दृष्टदोपमपि । रोगजननादिति शेषः। तत्सङ्गस यस्तु सवस्तु स्त्रीमद्यादिकं समन वस्तु नात्यजत् । तथा हि- पाठा०-१ 'च'. 'मनाश्रयाः' 'मनाश्रयम्', 'मनास्पदम्'. ३ 'स'; 'हि'. ४ हि वार्यते'. टिप्प-1 अनेन प्रकारेणेन्द्रियमुखानि निवेदितानृतूनविवाहितवान्दति दिनकर आस्मन सस्य लक्षणेन समादिना निवेदितान् भातानूतूनत्यवाहयदतिबकाम पनि हेमादिः। 3 प्रमादयुक्तमपि तं नृपं प्रमावादाक्रमितुं न समर्थाः, सुरते योऽसी रागोऽमिलापतापुर पिन आमयो रोगरतु वं क्षीणं चकार । यश सुनापरित्यागादुष्टस्य दक्षस्य शापश्चन्द्र क्षिणोत एस-इति दिनकर। * पत्र तुल्य योगितालंकार । 'नियताना सफदर्भः सा पुनस्तुत्ययोगिता। (2010) पति काव्यप्रकाशे-रवि हेमादिः । 5 वैचानामनास्पदमस्वाधीनसनो दुधे रोगक्षयरोगरूपो यत्र दरुयादिसझन तत्याजा दि यतः स्वादयुटीवपये रूपादिमिः परिसद इन्द्रियामलदो विश्यम्यान निवनवे- इति दिनकर ·मरः॥५०॥ ४८० रघुवंशे [को० ५०-५२ इन्द्रियगणः सादुमिर्चिपर्यंतस्तु दतबेचतस्त्रेभ्यो विषयेभ्यो दुःखं ट्रेण निवार्यते । यदि वार्यतेति शेषः । दुस्त्यजाः रालु विषया इत्यर्थः ॥ ४॥ तस्य पाण्डुवदनाल्पभूपणा सावलम्वगमना मृदुखना। राजयक्ष्मपरिहानिराययौ कामयानसमवस्थया तुलाम् ॥ ५० ॥ तस्येति ॥ तस्य राज्ञः पाण्डुवदना । अल्पभूपणा परिमिताभरणा । धावलम्ब दासादिहस्तावलम्बसहितं गमनं यस्सो सा सावलम्वगमना। मृदुस्वना हीनखरा । राज्ञः सोमस्य यक्ष्मा राजयक्ष्मा क्षयरोगः। तेन या परिहानिः क्षीणा- वस्था गावामयते विषयानिच्छति कामयानः कामयमानः । कमेनिस्ताच्छानच् । 'भनित्यमागमशासनम्' इति मुमागमाभावः। एतदेवाभिप्रेलोफ वामनेनापि (का. सू. ५।२६८३) 'कामयानशब्दः सिद्धोऽनादिध' इति। तस्य समवस्थया कामुकावस्थया तुलां साम्यमाययो प्राप । कालवृतो विश्वेषोऽवस्था । विशेषः कालिकोऽवस्था' व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पङ्कशेपमिव धर्मपल्बलम् । राज्ञि तत्कुलमभूक्षयातुरे वामनाचिरिव दीपभाजनम् ॥ ११ ॥ व्योमेति ॥ राशि क्षयातुरे सति तत्कुलं रघुकुलं पश्चिमकलायां स्थित इन्दुर्यसिस्तकलावशिष्टन्दु व्योम या व्योमेव । 'वा'शब्द इवार्थे । यथाह दण्डी-'इववद्वायथाशब्दो' इति । पवशेष धर्मपल्वलमिव वामनार्चिररूप: शिखं दीपभाजनं दीपपात्रमिवाभूत् ॥५१॥ बाढमे दिवसेपु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने । इत्यदर्शितरुजोऽस्य मन्त्रिणः शश्वदूचुरघशविनीः प्रजाः ॥५२॥ बाढमिति ॥ वाढं सत्यमेव पार्थिवो दिवसेपु पुत्रजन्मने पुत्रोदयार्थ पाठा०-1 'मृदुस्वनी'. २ 'यक्ष्मणात्मपरिहानिः'; 'यक्ष्मणापि परिहानिः'. ३ स्थितेन्दुवत्'; "स्थितेन्दुमत्'. ४ 'गूढम्'. ५ 'एषु'. ६ 'पुत्रसाधने'. टिप्प-1 पाण्डु वक्त्र यत्र, अल्म भूषणमसामर्थ्याचत्र सा तथा सावटम्बं यष्टयादियुक्त गमन यत्र सा तथा मूदुः खनो यत्र सा तादृशी यक्ष्मणा क्षयरोगेण कृता तस्य राज्ञो हानि: धोगता कामयानस्य समवस्यया तुला साम्यं भेजे-इति दिनकर । 2 'गूढम्' इति पाठमाइत्य एतेषु नृपः सन्तानाथै कर्म पुत्रेष्टि कुरुत इत्युक्त्वाऽदर्शिता रुग म्याधियस्तस्य मत्रिणो मृत इत्यय पापं शसदीति तादृशीः प्रजा लोकानूचुः- इति दिनकर । , ·ठो० ५२-५५] एकोनविंशः सर्गः। कर्म जपादिकं साधयति । इत्येवमदर्शितरुजो निगूहितरोगाः सन्तोऽस्थ राज्ञो मन्त्रिणोऽघकनीय॑सनशदिनीः प्रजाः शश्वदूचुः ॥ ५२ ॥ स त्वनेकवनितासखोऽपि सन्पायनीमनवलोक्य संततिम् । चधयतपरिभाविनं गर्द ने प्रदीप इव वायुमत्यगात् ॥ ५३॥ स इति ॥ स त्वमिवर्णोऽनेकवनितासखः सन्नपि । पावनी पितृगमो- चनी संततिमनवलोक्य । पुत्रमनवाप्येत्यर्थः । वैद्ययनपरिभाविन गर्द रोगम् । प्रदीपो वायुमिव । नात्यगानातिचक्राम । ममारेत्यर्थः ।। ५३ ॥ तं गृहोपवन एव संगताः पश्चिमऋतुविदा पुरोधसा। रोगशान्तिमपदिश्य मन्त्रिणः संभृते शिखिनि गूढमादधुः ॥५४॥ तमिति ॥ पश्चिमक्रतुविदाऽन्येष्टिविधिशेन पुरोधसा संगता समेता मन्त्रिणो गृहोपवन एवं गृहाराम एव । 'आरामः स्यावुपवनम्' इत्यमरः । रोगशान्तिमपदिश्य शान्तिकम व्यपदिश्य तमामवर्ण संभृते समिद्धे शिखि- न्यामी गूढमप्रकाशमादधुर्निदधुः ॥ ५४॥ तः कृतप्रकृतिमुख्यसंग्रहराशु तस्य सहधर्मचारिणी। साधु दैटशुभगर्भलक्षणा प्रत्यपद्यत नराधिपश्रियम् ॥ ५५ ॥ . तैरिति ॥ आशु शीघ्र कृतः प्रकृतिमुख्यानां पौरजनप्रधानानी संग्रहा संनिपातनं वैसाइशस्तैमन्त्रिभिः साधु निपुणं हएशुभगर्भलक्षणा परीक्षितशुभ- मचिदा तस्यामिवर्णस्य सहचारिणी नराधिपधियं प्रत्यपद्यत राज्यलक्ष्मी प्राप॥ ५५॥ तस्यास्तथाविधनरेन्द्रविपत्तिशोका- दुष्णविलोचनजलै प्रयमाभितप्तः। पाठा0-1'प्राप्य दीप:'. २ 'पृष्ट', रिप्प.पारनी सन्ततिमवीक्ष्य मित्ररायसविरस्कारिक्षयरोग नाविचक्राम यथा प्रदीपो पायं नाविमरमति सन्तविममा व परामरासीदिलपति दिनकर। पश्रिमातुरन्सेटि सदिश पुरोहितेन सहिता मषिणः पुरोपान पर ब्याधिचिकित्सा भ्याचीफ़ल्प प्रदीपो गुप्त निदरे-ति दिनकर। तः मतिमुरूपाना प्रभानपीतमा संमो मेलनं यस्तै विभिः सम्यग्दृष्टं शुभ सपन सूच गर्भलधने यस्सा सा, उस्मानियनेल पनी ग्रीनाली प्रालिता राज्यामिपिळत्यः -विदिनकर ग.३१ ·४८२ पंधे [लो०५६-५७ निर्वापितः कनककुम्भमुपोज्झितेन वंशाभिषेकविधिना शिशिरेण गर्भः ॥ ५६॥ तस्या इति ॥ तेथाविधया नरेन्द्र विपत्त्या यः शोकस्तस्मादुप्णर्विलो- वनजलैः प्रथमाभितप्तस्तस्या गर्भः कनककुम्भाना मुखैधरिरुज्झितेन शिशिरेण शीतलेन वंशाभिपेकविधिना लक्षणयाऽभिषेकजन निर्यापित आप्यायितः॥५६॥ तं भावार्थ प्रसवसमयाकाविणीनां प्रजाना- मन्तगूढ़ क्षितिरिव नभोवीजमुष्टिं दधाना। मौलैः सार्धं स्थविरसचिवहेमसिंहासनस्था राज्ञी राज्य विधिवर्दशिपद्भर्तुरव्याहताशा ५७॥ इति श्रीरघुवशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृता- वग्निवर्णशृङ्गारो नामैकोनविंशः सर्गः। तमिति ॥ प्रसवो गर्भमोचनम् । फलं च विवक्षितम् । स्यादुत्पादे फले पुप्पे-- पाठा०-१'शाभिपेकपयसा', 'राज्याभिषेकपयसा'. २ 'भावाय प्रसवसम. याकाक्षिणीनाम' भूत्यर्थ प्रसवसमयाकाशिणीनाम्'; 'सन्तानप्रसवसमयाकाङ्गिणी- नाम'. ३ अन्तर्गर्भा'. ४ 'बभौ बीजमुष्टिम्'.५ 'स्वचिरसचिवैः'. ६ 'अयशाद'. टिप्प-1 तस्यास्तादृशस्य दयितस्य मरण शेकादुष्णैस्तस्या अनुभिः प्रथम संतप्तो गर्भ: पश्चात्स्वर्णघटमुखाविर्गवेन राज्याभिषेकजन निर्वापितः शैत्य प्रापितः । राशी राज्याभिषेका. द्वाजवियोगवलेशमत्याक्षीदिति भावः-प्रति दिनकर। memat mगना माताओं ने नभमि श्रावण उप्तं बीजमुष्टि नभोवी- स्थिताऽव्याहताऽचालनीयाऽशा ..'बहीबे . . [ष्यद पालयामास। ... वल्लभदेवरीकायाः प्राचीनतम एकसिन्नादर्श-'अत्र सत्यपि वंशे कालिदासेन विशः सर्गः किमिति न विहित इत्यभिप्रायं सम्यडू न विद्मः । तथा ह्यग्निवर्णस्य पुनः शीघ्रगः, तदनन्तरं मरु (मरु प्रश्श्रुत-संधि अमर्षण महत्त् विश्वस-प्रसेनजित्-तक्षक वृहद- लाचा) संधिमक्षसहस्रद्विश्रुतबृहद्धलाद्या बभूवुः' इति लभ्यते, पर भाण्डारकरप्राच्य अन्यसंग्रहीय (Ire. No. 449 of 1887-91) प्रतिकृती तु स न लब्धः। नायं लेखो लेख. केन स्वकपोलकसितो बलादा ग्रन्थान्तनिविष्ये भवितुमईति; बलभदेवस्य ब्याख्यानसमातेर 1 . भ .

·श्लो०५७] एकोनविंशः सर्गः। ४८३. प्रसवो गर्भमोचने' इत्यमरः । तस्य यः समयस्तदाकाङ्गिणीनांप्रजानां भावार्थ भावाय । भूतय इत्यर्थः । 'भावो लीलाकियाचेष्टाभूत्यभिप्रायजन्तुयु' इवि यादवः । क्षितिरन्तगूदं नभोवीजमुष्टिमिव । श्रवणमास्युप्तं चीजमुष्टिं यथा- पत्ते तद्वदित्यर्थः। मुष्टि' शब्दो द्विलिङ्गः। अल्लोचौ मुष्टिमुस्तकी' इति यादवः । अन्तर्गुढ- मन्तर्गतं गर्भ दधाना हेमसिंहासनस्थाऽव्याहताज्ञा राक्षी मौलमुले भवैर्मूलादागतर्वा । आप्तरित्यर्थः । स्थविरसचिवैद्धामात्यैः सार्धं भर्तृ राज्य विधिवविध्यहम्। यथाशास्त्रमित्यर्थः। अर्हार्थे वतिप्रत्ययः। अशिपच्छास्ति स। 'स- तिशास्त्यतिभ्यश्च (पा. ३॥११७६) इति च्लेर । 'शासइदहलोः' (पा. ६१४३४), इतीकारः ॥ ५७ ॥ इति महोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविरचिवायां रघुवंशव्याख्यायां संजीविनीसमाख्यायामकोनविंशः सर्गः। ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः।।

·रघुवंशश्लोकानुक्रमणिका । समें श्लोकः ८ ७५ ८ ८ १५ ८ क सर्गे श्लोकः अथ जातु रोहीत अकरोत्स तदोदैहि ८ २६ 1 अथ जानपदो विप्रः अकरोदचिरेश्वरः क्षितौ ८ २० अथ तं सवनाय दीक्षि अकार्यचिन्तासमकाल ६ ३९ | अथ तस्य कथंचिदङ्क अकाळे बोधितो भात्रा १२ अथ तस्य विवाहकौतु अज्ञवीजवलयेन नि ११ ६६ / अथ तस्य विशांपत्यु अगस्त्वचिहादयनात्स १६ अथ तेन दशाहतः अमिवर्णमभिषिच्य १ अथ धूमाभिताम्राक्षे अग्रजेन प्रयुक्ताशीस्त १५ अथ नभस्य इव विद मधुमपरिवर्तनोचिते १९ १३) अथ नयनसमुत्थं अङ्गद चन्द्रकेतुं च १५ अथ पथि गमयिला अवसरववचनाश्रयं १९ अथ प्रजानामधिपः अङ्गुली किसलयाप्रतर्ज १९ अथ प्रदोपे दोषशः अचिरायज्वभिर्भाग ४५ अथ प्रभावोपनतः अजयदेकरथेन स १० अजस्य गृहतो जन्म अथ प्राचेतसोपझं २४ अजिताधिगमाय मन्त्रि अथ मदगुरुपोंक १७ अजिनदण्डमृतं कुश अथ मधुवनिताना ९. २१ अतिथिं नाम काकुत्स्थान १७ अथ यथासुसमातेव अतिप्रवन्धप्रहितान ३ अथ यन्तारमादिश्य अतिष्ठत्प्रत्ययापेक्ष ३ अथ रामशिरश्छेद अतोऽयमश्वः कपिलान ३ ५. अय रोधसि दक्षिणोदधेः अमानुगोदं मृगयानि १३ ३५, अथवा कृतवारद्वारे अयाभिषेकाय तपोध ५१ | अथवा मम भाग्यविप्लवा अनावियुक्तानि स्थान १३ ३१ अथवा मृदु वस्तु हिंसि अथ काश्चिदजव्यपेक्ष २४] अथ वाल्मीकिरिष्येण فی در دل من در ته २ २ ८ १२ १०२ ४८ १ ११ ७४ ८ ८ ८ ८० रघु01 ·८ ८७ अथ विधिमवसाय अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठि अथ वेलासमासन्न अथ व्यवस्थापितवाक अथ समावते कुमु अथ स विषयव्या वृत्ता अथ सावरजो रामः प्रा अथ स्तुते बन्दिभिरम अथाम्यमहिषी राज्ञः অহিষণ अथाराजादवतार्य अथात्मनः शब्दगुगं अयायर्वनिधेस्तस्य अयाधिकन्निग्धविलोचने अयाधिशिश्ये प्रयतः अथानपोढार्गलमप्यगा अथानाथाः प्रकृतयो अथानुकूलश्रवणप्र अथान्धकार गिरि अथाभिषेकं रघुवंश अथाभ्यर्च्य विधातार अथाईराने स्तिमितप अथास्य गोदानविधेर अथास्य रत्नप्रथितोत्त अथेतरे सप्त रघुप्रवी अथेप्सितं भतुरूप अधेश्वरेण क्रयकैशि अर्थकधेनोपरा रघुवंशश्लोकानाम् सगे श्लोक सर्गे लोक ५ ७६ अथोपनीतं विधिवद्धि १० अयोपयन्द्रा सहशेन १० ३५/ अथोपरिशद्रमर ५३ | अयोपशल्ये रिपुभमशल्य १६ ३७ २४ अधोरगाल्यस्य पुरस्य ३ ७० | अघोमिलोलोम्मदराज ७. भयोष्ट्रवामीशतवा ८ अदः शरण्यं शरमाना १३ ४५ १. ६६ अदूरवर्तिनी सिद्धि ६ ५३ अदा धियं पालितसंग १३ ६ ३. अधिकं शुशुभे शुभंयु ८ ६ १३ १ अधिगतं विधिवद्यद १ ५९ | अध्यास्य चाम्भःभूषतों १४ २६ | अनत्राणां समुर्नु ५ २८ अनयत्प्रभुशक्तिसप ६ | अनवाप्तमवाप्तम्यं ३१ १२ १२) अनभुवानेन युगोपमा १८ ४७ [अनसूयातिसृष्टेन पुण्य १२ ४६ अनाकृष्टस्य विषये १ १४ ७ अनिमत्रासविनीत ३५ अनित्याः पत्रवो बाह्या ४ अनी किनीनां समरेऽत्र १८ १. ३ ३३ | अनुप्रहप्रत्यभिनन्दि १६ ४३ | अनुभवन्नवदोलमू १६ १ अनुभूय वसिष्टसंमृतैः ३ ३ १ अनेन कथिता राज्ञो १० ३९ अनेन चेदिच्छवि गृह्य २ ४९ अनेन पर्यासयताश्रु . ८ ४८ १४ २ १ १४ ८ ५ L ·अनुक्रमणिका। समें ग्लोकः २ ३६ १३ ३३ १८ १२ 3 ६५ १२ ३ ३६ १५ ४३ समें श्लोकः अनेन पाणी विधिवद् ६ ६३ अमी शिरीषप्रसवावतंस अनेन यूना सह पार्थिव ६ ३५ | अमुं पुरः पश्यति देव अनेन साध विहाम्यु ६ ५७, अमुं सहासप्रदिवेक्ष', अन्यदा जगति राम ७३ | अमूर्विमानान्तरलम्यि अन्येपुरथ कारस्थः १५ ७५ | अमेयो मितलोकस्व अन्येपुरात्मानुचर २ २६ अमोघं संधे चास्मै अन्योन्यदर्शनप्राप्तवि . १२ ८७ अमोच्यमश्वं यदि मन्यं अन्योन्यस्तोन्मधनाद ५२ | अयं मुजातोऽनुगिरे अन्वियेप सही सच ११ ५. अयाचिता रक्षः अपतुपारतया विश ९ ३९ अयोध्यादेवतायैनं प्रश अपधेन प्रयावे न जातूर १७ ५४ | अरिष्टश्शय्या परितो अपनीतपिरखाणा: ६४/ अरुणरागनिपेधिभि अपशलं तमासार १७ | अय॒मय॑मिति वादिन भपयोगमनाः कुटुम्मि ८६ चिंता तस कोसत्या अपि तुरगसमीपातु ९ ६७. अर्धाजिता सखरमुधि अपि प्रभुः सानुशयोऽनु १४ ८३ ] अर्पितसिमितदीपट अपि प्रयनेन मह १० | अलं महीपाल उप अप्यमणीमंन्त्रता ४Jअलं हिया मां प्रति ४५ अलिभिएसनविन्दुम अमवीच भगवन्मतंग ३९] अयन फिलोदन्या अभिनवान्परिचेतु ३३ | अवगच्छति मूढचेत अभिभूय विभूतिमा ३६ अपमानानि मा यस्ता अन्यभूत वाहाना ५६ | अवनिमेकरथेन व अन्यासनिग्रहीन २३ | अवन्तिनायोऽयमुदम अन्यूरियतामिपिने ५३ अवमपप्रयतो निय अमदपन्मधुगन्धरा ४२] अवाकिरन्ययो भख मानेन पराम ३ २. अश्य रानं ते वलि भनी जनमानमोर ११ २२ अनि पर्यन्वरमानु ८ v १९४२ अप्यर्धमागे परमाण U ८ ८ १ ४ ११ ९ ६ २२ ·४ रघुवंशश्लोकानाम् समें श्लोकः ६ १६ ७ १४ ३ ५१ २ २५ ४ ६ ६ ७७ स आलोकमार्ग सहसा सगे श्लोकः अवैमि चैनामनघेति ४० | आदिष्टवर्मा मुनिभिः अशून्यतीरा मुनिसनि १४ ७६ | आधारयन्धप्रमुखैः अशे हिरण्याक्षरिपोः स १८ २५ आधूय शाखाः कुसुम असलम्बिकुटजार्जुन १९ ३७ आधोरणाना गजस असकृदेकरथेन त २३ / आनन्दब. शोकजमश्रु असहमद्विष्वपि सार ३ आपादपद्मप्रमता: असजनेन काकुत्स्थः त्र १२ आपिारा बद्धरजः असमाप्तविधिर्यतो आपीनभारोद्वहन असह्यपीडं भगवन १ असह्या विक्रमः सह्यं आमुक्ताभरणः सम्वी ५२ असौ कुमारस्तमजोऽनु आयोधने कृष्णगति से ६ असो पुरस्कृत्य गुरुं आराध्य विश्वेश्वरमीश्व १३ असी महाकालनिकेत आरूढमदीनुदधीवि ६ ३४ असौ महेन्द्र द्विपदान १३ आवर्ण्य शाखाः सदयं असौ महेन्द्रादिसमान ६ आवर्तशोभा नतनाभि असौ शरण्यः शरणोन्मु ६ आरण्वतो लोचनमार्ग अत्रं हरादातवता ६ अस्य प्रमाणेषु समप्र आशास्थमन्यत्पुनरु ३३ अस्या लक्ष्मीर्भव दीर्घ आधास्य रामावरजःस अहमेव मतो महीप आससाद मिथिला स अहीनगुन म स गा सम १८ १४ आससाद मुनिरात्मन आ आसा जलस्फालनतत्प आकारसहशप्रज्ञः १ १५ आसारसिकक्षितिबाष्प आकीर्णभूषिपत्नीना १ ५. आसीद्वरः कण्टकितप्र आकुञ्चिताप्राहुलिना ततो १५ आस्फालितं यत्प्रमदा आततज्यमकरोत्स ११ ४५ | आखादवद्भिः कवले. आतपात्ययसक्षिप्त १ ५२ इ आत्तशस्त्रस्तदध्यास्य १५ ४६ | इक्षुच्छायनिषादिन्यः आदिदेशाथ शत्रुन १५ ६ इक्ष्वाकुवंशगुरवे ४२ १४ ४३ ८ ८ १३ ७ २ ४ २० १३ ७० ·.. समें श्लोकः . १२ १५ ४८ १ अनुक्रमणिका। समें श्लोकः १४ ५५ इत्थं व्रतं धारयतः ५ ५५ इत्यध्वनः कैथिदहोमि. ६ ७१) इत्यपास्तमखविध्यो ६७ इत्यर्घ्यपात्रानुमित १२ ८२) इत्यातवचनाद्रामो १५ ३५ | इत्या प्रसादादस्यास्त्वं १२ ५९ | इत्यारोपितपुत्रास्त्रे ६८ इत्युकवन्तं जनकात्म ३ ६२ । इत्युक्त्वा मैथिली भर्नु ८५ ] इत्युक्ताः पौरवधू ४१ इत्यूचिवानुपहृताभरणः ३ ४७ । इदमुच्छ्वसितालकं ७४ इन्दीवरश्यामतनु | इन्दोरगतयः पने १ इन्द्रादृष्टिनियमितगदो | इन्द्रियार्थपरिशून्यम इमां तटाशोकलतांच इमा खसार च यवीय. इयमप्रतिवोधशायि.. १५ ९१ १४ ४३ १२. ३८ ४ २ ८६ ५५ . इक्ष्वाकुवंशप्रभवः इक्ष्वाकुवंशप्रभवो इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं इतः परान कहार्य इतराण्यपि रक्षांसि इतरेऽपि रघोवंश्यान इतस्ततश्च वैदेहीम इति कमात्प्रयुआनो इति क्षितीशो नवतिन इति जित्वा दिशो जिष्णु इति प्रगम पुरुषा इति प्रगल्भ रघुणा स इति प्रतिश्रुते राज्ञा इदि प्रसादयामासुस्खे इति वादिन एवास्या इति, विज्ञापितो राज्ञा इति विरचितवाग्भिः . इति विस्मृतान्यकरणीय इति शत्रुषु चेन्द्रियेषु इति शिरसि स वार्म इति संतयं शत्रुघ्नं इति समुर्भोजकुलन इत्यं क्षितीशेन वशी इत्यं गते गतपूणः इत्य जनितरागासु इत्य द्विजेने द्विजराज इत्यं नागत्रिभुवनगु इत्यं प्रयुग्याशिपम ८ १७ १९ ९ ८ ५८ इप्सितं तदवज्ञाना १ ७ उ १४ २ ६१ १९ २९ उत्सातलोकत्रयकण्टके २ ६७ उत्तस्थुपः सपदि पल्व ८१ | उत्तिष्ठ वत्सेखमृता १७ ४४ उसिष्ठ वत्से ननु सानु ५ २३ उत्यापितः संयति रेणु ८८ उदकप्रतस्थे स्थिरपीः' ५. ३५ उधेरित रत्नानि १४ ·८ ४४ ८० १ रघुवंशलोकानाम् समें का सर्ग श्लोक उदयमखमयं च उवाच धाच्या प्रथमोदि उदये मदयाच्चमुन्दा ८४ उपति रा गजबूधक उदायुधानापततस्ता क उद्घन्धवेशयुतपन १६ ६० त्विज. स तथान दक्षि १७ उद्यच्छमाना गमनाय १६ २९ ऋद्धापणं राजपथं स १४ उद्यतैकभुजयष्टिमा १७ ऋषिदेवगणखघाभु उनाम इत्युद्गतनाम १८ २०ऋपीविरग्य यज्ञान्वे उन्मुख. सपदि लक्ष्मणा ११ २६ ऋष्यशक्षादयस्तस्य १० उपकूलं स कालिन्धा. पु १५ ए उपगतोऽपि च मण्डल १५) एकातपनं जगतः २ उपचितावयवा शुचि ९४एको दाशरधिः काने या उपपनं ननु शिवं ६. | एतद्भिरेर्माल्यवतः उपययौ तनुता मधु ३८ | एतन्मुनेर्मानिनि भात उपशल्यनिविष्टैध १५ ६. | एताः क्रोत्पीडितवारि उपस्थित विमानेन वे १५१.. एता गुरुयोणिपयोपर उपस्थिता पूर्वमपास्य १४ ६३ । एतावदुक्तवति दाश १३ ६८ उपहित शिशिरादग ९ ३१ | एतावदुक्ला प्रतिया उपातविद्यं विधिव ५ ३८ | एतावदुक्त्वा विरते उपान्तयोनिष्कुपितं,वि ५. एवे वयं सेकतभिव १३ उपान्तवानीरवनोप १३ ३. एवं तयोके तमवेक्ष्य उपेस मुनिवेषोऽय कालः १५ ९२ एवं तयोरध्वनि उपेल सा दोहददुःख ६) एवमात्तरतिरात्मस उभयमेव वदन्ति ३ एवमातवचनात्म उभयोरपि पार्थवति ३६ एवनिन्दियसुखानि उभयो तथा लोकः १५ ६८ एवमुकवति भीमदर्शने उभावुमाभ्या प्रपती १४ २ । एवमुक्के तया साव्या १५ ८२ उमावृषाको शरज ३ २३ । एवमुद्यन्प्रभावेण शास्त्र उरत्यपर्याप्तनिवेश ४७ एपा बया पेनलमध्यया १३ ३४१ ९ ९ ८ ·'अनुकमणिका! समें श्लोकः १५ ५ - .५ १९ ३९ ४० १६ १८ ५७ २ ५४ पायपरिवीन ८३ ) किंतु वध्वा तवैत . - संग लोक एपा प्रसन्नस्तिमित १३ ४० काम प्रकृतिवराज्य स एपोऽक्षमालापलयं १३ ४३ / कामरूपेश्वरस्तस्य पे कामिनीसहचरस कामि ऐन्दमनमुपादाय १५ २२/काम्शेजाः समरे सोई ऐन्द्रिः किल नक्षतस्या १२ २२ कान वारा मनमा ऐरावताकालनविश्छ ६ ५३ कार्तिकीपु सवितानह क कार्येषु च कार्यता कण्ठसकामदुपा काणेंन पत्रिणा शत्रुः स कन्यमानेन कटं २ ३७ / कालान्तरमामधेषु फयं तु शक्योऽनुभयो कराभिधानीस्थितन्दु करेण वातायनलम्बि १३ २१ किमत्र चित्रं पदि का কালান্তা १४ ३३ किमप्यहिंस्यस्तव फलनवन्तमात्मान किमामनिर्वादकथा कलरवाहनं पाले कनी किंवा तवालन्तवियोग कलमन्यतासु भाषितं ५९) कुमारभृत्याशलेरनु कल्याणयुद्धेरथवा १४ ६२ कुमाराः कृतसंस्कारा शश्चित्कराभ्यामुपगूढ ६ १३ कुम्भकर्णः कपीन्द्रेण कश्चिद्विपत्खनहृतो ७५१ कुम्भपूरणभवः पटु' थियथाभागमवस्थि ६ १९ कुम्भयोनिरलकार कातरोऽति यदि वोदता ७८ करुष्व तावत्करभो मात केवला नीतिः ४७ कुलेन धान्या वयसा न काल भुमे कस्य परिम कुमावती श्रोभियसास कायभित्या तयोराशी. १.४६ कुशेशयाताम्रलेन फार्म कन्तविथान्दे ३ कुसुमं वदोइदस्त काम जीवति मे नाथ ११ ७५ कुसुमजन्म ततो नव वामन मोऽकल्पत पैतृ १८ ४० कुसुममेव न केवल समं नृपाः सन्तु महन्न ६ . कुमुमान्यपि पानसंघ १४ ६५. १२. ३ ८ १. '७८' १२ ८. १६ ६ २५ १८ ८ द ·R १ २ ८ २ ८ रघुवंशश्लोकानाम् सर्ग लोकः समें ग्लोकः कुसुमैप्रथितामपार्थि ३४ कचित्खगाना प्रियमान १३ कुसुमोत्सचितान्वली ५३ कचित्तथा सवरते कूटयुद्धविधिज्ञेऽपिन ६९ क्वचित्प्रभा चान्द्रमसी १३ कृच्छ्रलब्धमपि लब्ध ११ २ क्वचित्प्रभालेपिभिरिन्द्र कृतदण्डः खयं राज्ञा १५ ५३ | क सूर्यप्रभवो वंशः कृतप्रतिकृतप्रीतखयो १२ ९४ क्षणमात्रसखीं सुजात कृतः प्रयन्नो न च देव ७६ |क्षतारिकल नायत कृतवत्यति नावधीरणा ४८क्षनजातमपकारवैरि ११ कृतसीतापरित्याग.स १५ १ क्षनियान्तकरणोऽपि ११ कृतालिवन यदम्ब १४ १६ | क्षितिरिन्दुमती च भामिनी ८ कृताभिपेकैदिव्याया कृशानुरपधूमला ७४ | खनिभिः सुपुवे रत्न क्षेनैः १७ कृप्तपुष्पशयनॉलता २३ खर्जुरीस्कन्धनद्धाना केवल स्मरणे व १. २९ ग कैकेय्यास्तनयो जज्ञे १० गन्धश्च धाराहतपल्व १३ कैलासगौर वृष २ ३५ गरुडापातविश्लिष्टमेघ १२ कोशेनाश्रयणीयत्वनि ६. गर्भ दधत्सर्कमरीचयो कौशिकेन स किल क्षिती ११ गुणवत्सुतरोपितश्रियः कौसल्य इत्युत्तरकोस १८ २० गुणैराराधयामासु ८५ २. 1 गुप्तं ददृशुरात्मान क्रशिकवंशसभ ८२) गुरोर्नियोगादनिता क्रमेण निस्तीर्य च ७] गुरोचियक्षोः कपिलेन १३ फियानिमित्तेप्वपि गुरोः स चानन्तरमन्त १८ १५ क्रियाप्रवन्धादयमध्य ६ २३ गुरोः सदारस्य निपी २३ कोडापतमिणोऽप्यस्य २० गुर्वर्पमयी ध्रुतपार कोशाधप्रकृतिपुर परेण १३ ७९ गृहिणी सचिवः सखी मिथ: ८ सावदा भर्तुरलक्ष १४ ५ गृहीतप्रतिमुक्तस्य प्रचिय कृष्णोरगभूषणेव १३ ५७ | गेये को न विनेता वा, १५ ४ ४ ऋतुपु तेन विसर्जित ९ २ ४ ·अनुक्रमणिका। समें श्लोक ७ १६ गौरवाद्यदपि जातु प्रथितमौलिरसौ वन मामेष्वात्मविसृष्टेषु १ १ ४४ ६ घ्राणकान्तमधुगन्ध ४ ९ सर्गे श्लोकः जयधियः संवनन ५१ जलानि वा तीरनिसात जहार चान्येन मयूर जातः कुळे तस्य किलोर १९ ११ जात्यस्तेनाभिजातेन जाने विशष्ट प्रणिधान ८१/ जाने वो रक्षसाक्रान्ता १६ ३| जालान्तरप्रेपितष्टि १० २२ जिगमिपुर्धनदाध्युपि २४ जुगूह तस्याः पथि, ६६ जुगोपारमानमत्र ९३१ जेतार लोकपालाना शाने मौनं क्षमा शक्ती १५ ज्यापातरेखे सुभुजो १२ ज्यानिनादमय गृहती ज्यावन्यनिष्पन्दभुजेन ज्येष्ठाभिगमनात्पूर्व २५ १ १४ १ १२ चकम्पे तीर्णलौहिये चतुर्भुजांशप्रभवः स चतुर्वर्गफलं ज्ञानं चन्दनेनारागं च मृग चमराम्परितः प्रवर्ति चरणयोर्नखरागस 'चरतः किल दुष्धर चास्नृत्यविगमेच चित्रकूटयनस्थं च कषि चित्रद्विपाः पनवनाय चुम्बने विपरिवर्तिता चूर्णय ललितसगा २१ ८ १ २२ ६ १५ ४० १२ ३५ ४ छायामण्डललक्ष्येण डायाविनीताध्यपरिष १८ ६ १२ २ १५ जगाद नामयम जराहुखस्स चित्तशाः जनपदे नगरपद बनस्स तस्मिन्गनये कि जवस साकेतनिया बनायसान्तवरा जनालालोपयाय. तं रागन्धिध्ववितृप्तमे तं राजवीग्यामधिदस्वि १३ तं वाहनावनतोत २७ विनिषिभ्य काकुत्स्थी ९९ तं विस्मित धेनुरुवाच तं वेधा विदधे नूनं . ५३ / तंवरैः प्रतिजग्राह सर ५ ३० ते साध्यसंबन्धमनी ३ १६ सन्तः प्रोतुमईन्ति ७८ गंभूएणनिपी १२ (५ ·१० समें श्लोकः १२ ७७ १४ ५४ १९ ७ ९ ४ १ १८ ४४ १ ४ २ रघुवंशलोकानाम् सगैटोका तं कर्णमूलमागत्य रामे १२ २ ततो विभेद पौलस्त्यः ते कृतप्रणतयोऽनुजीवि १९ ८ ततोऽभिपज्ञानिलवित्र तं कृपामूदुरवेक्ष्य ११ ८३ ततो भृगेन्दस्य मृगे तं गृहोपवन एव सग १९ ५४ । ततो यथावद्विहिता तयात्मचिन्तासुलभ वि १४ २० ततोऽवतीर्याशु करेणु तचोदितथ तमनु ५७ ततो वेलातटेनैव ततः लक्ष्यान्तरन्यस्त २१) तामिपतिः पन्यै ततः परं वज्रधरप्रभाव २१) तत्प्रतीपपवनादिवैक ततः पर तत्प्रभवः १८ ३४ तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रमी ततः पर तेन मखाय ३ ३९ तत्प्रार्थित जवनवाजि ततः परं दुःसहं ६ ३१ तत्र जन्य रयो? ततः परमभिव्यक ४. तत्र तीर्थसलिलेन ततः प्रकोछे हरिचन्द ३ ५९] तन दीक्षितरषि ररक्ष ततः प्रजान विरमात्म ३ ३५) तत्र नागफणोरिक्षप्तसिं ततः प्रतस्थे कौवेरी ६६] तत्र यावधिपती मख ततः प्रहस्थापभयः ३ ५१ तत्र सेकहतलोचनाजनै ततः प्रियोपात्तरसेऽधरो ६३ तत्र सौधगतः पश्यन्य ततः स कृला धनुराव ७७ तब खयंवरसमा ततः सपर्या सपशूपहा १६ ३९ तत्र हूणावरोधानां ततः समाज्ञापयदाशु १६ ७५) तत्राक्षोभ्यं यथोराशि ततः समानीय स मानि २ ६४ तत्राभिषेकप्रयता ततः मुनन्दावचना ६ ८० तत्रार्थितो भोजपवे सतस्तदालोकनतर ५) तरेश्वरेण जगता ततो गौरीगुरु शैल ७१) तननं हेमकुम्मेषु ततो धनुष्कर्षणमूढ ६२ तथा गतायां परिहास ततो निषादसमम ३ ६४ तथापि शत्रव्यवहार ६ २० तथेति का प्रतिशुश्रुवा ततो नृपेशानुगताः खिय १६ ६९ जछि गामुसरो ११ ४ २७ १० ४ ४ ८० १४ ७ ४ १० ७ ६ ८२ ततो तपाणां श्रुतात्त २ ·अनुक्रमणिका। सर्गे श्येक सगै श्लोकः २२ ११ १४ ७ १५ ५८ ។ . तथेति तस्याः प्रणयं तथेति तस्याः प्रविश्य तथेति तस्यापित तथेति प्रविजमाह तयेति प्रतिपन्नाय तथेत्युपस्पृश्य पयः तथैव मुप्रीचविमीप वदनिस्यन्दजळेन वदङ्गमम्यं मघवन्म तदानक्लेदसमा तदद्वतं संसदि रात्रि तदपोहिनुमईसि प्रिये तदन्यत सावदन तदन्वये शुद्धिमति तदईसीमो वधर्वि वदलं तापायचिन्त तदारमसंभवं राज्ये सदानने मृटरभि तदाप्रमूलेव बन तरीयमान्दितमा तदेतदानानुनिलम्पि तदेय सर्गः करुणा तरति मतिमता परे दोवधानमा दसरागार যঘষ্টি হয় নি उनुलना पनमा मनुलतापिनियमित १६ २३ । तं तस्थिवांसं नगरोप १४ ६८ तं दधन्मैथिलीजष्ठनि ५ २६ (तं धूाश्यानकै शान्त १ ९२ तन्मदीयमिदमायुध १५ ९३/तंन्यमवयत संभृत ५ ५९ तपस्यानधिकारिखान १५ तपखिवेषकिययापि ३ ४१ तपखिसर्गविनीत ३ ४६ तपोरक्षन्स विग्नेभ्यस २७ तमङ्मारोप्य शरीर १६ २४) तमध्वराय मुकावं ५४/ तमध्वरे विश्वजिति १७ तमपहाय कारस्थकुलो १ १२ तमत्रवीत्सा गुरुणा ना १६ २२ तमभ्यनन्दत्यधर्मप्र ८३ | तमभ्यनन्दरमगतंस ८ तमरम्पसमाश्रयोन्मुख ३ तमर्चयिता विधि २ ३८ वमलभन्त पति पति २८ दमयमपाश्टुं नि १६ तनथु नेनावरणं प्रमृज्य १४ ४२ तमाविष्यक्रियागन्त ७ तमात्मसंरक्षमनिन्दि १५ तदा कुलवियानाम ५. तमाभूतवजस्ट यो १२ १८ तमारतन्त नूपते ४. समाग निगृहीत , ५: । तमादिमुत्यमद ३ ४० १२ ३ २ १७ १ १८ ३ ८५ २ १२ .

·सर्गे श्लोकः . १८ ४१ १८ २९ ७ १८ २२ ११ ९२ ६ १९ १२ २३ १८ १२ ६ U. तमीशः कामरूपाणा तमुद्वहन्तं पथि भोज तमुपादवदुद्यम्य दक्षि तमूषिः पूजयामास तं पयोधरनिपिफच तं पितुर्वधभवेन म तं प्रमत्तमपि न प्रभाव तं प्राप्य सपियवान तं प्रीतिविशदैनरन्व तं भावार्थ प्रसवसमया ते भूपतिर्भासुरहे तया सजा मालपुष्प तया हीन विधाता तयोदिवस्पवेरासीदेकः तयोरपाझप्रतिसारि तयोरुपान्तस्थितसिद्ध तयोर्जगृहतुः पादा तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रि तयोधतुर्दशेकेन तयोस्तस्मिन्नवीभूत तल्गुना युगपदु तर निःश्वसितानुकारि तव मत्रकृतो मन्द्र तवाईतो नाभिगमे तवाधरस्पर्धिषु विट्ठ रघुवंशलोकानाम् सगै श्लोकः ८३ | तस्मादधः किंचिदिवाव ३५ तस्मिन्कुलापीडनिमे १५ २३ । तस्मिन्क्षणे पालयितुः १५ १२ तस्मिनगते द्यां सुकृतो १९ ४५ तस्मिन्गते विजयिनं ११ ६५ तस्मिन्नभिद्योतितबन्धु ४८ तसिन्नवसरे देवाः । ६ ६९ तस्मिन्नात्मचतुर्भागे १७ ३५ तस्मिन्नास्थदिपीकावं १९ ५७ तस्मिन्प्रयाते परलोक ५ ३० तस्मिन्रामशरोत्कृत्ते ६ ८४ तस्सिन्समावेशितचित्त ७० तसिन्हदः सहितमान ७ तस्मिन्विधानातिशये २३ | तस्मै कुशलसप्रश्न ३ ५७ तसै निशाचरैश्वर्य ५७ तस्सै विसृज्योत्तरकोस २५ तस्मै सभ्याः सभार्याय ६) तस्मै सम्यग्युतो वहि १२ ५६) तस्य कर्कशविहारस ५ ६८ | तस्य कल्पितपुरस्क्रिया ६४ | तस्य जातु मरतः प्रती १.६१ | तस्य दाक्षिण्यरूढेन. ११ तस्य द्विपानां मदवारि १३ १३ | तस्य निर्दयरविधमाल ७४ तस्य पाण्डवदनाम । १३ ६९ तस्य पूर्वोदिता निन्दा .१६ ७९ । तस्य प्रमानिजितपुष्प १ ७८ ११ ७ ६ १० १२ १ १४ ४ २५ ८ ५८ ११ १ ३० १९ तवोरकीर्तिः श्वशुरः १९ , तस्मात्पुरःसरविमीप तस्मात्समुद्रादिव मध्य ·४ ४ ८ २ ४ रघुवंशश्लोकानाम् समें टोकः संग श्लोक तामन्तिकन्यस्तवलि २ २४ तेन भूमिनिहितकको ११ तामभ्यगच्छदूदितानु १४ ७० | तेन मन्त्रप्रयुकेन नि तामर्पयामास च शोक ८. नातपन्नामलमण्डले तामेकमा परिवाद ८६ देनाभिघातरभसस ६१ ता पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा १ ८६ | तेनावरोधप्रमदास ताम्बूलीनां दलेखन ४२ तेनार्थवाँलोभपराझु १४ २३ ताम्बूलवल्लीपरिणा ६ ६४ वेनापतीर्य तुरगान ताम्रपर्णीसमेतस्य ५० तेनाप्या परिगमिता ९२ तामोदरेण पतितं ५ तेनोत्तीर्य पथा लङ्कां तारापवं दृष्टिभिरापि १२ तेनोरुवीयण पिता प्रजायै १८ तावत्प्रकीर्णभिनवोस ४ ते पुत्रयोंने उतशस्त्र १४ ताबुभावपि परस्पर ८२ ते प्रजाना प्रजानाथा १० तासो मुसैरासवगन्ध ११ वे श्रीतमनसस्तस्मै या तास श्रिया राजपरम्प ६ 'बहुज्ञस्य चित्तझे ताः स्वचारित्रमुरिश्य १५ ७३ | वे रामाय वधोपायमा तार खमामधिरोप्य दो १९ ४४ वे रेखावजकुलिशा तिखत्रिलोकप्रथिवेन ३३ ते सेतुवार्तागजबन्धमु २ तीरस्थली बाई भिकरक ६४ तेऽस्य मुकागुणोन्नई तीर्थं तदीये मनसेतुप १६ ३३ | तेषां सदश्वभूविष्टा तीये तोयज्यविरम ९५ देयो दशेयरैक्य तीप्रवेगधुतमार्ग ११ ११) पा महासनसस्थि वे चतुर्थसहितात्रयो ११ ५५) तैः कृतप्रकृतिमुख्य तेच प्रापुरुदन्वन्तं १० ६) नयाणा शितैबाणैर्य तेजसः सपदि राधिक ११ ६३ ते शिवेषु वसतिर्गता ते तस्य कल्पयामा ९ौदपती विलय वैन कार्मुकनिषफेम ११ ७० वी निदेशकरणोद्यत्ती तेन दूतिविदितं निपे १८) वो पितुर्नयनजेन वारि वेन द्विपानानिय पुण्ड तो प्रणामचलकारुपक्ष ८८ ७ ८ ६ ४८ १७ ४ ·सर्गेटोक १ ७ १. १ ४ ८ ५७ १५ १८ ८ ११ रघुवंशलोकानाम् सर्गेश्कः घ म मृगयाभिरविर्न दु धन तोऽप्यस्य दयाई २ ११ न मेहिया शंसति कि धराया तस्य सरम्भ १५ ८५ नमो विश्वसने पूर्व धर्मलोपभयादाक्षी ७६ / नयगुणोपचितामिव धातारे तपसा प्रीत १० ४३ । नयविद्भिर्नवे राशि धाराखनोदारिदरीमु ४७ नरेन्द्रमूलायतनाद धियः समप्रैः स गुणैरु ૧ ३० नवपालवसस्तरेऽपि धूमधूम्रो वसागन्धी १६ / नवेन्दुना तनभसोपमे धूमादः शिखाः पश्चादु ३४ नसयतस्तस्य बभूव धृतिरस्वमिता रविश्यु ६६ नाविपर्यातमालक्ष्य म भुवमसि शठः शुचिस्सिवे ४९ नाभिधरूढाम्युम्हास ध्वजपट मदनस्य धनु ४५ / नाम राम इति तुल्यम न नाम वाइभजनस्य ते न किलानुययुस्तस्य १ २७ नाम्भसा क्मलशोभिना न कृपणा प्रभवत्सपि ८ निगृह्य शोर्क खयमेव न केवलं गच्छति तस्य ४९/निप्रदात्खसुराताना व नसरो न च भूयसा निचित्स चानन्यनित्ति न चापददरवर्ण ५७, नितम्यगुवी गुरुणा न चोपलेमे पूर्वेषा १० २. निद्रायशेन भवता न तस्य मण्डले राज्ञो ४८ निधानगर्भामिव सा नदत्सु तूर्येष्वविभाव्य ३८ नियुज्य के होमतुरंग नदद्भिः स्निग्धगम्भीर निर्घातोन. कुजलीनाशि ११ न धर्ममर्थकामाभ्याब १७ ५७ / निर्दिष्टा कुलपतिना से न नवः प्रभुरा फलोदया २२] निदोषमभवत्सर्च न पृथग्जनवच्छुचो व ९. निर्बन्धपृष्ठः स जगाद न प्रसेहे सरुद्धार्क ८२ | निबन्धसजातरूषा न प्रहर्तुमलमस्मि निर्द ८४ निर्ययावय पौलस्त्यः पु नभश्चरेरौतयशाः सले १८ ६ निर्वलते यैनियमा ६ ६८ २४ १९ १२ ९ १८ ५२ १२ १४ ८ २५ ६७ ९ ३ ७ ९ १ ९५ ८ ८ १४ ३२ २१ १२ ८३ ·अनुक्रमणिका। ७८ ७८ १ ४० निर्वस्यवं दशमुखशि निर्वाप्य प्रियसंदेशः निर्विष्टविषयोहः स नितजाम्बूनदपट्ट निवृष्टलभिमधे निवर्त्य राजा दयिता निवते स महार्णव निवातपस्तिमिते निविष्टमुदः फूले तं निवेश्य वामं भुजमास निशम्य देवानुचर निशाचरोपटतभर्तृका निशासु भाखाकरन निःशेपविक्षालितधा निसर्गमिनास्पदमेक नीपान्वयः पार्थिव एप नीवारपानादि कर्डग नूनं मतः परश्याः हत्य मयूराः कुसुमानि नृपतिः प्रकृतीरक्षि सुपसेः प्रविषिद्धमेव नृपते जनादिभिस्त तृप वमावर्तमनोज सुपस्य वर्णाश्रमपाल नेन्नमजाः पौरजनस्स नेपप्यदर्शिनश्छाया त नेतनमय मश्रव समें श्लोकः। खर्गे श्लोकः १५ १०३ / न्यस्ताक्षरामक्षरभूमि प १२ १ पक्षविरदा गोत्रभिदात्त १३. १८ ४४ पञ्चमं लोकपालानामचुः १७ १५/ पश्वव्या ततो रामः १२ ३१ २ ३ पञ्चानामपि भूताना ४ ११ १४ [ पणबन्धमुखान्गुणान २१ ३ १०। पतिरकनिषप्णाय ४२ १२ १८ पत्तिः पदाति रथिनं पयोपटैराश्रमबाल . १४ पयोधरैः पुण्यजनाम १३ ६० १४ परकर्मापहः सोऽभूद १२ / परस्पराक्षिसादृश्य ५ ४४) परसराभ्युक्षणतत्प परसराविरुक्षात्वे २९ परस्परेण क्षवयोः ५३ परस्परेण विज्ञान ५ परसरेण स्मृहणीय १४ १ परात्मनो परिच्छिद्य १४ पराभिसंधानपरं यय १८ परायवर्णास्तरणोप ७४ परिकल्पितम्रोनिध्या ८ ४. परिचयं चतलक्ष्य ६ ५२ परेण भग्नेऽपि १४ ६७ परेषु खेषु व क्षिर ७ (पर्णशालामय क्षि १२ १५ २६ पर्यन्तसंचारितचा २१ पवनसानुलला १ ४२ ८० ६ ११, ८ ४ ४ ·१८ सर्ग लोकः ६ १७ १४ ११ ८० ७ १८ १८ १२ १८ ३ १० १ १५ १८ पश्यावरोधेः शतशो पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्ब पानीकृतात्मा गुरुसेव पादपाविद्धपरिधः पारसीयस्ततो जेतु पार्थिवीमुदवहधु पिता पितॄणामणस्तम पिता समाराधनतसरे पितुः प्रयत्नात्स समग्र पितुरनन्तरमुत्तर पिनुर्नियोगादनवास पित्रा दत्ता रुदनरामः पिता विसृष्टां मदपेक्ष पिना सवार्धितो नित्यं पित्र्यमंशमुपवीतल पुण्डरीकालपत्रस्त पुनजन्मप्रवेश्यानां पुत्रो रघुम्तस्य पदं पुरंदरश्रीः पुरम पुरै निषादाधिपते पुरस्हता वर्मनि पुराणस्य कवेस्वस्य पुरा शक्रमुपस्थाय पुरा स दर्भाङ्कुरमात्र पुरुषस्य पदेष्वजन्म पुरुषायुषजीविन्यो पुरुहूतध्वजस्येव पुरुहूतप्रमूतयः रघुवंशश्लोकानाम् समें टोकः १६ ५८ | पुरोपकाठोपवना ६. पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णु १८ ३० पुष्पं फलं चातवमाह १२ ७३ | पूर्वजन्मधनुषा समा ६० | पूर्व प्रहर्ता न जघान ११ ५४ पूर्ववृत्तकथितः पुरा २६ पूर्वस्खयोरात्मसमे ११ पूर्वानुभूतं स्मरता च २२ | पृकस्तुपारगिरिनि १ पृथिवी शासतस्तस्य १४ २१ / पृष्टनामान्वयो राज्ञास १२ ७ | पीनः कुशस्यापि कुशेश ६. पोरस्त्यानेवमाकाम १७ ६२ पारेषु सोऽहं बहुलीभर ६४ | प्रजानामेव भूल प्रजानां विनयाधा ७३ | प्रजावती दोहदशंति ६ ७६ | प्रजास्तद्गुरुणा नद्यो ७४ | प्रणिपस सुरास्तस्मै ५९ | प्रतापोऽप्रे ततः शब्दः २ २० प्रतिकृतिरचनाभ्यो ३६ प्रतिजग्राह कालिजस्त ७५ | प्रतिप्रयातेषु तपोध ३९ प्रतिशुश्राव काकुत्स्थस्ते ७८ | प्रवियोजयितव्यवल्ल ६३ | प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो ३ प्रसंपद्यत चिराय प्रत्यपद्यत तथेति ४ १४ १ १८ ४ १७ १ २४ १० १४ ४१ १० ४ ३० ५३ १८ ४ १४ १५ ८ १ १० २८ s ·अनुक्रमणिका। सगै श्लोकः प्रत्यनवीञ्चैनमिपु प्रत्यभिज्ञानरनं च रामा १ ८९ ४४ प्रत्युवाच तमूपिन त प्रत्युवाच तमपिर्निश १० १९ २ २ ८२ ४२ १२ ७० ९ १० १२ ११ ९ १८ सर्गे श्लोकः ४२ | प्रसाधिकालम्बितमप्र १२ ६४ प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः ११ ८५ प्रहारमूछोपगमे ११ ४१ प्राजापत्योपनीतं ७१, प्रातः प्रयाणाभिमुखाय ९ ३४ | प्रातरेत्य परिभोगशोभि प्रातर्यथोकमतपा २१/ प्राप्तानुगः सपदि शास २ प्राप्य चाशु जनस्थानं प्रायः प्रतापमानखाद प्रायो विषाणपरिमोक्ष १० प्रमादकालागुरुधूम २१ प्राहिणोच महित महा प्रियतमाभिरसौ तिस ३४ | प्रियंवदात्प्राप्तमसी ६ ८६ / प्रियानुरागस्य मनः स १२ २५ प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थना ६ ५८ प्रेमगर्वितविपक्षमत्स १३ १४ फलमस्पोपहासस्य १२ व १५ वन्धच्छेद स बद्धानां बभूव रामः'चहसास ६२. भी तमनुगच्छन्ती वि १५ भी भूयः कुमारलादा ३१ वी सदशानज्योल्मा २३ | बलमार्वभयोपशान्त २१ पलिनियावर्जितसम्ता १०) दरयुपितस्तस्य ४६ ! बहुधाप्यागमैभिभाः ७ प्रथमपरिगतार्थस्तं प्रथममन्यमृताभिरु प्रदक्षिणप्रक्रमणाक प्रदक्षिणीकृत्य पय प्रदक्षिणीकृत्य हुतं प्रयुद्धपुण्डरीकाक्षं प्रभानुलिप्तश्रीवत्स प्रभावस्तम्भितच्छायमा प्रमदामनुसंस्थितः प्रमन्याः प्रागपि कोस प्रमुदितवरपक्षमेक प्रययावातिधेयेषु प्रोभिताप्यातिलोम मत्तमात्रेण पयांति प्रपत्ताबुपलब्धाया प्रामापो दिवसोऽति प्रादी हीयते चन्दः स प्रवेश्य चनं पुरम प्रामस्थितपूर्वपार्थि प्रसनमुराराम तं मित प्रायः सपना प्रमसादोदयादम्भः ਝਵਧੂਏ ਨ੫ प्रसादानिमुरे तलिय ३ ३० २० १२ १९ २६ ३१ २१ ४ २१ ·४ ४४ २ ४ ८ २० रघुवंशलोकानाम सगे श्लोकः समें श्लोकः बाढमेष दिवसेषु ५२ | भूयस्तपोव्ययो मा भूद्वा १५ ३७ बाणभिन्नहृदया निपे १९ | भूजेषु मर्मरीभूताः याला प्रतिमेवाप्सु १२ १०० भोगिभोगासनासीनं १० याहुप्रतिष्टम्भविय २ ३२ भोगिवेष्टनमार्गेषु ४८ बाहुभिर्विटपाकार ११ | भ्रमरैः कुसुमानुसार बिभ्रतोऽस्नमचलेऽप्य कु ११ ७४ | भूमेदमात्रेण पदान्म १३ बिभ्रत्या कौस्तुभन्यास ६२ माझे मुहूर्ते किल तस्य ५ ३६ | मखाशभाजा प्रथमो ३ मणौ महानील इति प्रभा १८ ४२ भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलो ५ १४ मतगशापादवलेप भच्या गुरी मय्यनुक ६३ मत्तेभरदनोत्कीर्ण भगवन्परवानयं जनः ८१ | मत्पर दुर्लभं मत्वा १ भन्यमानमतिमात्रक ११ मत्स्यध्वजा वायुवशाद्वि ४० भयोत्सृष्ट विभूषाणा ५४ मदिराक्षि मदाननापि भरतस्वन गन्धर्वान्यु ८८ मदोदप्राः कुमन्तः २२ भपि तावरकथकैशि ३२ मनसापि न विप्रियं मया भर्तुः प्रणाशादथ शोच १४ १ | मनुप्रमृतिमिर्मान्ये भल्लापवर्जितस्तेषा ६३ | मनुष्यवाह्यं चतुरस्त्र ६ भवति विरलभकि ७४ मनोभिरामाः शृण्वन्तो ។ भवानपीदं परवा २ ५६ | मनोजगन्धं सहकार भव्यमुख्या: समारम्भाः .१७ ५३ मन्त्रः प्रतिदिनं तस्य भस्मसात्कृतवतः पितृ ११ ८६ मन्दः कवियशःप्रार्थी १ ३ भास्करश्च दिशमध्युवा ११ ६१ | मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन भीमकान्तैनूपगुणैः १६ | मयि वस्य सुवृत्त वर्त भुजमू|श्बाहुल्यादे १२ ८८ मरणं प्रकृतिः शरीरिणी भुवं कोष्णेन कुण्डोनी ८४ | मरुतां पश्यता तस्य १४ १०१ भूतानुकम्पा तव २ ४८ मत्प्रयुकाथ मरुत्स १० भूयस्ततो रघुपतिर्वि १३ ७६ | मरुपृष्टान्युदम्मासि । ८ १५ ४ ४ १ ७७ ८ ८७ २ ४ ·अनुक्रमणिका। समें श्लोक १६ ७२ . १२ ६ 1 ३ ४८ ७ २ ममरैरगुरुधूपगन्धि महाईसिंहासनसंस्थितो महिमानं यदुत्कीर्स मही महेच्छ: परिकीर्य महेन्द्रमास्थाय महोक्ष महोक्षतां वत्सतरः मातंगनः सहसोत्प मातलिस्तस्य माहेन्द्रमा मातृवर्गचरणस्पृशो मान्यः स मे स्थावर मा भूदाश्रमपीडेति मार्गपिणी सा करकान्त मित्र कृत्यमपदिश्य रमिथुनं परिकल्पितं लया मुकशेपविरोधेन मुखार्पणेषु प्रकृति मुखावयवलूनां ता नै मुरलामारुतोद्भूत मृगवनोपगमक्षम मृग्यश्च दर्भापुरनिर्व्य मैथिलः सपदि सत्यस १ or सर्गे छोकः ४१ यत्कुम्भयोनेरधिगम्य यत्स उनसहकारमा १० ३२ यथा च वृत्तान्तमिमं स १८ यथा प्रहादनाञ्चन्दः ७२ / यथाविधिहुतामीना ३ ३२/ यदात्थ राजन्यकुमार तं ११ यदुवाच न तमिमध्या १२ ८६ / यद्गोप्रतरकल्पोऽभूत्र ११ यन्ता हरेः सपदि संह ४४) यन्त्रप्रवाहैः शिशिरैः ३७१ यमात्मनः समनि संनि १६ ३१ यवनीमुखपमानां १९ ३१) यशोभिराबासमें ६१ यः मुबाहुरिति राक्षसो १३ । यस्मिन्महीं शासति वाणि १३ ९ यस्यात्मगेहे नयनाभि १२ ४३ | यस्यावरोधखनचन्द ५५) यां सैकतोत्सत्रमुसोचि ९ ५. यासौ राज्यप्रकाशाभिर्व १३ २५ यावत्प्रतापनिधिरा ११ ४८ यावदादिशति पार्थिव ७२ यावन्नाश्यायवे वेदिरमि युधाजितय संदेशास युवा युगव्यायवाहु | यूपवत्यवासिते किया १० येन रोषपरुपात्मनः १. योगनिद्रान्तविशदः ६१ २८ ८ ११ २१ ૬૨ ५ ११ ३ मैथिलस्य धनुरन्यपा ११ मोक्ष्यध्वे स्वर्गधन्दीन १५,८७ ११ यः कश्चन रणां हि यकार विवर शिला यतिपार्धिवलिजधारि ·२२ रघुवंशलोकानाम् सर्गलोक.. ११ ९० १२ १० ८ ८ ८४ १२ ११ १२ १५ २४ योषितामुडपतेरिवा यौवनोन्नतविलासिनी र रक्षसा मृगरूपेण व रक्षोवधान्तो न च मे प्र रघुनाथोऽप्यगरत्येन रघुपतिरपि जातवे रघुमेव निवृत्तयौव रघुरध्रुमुखस्य तस्य रघुर्मशं वक्षसि वेन रघुवंशप्रदीपेन रघूणामन्वयं वक्ष्ये रपोरवष्टम्भमयेन रज.कणैः खुरोद्धत रजोभिः स्यन्दनोद्भूत रण. प्रववृते तत्र भीमः रतिसरी नूनमिमाव रतेहीतानुनयेन स्थाशनानोरिव भाव रयारस यात्रा निगृहीत रमी निषत्री कवची रथो रपाङ्गप्वनिना रसातलादादिभवेन रसान्तराण्येवरस रापयान्वितमुपस्थित रापवास्त्रविदीर्णाना राघवोऽपि चरणौ तपो राघवो रपमप्राप्तां ना सर्गे श्लोकः १९ राजन्प्रजासु ते कश्चिद १९ ९] राजषिवशव रविप्रसू राजस्लमवधूय मातृ १२ ५३ राजपि तद्वियोगात १४ ४१ | रानावनाविष्कृतदीपभा १५ ५४ रानिदिवविभागेषु १२ १०४ रानिर्गता मतिमता ५ राम इलभिरामेण १३ | राम पदातिमालोक्य ३ ६१ राममन्मयशरेण ता १० ६८/ रामस्वासनदेशवार १ रामस्य मधुरं वृत्त ३ ५३ | रामाज्ञया हरिचमूपत १ ८५ / रामादेशादनुगता सेना २९ ] रामोऽपि सह वैदेह्या १२ ७२ | रावणस्यापि रामास्वो १५] रावणावरदकान्त २] रावणावरजा तन राष ददता कुत एवं सा १४ ५२ | रूपं तदोजखि तदे ५६ / रूपे गीते च माधुर्य ४१ | रेखामात्रमपि १३ रक्ष्मणः प्रथम श्रुखा को ३५/ रक्ष्मणानुचरमेव १२ ५१ लक्ष्यते स तदनन्तर ८९ रक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य १६ लद्देश्वरप्रगतिमान २० १५ १२ १२ १० १२ ४८ ३२ ८५ ८ ७ १ १७ ८ ११ ६ ११ . ७८ ·or रघुवंशन्लोकानाम् सर्गे श्लोकः सर्गे श्लोक ६ ६९ / वैवखतो मनुर्नाम १ ११ ३७ | व्याघ्रानभीरभिमुखोत्स S ८० व्यादिदेश गणशोऽय १३ ६४ व्यूढोरस्को वृपस्कन्धः १ २९ व्यूहावुभौ तावितरेत ७० व्यूह्य स्थितः किंचिदिवोत्त १८ ४३ व्योमपश्चिमकला स्थिवे १९ १७ वणगुरुप्रमदाधर ३२ १६ ५६ | प्रताय तेनानुचरेण २ . १ ८ ४ ८ ४ ७ विभवेऽपि सति खया विभावसुः सारथिनेव विभूषणप्रत्युपहारह विरकसंध्याकपिशं विरचिता मधुनोपव विलपन्निति कोसलाधि बिललाप स बाष्पगद्ग विलासिनी विभ्रमदन्त विल्लप्तमन्तःपुरसुन्द विलोचनं दक्षिणमा वेशश्रमुर्नमेरूणां विशीर्णतल्पाहशतोनि विषादलुप्तप्रतिपत्ति विस्टपार्थानुचरस्य विसस्तर्मसादपरो वि धीक्ष्य वेदिमय रक्कवि वीचिलोलभुजयोस्त्रयो वीरासनानजुषा वृक्षेशयायष्टिनिवासम वृत्तं रामस्य वाल्मीक धन्ताच्यं हरति वेणुना दशनपीडिताध वेलानिलः केतकरेणु वेलानिलाय प्रसताभु वेश्मानि रामः परिवह वैदर्भनिर्दिष्टमसो कु वैदेहि पश्यामलयादि २ ६ ३ १५ १८ १. ९ १० ५ ३ २५ १२ ७२ ७४ | शक्येष्वेवाभवद्याना ११ शङ्खखनाभिज्ञतया ३ ४० शतैस्तमक्ष्यामनिमेष ९ शत्रुधातिनि शत्रुघ्नः १४ | शब्दादिनिर्विश्य सुखं २५ | शब्दादीविषयान्भोक्तुं ११ ८ शमितपक्षपलः शत ५२ शय्यागतेन रामेण १४) शय्यां जहत्युभयप १५ ६४ शरीरमात्रेण नरेन्द्र ५ ६९) शरीरसादादसमप्र ३५/ शरैरुत्सवसकेता १६ | शशंस तुल्यसत्त्वानां १२ | शशाम वृध्यापि वि १४ १५ शशिनमुपगतेयं को ६ ३ शशिनं पुनरेति शर्वरी २ शापोऽप्यदृष्टतनयान १० ४६ | शिरीषपुष्पाधिकसौकु २ ७८ २ १४ ६ ८ वैमानिकाः पुण्यकृत ·७ ९ १८ ९ १ ११ ६ अनुक्रमणिका। २५ सगे श्लोकः सालोकः शिलीमुखोकृतशिरः स कीचकर्माहतपूर्ण २ १२ शुशुभिरे सितचार. ३५ स कुलोचितमिन्द्रस्य सा १७ शुशुमे तेन चाक्रान्तं २९ स क्षेमधन्वानसमोष शैलोपमः शैवलम ५ ४६ सखा दशरथस्यापि शैशवेऽभ्यस्त्रविद्यानां ८ स गला सरयूतीरं देहत्या १५ ९५ शोचनीयासि वसुधे या स गुणानां बलाच श्मश्रुप्रवृद्धिजनितान १३ स गुप्तमूलप्रसन्तः २६ श्येनपक्षपरिधूसरा ६. संगमाय निणि गूढचारि १९ धियः पमनिषण्णायाः ८ सड्रामनिर्विएसदस श्रुतदेहविसर्जनः २५ / सङ्ग्रामस्खमुलखस्य श्रुतस्य यायादयमन्त ३ २१ स चतुर्था पनो व्यस्त श्रुतिमुखभ्रमरखन स च प्राप मधूपघ्नं कुम्मी १५ १५ *श्रुला तथाविधं मृत्यु १२ स चानुनीतः प्रणते थुला तस्य शुचो हेतुं गो १५ स चापकोटी निहितैक थुला रामः प्रियोदन्तं मे १२ सशपमुत्यज्य विद्ध ३ श्रेणीगन्धाद्वितन्वद्भि १ ४१ / संचारपूतानि दिगन्त २ धोत्राभिरामध्वनि संचारिणी दीपशिखेद ६ श्लाप्यस्त्यागोऽपि सच्छिन्नयन्धतयु ५ वगणिवागुरिकैः प्रध सच्छिन्नमूलः क्षतजेव वजन सर्वमनुक्रमेण स जहार तयोर्मध्ये अभूजनानुष्ठितचरक स जातकर्मण्यखिले ३ १८ १३ स तक्षपुष्कलो पुत्रौ । स स तत्र मधेषु मनोज्ञ स एवमुरला मघवन्त स तपेति विनेनुरुदा १५ स कदाचिद्वेक्षित ३२ स तद हिमलिष्टकि स किंवदन्ती यदता १४ ३१/ स तपःप्रतिपन्धमन्यु स किल संयुगमूर्ति स १९ संतानरमयी वृष्टि स किलाश्रममन्समानि १४ संतानकामाय तथै २ ४ ४४ २ २९ . १ ८ ८ ८ ८. ९ १० ८ ·सग श्लोक.. १६ १ २ ८ २७ २ २ १८ ३ २६ रघुवंशलोकानाम् समें श्लोक संतानपणाद्धातु सौमि १९ १४ | स नो विमानादवतीर्य संतानार्थाय विधये ३४ सतस्तस्याभिगमनाद स तावदभिपेकान्ते स न्यस्तचिहामपि सतावाख्याय रामाय १५ स परार्थ्यगतेरशोच्य म तीरभूमी विहितोप ५५ | स पल्वलोत्तीणवराह सवीला पिशा सैन्य ३८ स पाटलायर्या गवि सतजो वैष्णव पल्यो १० तौ कुशलवोन्मृगष्टभ १५ सपितु पितृमान्वशमा सत्रान्ते सचिवसस स पुरै पुरहूतश्री कल्प सल्यामपि तप सिद्धौ स पूर्वजमान्तरदृष्ट १ स व निवर्तख विहाय स पूर्वजाना कपिटेन स खनेकवनितासखो स पूर्वत पर्वतपक्षशा स व प्रशस्त महिवे ५ २५ स पृष्ट सवतो वातमा सख मदीयेन शरीर स पोरकार्याणि समीक्ष्य सदष्टवस्नेष्वक्लानि सप्तच्छदक्षीरकट स दक्षिण तूणमुखेन सप्तसामोपगीत खा स ददर्श समामध्ये स १५ ३९ | स प्रत्स्थेऽरिनाशाय सदय बुभुजे महाभु स प्रताप महेन्द्रस्य सदुष्प्रापयशा प्राप १ ४८ स प्राप हृदयन्यतमणि स धर्मस्य सख शश्वद १७ स बभूव दुरासद स धातुमेदारुणयानने १६ ३२ सबन्धमाभाषणपूर्व सध्यानकपिशस्तस्य वि २८ | सभाजनायोपगतान्स स नन्दिनीतन्यमनि ६९/ सभाव्य भरिमन स नर्मदारोधात ५ ४२ समोचित सत्त्ववता स नाद मेघनादस्य ७९ | समोहन नाम सखे स निर्विश्य यथाकाम ५१ सम्यग्विनीतमय वर्म स निवेश्य कुशावला १५ ९७ समतया वसुवृष्टिवि स नैषधस्यार्थपते सुता १८ ११ समदु खसुख सखीज १५ ५ ७ १० २१ १२ ४ ८ १२ २ ५८ १२ १८ २ ६ ५० ४ ८ ·अनुक्रमणिका। २७ सर्गीक ४ १५ १०२ ८ ७४ ४ ८६ १२ ३ २८ १ १. १ ७८ ४ सममापनसावाला सममेव समाकान्तं समानेऽपि हि सौभाग समाप्तविद्येन मया समारतिसमानीतमदी समुद्रपल्योर्जलसंनि समुहूर्त क्षमखेति स मृण्मये वीतहिर चमोलरक्षोहरिभिः स सययो प्रथम प्राची संरम्भ मैमिलीदासः सरलासपमातन सरसीवरबिन्दानी सराजवकुदव्यमणि स राजलोकः कृतपर्व स राज्य गुरुणा ६ स रावणता ताभ्यां मुरितः कुर्वती गाधाः सरिरममुद्रान्सरसीय संद्धचेष्टस्य मृगे सरोषदष्टाधिकलोहि वर्षसेव शिरोर ना सशस्त्वमविज्ञात सर्वत्र नो वार्तमवेदि धोतिरिक्तसारण सर्वासु मातृप्वपि वत्स सर्वलातारिदा स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्व सो टोकः! स ललितकुमुगप्रवाल स विभुर्विवुधांशेषु ८१. स विद्धमानः किल ना ५ विदेश पुरी तया स विश्वजितमाज १३ स विसरस्वघेत्युक्त्या ४५ मलयलकाक २ स पेलावप्रवलया १४ राशापोन लया राज २८ सशुश्रुवान्मातरि भार्ग १५ ३६ | सशोणितलेन शिलीमु ७५ ससअरवाष्णानी ४३ स संनिपात्यावरजान्द स सत्वमादाय नदीम ३१ स सीतालक्ष्मणससः स १ म सेतुं यन्धयामास १२ स सेना महतीं कर्षन्पू स सेन्यपरिभोगेण १४ ८) ससैन्यश्चान्वगादाम २४३ सवयं चरणरागमा ५८स स्वयं प्रहतपुष्करः ६३ / संहारविक्षेपलघु १० १० स हत्वा ळवणं वीरस्त्र ५ १३ स हत्वा वालिन वीरत १ स हि प्रथमजे तस्मिन्न १४ २२ स हि सर्वस्य लोकस्य सा किलावासिता चन्द्री १४ सा केतुमालोपवना १२ ४ १२ १५ १९ २६ १५ २६ १२ ५८ १२ १२ ·२८ ८ ३ १ २ ७ २ रघुवंशश्लोकानाम् समें श्वेकः सर्गे लोकः सा च वेदमध्याप्य किं १५ १३ / मुती लक्ष्मणशत्रुघ्नो १० सा चूर्णगौर रघुनन्दन ६ ८३ | सुरगज इव दन्तैर्भ सातिरेकमदारणं १२/ सुरतश्रमसमृतो सा तीरसोपानपथाव १६ ५६ | सुरेन्द्रमानाधितगर्भ सा दुष्टनीवारवलीनि २८ सुपदनावदनासव ९ सा दुनिमित्तोपगताद्वि १४ ५० सेकान्ते मुनिकन्याभिः ५१ सा दुष्प्रधर्षा मनसा २७ सेनानिवेशान्मृथिवीक्षि साधयाम्यहमविघ्नम ११ ९१ सेनापरिच्छदस्वस्य १ १९ सानिध्ययोगात्किल तन ३ सेयं मदीया जननीव सानीयमाना रुचिरान्य १४ ४८ | सेयं वदेहार्पनि २ ५५ सानुप्लव. प्रभुरपि १३ ७५ सेव्यमानी सुखस्प १ सा पौरापौरचन्तस्य १२ ३ | सैरतं च सरयू विद्य सा वाणवर्षिण राम यो १२ ५० सैपा स्थली यन विचिन्व १३ सा मंदुरा सश्रयिभिस्तु १६ ४१, सोऽधिकारमभिकः १९ सा यूनि तस्मिन्नमिलाप ६ ८१, सोऽपश्यत्प्रणिधानेन १ सा लप्तसज्ञा न विवेद ५६ सोपानमार्गेपु च येषु सा वक्रनखधारिण्या १२ ४१ सोऽनवजश्छन्नरथ.प ६. सा शूरसेनाधिपति सु ६ ४५ सोऽत्रमुग्रजवमलको सा साधुसाधारणपार्थिव ५ | सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा सा सीतामइमारोप्य ८४ सोऽह सपर्याविधिभा २२ सा सीतासनिधावेव तं १२ ३३ / सोऽश्माजन्मशुद्धा १ साहं तपः सूर्यनिविष्ट १४ मोऽइमिज्याविशुद्धामा सा हि प्रणयवसासी १० ५७ सौमित्रिणा तदनु सस १३ सीता तमुथाप्य जगाद १४ ५९ / सौमिनिमा सावरजेन सीता हित्वा दशमुखरि १४ ८७ / सामिननिशितैर्वाणैर ३ १९ / खम्भेषु योपित्प्रतिया १६ सुता तदीयां सुरमे ८१ स्तूयमान. क्षणे तस्मि १५ सुते शिशावेव सुदर्शना ३५) स्तूयमान. स जिहाय स्तु १५ ७४ ४४ १ सुखश्रवा मङ्गलतूर्य ·अनुक्रमणिक २९ ४ १ १३ ४१ मानामुक्तेष्वनुधूप १ २६ १ समें श्लोकः स्थाशुदग्धवपुषस्खपो ११ स्थाने भवानेकनरा १६ हसणीषु ताराम स्थाने वृता भूपतिमिः १३ | इरियर्थकः पुरुषोत्त स्वित:स्थितनुचालितः २ ६ स्थिर दण्डयतो दच्या हरेः कुमारोऽपि कुमार मात्वा यथाकाममसी हविर्भुजामेधवतां च १६ हविरावर्जिते होत १६ विग्धगम्भीरनिर्घोष १ ३६ हविःशमीपल्लवलाज स्फुरत्प्रभामण्डलभानु १४ १४ । इविषे दीर्घसूनस्य स्मरतेव सशस्दन ६३ । हस्तेन हस्तं परिगृह्य सगियं यदि जीवितापहा हा तातेति ऋन्दितमाक मष्टुवरातिसर्गातु १० ४२ खप्रकीर्तितविपक्षमझनाः १९ | हीनान्यनुपकर्तृणि खरसंस्कारवत्सासौ पुत्रा १५ ७६ हुतहुताशनदीप्तिव खर्गामिनस्वस्य तमै हृष्टापि साहीविजिता १८ खशरीरशरीरिणाव हृदयस्थमनासन खसुर्विदर्भाधिपतेत ६ हेमपक्षप्रभाजालं साभाविकं विनीतत्वं ९ हेमपत्रागतं दोभ्योमा खातिधारापरिहृतः ४१ हैयंगधीनमादाय खेदानुविद्धानखक्ष ४४ हेपिता हि बदयो नरे ८ ७ २१ १ १ ४० १९ ८ १० ४० ·परिशिष्टम् १ मल्लिनाथोद्धृत-ग्रन्थ-ग्रन्थकलगां नाममूचिः गार्यः १६,२४. अमरः १,१.२,२.३,२. इ० क्षीरस्वामी १,३६.५,४१.९,२२. आख्यातचन्द्रिका १२,४१. गगव्याख्यानम् ११,४१.१२,१९. आपस्तम्यः ३,३१.११,२५. आर्यभट्टः १०,. गीता ८,२०.१०,२५. आश्वलायनः२, ७५.३,१०.१,१५. उणादिसूत्राणि १०,३३. गोनीयः १९,१६.१९,२९. १९,११. उपदेशः १९,२३. गौतमः १,२५.१,९५. कणभुझ८,१६. कात्यायन:८,२६. चाक्षुपः ५,५०. कामन्दकः २,२२.१,५९.',६०, चाणक्यः १,२२. ६३.३,३५.४,८.५,१६.५,३३. दक्षिणावर्तः १,१. ९,१५.९,५३.१३,१०.१६,२. दण्डनीतिः १,२६. १७,५१.१७,६०.१८,५०. दण्डी ३,१६.१,६६.७,१५.९,४३. कालिदासः १,१. १३,१५.१९,२१. काव्यत्रयम् १,१. काव्यप्रकाशः १,१. दशरूपम् ५,६७.१९,३१. काव्यादर्शः १,१. नाथः १,१.१,२३. काशिका ८,४. नारद: ३,१३. कुमारसंभवम् ७,२२. नारसिंहम् १०,५६. कूटस्थीयम् ३.१३. नेपधीयम् ४,४५. करायः १,४.३,३३.४,७.४,३५. न्यायः १,२७.२,११. ६,३०.७,३१.७,३९.९,१५. न्यासकारः ९,२३.१२,१९. ९,६०.१०,१२. न्यासोयोतः २,३४. कैकटः ५,७२. पराशरः १,७६.८,५३. कोशः४,२६. पाणिनिः १,१.१,१२.३,३.१,४. कौटि(ट)ल्यः ३,२९.३,३५४, ३५.८,२१.१५,२९.१७,४९. १,५.१,६. इत्यादौ १७,५५.२७,५६.१७,५६.१७, | पारस्करः ३,१०. ८१.१८,५०. पालकाप्यः १,७१.४,२३.१६,३.

·नामसूचिः वृहातकम् ३,१३. घाग्भट: ३,२.३,६.३,८, ब्रह्मपुराणम् ४,४४, वात्स्यायनः ७,२२.१९,१६. भट्टमल्लः ८,६८.१२,४१. १९,३१. भरतः १९,३६. वामनः ४,२८.७,५.९,५५. भविष्योत्तरम् ३,१.४,३. १९,५०. भागुरिः ११,२१. वामनपुराणम् ७,३५. भोजराजः १२,१९. वायुपुराणसंहिता १,१. मनुः १,१४.१,२२.१,५८.१,६२. वार्तिकम् १,४५.१,५०. १,७६.१,८५.१,९५.२,७५. इ. वाल्मीकिः १,४. मल्लिनाथकविः १,१. विश्वः १,८.१,११.१,१४.१,१८. महाभारतम्२,४२.४,७७.५,४१. १,३०.२,३.२,१७. इत्यादा. १०,१९.११,७४. विष्णुपुराणम् ४,३९.. महामाप्यम् २,१. वृत्तरत्नाकरः १,९५.३,५०. इ. महायात्रा४,२५. वृत्तिकारः ६,७८.१२,१९. माघकाव्यम् ४,४५.८,२९. वैजयन्ती १५,३२. मातङ्गः १,३९. व्यासः२,७३.१३,८०, मार्कण्डेयः ६,३२. शकुमार्णकः १२,२६. मिताक्षरा८,१९. शहः ३,२१. मीमांसकार १,१. शब्दार्णयः ५,४४. मृगयीयम् ४,३९. शाश्वतः १,३८.२,१५.२,३५.२, यालयल्स्यः १,२०.३,१०.३,५०. ५९.३,१२.३,२०. इलादी ८,८६.९,७६.१६,८८.१७,३९. श्रुतिः १,३१,३,१३.३,२०. यादवः १,१३.१,१७.१,४१.२.८. संग्रहः ३,१. २६.२,३०.२,३५. इत्यादी. संजीविनी १,१. रतिरहस्यम् ९,२५.९,३२. सजनः १,२.१,२०.१७,२९. रघुवंशम् १,. सिद्धयोगसंग्रहः ५,७३. रससुधाकरः ६,१२. स्कान्दम् ८,९५. राजमृगाः ३,१३. स्मृतिः १७,७४. रामायणम् २,४.२,७५.९,१९, हरियंशम् २,७५, ७५.१०,१.१९,३.११,१४.१३, हलायुधः १,५.१,३२.२,१३.२, ५३.२३,७३.१५,२४. लघुजातकम् ३,३. हारीतः १४,१२, पसिष्ठः ८1८.८,२४.१३,५२. हैम:२,१४.३,१२.४,१०.१२,२५. १८.२,४२. इत्यादी.

·" 2 ...रघुपैशस्थपधानां छन्दःसङ्कलनात्मकं परिशिष्टम् २ छन्दांति १ अनुषुप् १-१४, प्रहर्पणी १५. २ उपजातिः १-४, ६, ८-२५, २५-४५, ४७-५७, ५९-६९, ७१-७४, इन्द्रवज्रा ५, ७,२६, ४६,५८,७०, मालिनी ७५, ३ वंशस्थम् १-६९, हरिणी ५०, ४ अनुष्टुप् १-८६, प्रहर्पणी ८७, ८८. ५ उपजाति: १, २, ४, ६-८, १०-१२, १४-२१, २३-२६, २८-३४, ३६, ३७,३९,४१-५२, ५४-५९,६१, ६२, इन्द्रवज्रा ५,९, १३, २२,३५, ३०, ४०, ६०, उपेन्द्रवजा ३, २५, ५३, वसन्त- तिलका १३-७३, मालिनी ४, ५५, पुष्पिताया ७६. ६ उपजाति: १-१४, १६-२१, २३-४२, ४४, ४६,४८-६, ६३, ६४, ."६६-४, ६-८२, इन्द्रवजा १५, २२, १३,४५,४०,६१,६२, ६५, ७५, ८३, उपेन्द्रवज्रा १४, मालिनी ८५, पुष्पितामा ८६ ७ उपजातिः १, ३-१५, १५-३५, ३-३८, ४.४२, ४-४८, ५०, ५३, ५५-५८ ६०-६९, इन्द्रवज्रा २,१६, ३६, ३९,४३, ५१, ५२,५४, ५९, उपेन्द्रवजा ४९, मालिनी ०,१. ८ चैतालीयम् १-५०,तोटकम् ११,प्रहर्पणी :१, वसन्ततिलका ९३, ४, मन्दाझान्ता ९५. ९ द्रुतविलेवितम् १-५४,यसन्ततिलका ५५-६३, ७६-८२, शालिनी १४, प्रहर्पणी ६५, भोपच्छन्दसिकम् ६६, मालिनी ६७, रथो- द्वता ६८, मञ्जमापिणी । पुप्पितामा ५०, ५१, (विषम- वृतम् ७२,) स्वागता ७३, बैतालीयम् ७४, मत्तमयूरम् ७५. ११ रयोदता 1-51, वसन्ततिलका ११, मालिनी ९३. १२ अनुहुए 1-102, मालिनी १०२, वसन्ततिलका १०३, नाराचम् (सिहविमोदितम्) , . १० अनुष्एप १-८५, मालिनी ६.

·૨ रघुवंशे सर्गा छन्दासि १३ उपजाति. १,३-८, १०-१५, १८, २०-२६, २८-३५ ३५, ३९-४१, ४८, ५०-६१, ६३, ६४, ६६, ६७, इन्द्रवत्रा २,१६, १७, २५, ३६, ३८, ४७, ६२, ६५, उपेन्द्रवजा ९, १९, ४९, वसन्त- तिलका ६८-७८, प्रहर्पणी ९ १४ उपजातिः १-५, ७-१२, १४, १६-२२, २४-४९ ५१-५५, ५५, ५९-६८, ७०-७१, ७४, ७६-८२, ८४-८६, इन्द्रवज्रा ६,१३, १५, २३,५०,५६,५८,६९,७३, उपेन्द्रवज्रा०५,८३, मन्दाक्रान्ता ८० १५ अनुष्टुप् १-१०२, मन्दाकान्ता १०३ १६ उपजाति. १, ३, ४, ६-१४, १६-१८, २०-३५, ३५-४०, ४२-४, ५२-५९, ६१-६३, ६५, ६५-६९, ७१-७८,८०-८५, इन्द्रवजा २, ५, १५, १९, ३६,४१, ५०,५१, ६०, ६४,६६, ९, उपे- न्द्रवजा ५०, वसन्ततिलका ८६, मन्दाक्रान्ता ८५, ८८ १७ अनुष्टुप् १-८०, मन्दाक्रान्ता ८१. १८ उपजाति १, २, ४-१५, १५-२०, २३, २५, २६, २८, २९, ३१, ३३-३७, ४१-४४, ४६-५१, इन्द्रवजा ३, १६, २२, २४, २५, ३०, ३२, ३८-४०, उपेन्द्रवज्रा २१,४५. १९ रथोद्धता १-५५, वसन्ततिलका ५६, मन्दाक्रान्ता ५७ ·The sun to me is dark and silent as the mood. When she deserts the night, hid in her vacant care.. कालिदासीयकृतिषु विमृष्टशास्त्राणां परिचायकं परिशिष्टम् ३ -धर्मशास्त्रम् - दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापरामुखः । मातुः पापस्य भरतः प्रायश्चित्तमिवाकरोत् (रघु. १२।१९) समुद्रव्यवहारी सार्थवाहो धनमित्रो नाम नौव्यसने विपन्नः । अनपत्यश्च किल वपसी । राजगामी तस्यार्थसंचय इत्येतदमायेन लिखितम् । देव! दाणिं एव्व साकेदअस्स संद्रिणो दुहिआ णिव्युत्तपुंसवणा जाआ से सुणीअदि । राजा-ननु गर्भः पित्र्यं रिक्थमहति । (शाकु. ६ अंकः) अमात्परं बत यथाश्रुति संभृतानि को नः कुले निवपनानि नियच्छवीति । 'नूनं प्रसूतिविकलेन मया प्रसिकं धौताश्रुशेपमुदकं पितरः पियन्ति (शाफु. ६।२५) नूनं मत्तः परं पश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः। न प्रकामभुजः था स्वधासनहतत्पराः॥ मत्पर दुर्लभं मत्वा नूनमावर्जितं मया। पयःपूर्वः स्वनिश्वासैः कवोष्णमुपभुज्यते॥ (रघु. १।६६-६७) - ज्योतिषम् - उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहिणी योगम् (शाफ. १२२) निर्विष्टसारां पितृमिहिमांशोरन्त्यां कलां दर्श इचौपधीपु (रघु. १४८०) ग्रहस्ततः पञ्चभिरुच्चसंश्रयैरसूर्यगः सूचिनभाग्यसंपदम् । असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् (रघु. ३।१३) पुपोपवृद्धिं हरिदश्वदीधिनेरनुप्रवेशादिव वालचन्द्रमाः (रघु. ३।२२) जावअंगारओ रासि विअ अणुकं परिगमणंग करेदि । (मालविका.३ अंशः) तिम्रत्रिलोकप्रथितेन सार्धमजेन मार्गे चमतीपिन्या। तलादपावर्तत कुण्डिनेश पर्यात्यये सोम इवोप्णरश्मेः (खु. ३३) ततः प्रतस्थे कोबेरी भाखानिय रघुर्दिशम् । शरैरुनरिचोदीच्यानुद्धरिप्यन् रसानिय (रघु. ४.६६) 1अमावास्याविषये हि पाश्चात्यविदुषाममिमतम्- Tim- ·४ रघुवश संध्याकपिशस्तस्य विराधो नाम राक्षसः । अतिष्ठन्मार्गमात्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः (रघु. १२६२८) स जहार तयोर्मध्ये मैथिली लोकशोपणः । नभोनभस्ययोईष्टिमवग्रह इवान्तरे (रघु. १२१२९) अगस्त्यचिह्नादयनात्समीपं दिगुत्तरा भास्वति संनिवृत्ते। आनन्दशीतामिव बाष्पटि हिमश्रुति हैमवती ससर्ज (रघु. १६४४) तो विदेहनगरीनिवासिनां गां गताविव दिवः पुनर्वसू । मन्यते स पियता विलोचनैः पक्षमपातमपि वचनो मनः (रघु. ११:३६) जिगमिषुर्धनदाध्युपितां दिशं रथयुजा परिवर्वितवाहनः । दिनमुखानि रविhिमनिग्रहैविमलयन्मलयं नगमत्यजत् (रघु. २५) तस्य प्रभानिर्जितपुष्परागं पाप्यां तिथौ पुष्यमसूत पत्नी । तसिन्नपुष्यनुदिते समग्रां पुष्टि जनाः पुष्य इव द्वितीये (ष. १८३२) दोपातनं बुधवृहस्पतियोगदृश्य- स्तारापतिस्तरलविद्युदिवाभ्रवृन्दम् (रघु. १०५) ब्राह्म मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्प सुषुवे फुमारम् । मतः पिता ब्रह्मग एव नाम्ना तमात्मजन्मानमर्ज चकार (रघु. ५॥३६) तारागणप्रवरभूषणमुदहन्ती मेधावरोधपरिमुक्तशशाङ्कवक्त्रा। ज्योत्स्नादुकूलममलं रजनी दधाना वृद्धि प्रयात्यनुदिनं प्रमदेव वाला (ऋतु. ३७) दक्षिण दिशमृक्षेपु वार्षिकैप्विव भास्करः (रघु. १२।२५) तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृष्य प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विपश्चान्द्रमसी सुधेव (ख. २०३९) काप्यमिख्या तयोरासीजतोः शुद्धवेषयोः । हिमनिर्मुकयोोंगे चित्रा चन्द्रमसोरिव (रघु, १४६) दृष्टिप्रपात परिहत्य तस्य कामः पुरा शुक्रमिव प्रयाणे । प्रान्तेषु संसक्तनमेश्शाख ध्यानास्पद भूतपतेविवेश (कुमार. ३३४३) -नीतिशास्त्रम् - उपगतोऽपि च मण्डलनाभितामनुदितान्यसितातपवारणः । नियमवेक्ष्य सरन्ध्रचलामभूदनलसोऽनलसोमसमद्युतिः (पु. ९.१५) ·परिशिष्टम् ३ - 7 . -नाट्यशास्रम् - पुराणस्य कवेवस्य वर्णस्थानसमीरिता । बभूव कृतसंस्कारा चरितार्थैव भारती (घु. १.३६) तौ संधिपु व्यजितवृत्तिभेदं रसान्तरेषु प्रतिवद्धरागम् । अपश्यतामप्सरसा मुहूर्त प्रयोगमा ललिताङ्गहारम् (कुमार. ५) -व्याकरणशास्त्रम् - ता नराधिपसुता नृपात्मजैस्वे च ताभिरगमन्कृतार्थताम् । सोऽभवद्वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसंनिभः (रघु. १११५६) रामादेशादनुगता सेना तस्यार्थसिद्धये। पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरियाभवत् (रघु. १५९) स हस्वा यालिनं वीरस्तरपदे चिरकाहिते। धातोः स्थान इवादेशं सुप्रीवं संन्यवेशयन (रघु. १२०५८) य कथन रघूणां हि परमेकः परंतपः। अपवाद इवोत्सर्ग व्यावर्तयितुमीश्वरः (रघु. १५७) -मीमांसाशास्त्रम् - तसै जयाशीः ससृजे पुरस्खासतपिभिस्वामितपूर्वमाद । विवाहयज्ञे विततेऽन यूयमध्वर्यवः पूर्ववृता मयेति (कुमार, ४५) -योगशास्त्रम् - ततो भुजंगाधिपतेः फणारधः कथंचिद्धृतभूमिभागः। शनैः कृतप्राणविमुक्तिरीशः पर्यवन्धं निबिड विभेद (कुमार. ३२५९) पर्यवन्धस्थिरपूर्वकायमृग्यायतं संनमितोभयांसम् । उचानपाणिद्वयसंनिवेशात्प्रफुल्लराजीवमिवाइमध्ये (कुमार. ३४५) आयुर्वेदः- तस्यास्तिकेर्वनगजमदेर्वासितं वान्तवृष्टि- म्बूकुलप्रतिहतरय तोयमादाय गच्छे । अन्तःसारं धन । तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां रिक सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय (मेघ. प. २०) जानकी विषवल्लीमिः परीतेव महारधिः (रघु. ११६) शारीरसादादसमग्रभूषणा मुखेन साऽलक्ष्यत लोधपाण्डना । (ख. ३२) . - ·- रघुवंशे :-कोकशासम्- चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रजयित्वा चरणी कृताशीमाल्येन तांनिर्वचनं जघान (फुमार. 1) वस्य सावरणएसधयः काम्यवस्तुपु नवेषु सशिनः। वल्लभाभिरुपसृत्य चक्रिरे सामिभुक्तविषयाः समागमाः (पु. १९१४) नाम बाबभजनस्य ते मया प्राप्य भाग्यमपि तस्य कादयते । लोलप ननु मनो ममेति त गोत्रविस्खलितमचुरानाः (रघु. १९२४) पूर्णपच उलितलगाकुल छिसमेखलमलतफाक्षितम् । उस्थितस्य शयनं विलासिनस्तस्य विभ्रमरतान्यपायणोत् (रघ. १९२५) मिनकृत्समपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं तमनस्थितं प्रियाः। विध हे शठ ! पलायनन्छलान्यजसेति रुरुधुः कचग्रहः (रघु. १९३१) --साख्यशाला- वादा सरः कारणमाप्तवाचो बुद्धेरिवाव्यकमुदाहरन्ति ( रघु. १३॥६०) ---वेदान्तशाखम्-~- सर्वज्ञस्त्वमविज्ञातः सर्वयोनिस्वमात्मभूः । सर्वप्रभुरनीशस्त्वमेकस्त्वं सर्यरूपभा (रघ. १०२०) सप्तसामोपगीतं त्वां सप्तार्णवजलेशयम्। सप्ताचिर्मुखमाचख्युः सप्तलोकैकसंथयम् (रघु. १०।२१) चतुर्वर्गफल् शान कालावस्थाश्चतुर्युगाः। चतुर्वर्णमयो लोकस्त्वत्तः सर्व चतुर्मुखात् (खु. १०।२२) अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् । ज्योतिर्मयं विचिन्वन्ति योगिनस्त्वां विमुक्तये (रघु. १०।२३) अजस्य गृहतो जन्म निरीहस्य हतद्विषः । खपतो जागरूकस्य याथार्थ्यं वेद कस्तव ? (रघु. १०२४) वग्यावेशितचित्तानां त्वत्समर्पितकर्मणाम् । गतिस्त्वं वीतरागाणामभूयासंनिवृत्तये (रघु. ११२७) प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो मह्यादिमहिमा तव । आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं स्वां प्रति का कथा? (रघु. १०२८) अनवाप्तमघासव्यं न ते किंचन विद्यते । । लोकानुग्नह पवैको हेतुस्ते जन्मकर्मणोः (रघु. १०३१) .

·परिशिष्टम् ४
कालिदासोपवर्णित-रघुवंश्यनृपाणां वंशः।
दिलीप:
अजः
।
।
दशरथः
रामः
लक्ष्मणः
भरतः
शत्रुमः
फुरा:
लव:
अतिथिः
।
निषषः
.
नलः
।
।
पुण्डरीका
क्षेमपन्या
।
देवानीक* (अग्रिमपृष्ठेगानुसंधेयमिदम्)
1 पापपुराणानुगुमोऽयं वंशक्रमो प्रन्यान्वविसंवा ।
अमलातरम 'सूर्यवंशरघुवंशति नाना प्रथितः ।

·परिशेष्टम् ४
(देवानीक:*) [अनुसन्धानमन पूर्वपृष्ठतः]
(पुत्री)
अहीनगुः
।
पारियात्रः
शीलः
1
उन्नाभः
शङ्खणः
व्युपिताश्वः
विश्वसहः
हिरण्यनाभः
कौशल्यः (सोमसुतः)
1
पुनः
पुनः
पीध्यः
भुवसन्धिः
मुदशनः
।
अग्निवर्णः