·iv उपोद्घातः षण्णवत्युत्तरषट्शतीतः पुटात् प्रमृति नवोत्तरशतसहस्रपुटपर्यन्तेऽस्मिन् कोशे सप्तमाष्टमाध्यायौ विद्यते। ऋ. बड़ोदा Oriental Institute No. 10310 अङ्किता आन्नलिपिमयी तालपत्रकोशा- त्मिकोड्योतनमातृका। अस्यां प्रथमाध्यायप्रथमपादतृतीयाह्निकात् प्रभृति प्रथमाध्यायद्वि- तीयपादसमाप्त्यन्तं विद्यते। त्र्युत्तरद्विशती पत्राणि सन्ति। प्रतिपुटं सप्त पङक्तय उप- लभ्यन्ते। पट्सहस्री ग्रन्था आहत्यात्र सन्ति । प. वाराणसेयविश्वविद्यालयसरस्वतीभवने Ms. No. 38002, देवनागरीलिपिमयी काकिदपत्र- लिखिता रत्नप्रकाशस्य मातृका । अत्र १-३३, ३५-६६. पत्राणि प्रथमतः । ३४ तमपत्रं नास्ति। अत्र प्रथमाध्यायद्वितीयपादारम्भात् 'त्यदादीनि सर्वैनित्यम्' (१.२.७२) इति सूत्रान्तं वर्तते। ६७ प्रभृति ९९ पत्रान्तं नास्ति । अथ १००-१२९. पत्राणि - अत्र प्रथमाध्यायतृतीयपादे 'क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च' (१.३.२१) इति सूत्रात् 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' (१.४.२) इति सूत्रमध्यपर्यन्तं वर्तते । १३० तमपत्रं नास्ति। तदनु १३१-१९२ पत्राणि अत्र प्रथमाध्यायचतुर्थपादद्वितीयसूत्रान्तिमभागात् प्रथमाध्याय- समाप्त्यन्तं वर्तते। ततः २-२९७. पत्राणि - अत्र 'समर्थः पदविधिः' (२.१.१) इति सूत्रात् [आरम्भ कियांश्चिद्भागो नास्ति ] 'आर्धधातुकं शेषः' (३.४.११४ ) इति सूत्रमध्यभागपर्यन्तं वर्तते। अनन्तरं २-७८. पत्राणि -- अत्र (७४ तमपत्रं नास्ति) चतुर्थाध्यायारम्भात् [ आरम्भे किंचिद्भागो नास्ति] 'गोत्राबून्यस्त्रियाम्' (४.१.९४ ) इति सूत्रारम्भमागपर्यन्तं विद्यते। अथो ११०-१४१. पत्राणि अथो ११०-१४१. पत्राणि - अत्र 'छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि' (४.२.६६ ) इति सूत्रमध्यभागात् चतुर्थाध्यायसमाप्त्यन्तं विद्यते। फ. वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयसरस्वतीभवने Ms. No. 40317 अङ्किता रत्नप्रकाशस्य देव- नागरीलिपिमयी काकिदपत्रलिखिता मातृका । यस्यां प्रथमाध्यायारम्भात् प्रथमाध्याय- समाप्तिपर्यन्तं वर्तते । व. बडोदा 0. I. Acc. No. 11203 अङ्किता देवनागरी लिपिमयी काकिदपवलिखिता, अस्याः प्रतिकृतिरस्मदीयकोशालये T. No. 498 अङ्किता रत्नप्रकाशस्य मातृका । अस्यां प्रथमाध्यायारम्भात् चतुर्थाध्यायान्तो भागो वर्तते। प्रथमाध्यायद्वितीयपादे 'प्रथमानदिप्टं समास उपसर्जनम्' ( १.२.४३ ) इति सूत्रे 'अन्वर्थसंज्ञायामपि तय दोप इत्याशङकयान्वर्थसंज्ञामा- थित्येव परिहतत्वेन परिहारान्तराप्रसिद्धेः' इत्येतत्पर्यन्तं वर्तते। उपरि प्रथमाध्यायचतुर्थ- पादान्तिममागपर्यन्तग्रन्थो नास्ति । म. बड़ोदा Acc. No 11205 Central Library अस्याः प्रतिकृति: आस्माककोशालय T. No. 599 रत्नप्रकाशस्य मातृका । अब प्रथमाध्यायद्वितीयपादे [आरम्भे किंचिद्भागो नास्ति] 'असंयोगाल्लिट् फित्' (१.१.५ ) इति सूत्रात् प्रथमाध्यायतृतीयपादे 'तस्य लोपः' (१.३.९) इति सूचान्तं विद्यते। एतद्भागप्रकाशने रत्नप्रकाशविच्छिन्नमागपूरणाय लेखनावकाशं मातृकां च प्रदायोपकृतवद्भयो पाराणमेयसंस्कृतविश्वविद्यालयसरस्वतीमवनकोशागाराध्यक्षेभ्यो नितरां कृतज्ञतां निवेदयामः ।

·MAHABHASYA PRADIPA VYÄKHYANĀNI
महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि
(माया :- पारा )

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे प्रथममाह्निकम् महाभाष्यप्रदीपोद्योतनम् अन्नम्भट्टकृतम् गाङ्कुटादिभ्योऽणिन् ङित् १. २. १. [२, ३-१०] "ङित्किद्वचने' इति वातिकमतिदेशपक्षेऽ लग्नकमिति शङ्कानिरासाय पक्षविकल्पानाह चत्वार इति । अत्र अस्मिन् सूत्रे। ङित्त्वेति । ङ इद्यस्य, क् इद्यस्येति बहुव्रीहिणेत्संज्ञकङ- कारककारसंबन्धः प्रतिपाद्यते । “असंयोगाल्लिट् कित्' इत्यस्यापि तुल्यन्यायतया युगपद्वि- चाराय कित्त्वग्रहणम्। यौगिकेभ्यो भावप्रत्ययेन संवन्धोऽभिवीयत' इति संवन्धग्रहणेन तदेव स्पष्टीकृतम् । भावना इत्संज्ञकङकारककारयोरुत्पादनम्। कर्तुं प्रतिपादयितुम् । ननु गाडादि- भ्यः परो 'यङचङादिदिस्ति', अत आह -- सत्त्वे वेति। भूतानुवादे सिद्धानुवादे। अप्रामाण्य- मिति । अज्ञातज्ञापनामावलक्षणाप्रामाण्यमित्यर्थः । ङित्कित्शब्दयोर्वहुव्रीहिणां प्रत्ययपरत्वात् तस्य च भाज्यत्वं न संभवति, सिद्धत्वात्, अत आह-यो गाडिति । लोहितोष्णीषादिवद्विशेषण- परोऽयं निर्देश इति भावः। डकारस्तस्येति पर्यवसितार्थकथनमेतत् । ननु देशनियामकटित्त्वाद्य- भावे कुत्रायं भवति, अत आह—स विति। इद्धर्मेति। इत्संज्ञकस्यैव विधानेन यत्रं कुत्रचित् स्थितस्य लोपसंभवाद् देशविशेपो नापेक्ष्यत इत्यर्थः। तर्हि किमर्थं विधानम्, अत आहे- इतां चेति। उच्चारितमात्रस्य लुप्तत्वं स्मर्यमाणस्य च कार्यविशेषकत्वं चेतां धर्म इत्यर्थः । ननु यो भवति स आदेश इति नियमो नास्ति, आगमे व्यभिचारात्, अतः 'आदेशप्रतिषेधः' इत्ययुक्तम्, अत आह --टित्त्वेति। आगमलिङ्गाभावे भाव्यमानस्यादेशत्वानियम एवेत्यर्थः । ननु "यथा बहु- जकचावागमलिङ्गाभावेऽपि वचनादेवादौ मध्ये च भवतस्तथेहापि डकार इदनन्तरो यस्येति बहु- बीहिणा प्रत्ययात् परो भविष्यतीति कथमादेशत्वम्, अत आहे ङ. इदिति । बहुव्रीहीति। अनभिघानादित्याशयः। कस्य स्थानऽयमादेशः, अत आह आदेरिति । अलोऽन्त्यापवादत्वा- दस्येति भावः। . 'लोहितोष्णीपाः' इत्यत्रेतरानुवादेन लौहित्यमात्रे तात्पर्य युक्तम् । बहुव्रीही प्रत्ययाभिधानात् तस्य च स्याद्यादेशत्वाभावेनानुवादासंभवाद्विशेषणपरत्वं न संभवतीति - अत्र डिदिति १ ८ २ ४ ९ द्विचने अ, ऋ,'ऋ. असंवद्धमित्यर्थः । पा. सू. १. २.५. कृत्तद्धितसमासेभ्यः संबन्धाभिधानं भावप्रत्य- येनेति वचनेनेति भावः । प्रदीपे 'भावनम्' इत्यत्र 'भावना' इति पाठः चौखाम्बामद्रिते दृश्यते । योऽङचङादिः ऋ. 'डिदस्तु -- अ. प्रदीपे 'गाकुटादिभ्यः परो योऽणित् प्रत्ययः' इत्यत्र 'यो गाङ्कुटादिम्यः परोऽञ्णित्प्रत्ययः' इत्यन्नम्मट्टपाठ इति भाति। 'डकारः' इत्यस्मात् प्राक् 'तदा' इत्यधिकम् 'तथा' इत्यधिकम् ऋ. अत्र चकारो दृश्यते अ,ऋ, ऋ. इदम- धिक भाति । ११ 'यथा' इति नास्ति ऋ स्वाद्यादेशत्वाभावेनानु-अ. ५ - ·२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - - वहुव्रीहिं त्यजति -- तत्पुरुष इति। विशेषणत्वस्य वैवक्षिकत्वात् 'इत्' इत्यस्य न पूर्वनिपातः । बहुव्रीहावनिष्टप्रसङ्गमप्याह बह्विति। अनुपपादः, अनुपपत्तिः । तामेवाह कुटितेति । तृचः स्थाने प्रसिद्धचङगदि विधीयते, अप्रसिद्धतृकादिर्वा। नाद्य इत्याह-प्रसिद्धेति। न द्वितीय इत्याह - अस्मादेवेति। प्रश्नोत्तरयोस्तात्पर्यमाह - इत्संज्ञो होति। लोपापेक्षयात्र विशेषमाह - 'अत्रेति । डकार इति । न च "तस्य लोपः' इत्यत्र प्रकृतेत्संज्ञाकस्यैव ग्रहणान्नास्य लोपः, ' इत्संज्ञा तु ङित्कार्यार्या भविष्यतीति ङकारस्य श्रवणप्रसङ्ग इति वाच्यम्, 'तस्य' इत्यस्य व्यवहिता- व्यवहितेत्संज्ञक मात्रपरामशित्वात् । 'अस्य लोपः' इति वक्तव्ये 'तस्य'ग्रहणस्य सामान्यग्रहणार्थ- त्वसंभवादिति भावः। वातिके विडद्ग्रहण इति। 'ङिति' इति यत्र कार्ये निर्देशस्तत्र कित्संज्ञ- कस्य डित्संज्ञकस्यासंप्रत्ययः। ककारमात्रस्यासंज्ञात्वात् ककारमात्रेण न कितः संप्रत्ययः। 'डित्' इत्यस्य संज्ञात्वेन विङदित्यस्य ककारसहितस्यासंज्ञात्वात् डितोऽप्यसंप्रत्यय इत्यर्थः। तदुपपादयति - अक्तेति। परिच्छिन्नेत्यर्थः। तर्हि संज्ञाकरणस्य किं प्रयोजनम्, अत आह --डित्संज्ञेति । संप्रसारणेति। "अहिज्या' इति सूत्रे डिदित्यनेन, "वचिस्वपि' इति सूत्रे किदित्यनेन च 'संशि- प्रत्ययसंभवादित्यर्थः। व्यचिमात्रे "ङित्संज्ञोपयोगे 'गाङ्कुटादिभ्यः' इति व्यर्थम्, तत्र संप्रसारणा- प्रसंङ्गादिति शङ्कते-गाडिति। -अनयिकेति। संज्ञापक्षेऽयमपि दोप इति भावः । ननु वचनसामर्थ्यादेकदेशद्वारा संज्ञासंप्रत्ययो भविष्यति, अत आह --विङति चेति। योगमेवाह -यस्येति । कृत्रिमेति। तथा च अहिज्यादिसंप्रसारणं गृह्णाति' इत्यादावेव' स्यात्, 'जरीगृह्यते' इत्यादौ न स्यादिति भावः। प्रदेशेषु सर्वत्र कृत्रिमग्रहणे चङादीनां ङित्करणमनर्थकं स्यात्, अत आह- चङादीनामिति । यत्र गुणवृद्धिनिषेधादौ क्डिन्तीति निर्देशस्तत्र संज्ञानुपलब्धेयों गिकस्य ग्रहणात् तदर्थ ङित्करणं भविष्यतीत्यर्थः। दृष्टान्तदान्तिकयोरतिदेशावगतिप्रकारमाह --निति इति । व्यपदेशातिदेशे किद्वयपदेशेनाकिद्वयपदेशस्य बाधान्नातिप्रसङ्गः, अत आह -- कार्यातिदेश इति । तत्प्रतिबद्धानि किदादिनिमित्तकानि । ननु पर्युदासेऽपि कित्त्वप्रतिवद्ध कार्येणामागमस्य विरोधः स्यात्, अत आह -- "कित्त्वेति । अमागमविरोधीत्यादिः। तेन गुणनिपेधस्य कित्त्वनिमित्त- कार्यस्य सत्त्वेऽपि न क्षतिः ।' सिसृक्षतीत्यादौ "हलन्ताच्च' इति सनः कित्त्वम् । कित्कार्यम् अमागमविरोधीत्यादिः। ननु ङिद्वदित्यनेन 'न पूर्वस्यैव कार्यमतिदिश्यते, "आतो डितः' इत्यादी स्वकार्यस्याप्यतिदेशात्", अत आह -विशिष्टमत्रेति । अस्मिन् सूत्र इत्यर्थः। ननु सप्तम्यर्थ इत्ययुक्तम्, इवार्थे वतिविधानात्, ‘अत आह. सप्तम्यर्थ इति । निर्वीजव्याख्यानायोगमाशङ्कया- है- उपदेशेति। "उपदेशेऽजनुनासिक इत्' इत्यत सामर्थ्यात् परिशेपात् ।। अनुवन्धभेदविचारस्य प्रकृतासंगति निराह-एकस्यति। भाष्ये पृथगनुबन्धत्व इति । सर्वत्र कित्त्वकरणे सार्वधातुकादावपि संप्रसारणं स्यात्, तन्निवृत्तये तत्रातिदेशिकं स्वाभाविकं च ङित्त्वं . - 'कार्यणागमस्य 'प्रदीपे 'तत्र स्थानिनं निवयं' इत्यत्र 'अय निरोधः अ. स्थानिनं निवत्यं' इत्यन्नम्मट्टपाठ इति भाति । "प्रदीपे 'कित्प्रतिवद्ध' इत्यत्र 'कित्त्वप्रतिबद्ध' 'पा. सू. १.३. ९. इति पाठोऽभिमत इति भाति । 'मात्र' इत्यतः प्राक् 'लोप' इत्यधिकम् - अ. पा. सू. १.२.१०. "पा. भू. ६. १:१६. १३ 'न' इति नास्ति 'पा. मू. ६. १. १५. पा. सू. ७. २.८१. 'संजाप्रत्यय "सार्वधातुकमपिदिति ङित्त्वेनेति भावः। 'डिप्रयोग पा. मू. १. ३. २. - .

·अ.१ पा.२ आ.१ ३ . कृतमित्यर्थः । भाप्ये अशिश्वियत् "विमापा श्वेः' इति चङ। अश्वत् "जस्तम्भु' इत्यङ, "श्वयतेरः'। अवोचत् "अस्यतिवक्ति' इत्यङ, "वच उम्। स्वप्नक "स्वपितृपोर्नजिङ। यज्वा "सुयजोर्ड वनिप्' । यज्ञः “यजयाच' इति नह। एवं सर्वत्र कित्त्वकरणेऽतिप्रसङ्ग- मुक्त्वा सर्वत्र "डित्त्वकरणेऽतिप्रसङ्गार्थ" 'जाग्रः' इति वार्तिकम्। तदकारप्रश्लेषाप्रश्लेषाम्यां द्वेघा व्याचष्टे भाष्ये जागर्तेरिति । तस्य तात्पर्यमाह-कितीति । नुवितेति । कुटादि- त्वेन तृचो ङित्त्वादुवङ। इदं मन्दप्रयोजनमित्याह इदं मन्दप्रयोजनमित्याह-कितीति । सप्तमीनिर्देशनापातप्रतीत्या पूर्वस्य कार्यमिति प्रतीयते। वस्तुत इट्प्रतिपेघः कित एव कार्यम्, पूर्वस्य कार्यातिदेश इति चोक्तमिति भावः। औपदेशिककित्त्वस्यायं निषेधः, नातिदेशिकस्य । "अत "आतिदेशिककित्त्वे- नात्र गुणनिषेधो भविष्यति, अत आह-न क्त्वेति। अयवेति । कित्कार्यमतिदिश्यते, न तु कित्त्वम्, तस्य तदकार्यत्वात् । “ततश्चौपदेशिककित्त्वनिषेचे गुणः स्यादेवेति ङित्त्वं पृथग्वक्त- व्यमित्यर्थः। औपदेशिककित्त्वेनातिदेशिकडित्त्वे सत्यपि निषेधः स्यात्, अत आह-डित्त्वेनेति । 'अथवा' इत्युक्तं दूषयति - माष्ये स्यादेतदिति । ङित्त्वस्य कित्त्वबाधकत्वमुक्तं निराह येनेति । तत्र हेतुः न होति ॥ रत्नप्रकाश श्रीशिवरामेन्द्रसरस्वतीकृतः [ २, ३-१०] ङ इद्यस्य स डिदिति वहुव्रीहिः । गाङः कुटादेश्च परोऽञ्णित्प्रत्ययो डित् स्यादिति सूत्रार्थः । यथा सिद्धस्यैव चैपादिकशास्त्रस्य "पूर्वत्रासिद्धम्' इत्यसिद्धत्वं बोध्यते तथानेन सूत्रेणाविद्यमान- डकारेणवेता संवन्धो बोध्यते । एवम् "असंयोगाल्लिट कित्' इति ककारेणेता। तथा गोतो गित्' इति णकारेणेता। एवमेव "न क्त्वा सेट्' इत्यनेन क्त्वाप्रत्ययस्य सत्यपि ककारेणेता संवन्धे तदभावो बोध्यत इति सर्वमनवद्यम् । एवं स्थिते कश्चित् पण्डितंमन्यः शङ्कते डित्किद्वचन इति। डकारककारयोरिति। अञ्णित्संबन्धिनो डकारस्य, अपिल्लिट्संबन्धिनः ९ २ - ३ कित्त्वप्रकरणे ''विभाषा धेट्श्व्योः' इति सूत्रकदेशानुवादोऽयं "ङित्त्वप्रकरणे --- ऋ. बोध्यः । 'विभाषा श्वेः' इत्यस्य - संप्र ११ अतिप्रसङ्गकथनार्थमित्यर्थः । सारणविधायकत्वात्। द्विधा ऋ. पा. सू. ३. १.५८. १३ 'अतः' इति नास्ति अ, ऋ. पा. सू. ७.४. १८. आतिदेशिकत्वेनात्र अ, ऋ. पा. सू. ३. १. ५२. ५ ततश्चौपदेशिकत्वेनातिदेशिकङित्त्वे पा. सू. ७. ४. २०. "पा. सू. ८. २. १. पा. सू. ३. २. १७२. "पा. सू. १. २. ५. पा. सू. ३. २. १०३. "पा. सू. ७. १. ९०. 'पा. सू. ३. ३. ९०. पा. सू. १. २. १८... १४ - अ. ५ ७ ·४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि ककारस्य चेत्यर्यः । अभावात् अप्रसिद्धरित्यर्यः। ङित्त्वकित्त्वयोरिति । डित्किच्छव्दौ बहुव्रीही। ताम्यां परयोविप्रत्यययोः संवन्धोऽर्थः, "कृत्तद्धितसमासेभ्यः संवन्धाभिधानं भावप्रत्ययेन' इति परिमापितत्वात् । कारककारसंवन्धयोरित्यर्थः। अप्रसिद्धिरिति । अनेन सूत्रेण सिद्धिर्न भवति । तयाच सूत्रस्यावोवकत्वरूपमप्रामाण्यमिति भावः । अत्र अणिति, अपिल्लिटि च। "सता ह्यमिसंवन्धः' इत्युक्तमयं दृष्टान्तेन द्रढयति - तद्ययेति । अस्मदुक्तं सूत्रार्थमभिप्रेत्यो- तरमाह-भाव्यते तीति । ङित्त्वे कित्त्वे च "सिद्धे सति सूत्रस्यैवास्यानर्थक्यापतेरविद्यमाने एव कित्त्वङित्त्वे विधीयेते, बोध्येते' इति 'भावः। तदुपपत्तिः प्रागेव दर्शिता। एतेन 'चत्वा- रोत्र पक्षा उपक्षिप्ता भाष्ये - ङित्त्वकित्त्वसंबन्धप्रतिपादनम्, भावना, संज्ञाकरणम्, अतिदेश- श्चेति । तत्राद्यपक्षनिराकरणाय वर्तिकमुपन्यस्यति --डित्किद्वचन इति'। इति निरस्तम् । ङित्त्वकित्त्वप्रतिपादनपने "डित्किद्वचने' इत्यादिनाक्षिप्ते सति 'भाव्यते तहि' इत्यादिना तस्यैव पसस्य समाहितत्वेन तयोर्मेदाभावात्। सूत्रार्यमन्यथा बुद्ध्वा तस्यार्थस्यानुपपत्त्या सूत्रस्याबोध- कात्वरूपेत्रामाण्य आपादिते तस्यार्थस्य पक्षत्वकल्पनानौचित्यात् । अन्यथा सूत्रेण वोवयितुमशक्या- नामर्थानामसंख्येयत्वेन पक्षाणामानन्त्यापत्त्या चत्वारः पक्षा इति गणनासंभवापत्तेः। आदेशपक्षस्य संज्ञापेक्षयोत्कृष्टस्य मायारूढस्योपेक्षायां मानाभावाच्च । अविद्यमानसंबन्धभावनमशक्यमिति मन्यमान आह - भवतीति चेदिति। कारककाराविति । डित्किच्छब्दो कर्मधारयाविति मन्यते । तयोर्वहुग्रीहित्ये त्वादेशपक्षोऽपि निर्दोपः। तृजादेस्तृङ्गादिपु तसादेः क्तसादिपु चादेशे प्विष्टसिद्धः । न च क्लुप्तडकारेत्कारचङङादय आदेशाः स्युन त्वक्लृप्तङकारेत्कास्तृङादय इति वाच्यम्, स्थानेs- न्तरतमपरिमापया अक्लुप्तडकारेत्कस्यवाङ्गीकारात् । एतदभिप्रायेणव "माद्यन्तो टकितो' इति सूत्रे 'टफावाद्यन्तसंज्ञे इतो भवतः' इति पक्ष उट्टङ्कितो भगवता। फयं पुनरिति। इत्संज्ञायां सत्यां तस्य सटिति लोपस्यैव जायमानत्वेनादेशत्वेन विधानं न युज्यत इति मन्यते । कि हि यचनादिति। वननसामर्थ्यांदादेशे जाते पश्चाल्लोपो भविष्यतीति भावः। मदुक्तरीत्या आदेशपदा निर्दुष्टं शात्यापि "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन पक्षान्तरं परिगृह्णाति - संज्ञाकरणं तहाँति। पिटद्ग्रहण इति । पिङत् गृह्यते यत्र तत् पिडग्रहणं "विइति च' इति सूत्रम्, तो- त्ययः। संप्रत्ययः स्यादिति । विउत्संशययोरिति शेपः। अनयोरेवेति । अनयोरेवेति। कृषिमाधिमन्या- यादिति भावः । नादीनां डिन्त्वं पिडद्ग्रहणे सावकाशं शेयम्। तदेयं संज्ञापक्षे दूपिते पक्षान्तरं परिग्रसाति तहदतिदेश इति । टिद्वदिति । डिता तुल्यं वर्तत इत्यर्थः । "शेन तुल्पम्' इति तृतीयान्ताहतिः। अफिद्विधिप्रसङ्ग इति । किवद्भावेऽतिदिप्टेऽपि स्वा- प्रपस्वामित्वस्य सत्येन तदापी पिपिः प्राप्नोतीति तस्य प्रतिषेधो यातव्य इति भावः । सिसक्षतीति । “हलन्तान' इति सनः पिद्मावेऽतिदिष्टे स्वाथयाफित्याययोऽमागमः स्यादिति नावः। फिति नतीति । तया घ स्याश्रये फित्त्वे सत्यपि न दोपः। तदाश्रयायंस्य फस्याप्यगा- पाहिनि नापः। स पक्षविति। नापनापो, आदेशपक्षेतिदेगपी नत्ययः। संशापास्तु पित एग। रोप गतीयपने सापन ममापानमाह सिद्ध रियति । पूर्वस्य यत् पार्यमिति । - । লগিনাশাফায়ামিলি माणगारे मामालपानिन। 'रोनिया:-प. 'पा. गू. १. १. ८६. 'पो. पा. दिलीपमागे पृष्टम् ३५. 'पा. मू. १. १... * पा. ग. ५.१. ११५. पोशाम पाटः।

·अ.१ पा.२ आ.१ . डिति पर इति शेपः। सप्तम्यर्थे ऽपि] वतिरिति । सप्तम्यन्तादिवाथै वतिरित्यर्थः । -तथा- वाणिद् ङिद्वद् भवतीति यदुक्तं मया तत्र सप्तम्यर्थे प्रथमा प्रयुक्तेति शेयमिति भावः । एतेन 'ननु नेह वतिरुपात्तः, तत् कथमयं परिहारः' इति निरस्तम्। भाष्ये वरुपात्तत्वात् । मन्तरेणाप्यतिदेशो गम्यते' इत्युक्तत्वेन सूत्रापेक्षयैवमनुक्तत्वाच्च । यदपि समाहितम् 'अयं भावः- यथा न सर्वकार्यप्राप्त्यर्थोऽब्रह्मदत्ते ब्रह्मदत्तत्वारोपः। अपि तु कस्यचिदेव कार्यस्य लाभार्थः । एवमिहापि व्याख्यानाद् विशिष्टङित्कार्यातिदेशार्य एवाञ्णितः प्रत्ययस्य तद्रूपासङ्गः' इति । तदपि न, एतदाशयेन भगवता 'अणित डिद्वद्भवति' इति सूत्रार्थस्य दर्शितत्वेऽपि तेन शब्देन 'सोऽर्थो न दर्शित इत्याशयेन कयमनुच्यमानं गंस्यत इति प्रश्ने सप्तम्यर्थे वतिरिति भाष्यस्य प्रवृत्तत्वेन तस्य- तदाशयकत्वासंभवात् । डिन्तीव डिद्वंदिति । तथा च डितः परस्य विधीयमानमात्मनेपदं सन्नन्तान भवतीति भावः। अत्रेदमवधेयम् -- यदि डिति यत् कार्य तन्मात्रमतिदिश्यत इति सूत्राक्षरैरप्रतीयमानोऽप्यर्थ आश्रीयते तर्हि "सार्वधातुकमपित्' इत्यनेनापि डिंति यत्कार्य तदेवाति- देण्टव्यमिति 'पचेते, पचेये' इत्यादौ "आतो. डितः' इत्याकारस्येय् न स्यात् । अतः सर्वत्रेकरूप्या- थं ङिद्वयपदेशमात्रमतिदेश्यम्। सन्नन्तादात्मनेपदवारणं त्वाद्यपक्षयोरिव तृतीयपक्षेऽप्युपदेशे यो ङित् तदन्ताद्धातोरात्मनेपदमिति व्याख्यानादिति वक्ष्यति भगवान् "अनुदात्तङितः' इति सूत्र इति । अथ किमर्थमिति। गुणवृद्धिनिपेघस्य ङित्त्वकित्त्वयोरन्यतरेण सिद्धत्वादुमयाश्रयणं व्यर्थमिति "सर्व डिदेव किदेव वेति। डित्किच्छब्दी बहुव्रीही। आक्षेपश्चायमुपदेशोद्देशसाधारणः । चङडक्त्वाप्रभृतयो हयुपदेशकाल एव डितः कितश्च 1. अणिदपिल्लिट्प्रभृतयस्तुपदेशोत्तरं प्रकृत- प्रकरणेन ङितः कितश्च। एवं चात्र निदर्शितानां पक्षाणामाद्य एव पक्षः सूत्राक्षरारूढः समीचीन इति सूचितम्। तस्यासंभवे हि कथंचित् पक्षान्तरमङ्गीकर्तव्यम्। एवं स्थिते तं पदं भाष्या- रूढं सूत्राक्षरानुगतमवुद्ध्वा तृतीयपक्षमेवावलम्बमाना मन्दबुद्धयो निरस्ताः। अथङिति। "रुदि- विदिभ्यां ङित्' इत्यतो डिदित्यनुवर्तमाने "उपसर्ग वसः' इत्यनेनोपसर्गपूर्वाद्वसेरथप्रत्ययः स्याद् डिदिति बोषिते प्रागस्मदुक्तरीत्या अयप्रत्ययस्याथङादेशो जात “इत्येतदभिप्रायेणैवमुक्तम् । जाग्रोऽगुणविधिरिति। "जाग्रोऽविचिण्लङित्सु' इति ङितः पर्युदासात् किति गुणो भवति, न तथा च सति' पृथगनुवन्चे इदमुपपद्यत इति भावः । जागरितवानित्यत्रापि प्राप्नो- तीति । सर्व डिदेव चेदिति शेषः। जागृथ इत्यत्रापि प्राप्नोतीति । सर्व किच्चेत् 'जानोऽ- विचिण्णकित्सु' इति सूत्रे कृत इति शेषः। कुटादीनामिति । कुटादिभ्यः परस्याञ्णितः प्रत्ययस्येत्यर्थः । "इनिषेध इति । ' इनिषेधाभाव इत्यर्थः। · नुवितेति। ‘णू स्तुती। घुवितेति । धू विधूनने । अत्रापीति। सर्व किदेव चेदिति शेषः । यत्तूक्तम् 'कितीति · सप्तमीनिर्देशा- . दिटप्रतिषेधस्याप्यतिदेशः स्यादित्युपन्यासः । न त्विप्रतिषेधः पूर्वस्य कार्यम्' इति । तत्तुच्छम्, "भावनादेशपक्षयोरेतद्भाष्यस्य सम्यगुपपन्नत्वात्, अतिदेशपक्षेऽपि व्यपदेशमात्रमतिदेश्यमित्यत्रैव भग- मन्यते। डिति । २ लस्य स्थाने विवीयमानमित्यर्थः । पा. सू. १. २. ४. पा. सू. ७. २. ८१. पा. सू. १. ३. १२. भाष्ये 'सर्व किदेव डिदेव वा' इति पाठो दृश्यते । पाठान्तरमिदमिति भाति । उणादिसूत्रम् ४०२. " उणादिसूत्रम् ४०३. “इति तदभिप्रायेणैवमुक्तम् - प, फ, ब. पा. सू. ७. ३. ८५. 'इट्प्रतिषेधः' - इति · भाष्ये । पाठो दृश्यते । 'इपिनषेधः' इति पाठो रत्नप्रकाशकृत इति १० ५ भाति। ११ भावनातिदेशपक्षयोः प, फ, ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - वतस्तात्पर्यस्योक्तत्वेन तत्रापि सम्यगुपपन्नत्वाच्च । कित्प्रतिषेधश्चेति । चकारेण प्रयोजन- मित्युनुकृण्यते । प्रयोजनविशेपसमभिव्याहृतश्चकारः प्रयोजनविशेपमेवानुकर्पति । अधिकारादेव तु प्रयोजनमित्यनुपज्यत इत्याशयेन पृच्छति पृच्छति-कि चेप्रतिषेध इति । कि चेनेटप्रतिषेधोऽ- नुकृप्यत इति भावः। परिहरति नेति। अदेशेऽयं चः पठित इति । तथा च पाठक्रमा- दार्थक्रमो वलवानिति स्थलान्तर एव तस्य प्रयोजनपदाकर्पकस्य योगो ज्ञेय इति भावः। कुत्र ज्ञेय इत्यपेक्षायामाह पत्वायां चेति। इतीति । तस्य योगो ज्ञेय इति शेपः। कुटित्वेति । "न क्त्वा सेट्' इति निषेधो विशेषानुपादानात् औपदेशिकस्येवौद्देशिकस्यापि कित्त्वस्य स्यात् । ङित्त्वकित्त्वयोः पृथक्त्वे तु कित्त्वस्यैव स भवति, न ङित्त्वस्येति भावः । इतोऽपि भाष्यादाद्यः पक्ष आश्रित इति गम्यते। डिति किति च यत्कार्य तदेवातिदिश्यत इति 'मतमेवाश्रितमित्या- श्रयतां मन्दबुद्धीनामिदं भाष्यमनुपपन्नमेव । यतूक्तम् 'अथवा यदप्राप्तं कार्य तदतिदिश्यत इति क्त्वाप्रत्यये कित्त्वातिदेश एव. न स्यात्' इति। ततुच्छम्, प्रकृतभाष्यस्य तदर्थकत्वे मानप्रयोजन- योरभावात् । नुवित्वेति । औद्देशिकेन ङित्त्वेनोपदेशिकं कित्त्वं बाध्यते। सर्व किदेव चेत् स्यादयं दोप इति मन्यते । आतिदेशिकेनेति । औद्देशिकेनेत्यर्थः । सत्यपि ङित्त्व इति। . ङित्त्वकित्त्वयोरविरोधेन बाध्यबाधकमावासंमवादिति भावः। "किदाशिपि' इत्यत्र तु येन नाप्रा- प्तिन्यायसत्त्वेन "सत्यपि संभवे वाधनं भवति' इत्याश्रयणात् कित्त्वेन ङित्त्वस्य वाध: सार्वधातुकमपित्. १. २. ४. [१, १०-१२] -- - (उद्दयोतनम्) सार्वधातुकमित्यनेनार्धधातुकव्यावृत्तेः स्पष्टत्वात् प्रश्नायोगमाशङ्कयाह लिङ्गादिति । चङादीनां ङित्करणलिङ्गादित्यर्थः। तुल्यजातीयज्ञापकत्वे तृजादौ ङित्त्वस्याति- व्याप्तिः, सामान्येन ज्ञापकत्वे सार्वधातुकेऽव्याप्तिरित्युभयथापि लिङ्गेनान्यथासिद्धेरभावात् सार्व- धातुकग्रहणं कर्तव्यमेवेति प्रतिपादनायेत्यर्थः । आघातुकराब्दस्य ठगन्तत्वे "कितः' इत्यन्तोदात्त- स्यात् "वह्वचोऽन्तोदात्तात्' इति ठन् स्यात्, न छः, अत माह अर्घघातुष्विति । अर्वधातु- पु भवा आघंघातुफसंज्ञा, 'तत्संबन्धिन आघंघातुफीया इति भाप्यार्थः । अर्धधातुशब्दः "अर्थ नपुंसकम्' इति "तत्पुरुप समासस्वरेणान्तोदात्तः, ततो "वह्वचः' इति ठनि नित्स्वरेणाद्युदात्त- त्वेनान्तोदात्तत्वामावात् ठनभावे यो भवतीत्यर्यः । ननु तातो ङित्त्वं सार्वधातुकाङित्त्वस्यापि शापकं स्यादित्यपिद् डिदिति निविपयं स्यात्, अत आह-तातङ इति। स्थानिवद्भावेन डित्त्वा- प्राप्तौ डित्कार्याय नियमाणं डित्त्वं न ज्ञापकमित्यर्यः । अयनिपो डित्त्वमापंचातुकानामपि न मापकमित्याह हत्यनिप इति । भाप्ये पूर्वमूत्रे सहपाठादिह सहपठितमिति भावः। भाप्ये . - - 'स्थलान्तरस्य 'पा. मू. १. २. १८. मतमेवान स्थितमिति "पा. मू. ३. ४. १०४. मिदनोन्यात् गूरे भाप्योक्तमिदम् । 'पा. मूः ६. १. १६५. *पा. मू. ४. ३. ६७. 'तत्संज्ञासंबन्धिनः-अ. पा. मू. २. २. २. तत्पुरुषसमास अ, ना, पा. मू. ४. ३. ६७. "स्विरेणान्तोदात्तत्वानावात् - मा.

·अ.१ पा.२ आ.१ ७ :- चङडाविति । तयोलङविषयत्वात् 'सिजादेरेवाङित्त्वज्ञापको स्याताम्, न त्वादेरित्यर्थः । भाष्ये नजिडिति। तत्र वर्तमान इत्यनुवृत्तैः। डवनिपि भूत इत्यनुवृत्तिः । घार्थानामिति। "यज- याच' इत्यत्र भाव इत्यनुवृत्तः। च्यु अ अन्त इति स्थिते परत्वात् पूर्वं गुणः पश्चादेकादेश इति नानिष्टं किचित्, अत आह -- गुणादिति। एकादेशे सति गुणाप्राप्तेर्गुणस्यानित्यत्वम्। वर्ण- मात्रापेक्षत्वात् पररूपमन्तरङ्गम्, 'अङ्गप्रत्ययसापेक्षत्वाद् गुणो वहिरङ्गः। "वार्णादाङ्गम्' इंति परिहारोऽत्र भाष्यकृता कथं नोक्तः, अत आह-~-साधारणेति । पर्युदास प्रसज्यप्रतिषेधपक्षद्वय- साधारणेत्यर्थः। प्रतिपेघपक्षे तु नायं दोष इत्याह -- प्रसज्येति । डित्त्वनिषेधः पित् किन्न भवतीति निषेधः। ननु 'अन्त' इत्यत्राकारमात्रस्यकादेशः, न कृत्स्नप्रत्ययस्य । ततश्चादिवद्भावेन कथं सार्वधातुकग्रहणेनैकादेशस्य ग्रहणमिति शङ्कते -~~ यद्यपीति । अकारकादेशस्याकारग्रहणेन ग्रहणादकारस्य च प्रत्ययादित्वात् सार्वधातुकग्रहणेन ग्रहणं स्यादित्याह - तथापीति। प्रत्ययस्यैव पररूपस्थलमाह च्यव इति । यद्यपीति । गुणार्थ प्रत्ययस्यैव पित्त्वम्, नाटः, ततश्चाट एका- देशो न पिदपितोरिति कथमादिवद्भावेन पित्त्वमित्यर्थः । स्वंयमसंदिग्धमुदाहरणमाह तुर्दै इत्यत्रेति । ननु ङित्त्वविधिनिषेधो न पूर्वस्य कार्ये, अत आह -- यथेति । यथायोगमितिः। च्यवन्त इत्यत्र शपि स्थिते गुणः, तुदानीत्यत्र शे स्थिते गुणनिपेघः, तयोः पूर्वकार्यत्वमेवेति भावः । अत्र योगविभागेन 'पिच्च ङिन्न भवति, डिच्च पिन्न भवति' इत्ययमों "हल: श्नः शानज्झौ' इति सूत्रे भाष्यकृता वक्ष्यते ।। [२, १०-१२] (रत्नप्रकाशः) आर्धधातुकीयानिति । सार्वधातुकार्धधातुकशब्दावश्वकर्णादिशब्दवदवयवार्थ- शून्यावपि "ठजन्तौ संज्ञात्वेन विनियुक्ताविति तयोरन्तोदात्तत्वाभावात् "बह्वचोऽन्तोदात्ताट्ठन्' इति' ठनोऽभावे "वृद्धाच्छः'। आर्धधातुकेषु भवानित्यर्थः । तातडो डित्त्वं पिदर्थमिति सार्व- घातुकाङित्त्वस्य ज्ञापकं न भवति। अवनिबिति। आर्धधातुकत्वङित्त्वाभ्यां चङादिसाम्यमाश्रितम्, न तु सर्वथा ज्ञापकत्वं युज्यत इति, पित्त्वेन तस्य ज्ञापकत्वासंभवात् । शवेकादेशप्रतिषेध इति । "शवेकादेशे ङित्त्वप्रतिषेध इत्यर्थः । तस्य कुतो ङित्त्वं प्रसक्तमित्यत आह-आदिवत्त्वादिति। "अन्तादिवच्च' इति निपातनात् मतोर्मस्य वत्त्वम् । च्यवन्त - इति। नित्यत्वादन्तरङ्गत्वाच्च "अतो गुणे' इति पररूपे तस्यापित आदिवद्भावात् तद्विशिष्टस्य ङित्त्वे सति गुणनिषेधः स्या- दिति भावः । व्याश्रयत्वात् १"वार्णादाङ्गम्' इति न भवति । एतेन "साधारणपरिहाराभिधानाय "वार्णादाङ्गम्' इति नाश्रितम्” इति निरस्तम्। स्वयमप्यन्यत्र समानाश्रयस्यैवाङ्गस्य बली- यस्त्वस्योक्तत्वेनात्र तद्विस्मरणात्। यद्यपि पर्युदासपक्षेऽप्युक्तदोषो न भवति, गुणस्य शन्निमित्त- २ २ सिजादेरेव ङित्त्व पा. सू. ३. ३. ९०. 'अङ्ग' इति नास्ति -अ. परिभाषा ५५. ५'प्रसज्य' इति नास्ति अ, . पा. सू. ३. १. ८३. ठजन्ती प, फ, व. 'पा. सू. ४. ३. ६७. "पा. सू. ४. २. ११४. १० शबेकादेशङित्त्व -व, भ. पा. सू. ६. १. ८५. पा. सू. ६. १. ९७. १३ परिभाषा ५५. "परिभाषा ५५. ६ ७ - ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि कस्यापितो ङित्त्वमाश्रित्य प्रतिषेधायोगात्। "डिति प्रतिपेधे तन्निमित्तग्रहणम्' इति हि वार्तिकम्। तयापि धातोविहिते क्ङिति सति ततः पूर्वस्यको गुणवृद्धी न स्त इत्यर्थस्यैव तत्र भगवतोऽभि- मतत्वेन तद्रीत्या प्रकृते दोषापादनान्नानुपपत्तिः । एतेन तत्र तद्वातिकनिदर्शितमेवार्थमाश्रयन्तो निरस्ताः । प्रकृतभाण्यवातिकविरोवात् । तुदांनीति । "आइत्तमस्य 'पिच्च' इत्याट: पित्त्वात् 'तदेकादेशे पिद् [ङिन्न इति] ङित्त्वनिपेघाल्लवूपवगुणः स्यादिति भावः। एतेन 'यद्यप्युत्तमस्य पित्त्वम्, तथापि तद्भक्तत्वादाट: पिदवयवस्यकादेशः पित उत्तमस्यादिवदिति स्यान्ङित्त्वनिषेधः' इति निरस्तम्। मिवादेशत्वप्रयुक्तस्य पित्त्वस्य 'आनि' इति समुदायवृत्तित्वेऽप्याट: पित्त्वस्याटि सत्त्वेन यत्किचित्प्रलापस्यासंगतत्वात् । तत्रांस्वरसेन "नुदै इत्यत्र सर्वस्यैव पित एकादेशः पित आदिवदिति ङित्त्वप्रतिपेधप्रसङ्गः' इत्युदाहरणान्तरनिदर्शनानौचित्याच्च । स्थानिवद्भावाद्वय- वधानमिति । "अचः परस्मिन्' इत्यस्य रूपातिदेशपरत्वादिति भावः । तथाच शपः पित्त्वेनो- भयथा ङित्त्वासंभवेन गुणः, शस्योभयथा ङित्त्वेन गुणनिपेधश्च सिध्यति। एतेन 'यथा स्थानिकाले यथायोग. गुणप्रवृत्तिनिवृत्ती तथादेशेऽपि कृतेऽन्यवधानवुद्धया भवतः' इति निरस्तम् । रूपाति- देशपक्षाश्रयेण ऋजुमार्गेणोपपन्नस्य वक्रमार्गेण कुकविकृतेरिखोपपादनानौचित्यात् ॥ असंयोगाल्लिट् कित् १. २. ५. [२, १२-१३] (उद्दघोतनम्) 'ऋदुपयेभ्यः' इति विशेपग्रहणस्य प्रयोजनमाह विभिदतुरिति । गुणे कृतेऽपि कित्त्वं प्राप्नोति, गुणस्तु कित्त्वे सति न प्राप्नोतीत्यर्थः। यद्यपि कार्यातिदेशे गुणे कृते कित्त्वकार्यस्य गुणनिपेघस्यामावात् 'कित्त्वमप्यनित्यम्, तथापि व्यपदेशातिदेशे नित्यत्वं ज्ञेयम् । द्वयोरपीति । गुणे कृते रपरत्वे च 'असंयोगात्' इति 'कित्त्वस्याप्यप्रवृत्तेरित्यर्थः। 'क्सस्यानव- कारात्वात्' इत्ययुक्तम्, गुणे कृतेऽपि भूतपूर्वगत्या क्सादेशसंभवात्, अत आह-ययेति । दुर्बले- नेति। अनवकारात्वं प्रावल्यप्रयोजकम्, तदभावाद् दुर्बलत्वम्। अतिदेशेन कित्त्वातिदेशेन ।' स्पर्धत तया च विरोये परत्वाद् गुण एव स्यादित्यर्थः। तातङिति। गुणवृद्धिप्रतिपेघेन चरि- तार्य डित्त्वम् "अनेकाशित् सर्वस्य' इत्यस्यापवादेन "ङिच्च' इत्यनेन यया "न स्पर्यते तयेहापी- त्ययः। स्मतंय्यः न तु वचनसापेक्षः ।। इति। [२, १२-१३] (रत्नप्रकाराः) दुपपेभ्य इति । 'विभिदतुः, विभिदुः' इत्यादी कित्त्वं नित्यम्, गुणस्त्य- ७ 'पा. मू. १. १. ५७. पा, या. १.१. ५-१. 'कित्वमनित्यम् -अ. 'पा. गू. ३. ४. ९२. "कित्यस्याप्रवृत्तेः-अ. 'सदसदिगो पिदिति प, फ, ब. 'पा. मू. १. १. ५५. 'प्रीप 'गुरे इल्प' इत्यस्य स्थाने 'नुदै' 'पा. गु. १. १, ५३. माया ति निणंपनागरमुद्रित पाठः । 'न' पति नास्ति - ·अ.१ पा.२ आ.१ ९ नित्यः । 'ववृते' इत्यादी तु द्वयोरप्यनित्यत्वात् 'परत्वाद् गुणप्रसङ्ग इति भावः । उक्तम् "शल इगुपधादनिटः क्सः' इति सूत्रे । 'परत्वाद् गुण इति। तस्मिन् सति संयोगात् परस्य लिट: कित्त्व न स्यादिति भावः । । इष्टवाचीति । परशब्दस्योत्कृष्टवाचकत्वादुत्कर्पस्य चात्रेष्ट एव विश्रान्ते- रिति भावः ॥ इन्धिभवतिभ्यां च. १. २. ६. [२, १४] (उद्दयोतनम्) विनापीति। वक्ष्यमाणविधयेत्यर्थः । इष्टमिति। "कित्त्वातिदेशेनापि वृद्धि- निषेधो न सिध्यतीत्यर्थः। कित्त्वविधानसामर्थ्यादनिग्लक्षणवृद्धेरपि निषेधः स्यात्, अत आह - गुणेति । उत्तमत्वद्योतनायाहमुक्तिः। णित्वाभावेति । “णलुत्तमो वा' इति णित्त्वविकल्पा- दित्यर्थः । "दीवीवेव्योश्छन्दोविषयत्वात्' इत्यत्र यथा भापायां तयोः प्रयोगाभावस्तयेन्धेरपि भाषायां प्रयोगाभावोऽनेनोक्त' इति शङ्कां निराह - भाषायामिति । "आमा भाषायाम्' इति भाष्ये भाषाग्रहणममन्त्रग्रहण लभ्यमित्याह छन्दसीति । एतत् इन्धेश्छन्दोविषयत्वादित्येतत् । अस्य इन्धेः। प्रयोगाभावः उक्त इति शेषः। ननु 'समीये' इत्यत्र नलोपार्थ छन्दोऽर्थमेवेन्धि- ग्रहणं 'कर्तव्यम्, अत आह -तत्रेति । समीध इति। द्विवंचने सवर्णदीर्घः । डित्वादिति । "सार्वघातुकमपित्' इत्यनेन । यद्यपि छन्दसि 'ऋक्वता' इत्यादाविव' संज्ञाद्वयसमावेशः संभवति, तथाप्याह -- व्यत्यय इति । ननु भुव उवर्णस्य वुक्, गुणे कृर्ते "तदभावाद् वुगनित्यः, अत आह - ओः सुपीति । प्रयोजनाभावादित्यर्थः । ननु गुणे कृते भोशब्दस्य, अकृते भूशब्दस्यति शब्दान्तरप्राप्त्या वुगनित्यः, अत आह एकदेशेति। शब्दान्तरप्राप्तिमङ्गीकृत्याप्याह सत्या- प्राप्तिरेवेति । इगन्तत्वाभावाल्लघूपवत्वाभावाच्चेत्यर्थः ।। - - मिति । [२, १४] (रत्नप्रकाशः) प्रयोजनमुक्त्वा तस्यान्यथासिद्धिमाश्रित्य सूत्रं प्रत्याख्यातुमुपक्रमते - किमर्थ- मिति । एतेन "सत्यपि चेष्टं न सिध्यति, बभूवेत्यज्लक्षणत्वादृद्धेरिग्लक्षणत्वाभावात् प्रतिषेधा- भावात् । गुणमात्रनिषेध एव 'वभूविथ' 'अहं बभूव' इति च णित्त्वाभावपक्षे स्यादिति प्रश्नः" इति कैयटो निरस्तः। धातोविहिते क्ङिति परे इको गुणवृद्धी न स्त' इत्येव तत्सूत्रार्थस्य सूत्र- कृत्संमततया भगवता व्यवस्थापितत्वात् । इन्धेरिति । लिट्परस्येति शेषः । तेनेन्घांचक "इत्यादे- - - . 'परत्वात्' इति नास्ति --- प. २'उक्तम्' इत्यादि "कित्त्वं न स्यादिति भावः' इत्यन्तं नास्ति पा. सू. ३. १. ४५. तिवादेशे णलि वृद्धि ऋ. पा. सू. ७. १. ९१. का. वा. १. १. ६. १. ७'आमा भाषायामिति' इति नास्ति ऋ. 'कास्प्रत्ययादिति सूत्रस्थामन्त्रग्रहणेत्यर्थः । 'पा. सू. १. २. ४. १० 'तदभावात्' इत्यादि 'ननु गुणे कृते' इत्यन्तं नास्ति अ; तदभावात् प्रागनित्यः ११ इत्यादी लोकेऽपि ५ - ·१० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि लोकेऽपि प्रयोगे न दोषः। वेदे तु "अमन्त्रे' इत्युक्ततयाम् न भवति। कृतेऽपि . . . प्राप्नोत्य- कृतेऽपीति । तया च कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणैव नित्यत्वमिति भगवतोऽभिमतम् । सूत्रकारस्य 'तु 'अन्यस्य तु प्राप्नुवन् विधिरनित्यः' इत्यभिमतम् । · गुणवृद्धयोः सत्योहि वुगन्यस्य प्राप्नोति ।। मुडमृदगुधकुषक्लिशवदवसः क्त्वा १. २.७. [२, १५] (उद्द्योतनम्) मृडादिभ्यः क्त्वैव किदिति 'नियमः किं न स्यात्, अत. आह - 'विपरीतेति । तटों पदेशिकं कित्त्वं किमर्थम्, अत आह' --- कित्त्वमिति । 'लूत्वेत्यांदी "श्रयुकः किति'. इतीड- भावः । कश्चिदित्येतद्विशदयति -- क्लिश इति । भाष्ये 'विभापितेड्ग्रहणमुपलक्षणमित्यभिप्रेत्याह गुधैति। विधिसंभवे नित्यार्थविधिसंभवे। 'नियमापेक्षायाः परिसंख्याया जघन्यत्वादिति भावः ।। [२, १५] (रत्नप्रकाशः) "न क्त्वा सेट' इति सूत्रं प्रत्याख्यातुमस्य प्रयोजनं पुच्छति-किमर्थमिति । मुडादिभ्य एवेति । क्त्वैवेति विपरीतनियमस्तु न भवति, व्याख्यानात् । इहापीति। सेडनिट- साधारण्येन क्त्वामात्रस्य नियमादिति भावः । कश्चिद्विभाषितेडिति। "क्लिशः क्त्वानिष्ठयोः' इति विकल्पेनेड्विधानात् । तेषामिति । मृडमृदवदवसामित्यर्थः। गुधकुपक्लिशीनां तु "रलो व्युपधात्' इति विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थ ग्रहणम्। तस्यति। क्लिशेरित्यर्थः ।। रुवविदमुपग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च. १.२.८. [२, १६] (उद्दघोतनम्) सन्नर्थत्वोक्तेः प्रयोजनमाह - तत्रेति । सनः कित्त्वविधान इत्यर्थः । नियमायमिति। स्वपिप्रच्छिभ्यामेवानिट् क्त्वा कित्, नान्येभ्य इत्येवंरूपेत्यर्थः। भाप्ये किदेयेति । "न त्वा' इति निघामावादित्यर्थः ।। [२, १६] (रत्नप्रफाशः) सनयमिति । न भवति ।। तया च तय चरितार्थत्वादनिट: क्त्वः कित्त्वविधानं नियमार्थ . 'पा. मू. ३. १. ३५. "गुपन्दो नास्ति .व. 'नियमः' इति नास्ति "विवक्षिति 'पा. गु. ७. २. ११. 'नियमपरिसंख्याविध्योयाकरणमतभिन्नत्वा- दाह-नियमति ॥ नियमापेक्षया परि-या, ऋ. पा. सू. १. २. १८. 'पा. गू. ७. २. ५०. 'पा. सू. १. २. २६. पा. गु. १. २. १८. - - ·अ.१ पा.२ आ.१ इको झल. १.२.९. • [२, १६-२१] - - , (उद्द्योतनम्) सूत्रं किमर्थमिति वक्तव्ये इक इत्ययुक्तम्, अत आह --- इक इति । उत्तरार्थं सूत्रमावश्यकमिति न तद्वयर्थ्यमिति भावः । वक्ष्यमाण इति । दीरिम्मादित्यादिनेत्यर्थः । 'परत्वाद् गुण एवं दीर्घस्य वावकः, अत आह --- अज्झनेति । वाधितशास्त्रस्य पुनः प्रवृत्तौ प्रयो- जनमाह - शास्त्रमिति । उक्तप्रयोजनं निराह -- शास्त्रेति । गुणस्य 'प्रयोगाभावान्न धर्म इत्यर्थः । ह्रस्वेष्विव दीर्घष्वपि प्रवर्तमानो दीर्घो गुणस्य बाधकः स्यादिति शङ्कामप्रवृत्त्या निराह -दीर्घाणां विति। गुणनिवारणेन 'रूपविशेषसंपत्तिरस्त्येवेत्याह-गुणापाकरणेति । अतृप्तस्य पुनः प्रवृत्तेरपि संभवात् तृप्तिपर्यन्तभोजनं विवक्षितमित्याह - तृप्तीति । ' 'भाव्यम्' इत्यस्यार्थः -- कर्तव्यमिति। 'सामर्थ्यात्' इत्यस्यार्थः -- तृप्तीति। तृप्तिविशेषवद्दी विशेषो नास्तीत्याह - न होति। इहापीति । अदीचे दीर्घविवर्योग्यता, अपूर्वोत्पादनरूपफलसंभवात्, न तु दीष्क्त्यिर्यः । रूपप्रतिबन्धि दीर्घस्वरूपप्रतिवन्धि। यथेति। तत्रानुस्वारवाधनार्थं यथा मकारस्य मकारो विधी- यते तथेह गुणवाधनाय दीर्घस्यापि दीर्घविधानमित्यर्थः। अविरोधाद्दीण कथं गुणवाधः, अत आह ततश्चेति। कथं दीर्घेणेत्ववाधः, अत आह दीर्घारम्भादिति। येन नाप्राप्तिन्यायन गुणस्य दीर्पण वाधः, इत्वस्य तु नवमित्याह - यदीति । गुणात् 'पूर्वमित्त्वमेव किं न स्यात्, अत आह - इत्त्वेति । "पूर्व विप्रतिषेधेन' इति पाठः सम्यक्, इत्वापेक्षया गुणवृद्धयोः परत्वेन पूर्वविप्रतिषेधासंभवात् । ‘ज्ञोप्सतीति । "ज्ञपेश्चौरादिकाणिचि मितां ह्रस्वे “सनीवन्तर्घ' इतीड- भावपक्षे "आप्जप्य॒धामीत्' इतीत्वे द्विवचनेऽभ्यासलोपे च रूपम् । विशेषाभावादिति । येन ना- प्राप्तिन्यायतौल्यादिति भावः। दृष्टान्तदाान्तिकयोः संबन्धाभावमात्रेण साम्यमाह- यथेति । संबन्धः निमित्तनैमित्तिकत्वलक्षणसंबन्धः। कित्त्वस्य णिलोपे उपयोगं दर्शयति-ज्ञीप्सतीति । गुणवत् गुणस्येव। दीर्घत्वमुभय"बाधकमित्यापातत उक्तम् । वस्तुतो णिलोपस्यैव वाधकं न गुण- स्येत्याह अथवेति । तत् दीर्घत्वम् । सति कित्त्वे णिलोपेन दीर्घत्वमेव वाध्यत' इत्याह तेनैव कित्त्वेनैव। कित्त्वं विनापीष्टसिद्धि शङ्कते नन्विति । न णिलोपस्यति । तस्मिन् प्राप्ते चाप्राप्ते चारभ्यमाणत्वेन येन नाप्राप्तिन्यायाभावादित्यर्थः । प्रतिपत्त्यभेदेन णि- नेतदिति। अयं येन"नाप्राप्तिन्यायः। नन्वसति कित्त्वे गुणस्यावश्यक- त्वादनिष्टरूपं स्यादित्याशङ्कय गुणाप्रसङ्गमाह -- मीनातीति । "णिलोपमुपपादयति तत्रेति । -- सतीति। लोपस्यापि वाघमाह - -- १ - ७ ३ अ. ४ परत्वाद् दीर्घ एव गुणस्य बाधकः -ऋ. २ प्रयोजनाभावात् - ऋ. रूपविशेषासंपत्तिः ऋ. तोति -अ, ऋ, ऋ. पूर्वमेव किं न स्यात् ऋ. 'एतेन प्रदीपे 'गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन' इत्यत्र क्वचित् कोशे 'गुणवृद्धी भवतः पूर्व- विप्रतिषेधेन' इति कश्चित् पाठः स्थितः स्या- दित्यूहनीयं भवति ॥ पूर्वं विप्रतिषेधादिति पाठः ऋ. 'ज्ञपेः' इत्यादि 'उपयोगं दर्शयति जीप्स- तीति' इत्यन्तं नास्ति 'पा. सू. ७. २. ४९. 'पा. सू. ७. ४. ५५. १० वाषितमिति अ, ऋ. नाप्राप्त इति न्यायः -अ. अ. ५ - १२ टिलोपमुप.

·१२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - गुणाभावे सतीत्यर्थः। परत्वादिति। यद्यपि येन नाप्राप्तिन्यायानाश्रयणेन प्रमित्सतीत्यत्रानव- काशत्वाद्दीर्पण गुणस्येव जीप्सतीत्यत्र णिलोपस्यापि बायो युक्तः, तथापि दीर्घ समानकालिकस्य पणिलोपस्य वाघेऽपि दी कृते स्थानिवद्भावेन णिग्रहणेन ग्रहणाल्लोपो भविष्यति। न च दीर्घविधि- सामर्थ्यात् पश्चाद्भाविणिलोपस्यापि बाध इति वाच्यम्, इस्भावे सामान्यग्रहणसंपादनेन सामर्थ्यान्य- थासिद्धेः। एवं च परत्वादित्यस्य दीर्घविधानानन्तरं प्रवृत्तत्वादित्यर्थ इत्याहुः । येन नाप्राप्ति- न्यायाश्रयणेनायं ग्रन्थो यथाश्रुत एव सम्यगित्यन्ये । दीर्घविधेरिस्मा' सावकाशत्वाभावं शङ्कते नन्विति । ‘लक्षणेति । यथा शेग्रहणेन 'काशे इत्यस्याग्रहणमित्यर्थः। ' प्रयोगरूपेति । यद्यपि सनि मीमारूपं नास्ति, तथापि मीयत इत्यादावस्तीत्याहुः। यद्यपि मीयत 'इत्यादावपि लाक्ष- णिकमेव रूपम्, तयापि लक्ष्यानुरोधेन क्वचिल्लक्षण प्रतिपदोक्तपरिभाषा' नाश्रीयत' इत्यत्र तात्पर्य- मित्यन्ये । इसमावे. दीर्वत्वस्यानुपयोगं शङ्कते-नन्वेवमिति । उक्तप्रकारेणेत्यर्थः । लाक्ष- णिकत्वेनाग्रहणे सत्यपीति यावत् । गामेति । "अत्र लाक्षणिकग्रहणं वाचनिकमिति भावः । भविष्यति 'इम्भाव ‘इत्यादिः। नोपपद्यत इति । तथा चानवकाशं दीर्घत्वं गुणमिव णिलोप- मपि बातेति तन्निरासाय कित्त्वं वक्तव्यमिति भावः । अस्य असत्यपि' कित्त्वे सावकाशमित्यस्य । नैतदिति । - मित्सतीति ‘रूपमेतच्छब्दार्थः। ननु 'कुङ शब्दें' इत्यस्य कुटादित्वेन ङित्त्वे सति गुणामावाद्विध्यन्तरावावेन दीर्घस्य चरितार्थत्वात् चिचीपतीत्यादावुभयप्रसङ्ग परशब्दस्यष्टवाचितया पूर्वविप्रतिषेधेन दीर्घे कृते "सकृद्गतौ' इति 'न्यायन 'गुणो न भविष्यति । परविप्रतिषेधेन च णिलोपो भविष्यतीति कि कित्त्वविधानेन, अत आह--न चेति । यद्यपि 'उद्धन' इति समा- धानमत्राप्यस्ति, तथापि दीर्घान्त एवायमिति परिहारान्तरमाह -- यस्मादिति । तत्र प्रयोगं नियामकमाह- "लोकेति। गु विष्ठोत्सर्गे, "ध्रु स्थैर्ये, इति कुटादी । "उद्धनेति । ‘ताव- न्मानविपयत्व इत्यादिः । प्रत्याहारग्रहणातु दीर्वस्य सर्वविपयत्वमभिमतम् । तस्य णिलोपेनेव गुणेनापि वाघनिरासाय कित्त्वं वक्तव्यमिति भावः ।। [२, १६-२१] (रत्नप्रकाशः) किमर्यमिति। "इको हलो झल्' इत्येकमेव सूर्य कर्तव्यमिति भावः। गुणो मा भूदिति । परत्वात् प्राप्नोतीति भावः । दीर्घारम्भादिति । येन नाप्राप्तिन्यायन "असति संभवे' इति न्यायेन च गुणापवादो दीर्घ इति भावः। कृते भवेदिति । दीर्घोत्तरमावित्वे गुणस्य १ . ४ नाप्राप्तन्यायानाश्रयणेन समानकालीनस्य -अ, प. णिलोपस्यव वाघेऽपि -अ. भावेनानवकारात्यामा मा. “इत्ययापि -अ, मा. 'प्रतिपदपरिमापा अ, . तन 'प्रदीपे 'इम् भविष्यति' इति पाठो दृश्यते । अग्नम्मट्टपाठे 'इन्' इति नास्तीति शायते। 'परिमापा ४०. "प्रदीपे 'वेदलोकयोः' इत्यत्र 'लोकवेदयोः' इति पाठोऽन्नम्मदृस्यति प्रतीयते । 'गुधुवी' इति प्रदीपस्थाने 'गुध्रुवी' इत्यन्न- म्मट्टपाठः। १२ प्रदीपे 'उहनिगमामिति ब्रूयात्' इति दृश्यते । 'उद्धनगमामिति श्रूयात्' इत्यन्नम्भट्टपाठ इति - . माति। "इको झलो हल -प; इको सलो झल फ, व. महानाप्यम् ६. १. २.

·अ.१ पा. २ आ. १ ज्ञाते धर्मो भवतीति न दीविधियर्थ्यमिति मन्यते । अनर्थकं त्विति । शास्त्रपूर्वक प्रयोगाद्धर्म इति मतस्य॑व युक्तियुक्तत्वात् "एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामवुग् भवति' इति वचनेनापि तथैवोक्तत्वात् प्रयोगानुपयोगित्वेन दीर्थशास्त्रमनर्थकं स्यादिति भावः । न हि दीर्वशास्त्रेण कश्चित् प्रयोगविशेपः संपादितः, येन तत् तदुपयोगि स्यात् । 'ह्रस्वार्थमिति । तत्र चरितार्थों दीविषिर्दीर्घस्य गुणं वारयितुं न क्षम इति भावः । · दीर्घाणामपीति । यदिह शास्त्रे लक्षणप्रवृत्तेराश्रयणादिति भावः। प्रयोगोपयोगित्वाभावाद् दीर्घाणां दीर्थो न भविण्य- तीति शङ्कते - न दीर्घाणामिति । तत्र युक्तिमाह -न हीति । सामर्थ्याद्धीति। अदनीयवस्तु- गतरसातिशयः क्षौरकगतचातुर्यविशेपश्चात्र सामर्थ्य विवक्षितम् । अकृतकारीति। स्वकार्यसजातीयं कृतशब्देन' विवक्षितम्, तद्भिन्नमकृतम्, तत्करोतीति' तच्छीलस्तया ।' अग्निवदिति । यथाग्निः स्वकार्यमस्मसजातीयभस्मनोऽन्यत्र काष्ठतृणादौ प्रवर्तते, न तु 'स्वकार्यसजातीये. भस्मनि, तथा दीर्घ- शास्त्रमपि स्वकार्यसजातीयदीदिन्यस्मिन्नेव ह्रस्वे प्रवर्तते, न तु .दीर्घ इति भावः । · गुणो मा भूदिति। "सत्यपि संभवे वाचनं मवति' इति न्यायेन गुणं बाधितुमेव दीर्घस्यापि दीर्घः कर्तव्य इति भावः। ऊनमिति । जलेनोनं क्षेत्रादि । पूर्ण तडाकादि । दीर्घसंश्रयमिति । तथा च येन नाप्राप्तिन्यायेनाप्यपवादत्वं दीर्घस्यत्वं प्रति नेति भावः । : दीर्घाणां नाकृत इति। यावद् री! न प्रवर्तते तावद् गुण एव परत्वात् प्रसक्तो नेत्वम् । दीर्पण प्रवृत्तेन गुणे वाधिते तु 'वाधकस्य वाधे जाते पुनरुत्सर्गः' इति न्यायेनेत्वप्रवर्तनादिति भावः । णिलोपस्त्विति । गुणमिव णिलोपमपि दीविधिवितेति मन्यते। ननु णिलोपे "प्राप्तेऽप्राप्ते च दीर्घ आरम्यत' इति णि- लोपापवादत्वं दीर्घस्य न युज्यते। गुणे तु नाप्राप्ते दीर्घ आरब्ध इति तस्यैव सोऽपवाद इति परेण णिलोपेन दीर्घो बाध्यत इत्येव युक्तमिति चेन्न, येन यो व्यर्थीक्रियते स तस्यापवाद इत्यस्यै- वापवादलक्षणस्य युक्तियुक्तत्वेन गुणेनेव णिलोपेनापि दीर्घस्य व्यर्थीकरणाण्णिलोपस्यापि दीर्घोs- पवादः स्यादिति तदाशयात् ।। अत्रेदमवधेयम् - यथा णिलोपेनापि व्यर्थीकरणात् णिलोपस्याप्यपवादो दीर्घस्तथेत्वेनापि स व्यर्थीक्रियत इतीत्वस्यापि दीर्घोऽपवादः स्यात् । पुरस्तादपवादन्यायाश्रयणे तु णिलोपमात्रस्यैव स वाधकः स्यात् । ज्ञापकसिद्धस्य तस्यासार्वत्रिकत्वे तु विनिगमनाविरहात् त्रयाणां बाधकः स्यात् । येन नाप्राप्तिन्यायस्य विनिगमकत्वे तु 'इको झल्' इति पृथक्सूत्रकरणमनर्थकम् । अतोऽत्र सूत्रं कुर्वतो भगवतः पाणिने दित्वं णिलोपश्च प्रयोजनमित्यभिमतमिति। जीप्सतीति। 'ज्ञप मिच्च' इति चुरादेणिचि सनि णिलोपे "आपज्ञप्यधामीत्' इतीत्वेऽभ्यासलोपे रूपम् । · वास्ता इति । यथा प्राच्यां दिशि प्रक्षिप्तानां शराणां प्रत्यक्दिसंबन्धो न संभाव्यते तद्वत् कित्त्वणिलोपयोरिति भावः । तदेवं श्लोकवातिकद्वयं व्याख्याय प्रकारान्तरेणैव सूत्रं स्थापयितुं भाष्यकारस्तद्वार्तिक- द्वयमाक्षिपति असत्यपीति। मीनातिमिनोत्योर्दीर्घत्व इति । मिनोतेर्दीर्घत्व इत्यत्रैव तात्पर्यम्, मीनातेः : स्वत एव दीर्घस्य सत्त्वात् । - "पर्जन्यवन्न्यायन तु तस्यापि दीर्थो जायत एवेत्येतावन्मात्रेण ५ दीर्घत्वं प्रति व. यत्र दीर्घः :- भ. २ - व. 'एकः पूर्वपरयोरिति सूत्रे भाष्ये उदाहृतेयं श्रुतिः। इतिशब्दो नास्ति स्वकार्यस्वसजातीय मिदचोऽन्त्यादिति सूत्रे भाष्ये उक्तोऽयं न्यायः । प्राप्तेऽत्र दीर्चः ८'अभिमतमिति' इति नास्ति 'पा. सू. ७. ४. .५५. १० परिभाषा १२०. व.

·१४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - . तस्य निर्देशः। मोग्रहणेनेति। "सनि मोमा' इति सूत्रे मीग्रहणेन मिनोतेरपि ग्रहणसिद्धिर्दीर्घस्य प्रयोजनमिति तत्र सावकाशं दीर्वत्वं णिलोपेन बाध्यत इति णिलोपार्थ कित्त्वमिति वातिककार- मतमयुक्तमिति भावः । स्वाभिमतमाह भगवान् यथैवेति। तस्मादिति । यतो दीर्घ बाधित्वा गुण एव प्रसक्तः, अतो गुणनिषेधार्थ कित्त्वं पृथक्सूत्रेण विवेयमिति भावः । ननु लाक्षणिकं मिनोतेर्मीरूप- मिति कथं तत्र मीग्रहणेन तस्य ग्रहणमिति चेन्न, पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्त्या मीवातोरपि दीर्घस्य कृतत्वे- नोभयोर्लाक्षणिकत्वात् । - "भुवश्च महाव्याहृतेः' इति महाव्याहृतिग्रहणेन प्रतिपदोक्तपरिभाषानित्य- त्वस्य ज्ञापितत्वाच्च । एतेन 'यत्र 'लक्षणाभिनिर्वृत्तत्वेन शब्दरूपमपेक्ष्यते तत्र लक्षणप्रतिपदोक्तपरि- भापोपस्थानम्, न तु यत्र प्रयोगरूपाश्रयणं तत्र' इति कैयटो निरस्तः। तादृशकुत्सितकल्पनायां मानाभावात् । 'अपेक्षाविवशत्वे परिभाषाया वैकल्पिकत्वापत्तेश्च । यदप्युक्तं तेनैव "नन्वेवमसत्यपि मीग्रहणेन ग्रहणे "मीनाति' इत्यादिनात्वे कृते "गामादाग्रहणेष्वविशेपः' इति 'माग्रहणेन ग्रहणा- दिस् भविष्यतीति सामान्यग्रहणमपि दीर्घस्य प्रयोजनं नोपपद्यते । एवं तर्हि दोषान्तराभिधा- नेनास्य पूर्वपक्षस्य निराकरणाद् भाष्यकारेण नैतत् सुष्ठु निरूपितम्" इति । "सनि मीमा' इत्यत्र मीग्रहणसामर्थ्यन कृतात्वमारूपस्याग्रहणमित्यत्र भगवतस्तात्पर्यात् । । यदप्युक्तं तेनैव 'न च दीघंविधानस्य पुाङ शब्द इति धातुरवकाशः - चुकूपत इति । यस्मात् कूड शब्द इति पाठः, तत्र कुटादित्वान्डित्त्वे सति गुणामावादीर्घस्य श्रवणं सिद्धम् । "लोकवेदयोश्चा- फूतशब्दप्रयोगो दृश्यते' इति । तदपि तुच्छम्,' आकूतशब्दसाधनाय कूड शब्द इति धात्वन्तरस्य कल्पनेऽपि सार्वजनीनस्य कुछ शब्द इति कुटादिपाठस्य निराकर्तुमशक्यत्वेन तमापि दीर्घविधानस्य सावकापात्यात्। एतेन ""गुधुवाववकाश इति चेत् 'उहनिगमाम्' इति ब्रूयात्, कि प्रत्याहार- ग्रहणेन" इत्यपि तदुक्तिः प्रत्युक्ता । तयात्वे मिनोतेरिस्विधी संग्रहानापत्तेः । तस्माद् भगवतो माप्यकारस्य मतमतिनिर्मलम् ।। तदपि तुच्छम्, हलन्ताच्च. १. २.१०. [२, २२-२३] . (उदपोतनम्) अन्तराब्दस्य सामीप्यायें पर्यनुयोगासंभवादाह अन्तशब्दमिति । हलि- मोपपयो "म संभवतीत्या हेतुः अन्यस्यान्य इति भाष्ये । "नायुक्तः, भेदे सत्येवावयवाक्य- विमावात्, अत आह- अत्यन्तेति । अवयवावयविनो त्यन्तभेद इत्याह - अवययेति। ननु 'इग्यतः' इत्यानन्तयें मतुपो हला न विशेषणम्, बहुव्रीहिवन्मत्वीयस्यानन्तर्यादावमावात्, अत आहे-हलन्तादिति। हलन्तादिति। तयाचेग्यत इत्यपि धातोदिपणमित्ययः । कित्त्वेऽनिप्टमाह अति। - ८ . पा. मृ. ७. १. ५४. पा.मू. ८. २. ७१. अनित्यापति सी योग्यः । 'मानमिनियंतचेन-२, न. 'मानिनी परिमाणमा: ‘ा. गू. १. ... 'परिमाा ११... माग्रहणादिस् -न. पा. मू. ७. ४. ५४. ""वेदलोक्योरच' इति प्रदीपस्थाने 'लोकवेद- पोरच' इति पाठः स्वीकृतः । गुभुयायमाग पति नेत्-. गंग्रहणानापत्तः "न गवतीत्पन 'मा युरता- मोज्पुरतः -- -- ·अ.१ पा.२ आ.१. इक: समीपे . "वचिस्वपि' इत्यनेन संप्रसारणप्रसङ्ग इत्यर्थः। सामीप्यसंवन्धे बहुव्रीहिर्नास्ति । यो हल तस्मात् सन् किदिति विवक्षितार्थों बहुव्रीहिणा न लभ्यते च, अत आह --- हल् चासा- विति । अन्तः समीपस्थः। तेन विशेषणत्वोपपत्तिः । नलोप इति । "अनिदिताम्' इत्य- जातिनिर्देशे पौर्वापर्यासंभवमाशङ्कयाह --- तत्रेति । व्यक्तिव्यतिरिक्तजातिपक्षे व्यक्तिद्वारा जातेः पौर्वापर्यमित्यर्थः । तदपेक्षं व्यक्त्यपेक्षम्। कित्त्वमिति । . "दम्भ इच्च' इतीत्वे कृते 'हलन्ताच्च' इत्यनेन कित्त्वम्। हलत्वजातौ मानमाह"'हकारादिष्विति। 'इदं हल्, इदं हल्' इत्यनुगतप्रतीतिशब्दाभिलापाभ्यां घटत्वादिवत् 'तत्सिद्धिरिति भावः। मतान्तरमाह - यदापीतिः । इष्टेति। व्यक्तिद्वयस्याभेदादिक्समीपत्वं सनः पूर्वत्वं च संभवतीत्यर्थः। जाति विना भेदत्यागा- संभवात् पूर्वकल्प एव सम्यक् ।। [२, २२-२३] . (रत्नप्रकाशः) अन्तशब्दमवयववचनं मत्वा शङ्कते.- अयुक्तोऽयमिति । अन्यस्यान्य इति । सिच्विचप्रमृतीनां धातूनामिक हल चावयवी, न तु तयोः परस्परमवयवावयविभाव' इति भावः । इग्वतो हल इति । हलेग्यतो विशेषणादेव तदन्तविधिलाभादन्तग्रहणं व्यर्थमिति भावः । अस्मिन् त्यासेऽतिप्रसङ्गमाह यदीति । यियक्षतीति। अत्र सन: कित्त्वे सति "वचिस्वपि' इति संप्रसारणं स्यादिति भावः। दम्भेर्न प्राप्नोतीति । 'दम्भु दम्भने' इति स्वादेः सनि "सनीवन्तर्घभ्रस्जदम्भुश्रिस्व्यूर्णभरज्ञपिसनाम्' इतीडभावपक्षे द्वित्वे "दम्भ इच्च' इति दम्भेरच 'इत्वे "अत्र लोपोऽभ्यासस्य' इत्यभ्यासलोपे धिप्सतीत्यभिमतं रूपं नलोपहेतुभूतस्य सनः कित्त्वस्याभावे न सिध्यतीति भावः । तस्येदं ग्रहणमिति । तथा च हल अन्तः; तस्मादिति कर्म- धारयात् पञ्चम्या हलन्तादिति निर्दिष्टमिति भावः। एतेन 'निपातनाद्विशेषणस्य परनिपातः' इति कैयटो निरस्तः। बहुव्रीहिपक्षेऽपि हल् अन्तो यस्येति हल एव विशेषणताया आश्रीयमाण- त्वेन कर्मधारयेऽपि तस्य विशेषणत्वै बाधकामावात्। व्यक्तिपक्षाश्रयणेन तस्य दोषस्य तादवस्थ्य- माह एवमपीति । जातिवाचकत्वादिति । "वर्णग्रहणे जातिग्रहणम्' इति "निपात एकाज- नाङ' इति सूत्रे एकग्रहणेन ज्ञापितम्, तस्येदं फलमिति भावः। ननु 'यियक्षति' इत्यादावपीक- सामीप्यं हल्त्यजातेरस्तीति तज्जातीयाद्धल: परस्य सनः कित्त्वं स्यादिति चेन्न, तत्र जातिशब्देन तज्जातीयवर्णसमुदायस्य विवक्षितत्वेन यियक्षतीत्यत्र हल्मात्रसमुदायस्येक्समीपत्वामावेनातिप्रसङ्गा- भावात्। एतेन 'न चान व्यक्तिगतमेकत्वम्, अपि तु जाते: स्वगतम् । तत्र यदा तावद्वयक्ति- व्यतिरिक्ता जातिस्तस्याश्च व्यक्तिद्वारकाः सामीप्यादयो धर्मास्तदा तस्या एकत्वादिक्समीपत्वं सनश्च परत्वं तदपेक्षमस्तीति सिद्धं धिप्सतीति कित्त्वम् । हकारादिषु चामिन्नप्रत्ययाभिधानाद्ध- ७ २ ३ 'पा. सू. ६. १. १५. पा. सू. ६. ४. २४. 'व्यक्तिद्वारकं जात्यपेक्षम्' इत्युद्दयोतेऽर्थः कृतः। पा. सू. ७. ४. ५६. तत्सिद्धेरिति ऋ. 'पा. सू. ६. १. १५. 'पा. सू. ७. २. ४९. “पा. सू. ७. ४. ५६. 'इत्वे' इत्यस्यानन्तरं 'द्वित्वे' इत्यधिकम् - प, फ. पा. सू. ७. ४. ५८ः महामाष्यम् १. १. १४. पा. सू. १. १. १४. ४ १० - ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि ल्त्वजातः सद्भावः' इति कैयटो निरस्तः । तथात्वे 'यियक्षति' इत्यत्रातिप्रसङ्गस्य दुरित्वात् । 'जातिगतम्' इति वक्तव्ये 'जातेः स्वगतम्' इति संस्कृतस्यासंबद्धप्रलापत्वाच्च। यदप्युक्तं तेनैव 'यदापि त्यक्तभेदा व्यक्तय एवं जातिरिति पक्षस्तदा भेदव्युदासादभेदाश्रयणादिष्टसिद्धिः” इति । 'तदपि तुच्छम्। 'आन्यभाव्यं तु कालशब्दव्यवायात्' इति व्यक्त्यैक्यपक्षस्य भगवता निराकृत- त्वात् । व्यक्त्यैक्यवादिना जातेरनङ्गीकृतत्वेन 'त्यक्तभेदा व्यक्तय एव' जातिः' इति कथनस्यासंबद्ध- प्रलापत्वात्। 'यियक्षति' इत्यत्रातिप्रसङ्गसत्त्वाच्च ।। लिङसिचावात्मनेपदेषु. १. २. ११ः [२, २४ -२५] . (उद्द्योतनम्) निर्धारणसप्तम्या परसप्तम्या 'चार्थद्वयलामात् 'कथम्' इत्याक्षेपायोगः, अत आह-सदिति। 'आत्मनेपदं लिङसिचौं' इति 'कल्पमुपपादयन् सिचोऽग्रहणमाह -तत्रेति । ननु 'लिअस्वरूपस्यात्मनेपदसंज्ञाया अभावात् कथमात्मनेपदानां 'मध्ये यो लिङिति निर्धारणम्, कथं वा लिङो झलादित्वम्, अत आह-लिङशब्देनेति । ननु मित्सीप्टेत्यत्र तशब्द आत्मनेपदे परतः सीयुटः कित्त्वं स्यात्, अत आह-सीयुडादीति । - सीयुट्सहितस्यैवात्मनेपदस्य लिङशब्देन ग्रहगं, न तु सीयुषमात्रस्येत्यर्थः । तस्य समुदायस्य। यद्यपि लिङ्गशब्देन सीयुटो लक्षणायां नायं दोपः, तदा आत्मनेपदपरत्वेन सीयुटो विशेपणं व्यर्थ स्यादिति भावः। नन्वेकशेपेण 'शब्दद्वयो- पादानादर्यद्वयसंभवेन नोक्तदोपः, अत' आह --~न 'चेति । ननु युगपद्गौणमुख्यार्थद्वयपरत्वमे- कस्यायुक्तम्, मत आह-गौणेति। मात्रेति । सहविवक्षाया अमावेपीत्यर्थः ।' अवयवेति । सीयुटुतशब्दयोरित्यर्थः । अवापि सारूप्यमात्रनिवन्धन एकशेपः कर्तव्यः । सहविवक्षां विनक- शेपानङ्गीकारेऽप्याह अयवेति। 'तकशेपाश्रयणे गौरवादाह भाष्ये "नैव वेति। नन्व- वरूप्यायोमयविशेपणत्वमस्तु, अत आह-संभवेति। 'अस्राक्षीत्' इत्यादी "सिच आत्मनेपद- व्यमिचारोऽस्ति । आत्मनेपद एव सीयुविधानान्सलादिलिडो नात्मनेपदव्यभिचारः। संभ- वस्तूक्तरीत्या कथंचिदुमयत्र संभवतीत्यर्थः ।। [२, २४ - २५] (रत्नप्रकाशः) 'आत्मनेपदेपु' इति सप्तमी निर्धारणे वा भावलक्षणे वेत्याशयेन पृच्छति- कामदमिति। आत्मनेपदं याविति। निर्धारणसप्तमीपक्षेऽयमर्थः फलतीति भावः। आत्मने- पयेषु परत इति। भावलक्षणे सप्तमीति पक्षे "तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' इति परिमापयाय- - १ - 'तदतितुच्छम् - न. मा. पा. माउणमूत्र. 'याद्वयलामात्-अ, ऋ. 'लिममीपस्यात्मनेपद मा लिडमरूप- स्यात्मनेपद 'सीयुडादिरिति ~ अ, ऋ, ऋ. 'तव विशेपाश्रयणे ऋ. "न चैवेति अ; नैव पति 'व्यभिचारोऽसमवस्तूयतः अ; व्यभिचारा- संभवस्तूक्त . पा. मू. १. १. ६६. , - ·अ.१ पा. २ आ. १ मों लभ्यत इति भावः। 'सिच्चापि विशेषित इति । आत्मनेपदशब्दस्यात्मनेपदपरे लक्षणा- श्रयणादिति भावः । एवं. "लिङ्ग चापि विशेषितः' इत्यत्र ज्ञेयम् । सप्तम्यन्तस्य प्रातिपदिकार्थ- मात्रलक्षकत्वसंभवात् । अथवा शब्दतन्त्राश्रयेण निर्धारणसप्तम्या लिङ विशेषित इति भावः । भावलक्षणसप्तमीपक्षे लक्षणां विनैव निर्वाहो - भवतीत्याशयेनाह -- नव वेति। आत्मनेपदेषु चैवेति । चोऽप्येवकारार्थ एव। पौनरुक्त्यं तु. 'सिच्चापि' इत्यादौ चाप्योरिव न दोपावहम् । लोकेऽपि हि 'द्वावपूपावानय' इत्यादौ तद् दृश्यते। इग्लक्षणयोरिति । इक्पदनिर्शितस्थानिक- योरेव' गुणवृद्धयोनिषेधः "क्ङिति : च' इत्यनेन क्रियत इति मन्यमानस्य शङ्केयम् । तत्तु भाष्य- कृतोऽभिमतं नेति तत्रैवोक्तमित्यन्यदेतत्। "तुष्यतु दुर्जनः' - इति न्यायेन तां शङ्कामभ्युपगम्य समाधत्ते इदं तीति ।। . स्थाध्वोरिच्च. १. २. १७. [२, २५-२७] पष्ठीति शङ्कते क्षायां दृष्टान्तः (उद्द्योतनम्) "सर्वनाम्नस्तृतीया च' इत्यत्र हेतुशब्दप्रयोग इत्यनुवर्तनात् तदभावे कथं कथमिति । संबन्धेति । : संबन्धत्वरूपेणेत्यर्थः । विशेपस्य सामान्यन विक- यथेति। तदुत्पत्तिकाले प्रत्ययोत्पत्तिकाले। अपत्यत्वलक्षण विशेषविवक्षायां शेषत्वामा छस्यामा "उदीचां वृद्धात्' इति फिन् स्यादित्यर्थः । बहुव्रीही 'इच्च' इत्यस्या- नन्वयादाह -तकार इति । 'इच्च' इत्येवं तकारस्येत्त्वं कस्मात् क्रियत इत्यर्थः। सवर्णग्रहणे- ऽपि प्राथम्याघ्रस्व एव' स्यात् अत आह आन्तरतम्यादिति। अनित्यत्वमेवाह क्वचिदिति। परिहारान्तरेति । ऋतेऽपि स इत्यादिः। सूत्रानारम्भशङ्कां निराह - इकारेति । 'अनन्तरे' इत्यस्याज्यवहितार्थत्वशङ्कां निराह --- असदृश इति। प्रत्याख्यानप्रकारमेवाह-यदीति । तपर- त्वामावेऽप्यनेन प्लुतो न विधीयते, तथा सति र अनन्त्यस्यापि' इति सूत्रस्य 'मधी ३ ता३' इत्यत्र- कारेऽनुवादत्वम्, अन्यत्र विचित्वमिति बैरूप्यप्रसङ्गात् । तथाच तस्यानुवादत्वपरिहारायानेन ह्रस्व' एव विधीयते, न प्लुत इत्यर्थः । अनेन "विवाने हेतुः अस्मिन्निति। यद्यपि प्रश्नास्यानण्यति- रिक्तस्थलेऽनेन प्लुतविध्यङ्गीकारे न तस्यानुवादत्वम्, तथाप्यस्य सामान्यविवेः सर्वत्र प्रवृत्तिसंभ- वात् क्वचित् प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिरिति कल्पनापेक्षया प्लुताविधित्वकल्पनमेव युक्तमिति भावः । तपरत्वसमर्थनपक्षे 'अनन्तरे' इत्येतद्योजयति अनन्तरेऽपोति। - भूयमाण इति । सूत्र इत्यादिः। ८ "पा. सू. २. ३. २७. तदभावात् 'प्रदीपे 'संबन्धिरूपेण विवक्षितत्वात्' इत्यन 'संयन्यरूपंण विवक्षितत्वात्' इत्यन्नम्मट्टपाठ इति नाति। "" विप' इति नास्ति पा. न. ४. १. १५७. माध्ये 'सिच्च विशेपितः' इत्यत्र 'सिच्चापि विशेषितः' इति पाठो रत्नप्रकाशकृदभिमतः । 'लिड च विरोपितः' इति माध्ये 'लिड चापि विछोपितः' इति रत्नप्रकागकृत्पाठः ।। लिड वापि नक्षणं विनय 'पोनरस्त्पन्यादीपायहत्वमित्ययः । पा. मू. १.१. ". सो. मा. दिनीपना पृष्टम् ३५. - - . त्यादि पा. म. ८. २. १०५. "विधानहेतुः ·१८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि वातिके 'अनन्तरे' इत्यस्यानन्तरं श्रूयमाणेऽपि दीर्घः स्यादित्यध्याहारोऽनेनोक्तः। 'प्लुतो मा भूत्' इत्येतच्छङ्कान्तरनिरासकत्वेनावतारयति - नन्विति। 'प्लुतश्च' इत्येतदवतारयितुं शङ्कते-मा भूदिति । सः प्लुतः। दूरादाबानादिप्लुतविपये . स्थाध्वोरिकारस्यापि प्लुत इध्यते। स च दीर्वविधौ न प्राप्नोतीति दीर्घनिवृत्त्यर्थ तपरत्वमावश्यकमित्यर्थः। माध्यमप्येवं योज्यम् तहि प्रयोजनम् ' दीर्घविधानस्येति शेषः। 'प्रयोजनमेवाह --प्लुतो मा भूदिति । पुनर्विधानस्य प्लुतनिवर्तकत्वमुपपादयति - कुत इति । न पुनरिति । तथा च पुनर्दीर्घविधानं प्लुतनिवृत्त्यर्थ स्यादिति भावः । । प्लुतानङ्गीकारोऽशक्य इत्याह भाष्ये प्लुतश्चेति। द्वितीयव्याख्यानं दूपयति ---- प्लुतविधाविति। इकारस्य प्लुतप्राप्तये दीर्घनिवृत्त्यर्थ तपरत्वमित्ययुक्तम्, स्थाध्वोरिकारस्य पदस्य वाक्यस्य वा टित्त्वाभावेन प्लुतप्रसङ्गाभावात् तपरत्वं व्यर्थम्। “अनन्त्यस्य' इत्यत्रापि टेरित्यधिकारादिकारस्य प्लुताप्रसङ्ग इति भावः। नन्वेवं पूर्वव्याख्यानेनेकारस्य प्लुतविधाने "अनन्त्यस्य' इत्यस्यानुवादत्वं कयमुक्तम्, तस्य टित्त्वाभावेन तत्सूत्रस्य 'तत्राप्रवृत्तेरिति चेत्, अत्राहुः - अभ्युपेत्यवादेन तदुक्तम्। वस्तुतस्तु भाग्यमानस्य सवर्णग्राहकत्वे तपरत्वमावश्यकम् । अग्राहकत्वे तु तपरत्वं व्यर्थमित्यत्र तात्पर्यमिति । अन्ये तु "दिव उत्' इतिवदिदमपि भाव्य- मानस्य क्वचित् सवर्णग्राहकत्वज्ञापकम्, विनिगमकामावादिति वदन्ति ॥ - [२, २५-२७] " (रत्नप्रकाशः) इच्च कस्येति। संवन्यसामान्य विहिताया 'अपि पण्ठ्या हेतो पर्यवसानं संभवतीत्याशयेन व्याचप्टे फस्य हेतोरिति । 'तकारेत्त्वम्' इत्यत्रेच्छन्दोऽनुवन्धलक्षकः, सोऽ- प्यनुबन्धः परः सन् तत्कालावधारणार्थक एवं प्रकृते वर्तत इत्याशयेनाह -- तपरः क्रियत इति । दीर्घो ‘मा भूदिति । आन्तरतम्यादिति शेपः । ऋतेऽपि स इति । 'प्रकृतसूत्रेणेकारविधानं विनापि स दीर्घः सिद्ध इति भावः । तया चेकारविधानं दीपिवाद इति फलितम्। अनन्तर इति। असदृश आदेशे क्रियमाण इत्यर्यः। प्लुतो माभूदिति । कदाचिद्मस्वः कदाचित् प्लुतः प्रसक्तः, विनिगमनाविरहात् । तपरकरणे तु प्लुतो न भविष्यतीति भावः । प्लुतश्च' विषये "अनन्त्यस्यापि प्रश्नाल्यानयोः' इति सूत्रेऽनन्त्यशब्देनाच गृह्यते । तथा च 'मास्थित' इत्ययानेन प्लुते कृते तदंशेऽस्य सूत्रस्यानुवाददोपप्रसङ्गः। अतस्तत्परिहारायात्र प्लुतो न कर्तव्य एवेति तपरकरणं व्यर्थमिति मन्यते। अयं श्लोको न कात्यायनस्य, कि त्वीय- द्वयाकरणे व्युत्पन्नस्य जैमिनीयमतपरिशीलनमलिनान्तःकरणस्य । इदं हि भाप्यं नानपिवचनैः सहितानां माप्यवृद्धचनानां समुदायः । भाष्यकारो हि यवनिकान्तहितः सन् कात्यायनादिभिरने क- महनसंख्याकपिमिः स्वविचारिते विपये श्राविते तस्य परिप्काराय दूपणभूपणादिकं स्वकीय- कल्पनादिन च तेम्प पिभ्यो निदर्शयति स्म। तत्सर्व तच्छ्रोतृमिः कश्चिदृषिमिलेखनमारविनि- युगलगितम् । तदेवं सर्व समुदितं भाप्यं संपन्ममिति सांप्रदायिकपरम्परावगतम् । एवं सत्ये- तादापण्डितमन्यवचनानुरोधेन तब तम 'प्लुतश्च विषये स्मृतः' इत्यादिग्यवहारः कयटादिवृतोऽ- स्मत इति । 'पा. गू. ८. २. १०५. - 'समाप्रवृत्तिरिति-अ, पा, ऋ. 'पा. मु. ६. १. १३१. ५'परः' इति नास्ति 'पा. मू. ८. २. १०५. 'तदंगो तस्य "मत्र' इति नास्ति ·अ. १ पा. २ आ.१ १९ संबद्ध एवेति स्पष्टमेव सुधियाम् । "अनन्त्यस्यापि' इति सूत्रेऽनन्त्यशब्द: पदपरो न त्वच्परः । . भाव्यमानस्य चाणः सवर्णग्राहकत्वं न भवति। एवं च "ऋत इद्धातोः' इत्यादाविवोच्चारणार्थ एव तकार इति बालकेनापि ज्ञातेऽर्थे प्रवृत्तोऽयं श्लोकः पण्डितंमन्यप्रयुक्त इत्यपि स्पष्टमेव सुधि- याम् ॥ न क्त्वा सेट. १. २. १८. [२, २७-३१] ( उद्दयोतनम् ) कित्त्वविधिपक्षे नकारवैयर्थ्यादाह अकारेति । निष्ठेवेति नियमे "गुपितः' इत्यादावकित्त्वमपरिहृतम्, अत आह - शीडादिभ्य इति। प्राथभ्यात् प्राधान्याच्च निष्ठाया एव नियम इति भावः। 'न सेट्' इत्येवाकित्त्व उक्ते सेटो लिटोऽप्यकित्त्वं स्यादित्याह - भाष्ये ---- परोक्षायामिति । 'अस्तु' इति प्राप्तिपरमित्याह - प्राप्नोत्विति । तत्र हेतुः न रिवति । 'उपास्थायिषाताम्' इत्यादावित्वनिवृत्तये झलादित्वेन सिविशेषणीय इति भाष्योक्तमुपपादयति' स्थास् इति। इत्वस्य पूर्व प्रवृत्तौ 'वृद्धयायादेशाभ्यां रूपसिद्धेझल्ग्रहणं व्यर्थमित्याशयेत्वस्य पश्चात् प्रवृत्तिमाह - इत्वमिति। चिण्वद्भावः सिच इत्यादिः1 वृद्धिश्चेति । वृद्धया न प्रयोजनम्, तथापि लक्षणतः प्राप्ताया युका वाधाभिधानं पुनः प्रवृत्त्यभावायेति ज्ञेयम् । तत्रेति। वृद्धि वाधित्वा, युगेव भवतीत्यर्थः । तत्र युगागमे। यकारस्येति। अलोऽन्त्यपरि- भाषयेत्यर्थः। नन्विकारे कृते वृद्धया रूपसिद्धिः स्यात्, अत आह-न चेति । तथा चात्रेत्व- निवृत्तये 'झलित्यनुवर्तनीयमित्यर्थः । 'न सेट्' इति कित्त्वनिषेधे इत्वस्याप्यनुवृत्तेझलनुवृत्तिर्व्यर्थे- त्यातिदेशिक कित्त्वस्यानेनाप्रतिषेध इत्यत्र झल्ग्रहणं ज्ञापकमेवेत्याशयेनाह भाष्ये इत्वमिति । ननु झल्ग्रहणेनातिदेशिककित्त्वस्यानिषेधज्ञापनात् 'असति कित्त्वे' इत्ययुक्तम्, अत आह - झल्- ग्रहणस्येति। उत्तरत्राननुवृत्ती ज्ञापकत्वम्, अननुवृत्तिश्चातिदेशिककित्त्वस्यापि निषेधे सतीति 'न सेट्' इति निषेधकाले ज्ञापकत्वं न स्थितमिति भावः। ननु रेफनिवृत्तिर्वाचनिकी, न न्याय- सिद्धा, अत आह -- "अन 'इति। प्रत्ययाधिकारात् “मनः' इत्यत्रेवात्रापि डीप एव निषेधः, न रेफस्येत्यर्थः । कथं तन्निवृत्तिः, अत आह - स त्विति । छग्रहणेनेति । बिल्वा अत्र देशे सन्तीत्यर्थे "नडादीनां कुक् च' इति छप्रत्ययस्तत्संनियोगेन कुगागमश्च विधीयते। विल्वकीयशब्दाद् भवाद्यर्थेऽणि छस्यानेन लुग्विधीयते । १"विल्वकादिभ्यः' इति च कृतकुगागमा एव गृहीताः । कुक् "च छे परत एवेति छग्रहणं विनापि कुक्सहितेभ्यो विधीयमानो लुक् छस्यैव भविष्यतीति छग्रहणं परिभाषाज्ञापनार्थम् । सत्यां च तस्यां छस्य लुकि कुगपि निवर्ततेति छग्रहणं सार्थकमिति भावः। युका वाधिता न पुनः प्रवर्तत इत्युक्तं निराह- 'युगिति । तथा चोत्तरत्र झल्ग्रहणस्य प्रयोजनाभावात् 'न सेट्' इत्यनेनातिदेशिककित्त्वं न निषिध्यत इत्येतज्ज्ञापकत्वं सिद्धमित्यर्थः । " ७ क. २ ८ 'पा. सू. ८. २. १०५. पा.सू. ७. १. १००. 'कुथितः वृद्धयावादेशाभ्यां -अ. 'झलीत्यनुवर्तनीयम् -ऋ. "कित्वत्यानेन प्रतिषेध इत्यय अन्य इति पा. सू. ४. १. ११. 'पा. सू. ४. २. ९१. पा. सू. ६. ४. १५३. "चकारो नास्ति अ. युगेति-ऋ.

·२० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि भाज्ये औपदेशिकमिति । "क्वसुश्च' इति लिट आदेशविधानादित्यर्थः । भाष्ये आतिदेशिकमिति । "असंयोगाल्लिट् कित्' इत्यनेन । ' भाष्ये तत्प्रतिषिध्यते आतिदेशिककित्त्वमञ्जः परस्य लिट: 'असंयोगात्' इति प्रतिपिध्यते। औपदेशिकस्य तु 'न सेट्' इत्यनेन । तथा 'चाजिवानित्यत्र न- लोपो न स्यादिति क्वसुनिवृत्त्यर्थ क्त्वाग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः। 'आजिवान्' इत्यंत्र 'न सेट्' इति कित्त्वनिपेधेन नलोपामावापादनं न संभवतीत्याह इदमिति। अत्र आजिवानित्यत्र। द्विर्वचन इति। "वस्वेकाच्' इत्यत्र कृतद्विर्वचनानामेकाचा ग्रहणम् । अन्यथा 'विभिद्वान्' इत्यादावपीट् स्यादिति स्थितम् । कयमेतावतानुपपत्तिः, अत आह - तत्रेति । इडागमे सतीत्यर्थः । कित्त्वेति। 'न सेट्' इत्यनेनेत्यर्थः। चक्रकेति । इण्निवृत्तौ कित्त्वान्नलोपे द्विहल्त्वाभावान्नुनि- वृत्तावेकादेशेनकाच्त्वादिटि सति "न. सेट्' इति कित्त्वप्रतिपेध इति चक्रकम् । इटि सति कित्त्व- निपेघे परम्परये निवृत्तिः, तन्निवृत्तौ नलोपादिपरम्परयेट् । “तस्मिन् सति पुनः कित्त्वनिषेध- परम्परये निवृत्ती पुनर्नलोपादिनेडिति पुनः पुनरिट्तदभावयोः प्रसङ्गोऽत्र चक्रकशब्देन विवक्षितः । एवं चक्रके सति नलोपोपपादनं न संभवतीत्याह - चक्रकेष्विति । इष्टत इति। नलोपादिनेटि कृते कित्त्वनिषेधादिर्न प्रवर्तते, निषेधस्य तदधीनत्वेन तस्य च नलोपाधीनत्वेन "निर्वृत्तानां नलो- पादीनामिडन्तानां तदधीनप्रवृत्तिकेन निषेधेन । निवर्तयितुमशक्यत्वादिति भावः । . ननु "तितुत्र' इतीग्निपेघात् कथमनेट, अत आह अग्रहेति। भाष्योदाहृतास्त्रयोऽपि ग्रहादयः। निगृहीति- रित्यत्र "अहिज्या" इति संप्रसारणम्, “ग्रहोलिटि' इति दीर्घः । भाष्ये 'न सेड्निष्ठाशीङ' इत्ये- कयोगाभिप्रायम् । - "क्त्वा च' इति योगविभागादेव सेटः क्त्वः कित्त्वनिपेघलाभादिति ज्ञेयम् ।। [२, २७-३१] (रत्नप्रकाशः) 'न सेट्' इत्येतावतव क्त्वाप्रत्ययस्याकित्त्वे सिद्धे व्यर्थ क्त्वाग्रहणमिति शङ्कते न सेडिति कृतेऽकित्त्व इति। अवधारणात् शीडादिभ्य एव परा निष्ठा किन्न स्यादित्येक नियमो भवति; व्याख्यानात्, न तु शीडादिभ्यो निष्ठेव किनेतीति भावः। परोक्षायामिति । प्राचामियं "लिट: संज्ञा, लिटीत्यर्यः। कयं झल्ग्रहणमनर्थकमिति चेत्, "इकः' इत्यनेन प्राप्त- स्यापि 'न सेट' इत्यनेन निषेधसंभवादिति गृहाणेत्याशयेनाह -- अस्त्वति । एतेन 'प्राप्नोत्वित्यर्थः । न हि निवृत्तस्य प्रतिषेधः शक्यः कर्तुम्' इति कैयटो निरस्तः। क्त्वाप्रत्ययस्येव सनोऽपि निवृत्तस्य कित्वस्य निपेढुं शक्यत्वात्। उक्तं ज्ञापकत्वमुपसंहरति-~पश्यति विति। उपास्यायिषातामिति । स्थाम् मातामिति स्थिते परत्वाच्चिण्यधुगिटोः सतोः सिज्यकारयोः "कित्त्वत्वे स्याताम् । तयोरच सतोः "विङति च' इति निषेधाढहिरङ्गत्वाद्वा वृद्ध रप्रवृत्तावन्तरङ्ग आद्गुणः स्यात् । ततोऽयादेशः स्यात् । चिण्वद्भावस्य पूर्व प्रवृत्तत्वात् पुनश्चिवद्भावेनोपवावृद्धधमावे 'उपस्थियिपाताम्' इति . 'पा. सू. ७. २. ३७. "क्त्वा च' इत्यतः प्राक् 'न' इत्यधिकम् पा. सू. ३. २. १०७. 'पा. सू. १. २. ५. 'पा. मू. ७. २. ६७. 'एतस्मिन् - ऋ. 'निवृत्तानां पा. गू. ७. २. ९. "पा. गू. ६. १. १६. - ५ 'लिट्मंशा "पा. सू. १. २. ९. रुपयामन्यमिति भावः।

·.. अ.१ पा.२ आ. १.. २१ . . स्यात् । अतस्तत्र झल्ग्रहणं सावकाशमित्युक्तार्थज्ञापकं न भवतीति भावः। एतेन 'इत्वं च प्राप्नोति, चिण्वद्भावश्च । तत्र परत्वाच्चिण्वद्भावाद्युक् च प्राप्नोति, वृद्धिश्च । तत्र वृद्धय- पवादत्वाद्युगागमः। तत्र कृते यकारस्यत्वप्रसङ्गः । न च पुनर्वृद्धिर्लभ्यतें, पूर्वमेव युका बावित- त्वादिति भावः' इति कैयटो निरस्तः । । स्यसिच्सीयुडादिसूत्रेण स्यादीनामिडागमविधिना सहाज्- झनग्रहदृशामङ्गकार्यस्यैवातिदेश इति भाष्यारूढत्वेन वृद्धेर्युका बाधितत्वकयनानौचित्यात्। आका- रस्य वृद्धौ कृतायामकृतायां चोपपन्नस्य युको वृद्धयपवादत्वे मानप्रयोजनयोरभावात् । - "सकृल्लक्ष्ये लक्षणप्रवृत्तिः' इति न्यायेन स्था इत्यङ्गे सकृद्युगागमविधिना चरितार्थस्येत्वोत्तरं तदतिदेशस्य पुनस्तदङ्ग प्रवृत्त्ययोगादेवं यथाश्रुतभाष्यस्योपपन्नत्वाच्च । ननु कित्त्वस्य निषेधेऽपि कित्त्वसंनि- योगशिष्टस्यत्वस्य निवृत्तिः केन स्यादित्यत आह - तेनासतीति । इत्वं न भविष्यतीति । निवर्त्यतीति शेषः । तन्निवृत्तौ दृष्टान्तमाह -~~ रेण तुल्यमिति । असति डोपि न भवतीति । "संनियोगशिष्टानामन्यतराभावे उमयोरप्यभावः' इत्यस्य "विल्वकादिम्यश्छस्य लुक्' इति छग्रह- णेन ज्ञापितत्वादिति भावः। एतेनापि 'न तु निर्वृत्तस्य प्रतिषेधः कर्तुं शक्यः' इति कैयटो निरस्तः । भगवतैव प्रवृत्तेरुपपादित्वात् । वृद्धौ कृतायामिति । अतिदेशस्येण्टसिद्धयर्थत्वेन शास्त्रातिदेश- स्यैव तत्र व्यापकत्वेनाश्रयणात् "आतो युक् चिकृतोः' इत्यनेन युकि सति यकारस्यत्वे इकारस्य "अचो गिति' इति वृद्धावायादेशे इत्वस्य सकृत्प्रवृत्तस्य पुनरप्रवृत्त्येष्टं सिद्धमिति भावः । कारस्तु क्वचित् प्रौढ्या चक्रकाश्रयस्थले पुनः प्रवृत्तिमभ्युपेत्येष्टतो व्यवस्थेत्यभ्युपगमेऽपि पुनः प्रवृत्त्यानिष्टसाधनं हि न युज्यते। एतेन 'यकारस्यत्वे कृते वृद्धिर्मविष्यति। युगागमेन ह्याकारस्य वृद्धिर्वाध्यते, न विकारस्यापि' इति कैयटो निरस्तः। आकारवृद्धिबाधकत्वे मानप्रयोजनामाव- स्योक्तत्वात्। 'पुनर्वृद्धिर्न लभ्यते, पूर्वमेव युका बाधितत्वात्' इति प्राचीनस्ववचनेन सह विरो- धाच्च । वस्वर्थमिति । वसोः कित्त्वनिषेधो मा भूदित्येवमर्थमित्यर्थः । औपदेशिकं कित्त्व- मिति । आतिदेशिकस्य निषेधो नेति ज्ञापितत्वादेवमुक्तम् । किं च स्यादिति । कित्त्वाभाव एव स्यादित्यापाद्यते, न किंचिदन्यदपि स्यादिति वेति भावः ।" 'इटि चेत्येवेति। तदंशे विडत्- संवन्धस्यानाश्रयणादिति भावः। कितीति । १० गमहन' इत्यादिसूत्रेणेति भावः। अत्रेति । क्वसावित्यर्थः। आतिदेशिकमिति । ११'असंयोगाल्लिट् कित्' इत्यनेनेति भावः । आतिदेशि- कस्य तु निषेधो नेत्युक्तमेव । तत्प्रतिषिध्यत इति । 'असंयोगात्' इत्यंशेनेति भावः। पर्यु- दासोऽपि प्रतिषेधशब्देन व्यवह्रियते तत्र तत्र भगवता । आजिवानिति । 'अज व्यक्तिम्रक्षण- कान्तिगतिपु' इति स्वादेश्छन्दसि लिट्, तस्य क्वसुः। तस्य "स्वरतिसूति' इत्यादिना पाक्षिक इट् । नलोपः। द्वित्वम्, "हलादिः शेषः' "अत आदेः' इति दीर्घः, सवर्णदीर्घः । 'न सेट्' इति भाष्य- . 'न' इति नास्ति पा, सू. ६. ४. ६२. परिमापा १२०. परिभाषा ८७. पा. सू. ६. ४. १५३. पा. सू. ७. ३. ३३. पा. सू. ७. २. ११५. 'स्यादितीति वैति- 'माप्ये 'इटीत्येवम्' इत्यत्र 'इटि पेत्येव' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठ इति भाति ।, पा. सू. ६. ४. ९८. पा. सू. १. २. ५. १२ औपदेशिकस्य तु पा. सू. ७. २. ४४. पा. सू. ७. ४. ६०. पा. सू. ७. ४. ७०. ५ ·२२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . न्यासे विडागमप्रवृत्त्युत्तरं 'वसोः कित्त्वनिषेधे नलोपाभावे "तस्मान्नुड् द्विहलः' इति नुटि 'आन- जिवान्' इति स्यात्। "सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्पन्ते' इति नुडभावे तु 'आजिवान्' इति स्यादिति भावः। यद्युच्येत-'न सेट्' इत्यस्यापि छन्दसि वैकल्पिकत्वादप्रवृत्तौ सिद्धम् 'आजिवान्' इ[तीति। भवतु परिहारान्तरं तत्, भगवतापि छान्दसत्वाश्रयेणव परिहारस्योक्तत्वात्। एतेन 'इदं नोपपद्यते। अत्र हि नलोपे कृते द्विवंचने एकादेशे च "वस्वेकाजांघसाम्' इतीडागमः । तत्र हि कित्त्वप्रतिषेधान्नलोपनिवृत्तौ द्विहल्त्वान्नुटि सत्येकाच्त्वाभावादिनिवृत्तौ नलोपादीनां चक्रकप्राप्तिः । चक्रकेपु चेष्टतो व्यवस्था । भाष्यकारेण तु परिहारान्तरसद्भावादेप परिहारो नाश्रितः' इति कैयटो निरस्तः। "वस्वेकाजाद्घसाम्' इति सूत्रे एकाग्रहणस्य नियमार्थताया भगवतैव व्यवस्था- पितत्वेन नियमविधीनां निषेधमुखप्रवृत्तेरुचितत्वेन तस्य 'निषेधस्य 'यस्य द्विर्वचने सत्येकाच्त्वं न संभवति तस्येण न भवति' इत्येवमात्मकताया आश्रयणीयत्वेन प्रकृते 'न क्त्वा सेट्' इति यथा- श्रुतन्यासे द्वित्वोत्तरमेकाच्त्वसंभवेन 'परस्य "स्वरति' इति विकल्पस्यैवौचित्येन तद्विपये विधि- संभवेन पूर्वविप्रतिषेधेन विकल्पस्येष्टत्वं वा "न वृद्भ्यश्चतुर्व्यः' इति सूत्रे आत्मनेपदे नेत्यर्थक- परस्मैपदेविति पदे 'प्रकृते वर्तमानचतुर्ग्रहणेन ऊदिल्लक्षणेड्विकल्पस्य "परनिषेधावाधकत्वज्ञापन वाश्रित्येव भगवदभिमतनियम"पक्षनिवहिण च 'न सेट्' इति पक्षेऽपि द्वित्वोत्तरमेकाच्त्वाभावेऽपि तद्विकल्पप्रवृत्ती वाधकामावात्। गृहीतिरिति । "तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वाच्यम्' इत्युक्तेरिट । विग्रहादिति । योगविभागादित्यर्थः। . "मृडमृदादिसूत्रे क्त्वाग्रहणस्य नियमार्थतामाश्रित्यापि 'न सेट्' इति पृथक् सूत्रं न कर्तव्यमित्युक्तमित्यन्यदेतत्। तथा चात्र क्त्वाग्रहणामावे "न सेंट्' इति पृथडन्यास एव नापेक्षित 'इत्याह --न सेनिष्ठाशीडिति ।। उदुपधाद् भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्. १. २. २१. [२, ३१] (उद्दपोतनम्) भाप्ये "गुधितम्' इति दिवादिः । .'उदुपधाच्छपः' इति सामानाधिकरण्यायोगा- दाह शपः संवन्धीति। शप इति न पञ्चमी, किं तु पष्ठीत्यर्थः ।। [२, ३१] (रत्नप्रकाशः) उदुपधाच्छप इति । इत्यनेन सामानाधिकरण्यं शेयम् ॥ तत्र शपशब्दः शव्यिकरणकलक्षक इति 'उदुपधात्' यसेः - - 'पा. गू. ७. ४. ७१. परिनापा ३५. 'पा. मू. ७. २. ६७. 'पा. गू. ७. २. ६७. 'परस्यापारस्य यस इति विवक्षितमिति माति। "पा. गू. ७. २. .. 'पा. सू. ७. २. ५९. 'पदोपकृते प, फ, ब, म. "परनिपेघवाधकत्व प, फ, म. "पक्षानिवहिण प, फ, ब, म. का. पा. ७. २. ९ १. पा. मू. १. २. ७. नाप्ये 'गुधितः' इत्यस्य स्थाने 'गुषितम्' सत्यमम्मट्टपाट इति नाति । पापिकायां गोमुधां च गुपितमित्येय दृष्यते ।

·अ.१ पा. २ आ.१ २३ ३ पूङः क्त्वा च.. १..२. २२. [२, ३१-३२] उप- (उद्द्योतनम्) 'सेटप्रकरणमिट: प्रसङ्गे हेतुः, न तु वाप्रसङ्गे, अत आह- सेडिति । लक्षणं सेड्ग्रहणमिति भावः । ननु सेड्ग्रहणमत्रानुवर्तयितुं न शक्यते, कित्त्वे निषिद्धे "युक: किति' इति निषेधाभावात् सेट्त्वम्, सेट्त्वाश्रयश्च कित्त्वनिषेध इतीतरेतराश्रयप्रसङ्गात्, अत आह - अस्ति चेति। कित्त्वनिषेधं विनापीत्यर्थः। “पूङश्च' इति सूत्रे "सेट्त्वमकिदाश्रयं न भवति, अत आह -- इड्विधाविति । प्रत्याचष्टे 'इड्विधौ ह्यग्रहणम्' इत्यनुपदमेव । वार्तिककृता "पूङश्च' इति सूत्रं प्रत्याख्यायानिटोरेव कित्त्वविकल्पोऽन्यतरस्यामित्यनुवृत्त्योक्तः । तदनुवृत्ता- वुत्तरसूत्र वाग्रहणवैयदित्र तन्नानुवर्तते । तथा च नित्यमकित्त्वमनेन विधीयत इति भारद्वाजीय- रुक्तम्। तत्र सूत्रप्रत्याख्यानपक्षे इडाद्योरिति न लभ्यते, उक्तपरस्पराश्रयप्रसङ्गात्, अत आह -लाघवमिति। न क्त्वेति। यद्यप्यत्र योगविभागेन तत्र क्त्वाग्रहणं प्रत्याख्यातम्, तथापि लाघवानादरेण क्त्वाग्रहणं तत्र सूत्रकारेण कृतमिति "तेनैवात्र प्राप्तिरिति भावः ।। [२, ३१-३२] (रत्नप्रकाशः) सेट्त्वस्याकिदाश्रयत्वादिति। इड्विधी “पूङश्च' इति सूत्रं प्रत्याख्यास्यत इति "थ्रयुकः किति' इत्यनेने निषेधे प्राप्तेऽनेनानिट'" एव क्त्वाप्रत्ययस्य कित्त्वे विकल्पितेऽकित्त्व- पक्ष एवेड् भविष्यतीति भावः। इड्विधिगतं "पूङश्च' इति सूत्रमाश्रित्याह - इड्विधाविति । तत्रत्यस्य तस्य प्रत्याख्यानं प्रकटयति इड्विधौ ह्यग्रहणमिति । यथाश्रुतं "न क्त्वा सेट्' इति सूत्रं पूङश्च' इतीड्विधिसूत्रं "चाश्रित्य कृतं भारद्वाजीयवचनमुपन्यस्यति भारद्वाजीया इति। इडाद्योरिति। पूङः क्त्वानिष्ठयोरिति शेपः। उत्तरार्थमिति। "न क्त्वा सेट्' इत्येव सिद्धेरिति भावः। ते नित्या इति। अन्यथा तदुत्तरसूत्रगतविकल्पवाचकशब्दोऽनर्थकः स्यादिति "पूङश्च' इतोड्विधिसूत्र प्रत्याचक्षाणस्य तु कात्यायनस्य "नोपवायफान्ताद्वा' इति वाग्रहणमपि न कर्तव्यमिति भावः ।। १६॥ भावः। - २ १२ 'सेट् प्रकरणमिटोऽप्रसङ्ग - अ, ऋ. नन्विग्रहणम् अ, ऋ, ना. 'पा. सू. ७. २. ११. पा. सू. ७. २. ५१. 'सेट्त्वमपि किदाश्रय पा. मू. ७. २. ५१. 'तेनेवागाप्राप्तिरिति "पा. सु. ७. २. ५१. 'पा. सू. ७. २. ११. मनिटश्च क्त्वाप्रत्ययस्य पा. सू. ७. २. ५१. पा. सू. १. २. १८. पा. मू. ७. २. ५१. वाश्रित्य पा. मु. १. २. १८. पा. मू. ७. २. ५१. पा. मू. १. २. २३. - .

·२४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तृषिमूषिकृषः : काश्यपस्य. १.२.२५. [२. ३३] . (उद्द्योतनम्) काश्यपग्रहणेन तस्य कयं पूजा, अत आह-शास्त्रस्येति ।। [ २, ३३] रत्नप्रकाशः) पूजार्थमिति। पूजा शास्त्रस्य भवति, पारम्पर्यप्रतिपादनेन प्रामाण्यकयनात्।। रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च. १. २. २६. [२, ३३ ] , - . (उद्दयोतनम्) ननूभयत्र विकल्पविधिरयम्, तत्र विधीयते प्रतिपिध्यते वेति विकल्पोऽनुप- पन्नः, अत आह 'किमियमिति। पक्षे विधीयते पक्षे 'प्रतिपिध्यत इति विकल्पाभिप्रायं सूच- यन् प्रश्नमायं तात्पर्यतो व्याचष्टे तत्रेति। अप्राप्तेति । "न क्त्वा सेट्' इति क्त्वोऽप्य- कित्त्वादुमयताप्राप्तविभाषेयमित्यर्थः। ननूभयत्र विमापया सामञ्जस्ये विचारोऽयुक्तः, अत आह एकेति। प्राप्ताप्राप्तविमापा एव न सन्तीत्ययं विचार इति केचित् । तन्निरासायाह न होति। "विभाषा श्वेः' इत्यादीनां तथात्वादित्यर्थः । क्वचिद्विधिमुखेन क्वचिनिषेधमुखेन च प्रवृत्तौ वाक्यभेदप्रसङ्गादुभयत्र कथं विमापा, अत आह - प्रतीति । तथा च लक्ष्यभेदेन लक्षणभेदो न दोपायत्यर्थः ।। [२, ३३] (रत्नप्रकाशः) इदं सूत्रं कित्त्वविधिपरमेव, न तत्प्रतिषेधपरमिति प्रतिपादकं "रल: क्त्वासनोः कित्त्वम्' इति वार्तिकमवतारयति - किमिदमिति । कित्त्वं विघीयत इति । वेति शेपः। अत्रत्यकयटदूपणं "नवेति' सूत्र एवावगन्तव्यम् ।। ऊकालोऽशस्वदीर्घप्लुतः. १. २. २७. [२, ३४-४०] (उद्दयोतनम्) निर्देशवैषम्यमुपपादयति ऊ इति। अजिति संजिनो विशेषणभेदाद् भेदो २ 'किमयमिति अ, ऋ, ऋ. प्रतिपिध्यते चेति-ऋ; प्रतिपिध्यते वेति-ऋ. 'पा. सू. १. २. १८. पा. सू. ६. १. ३०. ५वातिके 'रलः क्त्वासनोः कित्त्वारम्भः इत्यत्र 'रल: क्त्वासनोः कित्त्वम्' इति निर्णय- सागरपूनामुद्रितयोः पाठः । 'पा. सू. १. १. ४४. . Y ·अ.१ पा.२ आ.१ २५ - , - - 'वाच्यः, तस्यकत्वे संज्ञित्रयं न लभ्यत इत्याह --संज्ञिविशेषणस्येति। नन्वेकादेशे शब्दतः साम्यं नास्ति, अत आह - अर्थत इति' । ननूकारस्य न ह्रस्वप्लुतावयों, अत आह -- अयवेति । त्रय- निर्देशस्योक्तत्वात् प्रश्नायोगादाह - प्रत्यक्षेणेति । अनुमानादिति । संज्ञाभेदेन संशिभेदे सिद्धे तस्यावच्छेदकमेदाधीनत्वात् तेषामपि भेदनिश्चय इत्यर्थः। अनेनैव प्लुतादे यत्वात् 'अयम्' इत्याद्ययुक्तम्, 'अत आह-लोकेति । शास्त्रादिति । अन्यया देवतापश्वादिवल्लोकसिद्धत्वे संज्ञाकरणानर्थक्यामिति भावः । 'अनन्तरतम उकारादि । उकारादि । तन्नेति । अवाघेनोपपत्ती वाघो न युक्त इति भावः । मात्रिकेण वाघमाह --लिङ्गद्वयेनेति । अवाधे हेतु: -- संज्ञाना- मिति । समावेशे हेतुः 'आकडारादिति ।. सर्वत्रासमावेशे तत्सूत्रं व्यर्थ स्यादिति भावः । 'ह्रस्वसंज्ञावद् दीवप्लुतसंज्ञे अपि त्रयाणां स्याताम्, तया च संज्ञात्रयकरणमनर्थक मा भूदिति ह्रस्वसंज्ञापि त्रयाणां न भविष्यति, अत: आह --द्विमात्रेति । ननु "तपरस्तत्कालस्य' इति नियमाद् भिन्नकालव्यावृत्तिरुक्ता, न तु कालेन तन्निवृत्तिः, तादृशशास्त्राभावात् । तया च 'यांवच्च' इत्ययुक्तम्, अत' आह एकेति । तपरकरणस्य यत्कार्य भिन्नकालनिवृत्तिरूपं तदत्र कालग्रहणेन लभ्यत इत्येककार्यत्वमित्यर्थः । तदेवोपपादयति ऊ अजिति। कालला- मप्रकारमाह तत्रेति। सिंहो देवदत्त इतिवत् - 'ऊ अज्' इत्युक्तेऽच ऊसादृश्यं प्रतीयते, 'तच्चान्यासंभवात् कालकृतमेव लभ्यत इत्यर्थः । कालग्रहणे त्विष्टसिद्धिरित्याह - तदिति । दीर्घप्लुतयोः सावयेनानुमेययोरनुच्चारणान्न ताभ्यां कालविशेषणं युक्तमिति तपर- करणकार्य कालग्रहणेन सिद्धमित्यर्थः । इत्याह इति शङ्कायामाह । प्रत्येकसंवन्धे हेतुमाह उच्चारणविशेपेण पण्मात्रकत्वमपि संभवति, अत आह-संज्ञेति। शशब्दसंज्ञेति । "अचो वर्णात्मकशब्दत्वादित्यर्थः। उदातादिभिन्नस्यापि ह्रस्वसंज्ञा न स्यात्, अत आह ---- उदात्ता- दय इति। ननूदात्तादिसंज्ञानामपि शब्दसंज्ञात्वेन सवर्णग्रहणामावात् 'प्रत्याहारसंनिविप्टानामेवाचा ताः स्यु, न तु सवर्णग्रहणेन गृह्यमाणानाम्, अत माह उदात्तादीति । निवृत्तमिति । योग्यतावलात् संज्ञिलाम इति भावः। तहि हलामप्युदात्तादिसंज्ञाः स्युः, अत आह-हलामिति । महासंज्ञाकरणादुदात्तादिगुणयुक्तानां वर्गानामुदात्तादिसंज्ञाः । न “च हल उदात्तादियुक्ता पति भावः । ननु "इको यणचि' इति प्रत्याहारमयस्यापि शब्दसंज्ञात्वात् सवर्णग्रहणं न स्यात्, जत आह -- इक इति। शब्दसंगाविधी सवर्णग्रहणं नास्ति, अयं स्वनुवाद इत्ययः । प्रदेशप प्रयसंप्रत्ययार्थ हस्वमंज्ञाविधानं स्यात, अत आह-'प्रयाणां चेदिति । प्रयोपस्याने किमनिष्टम्, अत आह -- तत्रेति । "ह्रस्वो नपुंसक' इत्यादावन्तरतमपरिमापोपस्थानाङ्गीकारे दीर्थस्य दीर्थ एवं हस्वस्य हस्य एव न्यादिति पुनविधानमनर्थकम् । तदनुपस्थाने स्वग्रहणेनय तन्सिदेहस्य- संभाविधिवयध्यमित्यर्थः। नाप्ये "तदेवाच इति । सत्यदादीनामः' इत्यादिनं तु हलोपि भवती भाग्य यदि फिचित्कराणोति । हस्वसभायाः प्रयोजनामावेनापरणात् "अमरन' पति --- -- . त्वयंः।

·२६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि नियमस्य तत्रानुपयोग इति भावः। ननु "ह्रस्वो नपुंसके' इत्यत्र 'अज् नपुंसकस्य' इत्युक्ते हलोs- प्यजादेशः स्यादिति तन्निरासाय नियमावश्यकतायां तदर्थमेव संज्ञाकरणमिति चेत्, अत्राहुः - "अचश्च' इत्यत्र ऊकालाज्दीर्घप्लुतचतुष्टयमनुवर्तते । तत्र दीर्घ इति य ऊकालः प्लुत इति च' 'य ऊकाल:, सोऽच एवेति 'यया नियमस्तथा अजित्येवं य ऊकाल: सोऽप्यच एवेति नियमः। पूर्वत्रार्थपरस्याप्यच्शब्दस्योत्तरत्रानुवर्तमानस्य स्वरूपपरत्वाविरोधात् । ह्रस्वसंज्ञापक्षे संज्ञया अयाणां लामः। तदभावेऽग्रहणेनेति । ननु ह्रस्वसंज्ञाया अमावे 'यथासंख्यासंमवाद् दीर्घप्लुत- संज्ञाद्वयं त्रयाणां प्राप्नोतीति चेन्नैप दोपः, उक्तज्ञापकद्वयेन मात्रिकस्य तावन्न दीर्घप्लुतसंज्ञे । द्विमात्रिमात्रयोस्तु यथासंख्येन संज्ञाद्वयम्। ऊकालसूत्रे एकमात्रनिर्देशः, उत्तरत्र नियमार्यमेवोप- युज्यते। तेन ह्रस्वप्रदेशेऽज्ग्रहणे क्रियमाणेऽपि "अचश्च' इति परिभाषोपस्थानाद्धलोऽजादेशो न भवतीति संज्ञया "विधाने नियमार्थमपि न ह्रस्वसंज्ञोपयोग इति । भाष्ये 'पड़ ग्रहणानि' इत्यत्र ग्रहणपदं पदपरमित्याह --गृह्यत इति। आङा सह नवत्वात् 'अष्टौ' इत्ययुक्तम्, अत आह -- ह्रस्वेति । पड़ ग्रहणानीत्येतदाक्षिपति नन्विति । परमेति। आत्मानं परमनावं मन्यत इति "आत्ममाने खश्'। "खित्यनव्ययस्य' इति ह्रस्वः । · "अद्विपदजन्तस्य' इति मुम्। गौरवेति । दशग्रहणप्रसङ्गादित्यर्थः। लाघवेति । प्रतिपत्तीत्यादिः। ननु समाहारद्वन्द्वे नपुंसकत्वेन भाव्यम्, अत आह ह्रस्वेति ।। [२, ३४-४०] . (रत्नप्रकाशः). "ह्रस्वदीर्घप्लुतः' - इति छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः। ह्रस्वदीर्याभ्यां सहितो वा प्लुत इति सहितशब्दलोपः । अयुक्तोऽयमिति । ' व्याख्यातमिदं तपरसूत्रे । एकः संज्ञीति । ऊकाल इत्यस्यकवचनान्तत्वेन तत्र विशेपणसमर्पकस्य ऊशब्दस्य दीर्घमात्रसमर्पकत्वेन 'चेति भावः । विकारनिर्देश इति। द्वयोरेकादेशे सति पुनरवशिष्टेनैकादेशरूपेण विकारेण निर्देश · इत्यर्थः । 'प्रश्लिष्टनिर्देशः' इत्यस्याप्ययमेवार्थः, स्थान्यादेशयोरक्योपचारेण स्थानिनस्त्रयः प्रश्लिष्टाः ऊ इति रूपं प्राप्ता इत्याशयेन तथोक्तत्वात्। कथं पुनरिति । कस्माद्धेतोरित्यर्थः। तिसृणामिति । एकधर्मावच्छेदेन संज्ञात्रयकरणानर्थक्यात् संज्ञिनोऽपि भिन्नधर्मावच्छिन्नास्त्रयो निर्दिष्टा इत्यनुमीयत इति भावः। अयं तावदिति । लौकिकव्यवहाराश्रयेणेतदुच्यते। 'आयुष्मानेधि देवदत्ता ३ अहं ग्रामं गमिष्यामि' इत्यादौ हि त्रिमावस्यादेशो न कृतः। मात्रिकद्विमात्रिकयोरिति । निर्धारण- पष्ठी । घ्यन्तं पूर्वमिति। 'हरिहरी, गुरुमित्रे' इत्यादी मात्रिकस्य पूर्वनिपातो दृष्ट इति कृत्वेति भावः । वर्णयोरेव घिसंज्ञेति पक्षाश्रयेण 'घ्यन्तम्' इत्युक्तम् । शास्त्र"दृष्टया प्लुताश्रय- शब्दवत् घ्यन्तशब्दोऽपि प्रयुक्त इति न तत्कृतं दूपणं देयम् । त्रिमात्रेदुदुच्छब्देनाप्यत्र लौकिक- व्यवहारनिदर्शनोपपत्तेः। सूत्रकृतो दोपोऽत्र सूत्राश्रयेणैव परिहर्तुं युक्तः । लौकिकप्रयोगाश्रयेण परिहारेऽन्योन्याश्रयापत्तिः - शास्त्रेण लौकिक "प्रयोगस्य साधुत्वे ज्ञाते तत्प्रयोगानुसारेणात्र क्रम- ६ २ ८ . पा. सू. १. २. ४७. पा. सू. १. २. २८. 'यथा' इत्यस्यानन्तरं चकारोऽधिक: "पा. सू. १. २. २८. ५विधीयमानेऽपि नियमार्थमपि •अ. पा. सू. ३. २. ८३. पा. सू. ६. ३. ६६. पा. सू. ६. ३. ६७. म. दृष्टाप्लुताथय-व, भ. प्रयोगसाघुत्वे -- मः वेति - ·अ.१.पा. २ आ. १ २७ -- २ - व्यवस्थाज्ञानम्, ‘अत्र क्रमव्यवस्थायां ज्ञातायां लौकिकप्रयोगसाधुत्वज्ञानमिति, इत्याशयेनाह यत्तावदिति। 'अनर्थकं स्यादिति । नन्वेकमात्रस्येकारस्य पड्विधत्वेनोदात्तधर्मविशिष्टस्यानुदात्त- धर्मकादेशविधानार्थं तत् स्यादिति चेन्नं, "वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्तः' इत्यधिकृतत्वेनोदात्तस्यैव प्लुतस्य तस्य तत्र विधेयत्वेन तदानर्थक्यस्य दुरुद्धरत्वात्। एतेन स्थानेऽन्तरमपरिभाषयोक्त- शङ्कामपनयन् निरस्तः। तत्रानेकादेशप्रसक्त्यभावस्योक्तत्वेन तत्परिभाषाया अप्रवृत्तेः। अनर्थक स्यादिति । अत्र तु स्थानेऽन्तरतमपरिभाषया प्रागुक्तशङ्कापाकरणं ज्ञेयम् । अनर्थकं स्यादिति । अत्रोक्तशङ्काया आद्यमेव समाधानम्। आदौ तहि स्यादित्यत आह - मात्रिकेणेति । भ्यां तस्यादितोऽवस्थापितत्वादिति भावः। पूर्वसंज्ञाप्रसङ्ग इति। पूर्वशब्द आद्यपरो वा दीर्घ- प्लुतापेक्षया पूर्वपर एव वा, उभयथा च ह्रस्वसंज्ञाप्रसङ्ग इत्यर्थः। अनाकडरीयसंज्ञानां समावेश हि न किंचिदाधकम् । अण् सवर्णानिति । एकमात्रस्याणत्वात् तेन द्विमात्रत्रिमात्रयोर्ग्रहणादिति भावः। एवं च मात्रिकस्य दीर्घप्लुतसंज्ञा' न प्रसज्यते, प्रसिद्धमात्रिकसवर्णयोर्दीर्घप्लुतयोरनण्- त्वात्। तत्राणग्रहणेनाक्षरसमाम्नायिकानामेव ग्रहणमिति हि व्यवस्थापितम्। तावत्कालग्रहण- मिति। तत्फलं कालग्रहणमित्यर्थः। प्रत्येकमिति । स्वोच्चारणकाललक्षकेषु उद्३त्स्विति शेषः। यद्युकाराणां स्वरूपपरत्वं न स्यात् तर्हि 'ऊ अच्' इत्युक्तेऽप्यग्रहणसार्थक्यायोकाराणां स्ववाच्यकालसमकाललक्षकत्वसंमवेन कालशब्दानर्थक्यं स्यादिति भावः । उपायान्तरमाह अथवेति । तथा च पराभ्यामनवकाशाभ्यां च दीर्घप्लुतसंज्ञाभ्यां ह्रस्वसंज्ञा बाध्यत इति भावः । प्रत्याख्यायत इति ।' तत्रत्यवार्तिकरीत्येवमुक्तम् । 'वस्तुतस्तत् सूत्रं स्थितमेवेति ततोऽशब्दसंज्ञे- त्यणुदित्सूत्रेऽनुवर्त्य सप्तम्या. 'विपरिणमय्य' व्याख्यानानोक्तातिप्रसङ्ग इत्यत्रैव भगवतस्तात्पर्यम् । अन्ययात्र कालशब्दग्रहणेनैव सिद्ध एतदर्थतायास्तस्याश्रयणमयुक्तं स्यात। ननु शब्दसंज्ञायामणां सवर्णाग्राहकत्वे 'वृद्धटि भसंज्ञास्वनुपस्थापिताकारादीनामनच्त्वेन शालादीनां वृद्धसंज्ञा, तास्प्रभृता- वास्प्रभृतीनां 'टिसंज्ञा, विश्वपामित्यादावामादौ परतो भसंज्ञा च न स्यादित्यस्वरसादाह अथवेति । अच्शब्देनैव व्यवहारोपपत्ती ह्रस्वसंज्ञाविधानं व्यर्थ स्यादिति तत्सार्थक्यायकमात्र एव ह्रस्वसंज्ञा व्यवस्थापनीयेति भावः। अकिंचित्कराणोति । अच एव विधानादग्रहणेनैव तद्वि- धानसंभवादिति भावः। इदं तहीति। ह्रस्वशब्देन ह्रस्वे विहिते एच इगेवा, एच एवेगिति नियमा- र्थम् "एच इक्' इति सूत्रं कर्तुं शक्यते। तेन च लाघवं भवति । नो चेत् "ह्रस्वो नपुंसके' इत्यादिसूत्रेषु "अच्च' इत्येवमच्पदघटितानि कर्तव्यानि । तथा च 'एच इगजादेशे' इति सूत्रे कृते प्लुतविधानेऽप्येच इप्रसङ्गः स्यात् । तन्माभूदिति अच्ह्रस्वग्रहणमपनीय 'एच इग् नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इत्यादिन्यास आश्रीयमाणे गौरवं स्यादिति मन्यते। ह्रस्वसंज्ञापक्ष एवं गौरवमि- त्याह-संज्ञा च नामेति। षड् ग्रहणानीति। गृह्यन्तेऽर्था एमिरिति पदान्यभिमतानि। अष्टा- 'आदेशे' इत्यत्राङ एकादेशेनापहारात् 'नव' इति नोक्तम् । ननु "मितां ह्रस्वः' इत्यत्र हेड वैप्टन इत्यस्य हिडयतीति रूपसिद्धये 'एच इग्मिताम्' इति वक्तव्यम्, तथा "खित्यनव्ययस्य' 4 . . १ ८ . पा. सू. ८. २. ८२. २ संज्ञा' इत्यस्यानन्तरं तुशब्दोऽधिकः - म. वस्तुतस्तु सूर्य-भ. विपरिणम्य प, फ, ब, म 'वृद्धि मसंज्ञास्वजुप पा. सू. १. १. ४८. पा. सू. १. २. ४७. 'अस्येत्येवम् - व, म. "न्याय आश्रीयमाणे: पा. सू. ६. ४. ९२. पा. सू. ६. ३.६६. ४ व. १२ ·२८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि इत्यत्र 'परमनुमन्यः' इत्यादिरूपसिद्धये 'एच इक् खित्यनण्ययस्य' इति वक्तव्यम् । 'तया चासंज्ञा- पक्षेऽपि गौरवं स्यादिति चेन, तथाप्यसंज्ञापक्ष एक लाघवात् । असंज्ञापसे हि दश पदानि पञ्च- विंशतिर्मात्राः । संज्ञापो तु दश पदान्यष्टत्रिंशन्माया इति । किच संज्ञापले क्लिप्टकल्पनया प्रतिपत्तिगौरवम् । अपि च "घरूपकल्प' - इति सूत्रे ह्रस्वग्रहणमसंगतं. स्यात् । तत्र स्थानेऽन्तर- तमसूत्राप्रवृत्त्या तस्य ‘संगतत्वमिति चेनं, 'अव्यवस्थितशास्त्रार्यकल्पनापेक्षया 'व्यवस्थिततत्कल्पनाया एव न्याय्यत्वेन प्रकृतसूत्रे उकारस्य स्वरूपमात्रपरत्वकल्पनाया एवोचिंतत्वात् ।। अचश्च.. १. २. २८... [२, ४०-४३] श्यनि'। (उद्दयोतनम्) 'अजिति हि वर्तते' इत्यतः प्राक्तनमाप्यस्य व्याख्यानम् "इको गुण' इति सूत्रस्थंभाष्यवत् कर्तव्यमित्याह -- इक इति । 'शमादि' "इत्यादिग्रहणेनैवाष्टानां ग्रहणे सिद्ध प्रभृतिग्रहणं 'व्यर्थम्, अत आहे . प्रभृतीति । · ग्रहणेनेति । आदय इत्यनेन "क्रमः परस्मैपदेषु' इत्यादिग्रहः । "क्विव्वचिप्रच्छयातस्तुकटघुजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं च' "शमामप्टानां दीर्यः १०"अज्झनगमा सनि' इति हनिगम्योर्दीर्घः, "तत्र 'नोपवायाः', इत्यत उपचाया इत्येतन्ना- नुवर्तत इति तत्सूत्रभाष्ये स्थितम् । भिद्यत इत्यादौ पाक्षिकोऽतिप्रसङ्ग इत्याह-यकारादाविति । यदा विति। - यकारादी प्रत्यये परतो योऽच् तस्य दीर्घ इत्युक्तो नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । आदिना नामिग्रहः। अन्यत्रापि नामि' इत्यत्रापि । नपुंसकह्रस्वत्वे तु परप्रत्ययानुपादानान्नायं प्रकारः संभवतीति प्रथमोपात्तमपि तत् त्यक्तम्। माध्ये नैप इति । पण्णामित्यत्र दीर्घप्रसङ्गदोपो नास्ति, नकारान्तस्यैवोपवाया दीर्घ इति नियमादित्यर्थः। भाष्ये "जन्यत इति । १५"अकृत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घोऽनियतः प्राप्नोति । "अजित्यनुवर्तने कथमुक्तदोपनिरासः, ह्रस्वादिशब्दानां संज्ञिपरत्वेन . "स्वपरत्वाभावात्, अत आह -ततश्चेति ।' स्वरूपाश्रयणप्रकारमेवाह - तेनेति । अग्रहणस्य संज्ञया विधीयमाने नियमलाभप्रयोजनस्योक्तत्वात् 'अय' इत्ययुक्तम्, अत आह - इहवेति । ननु वर्णसमाम्नाये पठितानामेकमात्राणां ह्रस्वसंज्ञा। न च हल्द्वयस्य तथा पाठ इति कथं तुप्रसङ्गः, अत आह - यथेति । "तनोतेर्डउः सन्वच्च' इत्यसंहितया प्रत्ययविधानात् 'तितउ' इति रूपम्। ननु ह्रस्वनिमित्ततुगेव पूर्व कस्मान्न भवति । दीर्घलक्षणस्य तुको विकल्पितत्वात् तद- १० 'तया च संज्ञापक्षेऽपि -व. 'पा. सू. ६. ३. ४३. व्यवस्थितकल्पनाया एव .भ. पा. सू. १. १. ३. ५ इत्यादिग्रहणेन सिद्धे-अ. 'व्यर्थमित्याह •अ, ऋ: 'पा. सू. ७. ३. ७६. का. वा. ३. २. १७८. २. पा. सू. ७. ३. ७४. पा. सू. ६.४, १६. अत्र अ. १२ पा. सू. ६. ४. ७. पा. सू. ६. ४. ३. "भाप्ये 'अन्यते, तन्यते' इत्यत्र 'जन्यते, तन्यते' इत्यन्नम्मट्टपाठ इति माति । पा. सू. ७. ४. २५. "अजित्यनुवर्तमाने-अ. स्वरूपपरत्वामावादित्यर्थः । उणादिसूत्रम् ७४०. ८ - १८ ·अ.१ पा. २. आ. १. २९ भावपक्षे "ह्रस्वस्य' इति तुक् पश्चादपि भविष्यतीति नानिष्टं किंचित्, अत आह-परत्वादिति । एवंविध इति । ' परस्परविरोधस्थल इत्यर्थः। तदेवाह नित्यति । क्व तर्हि पुनःप्रसङ्ग- विज्ञानम्, अत आह --- यत्रेति। ईजतुरित्यादौ परत्वात् संप्रसारणे कृते पुन: प्रसङ्गविज्ञानाद् द्विर्वचनं विरोधाभावात् प्रवर्तते। दिग्य इत्यत्र परत्वाद् दिग्यादेशे विरोधाभावेऽपि पुनःप्रसङ्गेन द्विर्वचनानङ्गीकारात् 'क्वचित्' इत्युक्तम् । लक्ष्यानुसारेण क्वचिदेवाङ्गीक्रियते न. सर्वत्रेत्यर्थः । यत्र समुदायस्य कार्यनिमित्तत्वं तत्रावयवस्य 'न निमित्तत्वमिति ह्रस्वलक्षणस्तुग न प्रवर्तत इति समाधानान्तरमाह - 'समुदाये चेति। नन्विति। वर्णग्रहणे जातिग्रहणात् अजिति वर्णग्रहणा- दित्यर्थः। नैष इति। साक्षात् कालयुक्तभ्यक्तिरेवान गृह्यते, न तु तद्द्वारा तद्युक्तजाति- रित्ययः। परिमाणम् एकमात्रत्वादिपरिमाणम् । तत्र हेतुः व्यक्तीति । जातिग्रहणेऽपि व्यञ्जकावच्छिन्नाया जातेः प्रत्येकपर्यवसानेन प्रत्येकव्यक्तिरेव व्यजिका, न तु 'द्वित्वादिवत्समु- तथा चाचसमुदायस्य जातिव्यञ्जकत्वाभावेनानच्त्वान्न तस्य दीर्घसंज्ञा प्रसङ्ग इत्याशय- नाह एकैकेति ।। दायः। [२, ४०-४३]. (रत्नप्रकाशः) अत्रत्यो विचार: “इको गुणवृद्धी' इत्यत्र कृत. एवेति तत एवावधार्यः। शमा- दिप्रभृतीति। शमादिशब्दः "शमामष्टानां दीर्घः श्यनि'. इति सूत्रपरः । प्रभृतिग्रहणेन "ष्ठि- वुक्लमुचमा . शिति' इति "स्नुक्रमोरनात्मनेपद' इति च गृह्यते । भिद्यत इति। अङ्गसंवन्धि- त्वेन बोधितस्य दीर्घस्याच एव स्थाने भवतीति प्रकृतसूत्रेण .[ नियमाद् ] इकारस्य स्यात् । एवं सुवागित्यत्राकारस्य ह्रस्व इति. भावः ।.. एतेन 'यकारादौ यदङ्गं तस्य योऽवयवोऽजित्येवमत्र प्रसङ्गः। यदा त्वजेव यकारादिना विशेष्यते तदात्र व्यवधानान्नास्ति प्रसङ्गः। एवमन्यत्रापि' इति कयटो निरस्तः । पदोपस्थिति पक्षणाविशिष्टतापत्तेः । तत्परिहारायास्मिन् पक्षे विध्येक- वाक्यतां "विनवाजादेशपक्षाश्रयेण नियमपरताया एवौचित्यात्। "अज् भवतीति। फलितार्थ- कथनपरमिदम् -- अचः स एवाज भविष्यति, यो ह्रस्वादिशब्दविधीयत इति। प्रकृतसूत्रस्य च ह्रस्वादिशब्दर्यत्राज्विधीयते तत्राच इति पष्ठयन्तं पदमुपतिष्ठत इति । कि प्रयोजनमिति। सिध्यतीति शेपः। प्रतक्ष्यति। संयोगस्यैकमात्रत्वात् ह्रस्वसंज्ञा स्यादिति भावः । तितउच्छत्र- १० २ ३ ४ 'ह्रस्वस्येत्यनुवर्तमाने छे चैत्यनेनेति भावः । एवंविधेति -अ, ऋ, न. प्रसङ्गाद् द्विवचनम् - अ. 'न' इति नास्ति अ. प्रदीपे 'समुदाय वा कार्य प्रति' इत्यत्र 'समुदाये च कार्य प्रति' इत्यन्नम्भट्टपाठ इति भाति । 'द्वित्ववत्समुदायः- अ, ऋ. 'प्रसङ्गः' इति नास्ति पा. सू. १. १. ३. ७. ३. ७४. पा. सू. ७. ३. ७५. पा. सू. ७. २. ३६. अत्र 'क्रमः परस्मैपदेषु' इति सूत्रनिर्देश उचितो भाति, तस्यव दीर्घ- विधायकत्वात् । स्नुक्रमोरित्यस्यै स्नुक्रमोरित्यस्येड्विधायक- त्वेन प्रकृते साङ्गत्याभावात् । तदा तत्र १३ पक्षण विशिष्टतापतेः "विनव यथादेशपक्षाधयेण विनय ययोद्देशपसायेण "अचोऽज् भवतीति "तु-प, फ. म. ७ - अ. - प, फ, ८ - फ.

·३० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मिति। ह्रस्वाश्रयं 'दीर्घाश्रयं च नित्यं तुकं बाधित्वा वैकल्पिक: स्यादिति भावः । ननु तेन तुगभावपक्षे स "पदान्ताद्वा' 'इत्यपवाद इति तद्विषये "दीर्घात्' · इत्यनेन पुनस्तुङ माभून्नाम, "छे च' इत्यनेन तु पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् तुक् स्यादिति चेन, विकल्पविपये नित्यस्य पुनः- प्रसङ्गविज्ञानानौचित्यात् । तदाश्रयणे "विप्रतिषेधे परम्' इत्यस्य प्रवृत्तस्याप्यप्रवृत्तप्रायत्वेन प्रधानविरोधापत्तेः। उभयत्र विमापासु सिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । “वर्णग्रहणे जातिग्रहणम्' इत्यस्य ज्ञापकसिद्धस्येप्टमात्रविषयकत्वेनात्राप्रवृत्त्याग्रहणेऽप्यन्समुदायस्य ग्रहणं स्यादिति शङ्का नोदेति ॥ उच्चरुवात्तः. १.२.२९. नीचरनुदात्तः. १. २. ३०. [ २, ४३-४६] - १५ (उद्दयोतनम्) अच इत्यनुवृत्तावेकवाक्यत्वासंभवाद् वाक्यभेदेन व्याचष्टे - उच्चरिति । परिभाषानङ्गीकारे दोपमाह - सत्यामिति । इत्यादावेवेति । उदात्तग्रहणेन लिङ्गेनाच इत्यु- पस्थितौ तेन समासस्य विशेषणेऽजन्तस्य समासस्यान्तोदात्त इत्यर्थलामादित्यर्थः । यत इति । यदन्तं यच्कमाधुदात्तं स्यान्नौशब्दं वर्जयित्वा । चेयम् । अनावः किम्, नाव्यम्। तित्स्वर एव । अयोग्यत्वादिति । 'उदात्तादीनामधर्मत्वादित्यर्थः । यावतेति । न चाचः स्थाने उदात्तादिशब्देन प्रत्यायितो हलप्यादेशः स्यादिति वाच्यम्, अन्तरतमपरिभाषयाचः स्थाने हल: प्रसङ्गाभावात् । स्वत एवेति। "अनुदात्ताजुपरक्तस्यैव हलोऽनुदात्तत्वम्, न तदात्ताजुपरक्तस्यापि हल: स्वातन्त्र्यणानुदात्तत्वम्, तथा प्रतीत्यभावात्, तादृशशास्त्रामावाच्च । तथा चानुवादे नानिष्ट- मित्यर्थः। न्यायेति । उदात्तादीनामधर्मत्वे यो न्यायस्तद्वयुत्पादनार्थ इत्यर्थः । उपलब्धे- न भ्रम इत्याह बाधकेति। अन्यथापीति । अन्यधर्मस्याप्यन्यत्र प्रतीत्युपपत्तो नोभयधर्मत्वं कल्प्यम्। वक्ष्यमाणविनिगमकाच्च न हलधर्मत्वमिति भावः । उदात्त इति । "निपाता आधु- दात्ताः' इत्यनेन । निघातः १"तिङङतिङः' इत्यनेन । अन्वयेति । हल उदात्तत्वं विनाप्यच "उदात्तत्वदर्शनमेवान्वयव्यतिरेको । 'न पुनः' इति भाष्यतात्पर्यमाह --- "यदि होति । [ भाष्ये ] स्वयं राजन्ते अन्तरेणापि हलमुदात्तादियुक्ततयोच्चार्यन्ते प्रतीयन्ते चेत्यर्थः । शिष्टेति । पूर्व- रेवं निरक्तमित्यर्थः। वर्णसादृश्यं वीत्यस्याजेश्च । "अनुगच्छतीत्यर्थवोधकवर्णसादृश्यमपि संभव- तीत्याह अयवेति । पर्यायान्तरेण अन्वक्छब्देन । "उपरागे विशेपमाह उपरागश्चेति । 'उदात्तादीनामजुपरक्तस्यापि हल:--- अ. 'दीर्घादित्यनेनेति भावः । फिट्सूत्रम् ८० पदान्ताद्वेतीति भावः। पा. सू. ८. १. २८. पा. सू. ६. १. ७६. उदात्तात्वप्रदर्शनमेवान्वय अ. इत्यस्यापवाद इति -व, म. प्रदीपे 'यदि तु हलामप्यते' इत्यत्र 'यदि हि पा. सू. ६. १. ७५. हलामप्यते' इति पाठोऽनंभट्टस्येति प्रतीयते ॥ पा. सू. ६. १. ७३. यदिहेति अ, ऋ. पा. सू. १. ४, २. अनुगच्छतीत्यर्थः-अ, ऋ, ऋ. महाभाष्यम् १. १. १४. अनुरागविशेषणमाह -अ, ऋ; - अनुरागे 'उदात्तादीनामस्वरत्वादित्यर्थः- अ. विशेपमाह-ऋ. -- १० २ । . ८ ·अ.१ पा. २ आ. १ "इषे त्वोर्जे त्वा' इत्यत्र तकारवकारयोरनुदात्तोपराग एव भासते, नोदात्तोपराग इति भावः । पर्यनुयोगतात्पर्यमाह -~न चेति। ननूक्तलक्षणस्य व्यवस्थितत्वात् कथमनैकान्तिकता, अत' आह -'श्रोतेति। उदात्तादिकमसंकीर्णतया श्रोत्रा प्रत्येक न शक्यत इत्यर्थः। तदेवोपपादयति तथा हीति । 'उरः कण्ठः' इति भाष्यं संगमयितुमाह प्रक्रम्यन्त इति। अधिकरणे घन् । "नोदात्तोपदेशस्य' इति वृद्धिनिषेधः । प्रक्रम इति रूपम् । युक्त इति । सप्तम्यन्तं पून्वियि । नेदमपूर्वं वक्तव्यमित्याह एवं चेति। परकीयस्थानविशेषोत्पत्तेनिश्चायकाभावात् कथं श्रोतु- रुदात्तादिविज्ञानम्, अत आह -- अभ्यासेति । यथा षड्जादीनामुपदेशसहकृतप्रत्यक्षगम्यत्वं तयो- दात्तादीनामपीत्यर्थः - :॥ [२, ४३-४६] (रत्नप्रकाशः) 'हल्स्वरप्राप्ती' इति परिभाषां वाचनिकी मन्यमानः पृच्छति -किमिति । न प्रकल्पेतेति । यत्रान्तो वादिर्वाजस्ति तस्यवान्तोदात्ताधुदात्तादिविधिप्रसक्तेहलोऽप्रसक्तत्वात् तत्प्रसक्तिघटिता सा परिभाषा कथमुपपद्यतेति भावः । स्वरप्राप्तिः स्यादिति । अत्राच इत्यनु- वर्तमान इति शेषः। 'यक्षानुरूपबलिन्यायेनोत्तरमाह - एवं तर्हि निवृत्तमिति । ननु मास्तु सा परिमापेति मध्यस्थाशङ्कायामाह बहूनीति । हीति शेपः । "अस्या इति । 'हलस्वरप्राप्ती' इत्यस्या इत्यर्थः। वस्तुतस्तु ज्ञापकसिद्धैव सा परिभाषा। ज्ञापकं त्वस्यां "यतोऽनावः' इत्यत्रा- नाव इति प्रतिषेधः। यदीयं न स्यात् तदा नौशब्दस्याजादित्वाभावादेवाप्रसक्ती किं तेनेति । स्पष्टं चेदं "समासस्य इति सूत्रे भाष्य एव । तच्च ज्ञापकं 'अचः' इत्यस्यानुवृत्तावेव संभवति । ननु तस्मिन्ननुवृत्ते हल: स्वरप्राप्तिरेव नास्तीति तत्प्राप्तिघटिता सा परिभाषा कयं तेन ज्ञाप्यत इति चेन्न, 'अचः' इत्यस्यानुवृत्त्या वार्यमाणामेव प्राप्तिमाश्रित्य तद्घटितायास्तस्या ज्ञापयितुं शक्य- त्वात्। न चैवमेवाच इत्यस्यानुवृत्तावपि वाचनिकी सा परिभाषोपपद्यत इति कथं सा न प्रकल्पेते- त्युक्तमिति वाच्यम्, 'तदननुवृत्ती यादृशी प्राप्तिमाश्रित्यार्जवेन सा परिमापोपपद्यते तथा तदनु- वृत्तौ नोपपद्यत इत्यत्र तस्य तात्पर्यात् । तथा च सा परिमापा वाचनिकीति पक्षेऽच इत्यस्यानु- वृत्तियों, तत्परिभाषायाः क्लेशोपपाद्यतासंपादिका चेत्याशयेन सा निवर्तत इत्युक्तमिति । एतावता तस्याः ज्ञापकसाध्यत्वपक्षे तदनुवृत्तेरनुकूलाया अनुभवसिद्धायास्त्यागो नोचित इति स्पष्ट- मेव सुधियाम्। एतेनाच इत्यस्याननुवृत्तिमाश्रित्यैव "अनावः' इत्यस्य तत्परिमापाज्ञापकतां वदन् देवानां प्रियो निरस्तः । तत्र नकारस्योदात्तादेशव्यावर्तनेन चरितार्थस्यानाव इत्यस्य ज्ञापकताया असंभवात् । यदप्युक्तम् "नाव्यमित्यत्र नकारस्यायोग्यत्वादाकारस्य चानादित्वादुदात्तत्वं न भविष्यतीति किम् "अनावः' इति प्रतिषेधेन" इति। तदपि न, व्यञ्जनस्योदात्ताधादेशं प्रत्य- . ८ पत. सं. १. १. २. 'पा. मू. ७. ३. ३४. 'भाप्ये 'न प्रकल्पते' इत्ययं 'न प्रकल्पेत इति पाठोऽभिमतः 'लो. न्या. द्वितीवमागे पृष्ठम् ६५. 'यहून्यतम्याः' इत्या . माध्ये 'पहन्यस्याः' इति रलप्रकाशकृदनिमतः पाठ इति माति । 'सामान्य नपुंसकं बोध्यम् । पा. न. ६. १. २१३. पा. मु. ६. १. २२३.. 'तदनुवृत्ती-प. पा. न. ६. १. २१३. "पा. मु. ६.१.२१३. । 4 ·३२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि योग्यत्वे मानाभावात्। न चोदात्तत्वादिधर्मा एवोदात्तादिविधिना वोध्यन्त इति तद्धर्मकत्वं ज्यञ्जनस्य न संभवतीत्येतदभिप्रायेणायोग्यता व्यञ्जनस्येत्युक्तमिति वाच्यम्, एकव्यक्तिनिष्ठस्यो- दात्तत्वादिवर्मस्य व्यक्त्यन्तरे संक्रमणासमवेन तद्धर्मविशिष्टोदात्तादिवर्णानामेवादेशत्वेन वोवनीय- त्वात् तान् प्रति व्यञ्जनस्यापि योग्यतायाः सत्त्वात् । अन्यया 'हलस्वरप्राप्तो' इति पद- घटिता सा परिमापा ज्ञापकसिद्धति वदतो ज्याघातापत्तश्च । तत्परिमापायाः प्रत्यासत्तिलभ्यस्त्वयं निष्कृष्टोऽर्थः - यस्य हल उदात्तादिस्वरो यः प्रसक्तः सन् प्रतिपिद्धस्तं स्वरं प्रति स हलविद्य- मानवदिति । तेन 'अग्निचिद्वान्' इत्यादौ "ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वे. कर्तव्येऽग्नि- चिदाद्यन्तस्य तकारादेरविद्यमानत्वं न भवति। अथ प्रथमेति । यद्यपि हल उदात्तादिसंज्ञायाम- प्युक्तरीत्या विधिप्रदेशे न दोपः। अनुवादप्रदेशेऽपि न दोषः, उदात्ताद्यच्समधाननरपेक्ष्येण हल उदात्तत्वाद्यप्रसक्तेः, तथापि वालव्युत्पादनाय विचारः। बाढमर्थ इति । ज्यञ्जनस्यैतत्संज्ञा- निवृत्त्येति शेपः। तद्गुणस्य व्यञ्जनस्य स्वातन्त्र्येण कुत्राप्यनुपलम्भात् तत्रातिप्रसङ्गशङ्कव नास्तीति व्यर्थमेव प्रथमाज्ग्रहणानुवर्तनमित्याशयेनाह.-- यदीति । 'उपलभ्यन्त इति। तदार्थः स्यात्, ‘नोपलभ्यन्त एव तस्य तु ते स्वत इति शेपः । उपलभ्यन्त एवेत्याहान्यः ननु चेति । स्फटिके जपाकुसुमादिसंनिधिप्रयुक्तलौहित्यादिप्रतीतिवद् · व्यञ्जनेऽपि स्वरसंनिधिप्रयुक्त- वोदात्तादिप्रतीतिरित्याशये नाह-नेत इति । . वैपरीत्यमेव 'कि न. स्यादिति शङ्कते-कुत इति। अन्तरेणापीति । "साग्नि विमर्तु गर्म आ' इत्यादावाकारादेय॑जनसंनिधि विनाप्युदात्त- त्याधुपलम्मात् । एवं चान्वयव्यतिरेकाभ्यामच एव ते गुणाः, न व्यञ्जनस्येति निश्चयः। न हि क्वचिदुदात्तसंनिधौ ग्यञ्जनमनुदात्तमुपलभ्यतेऽनुदात्तसंनिधौ "चोदात्तमिति। अन्वर्थसंज्ञा बला- दप्यचामेबैते गुणाः, न व्यञ्जनस्यत्याह अन्वर्थमिति। अन्वग् भवतीति । अनुगतं भवती- त्यर्थः। विरनुशब्दार्थे, अजिर्गत्यर्थ इति व्यञ्जनशब्दस्येयं व्युत्पत्तियुक्तक । यद्यपि, व्यञ्जन- स्योदात्तादिसंज्ञायां सत्यामपि न दोपः, स्वरविधौ व्यञ्जनस्याविद्यमानत्वेनाचः 'स्थानेऽनन्तरतम- स्य ज्यञ्जनस्याप्रसङ्गात्। अनुवादप्रदेशेऽपि "अनुदात्तादेरञ्' इत्यादौ न दोपः, उदात्तात् पूर्वस्या- नुदात्तस्य ज्यञ्जनस्याप्रसिद्धः, तयापि न्याय्यमेतद्धर्मशून्यत्वं व्यञ्जनस्यति ज्युत्पादितं 'भगवता । यत्र ज्यञ्जनस्योमयतोऽच् परगुणस्यैव तत्रारोप इति संप्रदायः । ' श्रुतिकृतोच्चनीचताश्रयेण प्रकृत- सूत्रयोरनुपपत्ति शङ्कते उच्चनीचस्येति । शनैर्वर्ततामिति । शनैरधीयतामित्यर्यः । धातू- नामनेकार्थत्वाद् वृतेरध्ययने २ वृत्तिः । एतदपीति । श्रोता हि वक्तृगतानायामादिगुणान् कार्यादध्यवस्यति। समाधत्ते सिद्धं त्विति। समानप्रक्रम इति । प्रक्रम्यन्ते निष्पद्यन्ते वर्णा अति प्रक्रमः, समानः एकः प्रक्रमः कण्ठादिस्तत्र उच्चैः ऊर्ध्वमागे निष्पन्न उदात्त, नीचः अवो- भागे निप्पन्नोऽनुदात्त इति व्याख्यानान्न काप्यनुपपत्तिरिति भावः ।। -- ८ - ३ . - 'पा. सू. ६. १. १७६. २ तत्रापि प्रसङ्ग प्रथमान्तग्रहणानु 'भाप्ये 'एते गुणा लक्ष्यन्ते' इत्यत्र 'एते गुणा उपलभ्यन्ते' इति पाठोऽभिमत इति भाति । ५. सं. ४. १. ५. 'उपलम्मात्' इत्यस्यानन्तरम् 'इति भावः' इत्यधिकम् -प, म. "वोदात्तमिति वलादचामेवैते 'भवन्तीति -व. अनुगता भवन्तीत्यर्थः व, पा. सू. ४. २. ४४. १२ वृत्तेरध्ययने व. वक्तृगतानभ्यासादिगुणान् -भ. - - ·अ.१.पा. २ आ. १ ३ ३ समाहारः स्वरितः । १.२.३१, [२, ४६-४८] . (उद्द्योतनम् ) कस्येति षष्ठीसमर्थनार्थमाह - समाहरणमिति । उपश्लेषेति । संहिताया- मेकादेशरूप उपश्लेषः । अन्यत्र हलचोहलोा। समाहारादिति । पौर्वापर्येणावस्थानरूपसमाहारा- दित्यर्थः। 'कार्यम्' 'क्व' 'इत्यु भयत्र "तित् स्वरितम्' । "कन्याराजन्यमनुष्याणामन्तः': इति फिट्सूत्रेण कन्याशब्दोऽन्तस्वरितः। असौ समाहारव्यपदेशः। स्थानिद्वारा व्यपदेशसिद्धयर्थं स्था- निनोरुदात्तत्वमनुदात्तत्वं चाह-तत्रेति । अनुदात्तेन "अनुदात्तौ सुप्पितौ' इति वचनात् । उदात्तः "एकादेश उदात्तेनोदात्तः' इत्यनेन । अनुगता आपोऽस्मिन्नित्यर्थे "ऊदनोर्देशे' इत्यपोऽ- कारस्योकारादेशेऽनूपशब्दः । अनोः परत्त्याप्रधानवाचिशब्दस्य कनीयश्शब्दस्य चान्तोदात्तत्वं स्यात्, अनुगतो ज्येष्ठमनुज्येष्ठः, "अनुकनीयान्। अनुदात्तादिः एकवर्जस्वरेण । पदादावनुदात्ते परत उदात्तेन सहकादेशः स्वरित उदात्तो वेति सूत्रार्थः। गुणयोर्मुख्यः समाहार इत्याह - नरन्तर्ये- णेति । तौ उदात्तानुदात्तशब्दो। सामर्थ्यात् समाहारोक्तिसामर्थ्यात् । नन्वजनुवृत्तेरभावात् 'कथं पुनः' इति प्रश्नायोगः, अत आह:- स्वरित इति। योग्यत्वात् हलां चोदात्तादिस्वराभाव- स्योक्तत्वादित्यर्थः ।. मतुब्लोपो न वाचनिक इत्याह --गुणगुणिनोरिति । त्रैस्वर्येणेत्यस्य त्रि- प्रकारैरज्मिरिति व्याख्यानं 'संगमयति - स्वरशब्देनेति ॥ . [२, ४६-४८] (रत्नप्रकाश:) समाहियेते अति समाहारो बाहुलकादधिकरणे घन् । समाहरणं समाहार ऐकाधिकरण्यम्, मावे घन, तस्याघारलक्षकत्वेन पूर्वतुल्यता । मत्वर्थीयेनार्शआद्यचा वा। · सर्वथा चाधारपर: समाहारशब्द इति तस्याघेयाकाङक्षया पृच्छति कस्यति जात्येकवचनम्, समा- हारस्यानेकनिरूपितत्वात् । अचोरिति । पूर्वसूत्राभ्यामुदात्तानुदात्तशब्दयोरनुवृत्तेस्तयोरच्त्वाच्चेति भावः । न ह्यचोरिति । अजित्यनुवर्योदात्तानुदात्तयोः समाहारो योऽच् स स्वरित इति सूत्रार्थ आश्रीयमाणे सूत्रस्य निविषयता स्यात्, अच्यचोः समाहारासंभवादिति भावः। गाङ्गेऽनूप इति । "स्वरितो वानुदात्ते पदादी' इति पूर्वरूपमत्र स्वरितम्। तस्य द्वयोः स्याने जातत्वात् तनाची समाहृताविति मन्यते । तत्र गाङ्गशब्दोऽ"णन्तोऽन्तोदात्तः। अनूपशब्दस्तु "अनोरप्रधानकनीयसी' इति। गुणयोरिति । पूर्वत्र धर्मिपरयोरप्युदातानुदात्तशब्दयोरत्र धर्मपरत्वाश्रयणादिति भावः । तयोमि परत्याश्रयेणोक्तभावमविद्वान् शङ्कते - गुणयोश्चेदिति । अप्रकरणादिति । अच्- पदसमानाधिकरणयोरेव तयोरनुवृत्तेरिति भावः । सिद्धं त्विति । उक्तोऽमिप्रायः । समाहार- १ " इत्यत्रोमयन अ, . पा. मु. ६. १. १८५. फिट्नूयम् ७६. पा. मू. ३. १. ४. पा. न. ८. २. ५. पा. मू. ६. ३. ९८. अनुगतश्चासौ कनीयांश्चेति विग्रहो बोध्यः । 'तत्याचयाकाअक्षायां- पा. न. ८. .."अगन्तः' इति नास्ति पा. न. ६. २. १८९. माइत इत्यनेनान्वयो योग्यः । r ५ .

·३४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि शब्दो भावघनन्तः, तस्याच्परत्वं न संभवतीति मन्यमानः पृच्छति-कयमिति । मतुन्लोप इति । "गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग् वक्तव्यः' इति वचनेनेति भावः । अथवा गुणगुणिनोरभेदोपचारेण गम्यमानत्वादप्रयोग एव मतुपो लोप इति भावः। एवं च पुष्पकादिदृष्टान्तोऽप्युपपन्नो भवति । अकार इति। अर्शआदेराकृतिगणत्वात् । एवं च स्वरितस्योदात्तानुदात्तात्मकत्वात् 'स्वर्येण वेदः पठ्यते' इति. व्यवहारो नोपपद्यत इति शङ्कते-यदीति । समाधत्ते नेतदिति । अजपेक्षमिति । स्वरशब्देनाच उच्यन्ते । अयः स्वरा एव त्रैस्वर्यम् । चातुर्वादेराकृति- गणत्वात् स्वार्थे प्यन ॥ तस्यादित उदात्तमर्धहस्वम्. १. २. ३२ः [२, ४८-५२] (उद्दयोतनम्) ननु ह्रस्वस्या यावत् तावद्दीर्घप्लुतयोरप्यादितोऽस्तीति दीर्घप्लुतयोनॆत्ययुक्तम्, अत आह --- अक्तेति । मात्राकालपरिच्छिन्नस्याच इत्यर्थः। अव्यपवृक्तस्य दीर्घप्लुताभ्याम- पृथग्भूतस्य तत्पूर्वमागस्य । अन्यथा 'हस्वस्य' इत्यादी तयोरपि ग्रहणप्रसङ्ग इति भावः । न्या- यात् गौणमुख्यन्यायात्, संज्ञया संजिन एव प्रतीतियुक्ता नान्यस्येति न्यायाद्वा । शक्तिके ३ इति । शक्ता शक्तिका, तस्याः संबुद्धिः । "वाक्यादेरामन्त्रितस्य' इति कुत्सने द्विवचनम्। स्वरित- मिति । आमेडिते परे स्वरितः प्लुतः स्यादसूयादिष्विति सूत्रार्थः। नन्वर्वह्रस्वशब्दस्याजवयव- वाचित्वेन प्रमाणवाचित्वाभावात् कयं मात्रच्, अत आह -- अर्धहस्वेति। कस्मिन्नर्थे रूढिः, अत आह अर्धति । ततः अर्थह्रस्वशब्दात् । प्रमेये अर्वह्रस्वं प्रमाणमस्येत्यर्थे। अर्बमात्रा सर्वत्र बुद्धचव कल्पनीयेत्याह तत्रेति । एवंभूतं वर्णेकदेशविपयम्। "जातिरप्राणिनाम्' इत्येकवंद्- भावप्रसङ्गं निराह - नियतेति। व्याकरणस्योत्तरविद्यात्वं कथम्, अत आह-पुरेति। "पुरा- '. कल्प एतदासीत्' इत्यादिमाष्य इत्यर्थः। उदात्तग्रहणेनैव स्वरितस्यापि ग्रहणमिति भाग्योक्तम- युक्तम्, एकदेशसंज्ञयैकदेशिग्रहगायोगात्, अत आह प्रदेशेष्विति । आक्षेप्स्यत इति। संज्ञा- करणसामादिति भावः। संज्ञायामक्षरगौरवस्योक्तत्वात् 'उमयम्' इत्ययुक्तम्, अत आह - सत्यपीति। व्याप्तिः लाभः, प्रतीतिरिति यावत् । महत्त्वमेवाह - सुखेनेति। ऊर्ध्वमात्तमुदात्त- मित्यन्वर्थतया ह्रस्वस्योदात्तताज्ञानमपि भविष्यतीत्यर्थः। उदात्तादेः किमपि नोच्यते, अत आह उदातादेरिति । . शिक्षायामेवाघह्रस्वस्योदात्तत्वज्ञानसंभवादन्वाख्यानवयर्थ्यमित्युक्तं निराकर्तुं भाष्ये 'मन्दबुद्धेः' इत्युक्तम्। तत् 'पूर्वसूत्रत्रयेऽपि समानमित्याह न केवलमिति । "यावदिति । समाहारसूत्रमारभ्य तत्सूत्रपर्यन्तमित्यर्यः। अर्थह्रस्वोदात्तादिति पञ्चमी समर्थयितुमाह अर्धेति। एतत्सूत्रमभिव्याप्योदात्तस्वरितसूत्रपर्यन्तं लभ्यत इत्याह -- इयमिति। 'स्वरितात्' इति प्रयोजनमाष्यार्थमाह - तेनेति । 'इमं मे' इत्यादावेकश्रुतिमुपपादयति - मेशब्दादिति । इदंशब्द: प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः । “अनुदात्तं सर्वमपादादी' इति मेशब्दोऽनुदात्तः। तस्ये मं- - - आ - - १ का. वा. ५. २. ९४-३. पा. सू. ८.१. ८. पा. सू. २. ४. ६. महाभाष्यम् पस्पशाह्निकम् । "ह्रस्वोदात्तता ऋ. 'पूर्वसूत्रद्वयेऽपि . प्रदीपे 'यावतोच्चरुदात्तः' इत्यत्र 'यावदु- च्चरुदात्तः' इति निर्णयसागरमुद्रिते पाठः । 'पा. सू. ८. १. १८.

·अ.१ पा. २ आ.१ शब्दात् परस्य "उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः' इति स्वरितः। 'गङ्गे' इत्यादीनाम् "आमन्त्रितस्य च' इत्याप्टमिकनिधातेनानुदात्तत्वम् । 'आश्रयादिति । रोरुत्ववदित्यर्थः। तिदिति। "ऋहलो- येत्' इति ण्यदन्तत्वात् कार्यशब्दस्येत्यर्थः । भाष्ये देवदत्तयज्ञदत्तावित्यत्र समासान्तोदात्तत्वे शिष्टम- नुदात्तमिति स्वरितात्परस्यकश्रुतिः। भाप्ये इन्द्र आगच्छति । आमन्त्रितस्वरेणाद्युदात्त इन्द्र- शब्दः, शेप निघातेनान्तोऽनुदात्तः । तस्य "उदात्तादनुदात्तस्य' इति स्वरितः । तस्यासिद्धत्वा- दुदात्तत्वं न स्यात् । आष्टमिकस्य पादिकास्वरितस्य । - 'सुब्रह्मण्योम्' इत्यत्र ओकारस्य स्वरित- त्वं सिद्धमित्युपपादयति --- सुब्रह्मणीति । 'अवत्तेष्टिलोपश्च' इति मन्प्रत्ययस्य टिलोपे अव् म् इति स्थिते "ज्वरत्वर' इति वकाराकारयोरूठि "सार्वधातुक' इति गुणे 'ओम्' इति रूपम् । 'नित्स्वरेणाद्युदात्तत्वम् । स्वरित एवेति । आन्तरतम्यादित्यर्थः। सुब्रह्मण्यायामिति निगदग्रह- णात् 'इन्द्रागच्छ' इत्यादावाश्रयात् सिद्धत्वं भविष्यति, अत आह-सुब्रह्मण्यायामिति। आगच्छे- त्यत्राकार उदात्तः, "आप्टमिकनिघातेन गच्छेति सर्वानुदात्तम् । तत्र गकाराकारस्य स्वरितत्वेनाने- नोदात्तत्वे छकाराकारस्य स्वरितत्वं प्राप्नोति। तत्रास्मिन् सूत्रे कृते पूर्वस्मिन् कार्य परमसिद्ध- मिति स्वरितत्वे कर्तव्ये उदात्तत्वमसिद्धमिति "छाकारोऽनुदात्त एव भवतीति समुदायार्थः । भाष्ये माणवकेति । माणवकानां जटिलकानां चाध्यापकेतिं "आमन्त्रितस्य' इत्याद्युदात्तत्वे शेषनिघातेनेतरस्यानुदात्तत्वे "ककाराकारस्य स्वरित परे सन्नतर इण्यते । सन प्राप्नोति। 'यद्वा, माणवकेत्याधुदात्तम् । जटिलाध्यापकेत्याप्टमिकामन्त्रितस्वरेण सर्वानुदात्तं पदद्वयम्। नितरा- मञ्चतीति न्यङ । "न्यवी च'। एतावप्रत्ययान्तेऽञ्चती परे प्रकृतिस्वरी स्तः। ततः "उदात्त- स्वरितयोः' इत्यकारस्य स्वरितः। भाष्ये च 'क्व' इत्यन्तस्वरितः, "किमोऽत्' इत्यत्प्रत्ययान्त- त्वात्। कमान्तरम् १"उदात्तादनुदात्तस्य' इत्यस्मात् परमेतत्काण्डमित्याश्रीयत इत्यर्थः। लिङ्गत्व- मुपपादयति --- अन्यथेति। क्रमान्तरानङ्गीकार इत्यर्थः । क्रमान्तर"ज्ञापनपक्षे आक्षपायोगादाह -- स्वरितस्यैवेति । - स्वरितस्यानुदात्तविधानं तस्यैव सिद्धत्वं ज्ञापयति, न क्रमान्तरमित्यर्थः। भाष्ये स्वरितोदातादिति । उदात्तत्वस्यापि सिद्धत्वादित्यर्थः । क्रमान्तरजापकत्वं व्याख्यानलभ्यमित्याह • व्याख्यायत इति ॥ [२, ४८-५२] (रत्नप्रकाशः) एकमात्रस्याचो ह्रस्वसंज्ञा कृतेति तस्यवादितोऽर्धस्योदात्तता स्यात्, दीर्घप्लुताव- यवस्य तु मात्रिकस्य ह्रस्वसंज्ञाभावेन तत्पूर्वार्धस्योदात्तता न स्यादिति शङ्कते- अर्धह्रस्वमिति । १ १. २ --- •अ, ऋ. दात्तम्-ऋ. तिङङतिङ इत्यनेनेत्यर्थः । छकाराकार इत्यर्थः ।। छकारः पा. सू. ६. १. १९८. ककारस्य अB काकारस्य पा. सू. ६. २. ५३: पा. सू.८. २.. ४, १६ पा. सू. ५: ३. १२. पा. सू. ८. ४. ६६. - पा. सू. ८. ४. ६६. पा. सू. ८. १. १९. पा. सू. ३. १. १२४, "निघातेनान्तानुदात्त:- अ. पा. सू. ८. ४. ६६. 'उणादिसूत्रम् १४७. पा. सू. ६. ४. २०, पा. सू. ७. ३. ८४. 'नित्स्वरेणोदात्तत्वम् ऋ. ८ ऋ; नित्स्वरेणो- "ज्ञानपक्षे ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . करणा- कन्येति। 'कन्याराजन्यमनुष्याणामन्तः' इति स्वरितः। 'शक्तिके . ३ शक्तिके इति । "स्वरित- मामेडितेऽसूया' इति स्वरितः प्लुतः । मात्रच इति । अर्वशब्दः प्रमाणवाची रूढिशब्दः । स तु सममिव्याहृतार्थविशेपितार्थकोऽपि प्रमाणवाच्येवेति विशिष्टस्याप्यर्वह्रस्वशब्दस्य प्रमाणवाचकत्वात् "प्रमाणे द्वयसच्' इत्यादिना मात्रचि तस्य "प्रमाणे लः' इति भावः । एवं च दीर्घस्यादितश्च- तुर्याश' उदात्तो भवति, प्लुतस्य तु पष्ठांश इति सिद्धम् । प्रकृतसूत्रस्य प्रयोजनं पृच्छति किमर्थमिति । आमिश्रीभूतमिवेति। "अग्निमीले' · इत्यादावामिश्रस्य श्रूयमाणत्वात् "समाहारः स्वरितः' इति लक्षणवशाच्च संदेहे सर्वत्र क्षीरनीरवदामिश्रीमावो न भवति, किं तु क्वचित् पार्थक्येनाप्युपलम्भस्तयोरस्तीति ख्यापयितुमिदं सूत्रमित्याशयः। एवं चं तत्रशब्दोऽप्युपपन्नो भवति। क्षीरोदके इति । व्यक्तिप्राधान्यादत्रैकवद्भावाभावः, "जातिरप्राणिनाम्' इत्यस्य जातिप्राधान्य एव प्रवृत्तः। स्थानकरणानुप्रदानानीति । स्थानानि कण्ठादीन्यष्टौ । न्याभ्यन्तरयत्नात्मकानि "पट्। अनुप्रदानानि बाह्ययत्नात्मकानि "पोडशः । उत्तरा विद्येति । वेदाध्ययनोतरमिदानी व्याकरणमवीयत इति कृत्वैवमुक्तम् । कल्पान्तरे तु पूर्वेव। स्पष्टमिदं पस्पशाह्निके भाष्य एव । अभिविनीत इति । शिक्षित इत्यर्थः । उपलब्ध्या श्रवणरूपयो । संज्ञाकरणमिति । तया चैतद्वलादेकदेशद्वारा स्वरितप्रतिपत्तिस्तत्र 'तन भविष्यतीति स्वरितग्रहणं न कर्तव्यमिति लाधवमिति भावः।' उभयमनेनेति । सत्यप्यक्षरगौरवेऽर्थविशेपलामेन सूत्रारम्भ उचितः। अनधीतवेदैरपि व्याकरणमध्येण्यते। अत एवोदात्तानुदात्तस्वरितसंज्ञाकरणमपि संगच्छते। स्थानप्रयत्लविवेकस्तु कर्तव्यः सन्नपि गौरवमिया न कृत इति भावः । उदात्तादेरिति । . २ अनु- दात्तादेरन्' इतिवदुदात्तादेः किंचित् कार्यमविहितमिति कृत्वा उदात्तादेः प्रतिपादक शास्त्रं यत्तत् "आयुदात्तश्च' इति स्वरितादेरपि प्रतिपादकं स्यात् । तया च स कदाचित् स्वरितादिरपि स्यादिति भावः । अन्वाख्यानमेवेति । आदितोऽर्घमायोज़मागे निप्पद्यत . इत्येवमिति शेपः । "एक श्रुति दूरात् संबुद्धौ' इत्यादि "उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः' इत्यन्तमष्टसूश्यात्मकं काण्ड शास्त्रान्ते " अ' इति सूत्रात् प्राक् कर्तव्यमित्याशयेनाह - स्वरितस्यैति। आर्घहस्वोदातादिति । आङा मर्यादायाम्। 'तस्यादित उदात्तमर्थह्रस्वम्' इति प्रकृतसूत्रस्यायवावस्थितेरपेक्षितत्वात् । "तया चेत कवमिति फलितम्। एतेन "इयं नवसूमी "उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः' इत्येतस्मात् परा फतव्या" इति कयटो निरस्तः । अष्टसूत्र्या एवोत्कर्षस्याभिमतत्वात् । "नोदात्तस्वरितोदयम- . . ११ 'फिट्यूमम् ७६. पा. गू. ८. २. १०३. पा. मू. ५. २. ३७. 'लोकवातिकम् ५. २. ३७. प्रा. मं. १. १. १. पा. गू. १. २. ३१. 'पा. गू. २. ४. ६. "अटो म्यानानि वर्णानामुर: मायगिरस्तया। जिजामूलं च दनादन नानिकोष्ठो ग तानु न।' पति मिशीनप्रसारणेति भावः । मारणमियान्यन्तर गागराष्टगंपतविस्तावितरवियूनतमारपा आभ्यन्तरप्रयलाः पडमिमताः । "विवारसंवारश्वासनादयोपाधोपाल्पप्राणमहा- प्राणोदातानुदातस्वरितहस्वदीर्घप्लुतचतुर्माया- घंमायाख्याः पोडश वाहप्रयत्ना अमि- मताः। पा. सू. ४. २. ४४. । पा. मू. ३. १. ३. पा. गू. १. २. ३३. "पा. मू. १. २. ४०. पा. मू. ८. ४. ६८. "तया च तदूध्यमिति-न. पा. मू. ८. ४. ६६. पा. गू. ८. ४. ६७. " " ·अ.१ पा. २ आ.१ गार्यकाश्यपगालवानाम्' इत्यस्य पूर्वसूत्रसंलग्नताया उचितत्वेन तदूर्ध्वपरतयंव भाष्यस्य व्याख्या- नौचित्याच्च । ओदात्तस्वरितपरस्य सनतरादिति। आङनामिविधी, तत्सूत्रमभिव्याप्येत्यर्थः । अर्ध्वमित्युत्तरान्वयि । उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितादिति । - उपलक्षणमिदं तनिषेधस्य । तथा च "अ अ' इत्यस्मात् पूर्व कार्यमिति भावः 'क्व तोति। आश्रयात् सिद्धत्वं भविष्यतीति भावः । कार्यमिति। "तित् स्वरितम्' इत्यत्र स्वरितः। स्वरितोदात्तार्थमिति । आष्टमिकस्वरितस्यैत- प्रकरणविहित उदात्तो यथा स्यादित्येवमर्यमित्यर्थः । इन्द्र आगच्छति । इन्द्रशब्द आमन्त्रित- त्वादाधुदात्तः। तस्यान्तो वय॑मानस्वरेणानुदात्तः । तस्य "उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः" इति स्वरितः । तस्य "न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तदात्तः' इत्युदात्तः । सुब्रह्मण्योमिति । सुब्रह्मणि साधुरिति यत् । सं तित्त्वात् स्वरितः। तेन टावेकादेशोऽप्यान्तर्यतः स्वरितः । तथा "ओमाङोश्च' इति पररूपमपि स्वरितम् । तस्य॑व सिद्धस्य तेनोदात्तः ‘स्यात् । 'सुब्रह्मण्यायाम्' इति च स्वरूप- परमेव स्यान्न तु निगदपरमिति भावः। अस्वरितार्थमिति। "न सुब्रह्मण्यायाम्' इति सूत्रेण विहितोदात्तात् परस्यानुदात्तस्य 'आगच्छ' इति छकाराकारस्य "उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः' इति स्वरितो मा भूदित्येवमयमित्यर्थः । स्वरितपरसन्नतरार्थमिति। आष्टमिकस्वरितपरस्यैतत्प्रकरण- विहितसन्नतरार्थमित्यर्थः। न्यडिति । "न्यधी च' · इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः। ततः १"उदात्त- स्वरितयोर्यणः' इत्यकारः स्वरितः। तस्यासिद्धत्वात् पूर्वस्य सन्नतरो न स्यादिति भावः। अनु- दात्तवचनं ज्ञापकमिति । अन्यथा देवब्रह्मणोः स्वरितस्यासिद्धत्वात् तस्यानुदात्तवचनमनर्थकं स्या- दिति सामान्यत "एतत्प्रकरणापेक्षया स्वरितः सिद्ध इति ज्ञापयतीति भावः। स्वरितत्वं प्राप्नो- तीति । एतत्प्रकरणापेक्षयाष्टमिकस्वरितस्य सिद्धत्वे ज्ञापितेऽपि तत्स्वरितापेक्षयास्य प्रकरणस्या- सिद्धत्वे मानाभावादिति भावः। परमेतत् [सूत्र] काण्डमिति । एकेन यत्नेनोभयसिद्धेरिति भावः । वस्तुतस्त्वत्रतत्प्रकरणपाठं कृत्वास्याष्टमिकस्वरितात् परत्वज्ञापते फलविशेषालाभात् चमत्काराभावः स्पष्ट एवं सूत्रकृतः ।। एकश्रुति दूरात् संबुद्धौ १. २. ३३. [२, ५३-५४] (उद्दयोतनम्) कृत्रिमाकृत्रिमन्यायेन कृत्रिमस्यैव ग्रहणं युक्तमिति प्रश्नायोगः; अत आह - कृत्रिमैति। उभयेति। कृत्रिमाकृत्रिमयोर्द्वयोरपि ग्रहणमित्यपि न्यायान्तरमित्यर्थः। ननु ज्ञापक- सत्त्वेऽकृत्रिमग्रहणम्, अन्यथा कृत्रिमन्यायः. "सर्वदा बाध्येत, अत आह-न होति । एकवचनस्य प्रत्ययस्य दूरात् परत्वासंभवादित्यर्थः । न्यायान्तरानुग्रहमप्याह व्याप्तिरिति । एकवचन द्वि- वचनबहुवचनसाधारण्यादित्यर्थः। अनुरागः अनुवृत्तिः, संबन्ध इति यावत्। ज्ञापकत्वमुपपादयति - २ ३ पा. सू. ८. ४. ६८. पा. सू. ६. १. १८५. पा. सू. ८. ४. ६६. पा. सू. १. २. ३७. यत्प्रत्यय इत्यर्थः। पा. सू. ६. १. ९५.. पा. सू. १. २. ३७. 'पा. सू. ८. ४. ६६. ; “पा. सू. ६.२. ५३. पा. सूः ८: २. ४. सामान्यत एव तत्प्रकरणापेक्षयाः .. व सामान्यतस्तत्प्रकरणापेक्षया ५ १२सर्वथा-अ.

·३८ महाभाष्यप्रवीपव्याख्यानानि -- - यदीति। सन्नतरविवपिकत्वमाह 'तत्रैकेति । द्विकर्मकत्वादिति । "नीवह्योहरतेश्च' इति द्विकर्मकत्ववचनादित्यर्थः। प्रधानेति। "प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुद्विकर्मणाम्' इति वच- नात्। 'अन्तरालं ह्रियते' इत्यनेन विवक्षितमाह -क्षीरेति । स्वरितेऽतिव्याप्ति निराह स्वरित इति। "उच्चस्तराम्' इत्यस्यैकश्रुतेरुदात्तत्वज्ञापकत्वमाह- सोमस्येति । सोमस्येति । युज्यत इति । तुल्यजातीयापेक्षत्वात् प्रकर्षस्येति भावः। 'अनुवेधः संवन्धः । भाष्ये 'तन्त्रे विवक्षितार्थे । ननु "समाहारः स्वरितः', तस्योदात्तभागः सर्वत्रानुदात्तभागोपरक्त एवेति स्वरितान्योपरक्तयोः को भेदः, मत आह- कस्यचिदित्ति । नन्वन्येऽपि स्वरितस्य भेदाः सन्ति, ते भाष्यकृता कुतो नोक्ताः, अत आह - स्वरितस्येति । “जात्यः, अभिनिहितः, क्षेप्रः, प्रश्लिष्टः, तैरोव्यञ्जनः, 'देवोविरामः, पादवृत्तः, "भाव्यः, इति "काण्वनामकाः स्वरिताः प्रसिद्धाः। "आप्लुतादिति । यत्र संबोधनवाक्येऽन्ते मध्ये वा प्लुतस्तं मर्यादीकृत्य, तं विनेति यावत् । विधानेति । नवसूश्याः "उदात्तादनुदात्तस्य' इत्यनन्तरत्वेन प्लुतोदात्ते कर्तव्ये एकश्रुतेरसिद्धत्वात् । उदात्ते कृते च सा न प्रवर्तते, व्यक्ति पक्षाश्रयणेन तद्रीत्योदात्तविधियर्थ्यप्रसङ्गादिति भावः ।। - [२, ५३-५४] (रत्नप्रकाशः) किमिदमिति । लक्ष्यानुसारेणाकृत्रिमस्याप्यस्मिन् शास्त्रे आश्रयणात् प्रश्नः । यया न बोप इति। दोपामाव उपलक्षणं दूरादिति विशेपणसामर्य्यस्य । एकवचनस्य हि तद्वि- शेपणं न संभवति । किं पुनरिति। उदातानुदात्तानुरागदर्शनवशात् प्रश्नः। यावदुच्चरिति । एकश्रुतेरुदात्तत्वे "यज्ञकर्मणि' इत्येकश्रुत्या सिद्धो "उच्चस्तरां वा वषट्कारः' इति सूत्रमनर्थक स्यात्, तम तरपः स्वार्थिकत्वादिति भावः। एवमनुदात्तत्वाभावज्ञापनं बोध्यम् । अन्तरालं हियत इति। हरतेद्विकर्मकत्वाद् दुहादित्वाभावाच्च प्रधानकर्मणि लकारः। तथा च स्वरितभिन्न उदात्तानु- दात्तस्वरितरीपत्सदृश" एकश्रुतिरिति फलितम् । अनयवाष्टाध्यायीपाठ आश्रित इत्यभेदका इह ११ 'तवेति •म, ग्र, मा. 'लोकवार्तिकम् १. ४. ५१. 'इलोपवातिकम् १. ४. ५१. "पा. सू. १. २. ३५. 'प्रदीपे शोकलपानुवन्यसद्भावात्' इत्यत्र 'शौक्लपानुवेयसभावात्' इति चौसाम्बा- मुद्रिते पाठः । सोध्न गृहीतः। 'येद्य' इति मुद्रणं दृश्यते तत्र। तय -अ. 'पा. गू. १. २. ३१. 'अयं कमा पुक्लयजुःप्रातिशास्ये । तंत्ति- रोपमातिशास्ये तु क्षेत्रादिम्पलभ्यते । जात्य पति विभागोपि तत्र नोपलभ्यते। तत्- म्याने नित्य इति। प्रातिहत इति फरचन पिनाग उच्यते। यो विरामो माग्यान नोपलभ्यते। अन्यत् सर्व समानम्। 'देवो विरामः' इति अ, , ' कोशे- पूपलभ्यते । शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये 'तेरो- विरामः' इति दृश्यते। 'ताथाभाव्यः' इति शुक्लयजुःप्रातिशाख्य समुपलभ्यते। काण्वानामकाः -मह, मा. "प्रदीपे 'अप्लुतात् संवोधनवाक्यस्य' इत्यत्र 'आप्लुतात् संबोधनवाक्यस्य' इति निर्णयसाग- रमुद्रिते पाठः। पा. मू. ८. ४. ६६. "पक्षाययणे तद्रीत्योदात-; पक्षाययणेने- तद्रीत्योदात-ऋ. पा. मू. १. २. ३४. "पा. गू. १. २. ३५. "स्वर इति विशेष्यमध्याहार्यम् । .

·अ.१ पा. २ आ.१ शास्त्रे गुणा' इति वृद्धिसंज्ञासूत्रे भगवतोक्तं तत्रैवास्माभिः स्पष्टीकृतमिति तत्तत एव ज्ञेयम् । स्वर्यव्यवहारपक्षे त्वेकश्रुतेरुदात्तमध्येऽन्तर्मावो ज्ञातव्यः । अत एव स्वरितस्योपरि ऊर्ध्वरेखा तत्स्यापनाय क्रियते। अनुदात्तस्यावस्तात् 'अनुदात्तस्यावस्तात् तिर्यग्रेखा । उदात्तकश्रुत्योस्तु न कुत्रापि । कैश्चि- दुक्तस्थले तरनिर्देशस्यातिशयार्थकत्वमाश्रित्य सप्तस्वरपक्ष आश्रित इति तन्मतमाह - अपर आहेति। उदात्तेति । उदात्तमिन्नोदात्तवदवभासमानेति भावः। उच्चदृष्ट्वेति । ' उदात्तापेक्षयेति भावः । उच्चस्तरामिति। उदात्ततर' इति भवतीति भावः। एवं 'सन्नं दृष्ट्वा' इत्यत्र सन्नशब्दोऽनुदात्त- परो ज्ञेयः । एतेन “ 'सोमस्याग्ने वीही३ वौ३पट्' इत्यत्र मन्त्रे "यज्ञकर्मणि' इत्यनेनैकश्रुतिविहिता तदपेक्षया वौपशब्दस्योदात्ततरत्वं विधीयते । सति चैकश्रुतेरुदात्तानुरागे' तदपेक्षः प्रकर्षों यथा मलिने वस्त्र शोक्लयानुवेवसद्भावात् तदपेक्षो 'वस्त्रान्तरेषु शुक्लतरव्यपदेश इत्ययः" इति कयटो निरस्तः। एकश्रुत्यपेक्षया तत्रोदात्ततरो 'विहित इत्यत्र मानाभावात् । 'उदात्तः, उदात्ततरः' इत्युत्तरमाध्यविरोवाच्च । एतेन 'सनं दृष्ट्वेति। एकश्रुतिगतमित्यर्थः' इति च तदुक्तं परास्तम्। तत्र मानामावात्। 'अनुदात्तः, अनुदात्ततरः' इत्युत्तरभाष्यविरोधाच्च । स्वरित इति। "अग्निमीले' इत्यादौ क्षीरनीरवद्भासमानः। सोऽन्येन विशिष्ट इति। "क्व वो श्वाः' "रयानां न येऽराः' इत्यादौ भेदेनोपलभ्यमानोदात्तानुदात्तावयवकः स्वरित इति भावः । एतेनोक्तयोः स्वरितयोवैपरीत्यं वदन् कैयटो निरस्तः। भेदप्रतिमासपक्ष एव 'सोऽन्येन' इति भाष्य- स्योपपन्नत्वात् । सति हि भेदे एकेनापरो विशिष्ट इति वक्तुं शक्यते । यत्र तु मेदप्रतिमान नास्ति तत्रोदात्तोऽनुदात्तः स्वरित इतीति ।। युज्यते। न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तदात्तः १. २. ३७. [२, ५४-५६] (उद्दयोतनम्) सूत्रस्य 'विषयप्रदर्शनमेतत्, न तन्निरपेक्षं विधानमित्याह - नेदमिति । यथेति। “ओमाङोश्च' इत्येकादेश ओकारः स्वरितः । तस्यानेनोदात्तत्वमित्युक्तमित्यर्थः । ननु नवसूत्र्याः परत्वेन प्लुतोदात्ते कर्तव्येऽसिद्धत्वाद् विशेषविहितत्वाच्च स एव स्यात्, अत आह ओमिति । अभ्यादानं प्रारम्भः। अयज्ञेति । उत्तरसूत्रे “यज्ञकर्मणि इत्युक्त्या पूर्वसूत्रे तद्व्यतिरिक्तविषयत्वनिश्चय इति भावः । यद्यपि नाभ्यादानेऽयमोकारः, तथापि परिहारान्तरा- मिघानादेतन्नोक्तम् । आधुदात्त इति । आमन्त्रितस्य च' इति षाष्ठसूत्रेणेत्यर्थः। वय॑मानेति । "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इत्यनेन। उपसर्गत्वादिति । १२"निपाता आधुदात्ताः' - १"उपसर्गाश्चा- २ ८ ३ "न निरपेक्षं- ऋ; 'न तत्' इति नास्ति -ऋ. पा. सू. ६. १. ९५ 'पा. सू. ८. २. ८८. पा. सू. ६. १. १९८. . पा. सू. ६. १. १५८. फिट्सूत्रम् ८०. फिट्सूत्रम् ८१. पा. सू. १. २. ३४. प्रदीपे 'शौक्लयानुबन्ध' इत्यत्र 'शौक्लयानु- वेध' इति पाठश्चौखाम्बामुद्रिते । ऋ. सं. १.१.१. ऋ. सं. ५. ६१. २. ऋ. सं. १०. ७८. ४. विधेयप्रदर्शन १० ५ १२ ६ ·४० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मिवर्जम्' इति फिट्सूनेणेत्यर्थः। पूर्ववदिति । · इन्द्रशब्दाकारस्येव :"उदात्तादनुदात्तस्य'. इत्यने- नेत्यर्थः । नन्विन्द्रहरिवच्छब्दयोः "आमन्त्रितस्य च' इत्येवायुदात्तत्वम्, ‘नानेन, अत आह- अनन्तरेति । इन्द्रशब्दाकारस्य स्वरितस्यानेनोदात्तत्वमुक्तम्। ‘एवं हरिव इत्यत्रेकारस्यापीत्यर्थः । हरिव इत्यत्र "मतुवसोः' इति रुः। . 'मघवन्वर्जम्' इत्यपि न वाचनिकमित्याह- मघवनिति । निघातेति । आप्टमिकेत्यादिः। स्वरितस्यानेनोदात्तत्वं विधीयते, 'मघवन्' इत्यस्य सर्वानुदात्तस्य स्वरितामावादुदात्तस्य प्रसङ्गो नास्तीत्यर्थः। . टजिति। . "राजाहे.सखिभ्यण्टच्' इत्यनेन । तथा चैकश्रुतिनिपेघे स्वतः सिद्धमेवोदात्तत्वं स्पष्टीकृतमिति. भावः। वाचनिकमिति। आधुदात्तत्वा- पवादोऽन्तोदात्तो विधीयते । - "तस्य चानेनाप्राप्तिरिति भावः। गार्य: इत्युदाहरणसंगत्यर्थमाह प्रयमान्तेति । · अपवादत्वमेवाह - नित्वादिति । दाक्षरित्युदाहरणसंगत्यर्थमाह -षष्ठय- न्तेति । पूर्ववदिति । 'जित्त्वादित्यर्थः । प्राप्तम् 'अनेनापोधत इति. शेषः। . m [२,५४-५६] (रलप्रकाशः) सूत्रविपयं प्रदर्शयति सुब्रह्मण्यायामिति । ओकार इति ।, व्याख्यातमिदं "तस्यादितः' इति सूत्रे। यत्तु कैयटेनोक्तम् ""ओमम्यादाने' इति तु प्लुतोदात्तत्वं न भवति, तस्यायज्ञकर्मविषयत्वात्' इति । तन्न, · अनोमः प्रारम्मवृत्तित्वामावादेवः तस्याप्रवृत्तेः सिद्धी 'यज्ञकर्माविषयत्वात्' इति हेतोनिर्मूलत्वात् । आकार - आख्यात इति । यज्ञे : आङचनेनैक- श्रुत्ये प्रतिपिद्धे "निपाता आधुदाताः' इत्याद्युदात्ततेति भावः। परादिरिति । गच्छशब्दादिः । उदात्त इति। व्याख्यातमिदं च तत्रैव। वाक्यादाविति । इन्द्रादेरामन्त्रितस्यकश्रुत्ये प्रतिपिद्धे आमन्त्रितायुदातत्वे शेपनिघाते उदात्तादनुदातस्य स्वरिते तस्यानेनोदात्तविधानादिति भावः । मघवन्वमिति । यद्यपि मघवन्शब्दस्य वाक्यादित्लामावेनैव तदाद्योरुदात्तत्वं न प्रसक्तम्, तयापीन्द्रादिशब्दवत् तस्याप्यामन्यितत्वात् तद्ब्रमन्युदासायवमुक्तम्। तस्य तु "आमन्त्रितस्य' इत्याप्टमिको निपातो भवति । तदनन्तरं "स्वरितात् संहितायाम्' इत्यकाश्रुत्यं नैति तु पूर्वव दशितम् । सुत्यापराणामिति । सुत्याशल्दः परो येषामिति बहुमीहिः । उदात्त इति। प्रकृति- मूणकश्रुत्ये प्रतिपिदे । ययाययं सूत्रान्तरेणेति भावः। यह इति। टजन्तत्वादन्तोदात्तः । असायिति। प्रयमान्तानुकरणमिदम्। अपूर्वमिदं वचनम्। प्रकृतसूयोदाहरणप्रदर्शनपरत्वे 'गार्यः, पास्यः' इत्युदाहरणमयुक्तं स्यात् । तम हि "श्नित्यादिनित्यम्' इत्याद्युदात्तत्वे सति शेपनिधाते तस्य रवरित तस्याप्यनेनोदात्तत्वे द्वयोगदातत्वं प्राप्नोति । अपूर्ववचनत्वे तु विशेषविहितेनानेनोक्ता- घुदात्तत्वस्य" बापादुदाहरणत्वं युज्यते । एवमुतराण्यप्यपूर्ववचनानि शेयानि । अमुल्येति । . पा. गू. १. २. ३२. पा. गू. ८. ४. ६६. पा. गू. ८. २. ८७. 'पा. गू. ६. १. १९८. आमन्त्रितस्पेत्येवानु- 'फिदगुतम् ८०. पारत्वम् 'पा. गू. ८. १. १९. पा. गू. ८.३.१. पा. मू. १, २. ३९. चित सत्यनेनेति भावः। নি গান গালি 'पा. ग. ६. १. १९७. 'नोबा अति उगतापदातत्यापापात्- ५ " - ·अ.१.पा.२ आ.१ ४१ গল্প पष्ठयन्तस्यानुकरणम्। दाक्षेरिति । पूर्ववदायुदात्तवाघनं ज्ञेयम् । वा नामधेयस्यति । 'चानुकृष्टस्यान्तग्रहणस्यानुवृत्त्यमावादन्तस्य पूर्वेण नित्यमेव भवति ॥ देवब्रह्मणोरनुदात्तः १. २. ३८. [ २, ५६-५७] (उद्दयोतनम्) भाष्ये 'एके'. इति नापूर्वो विकल्प उच्यते, किं तु देवा ब्रह्माण इत्यनयोः सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यविवक्षाभेदेन 'संवन्धेन विकल्प: फलतीत्युच्यत "इत्याह - देवा इति । अविद्यमानत्वादिति । “आमन्त्रितं. पूर्वमविद्यमानवत्' इति सूत्रेणेत्यर्थः। “आयुदात्तत्वादिति । "आमन्त्रितस्य च' इति पाष्ठसूत्रेणेत्यर्थः। शेषेति । . "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इत्यनेन । विभा- षितमितिः। विशेषवचने समानाधिकरण आमन्त्रिते परे बहुवचनमामन्त्रितमविद्यामानवद्वा स्यादिति सूत्रार्थः । निघातस्यति । आष्टमिकस्येत्यादिः। एवं ब्रह्माण इत्यत्र विकल्पसिद्धावपि देवा इत्यत्र विकल्पो वाचनिक एवेति तदर्थमिदं वक्तव्यमेवेत्याहुः ।। . [२, ५६-५७] (रत्नप्रकाशः) 'स्वरितस्य तुदात्तः' इति पूर्वसूत्रशेपस्यायमपवादः । एक इच्छन्तीति । तथा च तन्मते आमन्त्रितस्वरेण देवशब्दस्यादिरुदात्तः, ‘अन्तोऽनुदात्तोऽनेन। मतान्तरे तु पूर्व- सूत्रेणान्तोऽप्युदात्तः। एवं ब्रह्माण इत्यपि। सुप् तु तत्रानुदात्त एव सर्वत्रेति तु पूर्वस्माद्विशेषः । एतेन "यदा देवा ब्रह्माण इति पदयोवैयधिकरण्यं तदा हि पूर्वस्यामन्त्रितस्याविद्यमानत्वाद् द्वयो- रपि पदयोरामन्त्रितायुदात्तत्वे शेषनिधाते च स्वरितत्वे च कृतेऽनेनानुदात्तत्वं क्रियते। यदा तु देवा ब्रह्माण इत्युभयोः सामानाधिकरण्यं तदा विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम्' इति पदे विद्यमानत्वादामन्त्रितनिघातस्य सिद्धत्वान्नानेनार्थ इत्यन्येषां मतमिति मतभेदप्रदर्शनार्थमेक इत्यु- क्तम्' इति कैयटो निरस्तः । वेदार्थस्याव्यवस्थितत्वकल्पनायां मानाभावात् । प्रकृतभाज्यस्य "तत्कल्पनामन्तरेणैवोपपन्नत्वात् । ब्रह्मनशब्दस्यामन्त्रितनिघाते कृते देवशब्दस्थस्वरितात् परत्व- माश्रित्यकश्रुत्यस्य प्राप्तत्वेनामिमतासिद्धेः, सूत्रानर्थक्यकथनानौचित्याच्च ।। ७ १ ८ २ ३ . 'पा. सू. ६. १. १५८. ब्राह्मणा इत्यत्र अ, ऋ, ऋ. 'प्रदीपे 'ये देवाः' इत्यत्र 'यदा देवाः' - इति रत्नप्रकाशकृत्पाठ इति, भाति । पा. सू. ८. १. ७४. "तत्कल्पनमन्तरेण प, फ; 'तत्कल्पना- मन्तरेण' इत्यादि ‘ऐकश्रुत्यस्य' इत्यन्तं नास्ति व. ४ चानुकृष्टं 'नोत्तरत्रेति परिभाषयेति भावः । ब्राह्मणा इत्यनयोः अ. 'संबन्धेन' इति नास्ति अ, ऋ. पा. सू. ८. १. ७२. 'प्रदीपे 'आमन्त्रिताधुदात्तत्वे' इत्यत्र "आम- न्त्रितायुदात्तत्वात्' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । 'पा. सूः ६. १. १९८. १० ·४२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि स्वरितात् संहितायामनुदात्तानाम् १.२. ३९. [२, ५७-५९] - (उद्दयोतनम्) ननु "सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन यजेरन्' इत्यत्रेव वहुत्वस्याविवक्षितत्वाद् द्वयकयोरपि भविष्यति, अत आह - पशुनैति। द्वयेकयोः क्रमेणोदाहरणद्वयमुक्तं व्याचष्टे -यजन्तत्वादिति । गर्गादीत्यादिः। धातुरिति । "धातोः' "अनुदात्तौ सुप्पितौ' इति सूत्राभ्याम् । संख्येयपरत्वे 'द्वयेकेपु' इति भाव्यम्, अत आह -'द्वकयोरिति। संख्यायास्त्वेकश्रुत्यविधानात् पष्ठयनुपपन्ना, अत आह - तेनेति । - "तन्त्रान्तरशब्द इत्यत्र तन्त्रशब्दस्य विवक्षितार्थपरत्वात् तद्वलक्षण्याय 'अत्र' इत्युक्तम्। प्रधानेति। विधेयप्रतिपादको न भवतीत्यर्थः । तथेति। अनु- दात्तानुवादेनकयुत्य विधानादित्यर्थः । : विरोवमुपपादयति - असत्यामिति। विनादन्तराशब्दाद् भवाद्यर्थे । गहादित्वाच्छः। “स्वार्थे कः। . नन्समासः। पृपोदरादित्वान्नलोपाभावे · नान्तरीयक इति रूपम्। विरोध निराह- शब्देति । अनन्तरस्यैवेति। "तस्मात्' इति सूत्रेऽपि निर्दिष्ट- ग्रहणानुवृत्तेरिति भावः। योगेति। एकशेपेत्यादिः । नन्वेकशेपे विष्वेव स्यात्, 'अत आह वर्गत्रयेति। नन्वनुदात्तयोरनुदातानां चेत्यत्रैकशेपं विना वर्गत्रयं भाष्योक्तं न सिध्यति, अत आह - अनुदातयोरिति। कृत इति। प्रत्येकमित्यादिः । विमक्त्यन्तानामसारूप्येऽपि प्रातिपदिकानां सारूप्यात् पुनरेकशेपोपपत्तिः। जातेरिति। अनुदात्तप्वनुदात्तत्वजातिरनुगतप्रतीतिगम्यास्तीत्यर्थः । सहेति। एकेन गुणेन, "एकया क्रियया वानेकस्य युगपत्संवन्धप्रतिपादनेच्छा सहविवक्षा, तस्या- मित्यर्थः। 'पण्णाम्' इति वाच्ये 'प्रभृतीनाम्' इत्यस्य प्रयोजनमाह - "प्रभृतीति। निर्देश एवेति । निमित्तमप्तमी। शब्दसाधुत्वनिमित्तमिति यावत् ।। . . [२, ५७-५९] (रत्नप्रकाशः) द्वयोरिति । द्वयोरेकस्य "वेति वक्तव्यमित्यर्थः । अन्यथा बहुवचन- निर्देशावर "इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि' इत्यादी बहवोऽनुदात्ताः सन्ति तवैकश्रुत्यं स्यादिति भावः। एतेन 'पशुना यजेतेतिवत् संख्याया विवक्षितत्वात्' इति फयटो निरस्तः । मीमांसकाभिमतन्यायाश्रयणे 'अनुदात्तानाम्' इत्यस्यानुवाद्यसमपंकत्वेन स्वेच्छया पश्वकत्वाधिकरण- न्यायाश्रयणानौचित्येन च ग्रहकत्वाधिकरणन्यायेन संख्याया अविवक्षाया एवोचितत्वात् । तत्राप्य- विवक्षायामनुदात"विशेषणत्यमप्रयोजकमित्यन्यदेतत् । आग्निवेश्य इति । यजन्तत्वादादात्तत्वे . . १. 'एवंमसात्यविप्रतिपेधात् प्रगृतेनंकसंयोगात्' इति मीमांसामू १०. २. ४३ क्यमयः प्रतिपादितः । तपेपयोरपि त्यस्यानन्तरं चारोऽपिक:-. 'पाविति 'पा. मू. ६. १. १६२. पा. गू. ३. १. ४. पनि समान्तर 'ऐकश्रुत्यस्य विधानादिति विग्रहः । पा. मू. १. १. ९७. "एकत्रियया-अ. "प्रमृतिनिर्देश एवेति अ, म, प्रा. नति प्रा. मं. १०.७५ 'अनुपापविशेषणत्यम्' इत्युनितं नाति । . . .

·अ.१ पा. २ आ. १ - शेपनिघाते उदात्तात् परस्यकस्य स्वरितत्वै ततः परयोरनुदात्तयोरंकश्रुत्यार्थ 'द्वयोः' इति वक्तव्य- मिति भावः। पचतीति । 'घातुरुदात्तः, शप्तिपावनुदात्तौ। पूर्ववत् तिविकार एकोऽनुदात्त इति तदर्थम् 'एकस्य' इत्यपि वक्तव्यमिति भावः । तन्त्रमिति । 'लक्ष्यानुसारेण विवक्षितमिति व्याख्यास्याम इति भावः। एतेन "तन्त्रशब्दोऽत्र प्रधानवाची। यथा 'ग्रहं संमाष्टि' इति संख्या न विवक्ष्यते तयेहापीत्यर्थः" इति कयटो निरस्तः। तन्त्रशब्दस्य प्रधानपरत्वाश्रयणे प्रयोजना- भावात्। 'व्याख्यानपरिभापर्यवंतादृशस्यलेषु निर्वाह्यत्वेनैतत्साधारणयुक्तिशून्यतया भगवदनादृत- त्वेन मीमांसान्यायस्यात्र निर्णायकत्वाश्रयणानौचित्यात् । अन्यथा 'एकशेपनिर्देशोऽयम्' इति वक्ष्यमाणसिद्धान्तमायविरोधाच्च । नान्तरीयकत्वादिति। "न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति शिष्टसंमते केनचिद्वचनेन निर्देशे कर्तव्ये प्रथमातिक्रमे कारणामावन्यायस्य दूपयिष्यमाणत्वाहु- वचनेनात्र निर्देशः कृत इति भावः। एतेन 'शब्दसंस्कारार्थमेवात्र बहुत्वं विवक्ष्यते, न तु कार्य- सिद्धयर्थमित्यर्थः' इति कयटो निरस्तः। शब्दसंस्कारार्थ संख्या विवक्षणीयेत्यत्र मानप्रयोजनयोर- भावात् । संख्यानरपेक्ष्येणैवैतादृशस्थले किंचिद्वचनं प्रयोक्तव्यमिति भाष्यारूढत्वात्, स्वयमपि तत्र तयवाश्रयणाच्च। तुषपलालानीति । "व्यक्त्यभिप्रायेणायं प्रयोग इति' “जातिरप्राणिनाम् इत्येकवद्भावाभावः। एवं 'शकलकण्टकानि' इत्यत्र। एतेन 'तुषसहितानि पलालानीति तत्पुरुपः। द्वन्द्वे तु जातिवाचित्वादेकवद्भावप्रसङ्गः' इति कैयटो निरस्तः । जातिवाचित्वेऽपि जातिप्राधान्यविवक्षायामेवैकवद्भाव इति सिद्धान्तात् । व्यवहितानामिति । स्वरितादिति पञ्चमी- निर्देशादनन्तरस्यैव कार्येण माव्यमिति भावः। एकशेषनिर्देश इति। व्याख्यानमेवान शरणम् । एतेन "सरूपसूत्रारम्भपक्षे वर्गत्रयोपादानेनैकशेषः क्रियते । आकृतिपक्षाश्रयेण तु प्रत्याख्याते तत्सूत्रे "जात्याख्यायाम्' इति वहुवचनं कृतम् । ततश्चैकद्विवहुषु "स्वरितात्परजातेरानन्तर्येणोप- लम्मात् सर्वेषामैकश्रुत्यस्य सिद्धत्वाद्दोषाभावः" इति कयटो निरस्तः। तत्सूत्रस्य प्रत्याख्या- तत्वे मानाभावात्, तत्सद्भावपक्षस्यैव तत्र तत्रैकशेषनिर्देशेन समादयतो भगवत इष्टत्वात्, जातिपक्षाश्रयणेऽनन्तरव्यक्त्यामकश्रुत्यविधानेन विधेश्चारितार्थ्येन · व्यक्त्यन्तरेऽप्रवृत्तिप्रसङ्गाच्च । एवमपीति। समुदाय वाक्यपरिसमाप्तिदर्शनादिति भावः। एतेन 'सहविवक्षायामेकशेषविधानात् समुदितानां कार्यप्रसङ्गः' इति कैयटो निरस्तः । "उभे अभ्यस्तम्' इत्यादी समुदाय कार्यदर्शनेन सहविवक्षायाः ‘समुदायकार्यित्वेप्रयोजकत्वात् । प्रत्येकमिति । प्रतिप्रधानं गुणावृत्तेरिति भावः। एतेन 'निर्देश एव सहविवक्षा, कार्यसिद्धिस्तु प्रत्येकम्' इति कयटो निरस्तः। सहविवक्षापदार्थ- स्यैव तेनाज्ञातत्वात्। विशेषणविशेष्यभावानापन्नस्यानेकस्यार्थस्यैकेन पदेन युगपदपरपदार्थ संबन्ध- वोधनच्छा हि सहविवक्षा। न ह्यस्याः क्वचित् समुदायकार्यपरिसमाप्ती प्रयोजकत्वं युज्यते ॥ - घातोरित्यनेनेति भावः । * पित्त्वात् 'अनुदात्तौ सुप्पित्तौ' इत्यनेनेति भावः। लक्ष्यानुसारेणाविवक्षितमिति--प. परिभाषा १. 'महाभाष्यम् १. २. ६४. शब्दसंस्कारार्थे व्यक्त्यभिप्रायेणार्थप्रयोग इति --बः 'पा. सू. २. ४. ६. 'योगारम्भपक्षे' इत्यस्यार्थानुवादोऽयम् । पा. सू. १. २. ५८. "स्वरितात् परस्या जातेः --भः पा. सू. ६. १: ५... १३ कार्यप्रसिद्धिस्तु- भ. "संवोचनेच्छा १२ ४ - ६ व.

·४४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अंपृक्त एकाल् प्रत्ययः १.२.४१... : - [२, ५९-६२ ]. । . -- (उद्दयोतनम्) ननु हल्ङ्यादिसूत्रे हल्ग्रहणामावे "विमेद', इत्यत्र :णलोऽपि, लोपः । स्यात्, अत आह - बिभेदेति । अपृक्तेति ।' हल एवापृक्तसंज्ञाविधानादित्यर्थः। ‘पदद्वयेति । "ण्य- क्षत्रिय' इति सूत्रे - 'अणिनोः' इति त्यक्त्वा. 'अपृक्तस्य' इति लाघवार्थ वक्तव्यमित्यर्थः । अणं एवेति । प्राग्दीध्यतोऽण एव। तस्य णस्य । पलादिपाठादिति । तत्र पाठे फक एव लुग् भविष्यतीति तदपवादत्वेन णं विवाय तस्य , लुग्वचने . गौरवमिति -, भावः । माष्ये एतावत् 'फनिवृत्तिमात्रम् । प्रत्ययेन विशेष्यमाणे दर्विरित्यादौ नातिप्रसङ्गः, अत आह.--प्रत्ययस्येति। ननु "वेरपृक्तस्य' "इत्यत्रानुनासिकः परोऽवयवो यस्मिन् 'तस्य वेरपृक्तस्य, लोप इति वक्ष्यति । दविरित्यादौ नानुनासिकपरो "विः, अत एवेकारस्येत्संज्ञा नास्ति । ततश्च तस्यापृक्तसंज्ञायामपि न दोपः, अत आह:- इदं विति। भाष्ये 'अल् यः केवलालात्मकः। अन्यश्च "अल्समुदाया- त्मकः । नन्वलन्तस्येति केवलाल्व्यावृत्त्यर्थं स्यात्, अत आह --- केवलस्येति । · नन्विति ।' . हला प्रत्यय"विशेषणादिति · मावः । नैष इति। प्रदेशवाक्यपर्यालोचनया' संज्ञावाक्यार्थोऽभ्युपेयः । तत्र सांप्रतिकसंभवे भूतपूर्वानाश्रयणादस्यैव ग्रहणे "गुणे: त्वन्याय्यकल्पना' इति न्यायादव हल्ाहणे- नावयवावयविनोरभेदोपचारेण हल्वान् गृह्यत इत्यर्यः। हल : इति । हल प्रत्यय इत्यसमस्तम्, हल एव प्राधान्यं विवक्षितमिति भावः। यथोद्देशपक्षे प्रदेशवाक्यमनपेक्ष्यव संज्ञावाक्यार्थनिश्चय- संभवात् हल्शब्देन हल एव ग्रहणम्, न तद्वतः, "तत्र लक्षणाप्रसङ्गात् । कार्यकालपक्षेऽपि संज्ञा- वाफ्यार्यज्ञानसापेक्षत्वात् प्रदेशवाक्यार्थज्ञानस्य, पूर्व तनिश्चयो वाच्यः । तदानीं विरोधास्फूर्तेल एव ग्रहणम्, न तद्वतः। तया च "वरपृक्तस्य' इत्यत्र सांप्रतिकाभावात् भूतपूर्वगत्याश्रयणं युक्त- मित्यभिप्रेत्याह पियवादिष्विति । कल्पद्वयेऽपि गौणग्रहणावश्यकत्वे उक्तरीत्या भूतपूर्वगतिरेव युफ्तेति भावः। अब हल्शब्देन हल्क्तो ग्रहणात्. क्विवादिव्यावृत्तेः प्रयोजनत्वात् कथमानर्यक्यम्; मत आह - 'श्विवादयोऽपीति । 'व्यपदेशिवद्भावेन तेपामपि हलवत्त्वादिति भावः। अनेन हलग्रहणेन। तिलोप इति। एकग्रहणाभावे हलन्तस्य 'यात्' इत्यस्यापृक्तत्वात् ‘समुदायस्य लोपः स्यात्, "हल्ङ्यादिसूने तिशब्देन सागमस्यापि ग्रहणसंभवात् । अलोऽन्त्यपरिमापया वा तकार- - . 'पा. सू. २. ४. ५८. 'वातिके 'पलादिपु वचनात् सिद्धम्' इत्यय 'पलादिपाठात् सिद्धम्' इत्यनमट्टपाठः स्या- दिति भाति। फनिवृत्ति 'पा. गू. ६. १. ६७. 'इत्यत्रानुनासिकः परावयवः --3; इत्यत्रा- नुनासिमपरोऽयययः -- ऋ. 'तत्य' पति नास्ति 'पदम्यां विन्' इत्पोणादिको विन्धरपयोज्यम् । पम्यान्वयनममनुमृत्य प्रतीकग्रहणम्। 'केवलात्मकः अ. अयं समुदायात्मक अ. विशेषणत्वादिति "सांप्रतिकासमवे मूतपूर्वाश्रयणात् लो. न्या. साहली. पृष्ठम् २८७. "'तत्र' इति नास्ति "पा. मू. ६. १. ६७. प्रदीपे 'क्विवादयो हिरत्यन "पियवादयोऽपि' इति निर्णयमागरमुदित पाठः । "पा. गू. ६. १. ६८. - - माये १.

·अ.१ पा. २. आ. १... मात्रस्य लोपः स्यादिति तन्निवृत्तये एकग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः । . न कर्तव्यमिति । अल्पत इति 'वा, अलन्तस्येति वा व्यावाभावेन विशेषणत्वायोगादलात्मकः प्रत्यय एव ग्रहीष्यत इत्यर्थः । हल्ग्रहणेनेति । संज्ञाकरणं प्रदेशेष्वपृक्तग्रहणं च 'गुरुकरमिति भावः । व्यवस्थापितमिति । "पूर्वोक्तः संज्ञी' इति माज्योक्त नियमस्यात्र व्यभिचारपरिहारायास्य परिभाषात्वं स्वयं तत्रोक्त- मित्यर्थः। पाराङ्केति । 'परिभाषवेयम्,' संज्ञाव्यवहारो भाक्त इत्यर्थः ।। [२, ५९-६२] . अण (रत्नप्रकाशः) लाघवार्थमत्र हल्ग्रहणमेव कर्तुमुचितम्, 'न त्वल्ग्रहणम्, हल्ङ्यादिसूत्रे हल्- ग्रहणस्य कर्तव्यतापत्त्या सार्धमात्रागौरवप्रसङ्गादित्याशयेनाह वार्तिककारः -- अपुक्तसंज्ञायामिति । अपृक्तस्येत्येव सिद्धमिति । तत्र हलग्रहणप्रयोजनं विभेदेत्यादौ णलो "निवृत्तिरूपमिति शेषः । अत्रालग्रहणे सति "ण्यक्षत्रियार्षभितो यूनि लुगणिोः' इति सूत्रेऽपृक्तग्रहणेनैव सिद्धेऽणिनोईयो- ग्रहणं न कर्तव्यमिति लाघवमिति मन्यमान आह- अणिमोरिति। णवचनसामर्थ्यादिति । एव लुकि सिद्धे विधानं लुगपवादों भविष्यतीति भावः। फगतो मा' भूदिति । “यजिबोश्च' इति विहित इति शेषः । तथा च णस्य लुक् स्यादेवेति भावः। परिहरति पैलादिष्विति। तदेवं णस्य लुगभावं प्रसाध्य प्रकृतसूत्रेऽल्ग्रहणेऽपि हल्ग्रहण इव त्रीण्येव पदानि संपद्यन्त इति पक्षद्वयस्थ साम्यमेवेत्याह '--'तानीति । · मात्रागणनायां त्वल्ग्रहणपक्षे दश मात्राः, हलग्रहणपक्षे तु सार्थसप्तेति वैषम्यमेव । कस्मान्न भवतीति । - १"वेरपृक्तस्य' इति विलोप इति शेषः। प्रत्य- यस्याला विशेषणात् प्राप्तिरिति भावः। अलेवेति । विशेषणविशेष्यमावे कामचारांत् प्रत्यये- नैवाल विशेष्यत इति भावः। अल्ग्रहणसामर्थ्यादिति । १"संभवव्यभिचाराभ्यां स्याद्विशेषणमर्य- वत्' इति न्यायेन प्रत्ययस्यालन्तत्वाव्यभिचारात् प्रत्ययेनवाल विशेष्यते, तेन च तदन्तविध्यसंभवाद- भेद एव संसर्ग इष्यत इति भावः। उक्तन्यायो हल्ग्रहणपक्षेऽपि सम इत्याह हल्ग्रहणेऽपीति। "इह कस्मादिति । गुरोश्च हल:' इत्यत्र गुरुशब्दस्येवात्र हल्शब्दस्य तल्लक्षकत्वादिति मन्यते । हलेवेति । मत्वर्यलक्षणायां मानाभावात् साक्षादेव सामानाधिकरण्यमाश्रीयत इति भावः। हल- ग्रहणसामर्थ्यादिति । अल्ग्रहणसामर्थ्यादिवेति मन्यते । हलन्तस्येति । तया चकग्रहणस्य हल- ग्रहणपक्षे आवश्यकत्वादभिमतज्ञापकता न संभवति। पक्षान्तरे तु तत् संभवतीति चमत्कार इति भावः। वार्तिककारस्य तु "निपात एकाजनाङ' इत्यत्रैकग्रहणेन ज्ञापितत्वात् तज्ज्ञापनं व्यर्थ- मैवेति तत्पक्षे एकग्रहणानर्थक्यमपि दोष एवेति भावः ।। ८ 10 ४ "वा' इति नास्ति अ. * हलन्त्यस्येति अ; हलन्तस्यति ऋ,ऋ. 'गुरुशब्दो मावप्रधानः, गौरवकरमित्यर्य: महाभाष्यम् १. १. १. "नियमसूत्रव्यभिचार-अ, ऋ, . न त्वग्रहणम् 'लोपव्यावृत्तिरूपमित्यर्थः । पा. सू. २. ४. ५८. 'पा. सू. ४. १. १०१. पा. सू. ६. १. ६७. "लो. न्या. साहली. पृष्ठम् ७९. १२ माध्ये 'कस्मान भवति' इत्यत्र 'इह कस्मान भवति' इति पाठोऽभिमत इति भाति । पा. सू. ३. ३. १०३. पा. सू. १. १. १४.

·४६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः. १.२.४२. [२, ६२-६३] (उद्दयोतनम्) पर्यायव्यावृत्तये - 'भिन्नेति। गौरश्व इत्यादिव्यावृत्तये एकस्मिन्निति । एक एवेति । समुदायनिवेशिनी तत्पुरुषसंज्ञेति भावः। तत्पुरुषत्वं तत्पुरुषसंज्ञा। एकविभक्ति- त्वेनैवैकपद्यलाभात् तद्वयर्थ्य निराह -पदशब्देनेति । ‘पद्यते गम्यते इति व्युत्पत्त्येत्यर्थः। एक- विभक्तीत्यस्य वैयर्थ्य निराह - एककारकत्वमिति। विभज्यते शब्दोऽनयेति व्युत्पत्त्येत्यर्थः । 'त्रिकस्य विभक्तिसंज्ञत्वात् तत्पुरुषस्यैकदैकविभक्तित्वं 'न संभवतीत्यत आह - एककारकत्वमिति ।' [इति ] केचित्। तच्चिन्त्यम्, त्रिकस्य प्रत्येकमेव विभक्तिसंज्ञकत्वात्। तत्पुरुषस्य विभक्ती परतः पदत्वं क्वाचित्कम् । विमक्त्यन्तस्य पदत्वेऽपि समासस्यैव तत्पुरुषसंज्ञा, न विभक्त्यन्तस्ये- त्यव्यापकमेतदिति । पूर्वव्याख्यानमेव सम्यगित्याहुः। नन्विति । मुख्यतत्पुरुषस्यैव ग्रहणसंभवे "गौणतद्ग्रहणमयुक्तमित्यर्थः । नैष इति । अर्थनिबन्धनं सामानाधिकरण्यमर्थ'प्रत्यायनाङ्गभूत- शब्दमात्रनिवन्धनात् तत्पुरुषत्वात् प्रवलम् । तथा च सामानाधिकरण्याश्रितान्तरङ्गन्यायस्तत्- पुरुपाथिताद गौणमुख्यन्यायात् प्रबल इत्याशयः। नन्वेवं तत्पुरुषावयवानां प्रत्येक कर्मधारयसंज्ञा स्यात्, अत आह समुदाये चेति। समाप्त्या समाप्त्याश्रयणेन । ननु समासप्रकरण एव समासविशेषसंज्ञा युक्ता, अत आह -- तत्पुरुषेति । तत्पुरुषेति । एकेति । कर्मधारयसंज्ञया तत्पुरुषसंज्ञाया वाघो मा भूदित्यर्थः। अत्र "पूर्वकालक' इत्यादिसमानाधिकरण प्रकरणान्ते 'कर्मधारयः' इत्ये- तावत् सूर्य कर्तव्यम् - योऽयं समानाधिकरणस्तत्पुरुपो विहितः स कर्मधारय इति। ततश्चतद् गुरुसूत्रं न कर्तव्यम् । तत्पुरुषसंज्ञासमावेशार्थ "द्विगुश्च' इति सूत्र 'द्विगुकर्मधारयो च' इति कर्तव्य- मिति लाघवसंभवे तथा तु न कृतमित्येव समाधानम् ।। [२, ६२-६३] (रत्नप्रकाशः) सामानाधिकरण्यस्यानेकाश्रयत्वात् तत्पुरुषातिरिक्तस्य च तन्निरूपकस्यानिर्दे- शादयुक्तमिदं सूत्रमिति शरते तत्पुरुष इति । समासकार्यत्वादिति । समासार्थस्यकस्यैव निर्दिष्टत्वात् सामानाधिकरण्यस्य चाने काश्रितत्वादिति भावः । समानाधिकरणपद इति । समानाधिकरणे पदे अवयवी यस्य स इत्ययः। ऐकपद्यमिति । एकं पदमेकपदम्, "एकपदस्य भाव ऐकपद्यम्। ऐकस्यमिति। एकः स्वर उदात्त: स्वरितो वा यस्मिन् तस्य भाव इत्यर्थः । आप्टमिकस्थरितस्यासिद्धत्वात् तदुपपत्तिः । तदपि प्रायोऽभिप्रायेण । एवं च क्वचित् सपाद- मप्ताप्यापीस्पगण कृते स्वरद्वये विद्यमानेऽपि न दोपः । एफयिभक्तित्यं चेति । एका "मिति' इत्यादि 'व्यावृत्तये' इत्यन्तं नास्ति . प्रत्ययनानभूत तत्पुरपात्-अ. पा. मू. २. १. ४९. 'प्रकरणान्तरे-अ. "पा. गू. २. १. २३. तस्य भावः 'गंमित्यान् -अ. न' इति नास्ति "मुम्मो सत्पुरपस्य गोपत्रे तमाम - -- ·अ.१ पा. २ आ. १ विभक्तिर्यस्मिन् तस्य भाव इत्यर्थः । इदमपि प्रायिकम् । तथा च क्वचित् तदन्तर्गतविभक्तेर- लुक्यनेकविभक्तित्वेऽपि न दोषः। एतेनं 'एककारकत्वमित्यर्थः' इति । कैयटो निरस्तः। अत्र कथंचिद्विभक्तिशब्दस्य कारकलक्षकत्वमाश्रित्य व्याख्यानेऽप्यकस्वर्यमित्यत्र . तथा व्याख्यानासंभवेन तच्छाययैवास्यापि व्याख्यानौचित्यात् । तस्यैतद् ग्रहणमिति । शक्त्या तत्परस्य मत्वर्थलक्षणयाव- यविपरत्वमिति भावः ।। प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् १. २. ४३. [२, ६३ - ६७] (उद्द्योतनम्) समासानन्तरं वा प्रथमया निर्दिष्टम्, ततः पूर्व वा । नाद्य इत्याह समास इति। किं पदम्, न किमपीत्यर्थः । 'अनिर्देशात् प्रथमायाः' इत्येतद् व्याचष्टे.-यस्मा- दिति । अवयवभूताच्छन्दादित्यर्थः। तत्र हेतुः -- समासे होति । तत एव समासादेव । तथा च समासः प्रथमानिर्दिष्ट:; न तु समासे प्रथमानिर्दिष्टमित्यर्थः। न द्वितीय इत्याह अन्तर्वतिन्येति । ननु मास्तु कष्टशब्दस्योपसर्जनसंज्ञा, अत आह - निर्दिष्टेति । 'प्रथमा' इत्ये- वोक्तौ संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविध्यभावात् तदन्तलाभाय 'अन्तम्' इत्युक्तम् । मुख्येति । निर्दिष्टग्रहणोपबृंहितसमासग्रहणस्य मुख्यार्थासंभवादित्यर्थः । ननु यस्मिन् समासे यत् 'प्रथमानिर्दिष्टं तस्मिन् समासे तदुपसर्जनमित्यर्थे नातिप्रसङ्गः, अत आह-निर्देशेति । 'समासे' इत्यनेन तावा- नर्थो न लभ्यते। असमासशास्त्रव्यावृत्त्यर्थ समासग्रहणं स्यादित्यर्थः। ह्रस्वः "गोस्त्रियोः' . इत्यनेन । पूर्वेति । कुमारीराजश्रित इत्यपि प्रसङ्गादित्यर्थः। श्रितादेविध्यभावात् तं प्रतीत्य- युक्तम्,' अत आह-यस्येति। अनघानमुपसर्जनमिति क्व प्रसिद्धम्, अत आह- लोक इति । पूर्वकाय इत्यादौ "पूर्वापर' इत्यादिना, "अर्ब नपुंसकम्' "उपमितं व्याघ्रादिमिः' इत्यादिना समासः । समासत्रयेऽपि पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यम् । स्वत्यादीनामिति । तेषां कर्मप्रतिपादकत्वाभावेनान्वर्थ- संज्ञाविरहादित्यर्थः। ननु 'अय' इति प्रश्नोऽनुपपन्नः, अन्वर्यत्वेनैव विनिगमनसंभवात्, अत आह- परिहारान्तरेति । सद्भावात् तत्कथनार्थमिति शेषः । पूर्वनिपातेति । "उपसर्जनं 'पूर्वम्' इति सूत्र इति यावत् । न वेति । नित्येषु शब्देषु "प्रयोगासंकरे स्थिते गाव्यादिनिवृत्त्यर्थ शास्त्र- मारब्धम्। इह तु राजपुरुष इत्यर्थे पुरुषराज इति प्रयोगो न दृश्यते, येन तन्निवृत्तये पूर्वनिपातो विधेयः स्यादित्यर्थः। अयेति । मन्दबुद्धयनुग्रहार्थमित्यर्थः। 'अर्यामेदात्' इत्येतद् व्याचप्टे तथा होति। वस्तुतः प्रधानस्यापि राज्ञो विवक्षयात्रोपसर्जनत्वम्, अन्वर्यसंज्ञया राज्ञ एवो- पसर्जनत्वम्, न तु षष्ठीनिर्दिष्टस्यापि पुरुषस्येति न तस्य पूर्वनिपात इति "वार्तिकतात्पर्यायः । यद्यपि राज्ञः पुरुष इति वाक्येऽपि राज्ञ उपसर्जनत्वमेव, तयापि वाक्यापेक्षया समासऽभिन्नार्यत्वम- 1 ६ . ८ भाग्ये 'तस्येदं ग्रहणम्' इत्यत्र 'तस्यैतद् ग्रहणम्' इति पाठोऽभिमतः समासेऽपीति नह. प्रयमनिर्दिष्टं 'न' इति नास्ति 'पा. मू. १. २. ४८. पा. सू. २. २. १. पा. मू. २. २. २. पा. मू. २. १. ५६. 'पा. सू. २. २. ३०. "प्रयोगसंकरे- -अ, , . एवातिकार्यः . - - ·४८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि + ।" धिकमिति स्वरूपकथनार्थमभेदोक्तिः । अत एवाह-एवं हीति ।: प्रधानस्योपसर्जनापेक्षया- व्यतिरेके सतीत्यर्थः। शब्दशब्दार्थाविति । लिङ्गशब्देन लिङ्गाभिधायी प्रत्ययोऽर्थश्च तन्त्र- णोच्यते । भाष्य औपदेशिकस्य- समासात् पूर्वमाविस्त्रीप्रत्ययस्य । भाष्ये : आतिदेशिकस्य 'समासानन्तरमतिदिष्टस्त्रीप्रत्ययस्य । तस्यः समासावयवत्वेनोपसर्जनत्वाभावादित्यर्थः । तत्र . पर- वल्लिङ्गसूत्रे । द्वाविति। परम युवतिशब्दात् शब्दातिदेशाङ्गीकारे समासादन्यः : स्त्रीप्रत्ययः स्यात् । मत्वाभावाद् "भस्याढे तद्धिते' इति पुंवद्भावाभावेन "द्वितीयतिशब्दस्य निवृत्त्य- योगादित्यर्थः । एवं तीति । . अन्वर्यसंज्ञाङ्गीकाराद्यथा . 'पुरुपशब्दस्य नोपसर्जनत्वं प्रधानवाचि'कुमारीशब्दस्यापीत्यर्थः ।। [२, ६३-६७] . (रत्नप्रकाशः) समासशब्दस्याव्ययीभावादिपु रूढत्वेन तत्र प्रथमानिदिष्टस्योपसर्जनसंज्ञायां क्रियमाणायां नीलमुत्पलमित्यादौ कर्मधारये, पीतमम्बरं यस्य स इत्यादी. बहुव्रीही, घटश्च पटश्चे- त्यादी द्वन्द्वे चेष्टसिद्धावपि: पष्ठीतत्पुरुषादाविष्टं न सिध्यतीत्याशयेन शङ्कते-प्रथमेति'। : समास- शब्दः समासविधिलक्षक इत्याशयेन समाधत्ते - सिद्धं त्विति । तमाशयमविद्वान् - पृच्छति-- तत्तहीति । स्वाशयमाविष्कर्तुमाह - नेति । किचित् 'प्रत्युपसर्जनं भवतीत्यनुक्तत्वात् समास- शास्त्रनिर्दिष्टत्वमात्रेण कृतोपसर्जनसंज्ञा सर्वदास्तीति समासान्तरेऽपि · पूर्वनिपातप्रसङ्ग इति शङ्कते- यस्येति । विधाविति। क्वचित् समासविधाविति भावः । अन्यत्र समासान्तरे। राजकुमारी श्रित इति । सत्युपसर्जनत्वे "पूर्वनिपातानियमः। उपसर्जनह्रस्वस्तु न भवति, राजकुमारीति प्रातिपदिकार्थं प्रति कुमारीशब्दार्थस्य लौकिकोपसर्जनत्वाभावात् । अन्यथा 'राजकुमारीपुत्रः' इत्यत्रापि तत्प्रसङ्गात् । एतेनात्र 'ह्रस्वोऽपि स्यात्' इति निरस्तम् । यस्य विधौ तं प्रतीति । येन सह समासविधौ यत् प्रथमानिर्दिष्टं तत् तं प्रत्युपसर्जनं स्यादिति व्याख्येयमिति भावः । यचनादिति । व्याख्यानादित्यर्थः। अन्वर्थसंज्ञेति । लोके यत् प्रवृत्तिनिमित्तं तदेवात्राप्युपसर्जन- पशब्दस्याश्रीयते, महत्याः संज्ञायाः करणादिति भावः। लोके कि तस्य प्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह अप्रधानमिति । भवत्वन्वयंसंज्ञा, कि तत इत्यत आह संबन्धिशब्दावेताविति । अत्रे दमवधेयम् - शब्दयोः प्रधानोपसर्जनभाव उपर्यघोभावप्रयुक्तोऽय ज्ञेयः । एवं च प्रथमानिर्दिष्ट- स्यायोवृत्तित्वादुपसर्जनत्वं युज्यते। अन्यस्य तूपरि वर्तमानतया प्रधानत्वापरपर्यायमनुपसर्जनत्वम् । पूर्वत्र वर्तमानः शब्दोऽयस्ताद्वर्तते, उत्तरत्र वर्तमान उपरि वर्तत इति लोकव्यवहारसिद्धम् । उपरि - ३ 'युवतीशब्दात् -- अ. का. वा. ६. ३. ३५- द्वितीयशब्दस्य •अ. पुरुषपदस्य युमारीपदस्यापीत्यर्थः-अ, पा. पूर्वनिपातनियमः -म. अव्यतिरेक इति छेदः । प्रत्ययायंरच 'समासानन्तरमातिदेशिकस्त्रीप्रत्ययस्य समासानन्तरमनिदिष्टस्त्रीप्रत्ययस्य ''तस्प' इति नास्ति-अ, . ८ - , ९ मा. .

·अ.१ पा. २ आ.१ वर्तमानः 'प्रधानः, अवस्ताद्वर्तमानोऽप्रधान इति च लोकसिद्धमेव । एवं च पूर्वकायोऽर्घकाय इत्या- दावपि पूर्वादिशब्दानामुपसर्जनत्वं सिद्धं भवतीति । । एतेन पूर्वकायादौ पूर्वादिशब्दानां लोकसिद्ध- प्रवृत्तिनिमित्तनरपेक्ष्येणैवोपसर्जनसंज्ञा भवतीति निरस्तम् । तस्यान्यत्राप्युपसर्जनसंज्ञायां' सत्यां 'ग्रामपूर्वः, नगरपूर्वः' इत्यादौ पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । “कस्मात् तत्रेति । प्रथमानिदिष्टत्वाविशेषात् प्रसक्तिरिति भावः। उक्तमिति। । "उपसर्जनं पूर्वम्' इति सूत्रे वक्ष्यमाणस्यापि वार्तिकस्य प्राक् सिद्धत्वाभिप्रायेण भूतनिर्देशः। अर्थभेदादिति। शब्दार्थयोरभेदोपचाराश्रयणात् शब्दयोः प्रघानो- पसर्जनभावसंदेहेऽर्थगतं तच्छन्दै आश्रित्य संदेहः परिहर्तव्य इति भावः । एतेन 'परिहारान्तर- सद्भावादेतदुच्यते । अन्वयर्याश्रयणे ह्येतदपि सिध्यति' इति निरस्तम्। अन्वर्थसंज्ञायामपि तत्र दोप इत्याशङ्कयान्वर्थसंज्ञामाश्रित्यैव परिहृतत्वेन परिहारान्तराप्रसिद्धः । यदपि 'अर्याभेदात्' इत्यस्य हेतुपरस्य शब्दस्य वाक्यसमासार्थक्यपरतया व्याख्यानं कृतं तदप्ययुक्तम्, पूर्वनिपातमात्रेण वाक्यार्थात् समासार्थस्य भेदाभावात् । · बहुधा 'वाक्यार्थात् समासार्थस्य भेद एवेति समर्थसूत्रे भाष्यवार्तिककाराभ्यां - व्यवस्थापितत्वाच्च । वार्तिकगतमपूर्वनिपातशब्दं श्रुत्वोपसर्जनत्व प्रयुक्तं पूर्वनिपातत्वमेव परिहृतम्, न तु ह्रस्वत्वमिति मन्यमानः शङ्कते- यद्यपीति। राजकुमार्या इति । अत्र कुमारीशब्दस्य पष्ठीनिर्दिष्टत्वात् सत्युपसर्जनत्वे ह्रस्वः स्यादिति मन्यते । प्रागुक्तरीत्या- नोपसर्जनत्वस्याप्रसक्तत्वेऽपि "तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन समाधानान्तरमाह - उक्तं वेति । "परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयोः' इति सूत्र इति शेषः । शब्दशब्दार्थाविति । तत्र लिङ्गशब्देन स्त्रीत्वादिकं तद्बोधकः प्रत्ययश्च निर्दिष्टावित्याश्रित्य 'कुक्कुटमयूयौं' इत्यत्र “गोस्त्रियोः' इत्युप- सर्जनह्रस्वेऽप्यातिदेशिके डीपि सतीष्टं सिव्यतीति वक्ष्यति । तद्वदत्रापि कुमारीशब्दस्य ह्रस्वेऽ- प्यातिदेशिकेन कीपेष्टं सिध्यतीति भावः । यद्यपि तत्र शब्दशब्दार्थावतिदिश्यते इति दूपयिष्यते, तथापि समाधानस्यास्य 'तुष्यतुन्यायेन प्रवृत्तत्वान्न दोषः ।। . एकविभक्ति चापूर्वनिपाते १.२.४४. [२, ६७-६८] (उद्दयोतनम्) "द्वितीयादीनाम्' इति वार्तिकसंगत्यर्थ सूत्रार्थ तावदाह समास इति। ३ Y प्रधानशब्दस्य 'महामात्राः प्रधानानि' इत्य- मरकोशात् 'प्रधानं स्यान्महामात्रे प्रकृती परमात्मनि । प्रज्ञायामपि च क्लीवमेकत्वे तृत्तमे सदा ॥' इति मेदिनीकोशाच्च यद्यपि नपुंसकत्वम्, तथापि क्वचित् पुंल्लिङ्गत्वम- प्यस्ति। तया चोक्तममरसुघायाम् - पुंल्लिङ्गोऽपि, 'महामात्रः प्रधानः । स्यात्' इति पुंस्काण्डे बोपालितात्, इति । एव- मुद्दचौतेऽपि पुल्लिङ्गतया प्रयोगः क्वचिद् दृश्यते। * पा. सू. २. २. ३०. प्रधानोपसर्जनत्वमित्यर्थः इतः प्रभृति प्रथमाध्यायचतुर्थपादान्तिममाग- पर्यन्तं ग्रन्यपातः 'व' कोशे। ५'प्रयुक्तम्' इत्यादि 'अनोपसर्जनत्व' इत्यन्तं नास्ति 'लो. न्या. द्वितीयमागे पृष्ठम् ३५. पा. सू. २. ४. २६. पा. सू. १. २. ४८. ली. न्या. द्वितीयमागे पृष्ठम् ३५. अब 'द्वितीयादीनां प्रतिषेधः' इति वातिक- स्वरूपमन्नंभट्टानिमतं स्यादिति नाति । . ८ .

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मुख्य इति। पूर्वसूत्रवन्न समासशास्त्रपरमित्यर्यः । । 'विधातव्ये' इत्यध्याहारमसहमान आह -- समासार्थमिति। यद्यपि निमित्तसप्तम्याध्याहारं विनापि सोऽर्थो लभ्यते, तथापि स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थ तादर्थ्यात् ताच्छब्धं युक्तमित्यर्थः। सर्वस्यापि शब्दस्य 'युगपदनेकविमक्तित्वाभावादव्यावर्तकत्व- शङ्की निराह - सर्वस्येति । उक्तनियममुदाहरणे योजयति - यथेति। निष्क्रमणेति। निश्श- व्दस्य निष्क्रमणक्रियाद्योतकस्य समासाङ्गीकारादित्यर्थः। न हीति । निष्क्रमणक्रियापेक्षकार- कत्वविवक्षाकाल इति भावः । श्रितादिविशेषणत्वादिति । श्रयणस्य सकर्मकत्वेन तत्र कर्मत्वे- नवान्वयो विवक्षितः, न कारकान्तरेणेति भावः। वतिके 'द्वितीयांदीनाम्' इत्यादिना तृतीयादि- ग्रहः। नन्वेकविभक्तेः सामान्येन पूर्वनिपातनिषेधे पूर्वसूत्रं निर्विषयं स्यात्, अत आह, पूर्वेति । नोलेति । तत्र नीलमुत्पलं, नीलेनोत्पलेनेत्यादिसर्वविभक्त्यन्तविग्रहसंभवेनैक विभक्तित्वाभावन्निायं निपेघस्तत्र प्रवर्तत इति भावः। भाष्ये यदन्यदिति। ह्रस्वादीत्यर्थः। प्रतिषेधमपि स्थापयति - भाष्ये 'अप्राप्तेर्वेति। विरोधाभावे कथं बाध्यबाधकमावः, अत आह-प्रतिषेधेति । अपवा- देति विवेः 'प्रतिषेधः अपवादः । तथा च प्रतिषेधविषये 'द्वितीयोपसर्जनत्वस्याप्रवृत्तेर्न तेन प्रथमस्य बाघ इत्यर्थः । भाप्ये एकविभक्ताविति । अषष्ठचन्तवचनम् अषष्ठ्येकवचनान्तवचनमित्यर्थः । तेन पञ्चानां खट्वानां समाहार: “पञ्चखट्वीत्यत्र पष्ठीवहुवचनान्तस्योपसर्जनत्वेन ह्रस्वत्वे "द्विगोः' इति डीप सिध्यति। भाष्ये शब्दशब्दार्थाविति। एतद्वार्तिकस्य परमयुवतिरित्यत्र 'द्वितीयतिशब्द- अवंगप्रसङ्गेन निरस्तत्वात् पूर्वसमाधान एव तात्पर्यम्। यद्वा, "विमापा छन्दसि' इत्यतो विमापे- त्यनुवर्तते । सा च व्यवस्थिता । तेनापिप्पलीत्यादी नोपसर्जनत्वम्, पञ्चखट्वीत्यादी "तदिति सर्वेष्टसिद्धिः। भाष्ये वचनं व्याख्यानं विवक्षितमित्याहुः । भाष्ये पञ्चगुरिति । · पञ्चभिर्गोभिः "क्रीतः पञ्चगुः, तद्धितार्थे द्विगुः। "तेन क्रीतम्' इति "विहितस्य ठक: "अध्य' इति लुक् । प्राप्तजीविक इत्यादी परवल्लिङ्गता न कुतः, अत आह- द्विग्विति ।' 'पञ्च- कपालः' इति द्विगूदाहरणम् । 'पञ्चगुः इत्यत्र गोशब्दस्य स्त्रीत्वपुंस्त्वयो रूपे विशेपामावेन परवल्लिङ्गत्वेऽप्यक्षतेरिति ज्ञेयम् ।। ११ इति माप्यप्रदीपोद्योतने प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयपादे प्रथममाह्निकम् ।। [२, ६७-६८] ( रत्नप्रकाशः) समास इति वतंते, स च वृत्त्यर्थयोधकविग्रहपरः। तया च विग्रहे यग्नि- यतविमक्तिकं तदुपसर्जनं स्यात्, न तु तस्य पूर्वनिपात इति सूत्रायः। यद्यपि प्रथमान्तेन विग्रह - निमितसप्तम्यध्याहारं-अ. 'अम्पावर्तमरारो-म. मन्कविनास्तिसामान्येन- विमनत्यन्तत्यानावात-. द्वितीयोपसनस्याप्रवृत्त:-. बनान्तमित्यः 'पपगीत्यत्र-म. 'पा. सू. ४. १. २१. 'द्वितीयथवण-म; द्वितीयशब्दश्रवण-प्रा. पा. सू. १. २. ३६. "उपसजनत्यमित्यर्थः। मीयत इति तदितायें पा. मू. ५. १.३७. 'विहितस्य' प्रति नास्ति "पा. मू. ५. १. २८. ४ - १५ ·अ.१ पा.२ आ.१ इति पक्षे सर्वस्यैकविभक्तित्वमित्ययुक्तमिदमति प्रसक्तं [ च], तथापि परिनिष्ठितविभक्त्या विग्रह इति पक्षस्य न्याय्यत्वादेतत्सूत्रोपोद्वलितत्वाच्च न दोषः। एतेन 'समासार्थं वाक्यं समासो गृह्यते । सर्वस्य च शब्दस्य तत्रैकविभक्तित्वमिति विशेषणोपादानसामर्थ्यात् पर्यायेणापि “यस्य न सर्ववि- मक्तित्वं तदुपसर्जनसंज्ञम्, 'यथा निष्कौशाम्बिरित्यत्र कौशाम्बीशब्दो निष्क्रमणक्रियापादानशक्ति- संवन्धात् पञ्चम्यन्त एव । न ह्यस्य क्रियान्तरापेक्षः शक्त्यन्तराविर्भावः' इति निरस्तम् । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुरित्यादौ तद्धितवृत्तिविग्रहे नियतविभक्तिकस्य ‘गोशब्दस्योपसर्जनत्वा- भावे ह्रस्वाभावप्रसङ्गेन समासशब्दस्य समासार्थवाक्यमात्रपरत्वाश्रयणानौचित्यात् । तत्सूत्रानुगुण- परिनिष्ठितविभक्ति'विग्रहानुपन्यासेन न्यूनत्वाच्च। ननु पञ्चभिर्गोभिः क्रीत इति विग्रहः समास- स्यापि भवतीति तत्रापि गोशब्दस्योपसर्जनसंज्ञा भविष्यतीति चेन्न, उपसर्जनसंज्ञाया अन्वर्थताया भगवतैवोक्तत्वेन तद्धितापेक्षयव तस्योपसर्जनताया वक्तव्यत्वे तद्धितार्थबोधकवाक्यस्थत्वमादायवो- पसर्जनतायास्तत्र वक्तुमुचितत्वात् । द्वितीयादीनामपोति। परत्वादिति भावः। पूर्वसूत्रस्य तु नीलोत्पलादिरवकाशः। एतेन "प्रतिषेधयुक्तत्वायुक्तत्वाभ्यां विरोधात् परत्वादिति [ भावः ]' इति निरस्तम्। "प्रतिषेधयोगस्य सिद्धान्ते परस्या वाधकत्वाभावे हेतुत्वेनोपात्ततया तस्यैवाशङ्को- पयोगितया "स्वीकरणानौचित्यात् । एकेन संज्ञायां सत्यामन्येन 'पुनस्तद्विधानासंभवेनैव विरोवस्य सिद्धत्वाच्च । नोत्सहत इति। प्रवर्तमानेनैव बाधनसंभवात् प्रतिषिद्धस्य चाप्रवर्तमानत्वात् । एतेन 'अपवादविषयं प्रकल्प्योत्सर्गस्य प्रवर्तनात्' इति निरस्तम्। निषेधस्यापवादत्वे मानाभावात् । स्वेच्छया तथा व्यवहारस्य कर्तुमयुक्तत्वाच्च । अषष्ठ्यन्तेति । पञ्चानां खट्वानां समाहारः पञ्चखट्वम्, दिशयोर्मध्यमपदिशमित्यत्र तु खट्वादिशयोरुपसर्जनत्वामावेऽपि "स नपुंसकम्' "अव्ययी- भावश्च' इति नपुंसकत्वे सति "ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इत्येव ह्रस्वत्वं सिध्यतीति भावः । पञ्च' खट्वाः समाहृता इति विग्रहे हि संव' गतिः। नपुंसकह्रस्वत्वे सत्येव "वावन्तः' इत्यनेन पाक्षिकं स्त्रीत्वं बोध्यत इति 'पञ्चखट्वी' इत्यपि सिध्यति । १"ड्यान्ग्रहणेऽदीर्घः' इत्युक्तत्वेन ह्रस्वस्याग्रहणेनाग्रहणेऽपि "एकदेशविकृतस्यानन्यत्वं वाच्यम्' इति खट्वशब्दस्याबन्तत्वेन ग्रहण- संभवात्। न चैवं ङ्याग्रहणेऽदीर्घवचनानर्थक्यं शकंचम्, ड्यापोः शब्दयोः स्वातन्त्र्येणान्याविशे- पणतया [यत्र ] निर्देशस्तत्र स्थानिवद्भावेन तदादेशस्य प्राप्ताया ङ्याप्संज्ञाया वारणेन तस्य चारितार्थ्यात् । न चैवमेकदेशविकृतन्यायेन कृतात्वस्याष्टनः पटसंज्ञा स्यादिति "प्णान्ता पट्' इति सूत्रगत नुडर्थतापरं वार्तिकं तद्भाष्यं चासंगतं स्यादिति वाच्यम्, तत्रैवैतच्छङ्कापरिहारस्या- स्माभिः कृतत्वात्। उक्तं वेति । प्रौढिमात्रमेतत्, तत्रास्य निराकरिष्यमाणत्वात् । पञ्च- . १. - प. इति प्रसक्तम्, तथापि •प, फ. "पुनस्तद्विधानसंभवेनैव-म 'विग्रहानुपपत्त्या हेतुन्यूनत्वाच्च-प. पा. सू. २. ४. १७. 'वक्तव्यत्वेन तद्धितार्थ पा. सू. २. ४. १८. 'प्रदीपे 'प्रतिपेपयुक्तत्वायुक्तत्वेन' इत्यस्यार्था- "पा. सू. १. २. ४७. नुवाद इति भाति । का. वा. २. ४.३० प्रतिपंधवियोगस्य पा.वा. १. १. ५६ परस्य बाधकत्वानाचे फा. वा. १. १. ५६ स्वीकारनौचित्यात् प, फ. "पा. मु. १.१.२४. १२ - - . -- ·५२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि गुरिति । पञ्चभिर्गोभिः क्रीत इत्यर्थः। यत्तु कैयटेनोक्तम् " "द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिपेघः' इति वचनात् परवल्लिङ्ग न भवति" इति, तत्त्वयुक्तम्; परवल्लिङ्गतानिपेधेऽपि तत्र प्रकृतसूत्रप्रवृत्तेर्दुरित्वात्। 'शब्दशब्दाथौं' इति पक्षस्य तत्र दूषयिष्यमाणत्वात् । स्वयमप्यन्यत्र तयवोक्तत्वाच्च । अलंकुमारिरिति । "पर्यादयो गलानाद्यर्थे' इति समासः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यहरिहरेन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशिवरामेन्द्र- सरस्वतीविरचिते' महाभाष्यसिद्धान्तरलप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् ।। . .. 'परवलियामिति गरे 'प्राप्तापनालंपूर्वगति- ममाए प्रतिषेधः' इति निषेपः । अपयं नगरमिति गूर्व दिगान' इति यातिकन नाममा विमानात् समापि परवस्मितानि- नमोनिट इत्यभिप्रायेण "हिगुमानापन' इत्याकारकं वचनं काशिकायां पठितम् । 'अनिपपीति खेदो वोध्यः ।। परवल्लिङ्ग- तातिदमोऽपि परवल्लिमाता- निर्देशपि २. २. १८. मूने महामाप्प पटिनं गौनाग- यातिकम्। - ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे द्वितीयमाह्निकम् अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् १. २. ४५. [२, ६९-७१] ( उद्दयोतनम् ) अर्थशब्दस्यानेकार्थत्वेऽपीह न प्रयोजनवचनत्वम्, 'सर्वस्यापि शब्दस्य सप्रयोजनत्वेनाव्यावर्तकत्वात् । घनादिवचनत्वस्य च प्रकृतेऽसंभवात् पारिशेष्यादभिधेयवचनत्व- मित्याशयेनाह- अभिधेयेति । पदार्थोक्तेर्भायावतरणं प्रयोजनमिति सूचयनवतारयति -- तत्रेति । अर्यशब्दस्याभिधेयपरत्वे सतीत्यर्थः। अर्थवत इति। अर्यवत्त्वेनैव सादृश्यमाश्रयिष्यत इति भावः । 'इत्याह इत्यत आह । कस्य व्यपदेशाय, अत आहे ---- संज्ञिन इति । शङ्कां निराह ~ पर्यु- दासेति । केति । धातुप्रत्ययसादृश्यं तदवयवकसमुदायस्यास्तीति प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्यैव संज्ञा स्यात्, अव्युत्पन्नप्रातिपदिकानां न स्यात्। 'अवीते, यावकः' इत्यादौ घातु प्रत्यययोरर्थवत्त्वा- भावाच्चेत्यर्थः । शब्दत्वेन तुसादृश्यं न गृह्यते, शब्दानुशासनत्वेनैव लाभेनाव्यावर्तकत्वात् । व्यपदेशार्थस्य न प्रयोजनं वाच्यम्, अत आह विशिष्टेति । मा भूदिति दर्शयतीत्यन्वयः । संख्येति । "द्वयेकयोः' इत्यादेः स्वादिविध्य कवाक्यत्वेनेति भावः । । प्रतिवर्णमिति। क्रियावाचि- त्वाभावादित्यर्थः। प्रश्नाशयं निराह - अयमिति । अविशेषेण अर्यनरपेक्ष्येण । एकवाक्यता नाङ्गीक्रियत इति भावः । अर्थनियमः एकत्वे एकवचनमेवेत्यादिः। प्रत्ययनियमपक्षेऽपि न दोष इत्याह-प्रकृतेति। एकत्वादी चेत् स्वादयो भवन्ति तदा एकत्व एवैकवचनम्, न द्वित्वादाविति नियंमः। तत्र संख्यारहितादपि स्वादयो न निर्वायन्ते । 'एकत्वाद्यभावेऽपि प्रत्ययोत्पत्तिरवश्या- भ्युपेयेत्याह ---- अव्ययादिति । ननु वर्णानां प्रत्येक सुवनुत्पत्तेः प्रत्याहीराह्निके उक्तत्वात् कय- मत्र वर्णात् तदुत्पत्तिरुच्यते, अत आह - यत्त्विति। "यवरट्' इति सूत्रे वर्णाः किमर्यवन्त उतानर्थका इति विचारप्रस्तावेऽर्थवत्त्वपक्षे वर्णात् सुवमावोऽनेनोच्यते। तयाचष्टे-तत्र हीति । एकमेवेति । समुदायावयवप्रतिपाद्यार्थस्यैकत्वादित्यर्थः । न भविष्यतीति । विनिगमनामावेना- नेकसुबुत्पत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः। "समुदायादिवेति। यद्यपि समुदायस्यार्थवत्त्वात् प्रकाशयितव्यमस्ति, तथाप्यवयवानां प्रातिपदिकसंज्ञाविधानसामर्थ्यात् प्रकाशयितव्याभावेऽप्यव्ययादिव सुबुत्पद्यतेत्यर्थः । ४ 'प्रदीपे 'नार्थोऽर्थवद्ग्रहणेनेत्याशङ्कयाह' इत्यत्र 'नार्थोऽर्थवग्रहणेनेत्याह' इत्यनंमट्टपाठः । संज्ञात्वादव्युत्पन्न-अ. 'प्रत्यययोरनर्यकत्वाभावाच्चेत्यर्थः पा. सू. १. ४. २२. "एवकारो नास्ति-म. एकत्यामावेऽपि 'प्रदीपे 'यदुक्तम्' इत्या 'यत्तूक्तम्' इति पाठोऽभिमतः। अयं पाठान्तरत्वेन निय- सागरमुद्रितेचो निर्दिष्टः । 'माहेश्वरसूत्रम् ५. ''इत्यर्यः' इत्यस्यानन्तरं प्राप्नोति प्राति- पदिसंज्ञाप्रतिपेव इति मावः' इति पाठः 'अ' कोशे, 'प्राप्नोति, प्रातिपदिकसंगाप्रति- पंघ इति गैप:' इति, क. र कांगयो- स्नोपलभ्यते। तत्याग सामन्यानावात् त्पातं तदायम् । समुदायादेवेति- -...

·महाभाष्यप्रवीपम्याल्यानानि - समुदायस्येति । अवयववत् समुदायऽपि संज्ञाप्रवृत्तः, कृदन्तत्वाद्वेत्यर्थः। लुकः "सुपो धातु' इत्य- नैन । 'जश्त्वादीनामिति। 'बोध इत्यादौ । ननु परत्वात् सुपा लङो बाधात् कयमडागमः, अत आह विशेषेति। ननु "अवातुः' इति प्रतिषेधादट्सहितस्याधातुत्वान्न प्राप्नोति', अत माह --- अडागमस्येति। प्रातिपदिकेति। निपेधाभावे सतीत्यर्थः। ननु 'अहन्' इत्यस्य तिवन्त- त्वात् प्रत्ययलक्षणेन 'अप्रत्ययः' इति प्रातिपदिकसंज्ञानिषेधः स्यात्,. अत आह-न चेति । डोति। 'संबुद्धे लॉपेऽपि प्रत्ययलक्षणेन 'अप्रत्ययः' इति प्रातिपदिकसंज्ञानिषेधादेव नलोपाप्राप्तेः प्रतिपेयोऽनर्थकः सन् प्रत्ययलक्षणेन प्रातिपदिकसंज्ञानिपेघामावं ज्ञापयतीत्यर्थः। पुत्रीयतीति । अब सुब्लुगयं धातुग्रहणम्, धातोरपि प्रातिपदिकत्वे तदवयवत्वेनैव सुपो लुसिद्धर्धातुग्रहणं व्यर्थ सद्धातोः प्रातिपदिकसंज्ञाभावं ज्ञापयतीत्यर्थः। प्रतिषेधमाह अत्रेति । पुत्रीयतीत्यादावपि प्रतिपेधो ज्ञेयः। कृद्ग्रहणस्य · नियमार्थत्वं निराह:- तद्धितेति । भाष्ये तद्धितान्तस्यैवेति । संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधः, अयं तु नियमो न विधिरिति प्रत्ययान्तग्रहणोपपत्ति- रिति भावः। न च कृद्ग्रहणस्य प्रतिषिद्धार्थत्वे तद्धितान्तस्यैवेति नियमात् कारक इत्यादी कृद- न्तस्य प्रातिपदिकसंशा न स्यादिति वाच्यम्, उभयवाधकत्वोपपत्तेः । तथा हि-कृत्प्रातिपदिक- संज्ञा 'मध्येऽपवादन्यायेन 'अधातुः' इति प्रतिषेधं बाधते । तत्र "येन नाप्राप्तिन्यायो नास्ति, 'अवातुः' इति प्रतिषेधस्य सर्वकृदन्तेऽप्रवृत्तेः। तद्धितनियमस्य तु सर्वकृदन्ते ‘प्रवृत्त्या "येन नाप्राप्तिन्यायः संभवति। तत्र न्यायद्वयस्याप्यन्यतरत्यागेनान्यतरग्रहे नियामकाभावेनोमयत्यागेन वाध्यमात्रापेक्षया 'अधातुः' इति प्रतिपेघस्य तद्धितनियमस्य च कृत्संज्ञापवादो विज्ञायते। 'प्रति- पिदार्थम्' इत्यत्र प्रतिपिद्धार्थमपीत्यर्थः ।। [२, ६९-७१] (रलप्रकाशः) ननु घातुप्रत्ययान्तपर्युदासनवार्थवतो ग्रहणे सिद्ध किमर्थवद्ग्रहणेनेति चेत्, रात्यम्, पर्युदासलम्यायस्यव स्पष्टप्रतिपत्तये निर्देशोऽर्थवच्छब्देनोत्तरार्थनेत्याशयेनाह - अर्यवदिति ध्यपदेशायति । संजिनिर्देशायेति भावः। पर्युदासाश्रयेणामिममतलामस्य व्याख्यानसापेक्षत्वेन व्यायानस्य चागतिकगतित्वेनावश्यकर्मवावार्यवद्ग्रहणमित्याह - वर्णानां चेति । एतेनैतत्प्रतीके पफ्तव्यं 'पर्युदासाययणे केन धर्मेण सादृश्यमाश्रीयत इत्यप्रतिपत्तिः स्यादिति मायः' इति पूर्वप्रती- के पदन् निरस्तः। तस्य तदभिप्रायत्वे 'अयंवदिति वर्णव्यावृत्त्यर्थम्' इत्येव वक्तव्यतापतेः। एवं तत्यतीकगतमपि 'विशिष्टांशिव्यपदेशस्य फलं दर्शयति' इत्यपि तद्वचः प्रत्युक्तम् । यदप्युक्तम् 'गचितानां पति पाठः। तत्र चशब्देन पदसमुदायोऽनर्यको दश दाडिमानीत्यादिः समुच्चीयते' इति। तदपि न, अनयंकपदसमुदायस्य प्रयोगानहस्य प्रयुक्तान्याख्यानरूपंतच्छास्त्रविषयत्वकथना- नौचित्यात्। शिघ स्यादिति । वर्णानां प्रातिपदिकत्ये सतीति शेषः। वनं पनमिति । - . 'पा. गू. २. ४. ७१. शादीनामिति- ना. ८ 'संयुद्धिलोपेऽपि "सन्' इति नास्ति परिमापा ६१. ''प्रतिषेपम्' इत्यादि 'याध्यमामापेक्षया अया- सुरिति' इत्यन्तं नास्ति "परिमापा ५८. परिमापा ५८. - जपलारिति 'अपानुपर:पि प्रातिपदिवगंगानिपंप इति तपः।

·अ.१.पा.२ आ. २ - . अति शेषः। · नलोपः प्रसज्यतेति । ननु प्रातिपकिसंज्ञामात्रेण कथं नलोप: स्यात्, प्राति- पदिकान्तस्य पदान्तस्यैव नस्य लोपविधानात् । अनर्थकवर्णाच्चैकत्वादिषु विधीयमानानां स्वादी- नामुत्पत्तिर्नेति तस्य पदत्वाभावादिति चेन, एकत्वे एकवचनमेवेत्याद्यर्थनियमाश्रयणेन, एकस्मिन्ने- वैकवचनं न द्वयोर्न बहुण्वित्यादिप्रकृतार्थापेक्षप्रत्ययनियमाश्रयणेन वाव्ययेभ्योऽसंख्येभ्यः स्वाद्युत्पत्तेः साधितत्वेन तद्वद्वा 'एकवचनमुत्सर्गः करिष्यते' इति 'भगवदुक्तप्रकारेण वा वर्णादप्यनर्थकात् स्वा- द्युत्पत्तिसंभवेन तत्र पदत्वस्यापि संभवात् । "समुदायस्यैकार्थ्यात् सुवभावो वर्णात्' इति प्रत्या- हाराह्निके पूर्वपक्षिणा मूर्खेणोक्तमिति तद्विरोवोऽकिंचित्कर एव । समुदायविभक्त्या ' ह्यवयवानां पदसंज्ञाभावे तत्प्रयुक्तजश्त्वादिकार्याप्रसक्त्या तत्रैकाद्विर्वचनन्यायो न प्रवर्तते । प्रधानाप्रधान- न्यायोऽपि तत्र न प्रवर्तते। अवयवानामपि समुदायस्येव तदर्थवाचकत्वाविशेषात् । यत्तूक्तम् 'विमक्तेः श्रवणं न भवति' इति, तत् प्रत्याहाराह्निके दूषितमेव । · अहन्निति। परत्वानित्य- त्वाच्चाडागमे कृते ततो विकरण ‘इत्यटो धातुभक्तत्वात् तद्विशिष्टस्य पर्युदासः सिध्यति । धातु- ग्रहणं करोतीति। पुत्रीयतीत्यादौ प्रातिपदिकत्वादेव सुब्लुकः सिद्धौ तद्व्यर्थ सद्धातोः प्रातिपदिक- त्वाभावं ज्ञापयतीति भावः। प्रतिषिद्धार्यमिति । अप्रत्यय इत्यनेनेति शेषः। कृत्तद्धितग्रहण- मिति। प्रत्ययलक्षणेनापि प्रत्ययान्तस्यानेन नियमेन वारणं भवतीत्यधातुग्रहणमपि व्यर्थमिति भावः । न हि 'हन्ति' इत्यादी तिडप्रकृतेर्हन्यादेः प्रातिपदिकसंज्ञायां किंचिद् दूषणमस्ति। न चैवं राजेत्यादौ नलोपो न स्यादिति वाच्यम्, "न डिसंबुद्धयोः' इति निषेधेन लोपे कर्तव्ये प्रतिषेधाभावज्ञापनात् । न च तेन ज्ञापकेन प्रत्ययलक्षणप्रयुक्तप्रत्ययान्तपर्युदासाभाव एव ज्ञापनीय इति वाच्यम्, ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वेन नलोपे कर्तव्ये सुबन्तस्यैव प्रत्ययलक्षणेन 'अप्रत्ययः' इति पर्युदासो नेति ज्ञापनौ- चित्यात् । एतेन "तद्धितग्रहणमत्र नियमार्थम्, कृद्ग्रहणं तु. प्रतिषिद्धार्यम् - भिद् छिद् इति । अत्र हि 'अधातुः' इति प्रतिषेधप्रसङ्गः" इति निरस्तम् । अवातुग्रहणानर्थक्यस्यापि भगवतवोक्त- त्वात्। नान्यस्येति । प्रत्ययान्तस्येत्यनुषज्यते ।। [२, ७१-७७] - किमिति बहु- ( उद्द्योतनम् ) 'अनेकपदशब्दो बहुव्रीहिरित्याह - अनेकमिति। बहुव्रीहिनिर्वाहायाह समुदितस्येति । नन्वेतद्भाण्यानुरोवाद् वार्तिकेऽनेकपदशब्दै कर्मधारय एवास्तु, बीह्याययणमित्याशङ्कय कर्मधारये बाधकमाह -- प्रतिपदं स्विति । समुदायस्य त्वप्रत्यय' इति निषेधो नास्तीत्याह -- समुदायस्येति। 'अप्रत्ययः' इत्यस्य निवत्वेन संज्ञावियित्वाभावात् तदन्त- ग्रहणनिपेघो नास्तीति भावः। ननु 'बहुव्रीहिणा समुदायस्यापि व्यावृत्तिः स्यात्, अत आहे- न विद्यत इति। बहुपटुशब्दस्य प्रातिपदिकत्वामाने को दोपः, मत आह- स्वर इति । माप्ये- ऽनुपदमेवैतद्वयक्तीमविष्यति। पदार्थानामिति । गामानयेत्यादौ पदार्थान्वयस्यैव वाक्यार्यत्वदर्शना- दिति भावः। नन्ववयवार्यों न समुदायस्य, अत आह-अवयवेति । पटो दग्ध इत्यादावित्ययः । समुदायस्य प्रातिपदिकत्वेऽनिष्टमाह - सतीति । मुल्यस्वार्थवतो ग्रहणं, न गौणस्य त्यभिप्रेत्याह - - - 'नवदुक्तप्रकारेण -भ. का. या. माहेश्वरनूयम् ५-१३. अर्यानुयादोज्य योध्यः। पा. सू. ८. २. ८. ५नलोप वार्तव्ये कर्मचारययापकमाह इति निषेधत्वन अप्रत्ययपद इति भावः। ७ - . पितमेव ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि भाष्ये यथा लोक इत्युच्यत इत्यादि । 'एपंपा' इति न वीसेत्याह एषेति। ततश्चेति। पटो दग्ध इत्यादी तथा व्यपदेशेऽपि प्रकृते 'गौणग्रहणं न संभवति, अत एव वक्ष्यति 'इह विति' इति भावः। ननु तस्मिन् सूत्रे 'अतः' इत्यनुवृत्तेर्गोमच्छब्दान्न ठन्, अत आह --- अत इति चेति। भाप्ये तथा वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । गौत्रिकेति। "इनित्रकटयचश्च' इति समूहे प्रत्ययः। तदेवाह-गवामिति। ननु · वृत्तिकारैरेकविंशतिरस्यास्तीत्येकविंशतिशब्दाछैन्-. निवृत्त्यर्थम् 'अतः' इत्यनुवृत्तिरङ्गीकृता। किं च "एकगोपूर्वात्' इत्यत्रोत्तरं पदमेव गृह्यते, न प्रत्ययः, गौरस्यास्तीत्यत्रापि प्रसङ्गात् । भाष्यकृद्वचनाल्लोपस्यापि जघन्यत्वाच्च, अत आह- अयवेति । "एक सूत्र भगवन्मतमेव सम्यगिति मिताक्षरायां प्रपञ्चितमस्माभिः 1 · इदानी- मिति। पूर्व निरर्थकवाक्येऽतिप्रसङ्गो निरस्तः। इदानीमर्थवद्वाक्य इति न पौनरुक्त्यमित्यर्थः । नन्वन्वितोऽर्थः पदार्थारिक्तो वाक्य उपलभ्यते, ' अत आह-पदानीति । पदार्या एवेति । एवेन पदानां 'संसर्गवोपने व्यापारो निरस्तः। प्रतीत्यपर्यवसानम् आकाङ्क्षा । 'अव्यवधानेन पदार्थोपस्थितिः संनिधिः। ‘अर्यावाघः योग्यतां । संसृष्टाः संसृष्टतया' "प्रतीयमानाः वाक्यार्थ इत्युच्यन्ते, न पदारिक्तं वाक्यं, पदार्थातिरिक्तो वा वाक्यार्थः पदवीध्य इत्यर्थः । पदार्था- दन्यस्य संसर्गस्योपलब्धिर्वाक्ये नैव भवति, वाक्यस्यैवाभावात् । भावेऽप्यर्थेभ्य एव संसर्गबोधादिति भाप्यायः। वाक्यं वाक्यस्फोटरूपम्। अनेन पदमिन्नं वाक्यमस्तीत्युक्तम्। पदार्यानामेव सं- सगबोधकत्वे वापकमाह अन्ययेति । न च शब्दवोध्यपदार्थवोध्यत्वात् संसर्गस्य शाब्दत्वमिति वाच्यम्, गौरवात् । प्रत्यक्षवोव्यवूमवोध्यवर्तेरपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाच्चेति भावः1 क्रियाविशेपे कर्युपस्थिती क्रियापदवयर्थ्यप्रसङ्गादाह --- संबोधनेति । कर्तृत्वादीनामपि 'किंचिदपेक्षया विशेष- णत्वात् पदार्यापेक्षया "वलक्षण्यासिद्धिमाशङ्कयाह - पदार्येति । 'अत एव यतः सर्वेषु व्यवहारेषु वापयस्यैव प्रयोगो न पदमात्रस्य, अत एवेत्यर्थः। तहि पदपदार्थविभागोच्छेदः, अत आह-- सादृश्यादिति। गामानय, गां वधान, गां पश्येत्यादी गोशब्दतदर्यप्रतीतिदर्शनात् पदपदार्थो 'पृथक् कल्पिती प्रकृतिप्रत्ययतदर्यभेदकल्पनवदिति भावः। लापवार्थमित्येतदेवाह प्रतिवाक्यमिति । ननु बहुचोऽनर्यकत्वेनार्यवत्समुदायत्वामावाग्नियमेन "न तद्वधावृत्तिः, अत आह - धोत्येनेति । पदसमाप्तिलक्षणेनेत्ययः । नाप्यजिति । आथीयत इत्यनुपङ्गः। "येन विधिस्तदन्तस्य' इति सूने "मकचश्नम्वतः सर्वनामाव्यययातुवियों' इति' वातिकेनाकच्सहितस्याप्यव्ययसंज्ञायाम् "अव्ययात्' इत्येव सुपो लुक्संभवात् समुदायस्य प्रातिपदिकत्वामावेऽपि न कश्चिद्दोष इति भावः । दोपमेवाह ~ "तदा होति । अनाश्रयणे हीत्ययः। "सन्मयासिद्धमिति । तन्मध्यपतितन्यायाश्रय- नेत्ययः। इतर इति। तत्र तन्मध्यपतितन्यापासंभवादित्ययः। माप्ये वासाविति । . - - १ 1. - . गौणग्रहणाम-अ, ऋ. 'अत एवं' इत्यादि 'इह विति' इत्यन्तं नास्ति पा. मू. ४. २. ५१. पा. मू. ५. २. ११८. 'पा. मू. ५. २. ११८. 'गंगगंगापने प्र. प्रतीमाना पारपा: 'गंगगंगापारिति मायामयः किचिदपेक्षाविशेषणत्वात् -ऋ. वलक्षण्यसिद्धि 'न' इति नास्ति पा. गू. १. १. ७२. का. या. १. १. ७२-५. "पा. गू. २. ४. ८२. "तपा हीति ब, पा, मा. "प्रदीर 'उचरित्यायन्यया मिष्यति' इत्या 'जचरित्यापन्यपा शिसम्' त्यानंगहपाठः ।

·अ.१ पा. २ आ.२ - दूनाः पटवो बहुपटव इत्यत्रान्तर्वतिविभक्तेरेव लुगमावेन 'श्रवणसंभवात् तस्या लुका जसन्तरो- त्पत्त्या च न किंचित् प्रयोजनमित्यर्थः । वकारेति । पूर्वविभक्तेः श्रवणाङ्गीकारे तस्याः प्रकृत्य- वयवत्वेन "चितः सप्रकृतेः' इति जसोऽकार उदात्तः स्यात् । समुदायस्य च प्रातिपदिकत्वेऽन्तर्वति- विमक्तेलुकि समुदायाज्जसुत्पत्तौ तस्य प्रकृत्यवयवत्वाभावेन' टकारोकारस्योदात्तत्वे गुणावादेशयोः कृतयोः स्थानिस्वरेण' टकाराकारस्योदात्तत्वं 'सिध्यतीत्यर्थः । न हीति । समुदायादुत्पन्नतया न प्रकृत्येकदेशत्वमित्यर्थः । प्राप्नोतीति ।' बहुव्रीह्याश्रयणेनेत्यर्थः । संज्ञाविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधः, न तु 'प्रतिषेध इत्याह --- संज्ञेति। नन्वीषदूनाः पटव इति जसन्तत्वेन प्रत्ययान्तत्वात् 'अप्रत्ययः' इति निषेधः स्यात्, अत आह ---‘पटुशब्दादिति । बहुपटव इति। एतत्प्रकृतिभूतो बहुपटु- शब्दोऽप्रत्ययान्त एवेत्यर्थः। यथाश्रुतरूपं तु समुदायादुत्पन्नजसा प्रत्ययान्तमेव । बहुव्रीहि- निरासाय पुनरवतारयति - अथवेति । ' इत्याह इत्यत आह । तत्पुरुषः नन्तत्पुरुषः। अत्रापि प्रत्ययान्तग्रहणात् तदन्तस्यैव ' निषेधसिद्धिः । बहुव्रीही पदद्वयस्यापि स्वार्थत्यागात् तदपेक्षया तत्पुरुषस्यान्तरङ्गत्वम् । निषेधस्य प्रापकत्वं विरुद्धम्, अत आह. प्रतिषेधेति। सामान्येन प्रयो- जनमात्र निषेधशङ्कां निराह -- ज्ञापनेति । एतच्चेति "ज्ञापनेति । एतच्चेति । सुवन्तत्वमित्यर्थः । उपलक्ष्यमाह भेदेति। परस्परमर्यभेदे सति तत्संसर्गों द्वारं यस्य विशिष्टैकार्थरूपवाक्यार्थस्य तद्युक्तानां. तत्प्रति- पादनयोग्यानाम् । भेदसंसर्गयोर्मतमेदेन वाक्यार्थत्वद्योतनाय वा भेदोक्तिः। सुबन्तत्वयोग्याना- मिति तु फलितोऽर्थः। व्याख्यानवीजमाह -- यस्मादिति । · अश्वक्रीतीति । अश्वेन क्रीतेत्यर्थे "कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव कृदन्तेन समासे "क्रीतात् करणपूर्वात्' इति ङीप् । अत्र सुबन्तस्यैव समासाङ्गीकारेऽन्तरङ्गतया सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव लिङ्गस्य विवक्षणीयतयास्य सूत्रस्य समासात् पूर्वमप्रवृत्त्या टापि सत्यदन्तत्वाभावान्ङीष् न स्यात्। अस्मिन् सूत्रेऽत इत्यनुवर्तना- दित्याहुः । केवलसुवन्तसमुदायवाक्याभावात् सुप्तिङसमुदायव्यावृत्तिः स्यादिति शङ्कां निरस्यन्नाह --- देवदत्त इति । . "जहि कर्मणा' इत्यादि मयूरव्यंसकादिपु पठ्यते । जहीत्येतत् कर्मवाचिना समस्यते कर्तर्यभिधेये आभीक्ष्ण्ये गम्ये । जहि स्तम्वमिति यो वदति स जहिस्तम्बः । अन्तो- दातार्था न प्रातिपदिकत्वार्था। नैष इति । समासत्वेन प्राप्तप्रातिपदिकत्वस्य निरासाभावादिति तत्तुल्य[जातीयतेति । सुबन्तसमासतुल्यजातीयतेत्यर्थः । तिङसमुदायमुदाहरति पश्यति। यद्यपि मृग इति सुबन्तम्, तयापि 'धावति पश्य' इत्येवोदाहरणम्। दर्शनकर्म धावनं वस्तुतो मृगकर्तृकमिति वक्तुं "मृगः' इत्युक्तम् ।' यद्वा, क्रियाकर्ममावोऽत्र वाक्यार्थः । कर्मत्वं चाख्यातायस्यैवेति तिङन्तसमुदाय एवात्र वाक्यमित्यर्थः । प्रातिपदिकत्वेऽनिष्टमाह - ततश्चेति। प्रातिपदिकेति । "फिपः' इति सूत्रेण । माये आस्थातमिति। अश्नीत पिवतेति यस्यां क्रियायां सा अश्नीतपिबता ।। भावः। ३ १. । 'ग्रहणसंभवात्-ऋ- तस्य लुका अ. का. वा. ६. १. १६३. संज्ञाप्रतिष इत्यर्थः। जम्प्रत्ययान्तमेव निचइति नास्ति 'भापति 'पा. सू. २. १. ३२. 'पा. सू. ४. १. ५०. "मयूरव्यंसकादिगणनूयम् । ११ प्रदीपे 'पश्य घावतीत्येवमादेः' इत्या 'पाय मगो पावतीत्येवमादः' इति पाठोपट्टा- দিন নি পারি। * फिट्नम् १ ५ - ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि [२, ७१ - ७७] . (रत्नप्रकाशः) अनेकस्यापि पदस्येति। अनेकपदसमुदायस्येत्यर्थः। पदसमुदायस्य तु प्रत्य- यान्तत्वं नास्ति, तदादिनियमात् । 'अप्रत्ययः' इति प्रत्याख्यातमेवेति न विद्यते प्रत्ययो यस्मिन्निति बहुव्रीहिमाश्रित्यापि निपेधः कर्तुं न शक्यते। तस्मिन् विद्यमानेऽपि तस्य बहुव्रीहित्वमाश्रयितुं न युज्यते, 'बहुपटवः' - इत्यादेरपि निषेधापत्तेः । समुदायोऽत्रानर्थक इति । पदार्थानां तत्र समन्वयाभावादिति भावः । अषयवार्यवत्वादिति । · अवयवानामर्यवत्त्वेन समुदायार्थवत्त्वमनु- मीयत इति भावः । दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं दोषमाह - ययेति । एषैषेति। एषा वाचोयुक्तिः एषा वक्ष्यमाणप्रकारेणोपपन्ना ज्ञेयेति भावः। मत्वन्तान्मत्वर्थीय इति। "एकगोपूर्वांछन् नित्यम्' इति विहितस्य ठजो भाष्यकारवचनाल्लुक् । “मत्वन्तान्मतुन्न भवति, "सरूपप्रत्ययो नेप्ट:' इत्युक्तेः। गोत्राशब्दादपि ठन इण्टत्वेन "एकगोपूर्वात्' इत्यत्र 'अतः' इति निवृत्तम्। मत्व- न्तस्य 'मत्वन्तरार्थकत्वाभिप्रायेण वा तद्भाष्यं व्याख्येयम्। अर्थवतीति। पदार्थानामत्र समन्व- याद् - विशिष्टार्थनार्थवत्त्वमिति भावः । विशिष्टस्यानतिरिक्तवादी कश्चिदाचार्यदेशीय आह -- न वा इति । पदातिरिक्तवाक्यवत् पदार्थातिरिक्तो वाक्यार्थो नेति मन्यते । पदार्थाभिसंबन्ध- स्येति। यस्मात् पदार्थानां परस्परं संबन्धेन विशिष्टोऽर्थों लभ्यतेऽतः "पदार्थातिरिक्तो वाक्यार्थ- स्तद्वोधकं च पदातिरिक्तं वाक्यमकामेनाप्यङ्गीकार्यमिति भावः। कर्ता निर्दिष्ट इति। मध्यम- पुरुषप्रयोगे संवोव्यस्यैव कर्तृत्वं पर्यवस्यतीत्याशयेनैवमुक्तम्, न तु संबोवनप्रथमायाः कर्तृवाचकत्व- मित्याशयन । हे देवदत्त, अहं गच्छामीत्यादौ देवदत्तादेः कर्तृत्वाप्रतीतेः । । सामान्य वर्तमाना- नामिति । सामान्यरूपेण प्रतीतानामित्यर्थः। यद्विशेषेऽवस्थानमिति । विशिष्टात्मकत्वेनावस्थानं यदित्यर्थः। न वाक्यार्य इति। तथा च तस्य विशिष्टस्यार्थस्य वाचकं वाक्यमपि पदातिरिक्तं सिध्यतीति भावः। - संवन्धिज्ञानात् संवन्ध्यन्तरस्मरणमिति "न्यायेन हि शब्दादर्थज्ञानं जायते । तथा च विशिष्टार्थज्ञानस्याकस्मिकत्वव्यावृत्त्यर्थ पदातिरिक्तं विशिष्टार्थस्मारकं वाक्यमङ्गीकर्तव्यं भवति । एतेन पदातिरिक्तं वाक्यमनङ्गीकुर्वन्तः पामरा निरस्ताः। अर्थवत्समुदायानामिति । 'अर्थवतां ये समुदायास्तेपामित्यर्थः। मतुपोऽत्र प्रशस्तार्थकत्वात् प्रत्ययस्य चार्थवत्त्वाभावात् तद्घ- टितसमुदायस्य नियमशरीरानुप्रवेशाभावेन 'बहुपटवः, गोमान्' इत्यादौ न नियमकृतव्यावृत्तिः । नित्ययोगे मतुपमाश्रित्य नियमस्यातिप्रसङ्गं शङ्कते- यदीति । ईषदसमाप्ति- परत्वेन बहुजयवानिति भावः । उच्चकैरिति । अज्ञाताद्यर्थेनाकजर्यवान् । 'स्वरे हि दोष इति। "चितः' इति सप्रकृतेर्जायमानमन्तोदातत्वं विमक्तेः स्यात्, इष्यते तु विभक्ते कि सति पटुशब्दोकारस्य । तच्च समुदायस्थ प्रातिपदिकसंज्ञां विना न सिध्यतीति भावः। "एवं स्वरः प्रसज्ये तेति । अन्तोदात्तत्वमिति शेपः । इष्यत इति । उपोत्तमोदात्तत्वमिति शेपः । प्रकृत्य- - बहुपटव इति। . 'पा. सू. ५. २. ११८. महाभाप्यम् ३. १. ७. पा. सू. ५. २. ११८. 'मत्ययान्तररक्षकत्वामिप्रायेण वा-प; फ. ५पदार्थादतिरिक्तः -फं. 'लो. न्या. तृतीयमागे पृष्ठम् २९. . "शानेन हि-प. 'अर्यवन्तो ये 'माप्ये 'स्वरे दोपः' इत्यत्र 'स्वरे हि दोपः' इति पाठः पूनामुद्रिते दृश्यते। सोऽत्राभि- मतः। पा. सू. ६. १. १६३. भाप्ये 'एवं स्परः स्यात्' इत्या ‘एवं स्वरः प्रसज्येत' इति पूनामुद्रिते पाठ : ।

·अ.१ पा.२ आ. २ . नेकदेशत्वादिति। तदेकदेशत्वबोधकमानाभावादिति भावः। प्रत्ययस्यार्थवत्त्वमप्रत्ययग्रहणं चाभ्यु- पगम्य समाधत्ते --- एवं तीति । प्रतिषेधं शास्तीति । यदि प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्राति- पदिकसंज्ञा न स्यात् तहि स प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यादिति भावः । ननु न विद्यते प्रत्ययो यस्मिन् सोऽप्रत्यय इत्याश्रयणाद् 'बहुपटवः' इत्यत्रापि तेन प्रातिपदिकत्वनिषेधः स्यादित्यत आह-स चेति । - "प्रत्ययग्रहणं चापञ्चम्याः' इति तदन्तपरेण प्रत्ययशब्देन नञ्तत्पुरुषस्यवाश्रयितुमुचित- त्वादिति भावः। स तहि ज्ञापकार्थ इति। प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञा' भवतीत्येत- तज्ज्ञापनार्थ इत्यर्थः। प्राप्त्यर्योऽपीति । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञा 'चेन स्यात् तहि प्रत्ययान्तस्यैव नान्यस्येति निषेधप्राप्त्यर्थमपीत्यर्थः। अपिशब्दसमुच्चयं तु 'बहुपटवः' इत्यादी प्रातिपदिकत्वम् । तादृशनियमाश्रयेण हि तदुभयं सिद्धं भवति। नार्यः प्राप्त्यर्थेनेति । कृत्त- द्धितग्रहणकृतनियमेनैव प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसंज्ञानिषेघस्य सिद्धत्वेन समासकृतनियमेन 'बहुपटवः' इत्यादौ प्रातिपदिकत्वाभावे प्रसक्ते तत्र प्रातिपदिकसंज्ञा प्रापणार्थमेवाप्रत्ययग्रहणं कर्तव्यम् ।' तथा च स्पष्टप्रतिपत्त प्रकृतिप्रत्ययसमुदायः प्रातिपदिकसंज्ञक इत्येव वक्तुमुचितं भवतीति भावः । उभयमिति । अप्रत्यय इति प्रकृतिप्रत्ययसमुदायः प्रातिपदिकमिति चेत्यर्थः। सुबन्तानामिति । "प्रशस्तार्थकानाम्' इति प्रागस्मदुक्त एवाभिप्रायः । प्रशस्तार्थका हि सुप्तिकृदन्तवातवो भवन्ति । तेषां हि प्रयोगार्हत्वेन कोशधातुपाठादी कथितार्थकत्वेन च प्रशस्तार्थकत्वं युज्यते, न तु प्रत्ययस्य, तस्य तद्विधानादन्यत्र कथितार्थकत्वाभावात्। प्रकृतिनैरपेक्ष्येण प्रयोगानहत्वाच्च । 'सुवन्तानाम्' इति ययाश्रुतग्राही राजपुरुष इत्यादौ सुबन्तयोरेव समासोपीति मन्यमानः शङ्कते-सुप्तिङसमु- दायस्येति । 'देवदत्तो ग्रामं गतः' इत्यादिसुबन्तसमुदायस्यैव समासकृतनियमेन' वारणं स्यादिति मन्यते । शङ्कितबुद्धिमनुसृत्यैव समाधत्ते-सुप्तिङसमुदायस्यापीति। प्रातिपदिकसंज्ञारभ्यत इति । प्रातिपदिकसंज्ञानुगुणा समाससंज्ञारभ्यत इत्यर्थः। तथा च समासकृतनियमः सुप्तिङसमुदायस्यापि भवतीत्याशयेनाह --- एतनियमार्थमिति । एतदंशे प्रवर्तमान समासग्रहणं नियमार्थ भविष्यतीति भावः। एतस्यैव सुप्तिङसमुदायस्येति । इदं नियमान्तरमिति न मितव्यम्, प्रागुक्तनियमेन- वेदमपि सिद्धमित्यत्रैव तात्पर्यात् । न हि समासग्रहणमावानेकनियमवाक्यपरत्वाश्रयणे वीज- मस्ति। एकेनैव वाक्येनोपपत्ती नानावाक्याश्रयणानौचित्यात्। पुनरपि यथाश्रुतग्राह्य क्ताशयान- भिज्ञः शङ्कते --- तिडसमुदायस्येति । तिङन्तसमुदायस्य 'पश्य घावति, पचति भवति' इत्याद- रित्यर्थः । सत्यां हि प्रातिपदिकसंज्ञायां "फिपोऽन्त उदात्तः' इत्यन्तोदात्तता स्यात्, सुबुत्पत्तिश्च । न चोत्पन्नस्य सुपो निवृत्तावुपायोऽस्ति, अव्ययेभ्य इव सर्वासां विभक्तीनां ततः प्रसक्तत्वात् । 'तुष्यतुन्यायेन तत्रापि समाधानमाह --तिङसमुदायस्यापीति। प्रागुक्तरीत्यवास्यापि प्रघट्टकस्या- थों ज्ञेयः ।। - म. ५ - 'का. वा. १. १. ७२ २८. 'संज्ञा' इत्यस्यानन्तरं 'न' इत्यधिकम् प, फ. प्रापणार्थमेव प्रत्ययग्रहणं 'प्रकृतिप्रत्ययसमुदायः' इत्यादि 'अप्रत्यय इति' इत्यन्तं नास्ति अप्रशस्तार्यकानां प, फ, भ. 'तस्य' इति नास्ति- ' समासग्रहणकृतेत्यर्थः। एवमुत्तरत्रापि। “फिट्सूत्रम् १. लो. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ३५. 국 -- भ. ४ ·10 महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि [ २, ७७ - ८५] ( उद्दयोतनम्) वृद्धव्यवहारगम्यार्थवत्त्वं प्रयोगानहस्य 'केवलप्रातिपदिकस्य न संभवतीत्याह -- अर्यवत्तेति। वर्णवदानर्थक्यप्रयुक्तः प्रातिपदिकस्य न भवतीत्याह -- अन्यथेति । न केव- लेति। "परश्च' इति सुत्रस्य प्रयोगनियमार्थत्वादिति भावः । तर्हि कयमर्थवत्त्वनिश्चयः, अत आह - अन्वयेति। अन्वयव्यतिरेकाम्यां प्रकृतिप्रत्यययोरर्थभेदस्योक्तत्वात् "विषमः' इत्यादिना किमुच्यते, अत आह 'यदीति । । एतत् अयं प्रकृत्यर्थोऽयं प्रत्ययार्थ इत्येतत्। यति । "स्वमोनपुंसकात्' "हल्याब्भ्यः इति: "सुलोपे. प्रकृतेरेवैकत्वादिकमर्थ 'इत्यर्थः । क्वचित् वृक्ष इत्यादौ, दवनीत्यादौ' वा। इयानिति। "किमिदंभ्यां वो घः' इति वतुप् वस्य च घादेशः। घस्येय्, “इदंकिमोः' इतीदम ईशादेशः, तस्य "यस्य' इति लोपे प्रत्ययमात्रस्य परिमाणार्थत्वम् । इदमः सप्तम्यन्तादधुनाप्रत्ययः काले वाच्ये। इदम "इशादेशे तस्य १२"यस्य'. इति लोपे 'अधुना' इति प्रत्ययमात्रमस्मिन् काल इत्यर्थे वर्तते। "साहायकं सहायत्वम्, सहकारमात्रमिति यावत् । प्रकृतेः सर्वार्यत्वे इष्टसिद्धिरिति 'अतः किम्' इत्यादेस्तात्पर्यमाह -- प्रकृतिरिति। प्रकृतिप्रत्यययो- रक्षादिवपम्यप्रतिपादनाय 'सामान्यशब्दाः' इत्यादि भाष्यम्। तस्य तात्पर्यमाह तस्य तात्पर्यमाह-प्रकृतिश्चेदिति। सर्वान् प्रत्ययार्थत्वेनाभिमतान् एकत्वद्वित्वादीन् । सर्वेति। यद्यपि प्रत्ययस्य · द्योतकत्वान्नायं दोपः, तथापि "अन्यायश्चानेकार्थत्वम्' इति न्यायेन प्रकृतिप्रत्यययोरेव "ताववित्यर्थः। सर्वस्य प्लक्षादिप्रातिपदिकस्यापीत्यर्थः। अक्षादिवपम्यं स्पष्टयति -- प्रकरणादिति । गुणिन इत्यस्या- वयविन इत्यर्थमाह --- अवयवीति । 'अर्थस्य प्रयोजनस्य भावः: उत्पत्तिरित्याह-प्रयोजनेति। "विहृतानि' इत्यस्य विशेपेण संनिहितानीत्यर्थनमं वारयति - विक्षिप्तानीति । द्योत्यः धात्व- यांपेक्षयाधिकः। ननु "समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशाः' इति वक्ष्यते । एकवाक्यत्वं चैकार्थ- प्रतिपादनसामय सतीति प्रातिपदिकत्वेऽपि कथमत्र निघातः; अते आह-अर्थवदिति। "अर्थ- कत्वात्' इति जैमिनिसूत्रोक्तमेकवाक्यत्वमा न गृह्यते, येन “सामर्थ्यापेक्षा स्यात् । किं तु पारिमापिकं सामर्थ्यानपेक्षमिति मतान्तरमाह' समानति। 'उत्पन्नानां नियमः' इत्यत्रार्थ- नियमो विवक्षित इत्याह नियमश्चेति । 'अयवा' इत्यत्र प्रत्ययनियमोऽभिप्रेत इत्याह प्रत्ययेति । - ज्ञापकत्वमुपपादयति -क्रियेति । प्राप्तिरेव गत्युपसर्गसंज्ञयोरित्यनुपङ्गः। तदपवादत्वेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविघानं तत्प्राप्ति द्योतयत् सामान्येनार्थवत्कृत्यं भवतीति ज्ञापयती- -- - तथा च । - १२ केवलवाक्यस्य न अ. अप्रयोग इति शेषः। पा. सू. ३. १. २. यदिति -अ, ऋ, . 'पा. सू. ७. १. २३. पा. सू. ६. १. ६८. सुपो लोपे पा. मू. ५. २. ४०. पा. मू. ६. ३. ९०. पा. मू. ६. ४. १४८. ईशादेशे तस्य अ; ईशादेशस्य ऋ. पा. सू. ६. ४. १४८. "प्रदीप 'साहायकमात्रम्' इत्यत्र 'साहायकम्' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । 'अन्यायश्चानेकशब्दत्वम्' इति मीमांसासू (१. ३. २६.)- शावरमाध्ये 'अन्यायश्चा- नेकार्थत्वम्' इत्यहित्वा पठितम् । १५ तादादित्यर्थः अ. 'या. वा. ८. १. १८-५. मीमांसासूत्रम् २. १. ४६. - ८ ९ ·अ.१.पा. २ आ.२ त्यर्थः। - ५ न विति । धात्वर्थस्यैवाधिपरिभ्यां द्योत्यत्वादित्यर्थः। तिबादेशत्वामावात् 'काण्डे' इत्युदाहरणमनुपपन्नम्, अत आहे. तिप इति। "तिप्तस्' इति सूत्रस्यादित्यर्थः। सुपः सप्तमी- बहुवचनस्य । पूर्वकार्येऽन्तवत्त्वमिति पूर्वकार्य दर्शयति - पूर्वस्येति । पराश्रितकार्ये आदि- वत्त्वमिति परकार्यमाह-परेति। भाष्ये नोङिति। अनयोरुदात्तस्थाने यो यण् हलपुर्वस्तस्मात् परा नदी, असर्वनामस्थानमजादिविभक्तिश्चोदात्ता न स्यादिति सूत्रार्थः। ऊडन्तात् स्वाद्युत्पत्ति प्रकारान्तरेणाह अथवेति । भाष्ये. अवयवस्य ऊङप्रकृतेः । समुदायस्य ऊङन्तस्य । ननु परत्वात् पूर्वमूङि 'अप्रत्ययः' इति 'निषेधः संज्ञाद्वयस्यापि स्यात्, अत आह- अन्तरङ्गत्वादिति । प्रत्ययोत्पत्तेः ऊडाप्रत्ययोत्पत्तः । अप्रातिपदिकत्वेऽनिष्टमाह --- तत्रेति । पूर्वसमाधानमत्रापि योजयति -- अत्रेति । समासेति । तत्र ‘अप्रत्ययः' इति प्रतिषेधाभावादित्यर्थः। 'अप्रत्ययः' इति समासत्रातिपदिकत्वस्यापि प्रतिषेधोऽस्तु, अत आह -- न चेति । उत्तर "कृत्तद्धित' सूत्र । वर्तते प्रवर्तते। मध्येऽपवाद न्यायानङ्गीकारेण वाध्यमात्रापेक्षया समासत्रातिपदिकत्वस्यापि निषेध इत्यर्थः । यद्वा, वर्तते अनुवर्तते। तथा च हे सुराजन्' इत्यत्रापि प्रत्ययलक्षणेन 'अप्रत्ययः' इति निषेधात् "न ङिसंबुद्धयोः' इत्यस्य ज्ञापकत्वं सिद्धमिति भावः । समासत्रातिपदिकत्वस्य 'अप्रत्ययः' इति निषेधानङ्गीकारे बाधकमाह -- अन्यथेति । अन्यथेति। समासत्रातिपदिकत्वस्य 'अप्रत्ययः' इति निषेधा- मावे "न ङिसंबुद्धयोः' इत्यस्य प्रत्ययलक्षणेन 'अप्रत्ययः' इति प्रतिषेधाप्रवृत्तिज्ञापकत्वाभावात् सुराजेत्यादी प्रत्ययलक्षणेनार्थवत्सूत्रप्राप्तप्रातिपदिकत्वस्य निषेधात् समासग्रहणं तत्र विध्यर्थमेव स्यात् । प्रतिषेधानुवृत्तौ तु "न डिसंबुद्धयोः' इत्यस्य 'ज्ञापकत्वात् सुराजेत्यादी प्रत्ययलक्षणेन 'अप्रत्ययः' इति निषेधाभावेन 'अर्थवत्' इत्येव प्रातिपदिकत्वे सिद्ध समासग्रहणं नियमार्थ भवतीति भाष्ये अवयवस्य काण्डप्रातिपदिकस्य। समुदायस्य 'काण्डे' इति प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य । तत्रान्तरङ्गत्वाद्विभक्त्युपजीव्यत्वाच्च प्रकृतेः प्रातिपदिकसंज्ञायामेकादेशस्य पूर्वान्तग्रहणेन ग्रहणात् प्रतिपेधपक्षेऽपि ह्रस्वत्वं स्यादेवेत्यर्थः । भाष्ये यन्नपुंसके वर्तते तस्य ह्रस्वो भवतीत्युमाभ्यां वक्त- व्यमित्युक्तम् । तेन प्रत्ययान्तस्य कयं ह्रस्वाभावः, अत आह विभक्त्यन्तं चेति। तयोः शक्तिसंख्ययोः। नन्वर्थस्यानतिदेशेऽपि प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकग्रहणेन ग्रहणे तस्य नपुंसकत्वाद्- ध्रस्वत्वं स्यादेव, अत आह - अथवेति। नपुंसकग्रहणेनंव "प्रातिपदिकत्वे लब्धे मुख्यप्रातिपदिक- ग्रहणार्थ 'प्रातिपदिकस्य' इत्युक्तमिति' गौणप्रातिपदिकस्य प्रत्ययान्तस्य ह्रस्वो न भवतीत्यर्थः । अस्य सूत्रस्य प्रयोजनमाह ~~~ अत्रेति। उगादीनां सर्वेषां व्युत्पन्नत्वादव्युत्पन्नमेव नास्ति, अत आह -- अव्युत्पत्तीति। "उणादीन्यव्युत्पन्नानि' इत्यस्य पक्षस्येत्यर्थः । न चानुकरणार्यमिदं सूत्रम्, तत्राप्यसत्यप्रकृतिप्रत्ययकल्पनेन व्युत्पत्तिसंमवादित्याहुः ।। भावः। १ २ प १ योतितत्वादित्यर्थः ना. पा. सू. ३. ४. ७८. तदाभितका प्रतिषेधः अपिशब्दो नान्ति न्यायाङ्गीकारेण - अ. 'पा. न. ८. २. ८. पा. मू. ८. २. ८. पा. मू. ८. २. ८. "प्रातिपदिक मन्ये - - ·६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि [२, ७७-८५] " • (रत्नप्रकाशः) विचारान्तरमारभते-अर्थवत्तेति । नोपपद्यत इति। वृक्षादिशब्दस्य प्रकृतसूत्रे संज्ञित्वेनाभिमतस्येति शेषः । केवलेनेति । प्रत्ययेनेवेति दृष्टान्तोऽन ज्ञेयः। शङ्कि- त्राशयानभिज्ञः कश्चित् पण्डितंमन्यः समाधत्ते-न वेति । नित्यसंबन्धादिति । "न. केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः' इत्यभियुक्तस्मरणादिति भावः। तन्मन्दसमाधानमपनुदति अन्यद् भवानिति । चोदित इति । आक्षिप्त इत्यर्थः। इदानीं भाष्यकार: समाधत्ते सिद्धं विति। अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति। शब्दसत्त्वेऽर्थसत्त्वमन्वयः, तदभावे । तदभावो व्यतिरेकः । अन्वयव्यतिरेकाम्यां साधितमर्यवत्त्वमभ्युपगम्य घातुपसर्गन्यायेन घातुपसर्गन्यायेन वाचकत्वमेकस्य, अपरस्य तु द्योतकत्वमित्यपि संभवात् 'यः शब्दो हीयते तस्यासावर्थो योऽर्थो हीयते, यः शब्द "उपजायते 'तस्या- सावर्थों योऽर्थ उपजायते' इत्यवधारणं न युज्यत इति शङ्कते विषम इति । 'एकस्त्विति । तुश्चार्थः । एकश्चेत्यर्थः। शङ्कितुराशयं तद्वचसा ज्ञातुं पृच्छति - अतः किमिति। एकस्यार्थ- स्यानेकशब्दकत्वस्यानेकस्यार्थस्यकशब्दकत्वस्य च कयनात्' किं साधितं त्वयेति भावः । इतरः स्वामिप्रायमाह-'न 'बूम इति । प्रकृतिरेवेति । प्रत्ययस्तदा द्योतक इति भावः । प्रत्यय एव वेति। प्रकृतिस्तदा द्योतिकेति भावः । तथा च वृक्षादे: "प्रकृतेः प्रशस्तार्थकत्वाभावात् प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यात् । ' प्रत्ययस्यैव प्रकृतेरिव प्रातिपदिकसंज्ञा स्यादित्युभयतस्पाशा रज्जुरिति परिहरति सामान्यशब्दा इति। ये सामान्यशब्दास्त एत एव त्वत्कृतविकल्पविषयाः सामान्यशब्दाः कीदृशा इत्यत आह - सामान्यशब्दाश्चेति । — ह्यर्थे चः । विशेषमिति । सामथ्र्यमित्यर्थः । एतेऽपि सामान्यशब्दा एव भवन्तु नामेत्यत आह. यतस्तु खल्विति। नियो- गत इति । प्रकरणादिकं विनेति शेपः । एतेपां सामान्यशब्दत्वाभावे कि सिद्धमित्यत आह..न चेदिति। वर्णानां प्रातिपदिकसंज्ञा मा मूदित्येतदर्थमर्यवद्ग्रहणमित्युक्तम् । तय वर्णानामानर्थ- क्यं द्रढीकर्तुं प्रश्नमुत्थापयति - किं पुनरिति । अस्मिन् विचारे प्रत्याहाराह्निके यदुक्तं तदे- पात्र स्मारयति-वर्णस्यति। अतदनेति। अतत्प्रयोजनेनेत्यर्थः। गुणेन अवयवेन। गुणिनः अवयविनः। अयंभाव इति। तदर्थसाधकत्वमित्यर्थः । बल्बजः तृणविशेषः। यां च यावती- चेति । काचिदित्यर्थः। विहतानीति । विक्षिप्तानि, असंयोजितानीति यावत् । अनर्थकस्यति। ये निपाता द्योतका अर्यस्य, तेपा प्रत्ययानामिव प्रशस्तार्थकत्वाभावादनर्यकत्वम्, येषां तु वाच्योs- र्थोऽस्ति तेषां प्रशस्तार्थकत्वसत्वात् सूत्रेणैव संशा सिद्धा। एतेन सर्वे निपाता द्योतका एवेति वदन्तो निरस्ताः। प्रकृतवातिकगतानर्यकशब्दविरोधात् । यदि सर्वे निपाता द्योतका एव स्यु- स्तहि सर्वेऽनयंका एव प्रशस्तार्थफत्वामावादिति व्ययमेवानर्यकग्रहणं स्यात्। एतेन 'यस्य तु पोत्योऽप्यों नास्ति तदर्य वचनम्। 'अन्येषां तु घोत्यायेनार्यवत्त्वात् गूणव प्रातिपदिकसंगा सिद्धा' इति कयटो निरस्तः। घोत्यार्थशून्यनिपातसद्भाये मानाभावात् । 'निसञ्जति, प्रलम्यते' इति प्रगृतोदाहरणयोनिपाती द्योतकावित्या संदेहामावाच्च । "अपिपरी अनयंको' इत्यत्र त्य- भावः। - स्युः। 1 ५ महानाप्यम् १. २. ६४. आक्षिप्तः प्रत्यत: प्रान्, 'म:' इत्यधिक दापा माय 'एमाग सम्बो कामः' इरपा 'एक- गो पाइन: नि पाटी:मिगतः । 'नेति यम इति-प, फ. 'प्रकृतेः' इति नास्ति-न. 'गूनयंका एव -म. 'अयं प्रदीपानुवादः। पा. गृ. १.४. १३.

·अ.१.पा.२ आ. २ नर्थकशब्दोऽनर्थकप्रायपरः, न तु द्योत्यार्थशून्यतापरः।' 'कुतोऽध्यागच्छति, कुतः पर्यागच्छति' इत्यत्राङ इवाघेरप्याभिमुख्यद्योतकत्वाङ्गीकारे वाधकाभावात् । अधिशब्दमन्तरेणाप्याङा सोऽर्थों द्योतयितुं शक्यत इत्येतावन्मात्रेण तत्रानर्थकप्रायत्वादघेरनर्थकशब्दसार्थक्याच्च । 'द्वावपूपावानय' इत्यादावपि ह्येवं द्विशब्दोऽनर्थकप्राय इत्येव वक्तुं युज्यते न त्वनर्थक एवेति । निघातो यथा स्यादिति। निघातस्य पदविधित्वेऽपि निपातस्य धात्वर्थद्योतकरवे सामर्थ्यसत्त्वाद् अत एवैकवाक्य- त्वाच्च स्यादेव निघातः । एतेन · "संज्ञाविधानसामदिनर्थकत्वेनासमर्थादपि निपातात् परस्य तिङन्तस्य निघातो भवति । "आख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यम्' इति परिभाषणाद्वा समान- वाक्यतानिमित्तो : निधात ' इत्यपरे" इति' कयटो निरस्तः। 'निपातस्यानर्थक्यादसामर्थ्याश्रयणे मानाभावात्। वाक्यान्तरगताम्ययन सहकवाक्यतापत्त्यानर्थकाव्ययेन सहकवाक्यत्वाश्रयणानौचि- त्याच्च । एकत्वादिष्विति । कार्यकालं संज्ञापरिभाषम्' इति "द्वयेकयोः' "बहुषु' इति परि- भाषयोः स्वादिविधिनैकवाक्यत्वादिति भावः। यथोद्देशपक्षाश्रयेण परिहरति - अविशेषेणेति । उत्पन्नानामिति । उत्पन्नेषु प्रत्ययेष्वर्थनियमः क्रियत इति भावः। प्रत्ययनियमेऽपि न दोष इत्याह - अथवेति । अस्मिन् मतद्वयेऽसंख्येभ्योऽव्ययेभ्यो वचनत्रयं भवति । “एकवचनमुत्सर्गः करिष्यते' इति भगवतो मते त्वेकवचनमेव । 'निपातस्यानर्थकस्य' इति वचनं विनैव निपातस्य प्रातिपदिकसंज्ञा सिव्य- तीत्याह - अथवेति । गत्युपसर्गसंज्ञाबाधिकामिति । क्रियायोगे सति गत्युपसर्गसंज्ञे प्राप्नुतः । क्रियायोगश्च क्रियोद्योतकत्वेन । तया चार्थवत्त्वं सिद्धम् । सति च तस्मिन् प्रातिपदिकसंज्ञा सिद्धे- रिति भावः । ननु निपातस्य प्रशस्तार्थकत्वं नास्तीत्युक्तमिति चेन्न, वार्तिककाराभिप्रायस्य तया वणितत्वेऽपि कोशादी निपातार्थानां दर्शितत्वेन प्रशस्तार्थकत्वानपायात् । यद्यपि 'अप्रत्ययः' इति प्रत्याख्यातम्, तयापि सूत्रकाराशयः कयमुपपद्यत इति 'विचारयति:- किं पुनरिति । 'किं पुनरिति। अप्रत्यय इति। पर्युदास इति शेषः। तिबेकादेश इति । तत्र 'तिप्' इति तिपस्तिशब्दस्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः । एवं च' 'तिवन्तं पदम्' इत्येव लाघवात् सूत्रयितुमुचितमिति सूचितम् । प्रतिषेध तिवेकादेशान्तं प्रातिपदिक नेति वाच्यमित्यर्थः । प्रातिपदिकसंज्ञा तत्र कुतः प्राप्तेत्यत आह - अन्तवत्त्वादिति। अस्त्यन्यत्तिप इति कृत्वेति। तया च प्रत्ययभिन्नत्वात् तिवैकादेशान्त- स्य प्रातिपदिकसंज्ञा स्यात् । सति च प्रातिपदिकत्वे पुनर्हस्वः स्वाद्युत्पत्तिश्च स्यादिति दोपं मन्यते । ऊङकादेशे प्रतिषेध इति । अप्रत्यय इति 'प्रतिपेध "ऊङकादेशान्तस्य नेति वा, अकादेशान्तं प्रातिपदिकमिति वा वाच्यमित्यर्थः । अप्रत्यय इति प्रतिषेधः कुत: प्रसक्त इत्यत आह आदिवत्त्वादिति। प्रत्ययो नेति । प्रत्ययान्तो नेत्यर्थः । "तुष्यतुन्यायेन समाधत्ते --- आचार्य- प्रवृत्तिरिति । न्याय्यं समाधानमाह - अथवेति । अवयवस्य येति । यामाश्रित्योङ जातः सत्यर्थः । तयेति । एतेन “ १३ 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' इति स्वादय उत्पद्यन्ते” इति कैयटो निरस्तः । प्रातिपदिकसंज्ञाशून्यस्थल एव 'गौरी, श्वश्रूः' इत्यादी तत्परिभाषासंचारस्यो- इति। ८ प, फ. २ . - प, फ. 'एतद्वाक्यमर्यानुवादरूपम् । का. वा. २. १. १-९. निपातस्यानर्यक्यासामाश्रयणे परिमापा ३. पा. सू. १. ४. २२. पा. मू. १. ४. २१. महानायम् १. १. ३८. सिद्धेति भावः 'अयेति -प, फ, म. १.ऊडेकादेशस्य नेति लो, न्या. द्वितीयमागे पृष्ठम् ३५. "'न्याय्यम्' इत्यस्यानन्तरं 'यत्' इत्यधिकम् ५ 1 - "परिमापा ७२.

·६४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि चितत्वात् । राजेति । हल्ङ्यादिलोपोत्तरं प्रत्ययलक्षणेन प्रातिपदिकसंज्ञानिपेघे सति उपवा- दीर्वप्रवृत्तावपि नलोपो न स्यात् । तस्य प्रातिपदिकसंज्ञासापेक्षत्वादिति भावः। एतेन 'अत्रा- प्यन्तरङ्गत्वात् पूर्व प्रवृत्ता प्रातिपदिकसंज्ञा बहिरङ्गेण प्रतिषेधेन न शक्यते निवर्तयितुमिति परि- हारोऽस्ति' इति कैयटो निरस्तः। प्रवृत्ताया एव संज्ञायाः सुब्लोसोत्तरं प्रतिषेधस्यापादितत्वेन प्रतिपेघानुगुणसंज्ञान्तरङ्गताकथनस्याकिंचित्करत्वात् । - यदि संज्ञा बहिरङ्गा कयंचित् स्यात् तदा तस्या असिद्धत्वान्निधो नेति वक्तुं शक्यते । तत्त्वत्र न युज्यते। निपेघस्य निरवकाशत्वादित्य- न्यदेतत् । ननु । 'प्रसक्तस्यानमिनिवृत्तस्य प्रतिषेधः ‘शक्यते ‘कर्तुम्' इति "डिति च' इति सूत्रे भगवतवोक्तत्वात् कयमत्र प्रवृत्तायाः संज्ञायाः प्रतिपेघः शक्यते कर्तुमिति चेन, उक्तभाष्यस्य संज्ञातिरिक्तशास्त्रीयकार्यपरत्वेन "न क्त्वा सेट्' इतिवत् प्रवृत्ताया अपि संज्ञायाः प्रतिपेढुं शक्य- त्वात् । न डिसंबुद्धचोरिति । प्रातिपदिकसंज्ञानिषेधे नलोपनिपेघो व्यर्थः सन् तनिषेधामावं ज्ञापयतीति भावः । ननु 'सुराजा, अतिराजा' इत्यादौ समासत्वात् प्रातिपदिकत्वे सति तत्र नलोपवारणेन सार्थकं "न डिसंवुद्धयोः' इति सूत्रं कथमुक्तमयं ज्ञापयेदिति चेन्न, तत्रापि समास- स्यार्थवत्त्वादप्रत्ययान्तत्वाच्चानेनैव प्रातिपदिकसंज्ञायां सत्यां सुलुकि समुदायात् पुनः सुपि तस्य हल्ङ्यादिलोपे 'अप्रत्ययः' इति निषेधस्य प्रसक्तत्वेन तत्रापि नलोपाप्रसक्त्या "न डिसंबुद्धयोः' इत्यनेनोक्तमय शापयितुं शक्यत्वात् । एतेनोत्तरसूत्रेऽप्रत्ययग्रहणमनुवर्त्य समासविशेषणत्वमाथित्य तस्य नियमार्थतामुपपादयन् फयटो निरस्तः । .. "न डिसंबुद्धयोः' इति ज्ञापकेनैव 'सुराजा' इत्या- दावप्रत्यय इति निषेधामावस्य शापयितुं शक्यत्वेन व्यर्थस्य समासग्रहणस्य नियमार्थतायाः स्पष्ट- त्वात् । एतदभिप्रायेणवाप्रत्ययग्रहणस्य भगवता प्रत्याख्यातत्वाच्च । प्रसज्यप्रतिघेऽपीति । 'पाण्डे, कुडघे' इति समुदाय पुनः प्रसक्तायाः संगाया अप्रत्ययग्रहणेन निषेधेऽपि प्रागकारान्त प्रवृत्ताया 'एकदेशविकृतन्यायेन तत्समुदाये प्रवर्तन निषेधयितुं न शक्यते, "अनन्तरस्य' इति न्यायादिति भावः। यक्तव्यमिति । व्याख्येयमित्यर्थः। नपुंसके यत्तस्येति । नपुंसके वर्तमान यत् प्रातिपदिकं तस्य ह्रस्व इति व्याख्याने कृते 'काण्डे' इत्याविमक्त्यर्थप्रधानत्वेनाव्ययवत् नपुं- सकत्वामायेन ह्रस्यो न भविष्यतीति भावः। सकृत्प्रवृत्तत्वादपि पुनहंस्त्रो नेति समाधान संभवति । अत एव पुनः सुवुत्पत्तिनं भवति। अन्ययाव्ययादिव संस्यान्वयाभावेऽपि विमक्तिः स्यात् । "सप्तम्यधिकरणे च' इति निर्देशो शापक इत्यपि समाधानान्तरं बोध्यम् । नपुंसकं यस्य गुण इति। तस्येति गेपः। गुणो विशेषणम् ।। अग कृतद्धितसमासाश्च १.२.४६. [२, ८५] (रत्नप्रकाराः) अपंवरसमुदायानामिति । प्रास्तापंकसमुदायानामित्यर्थः । या संपाते पूर्वो मागः परमुगारपन तम्मानिहितः प्रत्ययो न, स पेत् प्रातिपदिकगंगस्तहि समाग एव नान्य . . पा. गू ८. २. ८. पा गृ. ८. २. ८. *मा. मा. १. १ .. . . . .

·अ.१ पा. २ आ.२ , इत्यपि नियमः सुवचः। प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नसमुदायश्चेत् प्रातिपदिकसंज्ञस्तहि समास एवेति च नियमः सुवचः॥ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य १.२.४७. [२, ८५-८८] -- (उद्दयोतनम्) 'प्रातिपदिकस्य' इति सुबन्ततिङन्तव्यावृत्त्यर्थम् । तयोर्नपुंसक इत्यनेनैव व्यावृत्तिरित्याह-नपुंसकेति। द्वयोरिति । प्रकृतिप्रत्यययोः प्रत्येकाभिधायित्व समुदायस्य शक्ति- संख्याविशिष्टद्रव्यप्रतिपादकत्वाल्लिङ्गवृत्तित्वं संभवतीत्यर्थः। . 'रमते' इत्यस्य लिङ्गसंवन्धमाह - यथेति। यथोपणितेति । यथा 'रमते' इत्यस्य साधनलिङ्गसंवन्धस्तयाव्ययानामपि विशेष्य- लिङ्गग्राहित्वमित्यर्थः। नन्वधिकरणशक्तिप्रधानयोर्दोषादिवाशब्दयोः कथं सामानाधिकरण्येन कुल- विशेषणत्वम्, येन तल्लिङ्गयोगः स्यात्, अत आह -- दोषासहचरितत्वादिति। वैयधिकरण्येनैव कुलविशेषणत्वं न सामानाधिकरण्येनेति लिङ्गयोगो न संभवतीत्याह-दोषाशब्द इति.। कार- काणां क्रियान्वयित्वनियमात् कथमधिकरणशक्तिप्रधानस्याव्ययस्य कुलेन द्रवपण: संवन्धः, अत आह -ब्राह्मणेति । ब्राह्मणकुलं साधनं कादिकारकं यासा क्रियाणामिति: विग्रहः । 'कुलसाधन- क्रियां दर्शयति दृश्यत इति। अत्र कुलस्य कर्मत्वम्, 'घरति, अधीते 'वा' इत्यत्र कर्तृत्व, मिति विवेकः । ननु क्रियायाः साक्षादेव कालोऽधिकरणमस्तु, किं. कुलस्याघयत्वकल्पनया, अत आह - आधेयेति । अकाण्ड काण्डं संपन्नं काण्डीभूतमित्यत्रकारस्य ह्रस्वप्रसंङ्गमुपपादयति'.- प्रकृतीति । ह्रस्वानन्तरं दीर्व शकते . कृत इति । दीर्घस्य दीर्घविधिरनर्थक इति. ह्रस्वस्य स वाच्यः, तस्मिन् कर्तव्ये सोऽसिद्ध इति दीप्रिसङ्ग इत्याह - 'ह्रस्वत्वस्येति । बहिरिति । 'नपुं- सकरूपार्थसापेक्षत्वात् प्रातिपदिकत्वस्याप्यर्थसापेक्षत्वादित्यर्थः। एवमिति। टेरेत्वे कर्तव्ये. बहि- रङ्गहस्वस्यासिद्धत्वादेवेत्यर्थः। आख्यातस्य साधनगतसंख्योपादानवल्लिङ्गोपादानमुक्तं निराह - आख्यातस्येति । ननु 'काण्डे' इति सप्तम्यन्तस्याधिकरणशक्तिप्रधानत्वेऽपि प्रथमाद्विवचनान्तस्य द्रव्यप्रधानत्वाल्लिङ्गयोगो भविष्यति, अत आह काण्डे । इति । भाज्ये न चैतयोः क्रिया- विभक्त्यर्थयोः। नन्ववयवस्य प्रातिपदिकत्वं मुख्यम्, समुदायस्य गौणमिति प्रत्ययान्तस्य 'ह्रस्वा- प्रसङ्गात् 'अवश्यम्' इत्ययुक्तम्, अत आह - यदीति । अवयवधर्मेण प्रकृतिप्रातिपदिकत्वेन, प्रकृतिलिङ्गेन वा। अवयवद्वारा समुदायस्यापि लिङ्गयोगोऽस्ति, अत आह-साक्षादिति। तस्यैव ह्रस्वभाजः। यस्य प्रत्ययान्तस्य । अनुपजातेति । संख्यादिप्रतिपादकविमक्तिरहितस्येत्यर्थः । 'प्रातिपदिकस्य' "इत्यस्य प्रयोजनमाह - सूत्रेति । 'नपुंसके' इत्येव 'प्रातिपदिकत्वे लब्ध प्राति- पदिकग्रहणमतिरिच्यमानं मुख्यप्रातिपदिकग्रहणार्थ संपद्यत इत्याह -- प्रातिपदिकस्यवेति। गौण- मुख्यन्यायेनापि मुख्यप्रातिपदिकस्यैव ग्रहणं ज्ञेयम् । तेनेति । तथा च 'यत्तस्य" इति न वक्त- व्यमिति भावः । यजादौ सुपि परे यो दीर्वः, एकादेशरूपश्च यो दीर्घः, एत्वं च तेविति यने- - १ ३ अ. २ प्रदीपे अ. कुलसायनेति बहुव्रीहिः । 'ह्रस्वस्य बहिरङ्गत्वात्' इत्यत्र 'ह्रस्वत्वस्य वहिरङ्गत्वात्' इत्यन्नंभट्टपाठ इति प्रतीयते। इत्यस्याधिकरण 'ह्रस्वासङ्गात् इत्येतस्य अ. प्रातिपदिके लब्ध ६ ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि कादेशदीर्धेत्वेष्वित्यस्य विग्रहः। 'युगवरं त्रायत इति "आतोऽनुपसर्गे कः' 'युगवरत्रम् । ननु ह्रस्वे कृते पुनर्दीर्घसंभवान्नानिष्टम्, अत आह -- दीर्घ इति। "सुपि, च' इत्यनेन। चक्रकेति । पुनःपुनः प्रवृत्तिरूपेत्यादिः । "वरत्राय' इत्यत्रैव चक्रकप्रसङ्गः। "वस्त्रार्थम्, वरत्रेभ्यः' इत्यत्र ह्रस्वे कृते न दीर्घप्रसङ्ग इत्यनिष्टं ज्ञेयम् ।। [२, ८५-८८] (रत्नप्रकाशः) प्रातिपदिकग्रहणं किमर्थमिति । प्रातिपदिकमिति प्रथमान्तस्यानुवृत्तस्य पष्ठय- न्तत्वेन विपरिणामसंभवादिति भावः। एतेन 'नपुंसकलिङ्गं द्रव्यस्यैव संभवति । द्रव्यवाचित्वं च प्रातिपदिकस्यैव, न तु सुवन्तस्य, शक्तिप्रधानत्वात् । नापि तिङन्तस्य, क्रियाप्रधानत्वादिति प्रश्नः' इति कैयटो निरस्तः । एतस्या 'भगवदभिमतसिद्धान्तयुक्तित्वेनास्याः परिहारासंभवेनानया प्रश्नोपपादनानौचित्यात् । तद्रीत्या प्रातिपदिकग्रहणस्यानर्थक्यस्यवौचित्याच्च । तिग्निवृत्त्यर्थ- मिति । विभक्त्यन्तनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । पुनः प्रातिपदिकग्रहणान्मुख्यमेव प्रातिपदिकं गृह्यते, न त्वन्तवद्भावसंपन्नमिति भावः। विभक्त्यन्तस्य नपुंसकत्वमभ्युपगम्याप्यनेन समाधातुं शक्यत इत्ये- तावन्मात्रमनेनोक्तम्, न तु विभक्त्यन्तस्य नपुंसकवृत्तित्वमस्त्येवेति। वस्तुतस्तु पुनः प्रातिपदिक- ग्रहणस्यतादृशार्थकत्वे आश्रीयमाणे स्मृतः उः शम्मुर्येन तत् 'स्मृतु ब्राह्मणकुलम्' इत्यादावेकदेश- विकृतन्यायलब्धप्रातिपदिकत्वस्य ह्रस्वो न स्यादिति स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमेव प्रातिपदिकग्रहणम्। एतेन 'द्वयोरपि शक्तिशक्तिमतोरभिधानादस्ति नपुंसकार्थवृत्तित्वं सुवन्तस्यापीति भावः' इति निरस्तम् । तस्य नपुंसकवृत्तित्वे मानाभावात् । तदङ्गीकारेण 'प्रकृतप्रातिपदिकग्रहणेन समावाने क्रियमाणे "स्मृतु' इत्यादावव्याप्तिप्रसङ्गाच्च । रमते ब्राह्मणकुलमिति। आख्यातार्थविशेष्यकः शाब्दबोध इति सिद्धान्तात् 'रमणीयं कुलम्' इत्यत्र रमणीयशब्दस्येव नपुंसकत्वं स्यादिति मन्दबुद्धयाशयानु- सारेणवेदमपि ज्ञेयम्। वस्तुतस्तु 'काण्डे, कुडये' इत्यादाविवासत्त्वार्थकत्वेन लिङ्गयोगाभावादेव ह्रस्वाप्रसक्तिः । एतेन 'ययैव साधनाश्रयां संख्यामाख्यातमुपादत्ते तया तल्लिङ्गमपि' इति निरस्तम्। साधनगतसंख्यायाः साधन एव भासमानत्वेन तां नियोपादत्त इत्यमेव मानाभावेन तदृष्टान्तेन लिङ्गोपादानसाधनस्यासंबद्धप्रलापत्वात् । "प्रियवारी' इत्यादावुत्तरपदार्थस्य समासार्थ- विशेषणस्य नपुंसकत्वेऽपि तदन्तस्य समासस्य नपुंसकत्वाभावेन "ह्रस्वाभाववत् 'रमते' इत्यत्राप्या- ख्यातायंस्य नपुंसकत्वेऽपि तदन्तस्य क्रियाप्राधान्यपक्षे नपुंसकत्वाभावेन ह्रस्वामावसिद्धरेतदुदाहरण- स्यासंगतत्वापत्तेश्च । अव्ययेति । पूर्ववत् कुलशब्दसामानाधिकरण्यानपुंसकत्वम्रमः, तदनुसारेण वचनम्। वस्तुतस्त्वसत्त्वार्थकस्याव्ययस्यालिगत्वाद् वचनमनर्यकमेव। दोपा ब्राह्मणकुलमिति । - . - 'युगपदं -अ; युगपरं मा, मा. "पा. सू. ३. २. ३. युगपदमम् म युगपरत्रम् 'पा. मू. ७. ३. १०२. परमाय परनाथ परसेभ्यः- ऋ. * एत्वस्याप्युपलक्षणमिदम् । स्मृत गुम् इत्यस्यां दमायां समास- त्वाज्जातप्रातिपदिकसंशायाः सुल्लुकि सति 'स्मृतो' इत्यनकदेशविकृतन्यायेनानयनम् । लब्धं प्रातिपदिकत्वं यस्य तस्येति पहबाहि- वाध्यः । प्रातिपदिकग्रहणेन मुग्यस्यंव ग्रहणमित्या- पित्यार समाधान इत्यर्थः । "प्रियं चारि यम्पाः मति विग्रहे: 'गदिकाराद. जितनः' इति पन्तमतिमिति गाति । हन्यामापात् --प, फ, भ.

·अ.१ पा..२ आ. २ ६७ रात्रिपरस्य दोषेत्यव्ययस्य सादृश्यलक्षणया ब्राह्मणकुलसामानाधिकरण्यं मन्यते । सादृश्याप्रसिद्धया तत्र लक्षणायां मानाभावादाधारत्वेनैव दोषार्थस्य कुलेनान्वयान्नपुंसकत्वं न प्रसक्तमेवेति समाधत्ते नाति । अधिकरणमिति । नपुंसकब्राह्मणकुलद्वारा तनिष्ठक्रियाधिकरणत्वात् तदधिकरण- त्वोपपत्तिः। क्रियां प्रत्येव हि कर्तृत्वकर्मत्वादिवदधिकरणत्वमपि. युज्यते। काण्डीभूतमिति । अकाण्ड काण्ड भूतं संपन्नमित्यर्थे विप्रत्ययस्य जातत्वेन भूतशब्दसामानाधिकरण्यसत्त्वेन नपुंसक- त्वाद्धस्वत्वं स्यादिति मन्यते। प्रागस्मदुक्ताभिप्रायेण वचनं निराकरोति न वेति । तिबन्त- स्यापोति । उक्तोऽभिप्रायः । अवश्यं चैतदेवमिति । एतत् तिवन्तम्, एवम् अलिङ्गमित्य- वश्यमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः। "क्रियमाणेऽपि हीति । प्रागस्मदुक्तरीत्यैकदेशविकृतन्यायलव्वप्रातिपदिक- संज्ञाव्यावर्तकत्वासंभवेन प्रातिपदिकग्रहणस्य स्पष्टार्थतामात्रस्यैव वक्तव्यत्वेन नपुंसकत्वाभावहेतुक एव तत्र ह्रस्वाभावो युक्त इति भावः। एतेन 'सूत्रकारेण तु प्रातिपदिकग्रहणं मुख्यप्रातिपदिक- परिग्रहार्थ कृतम्, प्रातिपदिकस्यैव नपुंसके वृत्तिसंभवात् । तेनान्तवद्भावातिदिष्टप्रातिपदिकत्वस्य' ह्रस्वाभावः' इति निरस्तम्। प्रागेवास्य मतस्य दूषितत्वात् । प्रकृतभाष्यविरोधात् । यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्याच्च। यजेकादेशदीत्वेष्विति । योकादेशयोर्दीघों चैत्वं च तेषु कृतेषु नपुं- सकवृत्तित्वानपायादेकदेशविकृतन्यायन कृतेऽपि दीर्ये प्रातिपदिकसंज्ञायाः सत्त्वेन ह्रस्वः स्यादिति मन्यते। एवमुत्तरत्राप्येकदेशविकृतन्यायनैकादेशदीर्घत्वान्तस्य प्रातिपदिकत्वाद्धस्वापादनं ज्ञेयम् । बहिरङ्गा एते विधय इति। प्रत्ययोत्तरपदसापेक्षत्वात्। सकृत्प्रवृत्तत्वादपि पुनर्हस्वो न भवति । अत एव भवतु ह्रस्वः, पुनर्दी? भविष्यतीति नोक्तम् ।। गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य १.२.४८. [२, ८८-९४] दीर्धाणामेव ग्रहणम्। - (उद्दचोतनम्) 'घातुस्त्रियाः' इति भाज्यस्योहार्तिकत्वशङ्कां वारयति-धात्विति । केवल- स्य धातोः प्रत्ययस्य वा प्रयोगाभावेन कृदन्तस्यैव स्त्रियां प्रयोगादिति भावः। ननु स्त्रीराब्दस्य स्वरितत्वेऽग्रेऽनुवृत्तिः स्यात्, न तु स्त्र्यधिकारविहितप्रत्ययलामः, अत आह- अनेकधैति। ननु स्त्र्यविकारविहितप्रत्ययग्रहणे क्तिनादीनामपि ग्रहणं स्यात्, अत आह-स्त्रियामिति। ह्रस्वविधी तत्रैव ह्रस्व विधेः साफल्यादिति भावः । अतिकारीपति। कारीपगन्च्या- मतिकान्तोऽतिकारीपगन्व्यः, तस्य पुत्र इति विग्रहः। अनुपसर्जनेति । तथा च परमकारीप- गन्वीपतिरिति संप्रसारणं भवत्येव। अतिकारीपगन्ध्यपुत्र इत्यत्र तूपसर्जनत्वात् तदादिनियमप्रवृत्ते- रतिकारीपगन्यशब्दात् प्यङोऽविहितत्वेन तदन्तत्वाभावात् संप्रसारणाप्रसङ्ग इत्यर्थः। इह अति- राजकुमारिरित्यादौ। नियमेनेति । तथा च कुमारीशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वेऽपि राजकुमारीशब्द- स्य तदन्तत्वाभावाद्धस्यो न स्यादित्यर्थः। उपसर्जनत्वेऽपि क्वचित् तदादिनियमो नास्तीति परि- हरति नप इति। तस्य ज्ञापकत्वमुपपादयति - अन्ययेति । उपसर्जने सर्वय तदादिनिय- माङ्गीकार इत्यर्थः । खट्वाकौशाम्बीशब्दयोरेय टान्डीयन्तत्वेनातिबट्वनिष्कौशाम्बिाब्दयोन्त- दन्तत्वानावैन सुलोपामावाद् 'दीर्घात्' इति व्यर्थ च्यात् । उपजने तदादिनियमानायें त्वम गुलोपाभावाय 'दीपति' इति सार्थकमित्यर्यः । प्रधाने तदादिनियमामावपि दोपं शझने - पूर्ववत् । तदादिविधिनियमानीसारः - 'अतिदिष्टप्रातिपदिकत्वस्येति बहीहिः ·६८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि , मिति। "अनुपसर्जनात्' इति सूत्रं प्रधानेन तदन्तविधिज्ञापनार्थम् । तथा च कुम्भकारशब्दा- न्डीपि ढकि 'कौम्भकारेयः' इति सिध्यति। अन्यथा कारशब्दादेव डोपि ढकि च तस्यैव वृद्धिस्वरौं' स्यातामित्युक्तम्। तत् तदादिनियमाभावादेव सिव्यतीति "अनुपसर्जनात्' इति सूत्रं व्यर्थं स्या- दिति शङ्काभिप्रायः। नंष इति। नियमाभावे कदाचित् कारीशब्दादपि ढकि 'वृद्धिस्वरौ तस्यैव स्याताम् । · तन्निवृत्त्यर्थ प्रधानेन तदन्तविधिज्ञापनाय तत्सूत्रमावश्यकमिति भावः। पुंवद्भावे स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिः स्यात्, अत आह - यथेति । पर इति । ईकारो ह्रस्वत्वं न प्रतिपद्यत इत्यनुपङ्गः। ह्रस्वत्वप्रतिषेधो वक्तव्य इति तु 'वातिकार्थ इति भावः। गोशब्दस्योपसर्जनत्वं केन, अत आह-प्रथमेति। ह्रस्वत्वनिमित्तप्रातिपदिकत्वसंपादनाय समासग्रहणमित्यभिप्रेत्याह- समासप्रातिपदिकमिति। तदेव प्रत्युदाहरणेन व्यनक्ति - इह विति । भाष्ये खट्वा पाद इति । खट्वाशब्दे टापा सहकादेशः पूर्वान्तत्वात् प्रातिपदिकग्रहणेन गृह्यते, परादित्वात् स्त्री- प्रत्ययग्रहणेनेति ह्रस्वत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । एकादेशस्य युगपदुभयरूपत्वं न संभवतीत्याह ---- यदीति । प्रातिपदिकत्वाभावः 'एकादेशान्तस्येत्यादिः । पश्चादिति । उपसर्जनभूतगोशब्दान्तमुपसर्जन स्त्री- प्रत्ययान्तान्तं च यत् प्रातिपदिकं तस्य ह्रस्व इति सूत्रार्थ इत्यर्थः। “ग्रहणवता' इति तदन्त- विधिप्रतिपेघोऽत्र नास्तीत्याह - ग्रहणवतेति । “पूर्वादिनिः' "सपूर्वाच्च' इति "प्रत्ययविधौ तस्याः परिमापाया "ज्ञापितत्वात् प्रत्ययविधावेव स निषेधो न सर्वत्रेति ज्ञायत इति भावः । उक्तं वार्तिककृता। "न सूत्रस्येति । तथा च "तत्र वार्तिककृता "येन विधि'सूत्रस्य प्रयोजनतया यावदुदाहृतं तत्र सर्वत्र "तस्य च' इति प्रवर्तते। 'गोस्त्रियोः' इत्यस्य वार्तिककृता तत्रानुदाहरणात् "तस्य च' इति न प्रवर्तत इत्यर्थः। भाप्ये यं प्रतीति। राजकुमारीपुत्र इत्यत्र पुयं प्रति राजकुमारीशब्द उपसर्जनम्, पुत्रशब्दस्य न कुमारीशब्दोऽन्त इति "ह्रस्वाप्रसङ्ग इत्यर्थः। अगोपुत्र इति । गो- शब्दस्य नसमास पुरेण पप्ठीसमासः । "नजस्तत्पुरुषात्' इति टजभावः। नन्समासस्यो- तरपदार्थप्रधानत्वान्नार्थ प्रति गोर्नोपसर्जनत्वम् । पुर्व प्रत्युपसर्जनत्वेऽपि न तस्य गोशब्दान्तत्व- मिति "ह्रस्वाप्रसङ्ग इत्यर्थः। एतदेवाह- अत्रेति। पूर्वपदस्य प्रतिषेधः, पञ्चकुमारीशब्दश्च न पूर्वपदमिति ह्रस्वप्रसङ्ग इत्याह - त्रिपद इति। द्विग्विति। उत्तरपद इत्यादिः। पञ्चन्- शब्दस्य प्रधानत्वे युमारीशब्दस्य तदुपसर्जनत्वे 'यं प्रति' इत्युक्तेऽपि ह्रस्वः स्यात्, अत आह- त्रिपद इति । यद्यपि समाहारे द्विगुं कृत्वा "बहुव्रीही पञ्चकुमारीशब्दस्य पूर्वपदत्वं संभवति, तथापि तमोपसर्जनह्रस्वत्वनिपेघेऽपि नपुंसकह्रस्वत्वावश्यकत्वात् विपदबहुव्रीह्याश्रयणमिति शेयम् । १९ २ ४ 'पा. भू. ४. १. १४. स्वरः, कित इत्यनेनान्तोदात्तस्वरः । 'पा. मू. ४. १. १४. वृद्धिस्थरावयवस्यव-मा. 'यारयायं इति 'एकादेशान्तरस्येत्यादिः-अ, म. सीप्रत्ययान्तं च परिमापा ३१. 'पा. गू. ५. २. ८६. "पा. गू. ५. २. ८७. "प्रत्पपिधायानाः सापकत्वात् प्रदीपे 'न तु सूत्रस्य' इत्या तुशब्दरहितो:- नंमट्टपाठ इति माति । "'तम' इति नास्ति अ. पा. सू. १. १. ७२. का. वा. १. १. ७२-१५. पा. पा. १. १. ७२-१५. हस्यप्रसारत्यर्थः पा. गू. ५. ४. ७१. सन्यनगमत्पर्यः गृत इति नेपः। अतः पत्यामत्पनोपपत्तिः। - १८ ११ ·अ.१ पा.२ आ. २ ६९ - "केऽणः' इति 'ह्रस्वत्वस्य "न कपि' इति निषेधेऽप्युपसर्जनह्रस्वत्वनिषेधार्थ 'कपि च' इति वार्तिकम् । तंत्र "न कपि' इति ह्रस्वमात्रनिषेधसंभवादेतद्वातिकवैयर्थ्यशङ्कां निराह अन्तरङ्गत्वादिति । उपसर्जनस्त्रीप्रत्ययसामान्यापेक्षत्वात् ह्रस्वत्वमन्तरङ्गम्, नदीबहुव्रीहिरूपविशेषापेक्षत्वात् कप् बहिरङ्ग इति भावः। कपः पूर्व प्राप्नुवन् ह्रस्वः 'कपि च' इति प्रतिषेधेन कथं निवर्त्यः, अत आह- कपीति चेति । ननु द्वन्द्वे उभयपदार्थप्राधान्यात् कथं मयूरीशब्दस्योपसर्जनत्वम्, अत आह समासार्थ इति । तथा चान्वर्थसंज्ञयोपसर्जनत्वमित्यर्थः । प्राधान्याङ्गीकारेंऽप्याह - अनेकमित्य- स्येति। अनुवृत्त्या चार्थसूत्र इत्यादिः। भाष्ये प्रियग्रामणिक इति। नपुंसकह्रस्वत्वस्यापि प्रति- षेधप्रसङ्ग इत्यर्थः। 'बहुकुमारीकः' इत्यत्र स्त्रीप्रत्ययस्य प्रातिपदिकान्तत्वाभावान्न ह्रस्वत्वमित्युक्त- मुपपादयति- समासान्त इति। 'बह्विति। यवागूशब्दो न स्त्रीप्रत्ययान्त इति भावः । माना- पेक्षत्वादिति। मात्रशब्दः सामान्यवचनः। ननु ह्रस्वत्वस्यान्तरङ्गत्वानङ्गीकारात् तदंपेक्षस्तरब- युक्तः, अत आह-परेति। ह्रस्वत्वमन्तरङ्गमिति पराभ्युपगमापेक्षया कवन्तरङ्ग इत्यभ्युपगम एव युक्ततर इत्यर्थः । भाष्ये नन्विति । समासस्य बहुपदत्वात् तत्सापेक्षः कप् बहिरङ्ग इति भावः। 'शब्दशब्दार्थी' इत्यस्य प्रत्याख्यानपक्षे त्वाह परिहारान्तरमिति।' द्वन्द्वसूत्रे 'अनेकम्' इति नानुवर्तनीयमिति भावः। [२, ८८-९४] (रत्नप्रकाशः) 'पूर्वसूत्रगतमनन्तरसिद्धान्तवार्तिकार्थातिदेशपरं वार्तिकं विभज्य तत्रत्यशङ्काति- देशपरतया व्याचष्टे'- उपसर्जनह्रस्वत्वे चेति। स्त्रीशब्दः स्त्रीवाचकशब्दपर इत्यतिप्रसङ्गः स्यात्, अतः प्रकारान्तरमत्राथयितुं युक्तमित्याशयेनाह - गोटाङग्रहणमिति । 'गोटाडोरुपसर्जनस्य' इति वक्तुमुचितमिति भावः। कृग्निवृत्त्यर्थमिति । कृदन्तस्य स्त्रीवाचकस्य ह्रस्वो मा भूदित्येवमर्थ- मित्यर्थः। कृच्छब्देन कृत्प्रत्ययस्तदमावश्च गृह्यत इति द्वविध्येन व्याचप्टे-कृत्स्त्रिया धातुस्त्रि- याश्चेति। स्त्रीग्रहणं स्वरयिष्यत इति। चतुर्थाध्यायस्त्वग्रे व्याख्येयो वर्तत इति भविष्यनिर्देशः । पाणिनिना तु तत् पूर्वमेव "स्त्रियाम्' इति सूत्रं स्वरितयुक्तमेव कृतम्। यद्यपि “स्त्रियां क्तिन्' इत्यधिकारेऽपि स्त्रीग्रहणं स्वरितयुक्तम्, तथापि तदधिकारविहितानां न ग्रहणम्, तत्र कस्यापि प्रत्ययस्य ह्रस्वाहस्य दीर्घान्तस्याभावात्। स्वरितेनाधिकारगतिर्भवतीति। स्वरितेनाधिकारगतिर्भवतीति। "स्वरितेनाधिकारः' इति सूत्रमेतदर्थकतयापि व्याख्यास्यत इति तदभिप्रायेणैवमुक्तम्। उपसर्जनं यो गोशब्दः स्वीप्रत्य- यान्तं च तदुत्तरपदस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्व इति सूत्रार्य मन्यमानः शङ्कते - यद्येवमिति । अति- राजकुमारिरिति। अत्रोत्तरपदं राजकुमारीशब्दः, स तु स्त्रीप्रत्ययान्तो न भवति । यः स्त्रीप्रत्य- यान्तः कुमारीशब्दः स तूत्तरपदं नेति दोप इति मन्यते । "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन समां- १ २ अ. 'उपसर्जनह्रस्वत्वे च' इति अस्मिन् गोस्त्रि- पा. सू. ७. ४. १३. योरिति मूत्र एवोपदन्यते। तयापि निर्णय- हस्वत्वे सागरमुद्रित पूर्वमूत्रान्त एबोपलभ्यते । पा. सू. ७. ४. १४. पा. मू. ४. १.३. पा. मू. ७. ४. १४. पा. न. ३. ३. ९४. " तदपेक्षतरयमुत्तः - अ. 'पा. गू. १. ३. १२. पपि हरयाणादिषु मुद्रिकेषु नाप्यपुस्ता लो. न्या. द्वितीयमार्ग पृष्ठम् ३५. ८ ·७० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - धत्ते अस्त्रीप्रत्ययेनेति। वस्तुतस्तु "स्त्रीप्रत्यये नानुपसर्जने' इति तत्रानुपसर्जनविशेषणोपादा- नात् प्रकृते स्त्रीप्रत्ययस्योपसर्जनत्वेन तदादिनियमसत्त्वेनेदं समाधानं न युज्यते। किं तूपसर्जनं यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्व इत्येव सूत्रार्थः। तदुत्तरपदस्य' इत्याश्रयणे मानाभावात् । 'अतिराजकुमारिः' इत्यत्र तु कुमारीशब्दस्योपसर्जनत्वं तदन्तत्वं च प्रातिपदिकस्या- स्तीति ह्रस्वप्रवृत्ती न काप्यनुपपत्तिरिति समाधानं युज्यते। एतेन, "क्वचिदुपसर्जनेऽपि तदादि- नियमो न भवति, "हल्याभ्यः' इत्यत्र दीर्घग्रहणात् । अन्यथा 'निष्कौशाम्बिः, अतिखट्वः' इत्या- दावुपसर्जनत्वादन्यावन्तत्वात् सुलोपो न भविष्यतीति कि दीर्घग्रहणेन" इति निरस्तम्। हल्या- दिसूत्रे विहितविशेषणाश्रयणे मानामावेन 'निष्कौशाम्बिः, अतिखट्वः' इत्यादावपि ह्रस्वस्य 'स्थानि- वभावान्ड्याप्संज्ञकत्वेन समुदायस्य ङ्यावन्तत्वाभावेऽपि कौशाम्बिखट्वशब्दयोङावन्तत्वानपायेन ततः परस्य सोर्लोपप्रसक्तो 'तद्वारणेन दीर्घग्रहणस्य चारितार्थ्येन तदभिमतज्ञापकत्वासंभवात्। ननु कुम्भकार इत्यत्र कारशब्दान्डीपि कृते कुम्भकारीशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावात् । तस्माड्ढग् न स्यात् । किं तु तदवयवात् कारीशब्दादेव स्यात्। तथा च तस्यवावयवस्य वृद्धिस्वरौ स्याता- मित्येवंपरम् "अनुपसर्जनात्' इति भाप्यं कथं युज्यते, स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमाभावेन कारशब्दान्डीपि कृतेऽपि कुम्भकारीशब्दस्य डीवन्तत्वानपायादिति चेत्, सत्यम्, तत्राप्येवमेव मन्दबुद्धि प्रति 'तुप्यतु- न्यायेन तयोक्तत्वात्, तस्य ग्रन्यस्यान्यवक्तृकत्वसंभवाच्च । अनेकेपां वक्तृणां वचनानि हि मिलित्वा माप्यं भवति । तत्र निर्दुष्टस्यैव युक्तियुक्तस्य भाष्यकृद्वचनत्वेनावधारणमाश्रयितुं युक्तम्, अन्यस्य तु ययाकयंचिदुपपादनं कर्तव्यम्। यदि सर्वमेतादृशं भाष्यकृवचनमेव स्यात् तहि व्याकरण- शास्त्रमपि न्यायशास्त्रवदसंबद्धप्रलापात्मकं स्यात्। एतेन 'कदाचित् कारीशब्दादपि ढक् स्यादित्ये- परतया तद्भाग्यमुपपादयन् निरस्तः । अवयवस्य सापेक्षत्वेन सुबन्तत्वाभावेन च तस्माड्ढक्क- प्रत्ययापादनस्यासंबद्धप्रलापत्वात्। ईयसो बहुग्रीहाविति। बहुव्रीहावीयसन्तप्रकृतिकस्त्रीप्रत्ययान्त- स्य पुंसि वर्तमानेकारान्तवद्रूपं स्यादिति वाच्यमित्यर्थः । 'ह्रस्यो न' इति वक्तव्ये पुंवद्वचनोक्त्या नपुंसकहस्वनुमो च वार्यते। इदमेव मूचयितुं वह्वयः श्रेयस्यो यस्येऽत्येतावन्माय एव पुनपुंसका- साधारणविग्रहप्रतीको दर्मितो भगवता। पूर्वपदस्य च प्रतिषेध इति । उपसर्जनहस्वस्येति शेषः । गोसमासनिवृत्यर्यमिति । नपुंसकहस्वस्यानेनापि निषेध इति प्रमयुदासायेदम्। समासग्रहणं स्त्रीप्रत्ययान्तान्तपरं शेयम्। 'गोस्लीनिवृत्त्यर्थम्' इत्येव तु वक्तुं युक्तम्। 'गोकुलम्' इत्यत्र गो- पादस्य व्यपदेशिवदावेन तदन्तप्रातिपदिकत्वमाश्रित्येव 'कुमारीपुत्रः' इत्यम च स्त्रीप्रत्ययान्तस्यापि व्यपदेगिवनायेन तदन्तत्वं लिङ्गविशिष्टपरिमापया प्रातिपदिकत्वं चाश्रित्य ह्रस्वापादनसंभवात् । निङ्गविशिष्टपरिमापामविद्वान् समासग्रहणं व्यर्थ 'गोम्त्रीनिवृत्त्ययम्' इत्येव तु चर्नु युक्तमिति मन्यमान: राशते चिमुच्यत इति । पूर्वपदमिति। म्यन्तमिति नेपः । मत्यम्, अयुनतमेव समामग्रहणम्, 'गोस्लीनिवृत्त्यर्यम्' इत्येव तु नपुंसकहम्बनिषेत्रमव्युदासाय कर्नु युक्तमित्यादायेनो- तरमाह-मन चेदमिति। सहाराव्दम्य प्रातिपदिकत्याभावात् कथं हम्यः म्यादिति तदीयां पहा निरमिनुमार - एकादेश इति। अन्तादियद्भावादिति। आदिवगायादाकारम्य स्त्री- प्रत्यये सति गट्वासदस्य स्त्रीप्रत्यपान्तत्य मन्नवदनायन तु प्रातिपदिकत्वं पेनि प्राप्त एव हत्य 'तमारणे दी 'गामाप्यम् ६. १. १३. अनुमान 'पा. ग. ४. १. १४. घाम.. 'लो. न्या. दिलीपनाग पृष्टम् ३५. "जन्मनि माये इयां। 'पागाभागे पागल-, 'फ.. 'गाना - ·अ.१ पा. २ आ. २ १०॥ इति भावः । इतर: 'उभयत आश्रये नान्तादिवत्' इत्यस्यार्थमजानन् तेन तत्रान्तादिवद्भाव निर- स्यति - उभयत इति। 'एकत्रोभयाश्रयणेनान्तादिवद्भावो नेति मन्यते। वस्तुतस्तु पौर्वापर्येणो- भयोराश्रयणेऽन्तादिवन्नेति तदर्थः। तथा च पौर्वापर्येण प्रकृते [न] उभयाश्रयणमिति भवत्ये- वान्तादिवद्भावः। एतेन 'प्रातिपदिकं स्त्रीप्रत्ययश्चेहाश्रीयते । तत्र यदि प्रातिपदिकस्यान्तवत् तदा स्त्रीप्रत्ययः परो नास्ति। अथ स्त्रीप्रत्ययस्यादिवत् तदा प्रातिपदिकत्वाभावः' इति निरस्तम् । 'विदिग्गतकार्यद्वयविषये युगपत्स्वामिद्वयप्रेरितमृत्यन्यायन भगवतान्तादिवद्भावनिषेधस्य साधित- त्वेन "तस्माच्छसो नः पुंसि' "एअह्रस्वात् संवुद्धेः' इत्यादाविवाविरोधे सत्युभयत आश्रयणेऽप्यन्त- [आदि ]वद्भावप्रवृत्तिसंभवात् । 'अभीयात्' इत्यादौ । "एतेलिद्धि' इत्यादेरुपसर्गात् परस्येणोऽणो ह्रस्वः स्यादित्याद्यर्थकत्वेन पौर्वापर्येणोभयाश्रयवतो विषये तस्य निपेघस्य प्रवृत्त्यौचित्याच्च । न हि प्रकृते पौर्वापर्यंणोभयत आश्रयणमस्ति, येन स निषेघोऽत्र स्यात्। अविरुद्धस्थलेऽप्युमयत आश्रयेऽन्तादिवद्मावनिषेधे "तस्माच्छसो नः पुंसि' इत्यादेरयुक्तत्वापत्तेश्च । तत्र हि पूर्वसवर्ण- दीर्घात् परो यः शस् तस्य यः सकारस्तंस्य नः स्यादित्यादिपौर्वापर्येणोभयत आश्रयणेऽन्तवद्भाव- निषेधमभ्युपगम्य 'पूर्वसवर्णदीर्थात् परो यः शस्सकारस्तस्य नः स्यात् पुंसि' · इत्याद्यविरुद्धोमया- श्रयेण नत्वादिकमुपपादितम् । न चैतद् गोन्तमिति। येनविधिसूत्रे स्वंग्रहणं नानुवर्तत इति केवलस्य गोशब्दस्य ग्रहणं नेति भावः । व्यपदेशिवद्भावेनेति । "आद्यन्तवदेकस्मिन्' इति सूत्रेण बोधितेनेति भावः। व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेनेति । एतेनेयं परिमापा प्रत्ययविधि- विषयेति वदन्त: प्रत्युक्ताः। प्रकृतभाष्यविरोधात् । अत्र प्रातिपदिकग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरि- मापया टावाद्यन्तस्यापि ग्रहणमिति 'खट्वापादः', कुमारीपुत्रः' इत्यादावपि ह्रस्ववारणं ज्ञेयम् । इदानीं सर्वसाधारण्येन व्यापक समाधानमाह - समासनिवृत्त्यर्थेनेत्यादिना। प्रतिषेधवार्तिकस्या- व्यापकत्वादुक्तमेव समाधानमादर्तव्यमित्याह अवश्यं चेति। पञ्चकुमारीप्रिय इति । वि- पदेऽत्र बहुव्रीहौ पञ्चशब्द एव पूर्वपदम्, न तु पञ्चकुमारीशव्द इति सत्यपि वातिके ह्रस्वः स्या- देवेति भावः। पूर्वपदशब्दस्य समासाद्यवयवे रूढिमाश्रित्यैवमुक्तम्। यदा तु यदर्यापेक्षया गोस्त्री- प्रत्ययान्तयोरुपसर्जनत्वं तदपेक्षया पूर्वपदग्रहणे तु वार्तिकेनापि परिहारो भवत्येव । किं तु न्याय- सिद्धेऽर्थे वचनस्यानर्थक्यमित्याशयो ज्ञेयः। कपि चेति। कपि विवक्षिते "ह्रस्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । अन्यथान्तरङ्गत्वाध्रस्वे कृते ततः कप् स्यादिति मन्यते। द्वन्द्व चेति । विशिष्ट समासार्थेऽवयवार्थी विशेपणत्वादुपसर्जनम्, तद्वाचकस्य समासविधी प्रथमानिर्दिष्टत्वं चास्ती- ति ह्रस्वः स्यादिति मन्यते । उक्तं वेति। उक्तप्रायत्वादेवमुक्तम् । न कपीति । · कपि परे सति ह्रस्व आपादित इति मन्यमानस्योत्तरमिदम् । तद् दूपयति--तदस्तीति । युक्तमिति शेषः । प्रियग्रामणिक इति। कप्प्रत्ययोत्पतेः पूर्वमेवान्तरङ्गत्वाद्धस्वो मयापादितः, अन्येन तु मदभिप्राय- मज्ञात्वा कणः' इति निषेध उक्त इति तं प्रत्युक्तम् - उमयत्राप्यन्तरङ्गो हस्वस्तेन निपिच्येत । - -- 'एफयोमयाश्रयणेऽन्तादि -प, फ. नवत्येवान्तवनावः प, फ, म. विपद्धदिगतेत्ययः । १. ४. २ मुझे महामायेज्यं न्याय उयतः । "पा. मू. ७. ४. २४. 'न्यादित्ययंकन प, फ, म. 'पा. मू. ६. १. १०३. पा. मू. १. १. २१. ""हस्यम्य' त्यस्यानन्तरम् अपिगन्दोषियः- . -- स ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अत्र चेतेन न निषेधः कर्तुं शक्यते तर्हि तत्रापि न शक्यतेति भावः। ' अनन्त्यत्वादिति। परत्वा- दन्तरङ्गत्वाच्च समासान्ते कृते प्रातिपदिकस्य स्त्रीप्रत्ययान्तान्तत्वाभावादिति भावः। परत्वादिति । 'वहुयवागूकः' इत्यादौ कप: सावकाशत्वादिति भावः । अन्तरङ्गं ह्रस्वत्वमिति । उपसर्जनस्त्री- प्रत्ययान्तान्तप्रातिपदिकमात्राश्रयणादिति. मन्यते। अन्तरङ्गतर इति। स्वार्थेऽत्र तरप्, उमयो- रन्तरङ्गत्वस्यासंभवात्, कवेवान्तरङ्ग इत्याशयाच्च । अन्वर्थोपसर्जनत्वाश्रयेण प्रवृत्तत्वाध्रस्वो वहिरङ्गः, 'नद्युत्तरपदवहुव्रीहिमात्राश्रयणात् कवन्तरङ्ग इति भावः। अस्तु वा ह्रस्वस्यान्तरङ्ग- त्वम्, तथापि न दोपः। “अन्तरङ्गानपि विधींस्तन्निमित्तो बहिरङ्गो विधिर्वाधते' इति कपा तस्य वाधसंभवात् । नद्यन्तोतरपदसर्वपदोपसर्जनबहुव्रीह्याश्रयणात् कबेव वहिरङ्ग इत्याशयेन शङ्कते- नन्विति। "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन समाधत्ते-तादर्थ्यादिति । समासान्त इत्यत्र समासशब्दः समासावयवोत्तरपदलक्षक इति भावः। न तावत् तेषामन्यदिति। सति समासे "सुपो धातु- प्रातिपदिकयोः' इति सुन्लुकि ततः प्रवर्तमानस्य समासात् 'पूर्वमेव प्रवर्तमानेन कपा तुल्यकाल- त्वासंभवादिति भावः। द्वन्द्वेऽप्युक्तमिति। इदमपि "तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेनैव वोव्यम् । द्वन्द्वस्य सर्वपदार्थप्राधान्येनोपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तान्तत्वाभावादेव ह्रस्वस्याप्रसक्तेः ।। लुक् तद्धितलुकि १. २. ४९. [२, ९५-९६] (उद्दयोतनम्) प्राप्तिपूर्वकत्वात् प्रतिपेघस्य प्राप्तिमाह -- अवन्तीत्यत्रेति । अवन्तिकुन्ति- शब्दाभ्यां "वृद्धत्कोसल' इत्यपत्ये ज्यङ । कुरुशब्दात् “कुरुनादिभ्यः' इति ण्यः । तयोः "स्त्रि- यामवन्ति' इति लुक् । पश्चाज्जातिलक्षणो "डी । "तत्र तद्धितार्थविशेपणत्वात् प्रकृत्यर्थस्योप- सर्जनत्वम् । यद्यपि स्त्रीप्रत्ययस्य नोपसर्जनत्वम्, तथाप्युपसर्जनसंवन्धित्वमात्रमस्ति। तद्धितस्य च लुगस्ति। तद्धितलुकीति च "सतिसप्तमी । तया च स्त्रीप्रत्ययस्य लुक प्राप्नोतीत्यर्थः । योति। बदाः फलं वदरमित्यय 'फले लुक्' इति विकारावयवप्रत्ययस्य लुक्यनेन स्त्रीप्रत्ययस्य लुगित्यर्थः। नीरूपत्वात् अमावरूपत्वात्। वार्तिकमपि समययते -'चुद्धीति। प्रतियोगिनः परत्वेन तल्लुकोऽपि परत्यबुद्धिः संभवतीत्यर्थः। ननूपसर्जनसंबन्धित्वं स्त्रीप्रत्ययस्यास्तीति प्राप्ति- ता, अत आह --- उपसर्जनेति । अन्यया तदनुवृत्तिवेयर्थ्यादिति भावः। असंभवादिति । प्रथमानिर्देशकविभक्तित्वयोरभावादित्यर्थः। अपत्येति। "गोयं च चरणः सह' इति वचनादिति ८ . न एत्तरपद म. "ग बहुग्रीही' इति मूनमाप्येयं न्याय: 'प्रत्य- योतरपदयोपन' इत्यनेन शापित प्रत्युगतम् । तदनुरोगनेदम्। लो. न्या. दिनीयमागे पृष्ठम् ३५. 'पा. गू. २. ४. ७१. 'पूर्वमेव पर्तमानेन -ग. 'लो. न्या. द्वितीयमाने पृष्टम् ३५. पा. मू. ४. १. १७१. पा. मू.४ १. १७२. पा. मू. ४. १. १७६. ऊोप्युपलामिदम् । अम 'गति' इति नास्ति अ. पा. गू. ४. ३. १६३. महागाप्पा ८. १. ६३. - " -- ·अ.१ पा.२ आ. २ ३ भावः । तथा च "इतो मनुष्यजाते.' "ऊतः' इति च ङीषूङावित्यर्थः। अप्रातिपदिकत्वाच्चेति । 'प्रातिपदिकस्य' इत्यप्यत्रानुवर्तते । तथा च प्रातिपदिकान्तस्य स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । 'अवन्ती' इत्यादी स्त्रीप्रत्ययान्तस्य न प्रातिपदिकत्वमित्यर्थः । तमिलक्याः फलमामलकमित्यत्र कथं लुक्, अत आह -- आमलकमिति ।' आमलकीशब्दाद् बृद्धलक्षणे मयटि "फले लुक्' इति लुकि प्रत्ययलक्षणेन तद्धितान्तत्वात् स्त्रीप्रत्ययस्य प्रातिपदिकान्तत्वाल्लुगित्यर्थः। ननु 'प्रातिपदिक- ग्रहणपरिभाषया 'अवन्ती' इत्यत्र प्रातिपदिकान्तस्यापि स्त्रीप्रत्ययस्य कस्मान्न लुक, अत आह - लिङ्गेति । स्त्रीप्रत्ययान्तस्यैव प्रातिपदिकस्यह ग्रहणात् । अन्यथोपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तत्वेन प्राति- पदिकस्य विशेपण व्यर्थ स्यादिति भावः। 'कुरू:' इत्यत्राप्यप्रातिपदिकान्तत्वमाह --- कुरूरिति ।। [२, ९५-९६] ( रत्नप्रकाशः ) तद्धितलुकि सत्युपसर्जनस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्य लुगिति सूत्रार्थः । लुक्च 'प्रत्ययस्यैव भवतीत्याशयेनाह -- अवन्त्यादीनां प्रतिषेध इति । अवन्त्यादीनां प्रतिषेध इति। अवन्तीति। "स्त्रियामवन्तिकुन्ति- कुरुभ्यः' इति तद्राजस्य लुक् । तत: "इतो मनुष्यजातेः' इति ङीष् । तत: सवर्णदीर्घऽन्तव- भावेनोपसर्जनत्वमादिवद्भावेन स्त्रीप्रत्ययान्तत्वं चास्तीति तदवयवस्य ङीषो लुक् स्यादिति मन्यते। इयमत्यन्तमन्दबुद्धे राशङ्का, यस्य स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् कर्तव्यस्तदाश्रयकादेशस्य "अन्तरङ्गानपि विधीन् वहिरङ्गो लुग 'बाधते' इति वाधादेकादेशाभावे स्त्रीप्रत्ययान्तस्योपसर्जनत्वाभावात्, 'अवन्ती, कुन्ती' इत्युदाहरणे "यस्य' इति लोपेन सवर्णदीर्ववाघाच्च। समाधत्ते - तद्धितेति। अलुकपरत्वा- दिति । लुकि सति डीपो जातत्वेन ङीषेव लुकः परो भवति, न तु डीपः परो लुगिति भावः । इतरो भावाभावयोः पौर्वापर्य न घटत इति शङ्कते ~~ लुकीति नषेति । परसप्तमीति। "तस्मिन्' इति परिभाषाप्रवृत्त्या सत्सप्तम्येव परसप्तमी संपन्नेत्येवमुक्तम् । सत्सप्तमीति । "तस्मिन्" इति परिमापाया अप्रवृत्त्या सामान्यरूपेणव निर्देशः कृतः । अमावेनापि बुद्धिपरिकल्पित- पौर्वापर्ये संभवत्यपि "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन समाधानान्तरं प्रागस्माभिर्दशितमेवाह एवं तहीति। न च जातिरुपसर्जनमिति । 'लुप्ततद्धितस्यायें गोत्ररूपजातो वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे डीप ऊश्च विधानान्न तत्र स्त्रीप्रत्ययस्योपसर्जनत्वमिति 'भावः। यतु कैयटेनोक्तम् 'अप्रधानमिहोपसर्जनं गृह्यते, न शास्त्रीयम्, असंभवात्' इति । तन्न, तद्धितविग्रहे एकविभक्तित्वेन शास्त्रीयस्यापि तस्य संभवात् । यदप्युक्तं तेनैव' 'अवन्त्यादेरप्रातिपदिकत्वाच्चात्र ह्रस्वाभावः' इति। तदपि न, अब प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्ती मानप्रयोजनयोरभावात् । लिङ्गविशिष्टपरिमापया प्रातिपदिकराब्देन टावाद्यन्तस्यापि ग्रहणसंभवाच्च । यदप्युक्तं तेनैव लिङ्गविशिष्टस्यवेहोपादाना- १२० पा. सू. ३ ९ परिमापा ७२. 'प्रत्ययस्यापि 'पा. मू. ४. १. १७६. पा.मू. ४. १. ६५. "परिमापा ५२. पा.न. ६.४.१८८. पा. मु. १.१.६:. "पा. मू. ४. १. ६५. ४. १. ६६. गफारो नास्ति अ. 'प्रदीये 'अप्रातिपदिक्त्याचार लल्वाभावः' इत्या 'अप्रातिपदिकत्याच्यात लुगमायः' इति पाठोऽभिमत पनि माति । अयं च पाठः स्पष्ट उद्दपोते। - " १२ 17 "लो. न्या. मिनीवनागे दालन'..

·७४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि इति । ल्लिङ्गविशिष्टपरिमापाया उपस्थानाभावः' तदपि न, लिङ्गविशिष्टस्यैवोपादानेऽपि विशेषणतया विशेष्यतया वा तेन प्रातिपदिकस्याप्याश्रितत्वेन 'आमलकम्' इत्य [स्य ] प्रातिपदिकत्व- संपादनाय "कृत्तद्धितसमासाश्च' इति सूत्रस्येव 'अवन्ती' इत्यादी लिङ्गविशिष्टपरिभाषायाः प्रवृत्ती बाधकामावात्। यदप्युक्तं तेनैव. "कुरूरित्यत्रापि 'उभयत आश्रये नान्तादिवत्' इति" तदपि न, एतादृशस्थले तनिषेधाप्रवृत्तेरुक्तत्वात् ।। .. गोण्याः १. २.५०. [२, ९६-९८] . (उद्दयोतनम्) भाष्ये पञ्चगोपिरिति । पञ्चभिर्गोणीभिः क्रीत इति ठकः "अध्यर्धपूर्व' इति लुक। सप्तमीति। इदित्यस्य सप्तमी। वचन इति । कर्मणि ल्युडन्तम् 'इति' इत्य- नेन समानाधिकरणम्। तदाह- इच्छब्द इति। गौरवेति। 'न , इत्' इत्यनयोः सार्धमात्रत्वा- विशेपादित्यर्थः। वातिके तावच्छब्देन गौरवाभावाद्यथाश्रुतेऽपि' न दोष इत्युक्तम् । विनि- गमकमाह - भाष्ये मात्रेति । 'गोणीमात्रम्' इत्येतदन्यथा व्याख्यातम् । यथाश्रुतेऽनुपपत्तिमाह- *यदेति। लुगिति। "प्रमाणे लः' इत्यनेन। प्रतिषिद्ध 'गोण्या न' इति न्यासान्तरेण। ह्रस्व- त्वम् उपसर्जनहस्वत्वम् । एवकारेण 'इत्' इति न वक्तव्यमिति घोतितम् । अर्थान्तरमाह- तस्मादिति । उक्तार्थस्य प्रकृतानुपयोगादित्यर्थः । तद्धितं विनापि गोणीशब्दस्य मात्रार्थवृत्तित्वं गोणीमानमित्यनेन 'विवक्षितमिति वक्तुं तद्भाप्यकारसंमतमित्याह - प्रथमेति । तदापोति । तदा 'प्रातिपदिकार्थमा' इति प्रथमा न प्राप्नोतीति परिमाणग्रहणमर्यवदिति भावः । तद्वितं विना परिमेयवृत्तित्वे फलितमाह --- एवं चेति । अनुपसर्जनत्वात् गोणीशब्दस्य प्राधान्येन परि- मेयवृत्तित्वादित्ययः। अनुपसर्जनत्वादप्राप्त इत्यन्वयः। तत्राभेदेति हेतुः । अनुपसर्जनस्यत्व- विधाने आवपनार्यस्यापीत्वं स्यादिति शङ्कते- सर्वप्रेति। आवपनाद्यर्थ पीत्यर्थः। न त्यिति । तदनुवृत्ती "परिमेयवृत्तेोणिरिति ह्रस्वो न स्यात् । अनुपसर्जनत्वादित्युक्तं निराह - तेनैति। गोणीपरिमित गोण्यर्यस्योपसर्जनत्वमितीत्वसिद्धिरित्ययः। उपसर्जनत्ये ह्रस्वत्वेनैवेष्टसिद्धिः, अत आह --हस्यत्यं त्यिति । प्रातिपदिकस्य ह्रस्वः, गोणीत्येतच्च प्रत्ययान्तत्वान्न प्रातिपदिकमित्यर्थः । 'गोण्याः' इति वार्तिकोषेण प्रकारान्तरेणाटोपसमावाने तृते। तद्वघाचप्टे-माप्ये अपर माहेति । ननु लुगा उपवधानाद् 'गोण्याः' इत्यत्र हस्वानुवृत्तिनं गंभवति, अत आह -- गोस्त्रियोरिति । मूगायोजनमाह - गिति । इप्यत इति। तच्च न प्राप्नोतीति शेषः। 'इद् गोण्याः' इत्युक्ती गयं पम्पमूच्यादिसिद्धिः , अत आह-पोर्गति। 'इत्' इत्येको योगो युगपवादत्येन ह्रस्वविधा- नापः। 'गाया' पति द्वितीयेन पूर्वयोगस्पासायनिकत्वमापनानातिप्रसङ्ग पति मायः। ननु नगपपादाय मेदित्य विधीयते तदा परिमेयवृत्तिगोणीतादम्यत्वं न म्यात् । तन तदितलुगमावेन - - म. . "विवक्षितमिति' इति नाति तपाति -अनाना. 'वृत्तित्वाशिमाह -अ. . पागू. १.२.४६. 'पा. मू. ५.१.२८. 'अपिलो नाम्लि--. 'मदिन : भगि-. जागिरम् ५.२.१३. मेशि : गु:- परिसंपनियाद गोपिरिनि- ·अ.१ पा. २ आ. २ ७५. 'तदपवादेत्वाप्राप्तेः, अत आह --- गोणिरिति। मात्रचो लोपेन "प्रमाणे लः' इति मात्रचो 'लुके- त्यर्थः। तीभेदोपचारेण परिमेयवृत्तौ गोणिः' इति न सिध्यदिति चेत् तदा 'गोणी' इत्येव भवितव्यमिति केचित् । · 'गोणीमात्र गोणिः' इति परिमेयवृत्तेरपीत्वं यदि भगवदभिप्रेतं तदा तद्वचनादेव तत्रापीत्वमित्यन्ये ।। । । . [२, ९६-९८] (रत्नप्रकाशः) इति वा वचन इति । 'इति' इति सप्तम्यन्तम्, इच्छन्द उच्यमानेऽपि न दोषः, नशब्दवदिच्छन्दस्यापि सार्धमात्रात्मकत्वसाम्यादिति भावः। · मात्रार्थं वेति। मात्रचः "प्रमाणे लः' इति लुकि कृते गोगीशब्दस्योपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तत्वेऽप्युपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तान्तत्वा- भावाध्रस्वाप्रवृत्तौ गोणिरिति न स्यादिति तत्सिद्धये इद्ग्रहणमेव कर्तव्यमिति भावः । । एतेन 'यदा. मात्रचो लुक् क्रियते तदा लुकि प्रतिषिद्धे सिध्यत्येव ह्रस्वत्वम्' इति कैयटो निरस्तः । 'कुमारीमिच्छन् कुमारीवाचरन् वा ब्राह्मणः कुमारी' इत्यादावपि लुकप्रसङ्गात्। यदप्युक्तं तेनैव "यदा लक्षणया गोणीशब्दः प्रमेये वर्तते [तदा] उपसर्जनत्वाभावाद्धस्वो न प्राप्त इति इत्वं विधी- यते' इति । तदपि तुच्छम्, 'गोणीयं गौः' इत्यादाविव 'गोणी ब्रीहिः' इत्यादेरेवेष्टत्वात्। प्रकृत- वार्तिकस्यान्यथोपपन्नत्वेन तत्र ह्रस्वाङ्गीकारे मानाभावाच्च । मतान्तरमाह - अपर इतिः। ह्रस्व इति वर्तत इति । तथा च' 'गोण्याः' इत्येव कर्तव्य इद्ग्रहणमन्यतो विधानार्थम् । तेन पञ्चभिः सूचीभिः क्रीतः पञ्चसूचिरित्यादावपीत्वं सिद्धयतीति भावः । तथा च गोणि: पञ्चसूचिरित्यादि- सिद्धयर्थमिद्ग्रहणमिति फलितम्। ननु सूच्या इति । सूच्या इत्वमिष्यते खल्वित्यर्थः ।। लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने १. २.५१. [२, ९८-१०२.] (उद्दयोतनम्) पदार्थज्ञानं विना व्याव-ज्ञानात् तदुक्तिपूर्वकं सूत्रार्थमाह -- प्रकृतीति । प्रत्ययार्थयुक्तः प्रकृत्यर्थो युक्तः। व्यक्तिः लिङ्गम्, वचनं संख्या, पूर्वाचार्यव्यवहारात्। तदीय- मेवेदं सूत्रम्, अत एव "तदशिष्यम्' इति वक्ष्यतीति भावः। वरणेति। "अदूरभवश्च' इति विहितस्याण: "वरणादिभ्यश्च' इति लुबित्यर्थः । नन्वतिदेशाभावेऽपि कुतो न णत्वम्, अत आह --- ग्रामेति । ननु प्रकृतेरपि वनस्पतित्वाभावादेव णत्वाप्राप्तेस्तन्निवृत्तये व्यक्तिवचनग्रहण १ तदपवादत्वाप्राप्तेः अ; तदपवादेनेत्वा- प्राप्तेः २ श्लोकवार्तिकम् ५. २. ३७. 'लुगित्यर्थः - अ, ऋ; लुकीत्यर्थः ऋ. 'इद् गोण्याः' इति सूत्रव्याख्यानं न दृश्यते-- ८ 'अर्थानुवादोऽयम् । 'भाष्ये 'न तु सूच्याः' इत्यत्र 'ननु सूच्याः' इति पाठान्तरं कयटेनोक्तम् । पा. सू. १.२.५३. 'पा. सू. ४. २.७०. पा. सू. ४. २.८२. ११ णत्वाप्राप्तिः या "इलोकवातिकम् ५.२.३७.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - तत्रेति। ननु . व्यर्थम्, अत आह फलोति । ननु ग्रामसंबन्धाश्रया 'वदर्याः' इति पष्ठी युक्ता, ग्रामस्य स्व- संवन्धाभावात् कथं षष्ठी, अत आह-प्रकृतीति । प्रकृतीति। 'व्यतिरेकस्य प्रातिपदिकार्थव्यतिरेकस्य, भेद- गर्भसंबन्धस्येति यावत् । वचनशब्देनैकत्वादिकमुच्यते, न पप्ठी, अत आह --- वचनेति । एक- वचनादिसंज्ञासु वचनशब्दानुगमादिति भावः । पष्ठया एव प्रसङ्ग हेतुमाह प्रत्ययस्य 'वचनसंज्ञाविधानाभावात् 'पारिमापिकस्य' इत्ययुक्तम्, अत आह - -एकेति। अन्विति। यद्यपि वचनशब्दः पृथङ नास्ति, तथापि समासान्निष्कृष्टस्य वचनशब्दस्य त्रितयसामान्यसंज्ञात्व- मपि विवक्षितमिति भावः। षष्ठ्यपीति । वाक्ये दर्शनं पष्ठ्या एवातिदेशे निमित्तमुक्तमेवेति भावः। संख्यातिदेशे 'पप्ठ्यप्युच्यते' इत्ययुक्तम्, अत आह - षष्ठीशब्देनेति। यथाश्रुतमेवा- ध्याहारेण संगमयति अथवेति । लुपोऽभावस्य कथं संख्याभिधायित्वम्, अत आह -- लुप्- सहचरितेनैति। पष्ठया अमावे कथं प्रातिपदिकार्थव्यतिरेकप्रतीतिः, अत आह- अभिहित इति । तथा च पष्ठ्यर्थस्य प्रत्ययेनैवाभिधानात् "शिरीयाः' इति प्रथमैव भवति, न षष्ठीत्यर्थः । पारि- भापिकस्य नातिदेश इत्युक्तेः 'आतिदेशिकी' इत्ययुक्तम्, अत आह-संख्यायामिति । संख्यायामिति। पष्ठीनियम- मुक्तं स्मारयति-वाक्य इति । कोट्यन्तरांनुपादानात् 'कामचारः' इत्यस्यानन्वयं परिहरति चशब्द इति। विनिगमकमाह - प्रत्यासत्त्येति। प्रकृत्यर्थो वाक्ये पृथग् भासते, वृत्तौ प्रत्यया- र्थेनकीमूत इति प्रत्यासन्नत्वम्। वृतावुपसर्जनार्थस्य संख्याविशेपानवगमात् कथमतिदेशः, अत आह वृत्ताविति । तयति। 'शिरीपा 'ग्रामः' इति वहुत्वावगमादित्यर्थः । अन्यत्र दृष्टस्य "तत्संबन्धिन्यन्यत्रानुमाने दृष्टान्तमाह - यति। संख्यातिदेशे तत्प्रतिपादकपष्ठी कुतो न स्यात्, अत आह --- वृत्ताविति । व्यतिरेकेति । प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थादित्यादिः । 'संवन्धसहित' इत्यनेन व्यतिरेकशब्दः संबन्धपर इति सूचितम् । अभेदमिति। विशेषणविशेष्यगतयोरित्यर्थः । वाचकेति । विशेषणविशेष्येत्यादिः। भेदेति । विशेपणविशेष्यगतलिङ्गसंख्याभेदेत्यर्थः। वार्तिके अभिधेयशब्देन विशेष्यमुक्तम्। भाप्ये लवणेन संसृष्टो लवणः, "संसृप्टे' इत्यनेन विहितस्य ठक: "लवणाल्लुक्' इति लुक् । 'अभिधानस्य न साक्षाल्लिङ्गयोगः, अत आह - अभिधानशब्देनेति। उपसर्जनं विशेषणम् । 'मधुरा च पञ्चालाश्च "मयुरापञ्चालाः। नियमार्थत्वमुपपादयति वर्तीति । वद्भाव इत्यादिः। अत एवेति । यत उत्तरपदस्यैवेति नियमः, न एतरपदस्य बहुवचनस्यै- वेति विपरीतनियमः, अत एवेत्यर्थः । न विति। बहुवचनस्यैवेति "विपरीतनियमे द्विवचनस्य गोदावित्यस्य "युक्तवद्मावाभावाद् वास्तवकत्वमादाय "मधुरागोदौ' इति स्यात् । तादृशनियमा- नगीकाराद्युक्तवत्त्वे सति "मयुरागोदाः' इति बहुवचनान्तत्वमेव भवतीत्यर्थः । ननु द्वयोद्विवचन- मेव, वयं बहुवचनम्, अत आह द्वन्द्वेऽपीति । अतिदिष्टद्वित्वस्य तदाप्यनपायादिति भावः । न चयं यातिने 'बहुवचनस्य' इति व्ययंमिति वाच्यम्, अबहुवचनस्य "लुवन्तपूर्वपदस्य नियम- - सिद्ध युक्त- - -- । 'वचनगंमिना विधानामावात्-अ. निमित्तमुक्तमिति - अ. शिरीप पति 'ग्रामा इति तल्यन्धिन्यवानुमान 'पा. गू. ४.४.२२. पा. गू. ४.४.२४. निगानन्य' इत्यादि 'अत आहे' इत्पन्न नास्ति म. मयुरा च मयुरा अ. 'विपरीत' इति नास्ति। युक्तवद्भायात् अ. मपुरा मपुरा-अ. लुयन्तम्प पूर्वपदग्य --अ. ५ - - . .

·अ.१ पा. २ आः २ ७७ - 7 निरासार्थत्वात् । तेन 'गोदमधुराः' इति भवति, न तु 'गोदमधुरे इति। वहुवचनलुबन्तपूर्व- पदस्य तु "पञ्चालमधुरे' इत्येव भवतीत्याहुः ।। [२, ९८-१०२] (रत्नप्रकाशः) 'शिरीषा इति । "वरणादिभ्यश्च' इति चातुरथिकस्याणो लुप् । ग्राम- वाचित्वात्तस्य तस्मात् परस्य वनशब्दनकारस्य णत्वं न भवति। णत्वं प्रसज्यतेति। . "वानस्पत्यः फल: पुष्पात् तैरपुष्पावनस्पतिः' इत्यमरस्तु प्रकृतभाष्यविरुद्धः । पुष्पाद्धि शिरीपस्य फलानि भवन्ति । एतेन 'फली वनस्पतिज्ञेय इत्ययं भेदो णत्वविधौ नाश्रित इति फलाभावेऽपि शिरीष- स्यास्ति वनस्पतित्वम्' इति कैयटो निरस्तः। फली वनस्पतिरित्यत्र मानाभावात्। कथंचित् तत्र मानसत्त्वेऽपि शिरीषस्याफलत्वे मानामावाच्च । षष्ठीति । प्रकृत्यर्थगतस्य पण्ड्यर्थस्य संवन्धस्यापि लिङ्गसंख्ययोरिवातिदेशात् षष्ठी स्यादिति भावः । वचनशब्देन संख्यावदेकवचनादि- कमपि गृह्यत इत्याशयेन शङ्कते - अयेति। षष्ठ्यपीति । तया च प्रकृतेः परत्वेन दृष्टायाः षष्ट्या अतिदेशः स्यादिति भावः। 'नेदं पारिभाषिकस्येति । पारिभापिककवचनादिशब्दावय- वस्य वचनशब्दस्य ग्रहणं नेत्यर्थः। अन्वर्थग्रहणमिति। संख्यावचनो योगरूढो वचनशब्दो गृह्यत इति भावः। उच्यते यत् तद्वचनमिति योगमात्रमाश्रित्य शङ्कते- एवमपीति । षष्ठयपि ह्य च्यत इति। अत्र वचिरुच्चारणक्रियः । - यंदा वचनशब्दः संख्यापरस्तदाभिधानवचन इति भावः । एतेन 'संख्यातिदेशे तद्वचनेन शब्देन प्रवर्तितव्यम् । षष्ठयपि संख्यायाः ‘प्रतिपादिकेति भावः । षष्ठीशब्देन षष्ठ्यर्थः संख्यालक्षणोऽभिधीयते' इति कैयटो निरस्तः । 'षष्ठया एवातिदेशः' इति स्वपूर्वग्रन्थेन यथाश्रुतभाष्येण च विरोधात् । एतदस्वरसेनैव तेनापि 'अयवा षष्ठ्यप्युच्यते संख्याप्रतिपादनार्थम्' इत्युक्तत्वात् । प्रथमयापि संख्यायाः प्रतिपादनसंभवेन तत्प्रतिपादनार्थ षष्ठ्य- तिदेश इत्यस्याप्युक्तत्वाच्च । लुवन्तेनेत्यर्थः । लुपा ह्यभावेन नार्थाभिधानं संभवति। य: शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायीति च सकलवैयाकरणसंमतम् । · "तस्याभिसंबन्ध- तस्य षष्ठ्यर्थरूपस्य संवन्धस्यत्यर्थः।। षष्ठ्यर्थोऽपि हि लुबन्तार्थेऽन्तर्भवति । द्वितीयस्यति। तत्संबन्धाभिधायकस्यति शेषः । आतिदेशिकी तहीति । "उक्तार्थानामप्रयोगः' इति न्यायन “षष्ठी शेषे' इति सूत्रेणोपदेशंरूपेण तत्र षष्ठी मा भून्नाम, अतिदेशेन तु तन्न्यायबाघकेन लिङ्गसंख्ययोरिव षष्ठ्या अप्यतिदेशः स्यादेवेति भावः । एतेन 'संख्या- यामतिदिष्टायां तद्वाची शब्दः । प्रयोक्तव्यः । वाक्ये च षष्ठी दृश्यत इति तस्या एव प्रसङ्गः' इति कयटो निरस्तः । प्रथमयापि संख्याया अभिवानसंभवात् । वाक्ये विशेष- णवाचकाद् दृष्टाया विभक्तेः समासात् प्रवृत्तेरनावश्यकत्वेन वाक्ये तद्दर्शनस्याकिंचित्कर- त्वाच्च । तदेवं वचनशब्दस्य केवलयौगिकत्वमाश्रित्य मन्दबुद्धिकृतां शङ्कां "तुप्यतु दुर्जनः' लुपेति । स्येति । १ - प,फः गोदमथुरे-अ. 'पञ्चालमथुरे- अ. 'शिरीषा इति' इत्यारभ्य 'इत्यस्याप्ययुक्त- त्वाच्च' इत्यन्तं न दृश्यते पा.सू. ४. २.८२. अमरकोशे वनौषधिवर्गे श्लो. ६. 'अर्थाभिधानं न संभवति 'भाष्ये 'तस्यार्थस्य' इत्यत्र 'तस्यामिसंवन्यस्य' इति पाठोऽमिमतः। महाभाष्यम् १. १.४४. पा. सू. २. ३.५०. लो. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ३५. ८ म.

·७८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . इति न्यायेन परिहरति एवं तहीति । प्रागपि वृत्तेर्युक्तमिति । वृत्तः तद्धितवृत्तेः प्राक् अलौकिकविग्रहवाक्ये प्रकृतिवाच्यं वस्तु प्रत्ययवाच्यत्वेन निर्दिष्टेन युक्तं संवद्धमित्यर्थः । वृत्तं चापीति। वृत्तं वृत्तिः। चोऽन्वर्थे। वृत्तिमनु वृत्तेः पश्चादपि यावता येन कारणेन तद्व- स्तु तेन युक्तमित्यर्थः। वक्तुश्चेति । अतिदेशवाक्यप्रयोक्तुरिति भावः । कामचार इति । अतिदेष्टुमिति शेषः। अस्य कर्म 'लिङ्गसंख्ये' इति। प्राग्वृत्तरिति। वृत्तं चापीत्यनुपज्यते । वृत्तस्य ये इति। तया च वृत्तौ सत्यां परत्वात् "सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति पष्ठ्या लुक्यति- देशकालेप्रकृतिसंवद्धायाः पष्ठया अतिदेशो न भविष्यति । "यः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी' इति न्यायेन लिङ्गसंख्ययोस्तु तदानीमपि तत्प्रकृत्यर्थगतत्वेन भावादतिदेशो भविष्यतीति भावः । एतेन 'प्रत्यासत्येति भावः' इति कयटो निरस्तः । वृत्तो लिङ्गसंख्याप्रतीतेः प्राक्प्रतीतिपूर्वकत्वेन "तखेतोरेव तद्धेतुत्वमस्तु' इति न्यायेन प्राग्वृत्तेर्ये लिङ्गसंख्ये तयोरेवातिदेष्टुमुचितत्वेन प्रत्यासत्ति- हेतोरकिंचित्करत्वात् । “एतदभिप्रायेणव 'वक्तुश्च कामचारः' इति हेतोरुपादानाच्च। यदप्युक्तं तेनैव "वृत्तावुपसर्जनस्यापि संख्याविशेषस्यावगतिर्भवति, यथा 'तावकीनः, मामकीनः' इत्यादेशात् संख्याभेदावगमः, तथेह प्रत्ययार्थेऽतिदिष्टसंख्यावगमात् प्रकृत्यर्थे तदवसायः" इति। तदपि तुच्छम्, एकार्यवाचिनोर्युष्मदस्मदोस्तवकममकादेशविधानेन 'तावकीनः' इत्यादौ विपये उपसर्जनगतैकत्व- प्रतीतावपि प्रकृते संख्याविशेपविशिष्टवाचकात् परत्वमाश्रित्य लुपो विहितत्वेनोपसर्जनगतसंख्या- "सूचकामावे तत्प्रतीतो मानाभावेन दृष्टान्तदान्तिकयोवॅपम्यात् । प्रत्ययार्थे संख्यातिदेशे सति प्रकृत्यर्थं तदवगतिः, प्रकृत्यर्ये तदवगतो प्रत्ययार्थेऽतिदेश इत्यन्योन्याश्रयाच्च । यदप्युक्तं तेनैव 'यथा वादेशैप्रथमासामानाधिकरण्यदर्शनाल्लटि तदवगमः' इति। तदपि न, "ल: कर्मणि च माये चाकर्मकेभ्यः' इति सूत्रेण लकाराणां कर्तृकर्म भावार्थकत्वस्य बोधितत्वेन वाक्यसंस्कारपक्षस्य व्यापकत्वेन 'पच् ल चैन अम् दृश् ल' इति प्रक्रियावाक्यं स्थापयित्वा शत्राविधाने साक्षादेव लटोप्रयमासामानाधिकरण्यसत्त्वेन तदादेशनिप्ठसामानाधिकरण्यस्यान्योन्याश्रयग्रस्तस्याश्रयणे मानप्रयो- जनयोरभावात् । इदानी व्यक्तिशब्दस्य इदानी व्यक्तिशब्दस्य "रूढया लिङ्गपरत्वमिव वचनशब्दस्य संख्यापरत्व- माश्रित्य युक्तिसहं समाधानमाह "अयवेति । अस्मिन्नेव पक्षे श्लोकवार्तिकगतं 'लिङ्गसंख्ये' इति पदं युज्यतेतराम्। पक्षान्तरे तु पष्ठीसाधारणस्य वचनशब्दस्य पप्ठया अमावात् संख्यापर्य- वसानमिति कल्पनया हि तयुज्यते । वचनशब्दं संख्यापष्ठीसाधारणमेवाश्रित्येदमपि समाधानमुपत- मिति मन्यमानः पृच्छति - षष्ठो फस्मादिति। तदनुरोयेनैवोत्तरमाह - सामान्यातिदेश इति । रूढमा योगेन च सदा वचनराब्दसंबद्धं सामान्यम्, योगमायण कदाचित् तत्संबद्धो विशेषः । पप्ठया सह प्रकृतेः पौपियंसंबन्यो वृत्तेः पूर्व कदाचिदिति पप्ठी विशेषः, संख्यया सह तु वाच्य- 'पा. मू. २.४.७१. 'प्रौरमनोरमायां सम्पमूत्रव्याम्यानेज्यं न्याय उपतः। 'लो. न्या. साहरी पृष्ठम् २२. "सदभिप्रायव 'गूगगामापेन तस्मतीती-प. 'दृश्यमानेषु प्रदीपेषु वागदोन दश्यते। या- पवाटित: पाटोनिन अनि माति। "पा.मू. ३. ४. ६.. म. भावार्थकत्वबोधकत्वे-म. 'पचन्तं च पश्येत्यस्य प्रप्रियायापयमिदम् । " 'रुदया' इत्यादि 'रलोकवार्तिकगतम्' इत्यन्नं नास्ति--प, प. "माये 'न प्राग्वृत्तये' इत्यम्पानन्तरम् 'अयया प्रावृतंय लिजमाप ने अतिश्यते । पछी कम्मान गनि ? मामानमातिदने विपा- नतिदा इति' इति पाटोनिमनः । पाठ: ममटे नष्टः। अग ·, अ.१ पा. २ आ. २ ७९ वाचकमाव: सदा वृत्तावपीति संख्या सामान्यम्, इति वा तयोः सामान्यविशेषभावः। एतेन 'न च व्यतिरेकसहिता 'संख्यातिदिश्यते। संख्यामात्रातिदेशे संवन्धसहितसंख्यातिदेशाभावात्' इति कैयटो निरस्तः । षष्ठ्या एव युक्तवद्भावनापादितत्वेन विशेषणविशेप्ययोर्व्यतिरेकस्य स्वभावसिद्धत्वेन च व्यतिरेकसहितसंख्यातिदेशनिराकरणस्यानुक्तोपालम्भत्वात् । तदेवमतिप्रसङ्ग- वारकं श्लोकवार्तिकं व्याख्यायेदानी प्रयोजनवातिकमवतारयति - किमर्थमिति। एतेन "अन्त- रेणाप्यतिदेशं लिङ्गसंख्ये सिद्धे, यथा 'आपः, दाराः' इत्यादाविति प्रश्नः” इति कयटो निरस्तः । अनेन प्रकारेण समस्तव्याकरणस्यैवानर्थक्यापत्तेः । तदाशयस्य समाधानकालेऽनिराकरणाच्च । अन्यत्रेति। लुकि सतीत्यर्थः। अभिधेयस्येति। · विशेष्यस्येत्यर्थः । लिङ्गवचनेति। लुप्त- षष्ठीद्विवचनान्तमिदम्। विशिष्टे लुगन्तार्थ इति शेषः । भावात् अन्वयात् । तदेतत् सर्व- मभिप्रेत्य' भगवान् व्याचष्टे-~~ अन्यत्रेति। अभिधेयवदिति। विशेष्याद्विशिष्टं भिन्नमिति कृत्व- वमुक्तम् । वार्तिककारेण तु तयोरभेदोपचार आश्रितः । अभिधानवदिति। विशेषणवदित्यर्थः। 'लुप इति। लुप्शब्दस्येत्यर्थः। अदर्शनसंज्ञित्वादिति। अदर्शनमुच्चारणाभावः संज्ञी यस्य तत्त्वा- दित्यर्थः । अदर्शनस्येति। लुवर्थेऽदर्शन इत्यर्थः। यद्यप्यभावेऽपि लिङ्गसंख्यान्वयो दृश्यते, तयापि तस्य प्रकृतिसंबन्धाभावात् तत्र प्रकृत्यर्थगतलिङ्गसंख्यान्वयो न युज्यत इति भावः । लुप्शब्देन लुबर्थस्य यः स्थानी प्रत्ययस्तदर्थो लक्ष्यते । तथा च लुप्संज्ञया लुप्तस्य प्रत्ययस्यार्थे वर्तमाने ये लिङ्गसंख्ये ते तत्प्रकृत्यर्थगतलिङ्गसख्ये इव व्यवहर्तव्ये इति व्यपदेशातिदेशान्न काप्यनुपपत्ति- रित्याशयेन समाचते न वेति। अशक्यत्वादिति । पूर्वपक्षिणवाशक्यत्वमुक्तमिति स एवात्र सिद्धान्तिनाश्रित इति न दोषः। सिद्धान्ती समीचीनमेव पूर्वपक्षानुगुणं लक्षणावीजमाह-योगा- भावाच्चेति । अन्यस्येति । प्रकृत्यर्यस्येत्यर्थः। अदर्शनसहचरित इति। स्थानिद्वारादर्शन- संवद्धे, 'लुशब्दलक्ष्य इत्यर्थः। बहुवचनस्यति। बहुत्वसंख्याया इत्यर्थः। लुप इति । लुप्- शब्दस्य लक्ष्येऽर्थ इत्यर्थः। 'मयुरापञ्चाला इति। मयुरा च पञ्चालाश्चेत्यर्थः। तत्रोत्तर- पदार्थे युक्तवद्भावात् समुदायाद्वहुवचनलामः। पञ्चालमयुरेति । अत्र पूर्वपदार्थे युक्तवद्भावा- भावे स एक एवेति समुदायाहुवचनाभावः ।। - विशेषणानां चाजातेः १. २. ५२. [२, १०२-१०५] (उद्दचोतनम्) एकवचनबहुवचनान्तयोः सामानाधिकरण्यासंभवात् "जातियद्विशेषणमिति भाप्या- योगमारावयाह - किमिति। सामानाधिकरण्येन संवन्धमेवाह - जातिस्त्विति । वाफ्यभेदोऽ- ङ्गीक्रियते, 'विशेषणानाम्' इति चैकवचनान्ततया विपरिणतस्य जातिरित्यनेन सामानाधिकरण्येना- "पूर्वपक्षिणव शक्यत्वमुक्तमिति -न. अयं इति विगेग्यमध्याहार्यम् । अदनेति छैदः। - म. ८ - संत्या निदिश्यते अन्न प्रकारेण 'वातिक व्यक्तिवचन' इत्यन 'लिङ्गवचन' इति पाठः स्त्रीरत ति नाति । 'पति' त्यादि.तत्वादित्यय: स्यन्नं नाति १ 'मयुरा पति मान्यपुस्तके दामने । पर- मतरतापि। भानेनिंपमिनि. . - ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि न्वय इत्यर्थः। ननु कल्पद्वयेऽपि नमो भवतिना संबन्धात् कथम् । 'अजातेः' इति समासः, अत आह - असमर्थेति । नमोऽभावे कयमूर्ध्वमपि निपेधलाम इत्याशङ्कय 'आडंव तल्लभ्यत इत्याह - तत्रेति। न भवतीति । लुवन्तव्यतिरिक्तस्य विशेषणस्य जातेर्वेत्यर्थः । जातेनियतलिङ्गत्वे मथुरा- दीनां व्यक्तिवचनयोः किं नियामकम्, अत आह-मधुरादीनामिति। यदा यद्विशेपणत्वं विवक्षित तदा 'तद्विशेष्यलिङ्गसंख्यायोगित्वम् । तया च 'मधुरा बदरी वृक्षः, मधुरः सूक्ष्मकण्टको वृक्षो बदरी' इति प्रयोगद्वयं 'साध्वित्यर्थः। एतेन 'रम्याः पञ्चाला जनपद:, पञ्चाला जनपदो रम्यः' इति प्रयोगद्वयस्यापि साधुत्वमनुमतमिति ज्ञेयम् । सर्वत्र सर्वलिङ्गसद्भावस्य "स्त्रियाम्' इति सूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् 'कथमाविष्टलिङ्गत्वम्, अत आह - सर्वत्रेति । • सर्वत्रेति । शब्दविशेषेति । 'वृक्षो बदरी' इत्याद्युपपतेरिति भावः । • तटः, तटी, तटम्, इत्यादेरपि प्रयोगभेदेन साधुत्वं ज्ञेयम् । निकत्वमेवाह - पद इति। लिङ्गसंख्ये विना कयं पदसंस्कारः, अत आह -- नपुंसकमिति । सर्वेषु नामसु नपुंसकं सामान्येन. प्राप्तम्, 'द्वित्ववहुत्ववदर्थान्तरनिरपेक्षत्वादेकत्वमपि सामान्येन संनिहितं प्राप्तमित्यर्थः। 'पटा इति । “पट इत्यपि ज्ञेयम् । अनेन कथं तनियमः, अत आह भाविन इति। आश्रयस्य विशेष्यस्य। तात्पर्यमुक्त्वा तय सूत्रं योजयति-विशेषणानामिति । "अजातेरित्यस्यार्थमाह यदा तु जातिरिति । 'गुणवचनानाम्' इत्यनेनवाजातेरिति सिद्ध 'अजातेः' इत्यनुवादः। नियमार्थमिति । · व्यक्तिरेव युक्तवत्, न संख्येत्येवंरूपेत्यर्थः । मनु- प्यलुपि युक्तवद्भावनिपेघे कयं 'चञ्चा' इत्युदाहृतम्, अत आह-विशेषणानामिति । "वधिका खरकुटीत्याहुः ।। वाच- -- - [२, १०२-१०५] (रत्नप्रकाशः) 'अजातेः' इति प्रसज्यप्रतिषेधं निश्चित्य जातिरूपस्य वा विशेपणस्य प्रति- पेघः प्रियते उत जातेयं विशेषणं तस्येति पृच्छति कयमिति । "अजातिप्रयोगादिति । सूत्रे 'अजातेः' इति पप्ठी प्रयोगव्यतिरेकनिवन्धना, "प्रयोगस्य नर्थविशेषणत्वम्, नजार्थस्य चाभि- विधित्वमाडा द्योत्यते। तया च विशेषणत्वेन न जातेः प्रयोगाभावो यावत् तावत् लुवर्यविशेष- णानां युक्तवद्भावः स्यादिति सूयार्य इति भावः। प्रयोजनवातिकमवतारयति - किमर्यमिति । समानापिफरणत्वादिति । समानाधिकरणविगेपणानां विशेष्यलिङ्गवचनानुविधायित्वं लोकसिद्ध- . - । "वधिका - - नय 'प्रदी 'अनाममपंः' इत्या 'तमायमयः' इत्यानं- मट्टपाट प्रति प्रतीयते। 'तादावियेत्यर्थः । 'म्यादित्यः 'पा. गू. ४. १.३. 'ममादिष्टमिङ्गलम् - नर. 'प:'तिनाग्नि ' हिमालयन 'पटनि ""पट इत्यपि शेयम्' इति नास्ति अ; पटा इत्यपि शेयम् । ऋ,मा. चाजातेः मा. नाप्ये 'यधिका' इत्येव पाठी दृश्यने। काशिकायां 'वधिमा' इति गरेफ: पाठः। 'माय 'आ जातिप्रयोगात् प्रत्या'मा अनाति- प्रयोगात्' इति रत्नप्रसासनिमतः पाठ पति एवं प गूपि 'आ अनारी.' नि दोमिमनों बोप्य:) माति। - . "प्रतियोगमा - - ·अ.१ पा. २ आ.२ ८१ मिति तदर्थं वचनं 'नारम्भणीयमिति भावः । विशेषणानां युक्तबद्भाववज्जातरयुक्तवद्भाव- स्यापि लोकसिद्धत्वाद्वयर्थमेवेदं सूत्रमित्याह - यद्येवमिति । वृक्ष इति । सूक्ष्मकण्टकामधुरयो- वंदरीविशेषणयोरजात्योर्युक्तवद्भावेऽपि वृक्षस्य जातेर्वदरीविशेषणत्वेऽपि युक्तवद्भावो न जात इति तद्वत् 'पञ्चाला जनपदः' इत्यत्रापि युक्तवद्भावो न भविष्यतीति भावः । उत्पत्तिप्रभृत्याविना- शादिति। जातिव्यक्त्योरत्यन्तभेदाभावादुत्पत्तिविनाशी जातेरपि तदंशे भवत इति भावः। वक्त- व्यश्चेति। लोकव्यवहारस्य॑तन्मूलकत्व संभवात् तद्व्यवहाराश्रयेणास्य प्रत्याख्यानमनुचितमिति भावः । समानाधिकरणविशेषणजातेयुक्तवद्भावनिषेधेन हि तादृशविशेपणानां युक्तवद्भावो भवतीति ज्ञाप्यते। तत्फलं च' 'जातिव्यतिरिक्तस्थले भवति । तदिदमाह - गुणवचनानामिति । यत्तु कयटेनोक्तं "पदसंस्कारपक्षे वाचनिकमेतत् । पदे हि पदान्तरनिरपेक्षे संस्क्रियमाणे नपुंसकं लिङ्ग- सर्वनामप्राप्तमेकत्वं च वस्त्वन्तरनिरपेक्षत्वात् संनिहितमिति 'शुक्ल पटाः' इति प्राप्ते भाविनो बहिरङ्गस्याश्रयस्य संबन्विन्यौ लिङ्गसंख्ये अनेन प्रतिपाद्यते! विशेषणानां गुणवचनानामित्यर्थः" इति। तन्न, शास्त्रस्य नियमार्थत्वेन लोके यादृशः प्रयोगो दृष्टस्तादृशस्यैव वचनेन साधनीयत्वेन लोके च 'वेदा: प्रमाणम्, दृढं भक्तिः' इत्यादौ विशेपणस्य मिन्नलिङ्गताया दृष्टत्वे तस्यापि सावनीयत्वेन तत्र च सामान्यविवक्षाया एवाश्रयणीयत्वेन वाक्यसंस्कारपक्षस्य व्यापकत्वेन निर्दुष्ट- त्वेन च तवैव प्रकृतवचनस्योपपन्नत्वेन च पदसंस्कारपक्षस्य 'मनः, रथः, वाक्, अत्र' इत्याद्यर्थ- निष्ठप्रयोगसंपादकस्याश्रयेण प्रकृतसूत्रोपपादनस्यानीचित्यात् । एतेन 'यदा तु वाक्यसंस्कारपक्षस्त- दायमनुवाद एव, आश्रयविशेषस्य पूर्वमेव प्रक्रमे विशेषणानामपि तन्निष्ठत्वात् तद्गतयोलिङ्गसंख्ययोः सिद्धत्वात्' इति कयटो निरस्तः 1. लोकव्यवहारस्य शास्त्रमूलकत्वौचित्येन तद्व्यवहारेण शास्त्र- स्यानुवादकत्वकल्पनानौचित्यात् । एवं च ' समस्तशास्त्रस्यवानुवादात्मकत्वापत्त्या विशिप्यान- वैतत्कथनानीचित्याच्च । हरीतक्यादिषु व्यक्तिरिति। नियमार्थमिदम् । तेन वचनं युक्तवन्न भवतीति "हरीतक्यः' इति बहुवचनं भवति । खलतिकादिष्विति । इदमपि नियमार्थम् । तेन 'व्यक्तेर्युक्तवभावाभावात् 'खलतिकाम्' इति नपुंसकत्वं सिद्धम् । खलतिकस्य पर्वतस्येति । च खलतिकशब्दस्य पुंल्लिङ्गत्वात् 'प्रकृते नियमाभावे 'खलतिका वनानि' इति स्यादिति भावः । मनुष्यलुपि प्रतिषेध इति। विशेपणानां चाजातेरित्यस्येति दोपः । तेन 'अभिरूपः' इत्यन पुंस्त्वमेव स्थितम्। चञ्चेति । “चञ्चा तृणमयः पुमान्'। तत्सदृश इत्यर्थे "संज्ञायाम्' इति विहितस्य कनः “लुम्मनुष्ये' इति लुप् ।। तया - तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् १.२.५३. [२, १०५-१०६] (उद्दपोतनम्) मंशाष्टिधुनादिमंगा उन्ता इति प्रश्नस्यानिमायमाह - प्रत्यासत्तीति। 'न' इत्यस्य तात्पर्यमाह प्रत्यासतेरिति । गनिध्याया लिङ्ग बन्यदित्ययः। मंगानागनामां - - बलन्दनारा निगमामा ने r । - सपथगननं पारमित गमन सपा प: संमो तान Frtin सपनानानिमारग . - ..

·८२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि संबन्धेति । - तत्रेति । तावदाह न हीति । 'काकस्य काया॑द्धवल: प्रासादः' इतिवदिति भावः । संप्रत्यय इति। लोकव्यवहाराधीनप्रत्ययः प्रमाणं यस्य तत्त्वादिति हेत्वर्थ इत्यर्थः। तदेव दृष्टा- न्तेनाह संज्ञाप्रामाण्यमवश्याभ्युपेयमिति भावः । दृष्टान्तदाान्तिकयो रूढत्व- यौगिकत्वाभ्यां वैषम्यमाशङ्कयाह-न चेति । न चेति । कथं तहि ततस्तद्धितस्तस्य लुप् च सूत्रितः, अत आह-'तत इति। पञ्चालादिशब्देभ्य इत्यर्थः । नियतलिङ्गत्वे पूर्वोक्तं स्मारयति-तत्रेति । संख्याप्रत्ययस्याप्यालम्बनमाह - बहुत्वमपीति । बहुत्वमपीति । अवयवेति । 'पाशान्' इत्यादिवदित्यर्थः । शक्तीति । अनिष्ठकर्मत्वादिनानाकारकशक्तिगतमित्यर्थः । अन्यत्र अवयविनि, शक्तिमति वा । पूर्व 'सिकताः' इति बहुवचनान्तमुदाहृतम् । इदानीमेकवचनान्तस्यापि साधुत्वमाह - एकेति ॥ [२, १०५-१०६] - (रत्नप्रकाशः) कश्चिदुपहसति सूत्रकारम् - कि या एता इति । समाधत्ते भगवान् - नेत्याहेति । किं तहीत्यत आह-संज्ञानमिति। लोकव्यवहारसिद्धस्य निर्णयस्य संज्ञाशब्देन निर्देशः कृत इति भावः। तया च लोके ये नित्यं बहुवचनान्ता द्विवचनान्ता वा देशविशेपे रूढास्ते प्रत्ययतल्लुव्युक्तवद्भावन व्युत्पादनीयाः, लोकत एव 'आपः, दाराः, वर्षाः, सिकताः' इत्यादैरिव तेषां सिद्धत्वादिति भावः। अयं निषेधः पञ्चालादिप्रसिद्धशब्दविपयको ज्ञेयः । इतरस्थले प्रत्य- यविधितल्लुब्युक्तवद्भावैर्युत्पादनं युक्तमेव। 'वस्तुगत्या 'तत्रापि तया व्युत्पादनं युक्तमेव । 'तद- शिष्यम्' इत्यादिपञ्चसूत्री त्वन्येषां मतस्यानुवादमात्रपरा । अन्यथा स्वकृतप्रत्ययतल्लुव्युक्तवद्- भावानां स्वयमेव दूपणे पाणिनेन्तित्वापत्तेः । न च प्रत्ययतल्लुव्युक्तवावा एवान्यमतानु- वादोऽस्तु, इयं पञ्चमूत्र्येव पाणिनेरस्त्विति वाच्यम्, एवं च सत्येतत्पञ्चसूत्र्या इतरसमस्ताप्टा- घ्यायीवलदाण्येनंतावत एव पाणिनीयत्वापतेः ।। जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम् १.२.५८. [२, १०६-१०८1.. (उद्दपोतनम्) 'यहयस्ताः' इति माध्यं गंगमयति - जातिरिति । भाप्ये 'एकास्मिन् बहुवचनम्' इति त्यक्त्वा 'बहुवेश्यचनम्' इति वक्तव्यमित्युक्त्या 'जात्याग्यायाम्' इत्येतदङ्गी- गृतम्। तस्यामाह 'अग्रेति। 'जात्याल्यायामेकरिमन्' इति यदवायं तद्युक्तम्, गुप्तः, मामान्यामियानादिति यातिरयोजना। गाग्यंत्वमेकव्यक्तिनिष्ठं ययं जातिः, मत माह- गोन- नन्वनेनगाग्यंगतं गायत्वं जातिरस्तु ग्रीहित्यादिवत्, अत आह-यप्यिति । गगें- स्येति । पतंत। उपरि स्वगन्दस्य विधमानत्वादि- 'प्रदीरे 'मो योगाननगमात'दत्यन 'तती योगा- दमधिसमिति व्यसतम् । नवगमात्' इति निर्णयमागरमुहिने पाठः । वन्मुतस्तु तत्रापि-प. अनीप्टरमायादि - अग्निममत्वादि प्रमिपमालादिसायीत्यर्थः। 'राति से का निश्मा' इति प, प., न' मामामु 'परा - ·अ.१ पा. २ आ. २ , विति। "यनमोश्च' इति यनो लुकि रूपम् । अभिन्नस्येति । गार्यशब्दाद् गर्गापत्यत्वं प्रतीयते, न तु व्रीहित्वादिवदनुगता काचित् जातिः प्रत्यक्षगम्यास्तीति भावः । जातिशब्दत्वे- ऽपि देवदत्तादिशब्दा इह न गृह्यन्त इत्याह एकस्मिस्त्विति। सामर्थ्यमेवाह -- जातिपदायें- ति। सर्व इति । शुक्लादिशब्दानामपि गुणगतशुक्लत्वादिजातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तम्। अमे- दोपचाराच्च शुक्लादिशब्दानां द्रव्ये प्रयोगः । पाचकादिष्वपि पाकत्वादिजातिरेव परम्परा- संबन्धेन कर्तृगता प्रवृत्तिनिमित्तमिति सर्वे शब्दा जात्यभिवायिन इति भावः । भिन्नेति । लोक- प्रसिद्धत्वादित्यर्थः। देवदत्तादिषु परिमाणमे देऽपि द्रव्यभेदो नास्तीति मते तन्मात्रवृत्तिजातेर- भावाच्चेति भावः। एकवचनस्य स्थाने 'बहुवचनस्याङ्गीकारे दोषमाह -- भाष्ये व्रीहिभ्य इति । उच्यते वचनमिति कर्मव्युत्पत्त्या संख्या लब्धा, बहूनामित्यनेन च बहुत्वलाभ इत्याह -- बहूना- मिति । "तिष्यपुनर्वस्वोः' इत्यत्र बहुवचनस्थाने "द्विवचनादेशाङ्गीकारे "जसि च' इति गुण: स्यात् । तन्निरासायाह ---- एवमिति। प्रसक्तिमाह - एकस्यैवेति। उभय जातिव्यं चेत्युभय। तत्रेति । विवक्षामे देनापि लोके प्रयोगद्वयोपपत्तो जातिप्राधान्य एव 'प्रयोगद्वयं संभवतीत्यमानकमिति भावः ।। [२, १०६-१०८] . (रत्नप्रकाशः) इदमयुक्तमिति । जातेः प्रकारत्वेन मानात् लिङ्गवचनव्यवहारस्य व्यक्त्या- श्रयत्वाद् व्यक्तीनां च बहुत्वाहहुवचनं न्याय्यमेव, यत्नसाध्यं तु तत्रैकवचनमेवेति भावः। इति नामेति । इति खल्वित्यर्थः। 'जात्याख्यायामिति। जातिरेव पदार्थ इति मताश्रयेणेदमुक्तमिति भावः । गायें गाय॑त्वमिति । गोत्रं च चरण: सह' इति गोत्रस्य जातित्वमुक्तमिति तद्वलेन तत्र व्रीहित्वादिवज्जातिरभ्युपेयेत्याशयेनैवमुक्तम् । एतेन 'बहुषु गर्गेषु गार्यत्वस्याभिन्नस्याभावात् कथंचिदिदं भाज्यं योजनीयमित्येवंपरः कैयटो निरस्तः । ब्राह्मणत्वादिजातेरिव गाय॑त्वादि- जातेराश्रयणे बाधकामावात् । यदप्युक्तं तेनैव 'एकपिण्डगता डित्यत्वादिका जातिनं गृह्यते जात्या- ख्यायामिति वचनसामर्थ्यात्' इति। तदपि न, 'दीक्षिताः समागताः, रामभट्टाः समागताः, देव- दत्ताः समागताः, विष्णुमित्राः समागताः' इति व्यवहारदर्शनेन तस्या अपि जातेहणे वाचकाभावात् । पर्व 'ब्राह्मणः पूज्यः, ब्राह्मणी पूज्यो' इत्यादिवत् पक्षे 'दीक्षितः, राममट्टः, यशदत्तः, देवदत्तः' इत्या- दिप्रयोगसंभवात्। सामान्यवत् क्रियागुणयोरप्येकत्वस्यवोचितत्वेन 'जात्याख्यायाम्' इति वचन- बलेन गुणक्रियाशब्दयोरेव व्यावृत्तः संभवेनैकव्यक्तिजातिव्यावृत्त्ययोगाच्च । यदप्युक्तं तेनैव 'जाति- पदार्यवादिमते हि सर्वे शन्दा जात्यर्थाभिवायिनः' इति । तदपि न, तन्मतेऽपि गुणक्रियाशब्दा- ङ्गीकारे बायकाभावात् । शब्दविध्यस्थापनायावस्थाभेदमादाय डित्यत्वादिजातस्तेनान्युपगमे:- पि गुणक्रियागतजात्यङ्गीकारे मानाभावात् । "आकृतिग्रहणा जातिः' इत्यादिवैयाकरणपरिमापित- जातिलक्षणस्य गुणक्रियागतवर्मप्रवर्तनाच्च । ननु 'नीलानि रूपाणि, पीतानि रूपाणि' इत्याद्य- छ पा.मू. २.४.६४. माग्यजातिः 'बापचनस्यादेशाशीकार-अ, . 'लोके' इति नास्ति ‘प्रयोगहयं भवतीति- 'जात्याग्यापामिति' इत्यादि 'बायकामापात्' इत्यतं नातिन. Y 'द्विवचनादीमारे-मर. पा. ७.३.१०९.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . नुगतप्रतीतिवलाद् गुणादिगता जातिः सिध्यतीति चेन्न, औपाधिकत्वेन तत्र व्यक्तिभेदस्य तन्निष्ठ- जातिकल्पनाया असिद्धः। - 'एकस्मिन्' इत्यनेनैकत्ववोधकैकवचनं लक्ष्यते। तेनैकवचनस्य बहु- वंचनमादेशो भवतीत्यर्थो लभ्यत इति मन्यमानोऽर्धाङ्गीकारेणाह अस्ति प्रयोजनमिति । उक्त- मिति । स्थानिवत्सूत्रे । अर्थातिदेशोऽयमिति । एकस्मिन्नर्थे 'बहुत्ववचनं भवति, एक बहु- वद्वयवहर्तव्यमिति व्यपदेशातिदेशः क्रियत इति भावः। वस्तुतस्त्वेकस्मिन्नर्थे ‘बहुवचनं भवतीति सूत्रार्यान्न काप्यनुपपत्तिः । संख्याप्रयोग इति। 'एकस्मिन्नेवार्थे बहुवचनस्य विधानादेकशब्दप्रयोगेऽ- पि बहुवचनं स्यादिति भावः । अस्मदो नामयुवेति। उत्तरसूत्रविषयमिदं वचनम्। इदानीं जातिशब्दानां केवलजातिपरत्वमयुक्तम्, 'किं तु जातिविशिष्टद्रव्यपरत्वमेव । प्रायेण विशिष्ट- विपयस्यैव व्यवहारस्य जायमानत्वात् । तया च व्यक्तिमेदविवक्षायां तया च व्यक्तिमेदविवक्षायां बहुवचनम्, तदविवक्षाया- मेकवचनं च भविष्यतीति व्यर्थमिदं सूत्रमित्याह - अशिष्यं वेति। जातिरपोति। जातिविशिष्ट- द्रव्यस्याभिधानादिति भावः ।। अस्मदो द्वयोश्च १.२.५९. [२, १०९-११०] (उद्द्योतनम्) ननु स्वातन्त्र्यविवक्षायामपि कर्तुरेकत्वात् कथं बहुवचनम्, अत आह - एकेति । सर्वेन्द्रियाणां युगपद्व्यापारानङ्गीकारेणकेन्द्रियव्यापारदशायामितरेपामौदासीन्येन 'तत्कर्त- त्वानुमन्तृत्वात् सर्वेपां कर्तृत्वविवक्षा युक्तेत्यर्थः । इन्द्रियप्वस्मच्छब्दप्रयोगः कथम्, अत आह - शारीर इवेति । 'गोरोऽहम्' इतिवत् 'काणोऽहम्' इत्यादिप्रतीतिदर्शनात्, इन्द्रियात्मवादे तेपा- मेवाहंप्रत्ययविषयत्वाच्चेति भावः । 'आवां ब्रूवः' इति द्विवचनं न वचनसाध्यमित्याह - युष्म- वस्मदोरिति । 'त्वं मे गुरुः, यूयं मे गुरवः' इति प्रयोगद्वयमपि वृद्धव्यवहारादेव सिध्यतीत्याह -संप्रत्ययेति । युप्मदि गुरौ गुरुविपये युप्मच्छब्दे ।। [२, १०९-११०] (रत्नप्रकाशः) तद्यदा 'स्वातन्त्र्यविवक्षेति । एकेन्द्रियप्रवृत्तावन्यानीन्द्रियाणि तदनुमोदन्त इति सर्वेपामिन्द्रियाणामेककविपयत्वसंभवादिति भावः ।। फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षले १.२.६०. [२, ११०] (उद्दपोतनम्) 'तदापीति । ' यदा चन्द्रस्य फल्गुन्यादियोगम्तदेव बहुवचनम्, 'अन्यदा - तलतत्वानुगमकत्वान् न' इति नास्ति 'नाप्ये 'म्यातयण पिवमा प्रत्या स्वातन्त्र्य- - विवक्षा' इति पाठोमिगत इति भाति । तयाति अन्यया -अ. - ·अ.१ पा.२ आ. २ ८५ द्विवचनमेवेति ज्ञेयम्। ननु चन्द्रस्य फल्गुन्यादिशब्दवाच्यत्वामावात् 'तत्सहितेषु कथं 'फल्गुन्यः' इत्यादिप्रयोगः, अत आह अर्धर्चा इति। यथार्धर्चशब्दस्य तद्रूपारोपेण गोमयादिषु वृत्त्या बहुवचनम्, छत्त्रिशब्दस्याप्यच्छत्त्रिषु, एवं प्रकृतेऽपीत्यर्थः। शास्त्रे लोके च प्रसिद्धयर्थमुदाहरण- सर्वत्राजहल्लक्षणया वहुवचनोपपत्ति: । विवक्षाभेदेन द्विवचनबहुवचनवदेकवचनमपि कदाचित् स्यात्, अंत आह --एकस्यामिति। ननु द्वयोर्वहुष्वेव वर्तते, नैकस्यामित्यत्र कि मानम्, अत आह सर्वत्रेति । अनवस्था अव्यवस्था । द्वयम् । - [२, ११०] ' (रत्नप्रकाशः) फल्गुनीसंज्ञके 'प्रोण्ठपदासंज्ञके च द्वे नक्षत्रे इति द्विवचने नित्यतया प्राप्ते पक्षे बहुवचनार्थं सूत्रम्। 'अयमपीति । · तन्नक्षत्रद्वयसमीपे सूक्ष्माणामन्येषामपि बहूनां नक्षत्राणां सत्त्वेन तेषामपि वोवनेऽभिमते बहुवचनम्, नक्षत्रद्वयमात्रबोधने द्विवचनं [च] भविष्यतीति भावः। छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम् १. २. ६१. विशाखयोश्च १. २.६२. [२. ११०] (उद्दयोतनम् ) भाष्ये सुपां सुलुगिति "तत्सूत्रविहितपूर्वसवर्णे पुनर्वसुरिति सिध्यतीत्यर्थः । छन्दसि सर्वविधीनां विकल्पात् पूनर्वसू इत्यपीति भावः ।। [२, ११०] लभ्यते। (रत्नप्रकाशः) सुपां सुलुगिति । 'पुनर्वसुर्नक्षत्रम्, विशाखा नक्षत्रम्' इत्येककमेवोदाहरणं तच्च द्विवचनस्य सावादेशे सत्येव सिद्धमिति भावः। यद्युदाहरणान्तरमपि लभ्येत तहि व्यत्ययेन तत्सिद्धमिति मन्तव्यम् ॥ १ - २ ३ - ४ तत्सहिते कयं ऋ. 'द्विवचन' इति नास्ति कि नियामकम् प्रोष्ठपदसंज्ञके च- प, फ, भ. 'तत्तूत्रविहितपूर्वसवणे' इत्येव 'अ, ऋ, म कोशेपूपलभ्यते। 'पुनर्वसुरिति सिध्यतीत्यर्यः' इति 'अ' कोशे 'पुनर्वसु इति सिध्यतीत्यर्थः' इति 'नट, या' कोशयोश्च पाठो दृश्यते । नेपा- रम्मपने 'पुनर्वसुः' इत्येकवचने सति रूपम्, 'विशाखा' इति च। प्रत्याख्यानेऽपि तादृश- मेव हि रूपं सावयितुमुचितम्। पुनर्वसुशव्दात् औप्रत्यये तस्य पूर्वसवणदिशे सति 'पुनर्वसु के इति स्थिते सवर्गदी 'पुनर्वसू' इत्येय हि रूपं स्यात् । तस्मादा ग्रन्य एवं स्यादिति भाति । 'तत्सूत्रविहित सो पूर्वसवर्ण च पुनवंगुरिति विशाखेति च सिव्यतीत्यर्थः' इति। ओप्रत्ययस्य 'नु' इत्यादेो 'पुनर्वसुः' इति, "विशाखा औ' इत्यत्र औप्रत्ययस्य पूर्वसवणे सवगंदी न 'विशाखा' इति च सिध्यतीत्यामायः । -- ·८६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्र द्वन्द्व बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् १. २. ६३. [२, ११०-११३ ] (उद्दयोतनम्) तिष्येणेति। "नक्षत्रेण युक्तः' इति विहितस्याणो "लुबविशेषे' इति लुप् । तिष्य इति। तिष्ययुक्ते काले। “सन्धिवेला' इत्यण, तस्य "श्रविष्ठाफल्गुनी' इत्यनेन लुक् । नन्विति । ज्योतिर्वाचकनक्षत्रग्रहणस्य कालव्यावृत्तिः प्रयोजनम्, द्वितीयस्य माणवकव्यावृत्तिरिति द्वयमप्येकेनैव सिध्यतीत्यर्थः। अन्तरङ्ग इति। साक्षान्नक्षत्रेण कालस्य योग इत्यन्तरङ्गत्वं कालस्य। नक्षत्रयुक्तकालेन माणवकस्य योग इति तस्य वहिरङ्गत्वम् । अकर्मक- श्रुत्या "ल: कर्मणि' इति सूत्रे. 'अकर्मकेभ्यः' इत्यनेन। 'पूर्व द्रव्यकर्मणान्वितक्रियायाः परिच्छेदका- काङक्षया कालसंवन्ध इति कालस्य बहिरङ्गत्वम्। अनास्वरसेन 'अयवा' इत्युच्यत इत्याह नन्विति। अर्थादिति । अकर्मकग्रहणे नना साक्षात् कर्मणि. व्यावर्त्यमानेऽन्तरङ्गस्यैव व्यावृत्ति- युक्ता । नक्षत्रग्रहणं तु स्वार्थ "समर्पयदर्थादन्यनिवर्तकमित्युभयनिवर्तकत्वोपपत्तिरिति भावः । इत्याह इत्यरुचेराह । देशान्तरस्थनियामकत्वमेकवाक्यत्वे न सिध्यति, अत आह --तिष्यति । पुष्यविशेषणार्थ तनावश्यं नक्षत्रग्रहणं कर्तव्यमेवेत्याशयेनाह - यलोप इति । यलोप इति। स्वरूपग्रहण इति । तिष्यपुनर्वसुशव्दयोरित्यादिः । पुनरिति । तिण्यपुनर्वसुशब्दयोरभिधेये नक्षत्रे वर्तमानो यो 'नक्षत्रशब्दद्वन्द्वस्तत्रेति 'तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे' इत्यस्यार्थः । तया च पर्यायाणामपि ग्रहणं सिध्यतीति भावः। अनपेक्षित उपात्तशब्दः तिष्यपुनर्वसु शब्दो येन तिष्यपुनर्वसुशब्दार्थेन तस्यैव तत्प्रतिपादकशब्दमात्रस्यायं द्विवचनातिदेश इति विग्रहः । पुरुषा इति। तिष्यः पुनर्वसू येषां भ्रान्तानामिति विग्रहेणेत्ययः। नक्षत्रवृत्तेरिति । द्वितीयनक्षत्रानुवृत्त्या तथा व्याख्यानादित्यर्थः । अवयवेनेति । तिप्यः पुनर्वसू यस्य तिप्यपुनर्वसुसमुदायस्येति विग्रहः। उद्भूतावयवभेदसमुदाय- स्यान्यपदार्थत्वाद् बहुवचनोपपत्तिः। कयं तिप्यः पुनर्वसू, अत आह- "विपर्यासेति । उन्मुग्धाः भ्रान्तिविपया इत्यर्थः। अस्तीति । समुदायसमुदायिनोरभेदान्नक्षत्रसमास एवायमिति भावः । सर्वग्रहणेन प्राणिद्वन्द्वस्याप्येकवद्भावे "अप्राणिनाम्' इति व्यर्यम्, अत आह -- अप्राणीति । नेदं "वाचनिकमित्याह -- न्यायेति । "अयं प्राणिद्वन्द्वो विकल्पेनकवदित्ययम्। न्यायमेवाह बहु- वचनेति। बहुवचनस्येत्यनेनेत्यर्थः। सूचितप्रकारमाह - एफवद्भायेति । एकवद्भावेति। न विति। सति "चार्थे द्वन्द्वः' इति पृथक् समासविधानं व्यर्थ स्यादिति भावः । तत्प्रकरणेति । "विमापा वृक्ष' इत्यादिना विकल्पोऽपि नियत एवेति वाच्यम्, तस्य वृक्षविशेषाणां वृक्षविशेप- तथा १. . . पा.सू. ४. २. ३. 'पा.मू. ४. २. ४. पा.मू. ४. ३. १६. पा. मू. ४. ३. ३४. पा. न. ३. ४. ६९. 'पूर्वम्' इति नास्ति समयदर्यात्तस्य निवर्तगामिति-अ. 'एमवापये न मिष्यति - मा. नक्षमादानांद्वन्तः-अ, क. - शब्दयोरभिधेयेन तिप्य तम विपर्यासति नक्षत्रसमुदाय एवायमिति पा.मू. २. ४. ६. वाचनिकमित्यत आह ग्रा. "प्रदीप न्यायसिदश्चायः' इत्यम 'न्यायसिद्ध- दलायमयः' इति पाठोन्ननट्टाभिमत इति नाति । "पा. मू. २. २. २९. पा. गू. २. ४. १२. ।

·अ.१ पा. २ आ.२ ८७ रेवोभयत्र द्वन्द्वः, अन्यस्त्वितरेतरयोग एव, 'गुडचूतावित्येवं नियमार्थत्वादन्यत्र विकल्पसंभवादिति भावः। न हीति। "अप्राणिनाम्' इत्यत्र लोकव्यवहारसिद्धप्राणिनामेव ग्रहणमिति 'तिण्यपुनर्वसु' इत्येकवद्भावो भवत्येवेत्यर्थः। ननु लोकसिद्धत्वाभावेऽपि शास्त्रसिद्धप्राणित्वसत्त्वात् 'प्राणा एव' इत्ययुक्तम्, अत आह - तदधीनेति। प्राणशब्देनाभेदोपचारात् प्राणिन एवोच्यन्त इत्यर्थः । 'अयवा' इति भाष्यस्य न लोकसिद्धाः प्राणिनः, किं तु शास्त्रगम्या इत्यर्थोऽनेनोक्तः । बहुवचन- ग्रहणस्य "तिष्यपुनर्वसु' इत्येकवचननिवर्तकत्वेऽप्युक्तन्यायन विकल्पसिद्धिरिति भावः ॥ इति भाष्यप्रदीपोद्द्योतने प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयपादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ [२, ११० - ११३] . (रत्नप्रकाशः) नक्षत्र इति किमर्थमिति । तिष्यपुनर्वसुशव्दयोनक्षत्र एव प्रसिद्धत्वादिति भावः। उपसर्जननक्षत्रपरत्वे ग्रहणं मा भूदित्येवमयं तदित्याशयेनोत्तरमाह - तिष्यश्चेति । ननु माणवकं प्रतीव कालं प्रत्यपि नक्षत्रस्योपसर्जनत्वाविशेषादेकेनैव नक्षत्रग्रहणेनोभयव्यावृत्तिः सिद्धे- त्यत आह - अथवेति। तिष्यपुनर्वस्वोरिति। द्वितीयनक्षत्रसंबन्धवेलायां पुनर्वसुशब्द: पुण्यशब्द- लक्षक इति भावः । नन्वत्र द्वितीयनक्षत्रग्रहणेनोक्तार्थसाधनमतिक्लिष्टमिति वार्तिकस्थमेव नक्षत्र- ग्रहणं युक्तम्, अत्रत्यमेव द्वितीयं दूरीकर्तव्यमित्यत आह - अथवेति । अर्थग्रहणार्थ द्वितीयं नक्षत्रग्रहणमिति भावः। द्वन्द्व इति किमर्थमिति । नक्षत्रसमास इत्येव कुतो नोक्मत, नक्षत्र- परयोस्तिष्यपुनर्वस्वोः समास इति ध्याख्यानसंभवेन तिष्यपुनर्वसवो माणवका इत्यत्र वारणसंभवा- दिति भावः। तिष्यपुनर्वसव उन्मुग्धा इति। अत्रापि नक्षत्रवाचकयोरेव समासः, 'नान्यपरयो- रिति भावः। कथं चात्रकवचनमिति ! "द्विगुरेकवचनम्' इति प्रकरणे यत्रकवद्भावो विहित- स्तत्रैव सः, नान्यत्रेति भावः। 'जातिद्वन्द्व इति । तिप्यादिप्रसिद्धनक्षत्रसमीपतिनामन्येषामपि तिष्यादिपदवाच्यत्वसंभवेनाने कन्यक्त्याश्रयजातिसंभव इति भावः । ज्ञापयत्याचार्य इति । तथा च "द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्' इत्यादिना तेषां द्वन्द्व एकवचनवदेवेति नियमो भवतीत्याश्रयणा- दन्यत्र द्विविधस्यापि द्वन्द्वस्य स्वीकारो भवतीति फलितम् । पूर्व नक्षत्राणां प्राणित्वं स्वीकृत्य ज्ञापकेनात्र द्वन्द्ववैविध्यं सावितम्। इदानीं तेपामप्राणित्वमेवेति “जातिरप्राणिनाम्' इत्येवंकवद्- भावः सिद्ध इत्याह अयवेति ।। ७ इति महाभाष्यसिद्धान्तरलप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ।। ३ ७ गुडचूतावित्येतन्नियमार्यत्वात् - . पा.मू. २. ४.६. कालवाचकयोरेव प,फ. नान्यपराणामिति- "पा.सू. २. ४. १. माविहन्द इतिः पा.सू. २.४.२. पा.मू. २. ४. ६. अध्यायल्य इति नास्ति 2 ४ म.

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे तृतीयमाह्निकम् 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ १. २. ६४. [२, ११४-११९] -- (उद्दयोतनम्) उपदेशः संकेतग्रहः। 'समानानाम्' इत्युक्ते 'सरूपाणाम्' इत्यतः को विशेषः, वर्णसाम्यात्, अत आह-प्रतिपत्तीति । 'सर्वम्' इत्यनेनार्थसाम्यमुक्तम् । तदुपपादयति स्वं रूपमिति। भावसावनं श्रुतिशब्दमभिप्रेत्याह - श्रोति । श्रोत्रजन्योपलब्धिः श्रुतिरित्यर्थः । करणसाधनमभिप्रेत्याह - अथवेति । 'शेषणम् अवस्थितिः। स्थितेः काकाडक्षायां प्राथम्या- देक एव स्थितिकर्ता प्राप्यत इत्यर्थः। द्विवहुशब्दयोः संख्येयपरत्वे द्विवचनानुपपत्तिः, भावप्रधान- त्वे चानन्वयः, अत आह-द्वित्वेति। मावप्रधानो निर्देशः। तेन च तदाश्रयप्रतिपादकशब्द- लक्षणेति भावः। संस्कार्यत्वादिति । 'एकशेषसंस्कारेणेत्यादिः। आदेशत्वशङ्कां वारयति - साधुरिति । अव्याहारं वारयति - षष्ठीति। शेषपदं विहायाच्याहारोऽप्यमानक' एवेति भावः । अन्तरतम इति ।' रूपत इत्यादिः । । द्वयुदात्तशब्दयोबहुव्रीहीः तेनैव ‘गतार्थत्वान्मत्वर्थीयो न स्यात्, अत आह - द्वाविति । "अशूपि"लटिकणिखटिविशिभ्यः क्वन्' इति क्वन्प्रत्ययान्तोऽश्व- शब्दो नित्स्वरेणाद्युदातः। 'द्वयुदात्तवान्' इत्येतदपि संगमयति-~-आदेशोऽपोति। लोपिनोऽलोपि- तेति छेदे नमोऽनन्ययमाराङ्कय कृत्यान्तो लोप्यशब्द इत्याह-लोपनीयस्येति। "लोपसंबन्ध इति । 'तद्धितान्ताद् भावप्रत्ययेन संवन्धामिधानादिति भावः। 'यञ् यो बहुपु' इति प्रत्ययानामेकशेष विना'न संभवति । स चानेकप्रत्ययोत्पत्तो। सा च "न संभवति, अनेकप्रत्ययानामेकप्रकृति- परत्यासंभवात्, अत आह - पनाकृतेरिति । आदेशपक्षे पाक्षिकोऽयं दोप इत्याह - तति । "समानार्यानामिति । प्रत्ययत्रयस्यापि "प्रकृत्यर्यविशिष्टापत्यामिवानात् समानार्थत्वं 'शेयम् । सप्रकृतिक इति। प्रथमोपस्थितत्वादिति भावः । विनिगमकामावेऽपि यदा सप्रकृतिक आदेशस्त- दातिप्रसङ्गो बोध्यः। वचनेति । "यजनोश्च' शति वचनसामर्थ्यात्। तयोश्च बहुपु वृत्त्य- भावात् तदन्तग्रहणं तपाङ्गीनियत इत्यर्थः। प्रतिकृतिप्रचयः प्रतिकृतिबहुत्वम् । अजन्तार्यस्थव ८ - - 'विपणं "एससंसारणेत्यादिः जमान एवेति- 'उगादिगूनम् १५७. टिगटिमणि अलोपोनि लोपगंगागंया इति तदिताद नाव नाति नास्ति "न नानक 'न' इति नास्ति गप्रतिम ति प्रतिपयविमिष्टापत्याभियानात् . प्रगत्यविशिष्टप्रत्ययार्यामिपानात् --. ४. ६४. -- . पा. गू.

·अ.१ पा. २ आ. ३ ८९ वहुत्वे इष्टापत्ति: ' स्यादिति. प्रतिकृतिपर्यन्तधावनम्। अनन्तश्चेति । काश्यपशब्दो बिदाद्य- जन्तः। लौकिकस्यति । "यजनोश्च' इत्यत्र "यस्कादिभ्यः' इत्यतो गोत्र इत्यनुवर्तते । तत्रापत्यमा लौकिकं गोत्रं गृह्यते । तत्र प्रतिकृतिवृत्तेः काश्यपशब्दस्यापत्यार्थत्वाभावादेव' लुग् न भविष्यतीत्यर्थः। भाष्ये पय इति। एकं प्रथमान्तम्, एक द्वितीयान्तम् । 'भ्याम्'इति तृतीयान्तमेकम्, चतुर्थ्यन्तमेकम्। 'जातौ पदार्थ द्विवचनबहुवचने कथम्, अत आह --- आश्रयेति । उपलक्षणमिति। अनेकव्यक्तिण्वेकोपाधिना शक्तिग्रहार्थ जातेरुपयोगः । न तत्र शक्तिः, आनय- नादिव्यवहारे व्यक्तेरेवोपयोगादिति भावः । ननु व्यक्तिपक्षेऽप्यनेकशब्दाप्रसक्तेरेकशेषारम्भो व्यर्थः, अत आह- "यावन्तीति। सहविवक्षायामनेकशब्दप्रसक्तिरिति भावः । विषयतया विशिष्टतया । दृष्टान्तमास्थायेत्यस्य तात्पर्यमाह - यदीति। विरूपानेकशेषे विनिगमकं वक्तुं साम्यं तावदाह - प्रयोगादिति । "सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे' इत्युक्तत्वात् 'प्रयोगादेव शक्तिग्रहो न वचनादित्यर्थः। द्वयादिवदिति। द्वित्र्यादिशब्द एकशेष विनाप्येक एवानकमयं प्रत्याययति, तद्वदेकशेषं विनापि वृक्षावित्यादिशब्द इत्यर्थः । अन्यथा वृक्षावित्यादेर्व्यक्तिद्वयप्रतिपादनसामर्थ्यांमावे। विद्यमानव शक्तिरेकशेषेण ज्ञाप्यते, अत आह मन्देति। लाघवायेति । 'सरूपाणामेकशेषः' इत्यतः 'विरूपाणामनेकशेषः' इत्यस्य नार्थतया गौरवमित्यर्थः। अक्षराधिक्येऽपि प्रतिपत्तिलाघवमितरत्र विनिगमकमित्याह - तन्नेति। तत्र विरूपानेकशेपे । प्रवृत्तिविषया विरूपाणामेकशेषो नेत्येवं- रूपा। : प्रवृत्तीति । एक: शिष्यत इति विधिमुखेन प्रवृत्तिः, इतरनिवर्तत इति निपेधमुखेनेति "प्रतिपत्तिद्वयम्। 'वक्तव्या' इत्यस्य व्याख्येयेत्येवं व्याख्याने हेतुमाह - शेषशब्दस्यति। सुकर- मिति भाष्ये विरूपानेकशेपारम्भम् । तरवर्थमाह - एवं होति। "वृद्धो यूना' इत्यादी विरूपाणा- मैकशेष उच्यते। सरूपाणामप्येकशेषकयने प्रकरणमभिन्नं भवति। विरूपानेकशेपे तु प्रकरण- विच्छेदः स्यात्। "वृद्धो यूना' इत्यत्र शेपग्रहणं कर्तव्यं स्यात्। शेपशब्दमात्रस्य स्वरितत्वेनानु- वृत्तिव्याख्यानं गुरुतरमिति भावः ।। [२, ११४-११९] (रत्नप्रकाशः) रूपग्रहणं किमिति। समत्वं रूपकृतमेव शब्दानां भविष्यति, तस्यैव सार्व- जनीनत्वात् । अर्यकृतसमत्वं त्वर्थज्ञपुरुषविशेषेणैव ज्ञेयमिति सार्वजनीनं न भवतीति तन्नाश्रयिष्यते । प्रसिद्धाप्रसिद्धयोः प्रसिद्धस्यैव ग्रहणादिति भावः। यत्रैव सर्वमिति। कस्यचित्पुरुपस्योमयकृत- "साम्ये सत्यवेकशेप इति बुद्धिः स्यादिति तद्वारणाय रूपग्रहणमिति भावः । संदेहं वारयितुं विशेषणे आश्रीयमाणेऽतिप्रसङ्गो भवतीति रूपग्रहणसामर्थ्यादर्थकृतसाम्येनाप्येकशेपो वस्तुतस्तु न्यायविदः १ ना. २ ३ “आख्येयेत्येवं 'इदं वाक्यमेवमेव 'म, अष्ट, ऋ' कोशेपूपलम्पते। 'विरूपानेकागेपारम्भं सुकर मत्वा एकापारम्भ- स्य सुकरतरत्वं भाप्ये उक्तम्' इत्यारायः स्या- दिति भाति । कोशान्तरं निरीश्यम्। पा. न. १. २, ६५. पा. न. १. २.६५. १२ साम्पसत्त्वं गोपनि पा. सू. २. ४. ६४. यनितोश्चेत्यत्र पा. सू. २. ४. ६३. एवकारो नास्ति अ. यावन्त इति का.वा. १. प्रयोगादेकदापित "प्रवृत्तिद्यम् - ४ ·९० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि भवतीति सिध्यति । वक्ष्यति चैतदाशयेनैव वार्तिककार: "विरूपाणामपि समानार्थानाम्' इति । एतेन "रूपस्यान्तरङ्गत्वा दहेयत्वादुपदेशानपेक्षत्वाच्च तत्कृतमेव समानत्वं ग्रहीष्यते। प्रतिपत्तिलाघवं च 'समानानाम्' इत्युच्यमाने भवति, रूढशब्दत्वात् समानशब्दस्य तुल्यार्थत्वावगमात्। 'सरूपाणाम्' इति पुनरुच्यमाने पदद्वयार्थावगमपूर्वकान्यपदार्थावगमात् प्रतिपत्तिगौरवं भवतीति प्रश्नः" इति, "स्वं रूपम्' इत्यत्र रूपग्रहणेन ज्ञापितं व्याकरणे रूपवदर्थोऽप्यङ्गीक्रियत इति । ततश्चार्थरूपाभ्यां समानत्वं गृह्यतेत्यर्थः" इति च निरस्तम् । 'प्रश्नः' इत्यन्तस्य "स्वं रूपम्' इति सूत्रगततज्जातीयतदीयग्रन्थपणे व दूपितप्रायत्वात् । "स्वं रूपम्' इति सूत्रगतरूपग्रहणेन व्याकरणे रूपवदर्थोऽप्यङ्गीक्रियत इत्येतादृशार्थ- जापने मानप्रयोजनयोरभावाच्च । रूपग्रहणे कृतेऽर्थसाम्यं कुतो न गृह्यत इत्यत आह-श्रुती च रूपग्रहणमिति। 'रूपग्रहणे तु श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यमेव सारूप्यमेकशेप आधीयते, न त्वर्थप्रयुक्तम- पीति भावः। एकग्रहणं किमिति। सर्वेषां प्रयोगे प्राप्त शेपस्यारम्भादेकस्यैव शेपो भविष्यति, न त्वने कस्येति मन्यते। एतेन 'शेषणं शेष इति भावसाचनपक्षे प्रायम्यादेकस्यैव शेपो भविष्यति । शिप्यत इति कर्मसाधनपक्षेऽप्ये कत्वसंख्याया विवक्षितत्वादेक एवावशिष्यत इति 'प्रश्नः' इति निर- स्तम्। 'प्रथमातिक्रमे कारणाभावः' इति न्यायस्य "अधिरीश्वरे' इति सूत्रे रीश्वरग्रहणं कुर्वतः पाणिनेस्तत्स्थापयतो भाप्यकृतश्चानमिमतत्वान्निर्मूलत्वात्, कर्मसाधनत्वकत्वविवक्षाकल्पनायां मान- प्रयोजनयोरमावाच्च । द्विबह्वोरिति । द्वित्ववहुत्वाश्रयाणामित्यर्थः। सर्वेपां सर्वदा प्रयोगो मा भूत्, कदाचिदेकस्य, कदाचिद् द्वयोः कदाचिहूनां भवत्वित्येवमर्थत्वेन वचनस्यार्थवत्त्वादिति भावः । एतेन "भावसाघनपो व्याप्तिन्यायाश्रयणानेकस्यापि शेप: स्यात् । कर्मसाधनपक्षेऽपि संस्कार्य- त्वात् प्राधान्यात् संख्याया अविवक्षा स्यात् । यथा 'ग्रहं समाप्टि' इति भावः" इति निरस्तम् । व्याप्तिन्यायाथयणे संस्कार्यत्वेन प्राधान्याश्रयणे च सर्वपां सरूपाणां शेपरूपस्य संस्कारस्य न्याय- प्राप्तत्वेन वचनस्यानर्थक्यापत्तेः। वचनवलादेवकस्यानेकस्य चैकशेपे प्राप्ते तु ज्याप्तिन्यायप्राधा- न्याश्रयणानर्थक्याच्च। शेषग्रहणमिति । वाक्यस्य सापेक्षत्वादन्यवावावशिष्यत इति क्रिया- ध्याहारादिप्टसिद्धिविष्यतीति भावः। एतेन 'सरूपाणामेक: साघुर्भवतीति वाक्यशेपोऽध्याहियत इति भावः' इति निरस्तम् । एकक्रियापदाव्याहारेणोपपत्ती द्वितीयपदाच्याहारे मानामावात् । आदेशोऽयमिति। “पप्ठी स्थानेयोगा' इति परिमापितत्वादिति भावः। [तत्र] को दोष इति । अन्तरतमन्यवादंगत्वमितीष्टसिद्धिरिति मन्यते। दृपदात्तयत इति । शेः क्वनि निप्पन्नोऽश्व- गन्द आगुदात्तः, द्वयोश्चाग्यशब्दयोावुदात्ती स्त इति तयोयिमान आदेशो द्वघुदात: स्यादिति गावः। लोप्पलोपिता चेति। लोपनीयस्य लोपित्वं लोपसंवन्यो न सिध्यतीत्यर्यः । गर्गा इति। गाग्यंगार्यगायेति गायंशब्दप्रयस्यकारिमन् गाग्यशब्दे आदेगे कृते आदेगावयवस्य' यशब्दस्य यन्- त्ववहकत्ययोरमायेन मुम् न स्यात् । एकशेषपक्षे तु प्रकृत्यावृत्तेः प्रत्ययावृत्तिप्रयुक्तत्वेन "य: शिप्यते मनुप्पमानार्यानिधायी' इति न्यायेन यत्रेय बहुषु वर्तत इत्याश्रयणाल्गु सिध्यतीति एनन "प्रकृतिरनिदादेवंय । यत्प्रत्ययान्तु यहवः । यन्प्रत्ययास्तु यहयः। यत्राोग्य व्यवधानामावाद- . गन परि। - ''ओमा नि हरपानामुहिने प्रदीप न दाको। निपगारादिमुनि मन एय। पा. गू. १. १.६८. पग्रहमात् श्रोनेन्द्रिय 'पा.गु. १.४.९७. 'पा. गू. १. १. ४९. 'अब न्यायः प्रौटमनोरमाया गर पत्रचारमाने प्रतिदिन ।

·अ.१ पा.२ आ.३ . . नेकस्यापि प्रत्ययस्य परत्वं न विरुध्यते । तत्र 'गर्ग य य य' इति स्थिते यदा गर्गशब्दं मुक्त्वा प्रत्ययानामेवैको यशब्द आदेशः क्रियते तदा तस्य वह्वर्थत्वाल्लुक् सिध्यति । यदा तु विरूपाणा- मपि समानार्थानामेकशेषवदेक आदेशः सप्रकृतिकः क्रियते तदा 'गर्गय' इत्यस्यान्ययोश्च यशब्दयो- गर्गयशब्द आदेशः। तत्र यशब्दान्तस्य बहुषु वृत्तिर्न तु प्रत्ययमात्रस्येति भावः" इति निरस्तम् । एकस्याः प्रकृतेर्यत्रयमिति पक्षस्य "सुवन्तात् तद्धितः' इति मुख्यमते यान्तस्य सुबन्तत्वाभा- वेनासंभवात् । · मतान्तरे यजन्तस्य प्रातिपदिकत्वेन कथंचिदनेकस्य यजः संनिधानेऽपि सरूपाणा- मेक आदेश इति सूत्रार्थमाश्रित्य विरूपाणमेक आदेश 'इत्यादेशान्तराश्रयेण दोषापादनासंभवात् । वस्तुतो 'यञ्त्वस्यैकत्वेऽपि व्यक्तिभेदस्य सत्त्वेनानेकेषां यजामेकप्रकृतिकत्वासंभवाच्च । यजन्तं यद्वहुष्विति। जायमान आदेशोऽपि यमन्त एवेत्याश्रयितुं शक्यत्वेन यजन्तस्य च बहुषु वर्तमान- त्वेन लुक्संभव इति भावः । काश्यपा इति। काश्यपशब्दो विदाद्यजन्तः, तस्मात् "इवे प्रति- कृतौ' इति विहितस्य कन: "जीविकार्थे चापण्ये' इति लुप् । तत एकशेषेऽञन्तं बहुषु वर्तत इति तत्रानो लुक् स्यादिति भावः। वस्तुतस्तुं गोत्रगतबहुत्वे लुको विधानादनो लुग् न प्राप्त एवेति गर्गाः, वत्साः' इत्याद्यसिद्धिरेव दूषणम्। न हि तत्रादेशावयवस्य यत्वेऽञ्त्वे वा किं- चिन्मानमस्ति । वर्णसाम्यमात्रेण तत्त्वावसाये ‘ण्यप्रत्ययादैरपि यत्वाद्यापतेः । "एकाचो द्वे' इत्यादावादेशपक्षदूषणपरभाष्यविरोधाच्च । ‘पयः पय इति। एकत्र प्रथमैकवचनम्, अन्यत्र तु द्वितीयैकवचनमिति नैकशेष इति भावः। सहविवक्षायामेकशेपस्येष्टत्वेनात्र सहविवक्षाया अमावा- दपि नैकशेष इत्येकविभक्तिग्रहणस्यासाधारणमुदाहरणं 'मातृमातारौ' इति बोव्यम् । किमर्थ- मिति । जातिगुणक्रियाणामेकैकरूपत्वेन तद्वाचकस्य प्रातिपदिकस्य धातोश्चैकस्यैव प्रयोगो भवि- 'जात्याद्याश्रयगतसंख्याद्योतनाय त्वेकवचनद्विवचनवहुवचनानि भविष्यन्तीति भावः । प्रत्यर्थमिति। जातिगुणशब्दानां जातिगुणविशिष्टद्रव्यपरत्वस्यापि दृष्टत्वेन यदक द्रव्यमेककेन प्रातिपदिकेन विवक्षितं तदा 'वृक्षवृक्षौ तिष्ठतः' इत्यादिपाक्षिकानिष्टवारणायैकशेष आरम्यत इति किमिदमिति। 'घट: पटश्च तिष्ठतः' इत्यादौ प्रत्यर्य शब्दनिवेशो दृष्ट इति सरूपक- शेष आरभ्यते यदि तहि 'घटौ तिष्ठतः' इत्यादावप्रत्यर्थ शब्दनिवेशो दृष्ट इति विरूपस्यलेऽपि तत्प्रसक्तौ तत्रानेकशेषोऽप्यारम्भणीयः स्यात्। नो चेदुभयं नारम्भणीयमिति मन्यते । लघीयसी सरूपनिवृत्तिरिति। सरूपस्यैकस्य प्रतिपत्तावरस्य सरूपस्य झटिति प्रतिपत्तिसंभवादिति भावः । लघीयसी विरूपप्रतिपत्तिरिति । विरूपाः सर्वे प्रयोक्तव्या इत्येकरूपेण वोधनादिति मन्यते । अवरतो द्वयोरिति। तथा चैकशेपस्येतरनिवृत्तेश्च बोवनं गौरवमिति मन्यते। "सुकरतरं चेति । विरूपानेकशेपपक्षेऽपि 'सर्वे विरूपाः सह न प्रयोक्तव्याः, किं तु केचित्सह प्रयोक्तव्याः; एक इत- रार्थपरतयेति द्वैविध्यवोधनस्यावश्यकत्वादुमयत्र साम्येऽपि विरूपैकशेपस्योत्तरसूत्रेपु क्रियमाणस्या- वश्यकत्वेन तदेकरूपतासिद्धया सरूपैकशेप एवात्र सुकरतर इति भावः ।। ज्यति । भावः। ។ - फ. २ "तस्य वह्वर्थत्वात्' इत्यादि 'सप्रकृतिकः क्रियते तदा' इत्यन्तं नास्ति प, महाभाष्ये ४. ३. २४. सूत्रेऽयं पक्ष: प्रति- पादितः इत्यन्तिराश्रयण पा.सू. ५. ३. ९६. पा. सू. ५.३. ९९. पा. सू. ६. १.१. माप्ये 'सुकरतरवं च' इत्यत्र 'सुपरतरं च इति पाठोऽभिमत इति माति । 'सर्व विरूपाः सह प्रयोक्तव्या न त्वैफ इत- रार्थपरतयेति प, फ. ४ - ·९२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि [२, ११९-१२७] - (उद्दयोतनम्) 'एकविभक्तौ' इति श्रवणे किमत्र 'प्रष्टव्यम्, अत आह-किमिति। प्राति- पदिकसमुदायात् स्वादयः कुतो न भवन्ति, अत आह-याविति । एकवचनान्तानामित्यत्र हेतु: -वर्तीति । "शब्दानुशासनम्' इत्यादी संख्याभेदे 'प्रमाणसद्भावेऽपि न सर्वत्र तदित्यभिप्रेत्य 'सर्वत्र' । इत्युक्तम् । 'गुण इति । प्रत्ययविधी प्रातिपदिकादेर्गुणत्वादित्यर्थः। क्वचिद् गुणेऽपि संख्या न विवक्ष्यत इत्याह ---- यत्र विति। नान्तरोयकमिति। संख्यां विना शब्दप्रयोगाभावात् प्रायम्यादेकत्वोपादानम्, न तु विवक्षितम् । लक्ष्यति । पौरुपेयवाक्यस्य विवक्षाधीनत्वात् 'सं- प्रदायानुसारेण विवक्षाविवक्षे व्यवस्थिते इति भावः । प्रातिपदिकसमुदायस्य कथमर्थवत्त्वम्, अत आह-अवयवेति । परस्परेति । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरिव 'प्रातिपदिकार्थानामपि परस्परा- काक्षा युक्ता, अवयवार्थानामेव परस्परसंसृष्टानां द्वन्द्वार्थत्वात् प्रातिपदिकसमुदायार्थत्वमपि युक्त- मिति भावः। समुदायार्थोपजनात् अवयवार्थानामेव 'समुदायार्थत्वसंपत्तेरित्यर्थः। ननु सजा- तीयानां सुवन्तसमुदायानामेव व्यावृत्तिः समासग्रहणेन, न प्रातिपदिकसमुदायानाम्, अत आह --- अविशेषेणेति। ननु 'एकविभक्तो' इत्युक्तेरनेकविभक्तिपराणां कथमेकशेपः, अत आह -- इदा- नोमिति। पृथग्विमक्त्युपलब्धिमुपपादयति -- वृक्षसिति। विभक्ताविति । तुल्येत्यादिः। एतेन 'विभक्तिपराणाम्' इत्यत्र परशब्दस्यावयववाचित्वं निरस्तम् । वातिके तच्छब्दो विमक्तिपरः। आश्रयशब्देन' बहुचीहिः, एकशेपोऽन्यपदार्य इत्यभिप्रेत्याह --- विभक्तीति । पृथक्त्वं प्रकृतिरा- हित्यम्, उपलब्धिः तद्धेतुप्रयोगोभिप्रेत इत्याह फेवलानामिति । भाप्ये समयः नियमः । भाप्ये अग्निचिदिति। हल्ड्यादिलोपः प्रकृतिनिमितः। भाप्ये अधुना कालार्थादिदंशब्दात् सप्त- म्यन्तादधुनाप्रत्यये इदम इम्, 'तस्य "यस्य' इति लोपः। इदं परिमाणमस्येति "किमिदंभ्यां वो घः' इति वतुप, तस्य च वो घः, पस्येय्, ""इदंकिमोः' इतीम्, तस्य "यस्य' इति लोपः, श्यान् । नन्विति। 'गंयोगान्तम्य' इति बहुव्रीहिः, अन्तशब्दोऽययवयाची, पदं चान्यपदार्थः । तथा च यत् पदम्, न तत् गंयोगान्तम् । यत् संयोगान्तम्, न तत् पदम् । किं तु पदसमुदाय इति संयो- गान्तलोपो न प्राप्नोतीत्यर्थः। पदान्तत्वाल्लीकारेऽपि गंयोगादिलोपेन माव्यम्, न गंयोगान्तलोपे- गेल्या. - संयोगान्तेति। "पूर्वग्रामिदम्' इति हल्ङ्यादिलोपे कर्तव्ये द्वयोरप्यसिद्धत्यात् नगेनापि माध्यमित्याह -- पूर्वति । "अपापोति। पदान्तो य: गंयोगस्तदाद्योलौंग इति विवक्षितत्वा- दिनीयममारे मंगोगादिशब्दप्रवृतिनिमितमात्र संयोगश्चेति । "स् वृक्षार प्रति आधोरेगाम्य हल्लयादिलोपादित्यर्थः। "अवरतः' प्रत्युपन्या पदाचित् प्रयाणां श्रवणापादनरावां दित्ययः। - प्टरम- महामापा पम्पमाहितारम् । 'गुमि 'मामान रोपन xfrienामति मागागल-. 'पा. मू. ६. ४. १४८. "पा. गू. ५.२४०. "पा. गू... ३.९०. "पा. p. ६.१. १४८. - -- 1 - "TtrIFT. ''त मानि . 10 ·अ.१ पा.२ आ.३ ९३ वारयति . . दुष्टत्वेति । ननु सर्वत्रैकवचनान्तानामेवैकशेषः, न द्विवचनाद्यन्तानाम्, अत आह - ये स्वभावत इति। श्रवणेति । श्रवणेति। तत्र हल्ङयादिलोपासंभवादित्यर्थः । स्वभावतोऽनियत- संख्येष्वप्याह --- कृतेति। वृक्षौ च वृक्षौ च वृक्षौ, वृक्षाश्च वृक्षाश्च वृक्षा इत्यादावित्यर्थः । 'कश्चित्' इत्यनेन दोषान्तरमपरिहृतमित्याभाति। तच्च नास्ति, अत आह यस्त्वयेति। तिङामिति । पचति [च] पचति [च] पचत 'इत्यत्रापि तुल्यन्यायतयैकशेषो वाच्यः । तत्र समासाभावात् तिङो लुग्विवायकाभावाच्च तिङद्वयश्रवणप्रसङ्गोऽपरिहृत इत्यर्थः। अश्वशब्द- स्येति । क्वन्प्रत्ययान्तोऽश्वशब्द आधुदात्त इष्यत इति भावः। बाधको भवति अपवादत्वेने- त्यादिः । विरोधेति । “विरोवोऽपि वाधकत्वे तन्त्रमिति भावः। ' समासान्ते सत्यप्यन्तर्वति- विभक्ती सारूप्यसत्त्वान्नात्र दोषः, अत आह - अन्तर्वतिन्या इति । लुका "सुपो घातु' इत्य- नेन। प्रत्ययलक्षणेति। "न लुमता तस्मिन्' इत्यनेनेत्यर्थः । समासान्ते कृतेऽपि सारूप्यं शङ्कते समासान्त इति। "एवं त_ति । विभक्तौ परतः सारूप्यं वाच्यम् । समासान्तेन व्यवधानान्न 'तत्परत्वमिति भावः। नन्वेवमपि 'समासान्ते कृतेऽसारूप्यात्' इति भाग्यमसमर्थितम्, अत' आह- समासेति । समासान्तः समासस्थोत्तरपदस्यावयवः, न समासस्येति भगवन्मतमित्यर्थः। भाष्ये ऋक् च ऋक् च ऋचौ, समासान्ते कृत इति। अत्र 'टच न भवति, समाहाराभावात्। किंतु "ऋकपूः' इति सामान्य विहितोऽकारप्रत्ययः समासान्त इत्याहुः । किमर्थमिति। एकवचनान्त- योरपि समासे कृते समासादेकशेषनिमित्तविभक्तौ परतः परत्वाद् गुणदीर्घयोः कृतयोरूप्यादेकशेपो न प्राप्नोतीति वक्तुं शक्यत्वाद् द्विवचनोदाहरणं किमर्थमिति भावः । सर्वथैति। अन्तर्वतिविभक्ति- परत्वे समासविभक्तिपरत्वे चेत्यर्थः । वचनेति । एकविभक्तावेकशेपवचनसामादित्यर्थः । अत्र द्विवचनान्ते । द्वयोरेकवचनान्तत्वे गुणदीर्घयोरप्रसङ्गान वैरूप्यम् । यद्यपि वचनसामर्थ्यात् प्रत्ययलक्षणेनैकशेषः स्यात्, न गुणदीयौं । पूर्व जातावपि निमित्ताभावानिवर्तते। तथा चान्तर्व- तिन्यां विभक्ती सारूप्यं संभवति। तयापि वचनसामर्थ्यादन्तर्वतिविभक्तेलक: प्रागेव तामाश्रि- त्यकशेपे क्रियमाणे वैरूप्यमिति भावः, इति केचित् । वस्तुतो निमित्तामावे नैमित्तिकस्याप्य- भाव इति लक्ष्यानुसारेण "क्वचिदेवाश्रीयते, न' सर्वत्र । "अभविढ्वम्' इत्यादी सिचो लोपेऽपीट: सत्त्वात् । तथा च पूर्वप्रवृत्तयोर्गुणदीर्वयोरवस्थानाल्लुकि प्रत्ययलक्षणे कशेपे क्रियमाणेऽसारूप्यमिति प्रत्ययलक्षणमाश्रीयत इति प्रदीपाशय इति नवीना:। अथापीति । अत्रापि वचनसामाय- वहितपरत्वमाश्रीयत इति भावः । समास इति । पचति [च] पचति [च] पचत इत्येत- सिद्धये तिङां समासस्तन चैकशेष इति वक्तव्यमित्यर्यः । विनापोति । सुवन्तानां समासस्य सिद्धत्वादर्थात् संनिघानाहा तिङन्तसमास एव ग्रहीष्यत इत्यर्थः । तिङसमासो वक्तव्य इत्यस्य १०॥ १ - 1 T अ. वचनानामेकशेपः ऋ. 'युगपदधिकरणवचनताभिप्रायेणेदम् । तिद्वय सत्यन्ततिः अ, न. पा. नू. २.४.७१. का. वा. १. १. ६३ 'प्रदीप 'नोत्तरपदस्येति चेत् तहि तेनैव' इति पाठो दृश्यने। अब 'इति चेत् एवं तहि' दत्यन्नंमट्टपाठ इति भाति । 'तत्परमिति -अ, ऋ. 'द्वन्द्वाच्चुदपहान्तात् समाहारे' इति सूत्रेणेति भावः। पा. सू. ५. ४.७४. " विहिताकारप्रत्ययः १२ 'कृतियोः' इत्यादि 'एकवचनान्तत्ये गुणदीयोः' इत्यन्तं नास्ति पवचिदात्रीयन 'अनुभवायंत्ये सामंकत्येन मध्यमपुरणबहुवचनं योग्यम् ।

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि व्याख्या ---- द्वन्द्वश्चेति । तिशब्दः 'प्रतिषेध्य इति भाष्ये । "सुपो धातु' इति सुप एव लुग्वि- हितो न तिङ इत्यर्थः। भाष्ये 'तश्शब्दो विधेयः व्याख्येयः, तिलोपे एकशेपे द्वित्ववोधनाय द्विवचनस्यावश्यकत्वात्। पूर्व निरस्तस्य पुनरुपन्यासे प्रयोजनमाह दोषान्तरेति। दोषान्तरं 'द्विवचन' इत्यादिभाष्ये वक्ष्यमाणम् । पूर्वदोपस्याप्यत्र निरासमाशङ्कय गौरवमुच्यत इत्याह पूर्वमिति। तत्प्रतिविधानाय विभक्तिश्रवणनिरासाय। वचने 'विभक्तिलोपवचने । द्विवचनादि- विचिर्द्वन्द्वप्रतिषेधो विभक्तिलोपश्च वक्तव्य इति गौरवमित्यर्थः । यद्यपि पच्यादिक्रियायाः स्व- रूपभेदोऽस्ति, तथापि क्रियेक्यपक्षेऽप्येकशेप आवश्यक इत्याह - कारकेति । एकशेषस्य साव- कारात्वे को दोपः, . अत आह ततश्चेति। द्वन्द्वानन्तरमेकशेपं वारयति सकृद्गताविति । पुनःप्रसङ्गेनैतद्दोपपरिहारेऽपि समास इति चेदित्युक्तदोपो दुरुद्धर इत्याह - पुनःप्रसङ्गति । "विमक्तावित्युक्ते 'विभक्त्यन्तानाम्' इति कयं 'लभ्यम्, अत आह - सप्तमीति । सप्तम्यां दोप- दर्शनात् "विभक्तीनाम्' इति निर्देशः कर्तव्य इत्यर्थः। 'कश्चित्' इत्यनेन सूचितं दोपमाह शिष्यमाणस्येति । तया च द्विवचनादिविधिरपरिहृत प्रत्ययग्रहणपरिमापर्यव "विमक्त्यन्तग्रहणसिद्धेः सप्तमी विहाय पप्ठीवहुवचनमा विवक्षितमित्याह - सप्तमीति । 'न वा' इत्यनेनैकग्रहणमानं प्रत्याख्यायत इति भ्रमं वारयति -- एकेति । पष्ठीनिर्देशस्य विमक्ति- लोप: प्रयोजनमित्युक्तेः कथं प्रयोजनामावः, अत आह-ततश्चेति । ततश्चेति। द्विवचनेति । केवलप्रत्यय- श्रवणं द्वन्द्वश्च न प्रसज्यत एवेत्यर्थः। 'अनेकार्याश्रयश्च' इति माप्यतात्पर्यमाह - यश्चेति । 'विभक्त्यन्तानाम्' इत्युच्यमाने वचनलोप: परिहत एवेति 'कश्चिद्वचनलोपः' इत्ययुक्तम्, अत आह प्रत्युतेति । न केवलं 'प्रयोजनामावः, प्रत्युत दोपोऽपीत्ययः ।। - इत्यर्थः । - [२, ११९-१२७] (रत्नप्रकाराः) कि पुनरिति । एकशेषविषयाणां सरूपाणां यः समुदायस्तस्मादेकस्यां विम- पतो परत एकागेप: मियते वेति प्रश्नः। प्रष्टुराशयं विज्ञातुमाहेतरः -- एवमिति। एतेन 'किम- यमेगाब्दः संख्यावाची तुल्यवाची वेति प्रश्नः' इति निरस्तम्। प्रश्नस्यैककोटिकतायाः स्फुट- त्वात् । निकोटिकत्वे 'एवं भवितुमहंति' इति प्रत्युत्तरविरोधाच्च । न हि कश्चिदविक्षिप्तः 'ग्राह्मणोति, नि. क्षत्रियः' इति पृष्ट 'एवं भवितुमर्हति' इति वदति । अत एव 'एवं भयितु- महंतीति। गण्यायाचित्वेनगाशब्दस्य प्रसिद्धतरत्वादिति नावः' इत्यपि निरस्तम्। 'एवं भवितु- महंति' त्यम्प प्रगानीकारमानपरत्वेन तामविगेपार्यपरत्वकल्पनानौचित्यात्। प्रष्टा म्याराय- गाह एफपिभपतायिति चेविति । नाभायाद्विभरतेरिति । विमगत्यनाये समुदायम्याप्राति. पदिल्यादिति यक्ष्यमाणो हेतुः। एतेन ""स्याप्रातिपदिकान्' इत्यत्रकवचनान्तानामेय द्वन्दः १ - अमवपरीत्वेन पाग्यानमिति घोप्यम् । प्रतिषिया अति 'एमपिमरतायिन्युवर्ग-ना विमरसारित्यः 'पा.मू. २.४.१. गगन-ना. 'पारमा "ine:: प्रतिपय साना मिनि गन, पूर्वमग म्याग्यात নেনিনানালিখি गदिम, गवापि राम मामानेन •विमसमलाराम freोरे ग महिमायपि 'प्रपोगामार:-. पर rarian गुर्गमनागमन ·अ.१ पा. २ आ.३ - . क्रियते, बतिपदार्थानां सर्वत्र संख्याभेदावगमे मानाभावात्। गुणे च संख्या विवक्ष्यते, यथा 'पशुना यजेत' इति । एवं चैकस्मात् प्रातिपदिकात् स्वादिभिरुत्पत्तव्यम्, न तु समुदायात्" इति निर- स्तम्। ङ्याप्प्रातिपदिकानां केवलानां प्रयोगासंभवेन प्रयोगसिद्धये तेषां प्रत्ययसंस्कार्यत्वेन 'ग्रहक- त्वाधिकरणन्यायेन तत्रैकत्वस्याविवक्षाया एवौचित्यात् । अन्यथैकस्मादेव ड्यन्तादावन्तात् प्राति- पदिकाच्च स्वाद्युत्पत्तिः स्यात्, न द्वितीयादिभ्यः। न टेकेन पशुनेष्ट्वा 'पुनः पश्वन्तरेण कश्चि- बजते । एवं च. "ड्याप्रातिपदिकात्' इत्यत्र. बहुवचनान्तानां समासेऽपि न दोषः, 'ब्राह्मणा भोज्यन्ताम्' इत्यत्रेव "प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिः' इति न्यायेन प्रातिपदिकत्वाधिकरणेभ्यः सर्वेभ्यः प्रत्येक विभक्त्युत्पत्तिसिद्धेः। यदप्युक्तम् “यत्र क्वचिद् गुणेऽपि संख्या न विवक्ष्यते, यथा "कर्तुरीप्सित- तमं कर्म' इति द्वयोर्वहूनां वेप्सिततमत्वे कर्मसंज्ञा प्रवर्तते, तत्र नान्तरीयक संख्याया उपादान- मिति लक्ष्यसिद्धयर्थमाश्रीयते” इति । तदप्ययुक्तमेव, संज्ञाविधौ संज्ञिन एव प्राधान्येन तत्रापि "ग्रहकत्वाधिकरणन्यायेनैव संख्याया अविवक्षेति वक्तुं युक्तत्वात् । · संख्याया अविवक्षायां लक्ष्य- सिद्धेरेव सर्वत्र हेतुत्वसंभवे क्वचिन्मीमांसाप्रसिद्धन्यायोपन्यासरूपाधजरतीयाश्रयणानौचित्याच्च । ननु चार्थवदिति । द्वन्द्वरूपस्य समुदायस्येव 'ड्याप्रातिपदिकसरूपसमुदायस्यापि सहविवक्षायां विशिष्टेकार्थत्वसंभवादिति भावः । अर्थवत्समुदायानामिति । सरूपाणां चाप्रातिपदिकानां प्रशस्तार्थकत्वाविशेषादिति भावः। “एकविभक्ताविति प्रत्येकं सरूपविशेषणमित्याश्रित्य पक्षान्तर- माह यदि पुनरिति । एतेन 'इदानीं तुल्यपर्यायमेकशब्दमाश्रित्याह - यदि पुनरिति ।' इति निरस्तम् । · प्रथमाद्वितीयाद्विवचनान्तानां तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीद्विवचनान्तानां चतुर्थीपञ्चमीबहु- वचनान्तानां षष्ठीसप्तमीद्विवचनान्तानां 'जसशस्ङसिङसन्तानां चैकशेषापत्तेः । न च सहविवक्षाया अमावेन तत्रैकशेषो न भविष्यतीति वाच्यम्, सहविवक्षापदस्यानुपादानात् । एकशब्दस्य संख्या- परत्वाश्रयणवाभिमतसिद्धौ तस्य तुल्य पर्यायत्वाश्रयणे मानाभावाच्च । एकशब्दस्य संख्यापरत्वे हि प्रथमान्तानामेव वा द्वितीयान्तानामेव वा तृतीयान्तानामेव वैक"विमक्त्यन्तानामेवैकशेपः सिव्यति, न त्वनेकविभक्त्यन्तानामित्यभिमतसिद्धिर्भवति। पृथग्विभक्त्युपलब्धिरिति। एकशेषे एकविमक्ते- निमित्तत्वेनाश्रयणात् निवर्तमानेष्वपि तस्या निमित्तत्वानिवृत्तप्रकृतिकविमक्तेः श्रवणं प्रसज्यतेति संयोगान्तलोपेनेति । प्रथमान्तेन विग्रहः, तत्राप्येकवचनान्तेनैव, 'प्रत्यर्थ शब्दनिवेशः' इति मते एकशेपारम्मात् । तया च "संयोगान्तस्य लोपः' इत्यनेन संयोगान्तस्य पदान्तस्य लोप इत्यर्थकेन चरमादिद्वितीयान्तानां क्रमेण लोपे सतीष्टं सिध्यतीति मन्यते । परयोरिति । वृक्षस् स् स् इति स्थिते संयोगान्तलोपसंमव इति भावः। पूर्वयोरिति । उपलक्षणमिदं पूर्व- परयोरित्यस्य । संयोगादिलोपेनेति । सकारद्वयस्य प्रत्येकं संयोगत्वात् पदान्ते वर्तमानत्वाद्वय- पदेशिवद्भावेन संयोगादित्वाच्चेति मन्यते । न सिध्यतीति । प्रत्येकं संयोगसंज्ञापदास्य दुष्ट- त्वात् संयोगयोमध्ये य आदिस्तस्य लोप इत्याश्रयणाचकस्यैव सकारस्यादेर्लोप: स्यादिति भावः । भावः। तदा . 'मीमांसा ३. १. ७. अधिकरणेऽयं न्यायः प्रतिपादितः पुनःपुनः पश्वन्तरेण प, फ. पा. सू. ४. १.१. 'लो. न्या. साहली. पृष्ठम् २९१. 'पा. न. १.४.४९. मिततमत्वे मीमांसा ३. १. ७. अधिकरणेऽयं त्यायः प्रतिपादितः। 'ज्याप्रातिपदिकास्वरूप पर्यायत्वाश्रये मानामावाञ्च ""विमपत्यन्त' इत्वनन्तरं तन्मतस्य' इत्यन्तं नास्ति पा.मू.८.२.२३. ५ ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि द्वयोरिति। पूर्वपरयोरिति भावः अयं दोपः. पूर्वपरयोनिवृत्तावपि तुल्यः, परयोः. सकारयो- रेकस्यैव संयोगान्तलोपेन लोपात्। एवं च पक्षत्रयेऽप्यकस्य परस्य वा द्वयोः पूर्वपरयोर्वा सकार- [योः] श्रवणमनिष्टमेव, तत्र जस एवेष्टत्वात्। दूषणान्तरमप्याह - यत्र चेति । द्विवचनबहु- वचनयोरिति । वृक्षवृक्षौ तिष्ठत इत्यादि निवृत्त्यर्थत्वस्येव वृक्षवृक्षास्तिष्ठन्तीत्यादिद्विवचनबहु- वचनान्तावयवकद्वन्द्वनिवृत्त्यर्थताया अप्येकशेपस्य वक्तुं शक्यत्वे च द्वयोर्बहूनां चौकारजसा श्रवणं स्या- दिति भावः। एवं विभक्त्यन्तरेऽपि दूषणान्युनेयानि। एतेन "ये च स्वभावत एव द्विवचन- बहुवचनान्ताः प्रयुज्यन्ते 'गोदौ, -दाराः, सिकताः' इत्यादयस्तत्र द्विवचनबहुवचनेषु परत एकशेपे- सति द्विवचनबहुवचनानां श्रवणप्रसङ्गः" इति कयटो निरस्तः। गोदादीनां द्वित्र्यादिशब्दानामिव नियतसंख्याविशिष्टवाचकत्वेनैव शेपशब्दत्वायोगात् । अत एवास्वरसात् तेनापि · 'कृतकशेपाणां वा पुनः' इत्यादिनोदाहरणान्तरमाश्रितम् । तत्र 'कृतकशेपाणां :पुनरेकशेपः' इत्ययुक्तम्, सकृदेक- शेपेणैव सिद्धे पुनरेकशेपे मानाभावात् 1 प्रथमैकशेपेण द्विवचनबहुवचनान्तताया असिद्धेरुक्तत्वा- च्चेत्यन्यदेतत् । · यदि पुनः समास इति । यदि पुनः समास इति। पूर्वसूत्राद् द्वन्द्व इत्यनुवर्त्य द्वन्द्वे सरूपाणामेकशेप इति व्याख्यायते चेत् कि स्यादिति भावः। वचनलोप इति । उपलक्षणमिदममिमतद्विवचन- बहुवचनोत्पत्तेः । अश्वश्चाश्वश्चेति। अनेन भाष्येण ज्ञायते एकशेपो द्वन्द्वस्यवापवादो न तु व्यस्तप्रयोगस्य। तेन घटश्च घटश्च तिष्ठत इत्यादिप्रयोगः साधुरेवेति । अन्तोदात्तत्वे कृत इति । तथा चान्तोदात्तः सर्वानुदात्तो वावशिप्येत । उभयथापि दोपः, आधुदात्तस्यैवेप्टत्वादिति परत्वादिति। नाप्राप्ते समासान्तोदात्तत्वे एकशेपस्यारम्यमाणत्वेऽपि "असति संभवे बाधनं भवति' इति मुख्यापवादत्वाभावाद्युक्तमिदम् । असारूप्यादिति। विभक्ती परतः पूर्वयोः ऋचशब्दयोः सारूप्याभावादिति भावः । न चान्तर्वतिन्यां विभक्ती पूर्वयोश्चकारान्तयोस्तत्र मारुप्यादेकशेप: स्यादिति वाच्यम्, "न लुमताङ्गस्य' इति तन्निपेधात्। न च तपोभयोः सहितयोरङ्गमंशाभावात् स निपेधो न प्रवर्तत इति वाच्यम्, एकस्य - शेपोऽपरस्य निवृत्तिश्चेत्यु- भयस्य विधेयत्वेनोत्तरस्याङ्गत्वमादायव तन्निपेयस्य तत्र प्रवृत्तिसंभवात् । एतेन 'समासस्योत्तर- पदस्यान्तः समासान्त इत्यपि भाष्यकारस्य मतमिति ऋगृचशब्दयोवरूप्यमाश्रित्य भाध्यकृता दोप उद्भावितः' इति कयटो निरस्तः । तन्मतस्य भाष्यकारसंमतत्वे मानाभावात् । अङ्गाश्रये चेति । प्रत्यये परतः प्रकृतेयंत् कार्य तस्मिन् सतीत्यर्थः। एतेन 'चशव्दादनङ्गाश्रयेऽपि। यथा नौश्च नावी चेति' इति कयटो निरस्तः। आवादेशस्याप्यङ्गाधयत्वात्। अङ्गाश्रयशब्दस्याङ्गा- धिकारविहितकार्यलक्षकत्वे मानामावाच्च । स्वसा च स्वसारी चेति । गुणोपचा[दी] रूपा- माययकार्ययोः सतोपम्यमिति मूननाय तत्वार्यविशिष्टतया द्वितीयं पदं द्विवचनान्तं निदर्शितम् । एतेन 'सर्वथा पंरुप्यप्रतिपादनाय द्वितीयं द्विवचनान्तं निशितम्। तथा हि - यद्यन्ततिन्यां पिमपतो गुप्तापामपि वचनसामात् प्रत्ययलक्षणमाथीयते तदात्र वैरूप्यम् । अयापि 'समास- विगस्त्यम विभक्तिपरत्वं, तयापि चाप्यम्' इति फयटो निरस्तः। प्रथमान्तेन विग्रहे दलितेऽपि चाप्यस्य मिहत्वात्, वचनस्य विनक्तिमाश्रित्य चरितार्थत्वेनान्ततिविमक्त्याश्रयकार्यप्रवृत्या वरू- पापादनस्यात्यन्तमायावहत्याच्न। तिहसमासे तिरामासयचनमिति। तिडन्तसमास तितक- पसिद्धये तिदन्तानां द्वन्दो यातव्य प्रति मन्यते । वस्तुतम् तिइन्तानां द्वन्दप्रसकनेरगावेन मह- भावः। .. । नियम्पयंचमिय--१, फ. मानापम् .. १.२. पा.मू. १.१.६३. "प्रदीप 'समामयिननत्यय विमपित्तपत्यम् दरपत्र 'गमागयिनस्त्यराविमतिपरत्वम्' इनि पोगाम्बामुहिन पाठः।

·अ.१ पा.२ आ.३ ९७ १५ भगवान् समाधत्ते विवक्षाया अप्यभावेनैकशेषस्याप्यनपेक्षणात् कस्यचिन्मन्दबुद्धेर्वचनमेतत् । तत्र कश्चिच्छङ्कते एक तिङग्रहणमिति । नानर्थकमिति । प्रकृत इति । "आख्यातमाख्या- तेन क्रियासातत्ये' इत्यत्र 'द्वन्द्वश्च सरूपाणम्' इति वक्तव्यमिति भावः । : 'तिविधिरिति । समास- स्य तस्याधातुत्वात् तत्राप्तिरिति भावः। प्रतिषेधश्चेति । कर्मण्यत्र घञ् । “सुपो धातु- प्रातिपदिकयोः' इत्यत्र सुग्रहणात् तिडो लुग् न प्राप्त इति भावः । असमासपक्षे. दोषान्तरामि- धानाय तं पक्षं पुनरुत्थापयति यदि पुनरिति । वचनलोपदोषः प्रागापादित एवेति पुनस्तदा- पादनं न घटत इति मत्वाह ननु चेति । उत्पततेति । दोषाभिधानायोपक्रममाणेनेत्यर्थः । चोदिता इति। "ज्यन्ते कर्तुश्च , कर्मणः' इति कर्तृभूतकर्मणि क्तः। आपादिताः स्म इत्यर्थः । आपादनस्य ज्ञापनत्वेन बुद्ध्यर्थत्वात्पदेस्तत्कर्तुस्तत्र कर्मत्वात् । दूषणान्तरं समुच्चेतुमुक्तस्यानुवादो युज्यत इति समाधत्ते - द्विवचनेति। विधेयानीति । स्थितेन शब्दनैक एवार्थोऽभिधीयत इति द्विवचन बहुवचनं च तस्मान्न प्राप्नोतीति मन्यते । द्वन्द्वप्रतिषेधश्चेति। द्वन्द्वस्य वैकल्पिकत्वात् तदभावेऽस्य सार्थक्यात परत्वाद् द्वन्द्वः प्राप्नोतीति मन्यते। अनवकाश एकशेष इति। सहविवक्षा- यांद्वन्द्वस्य नित्यत्वादिति भावः। विशेषणविशेष्यभावानापन्नस्यानेकस्यैकेन पदेन युगपदपरपदार्थ- संवन्धवोधनेच्छा हि सहविवक्षा । ऐकपद्यं च सत्येव द्वन्द्वे भवतीति न्यायसिद्धा तस्य नित्यता। तिङन्तान्यवकाश इति । कारकभेदोपाधिकक्रियाभेदस्य संभवेनानकसरूपतिङन्तप्रयोगवारणायक- शेषः संभवति तत्रेति मन्यते। वस्तुतस्त्वाख्यातेन संख्याविशेषविशिष्टस्यैव कारकस्याभिधानाद् धात्वावृत्तिमन्तरेणवौपाधिकक्रियाभेदो गम्यत इति तत्रैकशेपो न प्रसक्त एवेति' निरवकाशेनैकशेपेण द्वन्द्वो वाध्यत इत्येव सारम् । विभक्त्यन्तानामिति । एकविभक्ताविति छान्दसो विभक्तिव्यत्यय इति भावः । कश्चिद्वचनलोप इति। स्थिताद् द्विवचन बहुवचनोत्पत्त्यभावरूपदोषः स्थित एवे- कथं वचनलोपः परिहृत इत्यत आहे विभक्त्यन्तानामिति । तत्र तुशब्दो ह्यर्थे। एकपदस्य द्वितीयस्य प्रयोजनमाह एकविभक्त्यन्तानामिति । न वार्थविप्रतिषधादिति । द्वन्द्वे इत्यनुवर्त्य तस्मिन् प्रसक्ते एकशेषविधानाद् विरुद्धार्यकानां द्वन्द्व एव न प्रसक्त इत्येकशेपोऽ- पि न भविष्यतीति ध्यर्थमेवास्मिन् पक्ष एकशब्द इति भावः । एतेन 'एकविभक्त्यन्तानामिति न वक्तव्यमेव, प्रयोजनाभावात् । ततश्चानुत्पन्नायामेव विभक्ती प्रातिपदिकानामेकशेपे कृते शिष्य- माणस्य निवर्तमानार्थाभिधायित्वाद् द्विवचनबहुवचनसिद्धिः' इति कयटो निरस्तः। 'यदि पुनः' इति प्रातिपदिककशेषपक्षस्य विचारयिष्यमाणत्वेन तदाश्रयणकपदप्रयोजनस्य विभक्त्यन्तैकशेषपक्षे स्थितस्य निराकरणानौचित्यात्। तस्मिन् पक्ष एव 'मातृमातारौ' इत्यादावतिप्रसङ्गवारणायक- शब्दस्य तस्यापेक्षितत्वाच्च । विप्रतिषिद्धाविति। संप्रदानत्वेन कर्तृत्वेन च बोधनेच्छायां तद्वि- शेपद्वयबोधककविभक्त्यभावादेकक्रियायां युगपदन्वयायोगाच्च तयोविरोधः, न तु तयोरेकधर्मावच्छि- नयोरेकस्मिन् वाक्ये निर्देशासंभव इति कृत्वा, भगवतैवैकस्मिन् वाक्ये पदभेदेन तयोनिदर्शितत्वात् । युगपनिर्देष्टुमिति। एकेन पदेन युगपदपरपदार्थसंवन्धितया बोधयितुमशक्यमिति भावः। चैकपदत्वयोगपद्याभ्यां घटितं सहविवक्षालक्षणं भगवदभिमतम् । तच्च प्रागेव दर्शितम्। युग- पहचनं न भविष्यतीति। सहविवक्षव न भविष्यतीति कुतस्तत्रकशेपप्रसङ्ग इति भावः। तदे- ति भावः। . - तथा t . ५ मयूरव्यंसकादिगणमूवम् । पातिक 'तिविधिप्रतिघरच' इत्यय 'तिर- विधिः प्रतिषेधश्च' इति निर्णयसागरमुद्रिते पा.न.२.४.७१. महानाप्यम् १. ४.५१. 'इन्द्रप्रतिषेधाचेति' इत्यादि प्राप्नोतीति मन्यते' इत्यन्तं नास्ति 'बहुवचनान्तत्यानाव - पाठः। 7 ·९८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अव- वाह - अनेकेति । अनेकमर्थमिति । एकेन पदेन युगपदपरपदार्थसंवन्धितयैवेति शेषः। तथा च सहविवक्षालक्षणमपि स्फुटं भवति । नंकशब्दत्वमिति । एकशब्दत्वम् एकशेपो न प्रसक्त इति भावः। तमुसमासपक्षे ये दोपा उक्तास्त एवात्रापीत्याह - अयं तहीति । वचनलोप इति। एकवचनस्य द्विवचनस्य च लोपो विधेय इत्यर्थः। द्विवचनबहुवचनविधिरिति । शिष्टस्यैकार्थत्वात् प्रत्ययलक्षणेन प्रत्ययान्ततयाप्रातिपदिकत्वाच्च' तत्र ते अप्राप्ते इति भावः । द्वन्द्वप्रतिषेधश्चेति । एकवचनद्विवचनान्तयोद्विवचनबहुवचनान्तयोर्वहुवचनैकवचनान्तयोश्च सारूप्या- मावादेकोपाप्रसक्तेर्द्वन्द्वः प्राप्तः, स प्रतिपेव्यः, एकशेपश्च तत्र विधेय इति भावः । अयं दोपोऽसमासपक्षेऽप्युन्नेयः, वचनविशेष परे रूपविशेषस्य क्वचित् संभवात् ।। [२, १२७-१३३] - (उद्दचोतनम्) प्रातिपदिककशेपे 'एकविभक्तौ इत्यनन्वितं स्यात्, प्रातिपदिकग्रहणं च कर्त- व्यम्, अत आह-एकविभक्ताविति । तिङन्तेप्वप्येकशेपं प्रश्नपूर्वकमाह तिङन्तेष्विति । प्रातिपदिकत्वामावादिति प्रश्नः । लावस्थायामिति । 'प्रातिपदिकस्य' इत्यनुवृत्तिवलादित्यर्थः । फयमिति । 'अक्षाः' इतिवद् भिन्नार्यानामपि सरूपाणामेकशेपस्यावश्यकत्वादित्यर्थः । विवक्षि- तार्थलाभायैकशेपो न कृत इत्याह -- एकशेष सतीति। तदभावः एकशेपाभावः। भाविप्रति- पेधाभिप्रायणकशेपोऽत्र न कृत 'इत्यप्याहुः । 'न वार्थविप्रतिषेधात्' इत्युक्तन्यायेन विभक्त्यन्ता- नामप्येकशेपेण न माव्यम्, अम्युपगम्यवादमायमेतदित्याह - अर्थेति । विभक्त्यर्थविरोधवत् प्रातिपदिकविरोधेऽप्येकशेपो न भवतीत्यर्थः। ननु 'अक्षाभ्याम्' इत्यत्रेवैकशेपः स्यात्, अत आह - कृतेऽपीति। यद्यपि 'अवलः स्त्रीपुंसः' “इत्यनुप्रयोगे द्वयावगतिः संभवति, तयापि प्रतिषेध- स्यावश्यकत्वाद् विमक्त्यन्तानां सारूप्येऽप्येकशेपेण न भवितव्यमित्यत्र तात्पर्यम्। विभक्त्यन्त- वादिना" प्रातिपदिकपदो "गौरवमापाद्यत इत्याह - एषामिति । डोषा "पुंयोगादाख्यायाम्' इत्य- नेन । हरितीति । "वर्णादनुदात्तात्' इति डीप्सन्नियोगेन विहितस्य नस्य तयामावादित्यर्थः । सा च स्त्रीति । स्वरूपकयनमात्र तदित्यर्थः। ननु प्रातिपदिकानां प्रयोगामावेऽपि प्रातिपदिक- "ग्रहणानुवृत्त्या तेपामवैकशेपः स्वादिवद्विघीयताम्, मत आह -~-प्रातिपदिकेति। विच्छिन्नत्वादिति । "लुगाद्यनेकासंबद्धव्यवधानाद् 'व्यवायामानुपज्यते' इति न्यायादिति भावः। प्रातिपदिक ग्रहणानु- वृत्ती वाचकामिधानार्थ 'रूपं च' इति भाप्यं व्याचप्टे सारूप्यं चेति। ननु लोके प्रयोगाभावे- पि "शास्त्र प्रयोगोऽस्ति । अन्यया प्रातिपदिकात् कयं प्रत्ययविधिः, अत आह-शास्त्रेऽपोति। । - 'अप्रातिपदिकत्वाति छेदः। 'द्विवचनबहुवचन इत्ययः । 'अपिताको नास्ति 'बा' इति नास्ति वादिनां गौरवमापपत्ते पा.मू. ४. १.४८. पा. गू. ४. १. ३९. हस्यो नपुंसक प्रत्यत इति नायः । तदितालुमीत्यादिगाधनं मागंवद्ध रिति नावः ।। गायनेकानंयन्य: ग्गा- गया:-- ग्रहमाननवृतो "माप्रयोगः - अ; इत्यान मार्गम: रिपन नमीप: 'पपि सं: नीjम: 'युनोनप्रयोग- मियानापावाल - - - -

·No text on this page.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तराम् ' 'पञ्चकृत्वो मुङक्ते' इत्यादी क्रियाभेदोऽपि प्रतीयते, अत आह - प्रकर्षति । 'आश्रया- भ्यावृत्तीति। क्रियाश्रयाभ्यावृत्तीत्यर्थः। एकस्यैवानुवाकस्यावृत्त्याध्ययनवदेकैव क्रिया आवर्तते, न तु क्रियाभेदः। प्रकप्रिकविपि क्रियायाः साधननिवन्धनौ, न वास्तवाविति भावः। कत्रिति । "एकवचनमुत्सर्गः' इति 'आस्यते भवद्भिः' इत्येकवचनोपपत्तिः। नन्विति । कर्तृकर्मणोर्द्रव्यत्वे- नककव्यक्ति प्रतिपादनायानेकलकारोत्पत्तिप्रसङ्ग इति तस्यैकशेपो वक्तव्य इत्यर्थः। अभ्युपेत्यैव समाधत्ते - भवत्विति। अनेकेषां प्रकृतिपरत्वं कयम्, अत आह- लकारजातेरिति । अनेक- लकार स्थानेऽने कैकवचनादेशप्रसङ्गः, अत आह - 'लस्येति। तर्खेकवचनमेव स्यात्, अत आह - अर्थत इति। ननु समुदायस्य प्रातिपदिकत्वेऽप्यवयवस्यापि तत्त्वात् प्रत्येकावयवादपि सुबु- त्पत्तिप्रसङ्गः। न चेष्टापत्तिः, तस्य प्रातिपदिकावयवत्वाभावेन "सुपो धातु' इति लुगमावेन श्रवण- प्रसङ्गात्, अत आह - अवयवानामिति । तन्त्रत्वात् उपसर्जनत्वात् । अवयवसंख्याभिधानाय तस्मादपि विभक्तिः स्यात्, अत आह समुदायेति । अवयवार्थगतसंख्याव्यतिरिक्तसंख्यायाः समुदायार्थेऽभावात् समुदायविभक्त्यवावयवसंख्यावगतेन पृथगवयवाद्विभक्त्युत्पत्तिरित्यर्थः । नन्वेवं 'घवखदिरावित्यत्राप्यवयवाद्विभक्तिर्न स्यात्। तथा च समासो न स्यात्, अत आह विरूपेति। "सह सुपा' इति वचनेन न्यायाध इत्यर्थः । पूर्वपदस्य सुबन्तत्वाभावेऽनिष्टमाह - अन्यथेति । कर्मकार इत्यादौ नलोपः, दृपत्कार इत्यादौ चवम्"। समुदायाद्विभक्तावेकशेपे क्वचिदव्याप्ति शङ्कते -इहेति। अस्मिन् पक्ष इत्यर्थः । दीर्घात् पूर्वमेवैकशेप इति समाधानान्तरमाह- अन्तरङ्गत्वाद्वेति । 'विमक्तिविशेषम्' इत्यस्य व्याख्या - "असंवुद्धिमित्यादि। - १०॥ [२, १२७-१३३] . (रत्नप्रकाशः) यदि पुनरिति । एकस्यां "प्रथमायां विभक्तो यानि सरूपाणि दृष्टानि तेपा- मेक एव शिप्यत इति व्याख्यानसंभवादसमासपक्षादन्य एवायं पक्ष इति भावः। एतेन "एक- विमक्ताविति न क्रियते। "ह्रस्वो नपुंसके' इत्यतः प्रातिपदिकस्येत्यनुवानुत्पन्नायामेव विभक्ती सरूपाणां प्रातिपदिकानामेकशेपः क्रियते। तिङन्तस्थले तु लावस्थायामेव पच् ल पच् ल् इति । ४ 'आश्रयावृत्तीति । क्रियावृत्तीत्यर्थः -अ. 'प्रकाप्रकपों प्रकविधिक्रियायाः -- . महानाप्यम् १.१.३८. एकवचनमुत्सर्गत इति -, न. द्रम्पत्वनंफव्यक्ति 'स्यानेऽनेनेकवचनादेश-अ. 'अस्पति *पा. गू. २.४.७१. 'विमपितरित्यर्य: 'पपगादिरापित्या उपवायात मा घवस- दिरावित्यमावयवात् -ऋ. पा. गू. २. १.४. 'दापरलार यादी पत्यम्' इत्येप पार: 'अ, 4- ऋ, ऋ' कोशेपूपलभ्यते । न हि चर्व पदान्तकार्यम्, तत्र पदान्तानुवृत्त्यभावात् । तथा सति '' इत्यपदान्ते च भावप्रसङ्गात् । तस्मादिदं चिन्तनीयम्, पाठान्तरं वान्यष्टव्यम् । प्रदीपे 'असंबुद्धिसर्वनामस्थानमपेक्षते' इत्यत्र 'अमंबुद्धि सर्वनामस्थानमपेक्षते' इत्यन्नंभट्ट- पाठ इति माति। एकमब्दस्य प्रथमार्थत्वमनिसंहितमन। तथा- चोक्तम् - एकोन्यायें प्रधाने च प्रथम कवले तया। साधारण ममाने पे मंन्यायां च प्रयुज्यने, अति मनोरमायाम् । पा. गू. १.२.४७. भगापांनुवादः।

·अ. १ पा.२ आ.३ १०१ स्थिते कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकत्वे सत्येकशेप: इति कैयटो निरस्तः। सूत्रगतपदत्यागेन विच्छि- नाधिकारविप्रकृष्टपदानुवत्त्या पक्षान्तरोद्मावने मौर्यस्यैवापत्तेः । मदुक्तप्रकारेणवास्य पक्षस्य भगवता समर्थयिष्यमाणत्वात् । तिङन्तस्थले एकशेपस्य भगवतव निराकरिष्यमाणत्वाच्च । वचन- लोपः परिहत इति । द्विवचनबहुवचनविधिस्तु कर्तव्य एवेति मन्यते । मातृमात्रोरिति । "प्रकृतिवदनुकरणम्' इति न्यायेन प्रमातृवाचिमातृशन्दे गुणोपचादीर्वसंभवाद्वैरूप्यमित्यत्रैकशेपो न कृतः। एतेन "विवक्षितार्यस्यानबगमादबकशेपो न भवति' इति वदन कैयटो निरस्तः। जननी- परिच्छेत्तृवाचिनोत्रिोः प्रतिपेध इति वक्तुं शक्यत्वेन तदर्यमपशब्दप्रयोगस्वीकारानौचित्यात् । सरूपाणि ह्येतानोति । एकशब्द: संख्यापरः । तथा चैकस्यां तृतीयाद्यन्यतमविमक्ती परतः सरूपाग्येतानि दृष्टानीति मन्यते । एतत्पक्षवादी विभक्त्यन्तैकशेपवादिमतेऽप्ययं दोष इत्याह किमुच्यत इति । अथ मतमेतदिति। किं तवैतदभिमतमित्युपहासपरम् । एवं च कृत्वा चोद्यत इति। 'तत्त्वयुक्तम्, स्वपक्षस्थापनायालक्ष्यस्य लक्ष्यत्वेनाभ्युपगमानौचित्यात्' इति शेपः। "प्राति- पदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्', तत एव च स्वौजसो भवन्तीत्याशयेन तत्र प्रातिपदिक- ग्रहणं कृतमित्यविदित्वा कुतश्चित् प्रातिपदिकग्रहणमनुवर्त्य तथा व्याख्यातमिति मन्यमान आह --- हरितहरिणेति। इतरः स्वाभिप्रायमाविष्करोति-न वेति। एतानीति। हरिणीश्येनीरोहिणी- प्रमृतीनि द्विविधानीत्यर्थः। अपर इति । कश्चिन्मन्दबुद्धिरिति शेपः। तदुमयं श्रुत्वा मव्यस्थः कश्चिद् भाष्यकारं पृच्छति अथेति । अर्थः स्यादिति । अभिमत एकशेषः सिध्यति वेति भावः। भगवानाह वाढमिति । सम्यक् सिध्यतीति भावः। यत्र वा तत्र वेति । यत्र कुत्रचित् प्रयोगे सारूप्यं ज्ञेयम्, न त्वेकशेपकालें, प्रथमोत्पत्तेः पूर्वमेवैकशेषप्रवृत्तेरिति भावः । एवं च मातृमात्रोरोजसोवेरूप्यादेकशेपो न भवत्येव । स एव मध्यस्थः पृच्छति- अथेति । भगवानाह वाढमिति । विभागो विभक्तिरिति । विमज्यते येन स विमागः, बाहुलकात् करणे घञ् । स्त्रीत्वपुंस्त्वादिना हि विभज्यते । तथा च मातृमात्रोभिन्नलिङ्गयोनेकशेष इति भावः। एतेन 'कर्मादिकारकमिह विभक्तिशब्देनोच्यते । तेन हि प्रातिपदिकार्थो विभज्यते । तत्रैकस्मिन् कारके विवक्षिते तन्निमित्तया विभक्त्या भाव्यमित्येकविभक्त्यन्तानां सरूपाणामेकशेषः सिव्यति' इति कयटो निरस्तः । 'द्वन्द्वे' इत्यनुवर्त्य तस्मिन् प्रसक्ते एकशेषविधानादेव भिन्नकारक- व्यावृत्तिसिद्धेः मातृमात्रोरेकशेपस्यानिराकरणाच्च। सहविवक्षायामिति । एवं चैकैकस्येतरार्था- भिधायकत्वाद् द्विवहुवचनान्तानामेवैकशेप इति वचनलोपो' 'द्विवचनबहुवचने च न विधेये इति भावः। न त_दानीमिति। एकवचनान्तेनैकशेषविग्रहवाक्यं लौकिकं न भवति किमिति प्रश्नः । न भवत्येवेत्युत्तरम्। तहिं तत्र विग्रहो न भवत्येव किमित्यत आह - अथापीति। यदीत्यर्थः । अनवकाश इति । द्विवचनबहुवचनान्तानामेकशेषाश्रयणादिति भावः । न तिङन्तानीति। ख्यातं प्राक्। यथाजातीयकानामिति । सुबन्तानामित्यर्थः। एतेन 'द्रव्यवाचिनामित्यर्थः' इति कैयटो निरस्तः। 'रूपाणि, गुणाः' इत्यादावेकशेषानापत्तेः । सत्त्ववाचिनामित्येवंपरतया तद्यो- जनीयम् । एका हि क्रियेति । उपाधिवोवकाख्यातेनैवोपाधिगतसंख्याया उक्तत्वेनौपाधिकभेदप्रत्या- यनार्थमपि घातोरावृत्तिर्न प्रसक्ता। अत एव 'त्वया मयान्यैश्च शय्यते' इत्यादौ भावे लकारेऽ- प्येकवचनमेव भवति ।। क्रियागतभेदविवक्षायां तु "उष्ट्रासिका आस्यन्ते' इत्यादौ वचनान्तरमपि व्या- -- १ स्थले लावस्थायामेकशेषस्य परिभाषा * एवं चैकस्योत्तरार्थाभिधायकत्वात् प,फ, भ. ५'न विधेयः' इति विपरिणामेनानकर्पः। महाभाष्यम् ३. १. ६७: २ -- ३ परिभाषा ७२.

·१०२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . भगवतवाङ्गीकृतम् । एवं च वस्तुगत्या द्वन्द्वे प्रसक्ते एकशेपस्यारभ्यमाणत्वेन तिङन्तानां द्वन्द्व एव न प्रसक्त इति तिङन्तप्वेकशेपप्रसक्तिरेव नास्तीत्येव समाधानं युक्तम्। 'देवदत्तः पचति, यज्ञदत्तः पचति' इति सरूपाने कतिङन्तप्रयोगस्त्विष्ट एव । साधनापेक्षाणीति। कर्तृकर्मापेक्षा- गीत्यर्थः । भावस्थलेऽपि परम्परया तदपेक्षमेव वचनान्तरम् । 'प्रातिपदिकसमुदायादेकविभक्ता- वेकशेप इति पक्षं स्थापयितुमाह :- अथवेति। सुबन्तानामिति। विभक्त्यन्तानां 'विभक्त्यन्तानां चेत्यर्थः। एकशेपस्यान्तरङ्गत्वात् तस्मिन् सति पश्चादाङ्गं कार्य भविष्यतीति तत्प्रयुक्तवरूप्य- मपि नास्तीति भावः।। [२, १३३-१३९] (उद्दचोतनम्) "सर्वपक्षेपु'। इत्येतत्सुखग्रहणार्थमाह षट् पक्षा इति। 'अपत्यादिषु' इत्यादिशब्दग्राह्यस्योदाहरणम् - भैक्षमिति। तत्राङ्गीकृतपक्षत्रये आद्यपक्षे एकशेषाभावमुपपा- दयति- भिक्षेति । "मिक्षादिम्योऽण्' इत्यणन्तस्य प्रातिपदिकत्वात् पूर्व पप्ठ्या 'लुकि विभक्ति- परत्वाभावः। न लुमतेति । 'वृक्षावित्यादावेकशेपवचनस्य सावकाशत्वान्न तबलात् प्रत्यय- लक्षणाङ्गीकार इति भावः । द्वितीयेऽपि तदभावमाह - प्रातिपदिकेति । प्रातिपदिककशेपे सुबन्तात् तद्धितविधानात् सुवुत्पत्तेः 'प्रागेवैकोपः, पश्चात् सुप्, पश्चात् तद्धित इति वरूप्या- भावानोपसंख्यानं कर्तव्यम्, अत आह उयाप्प्रातिपदिकमिति । एतेन सुवन्तात् तद्धितोत्पत्ति- पक्षे नायं दोप इति सूचितम् । तृतीयपक्षे नानुपपत्तिरित्याह यदेति। सुबन्तादिति । "धकालतनेषु' इति घे परतः सप्तम्या अलुग्विधानादयं पक्षो ज्ञापितः। अन्यथा “प्राहेतराम्' इत्यादौ सप्तम्येव नास्ति, कि तस्यालुग्वियानेन। एवमपि सुबन्तसमुदायात् तद्धितोत्पत्ती परत्वा- दादिवृद्धावसारूप्यं स्यात्, अत आह-सुबन्तेति । सुवन्तसमुदायस्यासुवन्तत्वादित्यर्थः। 'सर्वत्र' इत्ययुक्तम्, प्रातिपदिकंकाशेपपक्ष उपसंख्यानानुपयोगादिति 'प्रातिपदिकानाम्' इति भाष्येणोक्तम् । तदुपपादयति अनैमित्तिफत्वादिति। अनैमित्तिकत्वमन्तरङ्गत्वे हेतुः । अर्यसापेक्षप्रत्ययात् तग्निरपेक्षकागेपोऽन्तरग इत्याशयेनाह --- अयवेति। सर्वच पक्षे उपसंख्यानं 'समययितुम् 'अपत्यादि- वित्युच्यते' इति माध्यम् । बहुवे हेतुः - प्रत्यर्यमिति । यत्राकृतेरेकत्वान्न परत्वविरोध "तत एफेति 1 समुदायविमपत्यवावयवार्यगत संन्यामियानाप्न प्रत्येकं तदुत्पत्ति- विभक्तीति । प्रकृत्ययं विशिष्टप्रत्ययार्यगत संख्याद्यभिधानार्थ विभक्त्युत्पती प्रतिरप्युपगतत्यर्थः । परत्वेन "विभक्त्यय लक्षितं यत् सारूप्यं तदाश्रय इति विग्रहः । इति भावः। रिति भावः । 'बिनलायन्नायिनपत्यन्तानां यत्ययः 'नाये गयेषु पोष' प्रत्यय समस्ततयात्रा- गुवादः। पा. गु. ४.२.३८. *पा. मू. ६. ३. १७. "प्राहंतरे' ति सप्तम्यन्ततयोदाहरणं काधि- गायां गोमुतां च दृप्यते। ''ममयंयितुम्' इति नास्ति --अ. तत एयति "मंग्याविधानान्-श. "मंग्यामिपानापिनमन्मापली "विभागो . R - माकपा ·अ.१ पा.२ आ.३ १०३ 'स्वनिमित्तप्रकृतेः 'स्वनिमित्तकायें' त्यागो न युक्त इति भावः । 'किं च प्रकृतिप्रत्ययसमुदायादेव समुदायप्रातिपदिकत्वाश्रयविमक्त्युत्पत्तेस्तस्यां परतोऽवयवानां सारूप्यनिरूपणं प्रकृतित्यागेन न संभवतीत्याह ---न चेति । विभक्त्यन्तैकशेषपक्षेऽपि वरूप्यमाह यदापीति । सहविवक्षायां बहुवचनान्तानामेकशेप इति 'अस्' इत्युक्तम्। प्रकृतीति। उक्तरीत्या प्रकृतित्यागो न संभव- तीति भावः। एकस्या एव प्रकृतेः प्रत्ययोत्पत्तिसंभवात् प्रकृतिभेदे किं मानम्, अत आह- एककस्येति । ननु “योश्च' इत्यत्र 'तेनैव' इति 'प्रत्ययविशेषणमनुवर्तते । तस्य कथमन्त्रा- न्वयः, अत आह -- तेनैवेति। अनि कृते विदादित्वात्। एतेनाजो बहुषु वृत्तिनास्तीत्युक्तम् । अनन्तरापत्यविहितस्यानो लुगर्थ 'लौकिकस्य' इत्युक्तम्। तस्याचष्टे अपत्यस्येति । प्रति- कृतीति । अनन्तस्यापत्यवाचिनो वहुपु वर्तमानस्यानो लुग्विधीयत इति नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । गुणावृत्तिन्यायं निराह - तेन चेति । प्रकृतिसहितप्रत्ययस्य तदसहितप्रत्ययद्वयस्य च समानार्थत्व- माह - सत्यपीति । ननु 'सर्वत्रापत्यादिपु' इति वा वक्तव्यम्, 'समानार्थानाम्' इति वा, को विशेपः, अत आह-द्वन्द्वेति। पूर्वकल्पे तदपि न वक्तव्यमित्याह-यदेति। अविकेति। अवे- रिदमिति वाक्यमेव, अविकशब्दात् प्रत्ययः 'आविकम्' इति, तयात्रापि स्वभावादेव न द्वन्द्वः, किं तु वाक्यमेव । वक्रदण्डौ कुटिलदण्डाविति तु सरूपैकशेष एवेति भावः । यद्यपि पूर्वस्मिन् कल्पेऽप्येतन्न वक्तव्यम्, तथापि 'गः' इत्यत्रापि "विरूपंकशेपसिद्धयर्थमभ्युपगम्यवादेन 'सिद्धं तु' इत्युक्तमिति ज्ञेयम् । बहुव्रीही "भिन्नस्वराणाम्' इति वाच्यम्, अत आह -- स्वरेणेति । न तु रूपेणेत्यर्थः । अन्तोदात्तः प्रत्ययस्वरेण । द्वितीयस्त्विति। 'असू व्याप्तौ' इत्यस्माद् घनि- त्यर्थः। तस्यैव आधुदात्तस्यैव। “नित्यादिः' इति विवेः "आधुदात्तश्च' इत्यस्मात् परत्वात् । मध्येति । "लिति' इत्यनेन प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तविधानात् मकाराकार उदात्तः । तस्य आछु- दात्तस्य। "लिति' इत्यतः "नित्यादिः' इत्यस्य परत्वात् । असहायादिरित्यादिना अन्यादिग्रहः । संख्याया अनेकशेष इति वार्तिकेऽन्वयः । अन्यस्य पदस्यार्थत्वादिति विग्रहं सूचयन्नाह असं- दिग्धेनेति । पदान्तरेण द्वावित्यादिना । "एको' इत्युक्तेऽसहायाद्यनेकार्थसंभवान्न द्वित्वसंख्या- मात्रप्रतीतिरित्यर्थः। तोकशेषानन्तरमपि कथमर्थविशेषनिश्चयः, अत आह - उत्तरकालमिति । गाावित्येतस्मात् 'एकश्च' इत्यादेपम्यं शङ्कते- नन्विति । अस्य सरूपसूत्रस्य। निःसंदेहेति । वृक्षावित्यादीत्यर्थः। विभक्तिभेदात् कथमेकहेतुत्वम्, अत' आह - अर्थेति । ल्यव्लोपे "पञ्च- म्याश्रयणतदर्थलाभ इत्यर्थः। माष्ये इमे द्वयादिशब्दाः। · समुदायप्रचयेति । · वृक्षसमुदायरूप- वनवहुत्वापेक्षायामित्यर्थः। एकवचनं शब्दात् परं भवति, नार्थसमुदायात्, अत आह समुदाय- वाचिन इति । 'सन्तु" इति भाष्यम्। एकश्चकश्चेत्यर्थे द्वाविति प्रवर्तत इत्यर्थः। अनेनैक- शब्दद्विशब्दयोः सारूप्यं नोच्यते, किं तु द्विशब्दस्यकशेष उच्यत इत्याह - परस्परेति। एकश्चैक- - २ n ३ ११ 'स्वनिमित्तेति षष्ठीतत्पुरुषो वोध्यः । स्वनिमित्तेति बहुव्रीहिर्वोध्यः । कार्यत्यागः ऋ. किं तु प्रकृति ऋ. पा. सू. २.४. ६४. अपिशब्दो नास्ति अभ्युपगमवादिना -अ. "पा. सू. ६. १. १९७. 'पा. सू. ३.१.३. पा. सू. ६.१.१९३.. पा. सू. ६. १.१९३० पा. सू. ६. १. १९७. १३ अर्थासंप्रत्ययं प्राप्यत्यर्थ इति भावः । १४ पञ्चम्याश्रयणव तदर्थ -- १५ अनेनैकद्विशब्दयोः अ. १२ ५ ६ अ. ७ -

·No text on this page.

·अ.१ पा.२ आ.३ १०५ - शब्द: समुदायविमक्तिपक्षपर एव संपन्न इति भावः। प्रातिपदिकानामिति । उपलक्षणमिदं पृथग्विभक्त्यन्तानामिति पक्षस्य । 'अपत्यादिषु' इत्यत्रादिशब्दार्थो दर्शित इत्यपत्यार्थे तद्धितमुदा- हर्तुमाह -~~ अपत्यादिष्विति। बहवश्च यत्र इति। प्रत्यर्थ शब्दनिवेशाहहुण्वपत्येषु बहवो यज्ञ उत्पाद्याः, यत्वजातेरेकत्वात् सर्वेपां प्रकृतिपरत्वाविघातः, तत्राद्यो यञ् प्रकृतिसंवलिततयेतरविरूप इत्ये कशेपो न स्यादिति मन्यते । एवमिति। अपत्यवहुत्वविवक्षायां प्रत्ययवहुत्वे आवश्यके सत्ये- कस्याः प्रकृतेरने कप्रत्ययोत्पत्त्यसंभवेन प्रकृतेरावृत्तिरेप्टव्य ति भावः । न च जातेरैक्यादनेक- प्रत्ययोत्पत्त्युपपत्तिः, जातेरमूर्तत्वेन व्यक्तिद्वारकस्यैव प्रकृतिपरत्वस्याङ्गीकर्तव्यत्वेनकया व्यक्त्या प्रकृतेरवरोवे सति व्यक्त्यन्तरस्य तत्परत्वासंभवात् । एतेन 'प्रत्ययस्य प्रधानस्यावृत्ती प्रकृते- गुणस्यावृत्तिः' इति कयटो निरस्तः। प्रकृतिप्रत्ययविमागादिना प्रयुक्तशब्दानां तस्य कर्तव्यतया प्रकृतिवत्प्रत्ययस्याप्युपसर्जनत्वात्। नैवमिति । प्रत्ययावृत्ती प्रकृत्यावृत्त्याश्रयणं कर्तुं न शक्यत इति भावः। यज् यो बहुष्विति । "य: शिष्यते स लुप्ताभिवायी' इति न्यायेन यजन्तस्य बहुषु वर्तमानत्वेऽपि यज्ञस्तत्रावर्तमानत्वात् लुग् न स्यादिति मन्यते । काश्यपा इति । अंजन्त- त्वं बहुपु वर्तमानत्वं चास्तीति तत्रानो लुक् स्यादिति मन्यते । लौकिकस्य तत्रेति । तथा च प्रतिकृतेली किकापत्यरूपगोमत्वाभावेन तद्गतवहुत्वाभिवायित्वेऽप्यजन्तस्यापत्यगतवहुत्वाभिधायित्वा- भावेन लुग न भविष्यतीति भावः। एतदिति । प्रतिकृतिरूपमित्यर्थः। "तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेनाह अथवेति । समानार्थानामिति । सर्वेषां गर्गाद्यपत्यत्वरूपैकार्थाभिधायित्वसद्भावा- दिति भावः। वक्तव्यमिति । वक्तव्यमिति । वक्रदण्डौ कुटिलदण्डावित्यादिसिद्धयेऽवश्यमिदं वचनमभ्युपेयमिति भावः । 'सरूपाणाम्' इत्यादिप्रकृतसूत्रस्थाने इदं वचनमाश्रितमिति मन्यमान इतर आह यदीति । तथापि न दोष इत्याह भगवान् - नानार्थानामपीति। अपिशव्दादेकार्थानां संग्रहः। पूर्ववचनेन हि विरूपाणामेवैकशेप उक्तः । एकार्थानामपोति । अपिशब्दो भिन्नक्रमः, विरूपाणामित्यस्या- नन्तरं ज्ञेयः। तेन मिन्नार्थानां च विरूपाणामिति बुद्धिर्वारिता। अत्रेदमवधेयम् -प्रातिपदिका- नामनैमित्तिक एकशेष इति पक्ष उत्तमः। विभक्त्यन्तानामेकशेप इति पक्षो मध्यमः । तत्र हि क्लिष्टयुगपदधिकरणवचनताङ्गीकर्तव्या, विभक्तिशब्दश्च स्त्रीत्वादिपरः समुदायादेकविभक्ता- विति पक्षस्त्वधमः, सूत्रारम्भबलेन "अन्तरङ्गानपि' इति न्यायं बाधित्वा टावन्तैकशेष कृते मैक्ष- मिति सिद्धावपि मातृमात्रोरेकशेषस्य दुरित्वात् । परत्वादन्तरङ्गत्वाच्चावादेशादी कृते वैरू- प्यान्नावाद्यसिद्धयापतेश्च । यत्तु कैयटेनोक्तम् "अव्यविकन्यायेन वक्रदण्डश्च कुटिलदण्डश्चेति वाक्य- मेव भवति, न तु द्वन्द्व इति न वक्तव्यो विरूपैकशेपः' इति । तन्न, एवमेवान्यत्रैकशेषो वाक्यं च भविष्यति, न तु द्वन्द्व इति द्वन्द्वनिवृत्तिफलक एकशेपः सर्व एवानर्थक इत्यापत्तेः । स्वरभिन्नाना- मिति । स्वरेण भिन्नानां सरूपाणामित्यर्थः। अक्षश्चेति । एकोऽक्षशब्दः “अशेर्देवने' इति सप्रत्ययेनान्तोदात्तः, द्वितीयस्तु घान्त आद्युदात्तः, तस्य शेषो भवति । मीमांसकशब्द एको ज्बुलन्तो मध्योदात्तः, अपरस्तु 'मीमांसामधीते' इति क्रमादिवुजन्त आधुदात्तः, तस्य शेषः । एकश्चैकश्चेति । एकत्वस्यैक्येऽपि तद्वतो द्रव्यस्यानेकत्वादने कशब्दप्रसङ्गाद् द्वन्द्वनिवृत्तयेत्राप्ये- कशेषः कुतो न । एवं द्वयादिशब्देष्वपीति मन्यते । संख्याया इति। संख्यावाचकानाम् अनेक- .. ५ 'प्रत्ययस्यत्यर्थः स्यादिति भाति । 'प्रौढमनोरमायामस्मिन् सूत्रेऽयं न्याय उक्तः । प्रतिकृतिगतेत्यर्थः। लौ. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ३५. 'परिमापा ५२. 'नौश्च नावौ चेत्यादाविदं बोध्यम् । 'महाभाष्ये ४. १. ८८. सूत्रेऽयं न्याय उक्तः । उणादिसूत्रम् ३५२. 'अधातोरित्यादिः। ८ ३ ४ ·१०६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - वेति। शेषः एकशेपो न भवति, कुतः, अर्थासंप्रत्ययात् 'एकद्वयादिशब्दैद्विचतुराद्ययस्याप्रतीतः। द्वित्व- चतुष्ट्वादेरर्थस्यैकद्वयाद्यन्यद्विचतुर्शब्दादिवाच्यत्वाच्चेत्यर्थः । अर्थासंप्रत्ययेऽपि होति । गार्ग्य- शब्दस्य गोत्रवाचकस्य युवाभिधायकत्वाभावेऽप्येकशेपो दृष्ट इति तद्वदेकशब्दस्य द्वित्वाद्यभिधान- सामर्थ्याभावेऽप्ये कशेषः स्यादिति मन्यते। वस्तुतस्तु "वृद्धो यूना' इति वचनसामर्थ्याद् वृद्धयुवार्थ- योः स्वतो भेदाच्च तकशेपेऽप्येकत्वादेरेकत्वाद्विशेषवचनामावाच्च नकशेपः। विशती इति । विंशत्यादिशब्दानां संख्यासंख्ययोमयपरत्वेन संख्योपलक्षितसमुदायपरत्वाविंशतिशब्दस्यकशेपो युज्यते । ब्राह्मणानां विंशती, विंशतिसंख्यापरिच्छिन्नौ द्वौ समुदायावित्यर्थप्रतीतः । यदा तु विशत्यादेः संख्येयपरवं तदैकशेपो न प्रवर्तते । विंशती ब्राह्मणा इत्युक्ते चत्वारिंशद् ब्राह्मणा इत्यप्रतीतेः । एवं चैकादिशब्दानां संख्येयमात्रपराणामेकशेपो न भविष्यत्येवेति शङ्केयं मन्दबुद्ध रुक्तविवेकान- मिशस्य ज्ञेया। "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन भगवानाह "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायन भगवानाह-एवं तहीति । एकपरिहार इति । एकादीनां द्वयाद्यर्यद्वित्वानभिधायकत्वादित्येक एव हेतुरित्यर्थः । · गार्ग्यशब्देन' कस्याप्यर्थो न भवति, यो गोगयुवसमुदायस्तदभिधानाश्रयेणैकशेपो भवति । विशतिशब्देनापि संख्यापरचत्वारिंशच्छन्दा- भिधाने सामर्थ्यसद्भावादेकशेपो भविष्यति । तदुभयविलक्षणत्वादेकादिशब्दानां स न भविष्यतीति भावः। इदानी भाष्यकारो यादिशब्दानामेकशेपशब्दत्वं व्यवस्थापयितुं शक्यत इत्याह - अय- इम इति। द्वयादय इत्यर्थः । एकशेपशब्देश्य एव द्विवचनबहुवचने मवत' इति मन्य- मान आह-यदीति। एकार्या हि समुदाया इति। समुदायानामेककात्मकत्वादिति भावः। एकशेषशब्दा इति। एकाश्चैकश्चेति विग्रहे द्विशब्दस्य शेपः, एकश्च द्वी इति विग्रहे निशब्दस्य गेपः, द्वौ च द्वौ पति विग्रहे चतुर्शब्दस्य शेष इत्यादिसंभवादिति भावः । किकृतं सारूप्यमिति । एकादिशब्दैः सह द्वयादिशब्दानामिति शेपः। अन्योन्यकृतमिति । एकश्चकश्चेति वाक्येन सह द्विशब्दस्यायंद्वारकं सारूप्यमिति भावः । तथा च 'विरूपाणमपि समानार्थानाम्'' इत्यनेनकशेपो द्विशब्दस्य भवति। एवमन्यत्राप्युग्नेयमिति भावः । एतेन 'परस्परापेक्षया द्वित्वोत्पती सत्यां प्रमि- यावास्यमिदं भवति, दो चद्वो चेति। तवको द्विशब्द: शिप्यते' इति कयटो निरस्तः । 'द्वी च द्वौ चैत्यस्य चत्वारोऽर्थाः' इति प्राचीनमाप्यविरोधेन द्वौ च द्वौ चेति विग्रहवाक्यसंभवात् । उजतं भावमजानन् पृच्छति - सन्ति पुनरिति । 'तुप्यतुन्यायेनोत्तरमाह - सन्तीति। माता- पितेति। सुतजन्मनः प्रागलव्धमातृत्वपितृत्वे तज्जन्मनः परचाल्लमेते, स च मुतस्तत्पुरत्वम्, एवं मंल्यावाचकानामन्योन्यकृतो मावो मविप्यतीति भावः। अपायेप्यपीति। पुरविनागेऽपि पितृत्व- मातृत्वव्यवहारम्य जायमानत्यादिति भावः । एफेनापीति । चतुष्ट्वमस्याश्रयेणेति गेपः। त्यानानुरोधेन मयोत्तर दते प्रकृत्तानुपयुक्तं चपम्यं त्वयोपतमित्याशयेन भगवानाह- अन्यविवानी- मिति। पातमिति। अगतमित्यर्थः। दृप्टान्तो हि ययचिदंगे, न तु सर्वांगे, व्याघातात् । तया नोक्तयपम्पमविचित्रमिति भावः । इदानी वपम्पहीनं दृष्टान्तमाह नगवान् - एफ पत् परमात् कारणान्, मारमुद्यन्तुमेवाको न पायनोति, तस्मात् तत्र गारोद्यमने एकको या गा म्यान्, नये या मिलित्या परिः म्युः, कि तर न्याय्यमिति गंगयच्युतपादनम् । कारणमुद्यमनं चेदिति । उधमनं ममुदायस्य गनरये फारणम् अनुमापयामिति नदित्यर्थः । परिहरति नोपरातीति । द्विनाणां समुदाय गत्यप् मैन विना म समुदायस्तं मार त्य- इति। - 'गोगियादिः। 'दिपनगद.--. 'लो. न्या. मिनीयमार्ग पृष्टम् ३५. चमान मिग। मो. मा. निगमागे पृष्टम् ३५.

·अ.१ पा.२ आ..३ १०७ -- नोद्यच्छति, तेन सहितस्तुद्यच्छतीत्युद्यमनेनानुद्यमनं तुल्यम् । एवं च प्रत्येकमन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वं सध्यपेक्षं युक्तमिति भावः । तदेव न्याय्यमिति स्पष्टमाह तस्मादिति। यस्मा- दुक्तप्रकारेण प्रत्येकमन्वयव्यतिरेको वर्तेते तस्मादित्यर्थः । तदेवं द्वयादीनां भगवता व्यव- स्थापितमेकाशेपशब्दत्वम् । सूत्रं च निर्दुष्टतया व्यवस्थापितम् ।। [२, १३९-१४४] (उद्दयोतनम्) मध्यमादिग्रहणस्य प्रयोजनमाह एकस्मिन्निति । पुरुषे प्रथमे मध्यमे उत्तम वा। पचतः, पचन्ति' 'इति तु प्रियंक्येनैकशेपाभावेऽपि कर्तृसंख्याभिधानाय द्विवचनबहु- वचने इति भावः। पुरुषभेदे प्रथममव्यमादिदै। "पचयः' इत्युक्ते 'प्रथमपुरुपमध्यमपुरुषार्थ- द्वयप्रतीतिः कथम्, अत आह-कृते चेति । यदा स्विति । त्यदादीनां मिथः सहोक्तावेकशेप- विधानादेतत्पक्ष सिद्धिः। ननु पुरुप भेदै क्रियामेदादेकशेपो वक्तव्य एव, अत आह -- 'तत्रापीति । पुरुपंक्य इव पुरुप भेदेऽपि कर्तृभेद एव, न क्रियाभेद इति भावः। ननु शिष्यमाणस्य द्विवह्वर्थ- त्वाद् द्विवचनादिसिद्धिः स्यात्, अत आह-प्रत्यर्यमिति । सर्वेषु अम्युपगतेपु त्रिष्वपि पक्षेषु । तदेवाह -प्रातिपदिकेति। विभक्त्यन्तानां द्विवचनबहुवचनान्तानाम् । विभक्तौ सरूपसमुदाया- दुत्पन्नविभक्ती । अर्थाभावादिति । शिष्यमाणस्यैकार्थत्वादित्यर्थः। नन्वनेकार्थाभिधानशक्तिर्न वचनसाध्या, अत' आह - यद्यपीति। सर्वम् एकद्वयादिवाचकत्वम् । तथापीति । 'वृक्षशब्द- स्यैकद्वयाद्यमिवानसामर्थ्यस्य. स्वाभाविकत्वेऽप्ये कशेषस्थल एव याद्यमिधायकत्वमिति मन्दबुद्धि- बोधनाय वचनमपेक्षितमित्यर्थः। वृक्षावित्यत्रं व्यर्थे प्रयोगः, वृक्ष इत्यत्र तद्विरुद्धकत्वे प्रयोगः, द्वित्वे प्रयोगाभावो वा विप्रयोगः। लाघवार्थमाह - अनेकार्थश्चेति । सामर्थ्यमेवाह - एकेन हीति। अभिधानाय अभिधानप्रतिपत्तये । एकार्थाभिधाने एकशेपस्थलेऽप्येकशब्देनैक एवार्थोऽ- भिधीयत इत्यङ्गीकारे। द्वयादिप्रतिपत्त्यर्थ शब्दद्वयशब्दत्रयप्रयोगस्यावश्यकत्वादेकशेषो व्यर्थः स्या- दित्यर्थः द्वयादि वाचकत्वस्य कृतत्वासंभवादाह प्रतिपादितमिति। भाष्ये 'न हि' इत्यादि प्रष्टुक्यिम्। 'पश्यामः' इति समाधातुः। भाष्ये अग्निचिदिति। क्विपो लोपेऽपि कर्तृप्रतीतिः। "प्रागुक्तं सामर्थ्य निराह – वचनादिति । अनेकार्थकार्य द्विवचनबहुवचने । 'कार्याणि' इति प्रयोगमेदाभिप्रायम्। अश्वधर्मेति। "सिंहो गौः' इत्यादिवदित्यर्थः । 'यदि' इत्युक्त्या "उच्येत' इत्यादेरन्यवक्तृकत्वशङ्कां वारयति --- "उच्यत तीति । द्वयाद्यमिधानेऽपि प्रत्यर्थ शब्दनिवेशो न त्यक्त इत्याह- अर्थो हीति। 'यावताम्' इति शङ्कातात्पर्यमाह-वृक्षश्चेति । द्विवचनबहु- वचनोपपत्त्यर्थमाह उद्भूतेति । प्रादुर्भावात् तात्पर्यात्। अनुक्तत्वमनुभवमानकमित्याह - १ अ. ९ - अ. 'इति तुल्यक्रियेणैकशेषभावेऽपि -- अ. नन्वनेकाभिधान 'प्रदीपे 'पुरुषभेदेन तु' इत्यत्र 'पुरुषभेदे तु' 'वृक्षशब्दस्यकद्वयभिवान -- अ. इत्यन्नंमट्टपाठ इति भाति । 'वृक्ष इत्यत्र' इत्यादि 'एकत्वे प्रयोगः' इत्यन्तं पचत इत्युक्ते अ, ऋ, ऋ, नास्ति प्रथमपुरुषेऽप्यर्थद्वय --- अ. वाचकस्य ऋ. सिद्धः प्रागुक्तसामर्थ्य ऋ ऋ. प्रदीपे 'अवापि च निवृत्त' इत्यत्र तत्रापि च उच्यत इत्यादेः •अ, ऋ,ह. निवृत्त' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । १३ उच्यते तहीति अ, ऋ, न. ४ १० - ५ - अ.

·१०८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि प्लक्षावित्युक्त इति। 'अभिधानं स्वाभाविकम्' इत्यत्रोभयदर्शनादिति हेतुः । तद्वयाचष्टे सरूपस्येति । द्यावापृथिव्योरिति । "दिवो द्यावा' इति द्यावादेशः । ततः परस्य द्योशब्दात परस्य । ओकारान्तेति । "गोतो णित्' इति तपरत्वसामर्थ्यात्, "द्योशब्दादपि सर्वनामस्थानं वृद्धिनिमित्तम्' इति भगवद्वचनाच्च । 'किं पुनः' इत्यनेनातिशयः सूच्यते । तमाह प्रकरणा- दीति। ननु द्रव्याभिधानपक्षे "वृक्षश्च वृक्षश्च' इत्यत्र द्वन्द्वनिरासायैकशेषो वक्तव्यः, अत आह अनेकार्थेति । "उपक्रमः विवक्षा । - [२, १३९-१४४] स एव ताकिको . (रत्नप्रकाशः) इदानीं कुतर्कोपहतधियां प्रत्याख्यानप्रकारान् दर्शयति - प्रथमेति । एक- शेष इति। वक्तव्य इति शेषः। सूत्रेण कुतो न भवत्येकशेप इत्यत आह -- असरूपत्वादिति । वक्तव्य इति । प्रथमेन मध्यमः, प्रथममध्यमाभ्यामुत्तम इति वक्तव्यमिति भावः । पचथ इति । 'त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिप्यते' इत्यस्यावश्यकत्वेनात्र युष्मच्छब्दस्यैव प्रयुज्यमान- त्वं 'वाप्रयुज्यमानत्वं वा भवतीति मध्यमपुरुपद्विवचनमेव भविष्यतीति तदर्थमेकशेपो नारम्भणीय एव। 'पचावः, पचामः' इत्यत्रास्मच्छब्दस्यैव तत् संभवतीत्युत्तमैकशेषफलं सिद्धमिति तदर्थमप्येक- शेपो नारम्भणीयः । एवं स्थितेऽवैकशेषो वक्तव्य इति वचनं मूर्खस्यैव कस्यचिदिति स्पष्टम् । स च भवाश्चाहं चेत्यत्र तु "पूर्वशेपोऽपि दृश्यते' इति भाष्यकारवचनादस्मच्छब्द एव शिष्यत इति 'पचामः' इत्युत्तमपुरुष एव तत्रापि भविष्यति। तदेतत् सर्वमभिप्रेत्य 'विद्वद्दण्डनममापणम्' इति न्यायेन तस्य वचनस्य विवरणमात्रं कृत्वोपेक्षितं भगवता, न तु समाधानमुक्तम् । दूपणान्तरमाह ---- द्विवचनेति । 'वृक्षी, वृक्षाः' इत्यादी द्विवचनबहुवचने न सिध्यत इति मन्यते । 'तदर्थेन' इत्यत्र तच्छब्दार्थ पृच्छति किमर्येनेति । यदर्य एक इति। शिष्यमाणस्य योऽर्थः स एव तत्र तच्छब्देन परामृष्ट इत्यर्थः। शिष्यमाणेन लुप्ताभिधायित्वं सिद्धान्तिमतेऽस्तीति शिष्यमाणार्येन तेन भवितव्यमित्युक्ते न किंचिद् दूपणं स्यादिति पुनस्तं पृच्छति किमर्यश्चक इति । इतरः स्वाभिमतदूषणानुगुणं स्पष्टमाह-एक एकार्य इति। भगवानाह-नकायंमिति । द्वपर्यों बह्वर्यश्चेति । यः शिप्यते स लुप्तार्थाभिधायीत्याश्रयणादिति भावः । द्वन्द्वनिवृत्त्यर्थ एकोप इति रहस्यमविद्वान् स पण्डितंमन्य आहनकार्यमिति चेदिति। स एव विकल्पयति- याचनिको वति। यद्यपि सर्वमेव स्वाभाविकम्, तथापि स्वाभाविकमेव किंचिल्लोकतोऽवगम्यते, किंचिद्वयाकरणेन । तत्र व्याकरणेन यदवगम्यते तदय वाचनिकराब्देनाभिमतम्, अन्यत् स्वामाविका- दाब्देन । एवं सत्ये कोपवद् द्वघाचर्यकत्वमपि व्याकरणेनैव बोवनीयमिति मन्यते। पर्यो. . . यहर्यश्चेतीति । एवानिवृत्ती द्वयर्थः, अनेयनिवृतो वह्वयं इति वक्तव्यमिति भावः। एतेन - - . 'पा.मू. ६.३.२९. *पा. गू. ७. १. ९०. महामान्यम् ६.१.९३. अर्यानुवादोऽयम् । पोन गर्यनामन्याने दिविषयेति तर नगगहानपत्लान्। 'वृक्षापत्र ५'अनेकार्थप्रमे' इति प्रदीपस्थाने 'अनेकार्थोप- क्रम' इति पाठोऽनभट्टस्येति प्रतीयते । वा, अप्रयुज्यमानत्यमिति छेदः।। 'या' अति নালি प, फ. "महामान्यम् १. २.७२. . . १

·No text on this page.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि भगवता नोक्तम् । द्यावाशब्दस्य पृथिवीशब्दस्य चैकैकस्योमयपरप्रयोग एकत्र लाक्षणिकत्वाभ्युप- गमेन ज्ञेयः, यथा “प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इत्यत्र प्रथमाशब्दस्य द्वितीयापरत्वम् ॥ [२, १४४-१४८] (उद्द्योतनम् ) - अभिधीयत इति । नागृहीतविशेपणान्यायेनेत्यर्थः। ऐक्यम् एकप्रकारत्वम्, एकत्वमिति यावत् । द्रव्यस्य तु नैकत्वमित्याह - गुणेति । गुणेति । स्वयमनुगतप्रत्यक्षपरतया प्रख्या- विशेपं व्याख्याय 'न हि' इति भाष्यमेकत्वसाधनपरतया व्याचष्टे -गौरित्यनेनेति । नाग- हीतविशेपणान्यायन लाघवेन च जातावेव शक्तौ कल्पितायां वाहादिक्रिया व्यक्तिद्वारा जाताव- प्युपपद्यत इत्याह -- जातौ चेति । गौः शुक्लेति सामानाधिकरण्यं कथम्, अत आह --- जाति- तद्वतोरिति । आद्य एकत्वसाधक एव, न त्वभिधानसाधक इत्याह - अनभिधीयमानेति । अनेकव्यक्तिपु शक्तिग्रहार्थमुपलक्षणत्वेनोपयोगसंभवान्न तत्र शक्तिकल्पनमिति भावः। संनिधि- मात्रेण मानान्तरसिद्धाया उपस्थितत्वमात्रेण । यद्वा जातिपक्षे व्यक्त्युपस्थितिवद् व्यक्तिशक्ति- पक्षेऽपि शक्ति विनैव शब्दाज्जात्युपस्थितिरेव संनिधिः । प्रख्याविशेषः सर्वव्यक्तिप्वमेदप्रत्ययः । द्वितीयस्त्वभिधानसाधकः, न त्वेकत्वसाधक इत्याह --- तथेति । अविशेषः विशेपानालम्बनत्वम् । एवं च यथा वनशब्दस्यकत्वावच्छिन्नवृक्षा एव प्रतीतिवलाद्वाच्या अङ्गीक्रियन्ते, तथा गौरित्युक्ते विशेपनिर्मुक्तसामान्यस्यव प्रतीतेस्तस्यैवामिषेयत्वम् । वस्तुतो नागृहीतन्यायो ‘जातेरभिधेयत्वे मानम् । गामानयेत्यत्रानुपस्थितजातरुपलक्षणत्वासंभवाच्छब्दातिरिक्तोपस्थापकस्य तवाभावादिति भावः। कर्मणि निष्ठामङ्गीकृत्य व्याचप्टे --- एकस्मिन्निति । नपुंसकत्वनिर्वाहाय 'वस्तु' इत्यु- क्तम्, इत्याद्यर्थः, इत्यर्थ इति यावत्। भावे निष्ठामङ्गीकृत्याह - अयवेति। सर्वत्रेति । वस्तु गोत्वादि चैत्यर्थः। ‘एकोपदिष्टम्' इत्यनेनापि प्रख्याविशेपस्यैवोक्ते : 'उपोद्वलकम्' इत्ययुक्तम्, अत माह – 'उद्गतेति। उद्गतमधिकमुपजीव्यत्वरूपं वलं यस्येति विग्रहः। उपजीव्यत्वमेवाह तत्पूर्वकत्वादिति । ततः तत्र। देशेति। अन्तरशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते, देशान्तरादा- वित्यर्थः। माप्ये 'अन्यस्यां च' इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वद्योतनाय पिण्डग्रहणम्। अनुप- पत्या अर्यापत्त्या, अनुमोयते ज्ञायत इत्यन्वयः। यता, अनेकेपु पिण्डेषु गौगों रिति प्रत्ययोऽ- मिन्नविषयोऽबाधितकाकारप्रत्ययत्वात्, एकस्मिन् तादृशप्रत्ययवदित्यनुमानमभिप्रेतम् । अनुपपत्या व्याप्त्येत्यर्थः। "अनियम्यस्य नायुक्तिः' इति न्यायात्। लोकप्रसिद्धार्थनिर्वाहायाह-अयवेति । तच्चानुमानमेवेति भावः । अनुगत"प्रतीते_न्तित्वशानिरासार्यत्वेनेतद्वयाचप्टे अनेनेति। सादृश्येति । सादृश्य नकम्, तया सति जाते मान्तरत्वापत्तेः । कि त्यनुगतमेव विपयः । अत एव भ्रान्तित्वमुक्तम्। अविगीतः प्रमाणभावो यस्य स्मृतस्य स्मरणस्य "तेनोपनिवद्धानि पा.मू. ६.१.१०२. 'लो. न्या. साहसी. पृष्टम् १६३. 'प्रदीप गोरित्यतेन देनोक्ते' इत्यत्र 'गोरिल्य- नेग मदनीपत त्यानंमट्टपाट इति नाति । 'लो. न्या. माहसी पृष्ठम् १६३. शाक्तिग्रहणापंम् -मा. 'प्रनीतिः 'लो. न्या. साहसी पृष्ठम् १६३. 'प्रदीपे 'उद्गतं बलम्' इत्यत्र 'उद्गतबलम्' इत्यग्नंमट्टपाठ इति नाति । पिण्डेषु गोरिति-अ. "न्यायपुमुमाञ्जलिः ३. १९. प्रतीतेप्रान्तत्व १५ तेनोपनियद्धानि' इत्यम्यानन्तरम् 'एय' इत्य- पियाम्-अ. -

·No text on this page.

·११२ . महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - विशेषात्' इत्यनेन प्रत्यक्षं. 'जात्यालम्बनं प्रमाणमुपन्यस्तम् । ततो 'विप्रतिपन्नवुद्धि प्रति प्रतिपाद- नायानुमानं जातिसद्भावे "ज्ञायते 'चैकोपदिष्टम्' इत्यनेनोक्तम् । देशकालावस्थापिण्डान्तरेण्व- वाधितप्रत्यभिज्ञाप्रत्ययोदयान्यथानुपपत्त्या सामान्य सदभावोऽनुमीयत इत्यर्थः" इति कैयटो निरस्तः । प्रख्याविशेपस्यापि जात्यनुमाने हेतुत्वेनैव निर्दिष्टत्वात् । 'प्रख्याया अनुगताकारत्वान्यथानुपपत्त्या हि तदुपपादकतया जातिरेका कल्प्यते । उक्तास्वरसेनैव च तेनापि 'अथवा बलमुद्दीपयतीत्यु- पोलमुपवृंहकमुच्यते' इत्युक्तम् । प्रख्याविशेपस्य सहकारिणमुक्त्वा 'अव्यपवर्गगतेः' इत्यस्य हेतोः सहकारिणमाह धर्मशास्त्रं चेति । तथेति । 'प्रख्याविशेपवदाकृत्यवलम्बनमित्यर्थः। एक ब्राह्मणमिति । ब्राह्मणमित्यनेनैकस्यैव द्रव्यस्याभिधानादिति मन्यते। नन्वेकस्य युगपदनेकाधि- करणस्थत्वासंभवात् कथमनेकव्यक्तिगतकजातिसिद्धिरित्यत आह - अस्ति चेति। नैको द्रष्टेति । जाति त्वेकोऽपि द्रष्टानेकाधिकरणस्थां युगपत् पश्यतीति वैपम्यमिति भावः । इतीन्द्रवदिति । इतीन्द्रेति शब्दप्रादुर्भावेऽव्ययीभावः, तस्मादर्थप्रकाशलक्षकात् "तेन तुल्यम्' इति वतिः । सर्वत्रेति। एकस्मिन् पर्वणि नानादेशे क्रियमाणेषु ऋतुष्वित्यर्थः । पुराणादिप्रसिद्धमिदम् --- देवता सर्वत्र ऋतुपु संनिहितति । एकशेपवादिनापि जातिरवश्याभ्युपेयेत्याशयेनाह अवश्यमिति। नैको वृक्षशब्द इति । 'प्रत्यर्थ शब्दनिवेशः' इति न्यायेऽपि युगपदेकेनाने काभिवानमशक्यमित्येव मूलमिति मन्यते । धर्मशास्त्रं च तयेति यदुक्तं तस्य निषेधवाक्यमेवोदाहरणं दर्शितम्। इदानीं विधि- वाक्यमुदाहरणं दर्शयितुमाह - द्रव्याभिधाने होति । असर्वद्रव्यगतिरिति । एकस्यैव द्रव्यस्या- वगतिः स्यादित्यर्थः। एकः शास्त्रोक्तमिति । शास्त्रणकस्थव द्रव्यस्य यागसाधनतावोधनादिति भावः। विगुणमिति। अविहितानुष्ठानस्यापूर्वासापकत्वाद्वैगुण्यमिति भावः । तदेव स्पष्टयति फलानवाप्तिरिति ।। -- [२, १४८-१५२] (उद्दघोतनम् ) सर्यविषयेति । व्यासज्ज्यवृत्तिर्जातिरित्यङ्गीकार इत्यर्थः । कर्म क्रियते 'कर्म चोयते । आकृतेरभिधेयत्वमङ्गीकृत्येकद्रव्य विपये चोदनाङ्गीकारे आकृतेः प्रत्येकपरिसमा- प्तिर्वाच्या, तत्र 'युगपदेकस्यानेकपरिसमाप्तिवृत्तिकत्वायोगादाकृतेरैक्यं भज्यतेति 'एकाकृतिरिति च' इति माप्यम्। तत्र समुच्चयामावाच्पस्त्वयं इत्याह चेति । वक्ष्यमाणेति । "स चेदा- नीम्' इति वक्ष्यमाणेत्ययः। आश्रय देऽपि न जाते दः, मानामावादित्याह - सर्वाभिरिति । प्रत्येकपरिसमाप्तत्वं साधयति - सर्यति । एकस्मिन्नपि गवि गोरिति प्रत्ययदर्शनादित्ययः । एकस्यानेका सर्वात्मनोपलब्धी दृष्टान्तं व्याचप्टे-प्रतिदेशमिति। ननु द्रव्यस्यानेकत्वात् कय- मनयययनाभेदेन" चौदना, अत आह- द्रव्येऽपीति। द्रव्यस्यानेकेषु प्रत्येकपरिसमाप्त्यमावादाह -शास्त्रमिति। जातिरिति वाध्याहार इत्याह - अयवेति। द्वित्वेति। वस्तुतोऽभिधेयगत- त्यागंनवात् तदाश्रयन्यक्तिगतयोरभेदीपनारेण जातिवृत्तित्वमङ्गीकृत्य द्विवचनादिकमुपपादनीय- - जात्मालम्बनप्रमाणम् 'विप्रतिपमप्रतिपादनाम' अति प्रदीप दायते । गंगादिष्टम् - 'मदनाको नापत न्यर्य: . . - कम बोध्यन 'विषयचोदनाङ्गीकार-ऋ. युगपदेशम्पानेकर परिसमाप्ति-अ. न पानीमिति अनयमन त्यस्य व्याया अभेदेनेति। . .

·अ.१ पा.२ आ.३ ११३ - . मित्यर्थः। 'चोदनायां 'च' · इत्यनेन साम्यपरिहारो नोक्त इत्यसंगतिमाशङ्कयाह एवमिति । भाष्यकारेण साम्यमुक्तम्, न वार्तिककृता । तेन तु 'द्रव्यामिवाने ह्याकृत्यसंप्रत्ययः' इति द्रव्य- पक्षे वाधकमुक्त्वा जात्यभिधाने साधकान्तरमुच्यत इति नासंगतिरित्यर्थः। चकारस्योक्तसमुच्च- यार्थत्वमाह - समुच्चयेनेति । 'एकस्य' इत्यस्योपाधिविशेषणत्वे समासायोगाद्विच्छिद्य व्याचष्टे --- सामान्यस्येति । . "एकमनेकानुगतं सामान्यम्' इति लक्षणानुसारादेकं सामान्यमित्यर्थः । तदपि विशेषपरमित्याह - आग्नेयादेरिति ।. भावप्रधानम् । चोदनायामाग्नेयत्वादिसामान्य- स्यैव प्रतिपाद्यत्वादित्यध्याहारेण वाक्यं पूरणीयम्। प्रवृत्तिः प्रतीतिः। अष्टाकपालादिष्वित्यादिः । वातिके 'प्रवृत्तेरिति पञ्चमी । चोदनायामुपाघेः सामान्यस्य प्रतिपादनादित्येव वाच्ये एकस्ये- त्यस्योपाघिप्रवृत्ती हेतुत्वेनोपयोगमाह - एतदुक्तमिति । युज्यते विवक्षितुम् । जातिशब्देन सा- मान्यमात्राभिवानादुपाधिरूपसामान्यस्याप्यभिधेयत्वाविरोवः । प्राथमिकाग्नेयादिपदेन द्रव्यविवक्षा- यामष्टाकपालेऽपि द्रव्यविवक्षव स्यादिति भावः । उभयत्र द्रव्यविवक्षायां 'यदि च' इति भाज्यम् । तयाचष्टे - द्रव्ये विति। एकेनैवेत्यस्य व्यावर्त्य 'नान्येन' इति, 'सकृदेव' इत्यस्य व्यावर्त्य "नान्यदा' इति । 'गौरनुबन्ध्यः' इति । त्यक्त्वाण्टाकपालोदाहरणस्य प्रयोजनमाह निवृत्त इति । भेदेति । प्रत्यक्षेणेत्यादिः। सादृश्येनान्यथासिद्धि निराह -- सादृश्येति । जातिः अभिधेयेति शेपः । वृत्ति विकल्पेति। "व्यक्तिसर्वगता जातिः सर्वसर्वगता वेति विकल्पः। तत्राये सर्वव्यक्तिषु 'विच्छिद्यवृत्तेर्वांच्यतयानेकत्वसिद्धिः, 'न याति' इति वक्ष्यमाणदोपाश्च । द्वितीयेऽश्वादावपि गोत्वा- दिवृत्तौ "सर्वसंकरप्रसङ्ग इति दूपणादमावं मन्यमान इत्यर्थः। 'आकृतौ' इत्यनेनाकृतिपक्षे किमप्य- निष्टं नोक्तम्, अत' आह- अयुक्तं चेति। विरुद्धानुवादेनायुक्तत्वं सूचितमित्यर्थः। आदित्यो दृष्टान्त उक्तः, अत आह ---- "न होति । "विपर्यासस्य अनेकवृत्तित्वाभावस्य । द्वित्वादिवद् यावदाश्रयव्यङ्गयत्वं जातेरङ्गीकृत्यवं दूपणमित्याह - अभिव्यञ्जकेति। एकस्मिन्नपि गोत्वप्रती- तेनं व्यासज्ज्यवृत्तित्वं जातेः, अत आह - यति । यत्किचिदवयवनाशेऽप्यवयविनाशवत्" किंचिदाश्रयनाशेऽपि जातिनाशप्रसङ्गः। अनित्यवृत्तित्वस्यैव , लाघवेनानित्यत्वप्रयोजकतया जाते- नित्यत्वासंभवात् । अवयबिव्यक्तेरनेकवृत्तित्वेन "जातिसाम्यात् । जातेनेति । एकेनैव सर्व- व्यक्तिगतजात्यभिव्यक्तौ सर्वव्यक्तिप्रत्यक्षमेव क्रमेण स्यात्, नार्थान्तरप्रत्यक्षमित्यर्थः। ननु गोत्वेन रूपेण सर्वव्यक्तिप्रत्यक्षापादने इण्टापत्तिः। "तत्तद्वयक्तिविशेष निष्ठत्वेन प्रतीतिश्चेत. तत्तद्वयक्ति- २ ४ -- ५ 'तर्कसंग्रहे. लक्षणाङ्गीकारात्- ऋ, ऋ. 'वृत्तेरिति पञ्चमीत्यर्थः । नान्यथेति अ, ऋ. इत्युक्त्वा अ, ऋ. विकल्पेनेति अ, ऋ, ऋ. 'व्यक्तिसर्वगता' इत्यनेन गोत्वाश्रयत्वेनाभि- मतसर्वव्यक्तिगतेत्यर्थः, 'सर्वसर्वगता' इत्यनेन सर्वजात्याश्रयसर्वव्यक्तिगतेत्यर्थों विवक्षितः स्यादिति भाति । इदं परामर्शनीयम् । विभिद्य- 'गोत्वादिव्यावृत्ती- ऋ. १० सर्वजातिसंकरेत्यर्थः।। प्रदीपे 'न 'च' हेतुरहितेन' इत्यत्र 'न हि हेतुरहितेन' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । १२ प्रदीपे 'विपर्ययस्यापि साधनात्' इत्यत्र 'विपर्या- सस्यापि साधनात्' इति पाठोऽन्नंभट्टस्येति ज्ञायते । १५ 'अवयविनाशवत् किंचिदाश्रयनाशेऽपि' इति नास्ति ऋ. जातिसाम्याय अ, ऋ; ऋः १५ 'तत्तद्वयक्ति' इत्यादि 'प्रतीतिश्चेत्' . इत्यन्तं नास्ति अ; तत्र व्यक्ति १६ निष्ठत्वे प्रतीतिश्चेत् - ऋ, ७ - ८ ऋ. 8 ·११४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि ३ चेति। - संनिकर्पामावान्न भवतीति नोक्तदोषः । यदभिव्यञ्जकं तद्गतत्वेनैव जातिप्रतीतिः, अत आह अयवेति । सर्वसर्वगता जातिरित्यङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः । अन्यथा व्यक्तिसर्वगतत्वे । नेति। गवि नीयमाने गोत्वं न याति, क्रियाराहित्यात् । गमनाभावे तत्रैवास्ताम्, अत · आह -न तत्र गोरहितस्थले। गोत्वं गोः पूर्व नास्तीति गोर्गमनानन्तरं पश्चादपि नास्तीति तत्र प्रत्ययात्, पश्चात् गोरागमनानन्तरमस्तीति वा । न यातीत्यत्र हेतुः न चांशवदिति । न मूर्तमित्यर्थः। यद्वा, जहातीति । गवि नीयमाने तं विहाय तत्रैव गोत्वं न तिष्ठति, क्रियारा- हित्येनाधारत्यागायोगात्। व्यसनं केनापि प्रकारेण निर्वक्तुमशक्यत्वम् । एवं सर्वगतत्वं जाति- वादिनाङ्गीकार्यमित्यापाद्य तत्र दोपाभिधानार्थ सर्व गोभूतमिति भाप्यं व्याख्यातुमाह 'इति दोषापत्तित इति। इलोके 'अमेदात्' इति छेदः । 'अस्ति च वैरूप्यम्' इत्यनेन किमुच्यते, अत आह-तस्मादिति। "खण्डत्वादिभेदस्य द्रव्य एवं संभवादित्यर्थः। न होति। एकस्य सामान्य- स्यामिनस्य भेदासंभवाद् भेदाधिष्ठानं द्रव्यमवश्यं स्वीकार्यमित्यर्थः । गौगौरित्यमेदप्रत्ययात् सामान्यमपि स्वीकार्यम्, अत माह एकार्येति । एवं च कृत्वेति भाप्यम्। द्रव्यं पदार्थ इति कृत्वा । विग्रहः एकशेषार्थबोवकवाक्यम्, लौकिकव्यवहारगतं वा । जातो तावन्न संभवतीत्याह- भेदेति । भेदस्याधिष्ठान' यस्येति विग्रहः । सामान्यस्याभिषेयत्वेऽपि नानात्वे तमेव समुच्चयोप- पत्तिः। एकस्याप्यनमिषेयत्वे द्रव्ये "तदुपपत्तिरित्युभयमुपात्तम् । वातिके व्ययप भिन्नार्थेपु, मुक्तसंशयमेकशेपो वक्तव्य इत्यर्थः । तस्यानिप्टपर्यवसायित्वमाह यदर्य इति। एकशेपा- वचनायं इत्यर्थः।। - [२, १४८-१५२] ननु चेति। (रत्नप्रकाशः) द्रव्यपदार्थवादीतरं प्रत्याह -- अनवययेनेति । व्यक्त्यक्य- नरपेयंत्ययः। न चानुयप्यत इति । भूतभविष्यद्वर्तमानानां व्यक्तीनां साकल्ये नानुबत्युमशक्य- त्यादिति भावः । यदि प्रतिद्रव्यमापतिः परिसमाप्यत इत्येकद्रव्यानुवन्धेऽप्यातिरनुबद्धयेति पागवंगुष्यमित्युच्चेत तहिं यान्ति द्रव्याणि तावत्य आयतयः संपन्ना इत्येकाकृतिरिति प्रतिमा हावतेत्याह-एफेति । आकृतेरनेकत्व एकोपोप्याथयणीय इत्याह-~-पच्चास्पति । इदानी- मातियादी आयतः प्रत्येक परिसमाप्तावप्यादित्यग्वैरत्वं भविप्यतीत्याह एवं तीति । पपादित्य इति। नानादेवीए मापल्पनोपलभ्यते, एक एव च स्वयं भवतीति तद्वदातिरपीति नावः। यानी म्यवादी ममाप्यारतविशेषणत्वनाश्रयणादनवययन विषानं प्रत्येक परिसमाप्ति- दन गुपस्याह-नन घेति। बाराशिवाजाह-- "एफशेषस्त्ययेति । परितवासाह--त्यपापीति । pi संतापला पगारतिवादिना गया स्वपक्षानुगुण पासप्रतिकूलतयोक्तं सत्मयं परस्याप्यनुः पर मरम्, गनाप्याने पविणेपण येनाभ्युपगमान्। इसनीमारतियादी 'पगंगानं पाया' - . - गयादिदाय জানাননি। •ntrait rares मा 'न गरि 'नागि wilmपिमानित परिममानिभाया -ग. Easire Tre ft माता "primit ·अ.१ पा. २ आ.३ ११५ - 'इत्यस्योदाहरणान्तरं दर्शयति चोदनायां चेति । एकस्योपाधिवृत्तेरिति । एकस्यैव वस्तुन उपाधिनाष्टाकपालत्वादिना वृत्तः संबन्धात् तद्वस्तुनो द्रव्यत्वे एकेनैव सकृदेव निरुप्तं शास्त्रीयं स्यात्, नान्येन, न पुनश्च । आकृतित्वे तु सर्वनिरुप्तं पुनर्निरुप्तं च शास्त्रीयं स्यादिति भावः । एतयोरिति। गौरनुवन्व्योऽजोऽग्नीपोमीयः' इत्यस्य 'आग्नेयमण्टाकपालं निर्वपेत्' इत्यस्य चेत्यर्थः । एका निर्वृत्तेनेति। निष्पन्नो हि पशुर्यागायोपादीयते । अपरा निर्वत्यनेति। अष्टाकपालादिकं हि सद्यो निष्पाद्य तेन यागः क्रियते । एतेन 'तत्र निर्वृत्ते भेदाग्रहणाद् द्रव्यान्तरेऽपि प्रवृत्तिः स्यात्, न तु निर्वा, सादृश्याग्रहणादित्यवश्याश्रयणीया जातिः' इति कयटो निरस्तः। नानाविव- पक्वान्नादीनां निवानां सादृश्यग्रहणपूर्वकं लोके क्रियमाणत्वेनानुभवविरुद्धत्वात् । तदेवमाकृति- पलं वाजप्यायनाभिमतं व्युत्पाद्ये दानी व्याड्यभिमतं द्रव्यपक्षं व्युत्पादयितुमुपक्रमते - द्रव्याभिधानं व्याडिरिति । लिङ्गवचनसिद्धिरिति । जातेरमूर्तया एकस्यास्तदसंभवात् तदुपपत्तये द्रव्यमेवा- मिधेयमित्याश्रयितुं युक्तमिति भावः । द्रव्यपदार्थपक्षे विध्यनुष्ठानयोः समानविषयता सिध्यति । आकृतिपदार्थपक्षे तु विधेराकृतिविपयत्वम्, अनुष्ठानस्य तु द्रव्यविषयत्वमित्यंविहितानुष्ठानापत्तिश्च दोप इत्याह - आकृताविति। इदानीमनेकद्रव्यगतकाकृतिरभ्युपगन्तुमेव न शक्यत इत्याशयनाह न चैकमिति । एकस्मिन्नेव प्रदेशे वर्तमान आदित्यो नानादेशस्थैर्युगपद् दृश्यत इति दृष्टान्ते- नाकृतिसाधनस्य प्रागेव निराकृतत्वात्, इन्द्रादीनां चेतनानां तपोमहिम्नानेकशरीराण्यास्याय युग- पन्नानाधिकरणस्थत्वसंभवेऽप्यचेतनाया आकृतेस्तदसंभवाच्चेति भावः । . आकृतेरेकत्वे द्रव्यंतादात्म्ये चाभ्युपगम्यमाने एकस्य द्रव्यस्योत्पत्तौ विनाशे च तद्गताकृतेरप्युत्पत्तिविनाशयोरापत्त्या तदुत्तरं 'गोरुत्पन्नः, गौनष्टः' इति व्यवहार उच्छियेत। जायते च स व्यवहारः । तथा च तद्वयवहा- रानुरोधेन जातेरनङ्गीकार एवोचित इत्याशयेनाह - विनाशे प्रादुर्भावे चेति । सर्व तथा स्या- दिति। आकृतेरेकत्वादाकृतिशून्यव्यक्तेस्तेनानभ्युपगमादाकृतेश्च नष्टत्वादिति भावः । श्वा मृतः, श्वोत्पन्नः, श्वा गच्छति, इत्यादिरूपेण न व्यवह्रियतेति भावः। गौर्जात इति। एकस्मिन् गवि जाते गोजातीयं सर्व प्रादुःप्यादिति तदनन्तं निरवकाशमाधारशून्यं स्यात् । न ह्यसंख्येयानां गवां पृथिवी समस्ताप्याघारो भवितुमलम् । दृश्यते च पुनःपुनर्गवादिद्रव्यो- त्पत्ति: । तस्मात् सकलव्यवहारविरुद्धमाकृतिकल्पनंमिति भावः । एतेन 'अनवकाशमिति । पदार्थान्तरप्रत्ययस्यावकाशाभावात्' इति कैयटो निरस्तः । गोमण्डलस्य सावकाशत्वमभ्युपगम्य न विद्यतेऽवकाशो यस्मादिति पञ्चम्यर्थभितबहुव्रीह्याश्रयणेनेतरवस्तुनोऽनवकाशत्वकथनानौचित्यात् । अनवकाशशब्दो हि प्रायेण षष्ठ्यर्थभितवहुव्रीहिरेवात्र शास्त्रे आश्रितः। नैव तस्यास्मिस्थले आश्रयणे किंचिदनुपपन्नं भवति । यदप्युक्तं तेनैव "अथवा सर्ववस्तुव्यापि गोत्वमेष्टव्यम्, अन्यथा 'नायाति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्नचांशवत् । जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसंततिः' इति दोषा- पत्तिः। ततश्च' 'व्यक्त्यैवैकत्र सा व्यक्ताभेदात् सर्वत्रगा यदि। जातिदृश्येत सर्वत्र' इति सर्वेषु पदार्थेषु गोप्रत्ययप्रसङ्गः" इति। तदपि न, सर्वद्रव्यवृत्तमहादामान्यस्य सत्ताख्यस्यावयवसंस्थान- विशेषाभिव्यक्त्युपाधिभेदेन गोत्वादिव्यवहारविषयत्वसंभवेन गोत्वादेः सर्ववस्तुगामित्वापादनस्य व्यर्थ- विकल्पनानां चानवकाशत्वात् । आकृतिमन्तरेण सर्वव्यवहारनिर्वाहाभावेनोत्तराकृतिस्वीकारपर- भाज्यविरोधेन चाकृतेः सर्वात्मना निराकरणानौचित्याच्च । अस्ति च वैरूप्यमिति । चकारात् सारूप्यपरिग्रहः। तथा चाकृतिमादाय सारूप्यं व्यक्तिमादाय वैरूप्य चोपपन्नमिति भावः। एतेन 'तस्माद् द्रव्यमेवास्तु, न तु सामान्यम् । न ह्येकस्य भेदाभेदावुपपद्यते इत्यर्थः' इति कैयटो गोवृन्दस्यास्य सावकाशत्वं 'इति तस्योदाहरणान्तरं-प, फ, भ. 'अमेदादिति छेदः। न प्रचरे- दिति । २ - ·११६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि निरस्तः। आकृत्यभ्युपगमेनैव प्रकृतग्रन्थस्यार्जवेनोपपन्नत्वात्। सारूप्यं तावद्दर्शयति - गौश्च गौश्चेति। वैरूप्यं दर्शयति - खण्डो मुण्ड इति । एवं च कृत्वेति। सारूप्यवरूप्योमया- श्रयणं कृत्वेत्यर्थः । विग्रहोऽप्युपपन्न इति । अपिशव्दादेकशेपःः। एवं च सहविवक्षायामेक- पदत्वघटितताश्रयणादेकशेपस्य' नित्यत्वेऽपि विग्रहस्यानेकपदात्मकस्याश्रयणे न काप्यनुपपत्तिः । गौश्च गौश्चेति । व्यक्तिभेदेनैवेदमुपपन्नमिति भावः । · आकृतिपदार्थवादिनापि विजातीयानेकार्थ- पराणामक्षादिसरूपशब्दानामेकशेष आरम्भणीयः । अन्यथा 'अक्षाक्षाक्षाः' इत्यादिद्वन्द्वापत्तरित्या- शयनाह - व्यर्थेष्विति। विजातीयानेकार्थेषु सरूपेष्विति भावः। मुक्तसंशयमिति। एकशेषा- ङ्गीकरणमिति शेपः। आवश्यकं तदिति भावः। तदेव स्फुटयति आकृतावपीति ।। - [२, १५३-१६०] (उद्द्योतनम्) आकृतिमप्रसाध्य तत्र 'दोषोद्धारो न संगतः, अत आह - आकृतिसद्भाव इति । ननु वृत्तिविकल्पो न परिहृतः, अत आह . सर्वेति । सर्वसर्वगतत्वमेवाङ्गीक्रियते इति भावः। न तु सर्वामिति । सास्नादिमद्वयक्तिरेव गोत्वव्यञ्जिका, नैकशफादिव्यक्तिरिति न सर्वत्र गौरिति प्रत्यय इत्यर्थः। गुणशब्दो न शुक्लादिपर इत्याह -- गुणाश्चेति । एकत्वस्य स्वत एव जातो संभवात् 'द्वित्व' · इत्युक्तम् । “त्रित्वादय इत्यादिना लिङ्गग्रहः। तेपा- माकृतिसंवन्धः कयम्, अत आह तैश्चेति । ननु व्यक्त्याश्रितानां गुणानां तत्सत्त्वकाले कयमनित्यत्वमित्याशङ्कय तेषां जातिसंबन्धमानं कादाचित्कमिति विवक्षितमित्याह -- कदाचिदिति.। यदा यद्गुणयुक्तेनाभिव्यज्यते जातिस्तदा तद्गुणयुक्ततया प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। प्रकरणादिति । लिङ्गवचनपरिहारस्य प्रकृतत्वादित्यर्थः। लिङ्गपरिहारस्थोपपत्ति वचनपरिहारस्यानुपपत्ति 'च विशदयति-लिङ्गति । ततल्लिङ्गसंवन्धे तत्तल्लिङ्गशब्दप्रयोगस्यष्टत्वादिति भावः । पादाने प्रागुक्तदोपो नास्तीत्याह-स्वत इति । अन्यत्र "ते कथं भवतः, अत आह-आधयेति । ययेति। जातेः साधितत्वान्न दृष्टान्तासिद्धिः। विरणद्धीति । यद्यपि विवक्षातः परिहार उक्तः, तयापि द्रव्यपक्षे मुख्यत्वसंभवे जाती चौपचारिकत्वमयुक्तम् । तथापि मुख्यत्वाङ्गीकारेऽभ्युपगम- विरोय इति भावः। आविष्टलिङ्गा नियतलिङ्गा। स्वतो जातेलिङ्गाभावात् कयमाविष्टलिङ्ग- त्वम्, अत माह ततश्चेति । अन्यास्तु ग्राम्यपशुभिन्नजातयः । लिङ्गान्तरेणेति । 'परिग्रह- मर्मत्वादावित्यर्थः । कृतान्तः सिद्धान्त इत्याह-सिद्धान्तेति। भाप्य सूतेः सविति। धातु- सकारस्य पकारः, ऊवारस्य हस्यः, 'मसुन्प्रत्ययश्चौणादिक इति "स्त्रियाम्' इति सूत्रे वक्ष्यमाणत्वा- दम नोक्तम् । माप्ये संस्त्यानं संघातः । मूर्तयः पदार्थाः । स्त्यानमुपपादयति भाप्य पारदेति । भाष्ये प्रय इति । वाय्याकारायोरप्यनुभूतरूपम्, नागानेऽपि स्पर्श, शब्दस्य पञ्च- - - ८ उनयाययणेनेत्यर्थः। 'एनोपस्यानित्यत्वे पि-म. दोगोलारोगतः - 'द्विवचनबहुवचने इत्यर्थः । "इयं स्त्री तस्य परिग्रहः' इति परिग्रहकर्मत्व- विवदायां लिलान्तरगंवायो गवति, स न स्यादित्यर्थः। "स्त्रियाम्' इति गरे प्रदीप ममुन्प्रत्यय इत्येवा- पालन्यत । पुंगोमुद्र इति गूगीयमेगरे. तु ग्गुन्प्रत्यय प्रति दृश्यते । 'पा. गू. ४.१.३. न तु गति - प्रती नियतीरयादयः' इत्यन 'दित्वमित्वा- दय.' ति पाठोडनदृस्येति मानि । 'पाली नाग्नि ·अ.१ पा. २ आ.३ ११७ भूतवृत्तित्वं 'चास्युपेत्येतदुक्तम् । ताकिकमते न शब्दादीनां परिणामादिः, अत आह गुणाना- मिति । "ह्रासादि' इत्यादिना परिणामादि भावविकारचतुष्टयग्रहणम्। सर्वत्र लिङ्गत्रयसत्त्वे सर्वशब्देषु सर्वलिङ्गत्वप्रसङ्गः, अत आह- शब्दकेति। यथाप्रयोगं नियतशब्दप्रतिपाद्या इत्यर्थः । परिगृह्यन्ते शास्त्र इत्यादिः । आत्मनोऽपरिणामित्वात् कथमुक्तलिङ्गसंभवः, अत आह आत्मनस्त्विति । अन्यति । प्रकृतिपरिणामस्य सर्वस्यात्मसंबन्धाचीनत्वात् तत्रौपचारिक लिङ्ग- मिति भावः । प्रवृत्तिः स्त्यानस्याप्युपलक्षणम्। द्रध्यवादिनो वाचनिकत्वं कथम्, अत आह - संकीर्णेति। एकस्मिन्नपि पञ्चाला इति बहुवचनं गोदाविति द्विवचनं दृश्यते । तत्र "द्वचेकयोः' इत्यादिनियमे सति युक्तवद्भावादन वचनव्यत्ययोपपत्तिरिति .द्रव्यवादिनापि वाच्यमिति भावः । नन्वाकृतिवादिना "द्वयेकयोः' इत्यादि कथं व्याख्येयम्, अत आह-स हीति। आकृतिवादी। आकृतेः विवक्षायामित्यन्वयः। नन्वेकत्वं स्वगतमेवास्ति, किं तत्राश्रयापेक्षया, अत आह- ययेति । तथा सत्यने कोपादानेऽप्येकवचनाविरोधात् पश्वकत्वन्यायमङ्गप्रसङ्गादिति भावः । इत्याह' इत्यत्राह । ननु प्रधानगतसंख्यव द्रव्यवादिनो वाच्या। जातिवादिनस्तुपसर्जनस्यति वैष- म्यमाशङ्कचाह-तत्र यथेति । गुणगुणिनोरभेदोपचारात् तयात्वं चेदत्रापि तयेत्याह-जाति- तद्वतोरिति । द्रव्यस्यापि कस्यचिद् द्रव्यान्तरद्वारकः "क्रियासंबन्धोऽन्यथानुपपत्त्या गम्यते, तद्वज्- जातेरपीत्याह- यथेति । सर्व एवेति । दर्शनादिक्रियायोगोऽपि, 'आनयनादिक्रियायोगोऽपि वा । अनाश्रितत्वम् आश्रयाधीनस्थितिकत्वाभावः, अतो न स्वरूपासिद्धिरित्याशयेनाह - "यथेति । नवमिति। आकृतेनित्यत्वान्न द्रव्याधीनस्थितिकत्वमित्यर्थः। नित्यत्वमेवाह - "अन्यत्रेति । अनु- गतप्रतीत्यैकत्वसिद्धेरेकनाशेन तन्नाशेऽन्यत्र प्रत्ययप्रयोगी न स्यातामिति नित्यत्वमभ्युपेयमित्यर्थः । अनैकात्म्यं गुणादी व्यभिचारि, अत आह -- पूर्वोक्त एवेति। तर्हि पुनरुक्तिः, अत आह विशिष्यति। विशेषमेवाह - नित्यति । यद् यदधीनोत्पत्तिस्थिति तत् तन्नाशे नश्यति, जाति- स्तु नैवमिति विशेषोक्तिरिति । वृक्षविनाशः शुष्कत्वरूपः, छेदरूपो वा । गुणवदुत्तरक्षण एव नाशाभावसूचनाय "अनु' इत्युक्तम् । 'भेदाधिष्ठानः समुच्चयः' इत्येतत् प्रत्याह - तत्र द्रव्यगतेति। क्रियासामान्यं साधयति -- भिन्नास्विति । पाकगमनादिषु । पाक: क्रिया, गमनं क्रियेत्यभिन्न प्रत्ययाभिधाननिमितं क्रियात्वसामान्यमित्यर्थः । कारकभेदेन क्रियाभेदपक्षे पाकत्वा- दिकमेव जातिः, अत एव पाचकाः' इत्युक्तम् । क्रियागतसामान्यस्य द्रव्यगतत्वेन भानमाह आश्रयान्तरेति । द्रव्य उपकरोतीति । तद्गतत्वेन भातं सदेकशेषारम्भनिमित्तं भवतीत्यर्थः । "समवेतसमवायात् संयुक्तसमवायात् । अस्मिन् कल्पे एतदर्थाप्रसिद्धौ कथं प्रयोगः, अत आह -- - अ; यदेति- - १० 'यथेति' इति नास्ति ऋ. ११ प्रदीपे 'अन्यथापि' इत्यत्र 'अन्यत्रापि' इत्यन्नं- भट्टपाठः। इदं च पाठान्तरमिति स्पष्ट- मुद्द्योते। १२ स्वेत्युक्तम् 'वाभ्युपेत्यैतत् --- अ. 'प्रदीपे 'वृद्धिह्रासमध्यस्थावस्थाः' इत्यत्र 'वृद्धि- ह्रासाद्यवस्थाः' इत्यन्नंभट्टपाठः स्यादिति भाति । अत्रादिना सत्ता, उत्पत्ति:, नाशश्च विवक्षिताः । पा. सू. १.४. २२. सू. १.४.२२. पश्वेकत्वनयभङ्ग-अ. द्रव्यवादिना वाच्या "क्रियासंबन्धान्यथानुपपत्त्या-अ. ५'आनयनादिक्रियायोगोऽपि' इति नास्ति ५ ६ १३ प्रदीपे 'पाचकः' इत्यत्र - 'पाचकाः' इत्यन्नं- भट्टपाठ इति भाति । एकशेषोदाहरणत्वाय बहुवचनप्रयोग इत्याशयः । "प्रदीपे 'लौहित्यं संयुक्तसमवायात्' इत्युप- लभ्यते । पूर्ववाक्यवदस्मिन्नपि वाक्ये 'सम- वेतसमवायात्' इत्यन्नंमट्टपाठ इति प्रतीयते । ७

·No text on this page.

·अ.१ पा. २ आ.३ -- . मिति । -- पुंल्लिङ्गाद्यनुपपत्तेः। तथा चोमाभ्यामेव . किंचिल्लोकसिद्धलिङ्गविलक्षणं लिङ्गमास्थेयमित्याह तस्मादिति । लौकिकमितिः । स्तनकेशादिरूपमित्यर्थः । “ स्वकृतान्तः स्वसिद्धान्तः । संस्त्यान- प्रसवाविति। वृद्धिप्रवृत्ती इत्यर्थः। तत्र वृद्धिः स्त्रीत्वम्, प्रवृत्तिः पुंस्त्वम्, तयोः समुदायो नपुं- सकत्वमिति भावः । धातूनामनेकार्थत्वात् स्त्यैसुवोर्वृद्धिप्रवृत्तिता' युज्यत इति भावः। लिङ्ग- सामान्यतः एकवचनम् । आस्थयाविति । अभ्युपेयावित्यर्थः। किमिदमिति। संस्त्यान- प्रसवपदवाच्यं किमित्यर्थः । इतरः प्रकृतिप्रत्ययनिदर्शनद्वारा तदाह-संस्त्यान इति । संस्त्याने वृद्धौ वर्तमानात् स्त्यायतेर्डटि ततो ङीपि च स्त्रीशब्दो निष्पन्न इति भावः। सूतेरिति । प्रसवे प्रवृत्तौ वर्तमानात् सूतेईम्सुनि सकारस्य पकारे च पुंस्शब्दो निष्पन्न इति भावः। अन्यो नैत- द्वयुत्पत्त्या लौकिकलिङ्गविलक्षणं लिङ्गं सिद्धमित्याह ---- ननु चेति। इतर आह. अधिकरणेति। भावसाधनमिति । बाहुलकत्वादुणादीनामिति - भावः। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानामिति । तन्मा- त्राणामिति शेषः। तासां - गुणत्वं सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकाहङ्कारपरिणामात्मकत्वात् । मूर्तय इति । आकृतिमन्तः पदार्था इत्यर्थः। एवमात्मिकाः' इत्यस्य विवरणं 'संस्त्यानप्रसवगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः' इति । अथवा एवमात्मिकाः शव्दतन्मात्राद्यात्मिकाः । अत एवं संस्त्यानप्रसवगुणाः शब्दादिमत्योऽपीत्यर्थः। तेजोरूपेष्वाकृतिमत्सु रसगन्धौ न स्त इति मतमा- श्रित्याह यत्रेति । अल्पीयांस: इति। अल्पे इत्यर्थः । । स्वार्थे ईयसुन् । अथवा, आप्येवा- कृतिमत्सु पाथिवापेक्षया गन्धहीनत्वेनाल्पे गुणाः, ततोऽप्यल्पे तैजसेबिति प्रकर्ष एवेयसुन्। प्रवृत्तिः खल्वपीति। अपिशब्दाद् वृद्धिः। वृद्धिशब्द: प्राचीनो भाष्यगतो ह्रासापरनामकापक्षयोपलक्षकः । तया च गुणानां प्रवृत्तिवृद्धिह्रासौ च नित्यावित्यर्थः । गुणाः सर्वदा प्रवर्तन्ते, तत्प्रवृत्त्या च द्रव्याणां स वृद्धिह्रासान्यतरयोग इत्युभयोनित्यता । नेति । अस्यावतिष्ठत इत्यनेनान्वयः । तिष्ठत इति। किं तु प्रवर्तत एवेति शेषः। वर्धत इति। गुणप्रवृत्त्युत्तरमिति शेपः। वर्ष- नमपक्षयोपलक्षणम् । तदुभयं स्त्रीत्वेनाभिमतमित्याशयेनाह - यावदिति । यावदिति । यस्मादित्यर्थः । युज्यत इति। अत इति शेपः। तच्चोभयमिति। तदुमयं चेत्यर्थः । सर्वत्र सदा सर्वस्मिन्ना- कृतिमति चेत्यर्थः । यद्युभयमिति। स्त्यानप्रसवो यदि सर्वत्र स्यातां तहि कुतो व्यवस्थेति भावः । उभयोर[प्य] विवक्षायामिति । अनास्ययवमुक्तम् , उभयविवक्षायामेव नपुंसकत्वस्य युक्तत्वात् । लोकेऽपि हि नपुंसके स्त्रीपुंसोमयधर्मोपलम्भो भवति । उभयोरुभयं 'पदार्य इति। द्रव्याकृति - पदार्थवादिनोः उभयोः उभयं द्रव्यमाकृतिश्च "पदार्थः वाच्यमेवेत्यर्थः। तहि मतभेदः कथमित्यत आह कस्यचिदिति। एवं चोभाभ्यां द्रव्यगतसंख्याबोधार्य वचनव्यवस्थाङ्गीकर्तव्येति भावः । आकृतिपक्षे प्रकारान्तरेण वचनपरिहारमाह - गुणवचनवद्वेति । एवमिहापीति । यया गुण- वाचकानां शब्दानां गुणिगतसंख्यापरत्वं तथाकृतिवाचिनामिति भावः। माकृतौ चोदितायां द्रव्य आरम्मणादिकरणमशास्त्रीय[ मिति दूपणं दत्तम्, तत्परिहरति --- अधिकरणगतिरिति । साहच- र्यादिति । आकृतिव्यक्त्योरत्यन्तभेदाभावाद् व्यक्ती कृतमाकृतावेव कृतमिति न तस्याशास्त्रीय- एकस्या आकृतेर्युगपदनकाधिकरणस्यत्वासंभवं परिहतुमनुवदति --न चेति। एव- माकृतिरिति । यथेन्द्रस्य सर्वऋतुपु युगपत्समवधानेन तादृशं सामर्थ्य तत्यास्तीति कल्प्यते, एव- माकृतेरप्यनुगताकारप्रतीतिसिद्धायास्तादृासामर्य्यमस्तीति कल्प्यमिति भावः। अबाधितव्यवहार- स्यावश्यतापनीयत्वादाकृतिखण्डनव्यसनं न शोभते विदुपाम् । 'विनाशे प्रादुर्भाव च सर्व तथा अव- तेति भावः। . ४ 'वृदिप्रवृत्त्वर्थतेत्यर्थः । आत्ययापिति- 'वृद्धपयंप्रतिपादकस्यानशब्द इत्ययः । सिमिति ५मिदं वाच्यमेवेत्यर्थः २ ·१२० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि स्यात्' इति दोषं परिहरति -- अविनाश इति । · अनाश्रितत्वादिति । कर्णशएकुल्यामनवस्थि- तस्याप्याकाशस्य कर्णशकुल्यवच्छिन्नत्वेन श्रोत्रत्ववद् गवादिद्रव्यमनाश्रितस्यापि महासामान्यस्य गवा- दिद्रव्यपरिच्छिन्नत्वेन गोत्वादिरूपता भविष्यतीति नोक्तदोष इति भावः । उक्तमभिप्रायमजानन् पृच्छति किमुच्यत इति । आश्रितत्केपि सामान्यस्य द्रव्यतादात्म्यस्यारोपितत्वेन कर्णशष्कुली- नाशेऽप्याकाशनाशाभाववद् द्रव्यनाशेऽप्याकृतिनाशो न भविष्यतीत्याशयेनाह --एवमिति। अवतानः लता। वैरूप्यविग्रहावुपपादयति-वैरूप्येति । - व्ययप्वपिनारम्मणीय एकशेष इत्याह - व्यर्थेष्विति । सामान्यादिति । अक्षादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनैकस्य सामान्यस्य विभिन्नेष्वपि कल्प- नीयत्वेन विनकशेपमेकशब्दत्वं सिध्यतीति भावः। प्रकृतिप्रत्ययभेदादक्षादयः शब्दा 'अनेकरूपा भवन्तीति तेपामेकप्रवृत्तिनिमितापेक्षव नास्तीत्यत आह - अश्नोतेरिति । तथा चाक्षादिशब्दाना- मेकरूपत्वादेकप्रवृत्तिनिमित्तापेक्षायां तत्कल्पनमुचितमिति ' भावः। क्रियासामान्यादिति । पाच- कादिशब्दवदक्षादिशब्दानां क्रियाशब्दत्वमाश्रित्य व्याप्त्यादिक्रियारूपं सामान्यं प्रवृत्तिनिमित्तमित्यपि शक्यत” इति भावः ।, एतेन पाचकादिशब्दस्य पाकक्रियागतं सामान्यमभ्युपेत्य तदृष्टान्तेन प्रकृत- भाष्यं व्याचक्षाणः कयटो निरस्तः। क्रियाणामेककात्मकताया भाष्यकृत्प्रमुखैः सर्वैरङ्गीकृतत्वेन पाकत्वादिसामान्यकल्पनानौचित्यात् । 'उष्ट्रासिका · आस्यन्ते' इति भाप्यस्याश्रयभेदोपाधिक- भेदमादायोपपत्त्या तदनुरोधेनापि तदसिद्धेश्च । मापशब्दस्य कश्चित् संख्या प्रवृत्तिनिमित[त्व]मा- चष्ट इत्याह-अपर इति । पुराकल्प इति । यद्यप्यस्मिन् कल्पेऽपि पोडशमापं कापिणमिति व्यवहारोऽस्ति, तथापि पोडश पला मापशम्वटीति व्यवहारोऽत्र कल्पे नास्तीति तदपेक्षयेदं ज्ञेयम् । शम्बटीशब्दार्थस्त्रलिङ्गभापया गिजेति व्यवह्रियते। तथा च तद्भापायां मापशम्बटीत्यस्य मिन- यगिजेत्यर्थः। एवं बुद्धिमद्भिः स्वस्वभापायां तदर्थ उन्नेयः। संख्यासामान्यादिति। कार्पा- पणस्य पोडशो भागो मापः स्वर्णादिरूपः, पोडशपलसंज्ञका मागा यस्य 'मापस्य स्वर्णविशेपस्य सोऽपि पोडाभागात्मक इत्युभयत्र पोडशत्वसंख्या प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः। एवं च डित्यावित्या- दावनुगताकारप्रतीतिमन्तरेणापि डित्यादिपदप्रवृत्तिनिमित्ततया डित्थत्वादि सामान्यं कल्पनीयमिति सर्वकाशेपं विनवैकशब्दत्वं सिद्धमिति द्वन्द्वनिवृत्तिमात्रफलकमिदं प्रकरणमिति रहस्यं विज्ञेयम् । एतेन डित्यादिशब्दगतडित्यत्वादिसामान्याध्यासेन डित्था इत्याद्यकशेपमुपपादयन् कयटो निरस्तः । सर्वत्र शब्दगतसामान्यस्यायें आरोपादेवानुगताकारप्रतीत्यादेरुपपत्ती द्रव्यगतब्राह्मणत्वादिसामान्यस्या- न चेप्टापत्तिः, सकलशास्त्रविरोधात् । एवं चामाव'समवायजातिसामान्या- दिशब्दानामपि किंचिद् वाच्यगतमेवीपाधिकरूपमखण्डमाश्रित्यकरोषफल साधनीयमिति सर्वमन- वद्यम्॥ सिद्धिप्रसङ्गात् । वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेय विशेषः १. २.६५. [२, १६०] (उद्दपोतनम्) ननु निमाविमन्यायेन 'यूना' इति युवप्रत्ययान्तग्रहणात् 'तत्साहचार्याद 'अनेक नयन्तीति "प्रगति इत्यादि एमपफलम्' इत्यन्तं नास्ति "मापस्याप्नविशेपस्य' इत्येव दृश्यते 'प, फ' मातृकयोः । सर्यादिजाति "तत्' इति नास्ति - ५ - अ.

·अ.१ पा.२ आ.३ १२१ वृद्धो गोत्रं गृह्यत इत्यजवर्करादौ नातिप्रसङ्गः, अत आह - उभयगतिरिति । "कर्मणि द्वितीया' "कर्मव्यतिहारे' · इत्यादावित्यर्थः । उपक्रमन्यायेन विपरीतं साहचर्यनियामाकत्वमित्याह - अथ- वेति । "वृद्धिर्यस्यांचाम्' इति यद्यपि वृद्धसंज्ञा कृता, तथाप्यत्र तस्यानुपयोगाल्लौकिकार्थ एव ग्राह्य इत्यभिप्रेत्याह - अपत्यविशेष इति। जातिवाचिनामपि ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेनावस्था- परत्वोपपत्तिरित्याह अजेति। अन्यथा वृद्धावस्थाभिधायित्वाभावे । द्वन्द्वः अजवर्करावि- त्यादिः। तत्र हेतुः सामान्येति । समुच्चयेति । भेदाधिष्ठानत्वात् समुच्चयस्येत्यर्थः । 'वक्ष्यमाणमिति। "भ्रातृपुत्रौ' इति सूत्रे 'यत्रोवं प्रकृतेः' इत्यादिनेत्यर्थः। उक्तेऽर्थे शङ्का- नुत्यानादाह इतर इति । भाष्ये समानायामिति । अजत्वस्य बर्करेऽपि सत्त्वात् समानाया- माकृतौ शब्दभेदः। उत्तरत्र "भ्रातृपुत्रौं' इत्यत्र ।। - [२, १६०] (रत्नप्रकाशः) अस्मिन् शास्त्रे वृद्धसंज्ञाया अकृतत्वेन वृद्धशब्दसाहचर्येण युवशब्दोऽपि लौकिक एवं गृह्यत इति मत्वा पृच्छति - इह कस्मादिति । अजश्चेति । वर्करशब्देनाजत्वजातीयो युवा निर्दिष्ट इति वृद्धपरोऽजशब्दः। एवमुष्ट्रशन्दः। वृद्धशब्दः प्राज्ञैर्वैयाकरणः पौत्रप्रमृत्यपत्ये परि- भाषितः, युवशब्दस्तु पाणिनिनैव परिभापित इति पारिभाषिकावेवोमो गृह्यते इत्याशयेन समा- धत्ते तल्लक्षणश्चेदेवेति । "इतरो गूढाभिप्राय आह-तल्लक्षण एवेति । समानायामाकृता- विति।' अजत्वादिजातेरेकरवे सति वृद्धयुवत्वप्रयुक्तमेव 'शब्दवैषम्यमिति भावः। तथा चाजत्व- सामान्याभिप्रायेण बुद्धयुवोमयविषयकतया यथा 'अजौ' इति प्रयोक्तुं शक्यते, एवमपत्यसामान्या- भिप्रायेण गोत्रयुवार्थविषयकतया 'गाग्यौं' इत्यादिगोत्रप्रत्ययान्तप्रयोगः कर्तुं शक्यत इत्यत्राप्येक- शेपो द्वन्द्वनिवृत्तिमात्रफलक एवेति सूचितम् ।। स्त्री पुंवच्च १. २. ६६. [२, १६१] ( उद्द्योतनम् ) ननु शब्दस्यार्थस्य वा संनिहितत्वाद् ग्रहणं युक्तम्, असंनिहितप्रत्ययस्य कयं ग्रहणम्, अत आह 'यदीति। "स्वरितेनाधिकारः' इत्यस्य यत्र यस्य स्वरितत्वं प्रतिज्ञायते तदधिकारविहितप्रत्ययस्य तत्र ग्रह्णमित्यपि व्याख्यानमिति प्रागेवोक्तं न विस्मर्तव्यम्। पुंव- त्वातिरेकेण 'यशब्दः' इत्यादिदूपणमलग्नकम्, अत आह - ततश्चेति । अभावेति । विवक्षा- घीनत्वादतिदेशस्येत्यर्थः। शब्दग्रहणपक्षेऽपि भाप्योक्तं दूपणं 'गई इति न सिव्येत्' इति योज्यम् । २ पा.सू. २.३.२. पा. मू. १.३.१४. पा.सू. १.१.७३. वक्ष्यमाणेति पा. गू. १. २.६८. पा. नू. १. २.६८. "इतरोऽगूढाभिप्रायः 'शब्दावपम्पमिति 'प्रदीपे 'पदा मीराब्दस्य' इत्यत्र 'यदि स्त्री- शब्दस्य इति निर्णयसागरमुद्रिते पाठः । "पा. मु. १.३.११. "न प्रत्मतव्यम् -म, प्रा. १ ·१२२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि स्वयं दोपान्तरमाह -तत्रेति । पुंशब्दस्येवेति । अत्रामावातिदेशस्याप्रयोजकत्वादिति भावः । कार्याणां यलोपनत्वादीनाम् । · समाधानतात्पर्यमाह - तत्रेति । प्राधान्यादिति । अर्थप्रतीत्यर्थ- त्वाच्छब्दस्येत्यर्थः। सूत्रभाष्यं सर्व तात्पर्यतो व्याख्याय क्वचिद्विशेषमाह-यदेति। ननु शिष्य- माणस्य 'लुप्यमानार्थाभिधायित्वात् नत्वं स्यात्, अत आह - स्त्रीत्वस्येति । पुबहुत्व इति । "पुंसि' इति संनिधानाच्छसुत्पत्तिनिमित्तं वहुत्वं तद्गतमेव ग्राह्यमिति भावः ।। [२, १६१] , (रत्नप्रकाशः) स्वरितेनाधिकारगतिर्भवतीति: पक्षस्यापि वक्ष्यमाणत्वात् "स्वं रूपम्' इति परिभाषितस्याप्यत्रैव क्वचिल्लौकिकार्थपरत्वस्य तद्वाचकशब्दलक्षकत्वस्य चाश्रयणात् संदेहः संभव- तीति विचार उपक्रम्यते - इदमिति। सर्वेष्विति । इतः प्रभृतिविति शेषः । तेन "गोस्त्रि- योरुपसर्जनस्य' इत्यत्र स्त्रीप्रत्ययान्तग्रहणेऽपि न दोषः। केन यशब्दो न श्रूयत इति। स्त्री- प्रत्ययान्तस्य वा स्त्र्याभिधायिनो वा ग्रहणे हि पुंवद्भावेन स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिमानं सिध्यति, तु यनो निवृत्तिः, 'सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेशात् । "पुंसामान्ये हि स्त्रीप्रत्ययाभावो दृश्यते, न तु यनभावः, गार्यः, गाग्यौं, गाग्र्येण, गार्याभ्यामित्यादौ यन एव श्रवणात् । अस्त्रियामिति होति। स्त्रीवृत्तिभिन्नयोर्यनजोः क्रियमाणो लुक् स्त्रीवृत्तेर्यनो न स्यादिति भावः । एतेन 'प्रसज्यप्रतिपेधपक्षेऽयं दोपः, पर्युदासे तु शिष्यमाणः शब्दो निवर्तमानाभिवायीत्यस्ति स्त्रीसदृशोऽर्थ इति लुक् सिध्यति' इति कयटो निरस्तः। स्त्रीलिङ्गस्य शेपे सति तेन लुप्तार्थोऽपि स्त्रीत्वेनैवा- भिधेय इति तय यत्प्रत्ययस्य वा तदन्तस्य वा स्त्रीमिन्नवृत्तित्वाभावात्। 'अन्यथा 'अर्यविप्रति- पेधात् मातृमायोरेकशेपो न भवति। कृतेऽप्येकशेपे तामिरित्यनुप्रयोगे पुमर्थो न प्रतीयते, तैरिति चोक्ते स्त्र्यनिवगतिः । 'अभ्युपगम्यवादेन त्वेतदुच्यते' इति सरूपसूत्रगतस्वग्रन्थविरोधाच्च । गर्गान् पश्यति । यनिवृत्तेर्नत्वप्रवृत्तेश्चाभावेन 'गार्याः पश्य' इति रूपं स्यादिति भावः । एतेन 'स्त्रीत्वस्यानिवृत्तत्वान्नायं पुंबहुत्वे शसुत्पन्न इति नत्वं न सिव्यति' इति कैयटो निरस्तः । पुंसि वर्तमानात् पूर्वसवर्णदीर्घान्तात् परस्य शस्सकारस्य नः स्यादिति तत्सूत्रार्थस्योचितत्वेन स्व- मोत्यंपरिकल्पितसदोपपर्युदासपक्षानुगुण्येन तत्सूत्रार्थस्यान्यथावर्णनानौचित्यात् । 'इह कस्मात् इत्यादिमाप्यं पूर्वसूत्र एव व्याख्यातम् ।। 'पुमर्यानिधायित्वात् -म, प्रा. 'पा. गू. ६. १. १०३. 'घुमात्रगतमेवैत्पर्यः। पा.मू. १.१.६८. पा. सू. १.२.४८. 'माप्ये 'न श्रूयेत' इत्यत्र 'न श्रूयते इति निर्णय. सागरमुद्रिते पाठः । पुंसामान्येन हि क्रियमाणयोग- प,फ. " - ग. ८ ·अ.१.पा.२ आ.३ १२३ पुमान् स्त्रिया १:२. ६७.. भ्रातृपुत्री स्वसूदुहितृभ्याम् १. २. ६८. [२, १६२-१६५] (उद्दयोतनम् ) अजादाविव भ्रात्रादौ समानाकृतित्वं नास्तीति शङ्कायोग' परिहरति- एकेति । प्रत्ययप्रकृतिः मूलप्रकृतिः। गाय॑स्य गाग्र्यायणस्य च मूलप्रकृतिरेका, प्रत्ययकृतं च वैरूप्यम् : वर्जयित्वेति । तत्रानन्वयादित्यर्थः। तहिं 'मातृपुत्री' इत्यस्य ज्ञापकत्वाश्रयणं व्यर्थम्, अत आह अत्रैवेति। सरूपाणामित्यनुवृत्तावेव । एतत्सूत्रं 'भ्रातृपुत्रौ' इति सूत्रम्। 'तल्लक्षणश्चेत्' इत्यस्य स्त्रीपुंस्त्वविशेष: प्रत्ययकृतो यत्र तत्रैकशेष इत्यङ्गीकारेऽव्याप्तेः प्रत्ययेन पदान्तरेण वा *विशेषावगमे एकशेषो विवक्षणीय इत्याह - पदान्तरेति । पदान्तरेति। न च सरूपंकशेषेणैव तसिद्धिः, 'एते गावी चरतः' इति स्त्रिया अपि शेषप्रसङ्गादिति भावः । भाष्ये पूर्वयोर्योगयोः "वृद्धो यूना' "स्त्री पुंवच्च' इति योगयोः। पूर्वपदं पूर्वाचार्यपरम्, सूत्रपदं व्याकरणपरमित्याह . पूर्वेति। अन्तहितम् एकव्यवहितम्। शास्त्रान्तरसिद्धकृत्रिमस्य ग्रहणे साहचर्य नियामकमित्याह - वृद्धो यूनेति । - उपक्रमस्य कृत्रिभाकृत्रिमसंदेहान्नोपक्रम न्यायस्यात्र प्रवृत्तिरिति भावः। गाग्र्यावित्युक्ते गोत्रयुवविशेषप्रतीत्यर्थमेकशेष 'इति शङ्कां निराह - आरभ्यमाणेऽपीति । द्वन्द्वनिवृत्त्यर्थं तक- शेषो वक्तव्यः, अत आह द्वन्द्वोऽपीति । गाग्र्यायणशव्दस्यापत्यविशेषवाचित्वाद् . गाग्र्याविति- वद् गायिणावित्यपि गोत्रयूनोः प्रयोगः स्यादिति "तनिवृत्तय एकशेप इत्यपि न संभवतीति भावः । "पुमान् स्त्रिया' इत्यपि न वक्तव्यमित्याह स्त्रीपुंसयोरपीति । मृगेति । यथा मृग्याः क्षीरं मृगक्षीरमिति पुंवद्भाव विनापि जातिमात्रविवक्षया रूपसिद्धिस्तद्वदेकशेपं विनापि ब्राह्मणाविति स्त्रीपुंसयोः प्रयोगोपपत्तिरित्यर्थः। प्रसङ्गं तावदाह - अस्त्यत्रेति । ब्राह्मणब्राह्मणीशब्दयोर्वत्सा- वत्सशब्दयोश्च स्त्रीत्वपुंस्त्वकृतविशेषव्यतिरिक्तविशेपामावादित्यर्थः। अवापि लिङ्गं विभक्ति- परमेव विशेषवाचकं नान्यसापेक्षमिति 'दोपानद्धारमाशङ्कयाह - एकविभक्ताविति। इह त्विति । वत्सावत्सशब्दयोरेकशेषनिमित्तविभक्ती परतः, ब्राह्मणब्राह्मणीशब्दयोरन्तर्वतिसमासार्थविभक्तौ परत इत्येकशेपाभाव इत्यर्थः । "इत्वमिति। इत्वमपीत्यर्थः । विशेषस्य स्त्रीत्वरूपस्य । वाचक ज्ञापकम् । नन्वर्थस्त्रीपक्षे एकविभक्तो परत इत्यस्य कथमन्वयः, अत आह अर्थस्त्रिया इति। 'कारको' इत्यत्र सिद्धिमुपपादयति - शब्दस्त्रियति । "अर्यकृतेन टापा कृतस्याप्यर्थकृतत्वमाश- याह - यद्यपीति। साक्षात् स्त्रीकृतत्वं विवक्षितम्, आमात्रमित्वे उपयुज्यते, न तु स्त्रीत्वमपी- त्यर्थः। कश्चित् इत्वरूपः । ईकारस्य डीपः । लक्षणवाक्ये "इको यणचि' इत्यत्र । न चाया- च्वं स्त्रीप्रत्ययाश्रितमित्येतावता तन्निमित्तत्वमित्याह न चेति । शब्दार्थयोयोगपद्यविवक्षाया- - - . -अ. ८ १ , 'अयोगमिति छेदः। विदोषोपगमे पा. मु. १.२.६५. - - तन्निवृत्त्यकागेप इत्यपि पा.मू. १.२.६७. दोपानुत्यानमारापाह प्रदीपे 'इत्वमप्यस्य विपस्य' इति इत्यते । अपिशब्दरहितपाठोऽमहत्येति शायने । "अयंते टापा--- पा.मू.६.१.७७. 'न्यायप्रवृत्तिरिति- यतिपादो नास्ति ."

·१२४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मुक्तदोपापरिहारादाह- 'नात्रेति। एवमपि पवीत्यत्र दोषो नोद्धृतः, अत आह-पट्वीत्यत्रेति । सामान्य व्यभिचारेऽपि विशेपनियमानिमित्तत्वं संभवतीत्याह - अस्मिन्निति। नन्वनुवृत्तिलभ्यस्य कथं न व्यपदेशः, अत आह - विस्पष्टमिति। अनुवर्तत इति भाष्ये । “वृद्धो यूना' इत्यतः । अस्य तात्पर्यमाह --~- सूत्रेति । "पुमान स्त्रिया' इति सूत्रेत्यर्थः । एतत्सूत्रोपात्तत्वमेवाह 'सहेति । यत्र ब्राह्मणी च ब्राह्मणश्च ब्राह्मणावित्यत्र । इह ब्राह्मणवत्सेत्यत्र । अप्रधानेति । ब्राह्मणब्राह्मणीशब्दयोरपीत्यर्थः॥ - [२, १६२-१६५] (रत्नप्रकाशः) 'इह' इत्यादि प्रागेव व्याख्यातम् । समानायामाकृताविति । समानोद- रत्वरूपायामिति भावः । ऊध्वं प्रकृतेरिति । यत्र स्त्रीपुंसयोरन्यतरपरा या सुपः प्रकृतिस्तद- पेक्षयोव्र्वभागो' य: स्त्रीपुंसान्यतरप्रयुक्तस्तत्प्रयुक्तवरूप्यमेव विशेषस्तत्रैव पूर्वसूत्रेणैकशेपो भवतीति ज्ञाप्यत इत्यर्थः। एवं च, "एडविडश्च इडविट् च 'ऐडविडो' इत्यादावप्येकशेपः सिध्यति । पूर्व- योरिति । "पुमांस्त्रिया' इत्यत इति शेपः। यावद् ब्रूयादिति । यद्वस्तु गोत्रमिति वक्तुमर्हति कश्चित्, तद्वस्तु स वृद्ध इति वक्तुमर्हतीति भावः । तत्कुत इत्यत आह - पूर्वसूत्र इति । पूर्वाचार्यकृते व्याकरण इत्यर्थः। "वृद्धो यूना' इत्यादित्रिसूत्री न कर्तव्येत्याह- असरूपाणामिति । युवावरस्त्रीपुंसानामिति । युववृद्धयोः स्त्रीपुंसयोश्चेत्यर्थः। "स्त्री पुंवच्च' इति सूत्रं "वृद्धो यूना' इति सूत्ररोपभूतमिति तस्मिन् प्रत्याख्याते तदपि प्रत्याख्यातमेवेति तन्नोट्टवितम्। अथवा "पुंवाचकस्यैव शेष इत्यत्र नियामकामावात् स्त्रीवाचकशेपपक्षे तस्य पुंवाचकातिदेशाय तत्सूत्रम- पेक्षितमेवेति वा तनोट्टशितम्। विशेषस्येति । प्रकृतेरूवस्येत्यर्थः। सामान्यस्येति । प्रकृत्यं- शस्येत्यर्थः । तथा च तत्र प्रकृत्यंशसारूप्यमादायकशेषः प्रथमसूत्रेणव सिद्ध इति भावः । "पुमांस्त्रिया' इति भूये विद्यमानेऽतिप्रसङ्गो भवतीत्याह - पुमांस्त्रियेति । ब्राह्मणवत्सेति । 'यत्रोर्ध्व प्रकृतेः' इत्यादिमाप्यार्थमजानत इदं दूपणं शेयम् । अत एव तदर्यप्रकटनेनो- त्तरमुपपन्नम् । एतेन 'अस्त्या प्रकृतेरूज़ तल्लक्षणो विशेष: । कश्चित् स्त्रीपुंसयोविशेष उपात:' इति पटो निरस्तः । तल्लक्षण एव विशेष 'इत्यवधा- रणस्य तर गृतत्वेन प्रकृत्यंशे वरुप्यसत्येन च 'ययोवं प्रकृतेः' इत्यादिमाप्यार्थज्ञानगू- त्यस्येयमासम्झेत्येव च वक्तुं युक्तत्वात् । ग्राह्मणवत्साम्राह्मणीवत्सयोलिङ्गस्येति । ग्राह्मण- यत्साग्राह्मणीवत्सशब्दसमुदायान्तर्गतस्य लिङ्गपोषकस्य प्रत्ययस्येत्यर्थः। "टापं व्यावर्तयितुमाह- अयिभक्तिपरस्येति । लुगविषयविभक्तिपरभिन्नस्येत्यर्थः। एवं च टापः परस्य सोहल्ङयादि- चाय 'पा. मू. १. २.६७. पा. गू. १. २.६५. 'तति अ, मामा. पा.गु. १.२.६५. पा. गू. १.२.६७. समाति লাগালাগামিতি - . - "पा. गू. १. २.६५. "पुंचानकम्पनरोप उत्पन "पा. गू. १.२.६७. 'टापम्' न्यादि मिमग्न्यः' मनं नाग्नि . - विटिप-म. शविटी-म.

·अ.१ पा.२ आ.३ १२५ . लोपेऽपि न दोपः । विशेषवाचकत्वादिति । वैरूप्यसंपादकत्वादित्यर्थः । धातूनामनेका नार्थत्वाद्वचेः संपादनार्थकता। तथा च प्रकृत्यंशस्य डीन्प्रयुक्तवैषम्यसत्त्वात् तत्रैकशेषो नेति फलितम् । एतेन 'अविभक्तिपरस्य' इति नपूर्वपाठमविदित्वा "विभक्तिपरस्य' इति प्रतीकमुपादाय 'एकविभक्ता- वित्यनुवर्तते । तेनैकशेषनिमित्त विभक्तौ परतो यत्र तेनैकशेषनिमित्त विभक्तौ परतो यत्र स्त्रीपुंसकृतो विशेषस्तत्रैकशेपः, इह तु तस्यां चान्तर्वतिन्यां च विभक्तावित्येकशेषाभावः' इति वदन कैयटो निरस्तः। एकशेपस्य द्वन्द्व- मात्रनिवृत्तिफलकत्वेन द्वन्द्वस्य च सुबन्तविषयकत्वेन यद्विभक्त्यन्तयोर्द्वन्द्वः प्राप्तस्तद्विभक्तिमादायव 'यत्रोवं प्रकृतेः' इति नाप्यस्याप्युपपन्नत्वेन तदर्थविवरणपरत्वेनैव प्रकृतभाष्यस्य प्रवृत्तत्वेन प्राति- पदिकैकशेषपक्षस्यैव प्राधान्येन तत्र व्यवस्थापिततया मातृमात्रोरेकशेषव्यावृत्तिमात्रफलकस्यैक- विभक्तावित्यस्योत्तरसूत्रेष्वनुवृत्तेर्व्यर्थत्वेन नब्रहितमाष्यप्रतीकग्रहणे प्रकृतभाण्यस्य समन्वयो नेति ज्ञानाभावमूलकत्वेन च व्याख्येयमाप्याननुगुणत्वात्। उक्तभाष्याशयानमिज्ञो मन्दबुद्धिराह इहेति । : 'इत्वमपि विभक्तिपरमिति । टाविवेत्वमपि स्त्रीत्वाभिव्यञ्जकमिति मन्यते । तदुत्तरो- पयोगिनं विचारान्तरमुपक्रमते-कथं पुनरिति। शब्दो या स्त्रीति। स्त्रीति पुंस उपलक्षणम् । 'तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः' इत्यनुवर्तमानान्तर्गतेन तच्छब्देन शब्दरूपी वा स्त्रीपुंसी गृह्यते अर्यरूपी वेति प्रश्नः। तेन 'ऐडविडो' इत्ये कशेपः सिध्यति । अत्र हि पुंस्कृतो विशेपः। यत्तुः 'अर्य- स्त्रिया: शब्दद्वारकं विभक्तिपरत्वम्' इति कैयटेनोक्तम्, तन्न, तच्छब्देन विभक्तिपरपरामर्श माना- भावात् । कारिका चेति। शब्दस्त्रियं टापमाश्रित्यत्वं कृतमिति तल्लक्षण एव विशेप इति भावः । गोमती चेति। अत्र शब्दस्त्रियकारेण कोऽपि विशेपसंपादक आदेश आगमो वा न कृत इति शब्द- स्त्रीपरामर्शऽकशेपो न स्यादिति भावः। अर्थस्त्रीपरामर्श त्वर्थप्रयुक्त एव डीयूपो विशेष इत्येक- शेपः सिव्यति । · कारिका चेति । इत्वमर्थस्त्रीकृत नेत्यप्राप्तिरेकशेपस्येति भावः। पट्वी चेति । अत्र यणादेशोऽग्निमित्तो न तु स्त्रीनिमित्त इति मन्यते। वस्तुतस्त्वच्च्वेन रूपेण निमित्तमेव ङी यणादेशं प्रतीत्यर्थस्त्रीपरामर्श एवायं दोपः । वस्तुतो विचार्यमाणे पक्षद्वये न कुत्रापि दोषः । शब्दस्त्रियोऽर्थस्त्रीप्रयुक्तत्वे परम्परया . 'शब्दस्त्रीप्रयुक्तस्याप्यर्यस्त्रीप्रयुक्तत्वसत्त्वात् । कारिकेत्य- वेत्वस्य लिङ्गत्वमेवाप्रसिद्धम्, तस्यार्थवत्त्वस्यवाभावेन स्न्यर्थकत्वस्य दुरापास्तत्वात्। तथा च कारकावित्यपि पक्षद्वये सिद्धमेव । भगवता तु सर्वे उपायाः प्रदर्शनीया एवेत्यभ्युपगमवादेनो- पायान्तरं दर्शितमिति तद्विरोवोऽपि न भवति । शब्दार्याविति । अन्यतरा या स्पीति भावः । समुदायविवक्षायां तुमयनिमित्तकस्य कस्याप्यभावेनासंगत एव ह्ययं पक्षः स्यात् । लव्यावकाशः प्राडिनराकृतोऽपि मन्दबुद्धिः प्रत्यवतिष्ठते - एवं च कृत्वेति। एवं चेदित्यर्थः । ब्राह्मणवत्सेति । अम शब्दार्थत्यीकृत एव विशेपो न त्वन्यकृत इत्येकशेप: स्यादिति मन्यते । प्रागेवास्य दोपस्य निराकृतत्वेऽपि प्रकारान्तरेणापि समाधातुं शक्यत इत्याह-एवं तहीति । यज्जातीय त्रीपुंनयोर्य- तमानयोरेकोपस्तत्स्त्रीसमामकृतविशेपे एकाशेपो न्याय्यः। प्रकृते तु चतुप्पाज्जातिविशेपपरयो- रेपोपः कर्तव्य इति तन्मायकृतो' न भवति, कि तु तद्विशेषणीमूतबाह्मणजातीयत्रीपुंसकृतो पीति 'प्रदीपे विभक्तिपरत्यति' इति प्रतीमग्रहणं नप्रकारायलवीकृतपाठ इति प्रतीयते । उप- म्यमानेषु प्रदीपपुस्तकेयु 'अधिपितपरन्त्येति' इलेव प्रतीसोन्यते। बपि त्यन्तगर माना उननन्यो। विकिमिति पूर्वयानमारनुपयत त वक्तव्यमुपलायमानमान्यपाठस्मिन् । प्रकापरतनु 'त्यमपि विमपितरम्' इति माप्याति प्रतीयते । शबीरातम्यापि पर गरजालीपुरत स्पसमादिया। "fri.' म मामा 1 १ ·१२६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि नैकशेप इति भावः। इन्द्रेन्द्राण्यावित्यादावपि नैकशेषः। 'योगकृतस्यापि विशेषस्य सत्त्वात् । अत एव 'गोगोपगोपीजनमध्यसंस्थम्' इत्यत्र गोपगोपीशब्दयो कशेषः । न च तत्र गोगोपशब्दयो- द्वन्द्वं कृत्वा ततो गोपीशब्देन सह क्रियत इति तत्र नैकशेषप्रसङ्ग इति वाच्यम्, तादृशकल्पनायां मानाभावात् । न चैकशेषाभाव एव मानमिति वाच्यम्, एकशेपाप्रसक्तेरुक्तत्वात् ॥ नपुंसकमनपुंसकेनकवचास्यान्यतरस्याम् १.२. ६९. [२, १६६-१६७] - शुक्ला चेति। - अत्र ववक्षिक (उद्द्योतनम्) प्रत्याख्यानोपयोगितया सूत्रप्रयोजनं तावदाह समुदाया- दुत्पन्नकविमक्ती परतो विमक्त्यन्तानां 'चैकशेप इति पक्षद्वयेऽपि वैरूप्यमित्यर्थः। शुक्लश्च शुक्लं चेत्या समुदायादुत्पन्नकविभक्ती सारूप्यसंभवान्नतत्सूत्रविपयत्वं तस्य, अत आह - एकविभक्ती त्विति । साधारणं प्रयोजनमाह - एकेति। नन्वेतत्सूत्रप्रत्याख्यानात् किं कार्य प्रधाने स्यात्, अत आह-शब्देनेति । लोकप्रसिद्धप्रावान्यासंभवात् प्रश्न इत्याह-- यथेति । प्राधान्यमित्याह -- व्यापित्वादिति। नपुंसकस्य लिङ्गप्रयव्यापकत्वादित्यर्थः। तदेवाह-स्थिति- रिति । संस्त्यानप्रसवमिन्ना स्थित्यवस्था नपुंसकत्वमित्यर्थः । सर्वथा अज्ञाते शब्दप्रयोग एव नास्तीति विप्रयोगः। तस्याभिप्रायमाह - सामान्येति । शुक्लादिसंदेहे नपुंसकप्रयोगामावादाह स्त्रीत्वादय इति । यद्यपीति । तथा च नपुंसकस्यापि जन्मसंदेहान्नपुंसकप्रयोगोऽपि न संभव- तीति शङ्काशयः। प्रजनन अपत्यजनन । इह शास्त्र । वैवक्षिकमेव लिङ्गमित्यत्रोपोदलकमाह तयति। भाप्ये लौकिकलिङ्गाभिप्रायेण द्वयमित्युक्तम् । तच्च प्रजननासमर्थस्याप्युपलक्षणम् । "कि जातम्' इत्यत्र स्थितिलदाणनपुंसकत्वमादाय विष्वपि प्रश्न इति भावः । रूपशब्दो न शुक्लादिरूपपर इत्याह - संस्थानेति । महिपीब्राह्मणी ग्रहणं तदुभयकोटिकसंशयाभिप्रायं न भवति, किं सूदाहरणद्वयामिप्रायमित्याशयेनाह-योति। संभावनारूपः उत्कटकोटिकः। संशयानिवर्त- फैककोटिकनिश्चयोऽप्यनवधारणात्मकत्वात् संदेह इत्यर्थः । तत्र संदेहस्यले। एकस्येति । तेन माप्ये कोटि द्वयावलम्बित्वं न विवक्षितमिति सूचितम्। 'स्यात्' इत्यनेन संभावनाद्योतनम् । निश्चयो नास्तीत्यस्य व्यावत्यमाह-योति। योगारम्मपक्षे कंचिद्विशेपमाह -- सतीति। एव. फारेति। "वृद्धो यूना' इत्यतः। तथा च लिङ्गविशेपकृत एव विशेषै एकशेष इति सूमार्थ इत्यर्थः। महत्त्वस्येति । अत एव प्रत्याख्यानपक्षेऽपि नारण्यशब्दमागप्रयोगापतिः, तेन महत्त्व- स्याप्रतीतेरिति शेयम् ।। [२,१६६-१६७] (रत्नप्रकाराः) लिङ्गभेदेनकयिमक्तो वैरुप्यं दृष्टमिति प्रथमसूत्रेणाप्राप्ती वचनम्। प्रपाने - - . - 'मोग' इत्यादि 'नकोपः' इत्यन्तं नास्ति-म. 'परतः' इति नास्ति प्रा.मा. परप इति दमनात्मलान . प्रहणं चेदुमय म; ग्रहणं च तदुमय "द्वपावलम्बित्येन यियमित 'युत्तीति-अ. 'पा. गू. १. २.६५. .

·.अ.१ पा.२.आ. ३. १२७ कार्यसंप्रत्ययादिति । "प्रधानाप्रधानयोः प्रधान कार्यसंप्रत्ययः' इति लोकसिद्धन्यायादिति भावः । अनिति इति । निर्मातेऽर्थे स्त्रीलिङ्गपुंल्लिङ्गयोरपि प्रयोगो' भवति । ' अनिर्माते तु. नपुंसक- लिङ्गस्यैव । तथा च सर्ववस्त्वभिधानसामर्थ्येन नपुंसकं प्रधानमिति भावः। गुणसंदेह इति । आश्रयस्यानितित्वादेव गुणेषु स्त्रीत्वादिषु संदेहो भवति । कथं प्रयुज्यत इत्यत आह --किं जात- मित्युच्यत इति । द्वयं चैव होति । स्त्यानं प्रसवश्चेत्यर्थः। तथा चैतादृशेऽवधारणे विद्यमानेऽ- पि नपुंसकलिङ्गस्यैव प्रयोगात् तस्य प्राधान्यमिति भावः । उदाहरणान्तरं दर्शयितुमाह-तथेति । महिषी रूपमिति। रूपशब्दोऽवयवसंस्थानविशेषपरः। उक्तमुपसंहरति -प्रधान इति । द्वन्द्व- स्त्वनभिधानान्न भवतीति मन्यते । वस्तुतस्त्वनभिधानाश्रयणस्यागतिकगतित्वाद् द्वन्द्वनिवृत्त्यर्थ- मेकशेषप्रकरणमावश्यकमेवेति ज्ञेयम् । अरण्यारण्यान्यावित्यत्र तु द्वन्द्वो भवत्येव, महत्त्वप्रयुक्तविशेष- स्यापि तत्र सत्त्वात् । 'तल्लक्षण एव विशेषः' इत्यस्यानुवृत्तेः ।। भ्रातृपुत्रौ स्वसूदुहितृभ्याम् १. २. ६८. पिता मात्रा १. २.७०. श्वशुरः श्वश्र्वा १. २.७१. [२,.१६८-१६९] (उद्दयोतनम्) वक्ष्यमाणाभिप्रायमाह वृत्तीति। एकशेषेत्यादिः । कारणं प्रवृत्तिनिमित्त- मित्याह भिन्नमिति। सोदरत्वविशिष्टं पुंस्त्वं तद्विशिष्टस्त्रीत्वं चेति प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । 'द्वन्द्वनिरासार्थमेकशेषविधानमाशङ्कयाह - अनभिधानादिति । अत एव चैकशेर्षे स्वसृदुहित- शब्दयोन मातृपुत्रवाचकत्वमिति न तयोः शेषप्रसङ्ग इति भावः । 'इष्यत एव अभिधाना- दित्यर्थः॥ [२, १६८-१६९] (रत्नप्रकाशः) "न सरूपाणामित्येवेति । तत्र विरूपाणामपि समानार्थानाम्' इत्याश्रित- त्वादिति भावः। कारणादिति । 'पुंसहोदरत्वपुमपत्यत्वजनकपुंस्त्वजायाजनकपुंस्त्वरूपात् प्रवृत्ति- निमित्तादित्यर्थः। तथा च समानार्थत्वाभावात् तेनैकशेपो न भवतीति भावः । तुल्यकारणत्वा- अवशिष्टस्य लुप्तार्थाभिधायकत्वस्यावश्याभ्युपेयत्वेन भ्रात्रादिशब्दानां पुंस्त्वाघटितमेव प्रवृत्तिनिमित्तमभ्युपेयम् । तथा चाद्यसूत्रेणैवंकशेषः सिद्ध इति भावः । एकशेषविषयमिति। द्वि- दिति । ७ २ - प, फ. 'लो. न्या. साहली. पृष्ठम् ३६. एवकारो नास्ति 'द्वन्द्वनिरासार्थकमेकशेषमाशङ्कचाह-अ. 'एकशेपे' इत्यस्मादनन्तरं "ययोः' इत्यधिकम् म. 'शेपाप्रसङ्ग इति अ,ऋ, ना. 'इत्यत एवं स, . भाष्ये 'न पुमांस्त्रियेत्येव सिद्धम्' इत्यस्य स्थाने 'न सरूपाणामित्येव सिद्धम्' इति रत्नप्रकाश- कृदभिमतः पाठ इति भाति । का. वा. १.२.६४. २२. अवार्यानुवादो वोच्यः। 'मातृपुत्रपितृश्वशुरशब्दानां क्रमेणतानि प्रवृत्ति- निमित्तानीति बोव्यम्। ८ - - ·१२८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . वचनबहुवचनपरत्वे भ्रात्रादयः स्त्रीपुंससाधारणप्रवृत्तिनिमितकाः । एकवचनपरत्वे तु पुमसाधारण- प्रवृत्तिनिमित्तका इति भावः। अनभिवानात् स्वस्रादीनां न शेषो नापि मात्रादिभिः सह द्वन्द्व इति मन्यते । 'मातापितरौ'; इति द्वन्द्वो भवत्येव, "मातरपितरावुदीचाम्' इति द्वन्द्वे पूर्वपदस्या- रङादेशनिपातनात् । 'उदीचाम्' इत्युक्तेश्च । 'पितामातरौ' इति तु न भवति, "अम्यहितं पूर्वम्' इति मातृशब्दस्यैव पूर्वनिपातौचित्यात् । वेदे तु "पितरामातरा च च्छन्दसि' इति निपातनात् पूर्वनिपातः । सर्वविधीनां छन्दसि वैकल्पिकत्वाच्च । · 'श्वश्रूश्वशुरौं' इत्यपरे । मूलं मृग्यम् ।। त्यदादीनि सनित्यम् १. २.७२. [२, १६९-१७१] - (उद्दयोतनम्) त्यदादितः त्यदादेः । तत्र तसिमाह षष्ठ्या इति। नानापक्षसंश्रयो व्याश्रयः, तस्मिन् गम्ये पप्ठयन्तात् तसिवेति सूत्रार्थः ।, 'यथा देवा अर्जुनतोऽभवन्, आदित्याः कर्णतः। अर्जुनस्य पक्षे, कर्णस्य पक्षे चेत्यर्थः। अवापि त्यदादेः शेषपक्ष इत्यर्थः । नन्वत्र व्याश्रयानवगतेन तेन तसिः, अत आह आद्यादौति। तस्याकृतिगणत्वादिति भावः । स्त्रीत्व इति । शिष्यमाणस्य यल्लिङ्गं तस्यैव युक्तत्वादित्यर्थः । शिष्यमाणस्योभयलिङ्गत्वात् पक्ष स्त्रीत्वे प्राप्ते वा। नन्वेवं पुनपुंसकयोः शेपेऽनियमः स्यात्, अत आह-पुनपुंसकयोरिति । शाब्दपरेति । 'त्यदादितः शेषे 'पुनपुंसकतः' इत्यत्र नपुंसकस्य परत्वादित्यर्थः। माप्ये सा च अपपिप्पली च। सामान्यशब्दः कात्स्यवाची, न जातिपरः, सर्वनाम्नां सामान्यवाचकत्वाभावा- दित्याह वस्तुमात्रमिति । सतीति । 'त्यदादीनां मियः सहोक्तौ यत्परं तच्छिप्यते' इत्येतत् शब्दपरविप्रतिपेघलभ्यं न वाचनिकमिति भावः । माप्ये उभयवाचि परमिति । "स पूर्वस्यापि। उमयवाचित्वमङ्गीकृत्याह माप्ये पूर्वशेषेति । अनेन किमापाद्यते, अत आह सतीति। निपेध्यद्वन्द्वमभिनयति-तदिति। आमीराणां जात्यन्तरत्वे स्मृतिः प्रमाणमित्याह-ब्राह्मणादिति । उग्रकन्यायामिति कर्मधारयः । उग्रत्वमपि स्मृतिप्रसिद्धमित्याह माहिप्येति । विडङ्गनायां नृपागजातो माहिप्यः, शूद्राङ्गनायां नृपाजात उग्र इत्यन्वयः। स्मृतिः प्रमाणं जात्यन्तरत्व इति मेषः। भाप्ये उत्कालितेति । उत्कालिताः पृथकृताः पुमांसः पुंगवाः याभ्यस्ता इति विग्रहः । "गोवलीवदों' इत्यत्र बलीवर्दव्यतिरिक्तपर गोपदम्, न सामान्यपरमित्याह -- ततश्चेति । · अत्र 'गोयलीयदों' इत्यत्र । भाप्ये अपामिति । तया च तृणमिनवानपमुलपपदमित्यर्थः । व्याप्त- रयात् सामान्य नेत्यादिः। नास्तीति । समुच्चयस्य भेदाधिष्ठानत्वादित्ययः । सामान्यति । 'गाग्र्य पा. गू. ६.३.३२. मा. पा. २.२.३४-४. . . 'सः एकोपः पूर्वस्यापि भवति, परपदस्यष्ट- बाचित्वादित्ययः, इत्यारायः स्यादिति भाति ।। न पूर्वस्यापि-अ, अ. रिमापधने 'नाध्ये 'गोपनीयम्' इति समाहारद्वन्दप्रयोग प्रतवारयोगान्तस्याप्पशामित्वनिप्राणा- पोनरम प गवलीवित्पुरतम् । "पमा प्रति नास्ति 'ममापि त्यादि पलः' इत्पन्न गान्ति - अ. 'नांगमयोगित-

·No text on this page.

·१३० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि न्तराणि' इति मयूरव्यंसकादित्वात् समासः। नपुंसकत्वं लोकात्। "ब्राह्मणादुनकन्यायामामीरो नाम जायते । . माहिष्योनौ प्रजायते विट्शूद्राङ्गनयोनृपात्' इति स्मृतिः । इदमप्ययुक्तम्, आमीराणां जात्यन्तरत्वेऽपि शूद्रशब्दवाच्यत्वानपायात् । चत्वारो वर्णाः' इति - सर्वशास्त्रप्रसिद्ध- भङ्गापत्तेः। "शूद्राणामनिरवसितानाम्' इति . पाणिनिसूत्रविरोधाच्च । उत्कालितपुंस्का इति । निस्सारितपुंस्का इत्यर्थः। किमर्थं पुमांसो निःसारिता इत्यत आह ---वाहायेति। हलस्य गन्त्र्या वा वहनायेत्यर्थः। विक्रयाय चेति। प्रायेण बलीव एव विक्रीयन्ते । अन्यास्तु गावः संघ- विवृद्धये स्थाप्यन्ते। इदमप्ययुक्तम्, यत्र शतशो गावस्तत्रानेकेषां वलीवर्दानामपि दर्शनात् । तहि वक्तव्यमिति । सामान्यविशेषवाचिनोर्द्वन्द्वो नेतीति शेषः।। सामान्य नैति । वाचिनेत्यर्थः। विशेषस्य विशेषवाचकस्य । तस्मात् . सामान्यविशेषेति । इदमप्ययुक्तम्, ब्राह्मणं गार्ग्यमित्यत्र सामान्यविशेषयोरभेदस्य विवक्षितत्वेन चार्थवृत्तित्वाभावेन द्वन्द्वस्यैवाप्रसक्तेः। यत्र सामान्यविशेषयोर्मेदविवक्षा तत्र 'गोवलीवर्दम्' इत्यादेर्द्वन्द्वस्येप्टत्वाच्च। तस्मात् द्वन्द्वनिवृत्तये सामान्य- कर्तव्यमेव सूत्रम् ॥ प्राम्यपशुसंघेष्वतरुणेष स्त्री १. २.७३. • [२, १७२] - उद्द्योतनम्) प्रत्याख्यानप्रकारज्ञानार्थ' सूत्रप्रयोजनमाह - स्त्रीपुंसात्मकस्येति । उभयात्म- कत्वं संघातस्येत्यादिः। भाज्ये गाव इति । गावः स्त्रिय एवावशिष्यन्ते संघ इत्यन्वयः । तत्र हेतुः - उत्कालितेति भाष्ये । संघाद् हलवहनविक्रयाद्यर्थमुत्कालिताः पुंगवा याभ्यस्ता गावः स्त्रिय एव सन्तीति नकशेपेण प्रयोजनमित्यर्थः । । सूत्रानारम्भेऽग्राम्यादिषु कस्य शेपः, अत आह - अमाम्यादिष्विति । मिश्रत्वात् स्त्रीपुंसाम्यामित्यादिः । उष्ट्राणां ग्राम्यपशुत्वात् स्त्रीशेप: स्यात् सूत्रारम्भपक्षे, अत आह - उष्ट्राणामिति । "पुमान् स्त्रिया' इत्यस्यापि प्रत्याख्यानात् कयमत्र पुंसः शेषः, अत आह- "अनानेनेति । गाव उत्कालितपुंस्काः, ब्राह्मणादयो न तथेत्यनेन प्रका- रेणेत्यर्थः। . इति श्रीमहामहोपाध्यायाद्वैतविद्याचार्यराघवसोमयाजिकुलावतंसश्रीतिरुमलार्यवर्यस्य सूनोरनंभट्टस्य कृती भाप्यप्रदीपोयोतने प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयपादे तृतीयमाह्निकम् ।। इति द्वितीयः पादः 'इदं स्मृतिवचनं संयटे उद्धृतम् । पा. गू. २.४.१०. 'रटिकाया प्रत्यर्थः। "पा. मू. १. २. ६७. 'प्रदीपे 'तमानेन' इत्या 'अयानेन' इत्यानं- भट्टपाठ इति माति।

·अ.१ पा.२ आ. ३ १३१ [२, १७२] (रलप्रकाराः) अयमपोति । प्रागुक्तरीत्येतदपि' कस्यचिदेव प्रत्याख्यानम् । सरूपकशेष. प्रयुक्तानियमस्य 'पुमांस्त्रिया' इत्यस्य च वाधनार्य सूत्रमिदमावश्यकमेव । कः पुनरहंतीति। न कोऽप्यर्हतीत्यर्थः। तथा च तत्र स्त्रीवाचकस्य प्रयोगो न प्राप्त एवेति तद्वयावृत्त्यर्थमिदं न कर्त- व्यमिति मन्यते। एवमुत्तरमोह्यम् । अनेकशफेष्विति। सूत्रस्य स्थितत्वाद्वक्तव्यमेवेदम् । उष्ट्राणां वारण्यकत्वान्न स्त्रीशेषः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यहरिहरेन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशिवरामेन्द्र- सरस्वतीविरचिते महाभाष्यसिद्धान्तरत्नप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे तृतीयमाह्निकम् ।। || चरणश्च समाप्तः ।। १ रीत्येदमपि •प, फ. पा. सू. १. २. ६७.

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादे प्रथममाह्निकम् भूवादयो धातवः .१० ३.१. [२, १७३-१७८] (उद्दयोतनम्) कुत इति निमित्तप्रश्न इत्याह -- लक्षणेति । "संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः। नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥' : एवंपरमिति । न तु 'भूवादयः' इति प्रयोगस्य साधुत्वपरम् । वकारस्य भूवादिवाचकत्वाभावात् संवन्धान्तराभावाच्च 'भूवादीनां वकारः' इत्ययुक्तम्, अत आह --सूत्रेति। विवक्षितमर्थमुक्त्वा तत्राक्षराणि संगमयति-तत्रेति । भूवादिशब्दो बहुव्रीहिणा भूवादिवाचकः । 'तत्संवन्धी वकारस्तद्वाच्यभूवादिसंवन्वितया व्यपदिष्ट इत्यर्थः। अप्रस्तुतम् असङ्गतम् । कथनात् सूचनात्, कथितप्रायत्वात्। निमित्तमाह - अत एवेति। लोकाप्रसिद्धस्य कयं निपातनम्, अत आह-न चेति । 'निकाये' इत्यनेनानादित्व- मुक्तम्। स्वमात्रप्रसिद्धनिपातनस्य प्रयोजनमाह तस्य चेति। ओंकाराथशव्दादिवद् वकारस्य मङ्गलार्थत्वमप्रसिद्धम्, अत आह-ययेति । दव्यादे पूर्वतया मङ्गलत्वम्, अन्यस्यापि तथात्वा- पत्तेः। "किं तु स्मृत्याचारप्रसिद्धया। वकारस्य तु न तथा प्रसिद्धिः, अत आह अथवेति । अविकृतमहाव्याहृतिस्मरणरूपमङ्गल संपादकत्वात् मङ्गलार्थत्वमित्यर्थः। साधुशब्दप्रयोगाद्यो धर्मों जायते स एव मङ्गलमिति तु न सम्यक्, वकारं विनापि तल्लामात् । ननु पठितानामेव "ञ्या- दयः' इतिवदादिग्रहणं युक्तमिति 'नार्थः' इति कथम्, अत आह-भूवादीनिति । सूत्रग्वेव पठित्वेत्यर्थः। "ज्यादयः' इत्यत्रापि ते तद्राजाः' इत्येव वक्तव्यमिति भावः। असति त्वसंबन्धा- दिति। संनिवेशाभावादित्यर्थः। तरवर्थमाह-अत एवेति । अत एवेति । अतश्शब्दार्थमेवाह अतश्शव्दार्थमेवाह-संबन्धेति । सिद्धेरनुक्तत्वात् 'सिद्ध सति' इत्ययुक्तम्, अत आह-सूत्रेष्विति । पदद्वयस्य प्रयोजनमाह- अनेनेति। नोपलक्षणेति। तथा सति आणवयत्यादेरव्यावृत्तिरित्यर्थः। पाठेन धातुसंज्ञायाः प्रयो- जनमाह तति। यदीति। यदीति। पाठेन "संज्ञां विहाय 'क्रियावचनो धातुः' इत्युक्त इत्यर्थः । 'भूवादीन् पठित्वा' इत्युक्तं निराह- अथेति । पाठेन धातुसंज्ञायां सौत्रादीनामसंग्रहः, अत आह -सूत्रेति । "तेरीयड' इत्यादिना घात्वधिकारे प्रत्ययविधानात् तेपामपि घातुत्वं तद्वचन- "प्रामाण्यादेवाद्गीकर्तव्यमित्यर्यः। समानः शब्दो वाचको येपामित्यस्य प्रकृतासंगतराह-समान- - -- १२ . - . ८ 'हरिणोक्तोऽयं श्लोक इति बालमनोरमायां भूपातुप्रक्रियान्त उक्तम् । पूनामुद्रिते वाक्य- पदीये तु नोपलभ्यते। समापि तया पावसा तत्वन्धियकार: 'प्रदीप पपाशदोन दृश्यते। 'यया अपूर्वस्य हि पानः' इत्यनेनट्टपाट इति नाति । ५"कि तु' इति नास्ति तदा संवादकत्वात् -अ. पा. मू. ५. ३.११९. 'पा. मू. ५. ३. ११९. "संज्ञादि विहाय-य. पा. गू. ३.१.२१. प्रामाण्यादङ्गीकर्तव्य -. - म. . -- ·अ.१ पा.३ आ.१ मत आह यया धात्वर्थ . श्रुतीनामिति । 'श्रुतितः साम्यं न त्वर्थत इत्यर्थः। एवं सति इणिङिगादीनामपि निरासः स्यात्, इष्टेति। तस्यैव विवरणम् अक्रियेति। ननु कर्मणि तव्यदादयः। स्वस्य न कर्म, अक्रियात्वात्, स्वयं च न कर्मेति कयं तव्यदादयः, अत आह - यथेति । भावे प्रत्ययस्तया घात्वर्यभूते क्रियान्तरकर्मणीत्यर्यः। क्रियान्तरकर्मत्वं 'प्रातिपदिकार्यस्याप्युक्तम्, अत आह --- अन्तरङ्गत्वादिति । यस्माद्धातोः प्रत्ययस्तद्धातुवाच्यक्रियाकमवान्तरङ्गमित्यर्थः । 'ननु सावननिरपेक्षो भावाधिकारविहितप्रत्ययः प्रातिपदिकादपि स्यात्, अत आह --- योऽपीति । स्वार्थिकः स्वार्थे वात्वर्थ भावे विहितः। ननु यच्छब्दस्य धातुत्वे 'अधातुः' इति प्रातिपदिकसंज्ञा- भावेन विभक्त्यनुत्पादाद् भसंज्ञाभावादेवातो लोपो न भविष्यति, अत आह - यच्छब्द इति । 'आपि सति घातुसंज्ञा, 'विभक्त्यघीनात्वनिवन्वनश्च टाविति लोपः प्रसज्यतैवेत्यर्थः। भाप्ये अनाप इति । क्त्वः, श्नः' इत्यादिसिद्धये घातोरिति त्यक्त्वा 'अनापः' इति पठनीयमिति तत् - सूत्रवार्तिकम् । स्वयं तु योगविभागेन साधयिष्यति। नन्विति । - "सिगृधिपिक्षिपेः क्नुः' क्नुप्रत्ययः, 'णु स्तुती' इति धातुरिति समानशब्दत्वाभावान प्रत्ययस्य धातुसंज्ञेत्यर्थः। "निरनु- वन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य' इति क्नोरुवङ न भविष्यति, अत आह- यद्यपीति ।' उपदेश- साम्यं परिमापा' चाभ्युपेत्याह-अथवेति। स्थाणू इति। "निरनुबन्धकः, उपदेशेन" समश्चे- त्यर्यः। भाप्य दिवः साविति । "दिव औत्' इत्यनेन । अक्षयूरित्यत्र 'अधातुः' इति प्रति- पेघस्याप्रसङ्ग इत्याह --- अत्रेति । अनिष्टं घातोरपि स्वाद्युत्पत्तिरीत्वप्रसङ्गश्च । इष्टं प्राति- पदिकस्यवौत्वमितीप्टम्, २तस्याप्रातिपदिकत्वात् । 'भाष्ये एतस्य धातोः। तस्याभिप्रायमाह -- धातुरिति । प्रातिपदिकस्यैव निरनुवन्धकत्वात् 'एवमपि' इत्ययुक्तम्, अत आह- अधातुरिति । सोरभाव इति । तस्माद्विधानसामर्थ्यात् 'अक्षयूः' इत्यत्रवीत्वं स्यादिति 'समानशब्दप्रतिषेधो वक्तव्य एवेत्यर्थः। उभयसंभवे सानुवन्धकनिरनुबन्धकोभयसंभवे । अस्याः निरनुवन्धकपरि- भापायाः। नान्यथा न निरनुवन्वकासमवेऽपि । १५अवधिरियान्' इत्युक्तौ न तस्य धातुसंज्ञा, अत आह --- अवधिमानिति । ननु 'भू सत्तायाम्' 'एध वृद्धी' इत्यर्यवशादवधिपरिच्छेदो भविष्यति; अत आह- न चेति । तस्येति। पाणिनिनानिभिधानात्, आधुनिकस्तु भाण्यदर्शनेन कल्पि- - १ २ त्यर्थः। ४ - श्रुतिसाम्यम् अ. परिभाषा ८२. इण् गती, इङ अध्ययन, इक् स्मरणे, १० 'स्थो णुः' इत्युणादिसूत्रेण स्थाघातोणुप्रत्यय- इत्येतेषामप्यनुबन्वलोपे. सति समानश्रुतित्वादि विधानात् "अजिरीभ्यो निच्च' इत्यनन्त- "रेण 'अज' घातोर्गप्रत्यये वीभावाच्च स्थाणु- प्रातिपदिकस्याप्युक्तम् -अ. - वेणुशब्दनिप्पत्तिः। तदानीं “णु स्तुतौ इत्यु- ननु स्वार्थनिरपेक्षः अ. "पदेशेन · समत्वम्, 'उणादीनामव्युत्पन्नत्वात् ५'आपि सति' इत्यादि 'प्रसज्येतैवेत्यर्थः । णकारस्य नेत्संज्ञकत्वं चेति भावः । इत्यन्तमेतद्वाक्यम् उपरि 'न प्रत्ययस्य धातुसंज्ञे- ११ पा. सू. ७. १. ८४. त्यर्थः' इत्यस्यानन्तरं दृश्यते 'अ, ऋ' मातृ दिवशब्दस्य धातुत्वे सत्यप्रातिपदिकत्वादित्यर्थः । तत्र सांगत्याभावादत्रैवौचित्यान्नि १३ प्रदीपे 'सोरसंभवः' इत्यत्र 'सोरभावः' इत्यनं- वेशितम् । विभक्तिनिवन्धनात्व निरनुवन्धकसंभवेऽपि -अ, ऋ. आतो धातोरिति सूत्रेत्यर्थः । १५ अवधिमानित्यादौ न तस्या धातु' इत्येवो- "पा. सू. ३.२ १४०. पलभ्यते अ.ऋ. कयो। .. भट्टपाठ इति भाति। ६ ७ - ·१३४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तत्वात् । उपलक्षणत्वे हेतुः -- अनेकेति। "सघतेर्गतौ' इत्यत्र निषेधार्थस्य पत्वमिप्यते। तच्च "पिघु गत्याम्' इत्यस्योपलक्षणत्वं विना न संभवतीत्यर्थः ॥ [२, १७३-१७८] - (रत्नप्रकाशः) अलाक्षणिकवकारोच्चारणप्रयोजनवातिकमवतारयति कुतोऽयमिति । अयासंहितयेति। अभ्युपगमवादेनेदम्, समासे संहिताया नित्यत्वात्। तदुक्तं हरिणा "संहि- तैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः। नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥' इति । 'वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते' इत्यस्यापवादतयोक्तम् 'नित्या धातूपसर्गयोः' इति, नित्या समासे' इति च। अनेकपदात्मकं हि तत्र वाक्यमभिमतम् । भूवादीनामिति । वाच्यगतं बहुत्वं वाचके आरोप्य बहुवचनेन निर्देशः कृतः। 'भूवादिस्थवकारोऽयम्' इति तु युक्तम्। एतेन 'वाचक- संवन्धी भूवादीनां भूवादिशब्दवाच्यानां वकार इति व्यपदिश्यते' इति निरस्तम्। वकारस्यार्थ- संवन्धितया व्याख्याने मानाभावात्। मङ्गलार्य इति । वकारस्यामृतवीजात्मत्वात् तदुच्चारणं दधिदर्शनवन्मङ्गलं भवतीति भावः। नन्वलाक्षणिकवकारोवारणेनापशब्दत्वमेवास्य संपन्नमिति तदुच्चारणेनामङ्गलमेव भवति, न तु मङ्गलमिति चेन्न, "साम आकम्' "इरयो रे' इतिवद् भावि- वुगागमविशिष्टानुकरणत्वेन तस्य साघुत्वस्यापि संभवात् । तत्र दृष्टान्ते सागमनिर्देशो भावि- सुडिटोनिवृत्त्यर्थः, दार्टान्तिके तु मङ्गलार्थ इति स्पष्टम् । एवं च संहितायामेवायं वकारो व्यवस्थापितो भवति। एतेन 'ननु निमिते पृष्टे प्रयोजनकथनमप्रस्तुतम् । नैष दोपः, प्रयोजनक- थनेन निमित्तस्यापि कथनात् । अत एव निपातनादागमरूपो वकारः कृतः। न चायमसाघुः, वैयाकरणनिकाये प्रसिद्धत्वात्। तस्य च मङ्गलं प्रयोजनमित्यनेन प्रतिपादितं भवति। अपूर्वस्य हि दध्यादेलामो लोके मङ्गलं सूचयति। तथेहाप्यागमो वकारो मङ्गलार्थः संपद्यते । अथवा सति वकारेऽविकृते भूशब्द उच्चार्यमाणे महान्याहृतिस्मरणं मङ्गलं भवतीति पारम्पर्येण वकारो मङ्गलायः संपद्यते' इति कयटो निरस्तः। प्रयोजनकयनेन निमितस्य कथनमिति व्यर्थप्रलापत्वात् । निपातनाङ्गीकारे 'निपातनात्' इत्येव 'कुतोऽयम्' इति प्रश्नोत्तरस्यौचित्येन मङ्गलार्थताकयनस्या- नौचित्यापत्तेः। अत एव भ्वादय इत्यस्यव प्रकृतेऽर्थे साधुत्वस्य माष्यकारादिसंमतत्वेन तर भूवा- दय इत्यस्यासाघुत्वेनवावतारिकाया माप्याल्दाया उपपादनीयत्वेन वैयाकरणनिकाय तस्य साधु- त्वोक्ताहतत्वात् । वकारस्य स्वरूपेणव दध्यादिवन्मङ्गलत्वप्रयोजकत्वेन तस्यागमत्वे तयात्व- फायनस्यानौचित्यात्। भूरिति रेफान्तस्य तत्र महाव्याहृतिरूपस्योचितत्वेन वकारे सत्यपि तत्स्व- रूपाविकृतेरसंभवेन पारम्पर्येण मङ्गलायंत्वोक्तेरप्ययुक्तत्वाच्च। तदेवमियता भाष्येण "भू सत्ता- पाम्' 'उदात्तः परस्मैमापः' इत्यादिरूपं गणपाठमादी कृत्वा 'भ्वादयो घातवः' इति तत्र पठितानां पातुसंशा पृता। वकारस्तु मङ्गलार्य निर्दिष्ट इत्युक्तं भवति । इदानीं 'स्वैपस्पर्ध' इत्यादि- रूपं गणपाठमाश्रित्य प्रकृतसूत्रं प्रवृत्तमिति मन्यमानस्य 'पाठेन पातुसंज्ञायाम्' इत्यादिवचनमय- 'पा. गू. ८. ३. ११३. 'पिप गत्याम्' इति पाठः कोमुतां दृश्यते । मापपीमपायुक्तो पंपमेय पठित्यान्यः कश्चिदु- दिसमस्यागीनिया इति प्रतिपाद सस्थ वृत्तिन्यारापदमञ्जरीविरोधादुपेक्ष्यत्वं चोक्तम् । वाक्यपदीये पूनामुद्रिते नोपलभ्यते । पा.मू. ७.१.३३. पा.मू. ६.४.७६. 'पातुपाठादिः।

·अ.१ पा.३ आ. १ १३५ अन्यथा तारयति - अति।. यदि तावत् पठयन्त इति। प्रकृतसूत्र इति शेपः। यद्यपि प्रत्यक्षे- गव प्रकृतसूत्रे भूमिन्नानां पागमावो निर्णीयते, तथाप्यादिशब्दोपादानस्यापि तत्पाठाभावे लिङ्गत्वं युज्यत इति सूचयितुमेवमुक्तम् । अथ न पठयन्त इति। एतत्सूत्रादन्यत्रेति शेषः । न तरा- मिति। प्रकृतसूत्रे स्वादिपाठेऽपठितानां केपांचित् संग्रहार्यमादिग्रहणं कयंचित् संभवति। एत- त्सूबाढहिस्तत्पाठाभावे त्वादिशब्दस्यात्यन्तानर्थक्यमिति सूचयितुं तरप प्रयुक्तः । वस्तुतस्तु प्रकारवा- चिनोऽप्यादिशब्दस्य सत्त्वेनादिशब्देन गणपाठसत्त्वानुमानमयुक्तमेव । व्यवस्थावाच्येवादिशब्द इति मन्यमानस्योक्तिरियम्, स्वायें तरविति वा योज्यम् । एतेन 'सति पाठे गतार्थत्वान्न कर्तव्यम् । असति त्वसंबन्धादित्यर्थः। अत एव । प्रतिषेधप्रकर्पः संवन्वाभावेऽत्यन्तमेवाकरणमित्यस्यार्थस्य प्रतिपत्तये द्रष्टव्यः' इति निरस्तम् । उमयथाप्यादिशब्दस्यानुपपन्नत्वोपपन्नतयोः समत्वेन प्रकृत- अन्येन सहैव प्रकर्पस्य निराकरणात् । एवं तहीति। एवमानर्थक्ये सिद्धे सतीत्यर्थः। एतेन "सूत्रेषु ये पठ्यन्ते मृडमृदादयस्तान् समाप्य 'ते धातवः' इति वचनेनं 'सिद्धे सतीत्यर्थः” इति 'निरस्तः। मृडादिभ्योऽनन्तरं 'ते धातवः' इत्युक्ते यावतां धातुसंज्ञेष्टा तावतां तदसिद्धेः । प्रकृतभाष्यगतस्य सिद्धे सति'शब्दस्य तत्पूर्वग्रन्यप्रतिपादितानर्थक्यपरत्वेनैवोपपन्नत्वात् । ज्ञापनफलामावेन प्रकृतभाण्यासंगतेश्च । अस्ति च पाठ इति। अनेन 'न तरामर्य आदिग्रहणेन' इति निराकृतम्। बाह्यश्च सूत्रात्' इत्यनेन तु 'नार्थ आदिग्रहणेन' इति । 'किमेलस्यति । सर्वत्र ज्ञापनफलं साक्षात् परम्परया वा लक्ष्यविशेषसिद्धिरेव भवतीति किमनेन लक्ष्यं सिध्यतीति प्रश्नः। नेदं ज्ञापकवर्णनं लक्ष्यसिद्धयर्थ कृतम्, किंतु 'पाठेन धातुसंज्ञायाम्' इति वचनैकदेशोपप- त्यर्यमित्याशयेनोत्तरमाह-पाठेनेति । तथा चेयान् ग्रन्थः 'अर्थ' इत्यादि: 'पाठेन' इत्यादि- वचनस्यावतारिकारूप इति स्फुटमेव सुधियाम्। पाठेनेति । भ्वेवस्पर्वगा' इत्यादिरूपेणेति शेपः। एतेन "ये घातुपाठे पठितास्तेपामेव घातुसंज्ञा। तेपां च पाठो नोपलक्षणार्थः, अपि त्वियत्ताप्रतिपादनार्थः। तत्र यदि "क्रियावाची धातुः' इति लक्षणं क्रियेत तदा 'आणवयति' इत्यादीनामपि धातुसंज्ञा स्यात् । अथ सूत्रपठितानामनन्तरं ते धातवः' इत्युच्येत, तदा तत्रापठितानां न तस्माद् 'भूवादयः' इत्युक्तम् । सूत्रवार्तिकभाष्यगणेषु ये पठ्यन्ते तेऽपि सूत्रकारादिप्रामाण्याद्धातुत्वेनाश्रयणीयाः" इति कयटो निरस्तः । पाठेनेति प्रतीकेन सह तस्य संवन्धाभावात् । कथंचित् संबन्वेऽपि तेषामेव घातुसंज्ञेत्यवधारणस्य म्वादेराकृतिगणत्वमित्यादिसांप्रदायिकव्यवहारविरोधात् । "सूत्रपंठितानामनन्तरं ते धातवः' इत्युच्येत" इति स्वमौय॑मात्रपरिकल्पितत्वेन तन्निराकरणस्यापि तन्मूलकत्वात् । चुराधन्ते "वहुलमेतन्निदर्शनम्' इत्युक्त्वा ते धातवः' इति वा, "सनाद्यन्ता धातवः' इत्यस्यानन्तरं वा 'म्वादयः' इति वक्तुं शक्यत्वेनाष्टाध्यायीबहिभूत वृद्धाडौङादिसंज्ञामिरप्यष्टाध्याय्यां व्यवहार- दर्शनेन च प्रकृतसूत्रस्य स्थापनाशक्तेश्च । समानेति। स्वरूपेणव साम्यं विवक्षितम्, नत्वर्थतः । तव्यवादीनामिति। तद्विघौ घातोरित्येतावन्मात्रस्यानुवृत्तैरिति भावः । एतेन 'यथैव दिवं पश्योति बाह्यक्रियापेक्षे कर्मणि द्वितीया भवति, एवं तव्यदादयोऽपि स्युरित्यर्थः' इति निरस्तम् । प्रत्य- यानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वनियमेन दिवं पश्येत्यादी प्रकृत्यर्थाभिन्नकर्मपरत्वसंभवेन द्विती- स्यात् । २ 'कयट इत्यादिः। निराकृतमित्यनुकर्षः। चुरादिगणसूत्रम् । पा. सू. ३.१.३२. “वृद्धो यूने त्यादौ वृद्धशब्दस्य प्राचीनवैयाकरण- संज्ञया गोत्रप्रत्ययान्तबोधकत्वम् ; 'आङो नास्त्रि- याम्' इत्यादी आङ इति टासंज्ञा प्राचामिति तद्वोवकत्वम्, 'औङ आपः' इत्यादौ औडित्यौ- कारविभक्तेः संज्ञेति तद्बोधकत्वम् । ३ ·१३६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अनाप योपपत्तावपि तव्यदादीनां "क्रियाश्रयकर्मवोधने वा क्रियाभिन्न भावबोवने वा समर्थानामक्रिया- भिन्न कर्मवोधनासामर्थ्येन तत्र तेषामप्रवृत्तेः । अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासाः' इति हि परि- भापितम्। साधन इति। क्रियाश्रये कर्मणि · कर्तरि च क्रियाभिन्ने भावे चेत्यर्थः। साधनं च क्रियाया इति। भेदाभेदसंसर्गसावारण्येन · पष्ठी । एतेन "अन्तरङ्गधातुवाच्यक्रियापेक्षे साधने तव्यदादयः सावकाशा वाह्यक्रियापेक्षे नोत्पद्यन्त इत्यर्थः । योऽपि "शकवृष' इति स्वाथिकस्तुमुन् सोऽप्यनभिधानान्न · भविष्यति" इति निरस्तम्। तव्यदादीनामप्यनभिधाना- देवाप्रवृत्तिरित्येव वक्तुं युक्तत्वात्, तथैव भाण्यस्वरसात्, तत्रान्तरङ्गवहिरङ्गभावकल्पनाया असं- बद्धप्रलापत्वाच्च। स ह्यन्तरङ्गवहिरङ्गभावोऽपि । 'विचार्यमाणेऽनभिधान एवान्तर्भवति । याः पश्यति । यच्छब्दो न धातुरिति तस्य प्रातिपदिकसंज्ञायां ततः स्वाद्युत्पत्तौ त्यदाद्यत्वे टापि सवर्ण- दी सति 'या' इति रूपे जाते तस्य धातुसंज्ञायां सत्यामांतो लोप: स्यादिति भावः । इत्येवं स इति। "आतो धातोः' इत्यत्र "आतोऽनाप इति वाच्यम्' इति वार्तिकादिति भावः । ननु तत्र भगवता 'आतः' इति योग विभज्य 'क्त्वः, श्नः' इत्यादिप्रयोग साधयित्वा तद्वार्तिकं प्रत्याख्यातमिति चेन, योगविभागस्येप्टसिद्धयर्थत्वेन 'आतः' इत्यंशेनावन्तमिन्नग्रहणस्यैवोचितत्वात् । एतेन हाहाशब्दस्य 'हाहान्' इत्यादिरूपाणि वदन्तः परास्ताः। त्रस्नू इति। धातुपाठेऽपि 'नु' इत्येव पठ्यत इति मन्यते । 'अयवा प्रयोगे : 'एकदेशविकृत'न्यायेन 'नुतम्' इत्यादी नुशब्दस्य धातुत्वभेष्टव्यमित्यत्रापि नुशब्दस्य धातुसंज्ञेति मन्यते.। . दिवशब्दो 'यः प्रातिपदिकमिति। दिव- शब्दादेव तत्र विष्प्रत्ययस्य विधानांदक्षशब्दविनिर्मुक्तस्यापि ; प्रातिपदिकसंज्ञासत्त्वाद् दिविति प्रातिपदिकस्योत् स्यात् सावित्युक्तेऽपि न दोप इति भावः । "न चैवानेष्यत इति। तया च दिवशब्दस्य धातुसंज्ञायां सत्यां प्रातिपदिकत्वाभावात् 'अक्षयूः' इत्यत्रीत्वं स्यादिति दोप: स्यादिति एतदेव स्फुटयति- अनिष्टं चेति । एतेन "शिष्टप्रयोगाभावान्न चैवाप्यते । तस्मात् "दिव औत्' इति ज्ञापकमेव" इति निरस्तम्। शिष्टप्रयोगानुसरणस्यागतिकगतिभूत- स्याश्रयणेन शापकत्वोपपादनानौचित्यात् । 'अनिप्टं च' 'इत्यनेन स्वामिप्रायस्य तेनैव प्रकटितत्वेन तद्विरोवाच्च । अत एव 'इतरो ज्ञापकत्वं विघटयति अनिष्टं चेति।' इत्यपि तदुक्तिः प्रत्युक्ता, तस्यैतरोक्तित्वाभावात्। न सानुवन्धकस्येति। अदायूरित्या दिविः सानुबन्धक इति तत्र "दिव औत्' इत्यस्य सावकाशता वक्तुं न शक्यत इत्योत्वविधानं दिवशब्दात् स्वाद्युत्पत्ती ज्ञापकमेवेति मन्यते । एवमपीति। सत्यामप्यननुबन्धकपरिमापायामित्यर्थः । नास्तीति कृत्येति । उभय- संभवे परिमापाप्रवृत्तेाय्यत्वादिति भावः। एवं च दिवो धातुसंज्ञावारणाय समानशब्दप्रतिपेपः कर्तव्य इति दूपणं म्यितम् । न च धातुपाठे उकारान्तो दिवुशब्दः स्थितः, अन्यस्तु वकारान्त इति साम्यामावाप्नोक्तदोष इति वाच्यम्: उफारस्यानुबन्यत्वेन तद्विनिर्मुक्तस्यैव तयापि धातुत्वा- म्युपगमात् । न च "तदनुवन्यकग्रहणे नातदनुवन्धकस्य' इति परिमापयोदित एव दिवेर्वातुमंज्ञा गावः। अनिति ऐदः। अनिनि ऐशः। महानाप्यम् ३.३.१९. अमिरी प्रति संदः। . 7 'का. वा. ६.४.१४० - १. ''दिवान्दो यत् प्रातिपदिकम्' इत्यत्र माये 'दिवान्दो यः प्रातिपदिकम्' इति निर्णय सागरमुद्रिते पाठः। 'न या अप्यते' नि नाप्ये दायतेन । पा. गू. ७.१.८४. "पा. गु. ७.१.८४. परिमारा ८३. . -- सामान 'पा...... ११०.

·अ.१ पा.३ आ.१ १३७ प स्यात्, न तु तदन्यस्य दिव इति वाच्यम्; घातुपाठातिरिक्तस्थले दिवः सानुवन्धकस्याप्रसिद्धत्वेन तत्र परिमापासंचारायोगात्। 'अतदनुबन्धकस्य' इत्यस्य तदनुवन्धभिन्नानुवन्धकस्येत्ययों चित्येन दिवस्तदन्यानुवन्वकत्वाभावाच्च । इयानवधिरिति । अवधिमानवधिशब्देन लक्षितः। फुतो ह्येतदिति। 'म्वेवस्पर्ध' इत्यादिरूपपाठज्ञानमस्य मूलमित्युक्तं न विस्मर्तव्यम् । “भू सत्तायाम्, उदात्तः परस्मैमापः' इत्यादिपाठे तु न कोऽपि दोषः । तदनुरोधेनैव भूवादीनां वकारोऽयं मङ्गलार्यः प्रयुज्यते' इति वचनं प्रवृत्तम्। भ्वेवस्पर्धादिपाठे तु भूश्च वाश्च भूवी, आदिश्चादिश्चा- दी, भूवावादी येषां ते भूवादयः, भूप्रभृतयो वाप्रकारा धातुसंज्ञा इत्यर्थाश्रयणीचित्येन वकारग्रहणस्य मङ्गलार्थत्वोक्तिरयुक्तव भवति। न पुनर्वेधशब्द इति । तथा च तस्माल्लडादयः स्युरिति मन्यते । वस्तुतस्तस्यानर्यकत्वादेव लडादयो न भविष्यन्ति, प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोवकत्वनियमात् तत्र च' प्रकृतेराभावात्। एतेन 'ततश्च श्वेषशब्दाल्लडादिप्रसङ्गः । न चार्थपाठः परिच्छेदकः, तस्यापाणिनीयत्वात्, अभियुक्तरुपलक्षणायोपात्तत्वात्, अनेकार्थत्वदर्शनादर्थस्य नियामकत्वाभावात्' इति निरस्तम्। अर्यपाठस्य पाणिनीयतायाः प्रागेवास्माभिः प्रपञ्चितत्वात् । प्रकृतवचनं पाठ- स्वरूपमजानत इत्यपि वक्तुं शक्यत्वेनैतदनुरोधेनार्थपाठस्यापाणिनीयत्वकल्पनानौचित्यात् । अन्यथा 'पाठेन' धातुसंज्ञायाम्' इत्येतदीयवचनावयवोपपत्तये आदिशब्देन लिङ्गेन सूत्रादहिभूतो धातुपाठः साधित इत्यादिशब्दस्य प्रकारवांचिनोऽपि सत्त्वेन तदनुमानासंभवे पाणिनीयधातुपाठस्यैवासिद्धया- किं चार्थनिर्देशविशिष्टधातुपाठस्यापाणिनीयत्वे "दाधा धु'सूत्रगतम् "उदीचा 'माङो व्यतिहारे' इति सूत्रे माङग्रहणं "नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम्' इत्यस्य ज्ञापकमित्येबंपर भाष्य- मप्ययुक्तं स्यादिति तत्रैव प्रपञ्चितम् । किं च धातुपाठप्रसिद्धार्थातिरिक्तार्थपरत्वेनोपसर्गाणां वक्ष्यमाणधातुत्वापादनमर्थनिर्देशस्योपलक्षणत्वेन घातूनामनेकार्थत्वमाश्रित्य तत्समाधानं चायुक्तं स्यात् । तथा "जस्तम्भुमुचु' इत्यादिसूत्रे ग्लुचुग्लुञ्चोरुभयोरुपादानं व्यर्थ स्यात्, एको- पादानेनैव 'अग्लुचत्, अग्लोचीत्, अग्लुञ्चीत्' इति रूपत्रयसिद्धेः । तथार्थभेदेन मन्थ्या- दीनां पुनःपाठोऽप्यनर्थकः स्यात्, तत्र तत्र विद्यमानस्य यावन्तोऽर्थाः उपस्थितास्तावतां तत्र तत्रैव निर्देशस्योचितत्वात् । तथानुदात्तपरस्मैमापात्मनेभाषसंज्ञाकरणमयुक्तं स्यात्, आधुनिक- संज्ञामिः शास्त्रव्यवहारायोगात् । नन्वात्मने भाषपरस्मैमाषादिसंज्ञाः पाणिनेर्भवन्तु, अर्थविशिष्ट- पाठो मा भूदिति चेन्न, "भू सत्तायाम्' इत्यस्यानन्तरम् “उदात्तः परस्मैभाषः' इति पठ्धमानत्वेन सत्तायामित्यंशत्यागेऽपि 'उदात्त: परस्मैभापः' इत्यस्याभ्युपगमापत्त्या म्वेवशब्दस्य धातुत्वापादन- ग्रन्थस्योपपत्त्यभावात्। संग्रहश्च पत्तेश्च । भूवादिलक्षणादस्य मङ्गलार्थत्वकीर्तनात् । उदीचां माङ इत्युक्तेपिकत्वस्य वर्णनात् ।। अधातुपाठगाथोक्त्या प्रादेतुत्वशङ्कनात् । धातुष्वेव तदर्थत्वं व्यवस्थाप्य समाधितः ।। धातुपाठारम्भोऽयम्। २ 'न भविष्यन्ति' इत्यस्यानन्तरम् इतिशब्दोऽ- धिका पा. सू. १.१.२०. पा. सू. ३. ४. १९. ५ परिभाषा ७. : पा. सू. ३. १. ५८. धातुपाठारम्भः। घातुपाठारम्भ · इदम् । ८ ·१३८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि ग्लुचुग्लुञ्चोरुपादानादविधावर्थभेदतः। धातुपाठेऽर्थभेदेन पुनर्मन्य्यादिकीर्तनात् ।। अनुदात्तपरस्मैभापादिसंज्ञाकृतेरपि। पाणिनेर्धातुपाठः स्यादर्थनिर्देशमिश्रितः ॥ म्वेवस्पर्धादिपाठस्तु मन्दबुद्धिभिरादृतः । पाठेन धातुसंज्ञायामति'व्याप्तिदिवादिषु ।। अवधेश्चापरिज्ञानमिति शङ्कोक्तिमूलकः । तेषां मित्त्वानिटत्वयोः स्यादव्यवस्था दुरुद्धरा ॥ इति ॥ [२, १७९-१८५] . - (उद्दचोतनम्) न वक्तव्य इति । समानशब्दानां · क्रियावाचित्वाभावात् । न हीति। समुदायस्य क्रियायां प्रयोगामावादिति भावः। सत्तामसंभावयतः तत्सद्भावे मानमपश्यतः। नन्वी- हेच्छा, चेष्टा शरीरव्यापारः, तयोर्न सर्वधात्वर्थत्वम्, तयोरेव परस्परव्यभिचारात्, अत आह - ईहति। अन्यत्र लौकिकप्रयोगे। इह भाष्ये । तथा च पर्यायत्वमित्यर्थः। पर्यायोपादानस्य प्रयोजनमाह कस्यचिदिति । जातशब्दस्य समूहवाचितां निराह-- स्वरूपमिति । स्वरूपमिति । आख्या- तेति। तन्माणच क्रियास्वरूपं प्रतीयते। पूर्वेति। क्रमोत्पन्नानेकक्षणात्मिकेत्यर्थः । तन्मा- प्रवाच्यत्वे हेतुः साध्यमानेति। 'पति' इत्युक्ते 'साध्यावस्था क्रिया प्रतीयते, न तु पाचकः पाक इति वोक्ते। तस्या अप्रत्यक्षत्वमाह - भूतेति। स्थाल्यधिश्रयणमारम्य विक्लित्तिपर्यन्ता- नामनेकेषां क्षणानामेकदा 'समुदायाभावात् तद्रूपा क्रिया न प्रत्यक्षेत्यर्थः। यद्यप्युपनीतप्रत्यक्ष संभवति, तथापि लौकिकमेव प्रत्यक्षं वस्तुनि प्रमाणम् । तच्च वर्तमानार्थमात्रग्राहकं प्रकृते न संभवतीत्याह 'सदिति । विद्यमानेत्यर्थः । पिण्डीभावः पिण्डीभावः एकदेशकालावच्छेदेन संघीमावः । परमाणव इति । तत्समूह एवावयवीति पक्षे। पिण्डीभावशब्देनावयविसमुदायान्तरविवक्षा वा। पयेति। 'निटुंठित शब्दस्य गर्मस्थत्वं ततो निर्गतत्वं वार्थः। आधे साधयंदृष्टान्तः, द्वितीये वैधयेणेत्यर्थः । वैधयँ घटादेरेव दृष्टान्तत्वसंभवादाद्यव्याख्यानमेव संभवदुक्तिकमित्याहुः । तच्छब्दस्य पूर्वोक्तक्रियास्वरूपपरामशित्वेनोपयोगमाह - येति। लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् । 'वेदाः प्रमाणम्' इत्यादिदर्शनात् करणेऽपि नियतनपुंसकलिङ्गत्वमनुसंधायाह - अयवेति । उपसर्गवशादर्थ- विशेपपरत्वस्योमयाविशेपादिति भावः । 'यस्मिन् संनिहिते' इति पाठं तावद्यद्वयाचप्टे -- १ - . - पाप्तिर्नुयादिपु तच्च चन्दनांश लौकिकसंनिकण सौरम्यांशेड- 'तन्मात्रवामित्वे अ, ऋ. लौकिकरांनिकण च जन्यत इति । तयान साध्या क्रिया- वर्तमानक्षणस्य लौकिकसंनिकण, अन्येपाम- 'समुच्चयानावात् लौकिफन चेत्ययः। 'यापिकापनीतमानमिति पहियते । रातो- 'सतीति-अ, ऋ. पनीरस्य मातम्ग मानं विषयितत्यपः । इदं 'तत्समूहा एयावयीति . प प्रत्यक्ष एय मयति । लौफिकालोमिकसनिकर्ष- 'उद्दपोते सु प्रयमण्यारयायाम् 'अनिलटितः' इति जन्मानमपनीतमानं मयति । यया 'गुरमि छदं गत्वा 'अनियान्त.' इत्ययः पृतः । पन्दन' त्या प्रासापनीतानानं गपत्ति । तीमध्यामापांगु नि टिम इति छेदः परः। - ·अ.१ पा.३ आ. १ यस्मिनिति। 'मियापदस्य स्त्रीलिङ्गशङ्का वारयति - वस्तुनीति। साधने कर्तृरूपे। मृगेति। यद्यपि तत्र जलं प्रसिद्धमारोप्यते। अत्र त्रिया नान्यत्र प्रसिद्धा, तथापि क्रियासाधनत्वेनाभ्युप- गतसामग्रव पचतीति व्यवहारोपपती नातिरिक्त क्रियासिद्धिरिति भावः । देशान्तरेति। देशान्तर- संयोगोऽसाधारणकारणजन्यः कार्यत्वात् संमतवत्, इत्यनुमानेन यद्देशान्तरप्राप्तिकारणं सिध्यति सैव क्रियेत्यर्थः। ननूक्तानुमानेन 'गम्यादिक्रिया सिध्यतु, पचत्यादेः क्रियावाचित्वं कथं सिध्यतीति शङ्कते-नन्विति । प्रत्यक्षेति। 'पच्यादिक्रियाविशेपे' इत्यादिः। संबन्धः संकेतः । आवा- पोद्वापाभ्यां प्रत्यक्ष एवा गवादिशब्दानां 'संकेतग्रहादिति भावः । अनुमानं पचतीति पदं क्रिया- विशेषस्य वाचकम्, असति वृत्त्यन्तरे वृद्धस्तथ प्रयुज्यमानत्वादित्यनुमानम् । क्रियाया अप्रत्यक्षत्वे उक्तानुमानासंभवेन संबन्याग्रहात कयं तत्प्रतीत्यर्थ पचतीति प्रयोग इति शङ्कापर्यवसानम् । संबन्धशब्देन व्याप्त्यभिधाने देशान्तरप्राप्त्यनुमानाक्षेपः स्यात् । तत्र धातुवाच्यस्यैत्युत्तरमाम्रप्रश्नस्य कोविदारोत्तरतुल्यं स्यात् । विशेषाप्रत्यक्षत्वेऽपि सामान्यव्याप्त्यानुमानसंभवात् । अन्यथातीन्द्रिय- सिद्धिरनुमानान्न स्यादिति ज्ञेयम् । संकलय्य संकेतं गृहीत्वा, पचतीति प्रयुज्यत इत्यर्थः । ननु समुदायस्य क्रियात्वे पचत्येव देवदत्ते 'अपाक्षीत्, पचति, पक्ष्यति' इति प्रयोगत्रयं कथम्, अत आह- 'यदेति । 'क्रियाकालेऽप्येककक्षणे समुदायारोपात् प्रयोगोपपत्तिरित्यर्थः । तदुक्तं हरिणा - "समूहः स तथाभूतः प्रतिभेदं समूहिषु । समाप्यते ततो भेदे काल- मेदस्य संभवः' । प्रत्येकक्षणानामेव धातुवाच्यत्वमस्तु, किं समूहारोपेण, अत आह --- शब्देति। तथा सत्यधिथयणानन्तरं प्रतिबन्यवशात् 'क्षणान्तरानुत्पत्तावपि 'अपाक्षीत्' इति प्रयोगापत्तिरिति भावः । नीलोत्पलादी सामानाधिकरण्यऽपि नीलपदस्योत्पलवाचकत्व- मुत्पलपदस्य नीलवाचकत्वं वा नास्तीति कथं सामानाधिकरण्यन क्रियावाचित्वनिश्चयः, अत आह सामान्यति । प्रश्नोत्तरयोः समानविषयत्वनियमात् "सामान्येन विशेष एव प्रश्न- विपय इति पचतीत्यादेः । क्रियाविशेपवाचित्वसिद्धिरित्यर्थः । ननु 'न करोति, आस्ते' इत्यत्र क्रियामात्रनिषेधात् 'आस्ते' इत्यस्य क्रियावाचित्वं न स्यात्, अत आह. यदेति। व्या- पारमात्रस्य व्यापारसामान्यस्य । सुपुप्तावप्युच्छ्वासादिव्यापारसत्त्वाच्चेतनस्य व्यापाररहित- कालो नास्तीत्यर्थः। विशेषविषयः पाकादिविपयः। विशेषस्य पाकादेनिराकरणेनेति विग्रहः । प्रयोगगम्यार्थवत्त्वं संघातस्यैव, नाप्रयुक्तावयवानामित्याह - संघातस्यैवेति। संघातस्यैव प्रयोगेs- पि "तदागमन्यायेन धातोरेव क्रियावाचित्वं साधयति भाष्ये प्रत्ययार्थस्याव्यतिरेकादिति । शप्तिप्समुदायस्य 'अति' इत्यस्याप्रत्ययत्वादाह यद्यपीति। प्रत्ययसमुदाये गौणः प्रत्ययशब्द इत्यर्थः । मुख्यत्वमेवाह --- अथवेति । "किं न साधीयः' इत्यनेन प्रकृतेः क्रियावाचित्वं सिद्धमेवेति काक्वोक्तम् । तदुपपादयति यदेति । भाष्ये १"न ब्रूमः' इत्यादिना शङ्का, 'सामान्यशब्दाः' इत्यादिना समाधानम् । सामान्यशब्दाः अक्षादयः । 'आसनमधितिष्ठति' इति । - - -- - २ क्रियारूपार्थवोधकस्य यच्छब्दस्येत्यर्थः । 'तत्र ३ गम्यादेः क्रिया संकेतग्रहणादिति- ऋ. यदिति अ, ऋ. क्रियाकालेऽप्येकक्षणे 'वाक्यपदीयम् ३.८. ५. 'क्षणान्तरानुवृत्तावपि - ऋ. प्रयोगोपपत्तिरिति १० समानविशेष एवं ११ 'शब्दवत्तूपलभ्यते तदागमे तद् दृश्यते तस्य ज्ञानं हि यथान्येषाम्' इति मीमांसासूत्रोक्तोऽयं न्यायः। प्रथमसंपुटे १८५ पुटे विवृतोऽयं न्यायः । ११ 'नापि ब्रूमः' इति भाण्ये दृश्यते। तत्र 'अपि'- शब्दरहितस्यानुवाद इति भाति । ५ ·१४० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि इत्यादावासनोपरि तिष्ठतीति प्रतीतेरधेरुपरिभावोऽर्थः । तथा चेङादि धात्वर्थव्यतिरिक्ता- र्थान्तरे प्रयोगदर्शनान्निपातानामनेकार्थद्योतकत्वात् 'अव्येति' इत्यत्राप्यर्थान्तरपरत्वमेवेति भाष्य- तात्पर्यमिति मनसि निधायेडादेर्योगेऽधिना द्योत्यमर्थविशेपमाह-ततश्चेति ।' अधेरर्थान्तरप्रयो- गसत्त्वादित्यर्थः । यद्वा, अवेरुपरिमावे वृत्तौ 'अबीते' इत्यत्र कोऽर्थः संपद्यते, अत . आह :-- ततश्चेति । अर्थस्योपरिभावो वा दर्भपवित्रपाणित्वादिविधरुपरिभावो वाधिना द्योत्यत इत्यर्थः । भाष्य- 'दृष्टापचारः निषेधार्थमपहायार्थान्तरेऽपि वर्तत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाहे-अन्यत्रेति। आदिकर्मण्यपीत्यर्थः। स एवेति। क्रियाप्रारम्भ एवेत्यर्थः। इहापि प्रतिष्ठत इत्यत्रापि। तहि गमनप्रतीतिः कथम्, अत आह - अनेकेति ।। A [२, १७९-१८५] शेषः । . (रत्नप्रकाशः) "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन शङ्कामभ्युपेत्य पक्षान्तरं परिगृह्णाति -यदि पुनरिति। 'क्रियावचन इति । तथा [च ] समानशब्दप्रतिपेधः परिमाणप्रदर्शनं च [न] कर्तव्य- मिति भावः । अर्थजातम् अर्यसामान्यम् । "जातिर्जातं च सामान्यम्' इत्यमरः। एतेन 'अर्य- स्वरूपमित्यर्थः' इति निरस्तम्। जातशब्दस्य स्वरूपार्थकत्वे मानाभावात् । अत्यन्तापरिदृष्टेति । द्रव्यातिरेकेणेति व्यतिरेकदृष्टान्तमाह - यथेति । गर्भ इति । प्राण्यङकुरः। निलुंठितः निःसृतः। तहि क्रिया केन प्रमाणेन ग्राह्येत्यत आह -सासाविति ।। कोऽसावनुमान इति । किमनुमानमित्युक्ते 'चात्वर्थप्रश्नः संभाव्यतेति साधनप्रश्नस्फुटीकरणाय पुंल्लिङ्गनिर्देशः । करणल्युडन्तस्य हि सर्वलिङ्गता संभवति। सर्वेषु साधनेष्विति। जलतण्डुलपात्रेवनाग्निष्विति भावः। यस्मिन् साधन इति। देवदत्तादिकर्तृरूपे कंचित्प्रकारमाश्रित इति शेपः। सा नूनं क्रियेति। तदभिन्नैव क्रियेत्यर्थः। एतावता द्रव्यमेव क्रियेत्युक्तं भवति, न तु द्रव्यातिरिक्तेत्यतो दृष्टान्तान्तरमाह - अंथवेति । ययेति। सर्वेषु देवदत्तभिन्नेषु सत्सु देवदत्त एव कदाचित् पाटलि- पुरे भवति येन वस्तुना तद्वस्तु क्रियेति भावः। एतेन 'ननु प्रत्यक्षाप्रवृती संवन्धाग्रहणात् कथं नित्याविषय मस्यानुमानं प्रवर्तते। नप दोपः, 'धातुवाच्यसमूहस्य युगपदसंनिधानादप्रत्यक्षत्वेऽप्ये- कंकस्य तु क्षणस्य प्रत्यक्षत्वे बुद्धया तान् क्षणान् संकलय्य पचतीति प्रयुज्यते। यदैकस्मिन् क्षणे पचतीति प्रयोगस्तदा तत्र समूहरूपारोपेण शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्त्वेकः क्षणो नैव धातुवाच्यः' इति निरस्तम्। घटादिकायंस्य दण्डचक्रादिकारणेन सह व्याप्ती गृहीतायां कादाचित्कत्वेन देशा- न्तरसंवन्धस्य कार्यत्वे निति तस्य कार्यत्वेन हेतुना सकारणत्वेऽनुमिते पारिशेष्यात् क्रियाया एव तत्कारणत्वसिद्धधा शङ्कायास्तुच्छत्वात् । सर्वपां घटानां युगपदसंनिधानमाण घटानामिव क्रिया- समूहस्य युगपदसंनिधानेऽपि प्रत्यक्षत्वोपपत्त्या व्याख्येयमाप्यविरोवापत्त्या च समाधानस्यापि तुच्छ- त्वात्। एककस्य घटस्येवैकंकानियाग्यक्तेरप्योपाधिक्या धातुवाच्यत्वे वाधकाभावात् । अवयवे समुदायस्पारोपणे मानाभावाच्च। फयमिति । केन . प्रमाणेनेत्यर्थः । यदेपामिति । तेन . . - स ७ 'पारवर्ष' इति नास्ति अर्यान्तरप्रयोग 'दृष्टोपचारः लो. न्या. द्वितीयमागे दृष्टम् ३५. अमराने प्रथमकाण्टे मालवगै दलो. ३१. धात्वर्यः प्रश्नः अानुवादोऽयम् । "नस्य' इति प्रदीप न दृश्यते । "चानुवाच्यस्य समुहम्य' इति व्यस्ततया दृश्यते प्रदीप। - .

·अ.१ पा..३ आ. १ १४१ सामानाधिकरण्येन तेषां क्रियावाचित्वं निर्णीयत इति भावः । किं करोतीति । किसाध्य- कवर्तमानक्रियाश्रय इति प्रश्नः । पचतीति। विक्लित्त्यनुकूलवर्तमानक्रियाश्रय इत्युत्तरम् । तथा च प्रश्नप्रतिवचनयोरेकार्थकत्वस्योत्सर्गिकत्वेन करोतिसामानाधिकरण्यात् । पच्यादीनां क्रियावचनत्वं सिद्धम्। स्वादिपाठनरपेक्ष्येण क्रियावचनो घातुः' इति लक्षणं कृतमिति मन्यमान आह-तत्रेति । संघातेन ह्यर्थो गम्यत इति । संघातरूप इति शेपः । संघातरूप इति शेपः। तथा च तत्संघातघटकपच्यादेरिवोपसर्गस्य शवादिप्रत्ययस्य च क्रियाविशेषपरत्वाद् धातुसंज्ञः स्यादिति मन्यते। एतेन 'संघातस्यैव प्रयोगा- दर्थवत्त्वम्, केवलानां तु धातूनामप्रयोगादानर्थक्यम्' इति निरस्तम्। प्रत्ययोपसर्गयोरतिप्रसङ्ग- साधकहेतोरवयवानर्थक्यकथनपरतया व्याख्यानानौचित्यात् । अतिव्याप्तिमुक्त्वाव्याप्तिमाह- अस्तीति । निदर्यत इति। निदर्शयितुं शक्यत इति भावः। कुत इत्यत आह - न हीति । भवतीति। अस्तीत्युत्तरं कर्तृ। कस्योत्तरमित्यत आह -- कि करोतीति। इत्यस्येति शेषः । अन्वयव्यतिरेकाम्यां धातुप्रत्यययोरर्थविशेष व्यवस्थितत्वानोक्तातिव्याप्तिरित्याह ---- प्रत्ययार्थस्यति । अव्यतिरेकात् अभेदात् । प्रकृत्यन्तरेष्विति । · भिन्नार्थकेष्विति शेपः। धातुरेव क्रियामाहेति । धातुक्रिययोरेवावापोद्वापदर्शनादिति भावः। तदेवं धातोरावापोद्वापाभ्यां तस्य क्रियावाचकत्वं साधयित्वा प्रत्ययावापोहापाभ्यामपि तस्य तत् । साधयति - धातोश्चेति । धातोश्चेति। पचति पक्तेति । अत्र प्रत्ययार्थः कर्ता। पचनमिति। अत्र प्रत्ययार्थोऽसत्त्वरूपभावः करणमधिकरणं च । इति। सत्त्वरूपो भावः। एवं प्रत्ययावापोद्वापाभ्यां कर्नादेरावापोद्वापी दृष्टी, पच्यर्थस्तु सर्वत्रा- सत्त्वक्रियारूप एक एवेति स एव तस्यार्थ इति भावः। अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति। अनुगमनिवृ- तिभ्यामित्यर्थः । अतिशब्दश्च प्रत्यय इति । तिप: कर्तृवाचकत्वात् शपस्तयोतकत्वादेक- प्रत्ययफलकत्वात् तत्समुदायस्य प्रत्ययत्वव्यपदेशः । एतेन 'प्रकृतिभागावबोधपरत्वात् प्रत्ययभाग- पर्यालोचनेऽनादरात् प्रत्ययसमुदाय: प्रत्यय इत्युक्तम्' इति निरस्तम्। 'अर्थोऽपि कश्चिद् गम्यते विक्लित्तिः, कर्तृत्वमेकत्व च' इति भागद्वयावबोधतात्पर्यकोत्तरभाष्यविरोधात्। यदप्युक्तम् 'अथवा पूर्वाचार्यः कश्चिदतिः प्रत्ययत्वेन कल्पित इति तदपेक्षयतदुक्तम्' इति। तदपि न, पूर्वाचार्याणा- मेतादृशगौरवग्रस्तमतकल्पनायामस्य तदनुवाद [त्व ] कल्पनायां च मानाभावात् । विषम उप- न्यास इति। इत्यादि : 'प्रत्ययः प्रत्ययार्थे' इत्यन्तो ‘ग्रन्थोऽर्थवत्सूत्र एव' व्याख्यातः । तदेवं प्रत्ययेऽतिव्याप्ति निराकृत्योपसर्गे तां निराकर्तुमाह --क्रियाविशेषक इति। प्रो विशिनष्टोति । पचेरुत्कृष्टक्रियापरत्वं प्रो द्योतयतीति भावः । स इहापोति । 'अध्येति, अवीते' इति घात्वर्थ- स्यान्तःकरणमुखाधारकत्वेनोपरिभावावगमादिति भावः। एतेन 'अधिरुपरिभावे वर्तते' इत्युपादाय 'ततश्चाधीत इत्यस्य विशिष्टार्थयुक्तानां शब्दानां पठनं विधिपूर्वकं करोतीत्यर्थः । अध्येतीत्यत्र विशिष्टस्मरणरूपं ज्ञानं धात्वर्थः' इति निरस्तम् । उपरिभावाप्रदर्शनेन व्यर्थप्रलापत्वात् । प्रोऽयं दृष्टापचार इति। 'प्रपचति, प्रस्विन्नः' इत्यादौ . दर्शनादिति भावः । आदिकर्मणि वर्तत तथा च 'प्रतिष्ठते' इत्युक्ते गमनप्रारम्भरूपमादिकर्म प्रतीयत इति भावः । यं धात्वर्थस्य प्रारम्भ द्योतयति, स्थाधातुस्तु गत्यभाववाचक इति तत्र प्रशब्दार्थान्वयासंभवात् प्रश- ब्दस्यैव क्रियावाचकत्वमित्यतिव्याप्तिरित्यत आह न चेदं नास्तीति। बह्वर्था अपीति । - धातु- पाठनिर्शितार्थातिरिक्तार्थका अपीति भावः। प्रकिरणे दृष्ट इति। 'डुवप् बीजसंताने' इति पठितत्वात्। वीजसन्तानं हि बीजप्रकिरणं क्षेत्रे भवति । स्तुतिचोदनायाच्चास्विति । यद्यपि . इति। ननु प्रशब्दोs- . 'धातोः क्रियावाचकत्वमित्यर्थः । भाष्ये 'पक्तिः पचनम्' इत्यत्र पूनामुद्रिते 'पक्ता पचनम् ' इति पाठो दृश्यते। रत्नप्रकाशकृत- स्तु ‘पचति पक्ता पचनम्' इति भाव्यपाठ इति विज्ञायते २ ·१४२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि पाणिनीये धातुपाठे 'ईड स्तुतौ' इत्येव पठितम्, तथापि धातुपाठान्तरेऽन्यावप्यों निर्दिष्टाविति विज्ञाय भगवता त्रयोऽपि पाठा रूढतया निदर्शिताः। वृष्टिमीट्ट इति । वृष्टि प्रेरयतीत्यर्थः । अभूतप्रादुर्भाव इति। 'डुकृञ् करणे' इति पठितम् । करणमुत्पादनम्, अप्रादुर्भूतस्य प्रादुर्भावनं हि भवति। तिष्ठतिरेव वजिक्रियामिति । तथा चोक्तातिप्रसङ्गो नेति भावः। अनेनापि शङ्कासमाधानभाष्येणार्थनिर्देशविशिष्ट एव पाणिनेर्धातुपाठ इति युक्तमित्युक्तं प्राक्, तदत्र निरीक्ष्यताम्। अतिव्याप्तिपरिहारमभ्युपेत्यास्त्यव्याप्तिदोप एवेत्याह -- अयं तहीति ।। [२, १८५-१९२] (उद्दयोतनम्) ननु पचादीनां सतावाचित्वाभावादातुत्वं न स्यात्, अत आह - क्रियेति । सामान्यत्यर्थः। भावरूप क्रियारूप। अभिधायित्वात् . संज्ञा सिध्यतीत्यनुषङ्गः । आत्मभरणं सत्ता। पाकादिभिः पाकत्वादिभिः। ननु पाकत्वादिभिः सताया एकार्थसमवायित्वेऽपि पचा- दीनां भाववाचित्वं कथम्, अत आह - यथेति । क्रियावाची भावशब्द इत्युक्तेः शङ्कानुत्थान- माशङ्कयाह --- यदीति। पक्षेति। 'क्रियावचनो धातुः' इति पक्षात् भाववचनो धातुः' इति पक्षान्तरेत्यर्थः। अन्यः सत्तारूपः । अव्याप्तिः भेदादी। स्वादीनां प्रयोजनमाह-स्वग्रहण- मिति। विनाश इति। "भेदच्छेदयोरर्थ उक्तः । घटस्य भेदः, रज्ज्वादेश्छेद इत्यन्वयः । विनाशस्वरूपंक्येऽपि साधनभेदाद् भेदच्छेदयोर्मेदः । स च नाशः। 'न तथा'. इत्येतदेव प्रति- पादयति --- भाष्ये करोतिरिति। ननु मध्यमोतमयोः सामानाधिकरण्येन करोत्यनुवृत्त्यभावात् तत्र सर्वग्रहणमनर्थकम्, अत आह कि करोषीति। वर्तमानकालं चैकत्वं चेत्यस्य व्यावर्त्यमाह न हीति । 'कः संबन्ध इति । भवतिपचत्यर्थयोरित्यादिः । एपादयस्यार्थमाह - येति। सम- वार्य क्रियाकारकमावलक्षणसंबन्धम् । औपाधिकभेदेन कर्तृक्रियाभावो न मुख्यः, साध्यसाधनभावस्तु सुतरां विरुद्धः , अत आह-स्वाभाविकमिति । 'वर्तमान' इत्यत्र हेतुः तथाभूतेति। "भेदा- दीनाम्' इत्येतद्विशदयति - भेदादयोऽपोति। ननु 'एतान्यपि' इत्ययुक्तम्, प्रातिपदिकानां भवन- कर्तृत्वेऽपि 'स्वं प्रति बाधकामावात्, अत आह-एतत्प्रतिपाद्यानीति। ननु घटादीनां साध्य- त्वात् कथं सिद्धं द्रव्यम्, अत आह -- शब्दशक्तीति। प्रातिपदिकेन घटादिशब्देन । शब्वान्तरे- -- - १ * यद्यपि भाप्येच 'भेदादीनाम्' इति नास्ति, तथापि 'विप्रतिपिद्धानाम्' इत्यनेन भेदादीनाम- मिसंहितत्वात् 'भेदादीनाम्' इत्युक्तम् । "विप्रतिपिद्धानां भेदादीनाम्' इति वान्नमट्ट- पाठः। ऋमतिः म. 'प्रदीपे 'पाचकत्वादिभिरविरुद्धकार्थसमवायम्' इत्या 'पाकत्वादिमिः' इति पाठश्चोखाम्बा- मुद्रिते दृश्यते। नागेशेन चायं पाठान्तरत्वेन निदिश्यते । तत्र 'पाकादिमिः' इत्यग्नंमट्टपाठ इति भाति। भाववाचकत्वम् म. स्वरान्दादीनामित्यर्थः।। 'स्वादीनाम्' इति .नास्ति अ. भेदाभेदयोः 'प्रदीपं 'मयं संबन्ध इति प्रश्नः' इत्यत्र 'क: गंबन्ध इति प्रश्नः' इत्यानंमट्टपाठ इति भाति । . - 'वृक्षादिप्रातिपदिकानां भवनकर्तृत्वेऽपि स्वं प्रति वृक्षादिप्रातिपदिकं प्रति न किंचिद् बाधकम्, यतो भवनकतमूतावाचकानामेव धातुसंशति प्रकृतेश्दोपादित्यमिप्रेत्यायस्यय भयनकर्तृत्व विवक्षितमिति प्रदीपे 'एतत्प्रतिपाचानि' इत्यु- पतमित्याशयः। यापकत्वामापात् . - ·अ.१ पा.३ आ. १ ति। माख्यातेन, अमूद् घटः, भवति, भविष्यतीति । तथा च वृक्षादीनां सिद्धार्थप्रतिपादकत्वान्ना- तिव्याप्तिरित्ययः। मायादेव्यिार्थत्वमाह - मातृत्वमिति । 'क्रियावचनो घातुः' इति पक्षे प्रातिपदिकातिव्याप्तिनास्तीति तद्वयतिरिक्तपक्षत्रयामिप्रायेण सर्वथोक्तिरित्याह पाठेति । समानशब्दनिरासायाह -- 'क्रियावचनानामिति । ननु भाव्यमानस्यैव भवनकर्तृत्वात् कर्मसाधन- त्यागेन कर्तृसाधनग्रहे को हेतुः, अत आह - भवतीति। मङ्गलार्थस्य वकारस्यावश्यकत्वात् 'नेदम्' इत्ययुक्तम्, अत आह - वृद्धीति। कर्तृसाधनपक्षे प्रातिपदिकातिव्याप्तिमुक्तां निरस्यति -'भवतिरत्रेति । 'नेदम्' इति भाष्येण "भाववचनो घातुः' इति सूत्रारूढ एवायमर्थ इत्युक्तम् । नन्वशिति परतो विधीयमानमात्वं कथमत्र 'वार्यते, अत आह-तद्धीति । तहि "लिटस्त- झयोरेशिरेच' इत्यात्वमेव लाघवाद्विघीयत, मत आह- एकारेति । कत्रिति। तत्र धातुसंज्ञाया अभावात् 'चक्र' इत्यादी श्रवणार्थमित्यर्थः । पाठमनादृत्येयमाशङ्कत्याह - पाठस्त्विति। समु- दायः प्रकृतिप्रत्ययसमुदायः । नेति। प्रकृतिमागस्यैव भाववचनत्वाद्धातुत्वम्, न समुदायस्येत्येवं न व्यवस्थेत्यर्थः। व्यवस्थिता एवेति। पचतीत्युक्ते पाककर्ता प्रतीयते, तत्र व्युत्पत्त्यर्थः पच् प्रकृतिः क्रियावाचिनीति प्रत्ययः कर्तृवाचीति विभागः काल्पनिक इत्यर्थः । भाववचनत्वमना- थित्य 'घातोः' इति कथं प्रत्ययविधिः, अत आह-पारमाथिकमिति। प्रकृत्यादिविभागस्तात्त्विक एवास्तु, अत आह-तत्त्वतो होति । प्रयुक्तानामन्वाख्यानमिदम्', प्रयोगस्तु समुदायानामेवेति प्रकृत्यादिविमागः कल्पित एवेत्यर्थः ।। [२, १८५-१९२] (रत्नप्रकाशः) "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायन पक्षान्तरं परिगृह्णाति यदि पुनरिति । भाववचना इति।' भावो भवनं सता, तद्वचना इत्यर्थः । एतेन "भावशब्दः क्रियामात्रवाची, यथा “यस्य च मावेन' इति, भावे, “घम्' इति च" इति निरस्तम् । लक्षणान्तरकरणेन 'भवतेः स्वपदार्थों भवनं भावः' इति तद्विवरणभाष्येण च विरोधात् । "भावे घन्' "यस्य च भावेन' इत्यत्र "छत्रिन्यायेन भवनतत्सहचरितव्यापारान्तरलक्षकत्वेनेष्टसिद्धश्च । सामानाधिकरण्यमिति । तेनेति शेषः। भवति पचतीति। पच्यर्थंकदेशो भवनरूपो भवतिना विवियत इति तयोः सामा- नाधिकरण्यम्। एतेन 'आत्मभरणवचनो भवतिः, तच्चात्मभरणं विरुद्धकार्थसमवायः "पाकत्वा- दिभिरविरुद्धकार्थसमवायम्, यथा शुक्लं रूपमिति शुक्ले गुणे शुक्लत्वं रूपत्वं चास्तीति शुक्लादयो रूपवचनाः, एवं पचादयो भाववचना इत्यर्थः' इति निरस्तम् । मवतेरात्ममरणवाचित्वे माना- भावात्। घटो भवतीत्युक्ते 'आत्मानं विमति' इत्यप्रतीतेः। भूप्रभृतेर्धात्वर्थान्तर्गतकर्मत्वे 'गङ्गा ७ ८ १० २ .१ "क्रियावचनानामिति' इत्येव 'ऋ' कोशेऽपि । 'भाववचनानामिति' इत्युचितम् । भवति तत्रेति अ, ऋ. भाववचनो धातुरित्ययमर्थो भूवादय इति सूत्रा- रूढ इत्यर्थः। प्राप्तेरेवाभावादित्याशयः । पा. सू. ३. ४.८१. 'अन्वाख्यानमित्थम् - अ. लो. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ३५. पा. सू. २. ३. ३७. पा. सू. ३. ३. १८. घनित्यनुवृत्तिलब्धम्। "पा. सू. ३. ३. १८. घजित्यनुवृत्तिलब्धम् । पा.सू. २. ३. ३७. १३ लौ. न्या. प्रथमभागे पृष्ठम् २८. प्रदीपे 'पाचकत्वादिमिः' इत्यत्र 'पाकत्वादिभिः' इति चौखाम्बामुद्रिते पाठः । १२ ४ ५ ·१४४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . वहति' इत्यादेरप्यात्मानं देशान्तरं प्रापयतीत्याद्यर्थकत्वमेव युज्यत इति धातोरर्थान्तरे वृत्तावकर्म- कत्वमिति पक्षस्य निरवलम्बन]त्वापत्तेः ।, आत्मभरणशब्दस्य भावप्रधानतासंभवेऽपि शुक्लादि- गुणानां रूपविशेषत्ववत् पच्यादिक्रियाणामात्मभरणविशेपत्वे मानामावात्, शुक्लं रूपमितिवत् पचनं भवनमित्यनयोः सामानाधिकरण्यादर्शनात् । आत्मभरणशब्दस्य भावप्रधानतानाश्रयणे तु घटत्वादि- विरुद्धैकार्थसमवायरविरुद्धकार्थसमवायवाचकसत्ताशब्दस्य घटादिशब्दरिव पच्यादिभिर्भवतः सामा- नाधिकरण्यानुपपादनाच्च। स्वपदार्यः लक्ष्योऽपि पदार्थो भवति, यथा "भावे घन्' इत्यादौ, अतः स्वशन्दो वाच्यार्थपरत्ववोधनायोपात्तः । 'विप्रतिषिद्धार्थानामिति । विरुद्धार्थानामित्यर्थः । विरुद्धोऽर्थः क इत्यपेक्षायामाह -- भेदश्छेद इति । नन्वाभ्यां मावस्य विरोध : एव नास्तीत्यत आह ---- अन्यो होति । अत्यन्तं मिन्नो विरुद्ध ·इत्यर्थः । ननु पचादीनामिव भवतिसामानाधि- करण्याद् मिदिछिदिप्रभृतीनामपि धातुसंज्ञा भविष्यतीत्यत आह-- 'पचादीनां विति। यथा तत्र 'किं करोति, पचति' "किं करिष्यति, पक्ष्यति' 'किमकापीत्, अपाक्षीत्' इति समानकालपुरुप- वचनयुक्तेन करोतिना सामानाधिकरण्यं दर्शितं, न तथान दर्शितम् । अत्र हि 'भवति, पचति' 'भवति पक्ष्यति' 'भवत्यपाक्षीत्' इति वर्तमानकालवचनेनैव भवतिना सामानाधिकरण्यं दर्शितमिति वैपम्यम् । “एवं च पचादीनां ,भाववचनत्वाभावाद् धातुसंज्ञा न सिध्यतीति · मन्यते। सर्वान् पुरुषानिति । 'उक्तस्थले कालपुरुपवचनसाम्यदर्शनात् : सर्वत्रवं भविष्यतीति 'भ्रमशादेवमुक्तम्, 'किं करोपि, पचामि' "किं कुर्याम्, पच' इति मिन्नपुरुषेणापि हि सामानाधिकरण्यं भवति । एतेन " "किं करोपि, पचामि' 'किं करोमि, पच' इत्यादी विपरीतापि पुरुषानुवृत्तिः सर्वग्रहणेन विवक्षिता" इति निरस्तम्। अत्यन्तासंवद्धप्रलापत्वात्। 'सर्वान् पुरुपाननुवर्तते' इत्यनेन सर्वान् पुरुपान् नानुवर्तत इत्यस्य संग्रहो भवतीति पशुप्रायेणाप्यवक्तव्यत्वाच्च। वर्तमानकालत्वं चैकत्वं चेति। चात् प्रथमपुरुषम्। इदमपि पचिभिन्नकालश्चेदपि भवतिर्वर्तमानकाल एव दर्शित इति कालवत् प्रथमपुरुप एकवचनं च तस्य नियतमिति भ्रममूलकम्, 'पचसि भवसि' 'पचथो भवथः' 'पचामि भवामि' 'पचावो भवावः'. 'पक्ष्यति भविष्यति' 'अपाक्षीदभूत्' इति सर्वकालसर्ववचनानु- गतेरपि दर्शनात् । सर्वपुरुषानुवर्तनामावस्तु करोतेरपि तुल्य एव । एतेन 'न हि भवंति : भविष्यति पक्ष्यति, अभूदपाक्षीत्, भवतः पचंतः, भवन्ति' पचन्ति, इति' [इति ] निरस्तम् । तेपां प्रयोगाणां सर्वेषां 'भवति पचति' भवति :पक्ष्यति' "भवत्यंपाक्षीत्' इतिवदुपपन्नत्वादिष्टत्वाच्च । 'पचति भवति' इत्यस्य हि वर्तमानविक्लित्यनुकूलव्यापाराश्रयामिन्नो वर्तमानभवनाश्रय इत्यर्थः। भवति पक्ष्यति' इत्यस्य तु भविष्यद्विक्लित्त्यनुकूलव्यापाराश्रयामिन्नो वर्तमानमवनाश्रय इति । 'भवत्यपाक्षीत्' इत्यस्य तु भूतविक्लित्त्यनुकूलव्यापाराश्रयाभिन्नो वर्तमानभवनाश्रय इति। 'भवतः पचतः' इत्यस्य तु वर्तमानविक्लित्त्यनुकूलव्यापाराश्रयाभिन्नौ वर्तमानभवनाश्रयाविति । 'भवन्ति पचन्ति' इत्यस्य तु वर्तमा- नविक्लित्त्यनुकूलव्यापाराश्रयामिन्ना वर्तमानभवनाश्रया इति । 'भवन्ति पक्ष्यन्ते तण्डुलाः' इत्यस्य तु तण्डुला भविष्यद्विक्लित्त्याश्रयाभिन्ना वर्तमानभवनाश्रया इति । 'त्वया मयान्यैश्च भूयते' इत्यस्य तु त्वदाश्रयं मदाश्रयमन्याश्रयं च वर्तमानं भवनमिति । 'त्वया मयान्यश्च भुज्यते पच्यते' इत्यादेश्च त्वदाश्रयं मदाश्रयमन्याश्रयं च यत् पचनादि तन्निष्ठं वर्तमानं भवनमिति । एवं च "भाव- प्रधानमाख्यातम्' इति यास्कवचनं मदुक्तानुगुणमिति स्पष्टमेव सुधियाम् । तत्र भावशब्देन *. इति भाति । 'भाष्ये 'पचादीनां च' इत्यत्र 'पचादीनां तु' इति पाठोऽभिमत इति भाति । निरुक्तम् १.१. 'पा. सू. ३. ३. १८.. घनित्यनुवृत्तिलब्धम् । भाप्ये 'विप्रतिपिद्धानाम्' इत्यत्र 'विप्रति- पिद्धार्थानाम्' इति रत्नप्रकाशकृभमतः पाठ २ ४ ·अ.१ पा.३ आ. १ १४५ - . भवनस्य तदाश्रयस्य च कर्मकन्यतरस्य ग्रहणात् । भवतिप्रयोगाभावेऽपि पचति, पक्ष्यति, अपाक्षात्' इत्यादेरपि तावानर्थों भवत्येव । यथा द्वावित्यस्य. प्रयोगाभावेऽपि 'अपूपा- वानयः इत्युक्ते तावानर्थो गम्यते। 'द्वावपूपावानय' इतिवदुक्तार्थानामपि प्रयोगमभ्युपेत्य 'भवति पचति" इत्यादिप्रयोगः क्रियते, नो चेत् पचतीत्यादिरेव । तदिदं वैयाकरणमतं भाष्यारूढमद्यावधि केनाप्यज्ञातमाविष्कृतं . मया 'भगवदनुगृहीतेन। अतो मात्सर्यमुत्सृज्य सम्यग्विभाव्येदं मतमित:- प्रभृति स्वीक्रियताम् । धात्वर्थविशेष्यक: शाब्दबोध इति सकलवैयाकरणराधुनिकर्व्यवह्रियमाणमते हि 'पचति भवति' 'पक्ष्यति भवति' 'अपाक्षीद् भवति' इति भाष्यं न कथंचिदप्युपपद्यते। भूत- भविष्यत्पाकक्रियाकर्तृकस्य वर्तमानभवनस्यासंभवात् । का तीयमिति। इयं वाचोयुक्तिः वाक्य- प्रयोगः, का कथमुपपन्नेति भावः । एषैषेति । एषा त्वया. पृष्टा वाचोयुक्तिः, एषा वक्ष्यमाण- प्रकारेणोपपन्ना शेयेति भावः । तमेव प्रकारमाह - पचादयः क्रिया इति। पचनं. पचा। संपदादित्वाद् भावे क्विम्, ततो भागु रिमते टाप् । तेन तदाश्रयो कर्मकर्तारौ लक्ष्यते । तस्य पाकतदाश्रयपरस्यादिशब्देन वहुव्रीहिः। क्रियाशब्दोऽपि क्रियातदाश्रयकर्तृकर्मपरः। भवति- क्रियाया इति। भवनरूपक्रियाया इत्यर्थः। . भवनं करोतेरप्यर्थ इति भवनपरेण क्रियाशब्देन भवतेः सामानाधिकरण्यम्। कयों भवन्तीति । यथैतत् तथोपपादितं प्राक् । एतेन 'साध्य- साधनभावः संबन्धः, न तु सामान्यविशेषभाव' इत्यर्थः' इति निरस्तम्। तच्चात्मभरणं विरुद्ध- कार्थसमवायैरविरुद्धैकार्थसमवायमित्यर्थः' इति स्वपूर्वग्रन्थविरोधात् । क्रियाकों: सामान्यविशेष- भावस्य मूर्खेणाप्यसंभावनीयत्वेन तन्निराकरणस्यासंबद्धप्रलापत्वाच्च । यदप्युक्तं तेनैव "ननु "कण्ड्वा- दिभ्यो यक्' इत्यत्रोक्तम् - तिङभिहितो भावः क्रियया समवायं न गच्छति । न हि भवति- पचति पठतीति। ततश्च तेनैतद्विरुष्यते” इति । तदपि न, अत्रत्यभाष्यस्य पचादिधातुवाच्य- क्रियाया भूधात्वर्थ प्रति कर्तृत्वस्योक्तत्वेन स्थलान्तरे तिवाच्यस्य कर्मदेवुलादिवाच्यक देरिव क्रियाविशेषणत्वं नेत्युक्तत्वेन तयोविरुद्धत्वोक्तेस्तदर्थाज्ञानविजृम्भितत्वात् । भाष्यद्वयस्यास्मदभिमत- तिर्थविशेष्यकशाब्दवोधपक्षे उपपन्नत्वाच्च । यदप्युक्तम् 'अत्राहुः --- कर्मकर्तृभावेन क्रियाख्यात- वाच्यक्रियया संवध्यत एव भवति पचति, पश्य मृगो घावतीति । करणादिभावेन तु न संबध्यते, तथा प्रयोगादर्शनात्' इति । तदपि तुच्छम्, 'न हि भवति-पचति पठति' इत्यनेन पाककर्तुः पठनकर्तृत्वमात्रस्य निषिद्धत्वेन तद्वत् 'पचति भवति' इत्यादौ पाकादिकत्रभिन्नभवनकर्तुः पचतीत्यनेनैवोपस्थितस्य भवतीत्यनेन स्पष्टप्रतिपत्तये निर्देशः कृत इत्येतदर्थकत्वेनोपपत्तौ पच्यादि- क्रियाया भवनक्रियाकर्तृत्वाभ्युपगमे मानाभावात् । 'पश्य मृगो धावति' इत्यादी 'घटोऽस्ति, आनय' इत्यादाविव तमिति कर्माध्याहारसापेक्षताया एवाङ्गीकर्तुमुचितत्वेन क्रियाया अतीन्द्रिय- ताया भगवतवोक्तत्वेन दर्शनकर्मत्वासंभवेन च कर्मत्वेनापि क्रियायाः क्रियान्वये मानाभावात्। अस्मन्मत एव 'यः पचति स भवति' "तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेघेन यजते, य उ चैनमेवं वेद' इत्यादिलौकिकवैदिकवाक्यजातं संगच्छते । मतान्तरे 'यो राजपुरुपः' इत्यादौ विशेषणस्य राज्ञ इव विशेपणस्य कर्तुर्यच्छब्देन परामर्शो न स्यात् । एतच्छक्यते वक्तुमिति । क्रियान्तरकर्तुवन- कर्तृत्वमिति शेषः। सैवेति । एकस्मिन् घटे बोधनीये एक एव घटशब्दः प्रयुज्यते। यथैकस्यां क्रियायां वोधनीयायामेकस्यैव तिङन्तस्य प्रयोग: स्यात्, न तु द्वितीयस्य। दृश्यते तूमयोः । तत् कयमुपपद्यत इति भावः । अत्राप्यन्यत्वमस्तीति । क्रियाया इति शेषः। एकस्यति । --- - 'पा. सू. ३. १. २७. अन्यत्रोक्तमित्यस्यार्था २स पठति नुवादोऽयम्। 'सार्वधातुके यक्' इत्युचितम्। 'ते. सं. ५. ३. १२. 10 ·१४६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि घन् । आद्यस्येत्यर्थः । - भवतिः साधनमिति। भवनमेव साधनं कर्तृरूपमित्यर्थः । रितवन्तस्य हि धात्व- र्थमात्रपरत्वमप्यस्ति, 'यजतिपु येयजामहं करोति' इति यथा। ननु क्रियाश्रयः कर्ता, भवनं क्रियव न तदाश्रय इति कथं तस्यैव तत्र कर्तृत्वमिति चेत्, सत्यम्, वस्तुविशेपे भवनाश्रयत्वस्य संदिग्ध- त्वादुपचारात् तद्वस्तु भवनमेवेत्याशयेनैवमुक्तमित्यदोषः। तस्य तदाश्रयत्वसंदेहादेव सर्वकाल: प्रत्यय इति युज्यते ।' अपरस्यति। द्वितीयस्येत्यर्थः । बाह्यं साधनमिति। बाह्यं भवनाद् भिन्नमुत्कटककौटिकसंशयरूपसंभावनाविषयत्वेन निश्चितभवनाश्रयत्वकं वस्त्वपिशब्दपरामृष्टं, साधनं कत्रित्यर्थः। वर्तमानकालश्च प्रत्यय इति। वर्तमानभवनाश्रयस्यैव तस्य वस्तुन इष्यमाणत्वात् कालसामान्ये विहितस्यापि लिङः कालविशेषपरत्वमिति भावः। 'भवेदपि भवेत्' इत्यादावपि- शब्द: पूर्वान्वयी। अत एव तदर्थद्वारा तिर्थस्य तिर्थान्तरेणान्वय इति "तिङभिहितो भावः क्रियया समवायं न गच्छति' इति भाष्येण न विरोधः। 'वुण्डनना. वुण्डनु' इति लिङ्गभाषया 'भवेदपि भवेत्' 'स्यादपि स्यात्' इत्यनयोरर्थः। तदेवं दोपेषु परिहतेषु स्थितं 'भाववचनो धातुः' इति लक्षणमित्याशयेनाह -यावतेति। अत्राप्यन्यत्वमिति। किमु वक्तव्यमन्यत्र क्रियान्यत्व- मस्तीति भावः। कि तत इत्यत आह पचादय इति । कयौं भवन्तीति। उपपन्नं भाव- वचनो धातुरितीति शेषः। विप्रतिपिद्धार्थानां धातुसंज्ञा न प्राप्नोतीति दूपणं पचादीनां धातु- संज्ञोपपादनेन परिहृतमिति ज्ञात्वापि शङ्कित्रभिमततदपरिहारव्याजेन तल्लक्षणगतभावशब्दस्य कर्तृ- साधनतामाश्रयति अस्त्वयमिति। भवतीति भाव इति । बाहुलकात् कर्तरि ..तदा- शयं तद्वचनादेव विविदिपुः शङ्किता पृच्छति - किं कृतं भवतीति । भावशब्दस्य कर्तृसाधनत्वा- श्रयेणेति शेषः । उत्तरमाह विप्रतिषिद्धार्थानामिति । सिद्धा भवतीति । भेदछेदादयोऽपि हि भवन्ति उत्पद्यन्ते, इति तद्वचनानामपि धातुसंज्ञा सिद्धेति भावः । · शङ्किता तदङ्गीकारपूर्वक- मतिव्याप्तिमाह - भवेदिति । अत्र 'मवेदपि भवेत्' इत्यत्रेव 'स्याद् भवेत्' इत्यनयोर्गम्यमानापि- शब्दार्थद्वारान्वयो ज्ञेयः। अतिव्याप्तिदोपसंभवेनोद्धृताप्यव्याप्तिरनुद्धृतप्रायेति सूचयितुं कालसाधन- भेदाश्रयणवं निर्देश उपपन्नः। एतान्यपीति। एतत्प्रातिपदिकप्रतिपाद्यान्यपीत्यर्थः । पक्षान्तर- माश्रयति -- एवं तहीति । 'क्रियव हीति । तस्या एव कादाचित्कत्वादुत्पत्तियुज्यते, न तु द्रव्यस्य । तस्य कारणात्मनावस्थितत्वादिति भावः । स्वभावसिद्धमिति । भवत्यस्मादिति भावः कारणम्, , स्वस्य भावः स्वमाव., तेन रूपेण सिद्धमित्यर्थः । भवेत् केषांचिन्न स्यादिति । अत्रापि क्रिया- द्वयं पूर्ववद्योजनीयम्। संबन्धिशब्दा इति । संबन्ध्यन्तरज्ञानमन्तरेण यस्य ज्ञानं न भवति स संबन्धी, तस्य वाचकः शब्दः संबन्धिशब्दः । मातेत्युक्ते हि कस्येति नियमेनाकाङक्षा जायते संवन्ध्यन्तरस्य। सा च देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्येति वोक्ते शाम्यति। एवं पितेत्यायुक्तावपीति मातृपित्रादयः शब्दाः संबन्धिशब्दा भवन्ति । 'क्रियावचनो धातुः' इत्यादिपु सर्वेषु पक्षेपु प्राति- पदिकेऽतिव्याप्तिः स्थितेति तत्पर्युदास आवश्यक एवेति समाधत्ते - सर्वथा वयमिति । आचार्य इति। वार्तिककार इत्यर्थः। भूवादिपाठ इति। स्वेधस्पर्धादिरूप इति भावः। आणवय- तीति। महाराष्ट्रभाषायामयं शब्द: किंचिद्वैकल्येनानयतीत्यर्थे प्रसिद्धः। भ्वादिपाठे आश्रीय- माणेऽनन्तरोपपादितं मतद्वयमपि सम्यगेव जातमित्युपसंहरति-यावता पठिष्यतीति । येन कार- णेन पठिष्यति तेन कारणेनेदमुपपन्नमिति भावः । भ्वादिपाठस्य प्रयोजनान्तराभावेन तत्र पठिता . महामाण्यम् ३.१.६७. २ निन्यान्यत्वमस्तीत्यवेत्यर्यः । 'भाष्ये 'विप्रतिपिद्धानाम्' इत्यत्र 'विप्रति- पिद्धार्यानाम्' इति पाठो भिमतः । भाज्ये 'क्रिया चैव हि भाव्यते' इत्यत्र क्रियव हि मान्यते' इति पाठोऽभिमतः।

·No text on this page.

·१४८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि भरणरूपा सत्तारूपा । चिकोर्पतीत्यत्र 'प्रकृत्यभिहितेपीच्छाविशेषणत्वेन 'प्रत्ययेनाभिधानात् - "सनाद्यन्ताः' इत्यस्य प्रत्या- ख्यानपक्षे धातुसंज्ञा न स्यात्, अत आह-चिकीर्षतीति । अन्यार्थ तत्सूत्रमावश्यकम्, तथा च चिकीर्पतीत्यत्रापि तेनैव सिद्धमित्याशयेनाह --- अति । अभिधानतः प्राथम्यपक्ष इत्यर्थः । भाष्योक्तं दोपपरिहारसाम्यं विशदयति - तदर्थेति । 'भावग्रहणं च' इत्येतत् क्रियापक्षे कथं संगतम्, अत आह --- केवलमिति । उपलक्षणमिदम् । केवलमिति। उपलक्षणमिदम् । भाववचनविवरणभाष्ये यत्र यत्र भाव- पदमस्ति तत्र तत्र क्रियाग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः। भाष्ये तत्रेदमिति। क्रियावचनपक्ष इत्यर्थः । तदुपपादयति किं करोतीति। पचत्यादेः क्रियात्वे यत् साधकान्तरमुक्तं तदप्यस्त्यादौ नास्ती- त्याह-यच्चेति। स्वयं वैधान्तरमाह-यथेति । यत्तदोर्वैयर्थ्य : निराह -यदिति। कि विचित्रं कारक क्रियेति मत्वा भवानाहेति भाष्यार्थोऽनेन सूचितः । विशेषशब्देन परस्परवं- लक्षण्यमुक्तमित्याह - सर्वेति। कारकाणां प्रवृत्तिापारः। 'अन्यथा 'च' इति भाप्यं चोद्य- वादिन इत्यभिप्रेत्याह - यथा चेति। प्रवृत्त्यन्तरापेक्षया, “अस्त्यादिभिन्नप्रवृत्त्यपेक्षया । आत्म- अस्तीति प्रत्ययस्य सार्वदिकत्वं साधनसार्वदिकत्वाद्युक्तमित्याह. उत्पत्तीति । “साधनेषु कादिपु। यथा पचतितराम्, नैवमस्तितरामित्युक्तं निराहा--प्रकर्षति । अत्रैव अस्तेः क्रियात्वे। प्रकृतोपयोगितयागमं व्याचष्टे - भावस्येति । अथवेति। 'भू सत्ता- याम्' इत्युक्तेर्भावः सत्तेत्यर्थः । साधनसंबन्धात् कारकविशेपसंवन्धात् । 'जन्मादि' इत्यादिना- पक्षयपर्यन्ता गृह्यन्ते। नाशस्य सत्तात्यागरूपस्य. तत्प्रकारत्वासंभवात् । नाशोत्पत्तिपूर्वक्षणे सत्ता- सत्त्वात् "सोऽपि सत्ताप्रभेद एव, घटोनश्यतीति घटस्यैव कर्तृत्वावगतेरिति वाशयः । निपुण- मिति । स्वरूपलामो जन्म, लब्धस्वरूपस्यार्थक्रियायोग्यत्वम् अस्तित्वम्, · पूर्वरूपत्यागेन रूपान्तर- प्राप्तिः विपरिणामः, अवयवोपचयो वृद्धिः, अवयवापचयः अपक्षयः, ध्वंसो विनाशः । बाह्यो हि' इति भाष्यतात्पर्यमाह - भावेति। परिसंख्यानं परिगणनम् । “अव्यापकत्वात् स्थितावभावात् । अनुमानेनेति । यथा देवदत्तगृहे सुवर्णमस्ति धान्यं वेति पृष्टे, सुवर्णमस्तीत्युक्ते धान्यं नास्तीति गम्यते। कि देवदत्त: पठति पचति वेति पृष्टे, मुक्त इत्युक्ते न पठति न पचतीति गम्यते । तथा च सजातीयस्यैव सजातीयनिवर्तकत्वनियमात्, 'स्थितिः क्रिया क्रियान्तरनिवर्तकत्वात् संमत- वत्' इत्यनुमानेनेत्यर्थः। 'अस्तिः क्रिया कालविशेषयुक्ततया प्रतिपाद्यमानत्वात् पच्यादिवत्' इत्यनुमानम् 'अथवा' इत्यनेनोच्यत इत्याह --क्रियान्तरेति। प्रातिपदिकार्थे व्यभिचारं निराह -- घट इति। किं करोतीति पृष्टे 'अस्ति' इत्युत्तराभावो न क्रियात्वाभावसाधकः, अन्यथासिद्धत्वा- दिति 'अथवा' इत्यनेनोच्यत इत्याह निर्ज्ञातायामिति । कदाचिदस्तावपि करोतिसामानाधि- करण्यमस्तीत्याह-यदेति । 'भाववचनः' इत्यत्र भावशब्दस्य कर्तृसाघनत्वे पौनरुक्त्यं नास्ति । भावसाधनत्वे तन्निराह परिस्पन्देति। क्रिया परिस्पन्दः, अपरिस्पन्द"साध्यावस्थो भावः । मवतेर्भाववाचित्वं वातेः क्रियावाचित्वमिति व्यवस्थां गृहीत्वा 'यदा तावत्' इत्यादि भाष्यम् । 'तत्रैव २ ८ 'प्रकृत्यभिहितेऽपि भावविशेपणत्वेन -अ. पा.सू. ३.१.३२. ''पक्षे' इत्यस्यानन्तरम् 'अपि'शब्दोऽधिक: ऋ. "नाशोऽपीत्यर्थः। प्रदीपे 'परिसंख्यानस्याव्यापकत्वमित्यर्थः' इत्यत्र 'परसंख्यानस्याव्यापकत्वादित्यर्थः' इत्यनंमट्टपाठ इति भाति । 'परिस्पन्दा' इति दृश्यते अ, ऋ. साव्यावस्था माव: ९ भगवानाहेति ५चकारो नास्ति अ.

·अ.१ पा.३ आ.१ १४९ - भावे तव्य भाष्ये भू इत्येवमादय इति। आणवयत्यादि'व्यावृत्त्यर्थ पाठाश्रयणम् । वेत्येवंप्रकारा इति। क्रियावाचिन इत्यर्थः । तन्न प्रातिपदिकादिव्यावृत्तय उपादेयम् । यद्यपि वाप्रकारत्वमस्तिभव- त्यादीनां नास्ति, तथापि साध्यावस्थवस्तुप्रतिपादकत्वमेव वाप्रकारो विवक्षित इति नाव्याप्तिरिति भावः। वादय इत्युक्ते न सर्वधातुसंग्रहः, अत आह अदादीनामिति। माप्ये भू इत्येवंप्रकाराः भाववचना इत्यर्थः। व्यवस्थावाच्यादिशब्दयुक्तस्य 'भ्वादि' इत्यस्य 'वादि' इत्यस्य वा वैयर्थ्य- मनेन शकयत इत्याह -क्रियावचन इति। ननु प्रातिपदिकानां क्रियावाचित्वाभावात् तन्नि- वृत्त्यर्थः पाठ इत्ययुक्तम्, अत आह - ययेति। "तुमुनुण्वुली नियायां क्रियार्थायाम्' इति विधीय- मानस्तुमुन् पाक इत्यस्य क्रियावाचित्वं विना न संभवतीत्यर्थः । शयितव्यमिति । इति क्रियावचनः। असी घातुसंज्ञा। निःसन्दिग्धप्रातिपदिकं व्यावय॑माह --हिरगिति। भाप्ये ये त्वेत इति । "धातोः' इत्यन्तोदात्तविधानादुदात्त: पाठं विनापि ज्ञातुं शक्यते। न्याय्यं विधि- रूपं कारणं येपामिति "विग्रहः । क्वचिद् 'विकरणाः' इति पाठः, तत्र 'विशेषकारणमिति योज्यम् । भूवादिपाठेनवाणवयत्यादिनिवृत्तेस्तन्निवृत्त्यर्थस्तत्पाठो व्यर्थ इत्याशङ्कय "निवर्त्यत्वेनाणवयत्यादि- निवृत्त्यर्थः पाठ इत्यैतत्परं भाप्यमित्याह -- 'तेषामपाठ इति। प्रयोगानुसरणे कथमाणवयत्यादि- निरासः, अत आह --- प्रयुक्तानामिति । प्रातिपदिकनिवृत्तिरपि न पाठप्रयोजनमित्याह - एते- नैवेति। प्रथमभावग्रहणमपि न कर्तव्यम्, "शिश्ये' इत्यादेरप्यतेनैव व्यावृत्तिरिति : शेर्यम् । अत्र 'भूवादीनां वकारोऽयं मङ्गलार्थः प्रयुज्यते' इत्येतावन्मात्रमेव वार्तिकं भाष्यप्रदीपयोर्दृश्यते । 'भुवो वार्थ वदन्तीति स्वर्था वा वादयः स्मृताः' इत्यर्यान्तरं वृत्तौ पठ्यते । तस्य चायमर्थः भुवो धातोरथं वदन्तीति भूवादयः। तात्पर्यकथनमेतत् । - व्युत्पत्तिस्तु भवनं भूः, क्रियासामान्यम् । संपदादित्वाद् भावे क्विप्। भुवं बदन्तीति भूवादयः। वदेरीणादिक इप्रत्ययः । क्रिया- सामान्यवचना इति यावत् । एतावताणवयत्यादयो न व्यावृत्ताः, ततः प्रकारान्तरमाह भ्वर्था बेति। वाघातुरादिउँपां ते वादयः। “व: आदयो. वादयः भूप्रभृतयः । वादयश्च वादयश्च वादयः। भुवो "वादय इति वाच्यवाचकमावसंवन्धे शेपपष्ठया समास: । अत्र पक्षे क्रिया- वाचित्वं म्बादित्वं च सूत्राक्षरैरेव लब्बमिति। एतद् यथाश्रुतभाष्यविरुद्धम् । वृत्त्यन्तरदर्शनाद् वृत्तिकारेण "पठितमिति केचिदाहुः । 'वदेरीणादिक इञ्' इत्यनेन तृतीयचरणव्याख्यानम्, . २ द ४ १० त्वेनार्थः पाठस्येति भाष्यार्थ इत्याशयः । निवृत्त्यर्थ ऋ. 'अत्र 'पाठेनेति' इति प्रतीक उपलभ्यते पा. सू. ३.३.१०. अ, ऋ. पा. सू. ६. १. ६२. 'बसिवपि' इत्याधुणादिसूत्रेणेत्यर्थः । तत्र इत्याधुदात्त अ, ऋ ण्यन्तस्य निर्देशेऽप्यण्यन्तादपीप्रत्यय इति 'एवं विग्रहप्रदर्शनात् 'न्याय्यविधिकारणाः' तत्त्ववोधिन्याम् । इति भाष्यपाठोऽत्र संमत इति भाति । वाघातोरित्यर्थः । 'वा' इत्यस्य षष्ठचन्त- 'विशेषकारणमिति विकरणशब्दार्थः उक्तः । मिदम् । "उदात्तधातूनां पाठाभावे तेषामाणवयत्यादि- १९ वादयो भूवादयः । -अ. त्वसंभावनया धातुसंज्ञानिवृत्तिः स्यात्, त- १२ भाष्ये आदिशब्दयोर्व्यवस्थाप्रकारवाचिनोरेंक- घ्यावृत्त्यर्थ पाठ इति प्रदीपार्थः । ततश्च शेष कृत्वा कृतद्वन्द्वयोभूवाशब्दयोर्यथासंख्यम- भाष्यस्य 'आणवयत्यादीनां निवृत्त्यर्थः पाठः' न्वयन बहुव्रीह्याश्रयणवेशार्थस्य साधितत्वा- इति नार्थः। उदात्तधातुनामाणवयत्यादित्व- दिति भावः। संभावनाप्रयुक्ता धातुसंज्ञानिवृत्तिः । निवर्त्य १३ 'पठितमिति क्वचिदेव' इत्युपलभ्यते-अ, ऋ. भूवादय इति ·१५० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि 'प्रत्येकं चादिशब्दः परिसमाप्यते' इत्यादिना चतुर्थ चरणव्याख्यानं भाष्ये कृतमेव। अन्यैस्तु चतुर्थचरणः प्रकारान्तरेण व्याख्यायत इति संप्रदायः ।। [२, १९२-१९८] -- (रत्नप्रकाशः) तदेवमन्योन्याश्रयदोषं परिहृत्यैदानी भावार्थप्रत्ययेऽतिप्रसङ्गवारणायाह प्रथमेति। 'प्रथमं यो भावमाह' इति विवरणवाक्यपर्यालोचनासमर्थः पृच्छति - कुत इति । यदि शब्दत इति। 'प्रथमभाववचनो धातुः' इति वाक्ये प्रथमशब्दस्य भाववचनशब्देन कर्मधारय- संभवादयं पक्षः। तथा च 'शिश्ये' इत्यत्र एश् द्वितीयो भाववचन इति तत्र नातिप्रसङ्ग इति सिद्धम् । तदभ्युपेत्याव्याप्तिमाह - सनादीनामिति। पुत्रादयः शब्दाः प्रथमाः, क्यजादयो द्वितीया इति तेपां भाववचनत्वेऽपि प्राथम्याभावाद् धातुत्वं न स्यादिति मन्यते। वस्तुतस्तु तत्र "सना- द्यन्ता धातवः' इत्यनेन धातुसंज्ञा सिध्यत्येवेति तदविदुषो मूर्खस्योक्तिरियम् । अथार्थत इति । तत्र प्रथमशब्दस्य भावशब्देन कर्मधारयं कृत्वा तस्य वचनशब्देन पष्ठीतत्पुरुषाश्रयणादयं पक्षः । सिद्धति। क्यजादिभिरुच्यमानो भाव आख्यातेनोच्यमानभावापेक्षया प्रथम एवेति सनादीनां धातु- संज्ञा सिध्यति । किं तु "शिश्ये' इत्यत्र धातुवाच्यभाव एव तिङाप्युक्त इति तस्य प्राथम्याविघाता- दतिप्रसङ्ग इति भावः । अभिधानत इति। प्रथमं भाववचन इति क्रियाविशेषणस्य प्रथमशब्दस्य भाववचनशब्देन मयूरव्यंसकादित्वात् समासाश्रयणादेतत्पक्षलाभः । अयमर्थ आदावेव भगवता निदर्शितः 'प्रथमं यो भावमाह' इति । शब्दतः प्राथम्ये हिं 'प्रथमो यो मावमाह' इत्युक्तं स्यात् । अर्थत: प्राथम्ये तु 'य: प्रयमं भावमाह' इति। सुमध्यमेऽभिधान इति । अभिघाने शब्दार्थयोः सुमध्यमे सति 'प्रथमं यो भावमाह स धातुः' इत्यभिधानत 'एव प्राथम्यमाश्रयितुं युक्तमिति भावः । अभिधानं हि स्मरणरूपमर्थकर्मकं शब्दप्रयोजकमित्युभयोर्मध्यमं भवति । एतेन 'द्वौ शब्दार्थपक्षी दुष्टत्वात् परित्यज्योपादीयमानमभिधानं मध्यममिति व्यपदिश्यते' इति निरस्तम्। तथात्वे चरम- त्यापत्या मध्यमत्वस्यासंभवात् । पूर्वमेव 'प्रथमं यो भावमाह' इति सम्यनिदर्शितमेवेत्यनादरे- णाह 'यः प्रयममिति। एवं चास्मिन् पक्षे "शिश्ये' इत्यादी प्रथमं धातुनोक्तं भावं पश्चात् तिङाहेति तस्य धातुसंज्ञा न भवति। चिकीर्पतीत्यादौ तु सनादिप्रत्ययस्य धातुसंज्ञा नेप्टव, तदन्त- स्य तु "सनाद्यन्ताः' इत्यनेन सिध्यति, प्रकृतसूत्रेणापि, चिकीदिरूपस्य पूर्व ऋचातुनानभिधानात् । स्वार्थसन्यगाधन्तस्य तु तेनैव सूत्रेण सिध्यति, न तु प्रकृतसूत्रेण। तत्र गुपादिमिरुक्तस्यैव भाव- स्य सनाधन्तेनाभिधानात् । तदेवं 'भाववचनो धातुः' इति लक्षणं प्रथमशब्दयोजनेन संस्कृत्यवं "प्रियायचनी घातुः' इत्यपि लक्षणं संस्कर्तव्यमित्यतिदिशति - इहेति। दोपा इति। तदर्थ- प्रत्ययप्रतिषेधः, इतरेतराययः, सनाद्यव्याप्तिश्च । न च प्रियावचनः प्रत्ययो नास्तीति वाच्यम्, कारस्प भाये विधीयमानस्य स्वभावतो भवनमात्रपरत्वेऽपि घनादीनां सिद्धरूपप्रकृत्यर्थपरत्वेन नियावनत्यमत्वात् । परिहारा इति । नित्यशब्दत्वेनान्योन्याश्रयपरिहारः, अभिधानतः माथ- म्याथपणेन तदर्पप्रत्ययातिप्रसङ्गपरिहारः, "मनाचन्ता घातयः' इति वचनाधयेण सनायव्याप्ति- -- गरपन्य व्यायानं 'पा. मू: ३.१.३२. न्य प्राप-र.. "मनं भवति 'यत् प्रयममिति 'पा. मू. ३.१.३२. 'मनाचन्ता पापन नधत्यर्थः । 'पा. मू. :.१.३२. है . प.

·अ.१ पा.३ आ.१ १५१ - . अथवेति। ननु परिहारः। शङ्किताह - तत्रेदमपरिहृतमिति। अव्याप्तिरूपं दूपणमिति शेषः। तदेव मनसि निधाय तत्रत्यमव्याप्त्यापादकं वचनं पठति अस्तीति । तस्य परिहार इति । उच्यत इति शेपः। क्रियास्वरूपं शङ्कित्रैव वाचयितुं पृच्छति - 'कां पुनर्भवानिति। किं यत्तदिति । क्रियाकारकतत्समुदायसाधारण्येन यत्तदो प्रयुक्ती। कारकमात्रपरतया तौ प्रयुक्ताविति मन्यमान आह - न ब्रूम इति। कि तहीति । क्रियात्वेनाभिमतमिति शेपः। प्रवृत्तिविशेष इति । यस्मिन् सति 'देवदत्तो भुङक्ते' इत्यादिव्यवहारो भवति स इत्यर्थः । स प्रवृत्तिविशेष: कथं ज्ञायत इत्यत आह - अन्यथा चेति । ह्यर्थे चः । तथा च कारकगतकादाचित्कधर्मविशेषेण तन्मूल- तया प्रवृत्तिविशेषोऽनुमेय इति भावः । यद्येवमिति। यद्येवं क्रियास्वरूपं जानासि तमुस्त्यादीनां घातुसंज्ञा सिद्धेति कुतो न जानासीति भावः। तदभिमतं क्रियानुमानमस्त्यादावपि युज्यत इति दर्शयति - अन्यथा हीति। जननादिक्रियामध्येऽस्तेनिर्देशादप्यस्त्यादीनां धातुत्वं सेत्स्यतीत्याह - षड्भावविकारा इति । भावानां जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जादिशरीराणां विकारा विकारहेतवः क्रिया इत्यर्थः। सर्वथैति। भावविकारेष्वपठितत्वात् प्रवृत्तिविशेषत्वाभावाच्च गत्यभावस्येति भावः। स्थितेरपि क्रियात्वं साधयति एवं तीति। क्रियायाः क्रिया निवतिकेति। क्रिया- प्रश्नस्योत्तरं क्रियाविपयकमेव, द्रव्यप्रश्नस्य तु द्रव्यविषयमेवेति भावः । प्रश्नस्यानियतविशेष- विषयत्वात् उत्तरस्य नियतविशेषविषयत्वाच्च विशेपान्तरनिवर्तकत्वं युक्तम् । कालविशेषाभिव्य- ञकप्रत्ययप्रकृतित्वेनाप्यस्त्यादीनां क्रियावचनत्वाद् धातुत्वं सिध्यतीत्याह - यद्यस्त्यादेः क्रियावचनत्वं तर्हि किं करोतीति पृष्टे 'अस्ति' इत्याद्युत्तरं कुतो न दीयत इत्यत आह - अथवान्यदिति । “सत्तां निश्चित्य तदितरक्रियाविशेषे पृष्टे 'अस्ति' इत्युत्तरं न युज्यत यदा तु 'अस्ति वा मृतो वा' इति संदेहात् किं करोतीति प्रश्नस्तदा 'अस्ति' इत्यु- त्तरं भवत्येव। तदेवं 'क्रियावचनो भाववचनो वा धातुः' इति लक्षणद्वयं व्यवस्थापितम्। पक्ष- द्वयेऽप्युत्सूत्रत्वं शङ्कते - अथेति । एतेन 'परिस्पन्दापरिस्पन्दरूपतया क्रियाभावयोर्भेदेनोपन्यासः' इति निरस्तम्। प्रकृते भवनस्यैव 'भावशब्दार्थत्वेन भाष्यकृतोक्तत्वेन प्रदेशान्तरगतमावशब्दार्थो- ल्लेखस्यात्रासंगतत्वात् । वा इत्येवंप्रकारा इति । वाप्रकारत्वं क्रियावाचकत्वेनेति भावः । तथा च क्रियावाचिनो भ्वादयो धातुसंज्ञाः स्युरिति सूत्रार्थः फलितः। भू इत्येवंप्रकारा इति । भूप्रकारत्वं भाववाचकत्वेन । तथा च भाववचना वादयो धातुसंज्ञाः स्युरिति सूत्रार्थः। अस्मिन् पक्षेऽदादिगणस्यादी वाधातुं कृत्वा सोऽदादिगणो धातुपाठादौ कर्तव्य इति त्वपाणिनीयम् । प्रथम- पक्षेऽपि स्वेघस्पर्धादिरूपधातुपाठः कल्पनीय इत्यपाणिनीयतैव गणपाठस्य । तस्मात् 'भूवादीनां वकारोऽयं मङ्गलार्थः प्रयुज्यते' इत्येतदनुरोध्येव सूत्रार्थों घातुपाठश्चाश्रयणीय इत्येव सारम् । अन्यत्तु मूर्खशङ्कासमाधानप्रसक्तानुप्रसक्तमिति सुधियो विदांकुर्वन्तु। पाठाश्रयेणैवेदानी लक्षण- द्वये व्यवस्थापितेऽपि तदनभिज्ञो मन्दबुद्धिः कश्चित् पृच्छति-यदीति । वट्टति 'वड्डतीति। एतौ क्रमात् तडाकादिशोषणेऽन्नादिपरिवेषणे च लिङ्गभाषायां प्रसिद्धौ, न तु गीर्वाणभाषायाम्। स्वरानुबन्धज्ञापनाय चेति । "उदात्त: परस्मैभाषः, “एघादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः' इत्यादिरूपेणोदात्तानुदात्तसंज्ञां परस्मैभाषात्मनेभाषसंज्ञामनुदात्तत्त्वादिकं च ज्ञापयितुं, 'डुकृञ् करणे 'शीङ स्वप्ने' इत्यादिरूपेण ड्वाद्यनुबन्धान् ज्ञापयितुं चेत्यर्थः । अनुक्तसमुच्चयार्थो हि तत्र इति भावः । २ १ भाष्ये 'कां पुनः क्रियां भवान्मत्वाह' इत्यत्र 'का पुनर्भवान् क्रियां मत्वाह' इति पाठोs- भिमत इति भाति । वड्ढतीति 'घातुपाठे 'भू सत्तायाम्' इत्यस्यानन्तरमिदम् । 'घातुपाठ 'कत्थ श्लाधायाम्' इत्यस्यानन्तर- मिदम् ।

·१५२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि * चकारः। एतेन धातुपाठविरोधेनानुदात्तानाश्रयन्तो निरस्ताः। प्रकृतभाष्यविरोधात् । "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति सूत्रे तु धातुपाठे येऽनुदात्तत्वेन निदर्शितास्त एव भगवता संगृहीता इति न तदनुरोधेनाप्यन्यथानुदात्ता ज्ञेयाः । न्याय्यविकरणा ‘इति । "परिहृत्यापवादविपयमुत्सर्गो- ऽभिनिविशते' इति न्यायमनपेतो विकरणो येषां त इत्यर्थः । शविकरणा इति यावत् । उदात्ता इति। भूप्रभृतीनामुदात्तसंज्ञाप्रयुक्तं कार्य किमपि न दृश्यत इति भावः । "नोदात्तोप- देशस्य मान्तस्यानाचमेः' इति मान्तानां केपांचिदुदात्तसंज्ञाप्रयोजनमस्तीति ते पठनीया एव । एतेषामपीति। साकल्येन सर्वे धातवः पठिता इति मन्यमान आह - एतेषामपीति। न कर्तव्य इति । साकल्येन धातूनामपठितत्वादिति भावः । स चावश्यमिति। सत्यपि पाठे तेपां पाठ- शुद्धय इति भावः ॥ उपदेशेऽजनुनासिक इत् १. ३. २. [२, १९८-२०२] अत उप- - (उद्द्योतनम्) ननूद्देशव्यावृत्त्यर्थमुपदेशग्रहणमिति व्यावय॑स्य स्पष्टत्वात् प्रश्नायोगः, आह उद्देशेति । प्रक्रमत इति । "प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्' इत्युक्तेस्तयोरेकार्थत्वम् । देशग्रहणेन तद्वयावृत्ति स्फुटयति अयमिति। अभविष्यदिति । प्रत्यक्षमित्यादिवक्ष्यमाण- रीत्येत्यर्थः। इन्द्रियेति। जिज्ञासु प्रत्याख्यानसमय इत्यादिः । प्रसिद्धति। अनुनासिकत्वादि- धर्मणेत्यर्थः। संनिहित उपमाने 'ईदृशः' इति भवति, नासंनिहिते, अत आह एतरिति । उद्देशोपदेशयोरभेदान्नोक्तप्रयोजनसिद्धिरिति वक्तुम् 'इत्संज्ञायाम्' इत्यादिभाष्यम्। 'गुणैः प्रापणम्' इत्युपक्रमानुरोधादाह - लक्ष्यत इति । 'अघीष्व' इत्यस्याख्यानकर्मत्वे 'अनुवाकं म उपदिशतु' इति प्रश्नानन्वयशङ्कां वारयति -- पूर्वेणेति । तमेवाह - स इति। उक्तार्थलामे हेतुमाह ---- 'स चेति । इपेत्वकशब्दः । गोपदशब्दोऽस्मिन्ननुवाकेऽस्तीति गोपदकः, इपेत्वकः, "इत्यादि । इत्याह इत्यत आह। शंनोदेवीशब्दो यस्मिन्ननुवाकेऽस्ति स शंनोदेवीयः । “अध्यायानुवाकयो क इति छः। लुको विकल्पितत्वादभावः। लोपस्य कार्यत्वेऽपि तन्मात्रार्थ विधानमनर्थकमित्याह यदीति। नन्वनुनासिकस्याङो घात्ववयवत्वाभावात् कथमादित्त्वमित्याशङ्कच भाष्ये 'अनन्तर' इत्युक्तम्। तद्वयाचष्टे -- यदेति । अनेकान्ताः अनवयवाः । आदित्त्वात् आकारेत्कत्वात् । शास्त्र इति। सूत्रधातुपाठादावित्यर्थः। उत्सर्गापवादयोर्विप्रतिपेघाभावात् 'परत्वात्' इत्ययुक्तम्, अत आह-परत्वेनैति। इतिहरिरिति। "हरतेतिनाथयोः पशौ' इतीन्प्रत्ययः । गागिक- येति । "गोत्रचरणाच्छ्लाघात्याकारतदवेतेपु' इति वुन् । इनङः कथं तत्र विशेषणत्वम्, येन अ. ८ पा. सू. ७. २. १०. 'परिमापा ६४, प्रकल्प्य चापवादविपयमिति परिभाषार्थानुवादः। पा. सू. ७. ३. ३४. पा. सू. १.३.४२. ५ स्पष्टयति 'प्रदीपे 'सच' इति न दृश्यते। एवं प्रतीक- ग्रहणात् 'स च गोपदादिभ्यो बुन्निति वुन्प्रत्य- यान्तः' इत्यन्नंभट्टाभिमतः पाठः स्यादिति भाति । इत्यादिः पा. सू. ५. २. ६०. 'कार्यित्वेऽपि ऋ. पा, सू. ३. २. २५. पा. सू. ५. १. १३४. १२'तत्र' इति नास्ति १. - . - .

·अ.१.पा.३ आ.१ १५३ . विकल्पस्य 'तत्रानन्वयः स्यात्, अत आह --प्रत्ययस्येति। उपाधित्वं विशेषणत्वम्। उक्तगुणत्वं निराह - अपूर्वेति। वाक्यतात्पर्यविषयत्वं प्राधान्यप्रयोजकमिति भावः । . बाकिनादीनां फिन कुगागमश्च, वाकिनकायनिः । "पुत्रान्ताद्वा' इति फिञ्, तस्य कुम्वा, गार्गीपुत्रकायणिः, गार्गीपुत्रा- यणिः । विशेपणस्य विशेपणान्तरानन्वयो न्यायसिद्ध इत्याह - गुणप्रधानेति । प्रधानस्य विशे- पणेनार्थ: प्रयोजनं भवतीत्यन्वयः। समानकर्तृकत्वं निर्वोढुं व्याचष्टे --- एवं स्थित्वेति। निर्वाह- मेवाह - तेनेति। न्यायवशात् प्रधानाप्रधानसंनिघावित्युक्तन्यायवशात् । घञ् न कृत्यः, न वा ल्युट्, अत आह बहुलेति ॥ - [२, १९८-२०२] (रत्नप्रकाशः) उपदिश्यतेऽज्ञातो ज्ञाप्यते यः स उपदेशः, कर्मणि घन् । तथा च "अभ्र आँ अपः' इत्यत्रापि प्रसज्यत इति व्यर्थमत्रोपदेशग्रहणमित्याशयेन पृच्छति - उपदेश इति किमर्थमिति । उपदिश्यते उच्चारणमात्रेणैव यस्य स्वरूपमज्ञातं ज्ञाप्यते स उपदेशः । तथा च "आङोऽनुनासिक- श्छन्दसि' इत्यत्रानुनासिकशब्दोच्चारणमात्रेणानुनासिको न ज्ञायते।. किं तु "मुखनासिकावचनोऽनु- नासिकः' इति सूत्रेणानुनासिकशब्दार्थ ज्ञाते तदुत्तरकालं ज्ञायत इति तत्संज्ञा न प्रवर्तत इत्याशये- नोत्तरमाह -- अझ आँ अप इति । "स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा' इति सूत्रार्थज्ञानं विना 'एध बृद्धौ' इत्यादावप्येघादिशब्दोच्चारणमात्रेण तद्वाच्यतत्सदृशज्ञानं न भवतीत्युद्देशोपदेशयोर्न कोऽपि भेद इत्या- शयेन पृच्छति -कः पुनरिति । प्रष्टुराशयं तन्मुखादेवावधारयितुं स्वामिमतं तावत् प्रकटयति - प्रत्यक्षमिति। प्रण्टेदानी स्वाशयं प्रकटयति इत्संज्ञायामिति । यद्यपि दृष्टान्तदानॊन्तिकयो- बैंपम्यमप्यस्ति, तथापि तदुपेक्ष्य दृष्टान्तेऽप्युद्देशोपदेशयोः संकरोऽस्तीति यत्किचिदेतदित्याह - ‘लक्ष- नापीति। लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणो गुणः, तेनाप्यज्ञातज्ञापनमुपदेशो भवत्येवेति भावः। उद्दि- शत्विति। अध्यष्य इति शेषः । इषेत्वकमिति । 'इषेत्वा'शब्दो यस्मिन्ननुवाकेऽस्ति स इषेत्वकः, "गोषदादिभ्यो वुन्। एतेन 'इषेत्वकमधीष्वेति। [इषेत्वकमित्येतत्] पूर्वेण संबध्यते:- तस्मा- याचष्ट इषेवकमिति' इति, 'किमर्थमाचष्ट इत्याह --अधोवेति । अध्ययनार्थमाचष्ट इत्यर्थः' इति च निरस्तम्। किमाचष्ट इत्यपेक्षायामुत्तरत्वेन 'इषेत्वकमधीण्वेति' इतीतिशब्दनिदर्शित- स्वरूपस्यैव संवन्वात् । अध्येतुमित्येव प्रयोजनकथनपरस्योचितत्वेन 'अधीष्व'शब्दस्य तत्परत्वा- नौचित्याच्च। इत्कार्याभावादिति । इत्संज्ञाप्रयुक्तकार्याभावादित्यर्थः । लोप एवेत्कार्यमिति । इत्संज्ञकस्यैव १"तस्य लोपः' इत्यनेन लोप इति मन्यते। अकार्य लोपः इत्संज्ञाया इति शेषः । इत्संज्ञां विनापि नुडाधुकारस्येव "तस्य लोपः' इत्यनेनानुवन्वमात्रलोपपरेण लोपसंभवात्, सत्याम- - । ४ ५ अ. ऋ. सं. ५.४८. १. तत्रान्वयः पा. सू. ६.१.१२६. *पा, सू. ४. १. १५९. 'पुत्रान्तादन्यतरस्याम्' 'पा. सू. १. १. ८. इति सूत्रस्यार्थानुवादः । पा. सू. १. १. ६८. प्रदीपे 'प्रधानमथि विशेषणेन भवति' इत्येव ‘भाष्ये 'लक्षणेन ह्युपदेशः' इत्यत्र 'लक्षणेनापि पाठो दृश्यते। प्रधानं विशेषणेन अथि ह्यपदेशः' इति निर्णयसागरमुद्रिते प्रयोजनवद् भवतीत्यन्वयोऽत्र विवक्षित इति 'पा. सू. ५. २. ६२. यद्वा, 'प्रधानस्यार्थो विशेपणेन पा. सू. १. ३.९. भवति' इत्यन्नं भट्टपाठ इति भाति । पा. सू. १. ३.९. पाठः। भाति ।

·१५४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि पीत्यसंज्ञायामुपदेशसामर्थ्येन लोपाप्रवृत्तेश्चेति भावः । अनन्तरलक्षणायामिति। अनन्तरोऽव्यव- हितो लक्षणं संज्ञिरूपो विपयो यस्यास्तस्यामित्यर्थः । सत्यामिति । आत् इत् यस्यानन्तरः स 'आदित्' इत्याश्रयणसंभवादिति शेषः। प्रसज्यतेति। अयुक्तमिदं दूपणम्, सिद्धान्तेऽनुबन्धानामा- रोपितावयवत्वस्यानन्तरादिपु बहुव्रीह्यभावस्य च स्वीकारात् । प्रकृते आकारस्य अटधात्ववय- वत्वारोपे मानाभावाच्च। "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायेनोक्तमित्संज्ञाप्रयोजनमभ्युपेत्य समाधत्ते -सिद्धं त्विति। शास्त्रमिति । शास्त्रान्तर्गतः अइउण्कुक्टुक्प्रभृति: शब्दविशेपः शास्त्रशब्दे- नोपचर्यते। परत्वादिति। नपुंसके करणे ल्युट: सावकाशत्वादिति भावः। ननु "अकर्तरि च कारके' इति सर्वलिङ्गसाधारण्येन करणे घनः प्राप्तत्वात् कथं नपुंसके करणे ल्युटः सावकाश- तेति चेन्न, लिङ्गानुशासने "पुमान्' इत्यधिकारे "धनवन्तः' इत्युक्तत्वेन तस्य पुंल्लिङ्गमात्रविषय- त्वात्। एतेन 'परत्वेन वाधकत्वं लक्ष्यते। अनवकाशत्वाल्ल्युट प्राप्नोतीत्यर्थः' इति निरस्तम् । परशब्देन वाधकत्वलक्षणे मानाभावात्। हलश्चेति । परत्वादयं घम् ल्युटं बाधत इति मन्यते । तत्रापीति। त्वर्थेऽपिः। तत्र त्वित्यर्थः। प्रायवचनादिति। संज्ञायामित्यस्य विशेपणं 'प्रायेण' इति। तथा च संज्ञायां प्रायेण भवति, क्वचित्त्वसंज्ञायां भविष्यतीति मन्यते । संज्ञायामेवेति । सर्वेषां कारकाणां क्रियायामेवान्वय इति सिद्धान्तात् प्रत्ययकर्तृकभवनक्रियायामेव 'प्रायेण' इत्यस्या- न्वयः, न तु संज्ञायामित्यनेनेति भावः। एतेन 'प्रत्ययस्य विधेयतया प्राधान्यात् प्रायग्रहणं प्रत्य- येनैव संबध्यते, न तु गुणेन संज्ञयेत्यर्थः' इति निरस्तम् । विधेयस्य प्राधान्यमित्यत्र गुणस्य विशेप- णासंवन्धे च मानाभावात् । 'पशुना यजेत' इत्यादी विधीयमानस्यापि पश्वादेः प्रधानत्वाभावात् । 'राज्ञः पुत्रं पश्यन्ति' इत्यादौ गुणस्यापि पुत्रस्य राजरूपविशेषणयोगाच्च । उपाधेरुपाधिरिति! कारकस्य कारकं न भवतीत्यर्थः । विशेषणस्य वा विशेषणमिति। कारकान्यक्रियोपसर्जनं विशे- पणम्, तस्य तेन संबन्धो नेति भावः। उपाधिविशेषणशब्दयोर्व्यत्ययेनापि प्रयोगो दृश्यत इति तदंशे आग्रहो न विधेयः । कयटेन तु 'वाच्य उपाधिः, अवाच्यं विशेषणम्' इत्युक्तम्, तत्र तारतम्यं बुद्धिमद्भिरूह्यम्। “संबोधनान्तं कृत्वोऽर्थाः कारकं प्रथमो वतिः। धातुसंबन्धाधि- कारनिष्पन्नमसमस्तनन् । तथा यस्य च भावेन पष्ठी चेत्युदितं द्वयम् । साघुत्वमष्टकस्यास्य क्रिययवावधार्यताम्' । अप्रधानमेव विशेषणमुपाधिश्च भवति । प्रधानं तु विधेयविशेष इति मन्यमानः शङ्कते यदीति। इनङ विभाषा न प्राप्नोतीति। ढक् प्रकृतो विधीयते । संनियोगेनेनन्वाचयशिष्टोऽप्रधानमिति तत्र विभापासंबन्धो न स्यात् । किं तु ढक्येव स्यादिति मन्यते। शङ्कितृवुद्धिमनुसृत्यैव समाधत्ते --- इनवात्रेति। वस्तुतस्त्विनङो ढकश्चोभयोविधेय- त्वेनेनको [ऽन्वाचयशिष्टत्वेऽपि] न विशेपणता, विधेयत्वाविशेषात् । तथा च शङ्का मन्देति स्पष्टमेव। एवं च समाधानमपि तद्बुद्ध्यनुसारेणेत्येव वक्तुं युक्तम् । अन्यथा "जङ्गलधेनु- बलजान्तस्य विभाषितमुत्तरम्' "अर्धात् परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा' इत्यत्र पूर्वोत्तरपदयोः पृथग्- वृद्धेविधेयत्वेनैकत्र विकल्पसंबन्धोऽपरत्र तदभावश्च न स्यात् । न हि तत्र सूत्रान्तरेण विहिता- मेकां वृद्धिमाश्रित्य वृद्धयन्तरमेव विकल्प्यत इति वक्तुं शक्यम्, “जङ्गल' इत्यादिसूत्रे तत्संभवेऽ- २ 'ली. न्या. द्वितीयमागे पृष्ठम् ३५. न्यायेनाभ्युपेत्येत्यन्वयः । पा. सू. ३. ३. १९. *लिङ्गानुशासनम् ३५. “लिङ्गानुशासनम् ३६. ३ 'वैयाकरणभूपणसारे धात्वर्थनिर्णये श्लो. १६, १७. पा. सू. ७. ३. २५. पा. सू. ७. ३. २६. 'पा. सू. ७. ३. २५. ८ ·अ.१ पा.३ आ. १ १५५ न चेदम- पि "अर्थात् परिमाणस्य' इत्यादिषु तदसंभवात् । विहितः प्रत्यय इति। "स्त्रीभ्यो ढक्' इत्य- नेनेति शेषः। विहितः प्रत्यय इति। "उदीचां वृद्धादगोत्रात्' इत्यनेनेति शेपः । कृतमिति। आथितमेवेत्यर्थः । न च कश्चिद्दोष इति। इनडादिस्थले आपादितदोपस्य तुच्छ- त्वादिति भावः । एवं च कृत्वेति । इति कारणादित्यर्थः । एतेन ‘एवं स्थित्वेत्यर्थः' इति निरस्तम् । असंबद्धप्रलापत्वात् । न ह्येवं स्थित्वा घञ् न प्राप्नोतीत्यर्थोऽभिमतस्तत्र । 'बहुलमित्येवेति। बहुलवचनात् परमपि ल्युटं बाचित्वा असंज्ञायामपि वा घन् भवतीति भावः ॥ हलन्त्यम् १. ३. ३. [२, २०२-२०७] - - (उद्द्योतनम्) अन्तशब्दोऽत्रावसानवचनः, “न समीपवचनः, अतिप्रसङ्गात्। तस्माद् दिगा- दित्वाद्यदित्यभिप्रेत्याह -- अन्त इति । सर्वस्येति । तत्तदुच्चारणानन्तरं तस्य तस्यावसाना- दन्तशब्दस्याबसानवचनत्वादित्यर्थः। अन्त्यग्रहणसामर्थ्यात् समुदायान्त्यं ग्रहीष्यते, अत आह - 'अन्त्यग्रहणं चेति। अप्रसङ्गातिप्रसङ्गनिरासाय व्यवसितशब्दार्थमाह - व्यवसिता इति । समु- दायतन्त्रत्वात् समुदायार्थत्वात् । आदिनिवृत्त्यर्थत्वमुक्तमाशङ्कय निराकरोति - आदीति । काल्प- निकं वैवक्षिकम्, न तु स्वाभाविकम् । पूर्वस्माद्भदमाह-पूर्वमिति। भाष्ये सापेक्षोऽयमिति । अन्त्यशब्दस्य सापेक्षत्वात् । तमेवाह -शषसरिति। 'लकारश्च' इति पूर्व वाच्यमित्याह - पूर्वमिति। "हल्' इति सूत्रस्थलकारस्येत्यर्थः । 'लकारश्च' इति पृथङ निर्देशो न कार्यः, सूत्र एव लकारद्वयनिर्देश इत्याह हल च ल चेति । द्विवचनाभावार्थमाह - समाहारेति । सरूपैकशेपे द्विवचनमाशङ्कयाह - नपुंसकमिति । एकस्य तत्पुरुषस्य, प्रत्याहारस्य वा। 'गुण- भूतस्य' इति भाष्यं विवृणोति - शषसरिति। लकारस्य अनूपस्य। 'प्रत्याहारद्वयस्याप्यन्योन्या- श्रयं शङ्कते ---- नन्विति। लुदित इति । 'धुताबूलुदितः' इति यणा निर्देशादजेव तत्र विव- क्षित इति भावः। स्वरेति । १२"लिति' इति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तस्वरेत्यर्थः । श्रवणार्थ एव लकारोऽस्तु, अत आह ---- श्रवणेति । तदेवाह -तत्रेति । हल्ङ्यादिसूत्रे । न च लुटि तिवादेशस्य "ता' इत्यस्य "निवृत्त्यर्थ हल्ग्रहणमिति वाच्यम्, "सुतिस्याक्षिप्तधातोः प्रातिपदिकाच्च परस्य - ८ २ ९ ३ 'पा. सू. ७. ३. २६. पा. सू. ४. १. १२०, पा.सू. ४. १. १५७. * भाष्ये 'बहुलमित्येवमत्र घञ्' इत्यत्र 'बहु- लमित्येवात्र घञ्' इति पाठोऽभिमतः । 'न समीपपरः ऋ. 'प्रदीपे 'अन्त्यग्रहणं त्वादिनिवृत्त्यर्थम्' इत्यत्र अन्त्यग्रहणं चादिनिवृत्त्यर्थम्' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति। "इतरेतराश्रयमेवाहेत्यर्थः । माहेश्वरसूत्रम् १४. अच्हलरूपप्रत्याहारद्वयस्यापीत्यर्थः । १० अन्योन्याश्रयमाशङ्कयाह --लदित इति -ऋ. पा. सू. ३. १. ५५. पा. सू. ६. १. १९३. १३ 'डा' इत्यस्येति युक्तं भात्युद्दयोतदर्शने । अथवा ता इत्यस्येत्यस्य तकारात् परस्याकारस्य- त्यर्थः। " हल्ङ्यादिलोपनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । १५ स्यतास्याक्षिप्त ऋ. ५ ·१५६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि विधीयमानलोपस्य 'तासः परस्यासंभवात् । प्रातिपदिकानामुपदेशाभावान्नेत्संज्ञाप्राप्तिः, अत आह -'यदा विति। मञ्चकस्य मञ्जक इत्यपभ्रंशः, तस्य साधुत्वनिरासाय प्रातिपदिकानामप्यु- पदेश: कर्तव्य इति पस्पशान्त उक्तम् । नन्वणो णकारस्य परत्वादित्संज्ञायां सत्यां पश्चात् ५कृत्तद्धित' इति प्रातिपदिकसंज्ञा। तदनन्तरं प्रातिपदिकप्रतिपेध: प्रवर्तमानो न पूर्वप्रवृत्तेत्संज्ञा वाघितुमलमिति 'अकृत्तद्धिते' इति न वक्तव्यम्, अत आह - अपवादेति। उदश्विदित्यादी प्रत्ययतकार एवास्तु, अत आह --- उदश्विदिति। इदर्थाभावादेवेत्संज्ञा न भविष्यतीति · शङ्कते. नन्विति। अवश्यमिति । तथैव प्रयोगात्। आमन्त्रितेति । आष्टमिकेत्यादिः। नन्वि- त्संज्ञायां लोप: स्यात्, स च निपिद्धः, अतो नेत्संज्ञा, नापि तन्निमित्तस्वरः, अत आह न डीति। यथा प्रातिपदिकसंज्ञानिमित्तलोपनिषेधो न तत्संज्ञायास्तद्वदित्यर्थः । व्यपवर्गो भेद:, निति परतः पूर्वस्य स्वरः, न तु नित एव। ननु "सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्यः' इति पक्षे निदन्तस्य स्वरः स्यात्, अत आह यदेति । अयं राजा तक्षेति शब्दः। अत्र तु पक्षे "सौवर्यः सप्तम्यः' इति पक्षे। वाक्यायें छन्दोऽधीत इति वाक्यार्थे। पदवचनं समुदायस्यैव निपातनम्। "प्रत्ययश्च श्रोत्रिय इति निपात्यत इति शेषः। भाष्ये एष स्वरः उक्तस्वरः । स्वरितकरणमेवाह न्यडस्वराविति । भाष्ये एतत्समाधानसत्त्वादुत्तमत्वाभावो नोक्तः । प्रत्ययस्येति । अगस्त्य- शब्दादृष्यण: "कौण्डिन्यशब्दाद् गर्गादियनश्च लुक् । तत्संनियोगेन च तयोः क्रमादेतावादेशौ विधी- निषेधः स्यात् 'प्रातिपदिकप्रतिपेघः' इत्यनेन । 'अकृत्तद्धिते' इति निषेधोऽत्र नास्तीत्याह न चायमिति ॥ येते। -- [२, २०२-२०७]] - इतरः (रलप्रकाशः) अन्त्ये चरमभागे वर्तमानमन्त्यम्, तथा च तत्तत्समुदायापेक्षया सर्वस्य हलोऽ- न्त्यत्वसंभवादतिप्रसङ्ग इत्याह - हलन्त्य इति। अन्त्यग्रहणमादिनिवृत्त्यर्थ स्यादिति भावः । समाधत्ते - सिद्धं त्विति। व्यवसितो निश्चितो यः समुदायो धातुत्वादिना तदन्त्यं हलिदित्यर्थः । वक्तव्यमिति। व्याख्येयमित्यर्थः । यथाश्रुतग्राह्यपूर्ववचनाश्रयणनमादाह सिध्यतीति। स्वाशयमाह यथान्यासमिति । सर्वश्च हलिति। आदेरपि व्यपदेशिवद्भावेनान्त्यत्वादिति भावः । नन्वाक्षरसमाम्नायिकानुवन्धानां धात्वाद्यन्तत्वाभावेनेत्संज्ञा न स्यादित्यत आह -- अथ- वेति । व्यवसितान्येवापेक्षिप्यामह इति । 'उपदेशे' इत्यनुवर्त्य उपदेशे शास्त्रगतशब्दविशेषे:- न्त्यं हलिदिति व्याख्यानात् "अइउण्' इत्याद्याक्षरसमाम्नायिकशब्दविशेषैरप्यज्ञातक्रमविशेपा अनु- वन्या ज्ञाप्यन्त इति तेपामप्युपदेशत्वसत्त्वेनेप्टस्थल एवेत्संज्ञा सिध्यतीति भावः। अन्योन्याश्रय- दोपमाह - लफारस्येति । अनुबन्धाज्ञापितत्वादिति । अनुबन्धशब्दस्य भावप्रधानस्य तृतीयान्त- तासेः . ८ . 'प्रातिपदिकानामुपदेशत्वाभावात् . अ. 'प्रदीपे 'यदा मञ्जकादि' इत्यत्र 'यदा तु मज- कादि' इत्यनंमट्टाभिमतः पाठ इति भाति । पश्चादृत्तिस्थलेऽपि प्रातिपदिकसंज्ञा-ऋ. 'पा.मू. १.२.४६. महामाप्यम् ६. १. १९२. यथेति अ. 'महाभाप्यम् ६. १. १९२. प्रदीपे 'पंश्च प्रत्ययः' इत्यत्र 'घन् प्रत्ययश्च' इत्यानंमट्टपाठ इति भाति । "कौण्डिन्यगब्दावयवकुण्डिनशब्दादित्यर्थः । माहेश्वरमूत्रम् १. ४ ·अ.१ पा.३ आ.? १५७ स्य अनापितशब्देन "तृतीया' इति योगविभागाद्वा मयूरव्यंसकादित्वाद्वा समासे ततो भावप्रत्ययात् पञ्चमी। हल्ग्रहणाप्रसिद्धिरिति। लकारस्येत्संज्ञायां सत्यां हल्प्रत्याहारसिद्धिः, हल्प्रत्याहारसिद्धी च लकारस्येत्संज्ञेत्यन्योन्याश्रयः । अन्योन्याश्रयं च कार्य न प्रकल्पत इति भावः। समाधत्ते सिद्धं विति। लकारनिर्देशादिति। सूनान्ते लकारस्य संयोगान्तलोपेन निर्देशात् 'उपदेशे' इत्य- नुवयं 'उपदेशेऽन्त्यं ल इत्' इति व्याख्याय ततः "आदिरन्त्येन' इति सूत्रं व्याख्याय ततः 'हल- न्त्यम्' इत्यवशिष्टस्य व्याख्यानान्नोक्तान्योन्याश्रयदोप इति भावः। एकशेषनिर्देशाद्वेति । हलिति योगविभागाभिप्रायमिदम्। सहविवक्षासंभवेन ह्यनकशेषनिर्देशो न युज्यते। एतेन 'लकारनिर्दे- शात्' इत्यत्र 'हल च ल च' इति समाहारद्वन्द्वम्, प्रकृते च यथाश्रुतमेकशेषमाश्रयन् निरस्तः । द्वन्द्वकशेषयोः सहविवक्षायामेव प्रवृत्तेः। हल्प्रत्याहारार्थमजानतः प्रति तदर्थसाधारणसहविवक्षा- संभवाच्च। उपायान्तरमाह ---- अयवेति। गुणभूतस्येति । -अथवेति । गुणभूतस्येति । स्थान्यादेशयोरभेदविवक्षया लकार- रस्य गुणभूतता। अक्षरसमाम्नायान्ते प्रकृतसूत्रे च 'हल्' इत्यकारस्य लुकारेण सहकादेशे गुणे सति जात इति लकारस्यान्त्वेन "उपदेशेऽजनुनासिकः' इति सूत्रेणेत्संज्ञायां पूर्ववदन्योन्याश्रय- परिहार इति भावः । ननु हल्प्रत्याहारवदच्प्रत्याहारस्याप्यसिद्धत्वेन पूर्ववदत्राप्यन्योन्याश्रय इति चेन्न, 'अनुनासिक इत्' इति विमज्यानुनासिकस्येत्संज्ञां विधाय तत: "आदिरन्त्येन' इति सूत्रं 'हलन्त्यम्' इति सूत्रं च व्याख्याय तत: 'उपदेशेऽच्' इति भागस्योत्तरभागेन सहानुनासिक इत्संज्ञश्चेदुपदेशे योऽच् स एवेति नियमपरत्वाश्रयणादिष्टसिद्धिरित्यत्र भगवतस्तात्पर्यात् । एतेन 'लुदित इति ज्ञापकाद् लकारस्येत्संज्ञा भविष्यतीति नास्तीतरेतराश्रयत्वमिति · भगवतो भाष्यकारस्याभिप्रायः' इति निरस्तम्। 'हलन्त्यम्' "उपदेशेऽजननुनासिकः' इति सूत्रार्थज्ञानशून्यस्य "पुषादिद्युताङ्लुदितः परस्मैपदेषु' इति सूत्रार्थज्ञानं जातमित्यत्र मानाभावेन भगवतस्तादृशाशयकल्पनानौचित्यात्। तदेवं वालव्युत्पादनोपयोगितयान्योन्याश्रयपरिहारत्रयमुक्त्वा लक्ष्यदर्शिनां त्वन्योन्याश्रयोऽप्रसक्त एवेत्याह अथवेति। एतेन "णलो लकारः स्वरार्थः कृतः । असत्यां चेत्संज्ञायां कुतः स्वरः। श्रवणार्थ- स्तु णलो न लकारः। “हल्ङ्याप्' इति सूत्रे हल्ग्रहणात् णल्व्यावृत्त्यर्थाज्ज्ञापकात् । तत्र हि बिभेदेति णल्व्यावृत्त्यर्थं हल्गणं कृतम् । लकारस्य च श्रवणेऽपृक्तत्वाभावाल्लोपस्याप्राप्तिरिति किं हल्ग्रहणेन" इति निरस्तम्। यं प्रत्युक्तोऽन्योन्याश्रयस्तं प्रत्यस्य परिहारस्यायोगात्। उपदेश- ग्रहणमत्रानुवर्तितमित्यविद्वान् व्यवसितशब्दस्य प्रातिपदिकादिकमर्थ इति मत्वा शङ्कते-'प्राति- पदिकस्यति । अकृत्तद्धितान्तस्येति। अश्रूयमाणकृत्तद्धितान्तस्येत्यर्थः । कुम्भकार इति। कुम्भ कृ अण् इति स्थितेऽत्र श्रूयमाणकृदन्तत्वात् प्रकृतप्रतिषेधाप्रवृत्ती णकारस्येत्संज्ञायां वृद्धी चेष्टं सिध्यतीति भावः। एतेन 'अपवादविषयपरिहारेणेत्संज्ञायाः प्रवर्तनात् पूर्व प्रातिपदिकसंज्ञेति प्रति- षेधे प्राप्तेऽकृत्तद्धित इति प्रतिषेधः क्रियते' इति निरस्तम्। सत्यां प्रातिपदिकसंज्ञायां निषेध- स्वरूपलामः, सति च तस्मिन् अपवादविषयपरिहारेणेत्संज्ञाप्रवृत्तिः, सति च तत्परिहारे प्रातिपदिक- संज्ञेति चक्रकेतरेतराश्रयात् । निषेधस्यापवादत्वे मानाभावाच्च । ननु परत्वात् पूर्वमित्संजव स्यादिति कुम्भकार इत्यादौ प्रातिपदिकसंज्ञाप्रयुक्तनिषेधो न भविष्यतीति व्यर्थमकृत्तद्धितग्रहण- - ६ ७ ८ 'पा. सू. २. १. ३०. पाः सू. १.१.७१. असंभवाच्चेति छेदः । पा. सू. १.३.२. पा.सू. १.१.७१. पा. सू. १. ३. २. पा. सू. ३.१.५५. पा. सू. ६. १. ६८. वातिके 'प्रातिपदिकप्रतिषेधः' इत्यत्र 'प्राति- पदिकस्य प्रतिषेधः' इति व्यस्तपाठोऽभिमत इति भाति । ५ ·१५८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मिति चेन्न, नित्यत्वात् पूर्वमेव प्रातिपदिकसंज्ञाप्रवृत्तेः। प्रत्ययग्रहणमिति। उदश्विच्छकृच्छब्दी तु न प्रत्ययाविति भावः। यद्यपि "शकेर्ऋतिन्' इति शकृच्छब्दो व्युत्पाद्यते, तथापि तत्र ऋतिन्- प्रत्ययोपदेशान्त्यस्य नकारस्येत्संज्ञा कृतैवेत्यवशिष्टस्योपदेशत्वाभावादेवेत्संज्ञा न भविष्यतीति न दोपः । राजा तक्षेति। यद्यपि "कनिन्युवृपितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः' इति कनिन्प्रत्ययान्तत्वमनयोरित्या- धुदात्तत्वमेवास्ति, तथाप्युणादीनामव्युत्पत्त्याश्रयेण "फिषोऽन्त उदात्तः' इत्येवावेष्टमिति मन्य- मानस्य दूपणोक्तिरियमिति न दोषः । एतेन 'आमन्त्रितनिघातप्रतिपेघार्थमाधुदात्तत्वं स्यात्' इति निरस्तम् । अत्रत्यस्य शङ्कितुः राजेत्यादेराद्युदात्तत्वज्ञानाभ्युपगमेनाद्युदात्तत्वापादनस्यामन्त्रित- निघातप्रतिषेधपर्यन्तत्वकल्पने चातुर्याभावात्। नित्यादिरिति। निति निति च य आदिः स उदात्तो नित्यं भवतीति सूत्रार्थ मन्यते। नितीत्युच्यत इति । मिति निति च परे पूर्वस्यादि- रुदात्तो नित्यमिति सूत्रार्थाश्रयणादेकस्मिन् पौर्वापर्यासंभवादिति भावः । व्यपवर्गाभावादिति। भेदाभावादित्यर्थः। सति हि भेदे पौर्वापर्य संभवति। एवं च "सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्यः' इति पक्ष: "ञ्नित्यादिनित्यम्' इति सूत्रे तावन्नास्तीति सिद्धम् । तथा च "श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते' इत्यत्र छन्दसः श्रोत्रभावो घन् च प्रत्ययो निपातित इत्येवाभ्युपगन्तव्यम्। छन्दोऽधीत इत्यर्थे 'श्रोत्रियन्' इति समुदायनिपातने त्वाद्युदात्तत्वं न सिध्येत् । न च नित्त्वसामर्थ्यात् तत्सिद्धिः, तत्र नकारस्येत्संज्ञायां मानाभावात्। इत्संज्ञासामर्थ्यात् प्रयोजनसिद्धिः, प्रयोजने सिद्धे हीत्संज्ञा- सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयाच्च । उपोत्तम उपोत्तमं रितीति। सजातीयानामन्त्यमुत्तमम्, तत्समीपमुपोत्तमम्, अनन्त्यमिति यावत् । तथा च स्वर्शब्दाकारोऽचामचोर्वान्त्यो न भवतीति तभिन्नत्वात् स्वरितत्वं स्यादिति मन्यते। शङ्कित्रभिमतमुत्तमशब्दार्थमभ्युपगम्यापि समाधातुं शक्यत इत्याशयेनाह- स्वरितकरणसामर्थ्यादिति। अन्तरिति । अत्रादिरकारोऽन्त्यसमीपो भवति, सजातीयेनाव्यवहित- त्वात् । त्रिप्रभृतिष्विति । सजातीयेषु योऽन्त्यस्तत्रेति शेषः। करिष्यत इति । करिष्यत इति। स्वरादिगण इति शेपः। तत्र हि स पठितः। तस्य प्रातिपदिकत्वादेवान्तोदात्तत्वे सिद्धेऽन्तोदात्तनिपातनात् रित्स्वरो बाध्यत इत्युपपन्नं भवति । एतच्चात्र युक्तमिति। एतदेवात्र युक्तम्, न तु प्राति- पदिकप्रतिपेध इति भावः। इत्कार्याभावादिति। रित्प्रत्ययान्तस्योपोत्तममुदात्तमिति व्याख्यानात् सनुतर्शब्दस्य रित्वं न भविष्यति, तत्रोक्तस्वराप्रसक्तेरिति भावः । ननु प्रातिपदिकप्रतिषेधे कि स्यादित्यत आह “यत्र होति। भवतीति । दहलीदीपन्यायेनोभयान्वयोऽस्य ज्ञेयः । कुण्डिनजिति। अस्य हि स्थानिवद्भावेन प्रातिपदिकत्वेऽपि "चितः' इत्यन्तोदात्तत्वं भवति । ननु प्रत्ययस्यैव चित्त्वमाश्रित्य प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्यान्त उदात्तः क्रियते "चितः' इत्यनेनेति कथ- मत्र चित्स्वरप्रवृत्तिरिति चेन्न, प्रकृतिप्रत्ययान्यतरस्य चित्त्वमादायैव चिदवयवकस्य प्रकृतिप्रत्यय- समुदायस्यान्तोदात्ततायास्तेन विधानात् । मतुब्लुकमाथित्य हि तत्र चिद्वतोऽन्त उदात्त इति मूयार्थो भगवता व्यवस्थापितः ।। --- ४ 'उणादिसूत्रम् ५०७. 'एतेन 'यत्र हीत्कार्यं भवति तत्संज्ञा' इति भाप्ये उणादिमूत्रम् १६२. पाठ इति सूच्यते। मुद्रितेपु भाप्यपुस्तकेषु फिट्सूत्रम् १. 'यत्कार्य भवति भवति तत्संजा' इत्येव पाठो महामाप्यम् ६. १. १९२ दृश्यते हरयाणापूनामुद्रितयोः । 'यत्कार्य, 'पा. मू. ६.१.१९७. भविष्यति तत्संज्ञा' इति निर्णयसागर- पा. मू. ५.२.७४. चौसाम्बामुद्रितयोः । 'भाप्य 'यलार्यम्' इत्यत्र 'यत्र हीत्कार्यम्' 'पा. मू. ६.१.१६३. इति पाठो रत्नप्रकागदमिमत इति मायते। पा. मू. ६.१.१६३. .

·अ.१ पा.३ आ.१ १५९ न विभक्तौ तुस्माः १.३.४. [२, २०७-२०९] (उद्दयोतनम्) भाप्ये क्वेति। "किमोऽत्' इति तकारस्येत्संज्ञानिपेघे श्रवणप्रसङ्गादित्यर्थः । इत्संज्ञास्थापनार्थमिति शङ्कां वारयति - इत्संज्ञाया इति। मकारस्येत्संज्ञानिरासार्थमिति यावत् । भाप्ये यद्येतज्ज्ञाप्यत इति। मकारस्येत्संज्ञा प्राप्नोतीत्यर्थः । 'इत्कार्याभावादनेत्संज्ञा न भव- प्यति' इत्यत्रत्याशब्दार्थमाह इदानीमित्यति। यथेष्टमिति ! . "प्राग्दिशः' इत्यत्र दिग्छब्दे- भ्य इत्यतः प्राङनिर्दिष्टेष्वर्थेण्वित्यर्थ इति भावः । यकारान्तत्वे प्रयोजनमाह यकार इति। प्राथम्याद्धकारान्त' इति वक्तव्ये प्रयत्नलाघवात् 'यकारान्तः' इत्युक्तम् ।। - [२, २०७-२०९] (रत्नप्रकाशः) अतद्धित इति। तद्धितभिन्ना या विभक्तिस्तत्स्थास्तुस्मा नेत्संज्ञका इति वाच्यमित्यर्थः । इत्संज्ञापरित्राणार्थमिति । इत्संज्ञायाः परित्राणमिति "साधनं कृता' इति पञ्चमी- तत्पुरुषः । ततस्तस्यार्थशब्देन चतुर्थीतत्पुरुषः । अनुबन्धं करोतीति । तस्मिन् कृते हि तद्वि- शिष्ट एवोपदेश: संपद्यत इति तल्लोपोत्तरं मकारान्तस्योपदेशत्वाभावान्मस्येत्संज्ञा न भवति । अर्थेष्विति । प्राग्दिशीयेष्वर्थेष्विश्भावे कृते ततो दानीम् भवतीति भावः । तदोऽप्ययमिति । "तदो दा च' इति चकारेणानुकर्षणादिति भावः। ननु चेति। विभक्ती परतोऽत्वमित्यजानत उक्तिरियम्, "अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाघते' इति परिभाषामजानतो वा । प्राप्नोतीति। "अन्तरङ्गानपि' इत्युक्तपरिभाषयेति भावः । यकारान्त इति। तथा च यका- रान्त एवोपदेश इति तस्य लोपोत्तरं मकारस्येत्वं न भविष्यतीति भावः । लुप्तनिर्दिष्ट इति । लोपेन साधनेन निर्दिष्ट इत्यर्थः। एतेन संयोगान्तलोपोत्तरं मकारान्त एव दानीम् संपन्न इती- त्संज्ञा स्यादित्याशङ्कय संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वात् सा नेति वदन् निरस्तः। प्रातिपदिकस्वरूप- स्यैव शास्त्रगतस्योपदेशत्वकल्पनाया आवश्यकत्वेन साहितिकविकाराश्रयेण शङ्कायास्तदभ्युपगमेन समाधानस्य चानौचित्यात् । अन्यथोत्तरसूत्रे चुञ्चुपचणपोः “लोपो व्योः' इति लोपस्य सिद्ध- त्वेन चकारस्येत्संज्ञादुरिता स्यात् ।। चुटू १.३.७. [२, २०९-२११] . (उद्दयोतनम्) तर्हि 'निर्दिष्टलुप्तः' इति भाव्यम्, अत आह - राजेति। पूर्वकालस्यति । २ । 'पा. सू. ५.३. १२. पा. सू. ५. ३. १. हकारान्त इति छेदः । का. वा, २.१.३३-२. ५पा. सू. ५. ३. १९. परिभाषा ५२. "परिभाषा ५२. पा. सू. ६.१..६६. ४ ८ ·१६० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि -- अथ- भावः। "पूर्वकालैक' इत्यत्र प्रथमानिर्दिष्टत्वेन . तस्यैव पूर्वनिपातावश्यकत्वादिति भावः। पूर्व निर्देशः उच्चारणमित्यङ्गीकृत्य समाहितम् । इदानी प्रतिज्ञेत्यङ्गीकृत्य यथाश्रुतमेव सम्यगित्याह वेति । इत्त्वस्य प्रयोजनं वदन्नुपसंख्यानस्य कर्तव्यतामाह.- इरितो वेति। समुदायेति । अत्यथा 'इदिद्रितः' इति निर्देशः स्यादिति भावः । अप्राप्तेति । समुदायस्याग्रहणेन हल्ग्रहणेन चान- हणादित्यर्थः। इदित्त्वाभावादिति । इकारस्यानुनासिकत्वाभावान्न प्रत्येकमित्संज्ञेति नन्ववयवस्येत्संज्ञाभावेऽनित्त्वादितः स्वरितेत्त्वाभावात् "स्वरितेतः' इत्यात्मनेपदं न स्यादिति शङ्कते - नन्विति । । समुदायस्य संज्ञां विना 'इरित्' इति कथं निर्देशः, अत 'आह-इराविति । भाप्ये कुम्भीधान्यन्यायेनेति। इदेव इद्यस्य तद् इदित्, तस्य नुम्। रुधिर् इत्यत्र रेफस्या- पीत्त्वान्न नुमित्यर्थः। निहितं संपादितम् । यद्यपीति । साक्षादित्यर्थः। तथापीति । तत्रे- वात्राप्यवधारणमित्येवमुपयोगसंभवेपीत्यर्थः। भाष्ये इकार एवेति । भाष्ये इकार एवेति । 'इदित्' इति कर्मधारयो न बहुव्रीहिरित्यर्थः। कथं तहि रुधिरादिव्यावृत्तिर्धातुलाभो वा, अत आह - भाष्ये इदिदन्त- स्यति। तद्वयाचप्टे इदितेति। ऋकारस्य धात्ववयवत्वाभावात् कथमित्त्वम्, अत आह - अनङ्गस्यापीति। निपातनमेवाह निपातनमेवाह -भिदृशब्द इति। पूर्वमिति । तथा च स्थानिवद्भावात् 'इर्' इत्यस्यापीत्संज्ञेत्यर्थः । एवं च 'भिद विदारणे' 'ऋदितो वा' इत्येवं पठनीये वैचित्र्यार्थ- मित्वरपरत्वाभ्यां निर्देश इति भावः। इरितो नुमनङ्गीकारात् 'नुमनुपक्तान्' इत्ययुक्तम्, अत आह नुमेति। स्वयं ज्ञापकान्तरमाह न दृश इति ॥ - [२, २०९-२११] राज- . (रत्नप्रकाशः) लुप्तनिर्दिष्ट इति। यत्तूक्तम् 'पूर्व निर्दिष्टः पश्चाल्लुप्त इत्यर्थः । दन्तादेराकृतिगणत्वाद् भाष्यकृद्वचनाद्वा पूर्वकालस्य परनिपातः । अथवा लुप्तोऽयमिति प्रतिज्ञातो लुप्तनिर्दिष्टः' इति। तन्न, सूत्रोच्चारणेनैव तन्निर्देशस्य कर्तव्यत्वेन पूर्व निर्देशः पश्चाल्लोप इत्यु- क्तेरसंबद्धप्रलापत्वात्। एतदस्वरसेनैव तेनापि पक्षान्तरपरिग्रहात्। लोपस्य सत्यत्वेन 'लुप्तोऽ- यम्' इति प्रतिज्ञाकरणस्याप्यसंगतत्वाच्च। ननु भवन्मते लोपेन निर्दिष्ट इति कथमुपपद्यत इति चेत्, सूत्रेऽनुच्चारितस्यापि "लोपो व्योः' इति लोपेन तस्य लुप्तत्वं ज्ञातुं शक्यत इति यकाराद्येव प्रातिपदिकस्वरूपमिति ज्ञानादिति गृहाण अवयवग्रहणादिति। इराविती यस्य स इरिदित्या- श्रीयत इति भावः। दोषः स्यादिति । इरितामिदिद्विधिवारणरूपप्रयोजने सत्यपि दोपादेव तत्र तन्न्यायानाथयणमिति भावः। एतेन 'नुम्विधावस्य न्यायस्य निमित्तं नास्ति, तथापि दोपेण- वैतन्यायानाश्रयणम्' इति निरस्तम् । प्रयोजनस्य निमित्तरूपस्योक्तत्वात् । एवं तहाँति । 'इदितः' इति बहुव्रीहेः पष्ठी न भवति, किं तु कर्मधारयात् । तथा च रुधिरादीनामिरिदन्ता- नामिदिदन्तत्वाभावात् चक्षिङ इव नुम् न भविष्यतीति भावः । इत्र्वभूतस्येति। अर्घमात्रा- [द्रेफा ]ल्लाघवेन 'रितो वा' इत्यङविधाने ऋदितोऽपि प्रसङ्गेन 'ऋदितो वा' इति निर्देशेऽत्यन्त- गोरवेण च कारोऽनुबन्ध इल्प उच्चारणीय: संहितायामिति बुद्धचा निपातितस्तथेति भावः । एतेन ""ऋत इद् धातोः' इतीत्वे रपरत्वे च मिदिर् इत्यादिनिर्देशः । अनङ्गस्यापि निपात- . १ २ पा. सू. १. ३.७२. स्वरितजित इति सूत्रार्था- नुवादः। पा.सू. ६. १.६६. 'पा. सू. ७. १. १००. पा. सू. २. १.४९. इतोऽनित्त्वादित्यन्वयः। इकारस्येत्संज्ञाभावा- दित्यर्थः। ४ ५ ·अ.१ पा.३ आ. १ १६१ नादित्वम् । तत्र 'भिदृशब्दस्य पूर्वमकारस्येत्संज्ञा, तत इत्वरपरत्वे । "इरितो वा' इत्यत्रापि ऋ इत् अस्येति समासे कृते निपातनादित्वरपरत्वयोः कृतयो: 'इरितः' इति निर्देशः" इति निरस्तम्। "ऋत इद् धातोः' इत्यनेनेत्वं, निपातनादनङ्गस्यापीत्वमित्यनयोः परस्परविरोधात् । अस्मदादिभिरिदानीमकारस्येत्संज्ञा ज्ञेयेति 'पूर्वमित्संज्ञा, तत इत्वरपरत्वे' इत्युक्तेरप्यसंवद्धप्रलाप- त्वात्। धातुपाठेऽनुनासिकस्य ऋकारस्येत्वनिपातनादेव "इरितो वा' इति निर्देशस्य साघुत्व- विज्ञानसंभवेन तत्र पुनर्निपातनाश्रयणानर्थक्यात् । अन्यथा 'इरितो धातोश्च्लेरङ वा स्यात्' इत्याधुनिकप्रयोगस्यासाघुत्वकल्पनापत्तेश्च। नुमनुषक्तानिति । तत्र “इदितो नुम् घातोः' इति नुम् कृतश्चेदपि तत्फललाम इत्याशयेन नकारो नुम्शब्देनोपलक्षितः । इरितामिदित्त्वादेव नुमि सिद्धे नुमनुपक्तपाठो व्यर्थः सन् तदित्त्वप्रयुक्तनुममावं ज्ञापयतीति भावः । इदं व्यञ्जनपरस्य व्यञ्जनस्यैकस्यानेकस्य वा भेदो नास्तीति पक्षाश्रयेण ज्ञेयम्। तत्रापि. भेदोऽस्तीति मतसाघा- रण्येन तु न दृशः' इति निषेधस्तत्र ज्ञापको ज्ञेयः । अन्यथा दृशेरिदित्त्वान्नुमि सतीगुपधत्वा- भावात् क्सस्य प्राप्तिरेव नास्तीति किं तन्निषेधेन। अयवेति। औत्सर्गिकमुपसर्जनस्यैकवचनान्तत्वं वृत्तावित्याश्रयणादिर्शब्दस्यत्संज्ञां विनां इर् इत् यस्य सोऽयमिरिदिति निर्देशो नोपपद्यत इति इर इत्संज्ञासिद्धिरिति भावः । : अस्मिन् वातिककृदभिमतपक्षे इरितां 'स्वरितेत्त्वासिद्धेस्तत आत्म- नेपदामावो दोपः। एतेन "स्वरितत्वप्रतिज्ञानसामर्थ्यादवयवगतं स्वरितत्वं समुदायश्चाश्रयिष्यते' इति निरस्तम्। एतादृशकष्टक्लृप्त्याश्रयणे मानप्रयोजनयोरभावात् । तदेतदभिप्रेत्य प्रत्येकमिरो- रित्संज्ञापक्ष एव ज्यायानिति तत्रैव नुमभावे उपायान्तरमाह.- अन्त इति वर्तत इति । पादान्ते' इत्यत इति शेषः । तथा चेरितामन्त्येदित्त्वाभावान्न नुमिति भावः । इदमपि क्लिष्ट- कल्पनमेव। 'अन्ते' इत्यस्य पदार्थस्य पदार्थंकदेशेऽन्वयाश्रयणात्। तस्मात् पृथगित्संज्ञा, 'इदितः' इति कर्मधारयात् षष्ठीति पक्ष एव युक्तः ॥ - तस्य लोपः १.३.९. [२, २११-२१७] (उद्द्योतनम्) 'लोपः' इत्युक्ते 'साकाङ्क्षमवोधकत्वादप्रमाणं स्यात्, अत आह - अभाव इति। भावोपाधिः भावप्रतियोगिकः, सप्रतियोगिक एवेति यावत् । १°इत्संज्ञकस्यैवेति । योग्य- त्वादिति भावः । विपरिणामशब्दो भाक्त इत्याह सादृश्यादिति। संनिधीयते. कल्प्यते । विभक्तिमात्रस्य त्यागे विभक्त्यन्तरोपादाने च शब्दानित्यत्वप्रसङ्गादिति भावः । भाष्ये येऽने- काल इति। "जिप्रभृतयः । नन्वित्संज्ञासत्त्वे कथं णिद्ग्रहणेन ग्रहणाभावः, अत आह. तत्प्रति- बद्धमिति । १"न विभक्तौ' इतीत्संज्ञानिषेधात् लोपाप्रसक्तेः प्रतिषेधानर्थक्यमिति शङ्कानिरासाय - ८ ९ २ पा. सू. ३. १. ५७. पा. सू. ७. १. १००. पा. सू. ३. १. ५७. पा. सू. ७. १.५८. पा. सू. ३.१.४७. ६स्वरितत्वासिद्धेः फ. "अयमर्थः शब्दकौस्तुभे एतत्सूत्रव्याख्याने उक्तः । पा. सू. ७. १. ५७. सूत्रमिति शेषः। १० प्रदीपे 'इत्संज्ञस्यैव' इत्यत्र 'इत्संज्ञकस्यैव' इति पाठोऽत्राभिमतः। " आदिजिटुडव इति निर्दिष्टा इत्यर्थः । पा. सू. १. ३.४. ५ - 11 ·१६२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि -- भाष्ये 'तत्र तुस्मानाम्' इत्युक्तम्। 'तत्र 'तत्र'शब्दार्थमाह - यदीति। 'अप्रसिद्धिः' इत्यंत्र सिद्धिः ज्ञानम्, प्रकृष्टसिद्धि: प्रमा, नञ्समासेन प्रामाण्याभावोऽभिप्रेत इत्याह-ययेति। अप- वादन्यायेनेत्येतद्विवृणोति यथेति। . सर्वथा लोपावश्यकत्वात् कल्पद्वयस्य को भेदः, अत आह - एकदेश इति । संशयेति । तत्रोपलभ्यमानस्य रूपद्वयदर्शनात् संशय इत्युक्तत्वात् । सामर्थ्यात् तत्रोपलव्धेर्हेतुत्वोक्तिसामर्थ्यात् । अनवयवः बलाकादिः। तत्रान्यत्र चोपलभ्यमानत्व- मवयवस्याप्यस्तीति व्यभिचारं . शङ्कते नन्विति । समुदायविषयं समुदायस्थम्। “अइउण्' इति सूत्रे "आन्यभाव्यं तु कालशब्दव्यवायात्' इत्यत्रत्यं शकुनिमाण्यम्। सामर्थ्यादिति। तत्रै- वोपयोगादन्यत्रानुपयोगादित्यर्थः । 'विकल्पेनेति । अपवादत्वस्य पाक्षिकत्वादित्यर्थः । यथेति । 'ढौक गतौ' इत्यस्य । ननु पकारस्येत्संज्ञया लोपे सत्यात्वं स्यात्, अत आह उपदेशेति। अन्यथा “वता' इत्यादावप्यात्वं स्यादित्यर्थः । . कार्येति । कार्यप्राप्तय इत्यर्थः। तेनोच्चारण- प्रयोजनमुक्तम् । वृत्तिविशेषः बहुव्रीहिः । तदसिद्धौ हेतु: -- अनेकेति । वचनसामादिति । अवयवावयविसंबन्धासंभवादित्यर्थः। . "व्यवच्छिन्नानां किंचित्कालव्यवहितानाम्। असौ बुजिति जकारः। एकान्तत्वेऽपि संदेहनिरासाय व्यवसितपाठः कर्तव्य इति वार्तिककृतोक्ते 'संदेहमात्रम् इत्यादिभाष्येण तद् दूषयित्वानेकान्तपक्ष एव व्यवसितपाठ: कर्तव्य इति सूचितम् । तदाविष्क- रोति - एकान्तपक्ष इति। पौनरुक्त्यं शङ्कते नन्विति । शिष्यास्त्विति । तेपां तु लक्षणा- देव प्रयोगज्ञानम्, अन्यथा लक्षणवैयर्थ्यादित्यर्थः। . नन्वेवं वृत्ताद्वयाख्यानमिति वक्तव्यम्, अत आह -तस्मिन्निति । हेतावुक्ते योग्यतया व्याख्यानस्य साध्यत्वमनुक्तमपि प्रत्येष्यत इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे व्याख्यानस्य निर्हेतुकत्वशङ्कानिरासार्थो वाकारः । । वक्तृभेदेन पौनरुक्त्यं निराह - भाष्यकारेण वेति। तत् व्याख्यानम्। इदं प्रयोगहेतुकव्याख्यानम् । अस्मिन् पक्षे संदेहव्या- वृत्त्यर्थों वाकारः । भाष्ये हेतुर्व्यपदिष्टः तत्रोपलब्धिरूप इत्यादिः। भाप्ये ददातीति । द्वयघ' इति वक्ष्यमाणणप्रत्ययापवादः शप्रत्ययोऽनेन विधीयते। तत्रानुवन्धकृतासारूप्ये वासरूप- विधिनैव विकल्पसिद्धेविभाषाग्रहणमनुबन्धकृतासारूप्याभावं ज्ञापयतीत्यर्थः । यद्यपीलि। एकान्त- त्वे 'उपदेशे एजन्तत्वाभावादात्वं न स्यात्, अत आह - अनेकान्तत्वमिति।' इत्येवं व्याख्या युज्यत इत्यर्थः । 'युज्यते' इत्यनेनानेकान्तत्वपक्ष एव युक्त इति सूचितम् ।। -- [२, २११-२१७] (रत्नप्रकाशः) विभक्तिविपरिणाम इति । पष्ठ्यन्तेन "विपरिणमय्य 'इतो लोप: स्यात्' 'माप्य इत्यर्थः। 'अजेर्वीभावे गुणे सति 'वे' इत्यस्याप्यजन्तत्वा- १ 'अपवाद' इत्यादि 'यथेति' इत्यन्तं नास्ति दुपदेशपदाभावे आत्वापत्तिरित्यर्थः । अ. 'प्रदीपे 'विच्छिन्नानाम्' इत्यत्र 'व्यवच्छिन्नानाम्' माहेश्वरसूत्रम् १. इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । का. वा. माहेश्वरसूत्रम् १-११. तल्लक्षणादेव प्रयोग अ; लक्षणादेः प्रयोग 'यद्यपि प्रदीपे "विकल्पेन' इति पदं न दृश्यते। . अथाप्येवं प्रतीकग्रहणात् 'एकान्तत्वे वैरू भाष्यकारेण चेति- अ, ऋ. प्याद्विकल्पेन समावेशप्रसङ्गः' इत्यन्नंभट्टपाठ "पा. सू. ३.१.१४१. इत्यनुमीयते। "विपरिणम्य- फ. ८ - ·अ.१ पा. ३ आ.१ १६३ इति व्याख्यातुं शक्यत इति भावः। एतेन 'सादृश्यात्तत्त्वाध्यवसायाद्विपरिणामव्यहारः। वाक्या- न्तरे तु योग्यविभवत्यन्तरान्तं परमार्थतः शब्दान्तरमेव संनिधीयते' इति कैयटो निरस्तः । ब्दस्वरूपं स्वरितत्वयुक्तं निर्दिष्टं तदन्यूनानतिरिक्तमेवोत्तरसूत्रेष्वनुच्चारितमपि ज्ञेयमित्येतावन्मात्रस्य "स्वरितेनाधिकारः' इत्यनेन बोधितत्वेन तथोपस्थितस्यवाभिमतविभक्त्या विपरिणामस्योक्तत्वेन सादृश्यात् तत्त्वाध्यवसायाद्विपरिणामव्यवहारोक्तेरसंबद्धप्रलापत्वात्। सूत्रान्तरे योग्यविभक्त्यन्त- रान्तशब्दान्तरसंनिधेः स्वेच्छामात्रेण कल्पने लौकिकदृष्टान्तेन विभक्तिविपरिणामसाधनपरभाष्या- संगतेश्च । 'तस्य'ग्रहणसामर्थ्यादिति। "निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इति बाधित्वा "अलोऽ- न्त्यस्य' इत्यन्त्यस्य लोपे प्राप्ते पुनस्तस्येति निर्देशो बाधकबाधनार्थ: संपद्यते। यथा "लक्षणेत्थं- भूत' इत्यादिना कर्मप्रवचनीयत्वे सिद्धे "अनुर्लक्षणे' इति पुनः कर्मप्रवचनीयत्वविघानात् कर्म- प्रवचनीययोगद्वितीयया हेतुतृतीया बाध्यत इति भावः । वस्तुतस्त्विदमपि 'तस्य'ग्रहणस्य प्रयोजनं न भवति, "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे' इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । महता यत्नेन तत्प्रत्या- ख्यानमाश्रित्यास्य स्थापनानौचित्याच्च । तस्मात् 'तस्य'ग्रहणस्यान्यदेव प्रयोजनं वक्तुमुपक्रमते -इतो लोप इति । इत्संज्ञकस्यैव लोप इत्यर्थः । इत्प्रतिषेधादिति । इच्छब्दोऽत्र भावप्रघानः । ग्रहणप्रतिषेधादिति । · "गोतो णित्' "असंयोगाल्लिट् कित्' इत्यत्र णित्किच्छब्दौ तद्ग्रहणलक्षको भवत इति भावः। तदपि क्लिष्टकल्पनमेवेत्यस्वरसादाह --निर्दिष्टलोपाद्वेति । नेनेत्संज्ञार्थं निर्दिष्टा येऽनुवन्धास्तेऽनुवन्धत्वेन परामृश्यन्ते, न त्वित्संज्ञकत्वेन । तथा चेत्संज्ञका- नामनित्संज्ञकानां च सर्वेषामनुबन्वानां लोप: सिध्यतीति "णलुत्तमो वा' इत्यादिनेत्संज्ञाप्रतिषेधे- पि न काप्यनुपपत्तिरिति भावः । उक्तमभिप्रायमविद्वानित्संज्ञाविघौ तत्प्रतिषेधे च ये निर्दिष्टास्तेषां लोपोऽनेन विधीयत इति मन्यमानः शङ्कते तत्रेति । तुस्मानामिति । १०"न विभक्तो तुस्माः' इति निषेधे निर्दिष्टत्वात् प्रसक्तिर्लोपस्येति मन्यते । तस्मात् तस्मिन्निति । तुग्रहण- सामर्थ्या भाविविभक्तिसंज्ञामादाय निषेधसंभवादन्तरङ्गापीत्संज्ञादौ न प्रवर्तते। तत्र नकारा- दीनामनुबन्घत्वाभावादेवेत्संज्ञानिषेधनिर्देशेऽपि लोपाभावे सिद्धेऽपि "तुष्यतुन्यायेन समाधानान्तरमाह न वेति। उच्चारणसामर्थ्यादिति। १२ जश्शसोः' इत्यादौ जसादेरिव स्वरूपविशेषसंपादकताया अपि "सप्रयोजनताया अभावेन तत्र तुस्मानामुच्चारणं व्यर्थ स्यादिति भावः । 'टाङस्यसाम् 'जशयोः शिः' इत्युक्तेऽपि हि स्वरूपविशेषग्रहणं सिध्यति । तुस्मादीनां त्वनुवाद एव नास्ति । भावाभावयोविरोधादिति । "प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्' इति लोकसिद्धन्यायविरुद्ध- मनुबन्धोच्चारणं तदनुच्चारणबोधनं चेति मन्यते। अप्रसिद्धिरिति । अप्रकटाभिप्रायमित्यर्थः । तदेवाह -केनेति । अपवादन्यायनेति। यथा सामान्यन "कर्मण्यण' इत्यादिनाणादि विधाय तस्य विशेषेण १"आतोऽनुपसर्गे कः' इत्यादिना कादि विधीयते, तथोत्सर्गतः कार्यश्रवणसाधारण्ये- 'तस्य' इत्य- - १२ 'पा. सू. १. ३. ११. परिभाषा १२. पा. सू. १. १. ५२. पा.सू. १.४. ९०. पा. सू. १.४.८४. परिभाषा १०५. 'पा. सू. ७. १. ९०. 'पा. सू. १. २. ५. ५ पा. सू. ७. १. ९१. पा. सू. १. ३.४. "लो. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ३५. पा. सू. ७. १. २०. १३ सप्रयोजनाया अभावेन फ. "लो. न्या. साहस्री. पृष्ठम् १२२. पा. सू. ३.२.१. पा. सू. ३.२.३. ७ ·१६४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . तत्रेति। नानुवन्धानुच्चार्य श्रवणाभावार्थ लोपो विधीयत इति नोक्तन्यायविरोध इति भावः । किं पुनरिह तथेति। अपवादन्यायविपयभूतं वस्तु किमित्यर्थः। उत्तरमाह उत्तरमाह-उत्सर्गापवादाविति। उक्त- न्यायलब्धमर्थ दार्टान्तिके निदर्शयति - भावो हीति । उच्चारणं हीत्यर्थः। अनन्यार्य इति । कार्येतरश्रवणाभावार्थ इत्यर्थः। कि तस्येति। स' इति शेषः । स' इति शेषः। एकान्त इति । लम्बकर्णा- दिवदवयव इत्यर्थः। अनेकान्त इति। 'काकवद्देवदत्तस्य गृहम्' इत्यादौ गृहादे: काकादिरिवा- नवयवः सन्नुपलक्षणमित्यर्थः। तत्रोपलब्धेरिति। अनुबन्धविशिष्टादेव विभक्तिप्रयोगाद् विभक्ति- प्रयोगाभावेऽपि 'गवित्ययमाह' इतिवदनुबन्धविशिष्टस्यैवावयवित्वप्रतीतेश्च । तस्मिन्ननुबन्धघटिते समुदायेऽनुवन्धो वर्तत इत्यनुभवादेकान्तत्वमेवानुबन्धानामुचितमिति भावः। एतेन “ननु यदेव संशयनिमित्तं स कथं निश्चयहेतुः । उच्यते, सामर्थ्यादवधारणमाधीयते तत्रैवोपलब्धेः' इति। अवयवस्तत्रैवोपलभ्यते। अनवयवस्तु तत्र चान्यत्र च" इति निरस्तम्। तत्रोपलव्धे- रेकान्तताकोटिमानहेतुत्वसंभवेन संशयहेतुत्वस्यासंभवादनुक्तेश्च शङ्काया निर्मूलत्वात् । तत्रोपलब्ध- व्यक्तिविशेपस्यैव संशयविषयत्वेनानवयवत्वेऽपि तस्यान्यत्रासंभवेन समाधानस्याप्यसंगतत्वाच्च । एकान्तत्वपक्ष इत्यर्थः। असरूपसदिशेति । लुप्तषष्ठीकं पृथक्पदमिदं भावप्रधानम् । प्रतिपेधः कर्तव्य इति शेषः। अनुबन्धकृतासरूपत्वे "वासरूपोऽस्त्रियाम्' इति न प्रवर्तते, अनु- बन्धकृतानेकाल्त्वे "अनेकाशित् सर्वस्य' इति न प्रवर्तत इति वाच्यमिति भावः । भगवता तु लुप्तसप्तमीकत्वं विधिपरत्वं चाश्रित्य दोपशब्दाध्याहारेण व्याख्यातम्, उपायस्योपायान्तरा- दूषकत्वात्, फलतो भेदाभावाच्च । अनाकारान्तत्वादिति। दैप इति शेषः । आत्वे कृत इति । पकारस्य लोपोत्तरमिति भावः। अनेजन्तत्वादिति । उपदेश इति शेपः । उपदेशे हि दैप्- शब्दस्तत्रानुकरणासंवन्धेन वर्तमानोऽपि दैप्शब्द एव भवति, न देशब्दः, तस्यावयवत्वेन नान्तरीय- कत्वादित्यात्वं न प्राप्नोतीति भावः । नन्वनुकरणशब्दस्योपदेशत्वे तत्र वर्तमानस्यानुकार्यस्या- नुपदेशत्वेन तदन्त्यस्य हल इत्संज्ञा कथं सिध्यतीति चेत्, अनुकरणशब्देऽनुबन्धस्येत्संज्ञायां कृतं शित्त्वं संज्ञिन्युपचर्यते। “अइउण्' इत्याद्यक्षरसमाम्नाये त्वनुबन्धानां कृतेत्संज्ञा तत्रैवोपयुज्यते। "आदि- रन्त्येन' इति सूत्रे इत्पदेन तत्सदृशलक्षणाश्रयणात् । अस्तु . तीनेकान्त इति। संनिधिमात्रेणा- वयवत्वबुद्धिर्धम इति भावः । वृत्तिविशेष इति। बहुव्रीहिरित्यर्थः । किं तदसिद्धी दूपण- मित्यत आह - 'किति णितीति । "क्ङिति च' इत्यादिबहुव्रीहिप्रयुक्तानुबन्धकार्यासिद्धिर्दूपण- मिति भावः। नन्वनुबन्धानामनेकान्तत्वे बहुव्रीहिः कुतो नेत्यत आह -कि हि स तस्येदिति । न किंचिदित्यर्थः। सत्येव संबन्धविशेपे बहुव्रीहिणा भवितव्यम् । आनन्तर्यादिषु तु संबन्धेषु बहुव्रीहिन भवति, अनभिधानादिति भावः । उक्तमाशयमविद्वान् अनवयवत्वे संबन्धसामान्या- भावादेव बहुव्रीह्यमाव उक्त इति मत्वानवयवस्याप्यानन्तर्यसंबन्धसंभवाहुव्रीहिभविष्यत्येवेत्या- शयेनाह - एवं तानन्तर इति । लोकेऽनन्तरादिपु बहुव्रीह्यभावेऽपि शास्त्रे तदाश्रयणे वाधका- भावात् तदभ्युपगम्य दोपान्तरमाह - अनन्तर इति चेदिति। व्यवसितपाठादिति । पाठादित्यर्थः। तथा च यस्याल्पकालव्यवहितोऽनुबन्धस्तस्यैव सोऽनन्तरो नान्यस्येति नोक्तदोष इति भावः । व्याख्यानत इति। यत्तूक्तम् 'एकान्तपक्षे एकोऽवयवो द्वयोर्न संभवतीति संदेहे विच्छिन्न- ३ पा. सू. १. १. ५५. एतेन "कि तस्यकान्तो भवति' इति भाष्यपाठ 'माहेश्वरसूत्रम् १. इति सूच्यते। मुद्रितेपु तु भाष्यपुस्तकेपु 'पा. सू. १.१.७१. "किं स तस्यकान्तो भवति' इत्येव दृश्यते। 'किति डितीति 'पा. सू. ३. १.९४. "पा. सू. १.१.५. फ. ७ ·अ.१ पा.३ आ. १ व्याख्यानानिश्चयः। अनेकान्तत्वे त्वानन्तर्यस्योमयापेक्षस्य विरोधाभावाद्वयवसितपाठ एव कर्तव्यः' इति। तन्न, सति विरोघे द्विकोटिक एव संशयः, विरोधामावे तु पूर्वस्यैव वा परस्यव वोमयो- वेति त्रिकोटिक: संशय इति पक्षद्वयेऽपि व्याख्यानत एवावधारणसंमवात् । वृत्ताद्वेति । प्रयोगा- द्वानुवन्धसंवन्धनिर्णय इति भावः । वृत्तजो ह्याचार्य इति । तथा चाधुनिकानामस्मदादीनामनु- बन्धनिमित्तकेनैव वृत्तेन भवितव्यमिति शिष्टव्याख्यानपरम्परयवानुबन्धनिर्णय इति युक्तम्। एतेन "पूर्व हेतुरहितं व्याख्यानमुक्तम्, 'वृत्ताहा' इत्यनेन तु हेतुरुच्यते” इति निरस्तम् । वाशब्दस्या- नन्वयात्। अपीणां व्याख्याननरपेक्ष्येण प्रयोगणवानुवन्धनिर्णयसंमवेनास्मदादीनां केवलव्याख्या- नेनैव तनिर्णयौचित्येन च सहेतुकव्याख्यानस्य तन्निर्णायकत्वायोगाच्च । अत एव 'भाष्यकारेण वा तदुक्तम्, इदं तु वार्तिकारेण' इत्यपि तदुक्तं निराकृतम्। उभयोरेककर्तृकताया एव युक्त- त्वात् । किमत्र न्याय्यमिति। यद्यप्येकान्तत्वपक्षे दोपा नोद्धृताः, अनेकान्तत्वपक्षे तूद्धृता इति प्रश्नोऽयमनुपपन्न इति भाति, तथापि तत्रापि दोपोद्धारसंभवबुद्धयोपपन्न एव। हेतुर्व्यपदिष्ट इति। तत्रोपलव्धेरिति शेपः। तथा चावयवत्वेनानुभववलादवयवत्वपक्ष एव समीचीन इति भावः । न हि सार्वजनीनः सोऽनुमवो भ्रम इति वक्तुं युक्तम् । यच्च नाम सहेतुकं तन्याय्यमिति। हेतु- मूलकवाच्यं सर्व सहेतुकं चेदेव न्याय्यम्, न त्वहेतुकं हेत्वाभासमूलकं वेति भावः । तदुक्तं योग- वासिप्ठे वाल्मीकिना "युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि। अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं पद्म- योनिना' इति । तत्र वचनशब्दो युक्तिमुलकवचनपरः। युक्तिः सर्वसाधारणव्यवहारोऽनुभव- मूलः । एवं च तत्र तत्र भाष्ये हेतुरहितहेतुमूलवचनानि कथंचिदुपपादनीयानीति तदनुरोधेन सिद्धान्तभङ्गो नाश्रयणीय इति भगवतैव सूचितम् । नन्वेकान्तपक्षे "न धातुलोप'सूत्रगतं "धातु- ग्रहणं किम्, लू लविता पूज् पविता' इति भाष्यं कथं युज्यत इति चेत्, शृणु, आरोपितमव- यवत्वमनुबन्धानां वास्तवमनेकान्तत्वम्। तथा चैकान्तानेकान्तपक्ष एक एव । एतदभिप्रायकमेव प्रकृतभाष्यमिति। विभाषां शास्तीति। अनुवन्धकृतवैरूप्येणव श: "श्याद्वयघ' इति णं विकल्पेन वाघिष्यत इति विभापाग्रहणं व्यर्थ सदनुवन्धप्रयुक्तं वैरूप्यं “वासरूपोऽस्त्रियाम्' इत्यत्र नाश्रीयत इति ज्ञापयतीति भावः । शित्सर्वस्येत्याहेति। व्याख्यातमिदम् "अनेकाल्शित् सर्वस्य' इति सूत्रे । मेङः सानुवन्धकस्यति । व्याख्यातमिदं "दावा घ्वदाप्'सूत्रे ।। यथासंख्यमनुदेशः समानाम् १. ३. १०. [२, २१८-२२७] । (उद्दयोतनम्) उदाहरणविचारस्य सूत्रार्थनिश्चयपूर्वकत्वादाह - संख्यानमिति । 'संख्या ५ 'योगवासिष्ठे मुमुक्षुव्यवहारप्रकरणे. सर्ग. १८. श्लो. ३. 'पा. सू. १.१.४. महाभाष्यम् १. १.४. भाष्ये 'विमाषा शं शास्ति' इत्यत्र 'विभाषां २ शास्ति' इति निर्णयसागरमुद्रिते पाठः। पा. सू. ३. १. १४१. पा. सू. ३. १. ९४. पा. सू. १. १. ५५. 'पा. सू. १.१.२०. . ३ है ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि , इति. "स्त्रियाम्' इत्यधिकारे "आतश्चोपसर्गे' इति क्तिन्नर्थेऽङप्रत्ययः । 'उच्चारणमिति । 'ख्या प्रकथने' इत्युक्तेः। अनुदेशशब्दस्येति। विधानवचनोऽनुदेशशब्द:, किंचिदुद्दिश्य किंचिद्वि- धीयत इत्यनुदेश उद्देशिनं विना न संभवतीति स आक्षिप्त इत्यर्थः। 'वर्णचतुष्टयस्योच्चारणा- भावात् कथं संख्यासाम्यम्, अत आह - इक्छब्देनेति । सवर्णग्रहणेऽर्थतः साम्यं नास्ति, अत आह - पश्चादिति । प्रत्याहारग्रहणानन्तरम् । प्रथमतः प्रत्याहारश्रवणकाले । अर्थतोऽप्यान्त- रतम्यं नास्तीत्याह - नेति । आदेशानां पृथक्प्रयोगाभावेनार्थवत्त्वाभावादित्यर्थः। नित्यानामिति । 'तदागमन्यायन कल्पितार्थवत्त्वस्य पूर्वमेव सिद्धत्वादित्यर्थः। पाठक्रमेणवेति। "क्रमश्च देश- सामान्यात्' इति न्यायादिति भावः। ननु द्वन्द्वे पाठक्रमोऽस्तु, अत आह - लोक इति। उभयो- रप्युभयघनत्वं प्रतीयत इत्यर्थः । तत्र समासावयवपदक्रमादन्वयोऽस्तु, अत आह-द्वन्द्व इति । अर्थोऽप्युद्भूतावयवभेदः समुदाय . एक एव, वाचकशब्दोऽपि समस्तपदरूप एक एवेति क्रमासंभव इत्यर्थः । मसो म इति । 'तिपो णल्' इत्यादिक्रमेण 'मसो मः' इति वक्तव्यत्वादित्यर्थः । व्यवहितानामपि स्वरितत्वेनानुवृत्तिरस्तु, अत आह - व्यवहितानामिति । न्याय्यमिति । प्रधाना- प्रधानसन्निधौ प्रधानग्रहणं न्याय्यमित्यर्थः। तथापीति। शब्दगतं । द्विरेफत्वं तद्वाच्य आरोप्य -द्विरेफ इति लक्षणया भ्रमरे प्रयोग इत्यर्थः । मांसास्थिशब्दयोद्वर्यक्षरत्वात् 'तत्त्वारोपोऽर्थे । तस्मादिति । लोकेऽपि शब्दधर्मेणार्थे व्यवहारदर्शनादत्रापि शब्दधर्मपुरस्कारसंभवमात्रेण तदुपन्यास इत्यर्थः । नन्वर्थत: साम्यपक्षेऽपि परस्मैपदानां "नवत्वा[भावात्तदसंग्रहस्तुल्यः, ' अत आह: परस्मैपदेति। "तिप्तस्' इति नवानामेव प्रकृतानां "टित आत्मनेपदानाम्' "इत्यत्रेवात्रापि ग्रहणमित्यर्थः। यद्यपि संज्ञया संज्युपस्थितौ संनिधिरप्रयोजकः, तथाप्यतिप्रसङ्गनिरासाय संनिधे- विशेषपरत्वनिश्चय इति भावः। ननु प्रथमशब्दार्थस्य "पट्त्वादर्थतोऽपि साम्यं नास्ति, अत आह - "यदेति। साम्यसिद्धये एकशेषः कर्तव्य इति भावः। स्थान्यादेशलक्षणवाक्यार्थबोधकत्वात् कथमगमकत्वम्, अत आह - संख्येति । भाष्ये अरीहणादय इति। "वुञ्छण्' सूत्रे। दोप- मुद्धरति "यदेति । अग्रिमोदाहरणद्वयेऽप्युद्धरति - नन्द्यादिष्विति । नन्द्यादिष्विति। नन्विति। "तङानौ' - २ मिव 'लट: शतृशानचौं' इति विहितशतुः, 'क्व- पा. सू. ३. ३. ९४. सुश्च' इत्यनेन विहितिक्वसोश्च लादेशत्वेनका- पा. सू. ३. ३. १०६. दशानां परस्मैपदसंज्ञकत्वादिति भावः । 'प्रदीपे 'उच्चारणम्' इति पदं न दृश्यते । प्रतीक- "पा. सू. ३. ४.७८. ग्रहणाज्ज्ञायते 'संख्यानं गणनमुच्चारणमुच्यते' "पा. सू. ३. ४. ७९. इत्यन्नंभट्टपाठः स्यादिति । "टित आत्मनेपदानामित्यात्मनेपदशब्देन संनि- वर्णचतुष्टयेऽस्योच्चारणाभावात् ऋ. हित [पूर्वसूत्रनिर्दिष्ट त, आताम्, इत्यादी- ''शब्दवत्तूपलभ्यते, तदागमे हि तद् दृश्यते तस्य नामेव ग्रहणम्, न तु शानजादेः, व्यवहितत्वात्, ज्ञानं हि यथान्येषाम्' इति ४. १. १५. मी तद्वदिति भावः। मांसासूण प्रतिपादितोऽयं न्यायः । लुट: प्रथमस्येत्यत्र परस्मैपदात्मनेपदप्रत्ययानां 'विकल्पितार्थ ऋ. पग्णां प्रथम पुरुष]शब्दवाच्यत्वादित्यर्थः । 'मीमांसासूत्रम् ३.३.१२. 'तदापीति ऋ. पा.सू. ४. २.८०. 'द्वयक्षरत्वारोप इत्यर्थः । " 'यदेति' इत्यादि 'द्वयेऽप्युद्धरति' इत्यन्तं नास्ति १. 'ल: परस्मैपदम्' इत्यनेन • लादेशस्य हि परस्मैपदसंज्ञा क्रियते । तिवादीनां नवाना "पा.सू. १.४. १००. १५ ययेति अ. - अ.

·अ.१ पा.३ आ. १. १६७ इत्यत्र नवानामात्मनेपदसंज्ञा, न तङशब्दस्येत्यर्थः। तरूपेति। तङशब्दस्य स्वरूपं तमत्वम्, तस्य 'तादिष्वारोपितस्य तङशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादर्थंक्यमित्यर्थः । द्विशब्दस्य सार्वधातुकविशेषण- त्वे पूर्वनिपातप्रसङ्गो वैयर्थ्य च, 'तिङिशतोरेव सार्वधातुकत्वेनाव्यभिचारात्, अत आह द्वाविति। समासः शिवभागवतवदित्यादिः। ननु तत्र सार्वधातुकग्रहणस्य प्रयोजनामावात् कथं तत्र संख्या- तानुदेशप्रसङ्गः, अत आह --- सार्वधातुकमिति । "श्नसोः' इत्यादिसूत्रत्रये सार्वधातुकानुवृत्तेः प्रा- चीनरुक्तत्वादित्यर्थः । सावार्थ विवृतत्वप्रतिज्ञानात् 'संवृत' इत्ययुक्तम्, अत आह - यद्यपीति । कण्ठतालव्यस्य 'कण्ठोष्ठ्यस्य च तादृशावेवादेशावित्ययवोरायावोश्च न संकरः। भाष्ये गकारोऽ- पीति । "ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः' जिष्णुरित्यत्र गुणाभावार्थम्। पृथक्पदत्वेऽनुपपदत्वं वक्ष्यमाणरी- त्या स्यात्, तन्निरासायाह-द्वन्द्व इति। आगन्तुति। 'उच्चारणार्थनेत्यर्थः । कर्मसाधन- ग्रहणशब्देन त्रिपदबहुव्रीही "सर्वनामसंख्ययोः' इति त्रिशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात्, अतो भावसाध- नेन पदद्वयस्य बहुव्रीहिं तावदाह - त्रीणीति । द्वितीयवहुव्रीही विशेषणत्वस्य विवक्षाधीनत्वात् त्रिग्रहणशब्दस्य परनिपातः । ननु भवतेरकर्मकत्वात् संख्यातानुदेश एवात्र युक्तः, अत आह भाष्ये कृभ्वोरिति । "स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः' इत्यत्र। सामान्यविशेषयोर्द्वन्द्वा- भावं छन्दस्त्वस्य ब्राह्मणेऽपि संभवेन द्वित्वाभावं वाशङ्कयाह -- गोवलीवर्देति । इह शास्त्रे तन्न्या- एते शब्दरूपे छन्दसि वाद्युदात्त · इति सूत्रार्थः । तत्र हेतुः नित्यमिति। उत्तरसूत्र इत्यादिः । ब्राह्मणग्रहणस्य प्रयोजनमाह ब्राह्मणग्रहणस्य प्रयोजनमाह - छन्दोग्रहणेनेति । ब्राह्मणस्य । विशेषः पुराणप्रोक्तत्वलक्षणः। याज्ञवल्कानीति। याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि ब्राह्मणा- नीत्यर्थेऽणि कृते "आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति यलोपः। तद्विषयता अध्येतृवेदितृप्रत्ययविषयता। इह प्रोक्तप्रत्ययान्तस्यानेकप्रकारो दृश्यते-- स्वातन्त्र्यम्, वाक्यम् , अध्येतृवेदित्रोः प्रत्ययश्च । स्वा- तन्त्र्यम् पाणिनिना प्रोक्तं व्याकरणं पाणिनीयम् । ' वाक्यम् पाणिनीयमधीयते। अध्ये- तृवेदिनोः प्रत्ययः --पाणिनीयमधीते वेद वा पाणिनीयः, "प्रोक्ताल्लुक्' इत्यध्येतृवेदित्रोरुत्पन्नस्याणो लुक्। छन्दोब्राह्मणवाचिनां तु प्रोक्तप्रत्ययान्तानामध्येतृवेदितृप्रत्ययविषयत्वमेव न स्वातन्त्र्यमिति नियमार्थं १'छन्दोब्राह्मणानि' इति सूत्रम् । कठेन प्रोक्तं छन्दो ब्राह्मणं वाधीयते 'कठाः' इत्यादि । भाष्ये रोपधेतोः “रोपधादीकारान्ताच्च प्राग्देशवाचिनो बुञ् स्याच्छैषिक: । पाटलिपुत्रकः । ईदन्तात्, काकन्दकः। तत्र यदा बुब् तद् गच्छति पथिदूतयोः' इत्यत्र भवति तदा संख्यातानु- देशप्रसङ्गो ज्ञेयः। भाष्ये घोषेति। संघाङ्कलक्षणघोषेष्विति वक्तव्यम् । अङ्कः, लक्षणम्, घोषो वा। भाष्ये वेश इति। प्रत्येकमेतदादेर्भगाद्यल् स्यान्मत्वर्थेऽणि । वेशसो भगः कामो विद्यते यस्य स वेशोभग्यः । यशोमग्यः । ख च, वेशो- मगीनः, यशोभगीनः । वक्ष्यामि न्यायसिद्धमिति व्याख्यास्य इत्यभिप्रायमाह -- अनुदेश इति । याश्रयणे दृष्टान्तः ययति। " वेशः वलम्, भगः कामः। २ - 'त, आताम्, इत्यादिषु नवस्वित्यर्थः । तिङिकतोरेव अ; तिङिनतोरेव-ऋ. पा. सू. ६.४. १११. कण्ठयोष्ठ्यस्य च -- ऋ. “पा. सू. ३. २. १३९. ६ उच्चारणेनेत्यर्थः का. वा. २.२.३५-१. 'पा. सू. ३. ४. ६१. 'पा. सू. ६.४.१५१. पा.सू. ४. २. ६४. न स्वातन्त्र्यादिति नियमार्थ अ, ऋ. पा. सू. ४. २.६६. पा. सू. ४. ३.८५. 'ख च' इत्यादि 'यशोभगीन:' इत्यन्तं नास्ति अ.. ४ १३ अ. ७ ·१६८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तर्हि "विदो लटो वा' इत्यत्रोच्चारणाभावात् संख्यातानुदेशो न स्यात्, अत आह --- 'विदो लटो वेत्यति। लब्धेति। "परस्मैपदानाम्' इत्यत्र । 'युष्मदस्मदो:' इति भिन्नसूत्रस्थाभिप्रायमित्याह बहुवचनस्येति । क्वचिदिति । युष्मदस्मदादेशेष्वर्थत आन्तर्याद् यथासंख्यं विनापि व्यवस्था। 'नाडीमुष्ट्योः, इनित्रकटयचः, अणनी च' इत्यत्र "अभिधानलक्षणा: कृत्तद्धितसमासाः' इति व्य- वस्था। 'विदो लटो वा' इत्यत्र 'लव्ध' इति समाधानमुक्तमेवेति भावः ।। [२, २१८-२२७] . (रत्नप्रकाशः) अनुदेशः - उपदेशः, विधिरिति यावत् । यथासंख्यमित्युक्त्या समानामित्येतत् समसंख्यानामित्यर्यपरम् । तथा चायं सूत्रार्थः तथा चायं सूत्रार्थः-स्थान्यादिभि: समानामादेशादीनां संबन्धी यो विधिः स यथासंख्यं संख्यामनतिक्रम्य स्यादिति। संख्यानतिक्रमणं नाम प्रथमेन प्रथमस्य द्वितीयेन द्वितीयस्येत्येवंप्रकारेण संवन्धवोधनम् । एतेन "संख्या गणनमुच्यते। अनुदेशशब्दस्या संबन्धि- शब्दत्वादुद्देश्याक्षिप्तः । तेनायमर्थः- समानां समसंख्यानां यथागणनमुद्देशिभिः सहानुदेशिनः संवध्यन्ते' इति कयटो निरस्तः । तथा व्याख्याने उद्देश्यविधेयविषयकताया एवास्य सूत्रस्य प्रसक्तेः । इको यणचीति । "आदिरन्त्येन' इति सूत्रस्य संज्ञापरत्वे परिमापात्वे च शब्दतः साम्यम्, प्रत्या- हारप्रत्यायितप्रत्यायकत्वान्युपगमात् । नेतदस्तीति । असाधारणमिति शेषः । इदं तीति । लक्षणकचक्षुप्काणामस्मदादीनामर्थतोऽप्यान्तर्यज्ञानासंभवादिति भावः। 'प्रीढिमाश्रित्य लक्ष्यकचक्षु- प्पापरं परिहारमाह-ननु चैतदपीति । तस्य परिहारस्यायुक्ततां मनसि निघायापि 'तुप्यतुन्या- येनोदाहरणान्तरमाह इदं तीति । किमर्थमिति । "इको यणचि' इत्यादिरूपेण सूर्य न कर्तव्यम् । किं तु 'एयॊऽचि, ओवः, ऊ. र:, उल्लः' इत्यादिरूपेण कर्तव्यमिति भावः। एवं भावं 'किं पुनः कारणम्' इत्यादिना स्वयमेव प्रकटयिष्यति। एतेन 'पाठक्रमेणैव संबन्धो भविष्य- तौति भावः' इति फयटो निरस्तः। पाठक्रमेण संवन्धस्य लोके प्रसिद्धः। न हि 'देवदत्तो यज्ञ- दत्तश्च वलये कुण्डले च परिघायागतो' इत्यादो यथाक्रममन्चयो दृश्यते। संज्ञासमासनिर्देशादिति । लापवायमिति शेषः। एतेन 'संज्ञया युगपत्प्रत्याय्यन्त इति नास्ति पाठक्रमाद्वयवस्था। लोके:- प्यजाविधनी देवदत्तयज्ञदताविति समासनिर्देशे नास्ति क्रमनियमः। "द्वन्दनानेकावयवात्मकः समुदाय "एक "एवैकेन शब्देन प्रत्याय्यत इति कुतः क्रमनियमः स्यात्' इति कैयटो निरस्तः। संगा- . . पा. सू. ३.४.८३. रत्नप्रकाशकृत्पाठ इति प्रतीयते । "विदों लटो वेति। अत्र तु' इति प्रतीकतया 'पा. मू. १.१.७१. मुद्रणं दृश्यते प्रदीपपुस्तके। "यिदो लटो 'लो. न्या. द्वितीयमागे पृष्ठम् ३५. येत्यत्र तुति विशिष्टं फैयटग्रन्यतयामिमतम्। 'पा. मु. ६. १.७७. 'पा. गू. ३.४.८२. "प्रदीपे 'द्वन्द्वेग्नेकावयवात्मकः' इत्यत्र 'द्वन्द्वे. 'युप्मदस्मदादेोऽपंत:-अ. नानकाययवात्मकः' इति पाठो निर्णयसागर- 'महानाध्यम् ३.३.१९. मुद्रितेभ्यो निर्दिष्टः। "गंग्यानं गणनमुच्यते' इति हपापानिर्णय- "'एकः' इति पदं प्रदीपे न दल्यो । अर्थसिस- सागरहितयोः प्रदीपपुस्तरयोः पाठः। चौ. मिमिति नाति। गाम्बामुहित तु 'मंग्या गल्यानं गजननुच्यते' 'ममुदाय एनेन' प्रत्यय 'ममुदाय एवलेन' इति । 'संरया गजनमुचने' पति प्रदीप इति गोगाम्बामुदिने पाठः ।

·अ..१ पा.३ आ.१ समासाभ्यां क्रमाप्रतीतौ प्रकृतसूत्रानर्थक्यापत्तेः । किं पुनरिति । . प्रागेवास्याशय उक्तः । संज्ञा- समासनिर्देशस्य. लाघवातिरिक्तमपि प्रयोजनमा प्रकरणे चेति । सर्वसंप्रत्ययार्थ इति । संज्ञया समासेन च निर्देशे सति तथैव तनिष्ठानामुत्तरसूत्रेष्वनुवृत्तिर्भवति। तिपो णल्, तसोऽ- तुस्, इत्यादिनिर्देशे तु "विदो लटो वा' इत्यादौ संनिहितस्य 'मसो मः' इत्यादेरेवानुवृत्ति: स्या- दिति भावः। व्यवहितानामपि स्वरितत्वप्रतिज्ञानादनुवृत्त्यङ्गीकारे त्वत्यन्तक्लिष्टकल्पना स्यात् । किं पुनरिति । यत्तु कयटेनोक्तम् 'यद्यप्यर्थे शब्दस्य गुणभावादर्थत एव साम्यं न्याय्यम्, तथापि शब्दधर्मेणाप्यर्थस्य व्यपदेशो दृश्यते। यथा भ्रमरशब्दस्य द्विरेफत्वाद् द्विरेफो भ्रमरः, तथा द्वय- क्षरं मांसम् , द्वयक्षरमस्थि । तस्माच्छन्दतोऽपि साम्यमत्र शङ्कितम्' इति । तन्न, शब्दं प्रत्यर्थस्य प्राधान्येऽप्यनामिव तत्क्रमस्याप्यप्रत्यक्षत्वेनार्थतः क्रमज्ञानस्य शाब्दार्थज्ञानस्थलेऽसंभवेन पुराणादी प्रायेण शब्दत एवार्थक्रमस्य ज्ञेयत्वेन क्रमविषयेऽर्थस्य प्राधान्यकथनस्यासंवद्धप्रलापत्वात् । . व्या- करणेऽर्थानामपि शब्दरूपाणां क्रमनिदर्शनेन वाच्यशब्दतो वा वाचकशब्दतो वोभयतो वेति संशय- स्योचितत्वात्। अश्वकर्णादिशब्दवद् द्विरेफादिशब्दानामवयवार्थनरपेक्ष्येण व्युत्पादनसंभवेन तत्र शब्दगतप्रवृत्तिनिमित्तमादाय व्युत्पादनानौचित्येन दृष्टान्तदार्टान्तिकयोवैषम्याच्च। आहोस्विदर्थत इति। एतावता 'उभयतः' इत्यपि कोटिनिदर्शितप्रायवेति पृथङ नोट्टङ्किता। णलादय इति । परस्मैपदशब्द एकः, णलतुसुस्थलथुसणल्वमा इति नव'। - तेन शब्दतः साम्यामावाद्दोषः । अर्थ- तश्चेल्लिडादेशपरस्मैपदानि तिवादीन्यपि नव, णलाद्यनुकार्याण्यपि नवेति सिध्यतीष्टमिति भावः । एवमन्यत्रोह्यम्। लुलुटोरिति। ल इत्यस्य लुङलूटी द्वावर्थाविति दोषः । एवं नन्धरीहणादि- गणपरशब्दानामनेके वाच्या इति दोषो ज्ञेयः। अस्मिन् पक्षेऽतिप्रसङ्गमप्याह आत्मनेपदेति। द्वावर्थाविति। "तङानी' इति द्विवचनेन निर्देशादिति मन्यते। वस्तुतस्तु तङपदवाच्या बहब इति नात्रातिप्रसङ्गः। अन्यथा प्रागुक्ताव्याप्तिरयुक्ता स्यात् । रदाभ्यामिति । अत्रातिप्रसङ्गो युक्त एव। न चात्रापि रेफदकारव्यक्तीनां बाहुल्यान्नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्, तद्वयक्तीनामत्यन्त- साम्येनाभेदविवक्षासमवात् । अन्यथार्थतो यथासंख्यं कुत्रापि न स्यादिति तस्य पक्षस्योट्टङ्कन- मेवायुक्तं स्यात् । सार्वधातुकद्विग्रहणेष्विति । यद्यपि द्विग्रहणपदस्य द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य प्रत्येक- मात्मनेपदविधिशब्देन चान्वयो दर्शयितुमुचितः, तथापि सुबुद्धिभिः स्वयमेव ज्ञातुं शक्यत इति भगवता न निदर्शितः । द्वयोर्ग्रहणानि द्विग्रहणानि । आत्मनेपदविधिनिष्ठासार्वधातुकानां द्वि- ग्रहणानि तेष्विति हि तस्यार्थः । द्वावर्थाविति। "तिशित् सार्वघातुकम्' इति तिङशिच्छब्दाभ्यां निदिष्टी द्वाविति मन्यते। वस्तुतस्त्वत्रापि नातिप्रसङ्गः, तिशिच्छब्दयोरनेकार्थत्वात् । इसि- उसोश्चेति। अत्रातिप्रसङ्गो युक्त एव। स्थानेऽन्तरतम इति । स्थानेऽन्तरतम इति । इदं समाधानं णलादिविपये प्रौढ्या बोध्यम् । लक्षणकचक्षुष्काणामस्मदादीनां णलादिगतैकार्थ'ज्ञानासंभवात् । । संवृतावर्णस्य संवृतावर्ण इति। प्रातिशाख्यविशेष आकारस्य ऐजपेक्षया विवृतत्वमतिशयितमिति दर्शितत्वादा- देजपेक्षया अदेङोर्विवृतयोरपि संवृतप्रायत्वात् संवृतत्वोक्तिः। एतेन 'यद्यपि शास्त्रेऽकारस्य विवृ- तोपदेशः कृतः, तथापि लौकिकप्रयोगापेक्षयतदुक्तम्' इति कयटो निरस्तः । प्रयोगेऽकारस्य संवृत- त्वेऽप्येङः संवृतत्वे मानाभावात् । पाणिनिनङोविवृततरत्वमैचोविवृततमत्वं च प्रातिशास्यान्तरगतं स्वीकुर्वता' तत्रत्यस्याकार विवृततमातिशयस्यापि स्वीकृतप्रायत्वेन तदनुसारेणैव प्रकृतभाप्यस्य व्या- पा. सू. ३.४.८३. ५'स्वराणामूप्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् । पा.सू. १.४. १००. तेभ्योऽपि विवृतावेडी ताभ्यामची तथव च ॥' पा.सू. ३.४.११३. इति शिक्षोक्तरित्यागयः । 'एकार्थादिज्ञानासंभवादित्यर्थः । 'विवृततमन्पातिगयस्यापीत्यर्थः । २ .

·१७० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि उदः पराभ्यां कर्मणि ल्युट् । - . ख्यातुमुचितत्वाच्च । ङितौ द्वाविति । "डिति' इत्येकवचनं व्यत्ययेनेति भावः। उदि फूले इति। द्वे इमे सप्तम्यन्ते उपपदे इति मन्यते। एतेन 'द्वन्द्वोऽयमागन्तुना चेकारेण निर्देश इति चोद्यम्' इति कयटो निरस्तः । तादृशक्लिष्टकल्पनां विनैव पृथक्पदत्वेऽप्यतिप्रसङ्गसंभवात् । न हि तत्र समासनिर्देशमन्तरेण यथासंख्यं न संभवतीत्यत्र किचिन्मानमस्ति । विशेषणमिति। उधु- पसृष्टयो रुजिवहोः खश् भवति कूलशब्दे उपपद इति व्याख्यानादिति भावः । एवं सति फलितमाह-उत्पूर्वाभ्यामिति । एतेन 'उदीति पञ्चम्याः स्थाने सप्तमी कृता। रुजिवहिभ्यामिति परिहारः' इति कयटो निरस्तः। उदीति सप्तम्यन्तत्वेऽपि भाष्यस्योपपन्नत्वेन पञ्चम्याः प्रसङ्गे सप्तमीति क्लिप्टकल्पनाश्रयणानौचित्यात् । पञ्चम्या: स्थाने -या सप्तमी तदन्तस्योपपदत्वं नेत्यसूत्रितत्वाच्च । धातुत्रिग्रहणेष्विति। गृह्यन्त इति ग्रहणाः, बाहुलकात् त्रयो ग्रहणा येषां ते निग्रहणाः । अथवा गृह्यन्ते यस्ते ग्रहणाः, त्रयाणां ग्रहणा- स्त्रिग्रहणाः। धातूनां विग्रहणा घातुनिग्रहणाः, तेष्वित्यर्थः। एतेन 'त्रीणि ग्रहणानि येषां ते त्रिग्रहणाः, धातवस्त्रिग्रहणा येषु तच्छीलादिष्विति पुनर्बहुव्रीहिः' इति कैयटो निरस्तः। तथात्वे त्रिग्रहणशब्दस्य विशेषणत्वेन पूर्वनिपातापत्तैः। 'ताच्छीलिकेविति सप्तम्या वैयधिकरण्येनाप्युप- पत्तेश्च । द्विग्रहणेविति। द्वयोर्ग्रहणानि द्विग्रहणानि, तेष्वित्यर्थः। घनादिग्विति पूर्ववद्वय- धिकरणसप्तमी। फर्तृकर्मणोरिति । भवते: प्राप्त्यर्थकस्यापि सत्त्वेनोमे उभयोरुपपदे इष्टे इति भावः । “छन्दोब्राह्मणानि' इति छन्दोग्रहणेनैव सिद्धे ब्राह्मणग्रहणमपि ब्राह्मणविशेषप्रतिपत्त्यर्थं कृतमिति दोष इति भावः। कांश्चिदुक्तान् दोपान् परिहर्तुमाह - न वेति। वक्ष्यामीति । व्याख्यास्यामीत्यर्थः। एतेन 'अनुदेश उच्चारणम्। योगान्तरे तु शब्दान्तरस्यानुमानम्, न तूच्चा- रणमिति न्यायप्राप्त एवायमर्थः' इति कयटो निरस्तः। 'अनुदेशशब्दस्य संबन्धिशब्दत्वादुद्देश्या- क्षिप्तः' इति स्वपूर्वग्रन्यविरोधात् । तस्य न्यायसिद्धत्वे सिद्धान्तमङ्गापत्तेश्च। विदो लटो वेति । अत्रादेशविधौ स्थान्यादेशयोरनिर्देशाद् दोप इति भावः। एतेन 'अत्र तु लब्धयथासंख्ययोरनुमाना- ददोपः' इति कैयटो निरस्तः। या विधौ समाः संवन्धिन उच्चारितास्तव यथासंख्यमिति प्रकृतभाप्येण विरोधात् । तस्मादिति । यस्मात् पक्षद्वयमपि दुष्टं तस्मादित्यर्थः। यस्मिन् पक्ष इति । तृतीयोऽनियतपक्षो ग्राह्यः । तेनेष्टस्यले हि सर्वत्र निर्वाहो भवति। इदमेव च दोपेषु प्रतिविधानम्, यत् तृतीयपक्षाश्रयणम्। व्यक्त्याकृतिपक्षवच्च लक्ष्यानुसारेण कुत्रचित् शब्दतः गुवचिदर्थतः साम्याश्रयणादिष्टसिद्धिरनिप्टपरिहारश्च भवतीति भावः। एतेन 'शब्दतः साम्य- मेगायोगे चेत्येप पक्ष आश्रयितव्य इत्याहुः। दोपप्रतिविधानं तु गवचिदान्तर्यात्, क्वचिदभिधा- नानमिधानाभ्याम्' इति कैयटो निरस्तः । अव्याप्त्यतिव्याप्तिरूपवहुदोपदुष्टतत्पक्षपरिग्रहेण क्यंगिद्दोपपरिहारापेदायाव्याप्तिगून्याल्पदोपदुष्टपक्षमाश्रित्येव व्यक्त्याकृतिपक्षन्यायनातिव्याप्तिमात्र- परिहारस्योचितत्वात् । अन्यया 'यस्मिन् पक्षेऽल्पीयांसो दोपाः' इति भाप्यविरोधाच्च । गलत इति पक्षे हि बहूनि दूपणानि दत्तानि। तृतीयपक्षस्ययोपोडलफतया युपत्यन्तरमाह अपयेति । एयमपोति। स्यरितत्यशानमेव दुलंमम् , तदपि संदेहदुष्टमिति नेप्टसाधनायालमिति प्याल्यानत इति। एवं घ व्यायानपरिमापर्यवाकृत्यादिपक्षपदयवस्थोपपत्ती स्यरिते- नेति नापत्रष्टव्यमोत्यय युक्तम् ।। नावः। 'रामीमादिविति विवक्षितं बोप्यम् । 'पा. गू....... 'मानातिनानायलायतीरामः ।

·अ.१ पा.३ आ. १ स्वरितेनाधिकारः १.३.११. [२, २२८-२३२] . (उद्द्योतनम्) 'तदेवाह - स्वरितेनेति । लक्ष्यते ज्ञाप्यते। कार्यार्थ स्वरितत्वं प्रति- ज्ञायते, न तु प्रयोगार्थमित्याह --- स्वरितत्वमिति। भावेति । - स्वरितत्वमिति। भावेति । अधिकृतिः अधिकारः, अघि- क्रियमाणो वा अधिकारः। भवतु व्युत्पत्तिद्वयम् , धात्वर्थः कः, अत आह --- विनियोग इति । कस्मिश्चित् कार्ये। यत्र यस्य विनियोगस्तत्र तस्याधिकारः, तथात्र यस्य स्वरितत्वं तस्य कार्या- न्तरेऽन्वयरूपो विनियोग इति लौकिक एवायमर्थ इत्यर्थः । परिस्पन्देति। चेतनगतग्रामपरि- पालनरूपः। लोकेऽपि प्रकृतान्वये युक्तिमाह - संप्रदानेति । कारकस्य क्रियाविनाभावाद्योग्य- क्रिया कल्पनीया, तत्रानुपस्थितकल्पनादुपस्थितकल्पनं लघीय इत्यर्थः । कल्पनायाः इति पञ्चमी । इनुण्विषये घनिवृत्तिरिष्टैव, अत आह - ततश्चेति । विपर्ययात् स्वरितत्वाभावात्। "द्वित्रि- पूर्वानिष्कात्' । अस्माद् द्विगोराहीयस्य वा लुक् । द्वाम्यां निष्काभ्यां क्रीतं द्विनिष्कम् । "आत्'ि इति विहितस्य "ठको लुक् । द्विनष्किकम्। त्रिनिष्कम्, त्रिनष्किकम्। “बिस्ताच्च' इत्यत्रानुवर्तते। द्विबिस्तम्, द्विबस्तिकम् त्रिबिस्तम्, त्रिवस्तिकम्। सर्वत्र परिमाणान्तस्य' इत्युत्तरपदवृद्धिः। १"विंशतिकात् खः। द्विगुमात्रात् खः स्यात्, न तु द्वित्रिपूर्वादेव। पञ्च- भिविशतिकैः क्रीतं पञ्चविंशतिकीनम्, विधानसामर्थ्यान्न लुक यावतियः यावतां पूरण: । अकारादिवर्णेष्वादित आरभ्यापेक्षितसंख्यापूरणो वर्णोऽधिकारद्योतकोऽनुषङक्तव्यः। "सूत्रद्वयेऽनु- वृत्तिविवक्षायामिकार:, सूत्रत्रयविवक्षायामुकार इत्येवंरूपेणेत्यर्थः । तदुदाहरति द्वितीति । 'द्वित्रिपूर्वादि निष्कात्' इत्येवमित्यर्थः। "अङ्गस्य' इत्यधिकारः सप्तमाध्याय"समाप्तिपर्यन्तमनुवर्तते। तत्र सूत्राणां पञ्चशत्यधिकत्वादलां च पञ्चाशतो न्यूनत्वाद् वर्णेन तदनुवृत्तिज्ञापनं न संभवतीति शङ्कते-भाष्ये अथेति। कथमिति। अलामल्पत्वाद्योगानां बहुत्वादुभयोरेकधर्मयोगाभावात्" प्रकर्षप्रत्ययो न संभवतीत्यर्थः। परमतेति। आरोपिताल्पत्वेनाल्पे योगाः, स्वतस्त्वलः । श्चोभयेषामल्पत्वात् पारमार्थिकाल्पत्वेनान्यत्र प्रकर्षं विवक्षित्वातिशायनिकः। एवमल्षु बहुत्वा- रोपेण भूयांस इति साघनीयमिति भावः । "रिति । "सर्वस्य द्वे' इत्यत्रत्यद्विशब्दात् प्रागङ्गा- धिकार इति वक्तव्यमित्यर्थः । 'प्रागमुतः' इति व्याख्यानेन वक्तव्यद्वयनिरासमभिप्रेत्याह - यावतियोऽलिति। संदेहे सति व्याख्यानापेक्षा, इनुण एव निश्चये कथं व्याख्यानतो निर्णय इत्या- तत- इतः प्राक् कियांश्चिद् ग्रन्थस्त्रुटितः स्यादिति भाति । १३ - पा.सू. ७. ३. १७. पा. सू. ५.१.३२. सूत्रद्वयानुवृत्ति-अ. 'सूत्र' इत्यादि 'उकारः' इत्यन्तं नास्ति पा. सू. ६.४.१. १५ परिसमाप्ति ऋ. एकवर्मायोगात् अ. १७ अल्पयोगाः अ, प्र. अ, ऋ. 'पा.सू. ८. १.१. 'तदात्र ऋ. क्रियया अविनामावादित्यर्थः । पा.सू. ५.१.३०. 'लुक्' इत्यस्यानन्तरं 'स्यात्' इत्यधिकम् -ऋ. पा. सू. ५. १. १९. ऋ. 'पा. सू. ५.१. ३१. "द्वित्रिपूर्वादिति' इति शेपः । ५ - ७ ढको लुक - १८ द्विरिति- ·१७२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि शङ्कते नविति। उच्यत इति.। धनोऽनुवृत्त्या तस्यापि प्रसङ्गसंभवात् संदेह इत्यर्थः । वस्तुत: संदेहाभावेऽपीष्टसिद्धयर्थ व्याख्यानं प्रवर्तत एवेति मन्तव्यम्। योगे योग उपस्थानम- धिकार इत्युक्तापेक्षयार्थान्तरमधिकारशब्दस्या भाष्ये अधिक कार्यमिति । अपायः संयोग- पूर्वको विभागः, स मुख्यः। भाष्योदाहरणे बुद्धिकल्पितापायोऽस्तीत्याह --~-बुद्धयेति। 'समाहि- तैकत्वाः अभिरूपत्वेनारोपितैकत्वाः। कृत्स्नशब्दार्थमाह- अवयवा इति । अवयवा इति। तीरे गङ्गात्वारो- पेण गङ्गाशब्दप्रयोगे मुख्यमेवाधिकरणमिति न यत्नापेक्षा, अत आह - गङ्गाशब्द इति । । स्व- रितत्वयुक्तेन नित्यान्तरङ्गप्रतिपदविधीनामपि बाघः स्यात्, अत आह-तुल्येति। “विप्रतिपेधे परम्' इत्यनेन यस्य बाधकत्वमुक्तं तज्जातीयस्येत्यर्थः । अधिकारगत्यर्थमधिककार्यार्थ पूर्व- विप्रतिपेधार्य चेति सूत्रस्य प्रयोजनत्रयमुक्तं भाष्ये । तस्य संग्रहश्लोक:--- अधिकारगतिरिति । स्त्यर्येति प्रयोजनोक्तिः। विशेषाय गौणेऽप्यपादानत्वलाभाय । योऽधिक: कारः स पूर्वविप्रति- पेधार्थः ।। इति भाष्यप्रदीपोद्दयोतने प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयपादे प्रथममाह्निकम् ।। [२, २२८-२३२] (रत्नप्रकाशः) स्वरितेनेति सह्योगलक्षणा तृतीया, अधिकार इति कर्मघान्तः। तथा चाय- मर्थः - स्वरितेन वर्णधर्मेण युक्तो यः शब्दः सोऽधिकृतो ज्ञेय इति। एतेन 'स्वरितेनेतीत्यंभूतलक्षणे तृतीया' इति प्रतिज्ञाय 'स्वरितेनाधिकारो लक्ष्यत इत्यर्थः' इति करणतृतीयया तदर्थ निदर्शयन् कयटो निरस्तः। व्याघातात् । प्रकृतसूत्रप्रयोजनकथनवातिकमवतारयति-किमर्यमिति । गतमिति । एतावता सूत्रेण प्रतियोगं तस्योच्चारणं विना तदुपस्थितिः सिध्यति किमिति भावः । इतरः सिध्यतीत्याह – गतमिति । शब्देन चेति । कर्तरि तृतीया। उपस्थानादिति । तथा चाधिकृत इत्यनेन प्रतियोगमुपस्थितो ज्ञेय इत्युक्तं भवतीति भावः। तदेवं सूत्रप्रयोजनमुक्त्वा तस्यान्यथासिद्धिमाह - न वेति। निदिश्यमानाधिकृतत्वादिति । निर्दिश्यमानस्योच्चार्यमाणस्याधि- कृतत्वादिति "तत्स्यैश्च गुणः' इति पष्ठीतत्पुरुपः। लोकदृष्टान्तेनामिमतसिद्धिनेत्याह निर्देशस्त्विति। तस्मादिति। यस्माल्लोकदृष्टान्तेऽधिकारविपये आश्रीयमाणे इनुण घनिवर्तकः प्रसज्यते तस्मात् स तग्निवर्तको मा भूदिति प्रकृतपरिमापा कर्तव्येति भावः। परिमापायां सत्या- मपि स दोपोऽस्तोत्याह - अधिकारपरिमाणाज्ञानं विति। लोकसिद्धमेवाधिकारमाश्रित्य तत्परि- माणशानार्थमेवेयं परिभाषा कृतेत्याह - अधिकारेति । अधिकारो न भवतीतीति । शेयमिति पोषः। तेन 'स्वरितं दृष्टा' इति समानयतृके पूर्वकाले क्त्या युज्यते । यायतिय इति। या संख्या परिमाणं येषां ते यावन्तः, यावतां पूरणी यावतियः । “वतोरियुक्' इति डटीयुगागमः । एवं च "विधिपूर्वाग्निप्कात्' इत्यत्रकारोऽनुबन्यः कर्तव्यः । तेन द्वयोोगयो: "विधिपूर्वात्' इत्यधिकृत- मिति "विस्ताच्च' इत्युत्तरमूत्रेऽप्यनुवर्तते। एवमन्यत्राप्यूह्यम्। अल्पीयांस इति। स्वायें ईम- अन्य- . 'प्रदीप 'गमीहितकत्याः' इत्यत्र 'ममाहितंफत्याः' प्रत्यनंनदृपाट ति नाति । पा. ग. १.४.२. 'अपिलायंगाप मा. वा. २.२.८-२. पा. मू, ५.२.५३. पा.मू. ५.१.३०. 'पा. गू. ५.१.३१. है ·अ.१ पा.३ आ. १ १७३ सुन्। भूयसीति । अधिकारविषय इति शेषः । प्राग्वचनमिति। 'अङ्गस्य प्राग्वेः' इत्यादि कर्तव्यमिति भावः । तत्तहीति। बहु वक्तव्यमिति गौरवमपाणिनीयं च स्यादिति भावः । वक्तव्यमिति। अवधिपरिज्ञानार्थमपूर्वं वचनं किमपि न कर्तव्यमिति भावः । इनुण घञिति संदेह इति। आनन्तर्याद् 'इनुण वा, अधिकृतत्वाद् घन् वेति कोटिद्वयसंभवः। अधिकं कार्यमिति । अधिकारगत्या सहास्य 'यथा विज्ञायेत'. इत्यनेन समुच्चयः। चकारेण विनापि "अहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुषं पशुम्' इत्यादाविव तत्संभवात् । म्' इत्यादाविव तत्संभवात्। नन्वधिकारशब्देनाधिकं कार्यमित्यर्थः कथं लभ्यत इत्यत आह --- अधिक इति। वृत्तिविषयेऽधिशब्दस्याधिकशब्दार्थवोधकत्वं भवति, 'अध्यर्धम्' इत्य- त्राध्यारूढार्थबोधकत्वमिव, कारशब्दश्च कर्मघअन्त इत्यभिमतलाभ इति भावः। तत्राधिकारगते- स्तावत् प्रयोजनत्वमुपपादयितुमाह-अधिकारगतिरिति । द्वितीयस्य तदुपपादयितुमाह - अधिक कार्यमिति। साङ्घाश्यकेभ्य इति । अत्र संश्लेषविश्लेषौ बुद्धिपरिकल्पिताविति न्याय्यापादानत्वा- भावेऽपि प्रकृतपरिभाषया संग्रह इति भावः। कृत्स्न इति । सर्वेऽवयवा व्याप्ता इति भावः । गङ्गायामिति । गङ्गाशब्दोऽत्र प्रवाह एव वर्तते, न तु तत्समीपदेशे, 'तस्य मुख्याधारताया एव संभवात् । नद्यास्तु तत्सामीप्याद् गौणमाधारत्वमिति प्रकृतवचनसंग्राह्यं तद् भवति । अधिकः कार इत्यनेन पूर्वविप्रतिषेधा अपि सर्वे संगृहीता भवन्तीत्याशयेनाह - अधिक कार्यमिति । न पठितव्या इति। स्वरितत्वयोगेनैव पूर्वस्य परबाधक[त्व]सिद्धेरिति भावः। उक्तं परिभाषाप्रयोजनमुप- संहरति अधिकारगतिरिति । अधिकं कार्यमिति। गौणापादानादिसंग्रहायेति शेषः ।। - इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यहरिहरेन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशिवरामेन्द्र- सरस्वतीविरचिते महाभाष्यसिद्धान्तरत्नप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ।। महाभाप्ये उदाहृतमिदम्. २. २. २९. मूत्रे। गङ्गासमीपदेशस्येत्यर्थः । 'धिनुण वा फ .

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादे द्वितीयमाह्निकम् अनुदात्तङित आत्मनेपदम् १. ३. १२. [२, २३३-२४४] यथा डिता धातो तथा च गौरवमित्यर्थः। आत्मने- (उद्द्योतनम्) ननु लादेशेषु कृतेषु विकरणाः, सार्वधातुकाश्रयत्वात् । लादेशावस्थायामेव नियमस्य 'प्रवृत्तत्वाद्विकरणानन्तरं पुनः प्रवृत्तिर्न भविष्यतीति विकरणप्रतिषेधो व्यर्थः, अत आह - लादेशेष्विति। कर्मधारयाश्रयणे हेतुमाह -- अन्येति । अस्मिन् पक्षे घात्वधिकारविहितस्य लस्य तदादेशानां च 'डादप्रसङ्गात् 'डितः' इति नियमोऽनर्थकः स्यात्, अत आह - केवलाच्चेति । उच्च कुटिपतीति। "गाङकुटादिभ्यः' इति सनो ङित्त्वात् सन्नन्तस्य धातुत्वाच्च । विशेष्यमाणे यङन्तात् 'केवलाच्च व्यपदेशिवभावात् तथा सन्नन्तादपि प्राप्नोतीत्यर्थः। नियम इति। "तिप्तस्' इत्यादिना सामान्येन विहितानां लादेशानां परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञायां सत्यामनेन नियमः क्रियत इत्यर्थः। एकवाक्यतयेति । अनुदात्तङितः परस्य लस्य स्थाने तिवादयो भवन्ति, येपामात्मनेपदमिति संज्ञा भाविनीत्येवमेकवाक्यतयेत्यर्थः । 'भाविनीति । सावकाशत्वे परत्वं नियामकमिति सावकाशत्वमाह-विकरणानामिति । भाष्ये सावकाश इति । तथा च विकरणस्थले नियमो न प्राप्नोतीत्यर्थः। परिमापापक्षे पूर्वदोपो नास्तीत्याह पदेति । प्रकरणं सर्वमेवात्मनेपदपरस्मैपदप्रकरणम्। महावाक्येन वाक्यकवाक्यतयोक्तप्रकारेण । लादेशेषु आत्मनेपदपरस्मैपदरूपेषु। एवमग्रेऽपि । यदि लादेशेषु कृतेपु स्यादयस्तदा परत्वाच्छ- वादयः स्युः, अत आह -येनेति। ननु शपि येन नाप्राप्तिन्यायसंभवेऽपि श्यन्नादिपु न संभवति, स्यादीनां लुक्श्लुविकरणेषु सावकाशतया शप्यपि तनयायो नास्ति, अत आह - शबादीति । ततश्च परत्वादपवादत्वाच्च श्यन्नादीनां स्यादयो बाघका इति भावः । इतरेतराश्रयं व्यनक्ति एकेति। 'नन्विति। परिमापापक्षे नियमाभावादिति आत्मनेपदेति । धातुमाया- ल्लस्य तिवादयः, अनुदात्तडित: परस्य लस्यात्मनेपदसंज्ञकास्तिवादय इति विशेषविधानेन परस्मैपद- संबन्धः सत्यपि संभवे तमकौण्डिन्यन्यायेन वाध्यत इति भावः । आत्मनेपदवाघनार्यमिति । कर्म- भिप्रायेऽपि त्रियाफले परस्मैपदसिद्धयर्थमिति भावः । भाविनामप्यनुसंधानमाण निमित्तत्वं स्यात् अत आह- कृतेति। पूर्व नियमाप्रवृत्तावमिनित्तत्वं कथम्, अत आह-प्रागपीति । 'भाप्य अभिनिवृत्तानि बुद्धधानुसंहितानीत्यर्थः। माप्ये विभाषामिति । 'क्रमते, ग्रामति' इत्यत्र विकरण- व्यवधानेन "शेषात् कतरि' इति नियमाप्राप्तो विकल्पस्य स्वतः सिद्धत्वाद्विभापावचनं व्यर्थ सत् नियमस्य पूर्वमा भापयतीत्यर्थः । या विकरणो नास्ति तत्र विकल्पस्य चरितार्थत्वादशापर- - मावः। प्रमृतत्वात् - 'कारागादिन्यः ॥ डादिप्रमङ्गात् - ५ - . 'पाग. १.२.१. 'दिगो पातोपिरमर्ष.. पा.मू. ३.४.७८. 'माचीति अ, प्रा. 'नन्विति' इति नास्ति -अ. 'माप्ये निवृतानि-ऋ. 'पा.मू. १. ३.७८.

·अ.१ पा.३ आ.२ १७५ - मेतदित्याह एतत्त्विति । सीष्टेति । "स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते' इत्युक्तेर्नेट् । स्य विकल्पेति। न च स्ये यद्युभयं तर्हि वृद्भ्य एवेति नियमार्थमेतदिति वाच्यम्, तथा सति सनि विध्यर्थं स्ये नियमार्थमिति वैरूप्यप्रसङ्गेनोभयत्र विध्यर्थताया एव वाच्यतया 'ज्ञापकत्वमेवेति भावः । वाक्यभेदप्रसङ्गेनोभयनियमो नाशङ्कित इत्याह - उभयनियम इति । प्रत्ययानां विधेयत्वात् प्राधान्यम् । प्रधानोपरोधः प्रधानस्य संकोचः। . 'नन्विति। यद्यपि पूर्वसूत्रेण प्रकृतिनियमो नार्थनियम इति द्वितीयस्यार्थनियमार्थत्वं संभवति, तथाप्युत्तरसूत्रमत्रैव किमर्थं विचार्यत इत्याशङ्का, प्रकरणं सर्वमेकवाक्यम्, 'भावकर्मणोः' इति सूत्र प्रकरणोपलक्षणार्थमिति समाधानमिति ज्ञेयम् । भाष्ये शेषादेवेति । वाक्यभेदेन कर्तर्यवेति नियमोऽपि वाच्यः । तथा च भावकर्मणोः परस्मै- पदस्य निरास इति ज्ञेयम् । परस्मैपदाभावपक्षे आत्मनेपदाभावे विकल्पविधानस्य किं प्रयोजनम्, अत आह- लकारस्येति ।. भाष्ये उच्यते 'विकल्पः। न च प्राप्नोति आत्मनेपदम् । तद्वच- नात् 'आत्मनेपदवचनादात्मनेपदं भविष्यतीत्यन्वयः । तत्र परस्मैपदविकल्पवचनमन्यार्थं भविष्य- तोत्याशङ्कय किं लकारश्रवणार्थं, किं वा केवलप्रकृतेः प्रयोगार्थम्, उत. पक्षे क्यषन्तशब्दाप्रयोगार्थ- मिति विकल्पं मनसि निधाय नाद्य इत्याह लकार इति । अनर्थकमिति । निवृत्तस्य लकारस्य श्रवणासंभवात् तदर्थं विकल्पवचनमनर्थकं स्यादित्यर्थः । न द्वितीय इत्याह केवलाया इति। "न केवला प्रकृतिः' इति न्यायादर्थप्रतिपादनसामर्थ्याभावाच्चेति भावः। न तृतीय इत्याह - शब्द- मन्तरेणेति । . शब्दस्याप्रयोगे तदर्थाप्रतीतेः प्रयोगविकल्पो न संभवतीत्यर्थः । तस्मादिति। परस्मैपदविकल्पस्य पक्षे आत्मनेपदविधानमेव प्रयोजनमिति पक्षे आत्मनेपदं भविष्यतीति न पृथग्- वचनापेक्षेति भावः । स्नानीयमिति । स्नान्त्यनेनेति स्नानीयम्, दीयतेऽस्मै दानीयो विप्र इति "कृत्यल्युटो बहुलम्' इति करणादौ कृत्यः । नन्विति। “अनुवर्तमानस्य 'ते' इत्यस्य भावकर्मणो- रिति विशेषणम्। तस्मिन् परतश्च्लेश्चिणादेशो विघीयत इत्यर्थः । सहेति । चिण्सार्वघातु- काभ्यां भावकर्मणी अभिधीयते। अत एव 'अकारि' इत्यत्र 'कर्मप्रत्यय इति भावः। घनापि वचनाद् भविष्यति, अत आह - अकर्तरीति । ननूपपदं तत्रेति वक्तव्यम्, "न तु विशेषणमिति, उपपदान्तराभावात्, अत आहे - सप्तमीस्थस्येति । सप्तमीनिर्दिष्टं कर्माधिकरणं चोपपदम्, कर्म- णीति विशेषः । तत्रोपपदविशेष इत्यर्थे विशेषणमित्युक्तमित्यर्थः। अभिधेयान्तराभावात् "अभि- घेयविशेषणेन' इत्यप्यभिधेयविशेषेणेति व्याख्येयमित्याह - एवमिति । कर्मकर्तरि परस्मैपद- निवृत्त्यर्थ 'शेपे कर्तरि' इति वक्तव्यमित्युक्तम्। तत् पाक्षिकमित्याह - यदेति। शुद्धौ कर्म- कर्तृव्यतिरिक्तौ । परत्वादिति। "कर्मवत्' इत्यत्रैवात्मनेपदस्य विघानादित्यर्थः । भाष्ये कतर- स्मिन्निति । कर्मकर्तरि परस्मैपदप्रसङ्गदोषः, येन तन्निवृत्त्यर्थ द्वितीयशेपग्रहणमित्यर्थः। 'नार्थः कर्तृग्रहणेन' इत्येतदुपपादयति - भावकर्मणोरिति । प्रकृत्यर्थनियमपक्षे "शेपात् कर्तरि' इत्यत्र , २ अ. ४ वानुवर्तमानस्येत्यर्थः। तथा सति भावकर्म- वाचिनि तशब्दे पर इत्यर्थात् सार्वधातुकस्य मावकर्मार्थकत्वम् । 'चिण्प्रत्ययमात्रात् कर्मप्रतीतिरित्यर्थः । न तु विशेषणेति १ अभियविशेषणेत्यपि ॥शेपकर्तरि पा.मू. ३.१.८७. पा.सू. १.३.७८. 'पा. सू. ७. २. ३६. ज्ञापकमेवेति अ. 'नन्विति' इति नास्ति "विकल्प:' इति नास्ति - ऋ. 'परस्मैपदविकल्पवचनात्' इत्युचितं भाति । महामाप्यम् १.२.६४. पा.सू. ३.३.११३. 'चिण ते पद इति सूत्रात् चिण भावफर्मणोरित्य- अ. ५ - अ..

·१७६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . कर्तृग्रहणं न क्रियते चेत् तस्मिन् पक्षे द्वितीयशेपग्रहणं न कर्तव्यमिति कथं सिध्यति, अत आह- भाष्ये कर्तृग्रहणाच्चैष दोष इति । यदा कर्तृग्रहणं क्रियते तदा भिन्नविपयत्वाद् "भावकर्मणोः' इति परस्मैपदापवादो न भवतीति परत्वात् कर्मकर्तरि परस्मैपदं प्राप्नोति, तन्निवृत्तये "शेपे कर्तरि' इति वक्तव्यम्। कर्तरीत्यनुक्तौ सामान्येन भावकर्मणोरपि परस्मैपदप्राप्ती येन नाप्राप्तिन्याये- नात्मनेपदेन बाधात् कर्मकर्तर्यपि परस्मैपदं न प्राप्नोतीति 'शेषग्रहणं न कर्तव्यमित्यर्थः। भाष्ये प्रत्ययनियमे तीति । तस्मिन् पक्षे भावकर्मणोः परस्मैपदनिवृत्त्यर्थं "शेपात् कर्तरि' इति वक्त- व्यम् । तस्मिन्नुक्ते कर्मकर्तरि परत्वात् परस्मैपदं प्राप्नोति, तन्निवृत्त्यर्थ द्वितीयशेषग्रहणं कर्तव्य- मित्यर्थः। एतदपि योगविभागेन परिहरिष्यत इत्याह – परस्तादिति । प्रकृत्यर्थनियमपक्षे कर्तरीति न वक्तव्यमित्युक्तम्। शेपादित्यपि न वक्तव्यमित्याह - भाष्ये प्रकृत्ययति । सिद्ध इति । प्रकृत्यर्थयोरात्मनेपदेन नियतत्वात् शेषग्रहणं विनापि शेप एव परस्मैपदं नियमेन सिद्ध- मित्यर्थः। भाष्ये आनन्दो रोगश्च भावः कर्ता, "रुजार्थानाम्' इति कर्मणि पष्ठीविधानात् 'कि- चित्' इत्यस्य कर्मत्वासंभवाद्रोगविशेषणत्वमभिप्रेत्याह - पीडारूपमिति । "कर्मकर्तर्यतिप्रसङ्गं शङ्कते 'यदीति। एकधातुविषयम् एकधात्वर्थविषयम्। एकस्यैव क्रियायां कर्मत्वकर्तृत्वे विरुद्धे, अत आह - यस्येति। ननु योगविभागेन "शेषात् कर्तरि' इत्यस्येव "अनुपराभ्याम्' इत्यस्यापि बाधः किं न स्यात्, अत आह-एष हीति। व्यवधाने हेतु:- कक्ष्यान्तरेति । अत्र "भावकर्मणोः' इति प्रथमा प्राप्तिः, परत्वात् "शेषात् कर्तरि' इति द्वितीया, 'कर्तरि' इति योगविभागेन तृतीया। सा "शेपात्' इति प्राप्तिमनन्तरां वाघते। शेषात्' इति प्रथमा, "स्वरितजितः' इति द्वितीया, "अनुपराभ्याम्' इति तृतीया। तां व्यवहितां योगविभागप्राप्तिर्न बाधत इत्यर्थः। अपवादत्वाच्चेति । वाध्यमात्रापेक्षायाम् १"अनुपराभ्याम्' इति परस्मैपदं योगः विभागप्राप्तेरप्यपवाद इत्यर्थः । प्राप्तिमानं २० शेषात्' इति "अनुपराभ्याम्' इति च । भाष्ये इयमिति । २'शेषात्' इति प्राप्तिरभिमता। सा "अनुपराभ्याम्' इति परां प्राप्ति कथं बाघते, अत आह- पूर्वविप्रतिषेधेनेति । तमेवोपपादयति - शेषादित्यस्येति । शेषादिति । एकत्र समावेशे सति पूर्वविप्रतिषेधेनापि वाध: स्यात्, स एव नास्तीत्यर्थः । “पूर्वविप्रतिपेधेनेत्यधिका- वापमसहमानः शङ्कासमाधानयोरर्थान्तरमाह अथवेति। अपवादत्वादिति । २५शेपात्' इति २१० - १७ 'पा. सू. १. ३. १३. २ शेपकर्तरि अ. 'विशेषग्रहणं-अ, ऋ. पा. सू. १.३.७८. "पुरस्तादिति - अ, ऋ. पा. सू. २. ३. ५४. कर्मकर्तर्यप्यतिप्रसङ्गं- ऋ. 'यदेति 'कर्तृत्वकर्मत्वे- अ. पा. सू. १.३.७८. पा.मू. १. ३.७९. "प्रदीपे 'कक्षान्तरप्राप्तत्वात्' इत्यत्र 'कक्ष्यान्तर- प्राप्तत्यात्' इति चौखाम्यामुद्रिते पाठः । १५ पा. सू. १. ३. १३. पा. सू. १.३.७८. पा. सू. १. ३.७८. पा. सू. १. ३.७८. पा. सू. १. ३. ७२. पा. सू. १. ३.७९. पा. सू. १.३.७९. पा. सू. १. ३. ७८. पा. सू. १. ३.७९. पा. सू. १.३.७८. पा.सू. १.३.७९. "पूर्वविप्रतिषेधेनेत्यधिकशब्दप्रक्षेपमित्यर्थः । "पा. सू. १. ३.७८. - २० २१ २२ २१ ·अ.१.पा.३.आ..२ १७७ परस्मैपदापवाद: "स्वरितजितः' इत्यात्मनेपदम्, तस्य "अनुपराभ्याम्' इत्यपवादः । . आत्मनेपद- मात्रापेक्षया योगविभागप्राप्तेरप्यपवाद इति भावः। “अनुपराभ्याम्' इत्येतदर्थं शेषग्रहणं कर्तव्य- मित्याशङ्कायाः- “समाधानम् -- भाष्ये. एवं तहीति। न प्राप्नोति परस्मैपदम्। नैष इति । कर्तृत्वविवक्षादशायां न करणत्वविवक्षा। कर्मकर्तरि तु शास्त्रवशात् 'तदैव कर्मत्वविवक्षापीति वैषम्यमित्यर्थः ।। [२, २३३-२४४ ] (रत्नप्रकाशः) विकरणेभ्य इति । .. लादेशेषु कृतेषु नियमात् पूर्व परत्वाद्विकरणाः। तेषां शादीनां सार्वधातुकत्वेन "ङित्त्वे सत्यनेनात्मनेपदनियमः प्राप्तः, तस्य प्रतिषेधो वाच्य इति भावः । 'अनुदात्तङितः' इति कर्मधारयात् पञ्चमी, न तु बहुव्रीहेरित्यभिप्रेत्य समाधत्ते-नैष इति । डकार इदिति । विकरणानां डकारेत्कत्वे वाचनिके सत्यपि तत्र कारोऽनुबन्धः श्रुतपूर्वो नेति तत्रास्य नियमस्य उकारात्परत्वमाश्रयतः प्रसक्तिर्नेति भावः। एतेन 'अन्यपदार्थापेक्षणाद् वहि- रङ्गो बहुव्रीहिः, तत्पुरुषस्तु बतिपदार्थप्रधानत्वादन्तरङ्ग इति स एवाश्रीयते। केवलाच्च कारा- दित आत्मनेपदासंभवात् सामर्थ्यात् तदन्तविधेर्वात्र ङिदन्त आश्रीयते। तेन ङिदन्तादात्मनेपद- मित्यर्थः' इति कयटो निरस्तः। तत्पुरुषस्यान्तरङ्गत्वे आश्रीयमाणे बहुव्रीयुच्छेदापत्तेः। अर्थ- प्रकरणादेरेव तत्पुरुषाद्याश्रयणे हेतुत्वस्योचितत्वात्। समासें वृत्तिमाश्रयतां वैयाकरणानां मते कर्मधारयस्यान्तरङ्गत्वे मानाभावात्। केवलाद् कारादितः परत्वमाश्रित्यात्मनेपदनियमे "वाधका- भावाच्च । उपदेश इति । तथा च शादीनामुपदेशे ङित्वाभावान्न दोष इति भावः। सर्वथेति । उक्तपक्षत्रयेऽपीति भावः। धातोरिति वर्तत इति । तथा चानुदात्तङिन्दन्ताद्धातोर्लस्यात्मनेपदमिति व्याख्यानात् चङङन्तस्य धातुत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । यङणिङन्तस्य तु "धातुत्वान्ङिदन्तत्वाच्च तत आत्मनेपदं सिध्यतीति भावः। एतेनोपदेश इत्यनुवर्त्य १"उपदेशे यो डित् तदन्ताद्धातोः' इति व्याचक्षाणाः परास्ताः। भाष्यकृदभिमतस्य ‘अनुदात्तडितः' इति कर्मधारयात्पञ्चमीति पक्ष- स्याश्रयेण धातुग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धे उपदेशपदानुवृत्तेः प्रयोजनाभावात् । एतेन “अत्रापि पक्ष 'उच्चुकुटिषति' इत्यतिप्रसङ्गनिवारणाय "सिद्धं तु पूर्वस्य कार्यातिदेशात्' इत्यप्याश्रयणीयम्" इति कैयटो निरस्तः । सन्नन्तस्य धातुत्वेऽपीत्संज्ञकङकारान्तत्वामावादेवातिप्रसङ्गवारणात् । 'पूर्वस्य कार्यातिदेशः' इति पक्षस्य "तत्रास्थितत्वाच्च। किमर्यमिति । १"तिप्तस्' इत्यादिनव सिद्धत्वादिति शेपः। प्रष्टुराशयमविद्वानन्यः कश्चित् पृच्छति - किमुच्यत इति । लविधाना- लशब्दो लादेशलक्षकः। परत्वाद्विकरणा इति । विकरणानामवकाशोऽलादेशाश्चान- तन दिति। ८ पा.सू. इति व्यस्तम्। ३ ११ १.३.७२. पा. सू. १. ३.७९. पा.सू. १. ३.७९. कर्तृत्वविवक्षायां तथैव अ, ऋ. 'शकारादीनां दनुशश्नम्श्नारूपविकरणानामि- अ. ङकारात् इतः, इति व्यस्तं बोध्यम् । डकारात् इतः, वाचकाभावाच्च फ. सनाद्यन्ता इत्यनेनेति भावः। सिद्धान्तकौमुद्यामिदं व्याख्यानम् । "का. वा. १.२.१- तत्र स्थितत्वाच्च पा. न. ३. ४.७८. "लकारादेदात्वरहिता इत्यर्थः । ५ १६ त्यर्थः। 'सार्वधातुकमपिदित्यनेनेति भावः । 12 ·१७८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि शादयः। नियमस्य तु लिङलिटावार्धधातुके। 'स्पर्धते' इत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वाद्विकरणः । तेन व्यवहितत्वानियमाप्रसङ्ग इति भावः । अनवकाश इति। सर्वत्र विकरणयवधानं मन्यते । परिभाषेति। परिभाषात्वोक्तिविधिप्रदेशोपस्थितये। नियमविधित्वेऽस्य : प्रकरणस्य लादेशविधि- प्रदेशत्वासंभवादुक्तदोपः। परिभाषात्वे त्वेतत्प्रकरणस्य . लादेशविघावुपस्थितौ . तेन . सह महा- वाक्याश्रयणादात्मनेपदपरस्मैपदव्यवस्थायां सत्यां ततो विकरणा इति नोक्तदोप इति भावः । एवमपीति । यद्यर्थेऽपिः। यद्येवमित्यर्थः । परस्मैपदानुक्रमणमिति । "शेषात् कर्तरि परस्मै- पदम्' इत्यादिप्रकरणमित्यर्थः । न करिष्यत इति । आत्मनेपदविधेविशेषमुखेन प्रवर्तनादौत्सर्गि- कस्य परस्मैपदविधेरात्मनेपदविध्यविपय एव प्रवर्तनादिति भावः । अवश्यमिति। आत्मने- पदबाधनार्थमिति भावः। आत्मनेपदानुक्रमण इति । तथा च तत्रात्मनेपदस्य निषेधादात्मने- पदाविषयत्वाविशेषेण परस्मैपदं सेत्स्यतीति भावः। ननु सार्वधातुकनिरपेक्षा ये विकरणाः स्या- दयस्तेषां नित्यत्वादन्तरङ्गत्वाच्च पूर्व प्रवृत्तौ तत्रात्मनेपदविध्यप्रवृत्तावौत्सर्गिक परस्मैपदं स्यादि- त्यत आह --- अथवेति । एतेन ‘लमात्रापेक्षत्वादन्तरङ्गेषु लादेशेषु कृतेषु लकारविशेषापेक्षया बहिरङ्गाः स्यादयो भविष्यन्ति' इति कयटो निरस्तः । लादेशसामान्याश्रितकार्यापेक्षया तत्र लादेशविशेषाश्रितस्यैवान्तरङ्गत्वात् । यदप्युक्तं तेनैव 'येन नाप्राप्तिन्यायेन शबादीन् 'बाधित्वा । शवादिविधावनुवर्तनाद्वा स्याद्यप्रवृत्तिः' इति, तदपि तुच्छम्, अन्तरङ्गत्वादेव स्यादिप्रवृत्तौ सिद्धायां पुनस्तत्र शवादेरप्रसङ्गे च सिद्धे सति शेवादिविधौ स्यादीनामनुवृत्त्याश्रयणस्यायुक्तत्वात् । यदयं विकरणविधाविति। नियमेन व्यवस्थितानामेवात्मनेपदानां परस्मैपदानां च निमित्तत्वेनोपादानं युज्यत इति मन्यते। अभिनिवृत्तानि होति । तावतैव व्यवस्थितानामपि निमित्तत्वेनोपादानं युज्यत इति नोक्तज्ञापकता तेषामिति भावः। अनुपसर्गाद्वति। इदमपि ज्ञापकं न युज्यते । पूर्वविप्रतिषेधेन "वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' इति नित्यात्मनेपदस्येष्टत्वेऽपि ततोऽन्यत्र लिङलिटो: "शेषात्कर्तरि' इति परस्मैपदे नित्यतया प्राप्ते तत्र पाक्षिकात्मनेपदविधानार्थत्वेनास्य सार्थक्यात् । किं तु "द्युभयो लुङि' "लुटि च क्लृपः' इति सूत्रे ज्ञापके। यदि विकरणेभ्यो नियमो बली- यान् न स्यात् तहि परत्वान्नित्यत्वाच्च विकरणेषु सत्सु द्युतादिभ्य: परौ लुङलुटावप्रसिद्धाविति व्यर्थे ते सूत्रे स्याताम् । एवं “मियतेलुङलिङोश्च' इति सूत्रमपि ज्ञापकं बोध्यम् । तेभ्यस्त- स्य बलीयस्त्वे तु विकरणेभ्यः पूर्वमेव तेषां प्रवृत्तिरिति तान्युपपन्नानि । ननु विकरणव्यवधानेs- पि “तयोः प्रवृत्तिः संमवतीति कथं ज्ञापकतेति चेन्न, "तस्यापि यथाश्रुतवचनान्यथानुपपत्तिकल्प्य- त्वेनेष्टसाकल्यसंपादकप्रकृतपरिमापाज्ञापकताया एवाश्रयितुमुचितत्वात्। एतेन "ज्ञापकं तु "वृद्, भयः स्यसनोः' इत्यत्र स्ये विकल्पविधानम्" इति कैयटो निरस्तः । "सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः' इति बालकेनापि ज्ञातुं शक्यत्वेन तत्र कस्यापि नियमस्याप्रवृत्त्या पदद्वयस्य सिद्धत्वेन स्ये सति यत् पाक्षिकं परस्मैपदं तत् वृद्भयः परस्मिन्नेव स्ये सति भवति, नान्यस्मिन्निति नियमोपपत्त्या च ८ 'पा. सू. १. ३.७८. आत्मनेपदानुक्रम इति-फ. बाधितुं-फ. पा. सू. १. ३. ३८.. पा.मू. १.३.७८. 'पा.सू. १.३..९१. "पा. सू. १. ३. ९३. पा. सू. १.३.६१. 'नियमविधायकानां तेषां सूत्राणामित्यर्थः । परस्मैपदात्मनेपदयोरित्यर्थः । "विकरणव्यवधानेऽपि नियमः प्रवर्तत इत्यर्थ- स्यापीत्यर्थः। "पा.सू. १. ३. ९२. ५ ·१७९ अ.१ पा.३ आ. २ ज्ञापकत्वासंभवात्। एतज्जातीयोऽपि हि नियमः शास्त्रे प्रसिद्धोऽस्ति । यथा "विभाषा वृक्ष' इति, "अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्' इति च। अनुदात्तङित एवेति । यत्रैवकारस्ततोऽन्यत्र नियम इति प्रत्ययनियम एवं दर्शितो भवति। एतेन 'उभयनियमस्तावन्न संभवति, अनेकस्मिन्नर्थे वाक्यस्यैकस्य तात्पर्यायोगात् । तस्मादन्यतरनियमसंभवात् प्रश्नः' इति कयटो निरस्तः। सिद्धे सत्यारम्भस्य नियमार्थत्वेनैवकारं विनैव वाक्यार्थे वणिते यावद्भिनियमरिष्टसिद्धिस्तावत्सु तस्य तात्पर्यसंभवात् । “विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि' "ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु विप्' इत्यादावेकेन वाक्ये- नानेकनियमस्याङ्गीकाराच्च। यदप्युक्तं तेनैव 'ननु प्राधान्यात् प्रत्ययानां तन्नियमो युक्तः । एवं तर्हि प्रधानोपरोधो मा भूदिति प्रकृत्यर्थनियमोऽपि संभवति' इति । तदपि तुच्छम्, प्रकृत्यर्था- पेक्षया प्रत्ययस्य तन्मते विशेषणसमर्पकस्य प्राधान्यासंभवात् । क्वचिल्लक्ष्यानुसारेण प्रधानोपसर्जन- न्यायनरपेक्ष्येण नियमाभ्युपगमे बाधकामावात्। प्रधानानुपरोधेनैव प्रकृत्यर्थनियमस्याश्रयणीयत्वेन प्रकृत्यर्थनियमस्य प्रधानानुपरोधार्थताकथनस्य प्रकृतानुपयोगादसंगतत्वाच्च । भावकर्मणोरेवेति । विनिगमनाविरहान्नियमप्रकरणगतवाक्यानां सर्वेषां नियमार्थता । यथा "इन्हनुपूषार्यम्णां शौ' "सौ च' इति सूत्रयोः ।। यथा वा 'व्रीहिभिर्यजेत' 'यवैर्यजेत' इति वेदवाक्ययोरिति भावः । एतेन "ननु पूर्वेण नियमात् "भावकर्मणोः' इति सूत्रं विध्यर्थं न्याय्यम्, न तु नियमार्थम् । नेष दोषः, समस्तमात्मनेपदप्रकरणमेकं वाक्यमिति तदपेक्षयैवमुक्तम्" इति कयटो निरस्तः। पूर्व- सूत्रमेव नियमपरमित्यत्र, समस्तमात्मनेपदप्रकरणमेकवाक्यमित्यत्र च मानप्रयोजनयोरभावात् । प्रकृत्यर्यनियम इति। प्रकृत्यर्थयोनियम इत्यर्थः । क्यष इति । "वा क्यषः' इति पाक्षिके परस्मैपदे विहितेऽप्यन्यत्र नियतस्यात्मनेपदस्य तत्राप्रवृत्त्या लकारान्तस्य कृदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात् न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति न्यायेन पाचकादिशब्दसाम्येन संख्याकर्माद्यन्वयसद्भावेनैव वा सुवुत्पत्ती तदन्तस्यैव प्रयोगः स्यात् । तत्परिहारायात्मनेपदप्रकरणमध्य एव "वा क्यषः' इत्या- दिचतु:सूत्री कर्तव्येति मन्यते । उच्यते चेति। चो ह्यर्थे। वाग्रहणसामर्थ्यात् पक्षे आत्मनेपदं भविष्यतीति भावः । च प्राप्नोतीति । चोऽवधारणे । न प्राप्नोत्येवात्मनेपदम्, वान- हणस्य परस्मैपदपाक्षिकत्वबोधनेन चारितार्थ्यादिति मन्यते । तद्वचनाद् भविष्यतीति । लादेश- विधिनैव लकारस्य निवर्तितत्वान्नियमप्रवृत्तिवेलायां वाग्रहणसमुच्चेयमात्मनेपदमेव भविष्यतीति पूर्वस्य नियमस्य परेण तेन विकल्पेन बाधः सिद्ध इति भावः । तव्यदादयोऽप्यनवकाशा इति । तयोरेव कृत्यक्तखलाः' इत्युक्तत्वादिति भावः । एतेन 'स्नानीयं चूर्णमित्यादौ करणादीनि तव्यदादीनामवकाशः' इति कैयटो निरस्तः । १"कृत्यल्युटो बहुलम्' इति वचनान्तरेणान्यत्र कृत्यानां विघानेऽपि "तयोरेव' इति विधीयमानानां तत्रैव प्रवृत्तिसंभवात् । चिण् तहीति। भावकर्म- वाचिनि सार्वधातुके परतो विधीमानस्य चिणो भावकर्मार्थत्वं संभवति "अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः १२. २ २२ पा. सू. २.४. १२. पा. सू. ४.१.२८. पा. सू. २.४. १३. पा. सू. ३. २.८७. तिड्यापिक्षया घात्वर्यस्य प्राधान्यान्युपगमा- 'पा. सू. १. ३. १३. पा.सू. १.३. ९०. महामाप्यम् १.२.६४. पा.मू. १.३. ९०. पा.मू. ३.४.७०. पा.सू. ३. ३.११३. "पा.मू. ३.४.७०. परिनापा १२२. ५ ११ दिति भावः। पा.मू. ६. ४. १२. पा. मू. ६.४.१३.

·१८० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि स्वार्थे भवन्ति' इति, स्वनिमित्तार्थकत्वात्तस्येति भावः । घञ् तौति। अकर्तरि विधीयमानस्य तस्यापादानादिपु चारितार्थ्यादिति भावः। शेषवचनं चेति। चकारो भिन्नक्रमः। अस्मिन्नपि पक्षे शेषग्रहणं "शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्' इति पृथक्सूत्रत्वापादकं कर्तव्यमिति भावः । कतरि चेति । "कर्मवत् कर्मणां तुल्यक्रियः' इति सूत्रेण व्यपदेशातिदेशे कृते "भावकर्मणोः' इति नियम वाधित्वा शेषात्कर्तरि परस्मैपदमेव प्रसक्तमिति तद्वारणाय द्वितीयं शेषग्रहणं कर्तव्यम्। तथा च कर्मकर्तुः शेपत्वाभावात् तत्र परस्मैपदं न भविष्यतीति भावः। कर्तृग्रहणप्रयुक्तत्वात् कर्म- कर्तरि परस्मैपदप्रसक्तेः कर्तृग्रहणमेव प्रकृत्यर्थनियमपक्षे .न कर्तव्यमिति द्वितीयं शेपेग्रहणं न कर्तव्य- मेवेत्याशयेन पृच्छति - कतरस्मिन्निति । प्रष्टुराशयं तद्वचनादेवावगन्तुमाहान्यः - प्रकृत्यर्थ- नियम इति । प्रष्टा स्वाशयमाह-प्रकृत्यर्थनियमे तावदिति । तावच्छब्दः प्रत्ययनियमपक्षेऽपि स दोपो नेति वक्ष्यामीति सूचयितुम्। नार्थः कर्तृग्रहणेनेति । विनापि तेन. शेपात् परस्मैपद- मेवेति विधीयमानो नियमः कर्तुरेव भविष्यतीति भावः । ननु कर्तृग्रहणनिराकरणमात्रेणोक्तदोष- निराकरणं कथं जातमित्यत आह -- कर्तृग्रहणाच्चैष. दोष इति । ह्यर्थे चः। तथा च हेतोर- भावात् तद्वतो दोपस्याप्यभावः सिद्ध इति भावः । प्रसङ्गात् प्रकृत्यर्थनियमपक्षे शेपाद्ग्रहणं च प्रत्याचिख्यासितमबुद्धवा झटिति द्वितीय आह - प्रत्ययनियमे तहीति। इतर: सूचीकटाहन्यायेन शेषाद्ग्रहणमपि प्रकृत्यर्थनियमपक्षे प्रत्याख्याय ततः प्रत्ययनियमपक्षे. द्वितीयं शेषग्रहणं न कर्तव्य- मिति वक्ष्यामीत्याशयेनाह - प्रकृत्यर्थनियम इति। शेषग्रहणमिति। सूत्रगतं शेपाद्ग्रहणमित्यर्थः । तन्नियमार्थमिति । विनापि तेन' परस्मैपदस्य सिद्धत्वादिति भावः । द्वितीयो लब्धावकाशः स्वाभिमतं दूपणं स्मारयति - तत्तीति । कर्मणि कर्तरि भवतीति । आत्मनेपदमित्यनु- पज्यते। एतीति। प्राप्नोतीत्यर्थः । प्राप्तेरस्या आनन्दरूपो भावः कर्तेत तत्रात्मनेपदप्रसङ्ग इति भावः। नास्येति। कर्मणः शेषत्वविवक्षायां "रुजार्थानां भाववचनानाम्' इति पष्ठी । किंचिद्रुजतीति । पीडारूपं भावस्वभावं वस्त्वित्यर्थः । कर्मणीत्यनुवर्तत इति । हन्यमानो हन्तीत्यादी नातिप्रसङ्गः, यद्धातुव्यक्त्यभिहितहननादिक्रियाव्यक्ति प्रति कर्मत्वं तद्धातुव्यक्ते- रात्मनेपदस्य कृतत्वाद् व्यक्त्यन्तराभिहितक्रियां प्रति तु तस्य कर्मत्वस्यैवा[भावात्। आ]त्मत्व- प्रत्यासत्या हि तादृशार्थलाभो भवति। एवमपोति। उत्तरार्थमिति शेषः । अनन्तरा या प्राप्ति- रिति । अपवाद्यान्तरेणाव्यवहिता या 'शेपात् कर्तरि परस्मैपदम्' इति प्राप्तिः सैव बाध्येति भावः । अनन्तरस्य विधिति । यद्यपीयं परिभाषा निषेधनियमोभयपरा, तथापि "पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् वाधन्ते नोत्तरान्' इत्येतत्परिमापार्थोऽप्यत्रान्तर्भावयितुं शक्यत इत्याशयेनैव- मुक्तम्। अथवा सर्वमिदं नियमप्रकरणमेवेति नियमविध्यपेक्षयवमुक्तम्। अत एव 'परा प्राप्ति- प्रतिपिद्धा' इत्युक्तम्। नियमविधेहि प्रतिपेधमुखेनापि प्रवृत्तिरभ्युपगम्यते । ननु चेयमिति । “शेपात् कर्तरि' इति या सेत्यर्थः। परामिति। "अनुपराभ्याम्' इत्यादिकामित्यर्थः । इति। पूर्वविप्रतिषेधेनेति भावः। "शेषात्' इत्यस्यावकाश: 'याति, वाति' इत्यादि। "अनु- पराभ्याम्' इत्यादेस्त्वशेपः कर्षभिप्रायादिः। नोत्सहत इति । प्रवर्तमानस्यैव बाघकत्वौचित्यादिति बाधत ७ 'पा.सू. १. ३.७८. पा.सू. ३.१.८७. 'पा.मू. १. ३. १३. 'लो. न्या. साहनी. ८२. पा.सू. २. ३. ५४. पा. सू. १.३.७८. परिमापा ६०. 'पा. सू. १. ३.७८. 'पा. सू. १. ३. ७९. पा.सू. १. ३.७८. "पा. सू. १.३.७९.

·अ.१ पा.३ आ. २ १८१ भावः। प्रत्याख्यायत इति। वर्तमानसामीप्ये भविष्यति लट् । कतैव य इति । यस्य व्यप- देशान्तरं नास्ति तस्मिन्नित्यर्थः। 'असिश्छिनत्ति' इत्यादौ तु कर्तृत्वमेवास्यादेः, न तु करणत्व- मिति नाव्याप्तिः। 'भिद्यते कुसूल: स्वयमेव' इत्यत्र त्वातिदेशिककर्मत्वेन सहैव कर्तृत्वमस्तीति नातिप्रसङ्गः॥ कर्तरि कर्मव्यतिहारे १. ३. १४. [२, २४४-२४६] - - साध्यद्वयस्य प्रधानतया न (उद्दयोतनम्) क्रियाया अपि कर्मत्वात् तस्या ग्रहणं किं न स्यात्, अत आह प्रत्या- सन्नत्वादिति। शास्त्रे संनिधिः प्रत्यासत्तिः। साधनकर्मणः ईप्सिततमस्य। ननु व्यतिहृतार्थ- वृत्तेर्घातोरात्मनेपदं वाच्यम्, तत् साधनव्यतिहारे न संभवति, अत आह - साधनेति । व्यति- हुतकर्मविषयधात्वर्थवृत्तेरात्मनेपदमिति तदा सूत्रार्थ इत्यर्थः। नन्वन्यसंबन्धिनोऽन्येन स्वीकरणं व्यतिहारः; सा क्रियाया [न] संभवतीति शङ्कते - क्रियाणामिति । क्रियाणामिति । - साध्यसाधनव्यत्यासा- भावेऽपि क्रियाव्यतीहार: क्वचिदस्तीत्याह-परस्परेति। लौकिकाश्चेति । "पशुः, अपत्यम्' इत्यादी। द्वयोरपीति । सिद्धं साधनतया साध्येन संवध्यते । परस्परसंबन्ध इत्यर्थः। तद्वाचिपदप्रयोगाभावे कथं तत्प्रतीतिः, अत आह संदर्शनेति । प्यशाब्दत्वात् कथं तदपेक्षया कर्मत्वम्, अत आह प्रतीयमानेति । प्रविशेति। गृहं प्रविश, पिण्डी भक्षयेत्यर्थः। उभयग्रहणं चेदिहाभिमतं कर्मग्रहणं व्यर्थम्, उभयोरपि प्रधानतया विनि- गमकाभावेन ग्रहणसंभवादित्याह क्रियाया इति । 'वपरीत्यं निराह - क्रियाया इति । 'तत्र'शब्दार्थमाह-कर्मव्यतिहार इति। भाष्ये न वानन्तरस्येति। कर्तृग्रहणे कृतेऽपि गत्या- द्यर्थेम्यः कर्मव्यतिहारे कर्तरि भावकर्मणोश्च नात्मनेपदमिति 'निषेधसंभवेन "अनन्तरस्य' इति न्यायाश्रयणस्यावश्यकत्वादिति भावः । भाष्य अनन्तरं यदिति । कर्तृग्रहणाभावेऽपि कर्म- व्यतिहारे आत्मनेपदं कर्तर्येव, भावकर्मणोः पूर्वेणैव विघानात्। अतस्तस्यैव निषेध इत्यर्थः ।। तथा- - . [२, २४४-२४६] (रत्नप्रकाशः) 'कृत्रिमाकृत्रिमन्यायन कर्मशब्देन कृत्रिमस्यैव · कर्मणो ग्रहणं प्राप्तम्, तत्तु नेप्टमित्याशयेनाह - क्रियाव्यतिहार इति । देवदत्तस्य धान्यमिति । धान्यशब्देन तद्विशिष्ट- तृणविशेपो लक्ष्यते। देवदत्तशब्दो व्यतिहारसूचनाय। अन्यस्य धान्यं ह्यन्ययत इति कर्मणो व्यतिहारो भवति। व्यतिलुनत इति । अन्यस्य योग्यं लवनमन्ये कुर्वन्तीति प्रतीत्याब क्रिया- व्यतिहारो भवति । [क्रियामिति]। अर्थप्रकरणयोरेव निर्णायकत्वेन कृत्रिमाकृत्रिम परि- मापाप्रयोजिकेति भावः । तां परिभापामभ्युपेत्यापि कर्मपदं क्रियापरं कर्तुं शक्यत इत्याह १ २ ५ शास्त्रसंनिधिः अ. हरतेदृतिनाथयोः पशो, 'तस्यापत्यम्' इत्यादा- वित्ययः। साधन (कारका) कर्मव्यतिहारमित्यर्थः । 'निषेध' इति नास्ति परिभाषा. ६२. महाभाप्ये १. १. २३. सूज्यं न्याय उपतः । 'परिमापा, अप्रयोजिका, इति खेदः ।

·१८२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि क्रियापीति। कयं चेति । साध्यकस्वभावाया धातुवाच्यक्रियायाः कथं कर्मत्वं युज्यत इति भावः । क्रियापोति। साध्यस्वभावाया अपि क्रियायाः क्रियाविशेष प्रति कर्मत्वं युज्यत एव । अन्यथा तस्याः साध्यतैव भज्यतेति भावः। संपश्यतिक्रिययेति । सामान्यतो ज्ञातेऽर्थे इच्छायां सत्यां ततस्तन्निर्वर्तनाध्यवसाये सति तत: पुरुषप्रवृत्तेरिति भावः। कृत्रिमयोरिति । सतोरिति शेषः । उभयगतिरिति। विनिगमनाविरहादिति भावः । न वक्तव्यमिति । उभयगतौ कृत्रिमकर्म- ग्रहणमेवानर्थकं स्यात्, कर्मातिरिक्तस्य व्यतिहारासंमवात् । तथा च कर्मग्रहणसामर्थ्याल्लौकिक धात्वर्थरूपमेतद् गृह्यते इति भावः । तत्र प्रतिषेध इति। परत्वात् "भावकर्मणोः' इत्यस्यापि विषये तत्प्रवृत्ती तस्य प्रतिषेधे भावकर्मणोरात्मनेपदं न स्यादिति मन्यते । सुगममन्यत् ॥ न गतिहिसार्थेभ्यः १.३. १५. [२, २४७] (उद्दयोतनम्) संनिवेशाभावादादिशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वाभावादाह हसीति । हसे- रपि 'मुखध्वनिविशेपार्यकत्वाच्छन्दक्रियत्वमिति भावः । 'संप्रहरिष्यन्तौ' इति 'परस्मैपदप्रयोगः कथम्, अत आह-तत इति। वहेर्गत्यर्थत्वाभावान्न निषेधप्रसक्तिरित्याह -भाष्ये न वहि- रिति। तत्र हेतुः - भाष्ये देशान्तरेति । 'भारं वहति' इत्यत्र गतेरपि प्रतीतेस्तदयुक्तम्, अत आह - भारमिति। प्राप्त्युपसर्जनं तत्फलकमिति यावत् । तत्रेति। गति विना प्रापणा- संमवादविनाभावात् प्रतीयते, न तु शब्दत इत्यर्थः । 'न गतिहिंसयोः' इत्येव तदर्थकधातुलामा- दर्थग्रहणं व्यर्थम्, अत आह -- अस्यैवेति । यः शब्दात् साक्षात् प्रतीयते स एव ग्राह्य इत्यस्येत्यर्थः । अनुवादफमिति । यः शब्दान्तरं सामर्थ्य च विना गतौ हिंसायां च वर्तते तस्यैवेह ग्रहणमित्येतदर्थमर्थ- ग्रहणमित्युपसर्गवशेन हिंसार्थस्य हरतेरपि प्रतिषेधप्रतिषेधो न वक्तव्य इत्याहुः । 'संविवहन्ते गर्गः' इत्यत्र तु नान्तरीयकतयापि गतिप्रतीतिर्नास्तीत्याह-गर्गाणामिति । प्रापणं परस्परसंवन्धरूपम् ॥ [२, २४७] हरिवह्योरिति । (रत्नप्रकाशः) हसादीनामिति । हसादयो हसप्रकाराः शब्दक्रियाः । हरतेहिसार्यकत्वादहेगंत्यर्यत्वात् प्राप्तिः। 'संप्रहरन्त इति। परस्परकरणरूपोऽत्र निन्याव्यतिहारः । 'ततः संप्रहरिप्यन्तौ दृष्ट्वा कणंघनञ्जयो' इत्यत्र तु व्यतिहारो न विवक्षितः, किं तु योत्स्य मानावित्येतावन्मात्रं विवक्षितम्। देशान्तरप्रापणप्रिय इति। तथा च तत्र नान्तरीयिका गतिवं- हों न भवतीति तनिषेधो व्यर्थ इति मन्यते । वस्तुतस्तु देशान्तरप्रापणं नाम गतिरेव, ततोऽन्याय प्रापणस्याप्रसिद्धः। तया चेदं भाष्यं 'गर्गः संविवहन्ते' इत्युदाहरणं वहिनिपेषस्य न भवति, विपूर्वस्य यहेवियाहार्यकत्वेन गत्यर्यकत्वाभावादित्येयंपरं बोध्यम् । तदुदाहरणं तु 'व्यति- पहन्ते ब्राह्मणाः' इति शेयम् ।। 'पा. गू. १.३.१३. मादायहाँगतापगदं योप्पम् । 'परमपदप्रतिपेपः -अ, ना. 'संप्रहरिष्यन्त इति-फ.

·अ.१ पा.३ आ.२ १८३ इतरेतरान्योन्योपपदाच्च १.३.१६. [२,. २४८] (उद्दयोतनम्) नन्वात्मनेपदेनैव कर्मव्यतिहारद्योतनात् 'व्यति' इत्युपसर्गप्रयोगोऽधिकः । कथंचिद् धात्वर्थविशेषकत्वेन तत्प्रयोगेऽपीतरेतरादिशब्दप्रयोगस्य व्यर्थत्वेनाभावात् सूत्रमिदं - व्यर्थम्, अत आह लौकिक इति ।। - [२, २४८] (रत्नप्रकाशः) लौकिके शब्दव्यवहारे लाघवानादरादितरेतरादिशब्दा उपसर्गाश्च कर्मव्यति- हारद्योतनाय प्रयुज्यन्ते ॥ विपराभ्यां जेः १.३.१९. [२, २४८-२४९] (उद्दयोतनम्) विशब्दस्य पक्षिवाचकत्वेऽपि प्रकृते उपसर्गस्यैव 'ग्रहणमित्याह पक्षीति । विभक्त्यति। 'विर्जयति' इत्यत्र। बहुवीति। वह्वो 'वयो यस्मिन्निति 'वहुव्रीहिः। नपुंस- कत्वाद्विमक्तिव्यवधानामावः । अर्थवतो ग्रहणादग्रहणमित्यन्वयः । संबुद्धयन्तस्य विशब्दस्य स्वार्थप्रधानस्यापि “वि' इति रूपाभावादग्रहणमित्याह --- संबुद्धोति । वि सु इति स्थिते गुण- संबुद्धिलोपयो: 'वे' इति रूपमिति विभक्त्यन्तस्यैव विकारो न प्रकृतिमात्रस्येत्याह-विरित्यस्यति । विश्च विश्च वी जयतः । न चात्रेति। आत्मनेपदं वेः परस्य कार्यम्, न तु वेः । अन द्वितीयशब्दप्रयोगाभावाद् दृष्टान्तवैषम्यमाशङ्कयाह द्वितीयेति । द्वितीयशब्दस्य सममिव्या- हृततुल्यपरत्वदर्शनादत्रापि समभिव्याहृतविशब्दतुल्यस्यैव 'ग्रहणे दृष्टान्ततोपपत्तिरित्यर्थः ।' तत्तु- सजातीयत्वेन प्रत्यासन्नत्वादिति भावः । पक्षिवाचिन इति। संवुद्धौ सोर्लोपात् प्रकृतेरेव 'वे' इति विकारो "न विभक्त्यन्तस्यैत्याशयः । परस्परेति । सहविवक्षायां द्वन्द्वविधा- नादुपसर्गत्वलक्षणधर्मे चानयोः सहमावादुपसर्गयोरेव ग्रहणमिति भावः ।। ल्येति । [२, २४८-२४९] (रत्नप्रकाशः) अयं खलु विशब्द इति । विशब्दस्य पक्षिवाचिनः पुंल्लिङ्गत्वाद्विमक्त्या व्यवधानमेव सर्वग्रेति भावः । यद्यपि 'बहुवि जयति वनम्' 'वे जय' इत्यत्र पक्षिवाचिनोऽपि ग्रहणमत आह पक्षिण इत्ययः। बहुवीहेर्नपुंसकत्वात् -मा. "एवकारी नास्ति 'सममिव्याहृत' इत्यस्यानन्तरं गत' इत्य- धिकम् - अ, . ग्रहणदृष्टान्ततोपपत्तिः-अ, ऋ. न विमगत्यन्तरन्यमानयः ·१८४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि विशब्दात्परत्वं जयतेः संभवति, तथापि परस्परसाहचर्येणोपसर्गयोरेव ग्रहणं भवतीति न दोषः । एतेन 'बहुवि जयतीत्यत्र जहत्स्वार्थायां वृत्तौ वेरानर्थक्यादिह चार्थवतो ग्रहणादजहत्स्वार्थायामपि तदर्थस्योपसर्जनत्वादग्रहणम्' इति 'निरस्तः। समासादिवृत्तौ पृथक्शक्तिमेवाश्रयतां वैयाकरणानां मते जहत्स्वार्थाजहत्स्वार्थपक्षयो¥यायिकाद्यभिमतयोर्भाष्ये केनचिच्छङ्कित्रा क्वचिदुट्टङ्कितयोर्वैया- करणमतप्रतिकूलयोराश्रयणानौचित्यात् । अन्यथा प्रियतिसेत्यादौ समासावयवस्य त्रिशब्दादे: स्त्र्य- द्यभिधानाभावेन तिस्रादेशादिकं न स्यात् । तत्र तत्सिद्धये 'कुशकाशावलम्बने तु 'स्वगृहे पायसं त्यक्त्वा मिक्षामटति दुर्मतिः' इति न्याय आपतेत् । यदप्युक्तम् “संबुद्धयन्तं तु 'वे' इति रूपान्तर- युक्तत्वान्न गृह्यते” इति । तदपि न, एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् । यदप्युक्तम् "विरित्यस्य विभक्त्यन्तस्य 'वे' इति विकारः, न तु विशब्दस्यैत्यदोषः" इति। तदपि न, 'एकदेशविकृतन्यायेन तस्य विभक्त्यन्तत्ववद् विशब्दत्वप्रातिपदिकत्वयोरपि सत्त्वात् । अन्यथा राजेत्यादी नलोपाद्य- भावापत्तेश्च। यदप्युक्तम् “ 'वी जयतः' इत्यत्रकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्भावाद्विशब्दात्परो जय- तिः संभवति चेदपि पूर्वस्य कार्ये कर्तव्येऽन्तवद्भावः, न चात्र पूर्वस्य किंचित् कार्यमित्यदोपः" इति। तदपि तुच्छम्, पूर्वस्य कार्ये कर्तव्येऽन्तवदित्यत्र ‘मानाभावात्। तथात्वे सर्वासामित्यादी सुडाद्यभावप्रसङ्गाच्च। इदं तु तत्रोत्तरं युज्यते - पूर्वस्मात् परस्य कार्ये कर्तव्ये स्थानिवद्भावा- द्विमक्त्या व्यवधानाद्वेः परत्वं जयतेर्नेति। स्थानिभूतविभक्तिरूपाचः पूर्वत्वेन दृष्टस्य हि वेनि- मित्तत्वं परस्यात्मनेपदसंवन्धे बोधनीये । अस्य गोद्वितीयेनेति । तत्र यथा गोशब्दसमभिव्या- हृतो द्वितीयशब्दो गोसहचरितं गामेवोपस्थापयति तथा वीत्युपसर्गवाचकसममिव्याहृतः पराशब्द उपसर्गमेवोपस्थापयतीति भावः ।। आडो दोऽनास्यविहरणे १.३. २०. [२, २४९-२५०] (उद्दयोतनम्) घातोरास्ये वृत्त्यभावात् 'अनास्ये' इति प्रतिपेघोऽनर्थकः, अत आह आस्पसमवायिन्यामिति । ययेति। "हपेर्लोमसु' । लोमवृत्तेह पेनिष्ठायां - वेट्, हृपितानि, हृष्टानि वा लोमानीत्यत्रात्मगतेच्छाविशेषस्य सुखविशेषस्य [वा] वाचको हृपिविषयविपयिभाव- संबन्धन लोमसु वतंत इत्यर्थः। 'दः' इति ददातेरेव ग्रहणम्, न द्यत्यादेरित्याह - ददातेरिति । यदीति। हपिवद्विषयविपयिमावेनास्यवृत्तिसंभवादित्यर्थः । 'विषयं संवन्धि । यद्यप्यास्यसमवेतव क्रियेत्यनेन परिहृतम्, तथाप्यास्यसमवेतत्वमाविवक्षायामपि नोक्तदोष इत्याह - अनास्य इति । नन्वास्येन विशेपणे सजातीये कयं प्राप्तिः, मत आह आस्यग्रहणमिति। विहरणविशेषः व्यादानलक्षणप्रियाविशेषः। तेनेति । 'व्यादत्ते पिपीलिका पतङ्गस्य मुखम्' इत्यत्र "अद्रवम् पति लाक्षणिकाङ्गत्वेऽपि न पिपीलिफाया अङ्गमिति निषेधाभावः ।। - 'परिमापा ३७. । ४ 'फैपट इति विशेष्यमध्याहार्यम् । गयां पतितस्प दृद्वालम्बनमलनमानस्य च्या- मुलगितस्य दुवैलानामपि पुगकामादितृण- पिपाणावलम्बनं तददिति भावः । लो. न्या. गाहली. पृष्ठम् १९७. 'पा. गू. ७. २. २९. 'प्रदीपे 'प्राधग्रहीतृविपयः' इत्यत्र 'ग्राहग्रहीत. विपयम्' इति निर्णयसागरमुद्रिते पाटः । महानाप्यम् ४. १.५४.

·अ.१ पा.३ आ. २ : १८५ [२, २४९-२५०] (रत्नप्रकाशः) अव्यसनक्रियस्येति। व्यसनं विहरणमेव । व्यसनं विहरणमेव । तथा चास्यग्रहणं न कर्तव्य- मिति फलितम् । एतेन 'व्यसनं विभागः, विकासनमित्यर्थः। केवलो[ ऽपि] विहरणशब्द उपा- दीयमानः पादविहरणं गमयतीति सूत्रे आस्यग्रहणं कृतम्। केवलो व्यसनशब्दो दुःखादिषु वर्तत इति वार्तिके क्रियाग्रहणं कृतम्' इति कैयटो निरस्तः । व्यसनशब्दस्य विकासनार्थत्वे केवल- विहरणव्यसनशब्दयोः पादविहरणदुःखादिमात्रपरत्वे च मानाभावात्, उत्तरभाष्यविरोधाच्च । इयता सिद्धमिति। आस्यशब्दस्यास्यविहरणपरत्वसंभवादिति भावः। 'गडि वदनकदेशे'. इत्यादी हि वदनैकदेशादयः शब्दाः क्रियालक्षकतया निर्दिष्टाः । आस्यविहरणे ददातिरेव. वर्तत इति तत्पर्युदासादन्यार्थको ददातिरेवात्र गृह्यते। तेन "आयच्छति, आद्यति' इत्यादौ नानेनात्मने- पदम् । स्वाङ्गकर्मकादिति। स्वमङ्ग स्वाङ्गम्, न तु परिभापितम् "अद्रवम्' इत्यादिना। तस्य ग्रहणे हि पतङ्गमुखस्यापि तत्त्वेन तत्प्रत्युदाहरणं विरुध्येत ।। क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च १. ३. २१. [२, २५१-२५३ ] विध्यर्थमिति । (उद्द्योतनम्) नैतद्वाचनिकमित्याह - एतदिति । सम: कर्मप्रवचनीयत्वाभावेनोपसर्गस्यैव ग्रहणम्, तत्साहचर्यादनुपर्योरप्युपसर्गयोग्रहणमित्यर्थः । वार्तिके 'आगमेः' इति ण्यन्तग्रहणम् । शक्तिः सन्नन्त इति । तस्य "सनि सीमा' इत्यादिना 'शकाराकारस्येसि कृतेऽभ्यासलोपे "स्कोः संयोगाद्योः' इति सलोपे सन: पत्वे "इश्तिपी' इतीक्प्रत्यये 'शिक्षेः' इति निर्देशोपपत्तिरित्यर्थः । शके: परस्मैपदित्वेन “पूर्ववत् सनः' इति सन्नन्तादात्मनेपदस्याप्राप्तत्वात् । "शिक्षते' इत्यस्य जिज्ञासाविषयत्वमुपपादयति-क्रियाविषय इति । न प्रयुज्यत इति । तथा च विद्यासु घटत इत्यर्थे सप्तम्युपपत्तिरित्यर्थः । नियमार्थमिति। तस्यात्मनेपदित्वेन जिज्ञासाया- मेव "तत्, अन्यत्र परस्मैपदमिति नियमार्थमित्यर्थः । स्वाभिमतमाह "तति । विषयत्वेन न तु वाच्यत्वेन । 'अपस्किरते' इति सुटं साधयति - हर्षादिष्विति । 'पैतृकम्' इत्यत्र "तत आगतः' इत्यर्थे १३"ऋतष्ठञ्' इति ठजमभिप्रेत्याह ----- पितुरागतमिति । भाप्यान्तरविरोधं परि- मातुरिति । "तुल्यार्थः' इति पष्ठी। आशिष्यवेति । "आत्मनेपदित्वान्नाथतेनिय- - १५ ८ ९ 'दाण घातुरयम्, तस्य पाघ्राध्मेत्यादिना यच्छा- देशः। * दो अवखण्डन इति धातुरयम् । ओतः श्य- नीति लोपेरूपम् । महाभाप्यम् ४. १.५४. पा. सू. ७.४.५४. कारस्यसि कृते . पा.सू. ८. २. २९. का. वा. ३.३.१०८-२. पा. सू. १. ३. ६२. शिक्षित इत्यस्य अ, म. १० आत्मनेपदमित्यर्थः । "प्रदीप 'विधेरेव तु ज्यायस्त्वात्' इत्यय 'तम विधेरैव ज्यायस्त्वात्' इति पाठोऽन्नंमस्येति भाति । पा. नू. ४. ३.७४, पा.मू. ४.३.७८. पा.गु. २.३.७२. ५५ आत्मनेपदित्यानावामापतेः ४ -- " ·१८६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मार्थमिदम् । तथा च 'वटुं नाथति' इति यात्रार्थे परस्मैपदमेवेत्यर्थः। सपिष इति। "आशिषि नाथः' इति षष्ठी। यस्मा इति । ज्ञीप्स्यमानगतमन्यगतं वा श्लाघादि यस्मै ज्ञाप्यते स संप्रदानमित्यर्थः । य इति। जीप्स्यमानगतश्लाघादिकमेव यं प्रति ज्ञाप्यते स संप्रदानमित्यर्थः ।। [२, २५१-२५३] -- .. (रत्नप्रकाशः) उपसर्गग्रहणमिति। समोपसर्गेण साहचर्यात् .सिद्ध एवायमर्थो वार्तिककृता प्रकटितः। अनुक्रीडतीति। "तृतीयार्थे' इत्यनुः कर्मप्रवचनीयः । माणवकेन सह क्रीडतीत्यर्थः । आगमयस्व तावदिति। सहस्व कंचित् कालम्, मा त्वरिष्ठा इत्यागमने क्षमा गम्यते। शिक्षे- रिति । शके: सनि "शकपत' इत्यादिना इस्यभ्यासस्य ५ संयोगादेश्च सस्य लोपे षत्वे चेका निर्दे- शोऽयम् । विद्यासु शिक्षत इति। तत्र शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः। धनुषि शिक्षत इति । धनुर्विद्यायां शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः । 'भोजने शिक्षति, गमने शिक्षति' इत्यादौ तु जिज्ञा- साया अगम्यमानत्वेन नात्मनेपदम्। एतेन 'केचिदाहुः - शकिः सन्नन्तो गृह्यत इति। विध्यर्थ- मिदम् । क्रियाविषयश्च शकिः प्रयुज्यते, भोक्तुं शक्नोति, शयितुं शक्नोतीति प्रयोगदर्शनात् । इह तु जिज्ञासाविषयः शकिर्गृह्यते। विद्यां जिज्ञासितुं घटत इत्यर्थः। आत्मनेपदेनैव जिज्ञासाया अवगमात् जिज्ञासितुमिति न प्रयुज्यते' इति कैयटो निरस्तः। 'विद्यासु शिक्षते' इति भाष्यो- दाहरणस्वारस्येन जिज्ञासाया अपि क्षमावत् प्रयोगोपाधिताया एव युक्तत्वात्। विद्यां जिज्ञासितुं घटत इत्यर्थेऽभिमते हि 'विद्याः शिक्षते' इत्येव वक्तुं युक्तम् । अत एवं 'शिक्ष विद्योपादाने' इत्यस्यात्र ग्रहणं नियमार्थम्, इति वदन्तोऽपि परास्ताः। 'विद्यासु शिक्षते' इत्युदाहरणविरोधस्य तुल्यत्वात्। विधिनियमसंभवे विधेरेव ज्यायस्त्वाच्च । किरतेरिति । विक्षेपार्थः ‘किरतिः । हर्षादयस्तु विषयतया निर्दिष्टाः। तेष्वेव "अपाच्चतुष्पात्' इति सुडिष्टः, प्रकृतभाष्योदाहरण: स्वारस्यात् । तथैव सुविधौ वार्तिकाच्च। गतताच्छोल्य इति । गतं प्रकारः; तान्छील्यं नाम संततपरिशीलनम्, तयोः पष्ठीतत्पुरुषः। पैतृकमिति । पितुरागतं प्रकारं संततं परिशील- यन्तीत्यर्थः। "तद्धितार्थ' इत्यत्र 'मातुरनुहरति' इति भाष्ये आत्मनेपदं न कृतम्, प्रकारताच्छी- ल्यस्य तथाविवक्षितत्वात्। 'आनुत इति। उत्कण्ठापूर्वकं शब्दं करोतीत्यर्थः । समन्तात् पृच्छतीत्यर्थः । आशिषि नाय इति । नायतेरनुदात्तत्वानियमार्थमिदम् । सपियो नायत इति। सपिमें भूयादित्याशास्त इत्यर्थः । शप उपालम्भन इति । उपालम्भनं ज्ञापनम्। देवदत्ताय शपत इति। "श्लाघलुङस्थाशपां जीप्स्यमानः' इति देवदत्तोऽत्र संप्रदानम् । तत्र शीप्स्यमानः ज्ञापनफलज्ञानाश्रयो ज्ञेयः । तज्ज्ञानकर्मेति केचित् । तन्न, "ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इत्युक्तत्वात् ॥ . आपच्छत इति। ७ . ८ ४ पा.मू. २.३.५५. यस्म प्राप्यते म. पा.मू. १.४.८५. पा.मू. ७.४.५४. 'अत्र लोपोग्भ्यामस्यैत्यनेनाभ्यासलोपः, स्को: गंयोगायोरिति मंयोगादिलोपरच योध्यः । 'पा. गू. ६. १. १४२. किरतेहत्येवंरूपाद्वातिकादित्यर्थः । पा. सू. २.१.५१. 'माप्ये 'आङि नुप्रच्छयोः' इति यातिकानन्तरम् 'आशिपि नाथः' इति वातिफपाठः पूनामुद्रिते दृश्यते। स पाठोऽवाभिमतः। पा. सू १.४. ३४. महामाप्पम् १.४.५१.

·अ.१ पा.३ आ. २ १८७ समवप्रविभ्यः स्थः १.३.२२. [२, २५३] (रत्नप्रकाशः) आतिष्ठत इति। प्रतिजानीत इत्यर्थः ।। उदोऽनूर्वकर्मणि १. ३. २४. [२, २५३] (उद्दयोतनम्) ईहाशब्दार्थमाह --विशिष्टेति । तामेवाह --- कायेति । ईहात्मकेऽनूर्ध्व- कर्मण्यात्मनेपदं भवति। जन्मनोऽनूर्ध्वकर्मत्वेऽपि परिस्पन्दात्मकत्वाभावादात्मनेपदाभावः ।। [२, २५३] (रत्नप्रकाशः) ईहायामिति । स्पृहायामित्यर्थः। उत्तिष्ठिति सेनेति । उत्पद्यते जायते सेनेत्यर्थः ।। उपान्मन्त्रकरणे १.३. २५. [२, २५४] (उद्दयोतनम्) ननु पूजाया 'मन्त्रकरणत्वादेव सिद्धमात्मनेपदम्, अत आह-अमन्त्रेति । आये श्लोके पूजाभिप्रायेणात्मनेपदम्, द्वितीये चेष्टामात्राभिप्रायेण परस्मैपदमित्याह --- देवेति । कापेयं कपिचेष्टामात्रम्। उपश्लेष: संनिधिविशेषः ।। [२, २५४] (रत्नप्रकाशः) मन्त्रकरण इति । अत्रापि भवत्यात्मनेपदमित्याह उपाद्देवपूजेति। यदर्कमपतिष्ठत इति । एको वानर इति शेषः । तत्र देवपूजामिप्रायेणात्मनेपदं प्रयुक्तम् । तद् दूपयत्यन्यः मैवं मंस्था इति । उपतिष्ठतीति परस्मैपदमेव तत्र न्याय्यमिति भावः। रथिकानुपतिष्ठत इति । संगतिकरणे तान्प्राप्नोतीत्यर्थः । मित्रकरणे तु तान् मित्रय- तीत्यर्थः। सुग्घ्नमुपतिष्ठत इति। झुग्नं प्रति गच्छतीत्यर्थः। एतेन 'सुग्घ्नं प्राप्नोतीत्यर्थः' 'मन्द्रः करणं यस्य तत्त्वादेवेत्यर्थः ।। प्रकरणत्वादेव श्लोकपूजाभिप्रायेणात्मनेपदम् - अ. 'प्रतीकग्रहणमात्रमेव दृश्यते। उपरि वातिका- स्थावतारिकव -'प, फ' फोसयोः ।। अत एतद्विवरणग्रन्यस्त्यमतः स्यात् । 'मन्यकरणादन्यमापि' इति पाठः स्यादिति भाति ।

·१८८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि इति कैयटो निरस्त: । संगतिकरणेन गतार्थत्वात् । : न हि संगतिकरणं नाम प्राप्तिक्रियातोऽति- रिच्यते। ब्राह्मणकुलमुपतिष्ठत इति। लिप्सया तदनुगच्छतीत्यर्थः ॥ उद्विभ्यां तपः १. ३. २७. [२, २५५-२५६] (उद्द्योतनम्) तपेः सकर्मकत्वात् 'अकर्मकात्' इति विशेषणमयुक्तम्, अत आह -भासन इति। किमयमिति। यदि कर्मकर्तारं विनापि तपिरकर्मकस्तदा कर्तर्यात्मनेपदमप्राप्तं विधीयते । यदि कर्मकर्तर्येबाकर्मकस्तदा आत्मनेपदस्य सिद्धत्वाद् यगादिनिवृत्त्यर्थत्वेनात्मनेपदं नियम्यत इत्यर्थः । 'निष्टप्यते' इत्यत्र कर्मकर्तरि यक् प्रत्युदाहरणमित्याशयेनाह -- उद्विभ्यामिति । इत्याह इत्य- भिप्रेत्याह। भाप्ये तपिरिति । अकर्मकादित्यधिकारात् सूत्रे तपिरकर्मक एव गृहीत इत्यर्थः । भाष्ये अकर्मकाश्चेति । उपसर्गान्तरयुक्तस्य तपे: सकर्मकत्वेन कर्मकर्तर्येवाकर्मकत्वं वाच्यम्, तत्र 'चात्मनेपदावश्यकत्वात् परस्मैपदं प्रत्युदाहरणं नास्तीत्यर्थः। नन्वकर्मकस्य धात्वर्थस्य कथं सकर्म- कत्वम्, अत आह अनेकार्थत्वादिति । अन्तर्भावितेति । प्रयोजकव्यापारवृत्तित्वादित्यर्थः । . नियमार्थत्वमुपपादयति -- ततश्चेति । पुनरिति। सकर्मकत्वार्थ विवक्षितस्यापि प्रयोजकव्या- पारस्य कर्मणः कर्तृत्वार्थमविवक्षोपपत्तेरित्यर्थः। अत्रापि 'निष्टप्यते' इत्यत्रापि। ननु. नियमा- र्थत्वाभावे सकर्मकस्य तपे: कर्मकर्तरि यक्चिणौ स्याताम्, अत आह- कर्मेति । प्रतिषेधे "न दुहस्नुनमा यक्चिणौ' इति प्रतिपेघसूत्रे । “णिश्रन्थिग्रन्थिब्रूनात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम्' इति वार्तिककृद्वचनेनेत्यर्थः । 'यक्चिणोः प्रतिपेघे' इत्यारभ्य वार्तिकम् ।। [२, २५५-२५६] - - - (रत्नप्रकाशः) पाणी इति । स्वीयावित्यर्थः । शीतादिप्रयुक्तपीडापरिहारायाग्निसमीपे हस्तौ स्थापयतीत्यर्थः । सकर्मकोदाहरणम्। अकर्मकोदाहरणे तु 'उत्तपते सूर्य':, प्रकाशत इत्यर्थः। उद्विम्यामिति पदस्य व्यावयं पृच्छति अति। उत्तरमाह निष्टप्यत इति। कर्मकर्त- यंत्रात्मनेपदम्। सूत्रोदाहरणार्हस्यात्मनेपदस्य प्रत्युदाहरणत्वमयुक्तम्, परस्मैपदस्यैव तदर्हत्यादिति पुनः पृच्छति प्रप्टा - कि पुनरिति । इतरः स्वाशयमाह तपिरयमिति। केवल इति शेषः। अकर्मक इति। भासार्थकत्वादिति भावः। सकर्मका इति। उपसर्गवशेन संतापनाद्यर्थान्तरप- रत्वादिति भावः। न चान्तरेणेति । तथा च 'उत्तपते, वितपते' इत्युदाहणेऽपि कर्मकर्तव, सूत्रं तु यगादिनियमार्थम्। उद्विभ्यां तप आत्मनेपदमेव भवति, न यगादीति । प्पत इति यग्विगिप्टं प्रत्युदाहरणं युक्तमेवेति भावः । इतरः केवल इव सोपसगंश्च तपिः कर्म- गरिमन्तरेणाकमको भवत्येवेत्यभिप्रेत्य सूत्रस्य परस्मैपदनिवृत्त्यर्यतैय युक्ता; न तु यगादिनिवृत्त्यर्थः तेत्यागयेनाह यदुच्यत इति । एतेन 'किमयं विधिः, अय नियम इत्यभिप्रायेण प्रश्नः । तथा च निप्ट- कारोगाम्ति सिरािमपं: 'प्रदीप 'अन्यत्राप्यात्मनेपदम्' इत्यत्र 'अत्राप्या- त्मनेपदम्' इति पाठोऽनंमट्टानिमतः। पाठा- न्तरं च साप्टमुद्दघोते। पा. सू. ३. १.८९. *३. १.८९ मूत्रमाप्ये भारद्वाजयातिपाम् ।

·अ.१ पा.३ आ.२ १८९ विधिनियमसंभवे विधिरेव बलीयानिति मत्वाह कि पुनरिति । , इदानीं विधिपक्षवाद्याह -- अन्तरेणापीति।' इति कैयटो निरस्तः। विधिपक्षप्रसक्तेरेवात्राभावात् ।। आङो यमहनः १. ३. २७. [२, २५६] (रत्नप्रकाशः) 'आयच्छतीति । आकर्षतीत्यर्थः। आहन्तीति। ताडयतीत्यर्थः ।। समो गम्युच्छिभ्याम् १. ३. २९. [२, २५६-२५७] (उद्द्योतनम्) सूत्रोपात्तेषु वचनमनर्थकम्, अत आह - सम इति । 'दृशेस्तु वक्तव्यमेव । निर्पूस्यितेः सकर्मकत्वात् कथमात्मनेपदम्, अत आह अत्रेति। 'उपसर्गात्' इति वार्तिके ।। - [२, २५६-२५७ ] (रत्नप्रकाशः) समो गमादिष्विति । उपसर्गेण सह पदत्रयमस्तीति बहुवचननिर्देशः । तेषु पदेष्वन्यान्यपि कानिचित् पदानि पठनीयानीति भावः। एतेन 'समो गम्युच्छिभ्याम्' इत्येतावत् सूत्रमिति वार्तिकमारब्धम्' इति निरस्तम् । 'समो गम्यच्छिस्वरत्यतिश्रुविदिभ्यः' इति सूत्र- पाठस्य' वेदभाष्ये तवृत्तिकारेण वार्तिकस्थपदमेलनेन कृततया तदनुरोधेनैवं वार्तिकावतरणानौ- चित्यात्। उपसर्गादिति। अत्राप्यकर्मकादिति संबध्यते। एतेन 'अत्राकर्मकादिति न संबध्यते' तत्र मानाभावात् । "अस्यतिवक्ति' इति सूत्रभाप्यविरोधाच्च ।। ३६ इति निरस्तम् । आङ उद्गमने १.३.४०. [२, २५७ ] (उद्दयोतनम्) उद्गमनमुदय इत्याहुः । उद्गमनमित्यस्य प्रत्युदाहरणमाह - इहेति । न तूद्गमन इति। ततः सकर्मकत्वादपि नात्मनेपदमित्यर्थः ।। [२, २५७] धूम इति। अयमपां विकारः, (रत्नप्रकाशः) अतिप्रसङ्गवारणायाह - ज्योतिषामिति । 'वृत्ती मूत्रानुपात्तत्वादिति भावः । कामिकायामपि तथा मूलपाठः । 'समो गम्यूटिप्रन्टिस्यरत्यतिश्रुपिदिन्यः' इति प्रच्छिरचियः । पा.मू. ३.१.५२. . परंतु ·१९० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि न तु तेजसः। 'नमः समानामति चण्डरश्मिः' इत्यत्र व्याप्त्यर्थक: ऋमिरिति नात्मनेपदम् ।। व्यक्तवाचां समुच्चारणे १. ३.४८. [२, २५७-२५८] - (उद्दयोतनम्) "सर्वे हि' इत्यनुपपन्नम्, पिपीलिकादेरतथात्वात्, अत आह ये ववत्यर्य- स्येति। तमेवाह - वाचीति। स्वाभाविकं सर्ववर्णव्यक्तत्वं विवक्षितम्, अतो नातिप्रसङ्ग इत्याह शुकेति ।। [२, २५७-२५८] (रत्नप्रकाशः) 'व्यक्तवागर्थकस्य वदे: पक्षिशब्देऽपि प्रयोगात् सर्वे व्यक्तवाच एव भवन्तीति व्यक्तवाग्ग्रहणं व्यर्थमिति पृच्छति -- व्यक्तेति। अथवेति । विनापि प्रकर्षगत्या व्यधिकरण- पदवहुव्रीह्याश्रयेण व्यक्तवाचो मनुष्या एव गृह्यन्त इति भावः। शुकादीनामेषां शिक्षावशेन व्यक्त- वाक्त्वम्। मनुष्यवत् तेषां समुच्चारणेऽपि 'संप्रवदन्ते शुकाः' इति भवत्येवात्मनेपदम्। मनुष्या अपि ये वाला अव्यक्ताकारादिवर्णास्तेषां 'समुच्चारणे 'संप्रवदन्ति बालाः' इति परस्मैपदमेव भवति। एतेन 'शुकसारिकादीनां न सर्वविषयं स्वाभाविकं व्यक्तवाक्त्वम् अपि तु पुरुषप्रयत्न- वशेन कतिपयवर्णविषयमिति तत्रात्मनेपदामावः' इति कयटो निरस्तः । · मनुष्याणामपि यल- वशेनैव व्यक्तवाक्त्वस्य सर्वलोकप्रसिद्धत्वात् शुकादीनां दाक्षिणात्यशूद्रशिक्षितानामप्यदाक्षिणात्य- पण्डितापेक्षया स्तनन्धयापेक्षया च वर्णोच्चारणेऽतिशयदर्शनाच्च ।। अवाद् प्रः १. ३. ५१. [२, २५८] (उद्दपोतनम्) नियतेति। प्रयोगस्य नियन्तुमशक्यत्वादिति भावः ।। [२, २५८] (रत्नप्रकारः) न घावपूर्वस्येति । दोपान्तरावगतिः ।। 'ययोतरं मुनीनां प्रामाण्यम्' इति भगवतो वचनादि- 'माय 'मयं एव हिवनयकारं विनानुवाद अति मानि। "यद व्यक्तायां यापीत्युक्त्तत्वादिति भावः । ''मम्' इति नास्ति ·अ.१ पा. ३ आ. २' समस्तृतीयायुक्तात् १.३.५४. [२, २५८-२५९] " (उद्दयोतनम्) तृतीयाशब्देन 'तृतीयार्थो विवक्षणीयः । स चाव्यभिचाराच्चरतेर्न विशेषण- मित्याह - धातोरिति । -धातोरिति । तदर्थेन तृतीयार्थेन। स . चेति । गतेः करणसापेक्षत्वादित्यर्थः । यद्यपि क्रियामात्रे करणस्य न व्यभिचारः, तथापि प्रयोगविशेषेऽपि न व्यभिचार इत्याह - यथेति । तैक्षण्यमात्मनेति । एकस्यापि कर्तृत्वकरणत्वभेदविवक्षया प्रयोगः । 'आत्मना'. इत्यनुक्त्वा 'तैक्ष्ण्यं 'छिनत्ति' इत्युक्तावपि करणसापेक्षत्वमस्तीत्याह -- यत्रापीति । अन्तरङ्गेति । शब्दा- च्छीघ्रप्रतीतेरित्यर्थः । बहिरङ्गेति! कल्पनासापेक्षतया विलम्बितप्रतीतिकवादित्यर्थः ।। [२, २५८-२५९] (रत्नप्रकाशः) तृतीयायुक्तत्वं नाम तृतीयान्तार्थान्वययोग्यार्थकत्वमिति मन्यमानः पृच्छति तृतीयेति। तृतीयायुक्तत्वं नाम तृतीयान्तपदयुक्तत्वमेव । तद्योगस्त्वर्थद्वारक इत्याशयेन "तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन शङ्कितबुद्धिमनुसृत्यैव समाधत्ते -- एवं तीति । सर्वत्रेति । क्रियामात्रे साध्यस्वभावे करणान्वयसंभवादिति भावः। घटोऽस्तीत्यादावपि 'आत्मना' इति करणं हि संभवति। अथवा सर्वत्र चरतिप्रयोगे, इति व्याख्येयम्। एवं च "यत्र तृतीयायोगः' इति प्रयोगविशेषपर'यत्र'शब्दप्रयोग उपपन्नो भवति। एतेन 'तत्र ह्यन्तरङ्गा करणप्रतिपत्तिः, अन्यत्र करणस्य परिकल्प्यत्वाद् बहिरङ्गा' इति कैयटो निरस्त: । एवंजातीयके विपये कुत्राप्यन्तरङ्गबहिरङ्गभावस्यानाश्रितत्वात् 'सूत्राक्षरैरेवोपलब्धेऽर्थे स्वेच्छया यत्किचिदन्तरङ्गबहि- रङ्गभावकल्पनाया अध्येतृदुःखदाया आश्रयणे मानप्रयोजनयोरभावाच्च ।। भगवता दाणश्च साचेच्चतुर्थ्यर्थे १. ३. ५५. [२, २५९-२६०] (उद्द्योतनम्) संकीर्णः श्रुत्यादिनिषिद्ध आचारो येषामिति विग्रहः । चेच्छन्दमिति। संपूर्वा- दाणस्तृतीयायुक्तादात्मनेपदम्, सा च तृतीया "च चतुर्थ्यर्थे भवतीत्यर्थः। अनेनैव सूत्रेणात्मनेपदं चतुर्थ्यर्थे तृतीयेत्युभयं [सं गृहीतमित्यन्वयः । अशिष्टव्यवहार ‘इति त्वभियुक्तप्रयोगाल्लभ्य- मित्याहुः। विश्राण्य दत्त्वा ।। अ. २ ५माप्ये 'साधीयो यत्र तृतीयया योगः' इत्यत्र 'साधीयो यत्र तृतीयायोगः' इति निर्णयसागर- मुद्रिते पाठः। 'सूत्रकारैरेवोपलव्ये "चशब्दो नास्ति 'तृतीयार्थोऽपि लक्षणीयः सा चेति अ, न. मिनत्तीत्युक्तावपि-ऋ. 'लो. न्या. द्वितीयमागे पृष्ठम् ३५. -- । - प. - ·१९२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि [२, २५९-२६०] (रत्नप्रकाशः) अशिष्टव्यवहार इति । संकीर्णाचाराणां व्यवहार इत्यर्थः । तृतीया च विधीयत इति। चेच्छब्दस्य चार्थे वृत्तिसंभवात् 'तृतीयायुक्तादाण आत्मनेपदं भवति, सा च भवति चतुर्थ्यर्थं' इति विधानसंभवः । अथवा ज्ञाप्यमानस्यापि विधीयमानतव भवतीत्याशयेन 'विधीयते' इत्युक्तम्। चेच्छब्दस्तु तदा प्रसिद्धार्थक एव। सत्यपि सूत्रे चतुर्थ्यर्थमात्रे तृतीया सिध्यति, न त्वशिष्टव्यवहारे। असत्यपि सूत्रेऽभिमतप्रयोगः सिध्यतीत्याशयेनाह --- सहयुक्त इति। तथा च 'दास्या संप्रयच्छते' इत्यस्य प्रयोगस्य 'प्रविश पिण्डीम्' इत्यस्येव 'दास्या सह युज्यते, तस्यै संप्रयच्छते च' इति पदान्तरसापेक्षतेति भावः। एतेन 'दास्यै विश्राण्य तया सहोपमुक्त. इत्यर्थः इति कैयटो निरस्तः । 'दास्या संयच्छते' इत्यनेनं तादृशप्रतीत्यनुदयात् । पिण्डोम्' इत्यादिप्रयोगाणामपि यत्किचिद्विशिष्टार्थपरत्वकल्पनासंभवेन "इग्यणः संप्रसारणम्' इति सूत्रगतं ""वाक्येषु वाक्यैकदेशान् प्रयुञ्जते 'प्रविश, पिण्डीम्, प्रविश, तर्पणम्'' इत्येवं- परं भाप्यमयुक्तं स्यात् ॥ उपाद्यमः स्वकरणे १.३. ५६. अन्यथा 'प्रविश, । [२, २६०] (उद्द्योतनम्) अन्तरङ्गत्वादिति। निप्पन्नस्य ग्रहणादिकम् । निष्पत्तिश्च निप्पादनेनेति निप्पादनमन्तरङ्गम् । विकल्पेनेति। "बह्वल्पार्थात्' इत्यतोऽन्यतरस्यामित्यनुवृत्तेरित्यर्थः । विकल्प- मसहमानानां मतमाह-प्रकृतेरिति । कार्यमात्रविवक्षायां विकृतिमात्रविवक्षायाम् । स्वीकरणमा आत्मनेपदमुक्तम्, वृत्त्यादी विवाह एवात्मनेपदाभिधानमेतद्विरुद्धम् ॥ भगवता [२, २६०] (रत्नप्रकाशः) करणं नाम प्रियाविशेपः । स्वस्य स्वीयस्य वस्तुनः करणं स्वकरणम् । तथा चातिप्रसङ्ग इत्याशयेन पृच्छति - इहेति। "सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति "अस्य च्चो' इति दीर्घाप्रवृत्त्या पप्ठयन्तस्य स्वशब्दस्य करणगव्देन "गतिसमासः स्वकरणशब्द इति नौषतातिप्रसङ्ग इत्याह - अस्वं यदेति । उक्तादायानभिज्ञ आह- ययेयमिति। ईत्याकरणे च्चिप्रत्यय उत्पन्नोऽप्यनुत्पन्नप्राय इति मनसि निघाय "तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन समाचते- विधिया इति । नातस्तद्धित उत्पद्यत इति । अनुत्पन्नप्रायत्वादिति भावः प्रागैव दशितः। वस्तुतस्तु स्यशब्दात् च्चिप्रत्यय: करोतियोगे भवत्येव, 'स्वीकरोति, स्वीकारः, स्वीकरणम्' इत्यादि- प्रयोगाणां बहुगी दर्शनात् । अत एव सलु सर्वज्ञगितामणिनास्मसंप्रदायोपास्येन श्रीदक्षिणा- 'पा. गू. १. १.४५. 'महानापाम् १.१.४५. . 'पा. यू. ७. ४. ३२. 'ईवाप्रवृत्त्येत्यागयः । 'चिप्रत्ययान्तत्वात् 'कयांदिचिसागर' पनि गतित्वम् । 'लो. न्या. द्वितीयमागे पृष्टम् ३५. 'परमा ३५.

·अ.१ पा.३ आ.२ १९३ मूर्तिनास्मत्परमगुरुपरमगुरवे उपेन्द्रसरस्वतीयोगीन्द्राय वरं ददता पठितम् 'स्वीकुरु मम वरमेनं व्याकुरु सर्वाणि वत्स तन्त्राणि। आकुरुदेशं विचरेर्मा. कुरु परवादिनिर्जये शङ्काम्' इति । एते- नान्तरङ्गबहिरङ्गभावग्राहग्रस्तस्य कैयटस्य 'अन्तरङ्गत्वान्निष्पादनलक्षणोऽत्र करोत्यर्थों गृह्यते । नात इति। च्वेविकल्पेन विधानादिति केचिदाहुः। प्रकृतेरविवक्षितत्वात् कार्यमात्रविवक्षायां नास्ति च्चिरित्यपरे' इत्युक्तिः प्रत्युक्ता, इष्टमन्तरङ्गमनिष्टं बहिरङ्गमिति केनाप्यपरिभाषितत्वात् । वृत्तिविषये च्चिप्रत्ययस्य नित्यत्वात् 'अस्वं यदा स्वम्' इति वदता भगवता प्रकृतेरपि विवक्षास्तीति स्पष्टमुक्तत्वाच्च । नानोर्जः १. ३. ५८. [२, २६०-२६१] (उद्दचोतनम्) औषधस्येति। "ज्ञोऽविदर्थस्य "ज्ञोऽविदर्थस्य करणे' इति षष्ठी । तामुपपादयति ---- औषधेनेति। पूर्वेण "ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः' इत्यनेन। सकर्मकादिति । अकर्मकात् "अकर्मकाच्च' इत्यात्मनेपदस्य सिद्धत्वेन "पूर्ववत् सनः' इति. सन्नन्तादपि तस्य सिद्धत्वादित्यर्थः। भाष्ये प्रयोजन नास्तीति । पूर्ववत् सनः' इत्यनेन सिद्धत्वादित्यर्थः ।। [२, २६०-२६१] (रत्नप्रकाशः) [औषधस्यैति] औषधेन प्रवर्तितुमिच्छतीत्यर्थः । न वेति। "अकर्म- काच्च' इति सूत्रेणाकर्मकाज्जानातरात्मनेपदे सिद्धे तत्प्रकृतिकात् सन्नन्तात् "पूर्ववत् सनः' इत्यु- त्तरसूत्रेणात्मनेपदस्य सिद्धत्वात् "ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः' इति पूर्वसूत्रे ज्ञावातोः सकर्मकस्यैव ग्रहणमिति तस्यैवायं निषेधः, "अनन्तरस्य' इति न्यायादिति भावः ।। शदेः शितः १. ३.६०. [२, २६१-२६८] (उद्द्योतनम्) विकरणेभ्यः पूर्व नियम इत्यभिप्रायेण 'शदे: शितः' इति वार्तिकम् । तत्र शितः परस्मैपदाश्रयत्वमुपपादयति - शिदिति। नानेन सूत्रेण निवर्तयितुमित्यन्वयः। सार्व- घातुके परत: शितो विधानात् कथं परस्मैपदाश्रयत्वाभावः, अत आह --- सार्वधातुकेति । "तस्य १. 1 २ ८ पा. सू. १.३.४५. पा.मू. १.३.६२. पा.मू. १. ३.५७. परिमापा ६२. "मार्यधातुकत्वस्येत्यर्थः । गत्यविधानादिति भावः । . पा.सू. २. ३.५१. पा.सू. १.३.५७. पा. सू. १.३.४५. पा.मू. १. ३.६२. पा.मू. १.३.६२. 13 . ४ तिः नायंघातु- ·१९४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . पदद्वयसाधारणत्वादिति भावः । प्रकरणस्य सर्वस्यैकवाक्यत्वादेतत्सूत्रस्य प्रत्येकमव्यापारात् कथं 'यदीदम्' इत्युच्यते, अत आह - यद्यपीति। "अनुदात्तङितः' इत्यस्य प्रत्ययनियमार्थत्वादेतस्य विध्यर्थत्वमित्यर्थः। ननु विधिपक्षेऽनारम्भे आत्मनेपदं न स्यात्, कथं परस्मैपदम्, अत आह --- अनारम्भ इति। 'शेपात्' इत्यनेन परस्मैपदं स्यादित्यर्थः। आरम्भेऽपि तेन किं न स्यात्, अत आह-आरम्भ इति। ततः शेषपक्षात् । लड्विध्यादिलिङलोड्लङां संनिवेशाभावादाह - आदिशब्द इति। शिदुत्पत्तेः प्राक् शित्प्रकृतित्वमपि कथम्, अत आह - योग्यतयेति। पूर्व स्मात् को भेदः, अत आह --- शिद्विषयत्वादिति। अस्मिन् पक्षे 'शदेः शितः' इति समानाधि- करणे पञ्चम्यौ, लडादिपरत्वेन शिद्विपयत्वं ज्ञेयम् । 'पूर्व समाधानद्वयं विधिपक्षे, इदं तु नियम- पक्ष इत्याह - प्रकरणमिति । शित: सार्वधातुकाश्रयत्वादन्तरङ्गतया लादेशस्य पूर्वभावान्निर्वृत्तं परस्मैपदं कथमनेन 'निवर्तनीयम्, अत आह -तत्रेति । तत्रेति। तथाप्यटा व्यवधानस्य कः परिहारः, अत आह -तत इति । शब्दान्तरप्राप्त्याडनित्यः। विकरणानामप्यड्भावाभावयोः शब्दान्तरप्राप्ति- स्तुल्या, अत आह - विकरणास्त्विति। शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्नित्युच्यते, न तु शब्दान्तरादिति भावः। नन्वत्र लादेश आत्मनेपदम्, तस्याटि कृते कथं प्राप्तिः तेन व्यवधानात्, ‘अत आह - धात्विति । कृताकृत प्रसङ्गित्वादडपि नित्यः, अत आह - अडागम इति। कृतेष्विति । नित्यत्वादट: पूर्वमित्यर्थः। विकरणापेक्षयाप्यनित्यत्वमाह - विकरणेष्विति । निमित्तपदस्यानर्थक्यं निराह - कृतेऽपीति। यदुक्तं 'विकरणेन प्रतिबध्यमानत्वादनित्यो लादेशं प्रति' इति, तंत्राप्याह'- यद्य- पोति। तथापीति। ययोः संप्रधारणं क्रियते तयोरेवैकेनेतरस्य निमित्तं विहन्यते तद्विघातकं प्रत्यनित्यम्। न चात्र नियमरूपलादेशेनाटो निमित्तविघात इति नियमं "प्रत्यट् नित्य एवेत्यर्थः । तत्र अटो नित्यत्वे सति । उभयोः लादेशाटोर्मध्ये। अडनन्तरमप्यात्मनेपदं शङ्कते अन्तरङ्गत्वात् लकारमात्रापेक्षत्वेनेत्यादिः। लादेशेषु तिवादिपु "तिप्तस्' इत्यनेन कृतेपु। निय- मात् पूर्व नित्यत्वादडागमो भवन् विकरणेषु कृतेषु भवति। . "यद्वा, नियमात् पूर्व परत्वादडागमो भवन् नित्यत्वाद्विकरणेषु कृतेषु भवति, शब्दान्तरप्राप्त्या 'तान् प्रत्यटोऽनित्यत्वात् । तथा च विकरणान्तभक्तत्वाद् घातोर्व्यवधायकस्तद्ग्रहणेन न गृह्यत इत्यर्थः। यद्यपि विकरणेभ्यो नियमो वलीयान्, तथाप्यटा बलवता प्रतिबन्धादप्रतिवद्धेषु विकरणेषु पूर्वं कृतेषु प्रवर्तमानोऽड् व्यवधायक एवेति भावः। कि विति। एतत्प्रदीपानुरोधात् ‘एवं त_दमिह' इत्यादिभाष्ये सर्वत्र लादेश- शब्दो नियमपरः, एतदजानानस्य 'अन्तरङ्गस्तहि' इति चोद्यभाष्यमित्याहुः। ज्ञापकात् 'पुपादि'- ज्ञापकात् । यद्येवमिति। सामान्येन व्यवधानाभावो ज्ञाप्यते, तेनाटा व्यवघानेऽपि भविष्यतीत्यर्थः । नेतदिति । विकरणमात्रे तज्ज्ञापकम्, न त्वटयपि। यद्यट् विकरणनियतः स्यात् तदा कथंचित् तत्रापि "ज्ञापकत्वमुच्येत, तन्नास्तीति भावः । भाष्ये कि कारणमिति । प्रष्टुरयमाशयः विकरणस्यापि "शब्दान्तरात् प्राप्त्यानित्यत्वम्" । न च 'शब्दान्तरस्य' इति वाचनिकम्, येन - - +- ७ ८ . पा. सू. १. ३. १२. पूर्वसमाधानद्वयं-ऋ. 'निर्वर्तनीयम् -. 'प्रसङ्गित्वादपि •अ, . 'प्रत्यनित्य एवेत्यर्थः-अ; प्रत्यटि नित्य एवेत्यर्थः 'पा. मू. ३.४.७८.. 'यद्वा नियमात्' इत्यादि 'कृतेषु भवति' इत्यन्तं नास्ति. अ. विकरणान् प्रतीत्यर्थः। 'तथा च विकरणान्तभक्तत्वात्' इति नास्ति अ.. ज्ञापकत्वमुच्यते-अ. शब्दान्तरप्राप्त्या अ. अनित्यत्वमिति छेदः । - - ·D अ.१ पा.३ आ.२ , शब्दान्तरात् प्राप्नुवन् नित्यः स्यात् । किं तु न्यायोऽयम् । स च शब्दान्तरात् प्राप्नु विकरणस्यापि तुल्यः, यद्वयक्तिसंबन्वितया पूर्व प्राप्नोति 'पश्चात् तद्वयक्तिसंबन्धेनाप्राप्त्या कृ कृतप्रसङ्गित्वाभावस्योभयत्र तुल्यत्वात् । तस्मात् पूर्व परत्वादडागमे कृते पश्चाद् विकरणान विकरणात् पूर्व वा नियम इति नार्थ उपसंख्यानेनेति । अत एवोपसंख्यानवादी तत्समर्थन हेत्वन्तरमाह-आङ्गादिति । रूपमिति । "तिरतः' इति स्यादित्यर्थः । अडाटोविकर ङ्गस्य वाधको विकरणः सुतरामडाटोधिक इति कमुतिकन्यायं वक्तुम् "अडाड्भ्यां च' ! भाष्यम् । 'साट्कस्य' इत्ययुक्तम्, आट: 'शवन्ताङ्गमक्तत्वेनार्तिग्रहणेनाग्रहणात्, अत आह. आटश्चेति। नानेति। शिति ऋच्छिभावः, ऋति वृद्धिरिति नानाश्रयत्वम्। अनित्यमि- मिति । विकरणे "कृते पूर्व विप्रतिषेधेन गुणेन वावात्। 'किरत इति। तत्त्वे कृते पश्च विकरण इत्यर्थः। पूर्वमडागमः पश्चाद्विकरण इति 'अड्व्यवाय उपसंख्यानम्' इति न कर्तव्यमि पर्यवसितमर्थमुपसंहरति तदेवमिति । ननु द्वयोनित्यत्वे परत्वाद्वयवस्था । "शब्दान्तर प्राप्त्या अडनित्यः। शब्दान्तरात् प्राप्त्या विकरणस्तु नित्य इति तस्यैव पूर्वभाव इत्युक्तं निर न चेति। न तु शब्दान्तरादित्ययं न्यायो न चेत्यन्वयः । उक्तोऽत्राभिप्रायः । द्वयोरनित्य द्वयोनित्यत्वे च परत्वाद्यवस्थेत्यभिप्रेत्याह -- कृतेति । अट: शब्दान्तरप्राप्तिरपि नास्तीत्याह "अङ्गत्वाकृतेरिति। विशेषणपष्ठीति परिहारो "विपराभ्याम्' इत्यादौ "न संभवतीति परिहा न्तरमाह भाष्ये अथवेति । तद्वयाचष्टे नेरिति । निविशत इत्यत्र "विशिः कयं पद अत आह विशिशब्देनेति । नेः परमात्मनेपदान्तं विश्यवयंवकं स्यादिति सूत्रार्थेऽव्यवधा संभवात्। 'पदविधिश्च' इत्यस्य प्रकृतानुपयोगः, अत आह -न्यायेति ।। [२, २६१-२६८] (रत्नप्रकाशः) नियमोत्तरं विकरणप्रवृत्तिरित्युक्तं प्राक् । विकरणे सति चायं नियमः शदेः पराच्छित आत्मनेपदम्, इति। एवं चानुपपन्नमिदं सूत्रम्, "अनुदात्तङितः' "भावकर्मण अ. १. ४ 'पश्चात्' इति नास्ति-अ. प्रतिपेवस्यवान सत्त्वात् । अङ्गादिति - अ. 'प्रदीपे 'यथा तरतीति' इति पाठ उपलभ्यते 'विकरणात्पूर्वम् ऋत इदितीत्वे ततो विकरणे 'यथा किरत इति' इत्यनं भट्टपाठ इति भाति 'तिरतः' इत्येव रूपं स्यात्, न तु तरत इतीति 'न' इति नास्ति मावः। शब्दान्तरस्याप्राप्त्या आङ्गस्येति छेदः। प्रदीपेन चायं नियमः' इत्यस्य स्थाने 'न चार ५ भाप्ये 'अडाइभ्यामप्यन्यदाङ्गम्' इति पाठो न्यायः' इत्यनंमट्टपाठ इति नाति । दृश्यते। अन्नंभट्टस्य 'अडाभ्यां चान्यदाङ्गम्' "प्रदीपे 'अङ्गत्याकृत्याययणाहा' इत्यत्र 'अझ यहा, अर्थानुवादोऽयमिति त्वाकृतेराश्रयणाहा' इत्यनंमट्टपाट बोध्यम् । प्रतीयते। गयन्ताङ्गस्य भपतत्वेनाति-म. पा..१.३.१९. 'जे पूर्व प्रतिषेधेन अकृते पूर्वविप्रतिपेरेन पकमन्तत्वामायादिति मायः । . अप'ने विनतिगेन' इत्येव युगतं माति, 'पूर्वम् इत्यप्पनावःयाम्, त्यांच्यान्यां गुग- "पा. म. १.३.१६. वली विप्रतिपादनेति गातिगान । पषि- इति पाठः स्यात् ।

·१९६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - . " २० इति सूत्रद्वयापेक्षया शेषात् कर्तरि परस्मैपदे सति शदेरपि तेन परस्मैपदमेव जातमिति तस्मिन् परतः शपि कृते तं शपमाश्रित्यानेन सूत्रेणात्मनेपदनियमासंभवादित्याशयेनाह शदेरिति। इतरस्तदाशयं वोद्धं पृच्छति किं च भो इति। अन्योऽस्मदुक्तं स्वाशयमाह -न खल्विति । शेषशब्दस्यानुक्तपरत्वेन सर्वस्मादात्मनेपदप्रकरणाच्छेपात् परस्मैपदं तेन वोधनीयम् । तथा च शदेरप्यात्मनेपदं सिध्यति । 'शितः' इत्यस्य पष्ठयन्तत्वमाश्रित्य भाविनः शितः प्रकृतेः शदे- रात्मनेपदमिति व्याख्यानादिति भावः । 'शितः' इति पञ्चम्यन्तमेवाश्रित्योक्तमिति मन्यमानः शङ्कते -- एवमयीति । लावस्थायां शिदुत्पत्तेः पूर्वमेवेदं सूत्र प्रवर्तत इत्याशयेनाह --- सिद्धं विति । 'शितः' इत्यस्य पञ्चम्यन्तत्वेऽपि न दोपः । तस्य लक्षणया शदिसामानाधिकरण्यसंभवादित्याह- अथवेति । विकरणाश्रयणसामर्थ्यादत्र "विकरणेभ्यो नियमो. बलीयान्' इति न प्रवर्तत इति 'शितः' इति पञ्चम्यन्तस्य शदिसामानाधिकरण्याभावेऽपि न दोप इत्याह - अथवेति। एतेनापि भाष्येण विरोधात् "वृद्भ्यः . स्यसनोः' इति स्ये विकल्पविधानं "विकरणेभ्यो नियमः' इति परिभापाज्ञापकम्" इति कयट उपेक्ष्यः । अडागमस्य सविकरणाङ्गभक्तत्वाद् धातुभक्तत्वं नेति मन्यमान: प्रकृतिनियमप्रकरणापेक्षं वचनमाह-उपसर्गपूर्वेति । न्यविशतेति । "नेविंशः' इत्यात्मनेपदम् । व्यकीणीतेति । ५"परिव्यवेभ्यः क्रियः' इति तङ । , अन्यस्येति । अन्यस्यति । "इन्धि- भवतिभ्यां च' इति सूत्रयतः पाणिनेरभिमतमिदम् । शब्दान्तरस्येति । तथा च शब्दान्तरात् प्राप्नुवन्नित्य एवेति भावः । । एतेन 'शब्दान्तरादपि प्राप्नुवन् विधिरनित्यः' इति "कौस्तुभकृदुक्ति- निरस्ता। निर्मूलत्वात्। यद्यपि “इन्धिभवतिभ्यां च' इति सूत्रं प्रत्याचक्षाणस्य भगवतो मते- ऽडागमोऽपि नित्य इति परत्वात् तस्मिन् सति तस्य धातुभक्तत्वाद्विकरणप्रवृत्युत्तरं नियमे प्रवर्त- मानेऽप्यड्व्यवधानप्रयुक्तदोपो न भवति, तथापि सूत्रकारमतमाश्रित्यापि समाधातुं शक्यत इत्या- शयेनाह -~एवं तौति । नित्यत्वाल्लादेश इति । लादेशसमनन्तरमेव "विकरणेभ्यो नियमो बलीयान्' इति नियमप्रवृत्त्येष्टसिद्धिरिति भावः । नित्यनिमित्तत्वादिति। कृतेऽपि लादेशे तस्य स्थानिवद्भावेन लुङसंज्ञासद्भावादट: प्राप्तिरस्त्येवेति सूचयितुं निमित्तग्रहणम् । तथा च लादे- शवदटोऽपि नित्यत्वात् परत्वा [दट् प्राप्नोतीति भावः । अन्तरङ्गस्तीति। प्राग् लादेशाद्धा- त्व] धिकार इति पक्षाश्रयणे लकारमात्रापेक्षास्तदादेशा अन्तरङ्गा इति स्फुटमेव । “अध्याय- समाप्तिपर्यन्तं स इति पक्षेऽप्यङ्गत्वापेक्षया धातुत्वमल्पधर्मघटितोपाधिरूपमिति तदाश्रया लादेशा अङ्गाश्रयाडागमादन्तरङ्गा एवेति भावः । "तथा चाडागमात् पूर्वं लादेशा भवन्तीति तावत् सिद्धम् । एतेन 'लकारमात्रापेक्षत्वाल्लादेशा अन्तरङ्गाः । अडागमस्तु लकारविशेषापेक्षत्वाद् बहिरङ्गः' इति निरस्तम्। वैपरीत्यस्यापि संभवात्। नन्वडागमापेक्षया विकरणा नित्या इति तेष्वप्रवृत्ते- प्वडागमो न प्रवर्तते । परस्मिन्नन्तरङ्गे चाट्यप्रवृत्ते नियमो न प्रवर्तत इति विकरण: पूर्व ततोऽडागमः, ततो नियम इत्यवश्यमाश्रयणीयम्। एवं च 'उपसर्गपूर्वनियमेऽड्व्यवाय उपसंख्यानम्' "इदं शब्दकौस्तुभे नेविंश इति सूत्रव्याख्याने. १ पुटम् ६५. 1 परिमापा ४१. पा. सू. १. ३. ९२. परिमापा ४१. पा. सू. १.३.१७. पा. मू. १.३. १८. पा.मू. १. २.६. ४ 'पा. सू. १. २. ६. परिमापा ४१. "तृतीयाध्यायसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः । "तथाडगमादूर्ध्व-प. .

·१९८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि इष्टसिद्धयर्थत्वाच्छास्त्रस्य व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिरिति भावः। एवं च सूत्रकारमतेऽपि प्रथम- तो नियमप्रवृत्त्येष्टं सिध्यतीत्युक्तप्रायम्। क्वचिदुपायान्तरमति संभवतीत्याह - अथवेति । तत्र कश्चिच्छङ्कते --- अथवेति । नन्वित्यर्थः । विशिरपीति । विश्यादितिङन्तमिति भावः । पद- विधिश्च समर्थानामिति । चस्तथा चेत्यर्थे। तथा च समर्थानां संवन्धी यः पदविधिः "तिङङतिङः' इति निघातरूपः स न सिध्यति, विकरणोत्पत्त्युत्तरमडागमे स्वीक्रियमाणे तस्य धातुग्रहणेनाग्रहणाद् विश्यादेरेव पदत्वं न त्वडादेरित्यटा व्यवधानादिति भावः । अडागमोत्तरमेव विकरणा इति सिद्धान्तं निर्दुष्टं मनसि निघाय शङ्कितृवचनात् प्रतीयमानं सामर्थ्याभावं परिहरति - व्यवहितेऽपि सामर्थ्य भवतीति । अटा व्यवधानेऽप्युपसर्गस्य धात्वर्थविशेपद्योतकत्वलक्षणं सामर्थ्यमस्त्येवेति भावः। एतेन " "नेविंशः' इत्यस्यायमर्थः- निशब्दात् परमात्मनेपदान्तं विश्यवयवं पदं साधु भवतीति। सत्यप्यडागमे नेः पदमनन्तरमेवेति दोषाभावः" इति कैयटो निरस्तः । धानेन विश्यवयवपदस्य नेः परत्वाभावात्। यदप्युक्तं तेनैव 'पदविधिश्चेति । न्यायप्राप्ता- नुवादोऽयम्, न त्वेतत् प्रकृत- उपयुज्यत इत्याहुः' इति। तदपि न, प्रकृतोपयोगस्योक्तत्वात् ।। अटा व्यव- - पूर्ववत् सनः १. ३. ६२. - [२, २६८-२७३] (उद्द्योतनम्) योगेभ्य आत्मनेपदं न विहितम्, अत आह - योगस्येभ्य इति । 'योगेभ्यः' इति पञ्चम्या पूर्ववदिति पञ्चम्यन्ताद्वतिरित्याभाति । तन्न, 'लक्षणाभावात्, अत आह - पक्षद्वयेऽपीति। तहिं कथं पञ्चम्यर्थलाभः, अत आह -तुल्यायरिति। तृतीयान्ताद्वतिनापि पञ्चम्यर्थलामे दृष्टान्तः -- यथेति । 'ब्राह्मणादिव' इत्ययुक्तम्, तदपादानकाध्ययनस्यैव वैश्या- पादानकाध्ययनं प्रत्युपमानत्वात्, अत आह-वैश्यति। तत्र तदपादानकाध्ययने । ब्राह्मण- शब्दः ब्राह्मणवदिति वृत्तिस्थः । तेनैति । येन तदपादानकाध्ययने ब्राह्मणशब्दो वर्तते तेन ब्राह्मणाध्ययनेन तुल्यं वैश्यादधीत इत्यर्थे ब्राह्मणशब्दात् तृतीयान्ताद्वतिरित्यर्थः। एवमिति । पूर्वेम्य इवेत्यर्थे पूर्वेण तुल्यमिति तृतीयान्ताद्वतिरित्यर्थः। सर्वथाप्रति पत्तिर्नास्तीति शङ्कते 'यद्यपीति। सर्वेति । परस्मैपदिनामनेनात्मनेपदविधानात् । विषयति । सन्नन्तादेवेति नियमा- प्रवृत्तिरिति समाधानामिप्रायः। उत्तरेषु योगेषु 'पूर्ववत् सनः' इत्यस्य प्रवृत्ती सन्नन्तादेवात्मने- पदं स्यात्, न तु केवलात्, अत आह - उत्तरेष्विति। पूर्ववद्ग्रहणानुवृत्तिसामर्थ्याद् वाक्यभेद- अन्यथा 'सनः' इत्यनुवृत्त्यैव तदन्तायुजेरात्मनेपदे सिद्धे 'पूर्ववत्' इत्यस्यानुवृत्तियों स्यादिति भावः। सन्नन्तादात्मनेपदविधानप्रयोजनस्य स्पष्टत्वात् 'किमर्थम्' इति प्रश्नायोगः, अत आह विधोति । 'शदिम्रियतिभ्याम्' इति कथं लभ्यते, अत आह -इहेति । निषेति। निषेधात् सन्नन्तादात्मनेपदमित्येतावन्मात्रमनुमीयते, न तु पूर्ववद्विधिः । अतो विधिपक्ष एव सम्य- गित्याहुः। द्वितीयस्येति । ततश्च सनपेक्षपूर्वत्वे न कश्चिद् दोप इति स एव सिद्धान्तः। वि- लामः। पा. सू. ८. १. २८. पा. सू. १. ३. १७. पञ्चम्यन्तादतिप्रत्ययविधायफसूयाभावादि- त्यर्थः। अप्रतिपत्तिरिति छेदः । ५प्रदीपे 'यदि नामात्मनेपद' इत्यत्र 'यद्यपि नामा- त्मनेपद' इति पाठोऽनंमट्टस्येति प्रतीयते । 'अनुवृत्तावित्यर्थः।

·अ.१ पा.३ आ.२ शिष्टं विशेषणविशेष्यातिरिक्तमित्याशयेनाह -सामनया इति । अनतिरेकपक्षे त्वाह शितेति। शित्परः शदिनिमित्तमित्यर्थः। सनभावपक्षे आत्मनेपदसंभवात् 'न ह्येतेभ्यः' इत्ययुक्तम्, अत आह -नित्येति। परस्मैपदेनात्मनेपदलिङ्गस्य' निवर्तनाद्वचनं व्यर्थम्, अत आह-अनुपरा- भ्यामिति । कार्यातिदेशपक्षे तु नायं दोष इत्याह ---पूर्वेति। तत्सामर्थ्यादिति। सन्नहिता- दात्मनेपदाभावात् तदन्तादपि नेति चेदनुवन्धस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गादित्यर्थः । उपाय इति। समु- दायसंवन्धतात्पर्येणैवावयवेः कृतमित्यर्थः। अतिप्रसङ्गमाशङ्कय द्वेषा परिहरति-- यद्येवमिति । भाष्ये 'कुस्म कुत्सायाम्' इति चुरादिः। हृणीङ लज्जायाम्, महीङ पूजायामिति कण्ड्वादिः ।। [२, २६८-२७३] CH (रत्नप्रकाशः) प्राक् सन इति । सनुत्पत्तेः : पूर्वमित्यर्थः । उक्तमिति । प्रकृतप्रकरणेन व्यवस्थापितमित्यर्थः। प्रागस्मादिति । योगादिति शेषः। यदि · सनपेक्षमिति। पूर्वग्रहण- मित्यनुषज्यते । निमित्तमिति । आत्मनेपदनियमावधिरित्यर्थः । किमन्तादिति । सन्नन्तादेव वा, अन्यान्तादपीति वा संदेहादिति भावः । सन इति हि पूर्वविशेषणेनोपक्षीणम्। सनमेवेति । प्रत्यासत्त्येति भावः। अनुवतिष्यत इति । तथा च : तत्र वाक्यभेदेन सन्नन्तादात्मनेपदनियमनं भविष्यतीति भावः। किमर्थमिति। आत्मनेपदनिषेधार्थं वा परस्मैपदनिषेधार्थं वेति भावः । आद्यकोट्यभिप्रायेणोत्तरमाह शदिनियत्यर्थमिति। इतरथा होति । पूर्ववत् सन्नन्तादात्मने- पदमेव भवति, न परस्मैपदमिति परस्मैपदनिषेधपक्ष इत्यर्थः। अनुच्यमानेऽस्मिन्निति । शदि- नियतिपरतया अव्याख्यायमान इति भावः । कथं पुनरिति । नमोऽभावादिति मन्यते। पति- निर्देशोऽयमिति। "तेन तुल्यं क्रिया चेत्' इत्यनेनात्र वतिः । उशीनरवदिति । अत्र तु "तत्र तस्येव' इत्यनेन। न भवतीत्येवमिति। शदिम्रियती अनुवर्त्य शदिम्रियतिभ्यामिव तत्प्रकृति- कात् सन्नन्तादात्मनेपदं नेति व्याख्यास्याम इति भावः । सन इत्यस्य निमित्तविशेपणत्वात् पूर्व- विशेषणत्वानभ्युपगमेऽपि न दोषः, शदिम्रियतिशब्दयोरेतद्घटितसूत्रलक्षकयोरवधिसमर्पकत्वसंभवा- दित्याशयेनाह यथेति । वेति शेपः । पूर्वयोर्योगयोरिति । "नानोर्जः' "प्रत्याङम्यां श्रुवः' इति सूत्रयोरित्यर्थः। निर्दिष्टाभ्यां ज्ञाश्रुभ्यां सन्नन्ताभ्यामिति शेपः। अस्मिन् पक्षे निपेधाति- देशः स्फुट एवेतिन व्याख्यानसापेक्षः । अथ विध्यर्य इति । नियमविव्यर्थ इत्यर्थः। आत्मने- पदं प्राप्नोतीति। भाविन: शितः प्रकृतिभूताच्छदेम्रियतेश्चात्मनेपदमिति पक्ष इति शेषः। एत- देव ज्ञापयतीति । विधिमन्तरेणानुपपन्नो निपेघो विवि कल्पयतीति भावः । एतेन विधिनिपे- घयोरेकवाक्यत्वमिति वदन्तः परास्ताः । निषेधविकल्पयोभिन्नवाक्यताया एवं न्याय्यत्वात् । तथैव सूत्रकारेण सूत्रभेदस्य कृतत्वात् । अन्यथा पर्युदासप्रसज्यप्रतिपेधयोरभेदप्रसङ्गाच्च । एवं च कृत्वेति। द्वितीयस्य सन्ग्रहणस्येहानुवर्तनादिति मावः । शदिप्रकृतेः शिदन्तात् परस्यात्मनेपद- मिति व्याख्यानपक्षे तत्प्रकृतिकसन्नन्तादात्मनेपदस्य प्रसक्तिरेव नास्तीत्याह-नव वेति ।' शदि- २ गुपादिभ्य इत्यादिः। जित्त्वादेरित्यर्थः। एतेन 'प्रागस्माद्येभ्य आत्मनेपदम्' इति भाप्य- पाठो रत्नप्रकाशकृत इति ज्ञायते। मुद्रित- पुस्तकेषु तु 'प्रागेतस्माद्योगाद्यन्य आत्मने- पदम्' इत्युपलभ्यते। 'पा. सू. ५.१.११५. पा.मू. ५.१.११६. 'पा. नू. १. ३.५८. पा.मू. १.४.४०. इतिगब्दोधिको माति। ८ ·२०० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि रेवेति । विशिष्टस्य शदिप्रकृतिकशिदन्तस्य निमित्तत्वम्, न तु केवलस्य शदेर्वा शितो वेति भावः । यद्युच्येत विशिष्टस्य निमित्तत्वमस्तु, तथापि विनिगमनाविरहाच्छदिप्रकृतिकशिदन्तस्येव शित्परशदेरपि निमित्तत्वं संभवति, 'येन नाव्यवधानन्यायादिति । तथापि न दोपः, तथापि न दोपः, सन्प्रकृतेः शदे: शित्परत्वाभावादित्याह --- 'अथवेति। अत्रापीति। पूर्ववत् सर्वमुन्नेयम्। नियतिप्रकृति- कलुअलिडोः स्थाने यदात्मनेपदमिति वा, लुङलिङप्रकृतिभूतान्मियतेः परं यदात्मनेपदमिति वाश्रयणे उभयथापि लुङप्रकृतिभूतस्य तस्य केवलस्य निमित्तत्वाभावात्। एतेन 'अनुदात्तेतो डितश्च धातो- लस्य स्थाने आत्मनेपदं स्यात्" इति लकाराश्रयेण नियमं व्याचक्षाणा निरस्ताः । प्रकृतभाष्य- विरोधात् । आत्मनेपददर्शनमिति । पूर्वस्य यस्य घातोरात्मनेपदं दृष्टं तत्प्रकृतिकात् सन्नन्तादात्मनेपदमतिदिश्यते किमिति प्रश्नः । न ह्येतेभ्य, इति । नित्यसन्विपयत्वादिति भावः । पूर्वस्य लिङ्गातिदेशादिति । पूर्वस्य यल्लिङ्गमनुदात्तस्वरितङञादिकं तदित्यर्थः । तथा च गुपादि- वत् तत्प्रकृतिकसन्नन्तस्यानुदात्तत्त्वात् स्वरितेत्त्वाच्च सिद्धमात्मनेपदमिति भावः । अतिप्रसङ्गो लिङ्गातिदेश इत्याह - कृञादिष्विति। "अनुपराभ्यां कृजः' इत्यादिना हि परस्मैपदमार्ग वोध्यते, न तु जित्त्वं निवर्त्यते। कार्यातिदेशपक्षे त्वत्र दोपाभावः , परस्मैपदेनात्मनेपदस्य तत्र बाधितत्वात् । अनुबन्धकरणसामर्थ्यादिति । सना व्यवधानेऽपीति शेपः। अवयवे कृतं लिङ्ग- मिति। तत्र व्यर्थ सदिति शेषः। 'अनुबन्धकरणसामर्थ्यात्' इति पक्षावलम्बनेन व्यापकं वचन- माह प्रत्ययग्रहणं णियगर्यमिति। सन इत्यपहाय 'पूर्ववत् प्रत्ययात्' इति वक्तव्यमिति भावः । आफुस्मयत इति। "माकुस्मादात्मनेपदिनः' इति गणसूत्रात् कुस्मेरात्मनेपदित्वादनेनातिदेशाण्णि- जन्तादात्मनेपदमिति भावः। हणीयते महीयत इति। हणीङ महीङ इति कण्ड्वादी डिता- वेतो पठिताविति यगन्तादप्यात्मनेपदं भवति। हेतुमण्णिच इति। उपलक्षणमिदमायप्रत्ययस्य, 'पणायति, पनायति' इत्यत्राप्यात्मनेपदस्यानिष्टत्वात् ।। - - आम्प्रत्ययवत् जोऽनुप्रयोगस्य १. ३. ६३. [२, २७४ ] (ज्योतनम्) फूज एवेति । "कृञ् चानुप्रयुज्यते' इत्यत्र । तथा च कृग्रहणं विनापि तदेव लभ्यत इत्यर्थः। भाष्ये तर "कृञ् चानुप्रयुज्यते' इत्यत्र । माप्ये वक्ष्यमाणमेयाह स्वरितेति। यत्रो शित्वादित्यर्थः । “स्वरितजितः' इत्येतत्प्रत्यास्यानाय' वक्ष्यमाणप्रकारेणा- पानते-नन्विति। संविधाने प्रपोजकव्यापारे। "तेन "स्वरितगिराः' इत्यनेन। यात्यादि- २ महागाप्यम् ७. २. ३. 'माये 'अपापिटिरेव' इत्यत्र 'अपवादादि- रेग' ति पाठो रत्नपारात ति नाति । मिसालामुपायं म्याग्मानं दृश्यते, पद- मोग्नु । पा. ग. १,६,७१. पुदिनाम्॥ मापदारमतपदिन:- 'पा. गू. ३. १. ४०. पा. गू. ३.१.४०. पा. गू. १.३.७२. प्रत्यय प्रत्याग्यानाय "प्रत्याग्मानापेरपरम पापमारपोगान्यपः । "प्रो 'गविणाने नंगामनेपदम्' या 'गंधि- पाने रोनारमनपरम्पमाट निगा। . .

·अ.१ पा. ३ आ.२ २०१ निवृत्तये 'स्वरितचितः' इति । तेषां प्रयोजकव्यापारवृत्तित्वाभावादेव निवृत्तेस्तद्वयर्थमिति वक्ष्यते उम्भोब्जयोः संविधानावृत्तावपि "कुरुते' इत्यात्मनेपदार्थम् । 'कृञस्तद्वृत्तित्वादात्मनेपदं स्यादेव, अत आह - तदर्थेति । वाक्यभेदेन परिहृतमित्यन्वयः । आम्प्रत्ययवत् पूर्ववदिति विधिः, "आम्प्रत्ययवदिति नियमः। वाक्यभेदवलाद्विधिनियमयोविषयभेदाद् व्यवस्था । 'ईहांचक्रे' इत्यादौ विधिः। नियमाच्च 'उम्भांचकार' इत्यत्रात्मनेपदाभावः ।। [२, २७४] (रत्नप्रकाशः) कृग्रहणं किमर्थमिति। "कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि' इति कृञ एवानु- प्रयोगादिति मन्यते । तत्रेति । "कृञ्चानुप्रयुज्यते' 'कृञ्चानुप्रयुज्यते' इत्यत्र । इत्यत्र । इह कृग्रहणादिति । तत्र प्रत्याहारग्रहणे सति हि स्वस्तिव्यावर्तनेनात्र कृग्रणं सार्थकं भवति । यदि तत्रात्र च धातु- ग्रहणमेव वा प्रत्याहारग्रहणमेव वा स्यात् तदात्र कृग्रहणं व्यर्थ स्यात् । इह कस्मादिति । "स्वरितजितः' इत्यनेन । प्रकृतसूत्रेणेति मन्यमानः पृच्छति - ननु चेति। इदं नियमार्थमिति । पूर्ववदेवात्मनेपदं भवति, न त्वन्यथेति व्याख्यानादिति भावः । 'विधिर्न प्रकल्पेतेति। दिति वाक्यशेषे विधिर्न स्यात्, स्यादिति वाक्यशेषे तु निषेध इत्येकेन वाक्येनोभयमलभ्यमिति मावः । पूर्ववच्चेति । तथा च वाक्यभेदाश्रयणादुमयसिद्धिरिति भावः ।। न स्या- प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु १. ३. ६४. [२, २७५] (उद्द्योतनम्) सुखग्रहणार्थमाह - 'विनेति ।। [२, २७५ ] (रत्नप्रकाशः) स्वराद्यन्तोपसृष्टादिति । उपसर्गशब्द: कर्मघजन्त इति कर्मक्तान्तस्तत्स- मानार्थक उपसृष्टशब्दः प्रयुक्तः । आद्यन्तपदट्टयोपादानेन सनिस्निस्दुरः पञ्च विहायान्ये सप्तदश संगृहीताः॥ ७ २ 'यात्यादीनामित्यर्थः। 'चक्रे' इति युक्तं भाति । कृञ्धातोः संविधानवृत्तित्वादित्यर्थः । आम्प्रत्ययवदेवेतीत्यर्थः । पा. सू. ३.१.४०. 'पा. सू. ३. १. ४०. पा. सू. १. ३.७२. ‘भाप्ये 'विधिर्न प्रकल्पते' इत्यत्र विधिन प्रकल्पेत' इति पाठः स्वीकृतः । 'प्रदीपे 'सम्निस्दुरित्येतान् निरस्य' इत्यत्र 'बिना सम्निस्दुरित्यतान्' इति पाठ इति भाति, प्रतीकग्रहणात् । ५ ·२०२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि समः क्ष्णुवः १. ३. ६५. [२, २७५] (रत्नप्रकाशः) किमर्थमिति। विदेशग्रहणाहस्य क्ष्णुवोऽत्र निर्देशः किमर्थं कृत इति भावः ॥ भुजोनवने १. ३. ६६. [२, २७५] (उद्दचोतनम्) कौटिल्यार्थस्याप्यवनसंबन्धाभावात् कथं तद्वयावृत्तिः, अत आह -- संसर्ग- चदिति । किशोरादिशब्दा वत्सस्यैवावस्थाविशेषवाचका इति । केचित् । 'धेनुग्रहणस्योपलक्षण-. त्वाद् वडवादयो विशेष्या इत्यन्ये ।। [२, २७५] (रत्नप्रकाशः) यस्य भुजेरिति। अवनमिन्नेऽर्थे वर्तमानाद् भुजेरात्मनेपदमित्युक्तेऽवनभिन्नोऽ- वनसदृशो'ऽवनेन सहकघात्वर्थो गृह्यते। तस्य ग्रहणमिति । 'नजिवयुक्तन्यायादिति भावः । एतेन 'संसर्गवडिप्रयोगोऽपि विशेपस्मृतिहेतुः। यथा दोग्ध्रीपर्यायो घेनुशब्द उपादीयमानः संसर्गि- मिविशेपेऽवस्याप्यते - सवत्सा घेनुरानीयताम्, सकिशोरा, सकरभा, सवर्करेति । एवमवत्सा, अकिशोरा, अकरमा, अबकरा, [इति ] विशिष्टव धेनुः प्रतीयते। यस्या येन दृष्ट: संसर्गः संव तद्रहितानीयते' इति कयटो निरस्तः। प्रकृतेऽनवनशब्दस्य नञ्तत्पुरुपत्वेन संसर्गवन्न्यायानवता- रात्। पञ्चम्यर्थ सप्तमीमाश्रित्य तस्य बहुग्रीहित्याभ्युपगमेऽवनार्थकस्यावनार्थकत्वाभावासंभवेन 'भुजो कौटिल्ये' इति कौटिल्यार्यकस्यैव ग्रहणापत्तेः। घेनुगब्दस्य नवमूतिकायां गवि प्रसिद्धस्य मकरमाकरमादिशब्दसामानाधिकरण्येन प्रयोगानौचित्यात् । धेनुशब्दस्यैव विशेपावगतिहेतोः सत्त्वेन तर 'तनपायानवताराच्च ।। प्रेरणौ यत्कर्म जो चेत् स फर्तानाध्याने १.३.६७. [२, २७६-२८५] (उदपोतनम्) अन्लानमेवाह 'एफस्मिन्निति । फर्मान्तरेति । 'आरोहयमाणो हस्ती मणमारोहपति मनुष्यान्' त्यादी । 'गयं यक्ष्यामि' :ति मान्यतात्पर्यमाह - भाप्यफार इति । पाते। गादल्यमापायाचायनेत्यायः । 'एन नमाय गोत्यगमानाभिारणं पान- मम गिनिमिरामिणमिणमिति मानि । मार्गमा पानर मनमानप्रतिनिमिरा- कई नमार ययाधिपायरयम- . गंगगनभायेग.. aft-, ·अ.१ पा.३ आ. २ २०३ - - 'प्रतिनिर्देशेन निष्पन्नमर्थमाह - अणो यत् कर्मेति । अणि कर्मणो णौ कर्मत्वोक्त्या कर्मान्तर-. निरासः कथं लभ्यते, अत आह - प्रतिनिर्देशेनेति। तस्यैव कर्मत्वबचनेनेत्यर्थः। ननु विधि- संभवे परिसंख्या त्रिदोपा, अत आह न त्विति । तर्हि कर्तृत्वकर्मत्वे स्ताम्, अत आह - युगपदिति। क़र्ता गुणभूतः, कर्म प्रधानम्। न चैकस्यैकस्यां क्रियायामेकदा गुणत्वप्रधानत्वे संभवत इत्यर्थः। दोप्यं निराह- यथेष्टमिति । "अत्र ह्येवावपन्ति' इतिवदेवकारार्थत्वा- दितरनिवृत्तस्त्रदोष्याभाव इति भावः । वाक्यत्रयस्य परस्परनरपेक्ष्येऽतिप्रसङ्गादाह — एवमेषा- मिति। ण्यन्तेऽपि कर्मणः कर्तृत्वमस्तीत्याह - यथेति । ननु प्रयोजकव्यापारे केदारस्य कर्तृ- त्वाभावात् कथं कर्मवद्भाव इति शङ्कते --- कथमिति । लावयतावपि लुनाताविव केदारस्य कर्मकर्तृत्वमित्युपपादयति -- लुनातिस्तावदिति । द्विधाभवनोपसर्जने तत्फलावच्छिन्ने । तदेव स्पष्टयति द्विधा भवन्तमिति । व्यापारद्वयप्रतिपादनस्योपयोगमाह यदेति । तन्मात्र- वृत्तौ हेतुः अनेकेति। प्रयोगभेदेनार्थभेदप्रतीतेरिति भावः । . धातुभेदे लुनाति लूयते स्वय- मेवेत्यत्र धात्वमेदप्रतीतिः कथम्, अत आह *सादृश्यादिति । तत्र द्विधाभवनमात्रवृत्ती सत्याम् । ननु कर्तुः सतः कर्मकार्यातिदेशात् स्वयमिति कर्तृत्वप्रतिपादकपदप्रयोगो व्यर्थः, अत आह-अत्रा- "यदेति। एतेन स्वयंशब्द आत्मार्थक: प्रथमान्तोऽपि प्रयोगविशेपेऽस्तीति सूचितम् । आत्मेति। आत्मनः कर्तृत्वापेक्षयैवातिदेशिककर्मत्वमस्तीत्यन्वयः । तथा च वैयर्थ्यमिति भावः । ण्यन्तेऽपि कर्मकर्तृत्वं वक्तुं लुनातिलावयत्योः समानार्थत्वमाह - तत इति। यतो लुनातिदि- बाभवने बर्तते "तत इत्यर्थः। प्रयोजकव्यापाराविवक्षायां णिच् कथम्, अत आह ---न चेति । अनिवृत्ती हेतु: सिद्धेति । निवृत्तेति । त्यक्तप्रयोजकव्यापाराद् द्विधावभवनादिप्रयोज्यव्या- पारमात्राभिधायिनः प्राकृतेऽर्थे प्रकृतिवाच्ये द्विघाभवनादावित्यर्थः । प्रकारान्तरमाह अपर लावयति केदारो देवदत्तेनेति । 'णेरणौ' इत्यत्र गौचेद्ग्रहणं समानक्रियत्वलामार्थम् । तेन 'आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, आरोहयमाणो हस्ती आत्मानं सेचयति' इत्यत्रात्मनेपदं न भवति । एवमिहाप्यण्यन्तेन समानक्रियत्वं ण्यन्तस्य नास्तीत्यात्मनेपदं न कृतम्। पुनरिति । प्रयोजकव्यापाराविवक्षायां लावयतिलनात्यर्थे वर्तते । तत्र केदारस्य कर्तृत्वविवक्षायामनेन सूत्रेणा- त्मनेपदं भवति। पूर्ववत् प्रयोजकव्यापाराविवक्षायामपि णिचोऽनिवर्तनात् लुनातिक्रियायामेव पीति । - इति । । 'प्रतिनिर्देशे निष्पन्नम् अ. 'न चैकस्यां अ. 'विवृद्धस्तोमका अविवृद्धस्तोमकाश्च विकृति- रूपा: क्तवः सन्ति । तत्रोपदिप्टानि कानि- चित् सामानि। तरतिदिप्टसाम्नां निवृत्ति- रिति पूर्वपक्षे अविवृद्धस्तोमकेषु प्राकृतस्याति- दिष्टस्य साम्न उद्वापः, प्रत्यक्षोपदिष्टानामा- वापः, विवृद्धस्तोमकेप्यावाप एवेति मिद्धाने पूर्वमीमांसायां १०.४.१२. अधिकरणेन कृते, मयोहोनाधिकरणेतायमयों विनार्यते तावेवायापीनापी यनिमन कस्मिनिनन स्नो यस्यां यस्यांनिचि स्थानामिति प्राप्ने सिद्धान्त:--एवकारेण पवमानातिरिक्ताज्यादि- स्तोत्रेपु गायत्रीबृहत्यनुष्टुव्युक्तासु ऋक्ष्वा- वापोहापयोः परिसंख्यातत्वात् पवमानप्वेव गायत्र्यादिप्वावापोद्वापी, इति। एवकाररचव- माम्नायते-- 'नोणि हवं यजस्योदराणि, यद् गायत्री वृहत्यनुप्टप् च। अन ह्ये वावपन्ति, अत एवोहपन्ति' इति। अयमत्रानुसंधेयः । प्रदीप 'साम्प्यात्तु तत्त्वाध्यवगायः' 'सादृश्यात्त तत्वाध्यवगायः' इत्यनमट्टपाट इति माति। यति प्रयोगनिपोरनीति रातति नाग्नि ५ - ।

·२०२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि समः क्ष्णुवः १. ३.६५. [२, २७५] (रत्नप्रकाशः) किमर्थमिति। विदेशग्रहणाहस्य क्ष्णुवोऽत्र निर्देशः किमर्थ कृत इति भावः ।। भुजोऽनवने १. ३. ६६. [२, २७५] -- (उद्दयोतनम्) कौटिल्यार्थस्याप्यवनसंवन्धाभावात् कथं तद्वयावृत्तिः, अत आह संसर्ग- वदिति। किशोरादिशब्दा वत्सस्यैवावस्थाविशेषवाचका इति केचित् । 'धेनुग्रहणस्योपलक्षण- त्वाद् वडवादयो विशेष्या इत्यन्ये ।। [२, २७५] , (रत्नप्रकाशः) यस्य भुजेरिति । अवनभिन्नेऽर्थे वर्तमानाद् भुजेरात्मनेपदमित्युक्तेऽवनभिन्नोऽ- वनसदृशोऽवनेन सहकधात्वर्थो गृह्यते । तस्य ग्रहणमिति। 'नजिवयुक्तन्यायादिति भावः । एतेन 'संसर्गवद्विप्रयोगोऽपि विशेषस्मृतिहेतुः। यथा दोग्ध्रीपर्यायो धेनुशब्द उपादीयमानः संसर्गि- भिविशेपेऽवस्थाप्यते - सवत्सा धेनुरानीयताम्, सकिशोरा, सकरभा, सवर्करेति । एवमवत्सा, अकिशोरा, अकरमा, अबकरा, [इति ] विशिष्टव धेनुः प्रतीयते । यस्या येन दृष्ट: संसर्ग: संव तद्रहितानीयते' इति कयटो निरस्तः। प्रकृतेऽनवनशब्दस्य नञ्तत्पुरुपत्वेन संसर्गवन्यायानवता- रात्। पञ्चम्यर्थे सप्तमीमाश्रित्य तस्य बहुव्रीहित्वाभ्युपगमेऽवनार्थकस्यावनार्थकत्वाभावासंभवेन 'भुजो कौटिल्ये' इति कौटिल्यार्थकस्यैव ग्रहणापत्तेः। घेनुगब्दस्य नवसूतिकायां गवि प्रसिद्धस्य मकरमाकरमादिशब्दसामानाधिकरण्येन प्रयोगानौचित्यात् । धेनुशब्दस्यैव विशेपावगतिहेतोः सत्वेन तर 'तन्नधायानवताराच्च ।। रणौ यत्कर्म णौ चेत् स कर्तानाध्याने १. ३. ६७. [२, २७६-२८५] (उद्दघोतनम्) अलानमेवाह 'एफस्मिन्निति । फर्मान्तरेति । 'आरोहयमाणो हस्ती लिमारोहपति मनुप्यान्' इत्यादौ । 'एवं वक्ष्यामि' ति भाप्यतात्पर्यमाह - भाप्यफार इति । प्यारीते। 'एलेन नगदस्य गोत्यममानाधिकरणं पान गान्यमनस्यानुयायत्यनेत्यागमः । मामय प्रबगिनिमित्तमित्यभिप्रेनमिति माति । परिमाण ७५. नागेमा पानामंयमानप्रतिनिमित- 'गंगगंवग्नपात्यचं.। काय माय नमवार ययाश्विानरत्यग- 'एकनि-अ, ऋ.

·अ.१ पा.३ आ.२ २०३ ननु विधि- - - 'प्रतिनिर्देशेन निष्पन्नमर्थमाह -अणो यत् कर्मेति । अणि कर्मणो णौ कर्मत्वोक्त्या कर्मान्तर-. निरासः कथं लभ्यते, अत आह - प्रतिनिर्देशेनेति। तस्यैव कर्मत्ववचनेनेत्यर्थः । संभवे परिसंख्या त्रिदोषा, अत आह -न त्विति । तर्हि कर्तृत्वकर्मत्वे स्ताम्, अत आह- युगपदिति । कर्ता गुणभूतः, कर्म प्रधानम्। न चैकस्यैकस्यां क्रियायामेकदा गुणत्वप्रधानत्वे संभवत इत्यर्थः। दोष्यं निराह यथेष्टमिति। "अत्र ह्येवावपन्ति' इतिवदेवकारार्थत्वा- दितरनिवृत्तेस्त्रदोयाभाव इति भावः । वाक्यत्रयस्य परस्परनरपेक्ष्येऽतिप्रसङ्गादाह -- एवमेषा- मिति। प्रयन्तेऽपि कर्मणः कर्तृत्वमस्तीत्याह - यथेति । ननु प्रयोजकव्यापारे केदारस्य कर्तृ- त्वाभावात् कथं कर्मवद्भाव इति शङ्कते – कथमिति। लावयतावपि लुनाताविव केदारस्य कर्मकर्तृत्वमित्युपपादयति - लुनातिस्तावदिति । द्विधाभवनोपसर्जने तत्फलावच्छिन्ने । तदेव स्पष्टयति द्विधा भवन्तमिति । व्यापारद्वयप्रतिपादनस्योपयोगमाह यदेति । तन्मात्र- वृत्तौ हेतु: ---- अनेकेति। प्रयोगभेदेनार्थभेदप्रतीतेरिति भावः । - धातुभेदे लुनाति लूयते स्वय- मेवेत्यत्र धात्वभेदप्रतीतिः कथम्, अत आह *सादृश्यादिति । तत्र द्विधाभवनमात्रवृत्तौ सत्याम् । ननु कर्तुः सतः कर्मकार्यातिदेशात् स्वयमिति कर्तृत्वप्रतिपादकपदप्रयोगो व्यर्थः, अत आह - अत्रा- पोति । 'यदेति । एतेन स्वयंशब्द आत्मार्थक: प्रथमान्तोऽपि 'प्रयोगविशेपेऽस्तीति सूचितम् । आत्मेति । आत्मनः कर्तृत्वापेक्षयवातिदेशिककर्मत्वमस्तीत्यन्वयः । तथा च वैयर्थ्यमिति भावः । ण्यन्तेऽपि कर्मकर्तृत्वं वक्तुं लुनातिलावयत्योः समानार्थत्वमाह -- तत इति । -तत इति। यतो लुनातिदि- धाभवने वर्तते "तत इत्यर्थः । प्रयोजकव्यापाराविवक्षायां णिच् कथम्, अत आह -न चेति । अनिवृत्ती हेतुः सिद्धेति । निवृत्तेति । त्यक्तप्रयोजकव्यापाराद् द्विधावभवनादिप्रयोज्यव्या- पारमात्राभिधायिनः प्राकृतेऽर्थे प्रकृतिवाच्ये द्विधाभवनादावित्यर्थः । प्रकारान्तरमाह अपर इति। लावयति केदारो देवदत्तेनेति । 'णेरणौ' इत्यत्र णीचेद्ग्रहणं समानक्रियत्वलाभार्थम् । तेन 'आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, आरोहयमाणो हस्ती आत्मानं सेचयति' इत्यत्रात्मनेपदं न भवति। एवमिहाप्यण्यन्तेन समानक्रियत्वं ण्यन्तस्य नास्तीत्यात्मनेपदं न कृतम्। पुनरिति । प्रयोजकव्यापाराविवक्षायां लावयतिलनात्यर्थे वर्तते । तत्र केदारस्य कर्तृत्वविवक्षायामनेन सूत्रेणा- त्मनेपदं भवति। पूर्ववत् प्रयोजकव्यापाराविवक्षायामपि णिचोऽनिवर्तनात् लुनातिक्रियायामेव - - - २ ३ 'प्रतिनिर्देशे निष्पन्नम् अ. न चकस्यां अ. विवृद्धस्तोमका अविवृद्धस्तोमकाश्च विकृति- रूपा: ऋतवः सन्ति । तत्रोपदिप्टानि कानि- चित् सामानि। तैरतिदिष्टसाम्नां निवृत्ति- रिति पूर्वपक्षे अविवृद्धस्तोमकेषु प्राकृतस्याति- प्रत्यक्षोपदिष्टानामा- वापः, विवृद्धस्तोमकेप्यावाप एवेति सिद्धान्ते पूर्वमीमांसायां १०.४.१२. अधिकरणेन कृते, त्रयोदशेनाधिकरणे नायमर्यों विचार्यते - तावेवावापोद्वापी यस्मिन् कस्मिश्चित् स्तो यस्यां कस्यांचिचि स्यातामिति प्राप्ते सिद्धान्त:---एवकारेण पवमानातिरिक्ताज्यादि- स्तोत्रेपु गायत्रीवृहत्यनुष्टुव्युक्तासु ऋक्ष्वा- वापोद्वापयोः परिसंख्यातत्वात् पवमानेष्वेव गायत्र्यादिण्वावापोद्वापी, इति । एवकारश्चैव- माम्नायते 'श्रीणि हवं यज्ञस्योदराणि, यद् गायत्री बृहत्यनुप्टप् च । अत्र ह्येवावपन्ति, अत एवोहपन्ति' इति। अयमत्रानुसंधेयः । प्रदीपे 'सारूप्यात्तु तत्त्वाव्यवसायः' इत्यत्र 'सादृश्यात्तु तत्त्वाध्यवसायः' इत्यन्नंमट्टपाठ इति माति। ययेति -अ. प्रयोगविगेपोऽस्तीति ''ततः' इति नास्ति दिष्टस्य साम्न उद्वापः, ५ -- - ·२०४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - कर्तृत्वकर्मत्वसंभवेनैकक्रियत्वस्यैव संभवादिति भावः । 'कर्मकर्तृत्वात् सिद्धम्' इति भाष्यमाद्य- प्रकारानुसारेणेत्याह तोति। समानघातौ तुल्यक्रियत्वमुपपादयति -तथा हीति । यस्मिन् लावयतादिति । लुनाति लावयतीति पर्याय इत्युपपादनादित्यर्थः। अनेन समानधातुत्वमुक्तम् । तुल्यक्रियत्वमाह -- यादृशीति । द्वितीयप्रकारे कर्मवद्भावो न संभवतीत्याह --द्वितीया त्विति । 'कर्मणेति। कर्मवद्भावे समानधातुग्रहणं कर्तव्यमिति वक्ष्यते', पचत्योदनं देवदत्त:, राध्यत्योदनः स्वयमेवेत्यत्रात्मनेपदं मा भूदिति । एवमिहापि लुनाति केदारं देवदत्तः, लावयते केदारः स्वय- मेवेति लावयतेलृनात्यर्थवृत्तित्वेऽपि 'राध्यत्योदनः स्वयमेव' इत्यत्रेव कर्तृत्वमानं तत्र, न कर्मत्व- मिति समानधातौ कर्मणा तुल्यक्रियत्वं न संभवतीत्यर्थः । कथं पुनरिति । अणौ कर्मसद्भावेऽयं . नियमः प्रवर्तते, तदभावानियमाप्रवृत्तेर्यविचणौ स्यातामेवेत्यर्थः । अस्य नियमस्येति । अणी 'कर्मसद्भावेऽस्य प्रवृत्तिर्नान्यत्रेत्यर्थः । कथं पुनरिति । अत्र कर्मवद्भावाभावेन तन्निमित्तय- क्विणोरप्यप्रसङ्गान्निपेधवैयर्थ्यमित्यर्थः । अपरिस्पन्दपरिस्पन्दरूपेण भावक्रिययोर्मेंदः । कर्मस्थो भाव: "क्रिया वा येपां घातूनामिति विग्रहः । 'गणयति गणः स्वयमेव' इत्यत्रात्मनेपदप्रतिपेधार्थ सूत्रमिति भाष्यमुपपादयति अणाविति । भाष्ये कर्म कर्तेति। णेः प्राक् कर्म, ण्यन्तस्य कर्ते- त्यर्थः। ननु 'न चतस्मात्' इत्यनेन 'गणयति गणः स्वयमेव' इत्यत्रात्मनेपदाभाव एवोक्त इति 'इष्यते च, प्राप्नोति च' इत्ययुक्तम्, अत आह --रिति । हेतुमदिति । "ननु "आधुपाद्वा' इति चुरादिणिचो विकल्पितत्वात् तत्रापि णेः 'पूर्व कर्मास्ति, अत आह रिति।" इति केचित् । अत्रेदं चिन्त्यम्, चुरादेः सकर्मकत्वे केवलस्य प्रयोगसत्त्वे च स्वार्थणिचि हेतुमण्णिचि चात्मनेपदमनेन भवतीति णेरिति हेतुमण्णिचो ग्रहणमिति व्यर्थत्वात् । न च "अणावकर्मकात्' इत्यत्र बुधादिसूत्राण्णेरित्यनुवर्तते, स च हेतुमण्णिजेव, बुधादौ तस्यैव संभवात् । अत्रापि णेरणाविति तुल्यश्रुतत्वात् तस्यैव ग्रहणं युक्तमिति वाच्यम्, तथा सत्यणावित्यत्रापि तद्वदेव हेतु- मण्णिच एव ग्रहणस्य युक्ततया 'प्रत्यासत्या न्याय्यः' इत्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। तस्मादिदममा- कूतम् - चुरादिणिचो नित्यत्वपक्षे सामर्थ्यादेव हेतुमण्णिचो ग्रहणम् । विकल्पपक्षेऽपि स्वार्थणि- जन्तात् "णिचश्च' इति विकल्प एव । अनेन तु हेतुमण्ण्यन्तादेव नित्यमात्मनेपदमिति व्यवस्था- सिद्धये हेतुमण्णिच एवात्र ग्रहणं व्याख्येयमिति । ननु ‘णेः' इत्यत्र हेतुमण्णिग्रहणेऽपि 'मणी' इत्यत्र सामान्यग्रहणे स्वार्थणिजभावे गणस्य कर्मत्वाभावाद्धे तुमण्ण्यन्तादप्यात्मनेपदं न स्यात्, अत आह -प्रतिषेधोऽपीति। एवं 'इप्यते च' इति भाप्यं हेतुमण्णिजभिप्रायमिति ज्ञेयम्। 'इदं तहि' इत्यनेन संपूर्णमूत्रस्य प्रयोजनं नोक्तम्, अत आह -न चेति। "निपेधस्य प्रसफ्त्यर्य पूर्वो माग इत्यर्थः। विषयः प्रतियोगी। अणी कर्मत्वेन 'वनगुल्मस्य' इति पप्ठयन्तं नोदाहरण- मित्याह -- फर्मेति । तत्र हेतु: -- अग्रेति। वनगुल्मस्यैत्यत्र । "अघीगर्थ' इत्यत्र शेप इत्यनु- वृत्तरिति भावः । स्मरयत्येनमित्यत्र कर्मवद्भावेन वात्मनेपदप्राप्तिः, अनेन वा। नाद्य इत्याह - अत्र होति। फर्मवदिति। 'भिद्यमानः कुमूल: पात्राणि भिनत्ति' इत्यत्र कर्मवद्भावनिरासाय - ९ 'फर्मणीति 'महामाये ३.१.८७. 'मर्मयगावे-अ, ऋ. पागंपनाये 'समग्येति निमाविपरिणामेनानुपनो योध्यः । पुगदिगणमूत्रम्। पा. मू. १.३.८८. 'हेतुमपिणन एव- 'तुल्यश्रुतित्यात् -- ऋ. पा.गु. १.३.७४. "निषेधप्रमपत्ययं अ. "पा. गू. २. ३. ५२. - .

·- अ.१ पा.३ आ. २ २०५ - - तद्वचनम् । न द्वितीय इत्याह -नेति। आत्मनेपदस्य 'प्राप्तिरित्यनुषङ्गः। अणी यत्कर्म तदेव ण्यन्तस्यापि कर्म चेदात्मनेपदमित्युक्तत्वात् । ननु सूत्रारम्भपक्षे येषामण्यन्तानामित्यादि- नियमः कर्तृस्थभावकानां कथं लभ्यते, अत आह एवं चेति । कर्तृस्थमावेषु कर्मवद्भावे- नात्मनेपदाप्राप्तेविध्यर्थं सूत्रं कर्तव्यमित्युक्तमित्यर्थः। विधेः प्रयोजनमाह -- तेनेति । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, आरोहयते हस्ती स्वयमेवेत्यर्थः । नन्वत्रापि कर्मवद्भावेनैवात्मनेपदं स्यात्, नेत्याह तथा हीति। भाष्यकार इति । 'तस्मान्नैतच्छक्यं वक्तुम्, न रुहिर्गत्यर्थः' इति भाष्ये- णेत्यर्थः। भाष्यम् “यद्धितुपरम्' इत्यत्र । न्यायं कथं वाधन्ते, अत आह - तथा हीति। अन्येषां तु मते धातूनां क्रियाव्यवस्था शब्दैरेव प्रकल्पितेत्यन्वयः । संक्षेपेण श्लोकार्थमाह - विशेषदर्शनेनेति। विशेषदर्शनं तावदाह -- हस्तिनमिति। कर्मभेदेऽपीति । अतो न कर्मस्थ- त्वमित्यर्थः । शब्दकृतोऽपि विशेषः कर्मस्थत्वद्योतको नास्तीत्याह - न चेति । कर्मस्थत्वाभावेऽपि कर्तृस्थत्वे किं मानम्, अत आह - धातुना चेति। नन्वारोहन्ति हस्तिनमित्यत्र 'कर्मणोऽपि कश्चिद् व्यापारः प्रतीयत एव, अत आह - केवलमिति । अनुमानात् तत्प्रतीतिर्न शब्दादित्यर्थः। 'अनुतिष्ठन्ति' इति शत्रन्तम्। अस्मादेवेति । सूत्रे कर्मग्रहणं कर्तुरप्युपलक्षणम् । तेनाण्यन्तावस्थायां यत्कर्म कर्ता वा तदेव ण्यन्तावस्थायामपि यदि कर्तेत्यर्थः । तेनाण्यन्तावस्थायां ये कर्तृकर्मणी तद्व्यतिरिक्तकर्मव्युदासो ण्यन्तावस्थायां क्रियते। एवं चेति। अणौ कर्तुणौँ कर्म- त्वेऽप्यात्मनेपदाङ्गीकारे सतीत्यर्थः । एकमेव आत्मरूपं वस्तु । तस्यैवेति । पुरुषो भोक्तव न कर्तेति तेषां मतमित्यर्थः। मतद्वयेऽप्यचेतनस्य शरीरस्य मुख्यानुभवासंभवात् सुखहेतुना दुःख- हेतुना वा संबन्धस्तदनुभवो विवक्षित इत्याह -शरीरस्येति ।। ननु क्रियायाः [२, २७६-२८५] (रत्नप्रकाशः) अतिप्रसङ्गवारणायाह वातिककारः --- रात्मनेपदेति । अपेक्षिताच्याहारेण वार्तिकं व्याचष्टे भगवान् : रिति । अण्यन्तस्य यत् कर्म यदा ण्यन्त इति। कर्ता भवतीति शेषः। तदेव ण्यन्ते कर्तृभूतमेव । इतरथा हीति। प्रकृतवार्तिकानङ्गीकारे हीत्यर्थः। सर्व- प्रसङ्ग इति। सर्वस्मिन् प्रसङ्ग इत्यर्थः। इहापीति । 'आरोहयमाणो हस्ती स्थलमारोहयति मनुष्यान्' इत्यत्र । अणौ कर्मणो णौ कर्तृत्वप्रतिपादनाय पूर्ववाक्यम् 'आरोहन्ति' इत्यादि । 'आरोहयमाणः' इति तु दृष्टान्तार्थः । यथा तत्रात्मनेपदं जातं तथा 'आरोहयति' इत्यत्रापि स्या- दिति। सति तु वार्तिके तत्रातिप्रसङ्गो न भवति । ण्यन्ते कर्तृभूतहस्तिभिन्नस्य स्थलस्य मनुष्याणां च ण्यन्ते कर्मत्वसत्त्वात्। वार्तिकं हि प्यन्तकर्तृभिन्नकर्मव्यावृत्तिपरम्, सूत्रस्य नियमार्थ- ताकथनपरोत्तरवार्तिकस्वरसात्। अत एव 'अनाघ्याने' इति वार्तिककृतो नामिमतम्, तत्र कर्म- वद्भावाप्रसक्तेः । एवं वक्ष्यामीति । एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण, व्याख्यास्यामीत्यर्थः । णेरिति । अनाध्यानार्थकाण्ण्यन्तादिति भावः । अणौ यत् कर्म णौ चेदिति । 'स कर्ता' इत्युत्तरवाक्येऽनु- वृत्त्यर्थ मध्येऽस्य पाठेऽपि पाठक्रमादार्यक्रमो बलवानिति न्यायेनास्य तृतीयत्वं 'स कर्ता' इत्यस्य द्वितीयत्वं च बोध्यम् । अन्यथाणी कर्मणो णी "कर्मत्वे विधिपरत्वसंभवेनात्य नियमपरत्वासंभवात् । - प्रा. अपिशब्दो नास्ति कर्मणापि अ. मांन्यानामित्यर्थः। फमंत्वविधिपरत्व 'अप्राप्तिरित्यनुपङ्गः-अ. महामाप्यम् ८. १.५६. पा. नू. ८. १.५६. २ ·२०६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि -- तथा चायं सूत्रार्थो भगवतो भाष्यकृतोऽभिमतः ण्यन्तादनाध्यानार्थादात्मनेपदं स्यात् तदा, यदाणी कर्म णौ कर्ता स्यात्, अणौ कर्म णौ चेत् कर्म यत् तण्ण्यन्ते कर्तृभूतं तदेव चेत् स्यात्, नान्यदिति । एवं च सूत्रेणैव यथाश्रुतेन वार्तिककाराभिमतोऽप्यर्थः संगृहीतः। तृतीयवाक्येन 'कर्मसामान्य- निराससंभवात् । वार्तिककारमते आह आह -- यद्येवमिति । कर्मकर्तृत्वात् सिद्धमिति। "कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः' इति कर्मवद्भावातिदेशादेव "भावकर्मणोः' इति सूत्रेणात्मनेपदं सिद्धमिति भावः। 'लूयते केदारः स्वयमेव' इत्यस्य योऽर्थः स एव हि 'लावयते केदारः स्वयमेव' इत्यस्य । उत्तरमाह वार्तिककार: -- कर्मकर्तृत्वात् सिद्धमिति चेदिति । यविचणोनिवृत्त्यर्थमिति । सत्यारम्भस्य नियमार्थत्वादिति भावः । तद्वातिककाराभिमतं निरस्यति भगवान् -न वेति । वाशब्दो ह्यर्थे । एष दोष इति। यद्दोपपरिहारपरतया त्वया सूत्रं व्याख्यायते स एप दोषो यचिणप्रसक्तिरूपो न हीत्यर्थः। तस्मादयुक्तं त्वदभिमतं नियमार्थत्वमिति भावः'। न हेतु- मण्णिरिति। तस्य स्ववार्तिकेऽनुपादानादिति मन्यते। उदपुपुच्छतेति । अहेतुमण्णिशब्देन स्वार्थ- णिच इव णिडोऽपि ग्रहणं संभवतीत्येतावन्मात्रेण णावेव कर्मणो णावेव कर्तृत्वेऽपि तत्र प्रकृत- सूत्रप्रवृत्तिमभ्युपगम्य वार्तिककारपरितोपायोदाहरणत्वेनोपन्यस्तमिदम् । एतेन “अस्मिन्विपये पुच्छशब्द: पुच्छकर्मिकायामुदसनक्रियायां वर्तते । तस्मात् स्वार्थे पिङप्रत्ययः । ततो यदा भ्राम्यमाणं पुच्छं संस्कारवशाच्चक्रमिव भ्रमणक्रियायां भूतायां स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते तदा 'उदपु- पुच्छत' इत्यात्मनेपदमेव णिङन्ताद्यथा स्यादित्येवमर्थमिदं सूत्रं संपद्यते” इति कयटो निरस्तः । अणिङपुच्छशब्दस्य प्रयोगे पुच्छकर्मकव्युदसनार्थकताया दुरुपपादत्वात् । णिङप्रकृतित्वदशायां तदर्थकत्वकल्पनस्य व्यर्थत्वाच्च । अत एवोक्तं हरदत्तेन' 'यद्यपि णेरिति सामान्यनिर्देशः, तथापि पुच्छभाण्डादेणिङो न ग्रहणम्, अणी कर्मणोऽसंभवात्' इति । स चावश्यमिति। णावेव कर्मणो णी कर्तृत्वे प्रकृतसूत्राप्रवृत्तेरिति भावः । तथा च 'उदपुपुच्छत पुच्छं स्वयमेव' इत्यत्रापि तेनैव वार्तिकेन यक्चिणोः प्रतिपेघः, न तु प्रकृतसूत्रेणेत्युक्तप्रायम् । गणयति गणः स्वयमेवेति । यद्यपि भगवतोऽत्रात्मनेपदमिप्टम्, वक्ष्यति च स्वयमेव, तथापि वार्तिककारमतानुसारेणेदानी परस्मैपदं प्रयुक्तम्। तत्र गणनापूर्वकपृथग्व्यवस्थापने गणेवर्तनात् कर्मस्थक्रियत्वात् कर्मवद्भाव- प्राप्तिः । आत्मनेपदस्य चेति । प्रकृतसूत्रं वाक्यमेदेन ण्यन्तात् कर्मकर्तर्यात्मनेपदं चेदणी कर्मणो णी कर्तृत्व एवेति नियमान्तरपरतया व्याख्येयं स्यादिति भावः । इदानों वातिककारः स्वसर्व- स्वमाह - आत्मनेपदप्रतिषेधार्य विति। तुशब्दो यक्चिणोनिवृत्त्यर्थमिति पक्षपरित्यागसूचनाय । तदपि दूपयति भगवान् - इप्यत एवेति । तथा च यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यमिति 'गणयते गण: स्वयमेव' इत्यात्मनेपदप्रयोग एव साधुः, न तु वार्तिककाराभिमतः 'गणयति गणः स्वयमेव' इति परमस्पदप्रयोगः। अत्यन्तखेदेनाह वार्तिककारः - फिमिप्यत एवेति । तवेप्टिमागेण वा तमात्मनेपदमुत प्रकृतमूत्रण तयात्मनेपदं वारयितुं न शक्यत इति कृत्वा कर्मकर्तरि "मावकर्मणोः' इति सूत्रेण प्राप्नोत्यपीति भावः। भगवानाह इप्यते च प्राप्नोति चेति । मयापि तमात्मने- पदमिप्यते, "भावकर्मणोः' इति मूत्रेणापि प्राप्नोतीति भावः। पृच्छति वातिककार:- फयमिति । वातिफकारमुसादेव स्वाभिमतं निस्सारयिष्यामीत्यागयेनाह भगवान् – अणाविति फस्य ग्रहण- . - १ पा. मू. ३.१.८७. पा. गू. १.३.१३. 'मुदिननाप्यास्ना नगुमणिन्' इति पाठो दम्पते। 'न हेतुमग्गिः' इति रत्नप्रगाम- पाठ: स्यादिति भाति। 'एतत्सूत्रव्यारयानारम्ने पदमजामिदमुगतम् । पा. गू. १.३.१३. "पा. ग. १.३.१३.

·अ.१ पा.३ आ. २ २०७ M , " भावः। मिति । वार्तिककृदाह यस्मादिति । भगवानाह न चेति । ह्यर्थे चः एतस्मात् स्वार्थिकात्। कर्म कर्ता वा विद्यत इति । विद्यत इत्यनेन 'न च' इत्यस्यान्वयः । णे स्वार्थिकस्य नित्यत्वात् तं विना धातोः प्रयोगस्यैवाभावात् तयोः सुतरामभाव इति भावः । चापीयाणां स्वार्थिकणि विना प्रयोगसत्त्वे 'न चैतस्मात्' इति भाष्यमसंगतमिति वाच्यम्, स्वार्थि- कणिच्त्वेन तस्यैक्यं विवक्षित्वा अनित्यत्वाभावस्य तेन भाष्येणोक्तत्वात् । पलायमानः शङ्कते वातिककारः-इदं तहीति । इदं तहाँति । अनिर्दिष्टविषयः प्रतिपेयो न शक्यते कर्तुमिति समस्तसूत्रोपादान- मिति भावः । वनगुल्मस्येति । कर्मणोऽपि वनगुल्मस्य शेषत्वेन विवक्षणात् पष्ठी, यथा भजे शम्भोश्चरणयोरिति। स्मरयति वनगुल्मः स्वयमेवेति । अत्र 'स्मरयत्येनं वनगुल्मः स्वयमेव' इत्येनंशब्दघटितोऽपपाठो वृत्तिग्रन्थमूलकः, स एव कैयटेनानुसृतः। तदनुसरणमयुक्तम्, स्वय- मेवेति शब्दस्वारस्येन कर्मकर्तृविचारप्रकरणानुसारेण च तत्पाठस्योपेक्षाया एव युक्तत्वात् । तदपि सूत्रप्रयोजनं खण्डयति भगवान् - एतदपीति । एतदपीति। कर्मस्थभावकानामिति । अपरिस्पन्दसाधनसाध्यो सपरिस्पन्दसाधनसाध्या क्रिया। अयं स्मृघातुः । तदेवं वार्तिककाराभिमतं सूत्रप्रयोजनं दूपयित्वा स्वयं भगवान् तत्प्रयोजनायाह -- एवं तहि सिद्धे सतीति । भवतीति । प्रकृतसूत्रे- णेति शेषः । तथा चेदं परस्मैपदव्यावृत्त्यर्थमेव सूत्रम्, न तु यगादिव्यावृत्त्यर्थमिति सूत्रकारमान्य- कारयोर्मतम् । दर्शयते भृत्यान् राजेति। अत्रोदाहरणेऽण्यन्तकर्तुौं कर्मत्वेऽप्यात्मनेपदस्य भग- वता दर्शितत्वात् 'अणी यत् कर्म णी चेत्' इति वाक्येनाण्यन्तकर्मण एव ण्यन्ते कर्मत्वं वार्यते, न तु णो कर्मसामान्यं वार्यत इति गम्यते। एतेन “अस्मादेवोदाहरणाद् भाप्यकारस्यायमभिप्राय ऊह्यते - अण्यन्तावस्थायां ये कर्तृकर्मणी तद्व्यतिरिक्तकर्मान्तरसद्भावे आत्मनेपदं न भवति, यथा 'स्थलमारोहयति मनुष्यान्' इति" इति कैयटो निरस्तः। स्थलमनुप्ययोस्तत्राणी कर्मकर्तृ- त्वेन तद्भिन्नस्य कर्मणोऽभावेनात्मनेपदप्रसङ्गात् । आत्मनः कर्मत्व इति । कर्तृत्वे चेति शेषः । हन्त्यात्मानमिति। आत्मेति शेपः। एकस्यैव वस्तुनो भेदं परिकल्प्य कर्मत्वं कर्तृत्वं चाश्रित्यो- भी यदा आत्मशब्देनैव व्यवह्रियते तदा 'हन्त्यात्मात्मानम्' इत्यनेन तुल्याचे 'धातयत्यात्मात्मानम्' इत्यात्मनेपदं स्यादिति भावः । न वा प्यन्तेऽन्यस्य कर्तृत्वादिति । तथा चाणी कर्मणो णी कर्तृत्वाभावादेव तत्रात्मनेपदं न भविष्यतीति भावः । यदा त्वणी कर्मण एव तत्र णो कर्तृत्वं तदा भवत्येवात्मनेपदं 'घातयते आत्मा स्वयमेव' इति । अन्तरात्मेति । सांख्यादिपोतरा- त्मान्तःकरणं, लिङ्गशरीरं वा। शरीरात्मेति। स्यूलगरीरमय गरीबाब्देन विवक्षितम् । अनुभवतीति । प्राप्नोतीत्यर्थः । अशनपानादिजन्यमुखेन तदभावव्याधिजन्यदुःखेन न स्यूल- गरीरमादी युज्यते, तदन्वन्तरात्मा, तदनु जीवः । एतेन 'गरीरस्यावेतनत्वात् मुगदुःमहेनुभ्यां गरीरं मंबध्यत इति व्याल्येयम्' इति करटो निरस्तः। जन्यमुरादुःगाभ्यामनंतनय गंबन्धों मुन्यः, चैतनेन तु स्फटिपलीहित्यवदारोपित इति सर्व देव वैदिवरन्युपगतत्वेन नहिरननेपापिन- मतानुगरणानौचित्यात् । अन्तरात्मा सुखदुःते इति । निमपन्दगानादिजन्यगुगनाध्यादिजन्य- दुोग नान्तरात्मा मुन्यतया युज्यते, तदन मूलगरीरे जीवन ।।

·२०८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि स्वरितजितः कत्रभिप्राये क्रियाफले १.३.७२. [२, २८६-२९०] - (उद्दयोतनम्) प्रत्याख्यानतात्पर्यमाह इदमिति। संविधान प्रयोजकव्यापारः । णि- जात्मनेपदयोविषयविभागमाह - अनेकार्थत्वादित्यादिना । यद्यपि · णिजुक्तसंविधानद्योतकत्वेनैव णिजन्तादप्यात्मनेपदं युज्यते, तथापि "णिचश्च' इति सूत्रवैयर्थ्यपरिहाराय संविधानान्तरं कल्प- नीयमित्याह -यदेति । पाके देवदत्तममात्यः प्रेरयति, तं यदा राजा प्रेरयति तदा 'राजा 'पाचयते' इति भवति। संविधानवृत्तिभ्य इदं विधानमिति कथं लभ्यते, अत आह - कर्म- भिप्राय इति । यद्यपि 'पचते, पाचयतीत्यर्थः' इत्युक्तम्, तथापि प्रतीतिमपि संपादयितुं पुनराह क्रीणीष्वेति । तर्हि स्वरितनिद्वयतिरिक्तादपि संविधानवृत्तेर्धातोरनेनात्मनेपदं स्यात्, अत आह स्वरितेति। प्रत्याख्यातमिति । संविधान वृत्तावात्मनेपदम्, असंविधानवृत्तौ परस्मै- पदमिति प्रयोगद्वयसिद्धिरिति भावः । प्रकारान्तरेण प्रत्याख्यानतात्पर्यमाह.- अन्ये विति । नन्वेवं यात्यादावप्यात्मनेपदं स्यात्, अत आह - सा चेति। संविधानवृत्तेः कृपेः 'कृपति' इति परस्मैपदं कथम्, अत आह --- पञ्चभिरिति । 'पञ्चभिर्हलैः' इत्यनेन संविधानं प्रतीयते, "प्रयोज्यस्यैकस्य पञ्चकरणककृषिकर्तृत्वासंभवादिति भावः । 'कृष विलेखने' इति तौदादिकः स्वरितेत् । पक्ष इति। पक्षान्तरे 'कृपते' इति भवतीत्यर्थः। क्रियामात्रेति । संविधाना- विवक्षायामित्यर्थः। "स्वामिधर्मः संविधानम्। 'द्वितीयमतेऽप्याह -- सर्वत्र [च ] स्वार्थेति । नेदं वाचनिकम्, किं तु विशेषणसामर्थ्यलभ्यमित्याह -संभव इति । -संभव इति। संभवव्यभिचाराभ्यां हि विशेषणत्वमिति भावः । सर्वत्र संविधानसंभवादित्युक्तं निराह-यात्यादय इति । 'द्वितीय- प्रकारेऽप्याह अथवेति । "प्रत्ययद्वयस्य पौनरुक्त्यं निराह प्रकारेति। काय इत्यत्र कर्मण्यणित्याह करिमिति। द्विविधमिति । सर्वेभ्यः कामेभ्यो ज्योतिष्टोमः, सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासी, इति श्रुतेः । "यागत्वाश्रयस्य वा द्विविघं फलम् । विधुरेति । विधुरः विरोधी, प्रत्ययः हेतुः तस्य उपनिपातः प्राप्तिः, तत्संभव इति विग्रहः । १२स च ब्रह्म- - इत्यर्थः । 'पा. सू. १. ३. ७४. 'स्वार्थ यः प्रियामारभत इत्युक्तप्रकार इत्यर्थः । संवन्धान्तरं मा. थाल्जातीयर् इति प्रत्ययद्वयस्यत्यर्थः । 'प्रेरयत इति ११ अयं भावः एकस्यैव ज्योतिप्टोमादिया- "वृत्तादात्मनेपदं- ऋ. गस्य दृष्टादृष्टफलद्वयमित्यभिप्रेत्य तत्र प्रमाण- 'अत्र कृपधातो: प्रयोज्यनिष्ठव्यापारवाचित्वे तया श्रुतिरदाहृता । इदानीं तु यागत्वा- तस्यैकत्वात् पञ्चहलकरणकापिकर्तृत्वं न श्रयस्यैत्यनेन यस्य कस्यचिद्यागस्येत्यर्थात् संभवतीत्यर्थः। कस्यचिद् दृष्टं फलम्, अन्यस्यादृष्टमित्यौ- 'संविधानविवक्षापामित्यर्थः •अ. चित्यानुसारेण विमागः, इति । यथा कार्या 'प्रदीप 'स्वामिगतो धर्मः' इत्यत्र 'स्वामियम:' वृष्टिकामो यजेत, चियया यजेत पशु- परयर्यानुवादो बोध्यः । कामः, अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः, इति । 'स्थापं य: प्रियामारमत इत्युक्तेन्येषां मत "पिघुरोपनिपातश्चेत्यर्थः । .

·अ. १ 'पा.३ आ.२ २०९ साक्षात्कारः, "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि' इति दर्शनात् । 'कर्मनाशाविलङघनादि। न त्वत्रेति । फलस्य भाविनो विप्रकर्षः अप्राप्तिनिमित्तम्, स चात्र नास्तीत्यर्थः । पादो भृतिरस्मिन्निति। "सोऽस्यांशवस्नभृतयः' इत्यत्रत्यास्येत्यस्यार्थतोऽनुभाषणम् 'अस्मिन्' इति । - "तदस्मिन्' इत्यतोऽ- स्मिन्नित्यनुवृत्त्यभिप्रायो वा. माष्ये पादिकमहरिति। एतस्मिन्नह्नि पादिकं वेतनं लप्स्यामह इति. बुद्धयेत्यर्थः । ननु याग पिनापि गङ्गास्नानादिना स्वर्गो लभ्यते। यागं विना तत्साध्य- स्वर्गालाभश्चेद् याजकानामपियोगे विना तन्निमित्तस्य , गोरलाभ एवेत्यत आह "तदुक्तमिति । स्वर्गोद्देशेन याग आरभ्यते, न तु प्राजकदक्षिणोद्देशेनेति भावः ।। [२, २८६-२९०]. . . (रत्नप्रकाशः) याति वातीति। यानादिक्रियाजन्यं फलं कर्तृगामि भवतीति भावः । सर्वे- षामिति। धातूनामिति शेषः। अस्तीति । वाच्यमिति शेषः । ‘एवं चाकर्मकघातूनामपि किंचित् क्रियाजन्यं फलं वाच्यं कर्तृगतमस्तीति सिद्धम् । एवं च व्यापारव्यधिकरणधातुवाच्य- फलाश्रयस्य कर्मत्वमित्यकर्मकताया न विरोध इत्यपि बोध्यम् । येषामिति । संभवव्यभिचारयो- स्तत्र सत्त्वादिति भावः । । “एषामिति । यातिप्रभृतीनामित्यर्थः । , एतेन . "हेतुमण्णिचा सह पाक्षिकमात्मनेपदमनेन विधीयत इति केचिदाहुः' इति निरस्तम् । प्रकृतभाष्यविरोधात् । यद- प्युक्तम् "कर्बभिप्राये क्रियाफल इत्यनेन हेतुमण्णिजर्थसंविधानलक्षण एव क्रियाविशेष उपलक्ष्यते । 'क्रीणीष्व, "पचसे, धत्ते, चिनुते' इति शिष्टप्रयोगेषु ण्यर्थोऽवगम्यते” इति। तदप्ययुक्तम् । तस्य तदुपलक्षकत्वाश्रयणे क्रीणीष्वेत्यादौ तादृगर्थप्रतीतौ च मानाभावात्। एतदस्वरसेन तेनापि भाण्या- नुगुणस्य सार्वजनीनपक्षस्य 'अन्ये त्वाहुः' इत्यादिना प्रदर्शितत्वाच्च । । यदप्युक्तम् 'स्वरितजित एव संविधाने शब्दशक्तिस्वाभाव्याद् वर्तन्ते नान्ये धातव इति स्वरितनिद्ग्रहणं भाष्ये प्रत्या- ख्यातम्' इति। तदप्ययुक्तम्, धातुमात्रस्य हेतुमण्णिजहत्वेन संविधातृवृत्तित्वसंभवेन स्वरितजिता- मेव तद्वृत्तित्वकल्पने मानप्रयोजनयोरभावात् । तदभिप्रायेण भगवता सूत्रस्याप्रत्याख्यातत्वाच्च । यदप्युक्तम् ‘सा च स्वार्थपरार्थता विवक्षानिमित्ता लौकिकप्रयोगे स्वरितनिद्विषयव, न यात्यादि- विषयेत्यस्मिन्नपि पक्षे स्वरितजिद्ग्रहणस्य प्रत्याख्यानम्' इति । तदप्ययुक्तम्, स्वार्थपरार्थताया विवक्षानिमित्तत्वाश्रयणे मानाभावात् । 'पचन्ति भक्तकराः, कुर्वन्ति कर्मकराः, यजन्ति याजका:' ४ १ ५ ६ पा. सू. ५.१.५६. मुण्डकोपनिपत् २.२.८. पा. सू. ५.१.४७. तदस्मिन्वृद्धयायेति सूत्रा- २ 'कर्मनाशाजलस्पर्शात् करतोयाविलडघनात् । दित्यर्थः। गण्डकीबाहुतरणाद् धर्मः क्षरति कीर्तनात्' अपिशब्दो नास्ति इति स्मृतिवचनेन [ इदं च स्मृतिवचनं प्रदीपे 'तथा च हरिणोक्तम्' इत्यत्र 'तदुक्तं निर्णयसागरमुद्रिते टिप्पण्यां लिखितम्] हरिणा' इति पाठोऽभिमत इति भाति । कर्मनाशाख्यनदीजलस्पर्शस्य करतोयाख्यनदी 'भाष्ये 'न चैतेपाम् इत्यत्र 'न चैपाम्' इति पाठो लङघनस्य गण्डक्याख्यनदीवाहुतरणस्य कीर्त निर्णयसागरमुद्रिते। नस्य च धर्मक्षरणहेतुत्वावगतेरिति भावः । अर्थानुवादोऽयम् । 'प्रदीपे 'पादो मतिरस्पेत्यत्रार्थे' इत्यत्र ‘पादो प्रदीपे 'वपते' इत्यस्य स्याने पचने' इति मृतिरस्मिन्नित्यत्रार्थे' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । पाठान्तरं निर्णयसागरमुद्रितेऽयो न्यदशि । . 14 ·२१० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि इति भाष्यकाराभिमतप्रत्युदाहरणविरोधाच्च। विवक्षानुरोधेन प्रकृतसूत्रप्रवृत्त्याश्रयणे हि "पचन्ते भक्तकराः, कुर्वते कर्मकराः, यजन्ते याजकाः' इत्यादावात्मनेपदस्य, 'देवदत्तः पचति, देवदत्तो लुनाति, देवदत्तो यजति' इत्यादौ स्वार्थाभिप्रायकप्रयोगे परस्मैपदस्य च प्रसक्त्या प्रकृतभाष्यव्या- कोपो भवति। "कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये' इत्यादौ तु 'कूलं. पिपतिपति' इत्यादौ सन्निवाचेतनेऽ- पि चेतनधर्मारोपेणात्मनेपदं ज्ञेयम्। न चैतावता 'याजका यजन्ति' इत्यादौ वैवक्षिकमात्मनेपद- मङ्गीकर्तुं युज्यते, भाष्यविरोधात् । तयाजातीयका इति । तथा जातिरिति "विशेषणं विशेष्येण' इति "मयूरव्यंसकादयश्च' इति वा समासे ततः "जात्यन्ताच्छ बन्धुनि' इति छे ततः स्वार्थिकः कन्। एतेन 'प्रकारमात्रे थालं विधाय प्रकारवति जातीयर् विहितः' इति निरस्तम्। थाल- जातीययोरुभयोरपि प्रकारवचने विहितत्वेनैकत्र प्रयोगाङ्गीकारे मानप्रयोजनयोरभावात् । भाष्यप्रयोगस्यान्यथोपपन्नत्वाच्च । काय इति । कर्तारमेति प्राप्नोतीति "कर्मण्यण् । संप्रत्येतीति। वर्तमानकालस्यैवोपभोगार्हस्य फलत्वौचित्यात् । अत एव ह्यतीतानागतगवादिना गोमानित्यादिव्यवहारो न भवतीति भावः। एतेन 'केचिदाहुः ---- वर्तमानकालविवक्षा स्यादिति । तदयुक्तम्, कालसामान्येऽविधानात्। तस्मादयमर्थः तस्मादयमर्थः -- द्विविधं हि यागादिफलम्, दृष्टमन्नपुत्र- वृष्टिशत्रुवधादिकम्, अदृष्टं स्वर्गादि। . तत्र पूर्वं प्रत्यासन्नमवश्यंभावीति प्रधानम्, इतरत्तु विघुर- प्रत्ययोपनिपातसमवे व्यभिचारसंभवाद्विप्रकृष्टत्वाच्चाप्रधानमिति तस्येह ग्रहणं न स्यात् । अभि- प्रग्रहणात्तु तस्यापि ग्रहणम्। आभिमुख्यं फलस्य यदा कर्ता बुद्धयाध्यवस्यति क्रियारम्भे तदात्मने- पदमित्ययमर्थोऽभिप्रग्रहणे सति लभ्यते' इति निरस्तम् । . 'वर्तमानकालविवक्षा स्यात्' इति ग्रन्यस्य 'तेन यं चाभिप्रेति यंचाभिप्रेष्यति यं चाभिप्रागात्' इति भाष्यानुगुण्येन "तदयुक्तम्, कालसामान्येऽ- विधानात्' इत्यस्यैवायुक्तत्वात् । यजिवपिभ्यां वर्तमानफलशून्याभ्यां सामान्यत आत्मनेपदं न स्यादिति भाष्यारूढत्वेन यागफलस्य द्वविध्यमाश्रित्यकवात्मनेपदस्वीकारेऽन्यत्र तदस्वीकारेऽन्न- पुषवृष्टयादिरूपस्य यागफलस्यावश्यंभावित्वप्राधान्ययोरन्यस्यानवश्यंभावाप्राधान्ययोश्च मानाभावात् । विघुरप्रत्ययोपनिपातसंभवव्यभिचारसंभवयोरन्नादावपि यागफले संभवेनार्घजरतीयाश्रयणानौचित्यात् । विघुरप्रत्ययोपनिपातसंभवादिकीर्तनस्यात्मनो वेदवाह्यत्वमायसूचकस्य प्रकृतानुपयोगाच्च । लुनीत इति । लवनसमनन्तरमेव सपलालघान्यस्य गृहे आनेतुं शक्यत्वात् लवनफलं वर्तमानमिति लट आत्मनेपदम्। 'अलविष्ट, लविप्यते' इत्यत्र न स्यात्, फलस्य तत्रावर्तमानत्वादिति भावः । पुनीत इति। पवनसमनन्तरं दुग्घसक्त्वादिकं भोजनाह संपद्यत इति लट आत्मनेपदं स्यात् । 'अपविष्ट, पविप्यते' इत्यत्र न स्यात्, फलस्यावर्तमानत्वादिति भावः । इह न स्याविति । वर्तमानेऽपीति भावः। यजिवप्यादिफलं हि कायंचिदपि वर्तमानं न भवति। ननु यजिवप्योः स्वरितेत्त्वं व्ययं स्यादिति चेन्न, घातूनामनेकार्थत्वेन यजेः संगतिकरणे वर्तमानस्य 'जलाशयं यजते' इत्यादी प्राप्नोतीत्यर्थस्य, वपेश्छेदने वर्तमानस्य 'आम्रफलं वपते' इत्यादौ छिनतीत्यर्थस्य च सवरभ्युपेयत्वेन तत्फलस्य स्नानभक्षणरूपस्य वर्तमानत्वेन च तत्र तस्य सार्थक्यात्। एतेन “यपत इति । “केशरमथु वपते' इत्यवासने फले स्यात् । 'पान्यं वपते' इत्यत्र विप्रकृप्टे न स्यादि- त्पर्यः" इति संयटो निरस्तः। केसरमथुवपनफलस्य गर्तृगामित्वासंभवात् । अत एव भूयादि- १ 'आपादमानमिदं रुपं योध्यम् । आपारामानं पमिदं बोम्पम् । मपूरमागियो मूर्मगत पलो. २. पा. गू. २.१.५७. . 'पा. गू. २.१.७२. पा. ग. ५.४.९. पा.मू. ३.२.१. 'सं. गं. ६.१.१. .

·अ. १ पा.३ आ.२ २११ सूत्रे 'केशश्मश्रु वपति' इति परस्मैपदं निदर्शितम् । "केशश्मनु वपते' इति वेदगतप्रयोगस्त्वन्तर्भा- वितण्यर्थस्य वपेः। वापयत इति हि तस्यार्थः । न हि यजमानेन स्वकेशश्मश्रुवपनं कर्तुं शक्यते । वापनफलं तु यजमानगामि भवतीति युज्यते तत्रात्मनेपदम्। एतेन "केशश्मश्रु वपते' इति वेद- गतात्मनेपदं दृष्ट्वा तद्वपनं यजमानकर्तृकं भवतीति बदन्तोऽपि व्याकरणाध्ययनशून्या निरस्ताः । यदप्युक्तं तेनैव 'यं चाभिप्रागादिति। कालप्रसङ्गेनोक्तम्, न त्वत्राप्राप्तेनिमित्तमस्ति' इति । तदपि तुच्छम्, 'यं चाभिप्रैति, यं चामिप्रेष्यति' इति निर्देशयोरिव 'यं चाभिप्रागात्' इत्यस्यापि युक्तत्वेन तस्य प्रासङ्गिकत्वकथने वीजाभावात् । सर्वत्राभिमुख्य इति । भूतभविष्यतोरपि फलयो: कर्तृगामिताहत्वे सति तस्यैवाभिप्रग्रहणबलेनाश्रयणात् सर्वत्रात्मनेपदं सिद्धमिति भाव: । पचन्ति भक्तकरा इति। 'कत्रभिप्राये क्रियाफले' इत्यस्याभावे 'पंचन्ति : भक्तकराः' इत्यादावप्यात्मने- पदमेव स्यादिति भावः। ननु 'स्वरितजितः' इति सूत्रारम्भसामर्थ्यादात्मनेपदविकल्पे इष्टतो व्य- वस्था च भविष्यतीति व्यर्थमेव तद्विशेषणमिति चेद् प्रान्तोऽसि। स्वरितञकारयोरनुबन्धत्वा- श्रयणादेवोक्तव्यवस्थायाः सकलेष्टसिद्धेश्चोपपत्तौ 'स्वरितजितः' इत्यपि सूत्रं न कर्तव्यम्, शास्त्रा- ध्ययनादिकमपि न कर्तव्यमिति त्वया वक्तुं शक्यत्वात् । इदमसाधारणं क्रियाफलं भवति, इदं भवतीति तद्विवेकशून्य आह - कत्रंभिप्राय इति । पादिकमिति । . पादो रजतमुद्रादे- श्चतुर्थांशो मृतिरस्येति पादिकम् । “सोऽस्यांशवस्नभृतयः' इति निर्दिष्टे आहीयेऽर्थे "असमासे निष्का- दिभ्यः' इत्यनेन ठक् ।' तस्य 'अहः' इति विशेष्यसमर्पकम् । अह्नः पादिकत्वं नाम पादोद्देशेन निर्वय॑मानक्रियाघारत्वम् । 'लप्स्यामहे' इत्यस्य तुक्तक्रियया व्याप्स्यामीत्यर्थः । सर्वत्रेति । "प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति न्यायादिति भावः । प्रकर्षगतिरिति । क्रियाफल- शब्देन तत्तत्क्रियाया यदसाधारणं फलं तदाश्रयिष्यत इति भावः । यजिफलमिति । गङ्गा- स्नानगोदानादिफलविजातीयं यागैकसाध्यमिति भावः। वपिफलमिति। धान्यादिकम् । अन्तरे- णापीति। अध्यापनप्रतिग्रहादिनेति भावः । भूतकाश्चेति । अन्तरेण किंचित कर्म कर्मान्तरे- णेति शेषः। तथा च स्वरितेतो जितश्च धातोरसाधारणफलभाजि कर्तर्यात्मनेपदमिति सूत्रार्थः फलितः । यत्तु हरिणोक्तम् – “यस्यार्थस्य प्रसिद्धयर्थमारभ्यन्ते पचादयः। तत्प्रघानं फलं तेषां न लामादि प्रयोजनम् ॥' इति । तन्न, ओदनादिनिष्पत्तिरूपपच्यादिफलस्य भोक्त्रादिसंबन्धि- त्वेन द्रव्यादिप्राप्तिरूपतत्फलस्य पक्त्रादिगामित्वेन च तयोः प्रधानोपसर्जनभावकल्पनायां माना- भावात् । तेनैव जायते यत्तत्तस्यासाधारणं फलम् । तेन चान्येन जायेत यत्तत् साधारणं भवेत् ।' इति श्लोकस्यात्रौचित्याच्च ।। ७. ५ 'ते. सं. ६.१.१. २. सं. ६. १.१. * पा.मू. ५. १. ५६. पा. सू. ५.१.२०. 'इति विशेष्यम् -प. 'लो. न्या. साहस्री. पृष्ठम् १२६. 'वाक्यपदीयम् ३. १२. १८. माप्ये 'सर्वत्राभिमुख्यमा' इत्यत्र 'सर्वत्रामि- मुख्ये' इति पाठः स्वीकृतः ।

·२१२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् १. ३. ७८. [२, २९१-२९२] (उद्द्योतनम्) ननु कार्यातिदेशपक्षे परत्वादात्मनेपदमेव भविष्यति किं प्रतिपेधेन, अत आह - कुसूलस्येति। ननु प्रकृतिनियमपक्षे शेषादित्यनुक्तावपि 'शेते' इत्यादौ न परस्मैपद- प्रसङ्गः, अत आह - प्रत्ययेति । · ननु । 'अनुक्रियते' इत्यत्र कर्मकर्तुः शेषत्वामावादेव परस्मै- पदं न भविष्यति, किं कर्तृग्रहणेन, अत आह -- अनुपराभ्यामिति। कर्तृग्रहणेऽपि तत्प्रसङ्गो न निराकृतः, अत आह --सति त्विति ॥ " [२, २९१-२९२] (रत्नप्रकाशः) 'शेषवचनं पञ्चम्या चेदिति । यथाश्रुतन्यास इत्यर्थः । अर्थ इति । कर्मकर्तृरूप इत्यर्थः। प्रतिषेध इति। परस्मैपदस्येति शेपः। शेष इति वक्ष्यामीति । 'शेपे कर्तरि परस्मैपदम्' इति वक्ष्यामीति भावः । तथा च "भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदनियमे उपयुक्त- त्वात् कर्मकर्तुरशेपत्वेन परस्मैपदाप्रसक्तिरिति भावः । सप्तम्या चेदिति । प्रत्ययनियमे .सति प्रकृतीनामनियमादनुदात्तडितः परस्मैपदमपि प्राप्नोतीति भावः। शेषाच्छेप इति। कर्तर्यात्मने- पदमिति शेपः। किमयं स्यादिति । भावकर्मभिन्नः शेषः, अकर्मकतव. लकारार्थ इति प्रकृत- सूत्रे कर्तृग्रहणं व्यर्थ स्यादिति भावः । अनुपराद्यर्थमिति । "अनुपराभ्यां कृञः' इत्यादिपूत्तर- सूष्वनुवृत्त्यर्थमित्यर्थः । तत्र शेपेग्रहणानुवृत्त्येष्टं न सिध्यति । आत्मनेपदनियमविपय एवोत्तर- मूत्राणां प्रवृत्तत्वेन वाघितार्थकत्वापत्तेः। कर्तृग्रहणानुवृत्तौ तु शेपग्रहणं तद्विशेपणं संपद्यत इति वाधितार्थकत्वामावः। तत्र शेपग्रहणविशेपितकर्तृग्रहणस्य प्रयोजनं दर्शयति -- अनुप्रियते स्वय- अन्यत् सुगमम् ॥ मेवेति । अनुपराभ्यां फूत्रः १. ३.७९. [२, २९२-२९३] (उद्दघोतनम्) नन्वात्मनेपदापवादत्वेन परस्मैपदे विधीयमाने पायमात्मनेपदप्रसङ्गः, अत आह - अयमिति। "स्वरिततिः' इत्यनेनात्मनेपदे उपयुक्तत्वेनाशेपतया "शेपात्कर्तरि' 'इत्य- नेनाप्राप्तं परस्मैपदं "स्वरितमितः' इत्यात्मनेपदनियमेन वाघ्यमानमनेन प्रतिप्रमूयत इत्यात्मने- . मर्मयकमनत्यनेन कार्यातिदेशः नित्यत इति "पा. गू. १. ३.७९. पो सेन पिहितात्मनेपदापकास्य पादि 'पा. गू. १.३.७२. रापेक्षया परल्यादिति भावः। 'पा. गू. १.३.७८. प्रभीष 'गति पहने' या 'गति तु यन. 'त्यनेन प्राप्नं पहनें' इति पाठी नियमागरमुहिने । 'पा. गू. १.३.७२. 'पा. ग. १.३.१९. त्यात्मनेपदे नियमन-अ, ग. 1 ·अ.१ पा.३ आ.२ 1 । तत्र पदं प्राप्नोत्यवेत्यर्थः। मौलेन "स्वरितजितः' इत्यनेन । प्रतिप्रसवोऽयम्, न विधिरित्युक्तम्, अत आह -नियमापाकरणेति । नियमापाकरणेति। प्रतिप्रसवपक्षे 'वानुवृत्ति विनापि विकल्पसिद्धिः । तस्मिन् सूत्रे वाग्रहणाभावात् कथं ज्ञापकत्वम्, अत आह -द्युद्भच इति । स्वरितत्वेनेति। सूत्रकृता स्वरितत्वं प्रतिज्ञातम्, तदेव लिङ्गमित्यर्थः। 'अनुपराभ्याम्' इत्यस्य विधित्वेनैवात्मने- पदनिषेधसिद्धेनिषेधवचनं व्यर्यम्, अत आह - साक्षादिति। मूलविधेः प्रतिप्रसवाशङ्कया विधि- त्वस्यास्पष्टत्वात् स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थं निषेधः कर्तव्य . इत्यर्थः । आत्मनेपदापवाद इति । प्रति- प्रसवशङ्का विधित्वव्याख्यानेन निरसनीयेति भावः ।। [२, २९२-२९३] . . (रत्नप्रकाशः) परस्मैपदप्रतिषेधादिति । आत्मनेपदनियमेनेति शेषः । तत्रात्मनेपदप्रति- षेध इति। अनेन सूत्रेणाप्राप्तपरस्मैपदस्य विधानात् कर्बभिप्राये प्राप्तस्यात्मनेपदस्य प्रतिपेघोऽ- नेन कर्तुं न शक्यत इत्यपूर्व तत्प्रतिषेधवचनं कर्तव्यमिति भावः । विधीयत इति । अप्राप्त- मिति शेपः। एतेन 'नियमापाकरणद्वारेण प्रतिप्रसूयत इत्यर्थः' इति कैयटो निरस्तः। नियमा- पाकरणद्वारेत्यस्यासंगतत्वात्। अप्राप्तविधिपरेण वचनेन नियमापाकरणं कर्तुं न शक्यत इति प्रतिषेधवचनं पृथगेव कर्तव्यमिति वदता नियमापाकरणद्वारा प्रतिप्रसवार्थमिति कयं वक्तव्यं स्यात् । समाधत्ते न वेति। वावचनादिति । वाग्रहणानुवृत्तितात्पर्येण “वा क्यपः' इत्यस्यानन्तरं "द्युद्भ्यो लुङि' इत्यादित्रिसूत्रीकरणादिति भावः। यदि प्रतिपिद्धपरस्मैपदप्रतिप्रसवविषये आत्मने- पदं स्यात् तर्हि तत्र तत्त्रिसूत्रीपाठोऽनर्थक: स्यात्, “वा क्यपः' इत्यस्मात् पूर्वमेव तस्य कर्तव्य- त्वादित्येतत्प्रतिप्रसवविषये आत्मनेपदं न प्रवर्तत इति ज्ञापयति । उपायान्तरमप्यत्र संभवती- त्याह -आत्मनेपदनियमे वेति । अनुपराभ्यां कृजो नेति । आत्मनेपदमित्यनुपज्यते । च तत्रात्मनेपदस्यैव निपेघः कृतः, न तु नियमस्येति "शेपात् कर्तरि' इति परस्मैपदमेव भविष्य- तीति भावः। आत्मनेपदेन बाध्यत इति । आत्मनेपदनियमेन निवर्त्यत इत्यर्थः। एवं परस्मै- पदेनेति । विशेषविहितेनेति शेपः । आत्मनेपदमिति । केवलादुपसर्गान्तरपूर्वाच्च सावकाश- मिति शेपः ।। तथा बुधयुधनशजनेअनुभ्यो णेः १.३.८६. [२, २९४] (उद्दयोतनम्) नन्वत्र ‘बुधयुघनशजनामकर्मकत्वात् "अणावकर्मकात्' इत्येव परस्मैपदं सिद्ध- २ १ . चानुवृत्ति-. पा.सू. १.३.७२. 'मोलेन' इत्यस्य 'स्वरित- सिद्धे :- अ. जितः' इत्यनेनेत्येव 'अ, ऋ' मातृकयोर्द्वयोरप्यु पा. नू. १.३.९०. पलभ्यते। परं तु तेनात्मनेपदस्यैव नियमात् पा. मू. १.३.९१. 'आत्मनेपदपरस्मैपदप्रसङ्गः' इत्यनेनानन्वयः पा.मू. १.३. ९०. स्यात् । तस्मात् मैलेनेत्यस्य सर्वेषां मूले पा. मू. १.३.७८. स्थितेन तिप्तस्मीत्यनेनेति नागेशकृतव्या- 'बुधधातोरफर्मकत्वं विकसनायवे बोध्यम् । ख्यानमेव युपतं भाति । पोगान्तरं निरीक्ष्यम् । पा. मृ. १.३.८८. . .

·२१४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मित्याशङ्कय सकर्मकार्थमिह ग्रहणमित्युक्तम्। तदयुक्तम्, अकर्मकाणां- सकर्मकत्वासंभवात्, अत आह - अकर्मका अपोति। अर्थान्तरवृत्तित्वाभावेऽपि सकर्मकत्वमाह --- अन्तर्भावितेति । दीनामर्थविशेष संकर्मकत्वमर्थविशेषेऽकर्मकत्वं चेति वैविध्ये सिद्धेऽनेनोभयत्र परस्मैपदं विधीयत इति चार्थेन वाशब्देन विवक्षितमित्याह - 'वाकार इति ॥ [-२, २९४ ] (रत्नप्रकाशः) ननु "अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्' इत्युत्तरसूत्रेणैव सिद्धेऽत्राकर्मकाः केचन किमयं पठिता इत्यत आह - बुधादिष्विति। सकर्मकार्यमिति। धातूनामनेकार्थत्वाभ्युपगमेन धातुपाठनिदर्शितार्थेऽकर्मकाणामप्यर्थान्तरे सकर्मकतासंभवात् तत्र परस्मैपदार्थ तेषां ग्रहणमिति भावः । एतेनापि भाष्येण विरोधादर्थनिर्देशविशिष्टो धातुपाठः पाणिनेर्नेति वदन्तः प्रत्युक्ताः । तादृश- पाठस्य पाणिनीयत्वे सत्येव प्रकृतभाष्यस्योपपन्नत्वात्। अचित्तवत्कर्तृकार्य वेति। वाशब्दश्चार्थे । तथा च चित्तवत्कर्तृकत्वे सकर्मकार्थम्, अकर्मकत्वेऽचित्तवत्कर्तृकार्य चेत्यर्थः ।। अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात् १. ३. ८८. [२, २९४-२९५] (उद्दचोतनम्) वार्तिकारम्भतात्पर्यमाह 'अणाविति । चुरादीति । केवलस्य तस्य प्रयोगाभावेनाफर्मकत्वचित्तवत्कर्तृकत्वयोरभावादित्यर्थः । आरोहयमाणमिति । आरोहति हस्तिनं हस्तिपकः, 'तदारोहयते हस्ती स्वयमेव, तमन्यः प्रयुक्त इति विवक्षिते प्रथमण्यन्तस्य कर्म- कर्तर्यकर्मकत्वात् तस्माण्णिजन्तरोत्पत्तावनेन परस्मैपदं स्यात् । अणावित्युक्तावण्यन्तावस्थाया- मकर्मको यो घातुस्तस्मादित्यर्थी लभ्यते । अब तु ण्यन्तावस्थायामेवाकर्मकत्वम्, अण्यन्तस्य रहे: सफर्मकत्वात् । तस्मात् 'अणौ' इत्युक्त्या परस्मैपदामावः । प्रयोजनान्तरम् अकर्मकांदित्यणे- रित्येतद्विशेपणत्वाभावरूपम्। अतस्मिन् णो योऽकर्मक इत्युक्ते 'शाययति' इत्यत्र न स्यात्, अहेतुमण्णेस्तस्मात् परस्यासंभवात्, अत आह तेनेति । अहेतुमण्ण्यन्त इति । हेतुमण्ण्यन्त- भिन्न इति यावत् । स च स्वार्थणिजन्तो णिमात्ररहितश्चेति 'चेतयति, शाययति' इत्युमयसंग्रह इति भावः। पोनरवत्यं निराह-एतच्चेति ।। ४ . . 'प्रदीपे 'वासन्दरनायें' इत्या 'वाफारश्चायें' इति पाठोऽमिसंहित इति भाति । पा. गू. १.३.८८. 'अणायिति । इति प्रतीपतया मुद्रणं हरयाणा- निर्णयमागरीययोग्यते। 'अणाविति णिमा. गरम पर्यागात्' इति विगिप्टमेकपाफ्यतयंव पोगाम्यामुदित ममुपलान्यते । गुप्या पोना णिवाहितस्य चुरादेरित्यर्थः । "तदा, आरोहयते, इति पदच्छेदोऽनोनित इति माति । 'तमरोहयते' इति '' फोगे पाठो दृश्यते। तस्य स्वीकारे 'तम्' पति फर्मान्वये सति गमकर्तर्यस्मकत्वात्' इत्यादेगपरित- गस्यामांगत्यापत्तः। 'फर्मफनयंरमकत्वामावान् -अ. ''अ' ति नाम्नि तदेव सुमन ·अ.१ पा. ३ आ. २ २१५ [२, २९४-२९५] -- (रत्नप्रकाशः) 'अणौ' इत्यनेन णिसामान्याभावग्रहणाच्चुरादिण्यन्ताद्धेतुमण्णिचि ततः परस्मै- पदमिष्टं न सिध्यतीत्याह वार्तिककारः अणावकर्मकादिति। चुरादिणिचो ण्यन्तादिति। चुरा- दिणिजन्तप्रकृतिका तुमण्ण्यन्तादित्यर्थः । चेतयमानमिति । 'चित संचेतने' इति चुरादावा- कुस्मीयोऽकर्मकः। इच्छासन्नन्तादिच्छासनिव हेतुमण्ण्यन्ताद्धे तुमण्णिज् नेति मन्यमानः अणिग्रहण- सामर्थ्यात् 'चेतयति' इत्यत्र चुरादिण्यन्तप्रकृतिकहेतुमण्ण्यन्तादात्मनेपदाभाव इष्ट एव नेति कल्प- यितुं युक्तमित्याशयेनाह यदि तीति। 'यक्षानुरूपवलिन्यायेनाकर्मकविशेषणेनाणिग्नहणं सार्थक- मिति न तस्योक्तार्थसाधकतेत्याशयेनेतर आह - अकर्मकग्रहणमिति । अण्यन्तविशेषणमिति । अणाविति पञ्चम्यर्थे सप्तमीति णिग्रहणेन ण्यन्तग्रहणादेतदुपपत्तिः । विशेषणविशेष्ययोः परस्पर- संकोचकतासाम्येन विशेष्ये वा विशेषणत्वोपचारेणैवमुक्तम् । वस्तुतस्त्वकर्मकग्रहणमणिग्रहणेन विशेषयितुमित्येव युक्तम् । तथैव च तत्सूत्रं सर्वाख्यातम् । तथैव च तत्सूत्रं सर्वाख्यातम् । एतेन 'अणावित्यस्य यद्यपि प्रयोजनमस्ति - आरोहयमाणं प्रयुक्ते आरोहयते, इत्यत्रानेन परस्मैपदं मा भूत्, तथापि प्रयोज- नान्तरमप्यस्तीति भाष्यकारो दर्शयति' इति निरस्तम् । चित्तवत्कर्तृकाकर्मकात्परो यो णिस्तद- न्तात् परस्मैपदमिति व्याख्यानमात्रेण 'शाययति' इत्यादी परस्मैपदस्य सिद्धत्वेन तस्याणिग्रहण- प्रयोजनत्वाभावात् । हेतुमण्ण्यन्ताद्धेतुमण्णिज् न भवतीति मन्यमानं प्रति यक्षानुरूपवलिन्यायेन प्रवृत्तस्य युक्त्यसहस्य प्रयोजनान्तरकथनपरत्वासंभवाच्च। ण्यन्तविशेषणमिति। चित्तवत्कर्तृका- कर्मकण्यन्तप्रकृतिकाण्ण्यन्तात् परस्मैपदमिति सूत्रार्थः स्यादिति भावः । इहवेति । ण्यन्तप्रकृति- कण्यन्तादेवेत्यर्थः। इह न स्यादिति। अण्यन्तप्रकृतिकाण्ण्यन्तान्न स्यादित्यर्थः। इदं भाष्यं *यक्षानुरूपबलिन्यायेन प्रवृत्तमित्यकर्मकग्रहणं ण्यन्तविशेषणं स्यादित्यत्र मानाभावदोषो नापादनीयः, भाष्यकृतापि तस्य दोषस्य ज्ञातत्वात् । सिद्धं त्वतस्मिण्णाविति। 'अतस्मिन् पावकर्मकाच्चित्त- वत्कर्तृकात्' इति वचनात् सिद्धमिति भावः । तथा चाकर्मकचित्तवत्कर्तृकप्रकृतिकाण्ण्यन्तात् परस्मैपदं स्यात्, न तु तस्मिन् णौ सति तदन्तं यदकर्मकं तत्प्रकृतिकादिति सूत्रार्थात् 'आरो- हयमाणं प्रयुक्ते आरोहयते' इत्यत्र हेतुमण्णावेव योऽकर्मकस्तत्प्रकृतिकाण्ण्यन्तात् परस्मैपदस्य प्रतिपेधो भवति, न तु 'चेतयमानं प्रयुक्ते चेतयति' इत्यत्र चुरादिणी योऽकर्मकस्तत्प्रकृतिकात् । तत्रातस्मिन्नित्यत्र तच्छब्देन तद्वयक्तिपरामर्शासंभवात् तज्जातीयव्यक्त्यन्तरपरामर्शी भवति । एवं चानेन सूत्रेण हेतुमण्ण्यन्तादेव परस्मैपदं भवति, न चुरादिण्यन्तादिति सिद्धम्, चुरादिणिचश्चुरादि- णिजन्तप्रकृतिकत्वासंभवात् । संसर्गवद्विप्रयोगस्यापि विशेषावगतिहेतुत्वात् । 'तामानय, वत्सं विहाय' इत्युक्ते हि सवत्सामानयेत्यत्रैव गोबोधो भवति, न तु महिप्यादेः, तदपत्ये वत्सशब्दप्रयोगा- भावात् । एतेन 'तच्छब्देन हेतुमण्ण्णिज् निदिश्यते, तस्यैव पूर्वसूत्र उपादानात् । बुधादिभ्यस्त- स्यैव संभवात् । तेनायमर्थः - अहेतुमण्ण्यन्तो योऽकर्मकश्चित्तवत्कर्तृकश्च तस्माद्धे तुमपण्यन्तात् परस्मैपदं भवति । तेन चेतयतीत्यत्रापि सिध्यति' इति निरस्तम् । पूर्वसूयाभावेऽपि 'णेरतत्मिण्णी' इत्युक्ते हेतुमण्णिच एव तच्छब्देन पराम्रष्टुं शक्यत्वेन तेन तत्परामर्शस्य पूर्वमूत्रसापेक्षत्वोपतेरनु- चितत्वात्। अहेतुमपण्यन्तस्य हेतुमण्ण्यन्तत्वासंभवेन पार्थवर्णनस्यायुक्तत्वात् । अकर्मकचित्त- वत्कतंकयोरभेदस्य विवक्षितत्वेन तद्विघटकचकारनिर्देशानौचित्याच्च । यस्माणः प्राय फर्म कर्ता वा विद्यत इति । हेतुमणिच्वेन हेतुमण्णिज्व्यक्तीनां चुरादिणिच्वेन चुरादिणिज्च्यातीनां चंक्य लो. न्या. द्वितीयमागे पृष्ठम् ३५. ली. न्या. द्वितीयमागे पृष्ठम् ६५. लो. न्या. द्वितीय नागे पटा ६. २ . ३ ·२१६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि विवक्षित्वैवमुक्तम् । तथा चापीयाणां णेः प्राक् कर्मणि कर्तरि च विद्यमानेऽपि सर्वेषां तद- सत्त्वेन च चुरादिणेः कर्म कर्ता वा [न] विद्यत इति भाष्यमुपपन्नम्। एवं च चौरादिकाधृषी- यस्य वैकल्पिकणिच्कत्वेऽपि ततो नानेन परस्मैपदम् ।। न पादम्याङ्यमाडत्यसपरिमुहरुचितिवदवसः १.३. ८९. . [२, २९६] (उद्द्योतनम्) 'समीची' इत्यस्यैकवचनान्तत्वे 'धापयेते' इत्यनेनानन्वयः, अत आह प्रथमेति ।। - , [२, २९६] . (रत्नप्रकाशः). समीची इति । प्रथमाद्विवचने "वाच्छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घः ।। • लुटि च क्लुपः १.३. ९३. [२, २९६] (उद्दचोतनम्) 'किमर्थः' इत्यादिभाष्यतात्पर्यमाह - स्वरितत्वादिति। अनुवृत्तावयं हेतुः ।। इति श्रीमहामहोपाध्यायाद्वैतविद्याचार्यराघवसोमयाजिकुलावंतसश्रीतिरुमलार्य- वर्यस्य सूनोरनंभट्टस्य कृती भाप्यप्रदीपोद्दयोतने प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयपादे द्वितीयमाह्निकम् ।। ॥ पादश्च समाप्तः ॥ [२, २९६] (रत्नप्रकाशः) 'सयंत्र धारा इति। अनुवृत्तिसूचका इति शेषः । इति श्रीमदरिहरेन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशिवरामेन्द्रसरस्वतीविरचिते महाभाप्य- सिद्धान्तरलप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयपादे द्वितीयमाह्निकम् ।। || पादरच समाप्तः ।। 'पा. p. ६.१.१०६. माप्ये 'ग माग:' मा 'गवंत मारा: इति पाट: बीटलः॥

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे प्रथममाह्निकम् आकडारादेका संज्ञा १.४.१. [२, २९७-३०१] -- (उद्द्योतनम्) किंशब्द आक्षेपार्थ इत्याह आकडारादिति । परसिद्धिरन्यथापीत्याह 'तत्रेति। द्वयोः सावकाशत्वे सतीत्यर्थः । अन्यतरस्य सावकाशत्वाभावे त्वाह -निरव- काशापीति। अविरोधे कथं बाधः, अत आह -- कौण्डिन्य इति। दधिदानं बाधित्वेत्यनुषङ्गः । तकदानं भवतीति विपरिणतानुषङ्गः। निरवकाशापीत्येतन्निराह --न चेति । मिन्नफलत्वं विरोधाभावो वा हेतुरस्तु, किमुभयोपादानेन, अत आह - दधीति। विरोधाभावमात्रं दवित- क्रयोर्व्यभिचारि, अतः 'भिन्न' इति । फलभेदमात्रमण्टाश्रित्वचतुरश्रत्वयोर्व्यभिचारि, यूपपरिच्छेद- लक्षणफलस्य तयोमिन्नत्वात् । अत उक्तं 'विरोधाभावात्' इति। अतो बाधकत्वाभावे फल- भेदे सति विरोधाभावो विशिष्टो हेतुरिति भावः । यद्यपीति । अर्थप्रतिपत्तिरूपफलस्यकत्वा- दित्यर्थः। तथापीति । संज्ञासमावेशमात्रे दृष्टान्त इत्यर्थः । प्रत्ययादिसंज्ञास्वविरोधस्य स्पष्ट- त्वात् फलभेदमाह ---प्रत्ययेति। पाठान्तरोपन्यासस्य प्रकृतानुपयोगं निराह -- तत्रेति। भाष्ये वक्ष्यमाणं संक्षेपेणाह "तत्रैकेति। क्वचित् अङ्गसंज्ञया भसंज्ञादेः। तत्सिद्धिमेवाह - अत्र हीति । न नियमार्थमिति । नियमार्थत्वे किमुभयोः सावकाशयोः परमेव भवतीति नियमः, कि वान्यतरस्यामनवकाशायामपि। नाद्यः, "विप्रतिषेधे परम्' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । द्वितीयेऽपि यदि परस्यां निरवकाशायाम्', 'तदान्तरेणाप्येतत् सूत्रं निरवकाशा परैव भविष्यति। यदि पूर्वस्यां निरवकाशायाम्, तदा परव "भवतीति नियमे पूर्वसंज्ञाविधानमनर्थकमेव स्यादिति भावः । वि- रोधाद्यभावे कथं पूर्वया परस्या बाधप्राप्तिः, अत आह एतदेवेति । संज्ञेत्यनुक्तावेकेति स्त्री- लिङ्गनिर्वाहः कथम्, अत आह - संज्ञाप्रकरणादिति । पादान्तरव्यवहितकशेषसूत्रेऽवत्यैकशब्दस्य कथमन्वयः, अत आह अस्माच्च सूत्रादिति। सापिष्कः वाहिष्क इति । "संस्कृतम्' १२"सं- सृष्टे' इति वा ठक् । धानुष्कः याजुष्कः 'तदधीते' इत्यर्थे "ऋतूक्थादिसूत्रेणोक्थादित्वाट्ठक् । 'तस्य व्याख्यानः' इत्यर्थे "व्यद्ब्राह्मण' इति ठग्वा। संस्कृतार्थे वा ठक् । सर्वत्र "इसुसु- क्तान्तात् कः' । वाभ्रव्यः माण्डव्यः गर्गादित्वाद्यजन्तौ। अनाङ्गसंज्ञाया: प्रयोजनमाह , - -- अस- 'अत्रेति ऋ. . - भविष्यतीत्यस्य विपरिणामेनेत्यर्थः । 'अत उक्तम्' इति नास्ति अ. 'पाठान्तर' इति नास्ति अ. प्र. - ५ तति मुत्तरत्रापि ॥ अनवकाशायां तदन्तरेणाप्यतत् ऋ. भविष्यतीति पा.सु. ४. ४. ३. ४.४.२२. पा. .मू. ४.२.६०. पा. न. ४.३.७२. पा. मु. ७.३.५२. पा. सू. १३ 'तत्सिद्धमेवाह अ. ७ ८ पा.सू. १.४.२. 'परमेव भवतीति नियमः' इत्यनुपज्यते, एव- - ·२१८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - - त्यामिति । अनवकाशाङ्गसंज्ञा भपदसंज्ञास्थलेऽपि भविष्यति, अत आह - अङ्गति । आदिग्राह्य- मेवाह -- यत्रेति । 'राजानौ' इत्यादावुपधादी। अनङ्गस्यापि वृद्धौ 'को दोषः, अत आह - ततश्चेति । यद्यपि समुदायात् तद्धितानुत्पत्त्या प्रत्ययग्रहणपरिभाषया समुदायादेवृद्धिर्न भविष्यति, तथापि यत्र प्रत्ययान्तस्य कार्य तत्र सोपतिष्ठते। तेन यत्र प्रत्यये परतः पूर्वस्य कार्य न तत्रेत्य- भिप्रेत्येदमुक्तम्, 'परिभाषामनादृत्य. वा। - कुमुद्वानिति । 'कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप्'। परकार्य- त्वमिति वक्तव्ये परंकार्यत्वमिति कथमुक्तम्, सुबन्तसमुदायात् तद्धितानुत्पत्तेः, अत आह - "परं कार्यमित्यस्येति । अनुवृत्तौ समावेशं दर्शयति - तत इति। अनुवृत्तिसामर्थ्यादित्यर्थः। भाप्ये पर्यायः कदाचिदङ्गसंज्ञा कदाचिद् भसंज्ञा, न तु युगपत्संज्ञाद्वयम्। तत्र धानुष्कादौ वृद्धयसिद्धि- स्तदवस्थेत्यर्थः। पर्यायेण प्रवृत्तावनुवृत्तिरथिका, अत आह- एकेति। 'एवं च पर्याये सति । न बाधित इति । "मसंज्ञाकालेऽङ्गसंज्ञाया अमावादित्यर्थः । भाष्यान्तरविरोधं शङ्कते - नन्विति । तत्रानुवृत्तस्य वाध उक्तः, इह पर्याय इति विरोधः । वेतस्वानित्यस्येति । वेतसशब्दाड्ड्मतुपि डित्त्वाट्टेरकारस्य लोपे सान्तावधैः "तसौ मत्वर्थे' इति भसंज्ञायां कर्तव्यायाम् "अचः परस्मिन्' इत्यकारलोपस्य "स्थानिवद्भावेनाकारान्तस्यैव भसंज्ञा स्यात्, न सान्तस्य । ततश्च पदसंज्ञाया "अवाघाद्रुत्वं स्यात्। तन्निवृत्तये सान्तावधेर्भसंज्ञा वाच्या । सा च स्थानिवत्त्वनिषेधाधीना। "स च मसंज्ञाया: पदकार्यत्वे सतीति पदकार्यत्वं भसंज्ञाया उक्तमित्यर्थः। पदकार्यनिवृत्तये रुत्व- निवृत्तये । समाधत्ते समाधत्ते - नप इति। प्रयोजनान्तरेति। ‘भसंज्ञापर्यन्तमनुवृत्तावपि तया वाधा- वश्यकतया घानुप्क इत्यादी वृद्धरसंभवात् प्रयोजनान्तरस्य चामावादित्यर्थः। भसंज्ञायाः पदकार्यत्वे प्रयोजनमाह -ततश्चेति। "अकारलोपस्य स्थानिवत्त्व"प्रतिपेधादित्यन्वयः । भसंज्ञायां सान्ता- वर्धरित्यादिः। उक्तमेव प्रश्नपूर्वकं विशदयति - कयमिति। "वाघे हेतु: एकेति ॥ . - [२, २९७-३०१] (रत्नप्रकाशः) सूत्रप्रयोजनकथनपरं वार्तिकमवतारयति-किमर्यमिति । वार्तिकं व्याचप्टे-अन्यत्र संज्ञासमावेशो भवतीति। विरोधामावादिति शेषः। लोके व्याकरणे चेति। प्रयोजनविशेपामावेऽपि संज्ञासमावेशो लोके भवति, सत्येव तु प्रयोजनविशेपे व्याकरणे संज्ञासमावेश इति विशेषपरित्यागेन संजासमावेशसाम्येनोमयोदृष्टान्तता । 'आकडारादेका संज्ञा' इति सूर्य केभ्यश्चिच्छिप्येभ्य उपदिष्ट- वान् । केम्यश्चित्तु 'प्राक् कडारात् परं कार्यम्' इति । तत्र कि मूत्रं समीचीनमित्याशयेन पृच्छति कमिति। तं प्रप्टारमन्यः प्रश्नहेतुसंदेहकारणं पृच्छति मध्यस्यः पृच्छति - फुत इति। ७ - १ - 'गुतो दोपः "मसंशाकाले' इति नास्ति अ. मावतिष्ठते 'पा. मू. १.४.१९. 'प्रत्ययग्रहणपरिभाषामित्यर्थः । पा. मू. १.१.५७. "पा. मू. ४. २.८७. "स्थानिवद्मावादकारान्तस्यय --. 'प्रदीप 'परं पार्यमित्येवदेगस्यानुफरणम्' इत्यत्र अमावात् 'परं कामिरपस्थकदेगल्यानुकरणम्' इत्यानं- "म्यानिवत्वनिषेधानेत्यर्थः । महवाट अति नाति। अकारण्य म्यानिपत्य "ari एवं नियम.पत्र एवं च नियमः' इति "निपादित्यस्यार्यानुवादः । पाटोमहानि प्रतीयते। बापहेतु: - ·अ.१ पा.४ आ. १ २१९ कश्चात्रेति। कस्मिन् पक्षे को विशेष इत्यर्थः। परकार्यवाद्याह -- एकसंज्ञाधिकार इति । एक- संज्ञावाद्याह -ननु चेति । परग्रहणमिति । 'परं कार्यम्' इति 'कर्तव्यमिति भावः । आद्य आह परार्थमिति । द्वितीय आह ममापि तहीति । एकग्रहणमिति। संज्ञाग्रहणं न कर्तव्यम्, प्रकरणादेव तल्लामादिति भावः । परार्थमिति। एकशेषप्रकरणमेतत्सूत्रोत्तरं कर्तव्यम् । मतान्तरेऽपि हि सूत्रतत्क्रमयोर्भङ्ग आश्रीयत एवेति भावः । यथाश्रुतसूत्रक्रमाश्रयणे त्वत्र 'आकडारात्' इत्येतावदेव कर्तव्यम्, मण्डूकप्लुत्या सल्पसूत्रादेकग्रहणानुवृत्तिलिङ्गविपरिणामयोः संभवादिति भावः । सरूपाणामेकशेष इति । 'सरूपाणां शेष एकविभक्तौ' इति परत्र पठनीयम्, स्वस्थाने चेद्यथा- श्रुतमेव। आकडारादेकेति । आद्यकल्पे। द्वितीये तु 'आकडारात्' इत्येव । आद्य आह अङ्गसंज्ञयति। सापिष्क इति। अङ्गसंज्ञाभावेऽङ्गस्योच्यमाना वृद्धिर्न स्यात् । अङ्गसंज्ञा तु 'कर्तव्यम्' इत्यादी सावकाशा। स एव 'स्वमते तत्समावेशः सिद्ध इत्याह -~-परवचने होति । नियमानुपपत्तेरिति । परा सावकाशा पूर्वा निरवकाशेति कृत्वेति भावः । एवं स वक्ष्यतीति । परंवादीति शेषः। परंकार्यत्वादिति । अनुकरणशब्दाद् भावप्रत्यय इति "विभक्त्यभावाल्लुगभावः । द्वितीयः स्वमतेऽपि स दोषो नेत्याह - ननु यस्यापीति। अनुवृत्तिरिति । तथा च स्वादिपु यदङ्गं तत् पदसंज्ञं भसंज्ञं चेति व्याख्यानात् "न लुमताङ्गस्य' इत्यत्रेवाङ्गसंज्ञा तत्र भविष्यतीति भावः। एतेन 'अङ्गं सत् पदसंज्ञमित्यर्थः' इति कैयटो निरस्तः। अङ्गसंज्ञाया अपि विधाने वाक्यमेदात् । वाक्यभेदेऽप्यङ्गसंज्ञं पदसंज्ञं च स्यादित्येवार्थः ‘स्यादिति 'अङ्गसंज्ञं सत् पद- संज्ञम्' इत्यर्थालामात् । मदुक्तव्याख्यान एव तदर्थस्य फलितत्वाच्च । अन्यो वाक्यभेदेन संज्ञाद्वयं विधीयत इति मन्यमान आह - पर्याय इति । तथापि नियमाविरोधेन संज्ञाद्वयविधानमुपपन्नमिति मदुक्तरीत्या त्वङ्गसंज्ञकानुवादेन भपदसंज्ञाविधानान्न पर्यायता। एतेन "ननु "न पदान्त' इत्यत्न सूत्रे भाष्यकारेणोक्तं वेतस्वानित्यस्य सिद्धये “यथैवान्यानि पदकार्याण्युपप्लवन्ते रुत्वं जश्त्वं च, एवमिदमप्युपप्लोष्यते भसंज्ञा नाम' इति । तत्र पदं सद् मसंज्ञकं भवतीति विज्ञायते । भसंज्ञायां पदसंज्ञानुवृत्तावपि मसंज्ञया पदसंज्ञाया वाघः पदकार्यनिवृत्तयेऽभ्युपगन्तव्यः । इह त्वङ्ग- संज्ञानुवृत्ती पर्याय उक्त इति विरोधः। नैष दोपः, अङ्गसंज्ञानुवृत्तेः प्रयोजनान्तरामावात् पर्याय इहोक्तः। पदसंज्ञानुवृत्तेस्तु भसंज्ञायां प्रयोजनं पदकार्यत्वं मसंज्ञाया यथा स्यादिति । तत- श्च "न पदान्त' इति स्थानिवत्त्वप्रतिपेधादकारलोपस्य "तसौ मत्वर्थे' इति भसंज्ञायां सत्या रुत्वाभावे वेतस्वानिति सिध्यति। कथमिति चेदुच्यते। मसंज्ञाविधी पदमिति वर्तते। तत्रानु- वृत्तिसामर्थ्यात् पूर्व पदसंज्ञा प्रवर्तते । तेन पदकार्य भसंज्ञा भवति, नान्यथा। एतावदेवानु- वृत्तिफलम् । ततः प्रवृत्तया मसंज्ञया पदसंज्ञा बाध्यते, "एका संज्ञेति नियमात्" इति निरस्तम् । १"यथवान्यानि पदकार्याणि' इत्यादिभाष्यस्य तत्रैवास्माभिः प्रकारान्तरेणोपपादितत्वात् 'पदं सत्' इत्यादितदीयभाष्योपपादनस्य तत्रैव निरस्तत्वेनात्रापादितविरोधस्य स्वपूर्वापरग्रन्थमात्रनिष्ठत्वात् । समाधानस्य नियुक्तिकप्रतिज्ञामात्रत्वाच्च ।। मावः। . ८ - 'कर्तव्यमिति' इत्यादि 'संज्ञाग्रहणम्' इत्यन्तं नास्ति आये कल्पे स्वमतेन तत्समावेशः 'एवं वक्ष्यतीति फ. प. पा. सू. १.१.६३. 'पा. मू. १. १.५८. महाभाप्यम् १. १.५८. 'पा. नू. १.१.५८. पा.मू. १.४.१९. एकासंति महाभाग्यम् १.१.५८. ४ - ५विभपतेरपि लुगनावः प.

·२२० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि [२, ३०१-३०८] (उद्दयोतनम्) नन्वन्यत्र कर्मधारयसंज्ञा, तत्र कथमसमावेशशङ्का; परकार्यवादिनोऽपि समान- त्वात्, अत आह - भाष्ये एकसंज्ञाधिकार इति । भाष्ये एकसंज्ञाधिकार इति । एकसंज्ञाधिकारे कर्मधारयसंज्ञासूत्रमिति कृत्वा वातिककृता गौरवं चोदितमित्यर्थः । 'भाष्यमुपलक्षणमङ्गीकृत्यान्यत्र करणेऽपि गौरवमाह - अन्यत्र वैति । समासान्तरस्य समानाधिकरणबहुव्रीह्यादेः। "तत्पुरुपग्रहणं च' इति चकारेण समाना- धिकरणग्रहणं समुच्चितम् । तस्यान्ते श्रितादिभिः समासो वक्तव्यः, तदनन्तरं तत्पुरुष इति वक्त- व्यमित्यर्थो यथाश्रुतभाष्यात् प्रतीयते, तदाक्षिपति यद्यवमिति । श्रितादिव्यवधानेन संवन्धा- भावादित्यर्थः। तावता कथं संज्ञासिद्धिः, अत आह तत्पुरुष इत्यत्रेति । वस्तुतस्तत्पुरुप इत्यत्र "पूर्वकाल' "इत्यादेरनुवृत्त्यङ्गीकारे यथाश्रुतेऽपि न दोप इति ज्ञेयम् । यदा तु 'तस्यान्ते' इति भाष्यस्यायमर्थः यथाश्रुतसूत्रपाठानुसारेणैव श्रितादिसमासानन्तरं कर्मधारयप्रकरणान्ते 'तत्पुरुपः' इति तत्र कर्मधारयं श्रितादिसमासं चानुवर्त्य तत्पुरुपसंज्ञा विधीयत इति, तदा न काचिच्छङ्के- त्याहुः। संज्ञाद्वयसमावेशस्य किं प्रयोजनम्, येनासमावेशोऽनिष्ट: स्यात्, अत आह - समावेशस्य चेति। कारिका च सा गौश्च कारकगवी । "पुंवत् कर्मधारय' इति पुंवद्भावः । "स्त्रियाः पुंवत्' इति कर्मधारयत्वामावे[ऽपि ] पुंवद्भावः स्यादिति वाच्यम्, तस्य "न कोप- धायाः' इति "निपिद्धत्वात् । अत एव 'कारक' इत्युक्तम् । न कोपधायाः' इत्यस्य 'पुंवत् कर्मधारय' इति प्रतिप्रसवः । "गोरतद्धितलुकि' इति समासान्तः । कर्मधारयस्य पुंबद्भावः, तत्पुरुपस्य समासान्तः प्रयोजनमिति विवेकः । 'द्विगुश्चेति चग्रहणम्' इति वाच्ये 'द्विगुचग्रहणम्' इति कथम्, अत आह- "द्विगोः संबन्धीति । तत्समुच्चयार्थ इति यावत् । सर्वमेव सूत्रं परकार्यपक्षे न कर्तव्यम्, एकसंज्ञापक्षे कर्तव्यमिति चकारमात्राक्षेपो न युक्त इति शङ्कते नन्विति । द्वयोः एकसंज्ञापरकार्यपक्षयोः। एकसंज्ञापक्षे कथं न कर्तव्यम्, अत आह - एकेति । भाष्यमपोति । "तत्पुरुषः, "द्विगुश्च' इति सूत्रद्वयानुवादेन द्वितीयसूत्रे चकारकर्तव्यतापरं न भवति, किं तु "तद्धितार्य' इति समासः संख्यापूर्वस्तत्पुरुपो द्विगुश्च यथा स्यात् । तदर्थ चकारः कर्तव्य इत्येवमयंमित्यर्थः। द्विगुतत्पुरुपयोः समावेशस्य "पञ्चगव' इत्यत्र टच् समासान्तः प्रयोजनम्, न च - १४॥ - १४ चेति १५ अ. 'एकसंशाधिकारादन्ययेत्यर्थः । अ,म. 'प्रदीपे 'तत्पुरुषग्रहणं न कर्तव्यम्' इत्यय 'तत्पु- रुपग्रहणं च न कर्तव्यम्' इति पाठोऽग्नंमट्टस्येति शायते। प्रितादिसमासः 'यस्तुतः' इति नास्ति -अ. पा. मू. २. १. ४९. इत्यादेरनुवृत्त्या ययाश्रुतेऽपि पा. मू. ६.३.४२. 'पा. ग. ६.३. पा.मू. ६.३.३०. " निन्-क. पा. सू. ६. ३.४२. पा. सू. ५.४. ९२. प्रदीपे 'द्विगो: संवन्धिनश्चराब्दस्य' इत्यत्र 'द्विगो: संबन्धिचशब्दस्य' इत्यग्नंमट्टपाठः स्यादिति भाति। पा. मू. २.१.२२. पा. सू. २. १. २३. पा.मू. २. १.५१. ""'पञ्चगवम्' इत्यन" इत्येव 'अ, 'मोगयोः समुपलभ्यते। उत्तर कोमिक्कियनादन नपुंसकलिमप्रयोगोनुचित इति भाति । अत: 'पग्नग' इति गोषितम् । एवं गनि 'पञ्चगवधन:, पञ्चगयी' इत्युमयमापारणल- . मराहतस्य भवति।

·अ.१ पा.४ आ. १, २२१ - ८ टित्त्वादेव ङीप् सिध्यति। पूर्ववदिति । पूर्व 'तत्पुरुषः' इति कर्तव्यम्, ततः 'द्वितीया श्रित' इति। तत्पुरुषः' इत्यत्र च संख्यापूर्व इत्यनुवर्त्य तत्पुरुषसंज्ञा विधीयत इति व्याख्येयमित्यर्थः । ननु कर्मधारयप्रकरणान्ते 'तत्पुरुषः' इति कर्तव्यमिति प्रागुक्तम्, द्विगुप्रकरणान्ते कर्तव्यमितीदानी- मुच्यते। तथा च 'तत्पुरुषः' इति सूत्रद्वयं कर्तव्यं स्यात् । कर्मधारयप्रकरणस्य पादसमाप्ति- पर्यन्तत्वात् "संख्यापूर्वः' इत्यत्रैव द्विगुसमाप्तेरिति चेत्, अत्राहुः --- कर्मधारयान्त एव कर्तव्यम् । तत्र "पूर्वकालैक' इत्यादिसूत्रानुवृत्त्या' कर्मधारयस्य तत्पुरुषसंज्ञावत् संख्यापूर्वसूत्रानुवृत्त्या द्विगोरपि तत्पुरुषसंज्ञासिद्धिरित्यत्र तात्पर्यम्, इति । अनवकाशा गतिसंज्ञा नोपसर्गसंज्ञया वाध्येत, अत आह -ऊर्यादिष्विति। एकसंज्ञापक्षेऽपि चकारो न कर्तव्य इत्याह -- भाष्ये गतिसंज्ञापीति। चकारा- भावे उपसर्गसंज्ञया बाधाद् गतिसंज्ञा न प्रादीनाम्, अत आह - गतिश्चेत्यत्रेति। उपसर्गेति । उपसर्गाः सन्तो गतिसंज्ञा इत्यर्थलाभादित्यर्थः। गतिस्वरेति। “गतिरनन्तरः' इत्यनेन । कर्म- वाचिनि क्तान्त उत्तरपदेऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इति सूत्रार्थः। "निपाता आधुदात्ताः' "उप- सर्गाश्चाभिवर्जम्' इति प्र आधुदात्तः । "फिषः' इत्यभिरन्तोदात्तः । "उपसर्गादसमासेऽपि' इति णत्वम्। "उपसर्गात् सुनोति' इति षत्वम् । ननु 'अक्षरक्षान्वा दीव्यति' इति प्रयोगद्वयस्य संज्ञा- द्वयप्रयोजनस्य योगपद्यासंभवात् पर्यायेण संज्ञाद्वयस्यैकसंज्ञापक्षेऽपि संभवान्नायं दोषः, अत आह - समावेशस्यति । संज्ञाद्वययौगपद्यस्यत्यर्थः । "प्रयोज्यस्य कर्मसंज्ञानिवृत्तिरित्यन्वयः। अक्षाणां कर्मत्वेऽणावकर्मकत्वाभावादकर्मकाणामणि कर्ता ण्यन्तानां कर्मेति कर्मसंज्ञा न प्रवर्तत इत्यर्थः । ननु प्रधानप्रत्ययार्थप्रयोजकव्यापारव्याप्यस्य प्रयोज्यस्य "कर्तुरीप्सिततमम्' इत्येव कर्मसंज्ञा कि न स्यात्, अत आह - गतिबुद्धीति । ण्यन्ते सर्वत्रोक्तरीत्या प्रयोज्यस्य कर्मत्वे सिद्धे गत्यादिसूत्रं नियमार्थम् - गत्याद्यर्थानामेव ण्यन्तानां प्रयोज्यस्य कर्मसंज्ञा, नान्येषामिति । तथा चात्राक्षाणाम- कर्मत्वे२ गत्यादिसूत्रेण प्रयोज्यस्य कर्मसंज्ञा स्यात् । सा च तेषां कर्मत्वे न प्रवर्तत इत्यर्थः । अक्षैरिति तृतीया च करणसंज्ञाप्रयोजनम्। अक्षाणां कर्मसंज्ञायाः प्रयोजनान्तरमाह - अणाव- कर्मकादिति। यद्येवमिति । कर्मसंज्ञाया अकर्मकत्वापदेशव्यावर्तकत्वे सतीत्यर्थः। द्वयोः साव- काशत्वे परत्वात् तृतीया स्यात् । तदेव कुतः, अत आह कर्मसंज्ञा चेति । "विदेवना इति । तथा च दिवः साधकतमस्य कर्मकरणसंज्ञयोः सावकाशत्वात् परत्वात् तृतीयया द्वि- तीया वाध्यतेत्यर्थः । तहि १"कर्तृकर्मणोः कृति' इति षष्ठया समावेश: स्यात्, अत आह. अक्षाणामिति । येन नाप्राप्तिन्यायन द्वितीयाया अपवादः, साम्यादित्यर्थः । नन्वक्षाणां करण- त्वात् तृतीया कस्मान्न भवति, अत आह. तृतीया त्विति । परत्वात् पष्ठया बाध्यत इत्यनु- -- करणे ल्युट् । - - ऋ. ४ 'पा. सू. २. १. ५२. तत्पुरुष इत्यत्रैव पा. सू. २. १. ४९. 'सूत्रानुवृत्ती- ऋ. पा. सू. ६.२.४९. ५ फिट्सूत्रम् ८०. 'फिट्सूत्रम् ८१. "फिट्सूत्रम् १. पा. सू. ८.४.१४. पा. मु. ८. ३.६५. "प्रयोज्यकर्तुरित्यभिप्रेतम् । पा. सू. १.४.४९. कर्मत्वामाव इत्यर्थः । १३ अक्षाणामित्यर्थः। ४ प्रदीपे 'करणसंज्ञापि देवना अक्षाः' इति पाठो दृश्यते। 'करणसंजा विदेवना अक्षाः' इति पाठोऽनंभट्टस्येति भाति । पा. सू. २. ३.६५. १९ कर्मत्ववोचकत्वस्य पप्ठीद्वितीययोः समत्वात् । भिन्नकार्यत्वे हि समावेशः । अतोऽयाप- वादेन वाच्यत्वमेवेति भावः । ८ ·२२२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि गोपालपशु- - पङ्गः। हेतुमान् प्रयोजकव्यापारः, तंत्र चकारग्रहणमित्यनन्वितम्, अत आह - हेतुसंज्ञेति । हेतुकर्तृसंज्ञाद्वयसमावेशस्य प्रयोजनमाह - कारयतीति । पाक्षिकोऽयं दोष इत्याह -यदेति । 'यू, ह्रस्वश्च' इत्यत्र तदन्तविध्यभावपक्ष इत्यर्थः। यदा विति। 'यू' इत्यनेन स्त्र्याख्ये विशेष्य- माणे इकारोकाराभ्यां च 'असखि' इत्यस्मिन् विशेष्यमाण इति भावः। प्लुतः वात्सीतीकारस्य । 'वैत्रम्' इत्युदाहरणं न संभवतीत्याह -द्वन्द्वति। "मौनम्' इत्यादावण् सावकाशः, पालिकेत्यादावुञ् । विनृशब्दात् परत्वागुबेव स्यात्, नाण्, ततश्चाणस्तदपवादत्वं चिन्त्यमि- त्यर्थः। द्वन्द्वेति । द्वन्द्वत्वादित्यर्थः भाष्यकारवचनादण् भविष्यति । स्वयं प्रयोजनान्तर- माह विनराविति। टिलोपे "णाविष्ठवत्' इत्यनेन। 'विन् इ' इत्यस्मात् क्त्वाप्रत्यये विश- ब्देन प्रादिसमासे क्त्वो ल्यपि रयादेशे "विविनय्य' इति भवति । व्याप्यस्य व्यापकपूर्वकत्वं संभ- वति, न तु व्याप्यपूर्वकत्वं व्यापकस्येति शङ्कते - नन्विति । विशेषेति। 'नदीतद्वयतिरिक्त- मात्रविपयत्वात्। सामान्येति । नद्यनदीसाधारणत्वात् । घिनदीसंज्ञायां लघुगुरुसंज्ञानुवृत्त्यङ्गी- कारात् समावेश एव न्याय्यः, न तु पर्यायः, अत आह - नदीधीति । नित्य इति । पूर्वे लघुगुरुसंज्ञे, परे घिनदीसंज्ञे। तत्र गुरुलघुसंज्ञयोरनुवृत्तिरिति वाक्यभेदेन संबन्धस्योक्तत्वादित्यर्थः । तयोः गुरुलघुसंज्ञयोः । . "क्रमः परस्मैपदेपु' इति वचनसामर्थ्यात् परस्मैपदसंज्ञा भविष्यति, अत आह-शतर्येवेति । तत्र तत्पुरुपसंज्ञाया . अभावादित्यर्थः। अस्मिन् कायें वृद्धिलक्षणकार्ये । ततश्चानवकाशत्वाद् द्वयोरनवकाशयो: “पर्यायत्वं सिद्धमित्यर्थः ।। [२, ३०१-३०८] (रत्नप्रकाशः) आद्य एवाह कर्मधारयत्व इति। कर्मधारयसंज्ञायामित्यर्थः । तत्पुरुप- ग्रहणमिति। उपलक्षणमिदं समानाधिकरणग्रहणस्य । कर्तव्यमिति । कृते तु तस्मिन् तत्पुरुपा- नुवादेन कर्मधारयसंज्ञाविधानात् संज्ञाद्वयलाभः । कि तु गौरवमेव दोपः। एवं च कर्मधारय- संज्ञाया आकडारीयत्वेऽपि पर्यायता न प्राप्नोति। तस्यान्त इति। कर्मधारयप्रकरणान्त इत्यर्थः । श्रितादिस्तत्पुरुष इति । तथा चादी "तत्पुरुपः' इति सूत्र प्रदेशान्तरे "तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः' इति गुरुसूयं च न कर्तव्यमिति लाघवमिति भावः । एतेन “यद्येवं समानाधिकरणस्य कथं तत्पुरुषसंज्ञा सिव्यति। उच्यते, "पाठक्रमादार्यक्रमो बलवानिति न्यायात् पूर्व "तत्पुरुपः' - ५ 'द्वन्द्वमिन्ने मुनिशब्दे 'इगन्ताच्च लघुपूर्वात्' गुरुमात्रविषयकत्वं नदीसंज्ञायाः, नदीव्यति- इत्यण मावकागः, इगन्तभिने द्वन्द्वे गोपालपशु रिक्तमाविपयकत्वं घिसंज्ञायाः, शेपो ध्य- पालिका' इत्यत्र बुन् सावकाश इत्यर्थः । सखीति नदीसंशकभिग्नह्रस्वकारोकारम्पलघु- 'गाप्ये 'यंत्रम्' इत्यस्मादनन्तरं 'विविनय्य' मानविपयकत्वादित्ययं इति भाति । इत्युदाहरणं दृश्यते । विविनय्येत्येतद्विपय- पा.मू. ७. ३.७६. गस्य प्रदीपस्य 'स्वयं प्रयोजनान्तरमाह' इत्यग्नं गान्तस्येति अ.न. भट्टनायतारिकादानात् अग्नंभट्टपाठे माप्यै परत्वं म. 'चियिनय पति नास्तीति प्रतीयते । 'पा.मू. २.१.२२. "प्रातिपदिमादात्य' पति गुरादिगणमू- 'पा. मू. १. २.४२. "ग्लो. न्या. माहवी. पुटम् २१०. 'गतीमाननियम नदीगंसायोग्य मागकाम्प. "पा. गू. २. १. २२. . . लयः।

·अ.१ पा.४ आ.१ २२३ । इति कर्तव्यम्, ततो "द्वितीया श्रित' इति । तत्पुरुषः' इत्यत्र च "पूर्वकाल' इत्यादीनि च सूत्रा- पयनुवर्त्य तत्पुरुषसंज्ञा विधीयते' इति कैयटो निरस्तः । 'श्रितादि'शब्देन "द्वितीया श्रित' इत्यादि- सूत्रसंदर्भण "मयूरव्य॑सकादयश्च' इत्यन्तेन विहितसमासानां निर्दिष्टत्वेन सर्वेषां तत्पुरुषसंज्ञासिद्धया शङ्कायास्तुच्छत्वात् । तदभ्युपगमेन स्वरूपासिद्धपाठक्रमन्यायेन 'समाधानस्यापि तुच्छत्वाच्च । परंकार्यत्वाच्चेति। चादन्ते संज्ञाविघानसामर्थ्याच्च। द्वितीय आह-ननु चेति । तत्पुरुष- संज्ञापूविकेति। 'पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवला: समानाधिकरणेन कर्मधारयः' इति सूत्रं कृत्वा "तत्र तत्पुरुषग्रहणमनुवर्त्य पूर्वादयः समानाधिकरणेन सह समाससंज्ञको भवति, स समासस्तत्पुरुष- संज्ञः, स तत्पुरुषः कर्मधारयसंज्ञ इत्येवं व्याख्यानादिष्टसिद्धौ प्रदेशान्तरे कर्मधारयत्वविघायक गुरुसूत्रं न कर्तव्यमेवेति भावः। कर्मधारयतत्पुरुषसंज्ञासमावेशफलं तु 'कारकगवी' इत्यादौ पुंवद्- भावसमासान्तौ। आद्य आह -- पर्याय इति। समाससंज्ञस्तत्पुरुपसंज्ञः कर्मधारयसंज्ञश्च स्यादि- त्येवंप्रकारेण समानाविकरणप्रकरणवाक्यार्थ मन्यते। मदुक्तप्रकारे तु न काप्यनुपपत्तिः । स एव द्वितीयमते दूषणान्तरमाह - तत्पुरुषत्व इति । द्विगुचग्रहणमिति । द्विगुचशब्दयोर्ग्रहणं द्वि- गुचग्रहणम्, "द्विगुश्च' इति सूत्रमिति यावत् । चकारः कर्तव्य इति । सूत्रोपलक्षणम्, केवल- चकारेणाभिमतासिद्धः। मतान्तरे संपूर्णस्य "द्विगुश्च' इति सूत्रस्य त्यागाच्च । ननु 'तत्पुरुपे द्विगुश्चग्रहणम्' इति स्पष्टमेव कुतो नोक्तमिति चेन्नं, लाघवार्थमन्यथोक्तत्वात् । एतेन 'द्विगोः संबन्धिनश्चशब्दस्य ग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः' इति कयटो निरस्तः । उक्तयुक्तेः । यदप्युक्तं तेनैव ""द्विगुश्च' इति सूत्रं द्वयोरपि पक्षयोर्न कर्तव्यम्, एकसंज्ञापक्षे तु 'संख्यापूर्वो द्विगुश्च' इति चशब्दः समावेशार्थः कर्तव्यः, न पक्षान्तर इत्येतद्वार्तिककारस्य विवक्षितम् । भाष्यमप्येवं व्याख्येयम् - 'तत्पुरुपो द्विगुश्च' इति चकारः कर्तव्यः, इति । "तद्धितार्थ' इत्यनेन यः संख्या- पूर्वः समास: स तत्पुरुषो द्विगुश्च मवतीति, संज्ञाद्वयं लभत इति यावत्। एतदर्थश्चकारः कर्तव्य इत्यर्थः। अयमेवार्थः परस्तात् प्रकटीभविष्यति' इति । तदपि न, यथाश्रुतसूत्रन्यास एव सर्वत्र दूपणस्य प्रक्रान्ततयात्रापि तथैव प्रक्रमस्योचितत्वात् । समाधानप्रकाराश्रयणे द्वितीय- पक्षेऽपि संख्यापूर्वो यस्तत्पुरुषः स द्विगुरिति व्याख्यानसंभवेन पक्षद्वयसाम्याच्च । तस्यान्त व्याख्यातमिदम् । एतेन तस्यान्त इत्यादिभाष्यं पूर्ववत् क्रमविपर्ययेण व्याख्येयम्' इति कैयटो निरस्तः। विपर्ययव्याख्यानस्यास्माभिः प्रागेवायुक्तताया उक्तत्वात्। द्वितीय आह - ननु चेति। तत्पुरुषसंज्ञापूर्विकेति । संख्यापूर्वस्तत्पुरुपो द्विगुरिति व्याख्यानादिति भावः। त- त्पुरुपो द्विगुश्च स्यादिति समुच्चय उक्त इति मन्यमान आद्य आह - पर्याय इति । स एवा- न्यमते दूषणान्तरमाह - गतिदिव इति। गतिसंज्ञामिति । ऊर्यादिषु सावकाशामिति शेपः । वातेति । तथा च 'गतिः' इत्यधिकारमात्रमेव स्यादिति भावः । द्वितीय आह उपसर्गसंज्ञापूविकेति। ते उपसर्गा गतिसंज्ञा भवन्तीति व्याख्यानादिति भावः । आद्य आह पर्याय इति । उपसर्गा गतिसंज्ञाश्चेति व्याख्यानं मन्यते । आद्येन गतिसंज्ञा सावकाशेत्युक्तम्, तदयुक्तमित्याहान्य:-तिसंज्ञापीति। प्रादीनां या गतिसंज्ञेति । 'गतिः' इत्यस्याधिकारमाणत्वाश्रयणे मानामावादिति भावः । गत्युपसर्गसमावेशफलं तु 'प्रणीतम्, अभिषिक्तम्' इति गतित्यरः पत्व- इति। - - ननु चेति। ५ १ १ तत्सूत्रे प. 'पा.मू. २. १. २३. पा.मू. २. १. २३. पा.मू. २.१.२३. पा.मू. २. १. ११. पा. सू. २. १. २४. पा.मू. २.१. ४९. पा.मू. २.१.२४. पा.मू. २.१.७२. . ४ .

·२२४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि णत्वे च। दिवः कर्म चेति । समावेशफलं तु 'अक्षर्देवयते देवदत्तो यज्ञदत्तेन' इति तृतीया, 'गति- बुद्धयादिसूत्रे "अणावकर्मकात्' इति सूत्रे चाकर्मकग्रहणेनाग्रहणं च । तथा 'मनसादेवः' इत्यत्र करणे तृतीया कर्मण्यण् च। तत्र "मनसः संज्ञायाम्' इत्यलुक् । ननु करणसंज्ञाया अवकाशः 'देवना अक्षाः', कर्मसंज्ञायास्तु 'दीव्यन्तेऽक्षाः', कर्मणि लट् । 'अक्षर्दीव्यति' इत्यत्र तु संज्ञाद्वयप्रयुक्तकार्य- द्वयप्रसङ्गे परत्वात् तृतीयव स्यात्, न तु द्वितीयेति चेन्न, कार्यकालपक्षे "कर्मणि द्वितीया' इत्यत्र "दिवः कर्म च' इत्यस्योपस्थितौ तत्र तस्यानवकाशत्वाद् द्वितीयाया अपि प्रवृत्तेः। एवं च तृती- यापि तथैव साधनीया, अपवादविपये परत्वस्याप्रयोजकत्वात् । एतेन 'तृतीया तु परत्वात्' इति कयटो निरस्तः। उक्तयुक्तेः । हेतुमदिति । यद्यपि गतिदिवःकर्महेतुशब्दान्मतुब विहितः, तथापि संनिधानात् हेतुशब्देन सहान निर्दिष्टः। एतेन 'हेतुसंज्ञा यस्मिन् सूत्रे विद्यते तद्धेतुमत् । तत्र चग्रहणं कर्तव्यम्' इति कैयटो निरस्तः । हेतुमदिति भाष्यस्य 'गति, दिवःकर्म' इति पूर्वयोरिवार्थशून्यानुकरणनिर्देशत्वेनास्यार्थकथनानौचित्यात् । हेतुकर्तृसंज्ञासमावेशफलं तु 'कारयति' इत्यादी "हेतुमति च' इति णिच्, कर्तरि लकारः, "शेपात् कर्तरि' इति परस्मैपदं च। अनु- वृत्तिरिति । 'कर्ता' इत्यस्येति शेपः । तस्य स्वतन्त्रस्य प्रयोजक: कर्ता भवति, स कर्ता हेतु- संज्ञ इति व्याख्यानादिष्टसिद्धिः । पर्याय इति । कर्तृसंज्ञो हेतुसंज्ञश्चेति वचनार्थं मन्यते। गुरुलघुसंज्ञे इति । वर्णमात्रस्य नदीघिसंज्ञे इति मन्यते । वस्तुतस्तु तदन्तस्यैव ते संज्ञे इति नास्य दोपस्य प्रसक्तिः। गार्गीबन्धुरिति । “नदी बन्धुनि' इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं नदीकार्यम् । हे गार्गीवन्धो, इत्यत्र "गुरोरनृतः' इति प्लुतः । पर्यायेण संज्ञाद्वयेऽपीदं प्रयोजनं सिध्यति । समावेशप्रयोजनमन्वेपणीयम्। वैत्रमिति। विश्च ना च विनरौ, तयोर्भाव: वैनम् । घि' इति घ्यन्तस्य पूर्वनिपातो घिसंज्ञाफलम् । "इगन्ताच्च लघुपूर्वात्' इति भावेऽण् लघुसंज्ञा- फलम्। यत्तु कयटेनोक्तम् 'द्वन्द्वमनोज्ञादित्वाद् वुनि प्राप्ते तदभावश्चिन्त्यः' इति । तयेयं चिन्ता -"कृत्तद्धितसमासेभ्यः संवन्धाभिधानं भावप्रत्ययेन' इत्येतत्परिभापानुसारेण यस्माद् द्वन्द्वा- निप्पन्नेन वुजा लोकप्रसिद्धसंवन्धविशेष उच्यते तत्रैव स भवति नान्यत्र । अत एव तत्र तादृशं 'शेप्योपाध्यायिका' इत्याधुदाहरणं दर्शितं शिप्टः। प्रकृतभाप्यं च तत्रानुगुणम्, विनोर्लोकप्रसिद्ध- संवन्धविशेपस्याप्रसिद्धः। एवं च घटपटत्वमित्यादावपि न वुशिति सिद्धमिति। विविनय्येति । विनरावाचप्ट इति णिचि टिलोपे क्त्वाप्रत्यये गतिसमासे क्त्वो ल्यपि "ल्यपि लघुपूर्वात्' इति रय । नदोघिसंज्ञापूविके इति। नदीधिगन्दावनुवयं वाक्यमेदमाश्रित्य ह्रस्वं लघुसंशं स्यात्, नदीघिसंशकं च ह्रस्वं लघुसंज्ञम्, संयोगे परे ह्रस्वं घिनदीसंज्ञकहस्वं च गुरुसंशं स्यात्, दीर्घ नदीसंशकदीर्घ च गुगसंजं स्यादिति व्यारयानादिति भावः । एतेन 'हस्वमक्षरं लघुसंश भवति, ततो घिमंनं च लघुसंममिति । एवं दीर्घ गुरुसंज्ञम्, ततो नदीसंशं च गुरुसंशमिति' इति पटो निरस्तः । दीपनद्या लघुसंज्ञां ह्रस्वनद्या गुगसंज्ञां च व्यावतंयितुं ह्रस्वगब्देन दीर्घदशब्देन तम "द्वन्द्र ८ 'पा. गू. १.४.५२. "पा. मृ. १.३.८८. पा. ग. १.३.४. पा.मू. २. पा. ग. १.४.४३. 'पा. मू. ६.२. १०९. 'पा. मू. ८.२.८६. पा. गू. २. २. ३२. पा. गृ. ५. १. १३१. इदं वचनं महानायटीमायां हरिणोपतमिति 2- याकरणभूषणगारे भायप्रत्ययार्थनिर्णये उसाम् । + . 'पा.ग. १.१.७८.

·अ.१ पा.४ आ. १ २२५ च यथायथं नदीघिसंज्ञकयोविशेषणीयत्वेन तत्त्यागायोगात् ।।..पर्याय इति । 'घिनदीसंज्ञोचितो ह्रस्वो लघुसंज्ञकः, संयोगे तु गुरुसंज्ञकः, नदीसंज्ञा). दी? गुरुसंज्ञक इति व्याख्यायत इति मन्यते । एतेन 'नदीघिसंज्ञाभ्यां गुरुलघुसंज्ञयोनित्यं बाधे प्राप्ते. तयोरनुवृत्तिः पर्यायाथैव स्यादित्यर्थः' इति कैयटो निरस्तः। समावेशप्रकारस्य स्वयमपि दर्शितत्वेनास्य व्यर्थप्रलापत्वात् । न हि तेन कश्चन विशेषो लभ्यते, येन समावेशो न युज्येत। परस्मैपदसंज्ञामिति । तथा च 'क्रामति' इत्यादी "क्रमः परस्मैपदेषु' इति दीर्घो न स्यात् । स च शतरि सावकाशः। परस्मैपदसंज्ञापूर्विकेति । परस्मैपदसंज्ञकान्यात्मनेपदसंज्ञकानि च तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञानीति व्याख्यानादिति भावः। पर्याय इति । परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञाहा॑णि तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथमादिसंज्ञानि च . भवन्तीति व्याख्यानं मन्यते । तदापादितपर्यायतामकिंचित्करां मत्वा तद्बुद्धिपरीक्षार्थमाह परस्मैपदसंज्ञापीति । इतर आह सावकाशेति । "सिचिः वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति तु परस्मैपदसंज्ञा पुरुषसंज्ञाविषये भवतीति ज्ञापयति चेदपि पुरुषसंज्ञया सह योगपद्यं ज्ञापयितुं न शक्नोति ।। - [२, ३०८-३१३]. (उद्द्योतनम्) एवमेकसंज्ञापक्षे दोषमुक्त्वा परकार्यत्वपक्षेऽप्याह - भाष्ये परवचनेऽपीति । ऋत्विय इति । · ऋतु: प्राप्तोऽस्येत्यर्थे ऋतुशब्दात् “छन्दसि घस्' इति घस्प्रत्ययः। घस्ये- यादेशः। 'भसंज्ञायां किमनिष्टम्, अत आह भसंज्ञायामिति । अनवकाशा पदसंज्ञा भसंज्ञा बाधेत, अत आह-पदसंज्ञेति । , नन्वेकसंज्ञापक्षेऽपि 'पाचयत्योदनम्' इत्यत्र प्रयोजकव्यापार- व्याप्यस्य प्रयोज्यस्य "कर्तुरीप्सिततमम्' इति कर्मसंज्ञा किं न स्यात्, अत आह - एकेति। पर- त्वात् कर्तृसंज्ञायां प्राप्तायां कर्मसंज्ञाविधानार्थमिदम्, न नियमार्थम्, अत आह ~ तथा होति । 'तदा त्वविरोधादिति । विरोधे सत्यपि 'परं कार्यम्' इति वचनात् परस्याः पूर्वया समावेश प्रति- पादनेनाविरोधाङ्गीकारात् सर्वत्र ण्यन्ते संज्ञाद्वयप्रसङ्गे सतीत्यर्थः। संज्ञाद्वयेति । तथा च 'देव- दत्तो यज्ञदत्तं ग्रामं गमयति' इत्यत्र 'यज्ञदत्तेन' इति तृतीयापि पक्षे स्यादिति भावः । यदि च गत्यर्थादीनामणि कर्ता णौ कर्मसंज्ञक एवेति नियम्यते, तदा पचादीनां प्रयोज्यकर्तुः संज्ञाद्वयप्रसङ्ग इति ज्ञेयम् । अन्यतरस्यामित्यस्य ज्ञापकत्वमुपपादयति यदीति। घिसंज्ञायामनिष्टमाह "शकट्यादिशब्दादिति । प्रत्यये कृते गुणः प्राप्नोतीत्यन्वयः। ननु पूर्व गुणे सति न नदीसंज्ञा, नाप्याट्, अत आह परत्वादिति । घिसंज्ञासमये नदीसंज्ञाया अप्यावश्यकत्वाद् गुणात् पूर्व पर- त्वादाड् भवतीत्यर्थः। आटा व्यवधानं निराह तस्यति । परकार्यत्वपक्षे संज्ञाद्वयसमावेशा- वश्यकत्वाद् घिसंज्ञाया असंभवो न युक्तः, अत आह अयमिति । प्रत्ययनिरपेक्षतयान्तरङ्ग- - - २ ७ ४ 'घिसंज्ञोचितः प. पा. सू. ७. ३.७६. 'पर्याय इति' इति नास्ति पा.सू. ७. २.१. वातिके 'परवचने सिति' इत्यय 'परवचनेऽपि मिति' इति पाठोऽनंमट्टस्य स्यादिति भाति ।। परवचने विति 'पा. सू. ५. १. १०६. पा. सू. १.४.४९. 'प्रदीप 'तदाविरोधात्' इत्यत्र 'तदा त्वविरोधात्' इत्यन्नं भद्रपाठ इति भाति । 'प्रतिपादनाविरोधाङ्गीकारात् -- य. प्रदीपे 'गफाटिगब्दात्' इत्या 'पाटपादिगब्दात्' इत्यानंभट्टपाः। १. 15 ·२२६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - त्वात् । घिलक्षण इति। नदीसंज्ञातः पूर्व परत्वाद् गुण एव स्यादित्यर्थः । अल्विधित्वादिति । "डिति ह्रस्वश्च' इति ह्रस्वत्वस्याल्मात्रवृत्तित्वादित्यर्थः । तस्मादिति । ननु घिसंज्ञाया अत्यन्त- बाधो मा भूदिति नदीसंज्ञाविधानं तत्समावेशार्थ स्यात्, न तु तस्यात्यन्तवाध इति चेत्, अत्राहुः अन्तरङ्गाया अपि घिसंज्ञायाः पूर्वप्रवृत्तिविधानसामर्थ्यानदीसंज्ञया सर्वथा वाधनीया। तत्र "सकृद्- गतौ' इति न्यायसाम्यात् पुनर्घिसंज्ञा न प्राप्नोतीति । भाष्ये आश्रयाभावादिति । नदीसंज्ञया घिसंज्ञां वाधित्वा तद्विपयस्याक्रान्तत्वादित्यर्थः। घिसंज्ञामिव यणमपि नदीसंज्ञा बाधताम्, यण्यपि नदीसंज्ञानिमित्तविघातेन विरोधसाम्यात्, अत आह -यं विधिमिति। घिसंज्ञायां गुणे कृते "ङिति ह्रस्वश्च' इति विधिरनर्थकः । नदीसंज्ञया घिसंज्ञावाधे यनिमित्तस्येक: ‘स्वरूपेण स्थित्या यविधि प्रति नदीसंज्ञा निमित्तमिति भावः। 'उन्मत्तगङ्गम्' इत्यादौ "अन्यपदार्थे च संज्ञायाम्' इत्यव्ययीभावः। बहुव्रीहित्वेऽनिष्टमाह - अत्रेति । । "बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदम्' इत्यनेन । उन्मत्तशब्दस्थाथादिस्वरेणान्तोदात्तः', लोहितशब्दः फिट्स्वरेणान्तोदात्तः। समासान्तोदात्तत्वमेवा- प्यत इति भावः। पाक्षिक इति। "शेपाद्विभाषा' इत्यनेन । 'शस्त्रीश्यामा' इति "उपमा- नानि सामान्यवचनैः' इति समासः । तत्र श्यामाशब्दस्योपमेयवृत्तित्वात् कथमत्रान्य पदार्थे वृत्तिः, येन बहुव्रीहिः स्यात्, अत आह -यदेति। शस्त्रीशब्दः प्ट्रन्प्रत्ययान्तात् डीपन्तः प्रत्ययस्वरेणान्तो- दात्तः। कुमुदशब्दः फिट्स्वरेणान्तोदात्तः । "तत्पुरुपे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः' । तत्पुरुषसमासे तुल्यार्थादीनि पूर्वपदानि प्रकृतिस्वराणीति सूत्रार्थः । भावरूपः समाह्रियमाणपदार्थ- धर्मः, संबन्ध · इति यावत् । तन्निबन्धनस्वरः पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । पञ्चन्दशन्शब्दी "त्र: संख्यायाः' इत्याद्युदात्ती । अशेषत्वादिति। "टजन्तत्वादित्यर्थः । पञ्चपात्रमिति । पाक्षिककप्प्रसङ्गोऽपि बोध्यः। कप्प्रसङ्गः "नवृतश्च' इति नित्यकप्प्रसङ्गः। "तत्पुरुपे तुल्यार्थ' इत्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरविधानात् स्वरे विशेपाभाव इति भावः । माप्ये कृदन्तकान्तशब्दस्या- प्रयोग एव फूल्लोपः। परंकार्यत्वपक्षे "शेषाकरणे दोपमभिधाय तत्करणेऽपि दोप उच्यत इत्याह -क्रियमाणेऽपीति। एकसंज्ञापक्षे तु न दोप इत्याह - एकसंज्ञावादीति। अव्ययीभावादीति । "अन्यपदार्थे च संज्ञायाम्' "उपमानानि सामान्यवचनैः' "संख्यापूर्वो द्विगुः' इत्यादिभिर्विहिताभि- रित्यर्थः । "बहुयीहिसंज्ञाया इति । कण्ठेकाल इत्यादी सावकाशाया इत्यर्थः । परत्वादिति । अन १८ ४ 'पा. सू. १.४. ६. 'इति नदीसंजोद्देश्यतावच्छेदकतया निर्दिष्टस्य हस्वत्वस्येत्यर्थः । 'परिमापा ४०. पा.मू. १.४.६. 'पा. मू. २. १. २१. पा. p. ६.२. १. गायपन्ताजचित्रकाणामित्यनेनेत्यर्थः । गतिकारकोपपदात् परेषां थ, अय, पन्, मत, अग, अप, इन, प, इत्येतत्प्रत्ययान्तानामन्त उसरा पर्यः। प्राने उदिति गत्तेः परस्य 'मा' इति मसानग्यालोदानत्यमित्यर्थः । पा. ग. ५.४.१४. " पदार्यवृत्तिः-ऋ. पा. .मू. ६. २. २. धर्मसंबन्ध इति 'फिट्यूनम् २८. अनुक्तसमामान्तस्यैव दोपत्वादिति भावः । पा. गू. ५.४.१५३. पा.सू. ६.२.२. "शेषग्रहणाकरण इत्यर्थः । 'पा, मू. २. १. २१. पा. गू. २. १.५५. पा. गू. २. १.५२. "प्रदीप 'यहनीहिमंशावायस्य' इत्यत्र 'बहीहि- मंशाया वापस्य' ति व्यस्ततयामहपाठ प्रति भाय। १८ ११ - ·अ.१पा..४ आ. १ २२७ पञ्चनदमित्यादावव्ययीभाव: सावकाशः, बहुव्रीहेरुक्तोऽवकाशः । अत्र "विप्रतिषेधे परम्' इति बहुव्रीहिभविष्यतीत्यर्थः। नदीभिश्चेति । शेपग्रहणसत्त्वे यस्यान्यः समासो न विहितः स शेष इति विवक्षितत्वाद् बहुव्रीहिर्न स्यादिति भावः। ननु शेषग्रहणाभावेऽपि "नदीभिश्च' इत्यव्ययी- भावोऽनवकाशत्वाद् बहुव्रीहिं बाधिष्यते, अत आह -तस्येति । ननु "नदीभिश्च' इत्यव्ययीभावः समाहारे इष्यते। ततश्चान्यपदार्थसद्भावान्न सोऽप्यवकाशः, अत आह ---यदेति । परिगणन- मिति । "सिद्धं तु क्वाङस्वतिदुर्गतिवचनात्' इति "कुगति' इति सूत्रे वक्ष्यमाणमित्यर्थः । तथा च प्रतिपदोक्तत्वात् तत्पुरुष एव भविष्यतीति भावः। विशेष परिगणनरूपम्। अन्य एवेति । प्रपतितं पणं यस्मिन् स प्रपर्णक इति वृक्षोऽन्यपदार्थ "इत्यर्थः ।। [२, ३०८-३१३] (रलप्रकाशः) तदेवं परकार्यवादिनि दूपणान्यभिधाय विरते सति द्वितीयस्तन्मते दूपणा- न्यभिधातुमुपक्रमते परवचने सितीति। ऋत्विय इति। 'भसंज्ञायाम् "ओर्गुणः' इति गुणे - वादेशे च "पदत्वमाश्रित्य "व्योर्लघुप्रयत्नतरः' "लोपः शाकल्यस्य' इति च प्रवर्ततेति भावः । एतेन 'पदसंज्ञा त्ववग्रहार्था स्यात्' इति कयटो निरस्तः। पदसंज्ञायां सत्यामवग्रहो भवतीति पाणिनि- नानुक्तत्वेन तत्प्रयोजनकथनानौचित्यात् । ननु 'ऋत्वियः' इत्यस्य छान्दसत्वात् छन्दसि सर्वेषां विधीनां वैकल्पिकत्वादयस्मयादिवदिष्टसिद्धिर्मविष्यतीति चेन्न, 'पार्वम्' इति लौकिकसाधारणे प्रयोगे उक्तदोपध्रौव्यात्। गतिवुद्धयादीनामिति । एकसंज्ञा [पक्षे] त्वणिकर्ता णो कर्मसंज्ञक इत्युक्ते णो कर्तृत्वस्यानाश्रितत्वेन निरवकाशा कर्मसंज्ञव भवति। एतेन "एकसंज्ञाधिकारे गत्या- दिसूत्रं कर्मसंज्ञायां सिद्धायां नियमार्थम् । तथाहि -प्रयोज्य: स्वव्यापारे स्वतन्त्रः प्रयोजक- व्यापारेणप्यत इति संज्ञाद्वयप्रसङ्गे एकसंज्ञाधिकारादन्यतरया भाव्यम् । तत्र प्रत्ययार्थस्य प्राधा- न्यात् तत्प्रयुक्तया कर्मसंज्ञया भाव्यम्। गुणप्रधानसंनिघौ प्रधानस्य प्रयोजकत्वे संभवति पृथ- ग्गुणास्तद्विरुद्ध कार्य न प्रयुञ्जते। ततश्च सिद्धायां कर्मसंज्ञायां गत्यर्यादीनामेवाण्यन्तानां कर्ता ण्यन्तानां कर्मसंज्ञो भवति, नान्येषामिति नियमः क्रियते । तेन 'पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञ- दत्तन' इति कर्मसंज्ञा न भवति । प्रधानप्रयुक्तकर्मसंज्ञामावे च गुणक्रियानिमित्ता कर्तृसंज्ञा प्रवर्तते । यदा तु परं कार्यमिति पाठस्तदाविरोधात्" सर्वत्र संज्ञाद्वयप्रसङ्गे गत्यर्यादीनामेवेति नियमेन पयन्त- धात्वन्तरप्रयोज्यात् कर्मसंज्ञा व्यावत्यंते । गत्यादिप्रयोज्यस्य तु संज्ञाद्वयप्रसङ्ग इत्यर्थः" इति निरस्तम्। पात्वर्थविशेप्यकः शाब्दयोघ इति मतमात्रयतस्तत्र प्रत्ययावस्याप्राधान्येन फर्तृसंज्ञाया एव प्रधानधात्वयंप्रयोज्यायास्तत्र प्रसक्तत्वेन गत्यादिमूमस्य विधिताया एवोचितत्वात् । फायचित् प्रत्ययार्थस्य शाब्दप्राधान्यसमवेऽपि तदपेक्षयार्थप्राधान्यस्य बलीयस्त्वेन फर्तृमंगाया एव प्रयोज्पत्य . पा.गु. १.४.२ 'अन्य'ति नास्ति -- तुगलात् 'इन्दगि पम्' इति सदस्य प्राण- मित्यये पत्प्रत्यये इमादी गतीति नागः । 'पा., १.४.१४६. "मिति भनीत्याधिः। पा. ८.३.१८.

·२२८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि प्रसक्तेः। शाब्दप्राधान्यस्य बलीयस्त्वेन तस्य 'तोपश्चेदपि तत्प्राधान्याश्रयेण "प्रधानाप्रधानयोः प्रधान कार्यसंप्रत्ययः' इति परिभाषायाः प्रवृत्तौ मानाभावात् । प्राधान्याविशेपेण कथंचित्तदाश्रयेण तत्परिभाषाप्रवृत्तावपि तस्या लौकिकदृष्टान्तबललभ्याया: "दृष्टान्तस्यापि पुरुषारम्भो निवर्तकः' इति भगवतवोक्तत्वेन "विप्रतिषेधे परं कार्यम्' "असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति पुरुषारम्भसिद्ध- परिमापाविषये प्रवृत्त्यसंभवाच्च। ननु "गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात् प्रेषणे कर्मतां गतः। निय- मात्कर्मसंज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते' इति हरिकारिका तन्मूलभूता कथमुपपद्यत इति चेन्न, 'बाधे- दृढेऽन्यसाम्यात्कि दृढेऽन्यदपि बाध्यताम्' इति न्यायात् । "युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालका- दपि । अन्यत् तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं पद्मयोनिना' इति योगवासिष्ठवचनाच्च। ननु "हेतु- मति च' इति सूत्रे भाप्यकार एव वक्ष्यति - गत्यादिसूत्रं नियमार्थमिति, तत्कथमुपपद्यत इति चेत् "तुष्यतु दुर्जनः' इति "यक्षानुरूपो वलिः' इति च न्यायाभ्यामिति गृहाण। यत्तु "हेतु- संज्ञायां "तत्प्रयोजको हेतुः' इति तच्छब्देन कर्तुः परामर्शात् कर्तृसंज्ञोपजीव्या" इति । तन्न, तत्र तच्छब्देन स्वतन्त्रपरामर्शनाप्युपपत्तेः। "कर्तुरीप्सिततमं कर्म' इत्यत्र साक्षात् प्रयुक्तकर्तृपदस्य स्वतन्त्रलक्षकतायास्तेनाभ्युपगतत्वेनात्र तच्छब्दस्य तत्परामर्श बाधकामावाच्च। एवं च "परत्वा- दन्तरङ्गत्वादुपजीव्यतयापि च। प्रयोज्यस्यास्तु कर्तृत्वं गत्यादेविधितोचिता' इति तदीये श्लोके उत्तमकोटितयान्ते उपजीव्यतारूपहेतुनिदर्शनमयुक्तमिति स्पष्टमेव। यदयमिति । द्वयं स्यात् तहिं तत्रैव सूत्रे हुक्रावकरिप्येताम्, नाकरिष्यतान्यतरस्यांग्रहणमिति मन्यते। वस्तु- तस्तु संज्ञाद्वयस्य पर्यायतासिद्धयर्थमेव तत् सूत्रं स्यात्, न तु तत्समावेशाभावज्ञापकम्। समावेशे 'मासं कारयति वा कटं मृत्येन' इत्यत्र सकर्मकत्वात्. "अकर्मकधातुभिर्योगे देश: कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञकः' इति वार्तिकं न प्रवर्तते, पर्यायत्वे तु प्रवर्तत इति फलभेदस्य सत्त्वात् । शकटचा इति। घिसंज्ञायां "डिति' इति गुणे 'शकटये' इति स्यादिति भावः । न वा संभवादिति। विभक्तिनिरपेक्षत्वेनान्तरङ्गायां घिसंज्ञायां सत्यां ततो हुरुत्पत्तावर्थाश्रय- नदीसंज्ञापेक्षयान्तरङ्गे गुणे कृते नदीसंज्ञाविधानं व्ययं स्यात् । अतो नदीसंज्ञाविपये घिसंज्ञा न प्रवर्तत इति मन्यते। वस्तुतस्तु ङिति विपये नदीसंज्ञाप्रवृत्तिसंभवात् १"अर्थवत आगमः' इति "परिभापयादागमविशिष्टस्य ङित्त्वमिव गुणे कृतेऽप्येकदेशविकृतन्यायेन नदीत्वस्यापि संभवाच्च संज्ञाद्वयसमावेशः स्यादेव। नद्याश्रयत्वाद्यणादेशस्येति। घिसंज्ञायां सत्यां "वार्णादाङ्ग बलीयः' इति यणं बाधित्वा गुण एव स्यात् । नदीसंज्ञया घिसंज्ञायां बाधितायां तु यणादेशः प्रवर्तत इति यदि. तत्र संज्ञा- प, फ. . " १४ 'दोपश्चेदपि. 'परिमापा १०६. महाभाप्पम् १. १. ४६. 'पा. गू. १.४.२. परिमापा ५०. वास्यपदीयम् ३.७. १२७. 'गोगवामिष्ठे मुमुसुय्यवहारप्रकरणे गगं. १८ ' - "प्रौढमनोरमोक्तानुवादः । १२ पा. सू. १.४.५५. पा. सू. १.४.४९. "इदं प्रौढमनोरमायां गतिबुद्धीति गूपव्याख्याया- मुक्तम्। "'कालभावाध्यगन्तव्याः कर्मसंज्ञा पफर्मणाम्, देगान' इति यातिकार्यानुवादः । गू भाष्ये ॥ पा. गू. ७.३.१११. महानाप्यम् १.१.२०. "परिमापया, आटागनि यः। परिमापा ५५. १ 'पा. ग. ३.१.२६. मो. मा. दिलीपमागे पृष्ठम् ३५. "गो. मा. मिनीयमागे पृष्टम् ६५.

·अ.१ पा.४ आ.१ २२९ तस्य नद्याश्रयतेति भावः। मास्तु नाम शेषवचनं घिसंज्ञानिवृत्त्यर्थम्, वहुव्रीहिप्रतिषेधार्थं तु कर्तव्यमेवेत्याह- बहुव्रीह्यर्थ विति। उन्मत्तगङ्गमिति । अत्र हि बहुव्रीहिसंज्ञायां सत्यां पूर्व- पदप्रकृतिस्वरः पाक्षिकश्च का समासान्तः प्राप्नोति । शस्त्रीश्यामेति । यदा श्यामाशब्दः शस्त्र्या- मेवोपमाने वर्तते, उपमेयं तु समासवाच्यं तदान्यपदार्थवृत्तित्वाद् बहुव्रीहित्वं स्यात् । सति च तस्मिन् पाक्षिक: कप् स्यादिति भावः । स्वरस्तु वहुव्रीहित्वाभावेऽपि "तत्पुरुष तुल्यार्थ' इत्यनेन जायत एवेति नापाद्यः। पञ्चगवमिति। पञ्चानां गवां समाहारः समासार्थ इति बहुव्रीहित्वप्रसक्तिः । सति च तस्मिन् पूर्वपदप्रकृतिस्वरप्रसङ्गः। कप् त्वशेषत्वादनापाद्यः । पञ्च गाव एव समा- ह्रियमाणाः समासार्थ इति पक्षे तु बहुव्रीहित्वप्रसक्तिरेव नास्ति । यत्तु 'टचश्चित्त्वसामर्थ्याद्वहु- नीहिस्वरो न भविष्यति' इति कैयटेनोक्तम्, तन्न, 'चित्रगवी' इत्यादौ चित्त्वस्य चारितार्थ्येन पर- बहुव्रीहिस्वरस्य तत्रानिवारणात् । निष्कौशाम्बिरिति । क्रान्तः समासार्थ इति बहुव्रीहित्वप्रसक्तिः । सति च तस्मिन् "नवृतश्च' इति कप्प्रसङ्गः । तत्र निरादिशब्द एव 'क्रान्ताद्यर्थवृत्तिविषय इति मते तु बहुव्रीहित्वप्रसक्तिरेव नास्ति। उपयुक्तपदादन्यः शेष इति मत्वा क्रियमाणेऽपि शेषग्रहणे दोषान्तरमाह -- तत्रेति। एकसंज्ञावादिमते तु द्वितीयादित्रिकतः शेषपरं शेषग्रहणम्। तथा चानवकाशाभिरव्ययीभावादिसंज्ञामिर्बहुव्रीहिसंज्ञाबाधसंभवः । तत्र द्वीरावतीकादिषु परत्वाद्वहु- ब्रीहिसंज्ञा भवति। एतेन ‘एकसंज्ञापक्षे शेषग्रहणं नेष्यते' इति निरस्तम् । ‘पञ्चभिर्युक्तमस्य' इत्यादावतिप्रसङ्गात् । द्वीरावतीक इति । "नदीभिश्च' इत्यव्ययीभावविधानादशेषत्वाद्वहुव्रीहेर- प्रसक्तिरिति भावः। वीरपुरुषको ग्राम इति। "पूर्वापरप्रथम' इति तत्पुरुषविधानादशेषत्व- मिति भावः। अब्राह्मणक इति। "नन्' इति तत्पुरुषविधानादशेषत्वम् । प्रपतितपर्ण इति । कृल्लोपिप्रदर्शनायेदम्, उदाहरणं तु 'प्रपर्णकः' इति। "प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया' इति तत्पुरुष- विधानादशेषत्वम्। तत्पुरुषोऽत्र बाधक इति । निरवकाशत्वादिति भावः । इतरस्तदाशयम- विद्वानाह - तत्पुरुष इति चेदिति । अन्य: स्वाशयं प्रकटयति सिद्धं त्विति। तदेवं पर- कार्यवादिमतं दूषितम्, एकसंज्ञावादिमतं स्थितम् ।। [२, ३१३-३१९] (उद्द्योतनम्) किंशब्द आक्षेपार्थो न भवति, किं तु विशेषप्रतिपादनोपयोगिप्रश्नमात्रपर इत्याह - अस्मिन्निति। तत् किं सूत्रमत्रैव कर्तव्यम्, नेत्याह - स चेति। लिङलिटोस्तिङ- सार्वधातुकसंज्ञायामनिष्टमाह - लिङलिटोश्चेति । ननु सार्वधातुकार्घघातुकसंज्ञाद्वयसमावेशे "छन्द- स्युभयथा' इति सूत्रमनर्थकं सत् तयोरसमावेशं ज्ञापयतीति नैतत्सूत्रस्य तत् प्रयोजनम्, अत आह - छन्दसीति । यदि 'लिलिटोरेव छन्दस्युभयथा' इति ब्रूयात् तदा ज्ञापकं भवेत्, तच्च नास्तीति भावः। संज्ञाद्वयसमावेशेऽनिष्टमाह --- समावेश इति। शलजकुशब्दाद् बाह्वादिपु १ पा. सू. ६.२.२. 'पा. सू. ५. ४. १५३. 'क्रान्ताद्यर्थों वृत्तिविषय इति-प. पा. सू. २. १. २०. पा. सू. २.१.५८. "पा. सू. २. २. ६. महामाप्यम् २. २. १८. 'तत् सूत्रमित्यन्वयः । अकोलोऽजिति मूमि- त्यर्थः। तत्कि तत्सूत्रम् -. पा. मू. ३. ४. ११७. "इजित्यनेनान्वयः । ४ ९ ·२३० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि फक्। . . 'शलङकु शलई च' इति पाठात् इन्, शलादेशश्च, शालङ्किः । शलङ्कशब्दात् "अत इन' इति केचित्। ततो यूनि "यनिनोश्च' इति तस्य पैलादित्वाल्लुकि शालकिर्युवा। पीलाशब्दात् "पीलाया वा' इत्यणि पलः । तस्मात् "अणो द्वयचः' इति फिन् । तस्य 'पला- दिभ्यश्च' इति लुक्, पैलो युवा। तस्य छात्र इत्यर्थे "वृद्धाच्छः' इति छप्रत्यये विवक्षिते “यस्का- दिभ्यो गोरे' इति प्रकरणे येषां गोत्रप्रत्ययानां लुगुक्तस्तेपामजादो प्राग्दीव्यतीये विवक्षिते लुङ न स्यादित्यर्थकेन "गोत्रेऽलुगचि' इत्यनेन फफिनोरलुक् स्यात् । ततश्च 'शालङ्कायनीयाः, पैलाय- नीयाः' इत्यनिष्टरूपं स्यात् । शालङ्किशब्दात् “इञश्च' इत्यणि 'शालङ्काः' पैलशब्दाद् वृद्धाच्छे 'पलीया:' इति चेप्यत इति भावः । "फफिनोरन्यतरस्याम्'- इति तयोरपि लुगिप्यत एवेति नानिष्टप्रसङ्गः, अत आह-फक्फिोरिति । घिसंज्ञावाधस्य प्रयोजनमाह शकटया इति। लघुसंज्ञावाघस्य प्रयोजनम् - अततक्षदिति। तक्षय॑न्ताल्लुङि "णिधि' इति चङ, "चडि' इति द्वित्वं णिलोपश्च। अपायविवक्षाविरहादा नापादानसंज्ञा स्यात्, अत आह -- अपायेति । इपुं संघाय ज्याकर्पणानन्तरं हस्तात् तद्विश्लेपाभावे "व्यधिकरणत्वासंभवादित्यर्थः । माप्ये संप्रदान- संज्ञां "क्रुधगृह' इत्यादिना प्राप्ताम् । भाष्ये 'क्व' इति वाघस्यलप्रश्नः । "माप्ये धनुविध्यतीति । अत्र धनुपः स्वातन्त्र्यविवक्षया कर्तृत्वम्। भाप्ये अध्युपसृष्टमिति। "अधिशीस्थासां कर्म' । खट्वामधिशेते । अत्र कर्मसंज्ञाधिकरणसंज्ञां वाधते । तेनेति । गत्युपसर्गसंज्ञयोर्वाधेनेत्यर्थः । सुसिक्तमिति । १"सुः पूजायाम्' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । "उपसर्गात् सुनोति' इति पत्वं न भवति। सूपमानादिति । गतिसंज्ञकात् सुशव्दादुपमानाच्च. परं सुशव्दादुपमानाच्च. परं क्तान्तमन्तोदात्तमित्यन्तो- दात्तत्वं च, सुसिक्तमित्यादौ न भवतीत्यनुपङ्गः। पूर्वपदेति। "तत्पुरुपे तुल्यार्थ' इत्यव्यय- पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव। वृद्धीति। "सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' "क्रम: परस्मैपदेपु' इत्येताभ्या- मित्यर्थः। अनवकाशा. पूर्वा परां वाघते, द्वयोः सावकाशत्वे परा पूर्वामित्यभिप्रेत्याह --- तेन लोहितेति। २२"अन्यपदार्थे च संज्ञायाम्' इत्यनेनाव्ययीभाव एव, न बहुव्रीहिः। बहुव्रीहिरेव न तु "नदीभिश्च' इत्यव्ययीभावः । अर्थवत एव गुणवचनसंज्ञाङ्गीक्रियते, तस्य समाससंज्ञादिभिर्वाधः, न प्रातिपदिकसंज्ञायाः। अतोऽत्र प्रातिपदिकसंज्ञापाठः किमर्थ इति चेत्, न, द्विरर्थवद्ग्रहणगौरव- परिहारायात्र प्रातिपदिकसंज्ञाकरणात्। "उत्तरत्रेति । अनुवृत्तिसामर्थ्यात् तामिः समावेश इत्यर्थः । १८ २ ३ ४ १७ ६ ७ 'पा. सू. ४. १. ९५. पा. सू. ४.१.१०१. पा. सू. ४. १. ११८. पा. सू. ४. १.१५६. पा. सू. ४. २.११४. पा. सू. २.४. पा. सू. ४. १.८९. 'पा. सू. ४. २. ११२. 'पा.सू. ४. १.९१. पा. सू. ३.१.४८. पा.सू. ६.१.११. तद्विशेपाभावे अ, ऋ. व्यविधात्वर्थ प्रति करणत्वासंभवादित्यर्थः । पा. सू. १.४.३७. १५ 'भाष्ये धनुः' इत्यादि कर्तृत्वम्' इत्यन्तं नास्ति अ. पा. सू. १.४.४६. पा. सू. १.४. ९४. पा. सू. ८. ३. ६५. पा. सू. ६. २. २. पा. सू. ७. २. १. पा. सू. ७. ३.७६. पा. सू. २. १. २१. पा. सू. २. १. २०. "प्रदीपे 'उत्तरासु च संज्ञासु' इत्यत्र 'उत्तरत्र च संज्ञासु' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । २० २१ २२ २१ -- ·म.१.पा.४ आ. १. २३१ ताभिः समासादिसंज्ञाभिः। गुणवचन संज्ञायाः किं प्रयोजनम्, येनात्र करणमुत्तराभिश्च बाघ उच्यते, अत आह-तस्याश्चेति । तर्हि गुणवचनत्वादेव ब्राह्मणादिभ्योऽपि ष्यसिद्धाह्म- गादिग्रहणं व्यर्थम्, 'अत आह --ब्राह्मणादीति । प्राणभृदिति । "प्राणभृज्जातिवयोवचनो- द्गात्रादिम्योऽन्' । युवादीति । "हायनान्तयुवादिभ्योऽण्' । असर्वलिङ्गा जातिरिति । नेदं लक्षणान्तरम्, किं तु 'पाठमात्रमेवात्र कर्तव्यमित्युच्यत इत्याह - लिङ्गानां चेति । 'आकृति- ग्रहणा जातिलिङ्गानां च न सर्वमाक् । सकृदाख्यातनि ह्या गोत्रं च चरणः सह' इति “जातेर- स्त्रीविषयात्' इत्यत्र वक्ष्यमाणलक्षणामित्यर्थः । गुणवचनसंज्ञावाघस्य प्रयोजनमाह चित्रगुत्व- मित्यादि। ब्राह्मणादित्वादिति । ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वादिति भावः ।। [२, ३१३-३१९] ७ १४. (रत्नप्रकाशः). इदानीं सूत्रप्रयोजनवार्तिकान्यवतारयति -- कानि पुनरिति । ह्रस्वसंज्ञामिति । "ऊकालोऽज्झस्वदीर्घप्लुतः' इति सूत्रमस्मिन्नेव प्रकरणे कर्तुमुचितम् । तथा च "उग्रहणेन द्विमात्र- त्रिमात्रयोर्ग्रहणात् तयोरपि ह्रस्वसंज्ञा प्राप्ता प्रकृतनियमेन वाध्यत इति भावः । तिङसार्वधातुक- संज्ञामिति। "तिङशित् सार्वधातुकम्' १"आर्धधातुकं शेषः' "लिट् च' १२ लिङाशिषि' "छन्दस्यु- भयथा' इति पञ्चसूत्र्यस्मिन्नेव प्रकरणे पठनीयेति भावः । 'छन्दस्युभयथा' इति तु तिङामाघ- घातुकत्वस्य, शेषस्य सार्वधातुकत्वस्य च विधानेन सार्थकमिति न तत् समावेशाभावज्ञापकम् । अपत्यं वृद्धमिति। वृद्धशब्देन गोत्रसंज्ञामिमता। "अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' इत्यादिचतुस्सूत्र्य- त्रैव कर्तव्येति भावः । घि नदीति। शेषग्रहणं न कर्तव्यमिति भावः । लघु गुर्विति। तेन 'अततक्षत्' इत्यादौ सन्वद्भावो न भवति। ‘पदं भमिति। तेन 'दतः, दता' इत्यादी जश्त्वं धनुषा विध्यतीति। शरविश्लेषं प्रत्यवघित्वे सत्येव घनुपो व्यघनसाधनतेत्यपादानसंज्ञा- प्रसक्तिः। एवमन्यत्राप्यपाययोगो ज्ञेयः। गत्युपसर्गसंज्ञे इति। तेन 'सुसिक्तम्' इत्यत्रोपसर्ग- त्वाश्रयं षत्वं गतित्वाश्रयं च "सूपमानात् क्तः' इत्यन्तोदात्तत्वं न भवति, किं तु “पूर्वपदप्रकृति- स्वर एव। परस्मैपदसंज्ञामिति। तेन 'अच्योष्ट, आक्रमते' इत्यादौ वृद्धिदीर्घाद्यभावः । याः परा इति। तेन 'द्वीरावतीकः' इत्यादौ वहुव्रीहिरेव भवति । . अनवकाशाश्चेति । तेन 'लोहितगङ्गम्' इत्यादावव्ययीभाव एव भवति। गुणवचनं चेति। प्रातिपदिकसंज्ञां तत्रैव विधाय तदनन्तरं 'गुणवचनं च' इति प्रातिपदिकसंज्ञकानुवादेन गुणवचनसंज्ञा विधेयेति भावः । कृत्तद्धि- ना या ९ - ११ . १२ 'संज्ञया कि पा. सू. ५. १. १२९. पा. सू. ५. १. १३०. पादमात्रमेवात्र न. महामाप्यम् ४. १. ६३. 'पा. सू. ४. १. ६३. पा.सू. १.२. २७. 'जादान्तर्गतेन उग्रहणेन सवर्णग्रहणादिति भावः। 'पा.सू. ३.४.११३. पा. सू. ३. ४. ११४. पा. सू. ३.४.११५. पा. सू. ३.४.११६. पा. सू. ३.४.११७. पा. मू. ३.४.११७. पा. सू. ४.१.१६२. "उपसर्गात्सुनौतीत्यनेनेति भावः । पा.मू. ६.२.१८५. तत्पुरपे तुल्यायरपननति मायः । ५ १५ .

·२३२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि भावः। तेति। "येन विधिस्तदन्तस्य' इत्यनेन कृत्तद्धितशब्दौ तदन्तपरौ। तथा च कृदन्तसंज्ञा तद्धि- तान्तसंज्ञा चात्र ज्ञेयेति भावः। किमर्थमिदमिति । 'गुणवचनं च' इत्यारभ्य एकद्रव्योपनिवे- शिनी संज्ञा' इत्यन्तं वचनजातं किमर्थमत्र कर्तव्यमिति भावः । यथान्यास एवेति। समासादि- संज्ञाः स्वस्थान एव कुतो न स्थापिता इति भावः। अपूर्वा इति। कृदन्तसंज्ञा, तद्धितान्तसंज्ञा- सर्व लिङ्गजातिसंज्ञा, एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञा, इत्येताः। उत्तरमाह - एतेनेति । एतेनेति। संनिविष्टा- नामिति । निर्धारणपष्ठीयम् । । एतेपां मध्ये पूर्वस्य परेण बाधनं भवतु, समासादिसंज्ञामिश्च गुणवचनसंज्ञाया बाधनमित्येतदर्थमेतद्वचनजातमत्र कृतमिति प्रातिपदिकसंज्ञकानुवा- देनैव समासादिसंज्ञा अत्र निर्दिष्टा इति न तामिः प्रातिपदिकसंज्ञावाधनम् । तत्रैकद्रव्योप- निवेशिन्या डित्यादिसंज्ञया असर्वलिङ्गजातिसंज्ञाया बाधाज्जातिलक्षणङीपभावे टापि 'डित्या' इत्यादि भवति। तथैकद्रव्योपनिवेशिन्या सर्वविश्वादिसंज्ञया सर्वनामसंज्ञाया बाधात् 'सर्वाय, विश्वाय' इत्यादौ स्मायादयो न भवन्ति । एवमेकद्रव्योपनिवेशिन्या संज्ञया सर्वासां प्राचीनानां संज्ञानां बाधनाद्यथायथं तत्तत्संज्ञाप्रयुक्तकार्याभाव उन्नेयः । संख्यासंज्ञकस्य षट्संज्ञाविधानात् तया संख्या- संज्ञा न बाध्यते। "समासान्ताः' इत्युक्तत्वेन तद्धितान्तसंज्ञया समाससंज्ञा न वाध्यते। एवं कृदन्तसंज्ञया समाससंज्ञावाधनाभावे ज्ञापकमन्वेपणीयम्। 'अन्यत्रापि यत्रावाधनमिष्टम् । सादिसंज्ञाभिर्गुणवचनसंज्ञावाघनाद् गुणवचनत्वप्रयुक्त: प्यञ् न। चित्रगुत्वं, कारकत्वम्, औपगव- त्वम्, उच्चस्त्वं, सर्वत्वं, वृषलत्वं, बहुत्वं, पञ्चत्वं, डित्थत्वमित्यादि । ब्राह्मणादिपाठस्तु गुण- वचनसंज्ञाबाधनविषयेऽपीति 'ब्राह्मण्यम्, ऐक्यम्, राजपौरुष्यम्' इत्यादी प्यञ् भवत्येव ।। समा- विप्रतिषेधे परं कार्यम् १.४. २. . [२, ३१९-३२४] (उद्द्योतनम्) विप्रतिपेघशब्दस्य विरोधार्थकत्वेन लोकप्रसिद्धत्वात् 'प्रश्नानुपपत्तिरित्यत आह -- आचार्येति । परस्परविरोधे आचार्यवचनानामप्रामाण्यप्रसङ्गादित्यर्थः । कर्मव्यतिहारे घनोऽविधानादाह कर्मव्यतिहार इति। पर्यायाभ्यामिति । कस्यचित् केनचिच्छब्देन प्रति- पत्तिरित्यभिप्रायेणेत्यर्थः। यद्वेति। "शब्दद्वयस्यापर्यायत्वमुच्यत इति न पौनरुक्त्यम्, व्याख्यान- रूपत्वादित्यर्थः। "पूर्वोक्तेति। आचार्यवचनानामित्यादिनेत्यर्थः । व्युत्पत्तिकथनमात्रेण तच्छ- काया अनिरासादिति भावः। आचार्यवचनानामित्येतन्निराह - सर्वस्यति । द्वौ प्रसङ्गावित्यत्र कर्मणि घञमङ्गीकृत्य व्याचष्टे प्रसज्यते इति । यत्र प्रसज्यते तत्रापि तदर्थावेव, नान्याथों, २ 'पा. सू. १.१.७२. असर्वलिङ्गेति छेदः। 'पा. सू. ५.४.६८. ज्ञापकमन्वेषणीयमित्यनुपङ्गः । प्रश्नोऽनुपपन्नः म. प्रतिपत्तरिति शब्दद्वयस्य पर्यायत्वं अ, ऋ. 'न' इति नास्ति अ. 'पूर्वस्यां योजनायामन्योन्यप्रतिपेघेतरेतरप्रति- पेघशब्दयोः पर्यायत्वम् । अस्यां तु योज- नायां विप्रतिपेधशब्दस्यैव पाक्षिकप्रतिपेधा- त्यन्तिकप्रतिपेघपरत्वेन व्याख्यानरूपत्वाच्छ- ब्दद्वयस्य न पीनरुक्त्यमिति भावः । प्रदीपे 'पूर्वोक्तेन न्यायन' इत्यत्र 'पूर्वोक्त- न्यायेन' इति समस्ततयान्नंभट्टाभिमतः पाठ इति भाति - - ८ - ·अ.१ पा.४ आ..१ २३३ अत आह - अन्यत्रेति। शास्त्रद्वयस्यैकत्र 'प्राप्तेः स विप्रतिषेध इति परामर्शोऽयुक्तः, अत आह युगपदिति। अनेन सूत्रेण परं भवतीति प्रतिपादनात् 'किं च स्यात्' इति प्रश्नो न युक्तः, अत आह -- यदीति । विरुद्धयो: पर्यायप्रसङ्गो वचनसामर्थ्याद्वक्तव्यः । योविरोघेऽप्रवृत्तिरेव, न पर्यायः, अत आह - इतर इति । उत्सर्गस्य सामान्य प्रवृत्तस्याप्यपवादेनं बाघदर्शनात् तद्वैधार्थं 'प्रतिपदम्' इत्युच्यत इत्याह - अनेनेति । पर्यायप्रसङ्गेऽनेन सूत्रेण कथं तन्निरासः, अत आह - तत्रेति । तहि व्यक्तिपक्षे तत्र प्राप्तस्य पूर्वशास्त्रस्याप्रामाण्यं स्यात्, अत' आह एतत्सूत्रेति । अनारम्भ इति। तथा च तद्विषयशास्त्रस्यैवाभावान्नाप्रामाण्यमिति: भावः । सकृद्गतौ युगपत्प्राप्तौ। व्यक्तिपक्षाश्रयेणेदमुक्तमिति भावः । व्यक्तिपक्षे पर्यायप्रसङ्ग- स्योक्तत्वादेतत्सूत्राकरणे 'अप्रतिपत्तिा' इत्ययुक्तम्, अत आह - इदानीमिति। निमित्तमिति.। 'वृक्षेभ्यः' इत्यत्र निमित्ताभावाद्दी? न प्रवर्तते। निमित्तसत्त्वे तु प्रवर्तते। ईजतुरित्यत्र 'पर- त्वात् संप्रसारणे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् "लिटि धातोः' इति द्वित्वम् । पुनरिति। जांति- पक्षेऽयं त्याय इत्यर्थः । अनेन सूत्रेण तव्यदादीनां कि कार्यम्, यस्याप्रसिद्धिरुच्यते, अत आह -- परत्वादेरिति । 'विप्रतिषेधे परम्' इत्यनेन परत्वं विधीयते । तत् तव्यदादीनां न संभवति, सावकाशत्वाभावेनास्याप्रवृत्तेरित्यर्थः। आदिना निमित्तविघातसंग्रहः । साधुत्वस्येति । · अनेन परकार्यस्य साधुत्वप्रतिपादनादप्रतिपत्तिपक्षे प्रत्ययपरत्वासंभवेनासाधुत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। एतत्सूत्रस्य तत्राप्रवृत्तिमाह -- एकेति । यथा पूर्वनिपाते "बहुव्रीही सर्वनामसंख्ययोरुपसंख्यानम्' इत्यत्रैकवाक्येऽपि शब्दपरविप्रतिषेधः, तथात्रापि किं न स्यात्, अत आह अनवकाशत्वाच्चेति । ' तुल्यशब्दोऽ- न्तर्भाववाची", तृजादीनामानुपूर्व्यभावादादिशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वं वा न संभवतीत्यभिप्रायेणाह - आदिशब्दस्येति । 'सकृद्गतौ' इत्यस्योदाहरणमाह - यथेति । यथेति । त्वम्' इति मध्यमपुरुपत्व- द्योतनाय। लुगिति। "उतश्च प्रत्ययात्' र"तुह्योः' इत्याभ्यामित्यर्थः । व्यक्तिपक्षे लुक्शास्त्रस्य "तत्राप्रवृत्त्यनुमानादिति भावः अनेन परकार्य विधीयते, न तु कस्य- चिद् द्वारं प्रतिपाद्यते, अत आह. अप्रतिपत्तीति । द्वारशब्द: परशास्त्रस्य प्रवृत्तिपर इति तु तात्पर्यम् । पुनः प्रसङ्गमुदाहरति -- ईजतुरिति। कुरुतादित्यत्र जातिपक्षः, ईजतुरित्यत्र व्यक्ति- पक्षश्च किं न स्यात्, अत आह. लक्ष्यति । अतिप्रसङ्गं निराह इष्टति ।। . . तस्य तातडः । - [२, ३१९-३२४] (रत्नप्रकाशः) विप्रतिपेघशब्दव्युत्पादनं पृच्छति विप्रतिषेध इतीति। क इति । कथं व्युत्पन्न इत्यर्थः। कर्मव्यतिहारे घनिति। भावे विहित एव घन् विप्रतिशब्दसमभिव्याहार- बलेन कर्मव्यतिहारे वर्तत इति भावः। विग्रहप्रदर्शनपरं वार्तिकं पठति इतरेतरेति। २ ४ 'प्राप्तिः स विप्रतिषेध इति - ऋ. प्रवृत्तस्यापवादेन -अ. न प्रामाण्यमिति अ, ऋ. द्वित्वापेक्षयेत्यादिः पा. सू.६.१.८. तव्यादीनां "परं विघीयत इति युक्तं भाति । । परत्वं व्यवस्थापकत्वेन बोव्यत इत्यर्थः । 'तव्यादीनां -अ, न. 'का. वा. २. २. ३५-१. इत्यभिप्रायेणाहेत्यनेनास्यान्वयो योध्यः । पा, सू. ६. ४. १०६. पा. मू ... ३.. "तम प्रवृत्यनुमानादिति -- अ, . ५ १ यद्गा ·२३४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तद्वयाचष्टे अन्योन्येति। ननु विप्रतिषेधोऽयं चेतनधर्मोऽचेतनेषु सूत्रेषु 'कथं युज्यत इत्याशयेन पृच्छति -क: पुनर्विप्रतिषेध इति। सूत्रेषु संभवतीति शेषः। उत्तरमाह -द्वाविति । प्रसङ्गाविति। प्रसज्यते इति प्रसङ्गौ, योगावित्यर्थः। अन्यार्थाविति । एतेनैकार्थयो: "नादिचि' "दीर्घाज्जसि च' 'इत्याद्योविप्रतिषेधं तत्र परस्यैव प्रवृत्ति चेच्छन्तो निरस्ताः । तत्र परस्येकारा- दितात्पर्येण कृतत्वेन पूर्वप्रवृत्तेरेवोचितत्वात्। प्रकृतभाष्याननुगुणत्वाच्च। लक्ष्ये लक्षणं योज्य- मित्याशयेन पृच्छति - क्व पुनरिति । वृक्षाभ्यां वृक्षेष्वितीति भिन्नरूपसिद्धये प्रवर्तमाना- विति शेषः। अन्यार्थाविति । "सुपि च' "बहुवचने झल्येत्' इति योगाविति शेपः। किं च स्यादिति। एतत्सूत्रामावे वृक्षेभ्य इत्यत्र किं स्यादिति भावः । उत्तरमाह -एकस्मिन्निति । लक्ष्य इति शेषः। युगपदसंभवादिति। कार्ययोरिति शेषः। तथा च भिन्नप्रयोजनयोरेकत्र प्रसक्तयोर्युगपदसंभवो विप्रतिपेध इति फलितम्। पूर्वपरप्राप्तेरिति। पूर्वस्य परस्य च योगस्य प्राप्तेरित्यर्थः । वचनद्वयप्रामाण्यादिति यावत् । भगवता तु धर्मधर्मिणोरभेदोपचारेण पूर्वपर- शब्दयोः प्राप्तिशब्दसामानाधिकरण्यमाश्रितम् । उभयप्रसङ्ग इति। पर्यायेणेति शेपः। सूत्र- योरेव युगपदसंभव: प्राप्तिश्चोक्तेति मन्यमान आह-इदं विप्रतिषिद्धमिति । उक्ताभिप्रायेण समाधत्ते - नैतदिति। ननु युगपदसंभवे पर्यायो भवतीत्यत्र कश्चिद् दृष्टान्त उपलभ्यते वेत्यत आह - तृजादिभिस्तुल्यमिति। ननु तृजादय एव पर्यायेण कुतः प्रवर्तन्ते, "कस्माच्चिद्धातोण्वुल् [कस्माच्चिद्धातोस्तृच्] इत्येवं धातुभेदेन कुतो न प्रवर्तत इत्याशयेन पृच्छति --- किं पुनः कारण- मिति । उत्तरमाह- अनवयवप्रसङ्गात् प्रतिपदं विधेश्चेति । धातुसामान्यस्य धातोः' इति निर्देशात् अत एव सर्वेभ्यो धातुभ्यश्च प्रत्येकं विधानाच्चेत्यर्थः । एकस्यानवयवप्रसङ्गेपरस्य विशेषप्रसङ्गे पर्यायो नेति सूचयितुं 'प्रतिपदं विधेश्च' इति हेत्वन्तरनिदर्शनम् । 'ननु पर्यायतां विना तृजादीनां प्रतिपदविधानं न - घटत इत्यस्तु तत्र पर्ययता । विप्रतिपेघ- स्थले तु पर्यायता न युज्यते, वचनद्वयस्यान्यत्र चरितार्थत्वादित्यत आह - अप्रतिपत्ति- वैति। अप्रवृत्तिवेत्यर्थः। तुल्यबलत्वादिति । अन्यत्र चरितार्थत्वादित्यर्थः । अस्तु तुल्यबलता, तस्यां सत्यामुभयनिवृत्तिः कुत्र दृष्टेत्यत आह - तद्यथेति । उभयोन करोतीति। तज्ज्ञात्वा तो तादृशे विषये तं न प्रेपयत इति शेपः । नन्वस्तु व्यक्तिपक्षे उभयोः पर्यायप्रसङ्गः, जातिपक्षे त्वप्रवृत्तिः । तत्र किमनेन सूत्रेण साध्यमित्यत आह - तत्र प्रतिपत्त्यर्थमिति। प्रवृत्त्यर्थमित्यर्थः । परस्येति शेपः। एवं तृजादिवत् पर्यायतापक्षे पूर्वस्य निवृत्त्यर्थमिदं वचनमिति ज्ञेयम्। सुग- मत्वानोक्तं भगवता। कश्चिन्मन्दबुद्धिः 'अप्रतिपत्तिर्वोमयोस्तुल्यवलत्वात्' इति वचनाशयमबुद्ध्वा "तन्यायस्तव्यदादिपु प्राप्नोतीत्याह - तव्यदादीनां विति। कार्यस्येति । घातुमात्रात् पर्यायेण प्रवृत्तेरित्यर्थः। नियमकारीति । पर्यायतावोधकमित्यर्थः । अनवयवेन प्रतिपदविधानसामर्थ्यात् पर्यायता तृजादीनामित्युक्तत्वात् 'तृजादिमिः' इत्यत्रादिशब्देन तव्यदादीनामपि संगृहीतत्वादविदित्वा तत् त्वयैवमुक्तमित्याशयेन समाधत्ते-नंष दोष इति। 'सकृद्गतौ' इति 'पुनः प्रसङ्गविज्ञा- नात्' इति च वार्तिककारेण तत्र तत्र वक्ष्यमाणोऽर्थः प्रकृतसूत्रारूढः कथं भवतीति पृच्छति एता- - - ६ २ 'पा. सू. ६. १. १०४ 'पा.सू. ६. १. १०५. इत्यादी विप्रतिषेधं पा.सू. ७. ३. १०२. पा. सू. ७. ३. १०३. ८ .प. तथा चापन्नप्रयोजनयोः .प. "कस्माच्चिद्धातोः सर्वमित्येवं--प. ननु यद्यपि तां विना प. 'कृतार्यत्वादित्यत आह-प. "तद्दोपस्तव्यदादिपु-प. ४ ·अ.१ पा.४ आ. १ २३५ . वदिहेति । लभ्यमित्याहेति । व्याख्यातप्राय एवायं ग्रन्थः। द्वौ हेतू व्यपदिष्टाविति । एतेन 'व्यक्तिपक्षाश्रयेण सकृद्गतिन्यायः प्रवृत्तः, जातिपक्षाश्रयेण तु पुनःप्रसङ्गविज्ञानन्यायः' इति वदन्तः परास्ताः वैपरीत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । न हि किंचिनियामकमस्ति व्यक्तिपक्षे 'शास्त्रं सर्वं लक्ष्यं व्याप्नोति, न तु जातिपक्ष इत्यत्र । प्रकृतभाष्यं तु जातिव्यक्तिपक्षसाधारण्येनैव दृष्टान्तभेदेन पर्यायाप्रतिपत्ती ये सिद्धे तदाश्रयेण तद्वचनोपपत्तिप्रदर्शनपरम्, न तु जातिव्यक्त्या- श्रयेणेति स्पष्टमेव सुधियाम्। वक्ष्यमाणपूर्वविप्रतिषेधवार्तिकाश्रयणे गौरवमिति लाघवार्थमवैक- मेव वचनं कर्तुमुचितमिति मत्वाह वार्तिककार: विप्रतिषेध इति। इदमयुक्तम्, अङ्गाधिकारे परविप्रतिषेधस्यापीष्टत्वादित्याशयेनाहान्यः कथमिति । सूत्रं च भिद्यत इति । सूत्रेण सिध्यतः परविप्रतिषेघस्योक्तवचनेन वाघ एव सूत्रमङ्गः । अथवा सूत्रपाठे 'अङ्गाधिकारे पूर्वम्' इति सूत्रान्तरे क्रियमाणे पाणिनिकृतसूत्रक्रमसंख्याभङ्गः सूत्रभेदः । भगवानाह यथान्यासमिति । अस्त्येव व्यवस्थायामिति । यज्ज्ञानाद् व्यवस्था भवति तस्मिन्नर्थे वर्तत इत्यर्थः। पूर्वः पर इंति । पूर्वादिपदार्थज्ञाने हि कस्मात् पूर्वः कस्मात्पर इति नियमेनावध्यपेक्षा जायते। सैव च व्यवस्था । इष्टवाची परशब्द इति। इष्टानिष्टविवेकस्तु व्याख्यानतः । तथा च पूर्वविप्रतिषेधवार्तिकानि परविप्रतिषेधवार्तिकवद्वयाख्यानरूपाण्येव, न तु सूत्रानारूढार्थकथनपराणि। एवं च "स्वरिते- नाधिकारः' इत्यस्य चाधिक कार्य स्वरितेन भवतीति पक्षान्तरपरतया व्याख्यानाद्वातिकानि सर्वाणि सूत्रार्थविवरणपराण्येव नापूर्थिकथनपराणीति सिद्धम् । तदिदं सर्वमभिप्रेत्योक्तं भगवता पस्प- शाह्निके "सूत्रेष्वेव हि तत्सर्वं यद् वृतौ यच्च वार्तिके' इति ।। • [२, ३२५-३३० ] (उद्दयोतनम्) नन्वङ्गशब्दस्य शेषपर्यायस्याशेषे निमित्ते कथं प्रवृत्तिः, अत आह पारार्थ्यादिति । निमित्तेऽङ्गशब्दो गौण इहेत्यर्थः । न्यायति । अन्तरङ्गस्य शीघ्रोपस्थितिकत्वात् पूर्वमेव प्रवृत्तिाय्येत्यर्थः । अन्तरङ्गस्य प्राबल्येऽपि नित्यानित्ययोरपीदं सूत्रं व्यवस्थापकं स्यात्, अत आह कार्यमिति । यद्वा, न्यायमेवाह - कार्यमिति। 'विप्रतिपेघे परं कार्यम्' इति कार्यशब्द: "अर्हे कृत्यतृचश्च' इति कृत्यान्त इत्यर्थः। परनित्यान्तरङ्गप्रतिपदविधीनामुत्तरोत्तर- प्रावल्यम्। 'परं विदुः पूर्वपरोपपत्तौ परस्य नित्यस्य च नित्यमेव । नित्यान्त- रङ्गोपगमेऽन्तरङ्गं तस्माद्विधिः प्रातिपदो बलीयान्' इति ॥ वाहुलकादिति । "उणादयो बहुलम्' इत्यौणादिके नप्रत्यये कृत इत्यर्थः । "लोपो व्योर्वलि' इति वलोप: कि न स्यात्, अत आह- अपवादत्वादिति । परत्वादूठः पूर्व लघूपधगुणः किं न स्यात्, अत आह गुणादिति । वकारा- तथा चाहुः - -- 'शास्त्रं कर्तृ, लक्ष्यं कर्म । 'सूत्रभेदः' इत्युचितं भाति । पा. मू. १. ३.११. 'यद्यपीदं पस्पशाहिके न दृश्यते, तथापि पस्पशाह्निकभाप्यमूलकत्वात् 'भगवतोक्तम्' इत्युक्तिर्वोध्या। अब 'आतश्च सूत्रत एवं इति भाष्यव्याख्याने उद्दयोते नागेशेनोक्तम् । एतन्मूलकमेव पठ्यते 'सूत्रप्वेव हि तत्सर्व यवृत्ती यच्च वार्तिके' इतीति । पा.मू. ३. ३. १६९. पा. मू. ३. ३. १. पा. नू. ६. १.६६. ५ 5 ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि नुनासिकप्रत्ययमात्रापेक्ष' ऊ अन्तरङ्गः। लघूपधार्धधातुकापेक्षो' गुणो बहिरङ्गः। तत्र ऊठि। वर्णमात्रापेक्षत्वात् प्रकृतिमात्रापेक्षत्वाच्च । यणन्तरङ्गः । गुणः लघूपधगुणः। नन्वन्तरङ्गे यणि कर्तव्ये बहिरङ्गस्योठोऽसिद्धत्वात् कथं यण्, अत आह -- बहिरङ्गस्यापीति । बहिरङ्गस्यापोति । 'नाजानन्तर्ये वहिष्ट्वप्रक्लूप्तिः'। अचोरानन्तर्यमाश्रित्य यत्र कार्य प्रवर्तते तत्र 'असिद्धं बहिरङ्गम्' इति परि- भाषा न प्रवर्तत इत्यर्थः। दिवि कामो. यस्यासी धुकामः। तस्यापत्यम् "अत इन्' द्यौकामिः । सिवे: क्विप्युठि स्यू:, स्युवि कामो यस्य स्यूकामः। तस्यापत्यं स्यौकामिः । अत्र यण्वृद्धयो- युगपत्प्राप्त्यभावान्न निर्धारणापेक्षेति शङ्कते-नन्विति । अकृतेति । विशेपेणोह्यत इति व्यूहः समुदायः, स न कृतो येपामिति बहुव्रीहिः। अकृतव्यूहाः . पाणिनीयाः। कृतमपि शास्त्रं निवर्तयन्तीत्येतदाश्रयेणैतदुक्तमित्यर्थः। 'प्रयुक्तानामन्वाख्यानम्' इति पक्षाश्रयेणाह --- अथवेति । उत्वे "दिव उत्' इत्यनेन। "हलन्ताच्च'। इक्समीपाद्धल: परो झलादिः सन् कित् स्यात् । ऊडादेश इति। परत्वादित्यर्थः । नन्वत्र द्विर्वचनात् पूर्व परत्वादेव यण् स्यात्, किमन्तरङ्गत्वेन, अत आह - भाष्ये नित्यत्वादिति । वदन्तो दूपयन्तीत्यन्वयः । द्विःप्रयोग इति। स्थाने आदेशपक्षे दिस्थाने दिदीति समुदाय आदेशः, यूस्थाने दुयूसमुदाय इत्येकस्यापि समुदायस्य स्थानि- द्वारापि शब्दान्तरसंवन्धित्वं नास्ति। 'एकस्य द्विरुच्चारणस्य कदाचिद् दिशब्दसंवन्धित्वं कदाचिद् द्यूशब्दसंबन्धित्वमिति शब्दान्तरप्राप्तिरस्तीति · भावः । अकृते आदेशे स्थानिन इकारस्य यण, कृते 'त्वादेशेकारस्येति यणप्यनित्यः स्यात्, तन्निरासाय "द्विः प्रयोगः' इत्युक्तमित्यप्याहुः । गाण्डीवधन्वनेति। गाण्डीवं धनुर्यस्येति बहुव्रीहौ "धनुपश्च' १"वा संज्ञायाम्' इत्यनङि तृतीय- कवचने यणादेशे रूपम्। नित्यत्वमेवाह - कृतेऽपीति । स्वरश्च आधुदात्तः । उदात्तस्थानिकः स्वरितस्थानिको वा यो यण् ततः परस्यानुदात्तस्य स्वरितः स्यादिति सूत्रार्थः । उदात्त इति । "नित्यादिः' इत्यनेन। ननु दिवि कामो यस्येति बहुव्रीही, दिवं कामयत इति १२"शीलिकामि- भक्ष्याचरिभ्यो ण: पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इत्युपपदसमासे वा यण: प्रागुदात्तत्वे औकारस्योदात्तत्वं "न सिध्यति, अत आह धुकाम इति । उत्वे सति यण्, उत्वात् पूर्वमेव प्रकृतिस्वरः स्यात्, अत आह -- तयवेति । समासानन्तरं स्वरे उत्वे च प्राप्तेऽन्तरङ्गत्वादुत्वमेव पूर्वमिति यणनन्तर- मेव स्वर इत्यर्थः। "स्त्रीभ्यो ढक्' १५"अवृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्यः' इत्यणा बाध्यते। तन्नामि- काणोऽपवादो द्वयचः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये १६ ढक् । अतोऽनुवृत्तिद्योतनाय स्त्रीभ्यो ढगिति पठितम् । "एकादेशेऽकृते ढक एवाभावात् तस्मिन् परत उभयप्राप्तिरिति न युक्तमिति शङ्कते - नन्विति । न च "प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि' इति न्यायादकृतेऽप्येकादेशे ढक् स्यादिति वाच्यम्, २ वकारान्तमङ्गमनुनासिकादि च प्रत्ययमपेक्षत इति संज्ञाचतुष्काश्रयत्वादिति भावः । अङ्गसंबन्धिनीमिग्लक्षणां लध्वीमुपधामाधं- धातुकं चाश्रयन् गुणः संज्ञापञ्चकाश्रयत्वाद् वहिरङ्ग इति भावः । पा.सू. ४. १. ९५. पा. सू. ६. १. १३१. पा. सू. १. २. १०. द्विः प्रयोगपक्षे त्वाह - एकस्येति । "द्विचंचनरूपादेश इत्यर्यः । आदेशसंवन्धिन इकारस्येत्यर्थः । 'पा. सू. ५. ४. १३२. पा. सू. ५. ४. १३३. पा. सू. ६. १. १९७. २ का. वा. ३ . २. १-७. "'न' इति नास्ति अ. पा. सू. ४. १. १२०. पा. सू. ४. १. ११३. अपत्येऽर्थे। कद्रुशब्दोकारोडोः सवर्णदीर्घरुप इत्यर्थः । परिभापा ७२. ४ ५ १८ ·अ.१ पा.४ आ. १.. २३७ - तदानी द्वयच्त्वामावात्। ऊडधात्वोर्यो यण् तस्मात् परा नद्यसर्वनामस्थानाजादिविभक्तिश्च नोदात्तेति सूत्रार्थः। प्रातिपदिकग्रहणपरिभापया अङन्ताद्विभक्तिः स्यात्, विभत्त्क्त्युदात्तत्वनिषे- घस्य विभक्त्युत्पत्तौ ज्ञापकत्वं स्यात्, न तु तद्धितोत्पत्ताविति वाशङ्कय 'ढे लोपः' इत्युक्तम् । 'वैक्षमाणिः' इत्यत्रैकादेशात् पूर्वं वृद्धौ ‘वायीक्षमाणिः' इत्यनिष्टं स्यात्, एवं 'सावुत्थितिः' इति । एवमेकादेशात् पूर्व द्विर्वचने जिज्ञौदनीयिषतीति प्राप्नोतीति ज्ञेयम् । शुनेत्यत्र "श्वयुव' इति संप्रसारणे कृते पूर्वरूपत्वाल्लोपयोः संप्रधारणा। संप्रसारणानन्तरमल्लोपप्राप्तिर्नास्तीति शङ्कते - नन्विति । प्राग्भादिति । "आभात्' इत्यत्राङ मर्यादायाममिविधी 'वेति पक्षद्वयस्यापि स्थितत्वात् । मर्यादापक्षे भाधिकारादुत्तरभावित्वेन 'संप्रसारणस्यासिद्धत्वं नास्तीत्यर्थः । अग्ने वहुपक्षसंवादाद- संदेहार्थमाह -~~ प्रयोजनेति। भाष्ये उदात्तनिवृत्तीति । भाष्ये उदात्तनिवृत्तीति। श्वन्नित्यकार : 'उदात्तः । तस्य लोपे "अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इति विभक्तेरुदात्तत्वं स्यादित्यर्थः। "न गोश्वन्साववर्णराडड- क्रुकृद्भयः'। सौ 'प्रथमैकवचने यदवर्णान्तं तस्माद् गवादिभ्यश्च यथाप्राप्तः स्वरो न स्यात् । भाष्ये तृतीयादीति। "सावेकाचस्तृतीयादिविभक्तिः' इति विभक्त्युदात्तत्वस्य । शुनेत्यत्रोदात्त- निवृत्तिस्वरस्य तृतीयादिस्वरेण वाधात् तस्य "न गोश्वन्' इति निषेधे 'देवदत्तस्य हन्तरि' इति न्यायेन पुनरुदात्त निवृत्तिस्वरो न भविष्यति, अत आह - भाष्ये यत्र तौति । तदवतारणपूर्वक व्याचष्टे - स एवाहेति। प्रयोजनवाद्येव। भाष्ये न लाक्षणिकस्यति । न तृतीयादिस्वर- स्यैव, किं तु विभक्तिस्वरमात्रस्येत्यर्थः। बहोरिति । उत्तरपदार्थबहुत्वे वर्तमानबहोः परस्य नजः परस्य वान्तोदात्तः स्यादित्यर्थः । उदात्तनिवृत्तीति । अत्र ङीप उदात्तत्वं नेष्यत इत्यर्थः । स्वरो न स्यादिति। अत्र स एवेष्यत इत्यर्थः। संक्षेपेण ज्ञापकत्वं स्पष्टयति शुनीत्यति । स्वयं प्रयोजनान्तरं वक्तुमुपसंहरति तदेवमिति। बहुश्वेति। डापि टिलोपे आकारान्तम्, डावभावे नकारान्तम्, न तु डीवन्तमित्यर्थः । "ऋन्नेभ्यः' इति डीप: १५"अनो बहुव्रीहेः' इति निषेधेऽपि गौरादित्वात् ङीष् किं न स्यात्, अत आह - गौरादीति। तर्हि भाष्ये 'वहुशुनी' इति कथमुदाहृतम्, अत आह भाष्य इति । परत्वादल्लोप इति 'तेनाभ्युपगमेन १"अन उपधा- लोपिनः' इति डीवङ्गीकारादिति भावः। नन्वल्लोपादेकादेश इत्यनुक्ती कथं पूर्वमेकादेश: स्यात्, अत आह-न्यायेति । शीघ्रोपस्थितिकत्वं न्यायः । 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति न्याय इति केचित् । उदात्तत्वं नित्यादिः' इत्यनेन । स्वरितो वेति। अनुदात्ते पदादी परत उदा- त्तेन सहकादेशः उदात्तः स्वरितो वेति सूत्रार्थः । स्तीर्णस्यापत्यं "पूर्तस्यापत्यमितीनः पूर्वमित्वो- त्वयोः कृतयोर्नास्ति वृद्धया संप्रचारणा, अत आह विभज्यति। भाप्ये आतेस्तीर्यत इति। . १४० - २ १२ - ४ 'पा. सू. ६. १. १६८. पा. सू. ६. १. १८२. महामाप्यम् १. १. ५७. 'निवृत्ति' इति नास्ति-अ. "प्रयोजनान्तरमुक्तमुपसंहरति- अ. पा. सू ४. १. ५. पा.मू. ४. १. १२. "प्रत्यास्यानवादिनेत्यर्थः । 'पा. मु. ४. १. २८. पा.मू. ६. १. १९७. "पूर्णस्थापत्यमितीजः- पा. सू. ६. ४. १३३. पा. सू. ६. ४. २२. चेति संप्रसारणस्य सिद्धत्वं अ; संप्रसारणेन सिद्धत्वं ऋ. ५फिपोऽन्त उदात्त इत्यनेनेति भावः । पा. सू. ६.१.१६१. पा. मू. ६. १. १८२. 'नो' इत्यस्य विवरणं प्रयमंकवचन इति सप्तमीबहुवचनव्यावृत्त्यर्थम् । - 1५ . ८ ·२३८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - स्तनों यङ, इत्वं रपरत्वम्, "हलि च' इति दीर्घः, "सत्यङोः' इति द्वित्वम्, "गुणो यङ्लुकोः' इत्यभ्यासगुणः। एवं पृ इत्यस्य यङ, "उदोष्ठ्यपूर्वस्य' इत्युत्वम्, शेपं प्राग्वत् । अल्लोपस्येति भाष्यम् । ऋत इत्वोत्वे, अकारस्य च लोप इति भिन्नविषयत्वादित्यर्थः । विशेषाभावमेवाह- स्तैणिरिति। भाष्ये इट् आत्मनेपदोत्तमपुरुषैकवचनम्, ङि सप्तम्येकवचनम्, शी "नपुंसकाच्च' इत्यौङ आदेशः । · अनवकाशत्वमेवाह.---- दण्डेति। अनवकाशस्यान्तरङ्गेण वाधे विधिवैयर्थ्य स्यात्, अत आह - एकनिमित्तेति। दण्डाग्रमित्यादौ । अन्तरङ्गमिति। इडादौ गुणदीर्घयो- भिन्ननिमित्तत्वान्नान्तरङ्गवाधकत्वमित्यर्थः । . अनवकाशेनान्तरङ्गस्यापि क्वचिद् बाधोऽस्तीत्याह- "अनवकाशेनेति। अजादिप्राग्दीव्यतीयप्रत्ययापेक्षत्वादलुग् बहिरङ्गः, तदनपेक्षो लुगन्तरङ्गः । प्रतिवन्देस्तात्पर्यमाह -यथेति । समानकक्ष्यः तुल्यवल:, दण्डानमित्यादौ ।। [२, ३२५-३३०] (रत्नप्रकाशः) परशब्देनेष्टत्वाविशेषादन्तरङ्गमपि ग्राह्यमित्याशयेन वार्तिकं स्वीकरोति- अन्तरङ्ग चेति। अन्तः अङ्गानि निमित्तानि अल्पत्वाद्यस्य तदन्तरङ्गम्, बहिः अङ्गानि बहुत्वा- द्यस्य तद् बहिरङ्गम्। वक्तव्यमिति । व्याख्येयमित्यर्थः। कि प्रयोजनमिति । परशब्दे- नान्तरङ्गस्य ग्रहण इति शेषः । प्रयोजनान्याख्यातुमुपक्रमते वार्तिककार: वार्तिककार: – प्रयोजनमिति । स्योन इति। वाहुलकेन सिवेरोणादिके नेप्रत्यये कृते ततोऽपवादत्वाद्वलोपमन्तरङ्गत्वाल्लघूपधगुणं च बाधित्वोठि प्रवृत्ते सति यणादेशोऽप्यन्तरङ्गत्वाल्लघूपधगुणं बाधित्वा प्रवर्तते। तस्मिन् प्रवर्तमाने बहिरङ्ग ऊठसिद्धो न भवति, "नाजानन्तर्ये' इति निषेधात् । धौकामिरिति । विभज्यान्वाख्यानपक्षे दिव् काम इ इति स्थिते वृद्धिं बाधित्वान्तरङ्गे ऊठि यणादेशे च सति वृद्धावल्लोपे च रूपम् । एतेन " "अकृतव्यूहा: पाणिनीयाः' इति दि ऊ काम इ इति स्थितेऽत्र यण्वृद्धयोः प्रसङ्गः" इति कैयटो निरस्तः। अकृतव्यूहपरिभापायां मानाभावात्। सत्यपि तत्र माने यणादेशे सत्येव यणादेशनिमित्तं वृद्धिर्बाधत इति तत्र तत्परिभापाया अप्रवृत्तेः । एव तेनापि पक्षान्तरस्य परिगृहीतत्वाच्च। दुयूषतीति । दिवे: ‘सन्, "सनीवन्तर्ध' इतीडभाव- पक्षे "हलन्ताच्च' इति सनः कित्त्वे सति परत्वादूठि कृते परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च द्विर्वचनं बाधित्वा यणादेशे सति ततो द्वित्वमिति भावः । नित्यत्वाद् द्विवचनमिति । परशब्देन नित्यमपि गृह्यते । परादप्यनित्यान्नित्यमिष्टम्, नित्यात् परादप्यन्तरङ्गमिष्टमिति सूचयितुं द्विर्वचनस्य नित्यत्वं यणोs- नित्यत्वं चाभ्युपगम्यवमुक्तम्। अन्यथा कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेणोभयोनित्यत्वात् परत्वाद्यण एवौ- अत २ प 'पा. सू. ८. २. ७७. प्रगृह्यत्वेन तत्र सवर्णदीर्घत्वस्याप्रसङ्गात् । पा. सू. ६. १. ९. 'प्रदीपे 'निरवकाशेन तु विध्यन्तरेण' इत्यत्र पा.सू. ७. ४. ८२. 'अनवकाशेन तु विध्यन्तरेण' इत्यन्नंभट्टसंमतः पा.सू. ७. १. १०२. पाठ इति भाति। ५स्तीर्णशब्दाकारस्य यस्येति लोप इत्यर्थः । 'परिभापा ५१. 'पा. सू. ७. १. १९. अत्र"'जस: शी' इति 'परिभापा ५६. श्यादेशः" इति युक्तं भाति । नपुंसकाच्चेति पा.सू. ७. २. ४९. शीमावविवक्षायां तस्य ईदन्तद्विवचनत्वात् "पा. सू. १. २. १०.

·अ.१ पा.४ आ. १ २३९ " चित्येनायुक्तमिदं स्यात् । एतेन 'एतद् भाष्यं दूषयन्ति -द्विः प्रयोगो द्विर्वचनं षाष्ठिकं व्यवस्था- पितम्। तत्र शब्दान्तरप्राप्त्या द्विवचनमनित्यम्, यण् नित्य इति वदन्तः' इति कैयटो निरस्तः । कृताकृताप्रसङ्गित्व मात्रस्यैव नित्यताया भगवतोऽभिप्रेतत्वात् । प्रकृतभाष्यस्यात्याभिप्रायकताया उक्तत्वाच्च । संप्रधारणा एकविषयतान्तरङ्गबहिरङ्गभावेन । यणादेशो हीकः, अल्लोपस्त्व- कारस्येति तयोरेकविषयत्वमेव · नास्ति । एतेन एतेन " 'गाण्डीवधन्वना' . इत्यत्रास्ति संप्रधारणा। गाण्डीवंधनु अन् ‘आ इति स्थिते यदि पूर्व यणादेशस्ततः "न संयोगाद्वमन्तात्' इत्यल्लोपनिषेधा- द्रूपं सिध्यति। अथ तु परत्वादल्लोपः स्यात् ततो यण् न स्यात् । एवं हि नित्यत्वात् पूर्वमत्र यण् भवतीति मन्यते। कृतेऽप्यल्लोपे तस्य स्थानिवत्त्वाद्यण: प्राप्त्या नित्यत्वम् । यणि कृते नास्त्यल्लोपः, प्रतिषेधादिति तस्यानित्यत्वम्" इति कैयटो निरस्तः । यस्य यणादेश: प्राप्तस्तस्यैवं गुणादिषु प्रसक्तेषु प्रयोजनस्य विवक्षितत्वेन तत्राल्लोपस्य यण्कापिण्यप्रसक्त्यांशङ्काया मन्दत्वात् । माविनिमित्तकनिषेधविषये विधेः. प्रवृत्त्यसंभवेन यणप्रवृत्तेनिधित्वेन नित्यत्वेन समाधानस्यापि मन्दत्वात्। लोकसिद्ध परिहृत्यापवादन्यायस्य विधिनिषेधविषयेऽपि प्रवृत्ती बाधकाभावात् । धौकामिरिति । दि उ काम इ इति स्थिते परं "जित्यादिनित्यम्' इत्याधुदात्तं बाधित्वान्तरङ्गे यणि ततो वृद्धौ ततः स्वर इति भावः । वस्तुतस्त्विदं स्वरोदाहरणमयुक्तम्, परत्वात स्वरं बाधित्वा वृद्धौ प्राप्तायां वृद्धि वाधित्वान्तरङ्गस्य यणः प्रवृत्त्यवेष्टसिद्धेः। वृद्धयपेक्षया स्वरस्यान्त- रङ्गत्वाश्रयणे तु वृद्धयुदाहरणत्वमस्यायुक्तम् । काद्रवेय इति। कद्रुशब्दात् "संज्ञायाम्' इत्यूङि कृते "यचः' इति ढक, तस्यं एयादेशः, "ढे लोपोऽकवाः' इति निषेधादोर्गुणश्च प्राप्नोत्येकादेशश्च । अन्तरङ्गत्वादेकादेशो भवति। एतेन "नन्वकृत एकादेशे "अप्रत्ययः' इति निषेधात् प्रातिपदिक- त्वाभावात् तद्धित एव न स्यात् । कृते त्वेकादेशे तस्यान्तवद्भावात् प्रातिपदिकत्वात् तद्धितो- त्पत्तिरित्यानुपूर्व्या सिद्धत्वादप्रयोजनमेतदित्याहुः । अत्रोच्यते, अकृतेऽप्येकादेशे "नोङधात्वोः' इति "ढे लोपोऽकवाः' इति निषेधाच्च ज्ञापकाद् भविष्यति तद्धित इत्यदोपः" इति कैयटो निरस्तः । विभज्यान्वाख्यानपक्षमादायैव प्रायेण प्रकृतप्रयोजनानां दर्शितत्वेन स्वयमपि प्रागेव तथैवोक्तत्वेनात्र पुनः शङ्काकरणस्यासंवद्धप्रलापत्वात् । - एकादेशोत्तरं तद्धितोत्पत्तावपि १'नोङवात्वोः' इति १२ढे लोपोऽकवाः' इति च निपेघस्योपपत्त्या "तज्ज्ञापकेन तत्र तद्धितसाधनेन समाधानस्याप्यसंबद्ध- प्रलापत्वात् । वक्षमाणिरिति । वि ईक्षमाण इ इति स्थितेऽन्तरङ्गत्वादेकादेशे सति ततो वृद्धिः, तत्तः स्वरः। जुज्ञौदनीयिषतीति । ओदनीयिष इति स्थितेऽन्तरङ्गत्वादेकादेशः, ततो द्विवचनमिति भावः । नित्यत्वाद् द्विवचनमिति । दर्शितोऽस्याशयः दर्शितोऽस्याशयः। शुनैति। शु अन् आ इति स्थिते। अल्लोपश्चेति । "असिद्धवदत्रामात्' इत्येतत् 'प्राग्भात्' इत्याश्रित्येदम् । तस्मिन्न- नाश्रिते हि संप्रसारणस्यासिद्धत्वात् १"न संयोगाद्वमन्तात्' इति निषेधः प्राप्नोतीति कयटः । तन्न, २ 'मात्रेणव प. पा. सू. ६. ४. १३७. । 'प्रकल्प्य चापवाद' इत्यस्यार्थानुवादः । परिमापा ६४. पा.मू. ६. १. १९७. पा. सू. ४. १. ७२. पा. सू. ४. १. १२१. स्त्रीभ्यो ठक्क पा.मू. ६. ४. १४७. “पा. सू. १. २. ४५. पा. सू. ६. १. १७५. पा. सू. ६. ४. १४७. पा. सु. ६. १. १७५. पा. सू. ६. ४. १४७. तज्ज्ञापनेन पा. मू. ६. ४. २२. पा.सू. ६. ४. . - .

·२४० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि "न संयोगात्' इति निषेधस्य प्रत्ययाश्रयत्वाभावेन संमानाश्रयत्वाभावादेव तं प्रति संप्रसारणस्या- सिद्धत्वाभावात्। "संभवव्यभिचाराभ्यां स्थाद्विशेषणमर्थवत्' इति न्यायन तत्र व्यभिचाराभावेन प्रत्ययाश्रयणानौचित्याच्च। उदात्तनिवृत्तिस्वर इति। "अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इत्यनेन । तबाङ उदात्तः स्यादिति भावः । तृतीयादिस्वरस्येति । "सावेकाचस्तृतीयादिविभक्तिः' इत्यादिना विहितस्येत्यर्थः। ननु तृतीयादीनां स्वरस्तृतीयादिस्वरः । तथा च 'शुना, शुने' इत्य- त्रोदात्तनिवृत्तिस्वरोऽपि तृतीयादिस्वर एवेति स निषेधस्तत्र प्रवर्तत एवेति न तत् प्रयोजनमित्यत- स्तदपहायोदाहरणान्तरं दर्शयितुमाह यत्र तौति । शुन इति। तृतीयादीत्यत्रादिशब्दस्य व्यवस्थावाचकत्वाच्छसस्तेनाग्रहणमित्युदात्तनिवृत्तिस्वरः स्यादिति भावः । लाक्षणिकस्यति। "सा- वेकाचः' इत्यादिलक्षणविशेषविहितस्य स्वरस्य "न गोश्वन्' इति प्रतिपेध इति [न] ब्रूम इत्यर्थः । नापि तृतीयादिविभक्तिस्वरस्य येन केनचित्प्राप्तस्येति शेपः। कि तीति । कस्य तर्हि स प्रतिपेघ इति भावः। विभक्तिस्वरस्येति । तथा च शुनः पश्येत्युदाहरणं न भवतीति भावः । बहुशुनीति । वहवः श्वानो यस्यां सेत्यर्थः । तत्र “वहोर्नवदुत्तरपदभूम्नि' इति श्वन्शब्दस्या- न्तोदातत्वे सति ततो डीपि तस्मिन् परतोऽल्लोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण 'डीवुदात्तः स्यादिति भावः । उदातनिवृत्तिस्वरस्यापीति। सामान्येनेति शेपः। विज्ञायतेति । तदा कि स्यादिति शेषः । उत्तरमाह प्रयोजनवादी-नैवमिति। कुमारीति। कुमारशब्द: साववर्णान्त इत्यत्राप्युदात्त- निवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधः स्यादिति भावः । प्रयोजनप्रत्याख्यानवाद्याह -- एवं तीति । गौरा- दिपु पठति' इत्यस्यैव विवरणम् -- अन्तोदात्तार्थ यत्तं करोतीति । "सिद्धं हि डोपवेति । डीपि सत्युदात्तनिवृत्तिस्वरेणेति भावः । वस्तुतस्तु 'बहुशुनी' इत्युदाहरणं भवत्येव, अन्यार्थम् 'अन्तरङ्गं च' इति वचने आश्रिते "पूर्वरूपस्यैव प्रवृत्तावुदात्तनिवृत्तिस्वराप्रसक्त्या डीपोऽन्तोदात्तताया असि- द्धः। यदि 'अन्तरङ्गं च' इति वचनं श्वनशब्दमात्रविषयकं स्यात्तदा ज्ञापकेन सिद्धिमाश्रित्य तद् वचनं प्रत्याख्यातुं शक्यम् । तस्मात् कृत्वाचिन्ता मायमेतत्। एतेन "तदेवमल्लोपादेकादेशस्य स्वरार्थत्वं दूपितम्। "विशेषान्तरं त्वस्त्येव । यद्यल्लोपो भवति ततः "अन उपधालोपिनः' इति डीपि सति 'बहुशुनी' इति भवति । यदा त्वेकादेशेनाल्लोपो बाध्यते तदोपधालोपित्वाभावा- न्डीयभावात् 'बहुश्वा' इति भवति। गौरादिलक्षणोऽपि डीपत्र नास्ति, अनुपसर्जनाधिकारात् । माप्ये तु 'बहुगुनी' इति प्रत्याख्यानवादिमतेनोपन्यस्तम्। तत्पक्षे किल डीपान भाव्यमिति । न्यायमूलं चेदमन्तरङ्गं वलीय इति । न च न्यायस्यान केनचिदापोऽस्तीति बहुश्वेत्येव माव्यमिति न्यायविद आहुः" इति फयटो निरस्तः। एकादेशे मत्यप्यकारस्योपधाभूतस्यानुच्चारणलक्षण- लोपस्य जातन्येन डीपः प्रवृत्तेनिरातङ्कत्वात् । सिद्धान्तेऽभिमतरूपस्य प्रत्यारयानवादिमतपरत्व- कल्पने मानामावाच्च। सौरियतिरिति । धोकामिना तुल्यमेतत् । नास्ति संप्रपारणेति । अन्नरमावहिरङ्गभावेनकविषयता नास्तीत्यर्थः । 'स्तरिता' इत्यादी तु तयोस्तुल्यविषयत्वेन 1 'पा. गू. ६. २. १७५. 'पा. गू. ६. ८. १३७. डीनुदात्त:-प, फ.. 'लो. पा. गारगी पृष्टम् ७९.. माप्ये 'गिदं हि स्यान्दीपव' या 'गिदं पा. ग ... १. १६१. हि होपव' इति पाठोऽमिगत अति भाति । 'टाययपत्यर्थः। आदिति टागंगा प्रानाम्। "पूर्यगूनस्यय-प. "गा ना-प. 'प्रयोजनानाम्' :नि मुनिनादी अपने। .

·अ.१ पा.४ आ.१' २४१ कल्पने मानाभावाच्च । सौथितिरिति । द्यौकामिना तुल्यमेतत् । नास्ति संप्रधारणेति । अन्तरङ्गबहिरङ्गभावेनैकविषयता नास्तीत्यर्थः । 'स्तरिता इत्यादौ.. तु तयोस्तुल्यविषयत्वेन नान्तरङ्गबहिरङ्गभाव इति पाठप्रसिद्धपरत्वाश्रयेणैव निर्वाहः । स्तैणिरिति। स्तृत इ इति स्थिते इत्वे सति वृद्धिः। स्वरे नास्ति विशेष इति। स्वरोत्तरमित्वे इत्वोत्तरं स्वरे वेति शेषः । प्रयोजनवार्तिकान्तरं पठति - इण्डिशीनामिति। विषयभेदेन सवर्णदी? यण्गुणयोरपवाद इत्य- जानन् शङ्कते न वेति। "तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन यक्षानुरूपवलिन्यायेन वा समाधत्ते --नैतदिति। एतेन “एकनिमित्तप्राप्तविघ्यन्तरबाधनेन लब्धावकाशः सवर्णदीर्घोऽन्तरङ्गं बाधितुं न शक्नोतीति भावः। निरवकाशेन तु विध्यन्तरेण सावकाशोऽन्तरङ्गोऽपि विधिर्वाध्यते, यथा "गोत्रेऽलुगचि' इत्यलुका लुक्” इति कैयटो निरस्तः । सामान्यतो विषयविशेषनरपेक्ष्येणापवाद्या- पवादकभावमङ्गीकृत्य विषयविशेषे बाध्यबाधकभावाभ्युपगमे मानाभावात्। तदभ्युपगमे भिन्न- निमित्तविधिबाधकत्वं भवतु, एकनिमित्तविधिवाधकत्वं मा भूदिति. वैपरीत्यापादनस्य ज्ञापकबलेन परिहाराश्रयेऽत्यन्तमौर्खापत्तेः। विशेषपुरस्कारेणैवापवाद्यापवादकमावस्याश्रयितुमुचितत्वाच्च । वा परत्वादिति। अन्तरङ्गापेक्षया पाठप्रयुक्तपरत्वसमं विषयान्तरप्रयुक्तमपवादत्वमिति भावः ।। [२, ३३१-३३५] (उद्द्योतनम्) खट्वामात्मन इच्छतीति "सुप आत्मनः क्यच्', - "क्यचि च' इतीत्वम् । 'वि- भज्यान्वाख्यानपक्षे उभयप्राप्तिमाह - खट्वेति। नन्विति । आप ईकारे कृते खट्वाकारस्य "यस्य' इति लोपान्न गुणप्रसङ्ग इत्यर्थः । 'स्थानिवत्त्वादिति। गुणस्तु पूर्वपरयोविधिः, न पूर्व- विधिरिति तस्मिन् कर्तव्ये स्थानिवद्भावो नास्तीति भावः। कमण्डलुशब्दात् "संज्ञायाम्' इत्यूङ । "मद्रवाहुशब्दाद् १२“वाह्वन्तात् संज्ञायाम्' इत्यूङ । द्वाम्यां "स्त्रीभ्यो ढक्' "ढे लोपोऽकवाः' इत्यू- लोपः ऊङ इति। तस्य लोप एव, नेत्वमिति यथासंख्यार्थं लोपस्यैव पूर्वनिर्देशो युक्तः । ऊकारस्यापीत्वे यथाश्रुत ग्रहोऽपि साधुः स्यात् । तच्च नास्तीत्यर्थः। लोपेत्वाभ्यामित्यस्यासाधु- त्वमाशङ्कय समाधत्ते यद्यपीति । यथासंख्यामावस्य प्रयोजनम् - भाष्ये आपोऽपीति । 'चौडि:, बालाकिः' इत्यत्र वाह्वादित्वादिन् । तत्र चूड आ इ, बलाक आ इ, इति स्थिते पूर्वमेकादेशाभावेऽप्याकारस्य यस्य' इति लोपे पुनरकारस्यापि "लोपे रूपसिद्धेरेकादेशस्य पूर्वभावो पूर्वमिति । असिद्धत्वादिति । "असिद्धवदत्रामात्' इत्यनेन । चिणो लुक् व्यर्थ; अत आह १८८ १० २ ३ ४ ५ पा. सू. 'लो. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ३५. ली. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ६५. पा. सू. ४. १.८९. पा. सू. ३. १. ८. पा. सू. ७. ४. ३३. पविभज्यव्याख्यानपक्षे अन्त्यस्येति भावः । पा. सू. ६. ४. १४८. प्रदीपे 'ईत्वस्य स्थानिवद्भावात्' इत्यत्र 'ईत्वस्य स्थानिवत्त्वात्' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । पा. सू. ४. १. ७२. "भाष्ये 'भाद्रवाहेयः' इत्यत्र 'माद्रबाहेयः' इति निर्णयसागरमुद्रिते पाठः । सोऽवामिसंहितः । पा. सू. ४. १.६७. ४. १.१२०. पा. सू. ६. ४. १४७. १५ ग्रहे साधु स्यात् म. पा. सू. ६. ४. १४८. १७ यस्येति चेत्यनेनैवेति भावः । पा.सू. ६.४. २२. अ. . ८ १ 16 ·२४२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - चिणो लुकीव "यस्य' इति लोपोऽपि तस्मिन्नेवासिद्ध इति भावः। भाष्ये 'आत्वनपुंसक' इत्यादि यथासंभवमुदाहरणेषु प्रयोजनं ज्ञेयम् । अनैमित्तिकमात्वं प्रत्ययात् पूर्वमेव स्यादिति कथमयादि- प्रसङ्गः, अत आह -विभज्येति। छत्रमित्यस्य प्रत्ययत्वाभावात् तस्मिन् कथं 'ग्ला' इत्यात्वम्, अत आह-ग्ला इति क्विबन्तमिति । तर्हि "पदान्ताद्वा' इति तुका कथं संप्रधारणम्, अत आह -- अत्रापीति । यथेति । ढोकः कान्तत्वेन 'यथा आत्वं न, एवं 'ग्लैत्' 'इत्यस्यापीत्यर्थः । "आत्सूत्रे उपदेशग्रहणात् तुगनन्तरमप्यात्वं स्यादिति नेदं प्रयोजनम्, 'अत आह -- उपदेशेति । अनजन्तत्वादिति । अजन्तस्य प्रातिपदिकस्य क्लीवे ह्रस्वविधानादित्यर्थः। रायमतिक्रान्तमति- शयितो राः यस्येति वा अतिरि। आराशस्त्रीति। समाहारद्वन्द्वः। 'शस्त्रीदम्' इतीकारस्य दीर्घत्वमिष्यते, तन्न स्यादित्यर्थः। तुङ न स्यात् ह्रस्वाभावात् । तुङ न स्यात् ह्रस्वाभावात् । नन्वग्निचिच्छब्दस्य पुंल्लिङ्गत्वे 'अग्निचि सु अत्र' इति स्थिते विभक्त्या व्यवधानात् कथं तुक् स्यात् । तुकः पूर्व हल्ङ्यादि- लोपाभावात्, अत आह-नपुंसकमिति । तत्र "स्वमोनपुंसकात्' इति तुकः पूर्वमेव लुक् । "लुका लुप्तं न स्थानिवत्' इति यणोऽल्विधित्वाद्वा न स्थानिवद्भावः। भाष्ये जगद्व्यामिति । "द्युतिगम्योढ़े च' इति वातिकात् क्विद्विवचने। “गम: क्वौ' इत्यनुनासिकलोपः। जनगद्भ्यां जनं गच्छतीति गमे: "क्विप् च' इति क्विप् पूर्ववन्मलोपः। जगत्यतीति । जगदात्मन इच्छतीति क्यच् । सुकृत्यतीति । 'सुकृतमात्मन इच्छतीति क्यचि 'सुकृ य' इति स्थिते "रीकृतः' इति रीङादेशः प्राप्नोति । माप्ये सुकृदिति । "ऋदुशनस्' इत्यनङ प्राप्नोति । 'सुकृदुष्कृती' इत्यत्र 'आनतो द्वन्द्वे' इत्यानछ । कथमिति। "ऋतो विद्यायोनिसंवन्वेभ्यः' इत्यतस्तदनु- वृत्तरित्यर्थः। शस्य ङित्त्वात् कथं गुणप्राप्तिः, "इयङ वा कथमन्तरङ्गः, अत आह-धि धारण इति । तिवाश्रय इति । "पुगन्तलघूपघस्य' इत्यनेनेत्यर्थः। 'प्रासुस्रवत्' इत्यत्र तिवाश्रितलघू- पघगुणाच्चडाधित उवङन्तरङ्गत्वाद् भवति। ननु "शु इ अतुस् इति स्थिते २"इको यणचि' इत्यस्यापयादेनेयङा भाव्यम्, न यणा, अत आह एरिति । तस्येयङपवादत्वादित्यर्थः । 'ह आ अतुस्' इति स्थिते "आतो लोप इटि च' इत्यालोपेऽप्युवङा रूपसिद्धेः किं पूर्वत्वेन, अत आह -- हृति। ह्वेञः कृतात्वस्य निर्देशः। "ह्वः संप्रसारणम्' इत्यनुवृत्तिकथनम्। अणि . १४ . - पा. सू. ३. २.७६. 'पा. मू. ६. ४. १४८. 'सुकृत्' इति क्विवन्तोऽयम् । एवमुत्तरत्रापि । 'अगितीति प्रमज्यप्रतिषेधेऽपि प्रत्ययपरत्व पा. सू. ७.४. २७. विषय एवात्वविधानादिति भावः । पा. सू. ७. १. ९४. पा. मू. ६. १. ७६. पा. मू. ६. ३. २५. लुफि गते तान्तत्यादेजन्तत्वाभावादिति पा. मू. ६. ३. २३. मायः। श्या च कथम् अ. 'आदेन उपदेश इति सूत्र इत्यर्थः । पा. मू. ७. ३. ८६. अतिगमिता रा: अ. 'शुद अतुस् इत्यत्र उमारस्येगारस्य यणि पा. गू. ७.१.२३. प्राप्ते उकारस्यानिकयणोऽपवादमूतपूर्वरूपेण 'मा. पा. १. १.५८. पिपलगिति पातिकक वाधितत्वं सिदवत्कृत्य इकारस्थानिकण्विपये देशविपरणम्। विचार: नियत इति बोध्यम् । 'पा. पा. ३.२. १७८-३. 'पुतिगमिजुहोतीनां "पा. गू. ६. १. ७७. ग' भयरदेशमानानुकरणमिदम् । पा. गू. ६.४.६४. पा........ 'पा. मू. ६.१.३२. 12 . -- .

·अ.१ पा.४ आ. १ २४३ "तस्येदम्' इत्यनेन । भाप्ये सौदामनीति। सुदमनस्येयमिति "तस्येदम्' इत्यण् । अनुशतिका- देराकृतिगणत्वादुमयपदवृद्धिः । इदमपि विभज्यान्वाख्यानपक्षे उदाहरणमित्याह यद्यपीति । 'अत्र नित्यत्वादेव प्रत्ययस्य प्राप्रवृत्तिसिद्धेः किमन्तरङ्गत्वेन, अत आह- यद्यपीति । माप्ये लादेशशब्देन "एर:' विवक्षितः । अत्र कृतेऽपि यणि तस्य स्थानिवद्भावादुत्वं स्यात्, अत आह --- यद्यति। ननु पूवंशालाराब्दस्य कर्मधारयं कृत्वा सा प्रिया यस्येति बहुव्रीही प्रकृतिस्वरेणापि तत्पुरुषस्वर: समासान्तोदात्तत्वं सिव्यत्येवेति किमन्तरङ्गत्वेन, अत आह-पूर्वेति। उदात्तत्वं "समासस्य' इत्यनेन। प्रकृतिस्वरत्वे पूर्वपदस्य कः स्वरः स्यात्, अत आह स्वाङ्गेति। फिट्सूत्रमिदम्। शिट् सर्वनाम । माप्ये एपा परिभाषा 'अन्तरङ्ग बलीयः' इति परिभापा ।। [२, ३३१-३३५] (रत्नप्रकाशः) खट्वीयतीति। खट्व आ य इति स्थिते एकादेशोत्तरमीत्वमिति भावः । पूर्वमीत्वे तु "आद् गुणः' इति गुणः स्यात् । न च गुणं वाधित्वा परत्वात् “यस्य' इत्यकारलोपः स्यादिति वाच्यम्, पूर्वविधौ स्थानिवद्भावात् । न च गुणस्यापि पूर्वविधित्वात् तस्मिन् कर्तव्ये स्थानिवद्माव: स्यादिति वाच्यम्, पूर्वस्यैव परस्यैव वा विधावित्यवधारणस्य तत्राश्रितत्वात् । अत एव सवर्णदीर्घ कर्तव्येऽपि स्थानिवन्न भवति। एवं च तत्रावधारणाश्रयणे प्रकृतभाष्यमप्यनुकूलम् । फामण्डलेय इति। "सनायाम्' इत्युङ, "स्त्रीभ्यः' इति ढक्, "ढे लोपोऽकवाः' इति लोपात् पूर्वमेकादेशः। पूर्व लोपे तु ततो यणि 'कामण्डल्वेयः' इति प्रसज्यतेति भावः। दर्शितोदाहर- णानुरोधेन शङ्कते- अयेति । समाधत्ते--संख्यातानुदेश इति । मा भूदिति । यथाश्रुत- न्यासे ह्यूङ ईत्वाप्रसक्त्या यथासंख्यं वाध्यते। अन्यथान्यासे त्वूङो लोपसंभवेन "तत् स्यादिति दोप इति भावः। एतेन "यद्यपि "अजाद्यदन्तम्' इतीत्वशब्दस्य पूर्वनिपातो न्याय्यः, तथापि लक्षणे "प्रायेणासी नाद्रियते” इति कैयटो निरस्तः । "अभ्यहितं पूर्वम्' इति वचनस्य ततोऽपि वलीयस: सत्त्वेन यथासंख्यस्याभ्यहितत्वे वैपरीत्यस्यैव न्याय्यत्वात्। प्रकृत"विचारस्याभ्यहिताव- धारणपर्यवसायित्वेनात्र "अजाद्यदन्तम्' इत्येतदाश्रयणानौचित्याच्च। चौडिरिति। चूडाशब्दो वाह्वादिः, तत्र पूर्वमाकारलोपे तु तस्य स्थानिवत्त्वादसिद्धत्वाद्वा अकारलोपामावे गुणे सति चौडे- रिति स्यादिति भावः । आत्वेति । आत्वं च नपुंसकोपसर्जनयोर्हस्वत्वे चेत्यवयवार्थों बोध्यः । वानीयमिति । वे अनीय इति स्थिते प्रकृतिप्रत्ययोभयाश्रयतया बहिरङ्गमयादेशं वाधित्वा प्रकृति- २ । ४ 'पा. सू. ४. ३. १२०. पा. सू. ४. ३. १२०. अत्रानित्यत्वादेव अ, ऋ. पा. सू. ३. ४.८६. -ऋ. पा. सू. ६.१. २२३. पा. सू. ६. १. ८७. पा. सू. ६.४.१४८. *पा. सू. ४. १. ७२. पा. सू. ४.१. १२०. पा. सू. ६. ४. १४७. १२ यथासंख्यमित्यर्थः। पा. सू. २. २. ३३. १४ प्रायेण तन्नाद्रियते प, फ. का. वा. २.२.३४-४. ६ विचारस्याभ्यहितानभ्यहितावधारण-फ. पा. सू. २. २. ३३. १४ असिद्धवदत्राभादित्यनेनासिद्धत्वं बोध्यम् । ७ ८ ·२४४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मात्राश्रयतयान्तरङ्गमात्वं' भवतीति भावः । ग्लाच्छत्रमिति । ग्लैव् छत्रमिति स्थिते "वेरपृक्त- स्य' इति वलोपे सति "पदान्ताद्वा' इति तुकं बाधित्वा आत्वे कृते ततस्तुक् । पूर्वं तु चेद् धातोरेजन्तत्वाभावादात्वं न स्यादिति भावः । नपुंसकोपसर्जनहस्वत्वमिति । द्वन्द्वान्तश्रूयमाणस्य 'ह्रस्वत्वशब्दस्य प्रत्येकमन्वयादभिमतसिद्धिरिति सामान्यत एकवचनम् । अतिर्यत्रेति। अतिरि अत्र इति स्थिते . यदि पूर्वमायादेशः स्यात् तीनजन्तत्वाद्धस्वाभावे 'अतिरायत्र, 'अतिरा अत्र' इति वानिप्टं स्यादिति भावः । अतिरिच्छत्रमिति । “पदान्ताद्वा' इति तुगभावपक्षे एतत्सिद्धा- वपि तेन तुकि पूर्व प्रवृत्ते ह्रस्वाभावे 'अतिरच्छत्रम्' इति पाक्षिकमनिष्टं स्यादिति भावः । आरा- शस्त्रीदमिति। यद्यत्र पूर्वमेकादेश: स्यात् तर्खेकादेशस्य पूर्वान्ततामाश्रित्य ह्रस्वे कृतेऽनिष्टं प्रस- ज्यतेति भावः । निष्कौशाम्बिच्छत्रमिति । अन्यथा 'निष्कौशाम्बी छत्रम्' इत्यपि रूपान्तरं स्या- दिति भावः। यद्यपि तत्र पूर्वं तुकि कृतेऽपि तस्य स्त्रीप्रत्ययग्रहणेन ग्रहणात् "निर्दिश्यमानस्य' इति वा, “अचः' इत्युपस्थितौ "अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य' इति वा ईकारस्य ह्रस्वे कृते एकमेव रूपं फलति, तथापि "पर्जन्यवल्लक्षणन्यायेन ह्रस्वे सत्येव तुगतापीति दर्शयितुमिदम्। अग्निचिद- बेति। अग्निचिच्छब्दोऽत्र नपुंसको ज्ञेयः, लिङ्गान्तरपरत्वे विभक्त्या व्यवधानेन यणादेरप्रसक्तेः । नपुंसकत्वे तु "अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् वाघते' इति स्वमोलुंकि यणादेस्तुकश्च संप्र- धारणायां पूर्व तुकीष्टं सिध्यति । अनङानअभ्यां चेति। पूर्वमेतौ न स्मृती, पश्चात् स्मृताविति पृथग्वचनम्, "न चेदानीमाचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति' इति पस्पशायां भगवतोक्तत्वेन पुनः पूर्ववचनगतद्वन्द्वेऽनयोनिवेशायोगात् । सुकृदुष्कृताविति। सुकृ दुष्क औ इति स्थितेऽनङानडी वाधित्वान्तरङ्गत्वात् तुकि कृते ततस्तयोरप्रसक्तेरिष्टं सिघ्यतीति भावः। एतेन 'कथं पुनरवानङ प्राप्नोति। यावता विद्यायोनिसंवन्धवाचिनामृकारान्तानां द्वन्द्वे स विहित इति चिन्त्यमेतत्' इति कैयटो निरस्तः। एतद्भाण्यानुसारेण पुनः ऋतो ग्रहणसामर्थ्येन चानविधौ ‘विद्यायोनिसंवन्धेभ्यः' "इत्यस्यानुवृत्त्यमावस्यवाश्रयितुं युक्तत्वेन तदनुवृत्त्याश्रितवृत्तिकारव्याख्यानानुसारेणैतद्भाष्यदूप- णानौचित्यात् । "होतृपोतृप्रशास्तृणाम्' इत्यत्र तु "अपतृन्तृच्' इत्युकारान्तेतरपदघटितत्वाद् द्वन्द्व- स्यानङमावः। एते विधयश्चेति । पूर्ववार्तिकगतद्वन्द्वान्तर्गतिरेवानङानोरुचिता। पृथग्वचनं तु पश्चात् स्मृतत्वादिति सूचयितुं बहुवचनेन निर्देशः कृतः। तत्रानयोनिर्देशे ह्ययं निर्देश उप- पनो भवति । अन्यथा 'एती विधी च' इत्येव ब्रूयात् । धिपतीति। 'घि धारणे' तुदादिः, लघूपधगुणं वाधित्वान्तरङ्ग इयडिति भावः । उवङादेशश्चेति। पश्चात्स्मृतत्वात् पृथग्वचनम् । यणादेशश्चेति। "एरनेकाचः' इत्यनेन। जुहुवतुरिति । यद्ययाकारस्य "आतो लोप इटि च' पति लोप: स्यात् तदा तस्य स्थानिवत्त्वादसिद्धत्वाद्वा“ उवद्ध न स्यादिति भावः । औपगवीति । "परिभापा १२०. "परिमापा ५२. १२ ३ आदेच उपदेश इत्यनेनेति भावः । 'पा. मू. ६. १. ६७. पा.मू. ६. १.७६. हस्वसदस्य 'अतिरा अमेति या' इति नास्ति 'पा. गू. ६.१.७६. 'परिमापा १२. 'पा. गू. १. २. २८. परिमाण १०४. - 'महाभाप्यम् पस्पशाहिके व्याकरणपदार्थ- विचारावसरे। इत्यस्यानुवृत्त्यभावस्याश्रयितुं-प. 1.मू. ६.४.११. 'पा. गू. ६.४.११. पा. p. ६. ४.८२. पा. गू. ६.४. ६४. "अमिदवदित्यने नासिदत्यम् ।

·अ.१ पा.४ आ. १ २४५ अण आधुदात्तत्वे डीपोऽनुदात्तत्वे च सति ततः “यस्य' इति लोपे डीप उदात्तनिवृत्तिस्वरेणोदात्तता सिध्यतीति भावः। एतावत्पर्यन्तं वाक्यात् पदान्यपोद्धृत्यान्तरङ्गवलीयस्त्वप्रयोजनानि दर्शितानि । इदानी वाक्यघटकप्रकृतिमागान् पृथग्व्यवस्थाप्य प्रत्ययप्रमृतेविधिमभ्युपगम्य तत्प्रयोजनं दर्शयितुमाह -प्रत्ययविधिरिति । अग्निरिन्द्रमिति! अग्नि इन्द्र इति स्थिते एकादेशं प्रातिपदिकद्वयाश्रयं वहिरङ्ग बाधित्वैकप्रातिपदिकाश्रयतयान्तरङ्गे प्रत्यये कृते तत एकादेशाप्रसक्तिरिति भावः। एतेन 'यद्यपि प्रत्ययरहितायाः प्रकृतेः प्रयोगो नास्ति, तथापि वाक्यस्य विभज्यान्वाख्याने क्रियमाणेऽयं विचारः क्रियते' इति निरस्तम्। 'यद्यपि' इत्याद्याक्षेपस्य वाक्यविभागान्वाख्यानपक्षमाश्रित्यैव प्रवृत्तत्वेन तत्पक्षाथयणकयनमात्रेण समाधानानौचित्यात् । यणादेशाच्चेति । पश्चात् स्मृत- मिदम्। पचत्वति। यद्यत्र पूर्व यणादेशः स्यात् तहि यणोऽल्विवी वर्तमानेकारसंज्ञाभावेनो- त्वामावै 'पचत्यत्र' इत्येव स्यादिति भावः। पूर्वशालाप्रिय इति । पूर्वा शाला प्रिया यस्येति त्रिपदे बहुव्रीही कृते "तद्धितार्योत्तरपदसमाहारे च' इति पूर्वशालाशब्दयोस्तत्पुरुषे कृते पदत्रयसमु- दायात्मकबहुव्रीह्याश्रिततया बहिरङ्ग पूर्वपदप्रकृतिस्वरं वाघित्वा पदद्वयात्मकतत्पुरुषाश्रयतयान्तरङ्गः "समासस्य' इति तत्पुरुपान्तोदात्तो भवतीति भावः । पूर्वशब्द: "स्वाङ्गशिटामदन्तानाम्' इत्याधु- दात्त इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे जायमाने ऊकारस्तत्रोदात्त: स्यात् । - उपसंहरति एतानीति । 'मस्या: परिभाषाया इति । 'अन्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तरङ्गमिष्टम्' इति परिभाषाया इत्यर्थः । अस्यैतादृशव्याख्याने समर्थसूत्रगतम् "अन्तरङ्गविप्रतिपेषं ब्रूमः' इति भाष्यमनुकूलम् ।। ३ [२, ३३५-३३९] (उद्दयोलनम्) माष्ये पचावेदमिति। लोडुत्तमपुरुषस्याद्गुणे "एत ऐ' इत्यकारो बहिरङ्ग- गुणस्यासिद्धत्वान्न भवति । अन्तरङ्गबलवत्तयतन्न 'सिध्यतीत्यसिद्धपरिभापावश्यकीत्याह – अन्त- रङ्गेति। आद्गुणे बहिरङ्ग इत्यन्वयः। गुणात्पूर्वमैमावस्याप्राप्तिरिति भावः । व्यापकत्व- मेवाह ---- पूर्वोक्तेति। ननु 'स्योनः' इत्यादौ पूर्व गुणे कृते तन्निवृत्त्ययोगात् "पूर्वव्यापकत्व- मस्याः कथम्, अत आह शास्त्रेति। तावत् आदौ। यत्रेति । 'स्योनः' इत्यत्रैव पूर्वं यण् पश्चात् "सार्वघातुक' इति बहिरङ्गो गुण इत्यर्थः। भाष्ये एषा परिभाषा नाजानन्तर्य इति परिभाषा । ज्ञापकत्वमुपपादयति कोऽसिचदिति । १"एङः पदान्तादति' इत्येकादेशस्य परं प्रत्यादिवभावादिण उत्तरस्यादेशसकारस्य षत्वं प्राप्तम्, असिद्धत्वान्न भवति । 'अधीत्य' इत्यत्रकादेशस्यासिद्धत्वात् तुक् सिध्यति । किमिति । तेन नाजानन्तर्यपरिभाषा ज्ञाप्यत इत्यर्थः । - १ २ ४ ९ 1. सू. ६.४, १४८. पा. सू. २.१.५१. पा. सू. ६. १. २२३. फिट्सूत्रम् २९. "भाष्ये 'एतान्येतस्याः' इत्यत्र 'एतान्यस्याः' इति पूनामुद्रिते पाठः । महामाण्यम् २.१.१. सूत्रे 'तस्यान्तोदात्तत्वं विप्रतिषेधात्' इति वार्तिकव्याख्यानावसरे उक्तमेतत् । "पा. सू. ३. ४. ९३. “अन्तरङ्गवहिरङ्गयोः समकालप्राप्त्यभावादिति भावः। 'सि ऊ न' इत्यत्रेकारस्य यणः पूर्वं गुणे कृत इत्यर्थः। १° पूर्वोक्त 'अन्तरङ्ग बलीयः' इत्येतदपेक्षया व्यापकत्वमित्यर्थः। पा. सू. ७. ३.८४. पा. सू. ६.१.१०९ . , १२ ·२४६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - ज्ञापकत्वमुपपादयति --दित्यवाहिति । "छन्दसि सहः' "वहश्च' इति विप्रत्ययः। संप्रसारण- मेवेति। 'वसोः संप्रसारणम्' 'वाहश्च' इति वक्तव्यमित्यर्थः । तत्र तस्मिन् संप्रसारणे । व्याश्रयै गुणे लघूपधगुणे, दित्य ओह इति स्थित इत्यर्थः। नन्वनकारान्तोपपदस्थले 'ऊकार- श्रवणार्थमूठ विधेयः, अत आह- अनकारान्त इति । अनकारान्त इति । तत्प्रयोगेति। अनकारान्तोपपदेऽप्यू- कारसहितहान्तप्रयोगदर्शने वेत्यर्थः । ज्ञापकत्वमेवाह तस्यां हीति । शसाश्रयं संप्रसारणं एव्याश्रयगुणाद् बहिरङ्गम्। भाष्ये तस्य दोषः असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्यस्य । पूर्व इषु- कामशमी अ इति स्थित इति। पूर्वेपुकामशम्यां भव इत्यणप्रत्यये कृत इत्यर्थः । 'अन्तरङ्ग इति। प्रत्ययापेक्षवृद्धस्तन्निरपेक्षो गुणोऽन्तरङ्गः। व्यपवर्गाभावात् भेदाभावात्। “अन्तादिवच्च' इत्येकादेशस्य परादिग्रहणेन ग्रहणादृद्धि: स्यात्, अत आह --- उभयत इति । उभयत आश्रय- मेवाह ---- दिश इति । अनुवृत्त्यर्थमिदमुक्तम् । दिग्वाचिशब्दात् परेपां प्राग्देशीयग्रामनगर- वाचिशब्दानामादिवृद्धि: स्यात् जिदादौ परे। उत्तरपदवृद्धाविति । 'उत्तरपदस्य' इत्यधिकृत्य विहिता या वृद्धिस्तद्वत्युत्तरपदे सर्वशब्दश्चकाराद्दिक्शब्दाश्चान्तोदात्ता इति विधीयमानमन्तोदात्तत्वं दिग्वाचकपूर्वपदस्य व्यपवर्गाभावान्न स्यादित्यर्थः। अनवकाशौ वृद्धिस्वरावन्तरङ्गमप्येकादेशं बाधे- याताम्, अत आह - सावकाशं चेति। तत्रकादेशामावादित्यर्थः। पूर्वेपुकामंशमी पूर्वकृष्ण- मृत्तिकेति ग्रामनामनी। उदक इति। अकेवलं मिश्रं, तद्वाचिनि समासे पूर्वपदमुदके परेऽन्तोदात्तं स्यात्। गुडमिश्रमुदकं गुडोदकम्, एवं तिलोदकम्, उदश्विदुदकम्। अनवकाशत्वं निराह - उदश्विदिति । नेन्द्रस्येति भाष्ये। “देवताद्वन्द्वे च' इत्याग्निमारुतमित्यादिवदुभयपदवृद्धिप्रसङ्गे परस्येन्द्रस्य वृद्धिनिपिध्यते। सोमेन्द्रौ देवता अस्य सोमेन्द्रमिति। इयुवोरस्मिन् शास्त्रेऽभावात् "तद्विचारो न युक्तः, अत आह प्रसङ्गेनेति। भाष्ये व्याकरणान्तरलक्षणम् 'य्वोरचि वृद्धि- प्रसङ्गे इयुवौ' इति । यत्र वृद्धेः प्रसङ्गो भवति तत्रेकारोकारयोरियुवौ भवत इत्यर्थः। 'वृद्धि- प्रसङ्गे' इति वचनादणभावे केवलव्याकरणस्वश्वशब्दयोनॆयुवाविति ज्ञेयम् । अत्र पूर्वं यणि इयुवी न स्यातामित्यर्थः। "एतद्दोपमुद्धरति भाष्ये नैष इति । अनवकाशाविति। इयुवावन्तरङ्ग- मपि२ यणं दध्यत्रेत्यत्र सावकाशं बाधेयातामित्यर्थः। अनवकाशत्वमेवाह - भाष्ये अचीत्युच्यत इति । इतिकशब्दानडादित्वात् फक्। उपगुशब्दात् "तस्यापत्यम्' इत्यण् । तत्रेयुवोरभावाय 'अचि' इति वक्तव्यमित्यर्थः। भाष्ये स्तामिति। 'इतिक, उपगु' अत्रेयुवोः कृतयोरपि वलि लोपे वृद्धयेष्टसिद्धिरित्यर्थः । अत्र लोपाभावं 'शङ्कते - नन्विति । वृद्धिनिमित्तप्रत्ययापेक्ष- तया बहिरङ्गयोरियुवोरन्तरङ्गे वलि लोपे कर्तव्येऽसिद्धत्वाद्वलि लोपो न प्राप्नोतीत्यर्थः। समुदाय- स्येति । इय्उसमुदायस्य, न तु यकारस्य वकारस्य वा, समुदायस्यैव विधानादित्यर्थः । -- ७ : अ. 'पा. सू. ३. २. ६३. 'पा. सू. ६. १. ८५. पा. सू. ३. २.६४. पदादिग्रहणेन 'ऊकारान्तश्रवणार्थम् -अ. 'पा. सू. ७. ३. २१. प्रदीपे 'प्रयोगदर्शने वा' इत्यत्र 'तत्प्रयोगदर्शने 'सौमेन्द्र इति अ. वा' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । "तद्विचारोऽयुक्तः- ऋ. 'प्रदीपे 'यद्यन्तरङ्गत्वादाद्गुणः स्यात्' इत्यत्र " तद्दोपमुद्धरति-ऋ. 'यद्यन्तरङ्ग आद्गुणः स्यात्' इत्यग्नंभट्टपाठ "अपिशब्दो नास्ति-ऋ. इति भाति । "पा. सू. ४. १. ९२.

·अ.१ पा.४ आ.१ २४७ सामर्थ्यादिति। 'समुदाय्यसिद्धिं विना 'समुदायासिद्धयसंभवादित्यर्थः। एतत् 'लोपो भविष्यति' इत्येतत्। भाष्ये प्रियमेघप्रियङगुशब्दाभ्यां "तस्येदम्' इत्यण् । जुसि पूर्व पररूपे इयोऽसिद्धि- मुपपादयति पचिति । अः शपोऽकारः। या यासुट: "लिङ: सलोपः' इति सलोपः। उस् "शेर्जुस्'। व्यपवर्गेति। "अतो येयः' इति सार्वधातुके परतो या इत्यस्येय् विधीयते । स च तयोर्भेदाभावान्न प्राप्नोतीत्यर्थः। यद्यपि "उभयत 'आश्रयणे नान्तादिवत्', तथापि समाध्यन्तरमाह - एवमपीति | "या इत्यस्येयादेशे सकारे परतो यस्य वलि लोपे 'पचेयुः' इति न सिध्येदित्यर्थः । सलोपेति । "येन नाप्राप्तिन्यायेन। 'प्रकल्प्यापवादन्यायेनेयादेशात् पूर्व सलोपो न प्रवर्तत इतीष्ट- सिद्धिरित्याह - अकृत इति। "अतो येयः' इत्यत्र 'यास् इय' इति स्थिते रुत्वे भोभगो' इति यत्वे "लोपः शाकल्यस्य' इति लोपे सन्धिश्छान्दस इति भावः । नन्वत्र हल्ङयादिलोपे "सुपो धातु' इति लुकि वा को विशेषः, अत आह - यद्यत्रेति । भाष्ये गोमत्यत इति । १"कर्तुः क्यङ सलोपश्च' इति क्यङ। ङित्त्वात्तङ । "न: क्ये' इति नियमेनापदत्वान्न जश्त्वम् । यवादित्वान्न मस्य वत्वम्। रूपमिति । यकारस्य वलि लोपे 'ग्रामण्कुलम्' इति प्राप्नोतीत्यर्थः। रूपमिति । 'वृग्मयम्' इति प्राप्नोतीत्यर्थः। उपसंख्यानं दूपयति अन्तरङ्गानपीति । प्रत्ययेति । एकार्थ- वाचिनोर्युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तः प्रत्यये उत्तरपदे “च . परतः । तवायं त्वदीयः, मदीयः, त्वत्पुत्रः, मत्युत्रः । अत्र विभक्तावित्यधिकाराद् विभक्तेलुकि "न लुमता' इति निषेधा- द्विभक्त्याश्रयादेशो न प्राप्नोतीत्येतद्वचनम्। तत्र समासप्रातिपदिकापेक्षलुको बहिरङ्गत्वात् तद- नपेक्षतया त्वमादेशस्यान्तरङ्गतया पूर्वप्रवृत्तेः पश्चाल्लुकीष्टसिद्धेरिदं सूत्रं व्यर्थं सदन्तरङ्गादपि लुको बलवत्त्वं ज्ञापयति । तेन गोमत्प्रिय इत्यादौ "नुमाद्यमावसिद्धिरिति भावः ।। इति श्रीमहामहोपाध्याय [ अद्वैतविद्याचार्यश्रीमद्राधवसोमयोजिकुलावतंस- श्रीतिरुमलाचार्यवर्यसूनोः ] अन्नंभट्टस्य कृतौ भाष्यप्रदीपोद्दयोतने प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थपादे प्रथममाह्निकम् ॥ [२, ३३५-३३९] (रत्नप्रकाशः) इदानीमियं परिभाषा 'अन्तरङ्गवहिरङ्गयोरन्तरङ्ग बलीयः' इति स्वतन्त्रेति मतमपाकर्तुमुपक्रमते यदि सन्तीति। ननु चेति । तीत्यर्थः । पचावेदमिति। अन्तरङ्ग- भावात् 'यु इत्यस्येयादेशे' इति युक्तं भाति । परिभाषा .५८. १२ परिभाषा ६४. -- ३ पा. सू. समुदायासिद्धि-अ. समुदायासिद्धिसंभवादित्यर्थः -ऋ. पा. सू. ४. ३. १२०. उस्यपदान्तादित्यनेनेति भावः । पा. सू. ७. २. ७९. पा. सू. ३. ३. १८. ७.२.८०. महाभाष्यम् १. १. ५८. अ. या उस् इति स्थिते पररूपे या इत्यस्या- ११ पा. सू. ७. २. ८०. पा. सू. ८. ३. १७. ८.३. १९. पा. सू. २. ४. ७१. पा. सू. ३. १. ११. पा. सू. १.४.१५. पा. सू. १. १. ६३. 'नुमाद्यसिद्धिरिति-अ. ७ पा. सू. ८ १८ 'आश्रये ·२४८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - , बलीयस्त्ववोधकप्राचीनपरिभाषयेदं न सिध्यति, गुणोत्तरमेवान्तवद्भावेनातरङ्गस्यत्वस्य प्रसक्तेः । तुल्यकालप्रवृत्तावेव तयान्तरङ्गवलीयस्त्वबोधनौचित्यात् । उभे तहि कर्तव्ये इति । इष्ट- साधनस्यावश्यकत्वादिति भावः । भगवानाह नेत्याहेति । अनयवेति । 'असिद्धं वहि- रङ्गमन्तरङ्गे' इत्यनयवेत्यर्थः । असिद्धत्वादिति । तथा च तुल्यकालप्रवृत्तावपि बहि- रङ्गशास्त्रस्यासिद्धत्वान्निष्प्रतिद्वन्द्वतयान्तरङ्ग प्रवर्तते, ततो निमित्ते सति बहिरङ्गं प्रवर्तते, नो चेन्नेति भावः। नाजानन्तर्य इति । यद्यच आनन्तर्ये आश्रीयमाणेऽप्यसिद्धपरिमापा प्रवर्तेत तदैकप्रातिपदिकाश्रितत्वेनान्तरङ्गे तुकि कर्तव्ये पूर्वोत्तरपदाश्रिततया वहिरङ्गकादेशस्यासिद्धत्वा- देवेष्टसिद्धौ किं तत्र तुरग्रहणेनेति भावः । एतेन 'अचोरानन्तर्यमाश्रित्य यत्र कार्य विधीयते तत्रपा • परिभाषा नोपतिष्ठते। 'न कर्तव्येति। ज्ञापकसिद्धव, नापूर्वेति . भावः। यदयमिति । 'कोs- सिचत्' 'अधीत्य' इति बहिरङ्गस्यैकादेशस्यासिद्धत्वात् पत्वं न भविष्यति, तुक् च भविष्यतीति किमसिद्धवचनेन' इति निरस्तम् । 'अजानन्तर्ये' इत्यत्राचोरिति द्विवचनेन विग्रहे उक्तज्ञापकविरुद्ध मानप्रयोजनयोरमावात्। एकादेशस्येव पत्वस्यापि द्विपदाश्रयत्वेनाधिकस्याप्यपदान्तत्वादेशावयवत्वा- [देरा] श्रयणेन च तस्यैव वहिरङ्गतया षत्वांशस्यापि तत्र ज्ञापकत्वाश्रयणानौचित्याच्च । एषा चेति। असिद्धपरिमापापीत्यर्थः । न कर्तव्येति । अपूर्वेति . शेप: । यदयमिति। 'वाह' इत्येतावतैव सूत्रेण संप्रसारणे कृते पूर्वरूपोत्तरं लघूपधगुणे सति. ततो वृद्धौ ‘दित्यौहः' इत्यादि- सिद्धावूग्रहणमतिरिच्यमानमसिद्धपरिभाषां ज्ञापयति। सत्यां हि तस्यां बहिरङ्गस्य संप्रसारणस्या- सिद्धत्वाद् गुणो न स्यादिति सार्थकमूग्रहणम् । एतद्भाष्यस्वरसेनैतदुन्नीयते एतद्भाष्यस्वरसेनैतदुन्नीयते - अनकारान्तोप- पदादकारान्तोपसर्गाच्च पराद्वहेण्विवेदेऽपि न भवतीति । अन्यथा तत्र 'भूयूहः, प्रौहः' इत्यादि- रूपस्योठि सिध्यतस्तदभावेऽसिद्धया भाष्यकृदुक्तज्ञापकमसंगतं स्यात् । अथवा तत्रापि विप्रत्य- योऽस्तु, ऊ च, तथापि 'भूर्योहः, प्रोहः' इत्याद्येव रूपम्, अज्व्यत्ययसंभवादिति भगवत आशय उन्नेयः। लोकेऽपि वाहेः क्विन् न भवति, २'वहश्च' इति सूत्रानार्थक्यापत्तेः। यदि वाहे: क्विप् स्यात् तर्हि णिजविवक्षामात्रेणाभिमतसिद्धौ किं तत्सूत्रेण। दृश्यते हि णिजाविवक्षायां णिजन्तस्य प्रयोगः - आरोहयमाणो हस्तीति। एतेन 'तस्यां हि परिभाषायां सत्यां बहिरङ्गस्य संप्रसारणस्यासिद्धत्वादन्तरङ्गो गुणो न स्यादित्यूठ विधीयते' इति निरस्तम् । पूर्वरूपात् प्राक् तत्र लधूपवगुणस्याप्रसक्तः। संप्रसारणपूर्वत्वस्यान्तरङ्गस्य बहिरङ्गे गुणे प्रवर्तमानेऽसिद्धत्वासंभवाच्च । न च पूर्वरूपापेक्षयैव संप्रसारणस्यासिद्धत्वं शङ्कयम्, आश्रयात् सिद्धत्वसंभवात् । ननु 'नाजानन्तर्ये' . इति निषेधे विद्यमानेऽजानन्तर्याश्रितानि 'अन्तरङ्गं च' इति परिमापाप्रयोजनान्यसिद्धपरिभापया कथं सेत्स्यन्तीति चेत् "ज्ञापकसिद्ध न सर्वत्र' इति तन्निपेघस्यानित्यत्वादिति गृहाण । युक्त- श्चायमेव पक्षः। अन्यथा 'पचन्ति, तुदन्ति' इत्यादावन्तरङ्गत्वेनैकादेशे कृते पौर्वापर्यासंभवेन "तास्यनुदात्तेत्' इत्यादिना लसार्वधातुकनिघातो न स्यात् । तथा 'अघीते, प्रेघते' इत्यादौ "तिङड- तिङः' इति निघातो न स्यात् । न च पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवद्भावः, स्वविधौ स्थानिवत्त्वा- मावात् । कथंचित् तत्र स्थानिवद्भावेऽपि निधातोत्तरमादेशस्य स्वरूपेणावस्थितौ पचन्ति' 'न कर्तव्येति' इत्यादि 'नापूर्वेति भावः' इत्यन्तं मुद्रितेपु प्रदीपपुस्तकेषु न दृश्यते । अनूद्यमानत्वात् तादृशपाठो रत्नप्रकाशकृतोप- लव्धः स्यादिति भाति । 'पा. सू. ३. २. ६४. परिमापा १२५. "पा. सू. ६. १. १८६. पा. सू. ८. १. २८.

·२४९ अ.१ पा.४ आ.१ इत्यादेमध्योदात्ततापत्तेर्दुरित्वाच्च । इदानीं यया कयाचित् परिभाषयान्तरङ्गस्यादितः प्रवृत्ती दोपा अपि संभवन्तीति दर्शयति-तस्य दोष इति । तस्यतस्य लक्षणस्येति । आदितोऽन्तरङ्ग- प्रापकस्येति शेषः। एकादेशादन्तरङ्गतोऽभिनिर्वृत्तादिति। हेतोरिति शेपः। पूर्वषुकामशम इति । पूर्वा इषुकामशमी अ इति स्थिते यद्यन्तरङ्ग आद्गुण आदी स्यात् तदा पूर्वोत्तरयोर्व्यपवर्गाभावा- दुभयत आश्रयेऽन्तादिवभावाभावाच्च "दिशोऽमद्राणाम्।' "प्राचां ग्रामनगराणाम्' इत्युत्तरपद- वृद्धि: "उत्तरपदवृद्धौ सर्व च' इति चशब्दानुकृष्ट दिक्शब्दस्यान्तोदात्तत्वं च न स्यादिति भावः । सावकाशं तदुभयं 'पूर्वकार्णमृत्तिकः' इत्यादी। गुडोदकमिति । "उदकेऽकेवले' इति पूर्वपदान्तो- दात्तत्वं न स्यात्, 'उदश्विदुदकम्' इत्यादावेव तु स्यादिति भावः। उक्तदोषपरिहारो ज्ञापकेन सिद्ध इत्याशयेनाह-नैष दोष इति। 'वैयाकरणः, सौवश्वः' इत्यादिरूपसिद्धये व्याकरणान्तरे 'य्वोवृद्धिप्रसङ्गे इयुवौं' इति सूत्रं कृतम्। तदप्यनुपपन्नं भवत्यन्तरङ्गस्य पूर्वप्रवृत्तावित्याशये- नाह -- यणादेशादियुवाविति। अनवकाशाविति। तद्विषये सर्वत्र यणः प्रसङ्गादिति भावः । लोपो भविष्यतीति। ज्ञापकसिद्धत्वेन "पत्वतुकोरसिद्धः' इत्यत्र तुग्ग्रहणेन चासिद्धपरिभाषाया अनि- त्यत्वमेव फलतीति वलोपे' कर्तव्ये इयुवोरसिद्धता न भवतीति भावः। एतेन 'समुदायस्यासिद्धत्वं नावयवस्य' इति वदन्तः प्रत्युक्ताः। समुदायस्यावयवातिरेकासंभवात् । शास्त्रासिद्धेरेवाश्रय- णाच्च । यत्तूक्तम् ‘समुदायस्यासिद्धत्वे सामर्थ्यादवयवस्याप्यसिद्धत्वमिति चिन्त्यमेतत्' इति। तदंपि न, शास्त्रासिद्धिपक्षपरित्यागेन न्यूनत्वात्, भाष्याशयस्य दर्शितत्वाच्च । पचेयुरिति । या उस् इति स्थिते तत्रान्तरङ्गे पररूपे सति यास्वरूपाभावादियादेशो न स्यात्। यद्येकदेशविकृत- न्यायेन युशब्दस्यवेय् स्यात् त_ष्टरूपसिद्धिर्न स्यादिति भावः । यास् इत्यस्येति । तथा च सलोपापवाद इयादेश इति नास्ति पररूपप्रसक्तिरिति भावः । लुग्लोपेत्यादि। इदं वार्तिकम् "अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाघते' इति परिभाषया गतार्थम् । गोमत्प्रिय इति । यद्यत्र लोप: स्यात् तदा प्रत्ययलक्षणेन नुमादिः स्यादिति भावः। ग्रामणिकुलमिति। यणि कृते ततो लुकीष्टं रूपं न सिध्यतीति भावः । ननु "ल्यप् ति किति' इति ल्यग्रहणज्ञापितया 'अन्तरङ्गानपि विधीन् तन्निमित्तविघातको बहिरङ्गो विधिर्बाधते' इति परिभाषया सिध्यतीदमु- दाहरणमिति चेत् सत्यम्, 'गोमत्प्रियः' इत्यादिसिद्धयेऽवश्याश्रयणीयया परिभाषयापीदं सिध्य- तीत्याशयेनैतदाश्रितमिति बोध्यम्। वृकभयमिति। पूर्वमेकादेशे सत्यादिवद्भावेन तद्विशिष्टस्य लुकि सतीष्टं न सिव्येदिति भावः । अत्र ल्यज्ञापिता परिभाषा न प्रवर्तते, एकादेशेनैव तन्नि- मित्तस्य नाशितत्वात्। परत्वादिति । पाठतोऽपि परत्वमेषाम्, अन्तरङ्गत्वाच्चेति भावः ।। पच् अ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यहरिहरेन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशिव- रामेन्द्रसरस्वतीविरचिते महाभाष्यसिद्धान्तरत्नप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् १ *पा. सू. ६. २. १०५. ५ दिक्शब्दस्यायुदात्तत्वं च-प, फ. 'पा. सू. ६. २. ९६. पा. सू. ६.१.८६. परिभाषा ५२. 'पा. सू. २. ४. ३६. अन्तिप्रत्ययस्य प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तत्वेन शपः पित्त्वादनुदात्तत्वेन तेन सहकादेशस्य पर- रूपस्य 'एकादेश उदात्तेनोदात्तः' इत्यनेन मध्योदात्तत्वादिति भावः । पा. सू. ७. ३. १३. पा. सू. ७. ३.१४. ७ ८ २ ३ ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे द्वितीयमाह्निकम् यू स्त्र्याख्यौ नदी १.४.३. [२, ३४०-३४५] . (उद्दयोतनम्) यू इत्यनुच्यमाने 'स्त्र्याख्यौ' इत्येतद् द्विवचनं साकाङ्क्षं स्यात्, खट्वादिव्या- वृत्तिर्वा कथम्, अत आह - 'स्त्र्याख्यमिति। ज्ञापकात् "डेराम्' इत्यत्राब्ग्रहणात् । नदी बन्धुनि बन्धुनि परे बहुव्रीही नद्यन्तमन्तोदात्तमित्यर्थः । पूर्वपदेति । "वहुव्रीहौ । प्रकृत्या' इत्यनेन । नित्स्वरेणेति। "अशूऽपिलटिकणिखटिविशिभ्यः क्वन्' इति क्वन्प्रत्ययान्तत्वात् ५ 'नित्यादिनित्यम्' इत्याद्युदात्त: खट्वशब्दः, ततष्टापि पित्स्वरेणानुदात्तत्वादावन्तोऽप्याद्युदात इत्यर्थः । नन्वाख्या- ग्रह्ण नित्यस्त्रीलिङ्गार्थम्, तेन मातृशब्दस्य जनन्यां 'स्त्रीलिङ्गस्यापि धान्यमातरि पुंल्लिङ्गत्वान्न नदीसंज्ञाप्रसङ्गः, अत आह -- मातृशब्द इति । "नवृतश्च' इत्य॒ग्रहणमृदन्तस्य नदीसंज्ञाभाव- ज्ञापकं स्यात्, अत आह नदीति। ऋग्रहणमज्ञापकमित्यन्वयः । नन्विति । न्यू इति ह्रस्व- योरेव ग्रहणं न दीर्घयोरिति संदेहानुपपत्तिरित्यर्थः । युफ्तेति । ह्रस्वग्रहणं युक्तं दीर्घग्रहणं वेति निरूपणायेत्यर्थः। ह्रस्वनिर्देशेऽपि 'ह्रस्वः' इत्येकवचनान्तेन 'यू' इति द्विवचनान्तस्य कथं सामानाधिकरण्येनान्वयः, अत आह --- ह्रस्वेति। एकत्वस्येति । ह्रस्वोद्देशेन संज्ञाविधानाद् ग्रहै- कत्ववदविवक्षेत्यर्थः। विशेषणस्य प्रयोजनमाह असतीति। ह्रस्वग्रहणे दीर्घयोरपि संज्ञासिद्धि- माह -- दीर्घयोरिति। नन्विति । "ऊकालः' इत्यत्र । ह्रस्वस्य सवर्णग्राहकत्वे दीर्घप्लुतयोरपि ह्रस्वसंज्ञा स्यादिति तन्निरासाय शब्दसंज्ञायां सवर्णग्रहणं नेत्युक्तम्, अतः कथमत्र सवर्णग्रहणमित्यर्थः । ज्ञापकेन दीर्घस्य नदीसंज्ञां साधयति - नैष इति । ह्रस्वस्यैवायं निषेधोऽस्तु, अत आह -न होति । 'अनन्यथासिद्ध ज्ञापकमाह - अस्त्रीति। स्त्रीशब्दस्य नदीसंज्ञाया अभावे निषेधाप्रसक्तेः "अस्त्री' इति पर्युदासोऽनर्थक: स्यात्, "सा च सवर्णग्रहणे सतीति ज्ञापकत्वमित्यर्थः । भाष्ये अत्रापि प्रसज्येत नित्या नदीसंज्ञेत्यर्थः । भाष्ये अवश्यमिति । शकटि, शकटे, इति प्रयोगद्वयार्थ- मित्यर्थः । तत्र ह्रस्वयोर्दीर्घयोर्वा ग्रहणे विशेषो नास्तीत्याह -- "ततश्चेति । स्वयं विशेषमाह - अथ विति। दीर्घति । 'यू स्त्र्याख्यो' इत्यत्रेत्यादिः । हे शकटीति । "अम्बार्थनद्योह्रस्वः' । 101 - 'स्थ्याख्यमिति नपुंसकप्रथमान्तनिर्देश शब्द- स्वरूपमिति विशेष्यस्य सिद्धत्वान्न साकाङक्ष- त्वमिति भावः। पा. सू. ७. ३. ११६. पा. सू. ६. २. १. उणादिसूत्रम् १५७. 'पा. मू. ६. १. १९७. स्त्रीलिङ्गत्वेऽपि धान्यमातरि-ऋ. "पा. सू. ५.४. १५३. 'पा. सू. १. २. २७. 'अन्यथासिद्धं अ. पा. सू. १.४.४. "नदीसंज्ञा चेत्यर्थः। शकटी शकटीति प्रयोग "प्रदीपे 'तत्र दीर्घग्रहणपक्षे' इत्यत्र 'ततश्च दीर्घग्रहणपक्षे' इत्यन्नं मट्टपाठ: स्यादिति भाति । 'पा. सू. ७. ३. १०७.

·अ.१ पा.४ आ. २ २५१ १ हे शकटे इति। नदीसंज्ञाया अभावात् ह्रस्वाभावात्। सत्यसतीति। सवर्णग्रहणेन दीर्घस्यापि नदीसंज्ञाविधानात्। ह्रस्वान्तशकटिशब्दस्य रूपद्वयसिद्धये 'अवश्यमत्र' इति विभाषाश्रयणात् पक्षे 'हे शकटे' इत्यपि भविष्यतीति चेत् । . अत्राहुः -- 'हे शकटे, हे शकटि' इति रूपद्वयस्य पाक्षि- कडीव सिद्धत्वात् शकटिशब्दस्य नदीसंज्ञाविकल्पो न वक्तव्य इत्यत्र तात्पर्यमिति। शकटि- शब्दस्य "फिपः' इत्यन्तोदात्तत्वात् नदीस्वरे प्रकृतिस्वरे वा न कश्चिद्विशेषः, अत आह-पूर्व- पदेति। शकटिशकटयोरिति । ह्रस्वान्तदीर्घान्तयोरित्यर्थः। फिट्सूत्रमिदम् । अर्थः प्रयोजनम् । किमर्थकमिति। "शेपाद्विभापा' इति कः । यौगिकेभ्यो भावप्रत्ययस्य संवन्धवाचित्वमभिप्रे- त्याह - प्रश्नेति । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह - यत्रेति । भाष्ये वाढमिति। "ङिति ह्रस्वश्च' इति विकल्पार्थत्वे पाक्षिकबाघविध्यर्थम्, न नियमार्थम्। नित्यविध्यर्थत्वे तु 'यु' इत्यनेन नित्य- संज्ञायाः प्राप्तत्वात् डित्येवेति नियमार्थ स्यादेवेत्यर्थः । घिसंज्ञाया इति । शेषत्वाभावादित्यर्थः । बाध्यगुणयोगादुत्सर्गशब्दोऽत्र गौणः, द्वयोः सावकाशत्वेनोत्सर्गापवादत्वाभावादित्याह --बाध्यत्वादिति । पञ्चमीद्वयं समानाधिकरणम्, बाध्यत्वरूपगुणादिति यावत् । परत्वाद् वाधिकेत्यन्वयः। नदीसंज्ञा गौरीत्यादी सावकाशा, घिसंज्ञा च पुनपुंसकयोः। 'शकटये' इत्यत्र परत्वाद् घिसंज्ञायां प्राप्तायां "ङ्गिति ह्रस्वश्च' इति विकल्प इत्यर्थः । ह्रस्वग्रहणे शकटिवन्धुरित्यत्र "बन्धुस्वरः, बहुशकटिरित्यत्र 'नित्यश्च कप् स्यादित्युक्तं निराह - अडिन्तीति । मुख्यसंभवे गौणस्याग्रहणम्, अत आह --- गौणेति । छन्दःप्रदेशेषु "वा च्छन्दसि' इत्यादिषु । निर्देशेति । यू इत्यादिनिर्देशसामर्थ्यात् । यथेति । स्त्रियमाचक्षाते इत्यर्थोऽभिप्रेतः, तत्र कप्रत्ययान्तशब्दोऽसाधुरित्यर्थः । शब्दस्य संस्कारोऽन्वाख्यानम् । भाष्ये स्न्याख्यायाविति । "कर्मण्यण् । 'आतो युक् चिण्कृतोः' । १२ आतश्चोपसर्गे' इति कः कस्मान्न भवति, अत आह यस्त्विति। 'न तर्हि' इत्यनेन सिद्धौ कि साधकमुक्तम्, अत आह -शिष्टेति । भाष्ये न ह्येषेति । 'छन्दोवत् सूत्राणि' इतिवत् 'छन्दोवत् कवयः' इतीष्टि - स्तीत्यर्थः। तहि प्रयोगस्य का गतिः, अत आह असाधव इति। भाष्ये आख्यायते विधीयते "ङयूडी। अत्रापि पनि सति 'आख्यायौ' इत्येव स्यात्, अत आह घजर्थ इति। सप्तमीसमास: कथम्, अत आह–साधनमिति । प्रत्ययविधावर्थस्य साधनत्वम्। उक्तदूषणानुद्वारादेतत्पक्षो- त्थितौ कि बीजम्, अत आह. अत्र पक्ष इति। पूर्वत्र "घबर्थे कः, "साघनं कृता' इति द्वयमपि वातिकाधीनम् । अत्र तु सूत्रेणव द्वयमिति विशेषेणतत्पक्षोक्तिरिति भावः। प्रतिपादनं विधानम्। तस्याः कृत्स्त्रियाः धातुस्त्रियाश्च । भाष्ये विच् १ अन्येभ्येऽपि दृश्यन्ते' इत्यत्र . 101 - १२ १३ ३ ४ 'अपिशव्देन ह्रस्वस्यापि नदीसंज्ञायां ह्रस्व एव, पा. सू. ७. ३. ३३. पर्जन्यवन्यायेन । न गुणः, गौरीत्यादि- पा. सू. ३. १. १३६. वदिति भावः। 'ड्यूडौ' इति नास्ति अ. २ शकटीशब्दस्य का. वा. ३. ३. ५८-४, फिट्सूत्रम् १. का. वा. २.१.३३-२. पा. सू. ५.४. १५४. १६ 'आतश्चोपसर्गे' इति सूत्रेणाङ प्रत्ययः, पा. सू. १. ४. ६. 'सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ' इति सप्तम्यन्तस्य पा. सू. १.४. ६. पूर्वनिपाताज्ज्ञापकात् समासश्चेत्यर्थः । 'नदी बन्धुनि' इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । प्रदीपे 'न हि तयोः स्त्रियां विधानमित्यर्थः' नवृतश्चेतीत्यादिः । इत्यत्र न हि तस्याः स्त्रियां विधानमित्यर्थः' 'पा. सू. ६. १. १०६. इति चौखाम्बामुद्रिते पाठः । सोऽत्र स्वीकृतः । पा. सू. ३. २.१. पा. सू. ३. २. ७५. ५ ६ ७ १७ ८ १८ ·२५२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि इत्यर्थः । दृशिग्रहणेन स्त्रियमाचष्ट इत्यर्थे । विच् । अणो विजपवादत्वात् केनाण इवाणा विचो 'नित्यवाधात् कथमत्र विच्, अत आह-असरूपत्वादिति । असरूपत्वादिति। "वासरूपोऽस्त्रियाम्' इति पक्षे विज् भविष्यति। “नानुबन्धकृतमसारूप्यम्' इति केन त्वणो नित्यबाघ इति भावः। ड्यूङोः स्त्रियां विधानात् तदाख्यत्वं युक्तम्, कृद्धात्वोरीकारोकारयोः स्त्रियामविधानात् स्त्र्याख्यत्वं कथम्, अत आह - समुदायेति। ईकारान्तस्य प्रयोगवशाद्यत् स्त्रीवाचकत्वं तदीकारोकारयोरारोप्यत अत्र पक्षे विजन्तत्वपक्षे। ननु पूर्वत्र विजन्तत्वं कान्तत्वं [इति ] कल्पद्वयं स्थितम्, तत्राद्ये 'सोमपाः' इत्यादिवदाकारान्तत्वादाख्याग्रहणमिति भाष्यं युक्तम्, कप्रत्ययपक्षे तु "आतो लोप इटि च' इत्याकारलोपे 'आख्य' इत्यपेक्षितम् । ततश्च कल्पद्वयसाधारणोऽयं प्रश्नो न भवतीत्याशङ्कय साधारण्यं प्रतिपादयितुमाह ----विपक्ष इति । प्रवृत्तिनिमित्तेति । कप्रत्य- यान्ताख्यशब्दस्य यत् प्रवृत्तिनिमित्तमाख्यानं तस्य "आतश्चोपसर्गे' इत्यङन्तटावन्ताख्याशब्देन निर्देश इत्यर्थः । एवं कल्पद्वयसाधारण्यं प्रश्नस्योक्त्वा तात्पर्यमाह -- यू स्त्रियामिति । नियतस्त्री- लिङ्गस्य नदीसंज्ञायामनिष्टमाशङ्कते यद्यमिति । स्त्रीविषयत्व स्त्रीनियतत्व । आख्या- ग्रहणानुवृत्तौ कथं नियमाभावः, अत आह - केवलस्येति ॥ . - [२, ३४०-३४५] (रत्नप्रकाशः) यू इति किमर्थमिति। 'स्त्र्याख्यं नदी' इत्येव सूत्र्यतामिति प्रश्नः । एष स्वर इति। पूर्वपदान्तोदात्तत्वमित्यर्थः । इष्यते. हि पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । तत्र खट्वामाला- शब्दावाद्युदात्तौ, "क्वत्रन्प्रत्ययाभ्यां साधितत्वात्। मातुरिति । अर्थभेदेन शब्दभेदाश्रयणाज- ननीवाचिनो नित्यस्त्रीत्वमस्तीत्याख्याग्रहणेन वारयितुं न शक्यत इति भावः । 'यद्यर्थभेदेऽपि शब्दक्यं तर्हि 'स्वस्र, स्वसुः' इति प्रत्युदाहर्तव्यम् । “नवृतश्च' इति ऋग्रहणं 'बहुपितृकः' इत्यादि- पुंल्लिङ्गसंग्रहार्थं स्यादिति ऋदन्तस्य नदीत्वाभावज्ञापकं न भवति । किं पुनरिदमिति । ह्रस्व- योनिर्देशे पूर्वसवर्णः, दीर्घयोनिर्देशे "सुपां सुलुक्' इति सुब्लुक् । पूर्वसवर्णस्य, "वा च्छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घस्य च संभवात् प्रश्नः। एतेन 'ननु समानधर्मत्वानुपपत्त्या संदेहाभावात् प्रश्नानुप- न हि दीर्घनिर्देशे 'यू' इति निर्देशोपपत्तिः। एवं तहि युक्तत्वायुक्तत्वनिरूपणाय प्रश्नः' इति कैयटो निरस्तः। 'यू' इति दीर्घनिर्देशासंभवे युक्तत्वायुक्तत्वविचारस्याप्यसंभवात् । अन्यथा सर्वत्रतादृशयुक्तत्वायुक्तत्वविचारे क्रियमाणेऽनवस्थापत्तेश्च । ननु मास्तु पूर्वसवर्णदीर्घः, कि तु सुपां सुलुक्' इति पूर्वसवर्णे लुकि वा तद्रूपं सिद्धमित्यस्वरसादाह- उत्तरत्र चेति । विशेषणमिति । सामानाधिकरण्येनेति शेषः। वैयधिकरण्येन तु तदुपपन्नमिति वक्ष्यति भगवान् । पत्तिः। - - २ ८ प्रत्यये, माधातोः 'ऋजेन्द्र' इत्यादिना रन्प्रत्यये निपातनाल्लत्वे च मालाशब्दस्य निष्पत्तिः। पा. सू. ५. ४. १५३. सुपां सुलुगित्यनेनेति भावः ।। . सू ७. १. ३९. "पा. सू. ६. १. १०६. पा. सू. ७. १.३९. ४ "नित्य' इति नास्ति अ. पा. सू. ३. १. ९४. परिमापा ८. पा.सू. ६.४.६४. "पा. सू. ३. ३. १०६. 'स्त्रीविषयत्वं स्त्रीनियतत्वम् -- अ. खट्वाशब्दस्य 'अशूपि' इत्यादिना क्वन्- ९ १० पा.

·अ.१ पा.४ आ. २.. २५३ - अथ ह्रस्वयोरिति । तत्पक्षे दीर्घयोरपि 'ग्रहणात् सिध्यति संज्ञा। ननु "ऊकालोऽच्' इति सूत्रे उक्तम् --- अणुदित्सूत्रे 'अशब्दसंज्ञा' इत्यनुवर्त्यत इति। तथा चात्र शब्दसंज्ञायां ह्रस्वयोः सवर्णा- ग्राहकत्वात् कथं दीर्घयोर्ग्रहणं सेत्स्यतीति चेन्न, तत्र समाधानविभवार्थ तथोक्तस्याप्येतद्भाष्या- नुसारेणोपेक्षणीयत्वात् । तेन विनाप्यन्यैः प्रकारेस्तष्टसिद्धेश्च । एतेन तद्भाष्यमभ्युपगम्य " "नेयवङस्थानावस्त्री' इति निषेधात् सवर्णग्रहणं भविष्यति" इति वदन् कैयटो निरस्तः । आकडारसूत्रगतविचारप्रयोजनवातिकतद्भाष्यानुसारेणाष्टाध्याय्या अप्यन्यथात्वाभ्युपगमापत्तेः । ज्ञाप- काश्रयेणाप्रयोजकनानाकल्पनानां निर्वाहकरणे चातुर्याभावात् । अन्यथा ज्ञापकाश्रयेण वहूनां सूत्राणां प्रत्याख्यानेऽपि चातुर्यापत्तेश्च । न चेष्टापत्ति:, 'स्वगृहे पायसं त्यक्त्वा भिक्षामटति दुर्मतिः' इति न्यायविरोधात् । ज्ञापकाश्रयणं ह्यगतिकगतिभूतं भिक्षाटनतुल्यम् । हे शकटे इति । पर्जन्यवल्लाक्षणप्रवृत्त्या "अम्बार्थनद्योः' इति ह्रस्वे कृते 'हे गौरि' इत्यदाविव गुणो न स्यादिति भावः । अवश्यमत्रेति। प्रौढिमात्रमिदम् । “शकटिशकटयोः' इति फिट्सूत्रानुसारेण शकटिशब्दस्य बह्वादित्वाश्रयेणैव 'शकटि, शकटे' इति रूपद्वयसिद्धेः । न हि नदीसंज्ञाविकल्पे- ष्टिमात्रेण ङीष्प्रयुक्तसर्वरूपसिद्धिर्भवति । एष स्वर इति। पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । पूर्वपद- प्रकृतिस्वरेण तु "शकटिशकटयोः' इति फिटसूत्रेण शकटिशब्दस्य त्रयोऽप्यच: पर्यायेणोदात्ता भवन्ति, तदेव चेष्टमिति भावः । का प्रसज्यतेति । वैकल्पिकस्यैव तस्य तत्रेष्टिरिति भावः । कैमर्थक्यादिति। क: कुत्सितोऽनुवाद्योऽर्थो यस्य स किमर्थः, तस्य भावः कैमर्थक्यम्, तस्मादित्यर्थः । एतेन 'कोऽर्थोऽस्येति किमर्थकः, तस्य . भाव: कैमर्थक्यम्, 'प्रश्नविषययोः संवन्धो भावप्रत्यये- नोच्यते तत्र तत्साध्यस्यार्थस्य : सिद्धत्वात् किमर्थमिति प्रश्नः । तस्यैवं नियमार्थत्वम्, न तु प्रयोजने सतीत्यर्थः' इति कैयटो निरस्त: । प्रायेण 'किमर्थः' इति । प्रश्नस्य प्रयोजनविशेषजिज्ञासयव क्रियमाणत्वेन संशयसूचकिशब्दस्य तत्राश्रयणे निष्प्रयोज [न]- कताया अलाभात् । निष्प्रयोजनकत्वनियमार्थत्वयोविरोधाच्च । सा विभाषा विधेयेति। तथा च तत्रोपक्षीणं तद्वचनं न नियमार्थमिति सिद्धम् । वाग्रहणानुवृत्तिमविद्वान् कश्चित् पृच्छति -तत्रेति। नियमोऽस्त्वितीति । इतिशब्दो वार्थः । अपूर्व एवेति । वाशब्दानुवर्तनादिति अन्य: कश्चित् पृच्छति -- अथायमिति । अथायमिति। भगवानाह बाढमिति । अन्य आह नित्यस्तहीति । भगवानाह यद्येवमिति । गुणो नेति । नित्यया नदीसंज्ञया घिसंज्ञाया वाधादिति भावः। भगवाना यदि तीति। शेषग्रहणं न क्रियत इति । तथा च तस्मिन् विद्यमाने ह्रस्वग्रहणपक्षस्य निर्वाहो नेति भावः। अविशेषेणेति । ह्रस्वयोर्दीर्घयोश्चेत्यर्थः । उत्सर्ग इति । यद्यपि घिसंज्ञायाः पुनपुंसकयोः सावकाशत्वात् तदपेक्षया नदीसंज्ञाया अस्या उत्सर्गत्वं न युज्यते, तथापि परया घिसंज्ञया वाव्येयमित्याशयनवमुक्तमिति बोध्यम् । तस्यामिति । घिसंज्ञा- यामित्यर्थः। "नित्यं प्राप्तायामिति । ङित्यङिति चेति शेषः । अस्मिन् पक्षे शेषशब्दो व्यर्थः स्यादिति सूत्रस्वरसमङ्गात् पक्षान्तरमेव युक्तमित्याशयेनाह --- अथवेति। अस्मिन् पक्षे शेप- । भावः। ७ २ . 'सवर्णग्रहणेनेति भावः । पा. मु. १. २. २७. पा. मू. १. ४. ४. परिनापा १२०. 'पा. नू. ७. ३. १०७. "फिटमूत्रम् ६९. फिटमूत्रम् ६९. 'प्रदीपे 'प्रश्नविषयविपयिणोः' इत्यय 'प्रग्न- विपययोः' इति पाठान्तरं निर्णयमागरमुद्रिते. ज्यो निदिप्यमस्ति। वाग्रहणार्थमविद्वान् -- प. "माप्ये 'नित्यायां प्राप्तायाम् एत्या नित्य प्राप्तायाम्' इति निणंचनागरमुदित पाठः। r .

·२५४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि ग्रहणम् "आ कडारादेका संज्ञा' इति नियमस्यानित्यताज्ञापनेन' सार्थकमिति भावः। वा च्छन्द- सीति । उपलक्षणमिदं "सुपां सुलुक्' इत्यस्य। छन्दोवत्सूत्राणोति । व्याख्यातमिदं वृद्धचा- ह्निके। एतेन 'तादात् सूत्रेष्वपि छन्दःशब्दो वर्तते। गौणमुख्यन्यायश्छन्दःप्रदेशेषु न प्रवर्तते' इति वदन् निरस्तः। "इष्टिरियम्' इति वृद्धिसंज्ञासूत्रगतस्वग्रन्थविरोधात् । वोर्याविति । षष्ठ्या विपरिणामो यूशब्दस्याश्रयिष्यत इति भावः । अथवा सवर्णलक्षकत्वाश्रयणात् सामानाधिकर- ण्यलामः। कोऽयं शब्द इति। कथमयं शब्दो व्युत्पन्न इत्यर्थः । स्त्र्याख्यायाविति प्राप्नो- तीति। कर्मण्यण्यातो युकि च सतीति शेपः । नन्वणपवादस्तत्र को भविष्यतीत्यत. आह अनुपसर्गे होति। "आतश्चोपसर्गे' इत्यपि को न भवति, परेण कर्मण्यणा बाधादिति भावः । शिष्टप्रयोगानुसारेण क्वचित् सोपसर्गादपि क एष्टव्य इत्याशयेन पृच्छति न तौति । छन्दो- वत् कवयः कुर्वन्तीति। 'निरङकुशाः कवयः' इत्यत एवोच्यते। ननु तहि 'कवयश्छन्दोवत् कुर्वन्ति' इति 'भवद्वचनात् तस्य साधुत्वं भविष्यतीत्यत आह -न त्वेषेष्टिरिति। कविप्रयोगो नादर्तव्य इत्याशयेन मयोक्तं तथेति भावः । आख्यायते इति । १ घनर्थे कविधानम्' इति कर्मणि कः, "साधनं कृता' इति सप्तमीसमास इति भावः । कृस्त्रिया धातुस्त्रिया इति । कृदन्त- धातुरूपयोः स्त्रीलिङ्गयोरित्यर्थः। भ्रवे इति । 'ब्रून व्यक्तायां वाचि' इत्यस्मात् क्विपि पृपो- दरादित्वाद्वस्य भे सिद्धमिदमिति “अचि श्नुधातुभ्रुवाम्' इत्यत्र भ्रूग्रहणं न कर्तव्यम् । १ भ्रमेहूं. इति भ्रूशब्दसाधने हि तत्र तद्ग्रहणं कर्तव्यं भवतीति भावः। एवं तहीति। "आतश्चोपसर्गे' इत्यङि टापि आख्याशब्दस्य सिद्धत्वादिति भावः । अत्रापि पक्षे प्रागुक्तदोपो भवतीत्याह - एवमपोति। विज् भविष्यतीति । "आतो मनिन्क्वनिव्वनिपश्च' इति चकारेण विचोऽनुकर्षणादिति इदानीं 'प्रियाख्येभ्यः' इति कविप्रयोगसाधारण्येन तत्साधयितुमाह - अथवेति । ननु 'यू स्त्रियाम्' इत्येव सिद्धे किमाख्याग्रहणेनेत्याशयेन पृच्छति- अथेति। स्त्रीविषयार्यमिति । नित्यस्त्रीलिङ्गपरिग्रहार्थमित्यर्थः। स्त्रीगतस्वप्रवृत्तिनिमित्तेन लिङ्गान्तरानभिधायकत्वं नित्यस्त्री- लिङ्गत्वम्। ग्रामण्य इति। स्त्रियोऽपि ग्रामनयनं सेनानयनं च संभवतीति भावः। यत्तु नोक्तम् १६ 'डिति ह्रस्वश्च' इत्यत्रैवंविधो नियमो नाश्रीयते, केवलस्य स्त्रीशब्दस्यानुवर्तनात्' इति । तन्न, 'ह्रस्वी यू स्त्र्याख्यौ डिति नदीसंज्ञो भवतः' इति भाष्यविरोधात् । एतेन स्त्र्याख्यशब्दस्य तत्रानुवृत्तिमभ्युपगम्य तस्य विशिष्टार्थपरस्येयडुवङस्थानविशेषकत्वमभ्युपगम्य ह्रस्वांशविशेषकत्वं तु स्त्रीशब्दमात्रस्यैवेति वदन्तोऽपि कैयटानुसारिणो निरस्ताः । तादृशार्घजरतीयाश्रयणे माना- भावात्। एवं च इप्वशनिप्रभृतीनां स्त्रीत्वपक्षे 'इष्वै, इपवे' इत्यादिपाक्षिकनदीकार्यप्रदर्शनमपि तेपां निराकृतम् ॥ भावः। कयटे- - - . पा. सू. १. ४. १. २ 'ज्ञापनेन' इत्यस्यानन्तरं 'शेपग्रहणम्' इति पुनरधिकम् -प, फ. पा.सू. ७. १. ३९. 'प्रदीपग्रन्योऽयं वृद्धिरादजित्यत्र । कप्रत्यय इत्यर्थः। पा. सू. ३. १. १३६. 'कप्रत्यय इत्यर्थः। कप्रत्यय इत्यर्थः । भगवद्वचनात् प. "का. वा. ३. ३. ५८-- ४. का. वा. २. १.३३ २. पा. सू: ६. ४. ७७. " उणादिसूत्रम् .२३६. 'भ्रमेश्च डू:' इति सूत्रा- कारः। "पा. सू. ३. ३. १०६. पा. सू. ३. २. ७४. पा. सू. १. ४. ६. ५ ८ ·अ.१ पा.४ आ. २ २५५ [२, ३४५-३४९] प्रत्ययान- (उद्द्योतनम्) यस्य शब्दस्य यल्लिङ्गं तस्य तल्लिङ्गं तस्मिन्नर्थे सार्वदिकमिति किमपेक्षया प्राथम्यम्, अत आह - यः शब्द इति । प्रकारान्तरेण 'समासेन प्रत्ययेन वा । कुमारशब्दात् क्यचि कथं वचनेनापि नदीत्वम्, अत आह -कुमारीमिति । क्यचोऽतो लोपे वलि लोपे क्विपो लोपे च कुमारीमिति भवति । अथवेति। "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विव्वाचारे' इत्यनेन । संज्ञा- यामिति। इवार्थे वर्तमानात् कन् स्यात् । खरकुटीसदृशस्य कस्यचिद् ब्राह्मणस्य संज्ञा । लुबिति । संज्ञायां विहितस्य कनो मनुष्ये वाच्ये लुप् स्यात् । युफ्तेति। "लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने' इत्य- नेन। 'स्वाश्रयेति। आतिदेशिकस्त्रीत्वेनेत्यादिः। तन्त्रीमिति। "अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वि- तीयया' इत्यनेन। ननु कुमारीशब्दो न कस्यचिदवयवः, तथात्वे वा समुदायावयवसंनिधौ समु- दायलिङ्गमेवाश्रयणीयमिति कथं स्त्रीलिङ्गकार्यम्, अत आह --- अन्तरङ्गत्वादिति । पेक्षत्वादित्यर्थः । 'अवयवलिङ्गाश्रयेण नदीसंज्ञाङ्गीकारेऽवयवेयडुवङभ्यां नदीसंज्ञानिषेधोऽपि स्या- दित्यतिप्रसङ्गं शङ्कते - भाप्ये अवयवस्त्रीविषयत्वादिति। अतिप्रसङ्ग स्फोरयति -- अत्र [अव- यवः ] धीशब्द' इति। एतद् दूपयति नन्विति । स्त्रीविषयौ नियतस्त्रीलिङ्गी। नन्वत्राङ्गा- घिकारामावात् 'नेयजुवङस्थानावङ्गस्यास्त्री' इत्युक्ते तु सूत्रभेद: कृतः स्यात्, अत आह - अचीति । सामयति । इयवङोरङ्गसंवन्धित्वनियमादाक्षेपलभ्यमङ्गसंवन्धित्वम् । तेन न सूत्रभेद इत्यर्थः । अत्र "नेयवङस्थानी' इत्यत्र। नन्वाधीशब्दे 'धीशब्दस्याप्यङ्गत्वादतिप्रसङ्गतादवस्थ्यम्, अत आह तेनेति। अवयवस्येति । तस्मात् प्रत्ययाविधानादित्यर्थः। ननु प्रधी शब्दस्यापीयङ- स्थानत्वमस्ति, अपवादेन तदप्रवृत्तावपि तत्स्थानत्वानपायात्, अत आह - एतदर्थमेवेति । 'नेयङ- वङोः' इत्येतावतैव स्थानलक्षणसंवन्वे सिद्धे स्थानग्रहणं विद्यमानत्वलामार्थमित्यर्थः । १"डिति ह्रस्वश्च' इत्यनेन या नदीसंज्ञा सा समासादिनापि स्त्रीलिङ्ग एव भवति, न लिङ्गान्तर इत्याह - भाष्ये ह्रस्वेति । तत् प्रयोजनकथनपूर्वकं व्याचष्टे --- अवयवेति । भाष्यवार्तिकयोः 'प्रवृत्तौ' इति सप्त- म्यन्तम्, न प्रथमाद्विवचनमित्याह - प्रवृत्तिः... तस्यामिति । पूर्वस्मात् को विशेषः, अत आह - - चशब्द इति । १"प्रवृत्तौ च' इति चशब्दः । चशब्दापाठस्य प्रयोजनमाह —न होति । किचिदिति। प्राक् प्रवृत्तेलिङ्गान्तरसंबन्धाभावादित्यर्थः। पूर्वत्र पठ्यमानस्यापि चकारस्याव- धारणार्थकस्य स्त्रीवचनावित्यनेनान्वय इत्याह - पठ्यमान इति। १२वाशब्दोऽप्यर्थे । 'अपर आह' इत्यत्रापि क्वचिच्चशब्दोऽस्ति, तस्यानेन प्रयोजनोक्तिरिति केचित् । भाष्ये 'शकटये ब्राह्मणाय' इत्यादावाचारे क्विप्। भाष्यस्य पाठान्तरं दूषयितुमपन्यस्यति -- क्वचिदिति । - - -- - उप- 국 'सामान्येन महाभाष्यम् ३. १. ११. पा. सू. १. २. ५१. प्रदीपे 'स्वाश्रयस्य पुंस्त्वस्य' इत्यत्र 'स्वाश्रय- पुंस्त्वस्य' इति समस्ततयान्नंभट्टपाठ इति "पा. सू. १. ४. ४. 'प्रत्ययपरत्वादित्यभिमानः । 'शब्दस्यापीयङसत्त्वमस्ति अ. पा. सू. १. ४. ६. 'प्रवृत्ती चेति' इत्यादि "किचिदिति' इत्यन्तं नास्ति १९प्रदीपे 'पठ्यमानोऽपि चशब्दः' इत्यत्र पठ्य- मानो वा चशब्दः' इत्यन्तंभट्टपाठान्त रंपाठः । निचेदंरयसमुगिार्णद्रतेऽधस्तान्निर्दिष्टं वर्तते । भाति । अ. 'महाभाष्ये २. २. १८ सूत्रे पठितं सौनाग- वार्तिकम् । 'अवयविलिङ्गाश्रयेण - अ.

·२५६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि संहारस्येति। तदाचार्यः' 'तदाचार्यः' इत्यादि स्त्रीवचनावेव' इत्यन्तस्येत्यर्थः । भाष्ये किमर्थमिति । "ह्रस्व' इत्यादिवार्तिकमित्यर्थः। भाष्ये द्वेष्यम् अनिष्टम्। तदेवाह ---- सर्वमेतदिति। 'शकटये, अतिशकटये ब्राह्मणाय' इत्यादावपि प्रथमलिङ्गग्रहणाद्विकल्पं जानीयात्, तन्निवृत्त्यर्थमाचष्ट इत्यर्थः ।। [.२, ३४५-३४९] , ताच्च । (रत्नप्रकाशः) वृत्तौ भिन्नैव शक्तिः, अवयवास्तु स्वार्थवृत्ता एवेति वैयाकरणमतमजानन् जहत्स्वार्थायां वृत्ताववयवानामर्थसामान्यस्यवाभावः, अजहत्स्वार्थायां तु नित्यस्त्रीत्वाभाव. इति सर्वथा तत्र नदीसंज्ञा न सिध्यतीति मन्यमानः कश्चिदाह - प्रथमलिङ्गग्रहणं चेति। पूर्व नित्य- स्त्रीलिङ्गस्य वृत्तिविपये नित्यस्त्रीत्वाभावेऽपि नदीत्वं वक्तव्यमिति - भावः । कुमार्या 'इति । कुमारीमिच्छते. कुमारीवाचरते वेत्यर्थः । तत्र "गोस्त्रियोः' इत्युपसर्जनह्रस्वत्वं न भवति, "व्यप- देशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इति निषेधेन कुमारीशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तान्तत्वाभावात् । खर- कुट्या इति । खरकुटशब्दात् पिप्पल्यादेराकृतिगणत्वान्ङीप्; कुटीशब्देनाश्वकर्णादिशब्दवदवयवार्थ- शून्यस्तत्पुरुषो वा। न च तत्पुरुषपक्षे “गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वः शङ्कयः, "लुपि युक्तवद्वयक्ति- वचने' इत्यनेनोपसर्जनताया एव व्यक्त्यंशेन निराकरणात्। तत्रास्यैव भाष्यस्य मानत्वात् । वाचनिकोपसर्जनत्वनिपेधेऽपि पुंवाचकत्वप्रयुक्तनित्यस्त्रीत्वाभावेन नदीसंज्ञावचनोदाहरणत्वाविधा- तत्र "संज्ञायाम्' इति विहितस्य कनः "लुम्मनुष्ये' इति लुप् । अतितन्त्र्या इति । तन्त्रीशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावादुपसर्जनह्रस्वत्वाभावः। वैयाकरणमतमाश्रित्य · तद्वचनं निरा- १°अवयवस्त्रीविषयत्वादिति । विशिष्टेऽर्थे वृत्तेरेव वर्तनादवयवः स्वार्थ- वृत्तिरेवेति नित्यस्त्रीत्वस्य न काप्यनुपपत्तिरिति भावः। एतेन . 'अन्तरङ्गत्वात् पूर्वमेवात्र स्त्र्या- ख्यत्वात् प्रवृत्ता नदीसंज्ञा पश्चादुपजायमाने लिङ्गान्तरयोगे बहिरङ्गे न निवर्तत इति भावः' इति कैयटो निरस्तः। अवयवत्वपुरस्कारेण स्त्रीविषयत्वकथनपरव्याख्येयभाष्यस्वरसभङ्गापत्तेः । कार्यकालपक्षाश्रयेण प्रवृत्तप्रथमलिङ्ग"ग्रहणवचनखण्डनपरभाष्यस्य तस्मिन्नेव पक्षे योजनस्यौचित्याच्च । आध्या इति। [आ समन्तात् ] घियमात्मन इच्छतीति क्यजन्तात् कर्तरि क्विप् । तत्र समुदाय- स्य नित्यस्त्रीत्वाभावादवयवस्य घीशब्दस्ययङस्थानत्वाच्च 'आध्यै' इतीष्टं रूपं न सिध्यतीति भावः । एतेन "आध्यायतीति "ध्यायते: संप्रसारणं च' इति क्विप् संप्रसारणम् । अत्रावयवो धीशब्द इयरस्थान:, समुदायस्य तु "एरनेकाचः' इति यण्विधानादियङस्थानत्वामावः' इति कयटो निरस्तः। उपसर्गाणां द्योतकत्वेन धीशब्दस्यैव तत्र कर्तरि वृत्ती समुदायस्यावयवस्य च नित्य- स्त्रीत्वाभावेन तत्र 'आध्ये' इति रूपस्यवेष्टत्वात्। अत एव 'नन्वाधीप्रधीशब्दौ क्रियाशब्दत्वात् मिलिङ्गत्वात् स्त्रीविपयो न भवतः, यथा ग्रामणीसेनानीशब्दाविति नदीसंज्ञया न भाव्यमिति पूर्वा- करोति भगवान् - २ - - ४ 'हस्वस्पेत्यादि अ. इत्यादावप्रथम 'अजहत्स्वार्थायां प, फ. पा.मू. १. २. ४८. "परिमापा ३२. पा. मू. १. २. ४८. पा.मू. १. २. ५१. 'पा. सू. ५. ३. ९७. पा. सू. ५. ३. ९८. "अवयवस्त्रीवचनादिति-प, फ. ग्रवचन फ. का. वा. ३. २. १७८-४. "चेति शेपः। 'पा. सू. ६. ४. ८२. -- - ·अ.१ पा.४ आ. २ २५७ अङ्गा- परव्याघाताच्चिन्त्यमेतत' इत्यपि तंदुक्तिः प्रत्युक्ता। तया तेन स्वाज्ञानमात्रस्यैव प्रकटितत्वात् । भाष्यस्य सम्यगुपपन्नत्वाच्च। , उक्तं निपेघातिप्रसङ्गं निराकरोति भगवान् - सिद्धं त्वङ्गरूप- ग्रह्णादिति। इयडुवङस्थानशब्देनेति शेषः । तदुपपत्तिस्तु इयडुवङोः स्थानं निमित्तभूतप्रसङ्गो ययोस्तावियङवङस्थानाविति प्रसङ्गवाचिस्थानशब्देन व्यधिकरणपदवहुव्रीह्याश्रयणेन । धिकारविहितयोहीयवङोरङ्गमेव स्थानित्वेनादी संवध्यते। पश्चात्तु "ङिच्च' इत्यनेनान्त्येऽलि ती व्यवस्थाप्यते। तथा चेदं फलितम् - यस्मिन्नङ्गे इयडुवङोरप्रवृत्तिरङ्गसंज्ञानिमित्तप्रत्यया- जादित्वाभावप्रयुक्ता तादृशाङ्गरूपी स्त्रीशब्दमिन्नौ नदीसंज्ञौ न भवतः, इति। एवं तत्सूत्रार्थे सति आ पी ए इति स्थिते घीशब्दस्याङ्गसंज्ञामावान्निपेधाप्रवृत्ती नदीसंज्ञा भवतीति सिद्धम् 'आध्ये' इति रूपम्। 'हे श्री:, हे भ्रूः' इत्यत्र त्वियकुवङोरप्रवृतिविभक्तेरजादित्वाभावप्रयुक्तैवेति निषेधो भवति। 'हे वर्षामु' इति पुनर्नवावाचकवर्षाभूशब्दस्य निषेधो न भवति, 'विभक्तेरजा- दित्वेऽपि "वर्षाभ्वश्च' इति यणापवादेन वाघादुवङोऽप्रवृत्तेः। एतेन "हापित: क्वासि हे सुभ्रु' इति भट्टिप्रभृतिप्रयोगं दूपयित्वा 'सुभ्रूः' इत्येव संबुद्धौ रूपं न्याय्यमिति वदन्तो भाष्याशयानभिज्ञा निरस्ताः। तत्र भ्रूशब्दस्याङ्गत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्त्या 'सुभ्र' इति ह्रस्वान्तस्यैव तत्र युक्तत्वात् । यत्तु कैयटेन व्याख्यातम् " "अचि अनुधातु' इत्यादिनाङ्गस्येयवङविधानात् सामर्थ्याक्षिप्तमत्राङ्गम् । तेन यस्याङ्गस्येयडुवङो निर्वत्येते तस्य नदीसंज्ञानिषेधः । 'आध्ये' इत्यत्र त्ववयवस्याङ्गत्वं नास्ति । अङ्गस्य च "एरनेकाचः' इति यण्विघानादियङस्थानता नास्तीति निषेधाभावः । एतदर्थमेव च स्थानग्रहणं कृतम्। इयवङोर्यदा स्थितिस्तदा प्रतिषेधो यथा स्यात् । यदा त्वपवादेन बाध- स्तदा मा मूत्" इति। तदयुक्तम्, इयङ्गुवङस्थानशब्देनैवाग्रहणसंभवेन तथैवाङ्गरूपग्रहणादिति भगवता स्पष्टमुक्तत्वेन च तदपहायाक्षेपोक्तेः "पायसभिक्षाटनीयत्वात् । इयवङप्रवृत्तेः पूर्वमेव नदीसंज्ञानिषेधस्योचितत्वेन स्थानशब्दस्य स्थितिपरत्वाश्रयणे इयङ्गुवङस्थितिकाले ईदूदन्तत्वाभावेन नदीसंज्ञाप्रसक्तेरेवाभावेन निषेधायोगेन व्याघातात् । एतादृशस्थले कार्यकालपक्षस्यैवाश्रयितु- मुचितत्वेन प्रवृत्तस्य प्रतिषेधो न युज्यत इति स्वयमप्युक्तत्वेन च यथोद्देशपक्षे प्रवृत्ता संजैकदेश- विकृतन्यायेन वर्तमाना निषिध्यत इति कल्पनस्याप्यसंभवाच्च । प्रथमलिङ्गग्रहणादवयवस्त्रीविषय- त्वाद्वातिप्रसङ्गे प्राप्ते तत्परिहारायाह वार्तिककार: ह्रस्वेयुवस्थानेति । एतेन 'चशब्दोऽत्र न पठ्यत इति पूर्वस्माद् विशेषः' इति कैयटो निरस्तः। यथाश्रुतवार्तिकस्यैव भगवता व्याख्याना- न्तरस्य दर्शितत्वात्। तत्र ह्रस्वशब्द इयुव्स्थानशब्दश्च लुप्तप्रथमाद्विवचनः । वान् - ह्रस्वौ चेति। ह्रस्वान्तौ चेत्यर्थः । प्रवृत्ताविति। वृत्तिघटकत्वेनेति शेषः । प्राक् प्रवृत्तेश्चेति। प्रवृत्तिशब्दोत्तरचशब्दस्यैतदर्थसमुच्चायकत्वमुचितमिति भावः । ननु स्त्र्याख्यावित्य- स्यानुवर्तनादेव प्राक्प्रवृत्तेरतिप्रसङ्गवारणाच्चकारस्य तत्समुच्चायकत्वं न घटत इत्यत आह अपर आहेति । प्रवृत्तावपीति । अपिशब्दश्चेदर्थे । वार्तिकगतचशब्दार्थकथनपरः । प्रवृत्तौ नदीसंज्ञकौ चेदित्यर्थः । शकटया इति। शकटिशब्दात् "संज्ञायाम्' इति विहितस्य कन: "लुम्मनुष्ये' इति लुप् । मनुष्यशब्देन हि जातिवाचिना ब्राह्मण्यपि गृह्यते। अतिश्रिया इति । तथा च ६ १ २ प. पा. सू. ६. ४. ८२. स्वगृहे पायसं त्यक्त्वा मिक्षामटति दुर्मतिः, इति न्यायोऽत्र बोध्यः । 'चकारो नास्ति पा. सू. ५. ३. ९७. 'पा.सू. ५. ३. ९८. - पा. सू. १. १. ५३. विभक्तेरजादित्वमिव पा. सू. ६. ४. ८४. भट्टकाव्यम् सर्ग. ६. श्लो. ११. 'पा. सू. ६. ४. ७७. प. १० 17 ·२५८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अत्र "नेयवङ स्थानौ' इति निषेधस्येव "ङिति ह्रस्वश्च' इति विकल्पस्याप्रवृत्तौ 'यू स्त्र्याख्यो' इति नित्यैव नदीसंज्ञा ज्ञेया। कश्चिन्मन्दबुद्धिरुक्तनियमवार्तिकस्य. प्रयोजनं पृच्छति - किमर्थ- मिति । तद् द्वेष्यं विजानीयादिति। ततो वचनाद् द्वेष्यमनिष्टमपि, 'शकटये ब्राह्मणाय' इत्या- द्यपि विकल्प्यत इति जानीयादध्येतेति तद्व्यावृत्त्यर्थमिदं वचनमिति भावः । तत्र 'विकल्प्यते' इत्युक्तिः प्रायेण विकल्पविपयस्यैवोदाहरणस्य दर्शितत्वात् । तथा च 'अतिश्रिये ब्राह्मणाय, अति- ध्रुवे ब्राह्मणाय' इत्यत्र नित्यापि संज्ञा मा भूदिति नियमफलं बोध्यम् ।। षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा १. ४. ९. [ २, ३४९-३५०] (उद्दयोतनम्) ननु योगविभागेनापि पतिशब्दस्यैव संज्ञाविकल्पः स्यात्, न तु सर्वविधीनाम्, असंनिधानात्, · अत आह - तेनेति। योगविभागसामर्थ्यात् परिभाषेयं संपद्यते। तस्याश्च योग्यत्वाद्विधिमात्रे उपस्थानमिति भावः । परिभाषापक्षे लाघवमाह "तेनेति । "व्यत्ययो बहुलम्' इत्यत्राप्येतदर्थ योगविभागः क्रियत इति पौनरुक्त्यम्, अत आह -- एतदयं चेति । अस्य प्रथमोपस्थितत्वान्न 'वपरीत्यशङ्का। उभयत्रेति । यत्र 'भापायाम्' इत्युच्यते तत्राप्राप्त- विभापा, अन्यत्र प्राप्तविमापेत्यर्थः । ननु झ्याप्प्रातिपदिकात् स्वादिषु सामान्येन विहितेषु १"कर्मति द्वितीया' इत्यादेनियमार्थत्वात् कथं सुपां व्यत्ययः, अत आह -- कर्मणीति । एवमात्मने- पदनियमेऽपि ज्ञेयम्। कालस्य व्यत्ययाभावात् कालशब्देन तद्वाचिप्रत्ययलक्षणेत्याह कालेति ॥ [२, ३४९-३५०] (रत्नप्रकाशः) ततो वा इति । किं वा भवतीत्यपेक्षायां सर्वे विधय इत्यध्याहृत्य व्याख्या- स्यामीत्याशयः। तथैव व्याचष्टे - वा छन्दसीति । तथा चानेनैव वचनेनाभिमतस्थले सर्वत्र विकल्पसिद्धी "बहुलं छन्दसि' इत्यादीनि विशेषवचनान्यस्य प्रपञ्चार्थानीति फलितम् । तदेव दर्शयति सुपामिति । तथा च "सुप्तिङ्पग्रहलिङ्गनराणाम्' इत्यादिश्लोकवार्तिकस्याप्येतत्प्रपञ्च- रूपतवेति भावः। व्यत्यय इति। 'कर्मणि द्वितीयव' इत्यादिनियमस्य वैकल्पिकत्वे व्यत्ययः फलतीति भावः । एवमन्यत्रापि व्यत्यय ऊह्यः । कालव्यत्यय इति । कालविशेपवोधकप्रत्ययव्यत्यय इत्यर्थः ॥ - ७ २ ४ पा. सू. १. ४. ४. पा. मू. १. ४. ६. 'योग्यत्वाद्विधिमूत्र-अ. मानशब्दः कात्य॑परः। 'प्रदीपे 'तमानयव' इत्यत्र 'तेनानयव' इत्यन्नं- नट्टपाठ इति प्रतीयते । 'पा.मू. ३. १. ८५. इति न पौनरुक्त्यम् अ, ऋ. 'प्रदीपे 'एतदर्थश्च' इत्यत्र 'एतदर्थं च' इत्य- नंभट्टपाठ इति ज्ञायते ॥ तदर्थं च - ऋ. 'वपरीत्याशङ्का-अ. पा.सू. २. ३. २. पा. सू. २. ४. ३९. महामाप्यम् ३. १. ८५.

·अ.१ पा.४ आ.२ २५९ यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् १.४.१३. [२, ३५१-३५६] - ४ , (उद्दयोतनम्) व्यपदेश: कस्य, अत आह -- संज्ञिन इति। 'तदादि' इति संज्ञिनिर्देशकम्, न तु 'यस्मात्' इति, अत आह . सति होति । यद्यपि "तेन रक्तं रागात्' इत्यादावनिर्दिष्ट- स्यापि तच्छब्देन परामर्शो दृष्टः, तथापि तत्र रागसाधनस्य रक्तशब्देन प्रतीतस्य समर्थविभक्ति- युक्ततच्छब्देन निर्देश इति निश्चयसंभवादबोधकत्वं नास्ति, अत्रान्यपदार्थस्य प्रकारान्तरेणानुप- स्थितस्यावोधकत्वं स्फुटमिति भावः। "किमिदंभ्यां वो घः' इति वतुप्, तस्य च वो घः, 'घस्येय, "इदंकिमोरीश्की' "यस्येति च' इति ईशो लोपः, "उगितश्च' इति डीप्, इयती। अत्र “यस्य' इति प्रकृतेर्लुप्तत्वात् प्रत्ययमात्रमवशिष्टम् । अत्र कथमङ्गसंज्ञा, तस्यां वा किमनिष्टम्, अत आह - स्त्रीशब्दादिति। भसंज्ञेति। “यचि भम्' इत्यनेन। संज्ञाद्वयेति । “यस्येति च' इत्यत्र भस्याङ्गस्येति द्वयोरप्यधिकारात्। नन्वियतीशब्दे परे स्त्रीशब्दस्याङ्गमसंज्ञयोः करणे इदम "ईशादेशस्यासिद्धत्वान्नातिप्रसङ्गः, अत आह - ईश इति । प्रागिति। "आमात्' इत्यत्र मर्यादायामाङिति पक्षस्यापि तत्र वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः। ननु १२'अचः परस्मिन्' इति स्थानिवत्त्वं स्यात्, अत आह -पदान्तरेति। स्त्रीशब्दनिरपेक्षस्येयतीशब्दस्यान्वाख्यानानन्तरं स्त्रीशब्दसंनि- धाने तस्यानादिष्टादचः पूर्वत्वाभावान्न स्थानिवत्त्वमित्यर्थः। अभिविधिपक्षेऽसिद्धत्वं, विभज्यान्वा- ख्यानपक्षे स्थानिवत्त्वं च भविष्यतीति पाक्षिकमेतत् प्रयोजनमिति ज्ञेयम् । प्रत्यय इत्यस्य साकाङक्षत्वं निराह - यस्मादिति । असतीति । यस्मात् प्रत्ययः पर इत्यध्याहारः स्यादित्यर्थः । अधुनाप्रत्ययपक्षे इदमुदाहरणम्, न धुनाप्रत्ययपक्ष इत्याह --- इदम इति। इश इति। "इदम इश्' इति विहितस्य। इत्याह इत्यत आह । ननु पदद्वयेनापि विघीयमानस्य "परस्य क्या- लाभात् कथमतिप्रसङ्गनिरासः, अत आह - प्रत्यासत्तीति। अनुपस्थितप्रत्ययस्य परत्वकल्पका- भावादिति भावः। ननु प्रत्ययं विनाकारान्तस्याङ्गस्यामावाद्विधानसामर्थ्यादनङ्गस्यापि दीर्घः स्यात्, अत आह अन्यथेति । 'पापावः' इति रूपं साधयति पयोरिति । पय गतावित्य- स्माद्यङि सन्योः' इति द्वित्वे दीर्घोऽकितः' इत्यभ्यासदीघे यडालुकि 'पापय् वस्' इति स्थिते यकारस्य वलि लोपे १९ अतो दीर्घो यनि' इति दीर्घे 'पापावः' इति रूपमित्यर्थः । यथा २"मिदचोऽ- . १ २ ३ -ऋ. १४ ५ पा. सू. ४. २. १. पा. सू. ४. २. ४०. 'घस्य' इत्यनन्तरं चकारोऽधिक: पा. सू. ६. ३. ९०. पा. सू. ६. ४. १४८. ४. १. ६. पा. सू. ६. ४. १४८. पा. सू. १. ४. १८. 'पा. सू. ६. ४. १४८. ईशो य आदेशो यस्यति लोपस्तस्येत्यर्थः । पा. सू. ६. ४. २२. पा.सू. १२ पा. सू. १. १.५७. १३ स्त्रीशब्देकारस्य यस्येति लोपे कर्तव्ये ईशो लोपस्येत्यादिः । पा. सू. ५. ३. ३. १५ प्रत्यये पर इति परत्वेन निर्दिष्टस्य प्रत्ययस्य चेत्यर्थः। १६ चकारो नास्ति पा.सू. ६.१. ९. पा. सू. ७.४.८३. पा. सू. ७. ३. १०१. पा. सू. १.१.४७. .. - अ. ८ १७ २० ·२६० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - - - न्त्यात्परः' इत्यत्र मित् परादिः पूर्वान्तोऽभक्तो वेति पक्षत्रयं विचारितम्। तत्राभक्तत्वपक्षे इदं प्रयोजनम्, न तु पक्षान्तर इत्याह -यदेति । अत्र कुण्डानीत्यत्र। परादित्वपक्षे दोपमाह - दधीनीति । न सिध्यति "सुपि च' इति दीर्घ इत्यनुपङ्गः। सामानीति । विनापि तदादि- ग्रहणेन "सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ' इत्येव दीर्घः स्यादित्यर्थः। नुमर्थत्वं दूपयति पूर्वान्तेति । स्थापितः "मिदचोऽन्त्यात् परः' इति सूत्रे । मित्सुटोरङ्गसंज्ञायां न किंचित् प्रयोजनम्, अत आह - कृतयोरिति । 'मित्वतः' इति 'व्याख्यानासंगति निराह-भाष्यति। तयोः कृतयोस्तद्वत्त्व- संभवादित्यर्थः। भिनत्तीत्यत्राङ्गसंज्ञाकार्य न किंचित्, अत आह - रूपेति। श्नमो धातुमध्य- निवेशमात्रप्रतिपादनपरमित्यर्थः। पूर्वमडागमं निराह - नित्यत्वादिति । श्नमि कृतेऽनङ्गत्वेना- प्राप्त्या अडनित्य इति भावः। 'संचस्करतुः' इत्यत्राङ्गसंज्ञायाः प्रयोजनमाह --द्विवचन इति । अडिति। अड्व्यवायेऽभ्यासव्यवायेऽपि सुट् कात्पूर्व एव स्यात् । ऋतश्चेति । संयोगादे: ऋदन्तस्य गुणः स्यादवृद्धिनिमित्ते लिटि। "पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण' इति पक्षे इदं प्रयोजनमुक्तम्, पक्षान्तरे तूपसंख्यानं विनाप्यङ्गसंज्ञां शङ्कते यदा विति । अर्थ- सापेक्षप्रत्ययात् तन्निरपेक्षः [सुट् ] सुतरामन्तरङ्गः । तद्भक्तस्य धातुभक्तस्य । स्कृशब्दस्य द्वित्वे सकारस्याभ्यासे शेषः स्यात्, अत आह -स्कृशब्दस्येति । अस्मिन्नपि पक्षे उपसंख्यानं कर्तव्यमिति समाधत्ते -- कि विति। 'संस्कृपीष्ट' इत्यत्र सुट: परादित्वे "ऋतश्च संयोगादेः' ऋदन्तात् संयोगादेः परयोलिङसिचोरिड् वा स्यात् तङि, इति पक्षे इट्प्रसङ्गः । 'संस्क्रियते' इत्यत्र "गुणोऽतिसंयोगाद्योः' अर्तेः संयोगादेब्रुदन्तस्य [च] गुणः स्याद्यकि यादावसार्वधातुके लिङि, इति गुणप्रसङ्गः। अभक्तत्वे तु नायं दोपः। कात्पूर्वेति। सुटष्टित्त्वादेवादित्वे सिद्धे कात्पूर्व- ग्रहणेनाभक्तत्वं ज्ञाप्यते । अभक्तत्वे पूर्व परं वा स्यादिति पूर्वत्वं नियम्यते। एवमभक्तत्वेनैव सामञ्जस्ये “एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इत्यत उपदेशग्रहणम् 'ऋतश्च' इत्यत्रानुवर्तते, तेनो- पदेशे संयोगादित्वाभावात् 'संस्कृपीष्ट' इत्यत्रेडभावः, "गुणोऽतिसंयोगाद्योः' इत्यत्र "नित्यं छन्दसि' इत्यतो नित्यग्रहणानुवृत्त्या नित्यं यः संयोगादिस्तस्य गुणविधानात् 'संस्क्रियते' इत्यत्र गुणाभाव इति कल्पना नाश्रयणीयेति भावः । 'तदादि' इत्यनेन तस्य ग्रहणं कथं स्यात्, अत आह व्यपदेशिवभावादिति। 'तदाद्यादि' इत्युक्ते "उभयस्य संग्रह इत्याह भिद इति। तस्यादि- श्चकार इति। यद्यपि तस्यादिः ककारः, तथापि द्विवचने सति चुत्वेन तस्य चत्वमिति भावि- प्रतिसंधानेन 'चकारः' इत्युक्तम् । 'तस्यादिः ककारः' "इति तु सम्यक् । पूर्व "तपरस्तत्कालस्य' इत्यत्र। भविष्यामीत्यादी मुख्यतदादिसंभवे तच्छब्दस्यावयवलक्षणायां मानाभावात् कथं तदाद्या- दित्वलामः, अत आह --प्रतिलक्ष्यमिति। व्यक्तिपक्षाश्रयणादित्यर्थः । तथा च मित्सुट्स्थली- यतदादिशब्दे तच्छन्दस्तदवयवपर इति भावः । 'एकस्याप्यभावे' इति वक्तव्ये 'एकेनाप्यपाये' इति कथमुक्तम्, अत आह. अपाय इति। तस्य समुदायरूपस्य। अपाये विद्यमानस्य कथं करण- २ . १० पा. सू. ७. ३. १०२. पा. मू. ६.४.८. पा. सू. १.१.४७. व्याख्यानसंगति "अयं पक्षः मुटु कात्पूर्व इति सूये माप्ये उक्तः । 'पा.मू. ७. २.४३. पा. गू. ७.४.२९. 'पा. सू. ७. २. १०. 'पा. सू. ७. २.४३. पा. सू. ७.४. २९. पा. सू. ७.४.८. मित्वतः सुड्वतश्चेत्यर्थः। . पा. सू. १. १.७०. १२ " इति तु न सम्यक .

·अ.१ पा.४ आ. २ २६१ त्वम्, अत आह - एकेति। "प्रतियोगिनाभाव लक्षणेत्यर्थः। प्रतियोगिनः करणत्वेन 'निर्देशः । लक्षणयाभावकरणत्वे दृष्टान्तः - ययेति । - यथेति। अभवदिति । तत्रापि लक्षणया वर्षाभावकृतमित्यर्थः । कथमङ्ग संज्ञाक्तपरिमाणस्य, अत आह - यस्मादिति । इनमो धात्ववयवत्वाभावात् कथं तदेकदेश- त्वम्, अत आह.- तन्मध्येति ।। [२, ३५१-३५६] (रत्नप्रकाशः) व्यपदेशायेति। संज्ञिन इति शेषः। 'यस्मात्' इति कृते तत्परामृष्ट एव तच्छब्देन परामृश्यत इति प्रतिपत्तिलाघवमिति भावः। एतेन "पराम्रष्टव्यस्यानिर्देशे तदिति परा- मर्शाभावात् 'तदादि' इत्यसंवद्धमेव स्यात्" इति कैयटो निरस्तः । यस्माच्छब्दाभावेऽपि प्रत्यय- शब्दस्य प्रकृत्यपेक्षया संवन्धिशब्दत्वेन प्रत्यये परतोऽङ्गसंज्ञाविघानेन च तच्छब्देन प्रकृतेः परामर्श- संभवात्। 'पुत्रो जातः, स नाम तस्य करोति' इत्यादावपि हि यस्य यः पुत्रो जातस्तस्य स नाम करोतीति प्रतीतिर्भवति। स्त्री इयतीति । स्त्रीशब्दात् परस्य सोर्लोपविधानाद्वतुपि परे तस्या- ङ्गसंज्ञायामियङ स्यादिति भावः । एतेन "स्त्रीशब्दात् सुशब्दस्य तल्लोपस्य च विधिरस्तीत्यङ्ग- संज्ञा स्याद् भसंज्ञा चेति संज्ञाद्वयनिमित्तो “यस्य' इति लोपः प्रसज्येत । ईश इदमादेशस्य "यस्य' इति लोपस्यासिद्धत्वं नास्ति, प्राग्भादसिद्धत्वमिति पक्षाश्रयणात् । पदान्तरनिरपेक्षपदसंस्कारपक्षे स्थानिवद्भावो नास्ति, स्त्रीशब्दस्यादिष्टादच: पूर्वत्वात्" इति निरस्तम्। प्रत्ययग्रहणाभावेऽपि यजादिष्वसर्वनामस्थानेषु कप्रत्ययावधिषु स्वादिषु परतो यस्मात् तेषां विधिस्तदादिशब्दरूपं मसंज्ञ- मिति व्याख्यानेनेष्टसिद्धेः । प्रत्यासत्या भसंज्ञानिमित्तस्वादीनामेव विधिशब्दार्थेन संवन्धन सुप्रत्ययविधिमाश्रित्य भसंज्ञापादनायोगात् प्रत्ययग्रहणेऽपि प्रत्यासत्तेरवश्याश्रयणीयत्वात् । “न पदान्त' इति सूत्रे पदान्तग्रहणं कुर्वतः सूत्रकारस्य वाक्यसंस्कारपक्षस्यैवाभिमतत्वेन तदाश्रयेणैव तत्र तत्र बहुधा बार्तिकभाष्ययोः प्रवृत्त्या तत्पक्षं परित्यज्य पक्षान्तरपरिग्रहस्याप्यत्रानौचित्यात् । अन्तवतिविमक्त्या पदत्वेन "न पदान्त' इति निषेधेन स्थानिवत्त्वनिषेधाच्च। विधिग्रहणं किम- थमिति 'प्रत्यये' इति पदान्तरसत्त्वात् परशब्दो नाघ्याहार्यः, किं तु विहितशब्दः । चेष्टं सिद्धमेवेति व्यर्थं विधिग्रहणमिति भावः। अध्याहारे प्रतिपत्तिगौरवमिति स्पष्टप्रतिपत्तये विधिग्रहणं कृतमित्याशयेनाह - दधि अधुनेति । दधि अधुनेति। यदि कश्चित् परशब्दमध्याहरेत् तदा प्रत्यय- परत्वमात्रमाश्रित्याङ्गसंज्ञा भसंज्ञा च स्यादिति “यस्य' इति लोपप्रसङ्ग इति भावः । दधिशब्दस्य पदत्वात् तदन्तविघातकाङ्गभसंज्ञाविधिः पदान्तविधिरिति तत्र कर्तव्ये "इश्लोपस्य स्थानिवद्भावनिषेध इति स्यादेव संज्ञाद्वयम् । प्रत्ययग्रहणप्रत्युदाहरणे इयङापादितः, विविग्रहणप्रत्युदाहरणे "यस्य' इति लोप इति स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमत्र 'दधि अघुना' इति दर्शितम्। इतोऽपि पूर्वत्र १३ यस्य' इति लोपापादनपरः कैयटो निरस्तः । ननु विधिग्रहणे तथा तत्र ८ - ''प्रतियोगिना' इत्यादि 'लक्षणेत्यर्थः' इत्यन्तं नास्ति अ. लक्षणेनेत्यर्थः ऋ. अ. 'तथापि ५संज्ञाक्तपरिमाणा स्यादत आह . 'पा. सू. ६.४. १४८. ३ निर्देशे "पा. सू. ६. ४. १४८. पा.सू. १.१.५८. पा. सू. १.१.५८. पा. सू. ६.४.१४८. "इशो लोपस्य पा. सू. ६.४.१४८. पा. सू. ६.४.१४८. - १२ ·२६२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि " - प्रत्ययग्रहणे च सत्यपि तत्र दधिशब्दात् प्रत्ययो विहित एवेति स दोपस्तदवस्थ एवेत्यत आह - तदेतदिति। सन्नियोगः संबन्धः । प्रत्यासत्त्या तदर्थलाभ इति भावः । करिष्याव इति । विकरणविशिष्टस्याङ्गसंज्ञायाम् "अतो दीर्घो यनि' इति दीर्घः सिध्यति । अन्यथा यकारान्तात् पयादेर्यङलुकि "लोपो व्योः' इति यलोपे 'पायावः, पायामः' इत्यादावेव स दीर्घः स्यादिति भावः । कुण्डानीति। अभक्तत्वपक्षे इदं प्रयोजनम् । परादित्वे "सुपि च' इति पूर्वान्तपक्षे "सर्वनाम- स्थाने' इति दीर्घसंभवात् । वस्तुतस्तु पूर्वान्तपक्षस्यैव सिद्धान्तितत्वेन 'स्याद्यर्थम्' इत्येव सारम् । मित्सुटोरिति । मित्सुट्शब्दौ तल्लक्षको। तदेतद्वयाचष्टे मित्वत इति। एतेन 'मित्सुटोः कृतयोरित्यर्थः । भाष्यकारस्तु वस्तुतो व्याख्यानं करोति -मित्वत इति ।' मित्वत इति ।'. इति निरस्तम् । मित्सुटोरित्यस्य सप्तम्यन्तत्वाश्रयणे कृतशब्दाध्याहारे "उपसंख्यानापेक्षया कर्मसमर्पकषष्ठयन्तत्व- त्यागे भाष्यस्य फलितार्थकथनपरत्वाश्रयणे च मानप्रयोजनयोरभावात् । भिनत्तीति । अस्यो- दाहरणत्वं न युज्यते, अङ्गकार्यस्य कस्याप्यप्रवृतेः । तस्मात् केनचित् प्रक्षिप्तमिदमिति युक्तं कल्पयितुम् । एतेन 'रूपोदाहरणमेतत्' इति निरस्तम् । कस्य रूपस्योदाहरणमिति विचिकि- त्सायामुत्तरासंभवात् । 'अभिनत्' इत्यस्यैवाङ्गस्वरूपतत्कार्योदाहरणत्वसंभवेन पृथगङ्गस्वरूपदर्श- नायोदाहरणान्तराश्रयणानौचित्याच्च । अभिनदिति । "अन्यस्य प्राप्नुवन्विघिरनित्यः' इति सूत्रकारमताश्रयेण विकरणोत्पत्त्युत्तरमडागम इत्युदाहरणत्वमस्य । कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेण नित्य- त्वमिति भाष्यकृन्मते त्वडागम एवादी जायत इति नास्याप्युदाहरणता । संचस्करतुरिति । अन्तरङ्गे द्विर्वचने कृते "अडभ्यासव्यवायेऽपि' इति सुटि तद्विशिष्टस्याङ्गसंज्ञाभावे "ऋतश्च संयोगादेः' इति गुणो न स्यादिति सुड्वतोऽङ्गसंज्ञोपसंख्येयेति भावः। ननु "पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति पक्ष आश्रीयते। तदा सुटि सति ससुटकादेव लिड्विधीयत इति सिध्यत्येवाङ्ग- संज्ञेति चेन्न, द्विपदाश्रयस्य वहिरङ्गस्य सुटोऽसिद्धत्वेन सुट्रहितादेव करोतेलिड्विधानात् । एव १"सुट् कात्पूर्वः' इति कात्पूर्वग्रहणं सार्थकम् । अन्यथा तत्पक्षाश्रयेणैव सिद्ध किं तेन । एतेन " 'संस्कृपीष्ट, संस्क्रियते' इत्यत्रेड्गुणनिवृत्तये कृतेन कात्पूर्वग्रहणेनामक्तत्वं सुटो ज्ञापितमिति पूर्वमपि प्रत्ययोत्पत्तेः सुटि कृते नास्ति सुट्सहितस्याङ्गसंज्ञेति गुणो न स्यादित्युपसंख्यानम्' इति निरस्तम्। कात्पूर्वग्रहणेन "पूर्व घातुः साधनेन युज्यते' इति पक्षस्यैव व्यापकस्य ज्ञापनीयत्वेन सुटोऽनवयवत्वज्ञापनानौचित्यात् । तत्पक्षस्य १णेरध्ययने वृत्तम्' इत्यध्ययनशब्दनिर्देशेनैव ज्ञापितत्वा- न्लानेन कात्पूर्वग्रहणेन ज्ञाप्यतेति चेन्न, वैपरीत्यस्यापि "वक्तुं शक्यत्वात् । एकमेकेनैव ज्ञापनीय- मित्या मानामावाच्च । किं च यदि तेन सुटोऽनवयवत्वं ज्ञाप्येत तर्हि सुड्वतोऽङ्गसंज्ञा वक्तव्यव जातेति तज्ज्ञापनार्थ कात्पूर्वग्रहणं कुर्वतः सूत्रकारस्यातिमौढ्यं प्रकृतोपसंख्यानप्रत्याख्यानपरोत्तर- माप्यासंगतिश्च स्यात् । न हि पूर्वभागे वर्तमानः सुडागमो मध्यपतिताकजिवैकदेशभूतं भवति, येनोत्तरमाप्यं संगतं स्यात्, सूत्रकारस्य च मौढयं गच्छेत् । अपि च सुटोऽनवयवत्वे सुड्वत्तोऽङ्ग- अत . पा. मू. ७.३.१०१. 'पा. सू. ६. १. ६६. पा. सू. ७. ३.१०२. "पा.सू. ६.४.८. 'उपसंख्यानापेक्षयार्यसमर्पक-प, फ. 'परिमापा ४३. 'पा. वा. ६.१.१३५ १. द्वयानुवादोऽयम् । 'पा.सू. ७. ४. १०. 'अयं पक्षः सुक्टात्पूर्व इति सूत्र भाप्य उक्तः । पा. सू. ६. १. १३५. "अयं पक्षः सुक्टात्पूर्व इति सूत्रे भाप्य उक्तः । पा. सू. ७.२.२६ 'कर्तुं - प. -५, ६. वार्तिक- ·अ.१ पा.४ आ.२ २६३ . . अन्यथा संज्ञोपसंख्यानेऽपि सुटो धातुभक्तत्वाभावेन तद्विशिष्टस्य द्वित्वाभावात् 'संचस्करतुः, इत्यादिरूपा- सिद्धिरेवेति 'वृश्चिकभीन्याय आपतेत्। ननु तहि "पूर्व घातुः साधनेन युज्यते' इति पक्षे 'संस्कृपीष्ट' इत्यत्रेडमाव: 'संस्क्रियते' इत्यत्र गुणाभावश्च कथं स्यादिति चेच्छृणु, "ऋतश्च संयो- गादेः' इतीविधायके सूत्रे "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इत्यत उपदेशग्रहणानुवृत्त्या उपदेशे संयोगादित्वाभावादिडभावः सिद्धः। तथा "गुणोऽतिसंयोगाद्योः' इत्यत्र "नित्यं छन्दसि' इत्यतो नित्यग्रहणानुवृत्त्या नित्यसंयोगादित्वामावाद् गुणाभावोऽपि सिद्ध इति प्राञ्चः। वयं तु ब्रूमः पदद्वयाश्रितस्य सुटो बहिरङ्गस्यासिद्धत्वादेकपदाश्रयान्तरङ्गेड्गुणौ न भवत इति । न च "धातू- पसर्गयोः कार्यमन्तरङ्गम्' इति भाष्यविरोधः, तस्य भाष्यस्य “पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति परिमापासिद्धप्रथमप्रवृत्तिलक्षकान्तरङ्गशब्दघटितत्वात् । "पत्वतुकोरसिद्धः' इत्यत्र तुग्ग्रहणं तस्य "नाजानन्तर्ये वहिष्ट्वप्रवलृप्तिः' इत्येतज्ज्ञापकतावर्णनपर भाष्यं चासंगतं स्यादिति । ननु सुडागमस्यासिद्धत्वे 'संचस्करतुः' इत्यादौ गुणः कथं स्यादिति चेन्न, "ऋतश्च संयोगादे- गुणः' इत्यत्र १"संयोगोपधग्रहणं कर्तव्यं कृअर्थम्' इति सुडाश्रयेणैव वार्तिकस्य प्रवृत्तत्वेन तदपेक्षया तस्यासिद्धत्वासंमवात् । न चैवं तद्वचनवलाद् "वृद्धकुमारीवरन्यायेनाङ्गसंज्ञापि सुड्वतः सेत्स्य- तीति किं सुड्वतोऽङ्गसंज्ञाविघानेनेति चेत् सत्यम्, तदपर्यालोचनेन तस्य तद्विधानमिति गृहाण । सिद्धान्तेऽपि सामर्थ्याश्रयणमगतिकगतिक तत्र न युज्यते, गत्यन्तरसंभवात् । 'किं पुन: कारणं न सिध्यति, सुटो बहिरङ्गत्वात्' इत्यादिः 'संचस्करु: [इति ] ' इत्यन्तो ग्रन्थः, सपादरलोकचतुष्टय- परिमित: "ऋतश्च संयोगादेर्गुणः' इति सूत्रगतो विशकलिततयात्र केनचित् प्रक्षिप्तः प्रकृतासंगत- श्चेत्युपेक्षितः स पाठः । कि च कारणं न सिध्यतीति । श्नमः सुटश्चागमत्वेनावयवत्वात् "अर्थवत आगमस्तद्गुणीभूतः' इति तद्ग्रहणेन ग्रहणादङ्गग्रहणेनागमविशिष्टस्य ग्रहणं कुतो न भवतीति भावः। यस्माच्छब्दस्वरूपात् प्रत्ययो विहितस्तदादिशब्दरूपस्याङ्गसंज्ञा विधीयत इति मित्सुविशिष्टस्य ग्रहणं कुतो न भवतीति भावः । यस्माच्छब्दस्वरूपात प्रत्ययो विहितस्तदा- दिशब्दरूपस्याङ्गसंज्ञा विघीयत इति मित्सुविशिष्टस्य व्यपदेशिवद्भावेन मुख्यतया वा तदादित्वा- भावेनाङ्गसंज्ञैव न प्रवृत्तेति तत्र"अर्थवत आगमः' इति परिभाषा दुरापास्तेत्याशयेनोत्तरमाह - इहेति । तस्य वेति । व्यपदेशिवद्भावेन तस्यापि तदादित्वादिति भावः। नापि तदादिरिति । स्थाने द्विर्वचनपक्ष इदम् । पक्षान्तरे तु बहिरङ्गस्य सुटोऽसिद्धत्वाद्वचनम् । तदंशे तत्र वार्तिक- सिद्धं विति। तस्यादिरिति। मिद आदिर्भकारः स आदिभिनदित्यस्येति भव- - कार आह- १२ २ पादितः। १४ ४ "विप्रतिषेधे परमिति सूत्रभाष्यमित्यर्थः । 'लौ. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ७६. पा. सू. ७.४.१०. अयं पक्ष: सुटकात्पूर्व इति सूत्रभाष्ये प्रति का. वा. ७.४. १०-१. महाभाष्ये 'न मु ने' इति सूत्रे प्रतिपादितोऽयं 'पा. सू. ७. २. ४३. न्यायः। पा. सू. ७. २. १०. १५ अगतिकगतिभूतमित्यर्थः। स्वार्थकप्रत्ययो पा. सू. ७.४. २९. बोध्यो लिङ्गातिवृत्तिश्च । पा. सू. ७. ४.८. पा. सू. ७.४.१०. महाभाष्यम् ६. १. १३५. १७ भाष्ये 'किं पुनः कारणम्' इत्यत्र 'किं च कारणम्' महाभाष्यम् ६. १. १३५. इति पाठ आश्रितः। 'पा. सू. ६. १.८६. महाभाष्यम् १.१.२०. परिभाषा ५१. महाभाष्यम् १.१.२०. ७ ८ ·२६४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि त्यङ्गसंज्ञेति । एवं करोद्विवंचने कृते 'चस्कृशन्दे स्थिते यस्मात् कृशब्दात् प्रत्ययविधिस्तदा- दिश्चकारः, स एवादिश्चस्कृशब्दस्य। उत्तरपदलोप इति। शाकपार्थिवादेराकृतिगणत्वादिति भावः। लौकिकदृष्टान्तेनापि समाधातुं शक्यत इत्याह - तदेकदेशविज्ञानाद्वेति। "दृष्टान्त- स्यापि पुरुषारम्भो निवर्तकः' इति लोकदृष्टान्तेनामिमतसिद्धिर्न, भवतीत्याह-विषम इति । एकेनापीति । एकेनाप्यवयवेनापाययुक्तेन करणेन समुदायापाये सतीत्यर्थः । तद्यथा वर्णभावे वर्पकृतं दुभिक्षमिति भवति। योकोऽपाये कर्म कर्ता वा विवक्ष्येत तर्हि "कर्तृकर्मणोः कृति' इति 'पष्ठयाम् ‘एकस्याप्यपाये' इति स्यात् । “अङ्गसंज्ञा चापीति । 'यस्मात्' इत्यनेन प्रत्यय- विधिकाले यच्छब्दस्वरूपमवधित्वेन गृहीतं तस्यैव परामर्शादिति भावः । तदेकदेशभूतमिति । एकदेशोऽवयवः । मित्सुटोरनवयवत्वमभ्युपगम्याप्यकच इव तन्मध्यपतितत्वेन तदवयवत्वं साम्य- माश्रित्य तद्ग्रहणेन ग्रहणं ज्ञापकवलेन साधितम् ।। [२, ३५६-३६०] (उद्दयोतनम्) भाप्ये अय द्वितीयमिति । पूर्व द्वितीयं सिद्धवत्कृत्य 'यस्माद्यः प्रत्ययो विहितस्तस्मिन् परतः' इत्युक्तम् । इदानीं तदेव समर्थयितुं प्रश्न: । भाष्ये पदादाविति। आदीयत इत्यादिः, पदे परत इत्यर्थः । यद्वा, पदस्यादौ पदात् पूर्व विद्यमाने। आदिना अघुना- ग्रहणमिति केचित् । प्रतिवद्धा नियता। ततः स्त्रीशब्दात् । चतुर्थीति । चतुर्थीति । "चतुर्थी तदर्थ' इति चतुर्थीसमासस्य तद्विघानसापेक्षत्वादित्यर्थः । स एवेति। प्रत्यासत्तिन्यायादित्यर्थः । लुप्तत्वात् । “नुपो धातु' इत्यनेन। अङ्गसंज्ञाया अङ्गकार्यत्वाभावात् कथं प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः, अत आह इयडादेशेति । कार्यकालपक्षेऽङ्गसंज्ञाप्यङ्गकार्यमेव । यथोद्देशपक्षेऽप्यङ्गसंज्ञा- निमित्तप्रत्यये परत इयडुवङो विधीयते, अजादित्वेनाङ्गाक्षिप्तप्रत्ययस्यैव विशेषणात् । "न लुमता' इति निषेधः प्रवर्तत "एवेत्यर्थः । अन्यया प्रत्ययग्रहणाभावे । दशतय इति। "प्रथमचरम' इति 'जसि वा सर्वनामसंज्ञा। दाशतयो दशावयवफसमुदायस्यादिभूतावयवो विव- स्वागत'देवदतः' इत्याद्युदाहरणस्यैतद्भाप्यविरोघं निराह - एतच्चेति । 'तत्तहि इत्यादिभाष्यं न प्रत्ययग्रहणमात्राक्षेपपरम्, तया मति 'केनेदानीम्' इति माप्यासंगतेः । ग्रहणानावेऽप्यङ्गसंज्ञासत्त्वेन तलायंप्रवृत्त्याविरोधात्, 'प्रत्यय इति प्रकृत्य' इति माप्यविरोधाच्च । अत: गूगप्रत्यारल्यान"परमित्याह – अवयवानिति. भाष्ये 'अङ्गस्य' इत्यनुक्त्वा प्रत्यय इत्यधि- गृरयादकार्य वक्तव्यमित्यर्थः । तस्य प्रयोजनमाह - तेनेति । भिस्सा ओदनः । यद्यप्यर्थ- अतो क्षितः । प्रत्यय- - . . 'गम्गाणे'त्येय 'प, फकोगयोरपलभ्यते । 'पा. गू. २. १. ३६. गोमटेयर माले' पत्येय मुद्रितपुरतरूपु ''ग एयेति' इत्यादि 'न्यायादित्यः' इत्यन्त सम्मों। 'पागद' न्युचितं मानि । नास्ति महानायम् १.१.४६. पा. गू. २.४.७१. पा. गू. १.१.६३. "पटमा नास्ति-प. "एवरारी नास्ति-अ. 'भा 'गंगा पासाग्मिाणानाम्' प्रपत्र पा, गु. १.१.३३. TE परिमाणानाम् निगंग "गि विरमगामगंगा अ. मागाट "पग्मेनाभिावा- . . १.

·अ.१ पा.४ आ.२ २६५ भावः। नन्व- वद्ग्रहण परिमापयाप्यत्र नातिप्रसङ्गः, तथापि तदनाश्रयणेनैतदुक्तम् । क्रिमिणामिति। 'पामा- दित्वान्नः, टाप, द्वितीया। तथा च "नामि' इति दीर्घप्रसङ्गः । अत्र 'नाम्' इत्यस्य प्रत्यय- 'समुदायत्वेन प्रत्ययत्वाभावान्न दीर्घ इति लडीति । 'अङ्गस्य' इत्युक्तौ सोपसर्ग- स्याङ्गत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः । 'प्रत्यये परतः' इत्येतावन्मात्रोक्तावतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । नन्वडागमः प्रत्यये परत: पूर्वस्य विधीयते, न तु प्रत्ययान्तस्य । "नामि' इत्यादौ च पूर्वस्यैव। तथा च कथमनया परिभापया तत्संग्रहः, अत आह-यत्रेति । यत्र विति। "यतोऽनावः' इत्यादौ । यदन्तं यच्कमायुदात्तं नौशब्दं वर्जयित्वा। 'सूत्रमाक्षेप्तुम्' इत्यनेन विरोधं निराह - प्रत्यय इति। परिमापानङ्गीकारे "सनाद्यन्ताः' इति धातुसंज्ञा देवदत्तादेः समुदायस्य स्यात् । तथा सति किं स्यात्, अत आह-ततश्चेति । ततश्चेति। "सुपो धातु' इत्यनेन । भाष्ये देवदत्तो गार्ग्य इति । संघाताद्विध्यभावेऽपि संघातान्ते यनः श्रवणात् "कृत्तद्धित' इति प्रातिपदिकसंज्ञायां सुब्लुप्रसङ्ग इत्यर्थः । “असुबन्तत्वात् समुदायात्सुपोऽविधानात् । अवयवात् किं न स्यात्, अत आह अवयवस्येति । भाष्ये ऋद्धस्येति । सुप् सुपेति समाससंज्ञाप्रसङ्ग इत्यर्थः । नेकग्रहणाद्वहूनां वहुव्रीहावपि. सुप् सुपेत्येकत्वस्य विवक्षितत्वात् कथं तत्पुरुषः, अत आह -विव- क्षितायामिति । समुदायस्येति । सुवन्तमित्यङ्गीकारादित्यर्थः । अभ्युपेत्याह "समुदायस्य वेति। "समुदायस्यैकत्वेन भेदाभावात् समासाप्रसङ्ग इत्यर्थः । भाष्ये गाायण इति । १६यनि- बोश्च' इति फक् । संघातात् तद्धितोत्पत्तावनिष्टमाह - ततश्चेति ।. वृद्धिस्वराविति । किति च' इति वृद्धिः, "कितः' इति प्रत्ययान्तोदात्तत्वे शेषनिघातेन देवदत्त इत्यस्य सर्वानुदात्तत्वं स्वरः, "पूर्वपदस्य देवदत्तशब्दस्य "सुपो धातु' इति लुक्प्रसङ्गः । एकस्य सूत्रस्य कथमर्थद्वयपरत्वम्, श्रुतस्य निराकाङक्षत्वादध्याहारो वा कथम्, अत आह -योगविभाग इति । कुतो लब्धम्, अत आह - अत्रेति । उपस्कारः अपेक्षितपूरणम्। फलितमर्थमाह - प्रत्यय इति । भाष्ये अवतप्तेनकुलस्थितमिति । क्तेनेति "वर्तमाने क्षेपे' इति सप्तमीसमासः । २"तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इत्यलुक् । भाष्ये सांकूटिनमिति । २१अभिविधौ भाव इनुण्' इतीनुण्- प्रत्ययान्तात् 'अणिनुणः' इति स्वार्थिकोऽणप्रत्ययस्तद्धितः । अत्र सगतिकग्रहणे "प्रयोजनमित्याह - गृह्यमाण इति , १ -- १३ - ६ परिभाषा १४. २ लोमादित्वान्नः अ. ३ पा. सू. ६. ४. ३. समुदायस्य न प्रत्ययत्वाभावाद्दीर्घ इति - अ. ५पा. सू. ६. ४. ३. पा. सू. ६.१.२१३. पा. सू. ३. १. ३२. पा. सू. २.४.७१. पा. सू. १.२.४६. सुबन्तत्वात् - ऋ. "प्रदीपे 'समुदायस्य च संख्याविवक्षायाम्' इत्यत्र 'समुदायस्य वा संख्याविवक्षायाम्' इत्यन्नं- भट्टपाठ इति भाति। १२ ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इति सुबन्तत्रयरूप- समुदायस्यैकत्वेन सुबन्तं सुबन्तेन सहेति भेदस्य निरूपयितुमशक्यत्वादित्यर्थः । पा. सू. ४. १. १०१. पा. 7. सू. ७. २. ११८. पा. सू. ६. १. १६५. १६ पूर्वस्य देवदत्त अ. पा. सू. २. ४. ७१. " अनुवर्तमान इत्यर्थः । पा. सू. २.१. ४७. पा. सू. ६. ३. १४. पा. सू. ३. ३.४४. पा. सू. ५. ४. १५. २३ प्रयोजनमत आह अ, ऋ. ५ ८ २० ·२६६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - यदीति । भाष्ये व्यावक्रोशीति । "कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम्' इति णच्प्रत्ययान्तात् "णच: स्त्रियामन्' इत्यप्रत्ययः । “न कर्मव्यतिहारे' इत्यैजागमनिपेधः । ननु 'दूरादागतः' इत्यत्र समासान्तोदात्तत्वेनैवापेक्षितस्वरसिद्धर्नेदं कृद्ग्रहणपरिभाषायाः प्रयोजनम्, अत आह आगम्यत इति । गतिस्वरेणेति । गतिरनन्तरः कर्मवाचिनि क्तान्त उत्तरपदेऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इत्यनेनेत्यर्थः। कृत्स्वरेणेति। गतिकारकोपपदात् कृत् गतेः 'कारकोपपदाच्च पर कृदन्तं प्रकृतिस्वरं स्यात्, इत्येतदपवादेन गतिस्वरेणेत्यर्थः। सगतेरपि क्तान्तत्वात् 'थाथादिस्वरे- णान्तोदात्तत्वं सिद्धमित्यन्वयः। गतिस्वरः थाथादि स्वरस्याप्यंपवादः किं न स्यात्, अत आहे- स्थानान्तरेति । कक्ष्यान्तरेत्यर्थः । कृत्स्वरस्य गतिस्वरो वाधकः, तस्यापि परत्वात् थाथादि- स्वरो वाधक इत्यर्थः ।। केचित्तु विरोधे सति बाधकत्वम्, विरोधश्च गतिस्वर आदेः, थाथादिस्वरोऽन्त्यस्येति स्थान- भेदेन। स्वरद्वयस्यापि विरोधः 'स्थानभेदादित्यनेनोक्त इत्याहुः ॥ ज्ञापकत्वमुपपादयति अनन्तरेति । परम्परया क्तान्तस्योत्तरत्वं संभवतीत्यनन्तर इत्युक्तम्। "तस्मिन्' इत्यत्र निर्दिष्ट- ग्रहणलभ्यमानन्तर्यम् । अस्या इति। अस्यां सत्यामुद्धृतशब्दस्यापि क्तान्तत्वात् 'अमि' इत्यस्य व्यवहितस्य निवृत्त्यर्थम् 'अनन्तरः' इति सार्थकमित्यर्थः ॥ [२, ३५६-३६०] (रत्नप्रकाशः) प्रत्ययग्रहणमिति। "द्वितीयमिति शेपः । पदादाविति । अङ्गकार्यनिमित्त- भूते पर इति शेषः । अङ्गसंज्ञा मा भूदिति। अङ्गसंज्ञाप्रयुक्तं कार्य मा भूदित्यर्थः। किं च स्यादिति । कि कार्य कुत्र प्राप्नोतीति प्रश्नः । स्यातामिति । ननु "न लुमताङ्गस्य' इत्यङ्ग- ग्रहणाल्लुमता जाते प्रत्ययलोपे प्रत्ययसंज्ञके परे पूर्वस्याङ्गसंज्ञा जातास्तीति द्वितीयप्रत्ययग्रणे वृतेऽपि स दोपस्तदवस्थ इति चेन्न, अचीत्यादिनिमित्तेनाङ्गसंज्ञानिमित्तप्रत्ययस्येयविधी विशेपित- त्वेन तवाङ्गसंज्ञायां सत्यामपि "न लुमताङ्गस्य' इत्यनेनैव तत्कार्यस्य निपेघसंभवात् । अल्विधी वर्तमानाजादिसंज्ञकत्वाभावाच्च प्रत्ययलोपस्य। तथा चाङ्गसंज्ञाप्रयुक्तं कार्यमङ्गसंज्ञानिमित्तप्रत्यये परत एव भवति, नान्यस्मिन्नित्येतदर्थ द्वितीयप्रत्ययग्रहणमिति फलितम्। तस्मिन् सति हि तदु- पस्थापितमेवाङ्गकार्यनिमित्ततयोपातेन विशेप्यते प्रत्यासत्तिवलात्। अन्यदपि द्वितीयप्रत्ययग्रहण- प्रयोजनमस्तीत्याह ---"परिमाणग्रहणायं चेति । द्वितीयप्रत्ययग्रहणे सति हि"तदुपस्थापितस्योत्तरा- यघित्वेनाश्रयणात् ततः पूर्वस्यवाङ्गसंज्ञेति सिद्ध परिमाणमङ्गस्य । दाशतयस्यापोति । . दशा- . अ. " 'पा. मू. १. १. ६६. पा. मू. ३.३.४३. माप्ये 'द्वितीयं प्रत्ययग्रहणं किमर्थम्' इति पप्रत्ययान्तत्वात् दृश्यते। 'द्वितीयम्' इति रत्नप्रकाशत्पाठे पा. गू. ५. ४. १४. नास्तीति प्रतीयते । पा, गू. ७. ३.६. "पा. मू. १. १. ६३. गारयादुपपदाम्पत्यर्थः । "पा. मू. १. १. ६३. "पायप' इत्यादिमूत्रविहितमन्तोदात्तत्वमि- "भाष्ये 'परिमाणार्य च' इति यातिकपाठी दृश्यते। 'परिमाणग्रहणायं न' इति रत्न- अ. प्रमागत्याट ति नाति । गानालारमामायादित्यस्यार्यानुवादः । "हिमाली नास्ति-प. ५ रममः। . .

·अ.१ पा.४ आ.२ २६७ - - तथा च वयवकस्यापीत्यर्थः। अनियमोऽत्र विवक्षितः, न तु दशावयवकत्वमपि। तेन 'देवदत्त ओदनम- पाक्षीत्' इत्यादी देवदत्तादेः प्रत्ययो विहित इति देवदत्ताद्यादेरङ्गसंज्ञायामडादिकं तस्याप्यङ्गस्य कदाचित् स्यादिति भावः । वस्तुतस्तु प्रागुक्तमेकमेव द्वितीयप्रत्ययग्रहणस्य प्रयोजनम्। तस्यैव प्रत्युदाहरणविशेषमात्रमनेन दर्शितम् । तदेवं पदप्रयोजनानि विचार्य सूत्रप्रयोजनं विचारयितुं पृच्छति ततीति। कर्तव्यमिति। सूत्रमिति शेषः। भगवानाह - न कर्तव्यमिति । केनेति । अधिकारेणेति शेपः। प्रत्यय इति प्रकृत्येति। तेन "अचि श्नुधातुभ्रुवाम्' इत्यादावजादिना प्रत्ययविशेषणात् 'थयर्थम्, भ्वर्थम्' इत्यादी नातिप्रसङ्ग इति भावः। एतेन "तेन 'ब्राह्मणमिस्सा, क्रिमिणां पश्य' इत्यादावस्'दीर्घाद्यमावः” इति कैयटो निरस्तः । तत्रार्थवत्प्रत्ययपरिमापाभ्या- मतिप्रसङ्गपरिहारसिद्धेः। प्राकरोदिति। 'लुङादिपु प्रत्ययेषु परत: पूर्वस्याडागम इत्युक्ते पूर्व- त्वाविशेषादुपसर्गविशिष्टस्यापि कदाचिदडागम: स्यादिति भावः । यद्यपि प्रत्ययाक्षिप्तप्रकृतेरेव पूर्वत्वेन विशेपणानोक्तदोषः, तथापि व्यापकं समावानमाह - -सिद्धं विति। एषा परिभाषा कर्तव्येति । प्रत्ययग्रहणे सति तदन्तं चेद् गृह्यते तहिं यस्मात् स प्रत्ययो विहितस्तदादेरेव ग्रहणं भवति, नान्यादेः, नापि तस्य व्यपदेशिवभावेने ति 'नियमार्थेति शेषः । तमाशयमविद्वान् पृच्छति -- कः पुनरत्रेति । प्रत्ययग्रहणं वेति । प्रत्ययो गृह्यते यस्मिन् सूत्रे तत् प्रत्ययग्रहणमङ्गसंज्ञा- सूत्रम्। अवश्यमिति। सत्यप्यङ्गसंजासूत्रे उक्तनियमार्थमवश्यं कर्तव्येति भावः । वाक्यभेदेन प्रत्यये परे यस्मात् स विहितस्तदादेरेव पूर्वस्य ग्रहणमिति द्वितीयो नियम आश्रीयत इत्युपसर्गविशिष्टस्याडादिर्न भविष्यतीति भावः । तत्र पूर्वनियमस्य प्रयोजनमाह - प्रयोजनमिति । घात्वादिस्वरान्तद्वन्द्वे धातुप्रातिपदिकसमासशब्दास्तत्संज्ञापराः। प्रत्ययशब्दस्तदुत्पत्तिपरः, तद्धित- विधिशब्द: स्वरशब्दश्च प्रसिद्धार्थावेवेत्याशयेन व्याचप्टे भगवान् -धात्वित्यादिना। संघात- स्येति । 'देवदत्तश्चिकीर्ष' : इत्यस्य । धातुसंज्ञेति । "सनाद्यन्ताः' इत्यनेन । प्राप्नोतीति। तथा च "सुपो घातुप्रातिपदिकयोः' इति सोलुक स्यादिति भावः । एवं 'देवदत्तो गार्य' इति संघा- तस्य तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकसंज्ञायां सोलुंक् स्यात्। तथा 'महान्तं पुत्रम्' इत्यस्य "सुवन्तत्वे "सुप आत्मनः क्यच्' इति क्यच् स्यात् । 'ऋद्धस्य राज्ञः' इत्यस्य षष्ठयन्तत्वात् पुरुषशब्देन तत्पुरुषः स्यात्। 'देवदत्तो गार्ग्य' इत्यस्य यजन्तत्वात् ततः फकि सोलुंक् देशब्दस्य वृद्धिश्च स्यात् । 'देवदत्तो गार्य' इत्यस्य यन्प्रत्ययान्तत्वात् "सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्यः' इति पक्षे आधुदात्तत्वं स्यात् । सत्यां तु परिभाषायां ते दोपा न भवन्ति । न कर्तव्येति । सूत्रेणैव तत्परिभापार्थस्य संग्रहीतुं शक्यत्वादिति भावः । कथं सूत्रेण तदर्थलाम इत्यत आह एवमिति। प्रत्यय इति। प्रत्ययान्त इत्यर्थः । 'गृह्यमाणे गृह्यते' इति त्वध्याहारलभ्यम् । वाक्यार्थः-प्रत्ययान्ते गृह्यमाणे यस्मात् स विहितस्तदाद्येव गृह्यते, नान्यादि, नापि तद्वयपदे- शिवद्भावेनेति। एतस्मिन्नियमे आश्रीयमाणे वचनान्तरमपि कर्तव्यमापततीत्याशयेनाह-यदीति । इष्टसिद्धये वचनान्तरमप्यभ्युपेयमेवेत्याह ~ एवं तहीति। सांकूटिनमिति । 'संकूटिन्' इति सोपसर्गस्य संघातस्येनुणन्तत्वेन ग्रहणात् तस्मादणि सकाराकारस्य वृद्धिः सिध्यति । दूरादागत इति । तथा चायं प. 'पा. सू. ६. ४. ७७. २दीर्घाभावः लुङलडादिषु -प. नियमार्थे विशेष: पा. सू. ३. १.३२. पा. सू. २.४.७१. "सुबन्तत्वेन पा. सू. ३. १. ८. महाभाष्यम् ६. १. १९२. ८ ३ . प.

·२६८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तत्र "गत्यर्थाकर्मक' इत्यादिना कर्मणि क्तः। आङो गतशब्देन "कुगतिप्रादयः' इति समासः । समासान्तोदात्तत्वं बाधित्वा प्राप्तकृत्स्वरापवादथाथादिस्वरापवादेन "गतिरनन्तरः' इति गतिप्रकृति- स्वरेणाद्युदात्त आगतशब्दः । तेन दूराच्छब्दस्य "स्तोकान्तिक' इत्यादिना समासः । “पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः' इत्यलुक् । तत्र 'पुनः समासान्तोदात्तापवादकृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरापवादस्थाथादिस्वरः । तत्रागतशब्दो हि क्तान्तः। अस्मिन् कारकपूर्वपदे समासान्तरे "गतिरनन्तरः' इत्यस्य थाथादि- स्वरापवादत्वं नास्ति, भिन्नविषयत्वात् । स्वविपये तस्य पूर्वमेव प्रवृत्तत्वाच्च। सति शिष्टस्य थाथादिस्वरस्य बलीयस्त्वेन तदनुसारेण "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इति परिभाषयावशिष्टस्य सर्व- स्यानुदात्ताच्कता भवति। एतेनापि "इण्डिशीनामाद्गुणः' इति वचनगतान्तरङ्गस्यापवादवाधक- त्वपरकयटादिप्राचीनग्रन्थाः परास्ताः। अत्रः थायादिस्वरस्य वह्वाश्रितत्वेन . बहिरङ्गतयापवाद- तया "चाप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । यदयमिति। अनन्तरग्रहणं हि "अभ्युद्धृतम्' इत्यत्रोदा व्यवहितस्याभेः प्रकृतिस्वरो मा भूदित्येवमर्थम् । तच्च तदैवोपपद्यते, याद्धृतशब्दः क्तान्तः स्यात् । तस्य क्तान्तत्वसंपादिकां कृद्ग्रहणपरिभाषां तज्ज्ञापयतीति भावः ।। तथा च सुप्तिङन्तं पदम् १.४.१४. . - [२, ३६१-३६२] - - न केवलं पुंवद्- (उद्दयोतनम्) अन्तग्रहणाभावे सुपः पदसंज्ञायाम् 'अग्निपु' इत्यत्र पत्वं न स्यात्, अत "आक्षे- पानुपपत्तिः, अत आह - असतीति। "भाष्ये तदन्तविधिनेति । "येन विधिस्तदन्तस्य इत्य- नेन "प्रत्ययग्रहणपरिमापया वास्तु, अन्तग्रहणं तु व्यर्थमिति भावः। 'कुमारी गौरितरा' इत्यत्र कुमारीशब्दस्य ह्रस्वत्वापादनमयुक्तम्, तरवन्तस्योत्तरपदत्वाभावेन ह्रस्वाप्रसङ्गात्, अत आह- तरवन्तस्यति । तत्र तस्मिन् तरवन्ते । पुंवद्भावमिति । अत्र 'कुमारी गौरितरा' इत्युदाहरणम् । माप्यं त्वेतदुपलक्षणार्थमिति वक्ष्यते । तथा चात्र पुंवद्भावो न स्यादित्यर्थः । भावाभावः, गौरीशब्दस्य ह्रस्वोऽपि न स्यादित्याह - "तरपि विति। न च व्यपदेशिवद्भावेन तरपोऽपि तदन्तत्वम्, तथाप्यस्मिन् पक्षे तरवन्तस्योत्तरपदविशेपणत्वासंभवेन केवले तरपि ह्रस्वा- प्रसङ्गात् । प्रत्ययस्य घसंज्ञायां तस्य पदत्वाभावेऽपि वचनसामर्थ्याचस्वः सिध्यतीत्यर्थः। ततः पूर्वस्य ह्रस्वत्वे द्वितीयस्य तदमावाच्वेत्यर्थः । माये विग्रहवाक्येन समासो विवक्षित इति न भाप्य इति। माप्ये घादिग्विति। "घरूपकल्प' इत्यनेन । अन्यथा अन्त- ग्रहणामावे। सन इति पञ्चमी। प्रत्ययमात्रसंज्ञायामपि 'कारकः, औपगवः' इत्यादिसिद्धेः किम- विरोध इत्याह ११ पा. मू. ३. ४. ७२. पा. गू. २.२.१८. पा. मू. ६.२.४९. पा.मू. २.१.३९. पा. गू. ६. ३. २. "पुनः' इति नास्ति पा. p. ६.२.८९. पा. मु. ६.१.१५८. 'का. वा. १.४.२-१०. अपवाद्यतया फ. अभ्युद्गतम् •प, फ. आक्षेपानुपपत्तेरत आह - अ. पा. गू. १.१.७२. परिमापा २३. "तदपि विति "पा. गू. ६.३.४३. . - -- ·अ.१ पा.४ आ. २ २६९ निष्टम्, अत आह - तत इति। मिद् इत्यस्मात् स्वाद्यनुत्पत्ती भिदा, भिदः, इत्यादि 'न सिध्येत् । अधातुरिति। "क्विवन्तो न धातुत्वं जहाति' इति न्यायात् । यद्यपि क्विपः प्राति- पदिकत्वेऽपि तत: स्वादीनां परत्वं न संभवति, अविद्यमानस्यानवधित्वात्, तथापि तत्रापि प्रत्यय- लक्षणशङ्का स्यात्, 'तन्निराचष्टे नेति। अन्यस्येति। मिद् इत्यत्रैव "क्ङिति च' इति गुण- पष्ठ्याः उपगोरपत्यमिति पष्ठ्याः। नन्विति। पदस्यैव प्रयोगार्हत्वेन लौकिका- र्थवत्ता, तद्धितान्तस्यापि नास्ति। अन्वयव्यतिरेकगम्या तु केवलतद्धितस्यापीति 'न केवलाः' इत्ययुक्तमित्यर्थः । एवं तहीति। लौकिकार्थः सुवन्तस्य, तत्संनिहितः कृत्तद्धितान्तस्य, स एव गृह्यत इत्यर्थः ।। निषेधः। - [ २, ३६१-३६२] (रत्नप्रकाशः) अन्तग्रहणप्रयोजनकथनवार्तिकमवतारयति अन्तग्रहणमित्यादिना। तदन्त- विधिनेति। "येन विधिः' इति सूत्रेणेत्यर्थः । उक्तं हि तत्र वार्तिककारेण "प्रत्ययग्रहणं चाप- ञ्चम्याः' इति । एतेन " "प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितः' इत्यनन्तरोक्तपरिभाषया तदन्त- विधेर्लब्धत्वादिति प्रश्नः' इति कयटो निरस्तः । तस्याः परिभाषायास्तदा नियमपरत्वात् । प्रसिद्धतदन्तविधिसूत्रपरित्यागे मानाभावाच्च । अन्यत्रेति। ज्ञापनफलमन्यत्रेति सूचयितुमिदम् । ज्ञाप्यं तु 'संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्नास्ति' इत्येव । कुमारी गौरितरेति । स्थिति- प्रदर्शनमेतत् । इष्टरूपं तु 'कुमारगौरितरा' इति । तत्र तरवन्तस्य घसंज्ञायां सत्यां गौरी- शब्दस्य ह्रस्वो न स्यात्, कुमारीशब्दस्य- स्यात् । तथा च 'कुमारिगौरीतरा' इत्यनिष्टं स्यादिति सनाद्यन्ता इति । तत्रान्तग्रहणाभावे सनादीनामेव धातुसंज्ञायां तत एव लुङाधुत्पत्ती सनादेरेव प्रागडादिकं स्यादिति भावः । कृत्तद्धितेति । तत्रान्तग्रहणाभावे कृत्तद्धितयोरेव प्राति- पदिकसंज्ञा स्यात्, न तु तदन्तस्येति भिद् छिद् इत्यादेः स्वाद्युत्पत्तिर्न स्यात् । औपगव इत्यादौ "सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति षष्ठ्या लुङ न स्यात् । इदं तृतीयमिति। तथा च गौरवम्, 'घसमासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः' इत्येव तु वक्तुमुचितत्वादिति भावः । अभ्युपेत्य गौरवं समाधत्ते -----द्वे तावदिति। कृत्तद्धितान्तं चेति । "च एवार्थे । अर्थवदिति । प्रशंसायां मतुप् । प्राशस्त्यं चार्थविशेषतात्पर्यककोशगणपाठादिनिर्दिष्टसजातीयत्वम् । प्रत्ययास्तु कोशे गणपाठे वा कुत्राप्यर्थविशेषनिदर्शनाय न पठिता इति भाव। एवं चाष्टाध्यायीप्रसिद्धार्थवत्तामादायाति- प्रसङ्गो न भवति ॥ भावः। ६ अ. ८ ऋ. न सिध्यति * क्विवन्ता धातुत्वं न जहतीति 'तां निराचष्टे' इत्युचितम्, यद्वा प्रत्ययलक्षणं निराचष्ट इत्यर्थः। पा: सू. १. १.५. 'नास्ति' इत्यनन्तरम् इतिशब्दोऽधिक: पा. सू. १. १. ७२. का. वा. १.१.७२-२८. महाभाष्यम् १. ४. १३. 'पा. सू. २. ४. ७१. "भाष्ये 'कृत्तद्धितान्तं चैवार्थवत्' इति दृश्यते । 'कृतद्धितान्तं चार्थवत्' इति रत्नप्रकाशक- त्पाठ इति भाति। ४ ५ - अ.

·२७० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि नः क्ये १. ४. १५. . [२, ३६३] (उद्द्योतनम्) ननु 'राजीयति' इत्यत्र सुपो लुकि पदसंज्ञाया अभावे नलोपो न स्यात्, अत आह - लुप्तेऽपीति। विपरीतनियमं निराह -क्य एवेति । क्य एवेति । ज्ञापकादिति। संवृद्धौ पदत्वाभावादेव नलोपामावानिपेधोऽनर्थक: सन् विपरीतनियमाभावं ज्ञापयतीत्यर्थः। न च नका- रान्तात् क्यचि क्विप्यतोलोपयलोपयोः कृतयोः स्वाद्युत्पत्ती प्रत्ययलक्षणेन क्यचमाश्रित्य या पदसंज्ञा जाता तामाश्रित्य प्राप्तस्य नलोपस्य "न डिसंबुद्धयोः' इति निषेध इति वाच्यम्, तथा प्रयोगाभावात् । अन्यथापि नियमसंभवेनैतादृशकल्पनायां मानाभावाच्चेति भावः । गोशब्दात् समानाक्षरात् 'पुत्रादिशब्दात् नान्ताच्च क्यजिति वार्तिकार्थः। तन्मते प्रत्युदाहरणमाह - तन्मते विति । तपस्यतीति । "कर्मणो रोमन्थतपोभ्याम्' इति क्यङ। अत्र पदसंज्ञायां रुत्वं स्यात्। सुवागि- वाचरति 'सुवाच्यति' इति क्यप उदाहरणं ज्ञेयम् ।। [२, ३६३] (रत्नप्रकाशः) 'क्ये' इति क्यच्क्यडोरुत्सृष्टानुबन्धयोरनुकरणम्। 'क्यष् तु नान्तान्न विहित इति तस्य ग्रहणं न भवति। नान्तमेवेति । 'क्य एव नान्तम् ' इति विपरीतनियमो न भवति, "राजश्वशुराद्यत्' इत्यादिनिर्देशात्। पदाधिकारे “न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य' "न डिसंबुद्धयोः' इति नलोपतन्निपेघयोरारम्भाच्च। वाच्यतीति । "सुप आत्मन: क्यच्' इति सूत्रे "गोसमा- नाक्षरनान्तादित्येके' इत्यनभिमतं भगवतोऽनेन ज्ञाप्यते । एतेन 'तन्मते तु क्यडक्यपोरनान्तं व्यावयं तपस्यतीत्यादी' इति 'कैयटो निरस्तः । भाष्यकारानभिमतस्य तन्मतस्य पुरस्कारानौचित्यात् । क्यपो "लोहितडाग्भ्यामेव विहितत्वेनात्र तद्ग्रहणाङ्गीकारस्य तपस्यतीति परस्मैपदोदाहरणस्य चासंगतत्वाच्च । स्वादिष्वसर्वनामस्थाने १.४.१७. [२, ३६३-३६४] . (उद्द्योतनम्) सर्वनामस्थाने परतो निधस्तदभावे कथं स्यात्, अत आह - प्रत्ययेति । 'प्रसज्यप्रतिषेधः' इति भाप्यस्योद्वातिकत्वं निराह-प्रसज्येति । नन्वस्याः प्रतिपेधे पूर्वप्राप्ति- मंविष्यति, अत आह तति। एतस्याः प्रतिषेधे सतीत्यर्थः । गात् प्राप्तिममय एवं पूर्वप्राप्तेर्बाधात् 'नोत्सहते' इत्ययुपतम्, अत आह- स्यादिष्विति। "पूर्व- नन्वप्नाप्तायाः प्रतिपेधायो- . पा. गू. ८.२.८. नियमगंमये तादा 'युत्तादि 'पा. गू. ३.१.१५. अमय पित्यापि सपगः परमपदं गति यच. नान् परम्मैपदम् । मरा "पा. मू. ४. १. १३७. 'पा. सू. ८.२. 'पा. मू. ८.२.८. पा. मू. ३.१.८. "का. वा. ३. १.८-२. "लोहितादिदारभ्यामेव --प. "प्रदीप 'पूर्वस्याः प्राप्तेः' इत्यत्र 'पूर्वप्राणे.' पति गमस्ततया भट्टपाट प्रति प्रतीयते । .

·२७१ अ.१ पा.४ आ. २ - प्राप्तेः "सुप्तिइन्तम्' इति प्राप्तेः । वाधिका प्रतिपेचात्पूर्वमेवेत्यादिः । अयेति । वाध्यव, न वाधिकेत्यर्थः। अबाधमत्वमेवोपपादयति--तत्रेति। अप्राप्तीति । अप्राप्तीति। शास्त्रप्राप्तस्य वाचे पोड- गिग्रहणाग्रहणवद्विवल्पः स्यादिति भावः । 'अपवादप्रतिपेधै उत्सर्गप्रवृत्ती दृष्टान्तमाह ययेति। 'अयचि' इति नन् कुत आगतः, अत आह - असर्वेति। "अमानोनाः प्रतिपेघे' इति प्रति- पेधार्थकः स्वतन्योऽयमकार इत्यर्थः । नञ् नर्थोऽकार:, लुप्तनकारस्य नत्रः समस्तस्यान्यत्र संबन्धासंभवात् । 'अवनि' इत्यत्र यकारस्य स्वस्थाने प्रयोजनामावादुत्तरार्थत्वमाह - यकारेति । योगविभागस्य प्रयोजनमा तेनेति । 'सर्वनामस्थानेऽयचि' इत्युक्तत्वाद् 'यजादावसर्वनाम- स्थाने' इति कथं लभ्यते, अत आह - भसंज्ञाविधाविति । भसंज्ञाविधाविति । भाप्ये एच इति । "एचोऽप्र- गृह्यस्यादूराद्भूते पूर्वस्याघस्यादुत्तरल्येदुतो' इत्यत्र । प्रसज्यतेति । गाउरिति प्रसज्यतेत्यर्थः । भाष्ये भुवद्धारयच्छब्दान्यां गन्ताभ्यां मपि जदत्वार्थ पदसंजोक्ता। भवतेलंट: शत्रादेशे "सर्वे विषयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति शपोऽभावे उवङि मतुपि भुवद्वदिति रूपम् । नन्वत्र 'स्वादिपु' इत्येव पदत्वं सिद्धम्, अत आह ---- तसाविति ।। [२, ३६३-३६४] -- ८ ननु चेति । (रत्नप्रकाशः) 'असर्वनास्थाने' इति प्रसज्यप्रतिघं मन्यमान आह -- असर्वनामस्थान इति । तत्र त इति । तथा सति ते मत इत्यर्थः । राजा तक्षेति । "स्थानिवद्भावेन सर्वनामस्थान- परत्वमाथित्य पदत्वप्रतिपेधेन लोपो न स्यादिति भावः। पर्युदासाश्रयेण समाधत्ते - नाप्रति- पेधादिति । प्रसज्यप्रतिपेधपक्षेऽपि न दोष इत्याह अप्राप्तेर्वेति । पूर्वा प्राप्तिरिति । 'सुप्तिङन्तंम्' इति सूत्रकृतेत्यर्थः । व्याख्यातमिदं "सुडनपुंसकस्य' इति सूत्रे । जातेऽपि द्वेधा समाधाने चातुर्यविशेषप्रदर्शनायाह अथवेति । सर्वनामस्थानध्यचीति । 'असर्व- नामस्थाने' इत्यकारो निषेधार्थक: क्रियान्वयीति सूचयितुं 'यचि' इत्येतस्मात् पूर्व योजितः। तथा चाजादौ सर्वनामस्थाने परे पूर्व पदसंज्ञं न भवतीत्यर्थः । यग्रहणमुत्तरार्थमेव । "मसंज्ञाविधी निपेधपरोऽकारः सर्वनामस्थानशब्देनैव संबध्य पर्युदासपरः संपद्यत इत्याशयेनाह . ततो भमिति। वाक्यपदयोरन्त्यस्येति । अवश्यं तदङ्गीकर्तव्यम्, वाक्यमध्ये वर्तमानस्य मा भूदिति [इति] भावः । भुवद्वद्भ्य इति । ११ 'तसौ मत्वर्थे' इति भसंज्ञापवाद: ।। १० यचि भम् १.४. १८. [२, ३६५-३६६] - प. ७ ८ -- (उद्दयोतनम्) पडिक इत्यत्र जश्त्वसिद्ध्यर्थं भसंज्ञानिषेध उक्तः, तदुपपादयति-षडङगुलीति । 'परिभापा ३५. 'पा. सू. १.४. १४. प्रत्ययलक्षणेन सर्वनामस्थान २ अपवादविप्रतिषेधे ऋ. पा. सू. १.४. १४. अ, मा, नो, न, एते प्रतिषेधे वर्तन्त इति पा. सू. १. १.४३. वचनार्थः। यत्किचित्कोशस्थमिदमिति भाति । पर्युदासपर इत्यनेनास्यान्वयो बोध्यः । समस्तस्यान्यत्रासंभवात् - ऋ. पा. सू. १. ४. १९. १२ पदसंज्ञाविधिरिति शेषः । पा. सू. ८. २. १०७. ९ ५ ·२७२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि " अनुकम्पायाम् अनुकम्पाविपये। "वह्वचो मनुष्यनाम्नष्ठज्वा' इति. पाक्षिके ठचि कृत इत्यर्थः । ठेति । "ठाजादावूर्ध्व द्वितीयादचः' अस्मिन् प्रकरणे यष्ठोऽजादिप्रत्ययश्च, तयोः परतो द्वितीयादच: परस्य लोप: स्यात् । 'ठग्रहणमिकादेशात् पूर्वमेव कादेशार्थम्, वायुदत्तोऽनुकम्पितो वायुक: । "ङगुलिशब्दस्येति । 'डकारस्थाकारात् परस्य सर्वस्येत्यर्थः । ऊर्ध्वशब्दस्य सर्वलोपार्थत्वात् । तुल्येति। पडित्यस्यैव पदसंज्ञा भसंज्ञा च। प्रत्ययेति। पडङ्गलिशब्दे "सुपो धातु' इति लुप्त- विभक्त्याश्रयेणेत्यर्थः । अच इत्यनेन तदादेशो लोपो लक्षणया विवक्षित इत्याह --- अचो लोपस्यति । भसंज्ञायां लोपस्य स्थानिवत्त्वेऽकारान्तस्य भसंज्ञा, न पकारान्तस्येति पदसंज्ञा निर्वाधेत्याह-अत्रेति । पडिक इत्यत्र। न पदान्तेति । अत्र भसंज्ञां प्रति न स्यानिवत्त्वनिषेधः शङ्काहः, तस्याः पदान्तवि- धित्वाभावात्, 'इह तु' इत्यादिग्रन्थविरोधाच्च । न च जश्त्वे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वनिपेधाशङ्का, स्था- निवत्त्वे चास्थानिवत्त्वे च पान्तावघेरन्तर्वतिविभक्त्या पदसंज्ञायां जश्त्वसंभवात् । अतः कथमयं ग्रन्थ इति चेत्, अत्राहुः - यद्यपि पदसंज्ञा न पदान्तविधिः, तथापि षान्तावधेः पदस्यैव सा संज्ञेति निपेध आशङ्कय निराक्रियते । 'इह तु' इत्यनन्तरं 'इह तु' इत्यनन्तरं भसंज्ञा न पदान्तविधिरित्यध्याहारः । भसंज्ञामङ्गीकृत्यापि समाधानमाह - पूर्वमेवेति । पदसंस्कारपक्षे पूर्व निवृत्तस्य जश्त्वस्य पश्चा- त्तनमसंज्ञया निवर्तनायोगात् । न च 'तुल्यावधिकतया' इत्यादिना पूर्व कथं जश्त्वाभावशङ्केति वाच्यम्, विभज्यान्वाख्यान पक्षे तथाभिधानात् । तत्र "च स्थानिवद्भावेन समाधानम्, पदान्वा- ख्यानपक्षे च 'पूर्वमेव' इति समाधानमिति न संकटं किंचिदिति । भाष्ये इहापि तौति । "पडिक इतिवद्वाचिक इत्यत्रापि जश्त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । तुल्येति । चकारान्तस्यैव भसंज्ञा, न पडितिवदकारन्तस्येत्यर्थः । पदान्वाख्यानपक्षेऽपि "अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः, "कृतमपि शास्त्रं निवर्तयन्ति' इति जश्त्वामाव: समर्थनीयः । माप्ये इहापि" तीति। उत्तरपदलोपेन पडिक इति न सिध्यतीत्यर्थः । भाप्ये नभोऽङ्गिर इति। पदत्वे रुत्वं स्यात्, तन्निवृत्तये भत्वं वक्तव्यमित्यर्थ:। "मनुप्वत्' इत्यत्र पस्य रुत्वाप्रसङ्गाद् भत्वस्य कि प्रयोजनम्, अत आह सत्यामिति । यद्यपि रुत्वे कर्तव्ये पत्वस्यासिद्धत्वाद्रुत्वं स्यादेव, स्यादेव, तथापि पत्वस्य प्रसङ्ग एव नास्तीत्याह न त्विति । "इएकोः' इत्यत्रापदान्तस्यत्यनुवर्तनात् । भत्वेऽकारलोपः स्यात्, अत आह भत्व इति। तत्र "अल्लोपोऽनः' इत्यत्र । २"न लुमता' इति निषेधाच्च १४.. - - ५चकारो नास्ति अ. अपिशब्दो नास्ति अ, म. । 'पडिकः' इत्यादि 'इहापि तहीति' इत्यन्तं नास्ति अ. "परिभापा ५६. अकृतव्यूहपरिमापाया एव केपांचित्पक्षे एव- - 'पा. मू. ५. ३. ७८. 'पा. गू. ५. ३. ८३. ठग्रहणमेकादेशात् - अ, ऋ. 'पूर्वमेकादेशार्थम् -- अ; प्रागेकादेगार्यम् -. 'अगुलीगब्दस्येति-ऋ. पकारस्याफारात् "पा. गू. २.४.७१. 'प्रदीपे 'तम मसंभायाम्' इत्यय 'अत्र म- गंशायाम्' इति पाठोरमस्मेति शायते । पस्या मा 'पो' त्यस्गानन्तरम् अपिगदी पिक:-अ. मयः । अपिगब्दो नास्ति- " मनेगमिः बाहुन्टकात्, इत्युद्दपोते । पा. मू. ८. ३.५७. "पा. गू. ६.४. १३४. पा. गू. १. १.६३. ९ ·२७३ अ.१ पा.४ आ. २ छन्दोविषयाणीति। तेन 'नभोवत्' इत्याद्येव लोके न प्रत्ययलक्षणेनाङ्गकार्यमिति भावः । भवतीति भावः। [२, ३६५-३६६] व्याख्यातमिदं "न पदान्त'सूत्रे । 'नमोऽङ्गिरः' इत्यादि- रत्नप्रकाशः) पडिक इति । वार्तिकं स्थापितमेव ।। तसी मत्वर्थ १.४.१९. [२, ३६६-३६७] ष्विति । एवमिति । - (उद्द्योतनम्) प्रत्ययान्तरसंग्रहायार्थग्रहणस्यावश्यकत्वात् प्रश्नायोगः, अत आह - स्वादि- वैयधिकरण्येनेत्यर्थः। वृत्तिर्वाच्यवाचकमावेन, मतुशब्दोऽर्थलक्षक इति यावत् । मताविति । सामानाधिकरण्येनान्वयसंभवे वैयधिकरण्येनान्वयो न युक्तः, मुख्यसंभवे च लक्षणापि न युक्तेत्यर्थः। स्पष्टप्रतिपत्तयेऽर्थशब्दप्रयोग 'इति तु तत्त्वम् । “अस्मायामेघास्रजो विनिः' इति विनिना मतुपो बाधात् पयस्वानिति कथम्, अत आह - अन्यतरस्यामिति । "केशाद्वोऽन्यतरस्याम्' इत्यतस्तदनुवर्तत इत्यर्थः। मतुबपि मतुबर्थे वर्तत इति 'न हि' इत्ययुक्तम्, उपलक्षणस्यति । मतुः स्वार्थीपलक्षणम्, तथा च 'देवदत्तपुत्रमानय' इत्यत्र देव- दत्तस्येव मतुपोऽपि कार्ययोगो न संभवतीत्यर्थः। उपलक्ष्यानन्तर्गतस्य कार्यायोगः, तदन्तर्गतस्यो- पलक्षणस्यापि तद्योग इति वक्तुं मतोरुपलक्ष्यान्तर्गतिमाह - अस्यास्मिन्निति । उपलक्षणस्य कार्य- योगो नास्तीति यदुक्तं तत्राह - अयमर्थ इति। मतुप्त्वेनोपलक्षणत्वम् । मत्वर्थकत्वमुपलक्ष्यम्, तन्मतुप्साधारणमित्यर्थः । दृष्टान्ते देवदत्तशालोपलक्षणम्, तत्स्थव्राह्मणत्वमुपलक्ष्यम् । देव- दत्तशालेति। उपलक्षणे देवदत्ते उपलक्ष्यरूपस्य शालात्वस्याभावान्न तस्य भेदनान्वय इत्यर्थः ।। अत आह - [२, ३६६-३६७] मन्यमानः शङ्कते (रत्नप्रकाशः) अर्थग्रहणे क्रियमाणे मतुपो ग्रहणं न प्राप्नोति, 'अर्थविलक्षणत्वात् तस्येति अर्थग्रहणमिति । अन्यत् सुगमम् ।। अ. 'इत्येव - अ. .पा. सू. ५. २. १०९. ६ उपलक्षणत्वे देवदत्ते " देवदत्तशाला भेद्यतामित्युक्तभेदनक्रियाया- मन्वय इत्यर्थः ॥ भेदेनान्वयः -ऋ. अर्थोपलक्षणत्वात्तस्येति फ. २ पा. सू. १. १. ५८. ३ इति मन्तव्यम् अ. ८ पा. सू. ५. २. १२१. 18 ·२७४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अयस्मयादीनि च्छन्दसि १.४.२०. [२, ३६७] (उद्दयोतनम्) पदसंज्ञाया अप्यनुवृत्तौ उभयसंज्ञाविधानद्वारेणैव निपातनसंभवाद्वचनवैयर्थ्यम्, अत आह - आनन्तर्यादिति । इत्याह इत्यत आह । यद्यपि "मयड्वैतयोर्भाषायाम्' इति मयड्विधौ भापाग्रहणमस्ति, तथाप्यस्मादेव सूत्राच्छन्दस्यपि मयट् । संज्ञाद्वयस्य प्रयोजनमाह - पदत्वादिति। अत्र भसंज्ञानिवन्धनकार्याभावात् किमर्थं भसंज्ञा, अत आह ---- जश्त्वेति ।। -- -- बहुषु बहुवचनम् १.४. २१. [२, ३६८-३७५ ] - -- (उद्द्योतनम्) प्रातिपदिकात् स्वादिपु विधीयमानेषु तदर्थगतवहुत्वे बहुवचनमिति निश्चयात् 'केपु' इति प्रश्नायोगः, अत आह - जातीति । ततश्चेति । अवयवानामपि जात्याश्रय- 'वृक्षाश्रयत्वेन जातिसहचरितत्वादित्यर्थः । 'एकग्रन्थशङ्का निवर्तयति तत्रेति। 'शङ्काशयं निराह . 'अस्यापोति। अवयववहुत्वं वारयति -वृक्षशब्दस्यति। आकृतिपक्षेऽप्यवयवातिप्रसङ्गं निराह-- आकृतीति। प्रत्यासत्तिः एकार्थसमवायः । अवयवबहुत्वे बहुवचनानङ्गीकारे 'दाराः' इत्यादी का गतिः, अत आह - दारा इति। अवयवगतं बहुत्वमवयविन्यारोप्याकृतिपक्षे "द्रव्य- पक्षे च बहुवचनं तत्राङ्गीकार्यम्, एकस्मिन्नपि द्रव्ये तत्र 'बहुवचनप्रयोगस्यान्यथा समर्थयितुमशक्य- त्यात्, 'अदितिः पाशान्' इतिवत् । एकस्मिन् वृक्षे 'वृक्षाः' इति प्रयोगामावादनारोपितमेव बहुत्वं तत्र बहुवचनवाच्यमङ्गीक्रियते, "आरोपे सति निमित्तानुसरणम्' इति न्यायादिति भावः । उफ्तेऽर्थे शङ्कानुत्थानादाह - इतर इति । अभिप्रायाग्रहणमेवाह - अर्थशब्द इति। वस्तु- पर्यायः न त्वभिधेयपर्याय इति मन्वान इत्यर्थः । अवयववहुत्वेन बहुत्वे चोदिते 'शब्दसंज्ञाः' इत्य- नेन किं समाधानमुक्तम्, अत आह - अयमय इति । अयमयं इति । नियामकत्वं वक्तुं 'शब्दसंज्ञाः' इत्युक्तम् । विधायकत्वे हि सतां संशया भाव्यम्, संज्ञया च संजिनो भाव्यन्त "इतीतरेतराश्रयं स्यात् । 'शब्द- संज्ञाः' इत्यनेन कथं नियमलामः, अत आह - बहुवचनादिभिरिति । "तान्येकवचन द्विवचन' इत्यनेन शब्दसंज्ञात्वं निष्पन्नम्। शास्त्रान्तरेणेति। "स्वौजसमौट्' इतीत्यर्थः । "नियमः बहुषु ८ अ. 'पा. गू. ४. ३. १४३. 'बहुवचनस्यान्यया म. 'व्यपत्याश्रयत्वेन -अ. ''आरोपे गति निमितानुसरणं, न तु निमित्त- एप्रन्यत्याना मस्तीत्यारोपः' इति न्यायाकारः । 'प्रदीपे 'अत्रातरम्' इत्यत्र तत्रोत्तरम्' इत्यानं- "नीतरेतराययतापि स्यात् -- . महपाट ति नाति । "पा. मू. १.४.१०२. 'म निगट अ. पा. गू. ४. १.२. मासीन नियम अत्रानरम ग 'नियमा '' fr नाग्नि दन्यनिन मानि। " - ·अ.१ पा.४ आ. २ २७५ -- . बहुवचनमेवेति नियमः । विशिष्टेति । बहुत्वाद्यनुवादेनेत्यर्थः । एतदेव नियामकत्वमेव । 'ये' इत्यनेन स्वादीनां विच्यन्तरविहितत्वोक्त्यतस्य 'नियामकत्वमुक्तमिति भावः । पाठान्तरमाह - क्वचिदिति। ननु "अनिर्दिष्टार्था: प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति' इति प्रातिपदिकार्थे स्वादय: स्यु:, नैकत्वादिष्विति कथं नियामकत्वमित्याशङ्कय पाठद्वयेऽपि तदुपपादयति --- अयमर्थ इति । अयमर्थ इति। पञ्चकः स्वार्यद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकरूपः। प्रत्ययं "विनाप्रतीयमानानामेकत्वादीनां कथं प्रातिपदिकार्थत्वम्, अत आह-तथा हीति। नन्वेवं गतार्थत्वाद् वृक्षमित्यादौ द्वितीयादीनां प्रयोगो न स्यात्, अत आह - विभक्तयस्त्विति। नियमार्थत्वेऽवयवगतबहुत्वेऽतिप्रसङ्गं निराह तत्रेति। विभ- क्तिवाच्यत्वेऽनभिहितसूत्रवैयर्थ्यमेवाह तेषां हीति । गतेति । गतेति। "उक्तार्थानामप्रयोगः' इति न्यायात् । द्योतकत्वपक्षे तु वृक्षमित्यत्र यथा पञ्चकस्य प्रातिपदिकार्थत्वेऽपि द्योतकत्वेन द्वितीया, तथा तिडाद्यमिहितेऽपि स्यात्, तन्निरासायानभिहिताधिकारः सार्थक इत्यर्थः। "द्वये- कयोः' इत्यत्र 'कर्माद्यभावात् कथं 'कर्मण एकत्वे' इत्यादिलामः, अत आह-वाक्यैकवाक्यत्व इति । "अनभिहिते, "कर्मणि द्वितीया, "येकयोद्विवचनकवचने' इत्यादिवाक्यानामित्यर्थः । 'एके' इत्यत्र बहुत्वमेवास्ति, न त्वेकत्वमिति कथमेकवचनप्रसङ्गः, अत आह - प्रातिपदिकेति। एक- शब्दार्थमात्र संख्यादिसाधारणमेकत्वमत्रास्तीत्यर्थः । तथाप्यकत्वसंख्यायामेकवचनं, नार्थान्तरे, अत आह-द्वचेकयोरिति । अकपदस्य संख्यापरत्वे मानामावादित्यर्थः। 'बहुः' इत्यत्र बहुत्व- संख्याभावात् कथं बहुवचनप्रसङ्गः, अत आह --- यदीति । "पूर्वत्वे परत्वादेकवचनं स्यादेवेत्यर्थः । विशेषेति। संख्याग्रहणे मानाभावादित्यर्थः । अनित्य इति । १३"कर्तरि च' इति प्रतिषेध इत्यर्थः । नित्यत्वेऽप्याह -- शेषेति। मतुब्लोपादिति । "गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग् वक्तव्यः' इत्यनेन । "कर्मणि द्वितीया' इत्यादिसप्तमीसंग्रहार्थमाह - षष्ठीग्रहणमिति। व्यतिरेकेति । भेदनिवन्धन- संसर्गप्रतिपादक"विभक्तेरित्यर्थः । "उपलक्ष्यमाह - गुणिन इति । 'पटे शुक्ल:' इत्यपि गुण- प्रधाननिर्देश इत्यर्थः। सप्तमीग्रहणस्य प्रकृतोपयोगमाह - यथेति । भाष्ये 'कस्यैकस्मिन्' 'कर्मणः' इत्यादि तात्पर्यकथनमात्रम्, कर्मणि यदेकं तस्मिन्निति विवक्षितमिति भावः । प्रश्नाशयमाह - बहुत्वस्येति । वहुवचने आक्षिप्ते समाधानमनुक्त्वा ‘एतदेव ज्ञापयति' इत्ययुक्तम्, अत आह - आश्रयगतमिति। “वह्वर्थत्वे, प्रकृते संख्याग्रहणे किं मानम्, अत आह द्वकयोरिति । दयेकेष्विति बहुवचनप्रसङ्ग निराह --द्वित्वैकत्वयोश्चेति । भावप्रधानो निर्देश इत्यर्थः । संख्येयपरत्वे। विंशत्यादिवदेकद्वयादिशब्दानामपि संख्यासंख्येयवाचकत्वसंभवाद् "भावपरत्वं किमर्थ- अन्यथा १ १२ अ. नियम 'प्रदीपे 'एतत् शब्दसंज्ञायाः' इत्यत्र 'एतदेव शब्दसंज्ञायाः' इति पाठोऽन्नंभट्टस्येति भाति । नियामकत्वमिति भावः परिभाषा १२२. 'विना, अप्रतीयमानानामिति छेदः । महाभाष्यम् १. १. ४४. पा. सू. १. ४. २२. 'कर्मादिपदाभावादित्यर्थः । पा. सू. २. ३. १. पा. सू. २. ३. २. पा. सू. १.४. २२. बहुषु बहुवचनमित्यस्येत्यादिः । तृजकाभ्यां कर्तरीति प्रतिषेध इत्यर्थः । गुणि- शब्दस्य कर्मणि षष्ठ्यन्तत्वेन कर्तरि चेति सूत्रस्य कर्तरि षष्ठयन्तस्याकेन समासनिषेध- कस्याप्राप्तेर्यथाश्रुतग्रहणायोगात् । का. वा. ५. २. ९४-३. पा. सू. २. ३. २. १६ विभक्तिरित्यर्थः ऋ. १७ उपलक्षणमाह ऋ. 'एकशब्दस्य वह्वर्थत्व इत्यर्थः ।। बहुत्वार्थे । सभाववचनत्वं १० ·२७६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि ।' - . मङ्गीक्रियते, अत आह प्रसिद्धचा चेति। लोके 'घटाः विंशतिः, घटानां विंशतिः' इतिवद् 'घटस्यैकः' इति प्रयोगो नास्ति । कि त्वेको घट इत्येव । अर्थव्यवस्था च प्रयोगाधीना। भाष्ये "कस्यैकस्मिन्' इत्यादौ भावप्रधान एव निर्देश इति भावः । सूत्रवैययं मत्वा प्रश्न इत्याह लौकिकादेवेति। विधानवाक्य इति । एतत्सूत्रारम्भात् पूर्वं विशेपावगतिनास्तीत्यर्थः । यद्यपि लोकप्रयोगस्य नेदं समाधानम्, तथापि दृष्टविप्रयोगत्वपर्यन्तग्रन्थ योजनामात्रमेतत् । प्रयोगाद्वयवस्थामेवाह -सुपस्तावदिति । दर्शन इति। त्रिकप्रातिपदिकार्थत्वपक्षेऽपि- प्रयोगादेव 'प्रातिपदिकार्थगतैकत्वादिपु व्यवस्था ज्ञेया। संख्यायां "सिद्धाः "अनिर्दिष्टार्थाः' इति न्यायेन । प्रयोगस्यानियामकत्वं "दृष्टविप्रयोगत्वात्' इत्यनेनोक्तम् । - तद्वयाचष्टे विरुद्धति। एवं च 'अक्षीणि, पादाः' इति द्वयोर्वहुवचनमसाघु, 'दाराः' इत्यादिवत् कथंचित् समाधेयं वेति भावः । अव्ययानां कथमपदत्वम्, तत्त्वे वा किमनिष्टम्, अत आह -प्रत्यया इति।. विशिष्टायाम् एक- त्वादी। 'रुत्वादि' इत्यादिना जश्त्वादिसंग्रहः। अर्थनियमपक्षेऽव्ययेभ्यः । सुपः सिद्धिमाह अर्था इति। वार्तिकेन पूर्वार्धन विधिपक्ष उक्तः, द्वितीयेनार्थप्रत्ययनियमावुक्तौ । तत्र कर्मादीनां "सुवर्थत्वं कथम्, अत आह --- कर्मणीति। तर्हि स्वादिसूत्रसमीप एवैतत् सूत्रद्वयं कुतो न कृतम्, अत आह -तिङिति। "तस्मात् स्वादिसूत्रात् । एकवाक्यत्वेऽपि कर्मणि यदेकत्वं तत्र द्वितीयक- वचनमित्यन्वये कथं कर्मादेः सुवर्थत्वम्, अत आह - तत्रेति । . सामानाधिकरण्येनान्वये संभवति वैयधिकरण्येनान्वयो न युक्त इत्यर्थः। · अस्मिन् पक्षेऽनभिहितसूत्रं व्यर्थमिति तव वक्ष्यते । विधिपक्षेऽव्ययेभ्यो ज्ञापकादेव स्वाद्युत्पत्तिज़ैया "तुल्यजातीयस्येति। "संख्यावत्त्वेनेत्यादिः । सामान्येन तुल्यजातीयत्वमनपेक्ष्य, एकत्व "एवैकवचनं नान्यत्रेत्येवंरूपेण । तथापीति। भाष्ये 'अथवाचार्यप्रवृत्तिः' इत्यत्राथवाशब्दस्तथापीत्यर्थे ज्ञेय इत्युक्तं भवति ।। - ૧૨ इति श्रीमहामहोपाध्यायाद्वैतविद्याचार्यराघवसोमयाजिकुलावतंसदीतिरुमलार्यवर्य- मूनोरन्नंभट्टस्य कृतौ भाप्यप्रदीपोद्द्योतने प्रथमास्याध्यायस्य चतुर्थपादे द्वितीयमाह्निकम् ।। [२, ३६८-३७५] (रत्नप्रकाशः) बहुशब्दः संख्येयपरः, न तु संख्यापरः । तथा च बहुत्वे बहुवचनमिप्टम्, मूत्रस्प बय मुद्रिते च। 'एपस्यकस्मिन् -अ. ''विरुद्धः प्रयोगः' इति प्रदीपस्थाने 'विरुद्ध- प्रयोगः' इति ममस्ततयानमट्टपाठः स्यादिति 'योजनमानमेतत् -. भाति । 'प्रातिपदिवगतकत्वादिषु-. अनव्ययेभ्यः "गिलाः' इति नास्ति सुवर्थकत्वं --अ. अस्मात् मायातिनलो: 'इष्टविप्रयोगाच' इति "तुल्पजातीयेति-अ, . पाठः। 'टपिप्रमोगरवान्य' इति पाठानार "गंग्यात्वनेत्यादिः मपी सिदिष्टगम्ति निर्णयगागरीये, हरयाणा- "एकगारो नास्ति -क्ष. अ; मिदी - - ·अ.१ पा.४ आ.२ २७७ - तन्न सिध्यति, अतिप्रसङ्गश्च भवतीत्याशयेन पृच्छति केषु बहुष्विति । उत्तरमाह - अर्येष्विति। यस्मात् स्वादयो विहितास्तदर्थेवित्यर्थः। वहवस्तेऽर्था इति । 'अवयवानावयव्या- त्मकत्वादिति भावः । अवयवातिरिक्तोऽपि व्यवहारनिर्वाहायावयव्याश्रयणीयः । व्यवहारानु- सारेणेव खल स्वादीनामन्वर्या बहुवचनादिसंज्ञाः कृताः । व्यवहारश्चावयविवाचकशब्दप्रयोगे तद्गतसंख्यामादायैव । तथा च वृक्षशब्दार्थोऽवयव्येव न त्ववयवाः। अवयवी च तत्रैक एव विवक्षतो न यहव इति बहुवचनं न भविष्यतीत्याशयेनाह -- एवं तीति । फर्मादिष्विति। पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः, दवि मध्वित्यादी विभक्तिमन्तरेणैव स्वार्थादीनां पञ्चानामवगमात् । 'वृक्षः' इत्यादी तु क्वचिहिमक्तिधोतिका भवति । अतः सा स्वाथिका 'टावादिरिवेति भावः । 'नैव कर्मादय इति। अनभिहिताधिकारं कुर्वतः सूत्रकारस्यकत्वादय एव विभक्त्याः, दधीत्यादौ तु 'य: शिप्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी' इति न्यायन प्रातिपदिकस्य पञ्चकाभिधायकत्वमिति भावः । तन्मतमभ्युपेत्यापि समाधातुं शक्यत इत्याह 'एकत्वादिष्वपि चेति । इतरो बह्वादिशब्दानां संख्येययपरत्वेनाभिमतसिद्धनत्याशयेनाह - स तीति । "अन्तरेण प्रत्यय- मिति। "तस्य भावः' इति विहितमिति शेषः। 'बहुत्वे बहुवचनम्, द्वित्वैकत्वयोद्विवचनकवचने' इति भावप्रत्ययान्तनिर्देशेऽपि क्रमप्रयुक्तः कश्चिद्दोपो भवतीत्याह इह चेति । एकवचनं प्राप्नोतीति। एकस्य भाव एकत्वम्, एकशब्दार्थगतो धर्मविशेषः । 'एके' इत्यत्र विवक्षित इत्येकवचनं प्रसक्तमिति मन्यते। तन्मनः परीक्षितुमितर आह-बहुष्विति । स आह- सूत्रविपर्यास इति । सूयविपर्यासादन्योऽपि दोपोऽस्तीत्याह-इह चेति । तदेवं पूर्वपक्षग्रन्थो व्याख्यातो मया। यत्तु कैयटेन व्याख्यातम् " 'केषु बहुष्विति। जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते। जाते: प्रातिपदिकार्थत्वे तस्या एकत्वाहुत्वासंभवात् तत्सहचरितव्यक्तिगतं बहुत्वमाश्रयणीयम् । ततश्च 'वृक्षः' इत्यत्राप्यवयवबहुत्वसद्भावात् स्याहुवचनमिति भावः" इति । ऽप्यवयवावयविनोरभेदविवक्षायामवयवबहुत्वाभिप्रायेण बहुवचनस्यापादयितुं शक्यत्वेन, जाति- पक्षेऽपि जात्याश्रयगतवहुत्व एव बहुवचनम्, न तदवयवगतबहुत्व इति समाधानसंभवेन च जातिपक्षाश्रयेण शङ्कोपपादनानौचित्यात् । एतेन “अत्रोत्तरम् अर्थेविति । अस्याप्ययं मावः। द्रव्यं शब्दार्थः। तत्राभिधेयगतमेव वहुत्वमाश्रीयते वृक्षशब्दस्य चावयवी वाच्यः, आकृतिपक्षेऽपि प्रत्यासत्त्या तदाधारगतमेव बहुत्वमाश्रीयते, न त्ववयवगतम् । 'दाराः' इत्यादौ त्ववयवावयव्यभेदविवक्षया बहुत्वमाकृत्याघारगतमेव बहुवचनवाच्यमित्यदोषः" इत्यपि तदुक्तिनिरस्ताः। उपक्रमविरोधात्। दूषणं जातिपक्षे, समाधानं तु व्यक्तिपक्ष इति हयुपक्रमानुरोधेन गम्यते। समाधानं तु पक्षद्वये। स एष उपक्रमविरोधः। शङ्कासमाधानयोः पक्षद्वयसाधारण्येन व्यर्थं पक्षभेदनिदर्शनम्, अध्येतृमनःखेदकरं चेत्यन्यदेतत् । दारशब्दप्रभृ- तीनां नित्यं बहुवचनान्तत्वं स्वभावसिद्धमित्येवाश्रयितुं युक्तत्वेनावयवगतबहुत्वाश्रयणेन बहुवचनोप- पादनमयुक्तम्, अवयवगतबहुत्वविवक्षायां मानाभावात् । तत्र शब्दशक्तिस्वाभाव्यस्य मानत्वे तन्त, द्रव्यपक्ष- न त्ववयवाः। प. - प. ३ अवयवानामवयव्यात्मत्वादिति २टावादिति भाष्ये 'न वै कर्मादयः' इत्यत्र 'नैव कर्मादयः' इति पाठः स्वीकृतः। *भाष्ये 'एकत्वादिष्वपि वै विभक्त्यर्थेषु' इत्यत्र 'एकत्वादिष्वपि च विभक्त्यर्थेषु' इति पाठ आश्रितः। ५ भाष्ये 'अन्तरेण भावप्रत्ययम्' इत्यत्र 'अन्तरेण प्रत्ययम्' इति पाठो रत्नप्रकाशकृत इति भाति । पा. सू. ५.१.११९. 'तद्रव्यगत प, ६ - ·२७८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि " - आश्रीयमाणे तद्धतोरेव तद्धेतुत्वौचित्येन वकवन्धनीयत्वाच्च। यदप्युक्तं तेनैव 'अन्योऽगृहीता- भिप्राय आह – यद्येवमिति । अर्थशब्दो भवता वस्तुपर्यायः प्रयुक्तः, मूलादीनि च. बहूनि वस्तू- नीति मन्यते' इति । तदपि न, अगृहीताभिप्रायत्वेऽपि 'दाराः' इत्यत्र तदुक्तन्यायेन शङ्कोपपत्तेः । 'अर्थेषु' इत्यनेन हि प्रकृत्यर्थो विवक्षितः, न वस्तुमात्रम् । अवयवाश्चावयव्यनतिरिक्ता इति। यदप्युक्तं तेनैव “एवं तीति । अयमर्थः - नेदं स्वातन्त्र्येण विधायकम्, किं तर्हि, विहितानामनेन नियमः क्रियते। 'बहुवचनादिभिनिष्पन्नशब्दसंज्ञामिः सुप्तिङोऽत्र प्रत्याय्यन्ते । "तपां च शास्त्रान्तरेण स्थिते विधाने इदमारभ्यमाणं सनियमाथं भवति । न त्विदमेव विशिष्टा- नुवादेन सुप्तिङां विधायकमित्येतत् 'शब्दसंज्ञाः' इत्यनेन प्रदर्श्यते” इति। तदपि न, शङ्काया विधिनियमसाधारण्येन प्रवृत्तत्वेन विधिनियमविचारस्याने कर्तव्यत्वेन नियमपरत्वकथनस्यासंबद्ध- प्रलापत्वात् । न हि तत्कथनमात्रेणावयवावयव्यभेदविवक्षाप्रयुक्तदूपणपरिहारो भवति। एतेन "येष्वर्येष्विति। क्वचित् पाठः ‘एवं तर्हि येष्वर्थेपु' इति। 'एकवचनम्' इत्यादि तु भाष्यं नास्त्येव । अयमर्थः पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः । तथा हि -दघि पश्येत्यादी विभक्तिश्रवणमन्तरे- णापि पञ्चाप्यर्थाः प्रतीयन्ते स्वार्थादयः । अनेन तु नियम्यन्ते । तत्र कर्मादिशक्त्येकार्थ- समवेत एव बहुत्वे बहुवचनं भवति, न त्ववयवगते" इत्यपि तदुक्तिः प्रत्युक्ता । 'एवं तहि येप्वर्थेषु' इति पाठे योऽर्थः स एव पाठान्तरेऽपीत्याश्रयितुं युक्तत्वेन पाठान्तरानुसारेण नियमपर- त्वकथनस्यासंबद्धप्रलापताया दाढर्यात् । 'कर्मादिशक्त्येकार्थ' इत्यादिप्रतिज्ञामाग्रेण हेतुरहितेन समाधानानौचित्याच्च। यदप्युक्तं तेनैव ‘एकत्वादिष्वपीति । वाक्यकवाक्यत्वे सति' महावाक्यं संपद्यते - कर्मण्यनभिहिते यदेकत्वं तत्रैकवचनमित्यादि' इति। तदपि न, "कर्मणि द्वितीया' इत्यादीनां 'बहुपु बहुवचनम्' इत्याद्योश्च नियमपरत्वेन तयोरुक्तमहावाक्यतासंभवात्। तन्त्र्येण परस्परनरपेक्ष्येणैव द्विविघस्यापि नियमस्योपपादयिष्यमाणत्वाच्च। प्रकृतमनुसरामः । उपतदोपान् परिहर्तुं प्रतिजानीते-नैष दोष इति । सामान्यत एकवचनम् । गुणिविशेषक इति। शेपपप्ठ्या समासः। एतेन 'अत एव वचनादनित्य: पप्ठीसमासप्रतिपेघः' इति कैयटो निरस्तः। शेषपष्ठीमादाय भाप्यस्योपपन्नत्वेन तदनित्यत्वज्ञापकतानौचित्यात्। पटः शुक्ल इति । शुक्लशब्दोऽत्र मतुब्लोपादमेदोपचाराद्वा द्रव्यपरः । तदेति। यदा द्रव्यपरता गुणशब्दस्य तदा विना भावप्रत्ययं गुणपरत्वं न भवति । सति तु तस्मिन् भवति गुणपरत्वम् – पटस्य शौक्लय- मिति भावः । तदयं निगलितार्थः तदयं निगलितार्थः- यथा शुक्लादिगव्दानां विना मतुपा द्रव्यपरत्वं तथैवादि- शब्दानां विना भावप्रत्ययं संख्यापरत्वमिति । यथाश्रुतमाप्यं तु गङ्कितबुद्धिपरीक्षणाय प्रवृत्त- मित्येकादिशब्दानां लोकप्रसिद्धसंख्येयपरतोपपन्ना । लोकप्रसिद्धसंख्येयपरतोपपन्ना । फर्मादिभिरेफत्वादीनिति । इदमेकादिशब्दा अत्र संस्यापरा आश्रीयन्त इत्येतदागयेन प्रवृत्तम्, न तु "दुधेकयोद्विवचनकवचने' 'बहुपु बहुवचनम्' पति गुजार्यवर्णनवेलायां "फर्मणि द्वितीया' इत्यादिमूत्राण्यपकृप्यन्त इत्याशयेन, विनव तदपकर्ष- मिष्टसिद्धः। एवं चैतद्भाप्यागयानभिज्ञानां तेषामेकवाक्यत्यबुद्धिभ्रंमरुपेति स्पष्टमेव मुधियाम् । पायमिति। वहृत्वस्यकत्वात् 'यहो' इति भाव्यम्, न तु 'बहुपु' इति [इति ] भावः। संख्येय- स्वा- - . याचनानन्याय: नो. न्या. द्वितीयमागे पुटम् 'अम्ब शोपपतेः' इत्यनेनान्ययः । 'यत्पननादिमियत: प्रायः 'र' प्रत्य- पिनम् -१, प. "तेषां तु नास्मान्तरेण 'पा. गू. २. ३. २. 'अगमवादिति ऐदः । पा. मू. १. १. २२. 'पा. गृ. २. ३.२.

·अ.१ पा.४ आ. २ २७९ - प्रसिद्धो बहुशब्दो लक्षणया संख्यापरश्चेदपि स्वाभाविकवहुवचनपर एव भवति, यथा गङ्गाशब्द- स्तीरलक्षकोऽपि स्वाभाविक आबन्त इत्याशयेनैतन्निर्देशवलेन दोपान्तरमपि निराकृतमित्याह -- एतदेवेति। एतेन 'आथयगतं बहुत्वं बहुत्वे गुणे आरोप्य निर्देशः कृतः। तस्यैतत् प्रयोजनं मिन्नवस्त्वाधारस्य बहुत्वस्य संख्यारूपस्य ग्रहणं यथा स्यात्, एकाश्रयवतिनो वैपुल्यरूपस्य मा भूदिति' [इति] कयटो निरस्तः । 'तत्प्रयोजनाविवक्षायां बहुत्वसंख्यापरस्य बहुशब्दस्य 'वही' इत्येकवचनान्ततेप्टवेति तेन सूचितत्वेनाध्येतृबुद्धिनाशापत्तेः । न हि बहुत्वसंख्यायां 'वहीं' इतीष्टम्। अस्त्येव संख्यावाचीति। संख्येयवाचित्वेऽपि संख्याया विशेपणत्वेनाभिधानादिति भावः। तस्यैष प्रयोग इति। 'इत्येके' 'तदेके' इत्यादिरिति शेपः । तथा च संख्यापरद्वि- शब्दसाहचर्येणकशब्दस्य संख्यावाचिन एव ग्रहणान्न तवातिव्याप्तिरिति भावः । ननु 'बहुपु बहु- वचनम्' इत्यत्र बहुशब्दस्य संख्यापरत्वेऽपि संख्येयानुरोधेन बहुवचनान्तता यथाभ्युपगता तथा "येकयोः' इत्यत्र 'दयेकेषु' इति बहुवचनं कुतो न प्रयुक्तमिति चेन्न, लोके दयेकशब्दस्य संख्येय- परतया प्रयोगाभावेन संख्यालक्षकावयवकाद् द्वन्द्वाल्लक्ष्यगतसंख्यानुसारेण द्विवचनस्य न्याय्यत्वात् । द्वयेकादिशब्दानां संख्येयपरत्वेनासाघुत्वं नेत्यत्र सरूपसूत्रगतं "सन्तु तकशेपशब्दाः' इत्यादि- भाष्यं मानम्। एतेन 'द्वित्वकत्वयोश्च द्वचेकशब्दी वर्तेते इति द्विवचननिर्देशः। अन्यथा बहु- वचनं स्यात्' इति कैयटो निरस्तः। संख्येयपरत्वेन द्यकशब्दप्रयोगस्यैवाभावेन तत्र बहुवचन- स्वीकारस्यायोगात्। प्रकृतसूत्रप्रभृतिद्विसूत्र्या नियमपरत्वप्रतिपादकं वार्तिकमवतारयति --- किमर्थ- मिति। "अविशेषेण विधानादिति। विशेपेण विधाने तत एवेष्टसिद्धौ प्रकृतद्विसूत्र्यनर्थिका स्यात्। “दृष्टविप्रयोगत्वाच्चेति। विरुद्धप्रयोगश्चेल्लोके न स्यात् तदा अविशेषविहितानामपि प्रयोगेण विशेपावगतिः स्यादिति सानथिका स्यात् । तथा च तदुभयाभावान्नियमार्थतास्या द्वि- सूत्र्या युज्यत इति भावः । ननु लोके विरुद्धप्रयोगः कुत्र दृष्ट इत्यत आह दृश्यते खल्विति। अक्षिणी इत्येव तत्र वक्तुमर्हमिति तस्य विरुद्धप्रयोगत्वम् । द्विसूत्र्यभावे तादृशप्रयोगस्यापि साधुत्वं स्यादिति भावः । नियमविशेषविचारपरवार्तिकान्यवतारयति अर्थतस्मिन्निति। असुबन्तत्वादिति। असंख्यत्वादसुवन्तता, तत्त्वादपदत्वमिति भावः । अर्थ- अव्ययानां पदत्वमिति शेषः । अर्थनियमपक्षे हि प्रत्यया अनियता इति निःसंख्येभ्योऽव्ययेभ्योऽपि भवन्ति । प्रत्ययनियमेऽपि न दोष इत्याह अथवेति । प्रत्ययनियमोपयोगित्वं चतुर्थचरणस्य चेदप्युक्तार्थनियमपराधचरणत्रयेण सह श्लोकवातिकं पठति सुपा कर्मादय इति। अनभिहिताधिकारस्य प्रत्याख्यातत्वादिति भावः । प्रसिद्धो नियमस्त- तत्र तथा सति, अर्थनियमः प्रसिद्धः, सूपपादत्वात् सुबोधत्वाच्चेति भावः । नियमः प्रकृतेषु वेति । बाशब्दः पक्षविकल्पपरः, न त्वेकस्मिन् पक्षे युक्तिविकल्पपरः। एतेन " "कर्मणि द्वितीया' इत्यादेः प्रकरणस्य 'बहुषु बहुवचनम्' इत्यादिसूत्रेण सहकवाक्यता । तिर्थं त्विह तस्माद् भेदेन सूत्रद्वयमुपात्तम्। तत्रैकस्मिन् कर्मणीत्येवं गुणगुणिनोः सामानाधिकरण्येन संवन्धे सति संख्याकर्मादयश्च सुपामर्था भवन्ति' इति निरस्तम् । तेषां पदैकवाक्यतायां मानप्रयोजन- -- अक्षीणि म इति । तथा च प्रकृत- नियमे सिद्धमिति । -- त्रेति। ५ प. २ षेण विधानात्' इति निर्णयसागरमुद्रिते पाठः । तत्प्रयोजनविवक्षायां 'दृष्टविप्रयोगाच्च' इत्यत्र 'दृष्टविप्रयोगत्वा- पा. सू. १. ४. २२. च्च' इति पाठः, हरयाणानिर्णयसागरमुद्रितयो- रघो निदिष्टः। महाभाष्यम्. १. २. ६४. 'वार्तिके 'अविशेषविधानात्' इत्यत्र 'अविशे- 'पा. सू. २. ३. २. ३ ·२८० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि संभवानामभावात् । वाक्यैकवाक्यतायां तादृशार्थकथनस्याजागलस्तनायमानत्वाच्च । प्रकृतार्थ- नरपेक्ष्यण सामान्यत: प्रत्ययनियमाश्रयणेऽपि न दोष इत्याह अथवेति ॥ - इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यहरिहरेन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशिवरामेन्द्रसरस्वती- योगीन्द्रविरचिते भाष्यसिद्धान्तरत्नप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे : द्वितीयमाह्निकम् --- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे तृतीयमाह्निकम् कारके. १. ४. २३. [२, ३७६-३८६] समा- - (उद्दयोतनम्) शब्दार्थयोर्द्वयोरपि लोकप्रसिद्धत्वात् प्रश्नायोगमाशङ्कयाह - सप्तमीति । संज्ञात्वान्यविशेषणत्वयोरसंभवात् सूत्रवैयर्थ्यशङ्केयमिति भावः। व्यत्ययेन प्रथमार्थे सप्तमीत्यत्र च मानामावः । विशेषणत्वेनेति । कारक ध्रुवमपादानमित्येवंरूपेणेत्यर्थः । कारकादिति। आशिपि गम्यमानायां कारकाद्दत्तश्रुतयोरेव क्तान्तयोरन्त उदात्तः स्यात् संज्ञायाम् । देवा एनं देयासुदेवदत्तः, विष्णुरेनं 'श्रूयाद्विष्णुश्रुतः। अत्राशीलिङा आशिपः प्रख्यापनं क्रियते । सस्तु देवदत्तः, विष्णुना श्रुतः, इति "कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इत्यनेन। कारकत्वमपि षण्णा- मेवेति नातिप्रसङ्गः, अत आह-तद्व्यतिरिक्तं चेति । तथा चापादानादिसंज्ञारहितस्यापि कारक- स्य 'दत्तश्रुतशब्दाम्यां शेषपष्ठ्या सुप् सुपेति वा यत्र समासस्तत्राप्येप स्वरः स्यादिति भावः । भाष्ये 'व्यत्यये सामर्थ्य प्रमाणमुक्तमित्यभिप्रेत्याह -- सुपामिति। लोके चेति। कुर्वद्रूपत्वमन- पेक्ष्य ध्रुवादीनां वाचकत्वेन कारकशब्दस्य लोके प्रसिद्धिर्नास्तीत्यर्थः। भूतेति । सिद्धस्याधि- करणत्वं संभवतीति सप्तमी "भूतविभक्तिः। भाव्यमानेति। भूतभाविसाधारणेत्यर्थः । भाष्ये सः संज्ञिनिर्देशः कथं कर्तव्य इत्यर्थः। अन्यथासिद्धिमाशङ्कय निराह - यद्य- पोति। प्रत्ययसंज्ञायाः सनादय इवेत्यर्थः। वैशिष्ट्यमेवाह -- यत्क्रियाया इति। संज्ञापक्ष इति । विशेषणत्वे तत्समावेशो भवतीति भावः । योगविभागेन संज्ञायामपि पर्याय: स्यात्, अन्तरेणापीति। वचनसामर्थ्यात् योगविभागसामर्थ्यात् । समावेशः समावेशस्येति। बेरम इति। "तत्पुरुपे कृति बहुलम्' इति सप्तम्या अलुक्। भाष्ये इतरथा अकारकस्याप्यपादानसंज्ञायाम् । ग्रामस्यापादानत्वं तावदाह यथेति । आगमन इति । निर्वर्तकत्वेति । क्रियानिर्वर्तकत्वं कारकत्वमित्याशयः । तत्र हेतु: -- समीपेति। - समीपेति। साक्षाक्रियानिर्वर्तकत्वस्याविवक्षितत्वात्, विवक्षाधीनत्वात् कारकाणाम् । अत एव 'स्थाली पचति, स्थाल्यां पचति' इति प्रयोगः । ननु ग्रामस्याप्यपाययोगोऽस्तीत्युक्तम्, “स हीति। विद्यमानोऽप्यविवक्षित इत्यर्थः। सोऽपि विवक्ष्यताम्, अत आह. ग्रामादिति। वस्त्वन्तरेति । तदा 'समीपात्' इत्यस्य ग्रामविशेषणत्वप्रतीतेरित्यर्थः । न त्विति । तद्बोधकषष्ठ्यभावादित्यर्थः। निर्वर्तकं कारकसंज्ञमित्यनुक्ती दोषान्तरमाह - भाष्ये कर्मसंज्ञा- स कमिति। न समावेशः, अत आह किमर्थः, अत आह - कारकत्वं तु नास्तीत्याह- अत आह ६ १ २ 'संज्ञिनोऽपि निर्देशः कर्तव्यः' इत्यस्यानन्तरं 'स कथं कर्तव्यः। साधक निर्वर्तकं कारक- संज्ञं भवतीति वक्तव्यम्' इत्यन्नंमट्टसंमतो भाष्यपाठ इति ज्ञायते । पा. सू. ६. ३. १४. 'न हीति अ स चेति ऋ. शृणुयात् अ, ऋ. पा.सू. २. १. ३२. दत्तश्रुताभ्यां-ऋ. व्यत्ययसामर्थ्य 'भूतविमक्तेः ३ ४ अ, ऋ.

·२८२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि -- प्रसङ्ग इति । महत्या इति । "चक्षिङः ख्या' इति ख्यानादेशोऽत्र न भवतीत्याह वर्जन इति। अकथित- शब्दस्य वर्जनार्थत्वे ब्राह्मणस्य कथं कर्मसंज्ञाभावः, अत आह . वर्जनं चेति । सजातीयस्येति । प्रकृते कारकत्वेनैव साजात्यम्, अन्यस्यातिप्रसक्तत्वात् । तद्वर्जनं चापादानत्वादिनेत्यर्थः। न विति। कारकत्वाभावादित्यर्थः। तदैप दोपः' इत्येतदुपपादयति अप्राधान्यस्येति। पुत्र- स्याप्यप्राधान्यमाह -- पन्या इति । 'ग्रामस्य समीपात्' इत्यनेन गतार्थत्वं निराह - ग्रामस्यति । 'वृक्षस्य पर्णम्' इत्यत्रापायाभावेऽपि प्रयोगदर्शनादविवक्षेत्याह-तथा होति। 'सति हीति । अवधितो विश्लेपपूर्वकगतिरित्यर्थः। प्रत्यक्षेण ज्ञानात् 'न ज्ञायते' इत्ययुक्तम्, अत आह शब्देनैति। [अ] शब्देऽप्यज्ञानं नास्तीत्याह ---प्रत्यासत्त्येति । ननु वर्जनपक्षे एतदपि समा- हितम्, अत आह - अप्रधानेति। महासंज्ञयान्वर्थत्वं कथं लभ्यते, अत आह विशिष्टाः पकिचिद्विशेषयुक्ताः । अन्यथकाक्षरसंज्ञामेव कुर्यात् । विशेपान्तरस्यापि संभवात् क्रियानिवर्तकत्वरूपविशेपलामः कथम्, अत आह --- यद्विशेषेति। संज्ञाशब्दे प्रतीयमानावयवार्था- तिरिक्तविशेपान्तरकल्पने मानाभावादिति भावः । नन्वन्वर्यत्वेऽपि ब्राह्मणस्याकथितस्य कथं कर्मत्वाभावः, तस्यापि किंचिन्निवर्तकत्वेन कारकत्वात्, अत आह- 'साध्यत्वेनेति । शब्दात् करोतिशब्दात् । आख्यातशब्दात् सर्वत्र क्रियाया एव साध्यत्वेन प्रतीतिः, . तदुपरागेण तु द्रव्या- दीनाम्। ब्राह्मणस्य तु न क्रियानिवर्तकत्वलक्षणकारकत्वमित्यप्रधानत्वरूपाकथितत्वेऽपि न कर्म- संज्ञेति भावः । कर्तृभिन्नानामपादानादीनां कारकसंज्ञाभावमुपपादयति --- करोतीति । 'कर्तृशब्दः' इति वाच्यवाचकमावसंवन्ये पप्ठीसमासमभिप्रेत्याह फर्तृवाचीति । प्रतिकारकं न मिन्ना, अत आह स्वव्यापार इति । स्वव्यापारे किं मानम्, तत्र स्वतन्त्राणां "या कयं करणादिमावः, अत आह. तदनुष्ठानेति। स्वव्यापारोत्पादनद्वारेत्यर्थः। प्रधानेति । करणादिमायेनेत्यादिः । क्रियाभेदेन कर्तृत्वकरणत्वयोरविरोध इति भावः। प्रधानकर्तृसंनिधानेऽपि स्वव्यापारे स्वातन्त्र्यं न विहन्यत इत्याह -कत्रिति। अनिवर्तनात् धारणादिक्रिया स्थाल्यादि- मात्रेण नित्यंते, न तु देवदत्तादिनेत्यर्थः। संभवनम् उत्पत्तिः, सा स्थाल्यास्तदानीं नास्ति, अत आह ग्रहणेति। तण्डुलप्रक्षेपानुकूलतया स्थितिमिति यावत् । स्थालीधारणं चुल्लया व्यापारः, न स्याल्याः, अत आह - स्थिरत्वादिति । भविष्यत्प्रयोगोऽ"पानुपयुवतः, 'एघा: पचन्ति' इति तद्वपास्यानमाप्यविरोघरच, अत आह - भविष्यदिति । कारकाणां संभावनापेक्षत्यमाह - फर्मा होति। अनेन 'ज्यग्निप्यन्ति' इति वुदधा नियुक्तानामेधानां ज्वलनं व्यापार इति भाप्यार्थी पचिः प्रधानन्यापारे वतंते, न पारकप्रातिस्विकच्यापारे, अतः कथम् 'एघाः पचन्ति' प्रति प्रयोगः, अत आह अनेकार्थत्यादिति। अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वाल्लक्षणामाह -तावा- तेति। 'न तृणेन' इत्यस्य यययं निराह -- अन्ययेति। येन व्यापारेण परशोन्छिदिकरणत्वं न म व्यापारस्तुणस्पत्यन्वयव्यतिरेको । निदर्शनामेति । मयंकारकव्यापारप्येवमेयान्वयव्यतिरेक- भानापेत्यर्थः। निदर्शनानायमेवाह निदर्शनाभावमेवाह -न होति । विश्गाभावाद्वलाहाः गथमपादानम्, समूहरूपा क्रिया - - - शैया - १ - - ''नि नाग्नि र गनि रयी' या 'मति हायपों' ति नियंगगागरहित पार । 'परमानामावल। निनिनिशेषणयुक्ताः भनेति' इत्येव प्रतीकः 'अ' गायो. दंप्यते। यानी नाग्नि 'यापारोलानयादिय: '' नाति " अनि नानि m 4. । - ·२८३ अ.१ पा.४ आ.३ कथमत्र स्व- - वस्तुत इति। आह-निस्सरणेति। निस्सरणमङ्गं साधनं यस्येति बहुव्रीहिः । पृथग्भाव इति । कर्तृत्वेऽ- पृथग्भावस्य वक्ष्यमाणत्वादत्र पृथग्भावविवक्षोक्ता । वलाहकान्निस्सृत्य विद्योतत इत्यर्थः । अधिकरणत्वानुकूलव्यापारमाह - स्थित्यङ्ग इति। पूर्ववद्बहुव्रीहिः। अभेदविवक्षया कर्तृत्वमाह 'विद्युत इति। एकेनैव दृष्टान्तेन सर्वत्र प्रातिस्विकव्यापार सिद्धिरित्याह --- स्वव्यापारेति । अनुष्ठानम् उत्पादनम् । ग्राम आगच्छतीति प्रयोगाभावे हेतुमाह ग्राम इति। व्यापारानवगमः, अत आह शब्दशक्तीति । नन्वत्र प्रातिस्विकव्यापार एवं नास्ति, कि शब्द- स्वभावकल्पनेन, अत आह ग्राम आगच्छतीति प्रयोगस्य कदाप्यभावे तद्वया- पारस्य कारकव्यपदेशप्रयोजकत्वं कथम्, अत आह - प्रतीयमानोऽपीति । कारकव्यपदेशो निवन्धनं प्रयोजनं 'यस्येति विग्रहः । तद्वयपदेशप्रयोजक इति यावत् । 'गृहं प्रविश, पिण्डी भक्षय' इति 'प्रतीयमानभक्षणक्रियेप्सितस्य कर्मत्वं दृष्टान्तः। द्वयोः सावकाशत्वे परत्वं व्यवस्थापकमिति तदाह अपादानादीनामिति । "न वा' इत्यनेन कथं कर्तृसंज्ञाव्यावृत्तिः, स्वव्यापारं प्रति स्वा- तन्त्र्यानिवर्तनात्, अत आह - उद्भूतेति । उद्भतेति । देवदत्तादेः स्वातन्त्र्यमविवक्षित्वा स्वव्यापारे स्वा- तन्त्र्यविवक्षा उद्भूतस्वातन्त्र्यविवक्षा । त्र्यविवक्षा। देवदत्तस्य "स्वातन्त्र्यविवक्षादशायाम् उद्भूतपारतन्त्र्य- विवक्षा। न्यग्भावात् तिरोभावात् । प्रघानसंनिधावङ्गानां स्वकार्याप्रवर्तकत्वे दृष्टान्तः - यथेति। तदनुपयोगि राजानुपयोगि। प्रक्षालनादेरपि पाकसाघनत्वात् तत्करणस्यावश्यकत्वात् 'न वा' इत्ययुक्तम्, अत आह प्रक्षालनाद्यभावेऽपीति। सामग्रीतः कार्योत्पादेऽपि कारका- न्तरप्रवर्तकत्वेनानन्याधीनप्रवृत्तिकत्वेन वैवक्षिकं कर्तुः प्राधान्यमित्याह तदधीनेति। सोमादी प्रधानकर्तुः प्रतिनिध्यमावेनापि प्राधान्यनिश्चय इत्याह .. प्रतिनिधीति। कर्जमावे कार्य न अव्यभिचारादपि कर्तुः प्राधान्यमित्याह करणाद्यभावेऽपीति । प्रधानसंनिधौ स्वातन्त्र्याभावेन कर्तृत्वाभावेऽपादानादीनां कारकत्वं न स्यादिति शङ्कते - ननु च भोः प्रधानना- पीति माष्ये। अर्थः प्रयोजनम् । अनेनेत्येतदेवाह - भाष्ये [अधि] करणं कारकमिति। एवं व्यपदेशेनार्थ इत्यन्वयः। पुनरुक्तत्वादेवं व्यपदेश एव न संभवतीति शङ्कां चोदक एव निराह - न हीति । 'उभौ च' इत्येतद् विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तिकथनपरतया व्याचष्टे -- ततश्चेति । स्वातन्त्र्ये कारकत्वम् । पारतन्त्र्ये कारकत्वाभावात् 'कारकं करणम्' इति विशेषणविशेष्यत्वं न संमवतीत्यर्थः। प्रधानक्रियाकर्तृत्वेनैव करणादीनां कारकसंज्ञेति भाष्यार्थमुपपादयति - सर्वेषा- तमुपादानादिसंज्ञाभेदः किंनिवन्धनः, अत आह–अवान्तरेति । प्रातिस्विकव्यापारे- यथेति । 'मातापितरौ पुत्रं जनयतः' इत्यत्रेत्यर्थः । भेदविवक्षायाम् अवान्तरव्यापारस्येत्यादिः। तहि करणत्वाद्यवस्थायामपि कर्तृसंज्ञा स्यात्, प्रधानक्रियाकर्तृत्वस्य तदानीमप्यनपायात्, अत आह-कत्रिति। कारकत्वादेवेति। स्वतन्त्रग्रहणं विनापि कारक - जायते । त्यर्थः । उभयत्र दृष्टान्तमाह -- २ अ. ३ विद्योतत इति अ, ऋ. सिद्धेरित्याह एवमन्नंमट्टेन बहुव्रीहिकरणात् प्रदीपे 'कारक- व्यपदेशनिवन्धनः' इति पाठोऽभिसंहित इति अन्यथा निमित्तपर्याय निबन्धन- शब्देन षष्ठीतत्पुरुषस्यैव युक्तत्वात् । गम्यमानभक्षण - अ. न चेत्यनेन अ, ऋ. स्वातन्त्र्यनिवर्तनात् अ, ऋ. स्वातन्त्र्याविवक्षा 'स्वकार्यप्रवर्तकत्वे 'सोमयागादावित्यर्थः। सोमाभावे पूतीकतृणा- न्यभिषणुयादिति सोमलताभावे पूतीक- तृणानि प्रतिनिधित्वेन विघीयन्ते । यागकर्तुः प्रतिनिधिर्नोच्यते । अतस्तस्य प्राधान्यमिति । भाति । तद्वत् ४ ·२८४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . 'क्रियाकर्तृ कर्तृसंज्ञमित्यर्थलाभ इत्यर्थः । यद्यपि तत्र स्वतन्त्रग्रहणाभावे करोतीति कारकमित्यत्र सर्वकारकसाधारणं क्रियासाघनत्वरूपं कर्तृत्वमायाति, न तु स्वातन्त्र्यम्, तथापि लौकिकप्रयोगे- प्रतीतस्य स्वातन्त्र्यस्य वचनेनापि प्रतीत्यनुपपत्तेः स्वातन्त्र्यं लभ्यते। नियममेवाह ---तेनेति । तहि करणादीनां कारकसंज्ञापि न स्यात्, अत आह-कारकेति । कारकेति। विधानेति । कारकसंज्ञा- विधानसामर्थ्यादित्यर्थः । नन्ववान्तर'व्यापारभेदेन कारकाणामसांकर्यात् संज्ञाद्वयसमावेशाप्रसङ्गात् परत्वाद्वयवस्थापादानादिसंज्ञानां न स्यात्, अत आह - यत्र चेति। शक्तीनां कारकशक्तीनाम् । निमित्तनिमित्तिभावेन अङ्गाङ्गिभावेन । तदा विति। 'असिस्तक्ष्ण्येन 'छिनत्ति' इति प्रयोग- दर्शनादेवमुक्तम् । न हि सर्वत्र करणापेक्षा, 'आस्ते' इत्यादौ व्यभिचारस्योक्तत्वात्, 'स्थाली पचति' इत्यादावधिकरणान्तराभावाच्च । आत्मन इति । 'तक्ष्ण्यमात्मना छिनत्ति' . इति प्रयोगदर्शनात् । विवक्षेति। तक्ष्ण्यत्वेनात्मत्वेन चेत्यर्थः । कर्तृत्वकरणत्वयोभिन्नाश्रयत्वात् करणत्वस्य कर्तृत्वं कथं बाधकम्, अत आह वस्तुस्थित्येति । कर्तरि व्युत्पन्नकारकशब्देन कथं क्रियाभिधानम्, अत आह-सा हीति । सा हीति। विशिष्टेति। कर्तृकरणादिव्यपदेशस्य क्रियानिमित्त- त्वात् क्रियाया व्यपदेशविशेपकर्तृत्वम् । यद्वा, कर्तृकारकमित्यादिकारकव्यपदेशस्य क्रियानिमित्त- त्वात् कारकव्यपदेशकर्तृत्वम् । यद्यपि करोतीति कारकमिति · क्रियाकर्तृत्वं प्रवृत्तिनिमित्तमित्यु- क्तम्, तथापि व्यपदेशविशेषोऽपि क्रियवेति न तद्विरोधः । कारकशब्दस्य सामान्ये नपुंसकस्य क्रियापरत्वेऽपि क्लीवत्वाविरोधः। पूर्व प्रथमार्थे सप्तमीत्युक्तम्। तत्र क्रियायाः कथमपादाना- दिभि: सामानाधिकरण्येनान्वयः, क्रियाया अपादानाद्यधिकरणत्वाभावात् सप्तम्यनन्वितैव, अत आह विषयत्वेनेति। निर्धारणेति । अक्रियापक्षे विपयसप्तम्ययोगान्निर्धारण- सप्तम्या विशेषणत्वं वाच्यम्। तथा च बहुवचनप्रसङ्गः। संज्ञापक्षे विभक्तिव्यत्ययो वाच्यः । क्रियापक्षे तद् दूषणद्वयं नास्तीति भावः । अस्मिन् पक्षे "कारकाद्दत्तश्रुतयोः' इत्यत्र क्रियाग्रहण- प्रसङ्गः। अपादानादिग्रहणं च तप्यते, अत आह कारकादिति । स्वरितत्वादिति। स्वरितेनाधिकारावगतिरिति पक्षस्यापि तत्र स्थापितत्वादिति भावः ।। । वस्तु · अर्थः। [२, ३७६-३८६] . (रत्नप्रकाशः) करोति मियामिति फारफम्, साधनमित्यर्थः। तत्र प्रथमार्थे व्यत्ययेन सप्तमी। रोयमपादानादिसंज्ञकानामन्वर्या संशाधिकृता। तदेतावदविद्वान् पृच्छति-किमिद- मिति। कस्यायं निर्देश इत्यर्थः। एतेन "सप्तमीनिर्देशान्न तावत् संज्ञात्वेनाधिकारः, संज्ञाया भाव्यमानत्वेन प्रथमान्तनिर्देशस्य न्याय्यत्वात्। अथ विशेषणत्वेनाधिकारः, तदा "कारकाहत्त- श्रुतयोरेवाणिपि' इत्यादावपादानादिसंज्ञाविकलस्यापि कारकस्य ग्रहणं स्यात् । पविधस्यैव चेप्यते। तद्वपतिरिगतं न कारकमस्ति, यया नटस्य शृणोतीति प्रश्नः" इति निरस्तम् । "नामि ननं च' इत्यादी भाव्यमानस्य नमादेः प्रयमानिर्देगामायात्। विशेषणत्वेन किया- 'मिनतीति - मारणमित्यम्य विवरणं पियामिति । किनादन राप्त शिशि - 'यहुरोहियोंघ्यः । नित्यानिमितरत्यादित्यपः । 'पा. गु. ६. २. १४८. "पा. गू. ६. २. १८८. उगवादिभ्यो यदिश्यत्र गयादिगणगूत्रम् । १ ·२८५ अ.१ पा.४ आ.३ इतरः स्वाशयमाह तथा - परस्य कारकशब्दस्य सप्तम्यन्तस्याधिकारेऽप्येतदधिकारप्रसिद्धानामेवापादानादीनां पण्णां"स्वरि तेनाधिकारगतिः' इति न्यायन ग्रहणसंभवाच्च। संज्ञानिर्देश इति । 'इह हि व्याकरणे' इत्या- दिना वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः। एतेन "सुपां सुपो भवन्तीति प्रथमायाः स्थाने सप्तमी कृतेति भावः' इति निरस्तम्। तस्य तद्भावकत्वे मानाभावात् । किं वक्तव्यमेतदिति। 'संज्ञानिर्दे- शश्चेत् संजिनोऽपि निर्देशः' इति 'वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः। एतावत्पर्यन्तं हि कुत्रापि संज्ञिनिर्देशं विना केवलसंज्ञानिर्देशो न कृत इति प्रश्न उपपद्यते। एतेन 'सप्तमीनिर्देशादयुक्तः संज्ञापक्ष इति मावः' इति निरस्तम्। तेनैव प्रकाशितं तद्भावमबुद्ध्वा कृताया भावान्तरकल्पनाया मा- वहत्वात् । न हीति। 'नेप दोपः' इत्यादिना 'वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः । एतेन 'सुव्यत्यय उक्तः' इति निरस्तम्। असंबद्धप्रलापत्वात् । प्रष्टा समाधातुराशयं विज्ञातुं पृच्छति कथमिति। इह होति । प्रतीतपदार्थका इति । प्रसिद्धार्थका इत्यर्थः । ते हि "तस्यापत्यम्' "तस्य समूहः' इत्यादयः । किं तत इत्यत आह - न चायमिति । ध्रुवादीनां "प्रतीतपदार्थक इति। ध्रुवादिषु प्रसिद्ध इत्यर्थः। ननु 'न खल्वपि कृत्रिमा संज्ञा' इत्यस्य 'संज्ञानिर्देशः' इत्युपक्रमगतस्वोक्त्या सह विरोध इत्यत आह अन्यत्राविधानादिति । चोक्तविरोघो नेति भावः । संज्ञाधिकार इति । आकडारीय इति शेषः । प्रायेण ह्यत्र संज्ञा प्रष्टा स्वाशयमाह कारक इतीति । संजिनो निर्देश इति । न ह्येतावति प्राचीनसूत्रसंदर्भ संज्ञिनिर्देशमन्तरेण संज्ञानिर्देशः कृतोऽस्ति। अतोऽत्रापि संज्ञिनिर्देशः कर्तव्य इति भावः। एतेन 'यद्यपि वक्ष्यमाणा ध्रुवादयः, तथापि विशिष्ट: संज्ञी निर्देष्टव्यः। यत्क्रियायाः सावकं ध्रुवादि तत् कारकसंज्ञमपादानादिसंज्ञं च भवतीति' [ इति ] निरस्तम् । तस्य तादृशा- शयकल्पने मानप्रयोजनयोरभावात् ।। प्रत्यासत्त्यैवेष्टसिद्धः । भाष्यस्य मदुक्तप्रकारेणैवोपपत्तेश्च । न हि साधकं निवर्तकं कारकसंज्ञं भवतीति वक्तव्यम्' संझिनिर्देशशब्दविवरणपरं भाष्यं तन्मते निर्वर्तकमिति। क्रियाया इति शेषः । क्रियानिवर्तकं च साक्षात्क्रियान्वय्येव, न तु क्रियान्वयिनो मिन्नं तद्विशेषणमिति भावः। ननु संज्ञिनिर्देशामावेऽत्र को दोष इत्यत आह. इतरथा होति। अधिकारेण संज्ञाश्रयण इत्यर्थः। अनिष्टप्रसङ्ग इति। अपाये गम्यमाने ध्रुवं वस्तु कारकसंज्ञं भवति, तच्च कारकमपादानसंज्ञं भवतीति व्याख्यायमाने उत्तरसूत्रे ध्रुवत्वा- विशेषेण समीपस्येव ग्रामस्याप्यपादानसंज्ञायां 'ग्रामात् समीपादागच्छति' इति स्यात् । इष्टं तु 'ग्रामस्य समीपादागच्छति' इतीति भावः। एतेन 'यथा यो वृक्षशाखयाः पतति वृक्षादप्यसौ पतति, एवं यो ग्रामसमीपादागच्छति स ग्रामादप्यागच्छति । ततश्चापाये ग्रामस्य ध्रुवता भवति । आगमने तु निर्वर्तकत्वाभावः, समीपविशेषणत्वेनोपात्तत्वात्' इति निरस्तम्। शाखावृक्षयोरवयवा- वयविनोरत्यन्तभेदाभावेन शाखाया अवधित्वेन वृक्षस्यावधित्वोपपत्तावपि ग्रामतत्समीपयोर्द्रव्ययोर- वयवावयविभावाभावेनात्यन्तभिन्नयोरेकापादानत्वेनापरापादानत्वासंभवेन" दृष्टान्तदाान्तिकयोर्वैष- विधीयन्ते। उपपद्यते। ७ प्रसिद्धपदार्थक इति प. 'वार्तिके 'संज्ञिनोऽपि निर्देशः' इत्यत्र 'संज्ञिनो निर्देशः' इत्यपिशब्दरहितपाठः निर्णयसागर- मुद्रिते। इत्यस्यानन्तरम् इतिशब्दोऽधिक: प, फ. १० अपादानत्वसंभवेन महाभाष्यम् १. ३. ११. 'व्यत्ययो बहुलमित्यनेनेति भावः । वक्ष्यमाणाभिप्रायः वक्ष्यमाणाभिप्राय: पा. सू. ४. १. ९२. पा. सू. ४. २. ३७. ३ ९'पतति' प. - प.

·२८६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि म्यात्। समीपस्येव ग्रामस्यापाययोगं स्वीकृत्य समीपस्येवागमननिर्वर्तकत्वपरित्यागे माना- भावात्। आगमनाश्रयेतरागमनजन्यविश्लेपाश्रयत्वेन विवक्षितस्यैव सिद्धान्ते ध्रुवशब्देन विव- क्षितत्वेन पूर्वपक्षे ग्रामस्य विश्लेपानाश्रयत्वविवक्षायामेवातिप्रसङ्गापादनौचित्यात् । “समीपविशेषण- त्वहेतुनापायानाश्रयत्वसाधकेनापायाश्रयत्वमात्रेणापायजनकव्यापारनिर्वर्तकापायाश्रयस्य तन्निर्तकत्वा- भावसाधनानौचित्याच्च । नात्र ग्रामोऽपाययुक्त इति । अपाययुक्तसमीपस्य भेदेन विशेषण- त्वादिति भावः । तदापादानसंज्ञेति । भवत्येवेति शेषः । तदेवं कारकेत्यन्वर्थसंज्ञावलादति- व्याप्तिपरिहारः सिद्धः। एतेन 'समीपविशेपणत्वेनोपादानादेव ग्रामस्यापाययोगो नास्ति । स हि संश्लेपपूर्वकः। संश्लेपश्च सन्नसन् वा बुद्धया कल्प्यते। स च समीपस्यैव विवक्षितः, न ग्राम- स्येत्यर्थः' इति निरस्तम्। पूर्ववाक्ये 'अपाये ध्रुवतास्ति' इत्युक्त्वात्र तन्नास्तीत्युक्त्या परस्परं व्याघातात् । 'ग्रामात्समीपादिति च' इत्युत्तरवाक्ये ग्रामसमीपयोविशेषणविशेष्यमावेऽप्यपाया- श्रयताभ्युपगमेन विशेषणत्वसामान्यनापायाश्रयत्वाभावसाघनानौचित्याच्च । अन्वर्थतामनाश्रित्य- वोक्तातिव्याप्तिः परिहृतेति मन्यमानोऽन्यत्रातिप्रसङ्गमाह -- कर्मसंज्ञाप्रसङ्ग इति । शब्दमप्रधानपरं मन्यते। .समाधत्ते -नैष दोष इति। अकथितशब्दोऽसंकीर्तितपर आश्रित इत्यपादानादिसंज्ञाहस्यैव तत्त्वेनाविवक्षितस्य ग्रहणमिति नोक्तदोष इति भावः । 'परिसंचक्ष्यति । वर्जयित्वेत्यर्थः। तदेष दोष इति। ब्राह्मणस्य पुत्र प्रत्यप्रधानत्वादिति भावः। वृक्षस्य पर्ण- मिति । पतनक्रियाजन्यविश्लेषस्याश्रयत्वाद् वृक्षस्यापादानसंज्ञाप्रसङ्ग इति भावः। एतेन 'ग्रामस्य समीपादित्यपाययुक्तार्थान्तरसद्भावान्नास्ति ग्रामस्यापाययोगः । इह त्वर्थान्तरस्यानिर्देशाद् वृक्षस्यैवा- पाययुक्तत्वमिति भावः' इति निरस्तम् । 'वृक्षस्य पर्ण तच्छाखायाः पतति' इति प्रयोगेऽपि वृक्षस्यापादानत्वापादनसंभवात् । तत्रापि ग्रामवैपम्यसंभवाच्च । अपायस्याविवक्षितत्वादिति । अपायाश्रयत्वस्याविवक्षितत्वादित्यर्थः । तथा च विशेषणविशेष्यभाववद् विवक्षाधीना एवापादा- नादिसंज्ञाः, न तु वस्तुस्वभावनिबन्धना इति फलितम् । एतेन "पर्णविशेपणत्वेनैव वृक्षस्य विवक्षितत्वात् । तथा हि-वृक्षमजहत्यपि पणे शाखास्थे भूमि स्पृशति 'वृक्षस्य पर्ण पतति' इति प्रयोगो भवति। सति ह्यवधी गतिरपायो भवति, नान्यथा, गतिविशेषत्वादपायस्य" इति निरस्तम्। विशेषणत्वेनैवेत्येवकारव्यावाभावात्। वृक्षमजहति पणे वृक्षस्य पर्ण भूमिं स्- शतीत्यर्थे वृक्षस्य पर्ण भूमिं पतति' इति प्रयोगे सत्यपि तस्य प्रकृतानुपयोगेन तदुपदर्शनस्यासं- गतत्वाच्च। गतिविशेषजन्यविश्लेपस्यापायपदार्थत्वेन गतेरपायत्वकथने मानप्रयोजनयोरभावाच्च । न ज्ञायत इति । शब्देनानुपस्थितत्वात् । एतेन 'प्रत्यासत्त्या तु वृक्ष एव संबन्धित्वेन प्रतीयते' इति निरस्तम्। 'कङ्कस्य वा कुररस्य वा' इति संशयप्रतिपादनपरभाष्यविरोधात् । यद्यपि 'ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं पृच्छति' इत्यत्र कर्मसंज्ञातिप्रसङ्गो वारितः, तथापि स्पष्टं भगवता नोक्त- मिति तत्समाधानं स्पष्टं जिज्ञासुः पृच्छति - अयं तहीति। अन्वर्था संज्ञेति ।' तथा च ब्राह्मणस्य तत्र क्रियान्वयाभावेन कारकत्वं कर्मत्वं च न भवतीति भावः । एतेन 'महत्याः संज्ञायाः करणादनुमीयते ---- नूनं विशिष्टा ध्रुवादयः संज्ञित्वेन निर्दिष्टाः, यद्विशे पदर्शनादनुरूपा तेपां संज्ञा . २ ममीपस्य वागमन प. भाप्ये 'यदा च ग्रामोऽपाययुक्तो भवति, भवति तदापादानमंना' इत्यत्र 'तदापादान' प्रत्यतः प्राक् 'भवति' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठे नास्तीति प्रतीयते। 'भाष्ये 'कंचित् संचक्ष्याह' इत्यत्र 'कंचित् परिसंचक्ष्याह' इति रलप्रकाशकृत्पाट इति प्रतीयते। माप्ये 'अन्वर्थसंज्ञा' इत्यत्र 'अन्वर्या संज्ञा इति व्यस्ततया पाठोऽभिमत इति भाति ।

·अ.१ पा.४ आ.३ २८७ नेदं सूचितम् क्रियते' इति निरस्तम्। व्यर्थप्रलापत्वात् । न हि तेन ग्रन्थेन कश्चन विशिष्टोऽर्थो लभ्यते । करोतीति । करणं निष्पादनम्, तच्च साध्यकस्वभावायाः क्रियाया एव भवति । घटादेः क्रिय- माणत्वं नाम क्रियैकदेशभूतधातुवाच्यफलाश्रयत्वमात्रेण । कारकमित्यत्र ण्वल्प्रत्ययस्य कर्तरि विहितत्वादन्वर्थसंज्ञाविज्ञाने कर्तुरेव कारकसंज्ञा स्यात्, नान्यस्येति शङ्कते - अन्वर्थमिति चेदिति । प्रतिकारक क्रियाभेदादिति । तथा च तत्तत्कियां कुर्वतां सर्वेषामपादानादीनां कारकत्वं सिद्धमिति भावः। तत्र त्वेतावान् भेदः -- यनिष्ठा क्रिया धातुनामिवित्सिता स कर्ता भवति । अन्ये तु यथायथमपादानादिसंज्ञा इति । तथा च प्रवृत्तिनिमित्त भेदेनापादानादीनां कारकत्वमपादान- त्वादिकं चोपपन्नम्। कारकसंज्ञामादौ विधाय तद्विशिष्टस्यापादानादिसंज्ञाविधानात् साहित्यं च सामान्यविशेषसंज्ञयोः सिद्धम् । तत्फलं तु 'स्तम्बेरमः' इत्यादावधिकरणत्वात् सप्तमी कारक- त्वात् कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरश्च सिध्यति। एवमन्यत्रापि यथासंभवं तत्फलमूह्यम् । प्रधानकर्तु- रिति । लोकप्रसिद्धयपेक्षयैवमुक्तम् । तेन 'स्थाली पचति' इत्यादिप्रयोगे स्थाल्यादीनां प्राधान्येऽ- पि न क्षतिः, तद्वयवहारस्य. क्वाचित्कत्वात् । तत्र तदा पचिर्वर्तत इति । यदा 'देवदत्त: पचति' इति प्रयोगस्तदा तत्राधिश्रयणोदकासेचनादी. पचिधातुर्वर्तत इत्यर्थः। संभवनक्रियामिति। तण्डु- लानां प्रक्षिप्यमाणानामवकाशदानक्रियामित्यर्थः। धारणक्रियामिति । धारणक्रियामिति। जलं तण्डुलांश्च धृत्वा हि तिष्ठति स्थालीति सार्वजनीनम् । तत्र तदा पचिर्वर्तत इति । स्थाली पचतीति यदा प्रयुज्यते तदा पचघातुरवकाशदानधारणयोर्वर्तत इत्यर्थः। एधाः पक्ष्यन्तीति। भविष्यन्निर्देशे- -~-यदेन्धनानि सम्यगाविक्लित्तेवलिष्यन्ति बहुफूत्कारक्लेशमन्तरेणेति बुद्धिर्भवति तदा ‘एघा: पचन्ति' इति प्रयोगो. भवतीति । एवं च भूतवर्तमानलकारप्रयोगोऽपि तत्र निर्वाध एव। तत्रेति। ज्वलनक्रियायामित्यर्थः। एवं 'तण्डुलाः पच्यन्ते' इत्यत्र विक्लित्तौ पचि- वर्तत इति ज्ञेयम् । तदेवं प्रयोगभेदेन पचेर्नानार्थकत्वं प्रदर्श्य धात्वन्तरस्य तद् दर्शयति नेति। कुठारव्यापारवोधकं धात्वन्तरमपश्यन् यत्तच्छब्दाभ्यां . दर्शयति -यत्तदिति। व्यतिरेकाभ्यामुद्यमननिपातनातिरिक्ता काचन कुठारे क्रियास्तीत्यभ्युपेयम् । यया काष्ठादेद्वैधी- भावो जायत इति भावः। करणाधिकरणयोः कर्तृत्वं यथा दर्शितं तथापादानसंप्रदानकर्मणां न निदर्शितमिति 'तेषां कर्तृत्वं न युज्यत इत्याशयेन शङ्कते अपादानादीनामिति। समाधत्ते. न वेति। स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वादिति । द्वन्द्वाद् भावप्रत्ययः, स्वतन्त्रत्वात् परतन्त्रत्वाच्चेत्यर्थः। वचनमिति । विवक्षेत्यर्थः। वचनाश्रया विवक्षाश्रया । तथा च पारतन्त्र्यविवक्षायामपादानादि- संज्ञा ' मवति । स्वातन्त्र्यविवक्षायां कर्तृसंज्ञेत्युक्तं भवति । वलाहकाद्विद्योतते विद्युदिति । द्युतिरत्र निस्सरणपूर्वकप्रकाशने वर्तते । मेघानिस्सृत्य विद्युत् प्रकाशत इत्यर्थः। वलाहक इति । विद्योतमानाया. विद्युत आधारत्वविवक्षायामधिकरणत्वम्। वलाहको विद्योतत इति। विद्युद्- वलाहकयोरभेदोपचाराद्वलाहकस्य कर्तृत्वम् । अत्रेदमवधेयम् अपादानमात्रस्य स्वातन्त्र्यविवक्षा न भवति; ' ग्राम आगच्छतीति प्रयोगाभावात् । अत एवान्विष्याप्रसिद्धमुदाहरणमभेदोपचारेण दर्शितं भगवता। एवं संप्रदानस्यापि तद्विवक्षाभाव उन्नेयः । न हि ब्राह्मणो गौर्ददातीति प्रयोगो दृश्यत इति। तदेवमपादानस्य कर्तृत्वं प्रतिपाद्यतावत् त्वयोहितुं न शक्यं किं पृष्टमप्रयोजक- मित्याशयेनाह समाधातैव -कि तर्युच्यत इति । शङ्किता तु तदपढुंत्यात्मनोऽभिप्रायान्तरमाह -एवं तहि न बूम इति । पर्याप्तमिति । समर्थमित्यर्थः । भवतेति निदर्शितमिति । उद्यम- अन्वय- ३ - मेवेति शेपः । 'तेपाम्' इति नास्ति न शक्तं प. प, फ. मेदेनापायादीनां पच्यन्त इत्यत्र कर्मवद्भावो ज्ञेयः । २ स्वय- ·२८८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि .:. शेपः। -- स्थाल्या निदर्शनायेति । स्थालीस्थस्य सर्वस्यौदनस्य निदर्शनायेत्यर्थः । परत्वादिति । अनेन शङ्कित्रापढ्तमौयापेक्षयोत्कृप्टमेव मौयं प्रकटितम् । अपादानादिसंज्ञा हि निरवकाशाः । सर्वस्यैव ह्यपादानादिसंज्ञार्हस्य कर्तृसंज्ञा प्राप्नोति । एतेन 'अपादानादीनामवकाशो यदा स्वातन्त्र्यं नास्ति। कर्तृसंज्ञाया अवकाशः -- देवदत्त: पचतीति' [इति ] कैयटो निरस्तः । अपादानसंज्ञाहस्वातन्त्र्याभावकालस्याभावात् । उक्तमौातिशयं सूचयन् समाधानमुक्तमेवे- त्याह-अत्रापोति । अत्रापोति । सत्यपि स्वातन्त्र्ये तन्निष्ठक्रियाया घातुना विवक्षितत्वाभावात् कर्तृसंज्ञा न भवतीति भावः। एतेन. 'उद्भूतस्वातन्त्र्यविवक्षायां कर्तृसंज्ञा, यथा स्थाली पचतीति । अनुभूतस्वातन्त्र्यविवक्षायां तु न्यग्भावात् सदपि स्वातन्त्र्यं स्वकार्य न प्रयुङक्ते। यथा राज- संनिधौ तदनुपयोगिस्वकार्यममात्या नारभन्ते' इति कैयटो निरस्तः । 'व्यसंवद्धप्रलापत्वात् । तं भावमविद्वान् शङ्किता पुनराह - यथा पुनरिदमिति। यत्क्रियापेक्षया 'स्थाल्याः स्वातन्त्र्य- मुक्तं तदपेक्षयान्या काचन क्रिया न दृश्यते, यदपेक्षया तस्याः पारतन्त्र्यं भवेदिति मन्यते । "तुप्यतु दुर्जनः' इति न्यायेनाह समाघाता-यत्तत् प्रक्षालनमिति । शङ्किताह -न वेति । पात्रान्तरेण प्रक्षालनादेः संभवादप्रक्षालिततण्डुलानामपि पाकसंभवाच्च । स्वाभिप्रायमाह समाधाता -एवं तहाँति । स्यालीस्ये यत्न 'इति । यत्नः व्यापारः, क्रिया। कथ्यमान इति । घातु- नेति शेपः । कर्तृस्य इति । देवदत्तादिरूपसर्वलोकप्रसिद्धकर्तृस्थ इत्यर्थः । सम्यक् समाधान उक्तेऽपि तदबुवा पूर्वोक्तमेव पुनराह -- ननु च भो इति। उक्तसमाधानातिरिक्तं तत्सदृशं समाधानमन्यन्नास्त्येव । अयं च मन्दबुद्धि: पुनः पुनः पृच्छति। अतस्तदेव स्मारयन् तदुत्तर- व्याजेनान्यत् किंचित् प्रतिपादयिप्यामीत्यागयेनाह एवं तीति। प्रधानेनेति। सर्वलोक- प्रसिद्धेन देवदत्तादिना। समवाये सह प्रयोगे । व्यवाय इति। देवदत्तादेः कर्तृत्वाविवक्षाया- मित्यर्थः। उक्तेऽर्थे दृष्टान्तमाह - तद्यथेति । सर्वेषां स्वस्वव्यापारे स्वातन्त्र्यमनिष्टमिति मन्य- मान: पृच्छति - किं पुनः प्रधानमिति । कर्तेति । सर्वलोकप्रसिद्धो देवदत्तादिः। फयं पुन- केन धर्मेण सर्वेषु साधनेषु सत्स्वेकस्य प्राधान्यं भवतीति भावः । उत्तरमाह - यत् सविति। तथा च सर्वेषां साधनानां प्रवर्तकत्वं प्राधान्यवीजमिति फलितम् । कर्तृत्वाभावे न्यथंफारकसंज्ञाप्यपादानादीनां न संभवतीत्याह-ननु च भो इति । ननु च भो इति। अनेनार्य इति । अधि- करणत्वेन कारकत्येन चेत्यर्थः । तदेव दर्शयति -अधिकरणं फारकमिति। नन्वधिकरणत्वमेव कारफत्वमिति ममाधानमुत्प्रेक्ष्य स एव परिहरति न होति। ननु तयोरमैदः कुतो नेत्यपेक्षायां म एवाह -- उभौ चेति। अन्योन्यविशेषकाविति। यदि घटत्वकलात्यादिवत् परस्परविशेष- नत्यं न स्यात् तदा तयोरपयं स्यात् । अस्ति तु तयोस्तत्' सामान्यविशेषरूपेण, अतो नपयमिति फमिति। दृष्टान्तमाह ग एक तद्ययेति समाधते--एवं तहीति । सामान्यभूता मिया वतंत इति । अधिश्रयणोदकासेचनज्वलनसमवनादिमकलशिया- माधारणं पियात्वम्, तदयन्टिनकार्यतानिर पितं कारपत्यम् । गंभवनधारणत्वादिविशेषधर्मा- पनिकायंतानिरूपित गारणत्वमधिकरणत्यादिनागिति प्रधानममयायेऽपि स्याल्यादेः कारकरयाधि- करणारयोः गंभयो भयत्ययेति भावः। उपतं गमापानं मूक्ष्मयुद्धपक्षया भवति, स्थूलबुद्धा पंक्षयापि पिपिर ममापानमग्नीत्याह-अपयेति । अपपेति। पायद् यूपादिति । यद् यूयादित्ययः । एवं 'सावत्' इत्यस्य रादित्यः । तथा प फारकगम्न पियोच्यत इति पन्दितम् । परीति गर्ने- रिति । , भाव। कुत इत्यर्थः। - . पो. faranो पटा : परनिर्गपरपिरपर्षः । সামাৱিাণিলিগি-ি, ৭.

·अ.१ पा.४ आ.३ २८९ कर्मादिव्यपदेशानिति व्युत्पत्त्या हि क्रियायाः कारकत्वम्, सामान्यापेक्षया नपुंसकत्वं च संभवति । अस्मिन् पक्षे 'कारके' इति सप्तम्येकवचननिर्देशोऽप्युपपन्न इत्याह –एवं च कृत्वेति । इतरथा होति। कारकशब्दस्यापादानादिसाधनपरत्व इत्यर्थः । कारकेष्विति बृयादिति। ननु तस्मिन् पक्षे कारकमिति प्रथमान्तमपेक्षितम्, अपादानादिसंज्ञाभिः सह कारकसंज्ञाया अपि विधेयत्वादिति चेत्, सत्यम्, कारकशब्दस्य क्रियापरत्वे यथा "कारकादृत्तश्रुतयोः' इत्यादी कारकशब्देनैतदधिकार- विहितापादानादिसंजकानां ग्रहणं भवति, तथा कारकेष्विति निर्धारणसप्तम्यन्तापादानादिसाधनपर- कारकशब्दाधयणेऽपि भविष्यतीति कारकसंज्ञा न विधेयवेत्याशयेन भगवतैवमुक्तमिति ज्ञेयम् । यद्यप्यादित आरभ्य 'कारके' इति निर्धारणसप्तम्यन्तमाश्रित्यापि भाष्यं व्याख्यातुं शक्यम्, तथापि प्राचामनुरोधेन प्रथमाप्रसङ्गे व्यत्ययेन सप्तमीत्याश्रित्य व्याख्यातम् ।। ध्रुवमपायेऽपादानम् १. ४. २४. [२, ३८७-३९२] (उद्द्योतनम्) अध्रुवस्य अनवधेः शकटस्य। संज्ञान्तरं करणसंज्ञा । 'शकटेन' इत्यस्य प्रत्युदाहरणत्वमुपपादयति - अपाय इति। ध्रुवमित्यनुच्यमाने कंसपात्र्या. अपादानत्वमागमन- क्रियां प्रति मुजिक्रियां प्रति वा । नाद्य इत्याह नन्विति। 'भोजनस्यात्र शब्दतः प्राधान्येन गमनाङ्गत्वाभावाद् भोजनद्वारापि कंसपाच्या नागमनसाधनत्वमिति भावः । न द्वितीय इत्याह -- भुजीति । वस्तुस्थित्येति। आगमनोद्देशेनैव भोजनकरणादागमनाङ्गमेव भोजनम्। शब्द- तस्तु बैपरीत्यं प्रतीयते, 'वाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेत' इत्यत्र वस्तुतो वाजपेयाङ्गस्यापि वृहस्पतिसवस्य यथाश्रुतशब्दाद्वैपरीत्यप्रत्ययवदिति भावः । वस्तुतोऽध्ययनाङ्गमेव चक्रमणम्, तथापि चक्रम्यमाण इति शब्दादध्ययनस्य प्राधान्यं प्रतीयते, जपन्निति शब्दाच्चङक्रमणस्येति श्लोकार्थः। जपन अधीयानः । तथा च भुजिद्वारा कंसपात्र्या अपि आगमन साधनत्वमस्तीत्य- पादानत्वप्रसङ्ग इत्याह - - तत्रेति । आगमनं प्रति पात्र्या अधिकरणत्वाभावात् 'अत्रापि' इत्य- युक्तम्, अत आह शब्देनेति। तत्प्रयुक्तया शब्दतः "प्रधानक्रियाप्रयुक्तया। तत्प्रयुक्तयवे- यथेति। कर्मसंज्ञा "अभिनिविशश्च' ! इत्यनेन । 'ध्रुवग्रहणाभावेऽप्यपाया- भावादेवात्र नापादानसंज्ञा, अत आह अस्तीति । नन्विति । कारकत्वस्याविवक्षितत्वादित्यर्थः । अपायाभावाच्चेति । 'वृक्षमजहत्यपि पर्णे शाखास्थे भूमि स्पृशति' इत्यादिना कारकसूत्रे "उक्तत्वा- दित्यर्थः । पूर्वसूत्र इति। 'न वापायस्याविवक्षितत्वात्' इत्यादिभाष्येणेत्यर्थः । नन्वेतावता अन्ये विति। विशिष्ट: शाखास्थपर्णपात- ध्रुवग्रहणस्य किमपि प्रयोजनं नोक्तम्, अत आह त्यत्र दृष्टान्तः 'पा. सू. ६. २. १४८. षङ्गः। २ शक्यते अ. - प. ३ ऋ. ४ चङक्रमण- गमनाङ्गत्वाभावे बहुव्रीहिर्वोच्यः, अध्ययनाङ्गकं मित्यर्थः । चक्रमणस्येत्यनन्तरं प्राधान्यं प्रतीयत इत्यनु- साधकत्वमस्तीति ७ 'प्रधान' इति नास्ति 'पा. सू. १. ४. ४७. 'ध्रुवग्रहणाभावेऽप्यपायग्रहणाभावादेवात्र - ऋ. १० प्रदीप इत्यादिः । ५ 19 ·२९० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि व्यतिरिक्तः 'सति ह्यवधी गतिरपायः' 'इत्युक्तः । पातमात्रस्य शाखास्थपर्णपातसाधारणस्य । 'कारकत्वाभावात्' इत्यस्य किं समाधानम्, अत आह -कारकेति। कारकशब्दस्य क्रियापरत्व- पक्षे इदं प्रत्युदाहरणमिति भावः। सूत्रादसिद्धिमाह - संश्लेषेति। गौण इति । मुख्यसंभवे गौणो न गृह्यत इति वचनापेक्षेत्यर्थः। अपादानत्वाभावे किं स्यात्, अत आह-- कारकेति । "पष्ठी शेपे' इत्यत्र कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तस्य 'शेपपदार्थत्वादित्यर्थः । "पञ्चमी विभक्ते' इत्यनेनैवात्र पञ्चमी सिद्धा, अत आह-पञ्चमीति। वचनाभावे किमनिष्टम्, अत आह - अत्रेति। तमग्रहणेनेति । कारकाधिकारात् करणमित्युक्ते कारकं करणमित्यर्थे लब्धे साधकमित्युक्ते साधकतममिति लभ्यते । तेन तमग्रहणमतिरिच्यमानं कारकसंज्ञायां तरतमभावो नास्तीति ज्ञापयति। गौणमुख्यन्यायानाश्रयणं ज्ञापयतीति यावत् । अत्र गौणग्रहणे साध- कान्तरमाह - स्वरितेनेति । अधिकः कारः अधिकं कार्यं ज्ञेयमिति तस्मिन् सूत्रे यस्य स्वरि- तत्वं तत्र गौणमुख्यन्यायो नास्तीति प्रयोजनस्योक्तत्वात् ध्रुवमित्यत्र स्वरितत्वप्रतिज्ञानाद् गीण- मुख्यन्यायो नाश्रीयत इत्यर्थः। जुगुप्सादौ वौद्धोऽपि विश्लेपः कथम्, अत आह–निवृत्तीति । निवृत्तिसाधन इत्यर्थः। जुगुप्सया ततो निवर्तत इति विश्लेपसंभवः। क्रियाभावेन सांकाश्य- कानां कारकत्वाभावात् कथमपादानसंज्ञा, अत आह त्रिविधमिति । आगमनं ग्रामत्यागपूर्वको व्यापार इत्यपायो धातुनव निर्दिष्ट इत्यर्थः। धात्वन्तरार्थोऽङ्गं साधनं यस्येति विग्रहः। निस्स- रणाने निस्सरणसाधनके, अनिस्सरणे प्रद्योतनासंभवात् । आदानमुपादानमङ्गं साधनं "कुसूलाद् व्रीह्यनुपादाने पाकासंभवात् । यति। तत्र बुद्धया पृथक्करणरूपा क्रिया सामर्थ्याल्लभ्यत इत्यर्थः । ध्रुवत्वमवधित्वमिति "नाव्याप्तिशङ्का, अत आह. मिति । भयरूपयासस्य गति विनापि संभवात् कथमश्वस्याध्रुवता, अत आह - त्रासपूर्वक इति । ननु 'अश्वात् पतितः' इति पूर्वमन्वयेऽश्वस्य ध्रुवतास्ति, पश्चात् प्रस्तादित्यस्य तत्सामानाधिकर- ण्यात् पञ्चमी, न त्वपादानतया, अत आह. वस्तश्चेति । ऋजुमार्गेण गच्छतः पात- निमित्तत्वं नास्ति, पासपूर्वककुटिलगतेरेव तन्निमित्तत्वमिति पातान्वयात् पूर्व यासान्वय इत्यर्थः । यस्तस्यैव पातहेतुत्वेन कथमध्रौव्यस्याविवक्षा, अत आह-अयमयं इति। अपायरूप"क्रियाया- मेकरूपत्वं ध्रुवत्वम्, तच्च यासापेक्षयानेकरूपत्वेऽपि संभवतीत्यर्थः। अनवच्छिन्नं क्रियासामान्या- पेक्षम्। फलितमाह -तत इति। देवदत्तेति । अम पात एवापायः। देवदत्तादश्वः पतित इत्यदर्शनादश्वस्य ध्रुवत्वमित्यर्थः । एवमपि 'अध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात्' इत्येतन्नोपपादितम्, अत आह - अयवेति । "स च श्रुतित इति । श्रुतिः पञ्चम्यादिः । क्रियाकारकयोः पूर्व संबन्धः, पश्चाद्विशेषणेन परस्परसममिव्याहारलक्षणवाक्यनिवन्धनः संबन्ध इत्यर्थः। अन्तरङ्गति। अश्व- मात्रापेक्षया "पूर्व प्रवृत्तेत्यर्थः। नन्वरुणाधिकरणन्यायेन 'प्रस्तात्' इत्यस्यापि प्रथम क्रियान्वयो अचल- १. 'पूर्वदूषप्रदीप एव। "जुगुप्सायिरामेतीत्यादिः । 'पा. गू. २. ३. ५०. नेपालायंत्यादित्यर्थः अ. 'पा. मू. २. ३. ४२. 'स्थतिनापिकार इति गून इत्यर्थः । प्रपोजनरयोगवादित्यनेनान्वयः । 'बोलो पिग: 'प्रयोजनासंभवात् -. आदानमपादानं फूमूलादेीानुपादाने -- अ. नास्यास्ति शक्षा अ. नित्यायामेकरूपयत्त्वं -अ. "प्रदीपे 'स प श्रुतिप्रापित उच्यते' पति दृश्यते। अब 'म च श्रुतित उच्यते' इत्यानं- भट्टपाठः स्यादिति नाति । "पूवृत्तत्परः अन्य 4 - ·२९१ अ.१ पा.४ आ.३ वस्तस्या- वाच्यः, अन्यथापादानत्याभावेन पञ्चम्यनुपपत्तेः, अत आह - विशेषणस्येति । अश्व एवापादा- नम्, न तु वासः । ततः 'नापदं प्रयुञ्जीत' इति नियमशास्त्राद् विभक्त्युत्पत्तिः । समयः शास्त्रम्, "तत आगतः' इति ठक्, सामयिकी। तहनियमः स्यात्, अत आह-विशेष्येति । "गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि' इति न्यायादित्यर्थः। अरुणाधिकरणन्यायेन बासस्यापि द्रव्यद्वारापादानत्वमभ्युपेत्यापादानविभक्तिरेवेयमित्याह अथवेति । यथोक्तमिति । श्वस्यापायावेशाभावादित्युक्तमित्यर्थः । अत्र संश्लेपपूर्वको विश्लेपोऽपाय: । '. सचाश्वस्याप्यस्ती- त्याद्यव्याख्यानमयुक्तम्। पूर्व प्रस्तान्वयाभावेऽश्वस्य पातनिमित्तत्वाभावान्नापादानत्वमिति द्वितीय- मप्ययुक्तम् । तृतीयं तु न प्रथमादतिरिच्यत इति । तस्माद् ध्रुवत्वमवधित्वं चलाचलसाधारण- ममिमतमित्याहुः। आशुगामित्वमश्वपदप्रवृत्तिनिमित्तं चेदध्रुवत्वमेव स्यात्, अत आह --- अयमर्य इति। आशुगामित्वशब्देन लक्षणयाश्वत्वमेवोच्यते। 'आशुगमनेनैकार्थसमवायश्च लक्षणावीज- संवन्ध इत्याह - माशुगामित्वशब्देनेति । न चैवमश्वत्वमाशुगामित्वमिति भाष्ये पौनरुक्त्यमिति वाच्यम्, आशुगमनसमानाधिकरणमश्वत्वमिति तदर्थात् । सांकेतिकाश्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्तव्या- वृत्तये विशेषणसार्थक्यमित्याशयः। सरणेति। सृ गतावित्यस्माल्लट: शत्रादेशे "पाधा' इति . धावादेशे 'धावतः' इति रूपमिति सरणक्रिया तद्वाच्येत्यर्थः। पूर्वोक्तेति। वस्तस्याश्वस्यापाया- 'असतश्च' इति प्रकृतानुपयुक्तम्, अत आह-निदर्शनार्थमिति । युध्यमानयोर्मेपयोरपसर्पतोः 'मेपो मेपादपसर्पति' इत्यत्र कथमेकस्य ध्रौव्यम्, द्वयोरप्यपसर्पणयोगात्, 'विवक्षात: कारकाणि भवन्ति' इति न्यायादिति भावः । अवध्यन्तर- मिति । युद्धसमये उभयोर्मेलन स्थलमित्यर्थः ।। वेशाभावादित्युक्तेत्यर्थः । अत आह- - मेष इति । [२, ३८७-३९२] + (रत्नप्रकाशः) अध्रुवस्य परत्वात् करणादिसंज्ञा बाधिका 'भविष्यति, किं ध्रुवग्रहणेनेति पृच्छति- "ध्रुवमितीति । शकटेनेति। अपाये कारकमपादानमित्युच्यमानेऽपायजनकगमनसाधनत्वेन शकटस्याप्य- पादानसंज्ञा स्यादिति भावः। बाधिकेति । परत्वादिति भावः। एतेन 'सत्यपि हि ध्रुवग्रहणे धनुषा विध्यतीति परत्वात् करणसंज्ञा भवति' इति कैयटो निरस्तः । तथात्वे 'वृक्षस्य पर्ण पतति' इत्यादौ संज्ञा- न्तरस्याप्रसक्त्या सत्यपि ध्रुवग्रहणेऽपादानसंज्ञापत्तेः । इदं तीति । अपायजनकागमनसाधनभोजनसाधन- स्य कंसपात्र्या अपायसाधनत्वादपादानत्वापादनम् । एतेन “वस्तुस्थित्यात्रागमनं प्रधानम्, तदङ्गं तु भोज- नम्, शब्दात्तु विपरीतो गुणप्रधानभावः प्रतीयते। तदुक्तं हरिणा "चक्रम्यमाणोऽघीष्वात्र जपंश्चङ- क्रमणं कुरु । तादर्थ्यस्याविशेषेऽपि शब्दाद् भेदः प्रतीयते ॥' इति" इति कयटो निरस्तः। धात्वर्थ- विशेष्यकशाब्दबोधपक्षस्य निराकृतत्वेन भुजिक्रियां प्रत्यागमनक्रियाया विशेषणत्वे मानाभावात् । 'बाघेऽदृढेऽन्यसाम्यात्कि दृढेऽन्यदपि बाध्यताम्' इति न्यायेन दृष्टान्तस्याप्ययुक्तत्वात् । शाब्दबोधविषय- गतगुणप्रधानभावादार्थगुणप्रधानभावस्यान्यत्वमनन्यत्वं चास्तीति बालकेनापि ज्ञातुं शक्यत्वेनैतदर्थ ६ भवति प. २ पा. सू. ४. ३. ७४. महाभाष्यम् १. २. ६४. आशुगामिनैवैकार्थ - ऋ. पा. सू. ७. ३. ७८. स्थानमित्यर्थः ऋ. " भाष्ये 'ध्रुवग्रहणं किमर्थम्' इत्यत्र 'ध्रुव- मिति किमर्थम्' इति. पूनामुद्रिते पाठः । स आश्रितोऽत्र। वाक्यपदीयम् २. ४. ४९. ८ ५ ·२९२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि , यत्नविशेषे क्रियमाणे'चमत्काराभावाच्च । न हि कश्चिदवैयाकरणः 'शाव्दगुणप्रधानभावार्थगुण- प्रधानमावयोः सर्वदा अभेद एवेति वदति, येन तद्भेदनिरूपणे यत्नश्चातुर्यमावहेत् । अत्रापीति । भोजनेऽधिकरणत्वेनैव मुजिद्वारापाये साधनत्वं कंसपात्र्याः, नान्यथेति परत्वादधिकरणसंज्ञैव भविष्य- तीति भावः। वृक्षस्य पर्णमिति । . ध्रुवग्रहणाभावे वास्तविकापायसाधनत्वाश्रयेणात्राप्यपादानसंज्ञा स्यादिति भावः । सति तु ध्रुवग्रहणे ध्रुवत्वेनावचित्वेन विवक्षितोऽर्थोऽपादानसंज्ञक इत्यर्थः संपद्यत इति प्रकृते संवन्धित्वसामान्येन विवक्षितस्य वृक्षस्यावधित्वेन विवक्षितत्वाभावान्नापादानताप्राप्तिः । एतेन 'नन्वत्र कारकत्वाभावात् संज्ञा न भविष्यति, अपायाभावाच्च । सत्येवावधावपायो भवतीति पूर्वसूत्र उक्तत्वात् । तत्र केचिदाहुः-- सुज्ञानत्वात् पूर्वसूत्र उक्तत्वाच्च भाष्यकारेणायमर्थो नोक्तः । अन्ये त्वाहुः --- सतीह ध्रुवग्रहणे विशिष्टोऽपायो लभ्यते। असति तस्मिन् पातमात्रस्य लोकेऽपायत्वेन प्रसिद्धत्वात् कारकाधिकारानपेक्षया च प्रत्युदाहरणमुपन्यस्तम्' इति. कयटो निरस्तः । 'वृक्षस्य पर्ण पतति' इत्यस्य वृक्षादेव यदा तस्य — पतनं तदानीमेवापादानत्वस्यापादित- त्वेन कारकत्वाभावकथनस्य तदभावाश्रयेण यत्किचिदसंबद्धप्रलापस्य चासंगतत्वात्। ध्रुवपदप्रत्युदा- हरणान्तरस्यादर्शितत्वाच्च । 'जुगुप्सेति। संश्लेपपूर्वको विश्लेपोऽपायः। स च लोकप्रसिद्धोऽत्र नास्तीति वचनारम्भः। सांकाश्यकेभ्य इति । "पञ्चमी विभक्ते' इति सूत्रमपि 'जुगुप्सा' इत्या- दिवातिकेन सह प्रत्याचक्ष इत्याशयेन वार्तिकानुगुण्येन भगवतेदं पठितम्, न तु वार्तिकमिदम्, सूत्रे विद्यमाने तत्समानार्थकवातिकारम्भानौचित्यात्। एतेन " "पञ्चमी विभक्ते' इत्यनपेक्ष्य वचनम्" इति कयटो निरस्तः । तेन वार्तिककारस्य मौऱ्यांपादनात् । न वक्तव्यमिति। "साधकतम करणम्' इति तमग्रहणात् "स्वरितेनाधिकारः' इति सूत्रस्याधिककार्यसंग्रहपरतया "व्याख्यानाच्चा- प्रसिद्धबुद्धिकृतापायाश्रयेणैव यथाश्रुतमूत्रेणापादानत्वसिद्धेरिति भावः। अधर्माज्जुगुप्सत इति । अधर्माचरणे प्रसक्तवुद्धि: शास्त्रजनितविवेकेन विस्मयं प्राप्य स्वबुद्धि निवर्तयतीत्यर्थः । तथा चाधर्म- संश्लिप्टाया बुद्धविश्लेपेऽवधिरधर्म इति सिद्धमपादानत्वम् । एवम् 'अधर्माद् बीभत्सते' इत्यत्राप्यूह्यम् । 'अवर्माद्विरमतीति । वुद्धिद्वारात्मा 'अवम संश्लिप्य ततो निवर्तत इत्यर्थः । . दुःखोऽधर्म इति । दुःखसाधनत्वादधर्म दुःसत्वोपचारः। संभिन्नबुद्धिरिति । धर्माधर्मयोरेकाकारबुद्धिः, नास्तिक इति यावत् । यस्तैरिति । तैः सांकाश्यक: पाटलिपुत्रकाणां साम्यं यो ज्ञातवान् स प्रकश्रियेण पुनः पृथक् कृत्वा वाक्यं प्रयुक्त इत्यर्थः । तथा च सांकाश्यकेम्य इत्यस्य वाक्यस्यायमर्थः पाटलि- पुमकास्तु सांकाश्यकम्य आढपतरत्वेन निःसरन्तीति । निःमरणं तु शब्दप्रयोक्तुर्बुद्धिपरिकल्पितम्। मिवियं चेदमपादानम् - निर्दिष्टविपयम्, उपात्तविपयम्, "अपेक्षितविषयं च। तत्र 'ग्रामादाग- च्छति' इत्यादि निदिष्टविषयम्। 'यलाहाद्विद्योतते विद्युत्' इत्यादि तूपात्तविषयम् । 'मांकाश्य- केभ्य: पाटलिपुत्रमा आउपतराः' इत्यादि त्वपेक्षितविषयम् । गतियुयतेविति । मपरिस्पन्दस्य प्रयता अचलत्वं, नेति मन्यते। प्रस्तादिति। पासपूर्वके परिस्पन्दे प्रसिवंर्तते । तया च परि- स्पन्दयुक्नोऽश्य: पातहेतुरित्यपादानमंशा [न] प्राप्नोतीति मन्यते । अध्रौव्यस्येति। अन्वगतस्या- - - ३ मानगुण प. पूर्वगूनोगत्वात् -प. पा. ग. २.३.४२. पा. गू. २.३.१२. व्यायानानामगिर 'गाप्पं 'धर्माद्विरगति' इत्यत्र 'अपर्माधिरगति' इति पाठानरं हरयाणानिर्णयमागरमुद्रितयो- रची निदिष्टम् । आगमं गनिन 'अरेशिवलियम्' नि पारपाया विire . . - ·अ.१ पा.४ आ.३ २९३ ध्रौव्यस्य परिस्पन्दस्यापायहेतुत्वेनाविवक्षितत्वादपायाश्रयत्वेनावचित्वमात्रस्यैव विवक्षितत्वेनापादानत्वं युज्यत एवेत्यर्थः । आशुगामित्वमिति । शब्दव्युत्पत्तिप्रदर्शनायवमुक्तम्। विवक्षितं त्वश्वत्वजातिः । वस्तुतस्तदपि 'यक्षानुरूपबलिन्यायेन बोध्यम्। 'प्रस्तात्' इत्यस्यापादानत्वाभावापत्तेः। कथंचिद्वि- शेपणत्वमात्रेण तत्रापादानत्वाभावेऽपि पञ्चम्युपपत्तौ चलनक्रियासत्त्वेन ध्रुवताया असंभवात् । एतदभिप्रायेणैव पुनराशङ्कय समाधास्यमानत्वाच्च । यद्यपि तावदिति । . यत्राश्वादेविशेष्यत्वं तत्र भवतु नामाश्वत्वादेरपादानत्वम् । यत्र तु केवलं क्रियाश्रयस्यैवापायाश्रयत्वं तत्र तस्य ध्रुवत्वासंम- वादपादानत्वं न स्यादिति मन्यते । अत्रापोति। परिस्पन्दयुक्तस्याप्यपायाश्रयत्वेन विवक्षायाम- पादानत्वं मविप्यतीति भावः। सतोऽविवक्षा न युज्यत इति मन्यमान आह कथमिति । अलो- मिकेति। लोम्नां सूक्ष्मत्वादविद्यमानप्रायत्वादेवमुच्यते। एवम् ‘अनुदरा' इत्यपि ज्ञेयम्। समुद्रः कुण्डिकेति । कुण्डिकायां पानीयवाहुल्यात् समुद्रत्वमारोप्यवमुक्तम् । एवं वर्धितके विन्ध्यत्वारोपो । एवं च 'परस्परस्मान्मेपो मल्ली वापसर्पतः' इत्यादावपि विवक्षाभेदेन कर्तृत्वापादानत्वे ज्ञेयः ज्ञेये ॥ भीत्रार्थानां भयहेतुः १.४. २५. [२, ३९२-३९३] (उद्दयोतनम्) पूर्वोक्तगौणापायोऽवापि संभवतीति प्रतिपादनाय "अयमपि' इति भाष्यम् । उक्तत्रिविधोपादानमध्येऽस्य मध्यनिवेशमाह -तति । त्रिविधमध्य इत्यर्थः । निवृत्त्यङ्गे निवृत्तिसाधने। आदिना त्रायतिग्रहः। ननु यश्चोरणाद्वहिर्भूतः प्रसक्तचोरस्तस्य त्राणे ततो निवर्तनं संभवति, येस्तु तन्मध्यगतस्तस्य ततो निवर्तनासंभवात् 'चोरेभ्यस्त्रायते' इति न स्यात्, अत आह~ चोरमध्यगतस्यापीति । वधेति। राजकृतस्य चोरकृतस्य वेत्यादिः। स्पष्टप्रति- पत्त्यर्थं सूत्रारम्भपक्षे सूत्रान्तरादन्यथासिद्धि निराह --- वारणेति। सूत्रप्रयोजनमाह - सूत्रेति ॥ [२, ३९२-३९३] (रत्नप्रकाशः) 'भीत्रार्थानाम्' इत्यादीनि सप्त सूत्राणि बुद्धिकृतमपायाश्रयत्वमाश्रित्य 'पूर्वसूत्रे- णवेष्टसिद्धौ व्यर्थानीत्याशयेनाह - अयमिति। वृकेभ्यो बिभेतीति । भीधातुरत्र भीतिपूर्वक- निवृत्तौ वर्तत इति भावः । चोरेभ्यस्त्रायत इति। ततो निवर्त्य रक्षतीत्यर्थः ।। ३ 'लौ. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ६५ . पाठो दृश्यते । 'अयमपि योगः' इत्यपि- अस्य पञ्चम्युपपत्तावित्यनेनान्वयः । शब्दपाठोऽन्नंभट्टस्येति भाति । तत्र 'अपि'- विशेष्योपादानरहितस्य 'त्रस्तात्' इत्यस्या- शब्देनेतः पूर्व सूत्रस्याप्रत्याख्यानात् जुगुप्सा- पादानत्वाभावापत्तरित्याशयः । विरामेति वचनमेव समुच्चीयत इति वक्तव्यम् । जुगुप्साविरामेत्यत्रोक्त इत्यर्थः । आदिनास्तिग्रहः अ; आदिनाप्तिग्रहः-ऋ. "माप्ये 'अयं योगः शक्योऽवक्तुम्' · इत्येव पूर्वसूत्रेणेष्टसिद्धौ-फ. - ·२९४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि पराजेरसोढः १. ४. २६. [२, ३९३] (उद्दयोतनम्) · ननु पराजेयुद्धविषय पराभवार्थकत्वादध्ययनात् पराजयत इति प्रयोगः कथम्, अत आह - पराजिरिति । न्यूनीभावः असहनम्। सूत्रस्य प्रयोजनमाह अत्र चार्थ इति। न्यूनीमाव इत्यर्थः। सकर्मकत्वे द्वितीयावाधनाथ स्यात्। अकर्मकत्वात् कारकशेपत्वेन पष्ठी- निरासार्थमेतदित्यर्थः। निवृत्त्यङ्ग निवृत्तेः साधने ।। [२, ३९३] (रत्नप्रकाशः) अध्ययनात् पराजयत इति । अध्ययनप्रयुक्तं दुःखं संस्मृत्य ततो निवर्तत इत्यर्थः॥ वारणार्थानामीप्सितः १.४.२७. [२, ३९३-३९५] " (उद्दयोतनम्) उदाहरणस्य स्पष्टत्वात् प्रश्नायोगः, अत आह-अव्याप्तिमिति । पर- कीयानामपीप्साविषयत्वं संमवति, अत आह - अभिप्रेतेति । रूढमीप्सितशब्दं मन्यत इत्यर्थः । 'मानेशन्नेत इति। नशेलुंडि पुपादित्वादङि "नशेरेत्वमङि' इत्येत्वे "न माङयोगे' इत्यडभावे प्रथमपुरुषबहुवचने रूपम्। एते मापा नष्टा मा भूवन्निति तस्यापीप्टमेव, अन्यथा तेभ्यो गवां वारणासंमवादिति भावः। ननु 'मापा एव' इत्यनुपपन्नम्, तथा सति गवामीप्सितत्वाभावेन 'सुत- रामीप्सिततमत्वामावात् कर्मत्वाभावेन द्वितीया न स्यात्, अत आह-एवकार इति । 'परिभावार्थकत्वात् - अ. २ 'प्रयोगः' इति नास्ति मा. 'प्रदीपे 'मा नसते' इत्या 'मानेसनेते' इति पाठोऽप्रमट्टाभिमत इति विज्ञायत उपरि प्रमियोपपादनदर्शनात् ॥ मा नशम्नेत इति अ. के 'छन्दस्यमिपचोरपि' इति द्वितीयपादस्यं 'छन्दसि' इत्येतत् अमिपचिशेषम्, न पूर्वग्रा- न्वेति, इत्यभिप्रेत्य वृत्ती वाक्यभेदेन व्या- स्यातम् । तद्रीत्यात्र 'मानेगन्' इति लोकेऽपि प्रयोगो भवत्येवेति तादृशपाठं स्वीकृत्यान- मट्टोऽप्येवं प्रक्रियामुपपादयति । सरस्वतीकण्ठा- भरणेऽपि 'नशोऽद्धि' इत्येत्यमुक्तम् । 'नरीः मामान्यनत्वमडि दुर्गोऽप्याह' इति मायवीय- पानुवृत्ती चोक्तम् । परं तु छन्दसीत्यस्य पूर्ववाक्येऽपि मंवन्य इति तय गैरटेन गयनात् तद्विरदोऽयं पाठ इति माति। पा.मू. ६.४. ७४. "गुतराम्' इत्यादि ममत्वामायन' अत्यन्त नास्ति 'यपि वननमेतादृशं नोपलभ्यते। लुद्धि च पुपादित्वादष्टि 'अनमत्' इत्येव कौमुद्यामुदा. हाम्, तथापि 'नभिमन्योरलिटत्वम्' इति 'अन एपमध्येइति मूत्रस्पयातिकार्यानुवादो- यम्। 'अनाम्' इति तन नाप्ये मिप्यु- साहनम्। 'अनंगमन्याय: इति प्रपमा- पापपने प्रयोगोलि छन्गि प्रायो। वाति- .

·अ.१ पा.४ आ.३ २९५ माषवैपम्येण प्रश्न इत्याह अन्धसंबन्ध इति। 'वारणक्रियया नान्व ईप्सितः, अत आह - तं प्रतीति। भाष्ये कूप ईप्सित एवेत्यन्वयः। ननु वारयितुरीप्सितेऽपादानसंज्ञा विधीयते । तत्र वार्यमाणेप्सितत्वं नोपयुज्यते, अत आह- ईप्सित इत्यनेनेति । ईप्सित इति कर्मणि निष्ठा, कर्म च कर्तृनियतमिति तेन तदाक्षेपः । स च कर्ता वारयिता वार्यमाणो वेति विशेषो नाद्रियते। मापादौ वार्यमाणेप्सितत्वासंभवाद् वारयितुरेवेप्सितत्वमुक्तम्, इह वार्यमाणस्यापि संभवाद् गृह्यत इत्यर्थः । परकीयेप्साया अज्ञानात् कथं प्रयोगः, अत आह --- अन्धस्य चेति । उपलक्षणमिदम्। अनन्यस्यापीप्सा प्रवृत्त्यनुमेया। तत्र भाष्यं संवादयति - स होति । अति- प्रसङ्गं सूत्रस्यातिव्याप्तिम्। भाष्ये माणवक इति। वारणक्रियया माणवकस्येप्सितत्वादित्यर्थः । सावकाशत्वे परत्वं नियामकमिति तदाह -~~ कर्मसंज्ञाया इति। ईप्सिततमस्य विधीयमाना कर्म- संज्ञा ईप्सितमात्रे कथं स्यात्, अत आह कारकेति। नन्वनेन माणवकस्य कथं कर्मसंज्ञा, अग्नेर्वा कथमपादानसंज्ञा, अत आह-तत्रेति । यदीप्सितमिति। यदीप्सितं माणवकरूपं कर्म, तस्य यदीप्सितमग्निरूपम्। क्तेनेति । पूजायां विहितक्तेन षष्ठी न समस्यते। पूजोक्तिरुप- लक्षणम्, "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इति विहितक्तेन। अत्रेप्सितशब्दस्य 'मत्यर्थत्वान्निषेधप्रसक्तिः । कारकप्रकरणे तरतमभावो न विवक्ष्यत इत्यत्राह – प्रकर्षेति। द्वयोः कर्मापादानसंज्ञयोः । ईप्सिततमस्य माणवकस्य। अग्नेस्त्वीप्सितमात्रस्यापादानसंज्ञा ।। [२, ३९३-३९५ यस्य त्वं ज्ञापयतीति भावः । मन्यमान आह तस्यापीति। अन्धं अन्ध- ( रत्नप्रकाशः) सूत्रमव्याप्तमिदमिति मन्यमान उदाहरणं पृच्छति - किमिति । माषा इति। आत्मीया इति शेषः। एवं 'यस्य तु खलु गावः' इत्यत्रापि शेषः । तस्यापीति । वारणक्रिययाप्तुमिष्टास्तस्यापि माषा इत्यर्थः । आतश्चेति । बारणक्रियान्यथानुपपद्यमानेप्सित- सस्यस्य कथंचिदीप्सितत्वसंभवमभ्युपगम्य कूपादेस्तु तन्न संभवतीति इहेति । न हि तस्य कूप इति । न हि कूपस्यान्धपतनेन नाशो भवति, नापि तेन राजभयमिति भावः । अन्ध इति। तं प्रत्यनुकम्पोदयादीप्सितत्वं तस्येति भावः । वारयतोऽपीत्यर्थः । कूप एवेति। वारणक्रिययाप्तुमिण्टत्वात् । स्त्वीप्सिततम इति तस्य कर्मसंज्ञैव परत्वाद् भवति । वार्यमाणस्यान्धस्यैव कूप ईप्सित इति कृत्वा तस्यापादानत्वं भविष्यतीति पक्षान्तरमाह अथवेति। अन्यत्र गृहं गच्छतीत्यादौ । अन्धस्य। अतिव्याप्तिमाह ---- इहाग्नेरिति । कर्मसंज्ञा[त्र] बाधिकेति। परत्वादिति भावः । अग्नावपोति। तस्यापीप्सिततमत्वादिति मन्यते। अग्नेझटिति देशान्तरप्रापणासंभवेन माणवकस्य तत्संभवेन तस्यैवेप्सिततमत्वम्, न त्वग्नेः । कि च प्रवर्तमानस्य निवर्तनं वारणं भवतीति प्रवर्त- मान एव वारणक्रिययाप्तुमिष्टतमो न त्वप्रवर्तमान इत्यपि तत्र नातिप्रसङ्गः। क्वचिदप्रवर्त- मानस्यापि दध्यादेरीप्सिततमत्वं भवति ~~ 'काकेभ्यो दधि वारयति' इति यथा। तदेतादृश- व्यवस्थामविद्वानाह ---- तस्मादिति । यस्मादव्याप्तिरतिव्याप्तिश्च यथाश्रुतन्यासे भवति तस्मा- अपश्यतः -- अ. २ 'वारणक्रियायां नान्धः तथा हीति सावकाशत्वमाहेत्यर्थः । 'तत्रेति' इति नास्ति ---- अ; अत्रेति -ऋ. अ, ऋ. पा. सू. ३. २. १८. 'बुद्धेः पृथङनिर्देशेन मतिशब्देनेच्छायास्तत्र ग्रह्णात् । 'तुशब्दो नास्ति ·२९६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि , * दित्यर्थः । ईप्सितेप्सितमिति । तत्र प्रथम । ईप्सितशब्दः कर्मण्येव विश्राम्यति । यथा- श्रुतमेव सूत्रं तावद्वयवस्थापयति वारणार्थेष्विति । वचनादिति । माणवकादेः कर्मसंज्ञव भवतीति पारिशेष्यादग्न्यादेरेवापादानत्वं प्रकृतसूत्रेण भविष्यतीति भावः । इदानीं सूत्रमेवेदं मास्त्वि- त्याह अयमपीति। संप्राप्यति । संप्राप्तां ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ अन्तधों. येनादर्शनमिच्छति १.४. २८. [२, ३९६] उपाध्यायचक्षु- (उद्द्योतनम्) अन्तःपूर्वस्य धाञस्तिरोभवनमर्थ इत्याह - तिरोभवतीति । गर्गोचरो यथा न भवति तथा तिष्ठतीत्यर्थः ।। [२, ३९६] उपाध्यायमिति शेषः । (रत्नप्रकाशः) अन्तर्धत्त इति। तिरोभवतीत्यर्थः। संप्राप्येति । निवर्तत इति। उपाध्यायादिति शेपः ।। आख्यातोपयोगे १.४.२९. [२, ३९६-३९८] (उद्दयोतनम्) नटव्यावृत्तः प्रयोजनत्वात् प्रश्नायोगः, अत आह-उपयोग इति । 'नटो- पाध्याययोः' इति विपयसप्तमी। नटे उपाध्याये वा आख्यातरि श्रोतुः श्रवणव्यापारोऽविशिष्ट इत्यव्यावर्तकत्वाद्वयर्थमिति प्रग्न इत्यर्थः। सामाजिकेति । समाजः संघः, तत्र भव 'इत्यध्या- त्मादेराकृतिगणत्याट्ठञ् । रङ्गारम्भकत्वं न श्रोतृणाम्, अत आह -- यत्नेनेति। व्यापार- मात्र इति । आयातशब्दस्य संवन्धिशब्दतया श्रोतृव्यापारस्य मामयंलम्यत्वादित्यर्थः। पूर्व प्रकों विवक्ष्यत इत्युक्तम् । इदानी शब्दार्य इत्युच्यत इत्याह उपयोगशब्दस्येति। फल- वैपम्पमाह शब्दस्यति । नन्यपनान्तध्वनेः कथं सत्त्वम्, अत आह सादृश्यादिति । यद्यप्यपान्तध्वनिनंप्टः, तथापि तत्सजातीयध्वन्यन्तरसद्भावादत्यन्तापक्रमणं नास्तीत्युच्यते। अत एव भाष्ये 'गंततत्वात्' इत्युक्तम् । अफारादीनामेकंफव्यक्तित्वे व्यक्तिस्फोट:, अनेकत्ये जाति- स्फोटः। 'मंततत्वात्' इति यदुपतं तदेव गदृष्टान्तं भानरूपः शब्द इति मताश्रयेण 'अयया' इति माप्पोपतम्। तदुपपादयति पर्यति । "ज्यालादेः प्रतिक्षणं विनश्यत: मयं संततत्वम्, अत आह-ययेति ।" [इति ] फेचित् । अकस्मिन् निरकालस्थायिनि संततव्यवहारामाया- निरन्तारोपनाने गावस्तुए गंततव्यवहाराच्छरसानुपपत्तिरिति निन्यम्। संततम् अपिल्टिमबुद्धि- - : 'भमानादागिने यागिननि 'फलापेक्षया मदम्य वैषम्ममात्मनः ॥ फले पम्पमाह गाच..

·अ.१ पा.४ आ. ३ २९७ . विषयभूतम् । 'जानानि भवन्ति' इति माप्यतात्पर्यमाह ---- ज्ञानस्येति । · वायुपरमाणूनां शब्द- त्वापत्तिः कश्चिदङ्गीकृता। कश्चित्तु ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिः। सिद्धान्तभेदो हि प्रवादेषु शास्त्रेषु, अनवस्थितः, इति श्लोकार्थः ।। [२, ३९६-३९८] एतेन "कि पुनरिति । (रत्नप्रकाशः) उच्यमानेऽपीति । उपयोगस्य प्रवृत्तिविशेपस्याविशिष्टत्वादिति · शेषः । एतेन स च नटोपाध्याययोरविशिष्ट इति मत्वा पृच्छति' इति कैयटो निरस्तः। उपयोगशब्देन तत्र श्रोत्रध्येतृव्यापारस्य विवक्षितत्वात्। उत्तरभाष्यस्वरसाच्च। आरम्भकाः श्रोतारः। रङ्ग नाट्यस्थानम्। समाधत्ते - एवं तहाँति । -एवं तौति । यो ग्रन्थार्थयोरिति । धारणाय भवति स इति शेपः। नियमपूर्वकविद्यास्वीकार एवोपयोगशब्दो वर्तते, न तु 'प्रवृत्तिमात्र इत्याशयेन समा- धानान्तरमाह -~~ अथवेति। 'नटस्य शृणोति' इत्यादी नटादेः कारकत्वाभावादेवातिप्रसङ्गाभाव- सिद्धौ किमुपयोगग्रहणेनेत्याशयेन पृच्छति - कि पुनरिति । अनुपयोगे अनियमपूर्वकश्रवणादौ । उभयथा संभवाद्दोपदर्शनाच्च प्रश्नः' इति कैयटो निरस्तः । व्यर्थप्रलाप- -त्वात्। न हि तेन कश्चित् प्रकृतोपयोग्यर्थ उक्तो भवति । कश्चात्र विशेष इति । अनयोः पक्षयोः को विशेष इत्यर्थः । ' परिगणनमिति । तथा च. तत्र श्रुधातोरपठितत्वानोक्तदोषद्वय- अपकामति तस्मादध्ययनमिति । अधीयमानवाक्यजातमध्ययनम्, तदुपाध्याया- दपक्रामतीत्यपक्रमजनितशब्दविश्लेषाश्रयत्वादपादानत्वमाद्यसूत्रेणवोपाध्यायस्य सिद्धमिति भावः । 'उपाध्यायादधीते' इत्यस्य चोपाध्यायादपक्रान्तं शब्दजातमुपादत्त इत्यर्थः । शब्दानामपक्रमणं न यज्यत इति मन्यमानः शङ्कते यदीति। संततत्वादिति । यत्नवशेन पुनःपुनस्तत्सजातीय- विजातीयशब्दान्तरनिस्सरणाच्छब्दपरम्पराया अविच्छेदात् संततत्वमिति भावः । शब्दसंतते- विच्छेदं मन्यमानं प्रति 'तुष्यतुन्यायेन शब्दतन्निवर्तनयत्नतज्जनकज्ञानानामैक्यं कल्पयित्वा समाधा- अथवेति। ज्योतिर्वदिति। दीपशिखावदित्यर्थः ।। मिति भावः। नान्तरमाह जनिकर्तुः प्रकृतिः १. ४. ३०. [२, ३९९] (उद्द्योतनम्) भाष्ये गोलोमान्यविलोमानि च तेभ्य इति विग्रहः । ननु निमित्तकारणात् समवायिनो वा कार्यस्यापक्रमः शास्त्रविरुद्धः, अत आहे- -लोकेति। मनुष्यपश्चादौ जननी- गर्भादपक्रमदर्शनादित्यर्थः तकश्रियाः युक्त्याश्रयाः । परमाग्वादीत्यादिग्रहणेन द्वयणुकादि- ग्रहः। परमाणुभ्यां द्वषणुकं द्वयणुकेभ्यस्त्र्यणुकमित्यर्थः। अपृथग्देशं स्वस्य स्वसमवायिकारण- समवेतम् । अपक्रमः समवायिकारणादित्यादिः । निमित्तकारणाद् गर्भादेनिष्पन्नकार्यस्य निर्गमेऽ- 'स्ववृत्तिमात्रे--प. २ लौ. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ३५. ३ कार्यस्योपक्रमः शास्त्रे विरुद्धः -ऋ. ५ निप्पन्नकार्यस्य निमित्तकारणाद् गर्भादेनिर्गमे- ऽपीत्यन्वयः। -अ, ऋ.

·२९८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि पि 'न सर्वत्र तथा। गोमयादीनां 'तूपादानत्वमेवेति भावः । प्रसिद्धं दृष्टम्, मनुष्यादौ। इह दूर्वादो। अविच्छेदे दृष्टान्तः -- यथेति। दीर्घभोगः दीर्घशरीरः। भोगी सर्पः। ननु 'ता एवेमा दूर्वाः' इति प्रत्यभिज्ञानात् 'अन्याश्चान्याश्च' इत्ययुक्तम्, अत आह - क्षणिकेति । बौद्धानां क्षणिकपक्षः, परिमाणभेदाद् द्रव्यभेदो वैशेषिकादेः, परिणामपक्षः सांख्यानाम्। प्रत्य- भिज्ञानं तु जात्यादिनिबन्धनमिति भावः ।. 'अङकुरो जायते' इति प्रयोगानुपपत्ति शङ्कते नन्विति । कर्ता कारकविशेषः, कारकत्वं च पूर्वसमये सत एवेत्यसतः कर्तृत्वानुपपत्तिः । "सत्कार्यवादे सत उपत्तिर्न संभवति । सत्कार्यवादेऽप्यङकुर इति व्यवहारयोग्यस्वरूपेणासत्त्वमङ्गी- कार्यमेवेति भावः । सदसत्त्वं च विरोधान्न संभवतीत्याह पक्षान्तरेति। नैष इति । असतोऽपि बुद्धयारूढमात्रेण जनिकर्तृत्वं प्रयोगोपपत्तयेऽङ्गीक्रियत इति भावः ॥ [२, ३९९] (रत्नप्रकाशः) जनेः कर्ता · जनिकर्तेति शेषपष्ठ्या समासः । अपझामन्तीति । यथोदराद् गर्मोऽपक्रामति यथा वा वीजादङकुरस्तथा गोमयादिभ्यो वृश्चिकादयोऽपामन्तीति भावः । संत- तत्वादिति । उपादानोपादेययोरभेदादित्यर्थः । अथवेति । त्रिगुणात्मकत्वात् कार्यमात्रस्य गुणानां च क्षणमपि 'विश्रमाभावादन्यस्यान्यस्य प्रादुर्भाव इति भावः। एतदभिप्रायेणैव क्षणिकवादः प्रवृत्तः ।। भुवः प्रभवः १. ४. ३१. [२, ३९९] (उद्दपोतनम्) सादृश्येति । एकत्वाध्यवसायादत्यन्तापक्रमणं "नोपलक्ष्यत वस्तुत इति । अय पक्षे ऽत्यन्तापक्रमणमस्त्येवेति भावः ।। इति भावः । [२, ३९९] (रत्नप्रकाशः) संततत्वादिति । प्रवाहाविच्छेदादित्यर्थः । विच्छेदमभ्युपगम्याप्याह - अयवेति ।। कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम् १.४. ३२. [२, ४००-४०३] (उद्दपोतनम्) 'फर्मणा' इत्यनुक्तो फर्मण एव संप्रदानसंज्ञा स्यात्, अतः प्रश्नायोगः, " सिद्ध - - . न' इति नास्ति "राया' इत्यस्यानन्तरम् इतिगन्दोधिक: 'अमत्कापंवादे सत उत्पत्तिनं 'विश्रामाभावात् -प. नोपलभ्यत इतिः 'पज्यन्तोपत्रमणम् -अ, ऋ. . -- কােনাবাসি - ·२९९ अ.१ पा.४ आ.३ द्वयसंभवे। अन्तरङ्गत्वादिति । अत आह- उपाध्यायायेति । द्वयोरभिप्रेयमाणत्वमेवाह -यत इति । उभयसंभवे 'संज्ञि- झिायामिप्रेयमाणेन गवादिनामिप्रेयमाणस्योपाध्यायस्य क्रिया- संवन्धो बहिरङ्गः, गोस्त्वन्तरङ्ग इति कर्मण एव संप्रदानसंज्ञा स्यादित्यर्थः । नन्विति । क्रिय- याभिप्रेते सर्वत्र संप्रदानत्वसंभवेनानवकाशा कर्मसंज्ञा संप्रदानसंज्ञां बाधते । सा च बहिरङ्ग- स्यापि भविष्यतीत्यर्थः। पर्याय इति । ग्रामं गच्छति, ग्रामाय गच्छतीतिवत् 'गवे ददाति, गां ददाति' इति पर्यायो भविष्यतीत्यर्थः । ननु कारकप्रकरणे प्रकर्पवदन्तरङ्गन्यायोऽपि नाश्री- यते, तथा च परत्वाद् गोः कर्मत्वमेव भविष्यति, अत आह - कारकेति। "साधकतमम्' इति तमव्ग्रहणेन तदभावस्यैव जापितत्वात् । व्यवहारो नेति न त्वित्यन्वयः। पर्यायाङ्गीकारे ग्राम ग्रामाय वा गच्छतीति प्रयोगद्वयस्यापि संज्ञाद्वयपर्यायत्वेनैव सिद्धेः “गत्यर्थ' सूत्रं व्यर्थं स्यात् । अतस्तदारम्भसामर्थ्यादत्रान्तरङ्गन्यायो नाश्रीयत इत्यभिप्रेत्य शङ्कते नन्विति । प्रत्या- ख्यातत्वादिति। "क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इत्यनेन संप्रदानत्वाच्चतुर्थी, कर्मत्वाद् द्वितीया च भवि- ष्यतीति तत्सूत्रं प्रत्याख्यातमेव । तथा चात्र कर्मणः संप्रदानत्वनिरासाय 'कर्मणा' इति वक्तव्य- मित्यर्थः। यंसग्रहणाभावे 'संज्ञिविशेपो न लभ्यते, अत आह - अध्याहारेणेति । ननु कर्तृ- संज्ञा निरवकाशा संप्रदानसंज्ञा वाघते, अत आह -- कर्तृसंज्ञाया इति । 'शेते' इत्यादिरित्यर्थः । कर्तुः संज्ञायामनिष्टप्रयोगमाह-ततश्चेति । 'उपाध्यायस्य' इति कारकशेषत्वात् पष्ठी । नन्विति। "कर्तुरीप्सिततमं कर्म' इति वचनादिति भावः। स्वातन्त्र्यस्येति । न तु कर्तृसंज्ञा तद्घटिकेत्यर्थः। कर्मसंज्ञायां कर्तृग्रहणस्य स्वातन्त्र्योपलक्षकत्वे सत्ययमपरो लाभ इत्याह - तथा चेति। 'सार्थाद्धीयते देवदत्तः' इत्यत्रापादानस्य सार्थस्य कर्तृसंज्ञाविरहेऽपि त्यागे स्वातन्त्र्य- संभवात् तस्येप्सितो देवदत्तः कर्मसंज्ञक इति कर्मणि लकारोपपत्तिरित्यर्थः । आकृष्यत इति । 'निवर्त्यत इत्यर्थः। 'भञ्जो आमर्दने' इत्यस्माद्यकि नलोपे निर्मज्यत इति रूपम् । भाष्ये आदिकर्मणीति। क्रियाया आद्यक्षण आदिकर्म, तस्मिन्नित्यर्थः । कालानवच्छिन्नेति । एतीति वर्तमानकालो न विवक्षित इत्यर्थः । नन्विति । यथा तत्र प्रयोगदर्शनेन संख्याकालयोरविवक्षा नान्तरीयकत्वात्, यथा वा "प्रकृते संख्याया अविवक्षा, तथा कालस्यापि नान्तरीयकतया अविवक्षा स्यादित्युपसर्गद्वयं "व्यर्थमित्यर्थः । भाष्यकारस्येति । व्यावर्त्य कथयितुरित्यर्थः । उदाहरणेषु क्रिययाभिप्रेतत्वं दर्शयति श्राद्धमिति । क्रियान्तरेति । ददातीत्यत्र ददातिक्रियया- प्तुमिष्टतमेन कर्मणाभिप्रेतस्योपाध्यायस्य संप्रदानसंज्ञा युक्ता, १२अत्र क्रियान्तराभावान्न कृत्रिमकर्मत्वमित्यर्थः । 'पश्य मृगो धावति' इत्यादौ क्रिययापि क्रियेप्सिततमेति 'कथं च नाम' इत्ययुक्तम्, अत आह-क्रियान्तरेति । कर्मेति । क्रियया आप्तुमिष्टतममिति कर्मसंज्ञायां करणत्वस्यापि प्रवेशात् । पतिशयनस्योद्देशकर्मत्वं स्वशयनस्य तत्र करणत्वं चास्तीति 'एकात्मनि' गां अ. अ. - ३ 'कर्मसंज्ञ इति निवर्तत इत्यर्थः १० 'यमभिप्रेति सः' इत्यत्र 'यं, सः' इत्येकत्व- संख्याया अविवक्षा, अत एव 'विप्रेभ्यो गां ददाति' इति प्रयोगसिद्धिरिति भावः । 'व्यर्थम्' इति नास्ति १२ श्राद्धाय गर्हत इत्यादावित्यर्थः । 'संज्ञाद्वयसंभवे अ. संप्रदानसंज्ञेत्यर्थः। पा. सू. १.४. ४२. गत्यर्थकर्मणीति सूत्रमित्यर्थः ५ संज्ञाविशेषः पा. सू. १. ४. ४९. इत्यत्र संप्रदानस्य ४ अ. - अ. अ.

·३०० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . इत्युक्तम् । स्वशयनेनः 'समयान्तरे 'स्वशंयनस्योद्देश्यत्वसंभवात् 'एकदा' .इत्युक्तम् ।' एक- क्रियाव्यक्तेः “स्वापेक्षयवः कर्मकरणभावो न संभवतीति । समुदायतात्पर्यम् । नन्वनुपात्तसंदर्शनादि- क्रिया कथं कर्मत्वनिमित्तम्, अत आह - प्रतीयमानेति। ननु. संदर्शनादीनां सर्वत्र संभवात् सकर्मकेपु 'कर्मणः संप्रदानसंज्ञा स्यात्, अत . आह -यदेति । धात्वर्थात् गर्हणादिधात्वर्थात् । संप्रदानसंज्ञा श्राद्धादेः। “अन्यदा अभेदविवक्षायाम् । कटं करोतीत्यादावपि भेदविवक्षया "संप्र- दानसंज्ञा कि न स्यात् । अत आह- •सा चेति । सर्व इति। तथा च वचनं विनापि प्रयोगो भविष्यतीति भावः। यद्वा, इदमपि वचनं विकल्प्यत इति 'पशुं रुद्राय यजति' इत्यपि छन्दसि प्रयोगो भवतीति भावः । 'यथाप्राप्तम्' इत्यव्ययीभावः। पूजायां पशोः करणत्वाद्रुद्रस्य च कर्मत्वात् किं वचनेन, अत आहे -- रुद्रमिति। कैश्चित् 'पशुना रुद्रं यजते'. इति प्रयोगो वचनं विनापि साधितः, तदाह - कैश्चिदिति ।. संप्रदीयतेऽस्मै संप्रदानम्, ७ 'कृत्यल्युटो · वहुलम्' इति संप्रदाने ल्युडित्यर्थः। तथा च पशुनेत्यत्र ददातिप्रयोगाभावात् पशोरग्नौ प्रक्षेपेण परस्वत्वापादन- पर्यन्तदानशब्दार्थाभावाच्च वचनं विनापि प्रयोगोपपत्तिरिति भावः। अन्यत्रापि धात्वन्तरविपयेऽपि । अभ्युपगममेवाह तथा चेति । दानं चेत्येतन्निराह तथेति। खण्डिकेति। भाष्यकार- प्रयोगः ॥ ग -- [२, ४००-४०३ ] (रत्नप्रकाशः) कर्मण एवेति । तथा च कर्मसंज्ञासंप्रदानसंज्ञयोयौ गपद्यं पर्यायो वा स्यादिति भावः। एतेन 'संभवन्त्यामप्युभयोः संज्ञायामन्तरङ्गत्वात् कर्मण एव गवादेः । स्यादित्यर्थः' इति निरस्तम्। उपाध्यायादेः प्राप्तिसामान्यकर्मत्वाभावे भगवतस्तात्पर्येणान्तरङ्गवहिरङ्गभावेन भाप्यो- पपादनायोगात् । प्राप्तिसामान्यकर्मत्वाभ्युपगमेऽविशेपेणोभयोस्तत्संज्ञापादनौचित्येन ; 'कर्मण एव' इति भाप्यगतवकारासंगत्यापत्तश्च । न ह्य पाध्यायादेः प्राप्तिकर्मत्वाविशेपेऽपि बहिरङ्गत्वं भवति गवादेस्त्वन्तरङ्गत्वमित्यत्र किचिन्नियामकमस्ति । न वा कर्मग्रहणे सति तद्द्वारोपा- घ्यायादेः प्राप्तिकर्मत्वं वचनवलादाश्रीयत इति तदमावेऽपि तद्द्वारकसंवन्धाश्रयणं युज्यते । एतेन 'उपाध्यायाय गां ददातीत्यत्र गोरुपाध्यायस्य चाभिप्रेयमाणत्वम्, यतो गौनक्रियया ! करण- भूतयाभिप्रेता, गवा तूपाध्यायः, तत्र परत्वाद् गोः कर्मसंज्ञेति पारिशेप्यादुपाध्यायस्यैव संप्रदानसंज्ञा मविप्यतीति किं कर्मग्रहणेनेति प्रश्नः' इत्यपि कयटो निरस्तः । अब कर्मग्रहणाभावे . साक्षादाप्य- मानपरित्यागेन परम्परयाप्यमानस्य ग्रहणे मानामावत् । कथंचित्तस्यापि ग्रहणे १"कर्तुरीप्सि- ततमं कर्म' "तथा युक्तं चानीप्सितम्' इति सूत्रद्वयेऽप्येतत्त्रविषयस्यैव ग्रहणमिति कर्मसंप्रदानसंज्ञ- योयोगपद्यस्य पर्यायताया वोचित्येनोपाध्यायस्यैव संप्रदानसंज्ञेत्यवधारणासंभवाच्च । कर्मग्रहणे नियामाणे दोपः कुतो नेत्यत आह - कर्म निमितत्वेनेति। यत: कर्मामिप्रायणे साधनत्वेनो- ८ - डा. 'ममवायान्तरे 'स्यमयनस्पोगत्यासंभवात् एवं प्रियाव्याते: "कर्मणः' इति नास्ति-अ. अन्रया अपिगब्दो नास्ति अ. "पा. मू. ३. ३. ११३. प्रक्षेपेण दग्धस्य परस्वत्यायोगादिति भावः । प, फ. पा. मू. १.४.४९. पा. मू. १.४.५०. कर्मनना .

·अ.१ पा.४ आ.३: ३०१ नच तत्र पर- हणमिति । . वस्तुतस्तु "तेन . पात्तम्, अतः कातिरिक्तमेवाभिप्रेयं संप्रदानसंज्ञं भवतीति नोक्तदोष. इति भावः । यसग्रहण- मिति । यच्छब्दत्यागे तच्छब्दोऽनर्थक एवेत्युभयोरेकप्रयोजनकत्वेन सह विचारः । अभिप्रयत एवेति । आख्यातवाच्यस्य कर्तुः कृद्वाच्यकर्तुरिव क्रियान्तरान्वयाभावेऽपि प्रत्यासत्त्यैव' संज्ञित्वं न्याय्यमिति यःस ग्रहणमध्याहृत्यैव सूत्रं व्याख्येयं स्यात्, न तु यंसग्रहणमिति भावः । एतेन 'श्रुतपदार्थसंबन्धेनैव नराकाक्ष्येऽध्याहारानुपपत्तिः' इति निरस्तम् । आख्यातवाच्यस्य कर्तुः क्रियान्तरान्वयासंभवस्य "कण्ड्वादिभ्यो यक्' इति सूत्रे भगवतैवोक्तत्वेनाध्याहारमन्तरेण श्रुत- पदार्थयोः संबन्यायोगात् । . यदप्युक्तम् 'कर्तृसंज्ञायास्त्वकर्मको धातुरवकाशः स्यात्' इति। तदपि न, कर्तृत्वेनोपस्थापितस्यैव संप्रदानसंज्ञायां विधीयमानत्वेन तया कर्तृसंज्ञाबाधनाङ्गीकारानौचित्यात् । ननु कर्तृसंज्ञयाः सह संप्रदानसंज्ञाया एकत्र प्रवृत्तौ किं प्रयोजनमिति चेत् कर्तुरभिधाने सति चतुर्थ्या अप्यप्रवृत्तिर्यथा स्यादित्येतत् प्रयोजनमिति गृहाण। संप्रदानसंज्ञाफलं तु 'उपाध्यायाय शिष्येण गौर्दीयते' इत्यस्मिन्नर्थे 'उपाध्यायस्य शिष्याय गौर्दीयते' इति प्रयोगः । त्वात् ''कर्तृकरणयोः' इति तृतीया स्यादिति वाच्यम्, प्रकृतसूत्रविहितसंप्रदानसंज्ञाया निरवकाश- त्वेनैतत्प्रयुक्तचतुर्थ्यास्तदपवादत्वसंभवात् । निर्भज्यत इति । निवर्त्यत इत्यर्थः । अथाभिप्रग्र- "स्वरितजितः' इत्यत्र व्याख्यातोऽयं ग्रन्थः । संप्रत्येतीति । दीव्यति' इत्यादाविव कालसंख्ययोरविवक्षोपपद्यत इति स्पष्टप्रतिपत्तिमात्रमभिप्रग्रहणफलं ज्ञेयम् । श्राद्धाय निगर्हत इति। श्राद्धाभावाय श्राद्धाभावाप्तुं श्राद्धं निन्दतीत्यर्थः । एतेन 'श्राद्ध निन्दति नास्तिक इत्यर्थः' इति निरस्तम् । 'युद्धाय संनह्यति' 'पत्ये शेते' इत्यत्रापि युद्धपत्योः कर्मत्वेन वाक्यार्थषट्कत्वापत्तेः। संनहनशयनक्रियाभ्यां युद्धपत्योरिव निगर्हणक्रियया श्राद्धस्याभि- बाह्येन हि श्राद्धनिन्दनेन श्राद्धाभाव एवाभिप्रेयः । युद्धाय संनहातीति । युद्धमाप्तुं संनह्यतीत्यर्थः। एतेन "युद्धविषयं संनहनपूर्वकं निश्चयं करोतीत्यर्थः' इति निरस्तम् । तस्य 'क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति वार्तिकाननुगुणत्वात् । अत एव 'पत्ये शेत इति । पतिमुपा- श्रित्य शेत इत्यर्थः' इत्यपि निरस्तम्। उक्तवार्तिकानुरोधेन तस्यापि 'पतिमाप्तुं शेते' इत्यर्थ- न सिध्यतीति। क्रियायाः कृत्रिमकर्मत्वमिति शेपः । कथं चनामेति । गमना- दिक्रियया नामादिद्रव्यमेवाप्यते, न तु क्रियेति मन्यते। एतेन 'क्रियान्तरानुपादाने एकस्या एव क्रियाया: कर्मकरणमाव एकदात्मन्येव नोपपद्यत इति भावः' इति निरस्तम्। "कर्तुरीप्सित- तमं कर्म' इति सूत्रे एकस्या अपि क्रियाया अनुपात्तत्वेन क्रियान्तरानुपादानस्य हेतुत्वाश्रयणेना- नमिमताभावसाचनानौचित्यात् । क्रियापीति। क्रियया द्रव्यमेवेप्सिततममिति नियमे माना- भावादिति भावः। एतेन "प्रतीयमानक्रियापेक्षः कारकमाव: 'प्रविश, पिण्डीम्' इत्यादाविवेत्यर्थः" इति निरस्तम् । "कर्तरीप्सिततम कर्म' इति सूत्रेऽध्याहृतक्रिययेतिशब्दस्य शब्दोपात्तक्रियापरत्व- कल्पने मानामावेन शब्दोपात्तक्रियापरत्वाश्रयाक्षेपस्यापि निराकृतत्वेन प्रतीयमानक्रियामादाय नमा- पाने मानप्रयोजनयोरभावात् । अत एव 'यदा तु संदर्शनादयो धात्वर्थाद् भेदेन विवध्यन्ते तदा सा च मेदाभेदविवता प्रयोगदगंन- अन्यदा तु कर्मसंव, यथा कटं करोतीति । एक्कारो नास्ति "पा. मू. ४. ४. २. ग्रहणानुवृत्त्येव 'युद्धविषयसनहन --प. क्रियान्तरान्वयसंभवस्य 'प्रदीप 'पतिमुपमृत्य' त्वाम पनिमुपाश्रित्य' इति पाठान्तरं नागनागि। पा.मू. ३.१.२७. प्रेयत्वाभावाच्च। स्योचितत्वात् । संप्रदानसंज्ञा। १ - २ प, फ. - प. . . १ ·३०२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि वशेन नियतविपर्यवाश्रीयत इति प्रयोगस्यासंकरः' इत्यपि निरस्तम्। 'श्राद्धाय निन्दति, युद्धाय संनयति, पत्ये शेते' इत्यादौ निन्द्यादिधातुवाच्यफलानाश्रयस्यैव संप्रदानसंज्ञाया भाष्यवार्तिक- कृतोः संमतत्वेन स्वेच्छया कांचिन्निर्मूलभेदाभेदविवक्षामस्मदाद्यशक्यप्रयोगदर्शनहेतुकनियतविपयतां चाश्रित्य कर्मसंप्रदानसंज्ञयोर्व्यवस्थापनानौचित्यात् । न हि 'घटाय करोति, ओदनाय पचति' इत्यादिप्रयोगो नेत्यत्र किंचिन्मानमस्ति, येन तादृशकल्पनोपपद्येत। यद्युच्येत “ “गत्यर्थकर्मणि' इति सूत्रप्रत्याख्यानात् तादृशकल्पनाश्रिता" इति। तदपि न, अप्राप्तगत्यर्थकर्ममात्रस्य तेन कर्म- संप्रदानसंज्ञाद्वयस्याभ्युपगमसंभवेऽपि कर्मसामान्यस्य तदभ्युपगमायोगात्। प्रकृतसूत्रस्यात्यक्रिया- ग्रहणपरवार्तिकस्य चाकर्मणि चारितार्थ्येन गत्यर्थकर्मणः कर्मसंज्ञाया एव परस्या औचित्येन गत्य- र्थकर्मणि' इति सूत्रप्रत्याख्यानासंभवाच्च । अत्रेदमवधेयम् -'श्राद्धाय निगर्हते' इत्यादी "क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' इति सूत्रेणैव चतुर्थ्या: सिद्धत्वात् क्रियाग्रहणं न कर्तव्य- मित्येव भगवतोऽभिप्रायः। एवमेव हि "गत्यर्थकर्मणि' इति सूत्रप्रत्याख्यानमप्युपपद्यत इति । अथवा गत्यर्थकर्मण ईप्सिततमत्वाविवक्षायां संप्रदानसंज्ञा, तद्विवक्षायां कर्मसंज्ञेति यथाश्रुतमेव भाष्यमुपपन्नमिति । एवमपोति। क्रियायाः कृत्रिमकर्मत्वसंभवेऽपीत्यर्थः । कर्मणः करणसंज्ञेति। तथा च संज्ञाद्वयसमावेशोऽप्यपूर्वः सिद्धः। एवं 'संप्रदानस्य कर्मसंज्ञा' इत्यनेन ज्ञेयम्। इदं वचनद्वयं लोकवेदसाधारणम्। एतेन "छन्दोविपयमेतत् । "सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति यथाप्राप्तमपि प्रयोगो भवति" इति कयटो निरस्तः । एतस्य छन्दोविपयत्वे मानाभावात् । 'पशुना रुद्रं यजते' इति प्रयोगस्य लौकिकस्य वैदिकसाधारण्येन निदर्शितत्वात् कारकव्यत्ययस्य वेदे सिद्धत्वेनास्य छन्दोविषयत्वे आनर्थक्यापत्तेश्च । ननु 'पशुना रुद्रं यजति' इत्यत्र न्यायसिद्धमेव करणत्वं कर्मत्वं च। तथा च 'तस्य पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थवर्णनं न युज्यत इत्यत आह- अग्नौ किलेति। अत्यन्तप्रसिद्धोऽयमर्थ इति सूचयितुं किलशब्दप्रयोगः । यस्मै तत् संप्रदानमित्यन्वर्थसंज्ञाकरणसामर्थ्याद्दानकर्मणाभिप्रेयमाणस्यैव संप्रदानसंज्ञा । दानं च [स्व] स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनमित्याहुः । तन्न, भाष्यकाराद्यनुक्तान्वर्थतां संज्ञाया आश्रित्य संकोचे आधीयमाणे 'श्राद्धाय निगर्हते, युद्धाय संनपति' इत्यादीनां 'ग्रामाय गच्छति' इत्या- दीनां च प्रकृतसूत्रेणव सिद्धिमाश्रित्य 'प्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति प्रकृतसूत्रगतवार्तिकस्य "गत्यर्थ- कर्मणि' इति सूत्रस्य च भगवता कृतप्रत्याख्यानस्यासंगतत्वापत्ते । तदभिमतदानपदार्थस्याश्रयणे "खण्डिकोपाध्यायस्तस्मै चपेटां ददाति' इति भाप्यप्रयोगस्य 'न शूद्राय मति दद्यात्' इत्यादिलोक- सिद्धप्रयोगस्य चासंगतत्वापत्तेश्च ।। - केचित्तु संप्रदीयते १ पा. मृ. २.३.१२. पा. म. २.३.१२. परिमापा ३५. 'तस्य' इति नास्ति पा. मु. २. ३, १२. "अमंगतत्यापत्ति:- प. महानाप्पम् १.१.१. "पा.म. ..

·अ.१ पा.४ आ. ३ ३०३ क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः १.४. ३७. [२, ४०३-४०४] (उद्दयोतनम्) लोके पृथगर्थत्वेनैव प्रयोगात् संशयानुपपत्ति शङ्कते --- नन्विति । 'भेदः संशयप्रयोजककोटिभेदः । एकेनैवेति । अर्थग्रहणान्नात्र स्वरूपग्रहणम्, एकेनवार्थोपलक्षणादित- रवैयर्थ्यमित्यर्थः । “कुपौ तेषां सामान्यम्' इत्ययुक्तम्, 'रोषादिसामान्यस्य कुपिघातोरधिकरणत्वा- संभवात्, अत आह् - कुपाविति । 'यं प्रति कोपः' इत्येतत् किमर्थम्, अत आह --- कोपेति । विशेषणकृत्यमाह -- तेनेति । ननु कोप इति। "कोपक्रोधामर्षरोष' इति पर्यायपाठादित्यर्थः । द्रुह्यादीनां सर्वत्र कोपपूर्वकत्वे व्यभिचाराभावाद्विशेषणं व्यर्थम्, अत आह - यत्रेति। एतदिति । नाकुपितो द्रुह्यतीत्येतदित्यर्थः। व्यभिचारोऽस्तीत्याह - भार्यामिति। द्विषेः क्रोधार्थस्य प्रयोगे कथं द्वितीया, अत आह - 'अस्मानिति। औषधं द्वेष्टि नाभिनन्दतीत्यर्थः ।। . [२, ४०३-४०४] (रत्नप्रकाशः) क्रुधादीनां भिन्नार्थानामेकेन कोपशब्देनैकार्थेन विशेपेऽवस्थापनं न युज्यत इत्यनुपपन्नार्थकं सूत्रमित्याशयेन पृच्छति --- किमेत इति । एतेन 'लोकव्यवहारादेवार्थावगमात् संदेहोऽनुपपन्नः। एवं तहि चित्तदोषरूपता सर्वेषामस्तीति सामान्यापेक्षायामेकार्थत्वमयान्तरभेदविव- क्षायां तु नानार्थत्वमित्यदोषः' इति कैयटो निरस्तः । लोकव्यवहारसिद्धनानार्थकत्वं भाष्यकार- व्यवस्थापितेन धातूनामनेकार्थत्वेन संभावितकार्थत्वं चाश्रित्य संदेहस्योपपन्नत्वेनाक्षेपसमाधानयोरुभयो- स्तुच्छत्वात्। न हि लोकव्यवहारसिद्धार्थावगति नार्थककोट्युत्थापिका संशयविरोधिनी भवति, येनाक्षेपो युज्यत। नापि हि चित्तदोषरूपकार्थकत्वेन क्रियासामान्यरूपैकार्थकत्वसमेनकार्थविषयः संशयः, येन समाधानं युज्येत। किमयं पृथडनिदिश्यन्त इति। अधार्थानामित्यादिरूपेणान्यत- मग्रणेनैवेष्टसिद्धेरिति भावः । नानार्या इति। क्रोधः रोपः, द्रोहः अपकारः, ईर्ष्या 'परगुणा- सहनम्। असूया परगुणेषु दोषाविष्करणम् । कुपाविति। कोप इत्यर्थः। एषामिति । रोपा- पकारपरगुणासहनपरगुणदूषणानामित्यर्थः। सामान्यमिति । साधारणो जनकत्वरूपः संबन्ध इत्यर्थः । एतेन 'कुपो घातौ वाध्यत्वेन यवस्थित तदेतेषां साधारणमित्यर्थः' इति कयटो निरस्तः । धात्वर्थनिर्देशेऽपि इविश्तपोविहितत्वेन तदपहाय कुपिशब्दं धातुपरमाश्रित्य 'वाच्यत्वेन यदवस्थित तत्' इत्येतावदध्याहृत्य कुकविकृतेरिव व्याख्यातुमयुक्तत्वात् । न ह्यकुपितः फुध्यतीति। यद्यपि कोप एव क्रोधः, तथापि सूक्ष्मकोपः कारणं स्थूलकोपः शरीरमुखनेत्रविकारानुमेयः कार्यमित्याशये- नोपपन्नः । "न वाकुपितो द्रुह्मतीति । कोपे गते हि नापकरोति सर्वः । एतेन "यय विपये संप्रदानसंज्ञेष्यते तदुद्देशेनंतदुच्यते, न तु सर्वविषयापेक्षया । अन्यथा व्यभिचाराभावात् 'यं प्रति इत्यन्नमट्टपाठ इति भाति । 'मेंदः' इति पदं प्रदीपे नोपलभ्यतेऽत्र । एवं दोपादिसामान्यस्य -अ, न. प्रतीकग्रहणपूर्वक विवरणदर्शनात् 'भिन्नार्थ- 'अमरकोगे नाटयवगै दलो. २६. त्वमित्यदोप:' इत्यत्र प्रदीपे 'भिन्नार्थत्व- तस्मादिति--- अस्मादिति मिति भेदः' इति पाठः स्थादित्यूह्यते । परगुणासहत्यम् 'माये 'कुपो त्वेषां' इत्यत्र 'कुपो तेषाम्' 'न नानुषितः १ ४ ·३०४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि कोपः' इति विशेषणमनुपादेयं स्यात् । "भार्यामीर्ण्यति' इति विनापि कोपात् प्रयोगदर्शनाच्च" इति कैयटो निरस्तः। 'क्रोधो रोपः' इत्यादिस्वपूर्वग्रन्थेन गतार्थत्वात्। स हि 'यं प्रति कोपः' इति विशेषणोपपादकार्थकथनपरम्, न तु क्रुधादीनामन्यार्थकत्वाभावप्रदर्शनपरम्, भार्यां क्रुध्यति, द्रुह्यति, ईर्ण्यति, असूयति, द्वेष्टि वेति द्वेपार्थकत्वेन प्रयोगस्येष्टत्वात् । तथा च "न वाकुपितः क्रुध्यति' इत्यादिभाष्ये क्रुधादयो रोपाद्यर्थपरा एव निर्दिष्टा इति सुवोधत्वेनात्रत्यदुर्बोधफक्कि- काया: फलमध्येतदुःखमेव पर्यवस्यतीति ॥ साधकतमं करणम् .१.४.४२.. [२, ४०४-४०६] (उद्दयोतनम्) कारकान्तरव्यावर्तकत्वेन सार्थकत्वात्. प्रश्नायोगः, अत आह-कारकेति । प्रकर्षगतेरुक्तत्वात् 'सर्वेपाम्' इत्ययुक्तम्, अत आह --प्रकर्षति । वक्ष्यमाणाशयेन प्रश्नः । तदुपयुक्त एव 'सर्वेपाम्' इत्यादिग्रन्थ 'इति भावः । उत्तरत्र ‘एवं तहि' इत्यत्र । नन्वेकसंज्ञा- धिकारात् संज्ञान्तराविषय एव करणसंज्ञा स्यात्, अत आह -तत्र चेति । कारकमात्रस्य करण- संज्ञायामित्यर्थः । कारकमात्रस्य करणसंज्ञायामन्यतरवैयर्थ्यात् प्रकर्षगतिर्भविष्यतीति शङ्कते - नन्विति। यं कंचिदिति । कर्मसंज्ञाविपयं संप्रदानसंज्ञाविपयं वा, तावतै, संज्ञाद्वयसार्थक्यात् । न तु सर्वसंज्ञाविपयपरिहारो लभ्यत इत्यर्थः । ननु यत्रानवकाशत्वं हेतुस्तत्रैव न परत्वम्, साव- काशविपयत्वात्परत्वस्य, अत आह. विषयभेदेति। 'सावकाशत्वे'. इत्यङ्गीकृत्यवादः, असति 'तमग्रहणे संज्ञान्तराणां करणसंज्ञारहितविपयाभावात्। अत्र भाष्ये संज्ञाद्वयसमावेशः प्रतिभाति, स न विवक्षितः। किं त्वपादानसंज्ञैव स्यादिति विवक्षितमित्याह - अत्रेति। विविक्तेति । असंकीर्णेत्यर्थः। 'अभिरूपाय' इति विशेप्यसार्थक्यायाह-कन्यादानार्थमिति। नन्वदृष्टार्थ कन्यादानमनमिरूपेऽपि संभवति, अत आह - दृष्टेति । दृष्टम् ऐहिकसुखम्, तत्राभिरूप्यम- पेक्षितमित्यर्थः। भाष्ये न चासाधक इति । क्रियासिद्धयर्थं कारकेष्वेव प्रवर्तते, नाकारके । तथा चासाधकव्यावर्तकत्वेन साधकशब्दानुपयोगात् कारकाधिकारेण "करणमित्युक्तेऽपि कारकस्य करणसंज्ञालामात् साधकग्रहणेनातिशयितसाधकलाम · इत्यर्थः । .शब्दसाधुत्वमुक्त्वा तात्पर्यमाह -तत्रेति। कारकप्रकरणे तरतमयोगाभावे ईप्सितमात्रस्य कर्मसंज्ञा स्यात्, अत आह- प्रकति । सर्वेषां कारकणां क्रियासावकत्वाविशेपे करणस्यातिशयाभावाल्लक्षणस्यासंभवं शङ्कते- अयेति । प्रसिद्धिरिति। 'प्रशब्देन फलपर्यन्ततोक्ता। इदं च इदं च साधकत्वं विवक्षाधीनमित्यभि- प्रेत्याह -यस्येति । 'नन्वेकस्यां क्रियायाम् 'अश्वेन दीपिकया पया गच्छति' इत्यादावश्वस्यैव ६ ७ 'न चाकुपितः-प, फ. 'प्रदीपे 'तत्र वचनसामर्थ्यात्' इत्यत्र 'तत्र च वचनसामर्थ्यात्' इत्यन्नमट्टपाठ इति भाति । प्रदीपे 'कंचिदेव विपयम्' इत्यत्र 'यं कं चिदेव विपयम्' इति पाठोऽन्नमट्टस्येति माति । परस्यात आह "तमव्ग्रहणे --ऋ. कन्यासुखमय विवक्षितम्। करणमित्येतावन्मायोक्तावपीत्यर्थः। कारका- धिकारेण कारकस्य करणसंज्ञालामादित्य- न्वयः। प्रसिद्धिशब्देन अ. नन्वनेकस्यां ८ । - अ. . - ·अ.१ पा.४ आ.३ ३०५ करणत्वं स्यात्, दीपिकाद्यपेक्षया तस्यैवातिशययुक्तत्वात्, अत आह् - कारकास्तरेति । कक्ष्यायां करणपक्षे। करणमपेक्ष्येति यावत् । संनिपत्येति । दृष्टद्वारोपकारकत्वं संनिपत्योप- कारकत्वं यागादौ ब्रीह्यादेरिवेत्यर्थः ।। [२, ४०४-४०६] (रत्नप्रकाशः) तमग्रहणं विनापि कारकाधिकारे पुनः साधकग्रहणसामर्थ्येन प्रकर्षलाभात् तमग्रहणं कारकाधिकारेऽस्मिन् न्यायसिद्धप्रकर्षानाश्रयणं ज्ञापयतीति प्रतिपादयितुं विचारमुपक्रमते तमग्रहणं किमर्यमिति। एतेन काकाधिकारात् साधकत्वे लब्धे पुनः साधकश्रुतिः प्रकर्ष गमयतीति प्रश्नः' इति कैयटो निरस्तः। नतदस्ति प्रयोजनम्' इत्यादिना प्रष्ट्रव दर्शितं संनिहितं तदभिप्रायमपहाय व्यवहिताभिप्रायेण प्रश्नोपपादने मानप्रयोजनयोरभावात् । औसर्गिकप्रयोजन- विशेषजिज्ञासयैव प्रश्नस्योपपन्नत्वात् । तणिताभिप्रायत्वे प्रश्नस्य तदाशयमविद्वान् प्रयोजनविशेष- मात्रमनेन पृष्टमिति मन्यमान आह' इति 'साधकं करणमितीयत्युच्यमाने' इत्यादिप्रतिवचनस्या- वतरणीयत्वेन तदुपेक्षया न्यूनतादोपाच्च। सर्वेषामेव कारकाणामिति । कारकेषु यत् साधक क्रियायामन्वितं वा यत्साधकं तत् करणसंज्ञमिति सूत्रार्थापत्त्या विनिगमकाभावेन सर्वेषां करण- संज्ञा स्यादिति भावः। एतेन 'तत्र वचनसामर्थ्यादेकसंज्ञाधिकाराच्च करणसंज्ञाया: संज्ञान्तराणां च विकल्पः स्यात्' इति कैयटो निरस्तः। प्रकरणादिपर्यालोचनं विनैव यथाश्रुतवाक्यार्थाश्रये- णातिप्रसङ्गापादनस्योपपन्नत्वेन प्रकरणादिपर्यालोचनेन प्रष्ट्रव तदतिप्रसङ्गस्य निराकरिष्यमाणत्वेन च वृश्चिकमीन्यायविषयतया यत्किचिदाशयकल्पनानौचित्यात् । यदप्युक्तं तेनैव 'नन्वसति "विशेषाश्रयणे करणकारकसंज्ञाद्वयोपादानमनर्थकं स्यात् । तहि संज्ञाद्वयविघानसामर्थ्यात् करणसंज्ञा कंचिदेव विषयं परिहरतीति लभ्यते, न त्वनिष्टपरिहारेणेष्टविषये व्यवतिष्ठते" इति । तदपि न, कारकसंज्ञापि विधेयेत्यस्य भाष्यानारूढत्वेन संज्ञाद्वयानर्थक्यशङ्काया मन्दत्वात् । तमग्रहणं विनैव शङ्कित्रा करणसंज्ञाया विशेषेऽवस्थापितत्वेन मूलविरुद्धासंबद्धप्रलापेन समाधानस्यापि मन्द- त्वाच्च। परत्वादनवकाशत्वाच्चेति । कृत्वाचिन्तया परत्वं हेतुत्वेनोपात्तम् -- यदि परा: साव- काशाः स्युस्तदापि परा एव स्युरिति, न तु परा: काश्चन संज्ञाः सावकाशाः सन्तीत्याशयेन । एतेन 'विषयभेदापेक्षो हेतुद्वयोपन्यासः । सावकाशत्वे सति परत्वं हेतुः, अन्यत्र निरवकाशत्वम्' इति कैयटो निरस्तः। तादृशविषयभेदस्यासंभवात् । न ह्यकारकस्य साधारण्येन काचन परा संज्ञा कृतास्ति, या सावकाशा स्यात् । इह तौति । अत्र निरवकाशत्वादपादानसंज्ञैव स्यादिति भावः। तमग्रहणे तु परत्वात् करणसंज्ञैव भवति । धनुषा विध्यतीति । धनुषः शरक्षेपकत्वेन शरकरणकव्यधने करणत्वं विवक्षितमिति संज्ञाद्वयप्रसङ्गः। धनुषो निस्सृतशरेण विध्यतीत्यर्थ- स्तत्र गम्यत इति मन्यते । वस्तुतस्तु धनुष: प्रशंसासूचनाय शरस्य करणत्वमविवक्षित्वा धनुष एव तद्विवक्षितमिति शरविश्लेषाश्रयत्वस्य सतोऽप्यविवक्षितत्वेन तत्रापादानसंज्ञाया: प्रसक्तिरेव नास्ति। यथा 'वृक्षस्य पर्ण पतति' इत्यत्र वृक्षस्य । तत्र धनुपोऽपादानसंज्ञाप्रसक्तिमभ्युप- गम्यापि तमग्रहणं विना तन्निराकरणं कर्तुं शक्यत इत्याशयेनाह एवं तहि लोकत इति । है ४ 'प्रदीपे 'स्वकक्षायाम्' इत्यत्र 'स्वकक्ष्यायाम्' इत्यन्नंमट्टपाठ इति भाति । तदपेक्षया ली. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ७६. 'विशेपाश्रये "अत्र प्रदीपार्यानुवादः । प, फ. प. 20 ·३०६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अभिरूपायोदकमानेयमिति। अभिरूपं चरणक्षालनादिना प्रसादयितुं जलमानयमित्यर्थः । एतेन 'उदकमानेयमिति। कन्यादानार्थम्' इति कयटो निरस्तः। अध्याहारनिरपेक्षवाक्यस्याध्याहारेण व्याख्यानानौचित्यात् । न चानभिरूपे प्रवृत्तिरिति । पादप्रक्षालनकन्यादानादेरमिरूपसंवन्धिन एव श्रेयःसाधनत्वादिति भावः । न चासाधके प्रवृत्तिरिति । कारकशब्दस्यति शेपः । कारक- संज्ञायामिति । कारकस्य क्रियमाणायामपादानादिसंज्ञायामित्यर्थः । तरतमयोग इति। तरतम- शब्देन प्रत्ययद्वयानुकरणेन तदर्थः प्रकर्पो लक्ष्यते । तथा च प्रकर्पयोग इत्यर्थः । न भवतीति । व्यावर्तक इति शेषः। सांकाश्यकेभ्य इति । बुद्धिपरिकल्पितोऽत्रापायः, न तु मुख्यः । एवं चोपायस्योपायान्तरादूपकत्वन्यायेन 'स्वरितेनाधिकारः' इत्यनेनेदं साधितमिति बोध्यम् । गङ्गायां गाव इति। सामीप्यसंवन्धनात्र गङ्गाया आधारत्वम्, न तु मुख्यम् । साधकस्यात्र प्रको विवक्षाधीनः, न तु स्वभावसिद्धः । तेन 'स्थाल्या पचति' इत्यादावधिकरणादिसंज्ञाहस्यापि करणत्वं सिध्यति । एकस्यां क्रियायामेकमेव - करणमित्यपि नियमो नास्ति, 'अश्वेन पथा दीपिकया गच्छति' इत्यादावनेककरणदर्शनात् ॥ १ उपान्वध्याङवसः १.४.४८. [२, ४०६-४०७] (उद्द्योतनम्) 'अश्यर्थस्य' इत्यशननिवृत्तिवाचकस्येति विवक्षितम्। तदुपपादयति अर्थ- शब्द इति। अश्यर्यस्य अशननिवृत्तः। अर्थशब्दस्याभिधेयवचनत्वं षष्ठीद्वयस्य सामानाधिकरण्यं 'चाभिप्रेत्याह --- अथवेति । शीङोऽर्थो यस्य स श्यर्थः । जलाशयः 'जलस्थानम् । अस्था- नार्थत्वे भोजननिवृत्त्यर्थत्वे । 'ग्रामे उपवसति' इत्यत्रोपवसतिक्रियापेक्षमेव ग्रामस्थाधिकरणत्वं प्रतीयते, तेन 'नात्र' इत्ययुक्तम्, अत आह-तत्रेति। विशिष्टेति। ग्रामनिष्ठत्वेन निश्चिते । देवदत्तस्य ग्रामाधिकरणकत्वतात्पर्यकं चेदिदं वाक्यं 'ग्राममुपवसति' इति कर्मत्वं स्यादेवेत्यर्थः। "कालं त्रिरात्ररूपम्। तत्रेति। अभुक्तेर्देवदत्ताधिकरणकत्वेनामुक्तिमद्देवदत्तवासापेक्षया देवदत्तवासमात्रा- पेक्षायामन्तरङ्गत्वम् । एवं ग्रामस्याभुक्त्यनपेक्षमधिकरणत्वमुपपाद्यानशनस्य ग्रामानपेक्षत्वमाह उपवसनं त्विति। स्वरूपेणेति । अभुक्तिक्रिया साक्षात् कालसंबन्धिनी, ग्रामादिना तु देवदत्तद्वारा। तथा च कालसंबन्धोऽन्तरङ्गः, ग्रामसंबन्धो बहिरङ्ग इत्यर्थः ।। [२, ४०६-४०७] (रत्नप्रकाशः) वसेरश्ययस्यति । अशिर्मोजनम्, सोऽर्थों यस्य वसेस्तस्याधारः कर्मसंज्ञको नेति वाच्यमित्यर्थः । ननूपपूर्वस्य वसेर्मोजननिवृत्तिवाचकत्वमस्ति, न तु भोजनवाचकत्वमिति 'पा. सू. १. ३. ११. 'चाभ्युपेत्याह-अ. जलस्य स्थानम् अ. 'प्रदीपे 'विशिष्टाधार' इत्याद्येव वाक्यमुप- लभ्यते। 'तत्र विशिष्टाधार' इत्यन्नंभट्ट- पाठ इति माति। ५'भोजननिवृत्ति विशिष्टकालाम्' इति प्रदीपे दृश्यते। 'भोजननिवृत्तिविशिष्टकालम्' इत्यन्न- भट्टपाठः स्यादित्यनुमीयते। . - ·अ.१ पा.४ आ.३ ३०७ ८ चेन्न, घटत्वविशिष्टवाचको घटत्ववाचक इति भोजननिवृत्तिवाचकस्यैवात्र भोजनवाचकत्वमिति, विवक्षितत्वात् । एतेन 'अर्थशब्दो निवृत्तिवाची, व्यधिकरणे च षष्ठ्यौ, अश्यर्थस्य भोजननिवृत्ते- चिको यो वसिस्तस्येत्यर्थः । अथवा शीडोऽर्थः श्यर्थः, न श्यर्थोऽश्यर्थः, तस्यास्थानार्थस्यत्यर्थः । स्थाने हि शीङ वर्तते, यया जलाशय इति' [इति] कयटो निरस्तः । अर्थशब्दस्य निवृत्तिवाचि- त्वस्य षष्ठयोयधिकरण्यस्य चाश्रयणे मानप्रयोजनयोरभावात्। शीङः स्वप्नार्थत्वेन प्रसिद्धतया स्वप्नभिन्नत्वात् स्थानस्य तत्र वर्तमानस्यापि वसेराधारस्य कर्मत्वाभावे सकलवैयाकरणाभि- मतनिवासार्थकवसिग्रहणत्यागापत्तेश्च । 'नात्रोपवसेरिति । प्रौढिवादमात्रमिदम् । निवासस्यैव ग्रामोऽधिकरणं भवति, न तूपवासस्येत्यत्र मानाभावात् । 'एतस्मिन् ग्रामेऽस्माकमुपवासो जातः' इत्यादावुपवासं प्रत्येव ग्रामस्याधारत्वेन सर्वेः प्रतीयमानत्वाच्च । एतेन "प्रतीयमानवसिक्रिया- विशिष्टाधारावस्थितत्वेन निश्चिते देवदत्ते देवदत्ते भोजननिवृत्ति : विशिष्टकालां प्रत्याययितुमिदं प्रयुज्यते 'नामे उपवसति' इति । तत्रान्तरङ्गत्वात् प्रतीयमानवसिक्रियापेक्षो ग्रामस्याधिकरण- भावः । उपवसनं तु स्वरूपेणव कालमपेक्षत इति कालेनैवास्यान्तरङ्गः संबन्धः, ग्रामादिना तु बहिरङ्ग इत्यर्थः" इति कैयटो निरस्तः। स्वेच्छामात्रनिवन्धनान्तरङ्गवहिरङ्गभावेन भाष्यव्य- वस्थापने चातुर्याभावात् ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म १. ४. ४९. [२, ४०७-४११] (उद्दयोतनम्) नन्वग्नेर्माणवकं वारयतीत्यत्राग्नेः कर्मसंज्ञानिरासाय सार्थकत्वात् प्रश्नायोगः, अत आह असत्यपीति । लक्ष्यमात्रं मन्यमानस्य प्रश्न इत्यर्थः। विशेषेति । अपायविषय- त्वात् । ग्रामं गच्छतीत्यादौ कर्मसंज्ञा सावकाशा। परत्वादिति। ग्रन्थयोजनामात्रमेतत्, “वार- णार्थानामीप्सितः' इत्यपादानसंज्ञाया निरवकाशतया "सावकाशया परत्वेन बाधासंभवात् । अत एव' 'कर्मापादान' इति तात्पर्य वक्ष्यति । विषयविभागेति। अग्नेरपादानत्वं माणवकस्य कर्म- त्वमिष्टम्। तत् तमन्ग्रहणं विना न सिध्यतीति भावः । विक्लित्त्युपसर्जनेति । बहुव्रीहिः । विक्लित्तिः अवयवानां निबिडसंयोगराहित्यभवं मृदुत्वम्। विक्लेदनान्तरकरणात् 'अतिमृदुत्व- करणात्। इदंशब्दार्थमेवाह -- मुख्यस्यैवेति । ननु स्वायत्तत्वाच्छन्दप्रयोगस्य 'तण्डुलान् पचति' इत्यपि केषांचित् प्रयोगः कुतो न स्यात्, अत आह -विकारेति। ओदनरूपेत्यर्थः। विका- रान्तरमिति । यद्यपि पचिर्विक्लेदनवाचीति न "विकारान्तरप्रत्ययः, तथापि 'ओदनं पचति' इति गौणप्रयोगबलाद्विक्लेदनार्थत्वनिश्चयः । अन्यथा फलौन्मुख्यमानं पचेरर्थः, 'कर्मपरिपाकः' इत्यादी तथा दर्शनादिति भावः। प्रयोगद्वयदर्शनेन द्वयस्यापि साधुत्वात् प्रश्नायोगमाशङ्कयानुपपत्तिमाह - प्रकृतिविकृत्योरिति । 'तण्डुलानोदनम्' इत्यत्रौदनशब्दो न तण्डुलपरः, तेषां स्वशब्देनो- पादानादित्यर्थः। अनुपपत्त्या मुख्यार्थ एवौदनशब्दोऽभ्युपेय इति शेषः । ततः किम्, तत्राह- - ३ - १ ४ माष्ये 'नात्रोपपूर्वस्य वसेः' इत्यत्र 'नात्रोप- वसेः' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठ इति भाति । प्रदीपे 'विशिष्टाधार' इत्यस्य विवरणमिद- मिति भाति। 'कर्म' इति नास्ति अ. पा. सू. १. ४. २७. सावकाशतया. अ. 'अतिमृदुत्वकरणप्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थः । भर्जनादिरूपेत्यर्थः। २ ७ ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अभिरूपायोदकमानेयमिति। अभिरूपं चरणक्षालनादिना प्रसादयितुं जलमानेयमित्यर्थः । एतेन 'उदकमानेयमिति। कन्यादानार्थम्' इति कयटो निरस्तः। अध्याहारनिरपेक्षवाक्यस्याध्याहारेण व्याख्यानानौचित्यात् । न चानभिरूपे प्रवृत्तिरिति । पादप्रक्षालनकन्यादानादेरभिरूपसंवन्धिन एव श्रेयासाघनत्वादिति भावः । न चासाधके प्रवृत्तिरिति । कारकशब्दस्येति शेषः। कारक- संज्ञायामिति । कारकस्य क्रियमाणायामपादानादिसंज्ञायामित्यर्थः । तरतमयोग इति। तरतम- शब्देन प्रत्ययद्वयानुकरणेन तदर्थः प्रको लक्ष्यते। तथा च प्रकर्पयोग इत्यर्थः । न भवतीति । व्यावर्तक इति शेपः। सांकाश्यकेभ्य इति । बुद्धिपरिकल्पितोऽत्रापायः, न तु मुख्यः। एवं चोपायस्योपायान्तरादूपकत्वन्यायेन 'स्वरितेनाधिकारः' इत्यनेनेदं साधितमिति बोध्यम् । गङ्गायां गाव इति। सामीप्यसंवन्धनात्र गङ्गाया आधारत्वम्, न तु मुख्यम् । साधकस्यान प्रको विवक्षाधीनः, न तु स्वभावसिद्धः । तेन 'स्थाल्या पचति' इत्यादावधिकरणादिसंज्ञाहस्यापि करणत्वं सिध्यति । एकस्यां क्रियायामेकमेव करणमित्यपि नियमो नास्ति, 'अश्वेन पया दीपिकया गच्छति' इत्यादावनेककरणदर्शनात् ।। उपान्वध्याडवसः १.४.४८. [२, ४०६-४०७] - (उद्द्योतनम्) 'अश्यर्थस्य' इत्यशननिवृत्तिवाचकस्येति विवक्षितम् । तदुपपादयति -अर्थ- शब्द इति। अश्यर्थस्य अशननिवृत्तेः। अर्थशब्दस्याभिधेयवचनत्वं पष्ठीद्वयस्य सामानाधिकरण्यं चाभिप्रेत्याह अथवेति । शीङोऽर्थो यस्य स श्यर्थः । जलाशयः 'जलस्थानम्। अस्था- नार्थत्वे भोजननिवृत्त्यर्थत्वे । 'ग्रामे उपवसति' इत्यत्रोपवसतिक्रियापेक्षमेव ग्रामस्याधिकरणत्वं प्रतीयते, तेन 'नात्र' इत्ययुक्तम्, अत आह - तत्रेति । विशिष्टेति। ग्रामनिष्ठत्वेन निश्चिते। देवदत्तस्य ग्रामाधिकरणकत्वतात्पर्यकं चेदिदं वाक्यं 'ग्राममुपवसति' इति कर्मत्वं स्यादेवेत्यर्थः। 'कालं त्रिरात्ररूपम्। तत्रेति । अमुक्तेर्देवदत्ताधिकरणकत्वेनाभुक्तिमद्देवदत्तवासापेक्षया देवदत्तवासमात्रा- पेक्षायामन्तरङ्गत्वम् । एवं ग्रामस्याभुक्त्यनपेक्षमधिकरणत्वमुपपाद्यानशनस्य ग्रामानपेक्षत्वमाह उपवसनं विति। स्वरूपेणेति । अमुक्तिक्रिया साक्षात् कालसंबन्धिनी, ग्रामादिना तु देवदत्तद्वारा। तथा च कालसंबन्धोऽन्तरङ्गः, ग्रामसंबन्धो बहिरङ्ग इत्यर्थः ।। [२, ४०६-४०७] (रत्नप्रकाशः) वसेरश्यर्थस्यति । अशिर्मोजनम्, सोऽर्थो यस्य वसेस्तस्याधारः कर्मसंज्ञको नेति वाच्यमित्यर्थः। ननूपपूर्वस्य वसेर्मोजननिवृत्तिवाचकत्वमस्ति, न तु भोजनवाचकत्वमिति पा. सू. १. ३. ११. चाभ्युपेत्याह-अ. जलस्य स्थानम् प्रदीपे "विशिष्टाधार' इत्यायेव वाक्यमुप- लभ्यते। 'तत्र विशिष्टाधार' इत्यन्तंभट्ट- पाठ इति भाति। "भोजननिवृत्ति विशिष्टकालाम्' इति प्रदीपे दृश्यते । 'भोजननिवृत्तिविशिष्टकालम्' इत्यन्नं- भट्टपाठः स्यादित्यनुमीयते । - ·अ.१ पा.४ आ.३ ३०७ चेन्न, घटत्वविशिष्टवाचको घटत्ववाचक इति भोजननिवृत्तिवाचकस्यैवात्र भोजनवाचकत्वमिति विवक्षितत्वात् । एतेन 'अर्थशब्दो निवृत्तिवाची, व्यधिकरणे च षष्ठ्यौ, अश्यर्थस्य भोजननिवृत्ते- चिको यो वसिस्तस्येत्यर्थः । अथवा शीडोऽर्थः श्यर्थः, न श्यर्थोऽश्यर्थः, तस्यास्थानार्थस्येत्यर्थः । स्थाने हि शीङ वर्तते, यया जलाशय इति' [इति] कैयटो निरस्तः। अर्थशब्दस्य निवृत्तिवाचि- त्वस्य षष्ठयोयधिकरण्यस्य चाश्रयणे मानप्रयोजनयोरभावात्। शीङ: स्वप्नार्थत्वेन प्रसिद्धतया स्वप्नभिन्नत्वात् स्थानस्य तत्र वर्तमानस्यापि वसेराधारस्य कर्मत्वामावे सकलवैयाकरणाभि- मतनिवासार्थकवसिग्रहणत्यागापत्तेश्च । 'नात्रोपवसेरिति । प्रौढिवादमात्रमिदम् । निवासस्यैव ग्रामोऽधिकरणं भवति, न तूपवासस्येत्यत्र मानाभावात् । 'एतस्मिन् ग्रामेऽस्माकमुपवासो जातः' इत्यादावुपवासं प्रत्येव ग्रामस्याधारत्वेन सर्वैः प्रतीयमानत्वाच्च। एतेन "प्रतीयमानवसिक्रिया- विशिष्टाचारावस्थितत्वेन निश्चिते देवदत्ते भोजननिवृत्ति विशिष्टकाला प्रत्याययितुमिदं प्रयुज्यते 'ग्रामे उपवसति' इति। तत्रान्तरङ्गत्वात् प्रतीयमानवसिक्रियापेक्षो ग्रामस्याधिकरण- भावः। उपवसनं तु स्वरूपेणैव कालमपेक्षत इति कालेनैवास्यान्तरङ्गः संवन्धः, ग्रामादिना तु वहिरङ्ग इत्यर्थः' इति कैयटो निरस्तः। स्वेच्छामात्रनिवन्धनान्तरङ्गबहिरङ्गभावेन वस्थापने चातुर्याभावात् ॥ भाष्यव्य- कर्तुरीप्सिततमं कर्म १. ४. ४९. [२, ४०७-४११] (उद्दयोतनम्) नन्वग्नेर्माणवकं वारयतीत्यत्राग्नेः कर्मसंज्ञानिरासाय सार्थकत्वात् प्रश्नायोगः, अत आह. असत्यपीति। लक्ष्यमात्रं मन्यमानस्य प्रश्न इत्यर्थः। विशेषेति। अपायविषय- त्वात्। ग्रामं गच्छतीत्यादौ कर्मसंज्ञा सावकाशा। परत्वादिति। ग्रन्थयोजनामात्रमेतत्, "वार- णार्थानामीप्सितः' इत्यपादानसंज्ञाया निरवकाशतया "सावकाशया परत्वेन बाघासंभवात् । अत एव 'कर्मापादान' इति तात्पर्य वक्ष्यति । विषयविभागेति । अग्नेरपादानत्वं माणवकस्य कर्म- त्वमिष्टम् । तत् तमन्ग्रहणं विना न सिध्यतीति भावः । विक्लित्त्युपसर्जनेति। बहुव्रीहिः । विक्लित्तिः अवयवानां निबिडसंयोगराहित्यभवं मृदुत्वम् । विक्लेदनान्तरकरणात् 'अतिमृदुत्व- करणात्। इदंशब्दार्थमेवाह - मुख्यस्यैवेति । ननु स्वायत्तत्वाच्छब्दप्रयोगस्य 'तण्डुलान् पचति' इत्यपि केषांचित् प्रयोगः कुतो न स्यात्, अत आह - विकारेति। ओदनरूपेत्यर्थः। विका- रान्तरमिति । यद्यपि पनिर्विक्लेदनवाचीति न "विकारान्तरप्रत्ययः, तथापि 'ओदनं पचति' इति गौणप्रयोगवलाद्विक्लेदनार्थत्वनिश्चयः । अन्यथा फलौन्मुख्यमानं पचेरर्थः, 'कर्मपरिपाकः' इत्यादौ तथा दर्शनादिति भावः । प्रयोगद्वयदर्शनेन द्वयस्यापि साधुत्वात् प्रश्नायोगमाशङ्कयानुपपत्तिमाह प्रकृतिविकृत्योरिति । 'तण्डुलानोदनम्' इत्यत्रौदनशब्दो न तण्डुलपरः, तेषां स्वशब्देनो- पादानादित्यर्थः । अनुपपत्त्या मुख्यार्थ एवौदनशब्दोऽभ्युपेय इति शेषः । ततः किम्, तत्राह- ४ ५ 'भाष्ये 'नात्रोपपूर्वस्य वसेः' इत्यत्र 'नात्रोप- वसेः' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठ इति भाति । प्रदीपे 'विशिष्टाधार' इत्यस्य विवरणमिद- मिति भाति। 'कर्म' इति नास्ति अ. पा. सू. १. ४. २७. सावकाशत्तया अ. 'अतिमृदुत्वकरणप्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थः । भर्जनादिरूपेत्यर्थः। ७ ·३०८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि विक्लेदनेति । 'निर्वृत्तिप्रसङ्गात् निर्वृत्तिप्रत्ययप्रसङ्गात् । ओदनशब्दस्य तण्डुलविकारविशेप- वचनत्वादिति भावः। कर्मभावेति। तण्डुलानां निर्वृत्तत्वादित्यर्थः । 'विक्लेदनोपसर्जन' इति वहुव्रीहिः। 'द्वयर्थश्चैव' इत्युक्त्वा निर्वृत्तिमात्राभिधानमयुक्तम्, अत आह - तण्डुलानामिति । 'इह कश्चित्' इत्यादिप्रपञ्चप्रयोजनमाह - अन्वयेति। 'गुणेपु' इत्यस्य शुक्लादिपरत्वशङ्का निराह - उपकारकेष्विति । गुणेष्वनादरे 'तद्विशिष्टेऽप्यादरो न स्यात्, अत आह -- केवले- विति । अत एवाह - तत्संस्कृत इति। समासान्तरे द्वयोः प्रयोजकत्वालाभादाह -कर्म- धारय इति। अत्र केवलगुणेऽनादरं दर्शयति --यदीति। नन्वीप्सिततमस्य कर्मसंज्ञा, न त्वी- प्सितस्य। अत ईप्सितस्येत्यनुवादोऽयुक्तः, अत आह - ईप्सिततममेवेति। कीदृशं निर्वृत्तं कर्मानीप्सितमिति विवक्षायामाह -- तत्र यदिति। विकारः निष्पत्त्यादिः । विकारः निष्पत्त्यादिः। कारकमपि किंचिदी- प्सितमित्याह योति। 'कटं करोति' इत्यत्र निष्पत्ति: उत्पत्तिः । 'व्रीहीन् प्रोक्षति' इत्यत्र प्रोक्षणेन व्रीहीणां संस्कारः। 'गां दोग्धि पयः' इत्यत्र दोहेन पयस: प्रतिपत्तिः प्राप्तिः । विलापयति' इत्यत्र विकारोऽपि संस्कारग्रहणेनोपलक्षितः। ननु क्रियान्तरानुपादानात् क्रियायाः कथमीप्सिततमत्वम्, अत आह --- अन्यत्रेति ।. 'विशिप्टेप्सायां गुडस्यापीप्सितत्वं भाष्योक्तमुप- पादयति - गुडेति । 'ये तु' इत्यादिना कारकस्येप्सितत्वाभावं भाष्योक्तमुपपादयति –ते होति । ननु भवतु प्रेपयितुरुभयमीप्सितम्, किमेतावता, अत आह -प्रयोजकेति । प्रयोजकेति । अन्ये विति। प्रयोज्यस्यानीप्सितमपि प्रयोजककत्रपेक्षया तदीप्सया, तदीप्सितत्वेनेति यावत्, कर्मेत्याचक्षत इत्य- न्वयः । पूर्वोक्तेति । 'नाहं कटं करिष्यामि' इत्यत्र । यद्यपि 'प्रविश पिण्डीम्' इत्यादौ प्रतीयमान- क्रियाकर्मत्वमङ्गीकृतम्, तथाप्युक्तरीत्योपात्तक्रियाकर्मत्वस्यवोपपत्तावनुपात्तापेक्षणमयुक्तमिति भावः ॥ - [२, ४०७-४११] (रत्नप्रकाशः) माणवक इति । तत्रापीत्यर्थः । प्रसज्यतेति । ईप्सितत्वाविशेषादिति भावः । बाधिकेति। परत्वादिति शेपः। अग्नावपीति। परेण निरवकाशस्य बाधेऽभ्युपग- म्यमाने निरवकाशत्वाविशेषादिति भावः। तमग्रहणे पुनः क्रियमाणे स दोपो नेत्याह स एव इह पुनरिति। प्रसङ्गाद्विचारान्तरमुपक्रमते- इहेति । उच्यत इति । लोके शास्त्रे वेति शेपः। ओदनं पचतीति । तदयुक्तमिति शेषः । नन्वोदनस्यापि पचिकर्मत्वसंभवात् कथं तद- युक्तमित्यत आह -यद्योदन इति । यद्योदन इति। द्रव्यान्तरमभिनिवर्ततेति। अभिनिवर्तते तु तत्रौदन एव । तथा च स प्रयोगोऽसंगत इति भावः। एतेन 'ओदनशब्दस्य तण्डुलविकारवचनत्वात् पचेश्च विक्लित्त्युपसर्जनविक्लेदनवचनत्वात् निर्वृत्तस्यौदनस्य 'विक्लेदनाकरणात्' इति कैयटो निरस्तः । लोकप्रसिद्धोदनपच्यर्थनिरूपणमात्रस्य प्रकृतानुपयोगात् । पञ्चम्यन्तानां भाष्यस्थपदैः सहकवाक्य- ताभावाच्च। समायत्ते नैष दोष इति । तादात् ताच्छन्द्यमिति । तस्मै ओदनायते तदर्यास्तण्डुलाः, तेपां भावः तादर्थ्यम् ओदनोपादानत्वम्, तस्मात् । स ओदनरूपः शब्दो येपां ग्रह. 'एवं प्रतीकधारणपूर्वक विवरणकरणात् प्रदीप 'द्रव्यान्तरनिर्वृत्तिप्रसङ्गात्' इत्येवान्नं- मट्टपाठ इति प्रतीयते । दृश्यमानप्रदीप- कोशेषु 'द्रव्यान्तरनिर्वृत्तिप्रत्ययप्रसङ्गात्' इत्येव पाठ उपलभ्यते। तद्विशिष्टस्यानादरः 'विशेष्येप्सायां-अ. "प्रदीपे 'विक्लेदनान्तरकरणात्' इति दृश्यते। 'विक्लेदनाकरणात्' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठ इति भाति ।

·अ.१ पा.४ आ.३ - , - ते तच्छब्दाः, तेषां भावस्ताच्छन्द्यमित्यर्थः। तमेवार्थमभिनीय दर्शयति ओदनार्था इति। अस्तु तत्र तण्डुलशब्दप्रयोगाभावादोदनशब्दस्य तण्डुललक्षकत्वेनोपपत्तिः, यत्र तु तण्डुलशब्दस्यौदन- शब्दस्य च प्रयोगस्तत्र कथमुपपत्तिरित्याशयेन पृच्छति अथेहेति। प्रसङ्गादनयोः प्रयोगयो: साध्वसाधुतापि पृष्टा भवत्वित्याशयेनाह --- आहोस्विदिति । उभयथेति । उपलक्षणमिदं तण्डुलै- रोदनं पचति, तण्डुलानोदनाय पचति, तण्डुलानोदनेन पचतीत्यस्य । यर्थः पचिरिति। विक्ले- दनार्थों निर्वर्तनार्थश्चेत्यर्थः। एतेन 'विक्लेदनोपसर्जननिर्वर्तने पचिर्वर्तते' इति कैयटो निरस्तः । तेनैकार्थतापत्त्या 'द्वयर्थः' इति भाष्यविरोधात् । पचेद्वर्यर्थत्वे तण्डुलानां विक्लेदनकर्मत्वमोदनस्य निर्वर्तनकर्मत्वमिति प्रथमप्रयोग उपपन्नः । द्वितीये तु पचिनिर्वृत्त्यर्थः, तण्डुलानामिति षष्ठी विकार इति सोऽप्युपपन्नः । तृतीये तु तण्डुलानां करणत्वं विशेषः, अन्यद् द्वितीयवत् । चतुर्थे तु पचिविक्लेदने वर्तते, ओदनायेति चतुर्थी तु तादर्थ्ये । पञ्चमे ओदनेनेति तृतीया हेतौ । द्वयर्थश्चैव पचिरिति। लोकप्रसिद्ध- विक्लेदनेतरस्मिन्निवर्तनेऽत्र पचिर्वर्तत इति सूचयितुमेवमुक्तम्, न तु पूर्ववाक्य इव विक्लेदने तण्डुलानां कर्मत्वमित्याशयेन । विकारयोगे पष्ठयामाश्रीयभागापां फलितमाह -तण्डुलविकारमिति। एतेन 'तण्डुलानां संवन्विनं विकारविशेषमोदनम्' इति कैयटो निरस्तः। संबन्धसामान्ये विहितायाः षष्ठया विशेषपर्यवसानं कृत्वा विकारयोगे षष्ठीति भगवतैवोक्तत्वेन तथैव तण्डुलविकारमिति फलितार्थस्या- प्युक्तत्वेन तद्विरोधेन सामान्यविशेषोभयप्रदर्शने मानप्रयोजनयोरभावात् । एकस्याः षष्ठ्याः सामान्य- विशेषोभयपरत्वस्य युगपदसंभवात् । ओदनशब्दस्यैव विशेषसमर्पकस्य सत्त्वेन तत्र विशेषशब्दप्रयोगा- नौचित्याच्च । यदप्युक्तं तेनैव "विक्लित्या निवर्तयतीत्यर्थः' इति तदपि न, निर्वर्तनमात्रपरताया एब पचेभगवताश्रितत्वेन विक्लित्त्याश्रयणे मानप्रयोजनयोरभावात् । बिक्लित्यतिरिक्तस्य निर्व- र्तनस्याभावेन तयोः साध्यसाधनभावाश्रयणानौचित्याच्च । ननु तर्हि प्रथमप्रयोगे 'तण्डुलान् विक्ले- दयन्नोदनं निवर्तयति' इति भाष्यं कथं युज्यते, यदि विक्लित्तिनिवर्तनयोर्मेंदो न स्यादिति चेन्न, विशेषसामान्यरूपेण तत्र भगवता भेदस्य स्वीकृतत्वेन तदुपपत्तेः। न हि विशेषस्य सामान्य- निवर्तकत्वं युज्यते, येन त्वदभिमतं तत्र विक्लित्तेः करणत्वमुपपद्येत । अन्यथा ‘गमनेन क्रियां साधयति' इत्यादिरपि प्रयोग: स्यात् साधुः। वस्तुतस्तु पचेद्वचर्थताश्रयणं विनैव भाव्योदनत्व- कान् तण्डुलान् पचतीत्येव तण्डुलानोदनं पचतीति वाक्यस्यार्थ आश्रयितुमुचितः, तथैव "इग्यणः' इत्यादिसूत्रे भगवता निदर्शितत्वात् । 'तण्डुलानामोदनं पचति' इति वाक्यवशेन तु पचेनिवर्त- नार्थकत्वमवश्यमाश्रयणीयमिति । इदानी करणस्य कर्मसंज्ञामापादयितुं तस्येप्सिततमत्वमुत्तर- प्रत्युत्तराभ्यां दर्शयति --- इहेति । तस्याप्योदन एवेप्सिततम इति । प्राधान्यादिति भावः । यदा तु दधिपयसोरेवेप्सिततमत्वं तदा 'दघि भुङक्ते' 'पयः पिवति' इति कर्मत्वं भवत्येव । तु गुणेष्वस्यानुरोध इति। ह्यर्थे तुः। न हि गुणेषूपकारकेषु दध्यादिष्वस्य भोक्तुरादरातिशयोs- स्तीत्यर्थः। गुणेष्वनुरोधाभावे दृष्टान्तमाह तद्यथेति। मृदुविशद इति। मृदुर्विशदो मृदु- विशद इति कर्मधारयः। यदि मार्दवमात्रे आदर: स्यात् पङ्कमपि भक्षयेत्। यदि च विशद- मात्रे सिकतामपि भक्षयेत् । न तु भक्ष्यते, अतो गुणेषु नादर इति भाव: । अव्याप्तं कर्मलक्षण- मित्याह-ईप्सितस्येति । ईप्सिततममपीप्सितमिति सामान्यनिर्देशः । निर्वृत्तस्येति । विकार्यस्य संस्कार्यस्याप्यस्य' चेत्यर्थः । तथा च निर्वर्त्यमेव द्रव्यमीप्सिततमम्। निर्वृत्ते तु द्रव्ये तद्विपंय- क्रियवेप्सिततमा, न तु द्रव्यम्, निवर्तनक्रिययैव तस्याप्तत्वादिति मन्यमानस्येयमुक्तिरिति फलितम् । उभयप्सितत्वादिति । यदि भक्षणक्रियामात्रमिष्टं तर्हि मृत्तिकामपि भक्षयेदिति भावः । .. पचेनिवर्तकार्थकत्वमाश्रयणीयमिति -- प. आप्यस्य प्राप्यस्येत्यर्थः । ३ - 'पा. सू. १. १. ४५.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - कमिण इति। राजकर्मशब्दाद् ब्रीह्यादित्वादिनिः । यस्त्वसौ प्रेषयतीति। प्रयोजकस्य यदीप्सि- ततमं तदेव प्रयोज्यस्यापीप्सिततमम् । अन्यथा 'कटं कुरु' इति प्रेपितः कटं छिन्द्यात्, घटं वा कुर्यात् । न तु तथा करोति। 'कुर्वाणश्च तदा ताडनं प्राप्नुयात्, वेतनं च न प्राप्नुयादिति भावः। केचित्तु तत्र प्रयोजककर्तुरीप्सितत्वादेव कर्मसंज्ञा, न तु प्रयोज्यकर्तुरपीति। तन्न, 'कटं करोति, कट आहृतः' इत्यादी प्रयोजकव्यापारवोधकशब्दस्याप्रयोगेण तदाश्रयेण कर्मत्वोपपादने वस्तुमात्रस्य कर्मत्वप्रसङ्गेनाव्यवस्थापत्तेः ।। - तथा युक्तं चानीप्सितम् १. ४. ५०. [२, ४११-४१२] मक्षण- (उद्दयोतनम्) 'विषभक्षणम्' इत्यत्र भक्षणग्रहणस्य वैयर्थ्य शङ्कते -विषमिति । मेवानीप्सितम्, न तु विपमित्याशयेन भक्षणग्रहणम्, अत आह - यदीति। विपभक्षणमपि कस्यचिदीप्सितमित्यत्रापि भक्षणमेवेप्सितं न विपमिति शङ्कानिरासाय 'विपस्येप्सितत्वोपपादनम् । समाचत्ते भक्षणक्रिययेति। दुःखनिवृत्त्यर्थापि प्रवृत्तिर्विपादिष्वित्यन्वयः। सुखप्राप्तिवद् दुःख- निवृत्तेरपि पुरुषार्थत्वादिति भावः। दर्शनेनाप्तुमनिष्टतमा अपि चोरा इन्द्रियार्थ संनिकर्षवशा- दीप्सिततमवत् क्रियायुक्ता इत्यन्वयः । संबन्ध्यन्ते ण्यन्तात् कर्मणि लकारः, णिलोपस्य स्थानि- वद्भावान्नलोपो न। ननु प्रसज्यप्रतिषेधश्चोदकस्याप्यनभिमतः, तथा सत्युपेक्षणीयेऽव्याप्त्युद्भाव- नासंभवात्, तस्येप्सितत्वाभावेन प्रतिपेधाप्रसङ्गात्। किं त्वीप्सित विरोधि द्वेष्यमनीप्सितमिति तस्याभिप्रेतम् । तथा च 'नायम्' इति भाष्येऽनुक्तोपालम्भः, अत आह -- यथेति। धर्मविरुद्ध पापम् अधर्मः, सत्यवचनविरुद्धमसत्यवचनम् अनृतम्। तदेव न गृह्यत इति । प्रसज्यप्रतिपेध- शब्देन लक्षणयेप्सितविरोध्युच्यते, स च नञा निषिध्यत इति 'नायम्' इति भाष्यार्थोऽनेन "सूचितः । कि विति। तदन्यवृत्तेर्ननोऽत्र समासः, न तद्विरुद्धवृत्तेः । लक्ष्यानुरोधेन नञिवयुक्तन्यायोऽत्र नाश्रीयत इति भावः ।। - , [२, ४११-४१२] (रत्नप्रकाशः) विषभक्षणमीप्सितं स्यात् निर्वृत्तस्य विपस्य "गुडस्येवेप्सिततमत्वमीप्सिततम- लभ्यते । ४ क्रियमाणश्च तथा प, फ. कस्यचिदीप्सिततममित्यत्रापि 'विपस्येप्सितत्वोपादानम् -ऋ. "विषयेन्द्रियसंबन्धसामर्थ्यात्' इत्यस्यार्यानुवादो- ऽयं, एवं 'तथायुक्ताः' इत्यस्यार्थानुवादः 'ईप्सि- ततमवत्क्रियायुक्ताः' इति । संनिकर्षादीप्सिततमवत् अ. "संवध्यन्ते' 'इत्येव, 'अ, ऋ' मातृकयोरुप- प्रदीपेऽपि 'संबध्यन्ते' इत्येव दृश्यते । अन्नंभट्टामिमतप्रदीपपाठः 'संबन्ध्यन्ते' इत्युपरि प्रक्रियोपपादनाज्ज्ञायते । 'स्थानिवत्त्वात् - अ. विरोधे सन नमा -अ. समाहितः ऋ. गुडस्येवेप्सिततया क्रियाद्वारेति - प. ८ अ. १ १० - ·अ.१ पा.४ आ. ३ ३११ क्रियाद्वारेति वक्तुं भक्षणपर्यन्तानुघावनम् । विषभक्षणमपि कस्य चिदिति । प्राणांस्त्यक्तुकाम- स्येति शेपः। अन्यानि दुःखानीति। विपक्षणजनितदु:खापेक्षया तत्रान्यत्वं ज्ञेयम्, औचित्यात् । अन्यत् करिष्यामीति। उद्दिश्ये ति शेषः। तथा च तस्योद्देशविपयत्वादीप्सितत्वम्, ततोऽन्यस्या- नीप्सितत्वमिति सिद्धम्। विपक्षणं तु 'करिष्यामि' इत्युद्दिश्यैव करोतीति ततो वैषम्यमप्यत्र वोध्यम् । ईप्सितं नाम सुखसाधनम्, अनीप्सितं नाम दुःखसाधनमिति मन्यमान आह --इहे- प्सितस्यापीति। नायं प्रसज्यप्रतिषेध इति । यद्यपि पूर्वपक्षिणा प्रसज्यप्रतिपेघमाश्रित्य दोपो नोद्भावित इत्ययुक्तमिदम्, तथाप्यस्य ग्रन्थस्यानीप्सितशब्देन दुःखसाधनं न गृह्यत इत्यत्र तात्पर्या- नोक्तदोपः ।। अकथितं च १. ४. ५१. [२, ४१३-४२३] - (उद्द्योतनम्) अत्रापादानत्वादिविशेषमविवक्षित्वा कारकत्वविवक्षायामनेन 'द्वितीया विधी- यते। विशेपविवक्षायां पञ्चम्यादिकमेव । कारकत्वस्याप्यविवक्षायां षष्ठी। "नटस्य गाथां श्रृणोति' इत्यत्र नटस्यानेन कर्मसंज्ञा मा भूदिति परिगणनं च कर्तव्यमिति वस्तुतत्त्वम् । किमिति । . संज्ञाद्वयस्यापि प्रसक्तत्वादित्यर्थः। कर्तरीति । शास्त्रस्यानादित्वेन संज्ञानामेव कर्तृ- त्वविवक्षायामित्यर्थः । करण इति। आचार्यस्य स्वतन्त्रत्वात् तेषां करणत्वविवक्षायामित्यर्थः । ननु 'अकथितम्' इति निष्ठया भूतकालनिर्देशात् कथयिष्यमाणहेतुकर्तृसंज्ञाविषयस्यासंग्रहः स्यात्, अत आह भूतेति। प्रतीतस्याप्यविवक्षायां दृष्टान्तः यथेति। अविवक्षाप्रयोजनमाह तेनेति । संज्ञाद्वय प्रसङ्गे विशेषग्रहणे किं नियामकम्, अत आह --- इहेति। कारकाधिकार- मध्यस्थेऽस्मिन् सूत्रे उक्तविघया प्रश्नप्रतिवचने मन्दफले इत्याशङ्कय प्रयोजनान्तरमाह - प्रश्नति । अकथितशब्दोप्रधाने रूढः, असंकीर्तिते यौगिकः। कथमनेनारूढिशब्द इति दर्शितम्, अत आह रूढिष्विति। तथेति। तथा च प्रकृते रूढयाप्रधानवाचित्वे 'केन' इति, 'अपादानादिभिः' इति च प्रश्नप्रतिवचने न स्यातामिति भावः । 'गां दोग्धि पयः' इत्यादेरुदाहरणस्य प्रसिद्धत्वात् प्रश्नायोगः, अत आह– नटस्येति। अतिव्याप्त्याशयः प्रश्न इत्यर्थः। यथाश्रुतप्रश्नमपि सम- र्थयितुमाह -- अथवेति। पृच्छति किमुदाहरणमि ती]त्यन्वयः। उपयोगशब्देन प्रधानकर्म गृह्यते, तद्युक्तं निमित्तशब्देनेति व्याचष्टे 'गां दोग्धि' इत्यत्र पयः, 'वृक्षं फलान्यव- चिनोति' इत्यत्र फलम् । अनेन पूर्वसूत्रद्वयेनात्र कर्मसंज्ञाया अभावादेतत् सूत्रमावश्यकमित्युक्त- मित्याह अनेनेति। अनेन न सिध्यति इत्युक्तमिति शेषः। 'अपूर्वविघौ' इत्यस्य पूर्वसंज्ञा- माव इत्यर्थः । तत्र दोग्धुरपि पूर्वसंज्ञाया अमावादुपयोगनिमित्तत्वाच्च कर्मसंज्ञा स्यात्, अत कवि- आह - पूर्वत्वमिति। शेषपर्यायगुणशब्दस्य कारके वृत्ति दर्शयति - क्रियाया इति । उपयुज्यत इति । - ५ २ 'द्वितीयाप्रयोजककर्मसंज्ञेत्यर्थः । अत्र नटस्येत्यस्य शृणोत्यन्वयविवक्षायां कारकत्वमिति भावः । संज्ञाभूतानामित्यर्थः । तासामिति युक्तं माति। * प्रसङ्गविशेषग्रहणे -अ. कथमनेन रूढिशब्दः अ. अप्रघानवाचित्व : इति छेदः । अतिव्याप्त्याशयप्रश्न: 'सूत्रमावश्यकमित्याह - अ. अ. ३ ·३१२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - - प्रोक्तकाव्येऽसत्यवाहुल्यात् तच्छङ्कां निराह कविशब्द इति । 'गां दोग्धि पयः' इत्यत्रं "कर्तु- रीप्सिततमम्' इत्येव गोः कर्मत्वं शङ्कते नन्विति । क्रियाविशिष्ट इति । 'कारयति कटं देवदत्तो यज्ञदत्तेन' इत्यादौ। निष्क्रियस्यति । ततश्च प्रयोज्यत्वाभावे तदपेक्षप्रयोजकत्वाभावात् प्रयोजकव्यापारव्याप्यतया कर्मत्वं वक्तुं न शक्यत इति भावः। पयस्त्यागरूपक्रियाविशिष्टत्वं गोरपि प्रतीयत इति न निष्क्रियत्वम्, अत आह-दोहेनेति । पयस एवेप्सिततमत्वम्, न गोरित्यर्थः। 'नटस्य' इत्यत्रातिप्रसङ्गं निराह दुह्यादीति । इदमुदाहरणं न भवतीत्याह कथितेति भाष्ये। तदुपपादयति - गोरिति । एवमुत्तरत्रापि । गोरिति । एवमुत्तरत्रापि। भाष्ये 'न याचनादेव'. इत्यु- दाहरणसमर्थनम् । तत्र भाव्यपायो बुद्धया निश्चित इति गौणापादानत्वं याचनकालेऽपि संभवति, अत आह --याचितापीति । प्रवेशनक्रियां प्रति कर्मत्वमेव, नाधिकरणत्वम्, अत आह -व्रज इति। वचनानुशासनयोः कर्मणेति विग्रहः । 'वचन' इति ब्रुवो वच्यादेशेन निर्देश: । 'अथ' इत्यस्य प्रकृतानुपयोगं निराह -- सर्वेति। अत्र दुह्यादीनामपि द्विकर्मकत्वाङ्गीकारादुदाहरण- त्रयवादिनिरासो गम्यते। 'प्रच्यावयितुमाह - अथेति' इत्यन्वयः । अथेति' इत्यन्वयः। सर्वेपां कथमुदाहरणत्वम्, अकथितत्वामावात्, अत आह - इहेति। विवक्षेति । अपादानत्वाद्यविवक्षायां कथितेष्वपि कर्म- त्वम् । तद्विवक्षायामपादानत्वादिकमिति प्रयोगद्वयम्। उदाहरणत्रये तु कर्मत्वमेवेति व्यवस्थया सर्वेपामुदाहरणत्वमित्यर्थः। किमित्यसंकीतितपर्यायोऽकथितशब्द आश्रीयते, अत आह - अप्रधानेति । गवादीनामप्रधानत्वादनेन कर्मसंज्ञापादानादिसंज्ञां वाधते । यद्यप्यसंकीर्तनविवक्षायां कर्मसंज्ञावदप्राधा- न्यविवक्षायामपादानादिसंज्ञेति वक्तुं शक्यते, तथाप्यपादानस्याप्यप्रधानतया तत्संज्ञायां 'न तद- विवक्षा, प्राधान्याप्राधान्ययोर्वस्तुस्वभावतया विवक्षांन]धीनत्वाच्चेति भावः । ननूभयत्र लादयो 'भवन्तु, अत आह -- 'तत्र कर्मणोति । 'अथ' इति गृहीतप्रतीकमाष्यस्य 'प्रश्नः इत्यन्तेन तात्पर्य- कथनम् । लकारोत्पत्तेः : प्राक् केन कथिते, अत आह प्रधान इति । विनिगमकमाह प्रधानेति । "उभयप्रसङ्गमभ्युपेत्य न्यायात् प्रधानपरिग्रह उक्तः । इदानीमप्रधानस्य प्रसक्त्यभावादेव प्रधानग्रह इत्याह - अथवेति । परः उदाहरणत्रयवादी। कथितस्येव प्रधानस्यैव । उपष्टम्मक- माह -पक्ष्यतीति । कारकत्वेऽपादानादेरावश्यकत्वे पप्ठ्यसंभवादित्याशयः। न सामान्यस्येति। 'निविशेपं न सामान्यम्' इति न्यायादिति भावः । 'निविशेषं न सामान्यम्' इत्युक्तत्वात् 'अथ कारके सति' इत्ययुक्तम्, अत आह विशेपेति । अपादानत्वादिविशेपस्याश्रयणात् कारकसामान्य- मस्तीत्यर्थः। तच्छन्दे वीप्सा कुतो न कृता, अत आह "उद्देश इति। यच्छन्दनिर्दिष्टस्य वीप्सितस्यकेन तच्छब्देन परामर्शसंभवादिति भावः । नन्विति। 'कारकं चेत्' इत्याद्युदाहरणत्रय- यादिनो वाक्यम् । तेन कारकस्य कर्मत्वमेवाङ्गीकृतमिति 'पौरयात्' इति पञ्चम्युदाहरणम- युक्तमित्यर्थः। कर्मत्वमेवेच्छतीत्यन्वयः। ननु 'न याचनादेवापायो भवति' इत्युक्तेः कयं न्याय- साम्यम्, अत आह-तया होति । अब माप्ये 'अथ' इत्यनेन सर्वोदाहरणवादिना पृष्टे 'कथिते -- - 1 'पा. गू. १. ४. ४९. मुद्रणं कोशेपूपलभ्यते ।। 'अथवेति' इत्यस्या- नन्तरं 'कथितस्यैव प्रधानस्यैव' इति ग्रन्यः, परयम् भवन्त्यत आह ना. ततः 'परः' इत्यादि 'वादी' इत्यन्तग्रन्यच अथ गामणीति दृश्यते--अ, प्रा. प्रदीपत्रममनुसृत्य प्रम- 'उनपप्रमभ्युपेत्य - ऋ. चपरीत्यं कृतम् । 'प्रयोग 'अयया परः' इति ऐदोन्नंगट्टाभि- 'प्रदीपे 'उद्देश्य एव । वीणा' इत्यत्र 'उद्देन 'अथवा अपरः' इत्यकाररूपेण एव वीप्मा' इति निर्णयगागरमुद्रितपाठः । । गतः।

·अ.१ पा.४ आ.३ ३१३ -- - -- तत्र लादयश्चेत्' इत्यादिनोदाहरणत्रयवादिना प्रश्नोत्तररूपेण पष्ठीपञ्चम्यो कर्तव्याविति 'पौरवात् कम्बलः' इत्यन्तेनोक्ते सर्वोदाहरणवादी 'तन्मतानुवादपूर्वकं न्याय्यं मतमाह कथित इति । त्वशब्दोऽन्यवाची। प्रधाने लादिभिरभिहिते गुणेऽन्यस्य पष्ठ्यादेविविरिति 'तव मतिः' इत्य- नुवादार्थः। तमुपपादयति प्रधानेति। भाग्ये 'त्वस्य विधिः' इति वक्तव्ये 'तव विधि: इति कथमुक्तम्, अत आह - अस्वेति। तत्र हेतु: त्वशब्द इति। नन्वस्वपदेनापि समा- नार्थेन विग्रहो युक्तः । न हि युप्मच्छब्दोऽन्यवाची, अत आह - युष्मदिति। युष्मच्छब्देनास्म- दर्थापेक्षयान्यः प्रतीयते । तत्रान्यमात्रे लक्षणया प्रयुक्तमिति भावः । एवं 'तव मतिः' इत्य- स्यापि त्वस्यान्यस्य मतिरित्यर्थे भाष्यं योज्यम्। लादेरर्थमाह लेति। अनेन गुणकर्म- णीत्यनेन। उदाहरणत्रयवादिना दुह्यादी गुणकर्माङ्गीकारात् । गवादेरकथितत्वं कथम्, अत आह सनिति । निमित्तभाव कारकत्व । विशेपनिर्मुक्तं न सामान्यमित्युक्तम्, अत आह अपादानेति। यति । करोतीति कारकमित्यन्वर्थसंज्ञायास्तत्रापि सत्त्वादित्यर्थः । गुणकर्मणि लादिविधौ युक्तिमाह -- यतश्चेति। प्रथमप्रवृत्तिविषयत्वम् अन्तरङ्गत्वम्। तर्हि गोरपीप्सि- ततमत्वात् प्रधानकर्मैव स्यात्, न गुणकर्म, अत आह ---- सत्यपीति। अन्यार्थत्वात् पयोऽर्थत्वात् । 'तत्र गवादिषु। कदाचिद् गोरपीप्सिततमत्वमस्तोत्याह -- पयस इति । 'आकडार' सूत्र- भाष्यसंमतिमाह -ययेति । ईप्सिततमत्वस्य फलमाह - गां दोग्धीति । 'यतश्च' इत्यादि- नोक्तेऽर्थे संमतिः - उक्तं चेति । गुणकर्मणा पूर्व योगाद् गुणकर्मणि लादिविधिर्भवति। कथं "पूर्व योगः, अत आह - 'सामान्यमिति । पयआदिकमित्यर्थः । फलितमाह ---तस्मादिति । गोविशिष्टेन दुहिना पयसः संवन्धः । तस्मात् प्राक्संवन्यात् । तस्मिन् गुणे, लादय इत्यर्थः । माणवकायेति प्रयोगः कथम्, अत आह -- "यदेति । उत्तरसूत्र इति। परेण सूत्रेण सहिते- ऽस्मिन् सूत्र इति 'सपरे' इत्यस्यार्थः । अयमेव गुणकर्मण्येव लादिविधिः । गत्यर्थाकर्मकयोः प्रधानकर्मणोरिति वक्ष्यमाणत्वात् । बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्मकाण्युदाहरति बोध्यत इति । धौ दनश्लोकानां कथं गुणकर्मत्वम्, अत आह–प्रयोजकेति । ण्यन्ते प्रयोजकस्य प्राधान्यात् तद्वयापारव्याप्यस्य माणवकस्य प्राधान्यम् । प्रयोज्यमाणवकव्यापारव्याप्यस्य तु धर्मादेर्गुणत्व- मित्यर्थः । ध्रुवेण अकर्मकघात्वर्थन, युक्तिः योगो येषाम्, चेष्टितेन युक्तिः योगो येषामिति व्य- धिकरणबहुव्रीहिः । तेषामर्थतोऽनुभापणम् ध्रुवयुक्तिष्विति । न केवलं पूर्वाचार्यप्रसिद्धि- मात्रम्, 'योगोऽप्यस्तीत्याह - तेषां होति । तेषां हीति। मासमिति ।। कालभावाध्वगन्तव्याः' इति काला- ध्वनोरपि कर्मत्वम्। प्रयोजकव्यापारव्याप्यत्वाद्देवदत्तस्य प्रधानकर्मत्वम्, १"कालाध्वनोः' इति वा द्वितीया। "तथेति । प्रयोजकव्यापारव्याप्यस्य प्राधान्यं देवदत्तस्य, प्रयोज्यदेवदत्तव्यापार- व्याप्यस्य तु ग्रामस्य गुणकर्मत्वम् । देवदत्तः यज्ञदत्तेनेति शेषः । भाष्ये वचनं १सपरमिदं सूत्रम् । आगमस्य व्याकरणस्य । स्मृतेरनुभवमूलकतया पूर्वमप्येवं स्मरणमस्तीति प्रयोजनप्रतीतेः । - ९ १ अ. - ७ अ. ३ अ. लभ्यते। 'मुख्यं कर्मेति' इति प्रतीकोऽत्र युक्तो भाति, उद्द्योतदर्शनात् । यथेति 'अवयवार्थोऽपीत्यर्थः । महाभाष्यम् अस्मिन्नेव सूत्रे उत्तरत्र । पा. सू. २. ३. ५.. '-अ. १२ सपदमिदं ९ तन्मतानुसारपूर्वकं २ गोरनीप्सिततमत्वात् अन पा. सू. १. ४. १. पूर्वयोगः 'सामान्यमिति' इत्येव प्रतीकः 'अ, ऋ' कोशयोरुपलभ्यते। एतत्पदमत्र प्रदीप नोप- अ. १९ यथेति अ.

·३१४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि अण्य- अयं गुणकर्मणि लादिविधिरित्यर्थः। 'स्वस्य भाष्यकारस्य परिकल्पनेति विग्रहः। नन्वप्रधानेऽ पि गुणकर्मण्यन्तरङ्गत्वाल्लादय इत्युक्तम्, अत आह - नेतुश्चेति । कर्तुः सत इति । न्तावस्थायामित्यादिः। तदेव विवृणोति - गतीति । पूर्वस्माद्विशेषमाह - सर्वेष्विति। तमेव स्पष्टयति -- पूर्वेति । प्रधानकर्मणीति । ध्रुवचेष्टितेत्यनेनेत्यर्थः । एकेषां ण्यन्ते कर्तुश्चेति वादिनाम् । बुद्धिप्रत्यवसानशब्दकर्मकेष्वपि 'माणवको धर्म बोध्यते' 'माणवक. धर्मो बोध्यत्ते' इति प्रयोगद्वयं पूर्वमतेऽपि कश्चिदुपपादितम् । तदाह माणवकमिति । प्रयोज्यकर्मण्येवेति मते तु न प्रयोगद्वयसंभवः । वदन्त आचार्या आहुरित्यग्रेतनेन संवन्धः । अनियममेवाह - धर्मस्येति । विधान्तरेणाप्यनियममाह -तथेति । तदर्थत्वादिति । माणवको धर्म जानात्वितीच्छया प्रयोजकस्य वोधने प्रवृत्तिरित्यर्थः । तत्प्राधान्यात् प्रयोज्यव्यापारस्य प्राधान्यात् । तत्कर्मणः प्रयोज्य- व्यापारकर्मणो धर्मस्य ।। - [२, ४१३-४२३] (रत्नप्रकाशः) केनेति। सामान्येन कारकशब्देन वा विशेपैरपादानादिशब्दवेति भावः । अपादानादिभिरिति। व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिरिति भावः । विशेषकथाभिरिति । विशेप- संज्ञाभिरित्यर्थः । यत्तु कैयटेनोक्तम् "मूतकालश्चात्र न विवक्ष्यते । यथा, "पराजेरसोढः' इत्य- त्रासहिष्यमाणस्याप्यपादानसंज्ञा भवति -- अध्ययनात् पराजेष्यत इति । तेन हेतुकर्तृसंज्ञाभ्यां कथयिष्यमाणस्यापि कर्मसंज्ञा न भवति" इति । तन्न, भूतकालस्य विवक्षितत्वे- ऽप्यपादानादिभिरित्यादिशब्देन हेतुसंज्ञापर्यन्तानां ' ग्रहणसंभवेन प्रकृतसूत्रापेक्षया ' कर्तृहेतुसंज्ञयोः परत्वेऽप्यादिशब्दगृहीताभ्यामकथितशब्देनान्वयसंभवेन च भूतकालस्याविवक्षाकयने मानप्रयोजन- योरभावात् । अत एव अत एव 'पराजेरसोढः' इति दृष्टान्तवैपम्याच्च। परिगणनमुखेनोदाहरणकथन- परं श्लोकवातिकमवतारयति -- किमुदाहरणमिति । एतेन 'नटस्य शृणोतीत्यादावपि कर्मसंज्ञा- प्रसङ्ग इति प्रश्नः' इति कयटो निरस्तः । तदभिप्रायकस्य नटस्य शृणोतीत्यादावतिप्रसङ्गापाद- नस्यवोचितत्वेनोदाहरणप्रश्नासंभवात् । यदप्यनेनास्वरसेन तेनोक्तम् 'अथवापादानादिमिः "सर्वस्य विपयस्य व्यापनादुदाहरणासंभवात् पृच्छति' इति । तदपि न, नटस्य शृणोतीत्यादेरेवो- दाहरणस्य सत्त्वात्। तस्यानुदाहरणत्वस्य सूत्रेणानवगमात् । तस्मात् त्रीण्येवोदाहरणानि, इति प्रप्ट्रय वक्ष्यमाणत्वेन तस्यतादृशाशयकल्पनानौचित्याच्च । उपयोगनिमितमिति । उपयुज्यत प्रत्युपयोगः, ईप्सिततमं पयःफलादि, तस्य निमित्तं गवादि । अपूर्वविधाविति । पूर्वशब्दः परस्याप्युपलक्षकः। विशासिगुणेनेति। विगास्योर्गुणः कर्म, तेनेत्यर्थः । सचते संवघ्नाति आचरितम् अमिमतम् । फपिना मूत्रकारेण। गां दोग्घि पय इति । पय:कमंकगोसंब- घिदोहनाश्रय: मन् वर्तमानभवनाश्रय इत्यर्थः । येपामपादानादिसंज्ञा न विहिता तेऽत्रा- कायितगब्देन विवक्षिता इति मन्यमान: प्रप्टाह-फयिताति। पयोविश्लेपाश्रयत्वाद् गोरिति नावः । अपादानादिसंगाहंस्याप्यपादानादि विगेपाविवक्षा अगायितशब्दायं इति मिद्धान्तमप्रकट- " - "भगमतिपसिल्पना' इति प्रदीप दायने । 'स्व- परिगलनापन्नंगपाठः स्वादिनि गाति । 'मागलाणा: 1 मिनालगेगापि-प्र. पा.मू. १. ४. २६. मविपयग्य प. उपयुज्यत उत्परित्युपयोग :-. • "पिपापियक्षा' इत्यायानन्तरं 'या' त्य- पिरम् -प, प. .

·अ.१ पा.४ आ. ३ त याच- वस्तुतस्तु याचनेनैव अन्व- तेति। - यन्लेव 'यक्षानुरूपवलिन्यायेन तदुदाहरणमुपेक्ष्योदाहरणान्तरमुपादत्ते इदं तीति । पौरवं गां याचत इति । पूरोर्ययातिसुतस्यापत्यं पुमान् पौरव:, गोकर्मकपौरवसंबन्धियाचनाश्रयः सन् वर्तमानभवनाश्रय इत्यर्थः। कथितात्रेति । कथितात्रेति। गोविश्लेपाश्रयत्वात् पौरवस्येति भावः । नादेवेति । यत्क्रियाजनितविश्लेपाश्रयो यः स तद्धातोरपादानम्। याचिक्रियया तु विश्लेष एव न जायत इति याचिं प्रति पौरवस्य नापादानत्वप्रसक्तिरिति भावः । पौरवो ददातीति प्राप्तवापादानसंज्ञा। विशेपविवक्षाभावादेव तत्र कर्मसंज्ञा। एवमेतज्जातीयो- त्तरोदाहरणद्वयेऽपि वोव्यम् । तथा च सर्वेषूदाहरणेषु सिद्धान्तयुक्तिरेकैव कथिता । वरुणाद्धि गां व्रजमिति। गोकर्मकवजसंवन्ध्यवरोधाश्रयः सन् वर्तमानभवनाश्रय इत्यर्थः। कथि- अवरुध्यमानगवामाधारत्वाद् व्रजस्येति भावः । माणवकं पन्थानं पृच्छतीति। पथि- कर्मकमाणवकसंवन्धिप्रश्नाश्रयः सन् वर्तमानभवनाश्रय इत्यर्थः । कथितात्रेति । पथिप्रति- पादकवाक्यविश्लेपाश्रयत्वान्माणवकस्येति भावः । न प्रश्नादेवेति। तथा च प्रश्नस्य विश्लेषा- जनकत्वेन प्रच्छिं प्रति माणवकस्यापादानत्वं न प्रसक्तमिति भावः । पौरवं गां भिक्षत इति। पौरवं गां याचत इत्यनेन तुल्योऽर्थः । अत्र दुहिप्रभृतिग्रहणं तत्समानार्थकधातुमात्रोपलक्षणमिति सूचयितुं भिक्षिणा श्लोकपूरणमाश्रितम् । यद्यपि भिक्षिग्रहणात् स्वरूपपरमेव दुह्यादिग्रहणमिति विपरीतमपि प्रसज्यते, तथापि संप्रदायानुरोधेन तस्योपलक्षणपरत्वसूचकतैवाश्रिता । वृक्षमव- चिनोति 'फलानीति । फलकर्मकवृक्षसंबन्धिचयनाश्रयः सन् ‘वर्तमानभवनाश्रय इत्यर्थ. । कथितानेति। चयनजन्यफलविश्लेषाश्रयत्वादृक्षस्येति भावः । संबध्यत इति । दिवादित्वात् श्यन्, संबध्नातीत्यर्थः । पुत्रं ब्रूते धर्ममिति । धर्मकर्मकपुत्रसंवन्धिव्यक्तवचनाश्रयः सन् वर्तमानभवनाश्रय इत्यर्थः । पुत्रमनुशास्ति धर्ममिति । धर्मकर्मकपुत्रसंवन्ध्यनुशासनाश्रय: सन् वर्तमानभवनाश्रय इत्यर्थः । कथितात्रेति। धर्मरूपेण कर्मणाभिप्रेयत्वात् पुत्रस्येति भावः। इदानीं सिद्धान्तिनिदर्शितेष्वष्ट- सूदाहरणेषु त्रीण्येव स्थितानीति मन्यमानः प्रष्टोपसंहरति -तस्मादिति । यस्मादन्येषु पञ्च- सूदाहरणेषु यथायथमपादानादिसंज्ञा विहिता तस्मादित्यर्थः । वस्तुतस्त्वष्टावप्युदाहरणानि भवन्त्येवेति प्रागेव प्रपञ्चितमस्माभिः। परिगणनाच्च नटस्य शृणोतीत्यादावतिप्रसङ्गो न भवति । यत्तु कैय- टेनोक्तम् 'गां दोग्धीति । दोहनेनाप्यमानत्वेऽपि गोरीप्साप्रकर्षाभावात् तमप उपादानात् प्रकर्षस्य विवक्षितत्वादप्राप्ता कर्मसंज्ञानेन विधीयते' इति । तन्न, निःसारणात्मकदोहनेन पयस एवाप्यमाने- त्वादीप्सिततमत्वाच्च। अन्यथाप्यमानेप्सितत्वमात्रेणैव "तथायुक्तं चानीप्सितम्' इति कर्म- संज्ञासंभवेन 'अप्राप्ता संज्ञानेन विधीयते' इति तदुक्तं व्याहन्येत । यदप्युक्तं तेनैव 'पौरवं गामिति । पौरवेण गां दिदापयिषत इत्यर्थः प्रतीयते' इति । तदपि न, तस्य तादृशार्थकत्वे मानाभावात् । एवं 'गौव्रजं प्रविशति, गवा व्रजं प्रवेशयतीत्ययमत्रार्थः, आचिख्यापयिषति पन्यांनं माणवकेनेत्यर्थः, वृक्षण फलानि त्याजयतीत्यर्थः, पुत्रो धर्म प्रतिपद्यते, पुत्रं धर्म प्रतिपादयतीत्यर्थः' इत्यपि तदीयवाक्या- र्थवर्णनं यत्किचिदिति सुधीमिराकलनीयम् । इदानीं कश्चित् सुवुद्धिः श्लोकनिदर्शितानामष्टा- नामप्युदाहरणत्वं युक्तमेवेति विदित्वा पृच्छति – अथ य इति। घातूनामिति निर्धारणे षष्ठी। - . लौ. न्या. द्वितीयभागे पृष्ठम् ६५. 'यद्यपि दिवादी बन्धधातुर्न पठचते, तथापि क्रयादौ पठितस्य बन्धधातोरेव श्यनीदं रूपं भवतीति ज्ञेयम् । ननु क्रयादिपु पठितस्य कथं दिवादित्वप्रयुक्तः श्यन्निति चेत्, उच्यते। पुषादीनामन्ते वृत्करणं पुषादि- मात्रस्य, न तु दिवादेरपि, दिवादिस्त्वाकृतिगण इति पक्षेऽस्माच्छ्यनः संभव इत्याशय इति । यस्मादिति पा. सू. १.४. ५०. ३ फ.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - कुत इत्यर्थः। तथा च 'द्विकर्मकाः' इत्यत्र घातव इति शेपो न्यायसिद्धः । तेषामिति। संबन्धसामान्ये षष्ठी, तेभ्य इत्यर्थो विवक्षितः। कथित इति । प्रधान इत्यर्थः। अकथित इति । अप्रधान इत्यर्थः । तत्र प्राधान्यं नाम "कर्तुरीप्सिततमम्' इति सूत्रविहितत्वम् । अप्राधान्यं नाम तदन्यत्वमिति ज्ञेयम्। एतेन 'सर्वोदाहरणवाद्याचार्य उदाहरणत्रयवादिनं स्वमतात् प्रच्यावयितुमाह अथेति । इति निरस्तम्। चटके ब्रह्मास्त्रप्रयोगवन्मन्दबुद्धिमुदाहरणत्रयवादिनं प्रत्याचार्यस्यतादृशप्रश्नस्यायो- गात्। आचार्य प्रत्येवान्यस्यायं प्रश्न इति वक्तुमुचितत्वाच्च। यदप्युक्तं तेनैव "इहासंर्कीतित- पर्यायस्याकथितशब्दस्य ग्रहणे विवक्षाभेदाद् 'गां दोग्धि पयः' इत्याद्यपि भवति, 'गोर्दोग्धि पयः' इत्याद्यपि भवति। पूर्वोक्ते तूदाहरणत्रये कर्मसंजवेत्येपा व्यवस्था" इति। तदपि न, प्रकृत- सूत्रेऽकथितशब्दस्याविवक्षितपर्यायस्यैव ग्रहीतुमुचितत्वात् । असंकीर्तितपर्यायग्रहणेऽभिमतोदाहरण- स्यैकस्याप्यसिद्धयापत्त्या 'विवक्षाभेदात्' इत्यादिस्वोक्तव्यवस्थाव्याघातात् । पूर्वोक्तोदाहरण- त्रयेऽपादानसंज्ञाया अपीष्टत्वेन 'कर्मसंज्ञव' इत्यवधारणे मानाभावाच्च । आचार्यदेशीयः कश्चिदाह कथित इति । प्रधान इत्यर्थः। एतेन 'प्रधानाप्रधानसंनिधौ प्रधानस्यैवाभिधानस्य न्याय्य- त्वात्' इति कैयटो निरस्तः। कार्यविपये तस्याः परिभापायाः प्रवृत्तावपि शब्दस्वभावलभ्या- भिधानविपये तत्प्रवृत्त्ययोगात् । 'अप्रधाने दुहादीनाम्' इति सिद्धान्तभङ्गापत्तेश्च । गुणकर्मणि अप्रधाने कर्मणि । षष्ठी कुर्यात् तदा गुण इति । यदापादानादिविशेषसंज्ञाभिरविवक्षितत्वाद् गुणकर्मताप्रसङ्गस्तदा सामान्यभूतकारकत्वस्याप्यविवक्षायां कर्मत्वस्याप्यभावात् संवन्धसामान्याश्रया पप्ठी भवतीति भावः । कथमिति । अकारक शकथितादिति। तत्र 'अकथि- तात्' इति भावप्रधानो निर्देशः । हि यस्मादपादानादिविशेपकथामि: कारककथया चाकथित- मविवक्षितं तस्माद् गुणकर्मताहमकारकमिति कृत्वेति भावः । कारकत्वादिविवक्षायां किं स्यादि- त्यत आह- कारकं चेतु नाकयेति । कारकत्वविवक्षायामपादानत्वादिविवक्षापि भवतीत्य- कथाश्रया पप्ठी न भवतीति भावः। तर्हि तदा का वा विभक्तिः कर्तव्ये ति पृच्छति अयति । यां यामिति। अपादानादिविवक्षायां पञ्चम्यादिका भवेत् । तदविवक्षायां प्रकृतसूत्रेण कर्म- संज्ञायां द्वितीयेति भावः । सा भवेदिति । यद्यपि 'यां याम्' इति यच्छब्देन वीप्साविशिष्टार्थस्य निर्देशात् तथा तच्छब्देनापि 'सा सा' इति द्विरुक्तेनैव तस्य परामर्श उचितः, तथापि यच्छब्देन निर्दिष्ट एव तत्प्रयोगगतेन तच्छब्देन परामृश्यत इति द्विरुक्ति विनापि तेन तत्परामर्शसंभवात् छन्दो- मङ्गाभावाच्च तथोक्तम् । तद्व्याख्याना भगवता तु तच्छब्देऽपि द्विगवितरुचितेति तथव 'सा सा' इति प्रत्युक्तम् । दुह्यते गोः पय इति । गोरिति पञ्चमी, पय इति प्रथमा। इदमेकदेशिमतं दूपयिप्यत इति नैतदादर्तव्यम्। एवं 'याच्यते पौरवात्' इत्यपि। यत्तु कयटेनोक्तम् "ननूदाहरणत्रयवादी पौरवस्य कमंत्वमिच्छत्येवेति कधं पौरवादित्युक्तम् । उच्यते, न्यायस्य समानत्वादनाप्यपादानत्वं मन्यते। तयाहि .'याच्यते पौरवात् कम्बलः' इत्यस्य पौरवात् कम्बल मादित्स्यत इत्यर्थः । ततो बुद्धिकृतस्यामापायस्य संभवः" इति, तत् सर्व स्वाज्ञानपरम्परामूलकमेव, न तु किंचित् तत्र युगितयुक्तमिति मुधिय एव विदांनुर्वन्तु। उपतमेकदेगिमतमन्यः कश्चिदाचायंदेशीयो दूपयति --- फपितेऽभिहित इति । लादिमिर्गुणकमणि पष्ठी या स्यात्, ययाययं पञ्चम्यादयो वा 'स्युरिति दोपः। तत्र लादिमिः कथिते प्रधानेऽमिहिते मतीत्यन्वयो शेयः । तय विधिरिति। तवैवायं विधिहादेः प्रधाने मर्मणि लादयो भवन्तीति, न त्वन्यस्य । तथा च निर्मूलत्यादयुपतमिदमिति नन्ययं विधिमंव गवतु। एतदधस्त्वन्यरप्पभिमत इति नास्य निर्मूलतेत्यत आह - -- . नाव:। १ 'म्युरिति' इत्यस्यानन्तरम् तिमलोपिकः -प, फ. 'पा. ग. १.४. ४९.

·अ.१ पा.४ आ.३ ३१७ त्वमतिरिति। तव मतिरिति । पृषोदरादित्वादन्त्य लोपो वान्यपर्यायस्य त्वशब्दस्य वा युष्मद- स्मदर्थपरत्वमिति भावः। एवं त्वविधिरिति पूर्वत्र ज्ञेयम्। लादिविधिरिति । लादयो लकृत्यक्त- खलाः। तद्यथा—गौर्दुह्यते पयः, गौर्दोग्धव्या पयः, गौर्दुग्धा पयः, गौः सुदोहा पयः । एवम- न्येषां दुहादीनामूह्यम् । यदा तु गवादेरपादानादिविशेषविवक्षा कारकत्वाविवक्षा वा तदा गवा- दिशब्दाद्यथायथं षष्ठीपञ्चम्यादिकं भवति, गुणकर्मणोऽभावात् प्रधानकर्मण्येव लादयो भवन्ति । 'सपरे' इति सप्तमी पष्ठ्यर्थपरा । सामान्य एकवचनम् । परशब्दः परसूत्रविषयण्यंन्तपरः । तथा च दुहादीनामुत्तरसूत्रविषयाणां चाप्रधाने कर्मणि लादय इति फलितम् । केषांचिद्द्विकर्मणां धातूनां प्रधाने कर्मणि लादयो भवन्तीत्याह --- धुवचेष्टितयुक्तिष्विति । ध्रुवयुक्तयोऽकर्मका इति प्राचां संकेतः। तेषां कालादिकर्मणा उत्तरसूत्रविषयकर्तृकर्मणा च तेषां द्विकर्मकता। तत्र प्रागुक्तप्रधानकर्मणोः संभवात् । धात्वर्थाश्रयत्वप्रयुक्तं प्राधान्यं कर्मणो ज्ञेयम् । · चेष्टितयुक्तयो गत्यर्थाः। अनल्पमतेः महामतेरित्यर्थः । एतेन 'मेधाविन इत्यर्थः' इति कैयटो निरस्तः । मतिमेधयोभिन्नत्वात् । स्मरतेति । तथा चाचार्यपारम्पर्यागतमिदं मतं समीचीनम्, समूलत्वा- दिति भावः । अन्येषामाचार्याणां मतमाह अपर इति। प्रधानकर्मणीति। इदं सामान्य- वचनम्। अस्यापवादः - अप्रधाने दुहादीनामिति । ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण इति । तेन पूर्व- मतप्रसक्तो द्विविधप्राधान्याश्रयणप्रयुक्तो दोषो नेत्यस्य पक्षस्य विशेष इति भावः । प्रकृतसूत्र- विषयतया तु दुहादय एव द्विकर्मका दर्शिताः। लादिविषयतया त्वन्येऽपि दर्शिताः । 'अजा नीयते ग्रामम्' इति च धात्वन्तरं प्रकृतसूत्रविषयतया चोदाहृतमिति ।। [२, ४२३-४२९] (उद्दयोतनम्) दुह्यादेरुक्तत्वात् प्रश्नायोगं निराह दुह्यादीति । 'नटस्य शृणोति' इत्यादिनिवृत्त्यर्थादित्यर्थः। न प्राप्नोतु, अत आह -- दृश्यते चेति । दृश्यते चेति। ननु बुद्धयाद्यर्थानामपि द्विकर्मकत्वाङ्गीकारात् 'गत्यर्थानाम्' इति विशेषोपादानमयुक्तम्, अत आह - उत्तरेति। "दण्डि- न्यायेनाजहल्लक्षणया पञ्चविधानामपि ग्रहणमित्याशयः । शतमिति । शतेन देवदत्तस्याभिभवः क्रियत इत्यर्थः। 'जि अभिभवे' इत्यस्य ग्रहणम्, न तु 'जि जये' इत्यस्य, अकर्मकत्वादित्याहुः । 'संभवादित्यध्याहारमसहमानो भावप्रधानो निर्देश इत्याह - अथवेति । नयते: प्रापणार्थत्वात् तत्रैवाजाया: कर्मत्वं संमवति, अत आह-नयतिस्त्विति। नीयत इति । यद्धातुपरेण लकारेण यत्कर्माभिधीयते तत् तद्धातुवाच्यक्रियाया एव कर्म । अन्यथा 'भुज्यते' इति लकारेण ग्रामादे- रप्यभिधानप्रसङ्गात् । अतो 'नयतिपरेण लकारेण वाच्याजा तद्वाच्यप्रापणरूपक्रियाकर्मैवेति 'नीवह्योः' इत्यादि बक्तव्यमेवेति समुदायार्थः। भावग्रहणं 'गोबलीवर्दन्यायेनेत्याशयेनाह मासेति । . हिषु लक्ष्यमाणेषु तदन्तर्गतस्याविशेपाइण्डि- शब्देन परिग्रहः' इति दण्डिन्यायः तत्त्वबिन्दी वाचस्पतिमिश्रेणोक्त इति लौ. न्या. द्वितीय- भागे पृष्ठम् ३७. 'सद्भावादित्यध्याहारम् - अ, ऋ. यस्माद्धातोः परेणेति विग्रहः । 'नयतेः परेणेत्यर्थः । 'लो. न्या. प्रथमभागे पृष्ठम् २५. .' तकारोत्तराकारस्य लोप इत्यर्थः । विशेषविवक्षायां पञ्चम्यादिकम्, कारकत्वा- विवक्षायां षष्ठी चेति भावः । उत्तरसूत्रनिर्दिष्टानां गत्यादिबोधकानां शब्द- कर्मणां चेत्यर्थः । न प्राप्नोति ५ 'दण्डिनो गच्छन्तीत्यत्र दण्ड्यदण्डिषु समू- ३ ७ - अ.

·३१८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - - - भावस्य कालत्वे सत्येवं स्यात्, तदेव कुतः, अत आह निर्मातेति । 'मासेति । सूर्यपरिस्पन्द- रूपक्रियात्मको मासादिरित्यर्थः। गन्तव्यविशेषणस्य प्रयोजनमाह गन्तव्यतयति। नन्विति । द्वितीयार्था संज्ञा, सान्यतः सिद्धेति वचनवैयर्थ्यमित्यर्थः । समाधत्ते 'गोदोहादीनामिति । साधारणं समाधानमाह -कालाध्वनोरपीति । इदानीं वचनं विनापि कर्मत्वसिद्धिमाह --यदेति । अङ्गीकृत उपात्तो धात्वन्तरार्थो येनेति विग्रहः। पूर्वेण "कर्तुरीप्सिततमम्' इत्यनेन। तदेवो- पपादयति-तथा होति । एतद् भाष्यकारस्य संमतमित्याह तथा चेति । 'आस्यते मासः, शय्यते क्रोशः' इत्यत्र कर्मणि लकारसिद्धयर्थ कर्मवद्भावो वक्तव्य इति चोदिते, 'न वक्तव्यः, 'प्राकृतमेवेदं कर्म' इति "कालाध्वनोः' इति सूत्रे भाष्यकारो वक्ष्यति । अत्र दर्शने 'यदा त्वङ्गी- कृत' इत्याद्युक्तदर्शने। न्यायस्येति । 'मासं भुङक्ते देवदत्तः' इत्यत्र मासं 'भुजिक्रियया व्याप्नोतीत्येवं वक्तुं शक्यत्वात्। एवं च 'मास आस्यते' इतिवन्मासो भुज्यत इति प्रयोगोऽस्मिन् दर्शनेऽङ्गीकृत इत्याहुः। संपूर्णदेशस्य न स्वापसंवन्धः, अत आह - संस्त्यायेति। ग्रामादिनि- वासविशेपः संस्त्यायविशेषः । कर्मधर्माणाम् ईप्सिततमत्वद्वेष्यत्वोपेक्ष्यत्वानाम् । तदेवाह - ईप्सितेति। कपिलकेति। "कृपो रो ल:' इति सूत्रस्थात् "कपिलकादीनां वा' इति वातिकात् पक्षे लत्वमित्यर्थः। ईप्सेति । पय एवेप्सिततमम्, न गवादिकमित्यर्थः। अविधाने हेतुः प्रधानेति। लाद्यभावात् कल्मनोऽपरिसमाप्तत्वमित्येतद् दूपयति - दुहादीनामिति । परस्तादिति । कल्म नोक्तमित्यनेनेत्यर्थः । ननु नटस्य शृणोतीत्यत्र धात्वर्थ क्रियायोगा पप्ठ्यस्ति, न तस्य कर्मत्वमिष्यते, अत आह - धातुशब्देनेति । शृणोतिक्रियाकर्मणः 'गाथादेन "श्रवणक्रियाजन्यत्व- मिति नटस्य नि] कर्मत्वप्रसङ्ग इति भावः। प्रधानकर्मण्यतिव्याप्ति निराह-प्रधान इति । अनारभमाणः निरस्यमानः"। अनुक्ती हेतुमाह यस्मादिति । कल्मकर्मणोरर्थमेदामावात् पृथडनोक्तमिति भावः । "तदुक्तापरिसमाप्तिरकथितकर्मणो नास्तीत्याह - दुहादीनामिति । फल्मसंज्ञवस्य कर्मत्वाभावेन तत्र विहितलादीनामभावप्रसङ्गादित्यर्थः । रस्य लत्व- मिति विग्रहमभिप्रेत्याह रेफस्येति । पाठद्वयेऽपि विवक्षितमर्थमाह-एतदुक्तमिति । ययेति । पांसुरस्यापि कपिलकादित्वात् पक्षे लत्वम् । अप्रधानेऽपि लाद्यङ्गीकारान्न संज्ञाभेदस्य प्रयोजनमित्येव तत्त्वम् । अत्र परिगणनात् 'कटं करोति' इत्यय कर्मसंज्ञार्थ तत्सूत्रं स्यात्, अत आह --परिगणनमिति। कथितत्वमेवाह - वारणेति। आरव्यमिति। गवामीप्सिततमत्वात् परा फर्मसंज्ञा भवति, नापादानसंजेत्यर्थः । 'यत्तु कथितम्' इत्यनेनैकवाक्यतया 'ईप्सितयुक्तं च' इत्येतद्योजयति ईप्सितेनेति। संज्ञासिद्धचर्य कर्मेत्यादिः। पूर्वसूत्रं "कर्तुरीप्सिततमम्' इति - -- -- . " १ - 'गोदोहनादीनामिति-अ, ऋ. पा. मू. १.४. ४९. न्यानाविरमित्यर्थः। पा. गू. २. ३. ५. मुगिनिया व्याप्नोतीत्येवं 'पा. मु. ८. २. १८. पा.गा. ८.२.१८-३. प्रियायोगान् पटग्नि-प्र. १ श्यमन्तात् कर्तरि शानन्। अस्यते: परस्मै- पदित्येऽपि 'उपमर्गादस्यत्यूह्मोविचनम्' इति यातिनेनात्मनेपदम् । ब्दकगणोरयं अ; शब्दमागणोज्यं -प्रा. " तदुगतापरिगमापिरस्य मर्मण: "मेरे ऐति एलेनाप्नंमट्टप्रदीपपाठ: 'तम्य गंगागिटपर्यम्' ति गूच्यते। ग्यमानप्रदीपपुग्नरोए 'तत्य गगंमंशामिदम् गाग्नि । पा. ग. १.४.४९. - . १ - গানিলি ·अ.१ पा.४ आ.३ स सूत्रम् । विषयेति । 'यवेभ्यो गां वारयति' इत्यत्र। सूत्रं. संज्ञाविधायकम्, न त्वकथितशब्द:, तदर्थो वा, अत आह-सूत्रेति । उभयत्र षष्ठीसंभवासंभवाभ्यां प्रश्न इत्याह - 'प्रधानेति । ग्रहणाग्रहण कल्पद्वयोत्थितिमाह - यदीति ।, स्मयते. उभयथेत्यनेन । वाचनिकमिति। अत्र 'गुणकर्मणि द्वितीया वाचनिकीत्यर्थः। ननु प्रधानाप्रधानन्यायेन प्रधानकर्मण्येव षष्ठी, गुणकर्मणि तु द्वितीया तत्र प्राप्ता, षष्ठयेव वचनसाध्या, न तु द्वितीया, अत आह न विति। न्यायः षष्ठयां नास्तीत्यर्थः । षष्ठयां तदभावं दर्शयितुं न्यायस्य विषयमाह -- यत्रेति । 'अजा ग्रामं नीयते' इत्यत्रैकेन लकारेण भिन्नकक्ष्यकर्मद्वयाभिधानासंभवात् प्रधानकर्मवाभिधीयते, गुणकर्मणि तु द्वितीया। षष्ठ्यां तद्वैधर्म्यमाह -- षष्ठीति । यथा “कर्मणि द्वितीया' इति विधीयमाना द्वितीया 'अजां नयति ग्रामम्' इति गुणप्रधानयोर्भवति। विभक्तिद्वयस्य कर्मद्वयप्रतिपादकत्वेन 'नीयते' इति लकारवद्विरोधाभावात् । एवं "कर्तृकर्मणोः कृति' इति षष्ठयपि कर्मद्वयेऽपि पृथग् विधीयत इति विभक्तिभेदेन विरोधाभावान्न प्रधानाप्रधानन्यायोऽत्र । तथा च नित्यप्राप्ता पष्ठी "उभयथा' इत्यनेन विकल्प्य इत्यर्थः। एतेनादिशब्दो व्यवस्थावाच्येवेति प्रदीपकारस्याभिमतम्, प्रकारवाचित्वे तु गुणकर्मणि षष्ठी विकल्पेन विधीयत इति ज्ञेयम् । भाष्ये 'नेता' इति तृजन्तम् । [२, ४२३-४२९] (रत्नप्रकाशः) विशेषपरिज्ञानाय पृच्छति के पुनरिति । नीवह्योहरतेश्चापीति । चशब्दात् कर्पतेरत्र ग्रहणं ज्ञेयम् । तथा च "कृत्यानां कर्तरि वा' इति सूत्रे भगवतोक्तम् "आक्र- प्टव्या ग्रामं शाखा' इति । वस्तुतस्तु नीप्रभृतयश्चत्वार एकार्थका एव फलन्तीति प्रपञ्चार्थं . पार्थक्येन ग्रहणम्। चकारस्तूक्तसमुच्चायक एव। यत्तु माधवेनोक्तम् --- 'जयतेः कर्षतेर्मन्येर्मुषेर्दण्डयतेः पचेः । तारेाहेस्तथा मोचेस्याजेर्दीपेश्च संग्रहः ।। कारिकायां चशब्देन सुधाकरमुखैः कृतः। इति । तत्र कारिकाशब्देन 'दुहियाचि' इत्यादिकारिका. 'नीवह्योः' इत्यादिप्रकृतकारिका चाभिमता । अत्रत्यचकारेण कर्पतेर्ग्रहणम्, अन्येषां त्वन्येनेति" भावः। वस्तुतस्तु "सोऽपि चकार उक्तसमुच्च- यार्थ इति वक्ष्यते। गत्यर्थानामिति । उत्तरसूत्रोपात्तानामुपलक्षणमेतत् । तदुदाहरणानि दुह्यते गौः पयः, निःसार्यते गौः पयः। याच्यते पौरवो गाम्, मिक्ष्यते पौरवो गाम्। अवरुध्यते ब्रजो गाम्, प्रतिवध्यते ब्रजो गाम्। पृच्छचते माणवकः पन्यानम्, अनुयुज्यते माणवकः पन्थानम् । चीयते वृक्षः फलानि, आदीयते वृक्ष: फलानि । उच्यते माणवको धर्मम्, भाप्यते माणवको धर्मम्। अनुशिष्यते माणवको धर्मम्, प्रतिपाद्यते माणवको धर्मम् । जीयते देवदत्त: शतम् । . . . 'प्रदीपे 'प्रधान कार्मण्यभिधेये' इत्यत्र 'प्रधान- कर्मण्यभिधेये' इत्यानं मट्टपाठ इति भाति । पाल्पयोरस्थितिमाह-अ. 'गुणगमंणीत्यस्यानन्तरम् इतिगब्दोऽधिना:-अ. परिमापा १०६. २ लादीनाहुरित्ययादिगब्द इत्यर्थः । 'तुमब्दो नास्ति -अ. तृमन्तयोगे पष्ठीनिधादिन्यायः । पा. गु. २.३.७१. महामाप्यम् २.३.७१. मापवीययावतो नायगावाचलनम् । हिमानीत्यनत्यति मायः । मिपानीमा मिसानोला । ५ पा. न. २.३.६५.

·३२० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि , मथ्यतेऽम्बुधिरमृतम्, विलोड्यतेऽम्बुधिरमृतम् । मुष्यंतेपह्रियते वा देवदत्तः शतम्। दण्ड्यते देवदत्तः शतम्। पच्यते उदुम्बरः फलम्। नीयते, प्राप्यते, उह्यते, ह्रियते, 'कृष्यते वा शाखा ग्रामम्। गम्यते देवदत्तो ग्रामम् । वोध्यते देवदत्तो धर्मम् । - आश्यते वटुरन्नम् । अध्या- प्यते माणवको वेदम्। शाय्यते देवदत्तो निशाम्। तार्यन्ते वानराः समुद्रम् । ग्राह्यते देव- दत्तः कन्यायाः पाणिम्। मोच्यते त्याज्यते देवदत्तः कोपम् । ‘दीप्यन्ते शिष्याः शास्त्रार्थमिति । अत्रेदं तत्त्वम् - अर्थनिबन्धनेयं संज्ञेति तावन्निविवादम् । तथा च दुहेस्त्यजनोपसर्जनं त्याजनं निस्सरणोपसर्जनं निस्सारणं चार्थ इति ण्यन्तानां निस्सारिमोचित्याजिप्रभृतीनामणी कर्तुर्णी कर्मत्वं प्रकृतसूत्रेण सिद्धम् । तथा नीधातोः प्रापणार्थकत्वात् तदर्थानां गत्यर्थ- प्रकृतिकण्यन्तानां प्रयोज्य: कर्ता कर्मसंज्ञक: प्रकृतसूत्रेणापि भवति । : उत्तरसूत्रे गतिग्रहणं प्रपञ्चार्थ कर्तृत्ववाधनार्थ च । तथा चिञ उपादानार्थकत्वात् तदर्थानां जिमथिमुपिदण्डयघीङ- प्रभृतीनां कर्मयुक् कर्म भवति । तथा याचिसमानार्थकत्वे मिक्षिप्रभृतीनां ग्रहणं सिद्धमिति मिक्षि- ग्रहणं प्रपञ्चार्थम्। तथा अविशास्योरेकार्थत्वादन्यतरग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । तेन ण्यन्तानां प्रकाशि- प्रदीपिप्रभृतीनां प्रयोज्यकर्मयुजः कर्मत्वम् । तथा चायं संग्रहः - दुह्याच्पप्रच्छिचिरुध्या दुह्यादयः स्मृताः । न्यादयः स्युनयत्यर्था, ण्यन्तगत्यर्थकाश्च ते॥ कर्तृकर्मत्वसाहित्यं परसूत्रगतेनहात् । प्रपञ्चायं मिक्षिशासिहवह्यादिनिदर्शनम् ॥ इति । यत्तु कौस्तुभकृतोक्तम् ""कर्तुरीप्सिततमम्' इति सूत्रे "यर्थः पचिः' इत्यादि भाष्यम्, तन्मता- न्तरेण । अन्यथा 'तण्डुलानोदनं पचति' इति प्रयोगस्य यथाश्रुतस्योपपत्ती कि मुधा क्लेशेन" तन्न, विक्लेदनादिरूपक्रिययौदनस्याप्तुमिप्टतमत्वाभावेन कर्मसंज्ञाया अप्रवृत्तौ तस्य तदुप- पादनार्थ पचेद्वर्यर्थताया भगवताश्रितत्वेन "कर्मवत् कर्मणा' इति सूत्रे "उदुम्बर: "स लोहितं फलं पच्यते' इत्यधिकरणस्य कर्मवद्भावप्रदर्शनेन चोमयोरेकमतपरत्वे वाधकाभावात् । न चैवं 'स्थाली तण्डुलानोदनं पचति' इति त्रिकर्मकतापि पचे: स्यादिति वाच्यम्, इष्टापत्तेः। विक्लेदनांशे द्वि- कर्मकताया एव सत्वात् तदपेक्षया द्विकर्मकताव्यवहारोपपत्तेश्च । यदप्युक्तं तेनैव "ग्राहेद्विक- मंकत्वं बहवो न मेनिरे। अत एव "तमादौ कुलविद्यानामर्यमर्थविदां वरः । कन्यानां पाणिमग्राहयत् पिता।' इति कालिदासश्लोके पूर्वार्धे ग्रहेवुद्धयर्थतया "गतिबुद्धि' इति मूत्रेणाणी कर्तुः कर्मत्वात् 'तम्' इति योजयित्वा, उत्तराचे तेनेति विभक्तिविपरिणामेन व्याचख्युः । अत एव च "अजिग्रहत् तं जनको धनुस्तद्येनादिदद्दत्यपुरं पिनाकी। जिज्ञासमानो बलमस्य बाह्वोहसनमाडक्षीद्रधुनन्दनस्तत् ।।' इति भट्टिप्रयोगो जयमङ्गलायामित्यं व्यायातः – अजिग्रहत् अनेन धनुपा भगवता त्रिपुरदाहः गृत इति चोधितवानिति । युक्तं चैतत् -- श्रीरघुपति प्रति नियोगकथनानौचित्येन स्वरूपो- इति । पश्चात् पार्थिव- ११५ ८ "प्यते' इति नास्ति गन्दमोस्तुमे द्वितीयमागे पृष्ठम् १३२. पा. ग. १.४.४९. मागाप्पा १,४.४९. पा. ग. ३,१.८७. महामाप्यम् ३. १. ८७. मुलोहितं-प. मन्दकौस्तुमे द्वितीयमागे पृष्ठम् १३२. रघुवंगः गगं. १७. ग्लो. ३. "पा. गू. १.४.५२. " मट्टिनाय्ये सगं. २ लो. ४२. . १॥

·अ.१ पा. ४ आ.३ . पस्थापनस्यैव. कर्तव्यत्वात् । “एतेन "अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक' इति व्याख्यातम् । नहेर्बुद्धयर्थत्वात्" इति। तदपि न, गतिबुद्धयादिसूत्रे बुद्धिशब्देनेन्द्रियकरणको- पादानरूपसामान्यार्थस्य गृहीतत्वेन ग्रहेश्चेन्द्रियकरणकोपादानार्थकत्वाविशेषेण द्विकर्मकताया औ- चित्येन चोक्तकालिदासमट्टिश्लोकयोः सर्वसंमतार्थपरताया युक्तत्वेन तदन्यथाव्याख्यानस्यैवासंगत- त्वात् । ननु ज्ञानेन्द्रियकरणोपादानार्थस्य बुद्धिशब्दस्येन्द्रियकरणकोपादानलक्षकत्वे किं प्रमाणमिति चेन्न, कारिकागतचशब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थकत्वाश्रयणे यत् प्रमाणं तस्यैव तत्र मानत्वात् । . . चशब्दो हि लोके उक्तसमुच्चयार्थकत्वेनैव प्रयुज्यते। तत्रोक्तत्वांशपरित्यागेन समुच्चयार्थकतासामान्येन लक्ष्यानुसारेण लक्ष्यदशिभिरनुक्तसमुच्चयार्थकताश्रीयते, तथैवेन्द्रियकरणकोपादानरूषार्थपरत्वस्यैव बुद्धिशब्दस्य तत्राश्रयणमिति सर्वमनवद्यम्। नन्वेवमपि 'कारिकायां चशब्देन' इति माधवोक्तं भवद्भिरप्युपेक्षितमिति चेन्न, उपायस्योपायान्तरादूषकत्वात् । दुह्यादिशब्दानां गत्यादिसूत्रे गति- बुद्धिप्रत्यवसानशब्दानां चार्थविशेषकतायाः सर्वसंमतत्वेन तयैव जयत्यादीनां धातूनां संग्रहोपपत्ताव- नुक्तसमुच्चयार्थकतायाः कारिकागतचशब्दस्याश्रयणे परिगणितार्थत्यागप्रयुक्तदोषापत्त्या तत्परिहाय तत्रत्यचशब्दस्योक्तसमुच्चायकताया एवौचित्येन तदंशे एव सुधाकरादेरुपेक्षौचित्यात् । इतरथा त्वर्थे वा चकार: सोऽयम्, तच्चोपलक्षणमर्थनिर्देशो नेत्यस्येत्यपि तद्व्याख्यानसंभवाच्च । यदप्युक्तं तेनैव "ग्राहेढिकर्मकताभ्युपगमपक्षे तु "जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम्' इति न सिध्येत् । तत्र हि 'ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इति 'वक्ष्यमाणरीत्या प्रयोज्ये घेनुरूपे कर्मणि क्तः स्यात् । तथा च जायया गन्धमाल्ये प्रतिग्राहिता येति विग्रहे बहुव्रीहिरेव न स्यात्, त्रिकतः शेपस्य भाष्ये स्थित- त्वात्। सत्यपि वा तस्मिन् पुंवद्भावो दुर्लभः। सिद्धान्ते तु जायाप्रतिग्राहिते गन्धमाल्ये ययेति विग्रहः । जायानिष्ठप्रेरणविषयीभूतं गन्धमाल्यकर्मकं यत् प्रतिग्रहणं तत्कीमित्यर्थः" इति । तदपि न, तत्र प्रतिपूर्वकस्य ग्रहेरनुपूर्वकजानातेरिवोपादानार्थकत्वाभावेन द्विकर्मकत्वाप्रसक्त्येष्ट- सिद्धेः। यदप्युक्तं "तेनैव "स्यादेतत् - अपादानाद्यविवक्षायां द्विकर्मकतास्तु। तद्विवक्षायां तु 'जायाप्रतिग्राहित' इत्यादि सेत्स्यतीति। मैवम्, 'हरतेश्च' इति चकारेण समुच्चितानां 'जयत्या- दीनामकथितसूत्रविषयत्वेऽपि तथैव च' इति समुच्चितानामणौ कर्तुगौं कर्मताभ्युपगमात्। गत्यर्थैः साहचर्यात् । अत एव तार्यादयः पृथगेव संगृहीताः। युक्तं चैतत्। ग्रहणकर्तृत्वाविवक्षायां प्रयोजकस्य हेतुत्वाभावे णिचो दुर्लभत्वात् । न चैवं दीपिग्रहणवैयर्थ्यम्; अकर्मकत्वादेवाणी कर्तुणों कर्मत्वसिद्धेरिति वाच्यम्, ण्यन्ताणिचि तत्सार्थक्यात्। शिष्याः तत्त्वं दीपयन्ति, तानसी प्रेरय- तीति ह्यर्थः" इति। तदपि न, तत्र शङ्काग्रन्थस्यैव युक्तत्वात्। 'हरतेश्च' इति चकारेण जय- त्यादिसमुच्चयः, 'तथैव च' इत्यनेन तार्यादयः समुच्चिता इत्यस्य स्वमनीपामात्रपरिकल्पिततया तत्परिकल्पनापक्षे जयत्यादीनां सर्वेषां मुख्य कर्मणि लादिप्रसक्त्या च तदाश्रयेण तत्परिहारस्य तुच्छत्वात् । तार्यादीनामपि कर्पत्यन्यजयत्यादिवत् 'दुहियाचिरुधि' इत्यादिश्लोकगतचशब्दस- मुच्चेयत्वेनापादानादिविशेपाविवक्षायामेव तार्यादिकर्मयुजः कर्मताया औचित्येन गत्यादिकर्तुरिव तत्कर्तुः कर्मताभ्युपगमे मानाभावात्। शङ्कितुर्मते वैवक्षिकस्य कर्तृत्वस्य घेन्वाः सत्त्वेन णिज- मावापादनानौचित्यात् । दीपिग्रहणस्यापि जयत्यादिग्रहणवत् सार्थक्येन तदानर्थक्यापादनस्य ५ 'कुमारसंभवः सर्ग. १ श्लो. ५२. नयत्यादीनां २ प. रघुवंग: सर्ग. २. दलो. १. अमेव माय इत्यर्थः। गन्दकोस्तु द्वितीयमागे पृष्ठम् १३३. नपत्यादीनां १ त्वंदो वा प,फ. - गब्दकोस्तुमे द्वितीयमागे पृष्ठम् १३२.

·३२२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - ण्यन्ताण्णिचि तत्सार्थक्येन समाधानस्य चासंबद्धप्रलापत्वाच्च। यदप्युक्तं तेनैव "नन्वेवं त्याजे: संगृहीतत्वाद् यद्यपि "त्याजितः फलमुत्खातैः' "मुक्ताहारं चिरपरिचितं त्याजितो देवगत्या' इत्यादि सिद्धम्, तथापि 'गवा पयस्त्याजयतीत्यर्थः' इति कयटहरदत्तादिग्रन्थो विरुध्यत इति चेन्न, सुधा- करसंमतस्याप्यस्य सर्वैरपरिग्रहात्" इति। तदपि न, प्रागस्मदुक्तरीत्या कर्तृत्वाविवक्षायामेव गो- स्तत्र कर्मत्वेन कर्तृत्वविवक्षायां तदभावेन कयटहरदत्तादिग्रन्थस्य यथाश्रुतस्योपपन्नत्वेन स्वमौर्य- प्रयुक्तकल्पनानुसारिशङ्कासमाधानयोरयोगात् । यदप्युक्तं 'तेनैव यदप्युक्तं तेनैव "प्रधानकर्मण्याख्येये लादीना- हुर्द्विकर्मणाम्' इत्यादिश्लोके 'द्विकर्मणाम्' इत्यनेन 'नीवह्योहरतेश्च' इति चशब्दसमुच्चितकृपि- नयत्यादयश्च त्रय उच्यन्ते, अन्येषां विशेपस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथा 'दुहादीनाम्' इत्यनेन 'दुहि- याचि' इत्यादिकारिकोपात्ताश्चशब्दसमुच्चितेप्वहेतुमण्ण्यन्त जिदण्ड्यादयश्चोच्यन्ते । 'ण्यन्ते' इत्य- नेन तु गत्यादिसूत्रीपात्ताश्चशब्दसमुच्चितास्तार्यादयश्च" इति। तदपि न, तार्यादीनां ण्यन्तानां कर्तृरूपकर्मणोऽप्रसिद्धत्वस्य प्रागेवास्माभिः प्रपञ्चितत्वेन तेषां दुहादिग्रहणेनाग्रहणस्य ण्यन्तग्रहणेन ग्रहणस्य चाश्रयणे मानप्रयोजनयोरभावात्। ननु दीपयतेः कर्तृरूपस्य कर्मणः सत्त्वेन तस्य ण्यन्तग्रहणेन ग्रहणं कुतो नेति चेत्, माणवको धर्ममुक्तोऽनुशिष्ट: प्रकाशितः प्रदीपित इत्यादीनां तुल्यार्थकत्वेन तस्य दुहादिग्रहणेन गृहीतस्य तथैवेप्टस्य ण्यन्तग्रहणेन ग्रहणाभ्युपगमे मानाभावात् । ननु तथापि दीप्यादेः कर्मद्वयस्याप्रधानत्वात् पर्यायेणोमयोलादयः स्युरिति चेन्न, तत्र कर्तृरूपस्य । कर्मणो धात्वर्थाश्रयत्वेन प्राधान्यसंभवात् । न च प्राधान्याननुगमो दोप इति वाच्यम्, उपजीव्यं प्रधानमुपजीवकमप्रधानमिति प्राधान्याप्राधान्ययोरनुगमस्य सुवचत्वात् । 'गुणकर्मणि लादिविधिः सपरे। ध्रुवचेष्टितयुक्तिपु चाप्यगुणे' इति पूर्वमते प्राधान्याननुगमदोपः स्थित एवेत्यन्यदेतत् । यदप्युक्तं तेनैव "तत्रापि बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्मकेषु गुणकर्मणीति मतान्तरम् । तथा च भाष्यम् 'कथितेऽभिहिते त्वविधिस्त्वमतिर्गुणकर्मणि लादिविधिः सपरे। ध्रुवचेष्टितयुक्तिपु चाप्यगुणे तदनल्प- मतेर्वचनं स्मरत ॥' इति । अत्र प्रधानकर्मणि लादिभिरभिहिते गुणकर्मणि पष्ठीत्येकीयमतदूपणपरः प्रथमः पादः त्वस्याः पष्ठ्या विधिरितीयं त्वस्य अन्यस्य मतिर्न तुममेत्यर्थात् । सपरे गत्यादिसूत्रो- पात्तसहितदुह्यादौ गुणकर्मणि लादयः। 'गुणकर्म' इति पुरुपप्रवृत्तेः पयःप्रभृत्यर्थत्वाद् दुहादावप्रधान गवाद्युच्यते। ण्यन्ते तु शब्दत: प्रयोजकव्यापारस्य प्राधान्यं प्रयोज्यव्यापारस्य त्वप्राधान्यमिति "तदाप्यधर्माधुच्यते। ध्रुवयुक्तयोऽकर्मकाः, चेष्टितयुक्तयो गत्यर्थाः, एषु अगुणे प्रयोज्ये । बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्मकेषु गुणकर्मण्येव स्यात् ‘ण्यन्ते कर्तुश्च' इत्यस्य 'सपरें' इत्यनेन बाधादिति वाच्यम्, 'अपर आह' इति भाष्येण मतान्तरताध्यवसायात् । अत्रायं संग्रहः गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् । बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्द कर्मसु. चेच्छया॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानामिह निश्चितः । लकृत्यक्तखलानां प्रयोगो भाष्यपारगः ॥ तत्र नीप्रभृतीनां प्रधानकर्मसंबन्योऽन्तरङ्गः। दुह्यादीनां तु विपरीतम् । तेन तदंशे न्यायसिद्धो नियमः। इतरत्तु सर्व वाचनिकम्" इति। तदपि न, दुहादिकर्मविजातीयमप्राधान्यं गत्यादिसूत्रो- न च ८ १ 'शब्दकौस्तुभे द्वितीयभागे पृष्ठम् १३३. रघुवंशः सर्ग. ४ श्लो. ३३. मेघसंदेशः २. ३५. शब्दकौस्तुमे द्वितीयमागे पृष्ठम् १३४. ५'जि' इति कौस्तुभे चौखाम्बामुद्रिते न दृश्यते । 'शब्दकौस्तुमे द्वितीयभागे पृष्ठम् १३४. 'तदार्थधर्माद्युच्यते' इति शब्दकौस्तुमे दृश्यते । 'कर्मणि चेच्छया । ७ ४ ·अ.१ पा.४ आ.३ ३२३ पात्तकर्मण आश्रित्य मतभेदेन बुद्धिभक्षार्थशब्दकर्मणामनियमफलपर्यवसाने मानाभावात् । प्राधा- न्यानुगमाननुगमाभ्यां "ह्यवरट्' इत्यत्र भाष्यकृता श्लोकभेदमात्रेण "ऊकालोऽजिति वा योगः' इति मतापेक्षया "ह्रस्वादीनां वचनात् प्राक्' इत्यादिमतस्य भेदेनाश्रिततया तद्वच्छ्लोकभेदमात्रेण च मतभेदस्योपपन्नत्वेन विरुद्धार्थपरत्वेन तदुपपादनानौचित्यात् । स्वान्तरङ्गानवस्थितेः शास्त्री- यान्तरङ्गे आश्रयणानौचित्याच्च । न हि दुहादौ न्यादौ चान्तरङ्गवहिरङ्गवैपरीत्यस्य न्यायसिद्धत्वे अन्यत्र न्यायसिद्धत्वाभावे च किंचिन्मानमस्ति। यदप्युक्तं तेनैव “यत्तु प्रायुक्त श्रीहर्षः "स्वक्रीडाहंसमोहग्रहिलशिशुभृशप्रार्थितोन्निद्रचन्द्रा' इति। तच्चिन्त्यम्, शिशुना चन्द्रं प्राथितेत्य- प्रधाने क्तप्रत्यये बहुव्रीहेरयोगात्। वक्ष्यति हि "अप्रथमाविभक्त्यर्थे चायम्' इति । न च चन्द्रे क्तः, ‘अप्रधाने दुहादीनाम्' इत्युक्तेः। अत एव "काकपक्षघरमेत्य याचितः' इति कालिदासः" इति। तदपि न, याचिधातुकर्मणा युक्तस्य तत्कर्मदातुरेवापादानत्वाविवक्षायां प्रकृतसूत्रेण कर्म- संज्ञाया विधित्सितत्वेन प्रार्थ्यमानचन्द्राधाररूपाया निशायास्तत्र प्रकृतसूत्रेण कर्मसंज्ञाप्रसक्तेरेवा- भावेन गौणकर्माभावे चन्द्ररूपप्रधानकर्मण्येव तत्र क्तस्य जातत्वेन “जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम्' इति कालिदासप्रयोगवत् तच्छ्रीहर्षप्रयोगस्याप्युपपन्नत्वात्। प्रकृतमनुसरामः । सिद्धं वाप्यन्यकर्मण इति । इदं नीप्रभृतीनां प्राप्त्यर्थकानां प्रकृतसूत्रप्रयुक्तद्विकर्मकतां विना 'अजां नयति ग्रामम्' इत्यादिद्वितीयान्तपदद्वयसिद्धिरिति मतान्तरानुवादपरम् । तदेतत्मतं दूपयति अन्येत्यादिना। अविधिरयं भवेदिति । अयं विधिन भवेदित्यर्थः । ननु नयतेः सकर्मकत्वात् ततो लादिविधी न काप्यनुपपत्तिरित्यत आह - परसाधन इति। प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थवोचकत्वनियमान्न- यतिसाधने उत्पन्नेन लेन ग्रहिसाधनस्याजाया अभिधानं न स्यादिति भावः। कालादीनां वचना- न्तरेणाप्राप्तां कर्मसंज्ञामाह -कालभावेति। कालशब्देन लोकप्रसिद्धमासादेरेव ग्रहणात् काल- विशेपलक्षकधात्वर्थरूपभावस्य पृथग्ग्रहणम् । गन्तव्यः योजनक्रोशादिरूप: अध्वेति विग्रहे गन्तव्य- शब्दस्य राजदन्तादित्वात् परनिपातः । अकर्मणामिति। अत्यन्ताविद्यमानकर्मकाणामविवक्षित- कर्मकाणां चेत्यर्थः । अत एवोत्तरसूत्रगतं "न च केचित् कालभावाध्वभिरकर्मकाः' इति भाष्य- मुपपन्नम्। देशश्चाकर्मकाणामिति । इदं वचनं कारिकानन्तर्गतमेव ज्ञेयम् । तत्र देशशब्देन कुरुपाञ्चालादिरूप एव देशो गृह्यते, न तु गृहारामादिप्रदेशविशेषः, भाष्योदाहरणस्वरसात् । इदानीमकथितस्य पूर्वाचार्यकृतं "संज्ञान्तरं दूपयितुमनुवदति - विपरीतमिति। ईप्सिततमं तद्- भिन्नं च द्विविधं कर्म पूर्व निर्दिष्टम्। तद्विपरीतधर्मकत्वेनाकथितं कर्म 'कल्म' इत्युच्यते। कपिलकादित्वाद्रस्य ल इति भावः । तत्र वैपरीत्यं विलक्षणत्वं किंप्रयुक्तमित्याशयेन पृच्छति किमिदमिति । उत्तरमाह अपरिसमाप्तमिति । अपरिसमाप्तत्वमपि संदिग्धमित्यत आह न वेति । "ह्यर्थे वाशब्दः । अस्मिन् अकथितरूपे । द्वितीयवेति । मन्यत इति शेपः। सर्वाणि हि कर्मकार्याणि 'यत्र न भवन्ति तदेव कल्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुक्त्वा प्रकारान्तरेण तदाह - यस्मिस्त्विति । यस्मिन् गवादिरूपे कर्मणि सति अन्यत् पयःप्रभृति कर्म, उपजायते तत्कर्म तन -- ८ २ स्यादिति भाति । 'रघुवंशः सर्ग. ११. सलो. १. रघुवंशः सर्ग. २ टलो. १. महामाप्यम् १. ४.५२. मतान्तरं "ता-. नाम ननि नदेर मलम माहेश्वरमूत्रम् ५. महामाप्यम्. माहेश्वरमुत्रम् ५. 'महाभाष्यम्. माहेश्वरसूत्रम् ५. पदोस्तुमे द्वितीयमागे पृष्ठम् १३५. ‘नाधे मर्ग. १२ दलो. २८. "कगंवननेनाप्रथमायाः' इत्यस्यार्यानुवादः . - ·३२४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि कल्मेत्युच्यत इत्यर्थः। तदेवं प्राचीनसंमतां कल्मसंज्ञां व्युत्पाद्येदानी दूपयति कल्म नोक्तमिति। अस्मिन् शास्त्रे प्राचीनामिमता कल्मसंज्ञा न कृतेत्यर्थः । कुत इत्यत आह - धातोीति । रस्य लत्वेन कृधातोरान्तरे यतो वृत्ति स्ति, अत: कर्मकल्मशब्दयोः प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावात् कल्मसंज्ञान नाश्रितेति भावः। नन्विदं दूपणमयुक्तम्, अकथितत्वस्यैव कल्मशब्दप्रवृत्ति निमित्तसंभवात्, संज्ञाशब्देपु सर्वत्रावयवार्थानुगतिनियमाभावाच्चेति चेन्न, कर्मसंज्ञाप्रयुक्तकार्यस्याकथितेप्राप्तिप्रसङ्गेन कल्मसंज्ञा- विधानस्य व्यर्थत्वात्। तत्संज्ञापुरस्कारेणापि द्वितीयादिविधानेऽत्यन्तव्यर्थगौरवं स्यात् । इदानीमकथितं कर्मेत्येकमेव सूत्रमस्तु, न तु "कर्तुरीप्सिततमम्' "तथायुक्तं चानीप्सितम्' इति कश्चिच्छङ्कते एतेनेति । समाधत्ते-यत्त्विति । कथितं पुरस्तादिति। "वारणार्थानामीप्सितः' इति सूत्रे "कर्तुरीप्सि- ततमम् 'इति सूत्रे चेति शेपः । ईप्सितयुक्तमिति । ईप्सितेन यवादिना युक्तं यद् गवादिकं तस्य कर्मसंज्ञा- सिद्धयर्थं "कर्तुरीप्सिततमम्' इति कर्तव्यम् । तस्मिन् कृते' "तथायुक्तम्' इत्यपि कर्तव्यमिति भावः । ननु तत्र गवादौ पूर्वसूत्रद्वयाभावे प्रकृतसूत्रेण कर्मसंज्ञान प्रवर्तते चेत् क्वानेन सा स्यादित्यत आह - ईप्सितमेव त्विति । ईप्सितमीप्सितयुक्तं च यत्र नास्ति, कि त्वीप्सितमेव तत्र वारणार्थप्रयोगा- भावस्थले एवेप्सितस्य स्यादिति भावः। अकथितेनेति । 'अकथितं कर्म' इति शङ्कित्रभिमत- सूत्रेणेत्यर्थः। लादिशब्देन लकृत्यक्तखलानामेव ग्रहणमित्यपि संभवति, आदिशब्दस्य तत्र व्य- वस्थावाचित्वात् । यदि स तत्र प्रकारवाचकस्तहि पष्ठ्या अपि ग्रहणं संभवतीति संदेहात् पृच्छति अथेह कथमिति। उभययेति । तथा च तत्र व्यवस्थावाच्येवादिशब्दः। गुण- कर्मणि पष्ठीविकल्पस्तु भगवत इति भावः। गोणिकापुत्र इति । इच्छतीति शेषः ।. गोणि- कायाः पुत्रो भगवान् भाष्यकार इति सांप्रदायिका वदन्ति । कृद्योगलक्षणा पष्ठी गुणकर्मणि वेष्यते । भाष्यकारेण मुख्ये तु नित्यमेव तु सा भवेत् ॥ . गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता स णौ १. ४.५२. [२, ४२९-४३५] (उद्द्योतनम्) कृत्रिमस्यैव ग्रहणं न्याय्यमिति संशयायोगः, अत आह - कर्मशब्देनेति । ननु शब्दस्याक्रियात्वात् ह्वयत्यादिप्रतिपेघोऽनर्थकः, अत आह - ह्वयत्यादय इति । ह्वयतेरकर्म- कत्वादण्यन्तकर्तुयॆन्तकर्मत्वेन भाव्यमेवाकर्मकान्तरवत्, अत आह-पुत्रादेरिति । पुत्रादेरिति। अत्र 'क्यङन्त- धात्वर्थे । 'अकर्मकत्वादपि' इत्यादिना शब्दक्रियत्वसमुच्चयः । शब्दक्रियत्वाभावमुपपादयति द्वितीयकल्पे तत्संग्रहमाह- शब्देति। "शब्दः साघनरूपं कर्म येपमिति विग्रहः । तद्विषयत्वेन शब्दकर्मकज्ञानविषयत्वेन। तहि बुद्धिग्रहणेनैपां ग्रहणं स्यादिति [न] वाच्यम्, "वाक्य- निमितत्वसंभवा- ८ २ 'भावप्रधानो वोध्यः । दित्यर्थः । पा. सू. १.४.४९. पा.मू. १.४.५०. पा. सू. १.४. २७. 'पा. मू. १. ४. ४९. 'पा. सू. १. ४. ४९. पा. सू. १.४.५०. न प्रवर्तत इति चेत् -- प. क्यजन्त अ. शब्दसाधनरूपं अ. एवमेव 'अ, ऋ' कोशयोदृश्यते । मध्ये कियांश्चिद् अन्यस्युटित इति प्रतीयते । ३ - " ·अ.१ पा.४ आ. ३ ३२५ + , । भेदेन प्रयोगविरुद्धतादृशनियमकल्पने मानाभावादिति भावः । शब्दकर्मकत्वाभावमेवाह -पुत्र- मिति। तत्राप्यणिकर्तुः कर्मत्वमिष्यत इति भावः। उभयेति । उपसंख्यानपरिहाराय वाक्य- भेदेन सूत्रस्यैवार्थद्वयाङ्गीकारेऽपीत्यर्थः । बुद्धिविशेषवाचित्वे दृशेरुपसंख्यानम्, न तु बुद्धिसामान्य- वाचित्वपक्ष इत्याह - चक्षुरिति । अन्यत्रेति। 'पश्यति त्वाचार्यः' इत्यादौ ज्ञानमात्रेऽपि प्रयोग- दर्शनादिति भावः। भाष्य कल्पद्वयेऽपि दोष उक्तः, नान्यतरपक्षनिर्णयः, अत आह-तत्रेति । दृशेरिति । चाक्षुषज्ञानस्यापि बुद्धित्वादिति भावः। तथापीति । तथापीति। नियन्तृकर्तृकस्य वहेरणिकर्ता णौ कर्मेति वक्तुं निषेधे तत्प्रवेशः, न तु निषेधार्थम्, अप्रसक्तेरित्यर्थः । भाष्ये जग्धमिति । "अदो जग्धिः' इति जग्ध्यादेशः । ननु 'भक्षयति पिण्डी देवदत्तः' इत्यत्र देवदत्तस्य ण्यन्ते कर्तृत्वा- दत्र संज्ञाप्रसङ्ग एव नेति किं नियमेन, अत आह ~ अणिकर्तेति । अणिकर्तेति। णावित्यत्र हेतुमण्णिचो ग्रह- णम्, गत्यादिषु तस्यैव संभवात् । अतः प्रत्यासत्या 'अणौ' इति प्रतिषेधोऽपि तस्यैव युक्त इत्यर्थः । अचेतनानां यवानां कथं हिंसा, अत आह -- क्षेत्रस्थानामिति । चैतन्यानभ्युपगन्तृमतेऽप्याह - परकीयेति । हिसाङ्गे हिंसार्थस्येत्यत्रार्थशब्द: प्रयोजनवाची। हिंसाप्रयोजनकभिन्नार्थे वर्तमान- स्येति विवक्षितमिति भावः । वक्ष्यमाणेति। 'न वक्तव्यम्' इत्यादिना। तेन अकर्मकवद्- भावेन। अकर्मककार्यातिदेशाद् भावे ल: सिद्धः, अणिकर्तुश्च कर्मत्वम्। स्वाभिधेयस्यानिवर्तनात् 'मासमास्यते' इति द्वितीयापि सिध्यतीत्यर्थः । स्वाश्रयं चेति । 'ब्राह्मणवत् क्षत्रियेण वर्तित- व्यम्' इत्यत्र ब्राह्मणकार्यातिदेशेऽपि क्षत्रिय कार्यं युद्धादि यथा न निवर्तते, तद्वदित्यर्थः । दीनां कर्मत्वाविवक्षायामास्यादीनामकर्मकत्वं संभवतीति शङ्कते -- नन्विति । नन्विति। तैः कालादिमिः । "अविवक्षामेवाह-यथेति । अत्र क्रियान्तरनिवृत्त्या क्रियामात्रविवक्षा गम्यते। अविवक्षित- कर्मत्वमकर्मकत्वमित्यङ्गीकारेऽप्यास्यादीनामकर्मकत्वमाह - अकर्मकशब्दस्येति । भिन्ना एवेति । 'कोऽसौ प्रतिकारक क्रियाभेदः' इत्यादिना कारकभेदेन क्रियाभेदस्य "कारके' इति सूत्रभाष्ये प्रतिपादनादित्यर्थः। स्वत इति । कादिकारकभेदादौपाधिको भेद इति भावः । 'क्वचिदपि' इत्युक्तावप्यास्यादिर्न गृहीतः, अत आह -- द्रव्य एवेति । पूर्वस्माद्विशेपमाह - संभवेति । विशेषणविशेष्यभावे वक्तव्ये सतीत्यर्थः । यस्य कर्मणो राहित्यं धातुषु क्वचित् संभवति, "क्व- चिन्न संभवति, तद्राहित्यमेव विशेषणमित्यर्थः। द्वितीयाद् भेदमाह -- अकर्मकश्रुत्येति । अकर्मकश्रुत्येति । अन्तरङ्ग- त्वमेवाह - तथा होति । द्रव्योद्देशेनैव क्रियाप्रवृत्तेस्तत्संबन्धोऽन्तरङ्गः, प्रवृत्तायाः क्रियायाः परि- माणनिर्धारणाय कालादियोगो बहिरङ्ग इत्यर्थः । पूर्व द्रव्येण संबन्ध इत्यत्र संमतिमाह -तथा चोक्तमिति। यतो द्रव्यधर्मात् शक्त्यादेः क्रियासु कालयोगः प्रतीयतेऽतो द्रव्यकर्मणा प्राग्योग इत्यन्वयः । पल्लवजन्मादेर्वसन्तादिकालयोगः शक्तिवशात्, दीर्घशष्कुल्यादिमक्षणस्य "कालविशेष- योग: प्रमाणवशात् । अल्पपरिमाणफलादिभक्षणस्य कालविशेपयोगः संख्यावशात् । तत एवेति। ण्यर्थस्य प्रयोजकव्यापारस्य प्राधान्यात् तस्याप्यस्य प्रयोज्यस्य सर्वत्र कर्मत्वे सिद्धे नियमार्थमिदम् "गत्यर्थादीनामेवाणिकर्ता णी कर्म, नान्येषां पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेनेत्यादाविति तत्रोक्तम् ।। काला- ७ अ. 'पा. सू. २. ४. ३६. २ हिंसाप्रयोजकभिन्नार्थे- 'अकर्मकबद्भावेन' इति नास्ति-अ. 'कार्ययुद्धादि अ. "अविक्षायामाह यदेति पा.सु. १.४. २३. "क्वचिन्न संमवति' इति नास्ति अ. 'इलोके 'प्रवर्तते' इति पाठो दृश्यते । 'प्रतीयते: इत्यन्नं भट्टपाठ इति भाति । फलजन्मादेः अ, मा. "फलविशेषः गत्याधनामेवाणि अ.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि [२, ४२९-४३५] (रत्नप्रकाशः) कर्मशब्दस्याकृत्रिमपरत्वे कृत्रिमपरत्वे चोभयथा दोप इति प्रतिपादकानि वातिकान्यवतारयति शब्दकर्मेति कथमिति । ह्वयत्यादीनामिति । ह्वयत्यादयः शब्दक्रियाः, न तु शब्दकर्मका इति तत्र कर्मशब्दस्य क्रियापरत्वेऽतिप्रसङ्गः। कारकपरत्वे तु स नेति भावः । ननु तेपामकर्मकत्वात् कारकग्रहणपक्षेऽपि दोष इति चेन्न, शब्दायतेरेकस्य क्यङन्तस्य धात्वर्थसंगृ- हीतकर्मकत्वेनाकर्मकत्वे पक्षान्तरे प्रतिपेधस्य कर्तव्यतापत्ताचप्यन्येषां कर्मसंभवात् । अत्यन्ताविद्य- मानाकालादिकर्मण एवात्राकर्मकग्रहणेन ग्रहणात् । न च तत्र शब्दायतेरन्यौ द्वावेव स्थिताविति 'अन्येषाम्' इति बहुवचनमयुक्तमिति शङ्कनीयम्, क्रन्दतिसमानार्थानां कदिक्लन्द्यादीनां बहूनां सत्त्वात् । उदाहरणपरभाष्यस्य दिक्प्रदर्शनमात्रपरत्वात् । अतिव्याप्तिमुक्त्वाव्याप्तिमाह - शृणोत्यादीनां चेति। चकारोऽतिव्याप्त्या सहाव्याप्तेः समुच्चयार्थः। सूत्रे बुद्धयर्थशब्देन ज्ञान- विशेपवाचकानां ग्रहणं नेति प्रकृतवार्तिकस्वरसेन 'दृशेः सर्वत्र' इति वक्ष्यमाणवार्तिकस्वरसेन च गम्यते। यथोत्तरं 'च मुनीनां प्रामाण्यम्। तेन 'स्मरयति देवदत्तेन हरिम्, घ्रापयति पुष्पाणि, आस्वादयति फलानि, स्पर्शयति जलम्' इत्यत्र न भवति। एतेन 'बुद्धयर्थत्वाद्विजानात्युपलभत्योः सिद्धत्वात् शृणोत्यादित्वाश्रयणं चिन्त्यमेतत्' इति कैयटो निरस्तः । 'दृशेः सर्वत्र' इति वार्ति- कात् प्रकृतवातिके तयोर्ग्रहणस्योपपन्नत्वेन वार्तिकस्वीकारेऽनयोर्ग्रहणस्य निराकरणे मानाभावात् । नन्वेवं सति चित्ररूपं विज्ञापयति उपलम्भयति वा देवदत्तेनेत्यादौ देवदत्तादेः कर्मसंज्ञामावे तृतीया स्यादिति चेन्न, तत्रेष्टत्वात् तृतीयायाः । जल्पतिप्रभृतीनामिति । शब्दक्रियाणामशब्दकर्मका- णामिति शेपः। एवं चात्र "अकथितं च' इति ब्रूजर्थकानामेपां कर्मणा 'धर्मादिना युक्तस्य माणवकादेः कर्मसंज्ञायां त्रिकर्मकता भवति । ५ 'ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इत्यनेन परेण तत्र लादि- देवदत्तो माणवकं धर्म जल्प्यते लाप्यते भाप्यते वा यज्ञदत्तेन, इत्यादि। दृशेः सर्वत्रेति । यदा दृशिश्चाक्षुपज्ञानपरस्तदा कर्मशब्दस्य क्रियापरत्वे कारकपरत्वे चोपसंख्यानं कर्तव्यमित्यर्थः। रूपतर्क इति। मुद्रापरीक्षक इत्यर्थः । आदिखादीत्यादि । तत्रादिखाद्योः प्रत्यवसानार्थत्वात् प्राप्तिः, नीवह्योस्तु गत्यर्थत्वात् । यद्यपि "न गतिहिसार्थेभ्यः' इत्यत्र "न वहिर्गत्यर्थः' इत्युक्तम्, तथापि तत् प्रौढिवादमात्रम्, प्रकृतभाष्यविरोधात् । एतेन वहेरगत्यर्थत्वं नयतेर्गत्यर्थत्वं चाश्रयन् कैयटो निरस्तः। उभयोस्तुल्यार्थकत्वेन तत्रार्धजरतीयाश्रयणानौचित्यात् । परस्मैपदमपीति। "निगरणचलनार्थेभ्यश्च' इत्यनेन प्राप्तिः। अनियन्तृकर्तृकस्येति । "नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः' इत्यमरः । भक्षयन्ति यवानिति । क्षेत्रस्थानामङकुराद्य- व्यवस्था -- . . २ ४ bu चकारो नास्ति-प. "तृतीयायाः' इत्यस्यानन्तरं 'दशेः सर्वश्रेति' इत्यादि 'मुद्रापरीक्षक इत्यर्थः' इत्यन्तं वर्तते, तदनन्तरं 'जल्पतिप्रभृतीनामिति' इत्यादि 'भाप्यते वा यज्ञदत्तन' इत्यन्तं वर्तते प, फ, मातृकयोः ।। तत्र भाप्ये दृश्यमानत्रमा- नुरोधेन पौर्वाय चैपरीत्यनाश्रित्य निवेशितम् । पा. सू. १. ४. ५१. धर्मादिना सक्तस्य -प. महामाप्यम् १.४.५१. 'पा. सू. १. ३. १५. 'महाभाष्यम् १. ३. १५. “पा. मू. १. ३. ८७. 'अमरकोशे क्षत्रियवर्गे श्लो. ५९. - ·३२७ . वस्थायां यवानां भक्षणाद्धिसा भवति, तेषामपि चेतनत्वात् । 'कालकर्मकाणामिति। काल- भावाध्वगन्तव्यदेशकर्मकाणामित्यर्थः । उपसंख्यानं कर्तव्यमिति । सकर्मकत्वाद् गत्याद्यर्थकत्व- शब्दकर्मकत्वयोश्चाभावादप्राप्तिरिति मन्यते । समाधत्ते सिद्ध रिवति । कालकर्म- काणामिति । कालादिकर्मकाणामित्यर्थः । न वक्तव्यमिति । अकर्मकग्रहणेनैव सिद्धेरिति भावः। न च केचिदिति । सकर्मकाणामपि कर्माविवक्षायामकर्मकत्वात् तत्र कालादीनां कर्म- त्वात् तैरत्यन्ताविद्यमानकर्मकः कोऽपि धातु स्तीति भावः । क्वचिद्य इति। यस्मिन् कस्मिंश्चि- द्वस्तुनि कर्मणि सति तेन कर्मणा येऽकर्मकास्तेऽत्राकर्मकशब्देन ग्रहीष्यन्ते। तादृशं तु कर्म काला- दिभिन्नमेवेति भावः। 'क्वचिद्ये' इति वाचनिकमिति न भ्रमितव्यम्, किं त्वकर्मकग्रहणसामर्थ्य- लभ्यमेवेत्याशयेनाह अथवेति । न चैतेन कर्मणेति । कालादिनेति शेपः। न विद्यतेऽनित्य- त्वात् कर्म येषां तेऽकर्मका इत्याश्रयणादपि कालादिभिन्नकर्मणवाकर्मकत्वं गृह्यत इत्याशयेनाह - अथवेति। क्वचिदपीति । क्वचिदपीति। सदातनत्वादिति भावः। वस्तुतस्तु प्रौढिवादमात्रमेतत्, भावरूपेणा- नित्येन कर्मणा कोऽप्यकर्मको नेति दोषात् । तस्मात् 'येन कर्मणा' इत्यादिसमाधानमेव युक्तम् । एतेन "अकर्मकश्रुत्यान्तरङ्गं द्रव्यकर्म निषिध्यते, न बहिरङ्ग कालादिकर्म । तथाहि क्रियाया द्रव्यकर्मणा संबन्धो भवति, पश्चात् कालादिभिः परिमाणनिर्धारणाय । तथा चोक्तम् "शक्तिप्रमाणसंख्यादेव्यधर्मात् प्रवर्तते । क्रियासु कालयोगोऽतः प्राग्योगो द्रव्यकर्मणा' इति" इति निरस्तम् । तदुक्तान्तरङ्गवहिरङ्गभावस्य लोके शास्त्रे चान्यत्राप्रसिद्धतया वाचनिकं तमा- श्रित्य समाधाने मौातिशयस्यैव प्रसक्तः । 'वाघेऽदृढेऽन्यसाम्यात् किम्' इति 'शक्तिप्रमाण' इत्यादिदृष्टान्तस्याप्यप्रयोजकत्वात्। यदप्युक्तं तेनैव 'सूत्रं चेदं नियमार्थमित्याकडारसूत्र उक्तं . तत एवावधार्यम्' इति। तदपि न, विध्यर्थताया एवास्माभिरस्य तत्र व्यवस्थापितत्वात् ।। "- - हनोरन्यतरस्याम् १. ४. ५३. [२, ४३५] (उद्द्योतनम् ) उभयति । यदा हरतिरभ्यवहारार्थे, विकारार्थे च करोतिरकर्मकः, तदा पूर्वेण प्राप्ते। अभ्यवहारयति देवदत्तं देवदत्तेन वा । विकारयति माणवकं माणवकेन वा। यदा हरतिः स्तेयार्थः, करोतिश्च सकर्मकस्तदा अप्राप्ते । हारयति सुवर्ण चोरं चोरेण वा। कारयति कटं देवदत्तं देवदत्तेन वा ।। [२, ४३५] (रत्नप्रकाशः) उभयत्र विमापेयमिति "न वेति विभापासूने प्रतिपादितम् । अभि- वादिदृशोरिति। अभिवादेरप्राप्ती दृशेः प्राप्तौ विमापेयम्। एकस्येति । एकत्र, 'दर्शयते प. वार्तिके 'अकर्मकग्रहणे कालकर्मणाम्' इत्यत्र 'अगमकग्रहणे कालफर्मकाणाम्' इति पूना- मुद्रिते पायः। वातिक 'गिद्धं तु कालपामणाम्' इत्यन 'मिदं तु कालकर्मकाणाम्' इति पाठः स्वीकृतः । इत्याश्रयादपि 'दं हरिणोपतमिति गन्दकोनुने, पूना- मुद्रिने वाक्यपदीये तु न दृश्यते । 'पा. मृ. १.१.४४. २ ·३२८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि भृत्यान् राजा' इत्यत्रेत्यर्थः । अपरस्यति । अभिवादयते गुरुं देवदत्तमित्यत्रेत्यर्थः ॥ स्वतन्त्रः कर्ता १.४.५४. [२, ४३५-४३८] (उद्द्योतनम् ) स्वतन्त्रशब्दस्य प्रधानवाचित्वेन प्रसिद्धेः प्रश्नायोगः, अत आह - तन्तुवाय- स्येति । क्वचित् तन्तुवायस्यापि कर्तृत्वाङ्गीकारात् तन्तुवाये प्राप्ति निष्टा, अत आह ---- यद्य- पोति। अपादानेति । 'तन्तुवायावस्त्रं गृह्णाति' इत्यत्र परत्वात् कर्तृसंज्ञयापादानसंज्ञाया वाध- प्रसङ्ग इत्यर्थः। ब्राह्मण इति । स्वं तन्त्रं यस्यत्येवंरूपकर्तृत्वस्य तन्तुवायादन्यत्राभावादि- त्यर्थः। एतेन "तन्तुवाये प्राप्नोति' इति भाष्यस्य 'तन्तुवाये प्राप्नोत्येव, तन्तुवाय एव प्राप्नोति' इत्युभयावधारणपरत्वमुक्तम् । आस्तीर्णमित्यनेन सामानाधिकरण्यार्थमाह -वितन्यत इति । कर्मणि घनित्यर्थः। 'स्वप्रधानः' इत्येतत् संगमयति - स्वशब्द इति । प्राधान्यवाचिन एव ग्रहणे हेतुमाह -तत्रेति । कारकं 'स्वतन्त्रः कर्तृसंज्ञमित्युक्ते करोतीति कारकमिति क्रियायामेव 'स्व- प्राधान्यरूपं स्वातन्त्र्यमपेक्षितमिति तस्यैवेह ग्रहणमित्यर्थः । तन्तुवायतया 'कारकान्तराप्रयोक्त- तत्र विताने क्रियान्तरे वा । प्रतिपादितमिति । "तदधीनप्रवृत्तित्वात् करणादीनाम्' इत्यादिग्रन्थेनेत्यर्थः। 'स्थाली पचति' इत्यादिप्रयोगसिद्धयर्थमाह यस्य विति। तत्रैव कारक- सूत्र एव। हेतुमतः प्रयोजकव्यापारस्य कर्तृसंज्ञा नेष्यते, अत आह - प्रयोज्य इति । स्वातन्त्र्यम् उद्भूतमिति शेपः। तच्छब्देनेति । उत्तरसूत्रस्थत्तच्छब्दस्यतत्सूत्रस्थस्वतन्त्रकर्तृपरा- मर्शकत्वादित्यर्थः । 'शक्यं तावत्' इत्यादिभाष्यतात्पर्यमाह - उपसंख्यानेति । प्रयोज्यः स्वार्थ- दर्शनादेव प्रवर्तत इत्यत्र संमतिमाह -तथा चेति । प्रयोज्यस्य कर्तृत्वे 'प्रेपितेन' इति वक्तव्यम्, कथं सप्तमी, अत आह - कर्तुरिति ।। तया। [२, ४३५-४३८] (रत्नप्रकाशः) तन्त्रशब्दस्तन्तुवायोपकरणे वर्तत इति ज्ञात्वा कश्चित् पृच्छति -कि यस्येति । तन्तुवाये प्राप्नोतीति। अपादानादिसंज्ञां वाधित्वेति शेषः। उपलक्षणमिदम्, 'ब्राह्मणोऽधीते' इत्यादी ब्राह्मणादेन स्यादित्यस्य । वितान इति । शलाकाश्लिष्टतन्तुनिचय इत्यर्थः । स्वतन्त्र स्वः आत्मा तन्वं प्रघानं यस्य स इत्यर्थः। कारकत्वाविशेषेऽपि कस्यचित् प्राधान्यमिति कारकसूत्रे प्रतिपादितम् । हेतुमतीति । प्रयोज्य इत्यर्थः । कर्तृसंनिधौ करणादीनामिव हेतु- संनिधौ प्रयोज्यस्याप्राधान्यं मन्यते। न वा स्वातन्त्र्यादिति। णिचप्रकृतिधातूपात्तव्यापाराश्रय- इति । ५ "तन्तुवाये' इत्यस्यानन्तरम् अपिशब्दोऽधिक: - स्वतन्त्र प्रदीपे 'तन्तुवायरूपतया' इत्यत्र 'तन्तुवाय- तया' इति पाठोऽन्नंमदृस्येति भाति । 'कारकान्तरप्रयोक्तृतया अ. 'कारक इति सूत्रे प्रदीपग्रन्योऽयम् । 'प्रदीपे 'यस्य घातुना' इत्यत्र 'यस्य तु घातुना' इति पाठोऽन्नमट्टस्येति प्रतीयते । ३ अ. 'स्व' इति नास्ति "इह' इति नास्ति अ. - म.

·अ.१ पा. ४ आ.३ - - त्वेन विवक्षितत्वान्न' करणादिसाम्यमिति भावः । अनुभवसिद्धं च स्वातन्त्र्यमित्याशयेनाह इतरथा हीति। शक्यं तावदिति । युक्तं तावदित्यर्थः। युक्तं चेत् किं तत इत्यत आह साधीयो ज्ञापकमिति । तद्वचनमेव तस्य स्वातन्त्र्यज्ञापकमिति वदतो व्याघात इति भावः । प्रेषित इति । प्रयुक्त इत्यर्थः। दृष्ट्वेति। केनचिल्लिङ्गेन ज्ञात्वेत्यर्थः। प्रेषितोऽपि कश्चिन्न करोतीति कृत्वापि प्रयोज्यस्य स्वातन्त्र्यमित्याह -यदि चेति ।। तत्प्रयोजको हेतुश्च १. ४. ५५. [२, ४३८-४३९] (उद्दयोतनम्) एवं मन्यत इति । कारकत्वविशिष्ट: स्वतन्त्रस्तच्छब्देन परामृश्यत इति पूर्वपक्ष इति भावः । अप्रवर्तने हेतु: --~-प्रवृत्ताविति । ततश्चेति । 'पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेन' इत्यादावित्यर्थः । तत्र हेतुं तदभिमतमाह - 'अध्यषणे हीति। सत्कारपूर्वके व्या- पारे नियोगं विनापि पूर्वमेव प्रवृत्तेरित्यर्थः । 'न्यायस्येति । अध्येषणानन्तरमेव तत्रापि प्रवृत्तिः, अन्यथाध्यषणवैयादिति न्यायतौल्यादित्यर्थः । दृष्टे यति । कारकत्वयोग्य: स्वतन्त्रस्तच्छब्देन परामृश्यत इत्यर्थः। उक्तवक्ष्यमाणयोः 'उक्तम्' इति निर्देशमुपपादयति - वक्ष्यमाणस्यापीति । 'न वा' इति वार्तिकद्वयस्यायमर्थः - 'कंसं घातयति' इत्यादिसिद्धये 'आख्यानात् कृतः' इत्यादि न बक्तव्यम्, सामान्येन "हेतुमति च' इत्यनेनैव कृतत्वात् । कथं सामान्येन कृतत्वम्, अत आह ---- "हेतुत इति। 'मुख्याद्धेतुतः पौराणिकादिरपि प्रयोजकोऽविशिष्ट इत्यर्थः। स्वतन्त्रेति । यः स्वतन्त्रस्य प्रयोजक: स हेतुः। यः प्रेषणेन करोति स न स्वतन्त्र इति तत्प्रयोजको न भवतीति चेदित्यन्तस्यार्थः । प्रकृतोपयोगाद्वातिकशेषमात्र व्याचष्टे - अप्रयुक्त इति ।। इति श्रीमहामहोपाध्यायाद्वैतविद्याचार्य राघवसोमयाजिकुलावतंसश्रीतिरुमलार्यवर्यस्य सूनोरन्नंभट्टस्य कृती भाष्यप्रदीपोड्योतने प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थपादे तृतीयमाह्निम् ॥ [२, ४३८-४३९] (रत्नप्रकाशः) यद्यपि पूर्वसूत्रे प्रयोज्यस्य स्वातन्त्र्यमुपपादितम्, तथापि तत्रान्यत् किंचिद् दूपणमपरिहृतम्, तदपि परिहर्तु विचारमुद्भावयति -प्रेष इति । प्रषे प्रेप्यत्वे प्रयोज्यत्वे सति तस्यास्वतन्त्रत्वात् तत्प्रयोजकस्य स्वतन्त्रप्रयोजकत्वाभावात् हेतुसंज्ञा न सिध्यतीति भावः । एतेन 'ननु पूर्वसूत्र एव प्रयोज्यस्य स्वातन्त्र्यमुपपादितम्, तत्किमर्थं चोद्यते । एवं मन्यते - पादूर्व प. - अ. 'न' इति नास्ति अप्रवर्तनहेतु: प्रदीपे 'अय्यपणे विल व्यापार्यमाणस्य'. इत्यत्र 'अध्यपणे हि व्यापार्यमाणस्य' इत्यन्नं- मट्टपाठ इति ज्ञायते। *प्रवृत्तिरित्यर्य:-ऋ. ५ न्यायति अ, ग्रा. 'पा. मू. ३.१.२६. 'हेतुमत इति 'मुल्यादेतुमतः - अ.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि -- तन्न, प्रयोज्यस्य स्वव्यापारे प्रवर्तनात् स्वातन्त्र्यम् । प्रैपकाले तु स्वव्यापाराप्रवर्तनात् प्रवृत्ती प्रेप- वैयर्थ्यात् स्वातन्त्र्यं नास्ति। तस्य च प्रयोजको न हेतु: स्यात् । ततश्चान णिज् न भवेत्' इति कैयटो निरस्तः । कर्मकरेषु कर्म कुर्वत्सु तत्कारयितरि तूष्णीं तनिकटे वर्तमानेऽपि 'अय- मेतैरिदं कारयति' इति प्रयोगदर्शनेन व्यवहारासंस्पृष्टासंबद्धप्रलापत्वात् । यत्त्वाहुः 'प्रपग्रहणमध्ये- पणनिवृत्त्यर्थम्। अध्येपणे हि व्यापार्यमाणस्य गुर्वादेः स्वव्यापारे स्वातन्त्र्यमस्ति' इति । सत्यपि प्रेपणाध्येपणयोरवान्तरभेदे प्रयोज्यत्वमात्रपुरस्कारेणवास्वातन्त्र्यापादनसमाधानयोरौचित्यात् । 'प्रयोज्यः स्वतन्त्रश्चेति विप्रतिषिद्धम्' इति शङ्कित्रैव स्वाभिप्रायस्याविष्करिप्यमाणत्वाच्च । स्व- तन्त्रत्वात् सिद्धमिति । पूर्वसूत्रोक्तस्यैवेदं स्मारकम् । एतेन 'दृष्टसामर्थ्यो वा संभावितसामर्थ्यो वा क्रियायां स्वातन्त्र्येण समाश्रित एव नियुज्यत इत्यर्थः' इति कयटो निरस्तः । तस्य स्वमौर्य- विजृम्भणनिवर्तकत्वेऽपि ग्रन्थार्थत्वाभावात् । तदुपरि वक्तव्यं विशेपं शङ्किताह - 'स्वतन्त्रत्वात् सिद्धमिति चेदिति । न प्रयोज्य इति । स्वतन्त्रस्य प्रयोगानौचित्यादिति मन्यते । इति। परप्रेष्यस्य स्वातन्त्र्यं नोचितमिति मन्यते। अपरमुक्तमिति । उक्तवक्ष्यमाणसाधारण्येन 'उक्तं वा' इत्युक्तं प्राक्। तदनुसारेण "हेतुमति च' इत्यत्र वक्ष्यमाणमपि 'उक्तम्' इत्युक्तम् । अथवा वार्तिकानि सर्वाणि भाष्यप्रवृत्तेः पूर्वमेव कृतानि। "न वा सामान्यकृतत्वात्' इत्यादि च वार्तिकमेवेत्युचित एव भूतनिर्देशः। मुक्तसंशयेनेति । मुक्तः संशयो येन मुक्तसंशयः । 'राज-, दन्तादित्वात् परनिपातः । मुक्तः संशयेन स वा मुक्तसंशयः । यस्मिन्नन्येनाप्रयुज्यमाने स्वतन्त्रोऽयं भवति वा न बेति संदेहो न जायते स मुक्तसंशयः, तेन तुल्यं स्वातन्त्र्यं प्रयुज्यमानस्यापीत्यर्थः। न हि कश्चित् तयोः क्रियासु विशेपोऽनुभूयत इति भावः ।। न स्वतन्त्र इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यहरिहरेन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशिवरामेन्द्र- सरस्वतीविरचिते महाभाष्यसिद्धान्तरत्नप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे तृतीयमाह्निकम् ।। ४ स्वातन्त्र्यात् सिद्धमिति चेदिति प्रेरणानीचित्यादित्यर्थः । प. 'पा. सू. ३. १. २६. का. वा. ३.१.२६-१२. ५ अनन्तरं वक्ष्यमाणस्येदमुपपादनमिति भाति ।

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चतुर्थमाह्निकम् प्राग्नीश्वरान्निपाताः १.४.५६. [२, ४४०-४४२] यथेति । (उद्दयोतनम्) ईश्वरात् प्राचां ग्रहणनिवृत्त्यर्थ सरेफग्रहणमिति प्रयोजनसत्त्वात् प्रश्नायोगः, अत आह - प्रागिति । "रीश्वरादीश्वरात्' इति वाच्ये "रीश्वराद्वीश्वरात्' इति कथमुक्तम्, अत आह - यदेति । णमुल्कमुलोश्चेति। "शकि णमुल्कमुलौ' इति विहितयोः। खमुजिति । "कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुन्'। आदिनेश्वरात् परो णमुलादिर्गृह्यते । ज्ञापकं व्याप्तिन्यायवाधस्य । 'समासेषु' इति विशेषग्रहणे हेतुमाह -तुल्येति । लौकिकन्यायः शास्त्रेष्वङ्गीक्रियत इत्याह- त्रय एवेति। प्रत्यासत्तिन्यायेनेत्यर्थः । परित्यागे हेतु:- स्नेहेति । स्नेहेति। लौकिकन्याया- भावे कथं कपिञ्जले त्रित्वनियमः, अत आह - कपिजलानिति । - बीननालभ्यं चतुरादीनामा- लम्भासंभवात् त्रयस्तावदवश्यमालब्धव्याः । तावता शास्त्रं पर्यवसन्नं नाधिकालम्मे प्रवर्तते । "निवृत्तव्यापारे च शास्त्रे चतुरादौ 'न हिंस्यात्' इति निषेधो निष्प्रत्यूहं प्रवर्तत इत्यविकालम्भे निषेधातिक्रम प्रसङ्ग इति त्रय एवालम्यन्त इत्यर्थः। कपिजलन्यायोऽत्र नास्तीत्याह 'ननु व्याप्तिन्यायाश्रयणे "न लोक' इत्यत्र लादीनामव्ययग्रहणेनैव ग्रहणसंभवेन लादिग्रहणं व्यर्य सद्व्याप्तिन्यायाभावं ज्ञापयेत्, अत आह न लोकेति । निपातसंज्ञायां का हानिः, अत आह ततश्चेति। प्राग्ग्रहणाभावे रीश्वरस्यावधित्वं न प्रतीयते, दिक्छब्दयोगाभावादीश्वरादिति पञ्चमी चायुक्ता। अतः 'अथ' इति प्रश्नो न युक्तः, अत आह प्रारग्रहणेति । निपातसंज्ञाप्यनव- काशा चेत् कथं ताभिर्वाधः, अत आहे - चादिष्विति । अक्रियायोग इति । प्रगतो नायको:- स्माद्देशात् प्रनायको देश इत्यत्रोपसर्गत्वाभावाण्णत्वाभावः । निपातत्वात् प्रशब्द आधुदात्तः । प्राग्ग्रहणे कृतेऽपि पर्यायः स्यात्, न तु सत्यामेव तस्यामितरा इति लभ्यते, अत आह-रीश्वरा- दिति। प्राक्छब्दयोगं विना "पञ्चम्यनुपपत्तेरिति भावः। परशब्दाच्याहारेऽपि पञ्चम्युपपत्तेः कथं प्राक्शब्दस्यैवाध्याहारः, अत आह -- "परशब्दस्यति । ननु निपातशब्दस्य स्वरितत्वेनानु- वृत्त्या चादीनामपि "निपातसंजास्त्विति रीवरात् परेपामप्यनेनेति किं न स्यात्, अत आह- इह विति। - - ·३३२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि केवले विति। गत्यादिसंज्ञानामवयवसंज्ञात्वं संभावयति - 'तन्त्रेण वेति । प्रत्ययसंज्ञावपम्यमाह *विशिष्टेति ॥ [२, ४४०-४४२] (रत्नप्रकाशः) 'रीश्वर' इति रेफसहितेश्वरशब्दनिर्देशप्रयोजनकथनपरं वातिकमवतारयति किमर्थमिति। तेन "प्रागीश्वरादित्येव क्रियताम् । प्रत्यासत्त्या "अघिरीश्वरे' इत्ययमेवेश्वर- शब्दो ग्रहीष्यत इति प्रश्नः" इति कैयटो निरस्तः । “यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्' इत्यत्र प्रत्ययग्रहणद्वयलभ्या प्रत्यासत्तिरिति भाष्योक्तत्वेन तादृशप्रत्यासत्तेत्रासंभवात् । 'नेतदस्ति प्रयोजनम्' इत्यादि संनिहितं शङ्कित्रैव निदर्शितं तदभिप्रायमुत्सृज्य कक्ष्यान्तरगततदभिप्रायस्य प्राथम्यलक्षकप्रत्यासत्तिशब्दाश्रयेण निदर्शयितुमनौचित्याच्च । वीश्वरादिति। संहितापाठा- श्रयेणवमुक्तम् । न हकस्मिन् सूत्रे क्वचिद्वीश्वरशब्दोऽस्ति । मा भूदिति । व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्त्याश्रयणं त्वगतिकगतिरिति भावः। एतेन 'व्याप्तिन्यायाद्वीश्वरात् प्राक् स्यात्' इति कैयटो निरस्तः । व्याप्तिन्यायस्य शशविपाणकल्पत्वात् । न चैकाद्विर्वचनन्याय एव व्याप्तिन्याय इति वाच्यम्, "हलादिः शेषः' "अभ्यासे चर्च' इत्यादिज्ञापकेन समुदायेंऽवयवान्तर्गत्या च "तत्र समुदायकाचो द्वित्वे साधितेऽपि तस्य व्याप्तिन्यायत्वासिद्धेः । स ह्यवयवावयविन्यायो भवति । प्रकृते तु पूर्वपरयोरीश्वरशब्दयो वयवरयविभावः । यद्यपि ज्ञापकाश्रयेणापि व्याव- र्तकनिराकरणमनुचितम्, तथापि व्याख्यानपरिमापाश्रयणापेक्षया ज्ञापकाश्रयणं सूत्रकाराशय- वर्णने समीचीनमिति मन्यमान आह नैतदस्तीति । यदयमिति । यदि "ईश्वरे तोसुन्' इति सूत्रगतेश्वरशब्दोऽत्रावधित्वेन गृहीतः स्यात् तहि सेसेन्प्रभृतीनामेजन्तानां णमुल्कमुलो- न्तियोश्च निपातत्वादेवाव्ययसंज्ञासिद्धौ "कृन्मेजन्तः' इति सूत्रं व्यर्थ सत् तस्येश्वरशब्दस्याव- धित्वाभावं ज्ञापयतीति भावः। परोऽपि स इति । १० 'कृत्यार्थे तवैकेन्'. इत्यादिरेजन्तः, खमु- जादिन्तिः । तथा च तदर्थ सत् तत् सूत्रमुक्तार्थ ज्ञापयितुं न शक्तमिति भावः। यत्तीति । वीश्वरशब्दस्यावधित्वे आश्रीयमाणे तदन्तर्गतस्याव्ययीभावस्य निपातत्वादेवाव्ययसंज्ञा स्यादिति तस्य तद्विधानं व्यर्थं सत् तस्यावधित्वाभावं ज्ञापयतीति भावः । समासेष्विति । विधिनियमो- भयासंभवे ज्ञापकं भवति, न तु तदन्यतरसंभव इति भावः। "समास एतज्ज्ञापकमिति। अव्ययीमा- वेतरसमासस्याव्ययत्वाभावबोधकं तत् सूत्रं स्यादिति नोक्तज्ञापकता तस्येति भावः । लोकत इति । वक्ष्यमाणोऽत्र लोकदृष्टान्तः। एतेन “लोके प्रत्यासत्तिराश्रीयते । यथा 'कपिजलाना- लमेत' इति त्रय एवालभ्यन्ते, न चतुरादयः । शास्त्रे च लोकव्यवहारोऽङ्गीक्रियत इति भावः" इति कैयटो निरस्तः। 'कपिञ्जलानालभेत' इत्यत्रापि लोकसिद्धन्यायेन वहुत्वस्य गित्वपर्यवसा- १ - ८ ९ प्रदीपे 'तन्त्रणव वा' इत्यत्र 'तन्त्रेण वा' इत्यन्नंभट्टपाठः स्यादिति भाति ॥ तन्त्रण चेति -अ.. विशेपेति -ऋ. पा. सू. १.४. ९७. "पा. मू. १. ४. १३. *पा. सू. ७. ४. ६०. 'पा. सू. ८. ४. ५४. 'तत्र' इति नास्ति प. पा. सू. ३. ४. १३. पा. सू. १.१. ३९. पा. सू. ३.४.१४. "भाष्ये 'समासस्यतज्ज्ञापकम्' इत्यत्र 'समासे एतज्ज्ञापकम्' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठः । एव- मेवोद्योतेऽपि पाठः । २ .

·अ. १ पा. ४ आ. ४ अन्यथा यितायाः साधनीयतया तस्य दृष्टान्ततया निदर्शनानौचित्यात् । लौकिक'न्यायस्य व्यभिचरितताया वक्ष्यमाणत्वेन न्यायामासेन तेनाकिंचित्करेण तत्र बहुत्वस्य त्रित्वपर्यवसायितासाघनस्याप्यसंभवात् । तस्य तत्पर्यवसायिताया: 'न हिंस्यात् सर्वा भूतानि' इति निषेधश्रुत्या संभवाच्च । अतिवर्तत इति । व्यभिचरतीति भावः । उपसंहरत्युक्तमर्थम् --- तस्मादिति । यद्यपि 'न यद्यपि न लोकाव्य- यनिष्ठाखलर्थतनाम्' इत्यत्राव्ययग्रहणादेव सिद्ध लोकादिग्रहणं व्यर्थं सद् वीश्वरस्यावधित्वाभावं ज्ञापयितुं समर्थम्, तथापि ज्ञापकाश्रयेण व्यावर्तकनिराकरणमनुचितमिति भावः । एतेन " "न लोकाव्यय' इत्यव्ययत्वाल्लोकादीनां सिद्धे षष्ठीनिषेधे पुनस्तेषामुपादानमव्ययसंज्ञाभावमेव ज्ञापयेत्, न तु निपातसंज्ञाभावमिति 'चिकीवर्थम्' इत्यादी "निपात एकाजनाङ' इति प्रगृह्यसंज्ञा स्यात्" इति कैयटो निरस्तः। प्रकृतसूत्रे पूर्वः परो वेश्वरशब्दोऽवधिरिति संदेहे सति पूर्व एवेति निश्चय- मात्र[स्य संनिहितस्य संपादनेनोपपन्नस्य लोकादिग्रहणस्यैतत्सूत्रार्थनिश्चयोपजीविनिपातसंज्ञोपजी- व्यव्ययसंज्ञाभावज्ञापकताया अनौचित्यात् । "कृन्मेजन्तः' "अव्ययीभावश्च' इत्यव्यय- संज्ञाविधायक सूत्रयोः परेश्वरशब्दावधित्वामावज्ञापकत्वेनोट्टननं भाष्यारूढमयुक्तं स्यात् । तत्रापि कृतो मेजन्तस्याव्ययीभावस्य च निपातत्वाभावमात्रज्ञापनेन तयोश्चारितार्थ्यात् । यदि प्रकृतसूत्रे परस्यैवेश्वरशब्दस्यावधित्वमिति निर्णीतं स्यात् तदा लोकादिग्रहणस्याव्ययसंज्ञाभाव- ज्ञापकत्वं 'कृन्मेजन्तः' "अव्ययीभावश्च' इति सूत्रयोस्तु निपातसंज्ञामावज्ञापकता स्यात् । स तु निर्णयो दुर्लमः । तन्निर्णायकस्य प्रमाणान्तरस्याभावात् । इतोऽपि व्याप्तिन्यायात् परस्ये- श्वरशब्दस्यावधित्वमिति कयटाभिमतं निरस्तम्। तन्न्यायसद्भावे उक्तसूत्राम्यां निपातत्वाभाव एव ज्ञापनीयः स्यादिति तयोरन्त्येश्वरशब्दावधित्वाभावज्ञापकत्वोट्टङ्कनपरभाष्यानुपपत्तेः । प्राग्व- चनं किमर्थमिति । "प्रत्ययः' इतिवत् 'निपातः' इत्येवाधिक्रियताम्, किं प्राग्रीश्वरादित्यनेनेति भावः । बाधेरनिति । एकसंज्ञाधिकारादिति भावः । निपातसंज्ञा तु चादिपु क्रियानुपहित- प्रादिषु "विभाषा कृषि' "उपाजेऽन्वाजे' इत्यादिपञ्चसूत्रीविषये च चरितार्थेति भावः। अथ क्रियमाणेऽपीति। अधिकारावधिसमर्पणमात्रेण प्राग्रीश्वराच्छन्दस्योपक्षीणत्वादिति भावः । क्रिय- रीश्वरात् प्राग्ये स्थिता उद्देश्यतयाधिशब्दसजातीयास्ते निपातसंज्ञाः स्युरिति प्रकृतसूत्रेण निपातसंज्ञायां सत्यां ततः, "चादयोऽसत्त्वे' 'प्रादयः' अद्रव्यार्था एव चादयः प्रादयश्च ज्ञेयाः, न तु द्रव्यार्थाः, "उपसर्गाः क्रियायोगे' १६गतिश्च' प्रादयो निपाताः क्रियायोगे सत्युपसर्ग- संज्ञा गतिसंज्ञाश्च स्युरित्यादिरूपेण व्याख्यानान्निपातसंज्ञकसमुदायावयवानामेवोपसर्गगतिकर्मप्रवचनीय- संज्ञा भवन्तीत्युगसर्गादिविशेषसंज्ञाभिः सह सामान्यनिपातसंज्ञायाः समावेश: सिध्यतीति भावः । एतेन रीश्वरादिति पञ्चम्या प्राक्शब्दाध्याहारे लब्धे पुनः क्रियमाणं प्राग्ग्रहणं द्वितीयं संपद्यते । तेनायमर्थः प्राग्नीश्वराद्ये व्यवस्थितास्ते प्राइनिपातसंज्ञा भवन्ति, निपाता: सन्तो गत्यादिसंज्ञा माणे हीति । - २ प. १२ 'न्यायस्याव्यभिचरितताया: प, फ. तत्पर्यवसितायाः पा. सू. २. ३.६९. पा. सू. २. ३.६९. पा. मू. १.१. १४. 'पा. सू. १. १. ३९. पा. मू. १.१.४१. "मूमयोः' इत्यादि 'अबधित्लामावनापक' इत्यन्तं नास्ति पा. सू. १. १. ३९. पा. सू. १. १.४१. पा. सू. ३. १.१. पा.मू. १.४. ७२. पा. नू. १.४.७३. पा. सु. १.४. ५७. पा. मू. १.४.५९. पा. न. १.४.६०. ५ . 18 ·३३४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि इति समावेशसिद्धिः' इति कैयटो निरस्तः। एकेनैव प्राक्शब्देन क्लिष्टकल्पनां विनार्जवेन संजा- समावेशस्य सिद्धत्वेन द्वितीयप्राशब्दं महता यत्नेन संपाद्यात्यान्तासंवद्धक्लिप्टकल्पनया व्याख्याने मानप्रयोजनयोरभावात् । अत एव "अधिरीश्वरे' इत्यत: प्राक् 'प्राङनिपाताः' इत्यधिक्रियते, तन्त्राद्याश्रयणात् । तेन पूर्व निपातसंज्ञाः सन्त: पश्चाद् गत्यादिसंज्ञा इत्यर्थात् समावेशः सिध्यति" इति कैयटानुसारी कौस्तुभोऽपि निरस्तः । अत्र तादृशक्लिप्टकल्पनाश्रयणस्योत्तरसूत्रेषु सर्वत्र वाक्यभेदाश्रयणस्य चातिदुष्टत्वात् ॥ चादयोऽसत्त्वे १.४.५७. [२, ४४२-४४४] (उद्दयोतनम्) अर्थद्वयमेवाह -तत्रेति । सीदन्तीति । सदेरौणादिकस्त्वप्रत्ययोऽधिकरण- साधनः । पृषोदरादित्वेन वा साघुत्वम् । सतो भाव इति। अस्ते: शत्रन्तस्य भावप्रत्यये सत्त्वम्। पशुरिति । पशुशब्दस्य चादिपु पाठात्। ननु द्रव्यवचनेऽपि सत्त्वशब्दे 'च: पठितः' इत्यादी निपातसंज्ञा प्राप्नोति, स्वरूपपदार्थकानामेपां गुणवचनत्वेन द्रव्यवचनत्वाभावात्, अत आह -द्रव्यशब्देन चेति । सर्वनामेति । इदं तदिति निर्देशयोग्यमित्यर्थः । भेद्यत्वेन विशेष्यत्वेन । विप्रशब्दे संज्ञाप्राप्तिं व्यनक्ति ---विप्रातीति । प्रा पूरणे, अदादिः। क्रियोपसर्जनं यस्येति विग्रहः। पाचकादिवत् क्रियाविशिष्टद्रव्यवाचीति यावत् । सारूप्यमिति । प्रशब्दत्वेनेत्यर्थः। विशेष्यस्येति । 'चादयोऽसत्त्वे 'प्रादयः' इत्यादावित्यर्थः । निपातस्य संज्ञा अव्ययसंज्ञा । निपातान्तस्यति । तत्र शब्दस्य स्वरूपं विशेष्यमस्तीति भावः । एवं च तदन्तविधिना निपात- संज्ञा निपातस्याव्ययसंज्ञा स्यादिति भाष्यार्थः । अव्ययत्वेऽनिष्टमाह तत इति। प्रकृतिस्वर इति । "तत्पुरुपे तुल्यार्थ' इत्यनेनाव्ययस्य पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरविधानात् । विप्रशब्दः "प्रत्यय- स्वरेणान्तोदात्तः। विप्रकम्बलशब्दस्य "समासस्य' इत्यन्तोदात्तत्वमिष्यते, न पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ।। [२. ४४२-४४४] . (रत्नप्रकाशः) सत्त्वशब्दो रूढया द्रव्यपरः, "ऊनं न सत्त्वेष्वधिको ववाघे' इत्यादौ तथा दर्शनात् । यौगिकश्चास्ति सतो भावः सत्त्वमिति संदेहात् पृच्छति - अयमिति । "व्याख्या- नतो विशेपप्रतिपत्तिः' इति समाधत्ते द्रव्यपदार्थकस्यति । प्रतिषेधश्चेति। यौगिकस्य ग्रहणे सत्तावाचकस्य चादरप्रसिद्धत्वेन 'असत्त्वे' इति प्रतिपेघोऽसंगतः स्यात् । 'पशुरयम्, चं पठ' इत्यादी च विधिप्रसङ्गः स्यादिति भावः । विप्र इति । विप्रातीति विप्रः, "आतश्चोपसर्गे' इति कः। गणपाठे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिमापा न प्रवर्तत इत्युक्तं भूवादिसूत्रे। ततोऽत्र प्रशब्द- १ २ पा. सू. १.४. ९७. शब्दकोस्तुमे द्वितीयभागे पृष्ठम् १३९. 'तत्र पूर्वपदं विशेप्यमस्तीति अ, ऋ. 'पा. सू. ६.२.२. कप्रत्ययान्तत्वादिति भावः । पा. सू. ६.१. २२३. • रघुवंशे सर्ग. २ श्लो. १४. परिमापा १. 'पा. सू. ३. १.१३६. ८ ४ ·अ.१ पा. ४ आ. ४ स्य निपातसंज्ञायां तदन्तविधिसत्त्वाद् विप्रशब्दस्य क्रियाविशिष्टद्रव्यवाचकस्य द्रव्यभिन्नक्रियावाच- कत्वानंपायेनाव्ययसंज्ञायां सुब्लुक् स्यादिति भावः । प्रादिभिरिति । गणपठितरिति शेषः । बहुवचनमविवक्षितम्। सामान्यमिति। साम्यमित्यर्थः। “विप्रः' इत्यत्र वर्तमानस्य प्रशब्दस्येति शेषः। तदन्तविधिनेति । "प्रयोजनं सर्वनामाव्ययसंज्ञायाम्' इति प्रयोजनवार्तिकादिति भावः । निपातसंज्ञति। निपातस्य संज्ञा निपातसंज्ञा, अव्ययसंज्ञेत्यर्थः । एतेन 'ननु विशेष्यासन्नि- धानात् कथं तदन्तविधिः' इति कयटो निरस्तः। शब्दशास्त्रेऽमिन् शब्दस्यैव सामान्यतो विशेष्य- स्य संभवेन विशेष्यासन्निधानोक्तेरसंगतत्वात् । चादीनां विशेषणत्वविवक्षामात्रेणवात्र तदन्त- विध्यमावोपपत्तौ तेषां विशेषणत्वमभ्युपगम्य विशेष्यासंनिधानेन तदन्तविधिनिराकरणे मानप्रयो- जनयोरभावाच्च ।। प्रादयः, उपसर्गाः क्रियायोगे १.४. ५८, ५९. [२, ४४४-४४५] - यदेति । - - क्रियति । - (उद्द्योतनम्) ननु 'प्रादयः' इति सूत्रस्यः पृथगेव पाठाद् वार्तिकं व्यर्थम्, अत आह - ननु 'प्राग्रीश्वरात्' इत्यत्र निपात संज्ञाया गत्यादिसंज्ञाभिः समावेशस्योक्तत्वात् 'निपातसंज्ञाया अभावः' इत्ययुक्तम्, अत आह अक्रियेति । तहिं क्व स्यात्, अत आह अक्रियायोगे निपात संज्ञाभावे किमनिष्टम्, अत आह - ततश्चेति । प्रशब्दस्य निपातत्वेऽव्ययत्वेन “तत्पुरुष तुल्यार्थ' इति समासस्यायुदात्तत्वं सिध्यति, नान्यथेत्यर्थः। ननु प्रादीनां गत्युपसर्गसंज्ञेव, न कर्मप्रवचनीयसंज्ञा, तथा च 'कर्मप्रवचनीयसंज्ञा' इत्ययुक्तम्, अत आह कर्मेति । ननु "अच उपसर्गात्तः' इति तत्वस्य नित्यत्वात्, 'मरुद्दत्तः' इति न प्रयोगार्हम्, अत आह - प्रक्रियायामिति । अनिष्टौ हेतुमाह तस्यामिति । तृतीयेति । कर्मवाचिनि क्तान्त उत्तरपदे तृतीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यात् । अन्तोदात्तश्चेति । “तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण । मरुच्छब्दस्य "फिपः' इति प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तत्वादिति भावः । निपातत्वेऽनिष्टान्तरमाह - अव्ययेति। ननु तत्वविधावेवेत्यवधारणमयुक्तम्, १"उपसर्गे घोः कि:' ""आतश्चोपसर्गे' इति क्यङविधेरपि प्रयोजनत्वात्, अत आह - अनभिधानादिति । ब्दस्य हलन्तत्वादुपसर्गत्वेऽपि कथं तत्वम्, अत आह - संज्ञेति । 'तत्व एव' इत्यस्य प्रयोजना- न्तरमाह अनेनेति। संज्ञासामर्थ्यादनजन्तत्वेऽपि तत्ववत् 'मरुन्नयति' इत्यत्र "तवर्गव्यव- घानेऽपि "उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य' इति णत्वं स्यात्, तन्निवारणायाप्यवधारणमित्यर्थः । मरुच्छ- ८ १ २ का. वा. १.१.७२-८. विशेपस्य प. पा.मू. १.४.५६. संज्ञायां गत्यादि संनाया अमावे . पा. सू. ६.२.२. पा. सू. ७.४. ४७. पा. सू. ६. २.४८. 'फिट्सूत्रम् १. पा. सू. ३. ३. ९२. पा. मू. ३.३.१०६. १२ किविधेरङविघश्चेत्यर्थः । "प्रयोजकत्वात् - ऋ. "तवर्णव्यवधानेऽपि अा. पा. मु. ८.४.१४. - ५ .

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि उपसर्ग उक्तगौरवादाह -प्रकारान्तरेणेति। मत्वर्थीयप्रकरण इत्यर्थः । भिदादिपाठादेव 'श्रद्धा' इत्यङसिद्धेः "आतश्चोपसर्गे' इत्यनेनाङर्थमुपसर्गसंज्ञा व्यर्था, अत आह - तेनेति ।। - [२, ४४४-४४५] (रत्नप्रकाशः) प्रादयोऽसत्त्ववचना इति । एतावदेव गणपाठशोधन योगविभागफलम् । निपातसंज्ञा तु योगविभागेनोद्दिष्टानां प्रादीनां चादीनामिव सिध्यतीति तदंशे फलितार्थकथनमात्रम् । निपातसंज्ञा च स्यात्, तस्यां च सत्यामव्ययसंज्ञा स्यात् । तस्यां च तत्राव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेण निपातायुदात्तत्वं स्यात् । किं च किविधिरङविधिश्च स्यात् । एकयोगे हीति । एतेन भाष्येण विरोधात् “यदा प्रागेव 'प्रादयः' इति योगो विभज्यते तदा प्रयोजनकथनाय वार्तिकम्" इति कैयटो निरस्तः । न हीदं भाष्यं तत्पक्ष उपपद्यते। यस्मिन्नेवेति । विशेषसंज्ञाविधौ यादृशस्योद्देश्यता तस्यैव निपातसंज्ञाविधानादिति भावः। तस्मिन्नेवेति । तथा च 'प्राचार्य: इत्यादावव्ययपूर्व [पद]प्रकृतिस्वरो न स्यादिति भावः। मरुद्दत्त इति। मरुद्भिर्दत्त इत्यर्थः । अनेन भाप्यकारप्रयोगेणैवं ज्ञायते - अत्र मरुच्छब्दस्योपसर्गसंज्ञाविधानमयुक्तम्, सत्यामप्युपसर्गसंज्ञाया- मजन्तत्वाभावेन तत्वासिद्धेः। उपसर्गसंज्ञाविधानसामर्थ्यनाजन्तत्वाभावेऽपि तत्वाभ्युपगमे तस्य नित्यत्वात् 'मरुद्दत्तः' इति रूपासिद्धेः। तत्ववदुपसर्ग विधानसामर्थ्येन 'मरुन्नयति' इत्यादौ तकार- व्यवधानेऽपि णत्वं स्यात् । 'मरुत्तः' इति रूपं तु "तप्पर्वमरुद्भ्याम्' इति मत्वर्थप्रकरणगतवाति- केनेतीति। अन्यथोत्तरवातिके 'श्रद्धा' इतिवत् 'मरुत्तः' इत्येव दर्शितं स्यात् । "श्रच्छब्दस्य इदमपि वार्तिकमङमात्रविषयकत्वान्न कर्तव्यमेव, "प्रज्ञाश्रद्धाभ्यो णः' इति निपातनादङ: सिद्धत्वात् । अत एव भगवताङ उदाहरणं दत्त्वा तदुपरि किमपि नोक्तम् । उपेक्षव कृता । सांप्रदायिकरपि तावदेवाङ्गीकृतम्, न तु कार्यान्तरम् ।। .. गतिश्च १.४. ६०. [२. ४४६-४४८] (उद्दयोतनम्) श्लोकवाचिकारिकाशब्दस्य गतिसंज्ञानङ्गीकारादर्थान्तरस्य चाप्रसिद्धः संज्ञा- वैयर्य्यम्, अत आह -कारिकेति । क्रियायोगग्रहणेन अत्रानुवृत्तेन । ततश्च पुनश्शब्दस्य गति- संज्ञकत्वात् । कृदन्तेति। "गतिकारकोपपदात् कृत्' इति विहितेन। यत इति। यत्प्रत्ययान्तं द्वघच्वं नौशब्दवर्जमाद्युदात्तम्। घे इति । घानः 'अचो यत्' "ईद्यति' गुणः, "यतः' इत्या- 'पा. सू. ३. ३. १०६. २ 'उपसर्ग घोः किः, आतश्चोपसर्गे' इत्याभ्या- मित्यर्थः। उपसर्गसंज्ञाविधानेत्यर्थः। का. वा. ५.२.१२० -१०. 'वातिके 'श्रच्छब्दस्योपसंख्यानम्' इत्यत्र 'ध- च्छब्दस्य चोपसंख्यानम्' इति पाठोऽभिमत इति भाति। "पा. सू. ५. २. १०१. पा. सू. ६. २. १३९. 'पा. सू. ३. १. ९७. 'पा. सू. ६.४. ६५. पा. सू. ६. १. २१३. .

·अ.१ पा.४ आ.४ धुदात्तः। 'समास इति । "कुगतिप्रादयः' इत्यनेन । चनोहित इत्यत्र "दधातेहिः । अथवेति । विगताः सेचका: अस्मादित्यत्र गमनक्रिया प्रत्यासन्ना, न सेचनक्रियेत्यर्थः । भाष्ये "श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे' इति प्रतिषेधः, "उपसर्गात् सुनोति' इति षत्वम् “उपसर्गादसमासेऽपि' इति णत्वम् । प्रशब्दस्य ऋच्छिविशेषकत्वे 'प्रार्छकः' इति भवितव्यमेवेत्याशयेनाह - प्रगता इति । तत्रेति। 'प्रर्च्छकः' इत्यत्रोपसर्गग्रहणेनैव वृद्धयभावेऽपि 'उपार्च्छति' इत्यत्र "ऋत्यकः' इति शाकल- निवृत्त्यर्थं धातुग्रहणमिति भाष्यकृता वक्ष्यत इत्यर्थः । क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञायां दोषोद्भावनम् वद्विधीति। तत्र हेतुमाह -- क्रियाशब्दस्यति। भाष्ये निवत इति । "उपसर्गच्छन्दसि धात्वर्थे । उपसर्गात् साधने धात्वर्थे वर्तमानात् स्वार्थे वतिः स्याच्छन्दसि, इति वतिः । 'उद्गतानि नि- गतानि चेत्यर्थः। प्रणसमिति । प्रणसमिति । प्रकृष्टा नासिका अस्मिन्, उन्नता नासिका अस्मिन् । १०"उप- सर्गाच्च'। उपसर्गान्नासिकाया अच् स्याबहुव्रीहौ समासान्तः, नासिकाशब्दस्य च नसादेशः । "उप- सर्गाबहुलम्' इति णत्वम् । एवम् उन्नसम् । प्रेपं परेपमिति । १द्वयन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत्' । "आदेः परस्य', "ऋक्पू:' इति समासान्तः । द्वयन्तःसूत्रे 'प्रापं', परापम्' इत्युदाहृतत्वादत्र "कथमीत्वमुक्तमिति केचित् । अत्रेदं तत्त्वम् --- समाप ईत्वप्रतिषेधः। समापं नाम देव- यजनम् । अपर आह -- ईत्वमनवर्णादिति वक्तव्यम् । समीपम्, अन्वीपम्।. इह न, प्रापम्, परापम्" इति तत्रोक्तम्। तत्र मतद्वयेन यथा समापं समीपमिति च भवति, एवं प्रापं प्रेप- मित्यपि भवतीति भगवतो भाष्यकारस्याशयः । प्रस्फिक प्रोदर इति । १६"उपसर्गात् स्वाङ्ग ध्रुवमपशु'। पशुवर्ज ध्रुवं स्वाङ्गमुपसर्गात्परमन्तोदात्तं स्याबहुव्रीहौ । स्वाङ्गादीत्यादिना "अन्तश्च' उपसर्गादन्तश्शब्दोऽन्तोदात्तः समासे। समन्तः, इत्यादिग्रहः । प्रणः शूद्र इति । प्रकृष्टाना- मस्माकमिति प्रादिसमासः। "बहुवचनस्य वस्नसौं' इति नसादेशः । “उपसर्गाद्वहुलम्' इति णत्वम् । वचनसामदिनुपसर्गेभ्योऽपि चेदक्षादिशब्देभ्योऽप्येते विधय: स्युः, अत आह - येषा- मिति । भाष्ये सुलभमिति । सोरुपसर्गत्वाभावात् २०"उपसर्गात् खल्धजोः' इति लभेर्नुम् न भवति । "करणमावश्यकमित्याह -- केवलाभ्यामिति । उपसर्गत्वनिषेधे 'अतिसुलम्मम्' इति नुम् न स्यादित्यर्थः। तेनेति । उपसर्गत्वनिषेधेऽत्र पत्वं न स्यादित्यर्थः ।। ૨ १७ पा. सू. ८.४. २८. गतित्वादिति। कुगति ऋ. पा. सू. ६. ३. ९७. पा. सू. २. २. १८. पा. सू. १. १. ५४. पा. सू. ७.४. ४२. पा. सू. ५.४. ७४. पा. सू. ३. ३. २४. १५ कथमीत्वमिति अ. पा.सू. ८. ३.६५. पा.सू. ६. २. १७७. पा. सू. ८.४.१४. पा. सू. ६.२.१८०. पा. सू. ६. १. १२८. पा.सू. ८.१.२१. पा.सू. ५.१.११८. पा.मू. ८.४.२८. 'वृत्त्यनुरोपेनेत्यमुक्तम्। 'उद्गतात्, निगता- "पा. नू. ७. १. ६७. दित्यर्थः' इति कौमुद्याम्। 'उद्गतान् निग न नुदुन्यामिति मुत्रकरणमित्यर्थः । तानित्पर्यः' इत्युद्दमोते। २३ निषेधेऽपि मुलभमिति-- अ, मा. पा. नू. ५.४.११९. मुषिक्तमित्यमेत्यर्थः। ८ 22 ·३३८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि [२, ४४६-४४८] - . (रत्नप्रकाशः) कारिकाशब्दस्येति । क्रियावाचकस्येति शेपः। तेन श्लोकवाचकस्य न । पुन- श्चनसाविति। तेन 'पुनराधेयम्' इत्यत्र कृदन्तोत्तरपदप्रकृतिस्वरेण "यतोऽनावः' इति घेशब्द उदात्तः। पुनरुत्स्यूतमिति। गतित्वात् समासः । स्वरस्तु प्रवृद्धादेराकृतिगणत्वादन्तोदात्तत्वम् । चनोहित इति । निपातत्वादाद्युदात्तस्य चनश्शब्दस्य "गतिरनन्तरः' इति प्रकृतिस्वरः। अनुप- सर्ग इति । "भुवोऽनुपसर्गे' इत्यनेन। उपसर्गादिति। "उपसर्गात् सुनोति' इत्यादिना । उपसर्गादिति । "उपसर्गादसमासेऽपि' इत्यादिना । फलान्तरमप्याह वृद्धिविधाविति । प्रर्षभमिति । प्रकृष्ट ऋषमः [यस्मिस्तत् ] इत्यर्थः । तत्र ऋपभशब्दमव्युत्पन्नं मन्यते । प्रर्च्छक इति । ऋच्छेवुलि ऋच्छक इति भावः । धातुग्रहणं तत्र योगविमागेन पुनर्वृद्धिविधानार्थम् । तेन "ऋत्यकः' इति पाक्षिको ह्रस्वस्तत्र न भवतीति वृद्धिविधावेव वक्ष्यतीत्यत्रोपेक्षा युक्ता । प्रकृत- वचनाश्रयणे दोपमाह -वद्विधीति । अत्र सर्वत्र क्रियायोगाभावादुपसर्गसंज्ञाभावे तदाश्रया वंदा- दयो न स्युरिति भावः । वद्विधीति । “उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे' इत्यनेन । नस्भावेति । "अञ् नासिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात्' १०"उपसर्गाच्च' इत्यनेन । अबीत्वेति । "द्वयन्तरुपसर्गे- भ्योऽप ईत्' इत्यनेन। स्वाङ्गादिस्वरेति। "उपसर्गात् स्वाङ्ग ध्रुवमपशु' इत्यादिनोत्तरपदाधु- दात्तत्वमिति भावः । णत्वेति। "उपसर्गाद्वहुलम्' इत्यनेन । अनवकाशा इति। तथा च क्वचिल्लब्धोपसर्गसंज्ञानां संप्रति तत्संज्ञकत्वाभावेऽपि वद्विध्यादिनिर्वर्तकत्वं भविष्यतीति भावः । "क्रियते न्यास एवेति। केवलाभ्यामेव. परस्य नुम् मा भूत् 'अतिसुलम्भम्, अतिदुर्लम्मम्' इत्यादौ नुम् यथा स्यादित्येवमर्थमिति भावः। सुदत्तमिति । इदमपि न प्रयोजनम्, 'अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्तं चादिकर्मणि। सुदत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेष्यते' इति तत्सूत्रगतश्लोकवार्तिकेनैव सिद्धेः । "क्रियते न्यास एवेति । पूजायामेव पत्वं मा भूत्, क्षेपे 'सुपिक्तं किं तवात्र' इति पत्वं यथा स्यादित्येवमर्थमिति भावः । एवं च 'दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधः' इत्येतावदेव वक्तव्यमिति फलितम् । तथैव च सांप्रदायिकैराश्रितम् ।। ऊर्यादिविडाचश्च १. ४. ६१. [२, ४४९] (उद्दयोतनम्) ऊर्यादेः क्रियान्तरयोगाभावात् 'ऊरी पक्त्वा' इत्ययुक्तम्, अत आह - प्रयोगेति। २ १२ पा. सू. ६.१.२१३. पा. सू. ६. २. ४९. पा. सू. ३. ३. २४. पा. सू. ८.३.६५. पा. सू. ८.४.१४. प, पा.सू. ६.१.१२८. पा. सू. ५.१.११८. 'पा. सू. ५.४. ११८. पा. सू. ५.४.११९. पा. सू. ६. ३. ९७. पा. सू. ६.२.१७७. पा.सू. ८.४.२८. भाष्ये 'क्रियते एतन्न्यास एव' इत्यत्र 'क्रियते न्यास एव' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठ इति भाति । १५ श्लोकवार्तिकम् ७.४.४६. "माप्ये 'क्रियते एतन्न्यास एवं' इत्यत्र 'क्रियते न्यास एव' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठ इति प्रतीयते। प्रर्पम इति फ. ८ ·अ.१ पा.४ आ. ४ विडाचाविति । विविधौ कृम्वस्तियोग इति. न तु सम्यक्प्रयोगोऽयमित्यभिप्रायेणेत्यर्थः । वर्तते। डाज्विधावापि तदनुवर्तते ।। [ २, ४४९] रत्नप्रकाशः) 'क्रियायोग इत्युच्यत इति। क्रियायोग इत्यतोऽनुवर्तते इत्यर्थः। न चान्य- येति । विडाचोः कृभ्वस्तियोग एव विधानात् , ऊर्यादीनां च स्वमावादेव तन्मात्रविषयत्वादिति तथा च 'ऊरी पक्त्वा' इत्यादय: प्रयोगा असाधव इति फलितम् ।। भावः। अनुकरणं चानितिपरम् १. ४. ६२. [२, ४४९-४५०] समासः .६ (उद्द्योतनम्) "भाष्ये न प्राप्नोति निषेध इति शेषः । स्यादिति। ततश्च क्त्वो ल्यपप्रसङ्गः । धातोश्चेति । "ते प्राग्धातोः' इति नियमादित्यर्थः। रूपमेतदिति । खाटूशब्दस्य गतिसंज्ञायाम् 'इति खाट कृत्वा' इति प्रयोगप्रसङ्गात् 'खाडिति कृत्वा' 'इति प्रसिद्धप्रयोगो न स्यादित्यर्थः । निषेधेति। इतेः परत्वात् । वौषट्शब्दस्यतिपरत्वान्निषेधो भविष्यति, अत आह - श्रौषट्शब्द इति। संज्ञाप्रसङ्ग इति । तथा च श्रौषट्शब्दस्य धातोः प्राक् प्रयोगप्रसङ्ग इति भावः। असमीक्ष्य अनपेक्ष्य। 'हिमवतः परतो मेरुः' इत्यादी। इहाप्य- नपेक्षास्ति, अत आह - इह स्विति । "अन् यो बहुषु' इति पक्षे व्यवहितस्यापि प्रत्ययस्य परत्वमङ्गीक्रियत एव, अत आह --~- खाकृत्येति । अन्यत्र यथा तथा [वास्तु, प्रकृतेऽव्यवहितपरत्व- मेवाङ्गीकार्यमित्यर्थः । 'अयं प्रष्टव्यः' इत्यत्रायंशब्देन क: परामृश्यते, अत आह-य इति । नन्वसति सूत्रेऽनुकरणस्य गतिसंज्ञा न स्यात्, अत: प्रश्नो न युक्तः, अत आह - अनितीति। संज्ञेति । प्राक्प्रयुक्तानां गत्युपसर्गसंज्ञा इ[ती]तिपरस्य" घातोः प्राक्प्रयोगाभावादे संज्ञा न भविष्य- तीत्यर्थः । न त्वनिष्टशब्दनिवृत्त्यर्थम्, अत आह - खाडिति । ननु संज्ञापक्षे नायं दोपः, अत आह -प्रयोगेति। तदेव व्यनक्ति ---तत्रेति । व्यवहितस्यति । 'खाडिति कृत्वा' इत्यत्र 'अनितिपरम्' इत्युक्ते गतिसंज्ञाया अभावाद्वयवहितस्य प्रयोगो युक्तः । तदनुक्तावनुकरणमात्रस्य - २ अ. 'भाष्ये 'क्रियायोग इत्यनुवर्तते' इति दृश्यते । 'क्रियायोग इत्युच्यते' इति रत्नप्रकाशकृत्पाठः । माप्येऽत्र प्राप्नोतीति अनिति परमिति निषेध इत्यर्थः । अनेन भाष्ये 'साडिति कृत्वा निरप्ठीवदित्यत्र प्राप्नोति' इत्यत्र 'खाडिति कृत्वा निरप्ठीवदित्यत्र न प्राप्नोति' इत्यन्नं भट्टपाठ इति सूच्यते । पा. सू. १.४.८०. "इति प्रयोगप्रसङ्गो न - अ. 'निषेधप्रसङ्गोऽत आह - अ. 'प्रयोग' इति नास्ति ऋ. 'अत्र 'अस्तु' इत्युचितं भाति । 'अयं पक्ष: 'तद्राजस्य बहुपु' इति सूत्रे भाप्ये उक्तः, सरूपसूत्रे च। इतिपरस्यानुकरणस्येत्यर्थः । "न त्वनिष्टस्य निवृत्त्यर्थम् . । 'व्यवहितस्येति' इत्ययं प्रतीको नास्ति-अ. । 'प्रयोगः' इत्यस्यानन्तरं 'न' त्यधिकम् -. t.

·३४० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि गतित्वाद्वयवहितस्य प्रयोगो न स्यादित्यर्थः । 'तदा न दोपः' इति भाष्यमुपपादयति संज्ञेति। तेनैव प्राक्प्रयुक्तानामेव संज्ञा, न व्यवहितानामिति नियमेन । अस्य 'खाडिति कृत्वा' इत्यस्य ।। . [२, ४४९-४५०] (रत्नप्रकाशः) खाडिति कृत्वेति.। खाटशब्दस्येतिशब्दात् परत्वाभावेन गतिसंज्ञायां 'खाट्- कृत्य' इत्येव प्रयोग: स्यात्, न तु खाडिति कृत्वे[ती]ति भावः। श्रीषड्वौषडिति कृत्वेति । अत्र श्रौषट्शब्दस्येतिपरत्वाभावेन गतिसंज्ञायां सत्यां गतिसमासस्य नित्यत्वादयं प्रयोगो न स्यादिति भावः। गत्याकृतिरिति। गतित्वावच्छिन्नमात्रसमुदायस्य धातोः पूर्वत्वात् तदवयवानामपि समु- दायात्मकानां पूर्वत्वमिति भावः । इहापीति। आकृतिपक्ष एवाश्रीयत इति न दोष इत्यर्थः । किमर्थमिदमिति । अनितिपरमित्येतदिति शेपः। अनिष्टशब्देति । खाडिति कृत्वेति प्रयो- क्तव्ये 'इति खाट्कृत्य' इति प्रयोग: स्यादिति भावः । इदं विचारयिष्यत इति । अनितिपर- शब्दप्रयोजनविचारप्रसङ्गादिति शेषः । तेप्राग्धातुवचनमिति । "ते प्राग्धातोः' इति सूत्र- मित्यर्थः । 'प्रयोगनियमार्थमिति । ते गत्युपसर्गसंज्ञा धातोः प्रागेव प्रयोक्तव्या इत्येतदर्थकमित्यर्थः । संज्ञानियमार्थमिति। ते प्रादयो धातोः प्राक् प्रयुक्ताः सन्त एव गत्युपसर्गसंज्ञा इत्यर्थकमित्यर्थः । विचारफलमाह -तद्यदेति । न दोष इति । तथा च संज्ञानियमपक्ष एवाश्रयणीयः, अनिति- परशब्दो नाश्रयणीय इति भावः ।। आदरानादरयोः सदसती १. ४: ६३. [२, ४५०-४५१] (उद्द्योतनम्) 'सत्कृत्येत्यस्य नसमासोपपत्तेः 'कथमसत्कृत्येति' इत्ययुक्तम्, अत आह- यदीति। "तत्पुरुपे तुल्यार्थ' इत्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरापेक्षया "गतिकारकोपपदात् कृत्' इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरस्य परत्वात् पूर्वेण बाधायोगशङ्कानिरासाय 'सतिशिष्टत्वात्' इत्युक्तम् । नञा समासात्पूर्वकालीनगतिसमासाथयकृत्स्वरापेक्षया तदनन्तरमाव्यव्ययस्वरः सतिशिष्टः। "कृदु- त्तरपदप्रकृतिस्वर एवेप्यत इति भावः। न स्यादिति । "स्वं रूपम्' इति नियमादिति भावः । विशेप्यासंनिधौ कथं तदन्तविधिः , अत आह-यद्यपीति । इह 'आदरे सत्' इति सूत्रे। कार्य- प्रदेशेषु "गतिरनन्तरः' इत्यादिषु। तति। समासविधौ "कुगतिप्रादयः' इत्यत्र । सुविति । "सुवामन्त्रिते' इत्यतोऽनुवर्तमानम् । तथा च गत्यन्तं सुबन्तं समस्यत इति 'असत्कृत्य' इति समाससिद्धिः। व्यपदेशिवभावेन च 'सत्कृत्य' इति समाससिद्धिरिति भावः । पूर्वपदं प्रकृत- 'पा. सू. १.४.८०. सत्कृत्येत्यस्य नसमासेऽसत्कृत्येत्यस्योपपत्ते- रित्यर्थः । पा. मू. ६. २. २. पा. सू. ६. २. १३९. 'गृदन्तप्रकृतिस्वर एव 'पा. सू. १. १. ६८. "पा. सू. ६. २. ४९. 'अ, ऋ' कोशयोः प्रतीकमात्रमुपलभ्यते । 'तदेवोपपादयति-तयेति।' इत्यवतरणि- कायुक्तेन भाव्यमिति भाति । 'पा. मू. २. २. १८. "पा. मू. २. १. २. - अ.

·अ.१ पा.४ आ.४ ३४१ - मित्यनुपाङ्गः। "बहुव्रीही' इत्यत: पूर्वपदमिति तत्रानुवर्तते । ततश्च कर्मणि पतान्त उत्तरपदे गत्यन्तं 'पदमनन्तरं प्रगतिस्वरमिति 'अगलतः, सत्कृतः' इत्युभयत्र प्रकृतिस्वरसिद्धिः। पदस्येति । प्रतमित्यनुगज्यते। तथा च गत्यन्तं पदं गतावनुदात्तमित्यर्थात् 'असदुद्धरति, सदुद्धरति' इत्युगयनानुदात्तत्वगिद्धिः। अव्ययेति। "प्रयोजनं सर्वनामाव्ययसंवायाम्' इति "येन विधिः' इत्यत्रोक्तत्वात् । तथा च 'परमोच्चः' इतिवत् 'असत्' इत्यस्याप्यव्ययत्वसिद्धिः। यद्यपि गति- ग्रणे तदन्तविपिरिति तस्मिन् सूत्रे नोक्तम्, तथापीह 'तदन्तविपिना' इति माप्यात् तदन्तविधि- रत्राङ्गीक्रियते। न न समासप्रत्ययविधी तदन्तग्रहणस्य प्रतिषेधाद् गतिसमासे तदन्तविधि- नं लभ्यत इति वाच्यम्, "कष्टं परमश्रितः' इत्यत्र तदन्तविधिना समासो न भवतीति तत्र भाष्य- दर्शनेनोत्तरपद एव तदन्तविधिप्रतिषेधः, न पूर्वपद इत्युन्नयनात् सर्वमनाविलम् । माष्ये फेनेति । अनादरग्रहणाभावेऽनादरार्थे वर्तमानस्यासच्छब्दस्य गतिसंजेत्ययमर्यः केन हेतुना लभ्यत इत्यर्थः । नन्वनादरग्रहणाभावात् 'न आदरे' इति कस्य व्याख्यानं क्रियते, अत आह - असच्छब्दस्यति । सच्छब्दस्यादरार्थत्वेनासच्छब्दस्यानादरार्थकत्वस्यावश्यकत्वात् तदन्तविधिना लब्धासच्छब्दस्यानादरा- र्थस्यैव गतिसंजासिद्धेः 'आदरे सत्' इत्येतावदेव सूत्रं कर्तव्यमित्यर्थः। अन्ययेति । असच्छब्दार्थ- असच्छब्दस्यादरप्रतिषेधार्थकत्वेन सर्वसंग्रहो न स्यादिति 'आदरप्रसङ्ग एव' इति भाष्येणोक्तम् । तदुदाहरति गुरुमिति । तत्रादरस्य प्रसक्तत्वात् । 'पापण्डिनमिति । तत्रादरप्रसङ्गाभावात् । प्रतिपेघस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वमेवाह -~~ तया हीति । नयुक्तं तत्सदृशे वर्तते, न त्वत्यन्तविसदृशे। तथा चासच्छब्दोऽप्यादरविपयसदृशेऽनादरविपये गुर्बादी वर्तते, न पापण्डयादावित्यर्थः। अनादरशब्देऽपि तत्पुरुपे उक्तदोपानतिवृत्तिः, अत आह -- भाष्ये बहु- वीहिरिति । तत्र सर्वसंग्रहमाह --~स चेति । बहुव्रीहिरित्यर्थः । असच्छब्दाभावेऽनादरेऽसच्छ- व्दस्य कथं गतिसंज्ञा, अत आह-तत्रेति। तदन्तविघावनादरग्रहणमेव ज्ञापकमिति भावः । सामर्थ्यात् तदन्तवियो दृष्टान्त: ---- ययेति । "गोप्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु'। एष्वर्थेपु 'गो- प्पदमित्यस्य सुट्पत्वे निपात्येते। सेविते, 'गोप्पदो देशः, यत्र गोभिः पद्यते स उच्यते। असेविते, अगोप्पदान्यरण्यानि, यत्र गोभिन पद्यते। प्रमाणे, गोष्पदमात्र क्षेत्रम्। यथा तत्रासेवितग्रहण- सामर्थ्याद् गोप्पदशब्दे तदन्त विधिस्तथात्रानादरग्रहणसामर्थ्यात् "सच्छब्दे तदन्तविधिरित्यर्थः ।। त्वेनवेत्यर्थः । [२, ४५०-४५१] - (रत्नप्रकाशः) असच्छब्दं प्रत्याख्यातुं विचारः प्रस्तूयते इदमिति। तदन्तविधिनेति । येन सच्छब्दस्य समासस्तदन्तेन सत्कृत्यशब्देन नन्समासविधिना सिद्धमिति भावः। एतेन "यद्य- प्यत्र प्रकृतं विशेष्यं नास्ति, तथापि कार्यार्थत्वात् संज्ञाया: कार्यप्रदेशेषु प्रकृतस्य गतिना विशेप- १ ૨ २ ८ 'पा. सू. ६. २. १. पूर्वपदमित्यर्थः । का. वा. १. १. ७२-८. पा. सू. १.१.७२. -ऋ. 'प्रदीपे 'पाखण्डिनम्' इत्यत्र ‘पापण्डिनम्' इत्यन्नंभट्टपाठ इति प्रतीयते । "वृत्तेः -ऋ. पा. सू. .६. १. १४५. गोष्पदशब्दस्य ऋ. १० विधिस्तदानादर --अ. सच्छब्दस्य तदन्त अ. ४ ५ तत्त्वं ·३४२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि नचः . णात् तदन्तविधिर्भवति। तत्र समासविधौ "सुप्' इति प्रकृतम्। “गतिरनन्तरः' इत्यत्र पूर्व- पदम्। "गतिर्गतौ' इत्यत्र पदस्येति । अव्ययसंज्ञायामस्त्येव तदन्तविधिः" इति कयटो निरस्तः । असच्छब्दस्यादरे वर्तमानत्वाभावेन तदन्तविध्यसंभवेन तदन्तविधिसंपादनयत्नस्य निष्फलत्वात् । 'केनेदानीम्' इत्यादेः 'न स्यात्' इत्यन्तस्योत्तरभाष्यस्यासंगतत्वापत्तेश्च। केनेदानीमनादर इति । नाः सत्कृत्यशब्देनैवान्वयः, न तु सच्छब्देनेति सत्काराभाव एवं प्रतीयेत, न त्वसत्कार इति भावः । नजादरप्रतिषेधमिति। सत्कर्तेत्यादौ सच्छब्दस्य कृधातुनेव 'असत्कृत्य' इत्यत्र सच्छब्देन पदैकदेशेनान्वयो भविष्यतीति मन्यते । एतेन 'अनेनासच्छब्दस्यानाद- रवृत्तित्वं दर्शयति' इति कैयटो निरस्तः । असच्छब्दस्यानादरवृत्तित्वे संदेहाभावेन तत्प्रति- पादनानर्थक्यात् । नैवं शक्यमिति । धातूपसर्गयोः परस्परं नित्यसापेक्षत्वेनोपसर्गस्य पदक- देशभूतधातुनान्वयेऽपि नसच्छब्दयोस्तद्वन्नित्यसापेक्षत्वाभावेन पदकदेशसच्छब्देनान्वयो न युज्यत इति भावः। तदन्वयाभावे किं स्यादित्यत आह - आदरप्रसङ्ग एवेति । आदरविपये गुर्वा- दावेव 'गुरुमसत्कृत्य' इत्यादिप्रयोगः स्यात्, न त्वनादराई [इति ] 'पाखण्डमसत्कृत्य' इत्यादिर्न स्यादिति भावः। दोपोपलक्षणमेतत् । सत्कृत्यशब्देन नञ्तत्पुरुषे आश्रीयमाणेऽसत्कृत्यशब्द आधुदात्तः स्यात् । सतिशिष्टस्य "तत्पुरुषे तुल्य' इत्यादिना निपूर्वपदप्रकृतिस्वरस्य प्रवृत्तः । अस- च्छब्दस्य क्त्वान्तेन 'समासे तु कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणोपोत्तमोदात्त इति भेदात् । ननु यथाश्रुत- सूत्रेऽप्याश्रिते स दोपस्तदवस्थः, न आदरोऽनादर इत्यादरप्रतिपेधाश्रयणादित्यत आह - अनादर- ग्रहण इति। बहुव्रीहिरिति । न विद्यते आदरो यस्मिन्नसावनादर इत्याश्रयणादादरान) बहु- व्रीह्यर्थः संपद्यत इति ‘पापण्डमसत्कृत्य' इति सिध्यतीति भावः । वस्तुतस्तु न आदरोऽनादर 'इति नन्तत्पुरुप एवोचितः, "नजिवयुक्तन्यायेनादरभिन्ने तत्सदृशे भावपदार्थेऽन्तःकरणधर्मविशेषेऽभ्यु- त्थानवन्दनाद्यनहत्वज्ञानादिरूपेऽनादरशब्दसंभवेनाभिमतसिद्धेः। बहुव्रीहिपक्षे 'असत्कृत्य' इत्यनेना- दराभावयुक्तं कृत्वेति प्रतीत्या सत्कृत्यशब्देन नञ्तत्पुरुपे प्रतीयमानार्थाविशेपाच्च । यदि कथं- चिद्वहुव्रीहिणादरानर्हः प्रतीयेत तदा तस्य तदनहत्वं स्वतः सिद्धमिति च 'असत्कृत्य' इति मिथ्या- प्रलाप एव स्यात् । यथाश्रुतमाप्यं तु 'असत्कृत्य' इत्यस्य पापण्डादिविपयतार्थम् । एवं चाना- दरशब्द आवश्यक इत्युपसंहरति तस्मादिति। तदन्तविधिनेति। 'आदरानादरयोः सत्' इति सूत्रितेऽनादरे सच्छब्दामावेन सच्छब्दान्तोऽसच्छब्दो गृह्यत इतीष्टसिद्धिरिति भावः। एतेनात्रार्थे "यथा “गोप्पदं सेवित' इत्यत्रासेविते गोप्पदशब्दस्य वृत्त्यभावात् सामर्थ्यादगोष्पदशब्दार्थमसेवित- ग्रहणम्" इति दृष्टान्तकथनपरः कैयटो निरस्तः । अत्रानादरशब्द: सच्छब्दान्तग्रहणसंपादकः, तमा- सेवितशब्दस्त्वगोप्पदशब्दस्य नञ्तत्पुरुपरूपस्यात्यन्ताविद्यमानगोसंचारवनादिपरताबोधनार्य इत्यत्यन्त- वैपम्यात् ॥ 'पा. सू. २. १. २. 'पा. मू. ६. २. ४९. पा. मू. ८. १. ७०. 'अत्रोपसगंशब्देन गतेग्रहणं विवक्षितम् । एव- मुत्तरमापि। "पा. सू. ६. २. २. 'अव्ययपूर्वपदेत्यर्थः । अव्यये नकुनिपाता- नामिति वचनमत्र स्मर्तव्यम् । परिभाषा ७५. 'पा. सू. ६. १. १४५. ७ ---- ·अ.१ पा.४ आ.४ ३४३ अन्तरपरिग्रहे १. ४. ६५. [२, ४५२] (उद्द्योतनम्) ननु सौत्रगतिसंज्ञासिद्ध'समासस्योपसंख्याननिवेशो न युक्तः, अत आह - अङकि- विधोति । 'अपूर्ववचनं तेषु। सूत्रोपादानं सूत्रप्रतिपादनम् । सूत्रप्रयोजनमनास्थयोपसंख्यान- मध्ये पठितमिति भावः । समासस्योपसंख्यानानपेक्षत्वमाह - गतीति । अनेनैव सूत्रेण। अन्तश्शब्दस्योपसर्गसंज्ञायां णत्वप्रकरणे सूत्रद्वयं न कर्तव्यमिति लाघवमित्याह --- हन्तेरिति। उप- सर्गस्थानिमित्तात् परस्य हन्तेरकारपूर्वस्य नस्य ण : स्यादित्यनेनैव 'अन्तर्हण्यते' इत्यत्रापि णत्वस्य सिद्धत्वात् 'तत् सूत्रं न कर्तव्यमित्यर्थः। ननु 'अदेशे' इति प्रतिषेधार्थं तत् सूत्रमावश्यकम् , अन्यथा 'अन्तहननो देशः' इत्यत्रापि णत्वं स्यात्, अत आह - देशे विति। क्षुम्नादेराकृति- गणत्वादित्यर्थः । अन्तःपरस्य हन्तेरत्पूर्वस्य नस्य णः स्यान्न तु देशे । ५'अयनं च। परस्यैतन्नकारस्य ‘ण: स्यान्न तु देशे। अन्तरयणं वर्तते। देशे, अन्तरयनो देशः । "कृत्यचः' । उपसर्गस्थानिमित्तात् परस्य कृत्स्यनकारस्याच उत्तरस्य ण: स्यात्, प्रयाणम् । उपसर्गादिति । "उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य' इत्यनेन ।। अन्त:- [२, ४५२] (रत्नप्रकाशः) उपसंख्यानमिति। गत्युपसर्गसंज्ञयोरिति शेषः। समासे कर्तव्ये गतिसंज्ञा, अन्येपूपसर्गसंज्ञेति भावः । एतेन 'अङ्किविधिणत्वान्युपसर्गसज्ञाश्रयाणि, समासश्च गतिसंज्ञाश्रय इत्यपूर्ववचनं सूत्रोपादानं च सामान्येनोपसंख्यानमुच्यते । गतिसंज्ञाया अनेनैव सिद्धत्वादपूर्ववचना- भावात्' इति कयटो निरस्तः । तथात्वे उपसंख्यानस्य समासग्रहणशून्यस्य “प्रादय:, 'उपसर्गाः क्रियायोगे' इत्यत्रैव कर्तव्यत्वापत्तेः। समासग्रहणसहितस्य तस्यात्र करणस्य समासे कर्तव्य एव गतिसंज्ञा, न तु स्वर इति नियमार्थत्वसंभवेन सर्वस्यैवापूर्ववचनत्वसंभवाच्च। ननु तर्हि 'अन्तर्हत्य' इत्यत्र कः स्वरः स्यादिति चेदन्तोदात्तत्वमिति गृहाण। गतिसंज्ञाभावे हि निपातसंज्ञाया अप्य- भावेन 'अव्यये नकुनिपातानामेव' इति नियमेन चाव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरस्याप्यमावे औत्सर्गिक "समासस्य' इत्यन्तोदात्तत्वमेव भवति। अन्तहण्यादिति । १२ अन्तरदेशे' "अयनं च' इति सूत्र- द्वयं न कर्तव्यम्। अन्तर्हननान्तरयनशब्दयोर्देशवाचकयोस्तु क्षुम्नादित्वान्न णत्वमिति भगवतो अन्यथा 'अन्तर्णयति, अन्तर्भवाणि' इत्यादिकमुदाहृतं स्यात् ।। भावः। १ २ ८ ९ पा. सू. ८. ४. २९. "पा. सू. ८. ४. १४. पा. सू. १. ४. ५८. पा. सू. १.४, ५९. का. वा. ६. २. २-३. पा. सू. ६. १. २२३. पा. सू. ८. ४. २४. पा. सू. ८. ४. २५. समासेऽप्युपसंख्यान ऋ. प्रदीपे 'अपूर्व वचनम्' इत्यत्र 'अपूर्ववचनम्' इति निर्णयसागरमुद्रिते पाठः । ३ अन्तरदेश इति सूत्रमित्यर्थः । अन्तरदेश इति सूत्रार्थवर्णनमुत्तरसूत्रानु- वृत्तिप्रदर्शनाय । पा. सू. ८. ४. २५. १० ·३४४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि साक्षात्प्रभृतीनि च १.४.७४. [२, ४५२-४५३] (उद्दयोतनम्) ननु साक्षाच्छब्दोऽभूततद्भाव एव प्रयुज्यते नान्यत्रेति वचनानर्थक्यम्, अत आह भाष्ये यदा होति । तयाचष्टे साक्षाद्भूता इति । साक्षाच्छन्दः साक्षात्कार- विषयमाह। तस्यैव कृतिकर्मत्वेऽमूततद्भावः, तन्निष्ठधर्मान्तरस्य कृतिकर्मत्वे धर्मस्यैवाभूततद्- भावः , न तु साक्षात्कारविषयस्य धर्मिण इत्यर्थः । लवणम्, उष्णम्, शीतम्, उदकमिति साक्षात्- प्रभृतिषु पठ्यते। तस्य सर्वत्र मान्तत्वप्रसङ्गं निराह - भाष्ये मकारान्तत्वं चेति। 'लवणी- कृत्य' इत्यत्र नित्यं गतिसंज्ञेष्यते। एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादनेन विभाषाप्राप्तावाह भाष्ये तत्र विप्रतिषेध इति। अत्र च्वयन्तत्वान्नित्या गतिसंज्ञा' स्यात्, अत आह --परत्वादिति । शुक्लीकृत्येत्यादौ नित्या सावकाशा, साक्षात्कृत्येत्यादौ विमापा, अत्र परत्वाद् विमापा प्राप्नो- तीत्यर्थः। 'परत्वात्' इत्युक्तत्वात् 'पूर्वेण' इत्ययुक्तम्, अत आह-पुनःप्रसङ्गति । त्वस्य च्यन्ते प्रसक्तिमाह - एकदेशेति। त्रय एवेति । चतुर्वर्णादेराकृतिगणत्वात् स्वार्थे ष्यन् । लवणंकृत्यति । लवणशब्दस्य लवणीशब्दस्य च लवणंशब्द आदेश इति पक्षे । लवणीकृत्येति । लवणीशब्दस्य लवणंशव्दादेशाभावपक्षे।। मान्त- [२, ४५२-४५३] (रत्नप्रकाशः) मकारान्तत्वं चेति । अदन्तस्य · लवणादन्ति आदेशश्चेनि वक्तव्यमिति भावः। एतद्वचनानुसारेणवाधुना गणेऽस्मिन् ‘लवणम्, उष्णम्, शीतम्, उदकम्, आर्द्रम्' इति पञ्च मान्ता: पठ्यन्ते। विप्रतिषेध इति । 'च्व्यर्थवचनम्' इति पूर्ववचनात् प्रसक्तिरिति भावः । लवणीकृत्येति । परेणानेन वाघात् "ऊर्यादिविडाचश्च' इत्यस्याप्रवृत्ताविदं रूपं न स्यादिति भावः । पूर्वेण कृतत्वादिति । पुनःप्रसङ्गविज्ञानादिति भावः । ननु परेण विकल्पविधिना बाधितस्य नित्यविधेः पुनःप्रसङ्गविज्ञाने उभयत्र विभापोच्छेदः स्यादिति चेन्न, यत्र नित्य- विकल्पवियोः समानरूपसंपादकत्वं तत्र विकल्पविधिवाषितस्य नित्यविधेः पुनःप्रसङ्गा- भावेऽपि प्रकृतविकल्पस्य मान्ततासंनियोगशिष्टस्य लवणमित्यादिरूपान्तरसंपादकत्वेनास्य प्रवृत्त्युत्तरं लवणशब्दस्य वा लवणीशब्दस्य वा नित्यगतिसंज्ञाप्रवृत्ती वाधकाभावात् । एतादृशकल्पनायां प्रकृत- माप्यस्यैव मानत्वाच्च। एवं चेदं समाधान मान्तमात्रविषयकमिति स्पप्टमेव सुधियाम्। तं भावमविद्वानाह - इदं तहीति। गतिसंज्ञासंनियुक्तमिति। 'पूर्वसूत्रेण गतिसंज्ञायां क्रियमाणा- यामपि मान्तत्वं स्यादिति मन्यते। वैकल्पिकगतिसंजासंनियोगेनैव मान्तत्वं विधीयत इति न नित्यसंज्ञापक्षे भविष्यतीति समाधत्ते - एतदपि नास्तीति । विभाषा लवणंशब्द आदेश इति । संजाया वैकल्पिकत्वात् तत्संनियोगविहितादेशस्य वैकल्पिकत्वं फलतीति भावः । यदि वैकल्पिक- संजापक्षेऽप्यादेशो वैकल्पिक: स्यात् तदा अन्यन्तानां लवणादीनां मान्तादेशाभावपक्षे 'लवणकृत्य' अ. 'मर्यादिच्चि' इत्यनेनेति भावः । लवणोत्पत्यप्रेत्यर्थः 'लवणगदरय' इति नास्ति ५ चशब्दो नास्ति 'पा. मू. १. ४. ६१. 'ऊर्यादीत्यनेनेत्यर्थः। अ.

·अ.१ पा.४ आ. ४ ३४५ इति रूपान्तरापत्तिः स्यात् । शन्धं चेति । 'लवणं कृत्वा, लवणंकृत्य, लवणीकृत्य' इ[ती]ति शेपः। तत्र 'लवणं कृत्वा' इत्यत्र लवणमिति द्वितीयकवचनान्तं पृथक्पदम् । 'लवणंकृत्य' इति तु प्रकृतसूत्रसिद्धगतिसंज्ञाश्रितो गतिसमास: । 'लवणीकृत्य' इति तु "ऊर्यादि'सूत्रसिद्धगतिसंज्ञा- श्रित इति विवेकः ॥ ते प्राग्धातोः १.४.८०. [२, ४५३-४५६] . (उद्द्योतनम्) ननु 'ते' इत्यनेन गत्युपसर्गसंज्ञकानां परामर्शात् कथं । नियमद्वयसंभवः, अत आह -तत्रेति। ननु 'पूर्वसूत्रः संज्ञाविधानात् कथं तत्त्यागेन स्वरूपमात्रपरामर्शोपपत्तिः, अत आह -संज्ञाया इति । अनिप्पादे हेतु:---- अनेनेति । तस्याः संज्ञायाः। व्याख्यातमिति। 'खाडिति कृत्वा' इति प्रयोक्तव्ये 'इति खाट्कृत्य' इति प्रयोगनिवृत्त्यर्थम् 'अनितिपरम्' इति वक्त- व्यमित्यर्थः । 'सूत्रद्वयाकरणे हेतुः -- परेति । प्रयोगनियमे "परप्रयोगसिद्धयर्थं सूत्रद्वयमावश्यकम् । संज्ञानियमे परव्यवहितयोः संज्ञामानं निवर्त्यते, न प्रयोग इति सूत्रद्वयं व्यर्थमित्यर्थः। अस्यैव स्वीकारे हेतुमाह -- लाघवादिति । 'अनिष्टादर्शनात्' इत्येतदुपपादयति इत्येतदुपपादयति ---- भाषायामिति । उत्तरसूत्रद्वयस्यापि वैयर्थ्यमाह -छन्दसीति । छन्दसीति । अनिष्टादर्शनादेतदपि न वक्तव्यम्, अत आह. यद्यपोति । द्वयोरपीति। "उदि कूले रुजिवहोः' इति खश्विधौ उत्कूलशब्दयोर्द्वयोरपि सप्तमी- निर्देशादित्यर्थः। समासे "उपपदमतिङ' इत्यनेन। कर्तृकर्मणोरिति। कर्तृकर्मणोरीषदादि- पूर्वयोर्यथाक्रममुपपदयोराभ्यां खल् स्यात् । अस्मात् 'ते प्राग्धातोः' इति नियमात् । 'अस्तु' इत्ययुक्तम्, निर्वृत्तस्य निवृत्त्ययोगात्, अत आह. शास्त्रेणेति। तन्निषेधादिति । तथा च गते: प्राक् प्रयोगे खित्करणं व्यर्थम्। भवतु मुम्। नैतदिति । खल: खित्करणसामर्थ्याद् गतेः प्राक्- प्रयोगनियमो "बाध्यताम्, अनव्ययस्येति प्रतिपेधो वेति विमर्श मुम्विधौ प्रत्यक्षश्रुतो निषेधो न वाध्यः, 'ऊरीकृत्य' इत्यादौ सावकाशः प्रयोगनियम एव 'सुकटंकराणि' इत्यादी "बाध्यत इत्यर्थः । भाष्ये तस्मादिति । यस्मादुपसर्जनसंनिपाते व्यवस्थार्थ 'ते प्राग्धातोः' इति सूत्रमित्यङ्गीकारे 'सुकटंकराणि' इत्यत्र गते: प्राक्प्रयोगप्रसङ्गः, तस्मान्न तदर्थ सूत्रमित्यर्थः ।। -- - [२, ४५३-४५६] (रत्नप्रकाशः) एते प्रागेवेति । अस्मिन् पक्षे “ते'शब्देन सूत्रगतेन गत्युपसर्गसंज्ञकाः परा- १ २ पा. सू. १.४. ६१. विरोधः प. पूर्वसूत्रे संज्ञा अ. सूत्रद्वयकरणे अ, ऋ. ५परेति व्यवहितस्याप्युपलक्षणम् । 'सूत्रद्वयम्' इत्यस्यस्यानन्तरम् इदम्' इत्य- धिकम् ~~ ऋ. पा. सू. ३. २. ३१. 'पा. सू. २. २. १९. 'प्रदीपे 'प्रतिपेधात्तु नैव प्रयुज्यते' इत्यत्र 'तन्निपे- घात्तु नैव प्रयुज्यते' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । १° बाध्येत खितामनव्ययस्येति. वाध्य इत्यर्थः अ. - अ. - ·३४६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि मृश्यन्त इति भावः। एते प्राक् चेति । अस्मिन् पक्षे 'ते'शब्देन तेन प्राद्यादयः परामृश्यन्त इति भावः। अनुकरणस्येति । व्याख्यातमिदम् "अनुकरणं चानितिपरम्' इति सूत्रे। संज्ञा- नियमे सिद्धमिति । लाघवमिति शेपः। अस्मिन् पक्षे ह्यनितिपरग्रहणस्योत्तर सूत्रद्वयस्य च त्या- गान्महल्लाघवम्। सूत्रकारस्तु पक्षान्तरं गुरुभूतमाश्रितवानिति स्पष्टमेव। प्रकृतसूत्रस्यापि प्रत्या- ख्यानपरवातिकमवतारयति अस्तु तीति । उभयोरपीति । प्रयोगसंज्ञानियमपक्षयोरिति शेषः । अनिष्टादर्शनादिति । व्यवहितविप्रकृष्टप्रयोगस्य लोकेऽनिष्टस्य वेदेऽनिष्टत्वेन चादर्शनादिति भावः। उपसर्जनसनिपात इति । अनेकोपसर्जनसंबन्धे सत्युपसर्गस्य धातोः पूर्वं प्रयोगः, अन्यस्य तूपसर्गात्पूर्वमिति व्यवस्थार्थमिदमिति भावः । सुकटङ्कराणीति । "ईपदु:सुषु कृच्छाकृच्छ्रार्थेषु खल्' इत्यनुवर्तमाने "कर्तृकर्मणोश्च भूकृनोः' इति खल् । तत्र प्रकृतसूत्रेण 'कटंसुकराणि' इति स्यादिति भावः। अस्त्वत्र मुमिति। शास्त्रेण प्राप्त इति शेषः। प्रतिषेधो भविष्यतीति । तथा च धातोः प्राग्गतिप्रयोगे खित्करणमनर्थकं सत् कर्तृकर्मणोरेव धातोः प्राक्प्रयोगं ज्ञापयतीति भावः। सूत्रप्रत्याख्यानवाद्याह - नैतदस्ति ज्ञापकमिति । स्यादेवेति । तदापीति शेषः। सूत्रप्रत्या- ख्यानमुपसंहरति - तस्मादिति । यस्मात् प्रकृतसूत्रानारम्भे दोषो नास्ति, तदारम्भे च दोपोऽस्ति, तस्मादित्यर्थः ।। कर्मप्रवचनीयाः १.४.८३. -[२, ४५६-४५७] . (उद्दयोतनम् ) निपातानां द्योतकत्वात् 'कर्म प्रोक्तवन्तः' इत्ययुक्तम्, अत आह -- "प्रयुज्यमान इति। कदापि निपाताः क्रियां नाहुरिति 'संप्रति' इति विशेषणमनर्थकम्, अत आह-क्रिया- गतमिति। त्रियाशब्दस्य संबन्धविशेपलक्षकत्वं वक्तुं कर्मप्रवचनीयस्थले वाक्याथ तावन्निरूपयति - शाकल्यस्येति। निपूर्वस्य शमेर्धातोर्वाच्या या क्रियेत्यर्थः । अयं पठ्यमानसंहितां निशम्य वरुणः प्रावपदित्ययमर्थ इत्यर्थः। तदयम्' इत्यत्र तत् तस्मात् । 'द्वितीयाभिहितं संहितामिति द्वितीयया यो वर्पसंबन्धः प्रतीयते स द्वितीयाभिहितः, तमनुर्विशेषरूपेण परिच्छिनत्तीत्यर्थः। तदेव व्यनक्ति - विशिष्टेति। निशमनक्रियेत्यर्थः । अनो: संवन्धावच्छेदकत्वमेवार्थान्तरदूषणेन 'द्रढ- यति तथा होति । क्रियायाः निशमनक्रियायाः। अयम् अनुशब्दः । वाचकः आक्षेपकः । कारकविभक्तीति। भावप्रधानम्। संहितामिति द्वितीयाया इत्यादिः। अस्तु कारकविमक्ति- त्वम्, अत आह-शेषेति । उपपदविभक्तिः शेषविभक्तिः, अकारकविमक्तित्वसाम्यात् । तथा हेतुहेतुमद्भावसंवन्ध: प्रतीयते, न तु कारकविभक्त्येति न सात्र युक्तेत्यर्थः। क्रियाक्षेपे कारक- विभक्तित्वं संवन्धविशेषाप्रतीतिश्चेत्येतदुदाहरति ययेति । प्रादेशस्य लेखनकर्मत्वानुपपत्तेवि- . २ ७ प्रमृश्यन्त इति .प. पा. सू. १.४.६२. 'छन्दसि परेऽपि , व्यवहिताश्चेति सूयद्वयस्ये- त्यर्थः। 'अस्यादर्शनादित्यनेनान्वयः । पा. सू. ३.३.१२६. पा. सू. ३. ३. १२७. अप्रयुज्यमान इति - ऋ. 'प्रदीपे 'द्वितीययामिहितम्' इत्यत्र 'द्वितीया- मिहितम्' इति समस्ततयानंमट्टपाठ इति भाति। ५ प्रथयति - ·अ.१ पा.४ आ.४ ३४७ , शब्देन विमानक्रियाक्षिप्यते -प्रादेशं विमाय परिलिखतीति'। प्रादेशपरिमितं लिखतीति यावत् । तत्र कारकविभक्त्या प्रादेशपरिलेखनयोर्हेतुहेतुमद्भावो न प्रतीयते । ननु 'अनुनयति' 'इत्यादाविव क्रियाविशेषद्योतकत्वं किं न स्यात् अत .आह. क्रियेति । संवन्धावच्छेद[हेतुः] संवन्धविशेष- [क:]क्रियाद्योतकः, त्रियाया अप्रयोगात् । न वाचकः, किं तु भेदको विशेषक इत्यन्वयः । क्रियापदाक्षी विपरिलिखतीत्यत्रेव। एवमर्थ निरूप्य 'क्रियामाहुः' इति भाप्यं लक्षणया संगमयति --तत्रेति । यथेति। तत्र 'संहितामनु' इत्यत्रेव क्रियान्तरद्वारक: कोऽपि संबन्धो न प्रतीयत इति तद्द्योतकलक्षणप्रवृत्तिनिमित्तं नास्तीत्यर्थः। षत्वेति। 'सुसिक्तम्' इत्यादौ । आदिना 'सुसिक्तम्' इत्यत्रव "गतिरनन्तरः' इति प्रकृतिस्वराभावसंग्रह इत्याह - गतीति ।। [२, ४५६-४५७] - तद्यथा शाकल्यस्य (रत्नप्रकाशः) कर्म प्रोक्तवन्त इति । तथा च कर्मण्युपपदे वाहुलकात् प्रपूर्वाद्वचेर्भूतार्थवृत्तेः कर्तर्यनीयरिति भावः। नन्वनुप्रभृतिभिः क्रिया कदापि न प्रोक्तेति कथं तत्रान्वर्था कर्मप्रवचनीय- संज्ञा "स्यादित्याह के पुनः कर्म प्रोक्तवन्त इति । उत्तरमाह उत्तरमाह -ये संप्रति क्रियां नाहुरिति । तथा च वर्तमानकर्मप्रवचनाश्रयत्वाभावविशिष्टलक्षक: सन् कर्मप्रवचनीयशब्दोऽन्वर्यसंज्ञा भवतीति भावः । नन्वियमन्वर्थतातिप्रसक्ता, अक्रियावाचकस्य सर्वस्य तथात्वादित्याशयेनाह के च संप्रति क्रियां नाहुरिति । अप्रयुज्यमानस्य क्रियामाहुरिति। अप्रयुज्यमानस्य घातोर्या क्रिया तां तद्- द्वारकं संबन्धम्, आहुः द्योतयन्ति, ये ते कर्मप्रवचनीया इत्यर्थः । जपमनु प्रावर्षदित्यादौ जपादिशब्दान्निष्पन्नया द्वितीयादिविभक्त्याभिधीयमानस्य 'निशम्य' इत्य- प्रयुज्यमानक्रियाद्वारकस्य जपवर्षणयोर्हेतुहेतुमद्भावस्य संबन्धस्य द्योतकोऽनुः । तदुक्तं हरिणा "क्रियाया द्योतको नायं न संवन्धस्य वाचकः । नापि क्रियापदाक्षेपी संवन्धस्य तु भेदकः ।।' इति । तत्र संवन्धस्य तु कर्मप्रवचनीययोगनिमित्तविभक्त्यभिहितस्येति विशेषणं ज्ञेयम् । यत्र क्रिया- योगे सत्येव गत्युपसर्गसंज्ञाबाघकत्वेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विधीयते, यथा "सुः पूजायाम्' “अति- रतिक्रमणे च' इति, तत्र वचनसामर्थ्यान्निरुक्तप्रवृत्तिनिमित्ताभावेऽपि सा प्रवर्तते ।। - अनुर्लक्षणे १.४.८४. [२, ४५८-४६०] (उद्दयोतनम्) जात्युत्तरम् असदुत्तरम् । इष्टापत्ति निराह निपातत्वादिति । 'नात्र वेः' इत्यत्र हेतुमाह -न होति। किं तूादीति शेषः। धातुमिति । अप्रयुज्यमानमित्य- 록 १ २ ७ वाक्यपदीयम् २. २०४. अत्र द्वितीयपादे 'संवन्धस्य न वाचकः' इति पाठ उपलभ्यते । पा. सू. १.४. ९४. पा. सू. १.४. ९५. "किं तु कुर्यादिति शेपः' इत्येव दृश्यते -अ, ऋ. ३ इतिशब्दो नास्ति इत्यादावेव अ. पा. सू. ६.२.४९. यथा च प. स्यादित्याशयेनाहेत्यर्थः । ८ ९ ·३४८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि, नन्तरमयं शेपः। 'विमानक्रियाया एवाक्षेपे हेतुमाह -प्रादेशे चेति । 'नापि क्रियापदाक्षेपी' इत्युक्तत्वात् 'किं तर्हि' इति भाज्यमनुपपन्नम्, अत आह --- अत्र वाक्य इति । संबन्ध हेतु- नास्तीति। वर्पक्रियायोगाभावमात्रं विवक्षितम्, न तु क्रियान्तराक्षेपोऽ- पीति भावः। ननु 'अनुः' इत्यस्य प्रथमान्तस्य वचनानर्थक्यमित्यनेन संबन्धायोगात् 'अनोः' इति वक्तव्यम्, अत आह सूत्रेति । अत एव सप्तम्या न लुक् । ननु तत्रापि 'लक्षणे, अनुः' इति च वर्तत इति कथं सामान्यम्, अत आह -- साधारणमिति । अर्थान्तरस्य इत्थंभूताख्यान- भागवीप्सारूपस्य संज्ञयन्तरस्य प्रतिपरिरूपस्य च निर्देशात् साधारणमित्यर्थः। सूत्रस्य हेतुरमि- धेयो न भवति, अत आह– हेतुरिति। प्रयोजनशब्दः कर्तरि ल्युडन्तः प्रयोजकपरः, ‘हेत्वर्यम्' इति च बहुव्रीहिः। वचनस्य सूत्रस्य। पृच्छति किं 'वक्तव्यमितीत्यन्वयः। लक्ष्यलक्षणेति । "वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युतत्' इत्यादौ तथा दर्शनादिति भावः। 'स तर्हि' इत्यस्य 'अथेदानीम्' इति कथं समाधानम्, अत आह येनेति । पृच्छति अथेदानीमि[ती]त्यन्वयः। हेत्विति । "लक्षणत्वं व्यापकम्, हेतुत्वं व्याप्यम्। भाष्ये नार्थोऽनेन सूत्रेण। सिद्धान्तवादी लक्षणेने ती]ति वदतीत्यन्वयः। हेतोर्लक्षणत्वं तावदङ्गीकरोतीत्यर्थः । वर्पहेतुसंहितापि तज्ज्ञापकत्वाल्लक्षणम्, छात्रज्ञानहेतुकमण्डलुवदिति भावः । 'नार्थोऽनेन' इत्यस्य समाधानमाह -- भाष्ये 'तदेव तीति । पप्ठीमिव तृतीयामपि द्वितीया वाघताम्, अत आह - येनेति। तृतीया "हेतौ' इति तृतीया। पुनः अनेन। स्थानशब्देनैतत् सूत्रं विवक्षितम्, 'द्वितीयास्थितिसाधनत्वात् । तथा च पुनः संज्ञा- विधानसामर्थ्यात् हेतुरूपलक्षणे तृतीया वाध्यत इत्यर्थः । यद्वा, स्थानान्तरं तृतीयस्थानम् । १"लक्षणेत्यंभूत' इति "प्रथमा, "हेतौ' इति द्वितीया, 'अनुर्लक्षणे' इति तृतीया। एकव द्वितीया "निमित्तमेदाद् भिन्ना प्रथमा "तृतीया च व्यपदिश्यते ॥ - [२, ४५८-४६०] (रत्नप्रकाशः) "अनुर्लक्षणेवचनमनर्थकम्' इत्यादिप्रकृतसूत्रानर्थक्यापादकं वार्तिकमवतारयति किमर्थमित्यादि, अत उत्तरं पठतीत्यन्तेन । तेन हि गत्युपसर्गसंज्ञावाधनार्था नानोः कर्मप्रचनीय- संज्ञा विधीयते, किं तु जपादेद्वितीयासंपादनार्थेति प्रतिपादिते तत्प्रयोजननिराकरणपरं तद्वातिकमव- तरति। सामान्यकृतत्वादिति । अर्थान्तरसंज्ञयन्तरसाधारण्येन "लक्षणेत्यम्' इत्यादिसूत्रेण सिद्ध- त्वादित्यर्थः । समाधत्ते वातिककृदेव -- हेत्वयं त्विति । तुः शङ्कापाकरणाय । हेतुः हेतुत्वप्रयुक्त- तृतीयाबाधकं पुद्वितीयाविधानं परम्परया अर्थों यस्य तत् हेत्वर्यम् । क्रमेणोक्तमर्थ व्यवस्था- . । ४ - ५ वक्तव्यमित्यन्वयः अ. लक्ष्यं प्रति अ. कयं परिहारः, अत आह ऋ. पृच्छतीत्यस्याथैदानीम् - अ. ऋ. 'एतदेव अ. 'पा. मू. २. ३. २३. 'द्वितीयास्तीति माघनत्वात् - ऋ; तृतीया- स्थिति लक्षणं व्यापकम् 'तृतीयास्थानम् ऋ. "पा. सू. १. ४. ९०. "प्राप्तिरिति विशेष्यमध्याहार्यम्, एवमुत्तरत्रापि । पा. सू. २. ३. २३. १३ निमित्तभेदादिना प्रथमा अ. "द्वितीया च-ऋ. वातिके 'अनुलक्षणेवचनानर्थक्यम्' इत्यत्र 'अनुलक्षणेवचनमनर्थकम्' इति रत्नप्रकाग- कृत्पाठ इति भाति । "पा. सू. १.४. ९०. ७ अ.

·३४९ अ.१ पा.४ आ.४ येन पुनः- - पयितुमाह -हेतुः शाकल्यस्येति। तदाशयजिज्ञासयोपहसति कि वक्तव्यमिति । लक्षणं हीति । लक्ष्यते ज्ञायते वह्नयादिरनेनेति लक्षणं धूमादि । येन पुनः पुनर्लक्ष्यत इति । पुनर्यत्सहचरिततया दृष्टेन स लक्ष्यते ज्ञायते स लक्षणमित्युच्यत इत्यर्थः। सकृच्चासाविति । तथा च संहिताया हेतुत्वमेव, न लक्षणत्वमिति भावः। ननु तर्हि हेतोर्लक्षणत्वाभावाल्लक्षण- पदघटितस्य प्रकृतसूत्रस्य हेत्वर्थताव्याघात इत्याशयेनाह -- स तर्हि तथेति । स एवाह. अथे- दानीमिति। यद्युच्येतेत्यर्थः। व्याप्त इति । इतीति शेपः । लक्षणत्वस्य व्यापकत्वं हेतु- त्वस्य व्याप्यतेति यद्युच्येतेति भावः । नार्थोऽनेनेति। सूत्रेणेति शेषः। "लक्षणेत्यम्' इत्यादि- नैव सिद्धत्वादिति भावः। पुनः स एवाह - लक्षणेनेति। एतेन "सिद्धान्तवादिवचनमिदम्' इति कैयटो निरस्तः। सिद्धान्तिना पूर्वं हेतोर्लक्षणत्वस्य निराकृतत्वेन पुन: स्वोक्तविरुद्धकथना- नौचित्यात् । शङ्कित्रापादितमभ्युपगम्य समाधानान्तरे कथ्यमाने तावतास्य सिद्धान्त्युक्तित्वा- सिद्धेश्च । यत् सकृदपीति । यत्सकृदपि यत्सहचरितत्वेनोपलब्धं तदपि तल्लक्ष्यं भवतीत्यर्थः । तथा च संहिताया लक्षणत्वमप्यस्तीति व्यर्थ प्रकृतसूत्रमिति भावः। सिद्धान्ती किंचित् स्वाभि- प्रायमुद्घाटयति तदेव तहीति। आक्षेप्ताह आक्षेप्ताह - एतदपीति । सिद्धान्त्याह-न सिध्यतीति । कुत इत्यत आह --परत्वादिति । तृतीया प्राप्नोतीति । तथा च तद्वाधकतया पुद्वितीयाविधान- फलकमिदं सूत्रमिति भावः । यथा त्वयमों भवति तथा 'हेत्वर्थ तु वचनम्' इत्यत्रैव व्याख्यातम् ।। आङ मर्यादावचने १.४.८९. [२, ४६०-४६१] आह अन्यत्रेति । (उद्द्योतनम्) ननु मर्यादाभिविध्योर्भेदाभावाद्वचनानर्थक्यत्, अत ३"आङ मर्यादाभिविध्योः' इत्यत्र । 'आकुमारम्' इत्यत्रापि मर्यादवास्ति, अत मर्यादवास्ति, अत आह -- कुमारानिति । तात्पर्यकथनमेतत् । “पञ्चम्यपाङपरिभिः' इति पञ्चम्यन्तस्य कुमारशब्दस्य "आङ मर्यादाभिविध्योः' इत्यव्ययीभावपक्षे "आकुमारम्' इति रूपम् । अवान्तरेति। विनासहेत्ये- वंरूपेत्यर्थः । परिच्छेदेति । विशेषशब्देन सामान्य लक्षणया वचन"ग्रहणसामर्थ्याद् गृह्यत इत्यर्थः । मर्यादा मर्यादाशब्दार्थः ।। [२, ४६०-४६१] (रत्नप्रकाशः) तेन विना मर्यादा, सह तेन अभिविधिः, इति मर्यादाभिविध्योर्मेदादभिविधि- द्योतकस्याङ: कर्मप्रवचनीयसंज्ञा न प्राप्नोतीत्याशयेनाह -- आडमर्यादाभिविध्योरिति । आकु- मारमिति। कुमारानभिव्याप्य पाणिनेर्यशो वर्तत इत्यर्थः। विनासहेत्येतद्विशेषाविवक्षायां तत्संब- न्वमात्रापेक्षया मर्यादाभिविध्योरैक्यसंभवात् तदभिप्रायेणैव वचनशब्दः प्रयुक्त इति समाधत्ते आत्मर्यादेति। एषास्य यशसो मर्यादेति। यद्वालानपि संबध्नातीति शेषः ।। ५ 'पा. सू. १. ४. ९०. ' अर्थानुवादोऽयम् । पा. सू. २. १. १३. पा. सू. २. ३. १०. पा. सू. २.१.१३. 'आकुमारकमिति -ऋ. ''ग्रहण' इति नास्ति ऋ.

·३५० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि लक्षणेत्यंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः १. ४. ९०. [२, ४६१-४६२] -- . (उद्दयोतनम्) निपातानामसिंमवेनान्यस्यैवेति' निश्चयात् प्रश्नायोगः, अत आह . यथेति । पदान्तर वृक्षादिपदान्तर। प्रत्यादीनां संज्ञाया विषयमावेनेत्यन्वयः । वृक्ष इति । 'वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत्' इत्युक्ते वृक्षं प्राप्य विद्योतत इति प्रतीतेरित्यर्थः। द्वितीयार्थ सूत्रमिति प्रयो- जने सति “किम्' इति प्रश्नो न युक्तः, अत आह --वृक्षमिति । यद्यपि वृक्षं प्रति विद्योतत इत्यत्र थुतेरकर्मकत्वान्न कर्मणि द्वितीया, तथापि वीप्सायां 'सा संभवतीत्युपन्यस्तम्। गत्युपसर्ग- संज्ञाबाघोऽपि न प्रयोजनमित्याह प्रत्यादीनामिति । क्रियाविशेष द्युत्यादिक्रियाविशेष । क्रियेति । “यत्क्रियायुक्ताः' इत्युक्तत्वात् । तथा च 'वृक्षं वृक्षं प्रति सिञ्चति' इत्यत्र पत्वा- भावः सिद्ध इत्यर्थः। कर्मत्वाद् द्वितीया सिद्धत्यत्राह - “वृक्षमिति ॥ [२, ४६१-४६२] (रत्नप्रकाशः) लक्षणादिषु वाच्येषु द्योत्येषु वा प्रत्यादीनां कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विधीयत इत्याशयेन पृच्छति - कस्यति । द्योत्येषु तेषु तेषां सा विधीयत इत्याशयेनोत्तरमाह - वृक्षादीना- मिति। शब्दानामिति शेषः। सूत्रप्रयोजनं पृच्छति - किमर्थमिति। उत्तरमाह कर्मत्यादि। वृक्षं प्रतीति। वृक्षो लक्षणं, विद्योतनं लक्ष्यम्, तयोर्लक्ष्यलक्षणभावः संबन्धो द्वितीययोच्यते, प्रतिना तु द्योत्यते। तदेव प्रतेर्लक्षणद्योतकता नाम, लक्षणात्मकत्वात् तत्संवन्धस्य ।। अधिपरी अनर्थको १.४.९३. [२ ४६२-४६४] (उद्द्योतनम्) गत्युपसर्गसंज्ञावाधनार्थ वा “पञ्चम्यपाङपरिभिः' इति पञ्चम्यर्थ "वेदम्, नाद्य इत्याह अनर्थकयोरिति । न द्वितीय इत्याह -नेति । अपेनेति। “पञ्चम्यपाङ- परिमिः' इति सूत्रेण वर्जनार्थस्य परेर्योगे पञ्चमी विधीयते, नानर्थकस्य योग इत्यर्थः। तर्हि 'कुतः पर्यागम्यते' इत्यत्र कथं पञ्चमी, अत आह - अपादानेति। यथाधियोगे पञ्चम्यविधानेऽ- पि 'कुतोऽध्यागम्यते' इत्यपादानपञ्चमी तथा तत्रापीत्यर्थः। अपरितोपमेवाह -यस्येति। वस्तु अर्थः। ननु "द्योत्येनार्थेनार्थवन्तौ चेत् कथं सूत्रे 'अनर्थको' इत्युक्तिः, अत आह - तस्मादिति। इह सूत्र। प्रकरणादे: सामर्थ्य शक्तिः, तयावगतो विशेपो यस्यास्तामिति विग्रहः । क्लीव- त्वं "समर्थयते -क्रियेति। धातो: प्रयोगो न प्राप्नोतीति कुतो नाक्षिप्तम्, अत आह - धातो- " - अन्यस्येति अ. किमर्थमिति विवक्षितम् । 'सा न संभवतीति महाभाप्यम् १. १. २०. माप्य इत्यादिः। 'पा. सू. २. ३. १०. चेदम् अ. "पा. सू. २. ३. १०. परित्यागे अ, ऋ. "द्योतनानार्थवन्तौ-अ. समर्थयति अ. - ४ ५ ·अ.१ पा.४ आ.४ ३५१ - रिति । युक्त्यन्तरमाह --- तेनेति। ननूपसर्गेति सामान्योक्तिरयुक्ता, अनुभवति, प्रभवतीत्यादौ विशेषद्योतकतया प्रयोगस्येप्टत्वात्, अत आह - उपसर्गग्रहणमिति। तर्हि वृक्षतरुशब्दयोरपि सह प्रयोग: स्यात्, अत आह न चेति । तथेति । प्रयोगमूलत्वाच्छास्त्रस्येत्यर्थः। ननु प्रकरणादिसहितधातुना यावानर्थ उच्यते तावानेवाधिपरिसहितेनापि चेत् कृतमुपसर्गप्रयोगेण, अत आह -- तदेतदुक्तमिति । तयवेति। आगच्छतीत्यपेक्षया पर्यागच्छतीत्यन्य एवेत्यर्थः ।। - [२, ४६२-४६४] समा- (रत्नप्रकाशः) अनर्थकयोः संज्ञाविधानमनर्थकमिति मत्वा पृच्छति - किमर्थमिति। अनर्थ- को चेमाविति । केवल्यातुनाप्रतीयमाना क्रिया यत्संनिधिबलेन प्रतीयते स क्रियाविशेषद्योतक: सन् गत्युपसर्गसंज्ञको भवति। अधिपर्योस्तु क्रियाविशेषद्योतकत्वाभावेन गत्युपसर्गसंज्ञाप्रसक्ति- रेव नास्तीति किं तद्वाधनाय कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानेनेति भावः। पञ्चमी यथा स्यादिति । प्रयोजनामास एवायमित्यध्यंशेतरमावो भूपणमेव तस्य । तज्ज्ञापयत्याचार्य इति । व्याख्यात- मिदमर्थवत्सूत्रे। शक्यार्थपरमर्थ शब्दमाश्रित्य समाधाय लक्ष्यपरं तमाश्रित्य समाधत्ते अथवेति । इतर आह -कि तहीति। अर्थवत्त्वानर्थकत्वयोविरोधादनर्थकत्वकथनमयुक्तमिति भावः । धत्ते - अनर्थान्तरवाचिनाविति । अर्थशब्दोऽर्थान्तरलक्षकः । न विद्यते केवलघातुना प्रतीयमाना- दर्थात् अर्थः अर्थान्तरं द्योत्यतया ययोस्तावनर्थकावित्याश्रयणाद्धातुनोक्तक्रियाद्योतकत्वाविशेषण गत्युपसर्गसंज्ञाप्रसक्तौ तद्वाघनाय कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानं युक्तमेव । तावतैव प्रातिपदिकसंज्ञापि भविष्यतीति तदर्थमपि यत्नान्तरं नास्थेयमिति भावः। धातुनोक्तामिति । अधिपर्यनुपसृष्टेनेति आहतुरिति । द्योतनमेवाभिधानं गतीनामित्यर्थवत्त्वात् प्रातिपदिकत्वमपि सिद्धमिति भावः। तदविशिष्टमिति। यदेव घातुना केवलेनाभिहितं वस्तु क्रियारूपं तदेव ताभ्यां द्योतित- मित्यनर्थान्तरकत्वं तयोर्युक्तमेवेति भावः । "यथा शङखे पय इति। शङखरूपाद्रूपान्तरं न लभते तथेति शेषः। अन्यत् सुगमम् ।। शेषः। अपिः पदार्थसंभावनान्ववसर्गगहाँसमुच्चयेषु १. ४. ९६. [२, ४६४-४६५] (उद्दयोतनम्) ननु 'सर्पिषोऽपि स्यात्' इत्यत्र पत्वाभावाय संज्ञेष्यत एवेति 'इह' इति किमनिष्टमापाद्यते, अत आह यथेति। षत्वम् "उपसर्गप्रादुामस्तिर्यच्परः' इत्यनेन । द्वितीयाप्रसङ्गस्योक्तत्वात् 'किं च स्यात्' इत्ययुक्तम्, अत आह - इतर इति। उक्ताशयमेव विवरीतुं संज्ञामङ्गीकारयतीत्यर्थः । 'नैषः' इत्यत्र हेतुमाह ---- यदीति। ननु परपदं सर्पिःपदम्, तस्य विन्दुरर्थश्चेत् तत्प्रत्यपिः कर्मप्रवचनीय इति सर्पिष इति षष्ठी न स्यात्, अत आह सूत्रस्थानर्थकशब्दान्तर्गतमिति भावः । ननु वृक्षतरु- अपिशब्दो नास्ति समः प्रयोगः भाष्ये 'यथा पयः शङखें' इत्यत्र 'यथा ३ गच्छतीत्यपेक्षया अ, ऋ. शङखे पयः' इति पूनामुद्रिते पाठः । अप्रतीयमानेति छेदः । 'पा. सू. ८. २.८७. - प. ७ २ -अ. ४ ·३५२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि स्यादित्यादेरिति। 'स्यात्' इत्यस्य विन्दुवाचित्वं कथम्, अत आह - तदयमिति। अवयवे विन्दौ। व्यतिरेके संबन्धे । विन्दुं प्रतीव सर्पिः प्रत्यपि कर्मप्रवचनीयत्वमपे: किं न स्यात्, अत आह- बिन्द्विति। क्रियायाः स्यादिति क्रियायाः। प्रश्नानुपपत्ति शङ्कते नन्विति। अप्रयुक्त एव संज्ञेत्यत्र संमतिमाह -- तदुच्यत इति । पदान्तरस्य विन्दुमात्रादिपदान्तरस्य । उपलक्षणार्थमिति। यस्मिन्नर्थे कर्मप्रवचनीयसंज्ञा तदुपलक्षणार्थमित्यर्थः । उपलक्ष्यमेवाह- यस्मिन्निति। पदार्थे विन्द्वादौ । पदान्तरस्य स्यादित्यादेः। तत्रेति। विन्द्वादिशब्दस्य प्रयोगे चाप्रयोगे चेत्यर्थः। तहिं गतार्थतया विन्दुशब्दस्याप्रयोगात् कथं द्वितीयापादनम्, अत आह ततश्चेति। तदा तदापि। अप्रयोगस्य संज्ञायामतन्त्रत्वादित्यर्थः । प्रथमेति। अनुक्ते कादी तृतीयादि, उक्ते प्रथमेति प्रथमा कारकविभक्तिरित्यर्थः । यत्र क्रियापदं न प्रयुज्यते तत्र कथं कारके प्रथमा, अत आह - सर्वत्रेति। "अस्तिर्भवन्तीपरः' इति न्यायात् । नन्वस्तु प्रथमा कारकविभक्तिः, तथापि क्रियान्वयात् प्राग विन्दोरपिनान्वये द्वितीययव भाव्यम्, अत आह- तत्र बिन्दोरिति । अरुणाधिकरणन्यायन कारकाणां प्रथम क्रिययवान्वय इति भावः ।। -- [२, ४६४-४६५] - (रत्नप्रकाशः) 'सपिपोऽपि स्यात्' इत्यादावपिशब्दस्य क्रियायोगो नास्ति, षत्वादर्शनात् । अतः पारिशेष्यात् सर्पिःप्रभृतिभिरेव । तथा च तस्य विन्दुरूपपदार्थकस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां सर्पिश्शब्दप्रभृतेद्वितीया स्यादित्याशयेन पृच्छति - इह कस्मादिति। इतरस्तदाशयमाविष्कर्तुमाह कि च स्यादिति। शङ्किता स्वाशयमाह द्वितीया प्रसज्यतेति । सर्पि:शब्दप्रभृतेरिति शेषः। पदार्थशब्द: पदार्थदौर्लभ्यपरः, पदार्थादिषु द्योत्येष्वपिः कर्मप्रवचनीय इति सूत्रार्थः । एवं चापेविन्द्वर्थकत्वाभावान्न सपिपा योग इति 'न तत्र द्वितीयाप्रसक्तिरित्याशयेन समाधत्ते -नेष दोष इति। परपदार्या इम इति। पदार्थप्रभृतय इति शेपः । तत्प्रतीति। तदर्थेपु द्योत्येपु विधीयमाना संज्ञा तत्प्रत्येव विहिता भवतीत्याशयेनैवमुक्तम् । अन्यथेषु वर्तमानं यत्पदं तत्प्रतीत्य- नेकपदाध्याहार प्रयुक्तो व्यर्थगौरवाश्रयणक्लेश: स्यात् । नन्वस्तु नामैपु द्योत्येष्वित्यादिरेव सूत्रार्थः, तथापि सर्पिश्शब्दप्रभृतेद्वितीया स्यादेव, तदर्थनिष्ठदौर्लभ्यद्योतकत्वादपेरित्यत आह --- अथवेति । यदिति। पदमिति शेपः । नादः प्रयुज्यत इति। तदर्थस्य बिन्दोः सपि:प्रभृतेनिप्पन्नया पष्ठ्यावयवावयविभावपर्यवसन्नया गम्यमानत्वादिति भावः । ननु यदा संबन्धविशेफ्स्य स्पष्ट- प्रतिपत्तये विन्दुशब्दः प्रयुज्यते तदा बिन्दुशब्दाद् द्वितीया कुतो नेत्याशयेनाह --विन्दोस्तीति । कस्मान्न भवतीति। द्वितीयेति शेपः। समाधत्ते उपपदविभक्तेरिति । उप समीपे उच्चा- रितं पदमुपपदम्, तद्योगेन विधीयमाना विभक्तिः उपपदविभक्तिः। कारकविभक्तिरिति । कारके 'प्रदीपे 'विस्पष्टप्रतिपत्तये प्रयुज्यते तदाप्यपिः' इत्यय 'तदापिः' इत्यन्नंमट्टपाठ इति प्रतीयते । 'तृतीयादिके प्रथमेति' इत्यस्ति कारक' इत्यादि 'नन्वस्तु' इत्यन्तं न दृश्यते तत्र । का. वा. २. ३.१-११. "अरणयेति तृतीयाथुत्या प्रयान्वयप्रतीतेः प्रथम अ. 'प्रथमा क्रयान्वये सति पश्चात् आरुण्यस्यामूर्तस्य क्रयसाचनत्वानुपपत्त्या स्ववाक्योपात्तैकहाय- नीद्रव्यपरिच्छेदकत्वमिति मीमांसा ३. १.६. अधिकरणे निर्णीतम् । -प. 'प्रसक्तो व्यर्थ -प. ५न त्वत्र ·अ.१ पा.४ आ.४ ३५३ विधीयमाना विभक्तिः कारकविभक्तिः। प्रथमेति। अभिहिते कर्तरि प्रातिपदिकार्थे विघीय- मानत्वात् सा कारकविमक्तिरिति भावः ।। अथिरीश्वरे १.४.९७. [२, ४६६]. (उद्द्योतनम्) "यस्मादधिकम्' इत्यत्र वक्ष्यमाणस्यापीदानी बुद्धया परामृष्टत्वाद् भूतनिर्दे- शोपपत्तिरित्याह - वक्ष्यमाणमिति । यदीति। ईश्वरपदं भावप्रधानम्, यस्येश्वर्यमुच्यते तस्मात् कर्मप्रवचनीययुक्तात् सप्तमीत्यर्थे स्वामिनो निर्देश इति भावः । अनेन यस्य चेश्वरवचनमित्य- नेन। अधिकरणत्वमेवाह -ब्रह्मदत्त इति । 'प्रथमानुपपत्तिरित्येतद्वयाचष्टे - पञ्चाला इति । अन्यथेति। अधिकरणसप्तम्येत्यादिः। अधिः स्व इति । 'अधिरीश्वरे' इत्युक्त इत्यादिः । तस्य प्रयोजनमाह - अधिपञ्चालेष्विति । तत्राधिकरणसप्तमी. न संभवतीत्यर्थः । यदुच्यते यनियुज्यते स्वम्। अस्मिन् पक्षे 'यस्य' इत्यनन्वितम्, अत आह - 'यदि वेति। षष्ठयां शेषषष्ठ्याम् । ब्रह्मदत्त इति प्रथमैव भवति, न सप्तमीत्याह – 'स्वं प्रतीति ।। [२, ४६६] (रत्नप्रकाशः) उक्तमिति। वार्तिकस्य पूर्वमेव कृतत्वाद् भूतनिर्देश उपपन्न इति वार्तिकस्य "यस्मादधिकम्' इति द्वितीयाध्यायस्थसूत्रगतत्वेऽपि न दोषः। 'यस्य चेश्वरवचनम्' इत्यादीनि वार्तिकानि स्वस्थान एव भाष्यकारैर्व्याख्यास्यन्त इति तत्रैव तद्भाष्यं व्याख्यास्याम इति तद्वाति- कव्याख्यानमुपेक्षितम्। सूत्रेऽत्रेश्वरशब्द: स्वस्वामिभावसंबन्धपरो ज्ञेय इत्यत्र तद्वार्तिकस्मारण- स्य तात्पर्य ज्ञेयम् ।। लः परस्मैपदम् १. ४. ९९. [२, ४६६-४६७] (उद्दयोतनम्) 'ल:' इति प्रथमाबहुवचनत्वे तिवादीनां स्थानिवद्भावेन संज्ञासिद्धावपि "तङानौ' इत्यनेनान्वयः स्यात् । लकारस्य संज्ञित्वे किकिनोरपि परस्मैपदसंज्ञा स्यात्, "किकिनी ५ 'पा. सू. २. ३. ९. प्रथमानुपपत्तेरित्येतत् -अ. यदि चेति अ, ऋ. प्रदीपे 'स्वं च प्रति' इत्यत्र 'स्वं प्रति' इत्यन्नं- भट्टपाठ इति भाति । पा. सू. २. ३.९. 'अनन्तरसूत्रस्थेनेत्यादिः । संज्ञित्वेऽपि तङानोरपि 'पा. सू. ३. २. ७१. अ. 23 ·३५४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि -- लिट् च' इति वचनात् । तथा च 'देडधानादिभ्यो न स्यातामित्यभिप्रेत्याह ल इत्यादे- शापेक्षयेति। स्थानपष्ठयोपस्थितादेशः संज्ञीत्यर्थः। ननु स्थानपष्ठया लादेश एव संज्ञालामात् कि वचनेन, अत आह - लस्यत्यति । तथा चात्र ल इति न वक्तव्यमिति लाघवमपि भव- तीति भावः। पुरुषसंज्ञाः प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञाः । ज्ञापकादपि बाधिता परस्मैपदसंज्ञा कथं स्यात्, अत आह "अस्माल्लिङ्गादिति । ननु तत्र करणाल्लाघवम्, ज्ञापकं च नापेक्षितम्, अत आह आत्मनेपदेति । सामान्यति। तिडमात्रमपेक्ष्य पुरुषसंज्ञानां संज्ञान्तरसमावेशं ज्ञापयतीत्यर्थः। अन्यथा सामान्यज्ञापकत्वानङ्गीकारे । सावकाशाः परस्मैपदेषु ॥ - [२, ४६६-४६७] (रत्नप्रकाशः) लादेश इति । "लस्य' इत्यत्र 'परस्मैपदम्' इति सूत्रं कर्तव्यमिति भावः । कि कारणमिति । अत्र न कर्तव्यम्, तत्र कर्तव्यमित्यत्रेति शेषः। उत्तरमाह-पुरुषबाधित- त्वादिति । पुरुषेण पुरुपसंज्ञया बाधितत्वादित्यर्थः। पुरुषाबाधकत्वस्येति । पुरुषसंज्ञाया अबाध- कत्वस्येत्यर्थः। अत्र परस्मैपदसंज्ञाविधानादात्मनेपदसंज्ञया परस्मैपदसंज्ञा वाध्यते ॥ तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः १.४.१०१. [२, ४६८-४६९] (उद्दयोतनम्) वचनावश्यकतामाह -तिङामिति । ननु तथापि तिङ इति 'सामान्योक्ते- पम्यं तदवस्थम्, अत आह - आत्मनेपदेति। गोवलीवर्दन्यायेन तिङ इति परस्मैपदमात्र- परमित्यर्थः। 'एकेन सूत्रेण। द्वितीयेन 'आत्मनेपदानि च त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः' इत्यनेन । ननु यथा वैपम्यस्थले प्रत्यादित्रयस्यैकैकस्य लक्षणादिचतुष्टयसंबन्धस्तथाकत्रिकस्य संज्ञानयसंवन्धप्रसङ्ग इति वक्तव्यम्, तन्न संभवति, एकस्यानेकसंज्ञावयात्, अतो व्यवस्थया संज्ञात्रयसंवन्धः स्यात्, अत आह यद्यपीति । न विति। प्रथमत्रिकस्य "प्रथमा, द्वितीयस्य द्वितीयेत्येवं "व्यवस्था न सिध्यदित्यर्थः। ननु लिङ्गद्रव्याधिकरणन्यायेन प्रथमस्य प्रथमा भवि- - भाति । ८ -- 'देङघातोडित्त्वेनात्मनेपदोक्त्या, धानो जित्वेन स्वरितजित इति कत्रंभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदोक्त्या च किकिनोः परस्मैपद- संज्ञकत्वे तो न स्यातामित्याशय: स्यादिति भाति । प्रदीपे 'ल इत्यादेशापेक्षा' इत्यत्र 'ल इत्या- देशापेक्षया' इत्यन्नंमट्टपाठ इति भाति । शापकादपि कथं स्यादित्यन्वयः ।। ज्ञापका- दवाधिता मा. प्रदीपे 'अस्मादेव लिङ्गात्' इत्यत्र 'अस्मा- ल्लिङ्गात्' इत्येवकाररहितः पाठोऽग्नंभट्टस्येति २ अनेन पा. सू. ३. ४. ७७. सामान्योक्ते वैषम्यं अ. "लो. न्या. प्रथमभागे पृष्ठम् २५. पदमात्रमित्यर्थः -ऋ. -ऋ. संज्ञेति विशेष्यं बोध्यम् । व्यवस्थासिद्धरित्ययः अ. 'अ, ऋ' मातृकयोद्वयोरपि 'लिङ्गद्रव्याधि- करणन्यायन' इत्येवोपलभ्यते । 'लिङ्गामा- धिकरणन्यायेन' इति स्यादिति भाति । । . - ·अ.१ पा.४ आ.४ ३५५ - प्यति द्वितीयस्य द्वितीयेति किं वचनेन, अत आह --- अत्र सूत्र इति। एकशेषसूत्रप्रत्याख्यानात् कथम् ‘एकशेपनिर्देशात्' इत्युक्तम्, अत आह - आकृतीति। ननु कृतकशेपाणां द्वन्द्वे 'सिवादि- वयस्य प्रथमत्वमेव, न मध्यमत्वमिति कथं 'प्रथममध्यमयोः' इत्युच्यते, अत आह-प्रसिद्धि मिति । लोके सिवादित्रिकस्य मध्यमत्वं मिवादित्रिक उत्तमत्वं च प्रसिद्धमित्यर्थः । विनिगमकमाह व्याख्यानादिति। एकशेष इति । शक्तयश्च किटकानि चेति कृतैकशेषद्वन्द्वः। बहुत्वे बहु- वचनेन भाव्यम्, अत आह - बहुशब्द इति । समाहारेऽपि शक्तिश्च किटकं च शक्तिकिटकम् । तेषां बहुत्वविवक्षायां 'शक्तिकिटकानि' इति भवति । 'लोकतः' इत्यस्य वैदिकेन 'विहव्यस्य' इत्यनेनानन्वयात् ततः पृथक्कृत्य व्याचष्टे -- यथेति ।। [२, ४६८-४६९] (रत्नप्रकाशः) आत्मनेपदानां चेति । एतावदेव वचनम्। 'तिङस्त्रीणि त्रीणि' इत्यादि- सूत्रं संपूर्णमनेन संवघ्यते । तेनानेन वाक्येनात्मनेपदसंज्ञकत्रिकाणां प्रथमादिसंज्ञासु विहितासु यथाश्रुतसूत्रं परस्मैपदसंज्ञकत्रिकाणां तत्संज्ञाविधायक संपद्यत इति यथासंख्यं संज्ञा व्यवस्थिता भवन्तीति भावः। आनुपूर्व्यवचनं चेति। 'त्रीणि त्रीणि' इति वीप्सया सर्वेषां त्रिकाणामुपस्थि- तावपि येनानुपूर्येण "तिप्तस्झि' इति सूत्रे तानि त्रिकाणि निर्दिष्टानि तेनानुपूर्येणोपस्थितौ माना- भावादानुपूर्व्यवचनं तेनानुपूर्व्यणोपस्थित्यर्थं कर्तव्यमिति भावः। अक्रियमाणे होति । आनु'- य॑वचन इति शेषः । वस्तुतस्त्वानुपूर्व्यवचनं व्यर्थम्, 'तिङः' इत्यनेन पदेनानुपूर्येणोपस्थितौ त्रिकाणां विशेषणादेवानुपूर्व्यलाभात् । तदेतदभिप्रेत्य भगवानाह न वैकशेषनिर्देशादिति। एतेन 'आकृत्यभिधानाश्रयेण प्रत्याख्यातं सूत्रं शास्त्रप्रक्रिया संपत्त्यर्थमेव संपद्यते' इति कैयटो निर- शास्त्रप्रक्रियाया अपि तेन सूत्रेण विना सिद्धेः । न हि तत् सूत्रं विना प्रकृते एकशेषो न भवति, तत्सूत्रे सत्येव भवतीत्यत्र किंचिन्मानमस्ति। किं पुनरत्र न्याय्यमिति। अनयोः पक्षयोः कः पक्षो न्याययुक्त इत्यर्थः । उभयमिति । द्वन्द्वैकशेषशास्त्रयोरुभयसाधारणत्वादिति मावः । ' बहु शक्तिकिटकमिति। संख्यावचनस्य बहुशब्दस्य नित्यं बहुवचनान्तत्वाद् वैपुल्य- शक्तयश्च किटकानि च समाहृतानीति कृतैकशेषाणां "जातिरप्राणिनाम् इत्येकवद्भावश्च । वहूनीति । संख्यावचनोऽत्र बहुशब्दः । शक्तिकिटकानीति । किटकानि च समाहृतानि शक्तिकिटकम्, शक्तिकिटकं च शक्तिकिटकं च शक्तिकिटकं च वचनोऽत्र बहुशब्दः। शक्तयश्च 'लिङ्गक्रमसमाख्यानात् काम्ययुक्तं समाम्ना- तम्' मीमांसासूत्रम् ३. २. १९. तृतीया- ध्यायद्वितीयपादसप्तमाधिकरणे ऐन्द्राग्नादि- काम्येष्टयः तत्काण्डे क्रमेणाम्नायन्ते । मन्त्र- काण्डे 'इन्द्राग्नी रोचना' इत्यादियाज्यानु- वाक्याश्च क्रमेण समाम्नाताः । काम्य- याज्यानुवाक्याकाण्डमिति समाख्यया तयोः परस्पर संबन्धेऽवगते क्रमप्रमाणेन प्रथमाया- मिष्टौ प्रथमपठिते याज्यानुवाक्ये इत्यादि- व्यवस्था क्रियते। क्रमसमाख्यापेक्षया प्रवलेन लिङ्गप्रमाणेन काम्यायां नित्यायां चन्द्राग्ने- ष्टौ तयोर्याज्यानुवाक्ययोविनियोगः स्या- दिति पूर्वपक्षे क्रमसमाख्ययोरुपजीव्यत्वान्न लिङ्गेन बाधः सुवच इति सिद्धान्तः कृतः । तदत्राभिसंहितं स्यादिति भाति । पाटश्च निरीक्ष्यः । अ. पा. सू. ३. ४. ७८. संप्रत्ययार्थमेव -प, फ. पा. सू. २. ४. ६. १तिवादि २ ३ ·३५६ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि शक्तिकिटकानीत्येवं कृतद्वन्द्वानामयमेकशेपः । लोकत इति । 'विहव्यस्य' इत्यादिवचनस्या- लौकिकत्वेऽप्यानुपूर्येण तदनुष्ठानं लौकिकमित्युपपन्नमिदम् । एतेन "यथा पङक्तिस्थेषु ब्राह्मणेषु 'द्वौ द्वौ ब्राह्मणावानय' इत्युक्ते आनुपू]णानयनं भवति, न तु व्युत्क्रमेण। तथेहापि भविष्य- तीत्यर्थः" इति कैयटो निरस्तः। तदुक्तदृष्टान्ते व्युत्क्रमस्यापि संभवेन 'लोकत एतत् सिद्धम्' इत्यस्य भगवदुक्तार्थकत्वस्यैव युक्तत्वात् । विहव्यस्येति । विहव्यः सूक्तविशेषः ।। विभक्तिश्च १.४.१०४. [२, ४७०-४७१] . (उद्द्योतनम्) अनुवृत्त्यननुवृत्त्यानिमित्तं सर्वसाधारणमाह सतीति । स्वरितत्वेऽनुवृत्तिः, तदभावेऽननुवृत्तिरित्यननुवृत्तावपि स्वरितत्वस्य प्रतियोगित्वेन निमित्तकोटी प्रवेशात् 'स्वरितत्व- प्रतिबद्धे' इत्युभयोविशेपणम्। संदेहवीजमाह -लिङ्गति । अनुवृत्तौ "प्रथमयोः' लिङ्गम्, निवृत्ती "अप्टन आ विभक्तो' इति । ननु "प्रथमयोः'. इत्यस्य प्रथमविभक्त्योरित्यर्थः। तत्र स्वादिनिकस्यामादित्रिकस्य च ग्रहणं स्यात्, अत आह - प्रत्येकमिति । अवयव इति। चारादित्यर्थः। विशेषणमिति। प्रथमयोरजाद्योः परतः पूर्वसवर्णदीर्घ इति सूत्रार्थः। भाप्ये 'अजादीनाम्' इति निर्धारणसप्तमीलब्धार्थानुवाद इत्याह -निर्धारणमिति। गोशब्दस्य पुमर्थत्व- द्योतनाय 'एतान्' इत्युक्तम् । “माप्ये अथवेति। लाधवात् स्फुटप्रतिपत्तेश्च । तथा च "प्रथ- मयोः' इति ग्रहणबलात् त्रिकद्वयग्रहणनिश्चय इति भावः ।। उप- [२, ४७०-४७१] (रत्नप्रकाशः) आत्वं न प्राप्नोतीति । 'पीणि त्रीणि' इत्यस्यानुवृत्ती विमक्तिसंज्ञाया एक- कस्मिन् पिके पर्यवसानादप्टनश्च युगपत् त्रिकपरत्वामावादिति भावः । प्रत्यययोरेवेति। वि-- भक्तिसंज्ञायाः स्वादिपु प्रत्येक प्रवृत्ती प्रथमादिसंज्ञापि प्रत्येक तेषु स्यादिति "प्रथमयोः' इति द्वि- वचनान्तेन स्वावोरेव प्रत्यययोर्ग्रहणं स्यादिति मन्यते। यवनादिति। आत्वविधायकवचनसाम- याद्विमक्तिशब्दस्तदययवलक्षफस्तयाधीयत इति भावः । न चाजादी इति। प्रथमयोः स्वावी- रजादित्वविशेषणासंभवात्' प्रथमाशब्दस्ता प्रथमद्वितीयविकपर आधयिप्यत इति भावः । ननु स दोपस्तदवस्थः, प्रथमपिकस्याजादित्वाभावात्। यद्युच्येत- 'प्रथमयोरचि परे' इति विशेषण- विगेप्यभावपरीत्याश्रयणान्न दोप इति। तहि प्रथमाशब्दस्य विकपरत्वे मानाभावेन संभवति मामानाधिकरण्ये चयधिकरण्यानौचित्येन चाजाद्योरेव प्राथम्येन विशेषणमुचितम् । तथा चानिप्ट- प्रगन एवेत्यागयेनाह अचीत्यनेन निर्धारणमप्तम्यन्तन प्रथमयाविशेषणसंम- पात् सदाश्रयणेऽपि दोष एवेत्याह -- अजादीनां येति। तदेवं प्रकारद्वयेनौजसोरेय परत: पूर्व- - ननु चयमिति। 'पा. ग. ६. १. १०२. २.८४. . 'पा. गू. ६. १. १०२. 'पा. मू. ६. १. १०२. 'गपानम गंभयस्य बमिनारम्य नामावादिनि नावः। प्रविधि ·अ.१ पा.४ आ. ४ ३५७ - सवर्णदीर्घः स्यात्, न त्वमौट्छस्वित्यापादितं भवति। समाधत्ते -- यत्तहीति। "प्रथमयोः' इत्यस्य त्रिकद्वयपरत्वे सत्येव "तस्मात्' इत्यनेन तत्र पूर्वसवर्णदीर्घपरामर्श उपपन्न इति भावः । ननु "अकः सवर्णे' इति सवर्णदीर्घ एव तेन परामृश्यताम्, तावतापि 'गा: पश्य' इत्यत्र नत्ववार- न ‘एतान् गाः पश्य' इत्यत्र नत्वनिवृत्त्यर्थं 'तस्माद्'ग्रहणमिति कैयटोक्तप्रयोजनस्यापि सिद्धेः। तथा चोक्तज्ञापकमयुक्तमित्यस्वरसादाह – अथवेति । वचनग्रहणमेव कुर्यादिति । स्पष्टप्रतिपत्तये चेति शेषः। एतद्भाष्यमूलकतैव प्रथमादयः सप्तमीत्यन्ताः स्वौजसादीनां सप्तानां त्रिकाणां संज्ञेति व्यवहारस्य संभवतीति तद्वयवहारविरोधोऽस्य विचारस्य नापाद्यः ।। लाघवाय युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः १. ४. १०५. अस्मद्युत्तमः १. ४. १०७. शेष प्रथमः १. ४. १०८. [२, ४७१-४७८] योगः, अत आह मित्यर्थः। (उद्द्योतनम्) ननु कोट्यन्तराभावेन सामान्येन विहितानां नियमार्थमिति निश्चयात् प्रश्ना- किमिति। लादेशेति। "तिप्तस्' इत्यनेन ।' ततश्च लस्य स्थाने तिवा- दयो युष्मद्युपपदे मध्यमसंज्ञका लादेशाः, अस्मद्युत्तमसंज्ञकाः, शेषे प्रथमसंज्ञका इत्येवं विध्यर्थत्व- अथेति। भिन्नवाक्यतयेत्यर्थः। विधिनियमयोविधेरेव ज्यायस्त्वात् कथं नियम उक्तः, अत आह तत्रेति। मध्यमादिसंज्ञयादेशविधानम्, तदनन्तरं च संज्ञिप्रतीत्या संज्ञा- ज्ञानमितीतरेतराश्रय इत्यर्थः। संशयानुपपत्ति शङ्कते -- नन्विति। समुदायस्य 'त्वं करोपि' इत्यादिरूपस्य। ननूपपदनियमात् त्वं कर्तेत्यादौ तृजादिर्न स्यात्, अत आह ---- तुल्येति । पुरुष- त्वेनेत्यादिः । प्रत्ययत्वेन सामान्यनियमेऽपि न दोप इत्याह- तृजादीति । 'उपपदत्रयव्यतिरेकेण प्रयोगाभावानियमं बाधित्वा तृजादयो “भविष्यन्तीति भावः । शेप इत्यनुक्तावपीष्टसिद्धिमुप- पादयति युष्मदोति। सिद्ध प्रथम इति । वचनं विनापीत्यर्थः । शेपे त्रयाणां विकल्पेन प्राप्तौ नियमार्थमेतत् संपद्यत इति भावः । यथेति। 'समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत' इति वचनं विनापि प्रधानविधिबलात् समासमदेशयोविकल्पेन प्राप्ती समनियमार्थ तद्वचनमिति “कर्तृदेश- कालानामचोदनं प्रयोगे नित्यसमवायात्' इति 'चतुर्थाधिकरणे निर्णीतम्, तद्वदनापीत्यर्थः । प्रतिपेघवचनं नियमद्वयेऽपीत्याह "उभययापीति । युष्मदस्मदोः सत्त्वे कयं शेषत्वम्, अत. आह स एव येन प्रतिषेधो वक्तव्य इत्युक्तं स एव, न तु सिद्धान्तवादी, 'सिद्धं तु' इत्यनेनापि प्रकारान्तरेण वक्तव्यत्वस्यैव प्रतिपादनादित्यर्थः । 'त्वं च देवदत्तश्च' इत्यादिसमु- यति । वक्तव्यस्य समाधान दायस्य युष्मदस्मत्त्वामावात् कथं प्रतिपेयसिद्धिः, अत आह प्रथम- यति। - ८ 'पा. सू. ६. १. १०२. 'पा. मू. ६. १. १०३. पा. मू. ६.१.१०१. सामान्यचिहितानां -अ. पा.मू. ३. ४.७८. 'युष्मदस्मन्पर पैत्यर्थः । भवन्तीति मीमांसामूयम् ४. २. २३. 'मीमांसानतुर्वाध्यायद्वितीयपादनयमाधिकरण इत्ययः । "प्रदीप उभयया नियंग इत्यर्थः' इत्यत्र 'जमनापि नियम इत्ययः' इत्यनहपाठ जति मानि। ५ ·३५८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि - - पश्चाद् भविष्यति, मध्ये विचारान्तरमारभ्यते - भाष्ये युष्मदीत्यादिना । न वक्तव्य इति निपे- घात् 'चोदकः' इत्युक्तम् । 'यत्तावत्' इत्यादिनांस्य दूष्यत्वात् आचार्यदेशीयः' इत्युक्तम् । आवां पचाव इति । 'त्वं चाहं च पचावः' इति न भवति, किं तु 'आवां पचावः' इत्येव भवतीत्यर्थः। नन्विति। पक्षे 'आवां पचथः' इति प्रयोगनिरासाय विप्रतिषेध एवाश्रयणीय इत्यर्थः :। अप्रयुज्यमानेऽपीति । 'स्थानिन्यपि' इति 'स्थानिन्यपि' इति वचनात् । अत्राहुरिति । युष्मदर्थोऽत्रा- प्राधान्येन विवक्षित इति भावः । न च यदा आरोपाभावस्तदातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्, प्रयोगा- नुरोधेनारोपस्यैवाश्रयणीयत्वात् । एकशेपाभाव स्थलमेवाह - त्वं त्वं चेति । तदधिकरणयोः तो युष्मदस्मदर्थावधिकरणे ययोः क्रिययोः', क्रियायाः कारकाश्रितत्वात् कारक क्रियाधिकरणम् । उत्तरक्रियायामनेकशेषभावस्य 'पृथक्त्वस्य द्रव्यपृथक्त्वमनुमापकमित्येतदुपपादयति यथेति । 'तदधिकरणानां चैकशेपः' इत्यत्रैकशेषपदं व्याचष्टे - एकशेषेति । एकेनानेकाभिघानमेकशेप- फलम्। 'संप्रयुज्यावहे' इति मध्ममोत्तमयोर्मुख्य एवंकशेषोऽस्तु, अत आह - न त्विति । मिन्नार्थत्वात् 'वक्रदण्डौ' इतिवद्विरूपैकशेपोऽपि नास्तीत्यर्थ :। मुख्यकशेपाङ्गीकारे 'प्रथममध्यमो- तमानां परं शिष्यते' "इति वचनं कर्तव्यमित्याह-वाचनिक इति । एकशेषः अङ्गीकार्य इति शेषः। तर्हि वाचनिक एवास्तु, अत आह --एवं होति । वाचनिक उत्तमशेपेऽङ्गीकृते तत एव मध्यमनिवृत्तेस्तदर्थं प्रतिषेधो न वक्तव्य इत्याचार्यदेशीयमतमेव सिध्येत्, नाचार्यमतम्, तेन विप्रतिषेधाङ्गीकारादिति तात्पर्यम् । एवं मुख्यकशेपं दूषयित्वा विप्रतिपेधं समर्थयते - तस्मा- दिति। एक एवेति । 'पचावः' इत्युक्ते 'त्वं चाहं च' इति प्रतीतिरेकशेपवादिनापि लोकादेवाङ्गीकार्या, 'विभक्तेरवाचकत्वादिति भावः। पुरुषेति । 'पचथः, पचावः' इति प्रयोगद्वयप्रसङ्गे सति मध्यम- निवृत्तये विप्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः। नन्वेककस्यैव भजनादिकर्मत्वात् कथं 'मज्यन्ताम्' इत्या- दिवहुवचनम्, अत आह - तत्रावयवेति । विमीतकाक्षकर्मकमक्षणक्रियाया अक्षयेऽप्यारोपात् 'भक्ष्यन्ताम्' इति बहुवचनम्, 'एवमितरयोरपीत्यर्थः । अनुमानभङ्गस्य प्रकृतोपयोगमाह-ययेति । उपयुक्तादन्य इति । उपयुक्ताभावविशिष्ट इत्यर्थः । युष्मदस्मदोरिति । "सतोस्तयोस्तदभाव- वैशिष्टयं न संभवतीत्यर्थः । "ययोपयुक्ताभावविशिष्ट: शेपशब्दार्थः नवमुपयुक्तान्याभावविशिष्टो युप्मदस्मदर्थः, तत् कथमन्यस्मिन् सति युष्मदस्मदोरुप"पदयोर्मध्यमोत्तमयोरमावश्चोद्यते, अत आह -- इतर इति । एतत्सामय्यं शेषशब्दसामर्थ्य युष्मदस्मच्छब्दसामर्थ्य वा। इतरः आचार्यः। तत्संनिधौ युष्मदस्मत्संनिधी, युप्मदस्मत्संनिधौ, तदभाववैशिष्ट्याभावादित्यर्थः । तदभाववैशिष्ट्याभावादित्यर्थः। "शेषशब्दार्यमिति। उपयुक्ता- भावविगिप्टरूपम्। एतत् शेषशब्दार्थस्वरूपम् । उपेक्ष्यति । उपेक्ष्यति। 'प्रथम उत्सर्गः' इत्यत्र दोपशब्दं विनापि समाधास्यमानत्वात् तत्रोपेक्षा। तत्सत्वे तु स्वोक्ताय नातिप्रसङ्ग इति भावः। उपो- चारणे गुतो न शेषत्वम्, अत आह- युष्मदस्मदोरिति । देवदत्तश्चेति । देवदत्तमाय- मित्यर्थः। तदेव व्यनक्ति -न हीति। तस्यव देवदत्तस्यैव । अनेफशेपे एकशेपामावपक्षे । 1 'सदापि प्रगल इति 'गवतेरवाचकत्वादिति प्रा. 'दूषितत्वात् -ऋ. 'एयमितरयोरपि मिघ्यतीत्यर्य: अ. युप्मदोंन प्राधान्येन-मा. तदा तयोः अ. योपयुक्तभाव नेयमुपयुगतामाय-अ, मा. "बिली' शति गारिस "पदयारमायचोचते --अ. भने गोपभापग्मेरपाय पियरणं पृथपत्यम्येति। "प्रदीपे 'मेषपदार्थमविद्वान्' प्रयागंबानं पतंयमित्यार-. गल्लायमविद्याल' मनहपाट इणि नानि । सपन मोप- ·अ.१ पा.४ आ.४ ३५९ - 4- अप्रयुज्यमान इति । 'शेष प्रथमः' इत्यत्रापि स्थानिन्यपीत्यनुवर्तते । भाष्ये यदा भवत इति । 'अहं च भवांश्च पचामि पचति' इत्यत्र "त्यदादीनां यत् परम्' इति भवच्छब्दशेषे 'भवन्तौ पचतः' इति प्राप्नोतीत्यर्थः । पूर्वदोषस्य दुरुद्धरत्वाद् दोषान्तराभिघानं किमर्थम्, अत आह --- एतदिति । लब्धेच्छः लब्धोत्साहः । 'युष्मदि साधने' इत्याचार्यसमाधानम्, इदं त्वाचार्यदेशीयस्येत्याह- आचार्यदेशीय इति । 'विशेष्यासंनिधानात् कथं तदन्तविधिः, अत आह - युष्मदिति। शोमन- स्त्वमित्यर्थे तु भवितव्यमेव, अत आह- त्वामिति । "अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया' इत्यनेन । कालान्तरप्रसिद्धगुणराहित्यदशायां युष्मदर्थक एवं त्वत्कल्पशब्दो विवक्षितः, अर्थान्तरवृत्तित्वे मध्य- मानङ्गीकारेणाव्याप्त्ययोगादित्याह -- ईषदिति । 'युष्मदि साधने' इति कथं लभ्यते, अत आह-- समानाधिकरण इति। "ल: कर्मणि' इति कारके लकारविधानादित्यर्थः । युष्मदस्मदर्थस्येति । युष्मदस्मदर्थसाधनकत्वाभावस्य शेषशब्दार्थत्वादित्यर्थः । ननु . 'शेषे' इत्युक्तौ कथमुत्सर्गः, अत आह प्रथम इति। व्यामिश्रिते 'त्वं च देवदत्तश्च पचथः, अहं च देवदत्तश्च पचावः' इत्यत्र । ननु प्रकृतिविकृत्योर्मेंदाद् विकृतेः प्रधानत्वान्मध्यमेनैव भाव्यमिति प्रश्नायोगः, अत आह --- प्रकृतीति । ननु प्रकृतेरेव कर्तृत्वे कथं मध्यमोत्तमयोः प्राप्तिः, अत आह -- यथेति। तद्धर्मः युष्मदस्मद्धर्मः। समाचारात् समाचरणात् । शिष्टमिति । 'कथं तहि' इत्यादिमाष्यमित्यर्थः । शब्दाश्रये चेति । यद्यपि प्रातिपदिकाद्विभक्त्युत्पत्ती वृद्धयात्वे, प्रातिपदिकं चार्थवत्, तथा च तयोरप्यर्थाश्रयत्वमस्ति, तथापि मुख्यानपेक्षणात् 'शब्दाश्रये' इत्युक्तम् । गौणप्रतियोगि मुख्य- त्वम्, पदान्तरेणान्वये सति गौणत्वज्ञानम्, तदन्वयात् पूर्व प्रातिपदिकावस्थायां प्रतीतमर्थमात्र- माश्रित्य विभक्तिरुत्पद्यते, न तु 'मुख्यत्वविशिष्टार्थम् । तथा च मुख्यानपेक्षणात् 'शब्दाश्रये' इत्युक्तम्, न त्वर्थमात्रमनपेक्ष्य । अधिकमत्र तत्रत्योहयोतनेऽनुसंघेयम् । 'भवतः शेपे प्रथमः प्राप्नोति' इत्यस्य भाष्ये समाघानं नोक्तम्, तत्र कथं प्रयोगः कार्यः, अत आह - यदुक्तमिति । सांप्रदायिकसंनिवेशान्यथाकरणमसहमान आह ----पूर्वेति । त्यदादीनि' इति सूत्रस्थमिदं वाति- कम्। स च यश्च ताविति पूर्वस्यापि शेषदर्शनान्न परस्यैव शेप इति नियमः। एवं च 'अहं च भवांश्च' इत्यत्रास्मद एव शेषः, न भवत इति न प्रथमप्रसङ्ग इति भावः ।। [ २, ४७१-४७८] (रलप्रकाशः) 'युष्मदस्मच्छेप' इति पुरुषविधिप्रकरणप्रयोजनकथनपरं वातिकमवतारयति -किमयं पुनरिदमिति। चतुस्सूत्र्यात्मकं प्रकरणमिति शेषः। एतेन 'कि लादेशविधानवाक्य- नकवाक्यत्वाद्विध्यर्थमिदम्, अथ विहितेषु लादेशेषु नियमार्यमिति प्रश्नः' इति कैयटो निरस्तः । लादेशविधिना सहास्य प्रकरणस्य पदैकवाक्यताकोटेरुत्यापकाभावेन तादृशसंशयासंभवात् । नियम- विधिमात्रविषयस्य नियमस्वरूपजिज्ञासया क्रियमाणस्यैव प्रश्नस्यात्राप्युचितत्वात् । तथैव तदाशय- - अ. 'प्रदीपे 'व्यामिश्रेऽपि विपर्य' इत्यत्र 'व्या- मिश्रितेऽपि विपर्य' इत्यन्नंभट्टपाठ पति नाति । गोणप्रयोग गौणप्रतियोगे गौणार्थज्ञानम् मुग्यत्वे विमिष्टार्थम् - अ. पा.न. १.२.३२. द महाभाष्यम् १. २.७२. अवार्थानुवादः । मध्यम इत्याधाचार्यसमाधानादिदम् विशेप्यासंनिधो न तदन्त *२.२.१८ सुप्रे महाभाष्ये सोनागपातिकम् । पा. मु. ३. ४. ६९. 1 . ५ ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि २० स्य तेनैव 'अथैतस्मिन्' इत्यादिना प्रकटयिष्यमाणत्वाच्च। युष्मदिति। अनेन "प्रहासे च' इत्यादिसूत्रस्यापि संग्रहः। तत्रापि 'युष्मद्युपपदे' इत्यादेरनुवर्तनात् । किमयमिति । नियम- विधीनां विधिमुखप्रवृत्तिपक्षे वचनव्यक्तेरुभयसाधारण्यानिपेघमुखप्रवृत्तिपक्षेऽध्याह्रियमाणस्यैवकार- स्योपपदवाचकात् पुरुपवाचकाद्वा परत्वेन योजयितुं शक्यत्वात् प्रश्नः। एतेन 'ननु प्रत्ययस्य प्राधान्यात् तन्नियम एव युक्तः । नैप दोपः, समुदायस्य संस्क्रियमाणत्वात् प्राधान्यम् । तदङ्गत्वात्तु प्रत्ययोपपदयोर्द्वयोरप्यप्राधान्यमित्युभयोरपि नियम आशङ्कयते' इति कैयटो निरस्तः । "प्रधानाप्रधानयोः प्रधान कार्यसंप्रत्ययः' इति न्यायस्य प्रकृतेऽनवतारेण प्रधानत्वाश्रयाशङ्काया अकिचित्करत्वात् । कयंचित् तन्नयायस्यात्र प्रवृत्तावपि प्रधानस्य संग्रहीतुमुचित्तत्वेन नियमस्या- प्रधानविपयत्वौचित्यात् । अत एव समाधानस्याप्ययुक्तत्वाच्च । मध्यम एवेति। नियमस्य तुल्यजातीयनिवर्तकत्वात् प्रथमोत्तमसंवन्ध एवोपपदस्य नियम्यते। तेन तृजादिप्रवृत्ती न काप्य- नुपपत्तिः। तृजादिविधिसामर्थ्यादपि तेषां निवार्यता न। यत्र प्रथमश्चाप्रथमश्चेति । एव तो प्राप्नुत इति शेषग्रहणं व्यर्थमिति भावः । द्विविधेऽपि नियमेऽतिप्रसङ्गमाह-तति । युष्मदस्मदन्येष्विति । युष्मदस्मदन्यतरसहिते तदन्यस्मिन् सतीत्यर्थः। प्रथमप्रतिषेध इति। पर- त्वात् प्राप्नोतीति भावः। केवले युष्मद्यस्मदि शेपे च त्रयाणां हि सावकाशत्वं भवति। एतेन 'यत्र त्वन्यसहिते युष्मदस्मदी स्तस्तत्र समुदायस्य युष्मदस्मद्ग्रहणेनाग्रहणाच्छेपत्वमेवेति 'प्रथम एव प्राप्नोति' इति कैयटो निरस्तः । 'त्वं च देवदत्तश्च, अहं च देवदत्तश्च' इति पदचतुष्टय- स्योपपदत्वामावेन तदाश्रयेण कस्यापि पुरुषस्याप्रसक्तेः । अन्यथा 'युष्मदि मध्यमादस्मद्युत्तमो विप्रतिपेघेन' इत्युत्तरवातिकविरोधाच्च। यदप्युक्तं तेनैव 'सिद्धं त्विति । यत्र शेपे युष्मदस्मदी स्तस्तथ शेपे प्रथमो नेति वक्तव्यमित्यर्थः' इति । तदपि न, 'युष्मदस्मदोन' इति यथाश्रुत- भाप्यवचनेनैवाभिमतसिद्धचा तस्य क्लिष्टतया व्याख्याने मानप्रयोजनयोरभावात्। अतिप्रसङ्गं दोषमभ्युपगम्य वचनान्तराश्रयेण तं परिहरति सिद्धं त्विति । ननु यत्र युष्मदस्मदोरुभयो- रुपपदत्वं तत्र कः पुरुषः स्यादित्यत आह - युष्मदि मध्यमादिति । न्यायसिद्धं विप्रतिपेधम- विद्वान् कश्चिदाह - स तहीति । 'यक्षानुरूपवलिन्यायेनाह-न वक्तव्य इति । प्रकारा- न्तरेणापि समाधानं भवतीति भावः । अस्मदः शेष इति । तथा च 'आवां पचावः' इत्यस्म- धुत्तम एव प्राप्नोति, न तु युप्मदि मध्यम इति भावः । एवं च 'त्वं च देवदत्तश्च पचयः, अहं च देवदत्तश्च पचावः' इत्यत्रापि युष्मदस्मदोः शेपातु 'युवां पचयः, आवां पचावः' इति मध्यमोत्तमावेव भविप्यत इति 'युष्मदस्मदोनं' इति प्रथमनिपेयोऽपि न कर्तव्य इति फलितम् । ननु भवतु नामको सति न्यायसिद्धा पुरुषव्यवस्था। यदा तु सहविवक्षामावे एकोपो न भवति, तदा तु विप्रतिषेध एवाश्रयणीय इत्यागयेनाह - अनेफशेषभावार्य यिति । 'युप्मदस्मदोनं' इति वचनमपि कर्तव्यमिति फलितम्। आचार्यदेशीयः मदिचदाह -न येति । मुप्मदस्मदधिकरणानामपीति। युष्मदस्मत्समानाधिकरणानां तिङन्तानामपीत्यर्थः । ननु युष्मद- स्मदोरनेकशेषमावोऽस्तु, न तु तत्समानाधिकरणतिइन्तानेकशेषः, मानाभावादित्यत आह - पिया- प्रयपत्य इति । नियावाचकयोः पथपत्ये एकोपाभावे मति तदुतरयोरतत्सममिव्याहृतयोयंया प्रप्पवावायोरेनगेपामावस्या द्रव्यवाचकयोरेमोपामाये सति तदुत्तरयोः क्रियायाचकोरेकोषा- मागी नपिप्यनीति गावः । तदेतदाचायंदेगीयमतं दूपयति मूत्राप्तिा- यत्तायदिति। एक- - तथा च . पा. ग. १.४.१०६. 'रिमा १०.. 'अर्यानुवादोध्यम् । 'को. न्या. द्वितीयमागे पृष्टम् ६..

·अ.१ पा.४ आ. ४ . - शेष इति। अनेकाधिकरणपरकशब्दत्वसाम्येनैवमुक्तम् । न हि तिङन्तानामेकशेषो भवति । अनेकशेषानुमानमपि दूषयितुमाह यदप्युच्यत इति । अक्षा इति । अक्षशब्दस्यकशेपे सति बह्वर्थस्य पर्यायेण विभीतकाक्षशकटाक्षदेवनाक्षपरस्य प्रत्येक भक्ष्यन्तामित्यादिभिस्त्रिभि- रन्वयः । एतेन "शकटाक्षविभीतकाक्षदेवनाक्षाणां सहविवक्षायामेकशेषः । तत्रावयवक्रियायाः समुदाये आरोपाद् 'भज्यन्ताम्' इत्यादि बहुवचनं सामानाधिकरण्यं चोपपद्यते" इति कैयटो निरस्तः। “एकतिङ वाक्यम्' इति “सहविवक्षायामेकशेषः' इति च सिद्धान्तविरोधेनैकसुवन्तो- पस्थापितार्थस्य युगपदने कतिङन्तार्थान्वयासंभवात् । अन्यथावयवक्रियायाः समुदाये आरोप इति क्लेशस्याभावेन 'अक्षा भक्ष्यताम्, भज्यताम्, दीव्यताम्' इति प्रयोगस्य साघुतरत्वापत्तेश्च। तदेव- माक्षेत्रा तिङन्तानेकशेषसाधनपूर्वकमतिप्रसङ्गे दृढे कृते आचार्यदेशीयोऽतिप्रसङ्गवारकं वचनमेवा- श्रयामीत्याशयेनाह नैष दोष इति। ननु वचनान्तरं कर्तव्यमिति मयापादितम्, तदेव त्वया- भ्युपगतम्। किमेतावतैव त्वं समाधातासीत्याशयेनाह •स तीति। आचार्यदेशीय आहे न वक्तव्य इति। शेषश्चाशेषश्चेति । 'शेषश्चाशेषश्चेति। शेष एव प्रथम इति पुरुषनियमाश्रयणादशेषे विद्यमाने शेपप्रयुक्तः प्रथमो न भविष्यतीति मन्यते। तदितरो दूषयति - भवेदिति । आचार्यदेशीय आह ---- यदत्रेति । इतर आह.. यथैवेति । प्रथम आह एवं तीति। यच्चोपोच्चा- रितमिति। 'दत्तश्च त्वं च पचयः, दत्तश्चाहं च पचावः' इति वाक्यापेक्षयेदं बोध्यम् । यस्मान्मध्यमोत्तमौ विधित्सितौ तस्य युष्मदस्मदी एव तत्रोपपदे, न तु शेप इति मन्यते । इतर आह भवेदिति। प्रथमो न स्यादिति । उक्तवाक्यविशेष इति शेपः । मध्यमोत्तमावपीति । प्राग्दर्शितवाक्यविशेष इति शेपः । प्रथम आह - एवं तीति । शेषसामानाधिकरण्य इति । शेपे एव समानाधिकरणे सति प्रथम इत्याश्रयणान्न दोप इति मन्यते। न चात्र शेषणवेति। 'पचयः, पचावः' इति द्विवचनान्तस्योभाभ्यामेव सामानाधिकरण्यम्, न त्वेकेनैवेति भावः । इतर आह भवेदिति। प्रथम आह - एवं तहीति । नन्वयं पक्ष: पूर्वमुट्टङ्कित एवेति पौनरुक्त्य- मिति चेन्न, तस्मिन्नपि पक्षे दूपणमस्ति, तदाक्षेप्ता जानाति वा न वेति परीक्षितुं पुनस्तत्पक्षस्य परिग्रहे बावकाभावात् । शेपार्थस्य युप्मद- इतर आह न सिध्यतीति । स्थानिन्यपीति । स्मद्भ्यामुक्तत्वेन तिवाच्यकारकवाची शेपोऽप्रयुज्यमान इति परत्वात् प्रथमः प्राप्नोतीति मावः । स एव तस्मिन् पक्षे स्थलान्तरेऽपि प्रथमः प्राप्नोतीत्याह त्यादादीनां खत्वपीति । यदा भवतः 'स च भवांश्चाहं च पचामः' इत्यत्र परत्वाद् भवच्छन्दस्य शेपे प्रथमः प्राप्नोतीति वस्तुतस्तु “पूर्वशेषोऽपि दृश्यते' इति भाप्यस्य भवच्छब्दास्मन्छब्दयोः साहित्येऽस्मन्छन्द एव शिष्यत इत्यत्र तात्पर्यानोक्तस्थले प्रथमप्रसङ्गः । 'स च भवांश्च पचतः' इत्यम तु प्रथम इप्ट एवेति भवच्छन्दशेपेऽपि न दोषः । 'त्वं च भवांश्च पचतः, पचथो वा' इति पुरुपयस्य पर्यायेणेप्टत्वात् पर्यायेणोमयशेपेऽपि न दोपः । स एव दूपणान्तरमाह युप्मदि मध्यम इति । परमत्वमिति। प्रयम आह तदन्तविधि- समासस्य युप्मत्त्वाभावादप्राप्तिमध्यमस्येति भावः । - - शेष इति। -- - का. वा. २.१.१-१०. महानाप्यम् १. २. ६४. माये 'न हि पानापन' या 'न शेपचागाच' इति पाठोनिमा इति 'बच्चोपोच्चारितं नम गंग::गि स्लमान- ताठ इति माति। मोन নানাদি पनामानामिका' दिपायो मनमा गुलनिमा इति नीला माणे माति। १ 'माणे पालोपानि नमप' र ·३६२ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि . नेति । युप्मदादिभिरुपपदस्य विशेषणात् तदन्तविधिरिति भावः । "ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' इति तु "समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः' इत्यस्य "उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्' इत्यंशपरि- त्यागेनावशिष्टार्थकथनपरम्, न तु स्वतन्त्रतेति भावः । इतर आह --- इहापोति । अतित्व- मिति । त्वामतिक्रान्त इत्यर्थः । स एवाव्याप्तिमाह -- ये चापीति । त्वत्कल्प इति । ईषदसमा- प्तस्त्वमित्यर्थः। अत्र कालान्तरविशिष्टयुष्मदर्थापेक्षया युष्मदर्थस्यवेपन्न्यूनता विवक्षितेति मध्यमो भवति । अन्यस्य तदपेक्षयेपन्न्यूनत्वविवक्षा[यां] यथायथं प्रथमोत्तमौ भवतः। एवं 'मत्कल्प' इत्यत्रोह्यम्। इदानीं भगवानाह-एवं तीति । युष्मदि साधन इति। प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्य- माने च युष्मदर्थे "समानेऽधिकरणे सति मध्यमः स्यात् । प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने चास्मदर्थे 'समानेऽ- धिकरणे सत्युत्तमः स्यात्। शेषे युष्मदस्मदर्थातिरिक्ते "समानेऽधिकरणे सति प्रथमः स्यादिति व्याख्यानात् 'त्वं चाहं च पचावः' इत्यत्रास्मदः शेपः संभवतीति तस्याप्रयुज्यमानस्यार्थः समान- मधिकरणमित्युत्तमो भवति । तत्राप्रयुज्यमानस्य युष्मदोऽर्थः समानमधिकरणं न भवति, तस्यैक- त्वविशिष्टत्वात् । तिर्थस्य द्वित्वविशिष्टत्वात् तयोरसमानत्वात् । एवं 'यूयं वयं च पचाम:' इत्यत्रापि तिङो युष्मदस्मदुभयार्थवाचकत्वान्न युष्मदर्थसमानाधिकरणकतेति मध्यमाप्रसङ्गः। तदेवं "विप्रतिपेधे परं कार्यम्' इति सूत्रनरपेक्ष्येणोत्तमविपये मध्यमाभावः साधितः। अनेनैव प्रकारेण मध्यमोत्तमयोविपये प्रथमस्याप्यभावः सिद्ध इति तदर्थं 'युष्मदस्मदोर्न' इति वचनान्तरं नाश्रयणीय- मित्याह-एवं च कृत्वेति । 'त्वं च दत्तश्च पचथः' इत्यत्र युष्मदः शेपसंभवेन तस्याप्रयुज्य- मानस्यार्थो द्वित्वविशिष्ट: समानमधिकरणमिति मध्यमो भवति । तत्र प्रयुज्यमानस्य शेपस्यार्थोऽ- प्रयुज्यमानयुप्मदतिरिक्तो न भवति, तिर्थसमानोऽपि न भवतीति न प्रथमप्रसङ्गः । एवमु- तमविपयेऽपि तदभाव उन्नय.। नन्वर्थस्याप्रयुज्यमानत्वं प्रयुज्यमानत्वं च कथमुपपद्यत इति चेन्न, वाचकधर्मयोस्तयोर्वाच्य आरोपेण तदुपपत्तेः। एतेन "तिङवाच्यकारकवाचिनि युष्मद्यप्रयुज्यमाने प्रयुज्यमाने च मध्यमः स्यात्' इत्येवं व्याचक्षाणाः परास्ताः । अविशेषविहितानां तिङां युष्मदस्म- च्छेपार्यकत्वेन सर्वेषां तेपामप्रयोगे सर्वेपां पुरुपाणां प्रसङ्गेनाभिमतव्यवस्थासिद्धेः । न्यासं समाधायोपायान्तरमप्यत्र संभवतीत्याह - अथवेति । प्रथम उत्सर्गः करिष्यत इति । 'शेपे प्रथमः' इति सूत्रं न करिप्यते। सर्वत्र पुरुपये प्रसक्ते 'युप्मदि मध्यमः, अस्मद्युत्तमः' इति पुरपोपपदोमयनियमाश्रयणात् मध्यमोत्तमविषये प्रथमस्याप्रसङ्गः। उत्तमविषये मध्यमा- भावस्तु पूर्ववत्परत्वाश्रयेणाधिकरणसाम्याश्रयणव वा साध्य इति भावः । अथवा 'प्रथमः' इत्यु- त्सर्गतो नियमार्य वचनं कर्तव्यम् । तेन नियमेन सर्वत्र मध्यमोतमयोरप्राप्ती 'युष्मद्युपपदे समाना- धिकरणे' इत्यादिपिगूत्री विध्यर्था कर्तव्या। एवं चैकस्य वाक्यस्य द्विविधनियमपरत्वाश्रयण- गौरवं नास्ति । "अक्षरययगौरवं तु भवत्येवेति भावः । तति । 'त्वं दत्तश्च पचयः, अहं दत्तश्च पनायः' इत्यत्ययः। अयेह फयमिति । प्रकृतिविकृत्योरमेदविवक्षायां च्चिप्रत्ययः कृत इति तत्र प्रत्याश्रयेण प्रयमो वा भवति वित्याश्रयेण मध्यमोतमी वा स्यातामिति प्रश्नः । तदेवं यथा- - उत्तर- परिमापा ३१. ना. वा. १.१.७२-३. गा. गा.१.१.७२-४. गामायादि। समानापिन प. समानाधिकरणे गमानापिकरणे पा. गू. १.४.२. 'त्यं कौमुद्यां व्यायानं दृष्यते । 'ओमगिरम्य 'प्रथमः' इनि पनत्य मरणे. . 4 - म:।

·अ.१ पा.४ आ.४ ३ m my माह - त्वद्भवति 'मद्भवतीत्येवेति। विकाररूपसंपत्तौ प्रकृतेरेव कर्तृत्वादिति भावः । मध्य- मोत्तमौ कस्मादिति । प्रकृतेर्युष्मदस्मदर्थत्वाविशेषादिति भावः । गौणमुख्ययोरिति । ख्यातमिदम् "ओत्' सूत्रे ॥ व्या- परः संनिकर्षः संहिता १.४. १०९: [२, ४७८-४८४ ] , स तत्काल- (उद्दयोतनम्) परशब्दस्यान्यवाचित्वे द्रुतायां 'वृत्ती य: संनिकर्षस्ततोऽन्यः संनिकर्षोऽद्भुता- यामस्तीति सूत्रेणव संहितासंज्ञाया: सिद्धत्वात् 'अद्रुतायां न प्राप्नोति' इत्ययुक्तम्, यत्किचिदपेक्ष- यान्यत्वं वस्तुमात्र इति विशेषणवैयर्थ्य च। अतिशयार्थत्वेद्भुतायामपि विच्छिद्य विच्छिद्य वर्णो- च्चारणापेक्षया संनिकर्षातिशयसत्त्वात् 'अद्रुतायां न प्राप्नोति' इत्ययुक्तम् । अतः सूत्रार्थमभिमत- माह -- पूर्ववर्णेति। एवार्थमेवाह एवार्थमेवाह --न विति। तच्छून्य वर्णोच्चारणशून्य । संयोगादिव्या- वृत्त्यर्थमाह - प्रत्यासत्तीति । न त्विति। तत्र वर्णोच्चारणशून्यकालसद्भावादित्यर्थः । नन्- समासस्योत्तरपदार्थ प्रधानत्वात् क्लीवत्वानुपपत्तिः, अत आह संहितेति। अविद्यमाना वेति । वर्णानां पौर्वापर्यं, शब्दस्वरूपं, मध्यमविलम्बितवृत्तिद्वयं वान्यपदार्थः । क्वचिदिति । च स्पष्टार्थ इति यावत् । ननु वर्णानां सर्वासु वृत्तिष्वेकरूपत्वात् कथं भूयस्त्वम्, अत आह ----वर्णोंपलब्धीति । प्राकृतवैकृतरूपेण भेदादिति विग्रहः। प्रथमो वर्णा- भिव्यक्त्यर्थमुपादीयमानो ध्वनिः प्राकृतः । "तस्यैव पुनःपुनरुपलब्धिजनकतयोपादीयमानो ध्वनिः वैकृतः। ननु कालभूयस्त्वमात्र भाष्यवार्तिकयोरुक्तम्, ध्वनिभेदावृत्तिभेद इति ताभ्यामनुक्तं त्वया कथमुक्तम्, अत आह किंकृत इति । प्रश्नानुसारात् तयोरपि वृत्तिभेदप्रयोजक ध्वनि- भेद एव तात्पर्यमित्यर्थः। हस्तिना मशकस्य संनिको "दृष्टान्त इति शङ्कां वारयति- हस्तिन इति । अत्रापि द्रुतायां शीघ्रोपलब्धानां संनिकर्पः, अद्रुतायां "विलम्बैनोपस्थितानामित्युपलब्धेः कालस्यैव विशेपो न संनिकर्पस्येत्यर्थः। व्याख्यातमिति । "त्रिभागाधिका इति। द्रुतं श्लोक- मृचं वोच्चारयति वक्तरि नाडिकायां यस्यां नव पानीयपलानि लवन्ति तस्यामेव मध्यमायां वृत्ती द्वादश पलानि स्रवन्ति । नवानां विभागास्त्रीणि पलानि, तदपिकानि नव द्वादश संपद्यन्ते । विलम्बितायां तु पोडश पलानि स्रवन्ति। सिद्धं त्विति। सर्वासु वृत्तिषु न वर्णानामुपचयापचयो। यथा गन्तृणामालस्यभेदाद् गतिभेदेऽपि न मार्गभेद इत्यर्थः' इति। ननु शब्दानां नित्यत्वात् कस्यचिदपि शब्दस्य विरामो नास्तीत्यविरामोपादानमनर्थकम्, अत आह यदा प्रयोक्तेति । शब्दपदं लक्षणया तदुच्चारणपरमिति भावः । 'उच्चारणाविरामः संहिता' इत्युक्तेश्याद् विरामोऽ- वसानम्, तच्च प्रतिवर्ण प्राप्तमित्युक्तम् । तदुपपादयति भिन्नप्रयत्नति। प्राप्नोतीति। - माप्ये 'मद्भवतीत्येवं भवितव्यम्' इत्यत्र 'मद्भवतीत्येव भवितव्यम्' इति रत्नप्रकारा- मृदमिमत: पाठ इति नाति । पा.मू. १.१.१५. 'वृत्ती' इति नास्ति प्राधान्यान ५ 'तस्व' इति नास्ति ध्यनिभेदतात्पर्यमित्यर्थः "दृष्टान्तित इति --. विलयोपस्थिताना स्पास्मानप्रकामेच दांगति-निगागापिसानी- सादिना गमागमे याबलेन । - - ·३६४ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि , एकसंज्ञाधिकारादवसानसंज्ञा संहितासंज्ञाया वाधिका प्राप्नोतीत्यर्थः । उभयोरप्यनवकाशत्वे 'वाघ- कत्वं नं संभवति, अत आह - वर्णान्तरेति । सर्वत्र वर्णान्तरोच्चारणे तदनुच्चारणे च। पुनः श्रुत्या "विरामोऽवसानम्' इत्यत्र विरामश्रुत्या । अन्यत्र प्रतिवर्णम्। अनुरणनं ध्वनिविशेपः, ह्रादो 'घोप उच्यत इत्यन्वयः। स्पर्शशब्दार्थमाह-वाणामिति। स्पर्शमध्येऽप्यघोषा एव गृह्यन्त इत्याह -प्रथमद्वितीयानामिति । अघोपशब्दार्थमाह -शषसानां चेति। 'घोषस्येति । तेषां घोपाभावादित्यर्थः। स्पर्शेष्वप्यघोषाणामेव ग्रहणात् स्पर्शग्रहणं व्यर्थमित्याह शपसव्यावृत्तये स्पर्शा येऽघोषा इति विशेपणं सार्थकम्, अत आह - अस्पर्शानामिति । 'न्यायस्य घोपविच्छेदेनासंनिधानरूपस्य । ननु स्पर्शग्रहणं घोषवत्स्पर्शार्थमिति नानर्थकम्, अत आह-न चेति। संयोगे 'वाग्यसति' इत्यादौ। 'दोषाप्रसङ्गात् अव्याप्त्यमावात्। 'कुक्कुटः' इत्यत्र संहितासंज्ञाया अमावे को दोपः, अत आह - कुक्कुट इति। कनः "इवे प्रतिकृतौ' इति विहितस्य । उपमानवाचिपदं संज्ञायामाद्युदात्तम् ।। शिष्टमिति । "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इत्यनेन। 'तत्र कुक्कुटशब्दे। संहितायामिति । "तयोविचि संहितायाम्' इत्यतः संहिताया- मिति तत्रानुवर्तते। अन्यथा "इमं मे गङ्गे' इत्यत्रासंहितायामपि 'मे' इत्यस्य "स्वरितत्वं स्या- दिति ज्ञेयम् । 'पचति' इत्यत्र शप्तिपोरनुदात्तत्वाद् धातुस्वरेणाद्युदात्तः। चकाराकारस्य स्वरित- त्वं "तिस्थेकारस्यैकश्रुतिश्च संहिताश्रयत्वान्न स्यादित्याह - अनापीति। अकारोच्चारणे चकारो- पर्यकारोच्चारणे। भाष्ये 'अथ यत्रक: पचति' इति चोद्यम्, 'एकः' इति पनि वानिवेति। ततश्च ‘पचति' इत्यत्र स्वरितत्व"सिद्धिरित्यर्थः । 'वस्त्रं तद्गुणम्' इत्यत्र शुक्ल- गुणमिति भ्रमं निरसितुमाह आश्रयान्तरेति। भाष्ये कुक्कुट इत्यादौ स्वरसिद्धिः 'एकेन' इत्यनेनोच्यते। तद्वयाचष्टे अनेकस्येति। द्वयो रक्तयोर्मध्येऽनेकशुक्लवस्त्रसंनिधौ रक्ता- रोपादर्शनात् कथमनेकेषु घोपवत्त्वारोपः, अत आह -- ययेति । वर्णान्तरोच्चारणकालेन "व्यवायादसंभवमाशङ्कयाह -वर्णान्तरेति क्षणिकानामपि कालकृतं पौर्वापर्यमस्ति, अत आह. -युगपदिति । कालकृतमपि न संभवतीत्याह-वर्णास्त्विति। वस्तुतो विद्यमानमपि पौर्वा- पर्य युगपद्वर्णोपस्थित्यमावाद् दुर्जेयमित्यर्थः । असंनिधानात् अज्ञानात् । पौर्वापयं ज्ञातम्। वर्ति- शब्दस्य क्रियाशब्दत्वेन गुणवचनत्वाभावात् "त्वतलोर्गुणवचनस्य' इतिवद्भावाभावात् 'एकवर्तिनी- - बाधनं न २ १० ३ - ऋ. पाठ इति भाति । पा. सू. १.४. ११०. पा. सू. ८. २. १०८. ह्राद इत्यस्य विवरणं घोप इतीत्याशय इति ऋ. सं. १०.७५-५. भाति । " इत्यत्र संहितायामपि -- ऋ. 'घोपविच्छेदात्' इति प्रदीपे पाठ उपलभ्यते । "स्वरितत्वं न स्यादिति ऋ. 'घोपस्य विच्छेदात्' इत्यन्नंभट्टपाठ इति भाति । "तकारोत्तरेकारस्य स्वरितात्संहितायामित्येक- "प्रदीपे 'तुल्यन्यायत्वात्' इत्यत्र 'न्यायस्य तुल्य श्रुतिरित्यर्थः । त्वात्' इति पाठोऽन्नंभट्टस्येति भाति । सिद्धरित्यर्थः अ. अ. स्वरबुद्धिः अ. पा. सू. ५.३. ९६. "घोपत्वारोपः अ. पा. सू. ६. १. १५८. . प्रदीप 'तत: संहितायां विधीयमानम्' इत्यत्र लाक्षणिकानामपि अ. 'तत्र संहितायां विघीयमानम्' इत्यन्नंभट्ट- " का. वा. ६. ३. ३५-१०. - 'दोपप्रसङ्गात् ७ "व्यवायासंभवम् - ·अ.१ पा.४ आ.४ - -- त्वम्' इति वक्तव्यम्, अत आह ---- सामान्यनेति। कर्तृसामान्येनोपक्रमात् सामान्ये च क्लीव- त्वात् स्त्रीप्रत्ययाभाव इत्यर्थः। 'एकवर्णवर्तित्वात्' इत्यनेनोत्पत्तौ यौगपद्यं निरस्तम्। 'उच्चरित' इत्यनेन कालकृतमपि पौर्वापर्यं नास्तीत्युच्यत इत्यपौनरुक्त्यमाह -क्रमोत्पन्ना अपीति । 'तात्त्विकः' इत्यनेन बुद्धिकृतपौर्वापर्यसंभवः सूचितः। वर्णानां नित्यत्वात् कथं 'प्रध्वंसित्वम्, अत आह - व्यञ्जकेति। अन्यत्र "तपरस्तत्कालस्य' इत्यत्र । ननु युगपदुच्चारणे पौर्वापर्या- भावात् तनिषेधः प्रकृतानुपयोगी, अत आह - युगपदिति । कालव्यवधानाभावमात्रमेव संहितेति लक्षणमित्यङ्गीकारोऽप्यनेन दूष्यत इति भावः । शब्दरूपाया वाचो न गकारे वृत्तिः, अत आह -- वागिन्द्रियमिति । भाष्ये वर्तते व्याप्रियते। संनिकर्षः 'सौत्र: संनिधिरूपः, अकालव्यवेतमित्युक्तः कालव्यवधानाभावरूपो वा। अपिना पौर्वापर्याक्षेपसमुच्चयः । तननं तदिति । संपदादित्वाद् भावे क्विप् । “गमः क्वौ' इत्यत्र “गमादीनाम्' इति वचनादनुनासिकलोपः, "ह्रस्वस्य' इति तुक्। सेति। संपदादिवदयमपि स्त्रीलिङ्गः । तत्वतीति। "तसौ मत्वर्थे' इति भत्वा- ज्जश्त्वाभावः । "झयः' इति मतुपो मस्य वत्वम्, "उगितः' इति डीम्। तन्वतीति। तनोते- लट: शतृप्रत्यये यणि ङीप्। अस्मिन् श्लोके पूर्वार्धन यादृशो बहिर्व्यापारस्तादृशं पूर्वं बुद्धी कृत्वा पश्चाबहिरिति सामान्येनोक्तम्। द्वितीयान तु प्रकृते पौर्वापर्य बुद्धिकृतमेव ग्राह्यमित्युक्तम् ।। [२,.४७८-४८४ ] . (रत्नप्रकाशः) Qतायामेव हीति । . वर्णानामुत्कृष्ट: संनिकर्ष इति कृत्वैव वृत्तद्रुतत्वमिति मन्यते। समाधत्ते तुल्यः संनिकर्ष इति। द्रुतमध्यमविलम्बितास्विति । द्रुतमध्यमविलम्बि- तानि यासु सन्ति ता इत्यर्शआदित्वादचि टापु । एतेन 'भाष्यकारवचनाद् द्रुतामध्यमाशब्दयो- ह्रस्वः' इति कैयटो निरस्तः। वचनेन केनापि "यन्न सिध्यति तस्यैव भाष्यकारवचनसामर्थ्यात् साधयितुं युक्तत्वात् । संनिकर्षस्य तुल्यत्वे वृत्तिभेदः किंप्रयुक्त इति पृच्छति - किंकृत इति । विशेष इति। वर्णानामिति शेपः। उत्तरमाह वर्णेति । भूयस्त्वमिति। अल्पत्वे द्रुत- त्वम्, वहुत्वे मध्यमत्वम्, भूयस्त्वे विलम्बितत्वमिति भावः। हस्तिमशकयोरिति । हस्तिभ्यां सहितो मशकी हस्तिमशकी, तयोः, हस्तिनोर्मशकयोश्चेत्यर्थः द्रुतवृत्ती वर्णा मशकसमाः, विलम्बितवृत्तौ हस्तिसमाः, मध्यमवृत्तौ गवादिसमा इति भावः। प्राणिभूयस्त्वमिति । शरीर- भूयस्त्वमित्यर्थः। 'यद्येवम्' इत्यादिशङ्कासमाधाने तपरसूत्रे व्याख्याते। शिप्यबुद्धिवेशद्यार्थ लक्षणान्तरमाह अयवेति । शब्दाविराम इति। शब्दानां वर्णात्मकानाम् अविरामः विरामा- भाव इत्यर्थः। प्रकृतलक्षणस्यासंभवं तत्प्रसङ्गेनोत्तरसंज्ञाया अतिप्रसङ्गं चाह -- शब्दाविराम शब्दाविराम इति ] संहितालक्षणे आधीयमाणे तस्यासंभव इति भावः। प्रतिवर्ण- मवसानसंज्ञा प्राप्नोतीति । वर्णस्य वा वर्णात्परस्य वर्णशून्याल्पकालस्य वा सा संज्ञा स्यादिति स एव प्रतिवर्ण विरामाभावमाशङ्कय तं विरामं नाययति -येवेति । संहृत्य मावः। -- अ. ८ २ महामाप्यम् ६. ४. ४०. पा.मु. ६. १. ७१. पा. मु. १.४.१९. पा. न. ८.२.१०. पा. गू. ४.१.६. पदम मिष्यति प. 'प्रध्वंसितत्वम् पा. मू. १.१.७०. मूत्रसंनिधिरूप:-. "अकालव्यपैतमित्युगतः - अ, ऋ. पा. न. १.४.४०. .

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि तमिति। यत्नमिति शेषः । अत्यमिति। यत्नमिति · शेपः। द्वितीय इति । वर्ण इति शेपः। अल्पो विरामकाल एव विरामाभावत्वेन विवक्षितः । तथा च निरवकाशा संहितासंज्ञा तत्र प्रवर्तमानावसानसंज्ञां 'वृक्षः' इत्यादावुत्कृष्टविरामे सावकाशां बाधिप्यत इति नोक्तासंभवाति- व्याप्ती इत्याशयेनाह - एवं तीति। भिन्नविषयत्वाद् वाध्यबाधकभाव 'एव नानयोः संज्ञयो- रित्याशयेनाह --- अथवेति । शब्दार्थयोरिति । इदं प्रौढिमात्रम्, 'तिष्ठति हरिरेनं पूजय' इत्यादौ पदरूपस्य वाक्यरूपस्य वा शब्दस्य तदर्थस्य च विरामस्य सत्त्वेन विसर्गादिप्रसङ्गात् । अथवा शब्दार्थविरामशब्देन कालविशेष एव विवक्षितः । तेन 'हरिः तिष्ठति' इत्यादी पदपाठे सिद्धा- वसानसंज्ञा, न संहितापाठ इति भावः। एतेन 'अन्यत्र तु सत्यपि शब्दविरामे पदार्थस्य वाक्यार्थ- स्य वाविरामान्न भवत्यवसानसंज्ञा' इति कैयटो निरस्तः । 'तिष्ठति हरिरेनं पूजय' इत्यादी विसर्गादिप्रसङ्गात् । संहिताया लक्षणान्तरमाह - अथवेति । अथवेति। ह्रादाविराम इति। हादः अव्यक्त- शब्दः, अनुरणनात्मकध्वनिविशेपः, तस्याविरामोऽविच्छेद इत्यर्थः । अस्मिन् लक्षणेऽव्याप्तिमुद्- भावयति --हादाविराम इति । हादाविराम इति । संहितालक्षणे आश्रीयमाण इति शेपः। स्पर्शाघोषसंयोग इति । स्पर्शरूपाणामघोपाणां संयोगे सतीत्यर्थः । यद्यपि 'अघोपसंयोगे' इत्येवालम्, तथापि स्पर्श- पूदाहरणबाहुल्यदर्शनात् स्पर्शग्रहणमपि कृतम्। असंनिधानादिति । तत्संयोगेन व्यवहितयोः पूर्व- परयोरिति शेपः। कुक्कुट इति। "संज्ञायाम्' इति विहितस्य कन: "लुम्मनुष्ये' इति लुपि कृते "संज्ञायामुपमानम्' इत्याधुदात्तत्वे शिष्टमनुदात्तम् । ततस्तस्यानुदात्तस्य संहितायां विधीय- मानम् "उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः' इति स्वरितत्वं न स्यादिति भावः । इतरोऽव्याप्ति परि- इरति - किमुच्यत इति। एकस्याघोपस्य पूर्वपरयो?पेण प्रच्छादनमभ्युपगम्य खलु त्वया त- संयोगस्य व्यवधायकत्वमुक्तम्, तदयुक्तम्, एकस्येवानेकस्याप्यघोपस्य तेन प्रच्छादनसंभवेन तस्या- प्यव्यवधायकत्वादिति भावः । पचतीतीति। इत्यादाविति शेपः। तत्र चकारस्य पूर्वपराकार- रूपधोपयोर्हादेन प्रच्छादितत्वेन संहितासंज्ञायां सत्यां स्वरितसिद्धिरिति भावः । प्रच्छाद्यत इति। तस्यापि घोपवत् प्रतीतिः प्रच्छादनम् । तत्र दृष्टान्तमाह तद्यथेति। एकेन तुल्यः संनिधिरिति । एकेनाघोपेण व्यवहितयो|पयोरिवाने केनाघोपेण व्यवहितयो?पयोः संनिधिस्तुल्य इत्यर्थः । तदुपपादयति ययेति । संहिताया लक्षणान्तरमाह अयवेति । अकालव्य- येतमिति । कालशब्द: कालविशेषपरः, तेन नान्तरीयकाल्पकालव्यवधानेऽपि [न] दोपः । तदपि लक्षणं दूपयितुमनुवदति -पौर्यापर्यमिति । पूर्वापराभावादिति । युगपदवस्थितानामेव पौर्वापर्य युज्यत इति भावः। एफकवर्णवतित्वाद्वाच इति । वक्ष्यति चैवमेव "एकहलादी पूरयितव्ये - न्यतरस्याम्' इति मूमे। सर्वजनानुभवारूढ़ चेदम्। एवं च शब्दनित्यत्वपक्ष आकृत्यभिप्रायेण प्रवाहाभिप्रायेण कारणीभूतमूक्ष्मराब्दामिप्रायेण वा श्रेयः। एवं च न तयोः पक्षयोविरोधः । समाधत्ते - एवं तीति। तन्यतो सफलविपयत्येन विस्तृता नीतियस्य स धीर: व्यवहारस्य गर्ता सदिचेप्टाः व्यवहारान् बुदधा विपयीकृत्य शब्देन वाच्यानर्यान् दृष्ट्या पर्यालोच्य बुद्धिगतं पोपियं विजानीयादित्ययः । तय 'तत्यनीतिः' इति पाठमाश्रित्य तननं तत्, तत् यस्या अस्ति मा तत्पती नीतियंस्प म प्रति व्याल्यातवान् नयटः ।। - . . . म. एवं नानीः मापप्पपिगमे 'गा, भपिसामादिगि ऐशः। '. म. ...... पा. गू. ५.३. ९८. पा.मू. ६.१.२०४. पा. गू. ८.४.६६. पा. गू. ६. ३.५९. यीरः . - ·अ.१ पा.४ आ.४ विरामोऽवसानम् १. ४. ११०. [२, ४८४-४८८] (उद्दयोतनम्) ननु पाठद्वये क: पाठो. युक्त इति विचार्यते, न त्वेकस्मिन् 'पाठेऽन्यत् । ततश्च 'इदम्' इत्ययुक्तम्, अत आह --- विचरतीति। नाना अभावत्वविरामत्वरूपेण। यद्वस्तु अवसानाख्यं वस्तु। यद्वा, विचारशब्दात् “तत्करोति' इति णिचि विचार्यत इति रूपमित्यनेन प्रतिपाद्यते। अस्मिन् पक्षे णिजयंकृतिविवरणं 'परीक्ष्यते' इति । नन्वयं विचारो न युक्तः, 'विरामः' इत्येव सूत्रपाठात्, अत आहे. केचिदिति । अमावस्य साधिकरणत्वात् सर्वोऽप्यमावोs. धिकरणे भवत्येवेत्यव्यावर्तकत्वमाशङ्कयाह - वर्णेति । अभावः वर्णस्य । विसर्जनीयाद्यवसान- कार्यस्य वर्णाश्रितत्वात् “तदुपलक्षितः' इत्युक्तम् । अभावविषयत्वात् वर्णाभावावच्छिन्नत्वात्, अवसानसंज्ञायां विसर्जनीयप्रसङ्ग इत्यर्थः । अवसाने पदान्तत्वं न विवक्षितमिति भावः । 'विरामः' इत्युच्यत एव, 'विरामवचनम्' इत्यनेन किमुच्यते, अत आह - अधिकमिति । सूत्रोक्त- मेवाधिकमित्यनुपदं व्यक्तीभविष्यति, न तु सौत्रापेक्षयान्यत्कर्तव्यमिति विवक्षितम् । भाष्ये अभावो लोप इति। "अदर्शनं लोपः' इत्यनुक्त्वा 'अभावो लोपः' इति सूत्रं कर्तव्यम् । तदनन्तरम् 'अव- सानं च' इति सूत्रम् । तत्राभाव इत्यनुवर्तते । तथा चावसानसूत्रे 'अभावः' इति न वक्तव्यम्, तव तु 'विरामः' इति वक्तव्यमिति गौरवमित्यर्थः। नन्वभावादर्शनयोर्वेलक्षण्यात् कथममावस्य लोपसंज्ञा, अत आह - अदर्शनमभाव इति । पुनः अवसानसूत्रे । नन्वेकस्याभावस्य संज्ञाद्वयं व्यर्थम्, अत आह -- तत्र लोपेति । 'अथवा' इत्युत्तरविचारस्यानेन विचारेण पौनरुक्त्यं निराह --- उत्तरत्रेति। एकस्यापि संज्ञाद्वयप्रयोजनं तत्रैव वक्ष्यते । नन्वभावोपलक्षितवर्णस्यावसान- संज्ञायां "खरवसानयोविसर्जनीयः' इत्यत्र सप्तम्या अनन्वयः, अत आह - अस्मिन् पक्ष इति । खरः स्थानित्वाभावात् षष्ठ्या "अप्यनन्वयमाशङ्कय खर्शब्देन “तत्समीपस्थस्य लक्षणाङ्गीकारा- मानुपपत्तिरित्याह - खरः समीपस्येति । -खरः समीपस्येति। लक्षणामसहमान आह अथवेति । स्थानिनि सप्तमी संगमयति- आदेशस्येति । विरामस्यारम्भपूर्वकत्वमाह - निवृत्तिरिति । विचारद्वयस्य प्रागुक्तं भेदं स्पष्टयति अभावोपलक्षित इति। तावेव अभावोपरमावेव । एकस्य संज्ञाद्वयवैयर्थ्य निराह -- एकस्य संज्ञाद्वयेति । विषयविभागमेवाह --~-प्रसक्तेति । 'प्रवृत्तौ विरामस्याप्रसक्त- प्रतिषेधः, अत आह ---प्रवृत्ताविति। प्रवृत्तिशब्देन तत्पूर्वकनिवृत्तिलक्षणेत्यर्थः । यस्यात्यन्तम- प्रवृत्तिस्तत्राप्युपरतशब्दप्रयोगे 'शशविपाणमुपरतम्' इति प्रयोग: स्यात्, अत आह-नियतेति । क्वचिदिति। 'वतानि' इति स्थाने "वनानि' इति भाष्ये पाठः। सर्वव्रतलोपे ब्राह्मण्यमेव दुर्जेय- मिति 'ब्राह्मणकुले' इत्यस्य संगतये पाठान्तरोपन्यासः। अभावोपलक्षितो वर्गों न "संज्ञीति प्रति- - २ अ. ८ 'पाठेऽन्यतरत् -ऋ. चुरादिगणसूत्रम्, प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इत्यस्य प्रपञ्चरूपम् । 'तत्' इति नास्ति नापेक्षितमिति- पा. सू. १.१.६०. पा. सू. ८. ३. १५. अपिशब्दो नास्ति तत्समीपस्थलक्षणा अप्रवृत्तीऋ. "धनानीति अ. ३ अ. अ. ऋ. ५ संजेति ·३६८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि उक्तः। - पादनाय 'भावाविराम' इति वार्तिकम्। तदुपपादयति - इहेति । इहेति । लक्षणम् उपलक्षणम् । 'स्वा- भावविशिष्टो वर्ण: संज्ञी, अन्याभावविशिष्टो वेति विकल्पार्थः । स्वसंबन्धी स्वप्रतियोगिकः । न हि घटाभाव इति। यद्यपि घटाभावस्य पटप्रतियोगिकत्वाभावेऽपि पटस्य घटाभावावच्छिन्नत्व- वदिहापि वर्णान्तराभावावच्छिन्नत्वं वर्णान्तरस्य संभवति, तथाप्यभावमात्रस्य लक्षणत्वे 'रसः' इत्या- दावतिप्रसङ्गनिरासाय 'उपर्यभावः' इति वक्तव्यम्, अभावस्य संज्ञित्वे तत्राभावपरत्वाभावादेव नातिप्रसङ्ग इति तन्न वक्तव्यमिति लाधवमित्यत्र तात्पर्यम्। वातिकाक्षरार्थमाह --भावस्येति । अविरामशब्दस्याविच्छेदेनेत्यर्थः । 'अवश्यम्' इत्यनेन "सुप्यजातो णिनिस्ताच्छील्ये' इति णिन्यर्थ वातिके स्वाभावस्य लक्षणत्वं न संभवतीत्युक्तमित्याह -- न हीति । पूर्वमभावो लक्षणमित्यस्यैवानुपपत्तिरुक्ता, 'अपर आह' इत्यनेन तु 'विरामो लक्षणम्' इत्यस्याप्युच्यत इत्याह - इदानीमिति। ननु प्रतियोगिरहित एवाभावो लक्षणमस्तु, तथा च 'न पूर्वोक्तप्रतियोगि- विकल्पावकाशः, अत आह. उपाधीति। प्रतियोगीत्यर्थः । 'तत्पर इति वा' इति विकल्पा- न्तरस्य तात्पर्यमाह -- इदानीमिति। पूर्वमभावस्य संज्ञित्वम्, इदानीं वर्णस्येति भेद इत्यर्थः । भावाभावयोः पौर्वापर्याभावमाशङ्कयाह - अभावेनापीति । एतेन "खरवसानयोः' इत्यत्राव- सानेऽपि परसप्तमीसंगतिरिति ज्ञेयम्। ननु विरामशब्दस्यैवान्त्यवर्णप्रतिपादकत्वात् 'वर्णोऽन्त्यः' इति न पठितव्यमित्याशङ्कानिरासाय भाष्ये "व्यक्तम्' इत्युक्तम्, तदयुक्तम्, विरामशब्दस्यार्था- न्तरासंभवेन यथाश्रुतस्यापि "व्यक्तत्वात्, अत आह --- यद्यपीत्यादिना। करणेति । येन वर्णन विरम्यते, यद्वर्णोच्चारणानन्तरं वर्णान्तरोच्चारणं नास्तीति यावत्, स वर्णो विरामः, करणे घन् । भावेति । तथा च विरामशब्दोऽभावमपि प्रतिपादयतीति संदिग्धार्थ इत्यर्थः । संहितावसान- सूत्रप्रत्याख्यानाय 'तत्तर्हि वक्तव्यम्' इति भाप्यम्। तत्र सूत्रद्वयं तच्छब्दार्थः । ननु लोके पदन- रन्तयें संहिताव्यवहार: प्रसिद्धः, न वर्णनरन्तर्ये, अत आह - यथेति। वर्णनरन्तयं विना पद- नरन्तर्यासंभवाद्वर्णनरन्तर्येऽपि संहिताव्यवहारः सिद्ध इति भावः। नन्ववसानसंज्ञाया अभावे प्रदेशे- प्ववसानगब्देन कि प्रत्येतव्यम्, अत आह -- अवसानशब्दोऽपीति । अवसीयते विरम्यते येनेति करणे ल्युटयन्त्यवर्णग्रहः, अवसितिरवसानमिति भावसाचने वर्णाभावः । यद्यप्यवपूर्वस्य स्यते- निश्चयेऽपि प्रयोगो स्ति, तथापि ल्युडन्तस्य विराम एव प्रचुरप्रयोग इति भावः ।। । इति श्रीमहामहोपाध्यायाद्वैतविद्याचार्यराघवसोमयाजिकुलावतंसश्रीतिरुमलार्यवर्यस्य मूनोरन्नंभट्टस्य कृती महाभाप्यप्रदीपोद्द्योतने प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थपादे चतुर्थमाह्निकम् ॥ पादश्च समाप्तः ।। प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥ [२, ४८४-४८८] (रत्नप्रकाशः) इदमिति । अनेनामायोऽयसानलक्षणं स्याद् विरामो येति यानयनिर्मित- मंगपविषयः परामप्यते। तमागावविरामशब्दो मावपानी, भावस्व लक्षणत्वात् । उपपं- ४ -- . ५ "मति नास्ति पा. ग. ८. ३. १५ 'वरतव्यमित्युक्तम् -अ. 'यमतपस्यात् 'पा. ग. ३.२.७८. .

·अ.१ पा.४ आ.४ - भाववचनमिति । यदभावोपरि वर्णों नास्ति स उपर्यभावः, सोऽवसानसंज्ञक इति. वाच्यमित्यर्थः । एतेन 'वर्णोच्चारणादूर्ध्वं योऽभावस्तदुपलक्षितो वर्णोऽवसानमिति वक्तव्यम्, प्रागभावस्योपलक्षण- त्वनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः' इति. कैयटो निरस्तः । तत्राभावशब्दस्य वर्णोपलक्षकत्वाश्रयणे मानप्रयोजनयो- रभावात् । "खरवसानयोः' इति द्वन्द्वनिर्देशासंगतेश्च । रथ इति । पदद्वयमिदं पृथग् दृष्टान्ततयोपात्तम् । तथा 'रस इह, रथ इह' इत्यादौ विसर्गः स्यादिति भावः । विरामे विरामवचन मिति । तथा च तत्पक्षे तत्प्रयुक्तं गौरवमिति भावः। अभावपक्षेऽप्यभावग्रहणं कर्तव्यमिति पक्षद्वयसाम्यमेवेत्याह विरामवादी-नन्विति । परार्थमिति। लोपसंज्ञापेक्षित- संज्ञिसमर्पकतयाभावशब्द एवोच्चारणीयः, स एव परार्थोऽवसानसंज्ञापेक्षितसंज्ञि'समर्पको भविष्यति । स चाभावो ' योग्यताबलाच्छब्दस्यैव। . विधिप्रदेशे चाभावशब्दः . शब्दाभावहेतुभूतोच्चारणाभाव- लक्षको भविष्यतीति भावः । एतेन विरामसंज्ञायामभावशब्दं वर्णोपलक्षकमाश्रयन् कैयटो निरस्तः । तत्र मानप्रयोजनयोरभावात् । . . विरामवादी मयापि विरामशब्द एवोभयत्र संज्ञिसमर्पक आधीयत इत्याशयेनाह - ममापीति । अभाववादी त्वयाप्युपरिग्रहणं कर्तव्यमित्याह उपरीति। विरामवादी समाधत्ते - नैष इति। आरम्भपूर्वक इति । नैष इति । आरम्भपूर्वक इति । आरब्धस्योपरतेरेव हि विरामत्वेन व्यवहारः। तथा चोपर्यभाव एव विरामशब्दार्थ' इति नास्मिन् पक्षे उपरिशब्द: कर्तव्य इति" युक्तं यथाश्रुतसूत्रमेवेति भावः। इदानीमभावविरामशब्दौ धर्मिप्रधानावेवाश्रित्य प्रकृतविचारमन्यविषयं करोति अथवेति। एतेन 'अभावोपलक्षितो वर्णोऽवसानं, विरामोपलक्षितो वेति पूर्व विचारि- तम्, इदानीं तु तावेव संज्ञित्वेन विचार्यते' इति कयटो निरस्तः । भाष्यगतयोर्लक्षणसंज्ञिशब्दयो- यथाश्रुतयोराश्रयेणैव विचारभेदस्योपपन्नत्वेन तयोरप्रसिद्धपर्यायताश्रयेण विचारभेदोपपादने मान- प्रयोजनयोरभावात्। वर्णसंज्ञित्वपक्षे "खरवसानयोः' इति द्वन्द्वनिर्देशानुपपत्तेश्च । यदप्युक्तं तेनैव 'अभावो लोप इत्येकस्य संज्ञाद्वयविधानसामर्थ्याद्विषयविभाग आश्रीयते - प्रसक्ताभावो लोप- संज्ञः, अभावमात्रमवसानसंज्ञमिति' इति । तदपि न, तादृशव्यवस्थायां मानाभावात् । अभावमात्रं लोपः, उपर्यभावोऽवसानमिति भाष्यारूढव्यवस्थायास्त्यागे वीजाभावात् । 'अभावोऽवसानम्' इति न्यासस्यानाश्रितत्वेन तत्रातिनिष्कर्षे प्रयोजनाभावाच्च। प्रवृत्तवेवेति। प्रवृत्तिपूर्वकोपरतावेवेत्यर्थः । अप्रवृत्तावपीति। प्रवृत्त्यभावेऽपीत्यर्थः । तथा च संदेहाद् व्याख्यानपरिभाषयैव व्यवस्थाश्रयणीया। सा चामावस्य संज्ञित्वेऽप्यविशिष्टेति पक्षद्वये न कोऽपि विशेष इति भावः। एवं च यथान्यासमेव सूत्रं स्थितम् । तदन्यः कश्चित् प्रकारान्तरेणाक्षिपति -- भावाविरामभावित्वादिति । मावस्य सत्ताया अविराम: भावाविरामः, तेन भवितुं शीलमस्य भावाविराममावि। तस्य भावस्तत्त्वम् । अविरतसत्ताकत्वम्, नित्यत्वमिति यावत् । तथा च शब्दानां नित्यत्वात् तद्विरामाप्रसिद्धयाव- अपर सानलक्षणमयुक्तमिति मन्यते पण्डितमन्यः। उक्ताक्षेपवाक्यं कश्चिदन्यथा व्याचष्ट इत्याह आहेति। अस्मिन् पक्षे द्वन्द्वप्रकृतिकतृतीयाद्विवचनान्तस्य भाविन्शब्देन समासाश्रयणम्, पूर्वस्मिस्तु षष्ठीतत्पुरुषप्रकृतिकतृतीयान्तस्य। तथा चास्मिन् पक्षे शब्दस्य भावाविरामाभ्यां भवितुं शीलं भाव- प्रत्ययार्थः। पूर्वस्मिस्तु भावाविरामेण भवितुं शीलमिति मतयोरस्तीषभेदः। एतेन 'इह शब्दस्य स्वसंवन्धी वा अभावोऽवसानलक्षणं स्यात्, शब्दान्तरसंवन्धी वा । न तावत् स्वसंवन्धी, विरोधात् । न हि यस्य सत्ता तदानीमेवासत्ता युज्यते। नापि शब्दान्तरसंवन्धी, न हि घटाभावः पटस्यामावो भवति' इति कयटो निरस्तः । अन्त्यन्तासंबद्धप्रलापत्वात् । प्रकृताक्षेपस्य द्वैधा यथाश्रुताक्षरोपरि , २ समर्थको मविप्यति पा. सू. ८. ३.१५. पा. सू. ८. ३. १५. पक्षद्वये. साम्यमेवेत्याह २ प, फ.

·३७० महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि विरामाप्रसिद्धिमादायोपपन्नत्वेन तस्यानुक्तोपालम्भरूपतया हि व्याख्यानमसंवद्धप्रलापो भवति । न हि शब्दस्य शब्दाभावोऽवसानमिति केनचिल्लक्षणं कृतमस्ति, येन तदुक्तमनुक्तोपालम्भो न स्यात् । यदप्युक्तं तेनैव 'अपर आहेति । भावाविरामशब्दयोर्द्वन्द्व इत्यर्थः' इति । तदपि न, तद्भाष्यस्य तदर्थकत्वे मानाभावात् । यदप्युक्तं तेनैव 'इदानी लक्षणद्वयस्याप्यनुपपत्तिः प्रतिपाद्यते । भावेन सत्तया अविरामेण अविच्छेदेन च भवतीत्यर्थः । उपाधिरहितस्याभावस्य प्रतीतिर्नास्ति' इति। तदपि न, प्रथमव्याख्यानेनापि लक्षणद्वयनिराकरणात् । न. हि यस्य सत्ताया अविराम- स्तस्याभावो वा विरामो वा भवति, येन तन्मते लक्षणद्वयं निराकृतं न स्यात् । तस्माद्यत्किचि- देतत्। , उक्ताक्षेपस्य तुच्छत्वात् 'तत्समाधानमुपेक्षितं भगवता इदानीं कश्चिदाचार्यदेशीय आह तत्पर इति वेति। स एव तत्तुल्यमेव लक्षणान्तरमाह-वर्णोऽन्त्यो वेति। अस्मिन् लक्षणद्वय पक्षे "खरवसानयोः' इत्यत्र 'खरि विसर्गः, अवसानस्य च' इति पठनीयम् । व्यक्त- मेवेति। यद्यपि विरम्यतेऽनेनेति विराम इति करणव्युत्पन्नविरामशब्दाश्रयणेऽपि वर्णस्यावसान- संज्ञा सिध्यति, तथापि भावव्युत्पन्नस्यैव विरामशब्दस्योत्सर्गसिद्धत्वात् करणव्युत्पन्नस्य वाहुलकस्या- श्रयणे व्याख्यानपरिमापाया आश्रय[णीय]त्वान्न व्यक्तत्वमिति भावः । कश्चिन्मध्यस्थ: पृच्छति -तत्तहि वक्तव्यमिति। भगवानाह-न वक्तव्यमिति । अन्यत् सुगमम् ॥ - इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यहरिहरेन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशिवरामेन्द्र- सरस्वतीविरचिते महाभाष्यसिद्धान्तरत्नप्रकाशे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे चतुर्थमाह्निकम् ।। पादोऽध्यायश्च समाप्तः प, फ. "तत्' इति नास्ति पा. गू. ८.३.१५. ''परी' इत्यस्यानन्तरं 'पद्यपि' इत्यपिकम्- 'अपिशब्दो नास्ति - प.

·आकरग्रन्थानां सूची ऋ.सं. ऋक्संहिता. का. वा. - कात्यायनवार्तिकम्. चौ. - चौखाम्बामुद्रितं महाभाष्यं नवाह्निकपर्यन्तं प्रदीपोद्योतसहितम्, उपरि प्रदीपमात्रसहितम्. तै. आ.-तैत्तिरीयारण्यकम्. तै. वा.-तैत्तिरीयब्राह्मणम्. तै. सं.-तैत्तिरीयसंहिता. नि. - निर्णयसागरमुद्रितं महाभाष्यम्. प्रदीपोद्योतसहितम्. परिभाषा. -- परिभाषेन्दुशेखरः चौखाम्बा. १९४३. विद्या-विलासमुद्रितः । पा. शि. पाणिनीयशिक्षा. पा. सू.- पाणिनिसूत्रम्. पू.-पुण्यपत्तन (पूना) नगरप्रकाशितं महाभाष्यम् F. Kielhorn महाशयशोधितम्. प्रवर्तकीयम् प्रवर्तकोपाध्यायकृतमहाभाष्यप्रदीपप्रकाशः आस्माकीनकोशालये T. No. 99 अङ्कितः। लौकिकन्यायाञ्जलिः साहस्री (भुवनेश) लौकिकन्यायसाहस्री. शब्दकौस्तुभः. श्लो. वा.-श्लोकवार्तिकम्. महाभाष्यस्थम्. हरयाणासाहित्यसंस्थानप्रकाशितं प्रदीपोद्योतसहितं महाभाष्यम. लौ. न्या. लौ. न्या. श. को. -- ·प्रथमाध्यायद्वितीयपादादिचतुर्थपादान्तविपयसूचिका क्रमाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः १. १ ४. १० १० ६. ८. १४ १६ ९. १०. ११. १२. १३. १४. १५. १७ १९ २२ २३ २४ १७. गाङकुटादिभ्योऽञ्णिन् ङित्. १.२.१. सार्वधातुकमपित्. १.२.४. असंयोगाल्लिट् कित्. १.२.५. इन्विभवतिभ्यां च. १.२.६. मृडमृदगुधकुपक्लिशवदवसः क्त्वा. १.२.७. रुदविदमुपग्रहिस्वपिप्रच्छ: संश्च. १.२.८. इको झल. १.२.९. हलन्ताच्च. १.२.१०. लिङसिचावात्मनेपदेपु. १.२.११. स्थाध्वोरिच्च. १.२.१७. न क्त्वा सेट. १.२.१८. उदुपधाभावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्. १.२.२१. पूडः क्त्वा च. १.२.२२. तृपिमृपिकृपेः काश्यपस्य. १.२.२५. रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च. १.२.२६. ऊकालोऽज्यस्वदीर्घप्लुतः. १.२.२७. अचरच. १.२.२८. उच्चरुदात्तः १.२.२९. नीचैरनुदात्तः. १.२.३०. ममाहारः स्वरितः. १.२.३१. तस्यादित उदात्तमर्धहस्वम्. १.२.३२. एकथुति दूरात् संबुद्धी. १.२.३३. न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्त:. १.२.३७. देवब्रह्मणोरनुदात्त:. १.२.३८. स्वरितात् संहितायामनुदात्तानाम्. १.२.३९. अपृक्त एकाल् प्रत्ययः. १.२.४१. तत्पुरुप: ममानाधिकरणः फर्मधारयः. १.२.४२. प्रयमानिर्दिष्टं समाम उपमर्जनम्. १.२.४३. एकविममित चापूर्वनिपाते. १.२.४४. अर्थपदपातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्. १.२.४५. सदितममामान. १.२.४६. करनी मांगने प्रातिपदिकस्य. १.२.४७. गाग्निपारामजनस्य. १.२.४८. २८ १८. ३ . १९. २०. २१. २२. २३. २४. r arr ४१ ४२ ८८ २७. ८९ ६८ ·विषयसूचिका :३७३ क्रमाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः -७२ ३४. ७४ ३६. ३७. ३८. ७५ ७९ ८१ ८२ ८४ .८५ ४०. ४१. ४२. .. ८५ ४३. ८६ ८८ ४५. ४६. ४७. ४८. ४९. ५०. ५१. ५२. लुक तद्धितलुकि १.२.४९. इद् गोण्या: १.२.५०. लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने, १.२.५१. विशेषणानां चाजाते: १.२.५२. तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्. १.२.५३. जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्. १.२.५८. अस्मदो द्वयोश्च. १.२.५९. फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे. १.२.६०. छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम्. १.२.६१. विशाखयोश्च. १.२.६२. तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम्. १.२.६३. सरूपाणामेकशेष एकविभक्ती. १.२.६४. वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः. १.२.६५. स्त्री पुंवच्च. १.२.६६. पुमान् स्त्रिया. १.२.६७. म्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम्. १.२.६८. नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्यान्यतरस्याम्. १.२.६९. पिता मात्रा. १.२.७०. श्वशुरः श्वश्र्वा. १.२.७१. त्यदादीनि सनित्यम्. १.२.७२. ग्राम्यपशुसंघेष्वतरुणेषु स्त्री. १.२.७३. भूवादयो धातवः. १.३.१. उपदेशेऽजनुनासिक इत्. १.३.२. हलन्त्यम्. १.३.३. न विभक्तौ तुस्माः. १.३.४. चुटू. १.३.७. तस्य लोपः. १.३.९. यथासंख्यमनुदेशः समानाम्. १.३.१०. स्वरितेनाधिकारः. १.३.११. अनुदात्तङित आत्मनेपदम्. १.३.१२. कर्तरि कर्मव्यतिहारे. १.३.१४. न गतिहिंसार्थेभ्यः. १.३. १५. इतरेतरान्योन्योपपदाच्च. १.३.१६. विपराभ्यां जेः. १.३.१९. आडो दोऽनास्यविहरणे. १.३.२० कोडोऽनुसंपरिभ्यश्व. १.३. २१. समवप्रविन्य: स्व:. १.३.२२. १२० १२१ १२३ १२३ १२६ १२७ १२७ १२८ ५४. ५६. ५७. ५८. ५९. ६०. १५२ १५५ १५९ १५९ १६१ ६२. ६३. १७१ १७५ १८१ १८२ १८३ १८३ ६७. ६८. १८५ १८७ ·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि क्रमाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः ७१. ७२. ७३. ७४. ७५. ७६. ७७. ७८. ७९. .८०. ८१. ८२. ८३. ८४. ८५. ८६. ८७. उदोऽनूर्ध्वकर्मणि. १.३.२४. उपान्मन्त्रकरणे. १.३.२५. उद्विभ्यां तपः. १.३.२७. आङो यमहनः. १.३.२८. समो गम्यच्छिभ्याम्. १.३.२९. आङ उद्गमने. १.३.४०. . व्यक्तवाचां समुच्चारणे. १.३.४८. अवाद् ग्र:. १.३.५१. समस्तृतीयायुक्तात्. १.३.५४. दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे. १.३.५५. उपाद्यम: स्वकरणे. १.३.५६. नानोर्ज:. १.३.५८. शदेः शित:. १.३.६०. पूर्ववत् सनः. १.३.६२. आम्प्रत्ययवत् कृतोऽनुप्रयोगस्य. १.३.६३. प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेपु. १.३.६४. सम: क्ष्णुवः. १.३.६५. मुजोऽनवने. १.३.६६. णेरणी यत्कर्म णी चेत् स कर्तानाध्याने. १.३.६७. स्वरितजितः कर्षभिप्राये क्रियाफले. १.३.७२. शेपात् कर्तरि परस्मैपदम्. १.३.७८. अनुपराभ्यां कृञः. १.३.७९. वुवयुधनगजनेअद्रुसुभ्यो णेः. १.३.८६. अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्. १.३.८८. न पादम्याङयमाझ्यसपरिमुहरुचिनृतिवदवस:. १.३.८९. लुटि च क्लृपः.१.३.९३. आकडारादेका संज्ञा. १.४.१ विप्रतिषेधे परं कार्यम्. १.४.२. यूस्त्र्यास्यो नदी. १.४.३. पप्ठीयुक्तश्छन्दसि वा. १.४.९. यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्. १.४.१३. सुप्तिङन्तं पदम्. १.४.१४. न: क्ये. १.४.१५. स्यादिप्यमनामस्थाने. १.४.१७. यचि गम्. १.४. १८. तमो मत्यय. १.४.१९. अपग्मयादीनि च्छन्दमि. १.४.२०. १८७ १८७ १८८ १८९ १८९ १८९ १९० १९० १९१ १९१ १९२ १९३ १९३ १९८ २०० . २०१ २०२ २०२ २०२ २०८ २१२ २१२ २१३ २१४ २१६ ८८. ८९. ९०. ९१. ९२. ९३. ९५. ९७. ९८. १००. १०१. १०२. १०३. १०४. २१७ २३२ २५० २५८ २५९ २६८ २७० २७० २७१ २३७ १०७.

·विषयसूचिका ३७५ पृष्ठाङ्काः क्रमाङ्काः सूत्राणि १०८. २७४ २८१ २८९ २९३ ११०. १११. ११२. ११३. ११४. २९४ २९४ २९६ २९७ २९८ २९८ ३०३ ३०४ ११६. ११७. ११८. ११९. १२०. १२१. १२२. १२३. १२४. १२५. १२६. १२७. १२८. १२९. १३०. १३१. १३२. १३३. १३४. १३५. १३६. १३७. १३८. १३९. १४०. १४१. १४२. बहुषु बहुवचनम्. १.४.२१. कारके. १.४.२३. 'ध्रुवमपायेऽपादानम्. १.४.२४. भीत्रार्थानां भयहेतु:. १.४.२५. पराजे रसोढः. १.४.२६. वारणार्थानामीप्सितः. १.४.२७. अन्तधौं येनादर्शनमिच्छति. १.४.२८, आख्यातोपयोगे १.४.२९. जनिकर्तुः प्रकृतिः. १.४.३०. भुवः प्रभवः. १. ४. ३१. कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम्. १.४.३२. क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः. १.४.३७. साधकतमं करणम्. १.४.४२. उपान्वघ्याङवस:. १.४.४८. कर्तुरीप्सिततमं कर्म. १.४.४९. तथा युक्तं चानीप्सितम्. १.४.५०. . अकथितं च. १.४.५१. गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता स णौ. १.४.५२. हृनोरन्यतरस्याम्. १.४.५३. स्वतन्त्रः कर्ता. १.४.५४. तत्प्रयोजको हेतुश्च. १.४.५५. प्राग्रीश्वरान्निपाताः. १.४.५६. चादयोऽसत्त्वे. १.४.५७. प्रादयः, उपसर्गाः क्रियायोगे. १.४.५८, ५९ गतिश्च. १.४.६०. ऊर्यादिविडाचश्च. १.४.६१. अनुकरणं चानितिपरम्. १.४.६२. आदरानादरयोः सदसती. १.४.६३. अन्तरपरिग्रहे. १.४.६५. साक्षात्प्रमृतीनि च. १.४.७४. ते प्राग्धातोः. १.४.८०. कर्मप्रवचनीया: १.४.८३. अनुलक्षणे. १.४.८४. आङ मर्यादावचने. १.४.८९. लक्षणेत्यंभूताख्यानभागवीप्सामु प्रतिपर्यनवः. १.४.९० अधिपरी अनर्थको. १.४.९३. अपिः पदार्थसंभावनान्ववसर्गगहनिमुच्चयेपु. १.४.९६. ३०७ ३१० ३११ ३२४ ३२७ ३२८ ३२९ ३३१ ३३४ ३३८ ३३९ ३४० ३८४ ३४५ રૂ૪૬ ३५० १८४.

·महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि
क्रमाङ्काः
सूत्राणि
पृष्ठाकाः
३५३
३५३
३५४
१४५.
१४६.
१४७.
१४८.
१४९.
१५०.
१५१.
१५२.
१५३.
अधिरीश्वरे. १.४.९७.
ल: परस्मैपदम्. १.४.९९.
तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः. १.४.१०१.
विभक्तिश्च. १.४.१०४.
युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः. १.४.१०५.
अस्मद्युत्तमः. १.४.१०७.
शेपे प्रथम:. १.४.१०८.
परः संनिकर्षः संहिता. १.४.१०९.
विरामोऽवसानम्. १.४.११०.
३५७
३५७
३५७
३६७

·प्रथमाध्यायद्वितीयपादादिचतुर्थपादान्तव्याख्याननिर्दिष्टसूत्राणामकाराद्यनुक्रमणिका सूत्राणि पृष्ठाङ्काः २८ २१४ ३५० ३५३ १७४ २१२ ३४७ ३४३ २९६ ३५२ २७४ अकथितं च १.४.५१ अचश्च १.२.२८ अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात् १.३.८८ अधिपरी अनर्थको १.४.९३ अधिरीश्वरे १.४.९७ अनुकरणं चानितिपरम्. १.४.६२ अनुदात्तडित आत्मनेपदम् १.३.१२ अनुपराभ्यां कृञः १.३.७९ अनुर्लक्षणे १.४.८४ अन्तरपरिग्रहे १.४.६५. अन्तधौं येनादर्शनमिच्छति १.४.२८. अपि: पदार्थसंभावनान्ववसर्गगर्दासमुच्चयेषु १.४.९६ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः १.२.४१ अयस्मयादीनि च्छन्दसि १.४.२० अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् १.२.४५ अवाद् ग्रः १.३.५१ असंयोगाल्लिट् कित् १.२.५ अस्मदो द्वयोश्च १.२.५९ अस्मद्युत्तमः १.४.१०७ आकाडारादेका संज्ञा १.४.१. आख्यातोपयोगे १.४.२९ आङ उद्गमने १.३.४० आङ मर्यादावचने १.४.८९ आङो दोऽनास्यविहरणे १.३.२० आङो यमहनः १.३.२८ आदरानादरयोः सदसती १.४.६३ आम्प्रत्ययवत् कृनोऽनुप्रयोगस्य १.३.६३ इको झल्. १.२.९ इतरेतरान्योन्योपपदाच्च १.३.१६ इद् गोण्या: १.२.५० इन्धिमवतिभ्यां च १.२.६ उच्चरुदात्त: १.२.२९ ८४ ३५७ २१७ २९६ १८९ ३४९ १८४ १८९ ३४० २०० ११ १८३ ७४ उदुपवाद् भावादिकर्मणोरल्यतरस्याम् १.२.२१. २२ ·३७८ महाभाष्यप्रदीपव्याख्यानानि सूत्राणि पृष्ठाङ्काः . १८७ १८८ १५२ ३३५ १९२ १८७ ३०६ २४ ३३८ ४९ १८२ ३०७ २९८ ३४६ २८१ उदोऽनूर्वकर्मणि. १.३.२४ उद्विम्यां तपः १.३.२७ उपदेशेऽजनुनासिक इत् १.३.२ उपसर्गाः क्रियायोगे १.४.५९ उपाद्यमः स्वकरणे १.३.५६. उपान्मन्त्रकरणे १.३.२५ उपान्वघ्याङवसः १.४.४८ ऊकालोऽज्यस्वदीर्घप्लुतः १.२.२७ ऊर्यादिच्चिडाचश्च १.४.६१ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते १.२.४४ एकश्रुति, दूरात् संवुद्धौ १.२.३३ कर्तरि कर्मव्यतिहारे १.३.१४ कर्तुरीप्सिततमं कर्म १.४.४९ कर्मणा यममिति स संप्रदानम् १.४.३२ कमंप्रवचनीया: १.४.८३ कारके १.४.२३ कृतदितसमासाश्च १.२.४६ प्रोटोऽनुसंपरिभ्यश्च १.३.२१ अधदुहेप्यांमूयार्थानां यं प्रति कोप: १.४.३७ गतिवुद्धिप्रत्यवसानार्थगब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता स णो १.४.५२ गतिमन १.४.६० गाइनुटादिभ्योऽणिन् डित् १.२.१. गोस्नियोरपसर्जनस्य १.२.४८ ग्राम्यपशुगंधेप्यतरणेषु स्त्री. १.२.७३ पादयोगत्वे १.४.५७ पुटू १.३.७ इन्दसि पुनवंम्बोरेगावचनम् १.२.६१ जनिगर्नु: प्राति: १.४.३० जात्याचापामेगाग्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम् १.२.५८ पेरणी यनार्म जो गन् म पानाध्याने १.३.६७ गार. ममानाधिकरण नर्मधारयः १.२.४२ गानोरको गुरग १.४.५५ गमा पा पानोगितम् १.४.५० मित्र मंडाप्रमागत्यात् १२... गो म... १८५ ३०३ ३२४ १ १५९ ८२ ३२९ माया मानगम् १.१२ ·३७९ सूत्राणामकाराद्यनुक्रमणिका पृष्ठाङ्काः सूत्राणि ३५४. ८६ २४ ३४५ १२८ १९१ . २८९ २७० १८२ २१६ १२६ १५९ ३९ १९३ तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा: १.४.१०१ तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् १.२.६३ तृषिमृषिकृषः काश्यपस्य १.२.२५ ते प्राग्धातोः १.४.८० त्यदादीनि सनित्यम् १.२.८० दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे १.३.५५ देवब्रह्मणोरनुदात्त: १.२.३८ ध्रुवमपायेऽपादानम् १.४.२४ नः क्ये १.४.१५ न क्त्वा सेट् १. २. १८ न गतिहिंसार्थेभ्यः १.३.१५ न पादम्याङ्यमाङयसपरिमुहरुचिनृतिवदवसः १.३.८९ नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्यान्यतरस्याम् १.२.६९ न विभक्ती तुस्मा: १.३.४ न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्त: १.२.३७ नानोर्जः १.३.५८ नीचैरनुदात्तः १.२.३० परः संनिकर्षः संहिता १.४.१०९ पराजेरसोढः १.४.२६ पिता मात्रा १.२.७० पुमान् स्त्रिया १.२.६७ पूङः क्त्वा च १.२.२२ पूर्ववत् सनः १.३.६२ प्रथमानिदिष्टं समास उपसर्जनम् १.२.४३ प्राग्रीश्वरान्निपाता: १.४.५६ प्रादयः १.४.५८ प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु १.३.६४ फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे १.२.६० बहुपु बहुवचनम् १.४.२१ बुधयुघनशजनेअद्रुस्नुभ्यो णे: १.३.८६. भीत्रार्थानां भयहेतुः १.४.२५ मुजोऽनवने १.३.६६ भुवः प्रभवः १.४.३१ मूवादयो धातवः १.३.१ भ्रातृपुत्री स्वसृदुहितृभ्याम् १.२.६८ मृडमृदगुवकुपक्लिशवदवसः क्त्वा १.२.७ यचि भम् १.४.१८ २९४ १२७ १२३ २३ १९८ ४७ २०१ ८५ २७४ २१३ २०२ २९८ २४?

·३८१
सूत्राणामकाराद्यनुक्रमणिका
सूत्राणि
पृष्ठाङ्काः
स्थाध्वोरिच्च १.२.१७
स्वतन्त्रः कर्ता १.४.५४.
स्वरितवितः कर्षभिप्राये क्रियाफले १.३.७२
स्वरितात् संहितायामनुदात्तानाम् १.२.३९
स्वरितेनाधिकारः १.३.११
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने १.४.१७
हलन्ताच्च १.२.१० .
हलन्त्यम् १.३.३.
हक्रोरन्यतरस्याम् १.४.५३
ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य १.२.४७.
१७
३२८
२०८
४२
१७१
२७०
१४
१५५
३२७
६५

·TABLE DES MATIÈRES
PAGE
iii
१
८८
उपोद्घातः
प्रथमाध्यायद्वितीयपादे प्रथममाह्निकम्
द्वितीयमाह्निकम्
तृतीयमाह्निकम्
प्रथमाध्यायतृतीयपादे प्रथममाह्निकम्
द्वितीयमाह्निकम्
प्रथमाध्यायचतुर्थपादे प्रथममाह्निकम्
द्वितीयमाह्निकम्
तृतीयमाह्निकम्
चतुर्थमाह्निकम्
आकरग्रन्थानां सूची
प्रथमाध्यायद्वितीयपादादिचतुर्थपादान्तविषयसूचिका
प्रथमाध्यायद्वितीयपादादिचतुर्थपादान्तव्याख्याननिदिष्टसूत्राणामकाराद्यनुक्रमणिका
१३२
१७४
“२१७
२५०
२८१
३३१
३७१
३७२
३७७

·PUBLICATIONS DE L'INSTITUT FRANÇAIS D'INDOLOGIE Nos. . 2 TO, II. I. Kārāvelane --Kāreikkālammeiyār, æuvres éditées et traduites. Introduction par Jean Filliozat. 1956. Jean Filliozat - Les relations extérieures de l'Inde (1) 1. Les échanges de l'Inde et de l'Empire Romain aux premiers siècles de l'ère chrétienne. 2. La doctrine brahmanique à Rome au Illème siècle. 1956. 3 Madeleine Biardeau - Le Tattvabindu de Vācaspatimiśra. Edition critique, traduction et introduction. 1956. 4: J. Monchanin, J. Filliozat, A. Bareau - Entretiens 1955. 1956. 5. Louis Renou Etudes sur le vocabulaire du Rgveda. Première série. 1958. 6, Suzanne Siauve — La voie vers la connaissance de Dieu (Brahma-fijñāsā) selon l'Anuvyākhyāna de Madhva. 1957. 7. Dev. Raj — L'esclavage dans l'Inde ancienne d'après les textes palis et sanskrits. Avec une préface du Dr. Jean Filliozat. 1957. 8. Alain Daniélou Tableau comparatif des intervalles musicaux. 1958. 9. Alain Daniélou - La musique du Cambodge et du Laos. 1957. André Bareau La vie et l'organisation des communautés bouddhiques modernes de Ceylan. 1957. Alain Daniélou et N.R. Bhatt -- Textes des Purana sur la théorie musicale. Vol. I, Edition critique, traduction française et introduction. 1959. Charlotte Vaudeville--Kabīr Granthāvali (Dohā). Avec introduction, traduction et notes. 1957. 13. Madeleine Biardeau Sphoța Siddhi (La Démonstration du Sphota) par Mandana Mišra. Introduction, traduction et commentaire. Texte sanskrit établi par N.R. Bhatt avec la collaboration de T. Ramanujam. 1958. 14. Suzanne Siauve Les noms védiques de Vişııı dans l’Anuvyākhyāna de Madhva (Bralma-Sūtra 1, I, adhikarana 2 à 12). Texte avec traduction et notes. 1959. 15. Charlotte Vaudeville -- Etude sur les sources et la composition du Rāmāyana de Tulsi-Das. Traduction en hindi par J.K. Balbir. gonte fa रामचरितमानस का मूलाधार व रचनाविषयक समालोचनात्मक एक अध्ययन, fasc. I. 1959, fasc. II. 1965. 16. Alain Daniélou et N.R. Bhatt — Le Gitālamkāra. L'ouvrage original de Bharata sur la musique. Edition critique, traduction française et introduction, 1959. 17. Rasik Vihari Joshi -- Le rituel de la devotion kyspaite. Préface par Jean Filliozat. 1959. 18. N. R. Bhatt - Rauravāgama, édition critiquc, Vol. I. Introduction : Les Agama çiraītes, par Jean Filliozat. 1961. Vol. II, 1972, 12.

·PUBLICATIONS DE L'INSTITUT FRANÇAIS D’INDOLOGIE (suite) Nos. 20. 21. 19. R. Dessigane, P.Z. Pattabiramin et J. Filliozat — La légende des jeux de Çiva à Madurai d'après les textes et les peintures. Vol. I Texte -- Vol. II Planches. 1960. Claude Jacques — Gayāmāhātmya. Introduction, édition critique et traduction française. 1962. Charlotte Vaudeville — Les duhã de Dhola Mārī. Avec introduction, traduction et notes. 1962. 22. Sayida Surriya Hussain - Garcin de Tassy, Biographie et étude critique de ses Quvres. 1962. 23. N.R. Bhatt - Mrgendrāgama (Kriyāpāda et Caryāpāda) avec le commentaire de Bhațța Nārāyanakantha, édition critique. 1962. 24. N.R. Bhatt - Ajitāgama, édition critique. Vol. I. 1963. Vol. II. 1967. 25. Hélène Brunner-Lachaux - - Le rituel quotidien dans la tradition sivaïte de l'Inde du Sud selon Somaśambhu — Somasambhupaddhati, Introduction, traduction et notes. ière partie: Le Rituel quotidien. 1963. 2ème partie: Rituels occasionnels I. 1968. 3ème partie: Rituels occasionnels II. 1977. 26. Pierre-Sylvain Filliozat - Le Pratāparudriya de Vidyānātha - avec le commentaire Ratnāpana de Kumärasvāmin. Traduction, introduction et notes. 1963. 27. Dessigane, P.Z. Pattabiramin et J. Filliozat - Les légendes çivaſtes de Kāñcipuram. 1964. Ch. Vaudeville--Bāralımāsā. Les chansons des douze mois dans lcs littératures indo-aryenncs. 1965. 29. J. Filliozat ct P.Z. Pattabiramin Parures divines du Sud de l'Inde. 1966. Michèle Lupsa - Chants à Kāli de Rāmprasād. Introduction, texte bengali, traduction ct notes. 1967. 31. R. Dessiganc ct P.Z. Pattabiramin - La légende dc Skanda. 1967. 32. M.E. Adiccam - Contribution à l'étude d'AiyaNār-Sāstā. 1967. 33. J.Filliozat -Un carichisme samoul du XVIe siècle en lettres latincs. 1967. 34. P. Joshi - Industrialisation et Société dans l'Inde du Nord. Introduction par J. Filliozat : Observations sur l'étude des sociétés et de l'économic de l'Inde. 1967. 35. F.Gros - Le Paripíſal, Tekic tamoul, introduction, traduction ct notes. 1967. 36. P.S. Filliozat - tretes poétiques de Nilalantha Diksita. I. Texte, traduction ct notes. 1967. 28. 30.

·PUBLICATIONS DE L'INSTITUT FRANÇAIS D'INDOLOGIE (suite). Nos. 37. Index des mots de la littérature tamoule ancienne, Vol. I. 1967; Vol. II. 1968; Vol. III. 1970. 38. Suzanne Siauve-La Doctrine de Madhva. 1968. 39. François Gros et R. Nagaswamy --Uttaramērür. Légendes, Histoire, Monuments, avec le Pañcavaradaksetramāhātmya édité par K. Srinivasacharya. 1970. 40. B. Dagens -- Mayamata. Traité sanskrit d'architecture. Edition critique, traduction et notes. Ière partie 1970. 2ème partie 1976. 41. N.S. Shukla — Le Karnānanda de Kışmadāsa. Edition et traduction annotée. 1971. 42. P.Z. Pattabiramin - Sanctuaires rupestres du Sud de l'Inde. Vol. I. Andhra. 1971. Vol. II. Tamilnad et Kerala. 1975. 43. Suzanne Siauve -- Les hiérarchies spirituelles selon l'Anuvyākhyāna de Madhva. 1971. 44. Capitaine de Vaisseau Cordier - Historique et Statistique de Karikal. Texte rédigé en 1825. Présentation par François Gros. Vol. I. 1971. 45. Jean Filliozat - Un texte tamoul de dévotion vishnouīte. Le Tiruppavai d'Antāl. 1971. 46. Marie-Claude Porcher - Rāghavayādaviya par Venkatādhvarin. Texte sanskrit édité par M.S. Narasimhacharya. Etude et Traduction. 1972. 47 Neelakanta Sarma Textes sanskrits et tamouls de Thailande. Introduction par Jean Filliozat. 1972. 48. Marie-Claude Porcher Un poème satirique sanskrit, la Visvagunädarśacampū. Introduction, traduction et notes. 1972. 49. Jean Filliozat --Un texte de la religion kaumāra, le TirumurukāRRuppațai. 1973. 50. Association Internationale des études Tamoules. Compte rendu de la IIIème Conférence Internationale (Proceedings of the Third International Conference Seminar, Paris 1970) édité par François Gros et X.S. Thani Nayagam. 1973. SI. Mahābhāsyapradipavyākliyānāni, Commentaires sur lc Mahābhāsya de Patañjali et le Pradīpa de Kaiyața, édition critique par M.S. Narasimhacharya. Présentation par P.S. Filliozat. Vol. I. : Adhyāya I, Päda I, Ähnika 1-4. 1973. Vol. II. : Adhyāya I, Pada I, Ähnika 5-7. 1975. Vol. III. : Adhyāya I, Päda I, Ahnika 8-9. 1976. 52. Alix Raison - La Hāriidsamhita : Texte médical sanskrit avec un Index de nomenclaturc ayurvédiquc. 1974. 53. Tara Michaël - Le joyau du Śiva-yoga, Sivazogaraina de Jñänaprakása. Edition, waduction et notes. 1975.