·No text on this page.

·wa News
.00..
09.
श्रीमद्विजयानन्दमूरीश्वरेभ्यो नम
श्रीविजयलब्धिमूरीश्वरजैनग्रन्थमालायाचतुर्थो मणिः
तत्त्वन्यायविभाकरः
मद्धर्मग्लकाऽऽचार्यश्रीमद्विजयकमलसूरीश्वर
पट्टालङ्कारजनरत्नव्या यानाचम्पति
श्रीमद्विजयलब्धिसूरी-वरैः
निरचित ॥
आचार्यश्रीविजयगम्भीरमूरिसरोपदिष्ट
मद्रामश्रीजैनमधमाशाग्येन
जमनादामात्मजचन्दुलालेन प्रकाशितः
म०१००५
मूल्य आणकाष्टकम्
प्रतय ५००
-
-40

·प्राप्तिस्थानम्
शा च दुगल जमनादाम
आणी ( बादरा स्ट)
~
लधिसूरीश्वरजैनग्रन्थमाला।
०-८-०
८-१००
१ नत्रतविधि सग्रह
१ २ हीरपनोत्तगणि
३ श्रीपालचरितम्
है तत्चन्यायविभाकर
७ पचमूनम
६ आरभमिद्धि
(प्रेस)
* गुरारचद रल्लुभाइ
धी मोदय प्री प्रेस-भावनगर
M
AN

·स्ता व सुविनितमेवैतद्विवेचनाञ्चिनलोचनाना पक्षपातगन्धविधुराणा सत्याना लब्धवर्णाग्रेमगणा यदस्यहणाईच्छासन स्याद्वादरल- प्रभाभासुर दार्गनिरान्वेषणानि क्रियत्मामञ्जस्यमुपयातीति । एकान्नपिशाचिकावेशाविष्टा हि नान्तरीया नापि नैकमपि बस्तु याथानथ्येन निर्णेतु पारयन्तो परस्परविरोधिनिम्माग्नाक्प्र- पश्चेन केरल पामरान मररहदयान पातयन्नि निर्देतिमुपन- गरगमनमार्गात्सुररितात । प्रत्यक्षेण पश्यन्नोऽपि अनुमानेनानु- मिन्वन्तोऽपि शन्देन बुद्ध्यमाना अपि भङ्गयन्तरेण स्वय जल्प- न्तोऽपि वस्तुतत्वमनेमान्त निस्तत्त्वयुत वामनागासितमानमा भृग प्रतियोधिताम्मन्नोऽपि न चेतयन्त इति कि नम कर्मवचित्य मौराज्यमेतेपाम् ।। अनेसान्तपादोऽय प्रचिटपि थिश्चिदपि पिरोवले गेनाप नामान्त सौलभ्येन पार्थतत्वोधनपटिप्टरमन नक्थ- श्चिपि प्रतिपाद्यमानो भवितुमर्हतीति नपान पम्यापि गवातव । एतद्वान्प्रधानेन जैनागमेन रलायमेव परमाततिसाचनाय प्रभवतीति प्रतिपादितम् । तत्तद्धारत्न ज्ञानरत्न जियारत्नमिति रत्नत्रयम् । एवञ्च ज्ञानक्रियाभ्या मोक्ष प्रतिपारितो भवति । तर रत्नत्रयविषया अनेके ग्रन्था प्राचीनाचार्यसहपा सुवि शाला घरीवृतति । पर फेचिनिगृतत्वाधालाना दुग्वगाहा पंचन बचानामे प्रतिपादका अन्ये नानानामेयापरे तु चारित्रस्य । अतो तेभ्योऽनायामेन पालाना ग्रहण घटत इति मन्वानैर्दया- का

·२
लुभि कविकुलविरीटव्यारयानमारसतीति गरीय पदरीविभूपि
तेर्नेकासु भापासु नानापन्थप्रणेतृभिर्विचक्षणप्रवरैभव्यतनताता
पप्रणोदिमिनजगद्वन्दितचरणारविन्दै प्रातस्मरणीयेराचार्यवर्य
श्रीमद्विजयम्मरमूरीश्वरपट्टाल काजियर ब्धिसूरीश्वरै प्राचीन
पन्थानमवलम्य मरस्तया प्रयोऽय व्यरचि ।
अघ्र च भागत्रयमस्ति सम्यश्रद्धाविरूपण सम्यक्सविनि
रूपण सम्याचरणनिरूपणमिति । प्रथमे तत्वाना नमाना द्वितीय
मतिश्रुतावधिमन पर्यवेववक्षानरूपाणा प्रमाणाना तृतीये घरण
परणयोस्मुगमनया निरूपण कृतमस्ति । वैशिष्ट्यश्याप्रेदमेव यत्तत्त्वा-
दीना पचिटनणरूपेण पचिफ्लानुमेयतया पचित्स्वरूपवणन
रूपण पचियोपरतया प्रर्शितानि सरूपाणि यतो चालाना
कौशल्यमप्युदीयादिति । तथा मध्यस्श्रद्धासनिधरणानि मोभ
मार्ग, सूमिकेन्द्रियद्विनिचतुरिन्द्रियेत्यारियायग्ने न्याया
सून्यन्ते । तदेतत्म एमिरेव प्रवद्भिर्मुद्रणाय मनहाया वोपन
टीराया प्रदर्श्यते । अतो विचारएशले रोयिन्तरत न्यूना
धिक्त नोत्प्रेक्ष्यम॥
तदद्य प्रयोऽय विदुपा परितोपाय पुरनस्समुपस्थाप्यते ।
लेखनमुद्राप्रमा-जा अशुद्धीवियोध्य गुणदोषविवेचनपुशलमी-
भासकैरनुपहण्याऽय विलोपनीय इत्याशास्ते-
इडरनगर
पोपमध्यपचम्याम्
१०-१-३९ ।
मुनिपिसमरिजय ।

·. ।। ॐ नमो वीतरागाय ।। श्रीमद्विजयलब्धिसूरीश्वरविरचित' तत्त्वन्यायविभाकरः॥ भत्त्युद्रेकनमत्सुराधिपशिरःकोटीररत्नप्रभा- व्रातस्मेरपदाम्बुज निरूपमज्ञानप्रभाभासुरम् । रागद्वेपतृणालिपावरुनिभं चाणीसुधाम्भोनिधि, श्रीमद्वीरजिनेश्वर प्रतिदिन वन्दे जगहल्लमम् ॥ प्रज्ञावैभवसमदिष्णुकथकप्रौढोक्तिविद्रावण- प्रख्य जीवगणोपजीवकदयादृष्टिप्रपाम्चलम । नत्वा श्रीकमलास्यसूरिमसकृदयात्वा च जैनागम, तत्त्वन्यायरिभाकर सुललितं अन्य प्रकुर्व मुढा ।। सम्यकश्रद्धासविचरणानि मुक्त्युपायाः। तत्वे- प्वास्था सम्यश्रद्वा । तत्र तत्वानि जीवाजीव पुण्यपापाश्रवसवरनिर्जरायरमोक्षा ना । जीवा अनन्ताः॥ १ ·तत्व यायविभावरे धर्माधर्माकाशकारपुद्गला पश्चाजीराः। जीवेन महैतान्येच पड् द्रव्याणि । दर्शनान्तराभिमतप- दार्थानामत्रान्तार' ! पुण्पादितत्यानामप्यय- मेव न्याय ॥ तत्र पुण्यपापावरन्याना पुगलपरिणामत्वात् पुद्गलेपु,सपरनिर्जरामोक्षाणाजीवपरिणामत्वान्नी- वेषन्तर्भाव काल विहाय पञ्चास्तिकाया भवन्ति । गुणपर्यायसामान्यविशेपादयपदस्य सङ्गच्छन्ते॥ पुण्यस्य तु सातोधैर्गोत्रमनुष्यद्विकसुरद्विकप- चेन्द्रियजातिपश्चदेहादिमत्रितनूपाहादिमसहननस- स्थानप्रशस्तवर्णचतुष्कागुम्लयुपराघातोच्छयामात- पोद्योतशुभमगतिनिर्माणत्रमदशकसुरनरतियंगा- युस्तीर्थकरनामकर्मरूपेण द्विचत्वारिंगझेदा ॥ ज्ञानान्तरायदशकदर्शनावरणीयनरानीचगा- त्रासातमिथ्यात्वस्थावरदशकनिरयनिकरूपायपश्च- शितितिर्यग्द्विकैद्वित्रिचतुर्जातिकुपगत्युपघाता प्रशस्तवर्णचतुप्काप्रथमसहननसस्थानभेदात् द्वय- शीतिविध पाप ॥ आश्रवस्तु इन्द्रियपश्चकपायचतुफ्फाव्रतपनक योगत्रिमनियापश्चविंशतिभेदावाचत्वारिंशद्विध पत्रसमितिनिगुप्तिहाविंगतिपरिपादयति- ·जीवनिरूपणम् धर्मद्वादश भावनापश्चचारित्रभेदात्सवरस्सप्तपश्चाश- द्विधः ॥ घाद्याभ्यन्तरपट्करूपतपोभेदेन द्वादशप्रकारा निर्जराः ॥ प्रकृतिस्थितिरमप्रदेशभेदा चतुर्विधो न्यः । मोक्षस्तु सत्पदप्ररूपणाव्यप्रमाणक्षेत्रस्प- नाकालान्तरभागभावात्पनहुदैनवविध ॥ तत्र चेतनालक्षणो जीवः । स द्विरि । समा. र्यससारिभेदात् । अत्र चेतनत्वेन जीव एफविधा, घसस्थावर भेदेन द्विविधः । पुस्त्रीनपुमक भेदेन त्रि- विध' । नारकतिर्यमनुष्यदेवभेदेन चतुर्विधः । इन्द्रियभेदेन पञ्चविधः । पृयिव्यप्तेजोवायुवनस्पति- बस मेदन पविध इत्येव विस्तरतस्त्रिपाठयधिक- पञ्चशतविधोऽपि भवतीति विजेयः ।। सकर्मा ससारी । देहमात्रपरिमाणः, स च सू. मैकेन्द्रियद्वित्रिचतुरिन्द्रियासजिसजिपथेन्द्रियभे- देन सप्तविधोऽपि प्रत्येक पर्याप्तापर्याप्त भेदनश्चतु- देशविधः॥ आहारशरीरेन्द्रियोच्छ्वासभापामनोरूपविष- यभेदात् पर्यामिपोढा । शरीराटिपश्चयोग्यदलिक- ·(४) तत्ययायविमारे द्रव्यादानक्रियापरिममाप्तिराहारपर्यासि । गृहीत- शरीरवर्गणायोग्यपुद्गलाना शरीराङ्गोपाद्गतया रचन- प्रियासमाप्तिशरीरपर्याप्तिः । त्वगादीन्द्रियनिर्य तनफियापरिसमाप्तिरिन्द्रियपर्याप्ति । श्वासोच्छ्या- सयोग्यदल्यादानोत्सर्गशक्तिविरचनमियासमाप्ति श्वामोच्चामपर्याप्ति । भापायोग्यद्रव्यपरिग्रहरि- सर्जनशक्तिनिर्माणनियापरिममाप्तिापापर्याप्ति । मनस्त्ययोग्यव्याहरणविसर्जनशत्तिजनननियाप रिममाप्तिर्मन पर्याप्ति । आत्मन पोद्गलिकप्रिया चिशेपपरिममाप्ति पर्याप्ति ॥ स्वस्खयोग्यपर्यामिपूर्णत्वभाज पर्याप्ता । स्व- स्वपर्याप्तिपूर्णताविकला अपर्याप्तर ॥ तनन्द्रियस्पाचायतमः। द्विनिचतुरिन्द्रिया- सजिपञ्चेन्द्रियाणा पञ्च । सजिपञ्चेन्द्रियाणा पटुप प्तिय ॥ सूक्ष्माश्च निगोदादिवर्तिन । यादरा स्थूर पृथिवीकायिकादय । हीन्द्रिया निम्यादय । जी. न्द्रिया पिपीलिकादय | चतुरिन्द्रिया भ्रमरादय । असजिपश्चेन्द्रिया मनोहीना अगर्भजा मीनादय । सजिपञ्चन्द्रिया देवमनुजादय । पत एव प्राणिन ॥ तत्र प्राणा द्रव्यभार भेदेन द्विविधा । द्रव्यमाणा ·अजीयनिरूपणम् पञ्चेद्रियमनोवाकायथलोच्छ्वासायपि दश । अन- न्तज्ञानदर्शनचारित्रवीर्यात्मकाश्चत्वारो भावप्राणा!! स्पर्शकायोच्छ्वासा'प्येकेन्द्रियाणाम् । रसवाग्भ्यां सह पूर्वोक्ता द्वीन्द्रियाणाम् । घाणेन सहते त्रीन्द्रि- याणाम् । चक्षुपा सहैत एव चतुरिन्द्रियाणाम् । श्रोत्रेण सहामी असजिनाम् । मनमा सहैते सजि- पञ्चेन्द्रियाणाम् । अनन्तज्ञानदर्शनचारित्रवीर्याणि चत्वारि सिद्धानां भावप्राणाः ॥ निर्धूताशेपकर्मा अससारी! स ण्व सिद्धो जिना- जिनतीर्थातीर्थादिभेदभिन्नश्चरमशरीरत्रिभागोनाका- शप्रदेशावगाही च ॥ इति जीरनिरूपणम् चेतनाशून्य द्रव्यमजीव. । गत्यसाधारणहेतु- द्रव्य धर्म । तत्र प्रमाण जीवपुद्गलाना गतिर्वाद्य- निमित्तापेक्षा गतित्वात् जलस्थमत्स्यादिगतिवदि- त्यनुमानम् । असन्येयप्रदेशात्मको लोकामाश- व्यापी च ॥ स्थित्यसाधारणहेतुर्द्रव्यमधर्मः । प्रमाणश्चात्र जीवपुद्गलाना स्थितियानिमित्तापेक्षा स्थितित्वात्त- रुच्चायास्थपान्थयदित्यनुमानम् । असख्येयप्रदेशा- स्मको लोफाफाशव्यापी च ॥

·तत्त्व यायपिमारे MAAN W tam अवगाहनागुणमाकाशम् । मानन्तु दन्याणा युगपदवगाहम्माधारणयानिमित्तापेक्षो युगपदय- गाहत्वादेकसरोतिमत्स्यादीनामरगाहपदित्यनुमा. नम्। रोकालरोकभेदेन तद्विविधम् । चतुर्दशरजु प्रमाण पश्चास्तिकायात्मको रोकस्तद्वयाप्योऽसख्ये- थप्रदेशात्मको लोकामाश 1 तदिन्नोऽलोकाराशोs नन्तप्रदेशात्मक ॥ धमादयत्रयोऽपि स्कन्धदेशप्रदेशभेदेन त्रि विधा । पूर्ण वन्य सन्ध । माध्यमिकीपाधिकभागा देशा' । केवल प्रजापरिकरिपतसूक्ष्मतमो माग प्रदेश ॥ वर्तनालक्षण काल । म च वर्तमानरूप एक एव । मोऽपि निश्चय यवहाराभ्या द्विचित्र । धर्न नादिपर्यायस्वरूपो नश्चयिक । ज्योतिश्चमभ्रमण जन्यस्ममयायलिकादिलक्षण कालोन्यावहारिक । वस्तुतस्तु कालोऽय न द्रव्यात्मकः । किन्तु सर्व द्रयेषु वर्तनादिपर्यायाणा सर्वदा सङ्गागदुपचारेण कालो द्र-यत्वेनोच्यते ॥ वर्तनादिपर्यायान पर्तनामियापरिणामपरत्या परत्वरूपेण चतुर्विधा । तत्र मादिमान्नसायन- न्तानादिमान्नानानन्तभेदभिनेषु चतु-प्रकारे ·अजीचनिरूपणम् केनापि केनचित्प्रकारेण द्रव्याणा वर्तन वर्तनेत्यु- च्यते । इय वर्तना प्रतिसमय परिवर्तनात्मिका, नातो विवक्षितैकवर्तना द्विसमय यावदपि स्थिति कुरुते, अतो या वर्तनाया परावृत्तिस्सा पर्यायत्वेना- भिधीयते । भूतकाले भूता भविष्यति भविष्यन्त्यो वर्तमानकाले च भवन्त्यो या या द्रव्याणां चेष्टा स. क्रियापर्यायः। प्रयोगपरिणामविस्त्रसापरिणामाभ्या जायमाना नवीनत्यप्राचीनत्वलक्षणा या परिणति- स्स परिणामः । यदाश्रयतो द्रव्यपु प्रर्वापरभावित्व- व्यपदेश. म परत्वापरत्वपर्यायः॥ रूपवन्त पुद्गलाः। एते रसगन्धस्पर्शवन्तोऽपि । लोकाकाशव्यापिन' । ते च स्कन्धदेशप्रदेशपरमाणु भेदेन चतुर्विधा । कृत्स्नतया परिकल्पितपरमा- गुसमूह' स्कन्ध' । प्रदेशादवाचीनस्कन्धभागा देशाः। केवलप्रज्ञागम्यस्कन्धानुबत्तिसूक्ष्मतमभागः प्रदेश.।सण्व पृथग्भृतश्चेत्परमाणुरिति व्यवह्रियते। अय परमाणुस्सर्वान्तिमझारण द्रव्यानारभ्यः कार्य- लिङ्गकश्च । शब्दान्धकारोद्योतमभाच्छायातपादि परिणामवान् । परमाणूना परिणामविशेपाण्येव पृथिवीजलतेजोवायुशरीराणि ॥ इत्यजीयनिरूपणम् ·(१०) तत्चन्यायविमारे तचतुर्दिग्भागोपलक्षितशरीरायययपरिमाणसाएश्य- प्रयोजक कर्म समचतुरस्रसस्थानम्, इदमादिम- सस्थानम् | तीर्थकरा सर्वे सुराश्चैतत्सस्थान नभाज'। शरीरवृत्त्याहादजनकवोत्पत्तिहेतुभूत कर्म प्रशस्तवर्णनामकर्म । शरीरवृत्त्याहादजनकगन्धो त्पत्तिनिदान कर्म प्रशस्तगन्धनाम । शरीरप्पाहाद- जनकरसोत्पत्तिकारण कर्म प्रशस्तरमनाम । शरी- रवृत्त्याहादजनकस्पर्शात्पादनिदान कर्म प्रशस्तस्प नाम । टमानि प्रशस्तवर्णचतुष्कशब्दवाच्यानि । तत्र शुरुरक्तपीतनील कृष्णा पञ्च वर्णा, आयास्त्रय प्रशस्ता । अन्यौ द्वायप्रशस्ती । सुरभ्यसुरभिभेदेन गन्धो द्विविध | आद्यश्शस्त , अन्त्योऽशस्त । रस' कपायाऽऽरमधुरतिक्तकटुरूपेण पञ्चविध । आया नपरशुभा अन्त्यावशुभौ । स्पाऽपि मृदुलघ स्निग्धोष्णकटिनगुरुरूक्षशीतभेदादष्टविध | आ पाश्चत्वार प्रगस्ता, अन्न्यास्त्वप्रशस्ता ॥ शरीरस्यागुस्लघुपरिणामप्रयोजक कर्म अगुरु- लपनाम । सपा जीवानामेनत । परनाममजामह- ननादिप्रयोजक कर्म परायाननाम । उपवासनिः- श्वाममामिप्रयोजक कर्म उच्छवामनाम | स्वरूपतो नुप्णाना शरीराणामुणत्वप्रयोजक कर्म आत , ·पुण्यनिरूपणम् पनाम । तच भानुमण्डलगत भूफायिकानाम् । गावाणामनुष्णप्रकाशप्रयोजक कर्म उद्योतनाम । तच यतिदेवोत्तरवैक्रियचन्द्रग्रहतारारत्नादीनाम् । प्रशस्तगमनहेतुः कर्म शुभयगतिनाम । जातिलि- नागमत्यङ्गाना प्रतिनियतस्थानसंस्थापनाप्रयोजक कर्म निर्माणनाम । उणाभितप्ताना स्थानान्तर- गमनहेतु भूत कर्म प्रसनाम । चक्षुर्वेयशरीरमापर्क कर्म पादरनाम । स्योग्यपर्याप्तिनिर्वर्तनशक्तिमपा- दक कर्म पर्याप्तनाम | प्रतिजीव प्रनिशरीरजनक कर्म प्रत्येकनाम । शरीरावयवादीना स्थिरत्वप्रयो- जक कर्म स्थिरनाम । उत्तरकायनिष्ठशुभत्वमयो- जक कर्म शुभनाम । अनुपकारिण्यपि लोकपियना- पादक कर्म सौभाग्यनाम । कर्णप्रियस्वरवत्वप्रयो- जक कर्म सुस्वरनाम। चचनप्रामाण्याभ्युत्थानादिप्रा. पक कर्माऽऽदेयनाम । यश कीयुदयप्रयोजक कर्म यशाकीर्तिनाम | एकदिग्गमनात्मिका कीर्तिः सर्व- दिग्गमनात्मकं यशः, दानपुण्यजन्या कीर्तिः, शौर्य- जन्य यश इति वा ॥ इमानि सदशकानि ॥ देवभवनिवासकारणायु प्रापक कर्म देवायुः। मनुजभवनिवासनिदानायु मापक कर्म मनुष्यायुः । तिर्यग्भवनिवामहेत्वायुःप्राप्तिजनकं कर्म तिर्यगायु.।

·तत्यन्यायविभाकरे अष्टमहापानिहार्याचतिशयमादुर्भननिमित्त कर्म तीधेफरनाम। पुण्यमिद कार्यकारण भेदेन द्विविधम् । एतानि कर्माणि कार्यरूपाणि जीवानुभवप्रकाराणि गतेपा हेलवस्तु सुपात्रेभ्योऽन्ननिरवचरसतियासोजलम- स्तारकादीना प्रदानम् । मनसठशुभसकल्प चा पाययोग्शुभव्यापार' जिनेयरमभृतीना नमनादय इति टिक् ।। इति पुण्यतत्वम् दु पोत्पत्तिपयोजक कर्म पापम् । पौगलिकम- तत्। इदमेव द्रन्यपापमुच्यते । द्रव्यपापनामककर्मा त्पत्तिकारणात्माशुभाध्यवसायो भावपापम् ।। इन्द्रियानिन्द्रियजन्याभिलापनिरपेक्षयोधाऽऽव- रणकारण कर्म मनिज्ञानाचरणम् । मतिज्ञानसा पेक्षश-दसस्पृष्टार्थग्रहणाऽऽपरणकारण कर्म श्रुत- ज्ञानाऽऽवरणम् । इन्द्रियानिन्द्रियनिरपेक्षमूर्तद्रव्य विषयप्रत्यक्षज्ञानाऽऽचरणनिदान कर्मावधिज्ञानाव- रणम् । इन्द्रियानिन्द्रियनिरपेक्षमज्ञिपभेन्द्रियम- नोगतभारजापकात्मप्रत्यक्षज्ञानाऽवरणसाधन कर्म मन पर्याऽऽवरणम् । मनहन्द्रियनिरपेक्षलोकालो ·पापनिरूपणम् (१३) कवतिसफलद्रव्यपर्यायप्रदर्शकप्रत्यक्षजानाऽऽवरण- साधनकर्म केवल जानाऽऽवरणम् । इति ज्ञानावरणीय पञ्चकम् ॥ सामग्रीममवधानासमवधाने सति दानमाम- र्याभावप्रयोजकं कर्म दानान्तरायः । मम्यग्याचि- तेऽपि दातृसकाशादलाभप्रयोजक कर्म लाभान्त. रायः । अनुपत्ताद्गस्यापि ससामग्रीकस्यापि भो. गासामर्थ्योतु कर्म भोगान्तरायः । एफशो भोग्य भोगो यथा कुसुमादयः । अनुपहताद्गस्यापि स- सामग्रीकस्याप्युपभोगासामर्थ्यहेतु कर्मापभोगा- न्तरायः । अनेकशो भोग्यमुपभोगो यथा पनिता. दयः। पीनाद्गस्यापि कार्यकाले सामयविरहप्रयो- जक कर्म वीर्यान्तराय' । इत्यन्तरायपञ्चकम् ।। चक्षुपा सामान्याचगाहियोधप्रतिरोधक कर्म चक्षुर्दर्शनावरणम्। तद्भिन्नेन्द्रियेण मनसा च सामा- न्यायगाहियोधप्रतिरोधकं कर्म अचक्षुर्दर्शनावरणम्। मूर्तद्रव्यविषयकप्रत्यक्षरूपसामान्यार्थग्रहणाचरण- हेतुः कर्म अवधिदर्शनावरणम् । समस्तलोकालोक- वत्तिमूर्तामृर्तहव्यविषयकगुणभूतविशेषकमामान्य- रूपमत्यक्षप्रतिरोधक कर्म केवलदर्शनावरणम् । इति दर्शनावरणचतुष्कम् , दर्शनलब्धिमतियधकम्।।

·तत्त यायविभावरे चैतन्याविस्पष्टलापादक सुम्वप्रमोधयोग्यावस्था जनक कर्म निद्रा । चैतन्यस्यारिस्पष्टतापादक दु ग्यप्रयोध्यारस्याहेतु. कर्म निद्रानिद्रा। उपरिष्ट स्पोस्थितस्य वाचतन्याविस्पष्टतापादक कर्म प्रचला। चम्ममाणस्य चैतन्यारिस्पष्टतापादक कर्म प्रचला प्रचला।जागृदवस्थाभ्यरसितार्थमाधनविपयसापा बम्पामयोजक कर्म स्त्यानदि । इति दर्शनलब्ध्या- वारक निद्रापञ्चकम् ।। नांचकुलजन्मनिदान निरस्कारोत्पादक कर्म नीचगांत्रम् । दु पनिशेपोपलब्धिकारण कर्म अमा- तावेदनीयम् । तत्त्वाश्रद्वाप्रतियध कर्म मिथ्यात्व मोहनीयम् ॥ पातिकत्येऽपि स्थानान्तरगमनाभावप्रयोजक कर्म स्थावग्नाम। सूक्ष्मपिन्यादिकायेपूत्पत्तिनिदा नर्म सूक्ष्मनाम। यधा सर्वलोकवर्तिना निगोदादी नाम् । एफेन्द्रियादीना यथास्व श्वासोच्छवासादिपर्या प्त्यपरिपूर्णताप्रयोजक कर्मापर्याप्तनाम । यथा रध्यपर्याप्तानाम् । अनन्तजीवानामेकशरीरवचनि- दान कर्म माधारणनामा यथा कन्दादो। प्रयोगशून्य- काले भ्रजिहादीना कम्पनहेतुः कर्म अस्थिरनाम । नाभ्यधोवयवाशु मत्यप्रयोजक कर्माशुभनाम । स.

·पापनिरूपणम् स्य दृष्टमात्रेण परेपामुद्वेगजनक कर्म दुर्भगनाम । अमनोहरस्वरवत्ताप्रयोजकं कर्म दुस्स्वरनाम । यथा खरोष्ट्रादीनाम् । उचितवक्तृत्वेऽप्यमाद्यत्वादि प्रयोजक कर्म अनादेयनाम । ज्ञानविज्ञानादियुतत्वेऽ- पि यश कीर्त्यभावप्रयोजकं कर्मायशःकीर्तिनाम । इति स्थावरदशकम् ।। नारकत्वपर्यायपरिणतिप्रयोजक कर्म नरक- गतिः । आयुःप्रर्णता यावन्नरकस्थिनिहतुः कर्म नरकायु । बलानरकनयनानुगुण कर्म नरकानुपूर्वी । इति निरयनिकम् ॥ अनन्तानुवन्धिनश्चानतससारमूलनिदानमिल्या- त्वहेतुका अनन्तभवानुयन्धस्वभावा आजन्मभा- विनो नरकगतिप्रदायिनः मम्यस्त्वघातिनः ॥ ण्यभूतं प्रीत्यभावोत्पादक कर्मानन्तानुबन्धिकोध। तादृशं नम्रताविरहमयोजक कर्म अनन्तानुवन्धि- मानः। ईदृक् सरलताऽभावप्रयोजकं कर्म अनन्नानु- पन्धिमाया । ईदृश द्रव्यादिमूर्जाहेतुः कर्म अन- न्तानुयन्धिलोभः॥ प्रत्यारयानाचरणभृता वर्पावधिभाविनस्तिर्य- ग्गतिदायिनो देशविरतिघातिनश्चाप्रन्याख्यानाः ।

·तत्वन्यायनिभाकरे एतद्विशिष्टा पूर्वोक्तस्वरूपा ग्रोधादयोऽप्रत्यारयान मोधादयः॥ सचिरत्यावरणकारिणो मासचतुष्टयभाविनो मनुजगतिपदापिनस्साधुधर्मपातिन प्रत्यारयाना । ईशा ग्रोधादय व प्रत्यारयानमोधादय ॥ ईपत्मज्वलनकारिण पक्षावधयो देवगतिपदा यथाग्यातचारित्रधातिन सम्बना । ईदृशाश्च प्रोचादय एव सज्वलनमोधादयः ।। हास्योत्पादक कर्म हास्यमोहनीयम् । पदार्थवि- पयकप्रीत्यसाधारणकारण कर्म रतिमोहनीयम् । पदार्थविषयकोद्वेगकारण कर्म अरतिमोहनीयम् । अभीष्टपियोगादिदु ग्वहेतु कर्म शोकमोहनीयम् । भयोत्पादामाधारण कारण फर्म भयमोहनीयम् । बीभत्सपदार्गलोकमजान पलीकमयोजक कर्म जु. गुप्सामोहयनीम् ॥ स्त्रीमात्रसभोगविपयकाभिलापोत्पादक कर्म पुस्पद । पुरुपमात्रमभोगविपयकाभिलापोत्पादक कर्म श्रीवंद । पुस्त्रीस भोगविपयकाभिलापोत्पादक कर्म नपुमरुवेद । इति कपायपञ्चविंशति ॥ तिर्यस्त्वपर्यायपरिणतिप्रयोजक कर्म तिर्यग्ग- ·पापनिरूपणम् (१७) तिः। तिर्यग्गतौ वलान्नयनहेतुक कर्म तिर्यगानुपूर्वी ! इति तिर्यग्द्विकम् ।। एकेन्द्रियव्यवहारहेतुः कमैकेन्द्रियजातिः। अस्यां स्पर्शेन्द्रियमेव । द्वीन्द्रियव्यवहारकारण कर्म द्वीन्द्रि- यजातिः। स्पर्शरसने । त्रीन्द्रियव्यवहारसाधन कर्म जीन्द्रियजातिः । स्पर्शरसनघ्राणानि । चतुरिन्द्रि- यव्यवहारनिदान कर्म चतुरिन्द्रियजाति । स्पर्श- रसघ्राणचक्षुपि ॥ अप्रशस्नगमनप्रयोजक कर्म कुग्वगति । यथा खरोष्ट्रादीनाम् । स्थावयवैरेय स्वपीडाजनननिदान कर्मोपघातनाम । शरीरनिष्टाप्रशस्तवर्णप्रयोजक कर्माप्रशस्तवर्णनाम । यथा काकादीनाम् । शरीर- निष्ठाप्रशस्तगन्धप्रयोजक कर्माप्रशस्तगन्धनाम । यथा लशुनादीनाम् । शरीरवृत्यप्रशस्तरसप्रयोजक कर्माप्रशस्तरसनाम । यथा निम्बादीनाम् । गरी- रवृत्त्यप्रशस्तस्पर्शप्रयोजक कर्माप्रशस्तस्पर्शनाम । यथा बच्चुलादीनाम् । इत्यप्रशस्तवर्णचतुष्कम् ॥ उभयतोमर्कटयन्धाऽऽकलितास्थिसचयवृत्तिपट्ट- बन्धमहशास्थिप्रयोजक कर्म ऋपभनाराचम् । उम. यतो मर्फटयन्धमात्रसवलितास्थिसधिनिदान कर्म नाराचम्।एकतोमर्कटबन्धविशिष्टास्थिसन्धिनिदान

·तत्त्व यायविमाकरे
कर्मार्धनाराचम् । केवलकीलिकामहशास्थियास्थि-
निचयप्रयोजक कर्म कीलिका । परस्परपृथरिस्थति-
कानामस्थ्ना शिथिलसश्लेपनिदान कर्म सेवार्तम् ।
इति मननपञ्चकम् ॥
नाभेरू विस्तृतिराहुल्पसलक्षणनिदान कर्म
न्यग्रोधपरिमण्डलम् । नाभ्यधोभागमात्रस्य प्रमा
णलक्षणरत्यप्रयोजक कर्म मादि । सलक्षणपाण्या
दिमत्वे सति निर्लक्षणयक्ष प्रभृतिमत्त्प्रयोजक
कर्म कुजम् । एतद्वैपरीत्यहेतु कर्म यामनम् । मर्या-
वयवाशुभत्वनिदान कर्म हुण्टम् ॥ इति पञ्चसस्था-
नानि ॥ पते पापान मवप्रकारा ॥
पापबन्धहेनवस्तु प्राणातिपातमृपावादादत्ता-
दानमथुनपरिग्रहाप्रशस्तयोधमानमायालो मरागद्वे
पक्लेशाभ्याग्यानपिशुनतारत्यरतिपरपरिवादमाया-
भृपावादमियान्वारयानि ।।
।
इति पापनत्वम्
शुभाशुभकर्मग्रहणहेतुराश्रयः। पौगलिकोऽयम् ।
आत्मप्रदेशेषु कर्मप्रापिका क्रिया द्रन्याश्रयः । कर्मो-
पार्जननिदानाध्यवसाय भागाश्रय ॥
स्पर्शविषयकरागद्वेषजन्याश्रव स्पर्शेन्द्रियाश्रयः।
रसविपयारागद्वेषजन्याश्रव रसनेन्द्रियाव ।

·आश्रयनिरूपणम् गन्धविपयकरागद्वेषजन्याश्रव. घाणेन्द्रियाश्रवः । रूपविपयारागद्वेषजन्याश्रय चक्षुरिन्द्रियाश्रवः । शब्दविपयकरागद्वेषजन्याश्रर श्रोत्रेन्द्रियाश्रव. । इतीन्द्रियपञ्चकायकः ॥ प्रीत्यभावप्रयुक्ताश्रयः को पाश्रवः । अनम्रताज- न्यायोमानाश्रयः। कापट्यप्रयुक्ताश्रयो मायाश्रयः । सतोपरान्यताप्रयुक्ताश्रयो लोभावः। इति कपाय- चतु'काश्रयः ।। प्रमादिकर्तृकमाणवियोगजन्याश्रयो हिंसा- श्रयः । अयथावस्तुप्रवृत्तिजन्याश्रमोऽमत्याश्रयः । स्माम्ययितीर्णपदार्थस्वायत्तीकरणजन्याश्रव स्या- अर' । मनि वेदोदये औदारिकक्रियगरीरसयो गादिजन्याश्रवोऽब्रह्माश्रयः । द्रव्यादिविपयामिका- हाजन्याश्रवः परिग्रराश्रय । इत्यव्रतपञ्चमाश्रयः ॥ शरीरचेष्टाजन्याश्रवः कायाश्रयः । वाक्रिया- जनिताश्रयो वागाश्रमः। मनश्चेष्टाजन्याश्रयो मन आश्रय । इति योगत्रिकाधवः ॥ अनुपरतानुपयुक्तभेदभिन्ना कायजन्यचेष्टा का- यिकी। सयोजननिर्वर्तनभेदभिन्ना नरकादिमाप्ति- हेतुर्विपशस्त्रादिद्रव्यजनिता चेष्टा अधिकरणिकी। य ·PM -- २०) तत्यन्यायधिभाकर जीयाजीवधिपयकपजनकनिया प्रादोपिकी । र परमन्तापहेतु किया पारितापनिकी । स्वपरमाण- वियोगप्रयोजिका क्रिया प्राणातिपातिकी| जीवा जीवभेदभिनाजीवाजीवधातात्मिका चेष्टाऽऽरम्भि- की। जीवाजीविपयिणी मनिर्युत्ता मिय' पारि- प्ररिकी। मोक्षसाधनेपु मायामधाना प्रवृत्तिमायाम- त्ययिकी। अभिगृहीतानभिगृहीतभेदमिया अयथा- र्थयस्तुश्रद्वानहेतुका मिया मिथ्यादर्शनप्रत्ययिकी । जीवाजीवविपयिणी विरत्यभागनुकला मिपाऽप्र. त्याव्यानिकी। प्रमादिनो जीवाजीचविषयकदर्शना- दरात्मिका मिया दृष्टिकी । मदोषस्य जीवाजीववि पयक स्पर्शन स्पृष्टिकी । प्रमादात मास्मीनपा. पोपादानकारणजन्यमिया मातीत्यिकी । कारण्यची- स्यीभत्सादिरसमयोतृणा प्रेक्षकाणा च मानुरागि- णा नाट्यादिजन्या प्रिया सामन्तोऽपनिपातिकी। यत्रादिकरणमजलनि सारणधनुराधिकरणकशरादि- मोचनान्यतररूपा निया ने शखिकी । मेरफयोग्य- कर्मणा मोधादिना स्वेनर करण स्वास्तिकी। अहे. दाजोलयनेन जीवादिपदार्थप्रापणा यद्वा जीवाजी. पान्यतरविपयकसायद्याज्ञानयोजिका प्रिया आज्ञाप- निकी । पराऽऽरिताप्रकाशनीयसावधमफाशकरण विदारणिकी । जनवेक्षितासमार्जितप्रदेश गरी- ·सपरनिरूपणम् (२१) रोपकरणनिक्षेपः अनाभोगमत्ययिकी । जिनोदित- कर्तव्यविधिपु प्रमादादनादरकरणमनवकाक्षमत्य- यिकी। आर्तरौद्रध्यानानुकला तीर्थकृद्विगतिभाप- णात्मिका प्रमादगमनात्मिका च क्रिया प्रायोगिकी। इन्द्रियस्य देशोपघातकारिसर्वोपधातकार्यन्यतर- रूपा किया सामुदायिकी। पररागोदयहेतुः क्रिया प्रेमप्रत्ययिकी । क्रोधमानोदयहेतु क्रिया द्वेपप्रत्य यिकी। अप्रमत्तसयतस्य वीतरागच्छमस्थस्य केव- लिनो वा मोपयोग गमनादिक कुर्वतो या सूक्ष्म- क्रिया सेर्यापथिकी। इति क्रियापञ्चविंशतिः ॥ समाप्तमाश्रयतत्त्वम् समित्यादिभिः कर्मनिरोध सवर' । सोऽयमा. त्मपरिणामोनिवृत्तिरूप कर्मपुद्गलाऽऽदानविच्छेदो द्रव्यसवर' । भरहेतुक्रियात्यागस्तन्निरोधे विशुद्धा- ध्यवसायो वा भावसवर ॥ स पुनविविधो देशसर्वभेदात् । देशसवरस्त्रयो- दशगुणस्थान यावद्भवति । सर्वसवरस्त्वन्तिमगुण- स्थान एव निग्विलाश्रवाणा निरुद्धत्वात् । इतरत्र तुन नथा॥ तत्र मिथ्यात्वसास्यादनमिश्राविरतदेशविरत- प्रमत्ताप्रमत्तापूर्वकरणानिवृत्तिकरणसूक्ष्मसंपरायोप- ·(२२) तत्वयायविभाकरे शान्तमोरक्षीणमोहमयोग्ययोगि भेदायतुर्दशरिधा नि गुणस्थानानि । ज्ञानदर्शनचारित्रात्मकाना जीवगुणाना यथा. योग शुद्धाशुद्धिप्रकर्षामकर्षकृता स्वरूप भेदा गुण स्थानानानि ॥ मिथ्यात्वगुणस्पानश्च न्यक्तायनभेदेन द्विति- धम् । कुदेरकुगुरुकुधर्मान्यतमस्मिन् देवगुरधर्मगुद्धि- य॑क्तमिथ्यात्वम । प्रदञ्च सजिपश्चन्द्रियाणामेर। अन्यतो मोहोऽयक्तमिथ्यात्यम् । इदमनादि। व्यक्तमिथ्यात्वमाप्तुरेर मिथ्यात्वगुणस्थान भवे- दिति केचित् । अस्य स्थितिमन्यजीरमाश्रित्यानादि- मान्ता । सादिसान्ता च पतित मन्यस्य । अभव्य माश्रित्यानाद्यनन्ता॥ থাসমানপ্যানালদিয়ায় मरंगा यदपरित्यक्तसम्यक्त्वतयाऽरस्थान तत्सा. स्वादनगुणस्थानम् । समयादिपटापरिकामारपर्य- न्तमिदम् ॥ अनादिकालानुवृत्तमिव्यानरमथमपायचतु'को. पशमनजन्य सम्यस्त्वमुपशमसम्यस्त्वम्। तद्विवि धम्। अन्तरकरणजन्य सश्रेणिजन्य चेति उपशम- सम्यक्त्व करणतयापेक्षम् ॥

·गुणस्थाननिरूपणम् (२३) करणत्रयन्तु यथाप्रवृत्यपूर्वानिवृत्तिरूपम् । आ. युर्वर्जसप्तकर्मणः स्थिति पल्योपमामख्यातभाग- हीनककोटीकोटिपरिमाणा विधायाभिन्नपूर्वपनीभू- तरागद्वेषात्मकग्रन्धिसमीपगमनानुकलाध्यवसायो यथाप्रवृत्तिकरणम् । पनीभूतरागद्वेपग्रन्थिभेदनम- योजकापूर्वाध्यवसायोऽपूर्वकरणम् । मिथ्यात्वस्थि- तेरन्तर्मुहर्तमुदयक्षणादुपर्यतिकम्योपरितनी विक- म्भयित्वान्तमुहर्तपरिमाण तत्प्रदेशवेद्यदलिकाभा- वप्रयोजकाध्यवमायोनिवृत्तिकरणम् । ताशतत्प्र. देगवेयदलिकामावोऽन्तरकरणम् । श्रेणितो मि च्यात्यमोहनीयानन्तानुबन्धिचतु कपायायुपशमन- ताश्रेणिजन्योपशमसम्यक्त्व भवति । उभयवित्र. सम्यक्त्वात्पततः मास्वादनगुणस्थान भवनि॥ मिश्रमोहनीयकर्मोदयादन्तर्मुहर्त्तस्थितिकोई दुदिततत्वेपु द्वेपाभावो मिश्रगुणस्थानम् । यथाना- परिचितनालिकेरद्वीपनिवामिमनुजस्यान्ने । अत्र जीवो नायुर्वध्नाति न वा नियते । अपि तु मम्य रत्व मिथ्यात्व वाऽवश्य याति ॥ सम्यक्त्वे मत्यप्रत्यारयानापरणकपायोदयेन सायन्ययोगात्सर्वश्राऽविरमणमरितसम्यग्दृष्टिगुण- स्थानम् । उत्कृष्टतो मनुजभवाधिकपट्पष्ठिमागरो. पमस्थितिकमिदम् । सम्यक्त्यश्च भव्यसनिपञ्चेन्द्रि- ·(२४) तत्त्वन्यायविमाकरे याणा निसर्गादुपदेशाद्वा भवति । उत्कृष्टतोऽपाय- पुद्गलपरावर्तससारावशिष्टानामेतङ्गवेत् । जघन्यता स्तवमुक्तिगामिनोऽपि ॥ प्रत्याग्यानकपायोदयात्सर्वसावास्यैकदेशाद्वि- रतस्य जघन्यमध्यमोत्कृष्टान्यतमवद्विरतिधर्मावा. प्तिर्देशरिरतगुगस्थानम् । उत्कर्पतो देशोनपूर्वकोटिं यावस्थितिकमिदम् ॥ सज्वलनकपायमानोदयप्रयुक्तप्रमादसेवन प्रम त्तमयतगुणम्यानम् । प्रमादाश्च मदिराकपायविपय- निद्रापिकथानामान पञ्च । देशरिरत्यपेक्षयात्र गुणा- ना विशुद्विमकोऽविशुद्ध्यपकर्पश्च, अप्रमत्तसयता- पेक्षया तु विशुद्यपकपाऽविशुद्विप्रकर्पश्च । गतदन्त- मुहर्तमानमिति केचित् । पूर्वकोटि यावदित्यन्ये । मज्जलनकपायनोकपायाणा मन्द्रोदयत. प्रमा दामाचोऽप्रमत्तसयनगुणस्थानम् । नोकपाया हास्या- दय पद् वेदत्रयश्च । अन्तर्मुहर्त्तस्थितिकमिदम् ।। स्थिनिधानरसवानगुणश्रेणिगुणमक्रमापूर्वस्थि तिबन्धात्मशानामाना विशुद्धिप्रकर्षादपूर्वतया नि चननमपूर्वकरणगुणस्थानम् । प्रचुरमानाया ज्ञानावर- णीयादिकमस्थितेरपर्तनामिनारर्णन तनूकरण स्थितिपात । प्रचुररसस्य तेनर करणेन तनुकरण ·गुणस्थाननिरूपणम् रसघातः। तेनैव करणेनावतारितस्य दलिफस्य प्रति- क्षणमसंख्येयगुणवृद्ध्या विरचन गुणश्रेणिः प्रध्यमा- नशुभप्रकृतिष्वरध्यमानाशुभप्रकृतिदलिकस्य चि. शुद्वितो नयन गुणसंक्रमः । विशुद्धिप्रकण गुाः कर्मस्थितेलघुतया बन्धनमपूर्वस्थितिवन्ध' । अन्त मुंहतकालमेतत् । अत्रस्थो जीवः क्षपक उपशम- कश्चेति द्विविधः ॥ अन्योन्याध्यवसायस्थानव्यावृत्त्यभावविशिष्ट- सूक्ष्मसपरायापेक्षस्थूलकपायोदयपत्स्थानमनिवृत्ति- करणगुणस्थानम् । अन्तर्मुहत्तकालमेतत् । अवस्थोऽ- पिद्विविधः क्षपक उपशमकश्चति । क्षपकणिम्थो क्षपक । अय दर्शनावरणीयप्रकृतित्रिक नामप्रकृति- प्रयोदशक मोहनीयप्रकृतिविंशतिश्चात्र क्षपयति । उपशमश्रेणिस्थ उपशमक । मोरनीयप्रकृतिविंश- तिमेयोपशमयत्ययम् ॥ मोरनीयविंशतिप्रकृतीनां शमनात् क्षयादा सूक्ष्मतया लोभमात्रावस्थानम्यान सूक्ष्मसपरायगु- णस्थानम् । अन्तर्मुहर्तमानमेतत् ।। उपशमश्रेण्या सर्वरुपायाणामुदयायोग्यतया व्यवस्थापनस्थानमुपशान्तमोरगुणस्थानम् । अत्रा- टाविंशतिमोहनीयप्रकृतीनामुपगमो भवति । उप- ·तत्त्वन्यायविमारे शान्तमोरस्तृत्कपणान्तर्मुर्तकादमत्र तिष्ठति।तत जई नियमादसौ प्रतिपतनि । चतुर्वार भवत्या- समारमेपा श्रेणिः ॥ क्षपक श्रेण्या कपायनिस्सत्तापादक म्यान क्षीण- मोहगुणस्थानम् । क्षपकणिश्चाभरमेकवारमेव भवति । एतदनतरमेव मालत्रैकालिकरस्तुरमाय भासककेवलज्ञानागाति आन्तमी तिमिदम् ।। योगन्नययत केवलज्ञानोत्पादक स्थान सयोगि- गुणम्यानम् । इदश्चोत्कृष्टतो देशोनपूर्वकोटिप्रमाणम्। जघन्यतोऽन्तर्मुदतम् ॥ योगप्रतिरोधिशैलेशीकरणप्रयोजक म्यानमयो गिगुपार नम्।आदिमस्यपश्चस्वरोचारणाधिकरण कालमात्रमानमतत् ।। इति चतुर्दशगुणस्थानानि उपयोगमा प्रवृत्ति ममिति । सेर्याभाष णाऽऽदाननिक्षपाएग मदन पन्नास्वपरवाधापरि- हाराय युगमानिरीक्षणपूरक रत्नत्रयफलक गमन- मौर्या । शादिदोपरहिनग्निमितानरयासदिग्धा- भिद्रोहयन्य भाषण मापा। सूत्रानुसारेणान्नादिपदा न्वेिषणमेपणा। उपधिप्रभृतीना निरीक्षणप्रमार्जन पूर्वकग्रहणस्थापनात्मकक्रियाऽऽदाननिक्षेपणाजन्तु- ·सवरनिरूपणम् (२७) शून्यपरिशोषितभूमौ विधिना मनपुरीपादिपरित्य- जनमुत्सर्गः॥ योगस्य सन्मार्गगमनोन्मार्गगमननिवारणा- भ्यामात्ममरक्षणं गुप्ति । सा च कायराइमनोरूपेण त्रिधा | शयनाऽऽसननिक्षेपाऽऽदानचक्रमणेषु चेष्टा- नियम. कायगुप्ति । उपमर्गपरिपषभावाभावेऽपि शरीरे नरपेक्ष्य, योगनिरोद्वस्मया चेष्टापरिहारो पि कायगुप्तिः ।। अर्थपट्टविकारादिमफेनहुकारादिप्रवृत्तिरहित शान्त्रविरुद्ध भापणशून्य चोनियमन चारगुप्ति । अनेन मथा पाड्निरोपस्मम्यग्भाषणञ्च लभ्यते, भापासमिती सम्यग्भाषणमेव ।। मावद्यमकल्पनिरोधी मनोगुप्तिः ॥ प्रतिबन्धकममधाने सत्यपि ममभावादविच- लन परीपहः। स च क्षुत्पिपासाशीतोष्णदगावस्त्रार- निवनिताचर्यानपेधिकाग्याऽऽकांशव वयाचनाऽला- भरोगतृणस्पर्शमलसत्कारप्रज्ञाऽज्ञानमम्यक्त्वरिप- यकत्वाद् द्वाविंशतिविध.॥ सत्यामप्यतिशयिताद्वेदनाया सविधिमका- व्यलाभेऽपि क्षु पोपसहन क्षुत्परीपरः। मत्या पिपा- ·(२८) तत्चन्यायधिमाकरे सायामदुष्टजलायलाभेऽपि तृपरिसहन पिपासा- परीपह । प्रचुरशीतयाधायामप्यत्यल्पैरेव वस्त्रा- दिभिः शीतोपसहन शीतपरीपर'। प्रभूनोष्णसत तोऽपि जलारगाहनाधसेवनमुष्णपरीपर' । मम भावनो दशमगकागुपद्रवसहन दशपरीपद । पते वेदनीयक्षयोपशमजन्या ।। मदोपवस्त्रादिपरिहारेणाल्पमूत्यानपवनादि- भिर्वतनमपत्रपरीपह । अमीतिमयोजकमयोगमम. वधाने सत्यपि समतावलम्सनमरनिपरीपर काम- बुद्ध्या सध्यान्यगमत्यद्गादिजन्यचेष्टानामवलोकनचि- न्तनाभ्या विरमग स्त्रीपरीपर । ग्ते घ चारित्रमो- हनीयक्षयोपशमजन्या ॥ एकत्र निवासममत्वपरिहारेण मनियम ग्रामा दिभ्रमणजन्यक्केगादिसहन पर्यापरीपद । घेदनीय- क्षयोपशमजन्योऽयम् || स्त्रीपशुपण्डम्जन स्थाने निवामादनुकलपति- कृलोपसर्गम भवेऽप्यविचलितमनसत्व निपधापरी पह । चारित्रमाहनीयलयोपशमजन्योऽयम्।प्रतिक लसस्तारकरमनिसेपनेऽनुहिग्नमनस्कन्व शग्यापरी- पर । अयश्च वेदनीयक्षपापगमजन्य । निर्मूल समू- ल वा स्वस्मिन् कृप्यन्म जनेषु समतावलम्बनमाको- शपरीपह , चारित्रमोहनीयक्षयोपशमजन्योऽयम् ।। । , ·" सपरनिरूपणम् (२९) परप्रयुक्तताडनतर्जनादीनां कायविनश्वरत्ववि- भावनया सहनं वधपरीपहः, वेदनीयक्षयोपशमज- न्योऽयम्। स्वधर्मदेहपालनार्थ चक्रवर्तिनोऽपि साधो- यांचनालज्जापरिहारो याचनापरीपहः, चारित्रमोह- हनीयक्षयोपशमजन्योऽयम् ।। याचितेऽपि वस्तुन्यप्राप्तौ विपादानवलम्बनम- लाभपरीपहा, लाभान्तरायक्षयोपशमजन्योऽयम् । रोगोड़वे सत्यपि सम्यक् महनं रोगपरीपहः जीर्ण- शीर्णसस्तारकाधस्तनतीक्ष्णतृणानांकठोरस्पर्शजन्य- क्लेशसहन तृणस्पर्शपरीपरः । शरीरनिष्ठमलापनय- नानभिलापा मलपरीपहः। वेदनीयक्षयोपशमजन्या एते । भक्तजनानुष्ठितातिसत्कारेऽपि गर्वपराङ्मु- ग्वत्व सत्कारपरीपह, अयश्च चारित्रमोहनीयक्षयो- पशमजन्यः। वुद्विकुशलत्वेऽपि मानापरिग्रहः प्रजा- परीपह', ज्ञानावरणक्षयोपशमजन्य' । बुद्धिशून्य- त्वेऽप्यचिन्नत्वमज्ञानपरीपहा,जानावरणक्षयोपशम- जन्यः। इनरदर्शनचमत्कारदर्शनेऽपि स्वदेवतासान्नि- ध्याभावपि जैनधर्मश्रद्धातोऽविचलनं सम्यक्त्व- परीपर', दर्शनमोहनीयक्षयक्षयोपशमजन्योऽयम् ।। मोक्षमार्गानुकलयतिप्रयत्नो यतिधर्मः । स च क्षान्तिमार्दचार्जवनिर्लोभतातपस्सयमसत्यशौचा- - ·(२८) तररन्यायविभावरे सायामदुष्टजलायला भेऽपि तृपरिसान पिपासा- परीपर । प्रचुरशीतयाधायामप्यत्यर परेव वस्त्रा- दिभि शीनोपसहन शीतपरीपर। प्रभूतोष्णमत तोऽपि जलावगाहनाधसेवनमुष्णपरीपहः । मम भावनो दशमशकागुपद्रवसहन दशपरीपह । पते वेदनीयक्षयोपशमजन्या ॥ मदोपवस्त्रादिपरितारेणाल्पमूल्याल्पवनादि- मिर्वननमयन्त्रपरीपह । अप्रीतिप्रयोजकमयोगमम- वधाने सत्यपि समतारलम्ननमरनिपरीपर काम- बुद्ध्या स्त्र्याबद्गमत्यद्गादिजन्यचेष्टानामवलोकनचि- न्तनाभ्या विरमग स्त्रीपरीपर । एते च चारित्रमो. हनीयक्षयोपशमजन्या ॥ एकत्र निवासममत्यपरिहारेण सनियम ग्रामा दिभ्रमणजन्यलेगादिसहन चर्यापरीपह । वेदनीय- क्षयोपशमजन्योऽयम् ।। स्त्रीपशुपण्टापजिन स्थाने निवामादनुकलप्रति कृलोपसर्गम भवेऽप्यविचलितमनमत्व निपद्यापरी पर । चारित्रमोहनीय अयोपशमजन्योऽयम् । प्रतिक रसस्तारकरमनिसेग्नेऽनुहिग्नमनस्कत्र शय्यापरी- पर । अयञ्च वेदनीयलयापामजन्य । निर्मुल समू- ल वा स्वस्मिन् कुप्यन्मु जनेषु समनाय रम्यनमामो- शपरीपर, चारित्रमाानीयक्षयापशमजन्योऽयम् ।।

·सपरनिरूपणम् (२९) परप्रयुक्तताडनतर्जनादीना कायविनश्वरत्ववि- भावनया सहन वधपरीपदः, वेदनीयक्षयोपशमज- न्योऽयम् । स्वधर्मदेहपालनार्य चक्रवर्तिनोऽपि साधो- याचनालजापरिहारो याचनापरीपहः, चारित्रमोह- हनीयक्षयोपशमजन्योऽयम् ।। याचितेऽपि वस्तुन्यप्राप्तौ विपादानवलम्बनम- लाभपरीपरः, लाभान्तरायक्षयोपशमजन्योऽयम् । रोगोगवे सत्यपि सम्यक् सहनं रोगपरीपहः जीर्ण- शीर्णसस्तारकाधस्तनतीक्ष्णतृणाना कठोरस्पर्शजन्य- क्लेशमान तृणस्पर्शपरीपह. । शरीरनिष्ठमलापनय- नानभिलापा मलपरीपहः। वेदनीयक्षयोपशमजन्या एते । भक्तजनानुष्ठितातिमत्कारेऽपि गर्वपराड्मु- पत्व मत्कारपरीपरः, अयञ्च चारित्रमोहनीयक्षयो- पशमजन्यः। बुद्धिकुशलत्वेऽपि मानापरिग्रहः प्रजा- परीपद , ज्ञानावरणक्षयोपशमजन्यः । युद्विशून्य- त्वेऽप्यखिन्नत्वमज्ञानपरीपहः,ज्ञानावरणक्षयोपशम- जन्य. (इतरदर्शनचमत्कारदर्शनेऽपि स्वदेवतामान्नि- भ्याभावेऽपि जैनधर्मश्रद्धातोऽपिचलन सम्यक्त्व- परीपह , दर्शनमोहनीयक्षयक्षयोपशमजन्योऽयम् ॥ मोक्षमार्गानुकृलयतिप्रयत्नो यतिधर्मः । स च क्षान्तिमार्दचार्जवनिर्लोभतातपस्सयमसत्यशौचा- , .

·(३०) तत्चन्यायविभावरे किश्चन्यव्रह्मचर्यभेदाद्दशविध | एतल्लक्षणान्यग्रे वक्ष्यन्ते ॥ मोक्षप्रवृत्त्युत्तेजक चिन्तन भावना अनित्याग- रणसमारकत्वान्यत्वाशुचित्वाश्रयसपरनिर्जरालोक स्वभावबोधिदुलभ मर्मस्वारपातभेदावादशधामा। पतहक्षणान्यप्यग्रे वक्ष्यन्ते ।। कर्माप्टकशून्यतामयोजकमनुष्ठान चारित्रम् । तच मामायिफच्छेदोपधापनपरिहारविशुद्विसूक्ष्म- सपराययधाग्यातभेदेन पञ्चविधम् ।। दोपस्थापनादिचतुष्टयभिन्ना मनसायद्ययोग पिरति सामायिकम्। तद् द्विविधम् । इत्तरकाल या- यजीवकारश्चेति । भाविन्यपदेशयोग्य स्वल्पकाल चारित्रमित्यरकालम् । प्रपमान्तिमतीर्थकरतीर्थयोरे वैतत । भारियपदशान्तराभावरत् सामायिक याननीयकालम् । इदश्च मध्यमद्वारिंशतीर्थकरती- निर्गतसाना विदेह क्षेत्रवर्तिनाञ्च ।। पूर्वपर्यायोच्छद मन्युत्तरपर्यायारोपणयोग्य चा रित्र उदोपस्थापनीयम् । नच निरनिचारमानिचारभे- देन द्विविधम् । शक्षकादरीतविशिष्टाभ्ययनविदो यदारोप्यते तन्निरतिचारम् । पण्डितमूल गुणस्य पु- नतारोपण मातिचारम् । उभयमपि प्रथमान्तिम- तीर्थकरतीर्थकाल एच ·सरनिरूपणम् (३१) तपोविशेपविशिष्ट परिशुद्धिमच्चारित्र परिहार- विशृद्विकम् । तदपि निर्विगमानक निर्विष्टकायिक- भेति द्विविधम् । निर्विशमानकाः प्रक्रान्तचारित्रोप- भोक्तारः, निर्विष्टकायिकाश्च समुपभुक्तपक्रान्तचा- रित्रकायिकापतेचायान्तिमतीर्थकरतीर्यकाल | अत्यन्तकृशकपायचचारित्र सूक्ष्मसपराय । अय सग्लिश्यमानको विशुद्यमानमश्चति द्विप्रकार' उपशमश्रेणीतः प्रपततः प्रथमः । द्वितीयस्तु श्रेणि- मारोहतः॥ निफ्फपाय चारित्र यधारयातम् । इदमप्युपश- मणिमुपयातस्थ कपायाणामुपामादनुदयाचा- न्तर्मुहर्तस्थितिकम् । क्षपकणिमधिगतस्य तु कपायाणा मर्वथा क्षयाजपन्यतोऽन्तमुहर्त्तस्थिति- कालीनमुत्कृष्टनश्च देशोनपूर्वकोटिप्रमाण योध्यम् । आद्य प्रतिपाति, द्वितीयमप्रतिपाति ।। तत्र द्वाराणि-प्रजापनायेदरागकरपचारित्रपति- सेवनाजानतीर्थलिदाशरीरक्षेत्रकालगतिसयमसन्नि- कर्पयोगोपयोगकपायलेट्यापरिणामपन्धवेदनोदीर- णोपसम्पदानसज्ञाहारभवाकर्षकालमानान्तरसमुद्- पातक्षेत्रस्पर्शनाभावपरिणामारपरहुत्वेभ्य पत्रिं. शहिधानि ॥

·(३२) तत्त्यन्यायधिमारे तत्र प्रज्ञापनाद्वारे सामायिकसयत इत्वरिको यावत्कधिकवेति द्विविधः । छेदोपस्थापनीयस्साति- चारी निरतिचारी चेति द्विविध । परिहारविशुद्धिको निर्विशमानो निर्विष्टकायिरुश्चेति द्विविध । सूक्ष्म- सपरायसयत उपशमश्रेणीत' प्रच्यवमान' उपश- मक्षपकश्रेण्यन्यतरारूढश्चेति द्विविध यथारयातो ऽपि छद्मस्थ केली चेति द्विविध इति योध्यम् ।। वेदद्वारे सामायिको नवमगुणस्थानावधि वेदको वेदत्रयवाश्च । नवमान्ते तृपशमात् क्षयाद्वा वेदा नामवेदकोऽपि भवेत् । एव छेदोपस्थापनीयोऽपि । परिहारिक पुरुपवेदो वा पुनपुसकवेदो वा स्यात् । सूक्ष्मसपरायो यथारपातश्चादक पवेति ।। रागद्वारे-मामाषिकादिचत्वारस्सयतास्सरागा एव, यथारयातमयनस्त्वराग एवेति। कल्पद्वारे सामायिकसूक्ष्मसपराययथारयाताः स्थितफल्पेऽस्थितकरपे च देदोपस्थापनीय स्थितक- ल्प पर भरेत् परिहारविशुद्विकोऽपीदृश व भवेत् । अस्थिनकल्पो मध्यमतीर्थकरतीर्थेषु विदेहे चेति ।। अथवा सामायिको जिनकर पस्थविरकल्पकल्पा तीतेपु मवेत्। दोपस्थपनीयपरिहारविशुद्धिको न ·द्वारनिरूपणम् (३३) कर पातीते । सून्मसपरायययारयातौ तु करपा- तीत एव स्याताम् ॥ चारिधद्वारे-सामायिका पुलाको चकुशः कपा. यकुशीलो वा स्यात्। एब छेदोपस्थापनीयोऽपि । परिहारविशुद्धिकसूक्ष्मसंपरायो कपायगीलावय यथारयातस्तु निर्ग्रन्धः स्नातको वेति ॥ प्रतिसेवनाद्वारे-मामायिकलेदोपस्थापनीयो म लोत्तरगुणप्रतिसेवकारप्रतिमेवको च भवतः। परि- हारविशुद्धिको प्रतिसेवकः । एव सूक्ष्मसपराययथा- रयातारपि विजेयाविति ।। ज्ञानद्वारे-सामायिकादिचतुर्णा हे वा त्रीणि वा चत्वारि या ज्ञानानि भवन्ति । ययाख्यातस्य एका- दगद्वादशगुणस्थानयोश्चत्वारि ज्ञानानि, ऊर्ध्वगण- स्थानयो केवलज्ञान भवतीति । श्रुतद्वारे-सामायिफछेदोपस्थापनीययोर्जपन्य- तोऽष्टी प्रवचनमातर उत्कर्पतस्तु यायचतुर्दगपूर्व श्रुतापरिहारविशुद्धस्य जघन्यतो नवमपूर्वस्य आचा- स्वस्तु, उत्कृष्टतस्त्वपूर्णदशपूर्व यावत्। सुक्ष्मसांपरा- यिकस्य तु मामायिकस्येवा यथारयातस्य नियस्य मामायिकस्येव । स्नातकस्य श्रृत नास्तीति ।। ३ ·(३४) तत्ययायविभावरे तीर्थद्वारे-तीर्थेऽप्यतीर्थेऽपि सामायिको भवेत् । अती तु तीर्थकर प्रत्येकजुद्धश्च स्यात् । छेदोपस्था- पनीयपरिहारविशुद्धिको तीर्थ एव । सूक्ष्मसपराय यधाग्यातो सामायिक इवेति ॥ लिङ्गद्वार-सामायिकदोपस्थापनीयसुध्मसम्प- राययधाग्याता' इत्यत लिनेऽन्यलिङ्गे गृहि लिडेऽपि । भावतस्तु मलिङ्ग एव भयेयुः । परिहार- विशुद्विकस्तु द्रव्यतो भावतश्च स्वलिङ्ग एवेति ॥ शरीरद्वारे मामायिक दोपस्थापनीययोरीदारि- कतंजसकामणानि औदारिकतजसकार्मणवैरियाणि औदारिकर्वप्रियाहारकनैजसकार्मणानिया शरीराणि भवन्ति । शेपाणान्त्वौदारिकतजसकार्मणानीति || क्षेत्रद्वारे-जन्ममझायावाश्रित्य सामायिकछेदो पत्यापनीयस मसपराययधारयाता. कर्मभूम्या स हरणापेक्षया अकर्मभूमो भवेयु । परिहारविशुद्धि- कस्तु कर्मभ्रमावेव भवेत् । नास्य सहरण भवेदिति ॥ फालद्वारे-सामायिक उत्सपिण्यामचसपिपया नोउमपिण्यवमर्पिण्यामपि काले स्यात् । तन्न यद्यु मपिण्या स्यात्तदा जन्मत' दुपमादुःपमसुपमा सुपमदु पमारूपे आरकत्रये, मद्मावतस्तृतीयतु येयो ,सहरणनो यत्र क्यापि स्यात् । यद्यवसर्पिण्या ·द्वारनिम्पणम् (३) तदा जन्मसभाराभ्यां तृतीयचतुर्थपत्रमेषु प्रर्व- क्रमविपरीतेप्पारकपु, सहरणतस्मसु स्यात् । यदि नोउत्सर्पिण्यवसर्पिपयां तदा महाविदेर दुप्पमसुपमासदृश्यारके स्यात् । एव दोपस्थाप- नीयोऽपि, परन्तु जन्मसद्भावापेक्षया नोउत्मपिण्य- वमर्पिण्यां न स्यात् । परिहारविशदिसयतः उत्मपिण्यवसर्पिपयो' काले स्यान्नतु नोउत्सर्पिण्यवसर्पिणीकाले। उत्मर्पि- ज्यवसर्पिण्यो यथायोग द्विनीयतृतीयचतुर्थपञ्च- मारकेपु॥ सू-मसपरायो जन्ममहागाभ्या कालत्रय आर- कमाश्रित्य तु सामायिकवत्स्यात्। यथाग्यातोऽप्येन सहरणतस्तु मर्वेप्पारफेषु ॥ रूपरमागुत्कर्पप्रयोजक काल उत्मर्पिणी । परसादिहानिप्रयोजक कालो- बमर्पिणी । तत्रावसर्पिण्या मुपममुपमासुपमासु- एमदुप्पमादुप्पमसुपमादुप्पमाटुप्पमप्पमारूपा: पडारका भवन्ति । उत्सर्पिण्या व्युत्तमतः पटार- फास्त व॥ गतिद्वारे-सामायिकडेदोपस्थापनीयौ मृत्वा देव- गति यायात् । तत्रापि वैमानिक ग्व। तत्रापिजप- प्रथमदेवलोकमुत्कृष्टतस्त्वनुत्तरविमान या. चत् । विराधकश्वेद्य. कोऽपि भवनपति. स्यात् ।।

·(३६) तत्त्यन्याययिमावरे परिवारविशुद्धिको वैमानिक एवम्यात्। तत्रापि जघन्यत सौधर्मफल्प उत्कृष्टन सहस्रारकल्पे स्यात्। सूक्ष्मसपराय अनुत्तररिमाने स्यात् ॥ यथाख्यातसयतो देवगतौ स्यात तदानुत्तर- विमान एच स्यात् अथवा मिद्विगतिं यायादिति। तत्र सुधर्मशानसनत्कुमारमाहेन्द्रनामलान्तक- मराशुपमहम्रारानतप्राणतारणाच्युतमेदेन द्वादश- विधा देवलोका' करपोपपन्नदेवानाम् । तदपरि सुद र्शनसुप्रतिपदमनोरमभद्रविशालमुमनममीम. नमप्रीतिकरादित्य भेदेन नवग्रंयका । तदुपरि वि जयजयन्तजयन्तापराजितसर्या सिद्वभेदेन पञ्चा नुत्तरा । उभये कर पातीनानाम् ।। चन्द्रसरग्रहनक्षत्रतारका' पञ्च ज्योतिका । पिशाचभूतपक्षराक्षमकिनरफिम्पुम्पमहोरगगन्धर्या अष्टविधा न्यन्तरा । अमुरनागसुवर्णविगुदामिही- पोदपिदिक्पयनस्तनिनकुमारभदन दशविधा भव नपतय ॥ मयमस्थानद्वारे-मामायिक उदोपस्थापनीयपरि- हारपिशुहिकसूक्ष्ममम्परायाणा प्रत्येक सयमस्था- नान्यसख्यानानि । यथारयातम्य त्फमेन मयम स्थानमिति ॥

·द्वारनिरूपणम् सन्निकर्पद्वारे-सामायिकसयतस्य चारित्रपर्याया अनन्नाः । एव यथास्यातपर्यन्तानां सर्वेषां योध्याः। सामायिकस्सामायिकान्तराद्धीनःसमानोऽधिकोऽपि स्यात् । हीनाधिकत्वे च पट्स्थानपतितत्वं स्यात् । एक छेदोपस्थापनीयपरिहारविशुद्धिकापेक्षयापीत्य- मेव भाव्यम् । सूक्ष्मसम्परायिकयथास्यातापेक्षया तु अनन्तगुणहीनचारित्रपर्यायवान्स्यात् ।। छदोपस्थापनीय आत्यत्रयचारित्र्यपेक्षया सामा- यिकवत् स्यात् । अन्त्यद्वयापेक्षयापि तथैव । एव- मेव परिहारविशुद्धिकोऽपि ।। सूक्ष्मसम्पराय आद्यत्रयापेक्षयानन्तगुणाधिक एव । सूक्ष्ममम्परायान्तरापेक्षया तुल्योऽनन्तगुणेन हीनोऽधिकोपि स्यात् ॥ यथाव्यातापेक्षयानन्त- गुणहीन ॥ यथारयातस्तु विजातीयसयतापेक्षयानन्तगुणे- नाधिक ण्व । सजातीयापेक्षया तु तुल्यण्वेति ॥ योगद्वारे-आन्यचत्वारस्सयताः योगत्रयवन्तः। यथाव्यातस्तु सयोगी अयोगी चेति ॥ उपयोगद्वारे-आद्याप्रयो यथारख्याताश्च साका- रनिराफारोपयोगवन्तः स्यात् सूक्ष्मसम्परायस्तु साकारोपयोग्यवेति ॥

·तत्त्वन्याययिभाकरे कपायद्वारे-सामायिकस्सकपाय ण्य। छेदोपस्था- पनीयोप्येवम् । परन्तु श्रेणिगतयोस्तु प्रथम चत्वार रुपाया , तत प्रोधादिपु क्रमेण प्रथमादीन् रिहाय ब्रयो द्वाको या स्यात् । परिहारविशुद्धिकस्तु मरु- पाय एव श्रेणिमाप्त्यभावात् । सूटममम्परायस्स ज्वलनलोभापाययान् । यथाग्यातस्त्वरूपायीति ॥ लेड्याद्वारे सामायिकछेदोपस्थापनीयौ पद्विध- लेश्यावन्ती । परिहारविशुद्विकरशुभलेश्याय- वान् ! सूक्ष्ममम्परायश्शुलमानलेश्यागान् । यथा रयातस्तु परमशुक्लेश्यागन् चतुर्दशगुणस्थाने तु लेण्यारहित इति ॥ परिणामद्वारे-मामायिकछेदोपस्थापनीयपरिहा- रविशुद्विका वर्धमानहीयमानस्थिरपरिणामवन्न । सूक्ष्ममम्पराय. श्रेण्या मानो हीयमानश्च स्यात् न स्थिरपरिणामवान् | नत्कारस्तु जघन्यतस्ममय एक उत्कृष्टनोऽन्तमुहर्तपरिमाण । "यमाद्याना कालले ज्ञेय । यधारयातस्तु न हीयमानपरिणाम- वान् । वर्धमानपरिमाणकालस्तु जयन्यन उत्कृष्टत श्चान्तर्मुहर्तमानमिति । स्थितिस्तु जयन्येनैक सम- य । उत्कृष्टतन्त्रयोदशगुणस्थानस्यस्य किश्चिदन- पूर्यकोटिपयन्ता पो यति ॥

·(३९) द्वारनिरूपणम् चन्धद्वारे-सामायिकादयन्त्रयः अष्टौ कर्मप्रकृती: आयुर्वर्जसप्तकर्मप्रकृती; यध्नन्ति । सूटभसम्परायो मोहनीयायुर्वर्जपट्कर्मप्रकृतीध्नाति । यथाख्यात- स्तु एकादशद्वादशत्रयोदशगुणस्थानेषु वेदनीयमेव यन्नाति । चतुर्दशे तु वन्धरहित ण्वेति ।। वंदनाद्वारे-सामायिकाद्याश्चत्वारोऽष्टौ कर्मप्रकृ- तीरनु मरन्ति । यथारयातस्तु निर्गन्यारस्थाया मोह वर्जसप्तकर्मप्रकृतीना वेदको मोहनीयस्योपशान्त- त्वात् क्षीणत्वाहा । स्नानकावस्थाया घातिकर्मप्रकृ. तिक्षयाचतसृणा वेदक इति ।। उदीरणाद्वारे-सामायिकछेदोपस्थापनीयपरिहा- रविशुद्धिका अष्टौ मप्त पड्डा कर्मप्रकृतीशदीरयन्ति । सूक्ष्मसम्पराय आयुर्वेदनीयवर्जपट्कर्मप्रकृतीरायुर्वे- दनीयमोहनीयवर्जपञ्चकर्मप्रकृतीर्वोदीरयति । यथा- ख्यातस्तु द्वे वा पञ्च चा कर्मप्रकृतीमंदीरयति चतुर्द- शगुणस्थाने त्वनुदीरक इति ॥ उपसम्पद्धानद्वारे-सामायिकस्सामायिकत्व त्य जन् छंदोपस्थापनीयत्व सूटममम्परायत्व असयत- त्व वा प्रामुयात् । दोपस्थापनीयदोपस्थानीय- त्व त्यजन् सामायिकत्व परिहारविशुद्विकत्व सूक्ष्म- मम्परायत्व असयतत्व वा प्रामुयात् । परिवारवि- ·(४०) नत्यन्याययिमावरे शुद्धिक परिहारविशुद्धिकत्य त्यजन् पुनर्गच्छाया श्रयणाच्छेदोपस्थापनीयत्व देवत्वोत्पत्तावसयतत्व गा भजेत् । सूक्ष्मसम्परापस्तत्व श्रेणीप्रतिपातेन त्यजन् पूर्व सामायिकश्वेत्तत्त्व वेदोपम्यापनीयश्वेत्त- त्व श्रेणीममारोहणतो यथारयातत्य या यायात् यधाग्यातसयतस्तु तत्त्य त्यजन् श्रेणीप्रतिपाततो सूक्ष्मसम्परायत्य असयम वा प्रतिपयते, उपशान्त- मोहत्ये मरणानोत्पत्ति, स्नातक तु मिद्विगति प्रतिपयत इति ।। सज्ञाद्वारे-मामायिकछेदोपसापनीयपरिहारवि- शुदिका सनोपयुक्ता नोसझोपयुक्ता भवन्ति, सजोपयुक्ता आहारादिष्वासक्ता , नोसनोपयुक्ता आहारादियामतिरहिता' । सूदममम्पराययथा- ग्याता तु आहाराटिझर्तृत्वेऽपि नोमजोपयुक्ती स्थातामिति ॥ आहारपद्वारे-सामायिमानत्वार आहारका राय । ययाख्यातन्त्रयोदशगुणम्यान यापदाहारक, चतुर्दशगुणम्याने केवलिसमुदयानतृतीयचतुर्थपञ्चम- समयेचनाहारक इति ।। भवद्वारे-मामायिको जागत गफ भवमुत्कृष्टन अष्टौ भवान गृह्णीयात ! पदोपस्यापनीयोऽपि ।

·द्वारनिरूपणम् परिहारविशुद्धिको जघन्यत एकमुत्कृष्टतस्त्रीन् । ण्व यथारयानं यावदिति ॥ आकर्पद्वारे--सामायिक एकभवमाश्रित्य जघ- न्यत एकनारमुत्कृष्टतरशतपृथक्त्ववार सामायिक- सयतत्व प्राप्नोति । छेदोपस्थापनीयो जपन्यत . कचारमुत्कृष्टनो विशतिपृथक्त्यवार छेदोपस्थाप- नीयत्य प्रामुयात् । परिहारविशुद्धिको जपन्यत एकवारमुत्कृष्टननिवार प्रामुयात् । सूक्ष्ममम्परायो जघन्यत एकवारमुत्कृष्टनश्चतुरो चारान् - प्रतिपन्यते यथान्यातस्तु जघन्यत एकवारमुत्कृष्टतो द्विवार यथाग्यातत्व मामयादिति ।। अनेकमवाश्रयेण सामायिकस्य जघन्यनो द्विवार उत्कृष्टतस्सह पृथक्त्व आकर्षा भवन्ति।छेदोपस्था- पनीयम्य जघन्यतो द्विवारमुत्कृष्टनो नवशतादृय साम्रारधि आकर्षा भवन्ति । परिहारविशुद्धिकस्य जघन्यतो द्विपारमुत्कृष्टनस्सप्ताफर्पाः, सूक्ष्ममम्परा- यम्य जघन्यतो द्विवारमुत्कृष्टतो नवाफः यथा- रयातस्य जघन्यतो द्विवाग्मुत्कृष्टनः पनाकर्षा भरन्तीति ।। , कालमानद्वारे-सामायिकस्य सयमकालमान ज- धन्येनैकस्समयः । उत्कृष्टतो देशोननववर्पन्यूनपूर्व- ·उत्कृष्टत एकोनत्रि- (४२) तत्त्वन्यायधिभाकरे कोटिं यावत् । ण्यमेव छेदोपस्थापनीयस्य । परिहार- विशुद्धिकस्य जघन्यनैकरसमय। शदर्पन्यूनकोटिं यावत । सूक्ष्मसम्परायस्य जघन्ये. नैकस्समय । उत्कृष्टतोऽन्तर्मुहर्तम् | यथाव्यातस्य तु मामायिकस्येव स्यादिति ।। अनेकजीवापेक्षयातु सामायिकास्सर्वदा भवेयु । छेदोपस्थापनीया जघन्यतस्सार्धद्विशतवर्षपर्यन्तमु- स्कृष्टन पञ्चाशलक्षकोटिमागरोपम यावत्स्यु । परि- शरविशुद्धिका जघन्येन किञ्चिन द्विशतवर्पकालमु स्कृष्टत किश्चिदूनहिपूर्वकोटिचर्पकालपर्यन्त स्यु ॥ अन्तरद्वारे-कस्य सयमग्रहणानन्तरमन्यस्य सयमग्रहणे जघन्यत एकस्समय उत्कृष्टतस्मरया तवण्यन्तरकाल । एव यथारयातपर्यन्त योध्याः || सामायिकैदशन्य कालो नास्त्येर । उदोपस्था- पायझशन्य कालो पधन्येन विपष्टिसरस्रवर्पाण्यु स्कृष्टतोऽष्टादशकोटामोटिमागरोपमः। परिहारवि- शुद्विहित कालो जघन्येन चतुरीतिमहस्रवर्पा- ण्युत्कृष्टतोष्टादशकोटाकोटिमागरोपम । सूक्ष्मस- म्परायरहित कालो जयन्येनैक ममय उत्कृष्टत प्पण्मासा । य पारयातरहित कालो नास्त्येव ।। समुद्घातद्वारे-सामायिक दोपस्थापनीययो ·द्वारनिरूपणम् (४३) वेदनाकपायमरणवैक्रियतैजसाहारकाप्पट् समुद्- घाताः भवन्ति । परिहारविशुद्धिकस्य वेदनाकपाय- मरणात्मकास्त्रयः । सूक्ष्मसम्परायस्य न कोऽपि । यथारयातस्य तु केवलिसमुद्घात ण्व भवेदिति ।। क्षेत्रद्वारे-सामायिकदोपस्थापनीयपरिहारवि- शुद्धिकसूत्मसम्पराया लोकस्यासव्यात मागे स्युः । यथारयातस्तु असंरयातभागे, असंख्यातभागेपु के- वलिसमुद्घातापेक्षया सर्वलोकव्याप्तश्च स्यादिति ।। स्पर्शनाद्वारे-मामायिकादयो यावत्सु भागेपु लोकस्य स्युस्ते तावन्तो भागान् स्पृशेयुः । समीपत- रवर्तिपार्श्वभागस्पर्शनेन किञ्चिदधिकानपीति ।। भावद्वारे-सामायिकाश्चत्वार क्षायोपामिक- भावे स्युः । यथारयातस्तु औपशमिके क्षायिके च स्यादिति ॥ परिमाणद्वारे-सामायिकाः प्रतिपद्यमानापेक्षय- कस्मिन् काले कदाचिद्भवेयुः कदाचिच न । यदा भवेयुस्तदा जयन्येनैको द्वौ ब्रयो वा, उत्कृष्टतो द्वि- सहस्रात् यावन्नवसहस्रम् । पूर्वप्रतिपन्नापेक्षया जघ- न्यत उत्कृष्टनश्च द्विसहस्रकोटीतो यावन्नवसहस्र कोटि भवेयुः॥ छेदोपस्थापनीयास्तु प्रतिपद्यमानापेक्षया कदा.

·, (४.) तत्त्व यायविमारे पि स्यु कदापि न । यदा स्युलदा जयन्पेनको हो प्रयो गोत्कृष्टनो द्विशतायावनवशतम् । मनिपन्ना पेक्षया तु फचिन्न स्यु. कचिय जघन्यनोत्कृष्टनश द्विशतायायनशतकोटि स्यु ॥ परिवारविशुद्विका अप्येवमेय किन्तु प्रतिपक्षा पेक्षया जघन्यनको द्वौ त्रय, उत्कपण च द्विसर सात् यायनयमरम्म्र स्यु ॥ सूक्ष्मसम्परायश्च कचिन्न स्यु कचिच जघन्ये. नैको हौ त्रय । उत्कृष्टन क्षपकण्या अष्टोत्तर- शत उपशमश्रेण्या चतु पश्चागत्स्यु' । प्रतिपन्ना पेक्षया पचिन्न स्यु फचिच जघन्यनको हो त्रयः। उत्कृष्टनो द्विशतान्नयशत यावत् स्यु यधाग्यातास्तु सूक्ष्ममपरायवत् । प्रनिपन्नापे- क्षया तु जघन्येनोत्कृष्टतश्च द्विकोटीतो याचनकोटि भवेयुरिति ॥ अल्पयत्वद्वारे-पश्नसु मयतेपु मर्वभ्योऽपा सूक्ष्ममम्पराया । तेभ्य परिहारविशुद्धिका मरया तगुणा । तेभ्यो य ग्याना मग्यातगुणा तेभ्यो ऽपि दोपस्थापनीयास्मरयातगुणा , तेभ्योऽपि च सामायिकास्मा यानगुणा योध्या इति । इति पत्रिंशद्वाराणि ॥ इति सवरतत्वम् ।

·निर्जरानिरूपणम् क्रमेण बद्धकर्मपुङ्गलाना नपोविपाकान्यतरेण विध्वंसो निर्जरा विचसोऽयं विपाकोदयेन प्रदेशो- दपेन च द्विधा भवति । विपाकोदयश्च मिथ्यात्वादि- हेतुकर्मपुगलानां जघन्योत्कृष्टस्थितितीव्रमन्दानु- भागानां समावेन करणविशेषेण चोदयावलिकाम- विष्टानां रमोदयपूर्वानुभवनम् । अनुदयमाप्तकर्म- प्रकृतिकर्मदलिक उदयमाप्तसमानकालीनसजातीय- प्रकृती सामग्यानुभवनं प्रदेशानुभवः ।। सेयं मकामाकामभेदाभ्या द्विधा। मम्यग्दृष्टि- देशविरतमर्वपिरताना मामिलापं कर्मक्षयाय कृत- प्रयत्नाना यः कर्मणाविव्यस सा सकामा। मिथ्या- दृष्टीना परिसुग्गाय कृतप्रयत्नाना तपस्यादिना कर्मणा नियमोऽकामा। आत्मप्रदेशेभ्य' कर्मणा निर्जरण न्यनिर्जरा । निर्जरानिमित्तशुभाध्यक- सायो भारनिर्जरा॥ शरीरवृत्तिरमादिधातुफान्यतरसन्तपनं तपः नत्र पातपासि अनशनोनोदरिकावृत्तिमक्षेपरस- त्यागकायक्लेशसलीनतारूपेण पडूविधानि ॥ इत्यर यारजीच वाऽऽहारपरित्यागोऽनशनम् । स्वाहारपरिमाणादरपाहारपरिग्रहणमनोदरिका । नानाविधाभिग्रहधारणेन मिक्षावृत्तं प्रतिरोधन ·(४८) तस्वन्यायविमारे यक सोद्वेगचिन्तनमार्तम् । पष्ठगुणस्थान यावदिदं भवति । हिंसाऽसत्यस्तेयसरक्षणान्यतमानुबन्धि- चिन्तन रौद्रम् । आपञ्चममेतत् । आज्ञापायवि- पाकमस्थानान्यतमविषयक पोलोचन धर्मध्या. नम् । अप्रमत्तत क्षीणमोह यावत् । आजापवि- पयक निर्मल प्रणिधान शुहम् । तच पृथक्त्ववित कैकत्ववितर्कसू मक्रियन्युपरतक्रियभेदेन चतुर्वि- धम् । पूर्वचिदा पूर्वश्रुतानुसारतोऽन्येपा तमन्नरेणार्थ व्यसनयोगान्तरमशान्तिसहितमेरुद्रव्य उत्पादा- दिपायाणामनेकनरनुचिन्नन पृथक्त्ववितर्कम् । इद सविचारम् । पूर्वविदा पूर्वश्रुतानुसारेणान्येपा तङ्गिन्नश्रुतानुसारेणार्थन्यजनसनरान्तिरनितमेरुद्रव्ये एकपर्यायविपयानुचिन्तनमेकत्वरितम् । न्यविचारम्। सूत्मकायरियामतिरद्वसूक्ष्मवारम न मियस्य सूक्ष्मपरिस्पन्दात्मकक्रियावद्ध्यान सूक्ष्म- मियम् । इदमप्रतिपाति, प्रतिपाताभावात् । निरु- द्वसूक्ष्मकायपरिस्पन्दात्मकनि यस्य ध्यान व्युपर तक्रियम् । इदमप्यप्रतिपाति | आधे द्वे एकादश हादशगुणस्थानयोरन्त्ये ट कालिन गव त्रयोद शचतुर्दशगुणस्थानत्रमेण | जनेपणीयस्य ससक्तस्य चान्नादे कायकपायाणाञ्च परित्यजनमुत्सर्ग ॥ इति निनरावचम् ·बन्धनिरूपणम् (४९) आत्मप्रदेशैः शुभाशुभकर्मसम्बन्धोयन्ध सच मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगैर्यथायोग समुत्पद्यते ॥ तत्रायधार्थश्रद्धान मिथ्यात्वम् । तचाऽभिग्नहि- कानाभिग्रहिकाऽऽभिनिवेशिकसाशयिकानाभोगि- कभेदेन पञ्चविधम् ॥ कुदर्शने सद्दर्शनजन्य श्रद्धानमाभिग्रहिकम् । मर्वदर्शनविशेप्यकसमत्वप्रकारकप्रतिपत्तिप्रयोजक अद्वानमनाभिग्रहिकम् । तत्त्ववेत्तृत्वेऽप्यतदर्थेपु न- दर्थताभिग्रह आभिनिवेशिकम् । अहत्तत्त्वधमिक- सत्यत्वसशयजनक मिथ्यात्व साशयिकम् । दार्श- निकोपयोगन्यजीवाना मिथ्यात्वमनाभोगिकम्॥ हिसायचतेभ्य करणयोगश्चाविरमणमविरतिः। नस्याश्च मन पश्चेन्द्रियाणा स्वस्वविषयेभ्य पृथि- व्यप्तेजोवायुसनस्पनिसरूपपविधजीवहिंसातश्चा- प्रतिनिवर्तनरूपत्वात् द्वादशविधत्वम् ।। कपायः पूर्वोदितपञ्चविशतिविधः । वेदत्रयहा- स्यपदात्मकनोफपाय कपायमहगामित्वात्कपाय- पदवाच्य ॥ योगोमनोवाकायच्यापार तत्र सत्यासत्यमि- अव्यवहारविपयकमनोवारन्यापारा अष्टौ, तथौदा- ·तत्वयायविभावरे रिकौदारिकमिश्नवैनियर्वनियमिश्राऽऽहारकाहार- कमिश्रकामणशरीरजन्यव्यापारास्मति पञ्चदश योगा ॥ रक्तद्विष्टात्मसम्बद्वाना कामणस्कन्धाना परि णामविशेषेण स्वस्सयोग्यकार्यव्यवस्थापन प्रकृति वन्ध । प्रविभक्ताना कर्मस्कन्धाना विशिष्टमर्यादया पिनिगलनियमन स्थितिवन्ध । परिपाकमुपयाता ना विशिष्टकर्मस्कन्धाना शुभाशुभविपासानुभवन- योग्यारस्था रसबन्ध । प्रकृत्यादिनयनिरपेक्ष दलि- कसरयामाधान्येन कर्मपुद्गलाना ग्रहण प्रदेशरन्ध'। धार्थते चत्वार एकवि माध्यवसायविशेषण जायन्ते मक्रमोद्वर्तनादिकरणविशेषाश्च ।। करणविशपाश्च बन्धसम्मोद्वर्तनापरर्तनोदीर- जोपशमनानि यत्तिनिकाचनाभदादष्टविधा ॥ तत्र यद्वात्मनो वीर्यपरिणामविशेप करणम् । चार्यश्चात्र योगकपायरूप विवक्षितम् ॥ कर्मणामात्मप्रदेश महान्योन्यानुगमनप्रपोज- कार्यपरिणामो पन्चनकरणम् । अत्र योगात्मकवी येण प्रकृतिमदेगयो पायश्च स्थित्पनुभागयोधन्धो जायते ॥

·करणनिरूपणम् अन्यकर्मरूपतया व्यवस्थितानाप्रकृतिस्थित्यनु- भागमदेशानामन्यकर्मरूपतया व्यवस्थापनहेतुर्वीर्य- चिशेप. मक्रमणम् ॥ कर्मस्थित्यनुभागयोः प्रभृतीकरणप्रयोजकार्य- परिणनिम्द्वर्तना॥ कर्मस्थित्यनुभागयो स्वीकरणप्रयोजकार्यवि- शेपोऽपवर्तना॥ अनुदितकर्मदलिकस्योदयावलिकाप्रवेशनिदान- मात्मीर्यमुदीरणा ।। कर्मणामुदयोदीरणानिधत्तिनिकाचनाकरणायो- ग्यत्वेन व्यवस्थापनाहेतुर्यिपरिणतिरुपशमना। उ- दयश्च यथास्थिति बद्धाना कर्मपुद्गलानामयाधाकाल- क्षयात्ममापवर्ननादिकरणविशेषाद्वोदयसमयमा- सानामनुभयनम् ।। कर्मणामुद्वर्तनापवर्तनान्यकरणायोग्यत्वेन व्यव- स्थापनानुकवीर्यविशेपो निधत्ति ॥ करणसामान्यायोग्यत्वेनावग्यवेगतया व्यव- स्थापनाप्रयोजकार्यविशेपो निकाचना॥ नत्र मल प्रकृनिन्धश्च ज्ञानदर्शनावरणवेदनीय- मोरनीघायुर्नामगोत्रान्तरायभेदेनाष्टविधः । एषाम- ·(५०) तस्वन्याययिभायरे घालर भेदारिशत्युत्तरातात्मका योध्या:विता श्वेते पुण्यपापतत्त्वयो । उदय च मम्यत्तचमोरनी यमिश्रमोहनीयमहिना द्वारिशत्युत्तरशतभेदा भ- यन्ति । सत्तायान्त्वष्टपञ्चाशदुत्तरशतभेदा स्यु । पिताश्चैने सर्वे कर्मग्रन्ये ॥ आत्मनो विशेषयोधारणकारण कर्म ज्ञानावर- णम् । आत्मन मामान्ययोधायरणसाधन कर्म दर्श- नावरणम। सुपदु ग्यानुभवमयोजक कर्म वेदनीयम् । रागद्वेषादिजनक कर्म मोरनीयम् । गतिचतुष्टयस्थि तिमयोजक कर्म आयु । रकगत्यादिनानापर्याय- प्रयोजक कर्म नामकर्म । उच्चनीचजाति यरहारहेतु कम गोत्रम् । आत्मनो धीर्यादिप्रतिबन्नक कर्म अन्तरायकर्म ॥ ज्ञानदर्शनाचरणवदनीयान्नरायाणा त्रिंगत्मा गरोपमकोटीकोटिकाल यारत, मोहनीयस्य मप्तति- मागरोपमकोटीकोरिकार यात्, विंशतिमागरो- पमकोटी कोटिकाल यावन्नामगोन्नयो, आयुपश्च त्रय- स्त्रिंशत्सागरोपमफाल यायत्परास्थितिया । एव मेर वेदनीयस्य द्वादशमुहर्ता, नामगोत्रयोगष्टमु. हर्ता, शेषाणाबालमुहर्तमपरास्थितिरिनि ।। इति वचतवम् ·मोक्षनिरूपणम् कृत्स्नकर्मविमुक्त्याऽऽत्मन. स्वात्मन्यवस्थान मोक्षः। तद्वान् मुक्तः। सोऽनुयोगद्दारैः सिद्धान्त- प्रमिस्सत्पदप्रपणादिभिर्नवमिनिरूपणादुपचा- रेण नवविधः ॥ गत्यादिमार्गणाद्वारेपु मिद्धमत्ताया अनुमाने- नागमेन वा निरूपण मत्पदप्ररूपणा ।। तत्र गतीन्द्रियकाययोगवेदपायज्ञानमयमदर्श- नलेश्यामव्यमम्यक्त्वसण्याहारकरूपाश्चतुर्दश म. लभूना मार्गणा । नरकनियमनुष्यदेवभेदेन चतम्रो गतिमार्गणाः । एकद्वित्रिचतु पश्चेन्द्रियभेदेन पञ्चे- न्द्रियमार्गणाः । पृविन्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रम मेंदन पद कायमार्गणा । मनोवाकायास्तिमो योगमार्गणाः। पुस्त्रीनपुमभेदन तिम्रो वेदमार्गणा । कोधमान- मायालोमरूपाश्चतम्र कपायमार्गणा । मतिश्रुता- वधिमन पर्यपकेवलमत्यज्ञानभुताजानविभद्गज्ञान में- दादष्टौ ज्ञानमार्गणाः । मियादृष्टीना मतिश्रुताव- धयः क्रमेण मत्यनान ताज्ञानविमङ्गज्ञानान्युच्य- न्ने । अव पञ्चविधत्वेऽपि ज्ञानानामन्वेपणाप्रस्तावे आन्यत्रयविपरीनानामपि मत्यज्ञानादीना ज्ञानत्वेन ग्रहणादष्टवियत्व ज्ञानमार्गणाया योभ्यम् । मन पर्यालयोस्तु वपरीत्याभाव एव । अग्रे सयमादि- परप्येवमेव परीत्येन मार्गणा विजया.मामायिक-

·Anema
पद लेण्या-
(५४)
तत्चन्यायविभाकरे
छेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिसूक्ष्ममपराययथारया-
तदेशविरत्यविरतिम्पास्मप्त चारित्रमार्गणा । च
क्षुरचक्षुरधिकेचर भेदन चतम्रो दर्शनमार्गणाः।
कृष्णनीलकापोततेज प शुक्लभेदेन
मार्गणा ॥
अरपफलाय फलिन आमर विनाशकरणाभ्य
वमाय कृष्णलेल्या | याफल्ग्रहणार्य वृक्षच्छेदा
ध्यनमाया।
अरपप्रयोजनाय तदशच्छेदनाभ्यामायो नील
लेग्या । यथा फलाय शाग्वाच्छेदाभ्यवसाय ॥
आपफलार्थ तदशाशच्दनाध्ययमाय कापी-
तश्या । यथा तदर्थ प्रतिगामाटेदाध्ययमाय ।।
अरपफलार्थ अशाशापेक्षया न्यूनाशदनाध्य
वसाय तेजोलेग्या। यथा फल्ग्रहणाय स्तरकटदना
ध्ययमाय ॥
ईपहेशप्रदानेन फलग्रहणाध्यवमाय पद्मले-
इया। यथा वृक्षात्फलमानचियोजनाध्यमाय ||
इतरहेशाकरणन फरग्रहणाध्यवसायहरूले-
इया । यथा भूपनिनफ्लग्रहणाभ्यवसाय ||
मच्या भव्यभेदेन द्विविधा भत्र्यमार्गणा ।
नत्र भव्य सिद्विगमनयोग्य तद्विपरीतोऽभव्य ॥

·मार्गणानिरूपणम् औपशमिक्षायोपशमिकक्षायिकमिश्रसास्वा- दनमिथ्यारूपेण पट् सम्यक्त्वमार्गणा' । सनास- जिभेदेन द्विधा सजिमार्गणा | ममनस्कास्मजिनो मनोहीना अमजिनः।। आहारकानाहारकभेदेन द्विविधाऽऽहारकमा- गणा । आहारकरणशीला आहारकास्तभिन्ना अनाहारकाः ॥ तत्र नरगतिपश्चेन्द्रियजातित्रमझायभव्यसजि- यथारयानक्षायिकानाहारककेवलजान केवलदर्शनेपु मोक्षो न शेपेषु॥ सिद्धजीवसम्यनिरूपण द्रव्यप्रमाणम् । तच मिजीवानामनन्तत्व बोध्यम् ॥ चतुर्दशरज्जप्रमितस्य लोकस्य कियागे सिद्ध- स्थानमिति विचारः क्षेत्रद्वारम् । लोकस्यामस्येय भागे सिद्वशिलोज़ मिस्थान, अमख्येयाकाशप्र. देशपरिमाण मिद्वाना क्षेत्रागाहो ज्ञेय ॥ सिद्धात्मनोऽवगाहनाकाशपरिमाणतस्स्पर्शना- वगाहना कियतीति विचारस्पर्शनाप्रपणा । अव- गाहनातस्तेपामधिका स्पर्शना भवति ॥ सिद्वावस्थान कियत्कालमिति विचारः काल- ·Www तत्त्यन्यायरिमारे द्वारम् । व्यत्यपेक्षया माधनन्त' जातिमाश्रित्या. नाथनन्त स्पात् ।। परित्यक्तस्य पुन परिग्रहणाचान्तरकालविचा- रोऽन्तरमरूपणा । सिद्धाना प्रतिपातामावादन्तर नास्तीनि ध्येयम् ।। समापात्ममरयापेक्षया किपड़ागे सिद्धा इति विचारो मागद्वारम् । अनन्तानन्नससारिजीवापे- या अनन्ता अपि मिदास्तदनन्तभागे मयन्ति । जोपामिनायिकक्षायोपशामिकादपिकपारि पारमिसभेदेन पञ्च भाग । कर्मणामुपशमेनोपश- সি , বম্ব নাযিঃ, গণমাল বাসি क, उदयेनादयिक , मारावस्यनेन च पारिणा- मिको जयपु सिट्टा कामे भारे वर्तन्त इति विचारो भारद्वारम् । नेपा ज्ञानदर्शने क्षायिक, जीवत्व च पारिणामिमिति मारहय म्यात ॥ तिम वेदे मिदा जापा स्तमच हर इति विचारोऽपमहत्वहारम् । नपुमक नोरा श्रीपुर- पयो ममतस्सायेयगुणा पिजया ।। मिट्टा जपि जिनाजिनती गाती गृहिरिङ्गान्य. रिङ्गम्मलिशम्श्रीनिगपुम्पलिट्नएमलिङ्गप्रत्येकयुद्ध- .

·द्वारनिरूपणम् स्वयम्बुढबुद्धयोधितकानेकसिद्धभेदेन विधाः ॥ अनुभूततीर्थकरनामविपाकोदयजन्यसमृद्वयो मुक्ता जिनसिद्धाः। यथा ऋपभादयः। अननुभूतती- र्थकरनामविपाकोदयजन्यसमृद्धयो मुक्ता अजिन. मिद्वा' । यथा पुण्डरीकगणधरादयः ॥ प्रवर्तिते तीथे मुक्तास्तीर्थसिद्धा' । यथा गणधा रिण । अर्वाक् तीर्थस्थापनाया एव मुक्ता अतीर्थ- मिद्धाः यथा मम्देवा ॥ पूर्व भवाऽऽसेवितमर्वविरतिमामय॑जन्य केवल- ज्ञाना ज्ञानप्राप्त्यूचं बहुलायुपोऽभावाद्गृहस्थाव- स्थायामेवान्नर्मुर्ताभ्यन्तरे मुक्ता गृहिलिङ्गमिद्वा । यथा भरतचक्रीत्युच्यते । भवान्तराऽऽमेवितसर- विरतिजन्यकेवलज्ञाना अरपायुप्फास्मन्तस्तापसा- दिलिड्नेनान्तर्मुहर्तान्तरे मुक्ता अन्यलिनमिद्वाः । यथा वल्कलचिरी रत्नत्रयवन्तो रजोहरणादिलिङ्गेन युक्ता मुक्तास्वलिद्गमिदा यथा मा पवः ।। मम्यग्दर्शनादिमहिम्ना स्त्रीशरीरान्मुक्तास्स्त्री- लिङ्गमिद्धा । यथा चन्दनाप्रभृतयः । रत्नत्रयेण पुस- पशरीरान्मुक्ता. पुस्पलिङ्गसिद्धाः । यथा गौतमग- ·(५८) तत्वन्यायविभावर णधरादय । कृत्स्नकर्मक्षयात् नपुसकशरीरान्मुक्ता नपुसकरिगामिद्धा । यथा गाय ।। पकनिमित्तमानदर्शनजन्यवराग्यास्तत्कालम- म्प्राप्तरत्नन्नया मुक्ता' प्रत्येकवुद्धसिदा । यथा करकण्ट्टद्विमग्ननमिराजपिप्रभृतयः । निमित्तदर्शन- मन्तरा बोधमासिपूर्वक कारिनो मुक्तास्पयम्मुद्र- सिद्धा । यथा कपिरादय । उपदेशजन्यप्रतिरोधा अवाप्तरत्नत्रया मुक्ता बुद्धयोधितमिद्वा । प्रधा जम्म्मामिमभृतयः॥ इतरानयाप्तमुक्तिककममयाचाप्तमुक्तिका एक- सिद्धा । यथा श्रीमहावीरस्वामिन । एकस्मिन् समयेऽने कैरसह मुक्ता अनेकसिद्वा । यथा श्रीमप भदेवाया। इति मारतत्वनिषणम् सम्यकश्नद्धा यथाशास्त्र मरिभागा मारा। मशेपण समारयाना स्यामोदाय रिपश्चिताम् ।

·प्रत्यक्षनिरूपणम् मतिश्रुतावधिमनापर्यवकेवलानि ज्ञानानि ॥ एतान्येव प्रमाणानि । यधार्थनिर्णयः प्रमाणम् । तद्विविधं पारमार्थिकप्रत्यक्ष परोक्षश्चेति ॥ तत्रावधिमनःपर्यवकेवलानि पारमार्थिकप्रत्य- क्षाणि । मतिश्रुते परोक्षे॥ परोक्षमपि साव्यवहारिकप्रत्यक्षम्मरणमत्यभि- जातानुमानागमभेदात पविधम् । अव्यवहितात्मद्रव्यमात्रसमुत्पन्न ज्ञान पारमा- र्थिकप्रत्यक्षम् । तद्विविध सफल विफलश्च । कृत्स्नाव- रणक्षयात्केवल ज्ञानं सकलम् । अशेपद्रव्यपर्या- यविषयकसाक्षात्कार. करलम् । इदच घानिकर्म- क्षयाद्भवति । तद्वानेव मर्वजः ।। अवधिमनःपर्यनी तु तत्तदावरणक्षयोपशम- जन्यत्याद्विकलौ॥ इन्द्रियसयमनिरपेक्षो रूपिद्रव्यविषयकस्सा- क्षात्कारोऽवधिः। स द्विविधो भवजन्यो गुणजन्य- श्वति। भवो जन्म, तस्माजन्यो यथा सुरनारकाणाम् , गुणस्सम्यग्दर्शनादि तन्जन्यो यथा नरतिरश्वाम् ।। अनुगाम्यननुगामिहीयमानवर्धमानप्रतिपात्य- प्रतिपातिभेदात् पड्विधो अवधिः। अवधिमत्पु- ·तत्त्वन्यायविमाकरे स्पसहगमनस्रभावो अनुगामी । उत्पत्त्यवच्छे- दकशरीरावच्छेदनैव विपयावभासकोऽननुगामी । स्वोत्पत्तित क्रमेणार परिपयो हीयमानः। स्वो- त्पत्तित प्रमेणाधिकविषयी वर्धमान. । उत्प- त्यनन्तर पतनशील प्रतिपाती। तद्विपरीतोs- प्रतिपानी॥ सयमविशुद्धिहेतुफ मनोरन्यपर्यायमात्रसा- क्षात्कारि ज्ञान मन पर्यन । म ऋजुमतिविपुल- मतिभेदेन द्विविध | आयज्ञानवान् कदाचित्प्रच्य- वते । द्वितीयस्तु न कदापीत्यनयोवैषम्यम् ।। व्याहितात्मद्रव्यजन्य ज्ञान परोक्षम् । इन्द्रियमनोजन्यो विगदानभासस्सान्यवहारि- कप्रत्यक्षम् । अनुमानादिभ्यो विशेषप्रकाशनात् विशदत्वमस्य । तद्विविध गेन्द्रिय मानसश्च । इन्द्रि- यजन्य प्रत्यक्षन्द्रियम् । मनोजन्य प्रत्यक्ष मानमम् ।। नत्रेन्द्रिय द्वन्य भाव भदेन द्विविधम् । निर्वृत्त्यु पकरण भेदेन द्रव्येन्द्रिय द्विवियम् । निवृत्तिराकार , निवृत्तीन्द्रियमपि द्विविध वाद्याभ्यन्तर भेदात् । पाए गोरकादि । आन्तर कदम्पु पाद्याकार. पुद्गरपिशेप । आन्तरन्द्रियनिष्ट स्सस्वार्थग्रहणमा मात्मकशक्तिविशप उपकरणेन्द्रियम् । पुद्गर ·प्रत्यक्षनिरूपणम् (६१) शक्तिरूपत्वादस्य द्रव्यत्वम् । अस्योपहते च नि- वृत्तीन्द्रियसत्त्वेऽपि नाथग्रहः ।। भावेन्द्रियमपि द्विविधम् लब्ध्युपयोगभेदात् । आत्मनिष्ठा इन्द्रियावरणक्षयोपशमरूपार्थग्रहणश- तिलब्धिः अर्थग्रहणनिमित्त आत्मव्यापारपरिणा- मविशेप उपयोगः । अयमेव प्रत्यक्ष प्रति करणम् । समुदितान्येतानि शब्दात्यर्थ गृह्णन्ति, इन्द्रियव्यपदे- शभाजि च ॥ तत्रेन्द्रियाणि चक्षरसनधाणत्यक्श्रोत्ररूपाणि पञ्च ॥ पग्राहकमिन्द्रिय चक्षु अप्राप्य प्रकाशकारि। रूप घेतरक्तपीतनीलकृष्णरूपेण पञ्चविधम् ।। रसग्राहकमिन्द्रिय रसनम् । प्राप्यकारि। रस- चाम्लमखुरतिक्तरुपायरुटुभेदेन पञ्चविध ॥ गन्धज्ञानासाधारणकारणमिन्द्रिय घाणम् । प्रा- प्यकारि । गन्धोऽपि सुरभिदुरभिभेदेन द्विविधः॥ स्पर्शग्राहकमिन्द्रिय त्यामाप्यप्रकाशकारिणी। शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुकर्कशगुम्लयरूपेणाष्टविधः स्पर्श ॥ शब्दग्राहकमिन्द्रियं श्रोत्रम् । प्राप्यकारि । म- चित्ताचित्तमिश्रभेदात् त्रिविधश्शन्दः ।।

·- . तत्य वायविमारे भतिश्रुतविषयीभूतार्थज्ञानसाधननिन्द्रिय म. म.। अप्राप्यमकाशकारि। इदमपि द्रव्यभावभेदेन द्विविधम् । मनस्त्वेन परिणतमोपात्मप्रदेशव्यापि पौगरिक द्रव्यमनः। तदावरणक्षयोपशमजन्योऽर्थ ग्रहणोन्मुख आत्मव्यापारविशेषो भावमन । साव्यवहारिसञ्चावग्रहेतापायधारणाभेदेन चतु विधम् । विपपेन्द्रियमनोभिसम्बन्धजन्यदर्शनजनि तसत्तावान्तरमामान्यचद्वस्तुविषयक ज्ञानमवग्रह। यथाय मनुष्य इत्यादि । सत्तामात्रावगाह ज्ञान दर्शनमारोचनम् । यद किञ्चिदिति । योग्यतेचान विपयेण चक्षर्मनसो सम्बन्ध.। मा धानतिदूरासन्न व्यरितदेशाथवस्थानरूपा । इतरेन्द्रियेषु सश्लेप ॥ अवगृहीतधर्मिण्यवगृहीतसामान्यावान्तरवि शेषस्य पालोचनमर्माहा । इयचावगृहीतसामान्य धर्मान्तरधर्मविषयसशयाजायते । यथाऽय मनु- प्या पौरस्त्यो वा पाश्चात्यो वेति सशयात् लक्षण विशेषेण पौरस्त्य ण्याय भवितन्य इति । ईशाविषयविशेषधर्मपत्तानियोऽपाय' यधाs- पाश्चात्य एवेति॥ अयमेव प्रत्यक्षरमाणमुच्यते नत्रनहो सयोरनिर्णयम्पन्चात् ।। स्मरणोत्परयनुकूलोऽधायो धारणा । इयश्च स; - ·AMANA प्रत्यक्षनिरूपणम् (६३) ख्येयासंख्येयकालवर्तिनी जानरूपा सस्कारशब्दवा- च्या च । अवग्रहादयस्त्वान्तमौर्तिका ॥ केचित्त आत्मशक्तिविशेष पच संस्कारशब्दवाच्योऽव्यवहि- तिहेतुश्च नधारणा, क्षायोपशमिकोपयोगाना युगप- डावविरोधात् । परम्परया तस्यास्तद्वेतुन्चे न कि- चिपणमिति प्राहुः ॥ एपाञ्च द्रव्यार्थिफनयापेक्षयक्य, पर्यायार्थिन यापेक्षया च मिन्नत्वम् ।। तथाचाय क्रम इन्द्रियार्थयोर्योग्यताये सम्म- न्रे मति मन्मात्रज्ञान दर्शनारय प्ररमत समुन्मी- लति, इद किञ्चिदिति । तत केनचिजात्यादिनावग्र. होऽय मनुष्य इति। ततोऽनि पारितरूपेण मायोऽय पौरस्त्यो वा पाश्चात्यो वेति । ततो नियताकारेण मभावनात्मिकहाध्य पाश्चात्य एव भवितव्य इति । अनन्तरमीहिताकारेण निर्णयात्मकोऽपायोऽय पा- श्चात्य एवेति । ततः कालान्तरस्मृतिहेतुत्वेन धार- णोदेतीति॥ इन्द्रियमनोन्यतरजन्योऽमिलापनिरपेक्षस्फुटा- चभासो मतिज्ञानम् । इदश्च प्रत्येकेन्द्रियैर्मनसा चावग्रहादिक्रमेण जायमानत्वाचतुर्विशतिविधम् । रसनादीन्द्रियश्चतुभिरेव चतुर्विधा व्यजनावग्रहा -

·(६४)
तत्ययायविनापरे
भवन्ति । न चक्षुमनोभ्या, विपयेन्द्रियसक्षेपामा.
चात्। स्पर्शनादीन्द्रियाणामुपकरणात्मकाना स्पर्मा
दयाकारेण परिणतपुद्गलाना च य परस्पर सोपस्सा
व्यजनेत्युच्यते । सोऽय चतुविधो व्यनारग्रह
इति मिलित्वाष्टविंशतिनिध मतिज्ञानम् । शुनज्ञाने
तु नारग्रहादयो भवन्ति ।
मनिज्ञानापेक्षो
राध्यवाचकभावपुरस्कारण
शब्दसस्पृष्टार्धग्रहणविशेष. श्रुतज्ञानम् । तदनुकलो.
पयोगोऽपि श्रुतम् । तद्याक्षरानक्षरसध्यमज्ञि सम्य
मि यात्वमायनादिसपर्यवसितापर्यरसितगमिका
गमिकागमविष्टानगमपिष्टतभेदेन चतुर्दशविधम् ।।
सज्ञान्यजनयन्यत्तमवत् तमक्षरशृतम् ।
यथा क्रमेण लिपिविशेष , भाग्यमाणाकारादि, स्व.
टमनो निमित्तक श्रुतोपयोग । भायश्रुनहेतुरु-
छामिनादिरनक्षरभुतम् । समनस्कम्य श्रन सजि-
श्रुतम् । तद्विपरीतमसजिश्रुतम् । मम्यग्दृष्टीना श्रुत
सम्पर श्रुतम् । मिथ्यादृष्टीना श्रुत मिथ्यात्वश्रुतम् ।
आदिमच्युन सादिश्रुतम् । इद पर्यायाधिकनयापे
क्षया आदिशुन्य श्रुतमनादिश्रुतम् । हृदन्तु इच्या-
चिकनयापेक्षया । अन्नवच्छन मपर्यवसिनश्रुतम् ।
अनन्तयच्छुतमपर्यवसिनम् । इमेऽपि तथैव । प्रायः

·प्रत्यभिशानिरूपणम् सहापाठात्मकं श्रुत गमिकश्रुतम् । तद्विपरीतम- गमिकम् । द्वादगागगतं श्रुतमद्गमविष्टम् । यथाऽs- चारागादि । तद्भिन्न स्थविरकृत श्रुतमनगश्रुतम् । यथाऽवश्यकादि। मतिश्रुतयोर्नहुवक्तव्यत्वेऽपि विस्तरभिया नो- च्यते ॥ इति मान्यवहारिकप्रत्यक्षम् । अनुभवमात्रजन्य ज्ञान स्मृति । यथा स घट इत्यादि । अत्र प्रायेण तत्तोल्लिरयते। अनुभवोऽत्र प्रमाणरूपः । आत्मशक्तिरूपसस्कारो द्वारम् । प्र. योध सहकारी । पूर्वानुभूतविषयिणीयम् । अर्था- पिसनादकत्वाचाम्या प्रामाण्यम् ।। इति स्मृतिनिरूपणम् अनुभवस्मरणोभयमात्रजन्य ज्ञान प्रत्यभिज्ञा- नम् । इद तत्तेदन्तोल्लेग्वनयोग्यमेकत्वमादृश्यवलक्ष पयप्रतियोगित्वादिविषयक सङ्कलनज्ञानापरपर्याय- मतीनवर्तमानोभयकालावच्छिन्नवस्तुविषयकश्च । त- त्रैकत्वविषयक, म ण्याय देवदत्त इत्यादि ज्ञानम् । साट्यविषयक, गोसदृशो गवय इत्यादि । अयो- पमानस्यान्तर्भाव । चलक्षण्यविपयक. गोविसहयो ·AM नत्यन्यायविमारे महिप इत्यादि । प्रतियोगित्यविषयकञ्च, इद तस्मा घर समीपमरप महद्वेत्यागुदाहरणानि योध्यानि ॥ इति मयभिशानिरूपणम् उपलम्भानुपरम्भादिजन्य व्याप्स्यादिविपयक जान तर्क' । यथा यही सत्पेव धूमो भवति वहा वमति धूमो न मनत्यति ज्ञान व्याप्तिनिपयकम् । यथा रा घटजातीयश्गन्दो घटजातीयस्य पाचको घटजातीयोऽया घटजातीयगब्दवाच्य इति ज्ञान याच्यवाचरुभावसम्बन्धविषयसम्। व्यासिविषयक- ज्ञानश्च व्याप्तिजानकाले सदुपरम्भानुपलम्भाभ्या साक्षादेव जायते । कचित्तु पूर्व असकृदुपलम्भा- नुपरम्भाभ्यामेच कालान्तरे साधनग्रहणभाग्दृष्टसा ध्यमाधनस्मरणप्रत्यभिजापरम्परया जायते । उप- लम्भश्च माध्यमत्व व हेतृपरम्भ इति । अनुपल- म्भश्च माध्याभावे हेतोरनुपरम्भ इति। साध्यमाघ नग्रहणात्मसाविमो प्रमाणमात्रेणाभिप्रेती ।। पाच्यवाचकभारसम्बन्धज्ञानन्तु कचिदावापो- द्वापाभ्या समुदेति । यथा प्रयोजकद्धपयुक्तगामा- नयेतिगास्यश्रवणसमनन्तरगचानयनमत्तिमत्प्रयो ज्यदृढचेष्टाने नयानयमित्यनुमान.

·wa-nine 1 अनुमाननिरूपणम् दर्थविशेष्यकनद्वाक्यघठिनतत्तत्पदचापयत्वसशय- धन. कालान्तरीयप्रयोजकवृद्धप्रयुक्तगा नयाश्वमा- नयेतिगोशब्दानयनशब्दविषयकावापोद्वापचद्वाक्य- अषणजन्यप्रयोज्यमवृत्तितो गोजातीयोऽया गो- शब्दस्य वाच्यो गोजातीयश्च शब्दो गोजातीयस्य वाचक इत्येव रूपत्त ममुल्लसति । कचिचामपुरुष- प्रयुक्तंन परार्थतर्फम्पेणेशोऽर्थ ईदृशशब्दवाच्य ईशशब्दश्वेशार्थस्य वाचक इति वाक्येन बाच्य- वाचकभावप्रतिपत्ति । न चानुभव' स्मृति. प्रत्य- भिज्ञानच कारणम् ॥ इति तर्कनिरूपणम् हेतुजानव्याप्तिस्मरणकारणकसाभ्यविज्ञानमनु- मानम् । यया पर्वतो वद्विमानिति विज्ञानम् ।। निश्वितव्याप्तिमान् हेतु । यथा वही माध्ये धूम । व्याप्तिमत्वमेव हेतो रूप न तु पक्षमयसप- क्षमत्त्वविपक्षासत्तात्मक त्रिरूप, अबाधितत्वास- त्प्रतिपक्षाभ्या पञ्च रूप वा। असाधारणत्वामापात्।। देतो माझ्या भाववदवृत्तित्तव्याप्तिः । इयमेवा- न्यथानुपपत्तिमतिरन्धारिनाभारशन्दैमच्यते । यहिं विनाधूमस्थानुपपत्तेर्वहिसत्य वधृमोपपत्तेश्च यहि- निरूपितान्यथानुपपत्यादिशब्दवाच्या व्याप्तिम ·। (६८) तत्त्वन्यायविभाफरे वर्तते। अतोऽमोन्याप्यो निम्पकश्च वहिापक। तथा च व्याप्यसत्वेऽपय व्यापकसच, व्यापक- सत्त्य एव च व्याप्येन भवितव्यमिति व्याप्यव्याप- कभावनियम सिद्ध्यति । सोऽय व्याप्त्यपरपयायो नियमो द्विविध । महभापनियम' प्रमभावनियमश्चेति ।। तन्न सहभावनियम एकसामग्रीप्रसूतयो रूप- रसयोाप्यध्यापकयोश्च शिंशपात्वपक्षत्वयोर्भ- चति ॥ प्रमभावनियमस्तु कृत्तिकोदयरोहिण्युदययो पूर्वोत्तर भाविनो, कार्यकारणयोश्च धूमवयोर्भ- वति ॥ प्रमाणायाधितमनिर्णीत सिपा पपिपित मा. ध्यम् । यथा वह्निमन्पर्वत । अस्यैव च पक्ष इति नामान्तरम् । माध्यविशिष्टत्वेन धर्मिण एव सिपा धपिपितत्वात् । इद चानुमानजन्यप्रतिपत्तिकाला पेक्षया । व्याप्तिग्रगणवेलाया तु यहयादिधर्म एव साध्य ॥ पर्मिणश्च प्रसिद्धि प्रमाणाहिकरपादुभयतो या ज्ञेया। यथाऽस्ति सर्पज्ञ इलत्र धर्मिण सर्वज. म्य विकल्पात् सिद्धि पर्वतो चह्निमानित्यत्र पर्व- ·. अनुमाननिरूपणम् (६९) तस्य प्रत्यक्षप्रमाणात्, शब्द. परिणामीत्यादौ कालन- यवर्तिशब्दधर्मिण उभयात् ॥ हेतुर्द्विवियो विधिस्वरूपः प्रतिपेधस्वरूपश्चति । तथा विधिस्वरूपो हेतुर्द्विधा विधिसाधको निषेधसा- धकश्चेति । एप प्रतिपेधस्वम्पो हेतुरपि ॥ तत्र विधिसाधको विधिरूपो हेतुाप्यकार्य- कारणपूर्वोत्तरमहवरभेदात् पोढा। विधिस्तु मद. सदात्मके पदायें मदश , असदंशश्च प्रतिषेधः । प्र- तिपेधश्चतुर्धा प्रागभावप्रध्यसाभायान्योन्या भावा- त्यन्ताभावभेदात् । यन्निवृत्ताव कार्याविर्भाव स भागभाव । यथा घट प्रति मृत्पिण्ड । यदुत्पत्तिनि यन्धन कार्यविघटन स प्रध्वसाभावः। यथा घट प्रति कपालकदम्बकम् । स्वरूपान्तरात् स्वरूपव्यवच्छेदोs- न्योन्याभाव' । यथा पटस्वभावाद्धटस्वभावस्य । कालत्रयेऽपि तादात्म्यपरिणतिनिवृत्तिरत्यन्ताभावः। यथा जीवाजीवयो । मोऽय प्रतिषेधः कथञ्चिदधि- करणाद्भिन्नाभिन्न। विध्यात्मको हेतु माध्याविरुद्धप्रतिपेध्यविरुद्ध- भेदेन द्विधा । एव निपे पात्मकोपि । तत्र शब्द. परिणामी प्रयत्नानन्तरीयकत्वा- दिति व्याप्यो विधिहेतुः । पर्वतो वह्निमान् धृमा- -- ·(७०) तत्य यायविभाकरे दिति कार्यात्मक भविष्यति घृष्टिविलक्षणमेघोपल- म्भादिति कारणात्मक । उदेप्यति शकट कृत्तिको दयादिति प्रर्वचर । उदिता चित्रा स्वात्युदयादित्यु. त्तरचर । रूपवान् रमादिति महचर इतीमानिन्य. विविधितोरदाहरणानि ।। निद्वविधिहेतु. प्रतिपेधमाधको प्रतिपध्यस्व- भारविरुद्ध प्रनिषेध्यस्य माक्षाव्याप्यादिभेदेन च सप्तमकार ॥ नास्त्येव सयकान्तोऽनेकान्तोपलम्भादिति प्र. निपेयस्य य स्यभार मर्यकान्तयतेन साक्षादि ग्दो विधिहेतु । नास्य नवनचनिश्चयस्नत्सायादि ति प्रतिपेध्यस्य नवतत्वनिश्चयस्य विरुद्वेनानिश्चयेन व्याप्य । नास्त्यत्र शीत धृमादिति प्रतिषेध्यशीत- निम्दयहि कार्यरूप । न वदत्ते सुग्यमस्ति हृदय- शल्यादिति प्रतिषेध्यसुरविन्द्वदु ग्यकारणरूप । मुहर्तान्ते नोदेग्यति शकट रेवत्युदयादिति प्रतिषे- ध्यशकटोदयविन्द्वाश्चिन्युदयपूर्वचर । मुहात्मा- डनोटगाडणि पुग्योदयादिति प्रतिषेध्यभरण्युदय चिरद्वपुनर्वसूदयोत्तरचर । नास्त्यस्य मिख्याज्ञान मम्यग्दर्शनादिति प्रतिपेभ्यमि यालानविन्द्वमभ्य- ज्ञानसहचर इति॥

·अनुमाननिरूपणम् (७१) अविरुदनिषेधात्मको हेतुः प्रतिपेवसा पने स्वभावव्यापककार्यकारणपूर्वचरोत्तरचरसहचरभेदेन सप्तधा॥ भृतलेन कुम्भो नास्ति दृश्यत्वे सति तत्स्व- भावानुपलम्भादितित्यविरुद्धस्वभावानुपलब्धिम्पो निषेधात्मको हेतु । अत्र शिंगपा नास्ति वृक्षाभा- वादित्यविन्द्वव्यापफानुलब्धि नात्यत्र सामर्थ्य वहीजमकरानरलोकनादित्यविन्द्वकार्यानुपलब्धि । नास्त्यत्र बमो वहयभावादित्यविरुद्वकारणानुपल- धि । न भविष्यति मुहर्तान्ते शकट कृत्तिकोदया. नुपलब्धेरित्यविरुद्धपूर्वचरानुपलब्धि. । नोदगाइ- रणि मुहर्तात्मार कृत्तिकोदयानुपलम्भादित्यविर द्धोत्तरचरानुपलब्धि' । नास्त्यस्य सम्यग्ज्ञान मम्य- ग्दर्शनानुपलम्भारित्पविरुद्वसहचरानुपलब्धिः ।। विरुद्वनिषेधात्मको हेतुर्विधिप्रतीतो कार्यकारण स्वभावव्यापकसहचरभेदेन पञ्चधा ।। अत्र गरीरिणि रोगातिठायो वर्तते नीरोगव्या- पारानुपलब्धेरिति माध्यविरुद्वारोग्यकार्यव्यापारा- नुपलब्धिरूपो निषेधहेतु: । अस्त्यस्मिन् जीवे कष्ट मिष्ठसयोगाभावादिति साध्यविन्दसुग्वकारणानुप- लब्धिः। सर्व वस्त्वनेकान्तात्मकर्मकान्तस्वभावानु।

·(७२) तत्त्व याययिमाकरे पलम्भादिति माध्यविरुद्धस्वभावानुपलब्धि । अ. स्त्यत्र छाया औपण्यानुपलब्धेरिति साध्यविस्ता. पन्यापकानुपलब्धि' । अस्त्यस्य मिथ्याज्ञान मम्य- ग्दर्शनानुपलबेरिति साध्यविन्द्धसम्यग्ज्ञानसहच- रानुपलब्धि ॥ अनुमान द्विविध पार्थ परार्थश्च । वचननिरपेक्ष विशिष्टमापनात्माध्यविज्ञान स्वार्थम् । यचाहि वहिधूमयोर्गृहीतारिनाभाय पुग्प कदाचिद्भधरा दिसमीपमेत्य तन्नाविच्छिन्नधूमलेखा पदयन् यो यो धूमवान् स स पह्निमानिति स्मृतन्यामिक पर्वतो चह्निमानिति प्रत्येति । इदमेव स्वार्थमुच्यते ॥ उचनमापेक्ष विशिष्टमाधनात् माध्यविज्ञान परार्थम् । उपचाराद्वचनमपि परार्थम् । वचनश्च प्रति ज्ञाहेत्वात्मकम् । मन्दमतिमाश्रित्य तूदाहरणोप- नयनिगमनान्यपि ।। अनुमेयधर्मविशिष्टधर्मियोधकशब्दप्रयोग प्र- तिज्ञा । पधा पर्वतो चह्निमानिति वचनम् ॥ उपपत्यनुपपत्तिभ्या हेतुपयोगो हेतुवचनम् । यथा तथैव धूमोपपत्ते धूमस्यान्यधानुपपत्तेरिति च। एकत्रोभयो प्रयोगो नावश्यक । अन्यतरेणैव साध्यमिद्धे ॥

·असद्धेतुनिरूपणम् (७३) दृष्टान्तयोधकशब्दप्रयोग उदाहरणम् । साधर्म्य- तो वैधय॑तो वा व्याप्तिस्मरणस्थान दृष्टान्तः । यथा महानमादिदादिश्च ॥ दृष्टान्तप्रदर्शितसाधनस्य साध्य धर्मिण्युपसहा- रवचनमुपनयः। यथा तथा चायमिति ॥ साध्यधर्मस्य धर्मिण्युपसहारवचन निगमनम् । यथा तस्मात्तथेति ॥ इति मद्धतुनिरूपणम् अमिहविरुद्धानकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः । हेतुस्वरूपाप्रतीतिप्रयुक्तामतीतव्याप्तिको हेतुरसिद्धः। म द्विविधः वादिप्रतिवाद्युभयामिद्धोऽन्यतरा सिद्धश्चेति । तत्राद्यो यथा शब्दोऽनित्यश्चाक्षुपत्वा- दिति । अत्र शब्दस्य चाक्षुपत्व नोभयस्य सिद्धम् । द्वितीये प्रतिपाद्यसिद्धो यथा वृक्षा अचेतना मरणरहितत्वादिति । हेतुरय वृक्षे जैनस्य प्रतिवा- दिनोऽसिद्ध । प्राणवियोगरूपमरणस्य स्वीकारात् ॥ वाद्यमिद्धो यथा शब्दः परिणामी उत्पत्तिमत्त्वा- दिति । अत्र शब्दस्योत्पत्तिमत्व वादिन साख्य- स्यासिद्धम् ॥ साध्यधर्मविपरीतन्याप्तिको हेतुर्विरद्धः । यथा ·(७४) तत्वन्यायविमारे शब्दो नित्य कार्यत्यादिति। अत्र कार्यत्वमनित्यत्व व्याप्यम् ।। सदिग्धव्याप्तिको हेतुरनैकान्तिक । स द्विविधा सदिग्धविपक्षवृत्तिको निणीनविपक्षवृत्तिकश्चेति ।। आयो या विवादापन्न पुग्पो न मर्वज्ञो वक्त- त्यादिति । अत्र विपक्षे सर्वजे वकृत्व सदिग्धम् ।। द्वितीयो यग पर्वतो वहिमान् प्रमेयत्वादिनि । अन विपक्षे इदादी प्रमेयत्व निर्णीतम् ।। पक्षाभासन्निविध । प्रतीतसाध्यधर्मविशे- पणको निराकृतसाभ्यधर्मविशेषणकोऽनभीप्मित साध्यधर्मविशेषणकश्चेति ॥ आयो या महानस वहिमदिति पक्षीकृते महानसे वह प्रमिद्धत्वादय दोप । इदमेर मिद्ध साधनमपि ॥ द्वितीयो यथा पहिरनुपण इति प्रत्यक्षण निरा कृतमाध्यधर्मविशेषणक । अपरिणामी शब्द इति पक्ष परिणामी शब्द इत्यनुमानेन तथा । धर्मोऽन्ते न सुखप्रद इति धर्मोऽन्त सुग्वप्रद इत्यागमेन तथा । चंत्र ताण इति पक्ष नियमानाक्षिद्वयस्य चैत्रस्प सम्यक् स्मरत स्मरणेन तथा । सदृशे वस्तुनि ·पक्षा, आभासनिरूपणम् तदेवेदमिति पक्ष. तेन तुत्यमिदमिति प्रत्यभि- ज्ञया तथा । यो यो मित्रातनय स स उयाम इति यो या शाकान्याहारपरिणामप्रर्यकमित्रातनय- स्स च्याम इति तण नथा । नरशिर.कपाल शुचीति लोकेन तथा । नास्ति प्रत्यक्षातिरिक्तं प्रमाणमिति पक्षीकुर्वतश्चार्याकस्य पक्षाध्य स्वरचनेन तथा ॥ तृतीयो यथा शब्दस्यानित्यत्वमिच्छतशब्दो नित्य इति पक्षस्तस्यानभीप्मिनमाध्यधर्मविशेष- णक इति ॥ पक्षा मासादिसमुद्भूत ज्ञानमनुमानाभासम् ।। अमत्या व्याप्ती तर्कप्रत्ययस्तर्कामासः । यथा यो यो मित्रातनय म म श्याम इति ।। तुल्ये वस्तुन्यैश्यम्य, एकस्मिश्च तुल्यतायाः प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यभिज्ञाभास । यथा तदेवापध- मिति, एकस्मिश्च घटे तेन सदृशमिति ज्ञानम् ॥ जननुभृते तदिति बुद्धिः स्मरणाभास । ययाऽननुभूतगुरुरूपस्य पुरुषस्य तच्छुल रूप- मिति चुदि ॥ मेवादी गन्धर्वनगरादिज्ञान दुम्पादौ सुग्वा- दिप्रत्यक्षञ्चेन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तकसांव्यवहारिक- प्रत्यक्षाभास.॥ - ·(७६) तत्त्यन्यायविभावरे शिवराजरसरयातद्वीपसमुद्रपु सप्तद्वीपसमु. द्रज्ञानमवध्याभास ॥ मन पर्यवकेवलयोस्तु नाभासत्व सयमविशुद्धि- जन्यत्वात् कृत्स्नावरणक्षयसमुद्भूतत्वाच ।। आगमाभासस्त्यग्रे वध्यते । दृष्टान्तवझाममानो दृष्टान्नाभास {स द्विविधः माधर्म्यदृष्टान्ताभासो वैधHदृष्टान्ताभासश्चेति । साधष्टान्तो नवविधः साध्यसाधनोभयविकल सदिग्धसाध्यसाधनोभयानन्ययाप्रदर्शितान्यविप रीतान्वयभेदात्॥ नित्यशब्दोऽमृर्तत्वादित्यत्र दु पस्य दृष्टान्न त्वे नस्यानित्यत्वेन साध्यधर्मविफलता, परमाणो दृष्टान्तले मूर्तत्वेन तस्य साधनविकलता, घटस्य- दृष्टान्तत्वे तूभयविकलता ॥ अय चैत्रो रागी वक्तृत्वाद्देवदत्तवदित्या देव दत्तं रागित्वस्य सदिग्धतया सदिग्धसाध्यधर्मा। अययका रागित्वान्मैत्रादिति सदिग्धमाधनधर्मा। अय न सर्वज्ञो रागित्वात् मुनिवदिति दृष्टान्ते अ. सर्वजत्वरागित्वयो सदिग्धत्वात्मदिग्धोभयधर्मा। चैनोऽय रागी वतृत्वान्मधयदिति दृष्टान्ते ·V v भामामतिरूपणम् (७७) साध्यहेत्वो मत्त्वेऽपि यो यो वक्ता स स रागादि- मानिति व्याप्स्यसिद्ध्या अनन्वयः ।। अनित्यः शब्दः कार्यत्वात् घटवदित्यत्र अन्वय- सहचारसत्त्वेऽप्यप्रदर्शनादप्रदर्शितान्वय' । तत्रैव यदनित्य तत्कृतकं यथा पट इत्युक्तो विपरीता- न्वयः।। वैधय॑ष्टान्नाभामोऽपि नवविध । असिद्ध- माध्यमाधनोभयव्यतिरेकसदिग्धसाध्यमाधनोभ- यव्यतिरेकाव्यतिरेकामदर्शितव्यतिरेकविपरीतव्य- तिरेकभेदात् ॥ अनुमान भ्रम. प्रमाणत्वात् यो भ्रमो न भवति स न भवति प्रमाण यथा स्वमज्ञानमिति दृष्टान्तः स्वमजाने भ्रमत्वनिवृत्त्यसिद्ध्या असिद्धसाध्यव्यति- रेकः । निर्विकल्पक प्रत्यक्ष प्रमाणत्वात् यन्न प्रत्यक्षं न तत् प्रमाण यथानुमानमित्यत्रानुमानेऽप्रमाणत्वा- सिद्ध्याऽमिद्धसाधनव्यतिरेकः । पटो नित्यानित्यः मत्वात् यो न नित्यानित्यः न स मन् यथा पट इनि दृष्टान्तोऽमिदसाध्यसाधनोभयन्यतिरेकः ।। कपिलोऽसज' अक्षणिकैकान्तवादित्वात् यन्नै- व तन्नर यथा युद्ध इति दृष्टान्तः मर्यजत्वस्य वुद्धे संदिग्धतया सदिग्घसाध्यन्यतिरेक । चत्रोऽनाच- ·(७८) तत्व यायधिभाकरे वचन गगित्वात् यन्नव तन्नैव यथा तथागत इति दृष्टालस्तथागत अरागित्वस्य संशयात्मदिग्धसा. धनव्यतिरेक' । बुधोऽय न मर्यज रागित्वादित्यत्र य सर्वज्ञ मो न रागी यथा बुद्ध दति दृष्टान्ते उभयस्य सशयात् सदिग्धसाध्यसाधनोमयव्य- तिरेक ॥ चत्रोऽयमरागी वक्तृत्वान्यन्नव तन्नर या पापा- शफलमिति दृष्टान्ते साध्यमाधनोभयव्यतिरेकस्य सत्रेऽपि न्याप्त्या व्यतिरेकासिद्धरव्यतिरेक ॥ अनित्यशब्द कृतकत्वाद्गगनवदिति दृष्टान्तो व्यतिरेकस्यामदर्शनादप्रदशितव्यतिरेक ॥ तत्रैव यदनक तन्नित्य या गगनमित्युक्त विपरीनव्यतिरेक ॥ पर्वतो वह्निमान धमात् यो मवान्स वहिमान् यथा महानस वहिमाश्च पर्वतो धूमयानित्युपसहरणे उपनयामास । तत्रैव तस्माद्धमान पर्वतो वह्निमा न्महानसमिति निगमने निगमनाभास इति दिक् ।। इत्याभासनिरूपण समाप्तञ्चानुमानम् ।। यथार्थप्रकृवचनसम्भूतमर्थविज्ञानमागम । अर्थविज्ञानहेतुत्वादाप्तशब्दोऽप्यागम उपचारात् ।

·१७९ ) " आगमनिरूपणम् यथा गोष्ठे गौरस्ति, धर्मसाध्यः परलोकोऽस्ती- त्यादयः॥ प्रक्षीणदोपो यथास्थितार्थपरिज्ञाता यथास्थिता- र्थप्रस्यापको यथार्थवक्ता । अय द्विविधो लौकिक: पित्रादिः, लोकोत्तरस्तीर्थकरादिः॥ शब्दश्च सङ्केतसापेक्षः स्वाभाविकार्थबोधजन- कशक्तिमाश्च ॥ वक्तृगुणदोपाभ्याश्चास्य यायाया॑याथायें ॥ सोऽय शब्दो वर्णपदवास्यरूपेण त्रिविधः ।। भापावर्गणात्मरुपरमाण्वारब्धो मूत्तिमानका- रादिवर्णः । घटादिसमुदायघटकवर्णानामपि प्रत्येक- मर्थवचमेव । तद्वयत्यये अर्थान्तरगमनात् ॥ स्वार्थप्रत्यायने शक्तिमान् पदान्तरघरितवर्णा- पेक्षणरहितः परस्परसहकारिवर्णसघातः पदम् ॥ सार्धप्रत्यायने शक्तिमान् वास्यान्तरघटितप- दापेक्षारहित' परस्परसहकारिपदसम्हो वास्यम् ॥ अनेकान्तात्मके पदार्थे विधिनिषेधाभ्या प्रयत- मानोऽप शब्द, सप्तभहीं यदानुगच्छति तदैवास्य पूर्णाधप्रकाशकत्वात् भामाण्यम् । घटोऽसतीत्यादि- ·Naram (८०) तत्यन्यायविभावर लौकिकवास्यानामर्थप्रापकत्वमात्रेण लोकापेक्षया प्रामाण्येऽपि न वास्तविक प्रामाण्य, पूर्णार्याप्रकाश- कत्वात् , सप्तभट्टीसमनुगमाभावाच । तत्र प्रश्नानुगुणमेकघमिविशेष्यकाविरद्वविधि- निषेधात्मकधर्मप्रकारकयो वजनकसप्तवाश्यपर्याप्तस- मुदायत्व सप्तमगीत्वम् ।। वाक्यानि च स्यादस्त्येव घर., स्यानास्त्येच घटा, स्यादस्ति नास्ति च घट., स्यादवक्तव्य एव, स्यादस्ति चापक्तव्यश्च, स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्चेति ॥ मप्तविधप्रष्टप्रश्नवशात्मप्तवाक्यप्रवृत्ति प्रश्ना. ना सप्तविधत्व तजिज्ञासायास्सप्तधात्वात् , सप्तधात्य जिज्ञासाया सप्तधा सशयोदयात्, मशयाना सप्त- धाव तु तद्विषयधर्माणा मप्तधात्याद्विज्ञेयम् ।। ते च धर्मा' कथश्चित्मत्व, कथञ्चिदसत्व प्रमा- प्तिाभय, कश्चिदवक्तव्यत्व, करश्चित्मत्वविशि- प्टावक्तन्यत्व, कथञ्चिदसत्त्वविशिष्टारक्तव्यत्व, ऋ. मापितोभयविशिष्टावक्तव्यत्वञ्च ।। तत्र प्रथमे मते सत्यस्य प्रधानतया भान, द्वि- तीयेऽसत्त्वस्य प्राधान्येन, तृतीय क्रमाप्तिसत्वा- ·सप्तमीनिरूपणम् (८१) सत्त्वयोश्चतुर्थऽवक्तव्यत्वस्य पञ्चमे सत्त्वविशिष्टाव- क्तव्यत्वस्य पष्ठेऽसत्त्वविशिष्टावक्तव्यत्वस्य सप्तमे तु प्रमार्पितमत्त्वासत्त्वविशिष्टावक्तव्यत्वस्य । अम- स्वादीना तु गुणभावेन प्रतीतिः ॥ कमार्पितसत्त्वामवरूपो धर्मः कथन्निन्मत्त्वाद्य- पेक्षया भिन्न', प्रत्येकघकारादिवर्णापेक्षया पटपद- वत् । अवक्तव्यत्वञ्च महार्पितास्तित्वनास्तित्वयो- स्सर्वथा वक्तमशक्यत्वम् ॥ त्य सप्तमगी सफलादेशविफलादेशाभ्या द्विधा। तत्र एकधर्मविषयकयोधजनक सत् योगपयन अभेदवृत्त्याऽभेदोपचारेण वा तदर्माभिन्नानेऊयाव- धर्मात्मकपदार्ययो पजनकवाक्य सकलादेश || क्रमेण भेदप्राधान्येन भेदोपचारेण या एक पर्मा- त्मकपदार्थविपयफयोधजनकवास्यं निकलादेश ॥ अभेदवृत्त्यभेदोपचारी कालस्वरूपार्थसम्बन्धो- पकारगुणिदेशससर्गशब्दैरष्टाभियो । तथाहि स्यादस्येव घट इत्यादी अस्तित्वात्म- कैकधर्मयोपजनकत्व वर्तते तथा एफकालावचिन्न काधिकरणनिम्पितवृत्तित्वकगुणिगुणत्वैकाधिकरण- ·A (८२) तत्यन्यायनिभाकरे घृत्तित्वैकसम्बन्धप्रतियोगित्वकोपकारकत्यैकदेशाव छिन्नवृत्तित्वैकससर्गप्रतियोगित्वैकशब्दवाच्यत्व- धर्म अस्तित्वेनामिन्ना अनेके य धर्मास्तदात्मकप- दार्थयोधजनकत्वमपीति। सम्यन्धे कश्चित्तादात्म्य- रक्षणे अभेद प्रधान भेदो गौण , ससर्ग त्वभेदो गौण भेद प्रधानम् । तथा च भेदविशिष्टाभेद- स्सम्यन्ध अभेदविशिष्टभेदस्ससर्ग इति विवेक। अयश्च पर्यायार्थिकन यस्य गुणभावे द्रव्यार्थिकनयस्य प्रशानभावे युज्यते ॥ द्रव्याधिकस्य गौणत्वे पर्यायाधिकस्य प्राधान्ये त्वभेदस्योपचार. कार्योऽभेदासभवात् । तथा हि नैकत्रकदा विरुद्धनानागुणानामभेद- समयो धर्मिभेदात्, नापि स्वरूपेण, प्रतिगुण स्व रूपभेदात् । नाप्ययन, स्वाधारस्यापि भेदात् । नवा सम्बन्धेन, मम्बन्धि मेदेन मम्बन्धभेदात् । नाप्यु- पकारेण, तत्तजन्यज्ञानाना भेदात् । नापि गुणिदे- शेन, नस्यापि प्रतिगुणमनेकत्वात् । नापि ससर्गण, समर्गिभदेन भेदात् । नापि शब्देन, अर्थभेदेन तस्य भेदादिनि । तस्मादभेदमुपचर्य नद्धर्माभिन्नानेकया- वदर्मात्मकवस्तुयोधजनकत्व वाक्यानामिति ॥ घटस्स्यादस्त्येवेति प्रथम वाक्यमितरधर्माम- ।

·सप्तमीनिरूपणम् तिपेपमुसेन विधिविषयक घोध जनयति। अन्न स्या- छन्दोऽभेदमा पान्येनाभेदोपचारेण वा मामान्यतः अनन्तधर्मवन्तमाह । अस्तिशब्दोऽस्तित्वधर्मवन्त- माह । एवकार अयोगव्यवच्छेदमाह, तथा चाभेद- प्राधान्येनाभेदोपचारेण वा सामान्यतोऽनन्तधर्मा- स्मको पट. प्रतियोग्यसमानाधिकरणघटत्वसमा नाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिस्वद्रव्याद्यच्छि- नास्त्विानिति बोधः॥ 'पटः स्यानास्त्येवेति द्वितीय पाक्यमन्यधर्मा- प्रनिषेधमुसेन निषेधविषयक पोध जनयति। अत्रापि तादृशो घट प्रतियोग्यसमानाधिकरणघटत्वसमा. नाधिकरणात्यन्नामावाप्रतियोगिपरहव्यायवच्छिन्न- नास्तित्ववानिति चोय ॥ स्यादस्ति नास्ति च घट इति तृतीय पाक्य ताशे घटे मार्पितस्पररूपायवच्छिन्नास्तित्वनास्तित्वा- यच्छिन्नत्व बोधयति । तथा च तादृशो घटः क्रमा- पितस्वपरम्पाययजिन्नास्नित्यनास्तित्वोभयधर्म- यानिति बोध ॥ स्यादवक्तव्य एव पट इति चतुर्थ वाक्य युगपत् स्वरूपपररूपादीनामपेलणे वस्तु न केनापि शब्देन वाच्यमिति बोधयनि । तथा च तादृशो घटा सत्या- ·MAKA (८४) तत्यन्याययिमारे दिरूपेण वक्तव्य एव सन् युगपत्मधानभूतसत्त्वास.' वो भयम्पेण प्रतियोग्यसमानाधिकरणाभावाप्रति- योग्यवक्तव्यत्ववानिति योध' ।। स्यादस्ति चावक्तव्यश्च घट इति पञ्चमवास्येन द्रव्यापेक्षया अस्तित्वविशिष्टो युगपट्रव्यपर्याया- पेक्षयाऽवक्तव्यत्वविशिष्टो घटोयोध्यते। तथा चामे दप्राधान्येनाभेदोपचारेण वा सामान्यतोऽनन्तधर्मा त्मको घट प्रतियोग्यसमानाधिकरणघटत्वसमाना- धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिद्रव्याचवच्छिन्नास्ति- त्वविशिष्टयुगपत्स्वपरद्रव्याचवच्छिन्नसत्त्वासत्वो- भयविषयकावक्तव्यत्ववानिति योघ । स्थानास्ति चावक्तव्यश्चेति पष्ठं वाक्य परद्रव्या. धपेक्षया नास्तित्वविशिष्ट युगपत्प्राधान्येन स्वपर- द्रव्याधपेक्षया अवक्तव्यत्वविशिष्ट घट प्रतिपाद- यति। तथा च तादृशो घट प्रतियोग्यसमानाधिक रणघटत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिपर- द्रव्यायवच्छिन्ननास्तित्त्वविशिष्टयुगपत्स्वपरद्रव्याद्य वच्छिन्नसत्यासत्यविषयकावक्तव्यत्यवानिति योध। स्यादस्ति नास्ति चारक्तव्यश्च घट इति मप्तम वाश्यन्तु क्रमाप्तिस्वपरद्रव्यादीन् सहापितस्वप रद्रव्यादीनाश्रित्यास्तित्वनास्तित्वविशिष्टावक्तव्य- ।

·सप्तभट्टीनिरूपणम् त्ववद्धटमाह । तथा च नादृशो पटः प्रतियोग्य. समानाधिकरणघटत्वममानाधिकरणात्यन्ताभावा- प्रतियोगिक्रमाप्तिस्वपरद्रव्याचवचिउन्नास्तित्वना- स्नित्योभयविशिष्टसहार्पितस्वपरदन्यावच्छिन्ना- स्तित्वनास्तित्वोभयधर्मविषयकावक्तव्यत्ववान् पट इति योघः ॥ अत्र सर्वत्र घटस्य स्वरूप अय घट इति ज्ञानी- यप्रकारताश्रयान्यूनानतिप्रसक्त घटत्वमेव, ता. प्रकारत्वानाश्रय विशेग्यावृत्ति च पटत्यादिक पर- रूप, न तु तन्नित्वमात्र, द्रव्यत्यादीना पररूपत्वा- पत्ते. । पटादीनाञ्च पररूपादिनापि सत्त्वे पदार्थत्व- व्याघातप्रमग , स्वपररूपग्रहणव्यवच्छेदाभ्यां हि पदार्यत्व व्यवस्थाप्यम् ॥ पच तन्निष्टा स्थौल्यादिधर्मवर्तमानकालीनपर्या- यपृथुतुनोदरायाकाररूपादिगुण पटनफ्रियाकर्तृत्वा- दय. स्वरूपा अन्य पररूपा बोध्या ॥ एव शुद्ध मृद्रव्य पटस्य स्वद्रव्य, तद्भिन्न स्व- र्णादि परद-यम् । तद्रपेणापि पटादीना मत्त्वे द्रव्य- स्य प्रतिनियमो न स्यात् ॥ ण्य पटस्य निज क्षेत्र भूतलादि परक्षेत्रं तद्भिन्न

·ama
--
तत्चन्यायरिमारे
कुयादि । स्वक्षेत्र इव परक्षेत्रेऽपि सत्त्ये क्षेत्रनिय
मानुपपत्तिप्रमन ॥
पर वर्तमानकाल घटस्य कालस्तन्निाती-
नादि. परकार कालवत्परकालेऽपि घटस्य सचे
प्रतिकालनियमानुपपत्ति प्रसज्येन ।।
इति सप्तमहोनिरूपणम् ॥
অনামীনাথনশূনময়া
ज्ञानमागमाभाम ॥ तद्वचनमप्यागमाभामम् ।।
समातमागमनिरूपणम् ॥
ज्ञानस्य प्रामाण्य प्रमेयाव्यभिचारित्वमेर।
स्वातिरिकाच्यापेक्षया प्रमेयव्यभिचारित्व ज्ञान
स्याप्रामाण्यम् । सर्वन्तु ज्ञान स्वापेक्षया प्रमाणमे।
याधापेक्षया तु फिश्चित्प्रमाण फिश्चिचाप्रमाणम् ।।
प्रामाण्याप्रामाण्य च स्वकारणवृत्तिगुणदोषापे-
क्षयोत्पत्ती परत } जप्ती वनभ्यामदनापन्ने
परतोऽभ्यामदनापन्न च स्पन पति ।।
परिग्रमस्य प्रमाणस्य सामान्यविशेषाद्यने
कान्नात्मक वस्तु नत्र मामान्य द्विरिध निर्यस्मा-
मान्यमूर्धनासामान्य चेनि। यत्तिषु सदृशी परिण
निस्तिर्यरसामान्य । यम शुरु करणादिगोव्यक्तिपु

·प्रमाणफलनिरूपणम् गौगौरिति प्रतीतिमाक्षिको गोत्यादिधर्म । ममाण चात्र गौगौरिति प्रत्ययो विशिष्टनिमित्तनिवन्धनः विशिष्टबुद्धित्वादिति ॥ प्रर्वोत्तरपरिणामानुगामि द्रव्यमृयतामामा- न्यम् । यथा कटककरणादिपरिणामेपु काश्चन मिति प्रतीतिसाक्षिक काञ्चनद्रव्यम् ॥ विशेषोऽपि द्विविधो गुणः पर्यायश्चेति ।। सहभाची गुण. यथा जात्मन उपयोगादयः पुगलस्य ग्रहणगुणो धर्मास्तिकायादिनाञ्च गतिहे- तुत्वादय ॥ क्रममावी पर्याय । यथा सुपदुपार्पविषा दादयः॥ अभिन्न कालतिनो गुणा ; विभिन्न कालवत्ति- नस्तु पर्याया ॥ अत्र य एच सुग्पादयो गुणास्त एव पर्याया इति कथ भेट दति नो वाच्यम् कालभेदेन तड़दस्यानु- भवात् ॥ प्रमाणजन्य फल द्विविधमनन्तर परम्परमिति । अज्ञाननिवृत्तिरनन्तरफलम् । केवलिनामपि प्र- तिक्षण अशेवार्थविषयाज्ञानेंनिवृत्तिरूपपरिणतिर- ·(८८} नयापारिभाकरे स्त्येव । अन्यथा द्विनीयादिममये नदनभ्युपगमे अन- त्यमसन ॥ केरलजानस्य परम्परफल माध्यस्थ्य हानोपादा. माया अमानात् । तीर्धकरत्वनामोदयात्तु हितो पदेशप्रवृत्ति । सुग्यन्तु न केरलमानस्य फल, अशे- पकर्मक्षयस्य फरत्वात ॥ পরিমানাল লীবাানীযধায় फला प्रमाणात मिन्नाभिन्न, प्रमाणतया परि- पतस्यैवात्मन फलल्वेन परिणमनात्तयो कथश्चि- दमदः । कार्यकारणभावेन प्रतीयमानत्याच कथ- शिद्देद । इति समास प्रमाणनिरूपणम् ॥ प्रमाण निश्चयात्मकमेन, आरोपविरोधित्वात् । अतत्प्रकारके वस्तुनि नत्मकारकत्वज्ञानमारोप ! स त्रिधा रिपर्ययसमधानध्ययसायभेदात् ॥ अन्यथास्थितचस्वेककोटिमानप्रकारकनिश्चयो विपर्यय , प्रभा शुक्तादि रजतमिति ज्ञानम् ॥ अन हि स्मरणोपढौकित रजत तशातकार- योरविद्यमानमपि दोपमहिम्ना सनिहितत्वेन भा.

·आरोपनिरूपणम् सत इति विपरीताख्यातिरूपमिदम् । स्मरणश्च चा- कचिम्पादिसमानधर्माणां शुक्तौ दर्शनाइयति ।। पर पापयूलीपटलादौ घूमनमावहिचिरहिते देशे बयनुमानमय देशो चहिमानिति । क्षणि- काक्षणिके वस्तुनि चौदागमात्सर्वथा क्षणिकत्व- ज्ञान, भिन्नाभिन्नयोडेव्यपर्याययोर्नयायिकवैशेपि- कशास्त्रत एकान्नभेदज्ञान, नित्यानित्यात्मके शब्दे मीमामकशास्त्रत कान्तनित्यत्वज्ञानमित्यादीनि विपरीतोदाहरणानि ॥ अनिश्चितनानागरिपयक ज्ञान संशयः । यथा स्थाणुर्वा पुरुपो वेति ज्ञानम् । ददश्च स्थाणुत्वपुरू- पत्वान्यतरनिश्चायकप्रतिपेयकप्रमाणाभावादारोह- परिणाहात्मकमाधारणधर्मदर्शनारकोटिद्वयविषयक स्मरणाच ममुन्मिपति । अय प्रत्यक्ष पर्मिकः सग- यः। परोक्षधर्मिविषयको यथा कचिद्वनप्रदेशे शृङ्ग- मात्रदर्शनेन किं गौरय गवयो वेति संशयः॥ विशिष्टरिशेपास्पर्शि ज्ञानमनभ्यवसाय. यथा गरता मार्गकिमपि मया स्पृष्टमिति ज्ञानम् । अयमनध्यवसाय प्रत्यक्षविषय । परोक्षविपयस्तु गोजातीयपग्जिान विधुरस्य विपिननिफुजेसारलामा- प्रदर्शनेन मामान्यतः पिण्डमात्रमनुमाय प्रदेशेष - ·(१०) तस्वन्यायविमारे स्मिन् कोऽय प्राणीति विशेपानुल्लविज्ञानम् । अनि श्चितानेककोटिविषयक सशय । सर्वथा कोटवि- पयकाऽनध्यवसाय इत्यनयोर्भेदः। तथा अनवस्थि तानेकाशामकारके वस्तुनि अनवस्थितानेकाशमका- रकत्वावगाहनात्सशय आरोपरूप । अनध्यवसा. यस्य सशयविपर्ययात्मकारोपेण सहायथार्थपरिच्छे- दकत्वसाम्यादारोपरूपत्वमुपचारवृत्त्या भाव्यम् ।। इत्यारोपनिरूपणम् श्रुतारयप्रमाणयोधिताशग्राहकोऽनिराकृतेतरा शो वत्तुरभिमायविशेपो नय । यथार्थवस्त्वैकदेश- ग्राहकत्वान्नयस्य यथार्थनिर्णयत्यरूपप्रमाणत्व ना स्त्येर । अत एव च नाप्रमाणत्वम् । अपि तु प्रमाणा- प्रमाणाभ्या मिन्न ज्ञानान्तरमेव ।। म च नैगमसङ्ग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरू- aवम्भूतभेदात्सप्तविध ॥ आद्यास्त्रयो द्रव्यार्थिकनया , परे चत्वार पर्या यार्थिकनया । द्रव्यमात्रविपयकत्वात्पर्यायमात्रवि- पयकत्वाच । गुणाना पीयेऽन्तर्भाव । ऊ तासा- मान्यस्य दन्येऽन्तर्भाव , नियंगसामान्यस्य तु व्य सनपर्यायरूपस्य पर्यायेऽन्तर्भाव । स्थूला काला- न्तरायिन शब्दाना सफेनविषया व्यञ्जनपर्याया इति प्रावनिकमिद्धि । अनो नाधिकनयशङ्का ।। , ·(९१) नयनिरूपणम् तत्र गौणमुख्यभावेन धर्मद्वय पर्मिद्वय धर्मधर्म्यु भयान्यतमविषयक विचक्षण नेगमनय' । यथा पर्वते पर्वतीयवहिरिनि । अत्र वयात्मको धर्म, प्रधान विशेप्यत्वात् पर्वतीयत्वरूपव्यञ्जनपर्यायो गौणो वहिविटोपणत्वात् । मनित्यज्ञानमात्मन., पटे नील रूपमित्यादयो धर्मद्वयविपयरष्टान्ना भाग्या:॥ काठिन्यवद्रव्य पृथिवीत्यादी पृथिवीरूपधर्मिणो विशेष्यत्वान्मुग्यत्व काठिन्यवद्रव्यस्य विशेपण- त्याहोणत्लम । यहा काठिन्यवद्रव्यस्य विशेष्यत्वा. ननुग्पना पृविच्या विशेषणत्वागीणता | तब रूप- पद्रव्य मूर्त, पर्यायवदव्य पस्त्वित्यादीनि पर्मिय- रिपयाधिवक्षणे उदाहरणानि ।। रूपान् पट इत्यत्र तु ग्टस्य धर्मिणो विशे- प्यत्वात्प्र पानता, रूपस्य धर्मस्य तद्विशेषणत्वादी- पता । इत्य ज्ञानवानात्मा नित्यसुम्पी मुक्त क्षणि- कमुग्गी पियामक्तजीर इत्यादीनि धर्मधर्म्युभय- विपयकविवक्षणे निदर्शनानि ।। सव्याप्ययावद्विपेचीदासीन्यपूर्वक मामा- न्यविपयकाभिप्रायविशेषः मशह । स द्विविध. परापरभेदात् ॥

·(९०) तत्त्यन्यायरिभाकरे स्मिन् कोऽय प्राणीतिपिशेपानुहविज्ञानम् । अनि श्चितानेककोटिविषयक सशय । सर्वचा कोटयवि- पयकोऽनध्यवसाय इत्यनयोमेद तथा अनवस्थि तानेकाशामकारके वस्तुनि अनवस्थितानेकाशप्रका रफत्वावगाहनात्साय आरोपरूप । अनध्यवसा यम्य सशयविपर्ययात्मकारोपेण महायथार्थपरिच्छे. दकन्यसाम्यादारोपम्पत्यमुपचारवृत्त्या भाव्यम् ।। इत्यारापनिरूपणम् श्रुताव्यप्रमाणपोधिनागग्राहकोऽनिराकृतेतरा शो यत्तुरभिमायविशेपो नय । यथार्थवस्त्वैकदेश- ग्राहकत्वान्नयस्य यथार्थनिर्णयत्वम्पप्रमाणत्व ना स्त्येव । अत एव च नाप्रमाणत्वम् । अपि तु प्रमाणा- प्रमाणाभ्या भिन्न ज्ञानान्तरमेव। मच नैगमसरव्यवहार सूत्रशन्दसमभिरु- चम्भूतभेदात्मनविध ॥ आद्यास्त्रयो द्रष्याम्किनया , परे चत्वार पर्या याधिकनया । द्रव्यमानविपयकत्वात्पर्यायमात्रवि- पयकत्वाच । गुणाना पर्यायेऽन्तर । अर्चतामा मान्यस्य द्रव्येऽन्तर्भाव , निर्यफसामान्यस्य तु व्य अनपर्यायरूपस्य पर्यायेऽन्तर्भाव । स्थूला काला न्नस्थायिन शब्दाना सकतविषया व्यञ्जनपर्याया इति प्रायचनिकामिहि । अनो नाधिकनयशङ्का ।।

·नयनिरूपणम् नत्र गौणमुख्यभावेन धर्मद्यधर्मिद्वयधर्मधर्म्यु भयान्यतमविषयकं विवक्षण नेगमनयः। यथा पर्वते पर्वतीयवहिरिति । अत्र वयात्मको धर्मः प्रधान विशेष्यत्वात् पर्वतीयत्वरूपच्यञ्जनपर्यायो गौणो वहिरिशेपणत्वात् । एवमनित्यज्ञानमात्मना, घटे नील रूपमित्यादयो धर्मद्वयविषयकष्टान्ता भाव्या ॥ काटिन्यपव्य पृथिवीत्यादी पृथिवीरूपधर्मिणो विशेष्यत्वान्मुख्यत्र काठिन्यद्रव्यस्य विशेपण. स्वाहोणत्यम् । यद्वा काटिन्यवव्यस्थ विशेष्यत्वा- न्मुर यता पृथिव्या विशेषणत्वाद्गीणता । एव रूप- यद्रव्य मूर्त, पर्यायवाव्य चम्त्पित्यादीनि धर्मिद्वय- रिपयकरिवक्षणे उदाहरणानि ।। रुपवान् घट इत्यत्र तु घटस्य धर्मिणो विशे- प्यत्वात्प्रधानता, रूपन्य धर्मस्य तद्विापणत्याही- णता । दस्थ ज्ञानवानात्मा नित्यसुची मुक्तः क्षणि कसुम्पी पियामक्तजीव इत्यादीनि धर्मधर्म्युभय- विपयफरिपक्षणे निदर्शनानि ।। सम्याप्ययारदिशेपेवादासीन्यपक मामा- न्यविषयकाभिप्रायविगेप' मङ्ग्रहः । स द्विविध. परापर भेदात् ॥

·(९२) तत्त्वन्यायविभाफरे परसामान्यमवलम्व्य विधायौदासीन्य तद्वि- शेपेषु अर्थानामेकतया ग्रहणाभिप्रायः परसङ्ग्रहः । पथा विश्वमेक सदविशेषादिति। अनेन वस्त्रभिप्रा. येण सत्यरूपसामान्येन विश्वस्यैकत्व गृयते । एव शब्दानामप्रयोगाच विशेपेपूदासीनता प्रतीयते ।। अपरसामान्यमवलम्ब्य तथाभिप्रायोऽपरस- नर । यथा धर्माधर्माकाशकालपुद्गलजीवानामैक्य, द्रव्यत्याविशेषादिति । अनेनाप्यभिप्रायेण द्रव्यत्वरूपापरसामान्येन धर्मादीनामेकत्व तद्विशेपेपूदासीनत्वञ्च गृह्यते ॥ प्रतिषेधपरिहारेण सहविषयीभूतार्थविषयक विभागप्रयोजकाभिप्रायो व्यवहारनय । यथा स त्वधर्मणकतया सगृहीतस्य सत द्रव्यपर्यायाभ्या विभागकरणाभिमायो यत्सत् तद्विधा द्रव्य पर्या- यश्चेति । एव द्रव्यत्वेन सङ्गहीतस्प द्रव्यस्य ध- मादिरूपेण पोढा विभागकरणाभिप्रायो यद्रव्य त धर्मादिरूपेण पोटेति ॥ हव्य गोणीकृत्य प्राधान्यतया वर्तमानक्षण- त्तिपर्यायमात्रप्रदर्शनाभिप्रायविशेप ऋजुसूत्रन य । यथा सम्प्रति सुखपर्यायोऽस्ति दुःखपर्यायोऽ- स्ति, द्वेपपर्यायो वास्तीत्यभिप्राया । अत्र हि सद·an नयनिरूपणम् प्यात्मद्रव्य नाlने सुग्वादिपर्यायास्तु प्रधानेन प्र- काश्यत इति ॥ कालकारकलिङ्गसख्यापुरुपोपसर्गाणां भेदेन स- न्तमप्यभेदमुपेक्ष्यार्थभेदस्य शब्दप्राधान्यात्मदर्श- काभिप्रायविशेष शब्दनय । यथा बभूव भवति भविष्यति सुमेरुरिति काल भेदेन सुमेरभेद, करोति कुम्भ क्रियते कुम्भ इत्यादौ कर्तृत्वकर्मत्वरूपका- रफभेदात्कम्भभेद, पुप्यस्तारका इत्यादी लिङ्गभेदे- नार्थभेद, आपोभम इत्यादौ सन्याभेटेन जलस्य भेद, एहि मन्ये रथेन यास्यसि नहि यास्यसि या- तस्ते पितत्यादी मध्यमोत्तमरूपपुरूपभेदेनार्थभेद, मन्तिष्ठनेऽवतिष्ठत इत्यादायुपमर्गभेदेन चार्थभेद प्रतिपादयति शब्दनयः कालादिप्राधान्यात् । अभेद पुनर्न तिरस्करोति अपि तु गौणीकरोति ।। पर्याय- भेदे तु नार्थभेदमभ्युपैति नयोऽयम् ॥ निर्वचनभेदेन पर्यायशब्दाना विभिन्नार्थाभ्युप- गमाभिप्रायस्समभिरूढनयः । यथा इन्दनादिन्द्रः शकनामः पृारणात्पुरन्दर इत्यादयः। अत्र हि परमैश्वर्यवत्वसमर्थत्वामरपुरविभेदकत्वरूपप्रवृत्ति- निमित्तमाश्रित्यैपां शब्दाना मिन्नार्थत्वाभ्युपगमः अस्य नयस्य विपयः । अत्राप्यभेदस्य न निरासः॥

·नत्यन्यायविभावरे तत्तत्मियाविधुरस्यार्थस्य नत्तच्छन्दवाच्यत्वमप्र- तिक्षिपन् गन्दाना स्वस्वप्रवृत्तिनिमित्तप्रियाविशि- टार्थाभिधायित्वाभ्युपगम एवम्भूतनयः । यथा पर- मैश्वर्यप्रवृत्तिविशिष्ट इन्द्रशब्दवाच्य सामर्थ्यक्रि- याविशिष्टइशक्रपदयोध्य , असुरपुरभेदनक्रियावि- शिष्ट पुरन्दरशब्दयाच्य इत्येवरूपाभिप्राया ॥ तवाद्याश्चत्वारो नया अर्थनया अर्थप्रधानत्वात् अन्त्ये त्रयस्तु शब्दनया शब्दयाच्याविषयत्वात्।। नेगमो भावाभावविषयक, सद्गृहस्सर्वभाव. विषयक , व्यवहार कालत्रयवृत्तिकतिपयभावप्रका. रमरयापक , वर्तमानक्षणमात्रस्थायिपदार्थविषय माजुसून , कालरादिभेदेन भिन्नार्थविषयइशब्दनय , घ्युत्पत्तिभेदेन पर्यायशब्दाना विभिन्नार्थनाममर्धन- पर.मममिरूद ,क्रिया भेदन विभिन्नार्थतानिरूपण पर एयभूतनय इत्युत्तरोत्तरनयापेक्षया पूर्वपूर्वनयस्य महाविपयत्व योध्यम् ।। धर्मद्वयधर्मिद्वयधर्मधर्मिद्वयाना सर्वथा पार्थक्या- भिप्रायो नैगमामास यथा वहिपर्वतवृत्तित्वयो अनित्यज्ञानयो रूपनत्ययो आत्मवृत्तिसत्त्वचैत न्पयो काठिन्यवद्रव्यपृधिव्यो रूपबद्रव्यमूर्तयो पर्यायवद्रव्यवस्त्वो ज्ञानात्मनो नित्यसुग्वमुक्तयोः . J ·नयनिरूपणम् (०५) क्षणिकसुपविषयासक्तजीवयोश्च सर्वथा भंटामि- प्राय । वैशेपिफनैयायिफयोर्दर्शनमेतदाभामण्य ॥ परमामान्यमपरमामान्य वाभ्युपगम्य तहिशे- पनिराकरणाभिप्रायः सङ्ग्रहनयाभामः । यथा जग- दिद सदेन तव्याप्यधर्मानुपलम्मादिति । अद्वैत- सांग्यदर्शने एतदाभासरूपे । एक द्रव्यमेव तत्व तद्विशेषाणामदर्शनादित्यादयोऽभिप्रायविशेषाः ॥ कारपनिकद्रव्यपर्यायाभिमन्ता व्यवहारामा- सः । यथा चाकदर्शनम्। तत्र हि कारपनिकभत- चतुष्टयमात्रविभागो दृश्यते । प्रमाणसपन्नजीवद्र- व्यपर्यायादिविभागस्तिरस्कियते ॥ कालत्रयस्थायिपदार्थव्युदमनपूर्वकं धनमानक्ष- णमात्रवृत्तिपर्यायावलम्बनामिप्राय मजुसूत्रनया भाम । यथा नौवदर्शनम् । बुद्धो हि क्षणमात्रमा यिनमेव पदार्थ प्रमाणतया म्वीकरोति तदनुगामिन- त्यभिज्ञाप्रमाणमिद्धमेक स्थिरभत द्रव्य नाभ्युपति।। कालादिभदेन शब्दस्य भिन्नार्थाचित्वमेति अभेदव्युदसनामिप्राय' शब्दनया मामायया भूच भवति भविष्यति सुमेररित्यादी भृतवर्तमानभवि- प्यत्कालीनान् भिन्नभिन्नानेर प्रमाणविन्द्वान् रत्न. सानूनभिद पनि तत्तच्छन्दा इत्यायभिप्रायः ॥

·AAVA W तान्यायविमाकरे पर्यायशदाना नितिभेदेन भिन्नार्थत्यमय न त्वर्थगनोऽभेदोपीति योऽभिप्राय, स ममभिद- नयामाम । यथा शक्रपुरन्दरेन्द्रशदाना भिन्नाभि- ঘষাদৰ মিনহাবিশ্বসমাথ । प्रवृत्तिनिमित्तक्रियाविरहिनमर्थ शन्दवाच्यतया मर्वधानम्पपगच्छन्नभिप्रायविशेष एवम्भूननयाभा. स यथा घटनादिमियाविरहितघटाघटादिशब्द वाच्यत्वयुदासामिप्राय इति ।। नयस्पेशस्य रस्त्यैकदेशस्याज्ञाननिवृत्तिग्नन्त- रफलम् । परम्परफलन्तु पस्कदेशनिषयकहानोपा दानोपेक्षाद्वय । उभयविधमपि फर नपाकप श्चित् भिन्नाभिन्न विनेयम् । इति नयनिरूपणम् ॥ स्वपरपक्षसाधनदृपणविषय नवनिणयविक्षया न्यतरमयोजन पचन याद । सारनात्मक दृपणात्म• कश वचन स्वस्वाभिमेतप्रमाणरूपमेव स्थातातदन्य. स्य प्रमाणाभासत्यान्निायकत्वानुपपत्ते.। जल्पवि. तण्टयोस्तु न कथान्तरत्र वादेनैव चरितार्थत्वात ।। कधारम्भमस्तु जिगीपुरतत्त्वनिर्णिनीपुश्च । अ. झीकृतधर्मसारनाय साधनदृपणवचनर्विजपमिच्छु- जिंगीपु.॥

·यादनिरूपणम् (९७) स्वीकृतधर्मस्थापनाय साधनपणचनस्तत्त्व- मस्थापनेच्छुः तत्त्वनिर्णिनीपुः । अय स्वस्य मंदेहादि- सभवेस्वात्मनि तत्त्वनिर्णय यदेच्छति तदा स्वात्मनि तचनिर्णिनीपुर्भवति। परानुग्रहार्थ परस्मिन्नत्यनि- र्णय यदेति तदा परात्मनि तत्वनिर्णिनीपुर्भवति। स्वात्मनि तत्वनिर्णिनीपुः शिप्यसब्रह्मचारिसु- हृदादयः। परस्मिन् तत्त्वनिर्णिनीपुश्च गुर्वादिः । अयं ज्ञानावरणीयकर्मण क्षयोपशमात् समुत्पन्नम- यादिज्ञानवान् केवलज्ञानवान् वा भवति । स्वात्मनि तत्त्वनिर्णिनीपुस्तु क्षायोपगमिकज्ञानवाने । जिगी- पुरप्यरमेन ॥ एवमेव प्रत्यारम्भकोऽपि विज्ञेय ।। तथा च आरम्भको जिगीपु म्यात्मनि तत्वनि णिनीपुः क्षायोपशमिफजानवान् केवली चेति चतु- विधा प्रत्यारम्भकोऽपि यदोभावपि जिगीपू, जिगीपुक्षायोपशमिकज्ञा निनी, जिगीपुकैवलिनी वा वादिप्रतिवादिनौ भवतः, तदा वादिप्रतिवादिसभ्यसभापतिरूपाणि चत्वार्य- गान्यपेक्षितानि ।। यदा स्वात्मनि तत्त्वनिणिनीपुर्वादी प्रतिवादी सम्पन्न',

·नत्य यायरिमाकरे
च परत्र तत्वनिर्णिनीपु क्षायोपशमिकज्ञानवान्
तदा समश्वेित्प्रतिवादी वादिप्रतिवादिरूपानद्वय
मेवापेक्षितम् । अममर्थश्वेत् सभ्येन सहानत्रयमपे-
क्षितम् । केवली चेत्प्रतिवादी तदाऽङ्गद्वयमेव ॥
यदा क्षायोपशमिफजानवान् परत्र तत्वनि-
णिनीपुर्वादी प्रतिवादी च जिगीपुस्तदा चत्वार्यद्गानि,
स्वात्मनि तत्वनिर्णिनीपु क्षायोपशमिकज्ञानवान्
परन तत्वनिर्णिनीपुर्ण प्रतिवादी तदा असमर्थत्वेऽ
गत्रय समर्थत्वे च अनाहय, केवली चेत्प्रतिवादी तदा
अगद्वयमपेक्षितम् ॥
यदा तु केवली वादी जिगीपुश्च प्रतिवादी तदा
चत्वार्यानि, स्वात्मनि तत्वनिर्णिनीषु क्षायोपश
मिकज्ञानवान्या प्रतिवादी तदाऽनद्वयमेवापेक्षितम् ।।
जिगीपुस्वात्मतत्त्वनिणिनीप्वो, स्वात्मतत्व
निर्णिनीपुजिगीप्पो ,स्मात्मतत्त्वनिर्णिनीप्योरुभयो
म्भयोश्च केवलिनोदिप्रतिवादि भावासम्भवान्न
वाद प्रवर्तते ॥
प्रथम वादारम्भको गादी। तदनुतद्विरुद्धारम्भक.
प्रतिवादी। एतौ स्वपरपक्षस्थापनप्रतिषेधो प्रमाणत
कुर्वीयाताम् ।।
उभयसिद्धान्तपरिज्ञाता धारणावान् पहुश्रुतः

·वादनिरूपणम् अनिमान क्षमी मध्यस्थ मभ्यः । वादोऽय त्रिभिः भ्यरम्यूनो भवेत् ॥ सभ्यरत' यथायोग वादिप्रतिवादिनोः प्रतिनि- तिवादस्थाननियमन, कथाविशेपनियमनं, पूर्वो- रिसाद निर्देशा, तद्वचनगुणदोपाय पारण, तत्त्वप्र- जागनेन यथासमय वादविरामः, जयपराजयप्रका- गनञ्च कार्यम् ।। मजाऽऽज्ञामम्पत्तिममताक्षमालकृतः सभा- तिः। अनेन च वादिप्रतिवादिभ्या मभ्यश्च प्रति- दितस्यार्थस्यावधारण, तयो कलहनिराकरण त- शपथानुगुण पराजितस्य शिष्यत्वादिनियमन तोपिकादिवितरणश्च कर्त्तव्यम् ।। इति वादनिरूपणम् । गांगमान पुरस्टत्य भेदलक्षणतो दिशा । परिप्रसाशाय सम्यक्सवित्प्रकाशिता ।

·No text on this page.

·यतिधर्मनिरूपणम् (१०१) क्षमामार्दवावगौचमत्यसयमतपस्त्यागाकिञ्च- न्यत्राह्मचर्याणि श्रमणधर्मा दश ॥ सति सामथ्र्य सहनशीलता क्षमा । मापराधि- न्यप्युपकारपुद्धिरवठयमावित्तमतिरपायेपु, कोधा- दिषु दुष्टफलकत्वज्ञान, आत्मनिन्दावणेऽप्यचि. उनमनस्कत्व क्षमैवात्मधर्म इति बुद्धिश्च क्षमा- यामुपकारिका ॥ गर्वपरामुग्यस्य श्रेष्ठप्वभ्युत्थानामनादिभिर्वि- नयाचरण मार्दवम् । जातिरूपैश्चर्यकुलतपाश्रुतलाम- चीयापहम्मानो मार्दरचिरोपी अतस्ततो निधन ।। कालग्यविरहदशौचम् । तद् द्रव्य भाव भेदा- हिपा । शास्त्रीयविधिना यतिजनगरीरगतमहात्र- गादिक्षालनमायम् । रजोहरणादिपि ममतावि- रहो द्वितीय, ममत्वमत्र मन कालुप्यम् ।। यवाचरितार्थप्रतिपत्तिकर स्वपरहित वचः सत्यम् ॥ इन्द्रियदमन सयम । नपस्तु पूर्वमेयोक्तम् ।। यास्याभ्यन्तरोपधिशरीरानपानादिपियकभा. बदोपपरित्यजन त्याग ॥ शरीर धर्मोपकरणादिषु मृाराहित्यमाकिञ्च- न्पम् ॥

·(१००) तत्त्वन्यायविभामरे चरणकरणभेदेन द्विविध सम्यक् चरणम् । प्रतश्रमणधर्मसयमवैयावृत्यब्रह्मचर्य गुप्तिजाना दितप क्रोधनिग्रहरूपेण नवविधोऽप्यपान्तरमेदत. स्सप्ततिविध चरणम् ॥ हिमानृतस्तेयाब्राह्मपरिग्रहेभ्यो विरमणरूपाणि पञ्च व्रतानि ॥ प्रमादमहकारेण कायादिन्यापारजन्यद्रव्यमा वात्मकमाणव्यपरोपण हिंसा तस्मात्सम्यग्ज्ञान- श्रद्धानपूर्विका निवृत्ति प्रथम प्रतम् ।। अतद्वति तत्प्रकारकममियमपन्य वचनम- नृत, तस्मात्तथा पिरतिद्धितीयं व्रतम् । असत्य चतुर्विध भूतनियाभतोड़ापनार्धान्तरगर्दा मेवात् । आ आत्मा पुण्य पापं या नास्तीत्यादिकम् । आत्मा मगन इत्यादि द्वितीयम गव्यश्वत्ववचन तृतीयम् । क्षेत्र जप का प्रति काण इत्यादि वचन तुर्यम् १ स्वाम्याचदत्तवस्तुपरिग्रहण स्तेय तस्मात्तथा विरतिस्तृतीय व्रतम् ॥ औदारिकौकियशरीरपिलक्षणसयोगादिजन्य विषयानु मगनमब्रह्म, तस्मात्तथापिरतिस्तुर्य व्रतम्॥ मचित्ताचित्तमिश्रेषु द्रव्येषु मूळ परिग्रहस्त- तश्च ता चिरति पञ्चम व्रतम् ॥

·. यतिधर्मनिरूपणम् (१०१) क्षमामादगार्जवशौचसत्यसंयमतपस्त्यागाकिञ्च- न्यतनचर्याणि श्रमणधर्मा दश ।। सति सामथ्र्य सहनशीलता क्षमा । मापराधि- न्यप्युपकारबुद्धिरवडयभारित्वमतिरपायेषु, क्रोधा- दिपु दुष्टफलकत्वज्ञानं, आत्मनिन्दाश्रवणेऽप्यवि- कुलमनस्कत्व क्षमैवात्मधर्म इति वुद्धिश्च क्षमा- यामुपकारिका। गर्नपराइमुग्वस्य श्रेष्ठेवभ्युत्थानासनादिभिर्वि- नपाचरणं मार्दवम् । जातिरूपन्चर्यकुलनपाश्रुतलाभ- गीयापहम्भावो मार्दवविरोधी। अतस्ततो निवर्नेत॥ कालुप्यविरहदशौचम् । तद् द्रव्यमावभेदा- द्विधा । शास्त्रीयविधिना यतिजनगरीरगतमहाव- गादिक्षालनमाद्यम् । रजोहरणादिवपि ममतावि- रहो द्वितीय, ममत्वमत्र मनःकालुप्यम ।। यवास्थितार्थप्रतिपत्तिकर स्वपरहित वचः सत्यम् ॥ इन्द्रियदमन सयमा तपम्तु पूर्वमेमोक्तम् ।। याद्याभ्यन्तरोपधिशरीरानपानादिविषयकभा- वदोपपरित्यजन त्याग' ।। शरीरधर्मोपकरणादिषु मराहित्यमाकिञ्च- न्पम् ॥

·No text on this page.

·ययावृत्त्यनिरूपणम् कमवृत्युभयरूपो वाक्संयम' | अभिद्रोहादिनिवृ. त्तिपूर्वकधर्मध्यानादिप्रवृत्तिर्मनस्संयमः॥ पुस्तकाद्यजीवकायसयम उपकरणसयमः। शास्त्रोदितविधिना गौरवजनकक्रियानुष्ठान- प्रवृत्तियावृत्त्यम् । तच आचार्योपाध्यायतपस्वि. शक्षकग्लानगणकुलसवसावुसमनोजसम्बन्धित्वा- गविधम् ।। ज्ञानावाचारे प्रधान आचार्य । स पञ्चविध' मवाजको दिगाचार्य श्रृतोद्देष्टा श्रुतसमुद्देष्टाऽऽम्ना. पार्थवाचकश्चेति ॥ मामायिकादिवतारोपयिता प्रव्राजक । सचि- त्ताचित्तमिश्रवस्त्यनुज्ञायी दिगाचार्य. प्रथमन आ गमोपदेष्टा श्रृतोद्देष्टा। उद्दिष्टगुर्वायभावे स्थिर परिचितकारयितृत्वेन मम्यग्धारणानुप्रवचनेन च नस्पैगागमस्य ममुद्देष्टा अनुजाता वा श्रुतसमुद्देष्टा। आम्नायस्योत्मर्गापवादात्मकार्थप्रवक्ता आम्नाया- धवाचक ॥ आचारविपयविनयस्य स्वाध्यायस्य वाचा. यांनुज्ञया साधूनामुपदेशक उपाध्याय । किनिदूनपण्मासान्तोग्रतपोऽनुष्ठाता तपस्वी । अनारोपितविविक्तनत शिक्षायोग्यशैक्षिक । अ-

·(
तत्व यायविभावर
बतपरिपालनाय जानाभिवृद्धये कपायपरिपा-
पाकाय च गुगलयामो ब्रमचर्यम् ॥
मनियम शरीरवाट्मनोनिग्रहम्मयमः । स च
सप्तदशविध' पृथिव्यतेजोगायुवनस्पतिकायद्वित्रि
चतु पश्चेन्द्रियमेध्योपेश्यापहत्यप्रमृज्यकापयाटमन.
उपकरणसयमभेदात् ।।
नत्र पृथिवीकायिकादारभ्य पश्चेन्द्रिय पायो
नवविधा जीना तेषा करणनये कृनकारितानुम.
निभि सहपरितापन्यापत्तिपरिहार' पृथि का
यादि मयमो नवविधो जेछ ।
स्थानाटीन विलोक्य क्रियाचरण प्रेक्ष्यमयम ।
माथुप्रभृतीन प्रवचनोदितक्रियासु व्यापारयत
ससस्त्रक्रियासु व्यापारवत गृहस्थादीनुपेक्षमाणस्य
मयम उपेक्ष्यसंयम
चरणानुपकारकरस्तुनिग्रहो विधिना च प्राणि-
समक्तमत्तपानादिपरित्यजनमपहत्यमपम ।
इपिष्टस्थापिटलपत्रादीना विशिष्टप्रदेशगमने
रजोऽवगुण्ठितपादाटीना रजोहरणादिना ममार्जन
प्रमृज्यसयम.॥
धावनादिदुष्प्रक्रिपानिवृत्तिशुभमि
यरूप कायसयम ! हिंस्रपरुपादिनिवृत्ति..

·चैयामृत्यनिरूपणम् (१०३ ) क्प्रवृत्त्युभयरूपो वाक्सयमः । अभिद्रोहादिनिवृ. त्तिकधर्मध्यानादिप्रवृत्तिर्मनस्संयमः॥ पुस्तकाद्यजीवकायसयम उपकरणसंयमः । शास्त्रोदितविधिना गौरवजनकक्रियानुष्ठान- प्रवृत्तियावृत्त्यम् । तच आचार्योपाध्यायतपस्वि. शक्षकग्लानगणकुलसङ्घसाधुममनोजसम्मन्धित्वा- शिविधम् ॥ ज्ञानाद्याचारे प्रधान आचार्यः। स पञ्चविधः पवाजको दिगाचार्य भ्रतोद्देष्टा श्रुतसमुद्देष्टाऽऽम्ना- पार्थवाचकश्चेति ॥ मामायिकादिवतारोपयिता प्रत्राजक । सचि- ताचित्तमिश्रवस्त्यनुज्ञायी दिगाचार्यः । प्ररमन आ- गमोपदेष्टा भृतोद्देष्टा। उद्दिष्टगुर्वायभावे स्थिर- परिचिनकारयितृत्वेन मम्यग्घारणानुप्रवचनेन च तस्यैवागमस्य समुद्देष्टा अनुज्ञाना वा श्रुतममुद्देष्टा। आम्नायम्योत्सर्गापवादात्मकार्थप्रवक्ता आम्नारा- वाचक ॥ आचारविषाविनयस्य स्वाध्यापत्त वाऽचा- र्यानुजया साधूनामुपदेशक उपाध्याय. । किन्भिनषण्मासान्तोरतपोऽनुष्टाता नपस्ती। अनारोपितविधितान शिक्षायोपटौलिक अ- ·(161 HAL नत्ययायविभावरे पटु योभ्याकान्नो मुनितीन । भ्रनम्बधिरपरम्प- रानुगायीगण । एकजातीयानेकगसमूह कुलम्। ज्ञानदर्शनचरणगुणयान् श्रमणादि मद्ध । ज्ञाना दिपारपयाशिमिर्मोक्षसाधक साधु. । एकसमा चारीममागरणपरम्साधुम्ममनोज । मतिकपानिपयेन्द्रियकुड्यन्तरपूर्वक्रीटितप्र- णीनानिमान्नाहारभूषणगुप्तिभेदेन ब्रामपर्यगुप्तिन- चथा॥ ग्नीपण्डादिगमस्थानवर्जन यमतिगुप्ति । रागा- नुबन्धिरत्रीमापचरित्रवर्णनपरित्याग फधागुप्ति । स्यामनपरिवर्जन निषयागुमि । रागप्रयुगम्थ्यलो. पापिलोफनत्यजनमिन्द्रियगुप्ति । एककुयान्तरि तमगुनन्दभवणस्थानपरियाग फुड्यन्तरगुमिः। प्रास्तनतमीडास्मरणधुर्य पूर्वमीहितगुप्ति । अति निम्नमधुराबाहारपरिहार प्रणीतगुप्तिः। मानाधि कामापरिवर्जनमतिमागाहामि । स्नानविलेप नादिशरीरश्रपार्जन भूपणगुप्ति । ज्ञानदर्शनपरणभेदतो ज्ञानादि विविधम् । पर्मक्षयोपशमसमुत्थारपोषनर्दतुद्वादशाहान- न्यनरत जानम | नवद्वान दर्शनम् । पापव्या- परिभ्यो ज्ञानप्रदानपर्यविरतिवरणम् ।।

·भावनानिरूपणम् (१०५) धाधाभ्यन्तरभेदेन द्वादाविधानि तपासि पूर्व- मेोक्तानि॥ उदीर्णकोपादिचतुष्टयनिग्रहः क्रोधनिग्रहः ।। इति चरणनिरूपणम् ॥ पिण्डविशुद्धिममिति भावनाप्रतिमेन्द्रियनिरोप- प्रतिलेग्वनागुप्त्यभिग्रहभेदेनाष्टविधमपि करणमवा- न्तर भेदात्सप्ततिविधम् ।। सर्वदोपरहिताअारोपाश्रयानपात्रपरिग्रहा- त्मिकाञ्चनयः पिण्डविशुद्धयः ।। माधाचरणे शास्त्रोदितविधिना मम्यकप्रवृत्तिः समितिः । सा चेर्यादिरूपा पवित्र पर्वमेवोक्ता वेदितव्या ॥ . धर्मार्थ चित्तस्थिरीकरणहेतुर्विचारो भावना । द्वादशानिया सा चेत्यम् ।। नाद्यान्तरनिसिलपदार्थप्वनित्यत्वचिन्तनमनि- त्यभारना । अनया चपा सयोग आसक्तिर्विप्रयोगे च दुग्यमपि पुरुपस्य न स्यात् ॥ जन्मजरामरणादिजन्यदु पपरिवेष्टितस्य जन्तो- स्समार कापि अच्छासनातिरिक्त किमपि शरण न विद्यत इति भावनाऽारणभावना | एव भाव यत सामारिकेपु भावेषु वैराग्य ममुत्पत्येत ।।

·(१९८) तत्त्वन्यायविभाग -- www द्विविधोऽपि स पञ्चविध | ज्ञानदर्शनचरणतपो यथासुक्ष्म भेदात् ॥ ज्ञानदर्शनचरणतपसां वैपरीत्येनाऽऽमेरकाच- लार प्रतिसेवनारशीयः । शोभनतपस्वित्वप्रश साजन्यमन्तोपान यपासू८ मप्रतिमेवनायशील ॥ मन्चलनग्रोधादिभि ज्ञानदर्शनतपसा स्वाभि. प्रेनविपये व्यापारयिता ज्ञानादित्रिविधकपायव शील । कपायाकान्त शापमद कुशीलश्चारित्रक- पायकुशील । मनसा नोधादिकर्ता कुशीलो यथा सूटमरुपायकुगील.॥ निर्गतमोरनीयमात्रकर्मा चारित्री निर्ग्रन्थ । स चोपशान्तमोहो क्षीणमोहश्चेति द्विविध ॥ सक्रमणोद्वर्तनादिकरणायोग्यतया व्यवस्थापि नमोहनीयकोपशान्तमोर । क्षपिनसर्वमोहनीय- मतिको निर्ग्रन्थ क्षपितमोर ।। द्विविधोऽपि म प्रथमाप्रथमचरमाचरमममय यथासूक्ष्मभेदात् पञ्चरिध । अन्तर्मुहर्तप्रमाणे निर्ग्रन्थकारममयराशी प्रथ मसमय ग्य निर्ग्रन्धत्व प्रतिपयमान प्रथमममय.

·पुलाकादिनिरूपणम् ( १९९) निर्ग्रन्थ । अन्यसमयेषु विद्यमानोऽप्रथमसमय- निर्ग्रन्थः ।। अन्तिमममये विद्यमानश्चरमसमयनिग्रन्थः । शेपेपु चिन्धमानोऽचरमममयनिग्रन्यः। आयौ पूर्या- नुषा अन्त्यौ च पश्चानुपा व्यपदिष्टी । मय- मादिमभयाधिवक्षया मर्चपु ममयेषु वर्तमानो यथा- सुक्ष्मनिर्गन्यः॥ निरस्तघातिकर्मचतुष्टयः स्नानकः । म मयो- ग्ययोगिभेदेन हिचियः । मनोवायायव्यापारवा- स्नातकः सयोगी । सर्वथा समुछिउन्नयोगच्यापार- मान्स्नातकोऽयोगी॥ सयमश्रुतप्रतिसेवनातीलिङ्गलेश्योपपातस्थान- विचार्या पते ।। पुलाफरकुगप्रतिसेवनाकुशीला. सामायिकस- यमे छेदोपस्थाप्ये च वर्तन्ते । कपायकुशीला: परि- हारविशुद्धौ सूक्ष्मसपराये च । निर्ग्रन्थाः स्नातकाच यधारयात व ॥ पुलायकुशप्रतिसेवनाफुशीला उत्कर्पणानून- काक्षराणि दशपूर्वाणि श्रुतानि धारयन्ति । कपाय- फुजीला निन्याय चतुर्दशपूर्वपरा । जघन्येन ·ww ताप यायविभाषी पुलाकानाश्रुतमाचारयस्तु । यकृशकुशीलनिर्गन्या. नामष्टी प्रवचनमातर स्नातकास्तु श्रुतरहिताः केर रजानपत्यात। पाभोजनविरतिसहितपञ्चमूलगुणानामन्य- तम यलाकारण प्रतिसेवते पुलाफ. कुशो मूल. गुणागिराधक उत्तरगुणाशे निराधकः । प्रतिसेय. नाशीलो मरगुणापिराधक उत्तरगुणेषु काविष्टि- राधना प्रतिसेवते । कपायकुशीलनिग्रंन्यस्नात. काना प्रतिसेना नास्ति । पुलाकादयस्म सर्वेषा तीर्थता तीर्थेपु भ- वन्ति ॥ जानदर्शनचारित्ररूप मावलिङ्गानि मर्नपा स्युः ।। रजोरणादिद्रयरिङ्गानि तु कपाश्चिमदेव भर नि केपानिकदाचित् केपाश्चिध नेच भान्ति ।। पुलाफस्योत्तरास्तिस्रो लेश्या । कुशमनिसे- पनायुशीलयो. पदपि । परिवारविशुद्धिस्थकपाय कुनीलस्योत्तरास्तिम् । मुक्ष्मसपरायस्थस्य तस्य निर्ग्रन्थस्नातकयोश्च कालरा शुझा लेइया । अयोगस्य शैलेशीप्रतिपन्नम्प न काचिदपि भवति । पुलाकस्योपपात आमहनार यकुशप्रतिसेवना- ·-- पुलाकादिनिरूपणम् ऋगीलयोनरमदशमदेवलोकयोः कपायकुशीलनि- ग्रन्धयोस्तु मर्वार्थसिद्धे । सर्वेपामपि जघन्यः पल्यो- पमधलस्थितिके मोधर्म । स्नातकस्य निर्वाणे || पुलाफकपायकुशीलयोलब्धिस्थानानि मर्वजप- न्यानि । तौ युगपदसस्येयानि स्थानानि गच्छत' । तनः पुलाको म्युजिउद्यते । कपायकुशीलस्तु गच्छ- त्यसग्ययस्थानान्येकक। ततः पायकुशीलप्रति- सेवनाकुशीलयाशा युगपदसग्न्येयानि सयमस्था- नानि गच्छन्ति । ततो यकुशो व्युच्छिद्यते ततोऽस- रयेयस्थानानि गत्वा प्रतिसेवनाकशीलो व्युजिउद्यते ततोऽसर येयानि स्थानानि गत्वा कपायकशीलो व्युच्छिद्यते। अत ऊर्चमकपायस्थानानि निर्ग्रन्थ' प्रतिपन्यते । सोऽप्यसग्येयस्थानानि गत्वा ब्युचित यते, अत ऊर्चस्थान गया स्नातको निर्वाण प्रामोतीति दिक् ॥ जिनामूना यथाशास्त्र सम्यश्चरणमीरितम् । स्वस्पेण विधानेन सम्यग्ज्ञानाभिवृद्धये ॥ इति श्रीमद्विजयकमलसूरीश्वरचरणनलिनगिन्य- म्तात्मभक्तिभरण पिजयलब्धिमूरिणा वि निर्मित. तचन्यायविमाफरम्ममाप्त.

·श्रीगुरुचरणसमर्पणम् ।
-
रयानश्रीतपगन्सपुष्परमणेरान सूरीशितु-
र्यादिद्विपदर्पभजनमृगाधीशम्य शान्तात्मन ।
पट्टालतसूरिपर्यकमताचार्यस्य तनोनिये
पादाम्भोनमधुनतेन वृतिना सत्पविद्योनिना ॥
इत्थ मनहतस्तताईतमतम यातनाञ्चितो
अन्य श्रीगुरुवर्यपादामले श्रीलधसूरीन्दुना ।
न्यस्तरस्तम्भपुरे मता वितनुता मोद चतु या तिथी
पौष शुक्लदलेऽन्धितत्वनरभूवर्ष उधे बैकमे ।।