Acharya Shri Vinaychandra Gyan Bhandar, Jaipur
Shriaavashyaksutram (purvbhag)
Front matter
PRINTED BY-Ramchandra Yesu Shedge, at the "Nirnaya Sagar" Press, 26-28, Kolbhat Lane, Bombay POBLIBIIED BY-J vanchand Sakerchand Javeri, for Shree Aganoday Sumiti at the office of Sheth Devchand Lalbhar Jain Pustakoddhara Fund No 114-116, Javeri Bazar, Bombay
sri Agamodaya Samiti Series, No 56
Śrî ÂVAŠYAKA SÚTRA
Part I
WITH
NIRYUKTI (gloss) by SRUTAKEVALIN Śrî BHADRABAHUSVAMIN
ALONG TITI
The Commentary by sri Malayagirisuri
Copies 1250 1
Price Rs 4-0-0
[A D 1928
No text on this page.
अर्ह श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविरचित श्रुतकेवलिश्रीमद्भद्रवाहुस्वामिसूत्रितनियुक्तियुत- श्रीमदावश्यकसूत्रविवरणं पान्तु वः पार्श्वनाथस्य, पादपद्मनखांशवः । अशेषविप्रसङ्घाततमोभेदैकहेतवः ॥१॥ जयति जगदेकदीपः, प्रकटितनिःशेपभावसद्भावः।कुमतपतगविनाशी श्रीवीरजिनेश्वरो भगवान् ॥२॥ नत्वा गुरुपदकमलं प्रभावतस्तस्य मन्दशक्तिरपि । आवश्यकनियुक्ति विवृणोमि यथाऽऽगमं स्पष्टम् ॥ ३॥ यद्यपि च विवृतयोऽस्याः सन्ति विचित्रास्तथापि विषमास्ताः।सम्प्रति जनो हिजडधीभूयानितिविवृतिसंरम्भः तत्र प्रेक्षावता प्रवृत्त्यर्थमादौ प्रयोजनादिकमुपन्यसनीय, अन्यथा न युक्तोऽयमावश्यकप्रारम्भप्रयास निष्प्रयोजन- त्वात् कण्टकशाखामईनवत् , निरभिधेयत्वात् काकदन्तपरीक्षावत् , असम्वद्धत्वाद्दश दाडिमानि पडपूपा इत्यादिवाक्यवत् स्वेच्छाविरचितशास्त्रबद्धत्याशङ्कातःप्रेक्षावन्तोन प्रवत्तेरन् , तथा मङ्गलमप्यादौ वक्तव्य,अन्यथा कर्तृणाश्रोवणा चापिनेष्ट- फलसिद्धययोगात् , उक्तं च-"प्रेक्षावता प्रवृत्त्यर्थ, फलादित्रितयं स्फुटम् । मङ्गल चैव शास्त्रादौ, वाच्यमिष्टार्थसिद्धये ॥२॥" तन प्रयोजन द्विधा-पर अपर च, पुनरेकैक द्विधा-कर्तृगत श्रोतृगतं च, तत्र द्रव्यास्तिकनयमतपर्यालोचनायामागमस्य नित्यत्वात् कर्तृरभाव एव, तथा चोक्तम्-"एषा द्वादशाङ्गी न कदाचिन्नासीत्न कदाचिन्न भवति न कदाचिन भविष्यति धुवा नित्या शाश्वती" इत्यादि, पर्यायास्तिकनयमतपर्यालोचनाया चानित्यत्वादवश्यभावी तत्सद्भाव , तत्त्वपर्यालोच- नाया तु सूत्रार्थोभयरूपत्वात् सूत्रापेक्षया त्वनित्यत्वात् कथञ्चित्कर्तृसिद्धिः, तत्र च सूत्रकर्तुरनन्तर प्रयोजन सचानुग्रह , परम्पर त्वपवर्गमाप्ति , उक्तं च-"सर्वज्ञोतोपदेशेन,य सत्त्वानामनुग्रहम् । करोति दु खतताना,सप्रामोत्यचिराच्छिनम्॥१॥" तदर्थप्रतिपादकस्य भगवतोऽर्हत कि प्रयोजनमिति चेत् , उच्यते, न किश्चित् , कृतकृत्यत्वात्, प्रयोजनमन्तरेणार्थप्रतिपा- दनमयासो न समीचीन इति चेत्, न, तस्य तीर्थकरनामकर्मविपाकोदयप्रभवत्वात् , वक्ष्यति च-"त च कहं वेइज्जइ ?, अगिलाए धम्मदेसणाए उ' (तच्च कथ वेद्यते?, अग्लान्या धर्मदेशनयैव) इति । श्रोतणामनन्तरं प्रयोजनमावश्यकश्रुत- स्कन्धार्यपरिज्ञान, परम्पर नि श्रेयसावाप्ति , कथमिति चेत्, उच्यते, इह ज्ञानक्रियाभ्या मोक्षः, सम्यगवबोधपुरस्सरं साव- द्यानवद्ययोगनिवृत्तिप्रवृत्तिभ्या सवितु खरकिरणैर्जलार्द्रशाटिकाया सलिलकणानामिव कर्मपरमाणूनामवयवशोऽपग- मसम्भत्वात् , ज्ञानक्रियात्मक चावश्यकं, उभयस्वभावत्वात्, तयोश्च ज्ञानक्रिययोरवाप्तिर्विवक्षिताऽऽवश्यकश्रुतस्कन्ध- श्रवणतो जायते, नान्यथा, तत्कारणत्वात तटवाप्ने अत पय भगवंतो भदबाबम्बामिन परमकरुणापरीसोनम पेवं- .
युगीनसाधूनामुपकाराय आवश्यकस्य व्याख्यानरूपामिमा नियुक्ति कृतवन्त , अन्यथा सम्यक्परिज्ञानाभायत शिष्याणा मोक्षपधप्रवृत्त्युच्छेदप्रसः, कारणादेव कार्यसिद्धिभावात्, आह च भाष्यकृत्-"नाणकिरियाहि मोक्खो तम्मयमावस्सयंजओ तेण। तवक्खाणारंभो कारणओ कजसिद्धित्ति॥१॥"[ज्ञानक्रियाभ्या मोक्षोयतस्तन्मयमावश्यक। तत तव्याख्यारम्भ , कारणत कार्यसिद्धिरिति ॥१॥] (भा) तत. श्रोतृणामपि परम्परया मुक्तिभावाद् भवति तेपा परं प्रयोजन नि श्रेयसावाप्तिरिति प्रयोजनवान आवश्यकमारम्भप्रयास , अभिधेयं सामायिकादि, तेषामेवास्मिन् ग्रन्थे सविस्तरमभिधा- स्यमानत्वात् , सम्बन्धस्तु द्विधा-उपायोपेयभावलक्षणो गुरुपर्वक्रमलक्षणश्च, तत्राद्य तर्कानुसारिणः प्रति, तद्यथा-वचन रूपापन्नमावश्यकमुपाय उपेय सामायिकादिपरिज्ञान, मुक्तिपदवा,तस्याप्यत पारम्पर्येण भावात्,तथाहि-अस्मात् सम्यक्सा- मायिकाद्यर्थपरिज्ञान भवति,सति च तस्मिन् सम्यग्दर्शनादिवैमल्य क्रियाप्रयतश्च, ताभ्या प्रकर्पप्राप्ताभ्या मुक्तिपदप्राप्तिरिति, गुरुपर्वकमलक्षणस्तु सम्बन्ध उपोद्घातनिर्युको 'उद्देसे निद्देसे य निग्गमे' इत्यादिना ग्रन्थेन स्वयमेव नियुक्तिकृता प्रप- चेन वक्ष्यते । अत्र कश्चिदाह ननु अधिगतशास्त्रार्थाना स्वयमेव प्रयोजनादिपरिज्ञानं भविष्यतीति निरर्थक एप शास्त्रादौ प्रयोजनाग्रुपन्यास इति, न, अनधिगतशास्त्रार्थाना प्रवृत्तिहेतुतया सफलत्वात् , अथ प्रेक्षावता प्रवृत्तिनिश्चयपूर्विका भवति, न च प्रयोजनादावुक्तेऽपि अनधिगतशास्त्रार्थाना तन्निश्चयोपपत्ति , वचनस्य बाह्यार्थ प्रति प्रामाण्याभावात् । न च संशयत प्रवृत्तिरुपपन्ना, प्रेक्षावत्ताक्षतिप्रसगाव, तत. कथ सार्थकता अधिकृतप्रयोजनाद्युपन्यासत्य, तदेतद- परिभावितभापित, वचनस्य वाह्यार्थ प्रति प्रामाण्यभावात् , अन्यथा सकलव्यवहारोच्छेदप्रसक्ते, विजृम्भितं चात्र , स्वेच्छाविरचितशास्त्रवद्वेत्याशङ्कातः प्रेक्षावन्तोन प्रवर्तेरन्, तथा मङ्गलमप्यादौ वक्तव्यं,अन्यथा कर्तृणा श्रोतृणा चाविनेनेष्ट- फलसिद्धययोगात्, उक्तं च-"प्रेक्षावता प्रवृत्त्यर्थ, फलादित्रितयं स्फुटम् । मगल चैव शास्त्रादौ, वाच्यमिष्टार्थसिद्धये ॥१॥" तन प्रयोजन विधा-पर अपर च, पुनरेकैक द्विधा-कर्तृगतं श्रोतृगतं च, तत्र द्रव्यास्तिकनयमतपर्यालोचनायामागमस्य नित्यत्वात् कर्तुरभाव एव, तथा चोक्तम्-"एषा द्वादशाशी न कदाचिन्नासीन्न कदाचिन्न भवति न कदाचिन्न भविष्यति भुपा नित्या शाश्वती" इत्यादि, पर्यायास्तिकनयमतपर्यालोचनाया चानित्यत्वादवश्यभावी तत्सद्भाव , तत्त्वपर्यालोच- नाया तु सूत्रार्थोभयरूपत्वात् सूत्रापेक्षया त्वनित्यत्वात् कथञ्चित्कर्तृसिद्धि , तत्र च सूत्रकर्तुंरनन्तरं प्रयोजनं सत्त्वानुग्रह परम्पर त्यपवर्गप्राप्ति , उक्त च-"सर्वज्ञोक्तोपदेशेन,य सत्त्वानामनुग्रहम् । करोति दु खतताना,सप्रामोत्यचिराच्छिवम्॥१॥" तदर्धप्रतिपादकस्य भगवतोऽर्हत कि प्रयोजनमिति चेत् , उच्यते, न किञ्चित् , कृतकृत्यत्वात् , प्रयोजनमन्तरेणार्थप्रतिपा- दनप्रयासो न समीचीन इति चेत्, न, तस्य तीर्थकरनामकर्मविपाकोदयप्रभवत्वात् , वक्ष्यति च-"त च कहं वेइजइ ?, अगिलाए धम्मदेसणाए उ' (तच्च कथ वेद्यते ?, अग्लान्या धर्मदेशनयैव) इति । श्रोतॄणामनन्तर प्रयोजनमावश्यकश्रुत- स्कन्धार्थपरिज्ञानं, परम्पर नि श्रेयसावाप्ति , कथमिति चेत्, उच्यते, इह ज्ञानक्रियाभ्या मोक्षः, सम्यगवबोधपुरस्सरं साव- घानवघयोगनिवृत्तिप्रवृत्तिभ्या सवितु खरकिरणैर्जलार्द्रशाटिकाया सलिलकणानामिव कर्मपरमाणूनामवयवशोऽपग- मसम्भत्वात्, ज्ञानक्रियात्मकं चावश्यकं, उभयस्वभावत्वात्, तयोश्च ज्ञानक्रिययोरवाप्तिर्विवक्षिताऽऽवश्यकश्रुतस्कन्ध- श्रवणतो जायते, नान्यथा, तत्कारणत्वात् तदवाक्षे, अत एव भगवंतो भद्रबाहस्वामिन. परमकणानने .
- युगीनसाधूनामुपकाराय आवश्यकस्य व्याख्यानरूपामिमा नियुक्ति कृतवन्त , अन्यथा सम्यक्परिज्ञानाभावत शिष्याणा मोक्षपथप्रवृत्त्युच्छेदप्रसके , कारणादेव कार्यसिद्धिभावात्, आह च भाष्यकृत्-"नाणकिरियाहि मोक्खो तम्मयमावस्सय जओ तेण। तवक्खाणारभो कारणओकजसिद्धित्ति॥१॥"[ज्ञानक्रियाभ्या मोक्षो यतस्तन्मयमावश्यक । तत. तद्व्याख्यारम्भ , कारणत कार्यसिद्धिरिति ॥१॥] (भा) तत श्रोतॄणामपि परम्परया मुक्तिभावाद् भवति तेपा परं प्रयोजन नि श्रेयसावाप्तिरिति प्रयोजनवान आवश्यकप्रारम्भप्रयास., अभिधेयं सामायिकादि, तेपामेवास्मिन् ग्रन्थे सविस्तरमभिधा- स्यमानत्वात् , सम्बन्धस्तु द्विधा-उपायोपेयभावलक्षणो गुरुपर्वक्रमलक्षणश्च, तत्राद्य. तर्कानुसारिणः प्रति, तद्यथा-वचन रूपापन्नमावश्यकमुपाय उपेयं सामायिकादिपरिज्ञानं, मुक्तिपदंवा,तस्याप्यत. पारम्पर्येण भावात् , तथाहि-अस्मात् सम्यक्सा- मायिकाद्यर्थपरिज्ञान भवति, सति च तस्मिन् सम्यग्दर्शनादिवैमल्य क्रियाप्रयतश्च, ताभ्या प्रकर्षप्राधाभ्या मुक्तिपदप्राप्तिरिति, गुरुपर्वक्रमलक्षणस्तु सम्बन्ध उपोद्घातनिर्युक्तौ 'उद्देसे निद्देसे य निग्गमे' इत्यादिना ग्रन्थेन स्वयमेव नियुक्तिकृता प्रप- थेन वक्ष्यते । अत्र कश्चिदाह ननु अधिगतशास्त्रार्थाना स्वयमेव प्रयोजनादिपरिज्ञान भविष्यतीति निरर्थक एप शास्त्रादौ प्रयोजनाद्युपन्यास इति, न, अनधिगतशास्त्रार्थाना प्रवृत्तिहेतुतया सफलत्वात् , अथ प्रेक्षावता प्रवृत्तिनिश्चयपूर्षिका भवति, न च प्रयोजनादावुक्तेऽपि अनधिगतशास्त्रार्थाना तन्निश्चयोपपत्ति , वचनस्य बाह्यार्थ प्रति प्रामाण्याभावात् , न च सशयतः प्रवृत्तिरुपपन्ना, प्रेक्षावत्ताक्षतिप्रसङ्गात्, तत. कथ सार्थकता अधिकृतप्रयोजनाडुपन्यासत्य', तदेतद- परिभावितभापित, वचनस्य वाह्यार्थ प्रति प्रामाण्यभावात् , अन्यथा सकलव्यवहारोच्छेदप्रसक्ते, विजृम्भितं चात्र - अपचतो धर्मसनहणिटीकादाविति तत. परिभावनीयं, अथ यदि वचनस्य वाह्यार्थ प्रति प्रामाण्यं तर्हि अत एव सम्य- गभिधेयादिपरिज्ञानभावाग्निरधिका शास्त्रे प्रेक्षावता प्रवृत्ति , फलाभावात्, प्रवृत्तौ हि फलमभिधेयादिपरिज्ञान, तच्चाधि- कृतमयोजनाापन्यासत एव सिद्धमिति, तदेतद्वालिशविजृम्भित, अधिकृतेन हि प्रयोजनाडुपन्यासेन प्रयोजनादी- नामधिगतिर्भवति सामान्येन, नाशेषविशेपपरिज्ञानपुरस्सरा, अधिकृतप्रयोजनाद्युपन्यासस्य सामान्येन प्रवृत्तत्वात् , 'सामान्यनिष्ठ हि वच सामान्य प्रतिपादयति, विशेषनिष्ठ विशेषम् अतो वचनप्रामाण्यादधिकृतप्रयोजनाडुपन्यासवाक्यत सामान्येन प्रयोजनादिकेऽधिगते कथं नु नाम अमाक सविशेष सामायिकादिपरिज्ञान स्यादिति विशेषपरिज्ञानाय भवति प्रेक्षावता शास्त्रे प्रवृत्ति अन्यच्च-यदि वचनस्याप्रामाण्यमभ्युपगम्यते तथापि न काचिद्विवक्षितार्यक्षतिः, संशयतोऽपि प्रवृत्तिभावात् , तथाहि-अनेनाधिकृतप्रयोजनाडुपन्यासेन तद्विषयसशय उपजन्यते, सशयश्च द्विधा-अर्थसंशयोऽनर्थसश- यश्च, तत्रार्थसशयो यथा-यदि वृष्टयादिसामग्री तत सम्भवति शस्यनिष्पत्तिः, अनर्थसशयो यथा-(यदि) विपमिद यो भक्षयति स वियते, तत्रानर्थसशयात् न कस्यचित्सचेतस प्रवृत्ति , अनर्थत. सशयस्यापि विभ्यत्त्यात्, अर्थसश- यस्तु प्रेक्षावतोऽपि प्रवृत्त्यद्ग, अनर्थकशङ्काया अभावात् फलस्य च केपाश्चिद्दर्शनात्, न चायमधिकृतप्रयोजनाद्युपन्यास- जनितः सशयोऽनर्थसंशय इति भवति प्रेक्षावता प्रवृत्तिरिति न किञ्चिदनुपपन्नम् ॥ सम्प्रति मङ्गलमुच्यते, यत -श्रेयासि बहुविनानि भवन्ति, उक्त च-"श्रेयासि बहुविनानि,भवन्ति महतामपि।अश्रेयसि प्रवृत्ताना,क्वापि यान्ति विनायका॥१॥" भयमपि च आवश्यकानुयोगो नियुक्तिरूप परमपदमाप्तिबीजभूतत्वात् श्रेयोभूत ततोमा भत्तत्र विध इति नहारम्भे विभ- विनायकोपशान्तये मङ्गलमुपन्यस्यते, तच्च शास्त्रस्यादौ मध्येऽवसाने च भवति, न युक्तो मङ्गलनयोपन्यास , आदिमङ्गलेनैवा- भीष्टार्थस्य सिद्धत्वादिति चेत्, तदसम्यक्, आदिमगलमात्रादभीष्टार्थसिद्धययोगात्, तथाहि-आदिमङ्गल विवक्षितशा- खस्याविनेन पारं गच्छेयुरित्येवमर्थ, मध्यमङ्गलमवगृहीतशास्त्रार्थस्थिरीकरणार्थ, अन्तमङ्गलं शिष्यपशिष्यपरम्परया शास्त्रस्याव्यवच्छेदार्थम्, उक्त च-"तं मगलमाईए मज्झे पजतए य सत्थरस । पढमं सत्यत्वाऽविग्धपारगमणाय निविट्ठ ॥१॥ (भा १३) तस्सेव य थेजत्थं मज्झिमयं अतिमपि तस्सेव । अवोच्छित्तिनिमित्तं सिस्सप- सिस्साइवंसस्स ॥ ३ ॥ (भा १४) अत्र 'सिस्सपसिस्साइवंसस्से"ति प्राकृतत्वात्तृतीयार्थे पष्ठी, ततोऽयमर्थः-तस्यैव शास्त्रार्थस्य शिष्यप्रशिष्यादिवशेनाव्यवच्छित्तिर्भूयादित्येवमर्थमन्तमङ्गलमिति, तत्रादिमगलम् 'आभिणिवोहियनाणं सुयनाणं घेवे'त्यादि, ज्ञानपश्चकस्य परमगलत्वात्, मध्यमङ्गलं 'यंदण चिइ किइकम्म'मित्यादि, वन्द- नस्य विनयरूपत्वात्तस्य चाभ्यन्तरतपोभेदत्वात् तपोभेदस्य च मगलत्वात्, पर्यन्तमगलं 'पञ्चक्खाणमित्यादि, प्रत्याख्यानस्याद्यतपोभेदत्वेन मगलत्वात् । स्यादेतद्-इद मङ्गलत्रयं शास्त्रागिन्नमभिन्नं वा, किश्चातः १, उभय- थाऽपि दोप., तथाहि-यदि भिन्नं तत. शास्त्रस्यामङ्गलत्वप्रसङ्गो, मगलाद्भिन्नत्वात्, तदन्यवस्त्वन्तरवत् , यच्च स्वरूपेणामङ्गलं तदन्यमङ्गलोपन्यासेनापि मङ्गलीकर्तुमशक्य, स्वभावस्य च्यावयितुमशक्यत्वात् , न खलु काच. स्वरूपेणावैडूर्यमणि. सन् केनापि वैडूर्यमणीक्रियते, ततो निरर्थको मङ्गलोपन्यासो, मगलत्वकार्याकरणात् , अथ मङ्गलीक मशक्यस्यापि मङ्गलमुपादीयते तथा लोकप्रवृत्ते. तीनवस्थाप्रसङ्गः, तथाहि-यथा प्रागमङ्गलस्य सत. शास्त्र- स्थ मलमुच्यते एव मगलान्तरमपि वक्तव्यम् , आद्यमङ्गलाभिधानेऽपि तस्य तथैवामङ्गलत्वात् , एव मङ्गलान्तराभिधानेऽप्य- न्यन्मगलान्तरमभिधातव्य, न्यायस्य समानत्वात् , तत्राप्यन्यदित्यनवस्था, अयाभिन्नमिति पक्ष तर्हि शास्त्रमेव मङ्गल मित्यन्यमङ्गलोपादानमनर्थकं, अमङ्गले हि मङ्गलमुपादीयते, यस्तु स्वत एव मङ्गलं तत्र कि मङ्गलपिधानेन ?, नहि शुक्ल शुलीफियते, नापि स्निग्ध स्नेह्यते, अथ मङ्गलभूतस्याप्यन्यन्मङ्गलमुपादीयते तर्हि तेनापि मङ्गलीभूतस्यान्यन्मङ्गलमुपा- दातव्य, मङ्गलरूपत्वाविशेपात्, तत्राप्यन्यदित्यनवस्था, अथ मा भूत् प्रस्तुतार्थक्षितिरित्यनमस्था ने यते तर्हि शास्त्र- स्थामगरत्यप्रसङ्ग , कथमिति चेत्, उच्यते, इह यथा शास्त्रं स्वतो मङ्गलमपि अन्यमगलनिरपेक्षममङ्गल, अन्यथा अन्यमङ्गलोपादाननैरर्थक्यप्रसक्ते , यदि हि अन्यमगलनिरपेक्षमपि तन्मङ्गल भवेत् तर्हि नान्यमङ्गलमपेक्षेत, स्वत समर्थ- स्थान्यव्यपेक्षाया अयोगात्, अन्यमगलव्यपेक्षा चेत् नूनममगलता, तस्य स्वरूपत एव मङ्गलस्याप्यन्यमङ्गलशून्यस्यामलते- ति, अनवस्थाऽनिष्टौ मङ्गलममगल, तद्योगाच्छास्त्रमप्यमङ्गलमित्यमगलता शास्त्रस्येति, अत्रोच्यते, इहाद्य. पक्षस्तावन्ना- भ्युपगम्यते, ततोऽनभ्युपगमतिरस्कृतत्वादेव न न क्षितिमावहति, यदिवा सोऽप्यभ्युपगम्यते, न च प्रागुक्तदो. पापकाशः, यतो द्विविधानि जगति वस्तूनि-भाव्यानि अभाव्यानि च, तत्र काचादीन्यभाव्यानीति न तानि वैडूर्यरूपतया कर्तुं शक्यन्ते, शास्त्राणि तु भाव्यानि, तत' स्वरूपेणामङ्गलान्यपि तानि मगलरूपतया परिणम्यन्ते, मद्गलस्य स्वपरतद्रूपताऽऽपादने समर्थत्वात् , लवणप्रदीपादिवत् , यथा हि प्रदीप स्वपरप्रकाशनसमर्थत्वात् स्व पर च प्रकाशयति, यथा वा लवण स्वपरलवणिमस्वभावापादने समर्थतया सं पर च लवणयति, एवं मङ्गलमपि स्वपर- मगलकरणसमर्थत्वात् स्व पर च मङ्गलयतीति न कश्चिद्दोषः, द्वितीयपक्षेऽपि न मङ्गालोपादाननैरर्थक्य, शिष्य- मतिमङ्गलपरिग्रहाय शास्त्रस्यैव मङ्गलत्वानुवादात्, तथाहि-कथ नु नाम विनेयो मद्गलमिद शास्त्रमित्येव गृह्णीयादिति मगलोपन्यासेन मङ्गलमिद शास्त्रमिति प्रबोध्यते, न चैवमनवस्था, प्रथममगलोपन्यासे च शिष्य- मतिमङ्गलपरिग्रहस्य कृतत्वात् अन्यमङ्गलाकाहाया निवृत्तेः, न च शास्त्रस्यामङ्गलवप्रसक्तिः, अन्यमङ्गलनिरपेक्षस्य तस्य स्वतो मगलत्वात् , मङ्गल ह्यन्यदुपादीयते न शास्त्रस्य मङ्गलवकरणाय, तस्य स्वत एव मगलत्वात् , किन्तु १, शिष्यमतिमङ्गलपरिग्रहाय, ततः कथमन्यमङ्गलोपादानेऽनवस्थानिष्टौ शास्रस्यामङ्गलत्वमिति, ननु यदि शास्त्रं स्वतो मगल तर्हि यद्यपि मगलमिदं शास्त्रमित्येव न गृह्णाति विनेयस्तथापि तत्स्वकार्यप्रसाधनसमर्थमेव, तस्य तथास्वभाव- त्वादिति कथमन्यमङ्गलोपादान न निरर्थकमिति?, तदेतदसम्यक्, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह विचित्रा भावाना शक्य , किश्चित्तथास्वरूपेण गृह्यमाणं स्वकार्यप्रसाधनसमर्थं यथा सुवर्ण, सुवर्ण हि सुवर्णरूपतया परिगृह्यमाणं स्वफलप्रदानसमर्थ न लोष्ठादिरूपतयेति, किञ्चित्तथास्वरूपेणागृह्यमाणमपि यथा किश्चिदनिष्टमन्त समुत्थव्याध्यादिकं, तद्धि तथास्वरूपेणाविदितमपि स्वफलं दु खमुत्पादयति, मङ्गलमपि मगलबुद्ध्या परिगृह्यमाण मङ्गलफलसाधनायाल नान्यथा साधुवत् , तथाहि-साधुः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपरिणामपरिणतो भावितात्मा शान्तिनिधानं 'समणं संजय दत' मिति वचनात् मङ्गलभूतोऽपि मङ्गलबुद्धयैव परिगृह्यमाण. सन् प्रशस्तचेतोवृत्ते व्यस्य मङ्गलकार्यप्रसाधको भवति, यदि तु तथा न गृह्यते तर्हि तस्य कालुप्योपहतचेतस सत्त्वस्य न भवतीति, एवं शास्त्रमपि स्नतो मङ्गलमपि सत् स्य मलमुच्यते एव मगलान्तरमपि वक्तव्यम् ,आद्यमङ्गलाभिधानेऽपि तस्य तथैवामङ्गलत्वात् , एव मङ्गलान्तराभिधानेऽप्य- न्यन्मगलान्तरमभिधातव्य, न्यायस्य समानत्वात् , तत्राप्यन्यदित्यनवस्था, अथाभिन्नमिति पक्ष तर्हि शास्त्रमेव मङ्गल मित्यन्यमलोपादानमनर्थक, अमगले हि मङ्गलमुपादीयते, यस्तु स्वत एव मगल तत्र कि मङ्गल विधानेन ?, नहि शुक्ल शुशीक्रियते, नापि स्निग्ध स्नेह्यते, अथ मङ्गलभूनस्याप्यन्यन्मङ्गलमुपादीयते तर्हि तेनापि मङ्गलीभूतस्यान्यन्मङ्गलमुपा- दातव्य, मङ्गलरूपत्वाविशेपात्, तत्राप्यन्यदित्यनवस्था, अथ मा भूत् प्रस्तुतार्थक्षितिरित्यनास्था नेष्यते तर्हि शास्त्र- सामगलत्वप्रसङ्ग, कथमिति चेत्, उच्यते, इह यथा शास्त्रं स्वतो मङ्गलमपि अन्यमगलनिरपेक्षममङ्गल, अन्यथा अन्यमङ्गलोपादाननैरर्थक्यप्रसक्के., यदि हि अन्यमङ्गलनिरपेक्षममि तन्मङ्गल भवेत् तर्हि नान्यमगलमपेक्षेत, स्वत* समर्थ- स्यान्यव्यपेक्षाया अयोगात्, अन्यमङ्गलव्यपेक्षा चेत् नूनममगलता, तस्य स्वरूपत एव मङ्गलस्याप्यन्यमङ्गलशून्यस्यामङ्गलते- ति, अनवस्थाऽनिष्टौ मङ्गलममगलं, तद्योगाच्छास्त्रमण्यमङ्गलमित्यमगलता शास्त्रस्येति, अत्रोच्यते, इहाद्यः पक्षस्तावना- भ्युपगम्यते, ततोऽनभ्युपगमतिरस्कृतत्वादेव न न क्षितिमावति, यदिवा सोऽप्यभ्युपगम्यते, न च प्रागुक्तदो- पापकाशः, यतो द्विविधानि जगति वस्तूनि-भाव्यानि अभाव्यानि च, तत्र काचादीन्यभाव्यानीति न तानि वैडूर्यरूपतया कर्तुं शक्यन्ते, शास्त्राणि तु भाव्यानि, तत' स्वरूपेणामङ्गलान्यपि तानि मगलरूपतया परिणम्यन्ते, मद्गलस्य स्वपरतद्रूपताऽऽपादने समर्थत्वात् , लवणप्रदीपादिवत् , यथा हि प्रदीप. स्वपरप्रकाशनसमर्थत्वात् स्व पर च मकाशयति, यथा वा लवणं स्वपरलवणिमस्वभावापादने समर्थतया सं परं च लवणयति. एवं मालमपि स्वपर- प्रभवति, अथ शास्त्रस्य कथ स्वतो मङ्गलता ?, उच्यते, निर्जरार्थत्वात् , तथा चात्र प्रयोग -अधिकृत शास्त्र सकलमपि मङ्गल निर्जरार्थत्वात् तपोवत् , अथ कथमस्य निर्जरार्थतेति चेत्, उच्यते, ज्ञानरूपत्वात् , ज्ञानस्य च कर्मनिर्जरण- हेतुत्वात् , उक्त च-"ज अन्नाणी कम्म खवेइ बहुयाहि वासकोडीहि । तन्नाणी तिहिं गुत्तो खवेइ ऊसासमेत्तेणं ॥ १॥" [यदज्ञानी कर्म क्षपयति बहुकाभिर्वर्षकोटीभि । तत् ज्ञानी त्रिभिर्गुप्त क्षपयत्युच्छ्वासमात्रेण ॥ १॥ ] तस्मात् स्थितमे- तत्-शास्त्रस्यादौ मध्येऽवसाने च मङ्गलमुपादेयमिति । अथ मझलमिति क. शब्दार्थ ?, उच्यते, 'अगु वगु मगु' इत्यादि दण्डकधातु , 'उदित' इति नम्, मद्यते अधि- गम्यते प्राप्यते इतियावत् हितमनेनेति मगलं "मृदिकन्दिकुण्डिपटिपाटिमगिशकिमंडिकेवृयमिवञ्चिदेवृशलिकलिकमपलि- गुध्वधिचपिवहिदिहिकुहितृसृपिशितुसिकुस्यनिद्रमेरल' इत्यलप्रत्यय , अथवा मजयते-प्राप्यते स्वर्गोऽपवर्गो वाऽनेनेति मग 'पुन्नाम्नीति करणे घप्रत्यय , मगो नाम धर्मः, तथाऽन पूर्ववैयाकरणप्रसिद्धे,तं लाति-आदत्ते इति मङ्गल, 'आतोऽनुपसर्गा, दहावाम' इति डप्रत्ययः, मङ्गो नाम धर्म धम्मोपादानहेतुरिति भावः, उक्तं च-'मंगिजरऽधिगम्मइ जेण हियं तेण मंगलं होइ।अहवा मगो धम्मोतलाइ तयं समादत्ते ॥१॥" (भा०) अपरे पुनरेवं व्युत्पत्तिमाचक्षते-मडु भूपाया, मण्यते-शास्त्र- मलकियतेऽनेनेति मगल पूर्ववदलप्रत्ययः,अथवा 'मन् ज्ञाने' मन्यते-ज्ञायते निश्चीयते विघ्नाभावोऽनेनेति मगल, यदिवा 'मदै हर्षे माद्यन्ति-विघ्नाभावेन हृष्यन्ति शिष्या अनेन 'मह पूजाया' वा मह्यते-पूज्यते शास्त्रमनेनेति मङ्गल, सर्वत्र "विरलोरलक- जिलयुगलभगलकुन्तलोत्पलकोमलपिगलकाहलादय” इत्यलप्रत्ययो निपातनाच्च विवक्षितरूपनिप्पत्ति, नैरुका. पुनरेवं- मङ्गलबुद्धया परिगृहीत मगलफलसाधक, नान्यथा, उक्तं च-"इह मङ्गलमपि मगलबुद्धीए मंगल जहा साहू' (भा० २१) इति, ननु यदि मगलमपि मङ्गलवुड्या परिगृह्यमाणं मङ्गलं नेतरथा तर्हि भवन्मतेन मन प्रमाणं, यद् यथा मनः सत्पयते तत्तथोपजायते नेतरदिति, एवं तर्हि अमङ्गलमपि मङ्गलबुद्ध्या परिगृहीत मङ्गलकार्यकृत् प्रामोति, न्यायस्य समानत्वात् , न चैतद् इष्टमिष्ट वेति, यत्किञ्चिदेतद् , वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात्, मङ्गल हि स्वरूपेण मगल ततस्तन्मङ्ग- लघुया परिगृह्यमाण मङ्गलफलसाधनायाल, स्वतो मग लस्य स्वबुद्धिसहितस्य परिपूर्णसामग्रीकतया स्वकार्याभिनिर्व- निसमर्थत्वात् , काञ्चनवत्, काञ्चन हि स्वतः काञ्चन सत् काश्चनबुद्ध्या परिगृह्यमाणं भवति काञ्चनफलकृत, नान्य- धेति, प्रतीतमेतत्, यत्त्वमङ्गल तत्स्वरूपतो मङ्गल न भवति, ततः कथं मङ्गलवुद्ध्याऽपि तत्परिगृह्यमाणं मद्गलकार्यकृत् , नहि लेष्ट्वादि कायनवुद्ध्या परिगृहीत काञ्चनफलमुपजनयतीति । ननु यदि शिप्यमतिमङ्गलपरिग्रहाय मगलोपन्यासस्तत आदिमङ्गलमेवास्तु, शिष्यमतिमगलपरिग्रहस्य तेनैव कृतत्वात् , किं मगलत्रयोपन्यासेन, न, विहि- तोत्तरत्वात्, आदिमझलेन ह्यादौ मङ्गलमतिपरिग्रह क्रियते, न मध्यमङ्गलमतिपरिग्रहो नाप्यवसानमङ्गलमतिपरिग्रह , ततस्तत्रापि विवक्षितफलसाधनाय शिष्याणा मङ्गलमतिपरिग्रहो भूयादिति मङ्गलत्रयोपन्यास., यो मङ्गलवयापा- न्तरालद्वयममङ्गलमापद्यते, तत्र मङ्गलमतिपरिग्रहाभावात्, नैष दोष , सम्पूर्णस्यैव शास्त्रस्य त्रिधाविभक्कत्वेनापान्तराल- दयासम्भवात् मोदकवत्, यथा हि मोदके त्रिधाविभक्के नापान्तरालद्वयसम्भवस्तथाऽधिकृतशास्त्रेऽपि, तत आदिल- पामयरूपमपि प्रायेण यररियादि. ramanta देवदत्तादिनामवाच्याना विद्यमानानामपि अपरापरनामपरावर्तस्य लोके दर्शनात्, यदपि च सिद्धान्तेऽभिहितं 'नाम आवकहिय'ति तत् प्रतिनियता जनपदादिसज्ञामधिकृत्य, यथोत्तरा कुरव इत्यादि, नाम च तन्मगल च नाममङ्गल, यदा तु वस्तु वाच्य विवक्ष्यते तदैव व्युत्पत्ति -नाम्ना मङ्गल नाममङ्गल, यद्वा नामनामवतोरभेदोपचारात् नाम च तत् मङ्गल च नाममगल, तच्च नामरूप मङ्गल त्रिधा, तद्यथा-जीवविषयमजीवविषयमुभयविषयं च, तत्र जीवविषय यथा सिन्धुविपये अग्नेर्महुलमिति नाम, अजीवविषय यथा लाटदेशे दवरकवलनकस्य मद्गलमिति नाम, उभयविषय यथा वंदनमालाया मझलमिति नाम, अन हि दवरकादीन्यचेतनानि पत्रादीनि तु सचेतनानीति जीवाजीवरूपता वन्दनमालायाः। तथा सद्भावमाश्रित्य लेप्यकर्मादिष्वसद्भावं चाश्रित्याक्षवराटादिषु या स्वस्तिकादीना स्थापना सा स्थापनामङ्गल, स्थापना चासौ मङ्गल च तत् स्थापनामङ्गल मिति व्युत्पत्तेः, स्थापनालक्षणं चेदं- यत्तु तदर्थवियुक्त तदभि- प्रयेण यञ्च तत्कगैणि । लेप्यादि कर्म तत्स्थापनेति क्रियतेऽल्पकालं च ॥१॥" अस्थायमर्थ:-तत्स्थापनेत्यभिधीयते, यत्किमित्याह- 'यत्तु यत्पुन , तुशब्दो नामलक्षणात् स्थापनालक्षणस्य भेदमाह, 'तुः स्या देजधारणे' इति वचनात्, 'तदर्थवियुक्त मिति स चासावर्थश्च तदर्थः-सद्भूतेन्द्रलक्षणः तेन पियुक्त-शून्य तदर्थवियुकं, अथ च तदभिप्रायेणेति तस्य-सद्भूतेन्द्रस्याभिप्रायो-बुद्धिरध्यवसायस्तदभिप्रायस्तेन तदुद्धयेत्यर्थः, कृतमित्यादि गम्यते, कथंभूतमित्याह-यच्च 'तत्करणि' तस्यैव-सद्भूतेन्द्रस्यैव करणिः-आकृतिराकारो यस्य तत् तत्करणि-सद्भतेन्द्रसमानाकारं लेप्यादिकर्मेति भावार्थः, चशब्दात्तदाकृतिशून्यं वाऽक्षनिक्षेपादि तत्स्थापना, तच्चाल्पकालं-इत्वरं, चशब्दाचावन्यभापि च, उक्कं मा गालयति-अपनयति ससारादिति मङ्गलं, यदिवा मलं-पापं गालयति-रफेटयतीति मङ्गल, मा भूत् गलो-विघ्नोऽस्मा- देति या मगल, सर्वत्र पृपोदरादित्वादिष्टरूपनिष्पत्ति । तच्च नामादिभेदाच्चतुर्द्धा, तद्यथा-नाममङ्गल स्थापनामङ्गल दव्यमङ्गल भावमद्गल च, तत्र यस्य कस्यचिज्जीवस्य अजीवस्य वा मङ्गलशब्दार्थरहितस्य मङ्गलमिति नाम क्रियते तन्ना- ममङ्गल, यत एव तल्लक्षणम्-"यद्वस्तुनोऽभिधान स्थितमन्यार्थे तदर्थनिरपेक्षम् । पर्यायानभिधेय च नाम यादृच्छिक व तथा ॥१॥" अस्यायमर्थ:-'यद्वस्तुनी' जीवाजीवादेर्नाम, यथा गोपालदारकस्येन्द्र इति, 'स्थितमन्यार्थ' इति तस्माद्- गोपालदारकादन्यश्चासावर्थश्च अन्यार्थ तस्मिन् स्थित, परमार्थतस्त्रिदशाधिप अवस्थानात्, 'तदर्थनिरपेक्ष' मिति तस्य- इन्द्रादिनानोऽर्थस्तदर्थ -परमैश्वर्यादिरूपस्तस्य निरपेक्ष तदर्थनिरपेक्ष, तथाहि-इन्द्र इति किमुक्तं भवति ?-'इदु परमैश्वर्ये' इन्दनादिन्द्र परमैश्वर्ययुक्त इत्यर्थ ,एवंभूतेन चार्थेन युक्तमिदं नाम परमार्थतखिदशाधिपे एव वर्त्तते,तस्य तात्त्विकपरमैश्व युफत्वात् , गोपालके तु तदर्थशून्यमिति, तथा पर्यायानभिधेय' मिति, इह नाम नामवतोरभेदोपचारात् इन्द्र इति गोपाल- दारकवस्त्येव गृह्यते तत्पर्याय -शक्रपुरन्दरपाकशासनशतमखप्रभृतिभिरनभिधेयं पर्यायानभिधेय, न हि गोपालदारकव- स्त्यिन्द्रशब्दवाच्यमपि तात्त्विकेन्द्रवत् शक्रपुरन्दरादिशब्दैरभिधेयमिति, प्रतीतमेतत् , एवभूतं नाम, प्रकारान्तरेण नाम्न' वरूपमाह-'यादृच्छिक च तथेति, यदृच्छया निवृत्त यादृच्छिकं, किमुक्तं भवति ?-न केवलमनन्तरोतलक्षणं नाम, केन्तु अन्यत्रावर्त्तमानमपि यद् एवमेव यदृच्छया गोपालदारकादेर्नाम क्रियते यथा डित्यो डवित्थ इति तदपि नाम, इद भयरूपमपि प्रायेण यावद्व्यभावि, मेरुद्वीपसमुद्रादिकं हि नाम प्रभूत यावद्रव्यभावि दृश्यते, किश्चित्त्वन्यथाऽपि, देवदत्तादिनामवाच्याना विद्यमानानामपि अपरापरनामपरावर्तस्य लोके दर्शनात्, यदपि च सिद्धान्तेऽभिहित 'नाम आवकहिय'ति तत् प्रतिनियता जनपदादिसज्ञामधिकृत्य, यथोत्तरा' कुरव इत्यादि, नाम च तन्मङ्गल च नाममगलं, यदा तु वस्तु वाच्य विवक्ष्यते तदैव व्युत्पत्ति -नाम्ना मङ्गलं नाममङ्गल, यद्वा नामनामवतोरभेदोपचारात् नाम च तत् मगल च नाममगल, तच नामरूप मगल त्रिधा, तद्यथा-जीवविषयमजीवविषयमुभयविषय च, तत्र जीवविषयं यथा सिन्धुविषये अग्नेर्मगलमिति नाम, अजीवविषयं यथा लाटदेशे दवरकवलनकस्य मझलमिति नाम, उभयविपयं यथा वंदनमालाया मगलमिति नाम, अन हि दवरकादीन्यचेतनानि पत्रादीनि तु सचेतनानीति जीवाजीचरूपता वन्दनमालायाः। तथा सद्भावमाश्रित्य लेप्यकर्मादिष्वसद्भावं चाश्रित्याक्षवराटादिषु या स्वस्तिकादीना' स्थापना सा स्थापनामङ्गल, स्थापना चासौ मङ्गल च तत् स्थापनामङ्गलमिति व्युत्पत्ते, स्थापनालक्षणं चेद-'यत्तु तदर्थवियुक्तं तदभि- प्रयेण यच्च तत्काणि । लेप्यादि कर्म तत्स्थापनेति क्रियतेऽल्पकाल च ॥१॥" अस्यायमर्थ.-तत्स्थापनेत्यभिधीयते, यत्किमित्याह- 'यत्नु' यत्पुन, तुशब्दो नामलक्षणात् स्थापनालक्षणस्य भेदमाह, 'तुः स्या देऽवधारणे' इति वचनात्, 'तदर्थवियुक्त'मिति स चासावर्थश्च तदर्थः-सद्भूतेन्द्रलक्षणः तेन वियुक्त-शून्य तदर्थवियुक्तं, अथ च तदभिप्रायेणे'ति तस्य-सद्भूतेन्द्रस्याभिप्रायो-बुद्धिरध्यवसायस्तदभिप्रायस्तेन तदुद्धयेत्यर्थः, कृतमित्यादि गम्यते, कथंभूतमित्याह-यच्च 'तत्करणि' तस्यैव-सद्भूतेन्द्रस्यैव करणि-आकृतिराकारो यस्य तत् तत्करणि-सद्भूतेन्द्रसमानाकारं लेप्यादिकर्मेति भावार्थः, चशब्दात्तदाकृतिशून्यं वाऽक्षनिक्षेपादि तत्स्थापना, तच्चाल्पकालं-इत्वरं, चशब्दाद्यावद्रव्यमानि च, उक पानुयोगयारे-"नाम आवकहियं ठवणा इत्तरिया वा होज्जा आवकहिआवा"भाष्यकारोऽप्याह-"जपुण तयत्वसुन्नं तय- भिप्पारण तारिसागार । कीरइ व निरागार इत्तरमियर व साठवणा ॥१॥” (भा २५)। सम्पति द्रव्यमद्गलभिधातव्यं, तत्र द्रव्यमिति-द्रवति गच्छति तास्तान् पर्यायानिति द्रव्यं, 'कृद्धहुल'मिति वचनात् कर्त्तरि य., द्रव्यं च तन्मगल च द्रव्यम- गल, नष्टक्षणमिदम्-"भूतस्य भाविनो वा भावस्य हि कारणं तु यल्लोके । तद् द्रव्य तत्त्वज्ञै. सचेतनाचेतनं कथितम् ॥१॥" अस्थायमर्थ.-भूतस्य-अतीतस्य भाविनो वा-एण्यत. भावस्य-पर्यायस्य कारण-निमित्त यदस्मिन् लोके तत् तत्त्वज्ञे सर्वज्ञे. तीर्घकृगिरितियावत् द्रव्य कवित, द्रवति-गच्छति तास्तान् पर्यायान् अग्रेतनान् प्राचीनाश्च मुस्थतीति द्रव्यमिति व्युत्पत्त्यनुगमात् , तच्च द्विधा-सचेतनमचेतनं च, तत्र सचेतनं अनुपयुक्तपुरुपाख्य, अचेतनं ज्ञशरीरादीति, उक्त द्रव्यलक्षणम्, अधुना प्रकृतमुपयुज्यते, द्रव्यमगलं द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आ-समन्तात् गम्यते पस्तुतत्त्वमनेनेत्यागम -श्रुतज्ञानं आगममधिकृत्यागमत , 'स्थानियप. कर्माधारें' इति कर्मणि पञ्चमी, यथा मासादमारुह्य प्रेक्षते इत्यर्थे प्रासादात् प्रेक्षते इत्यत्र, आगमापेक्षयेति भावार्थ , आगमस्याभाव आगमस्य एकदेशो वा आगमेन सह मिश्रण वा नोआगम , नोशब्दस्य त्रिप्वप्यर्थेषु वर्तमानत्वात् , नोआगममधिकृत्य नोआगमत , तत्र आगमतो मगलशब्दार्थज्ञाता तत्र चानुपयुक्त, स हि मङ्गलशब्दार्थवासितान्त करणतया तज्ज्ञानलब्धिसहितो नोपयुक्त इति अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात् द्रव्यम् , आह च भाष्यकृत-"आगमओऽणुवउत्तो मगलसद्दाणुवासिओ वत्ता । तमा- लिद्धिसहिओऽवि नोवउत्तोत्ति तो दव॥१॥"(भा २९) नन्वागमो मङ्गलशब्दार्थपरिजानमागमः धानात् ज्ञान च भाव इति कथमस्य द्रव्यता ?, उक्त च-"जइ नाणमागमो तो कह दर्षे दवमागमा कह शु।।" (भा० ३० पू) इति, नैप दोष , ज्ञान गुपयोगात्मक भावो, न लन्धिरूप, 'उपयोगो भाव' इति वचनात् , अनुपयुक्तश्चात्मा तल्लब्धिसहितत्वात् ज्ञानकारणम्, अतो भूतस्य भाविनो वा भावस्य हि कारणमिति द्रव्यलक्षणसम्भवात् द्रव्यमिति, इद चागमतो द्रव्यमद्गल पूर्वसूरिभिर्नयैर्विचारित, नयाश्च सप्त, तद्यथा-नैगम सग्रह व्यवहार नजुसूत्र शब्द सममिरूढ एवंभूतश्च, अमीपा शब्दार्थ भावार्थ च स्वस्थाने वक्ष्यामः, तत्र नैगमनय सामान्य विशेषाश्चाभ्युपगच्छति, विशेषाश्च पृथ- भिन्नस्वरूपा इति तन्मतेन एकोऽनुपयुक्त' एक द्रव्यमद्गल मनेकेऽनुपयुक्ता अनेकानिद्रव्यमगलानि, आह च भाष्यकृत्- "एगो मङ्गलमेग णेगा गाइ गमनयस्स" (भा. ३१ पू)। सनहनयस्तु सामान्यमेवैकं निरवयवमक्रियमभ्युपैति नान्यत्, स हि विशेपवादिनः प्रत्याह-विशेष: सामान्याव्यत्यरैक्षीद्वा न वा ?, आद्यपक्षे न विशेषः, सामान्याद् व्यति- रिकत्वात् खपुष्पवत् , सदिति हि तद्वक्तु शक्यते यत्सदिति प्रत्ययमुत्पादयति, सदिति प्रत्ययं चोत्पादयति सामान्यमेव तस्य तथास्वभावत्वात् न विशेष इति विशेपस्य खरविषाणकल्पता, अथ द्वितीयः पक्षस्तहि सोऽपि सामान्यमेव तदव्यतिरिक्तत्वात् तत्स्वरूपवत्, उक्तं च-"सामन्नाओं विसेसो अण्णोऽणण्णो व होज जइ अण्णो । सो नत्थि खपुष्फंपिव नऽण्णो सामण्ण- मेव तयं ॥१॥" (भा ३४ ) तत इत्थं केवलसामान्यवादिनस्तस्य मतेन सर्वस्मिन्नपि जगत्सेकमेन द्रव्यमङ्गल, सर्वेषा द्रव्यमद्गलसामान्यादव्यतिरिकत्वात्, सामान्यस्य च त्रिभुवनेऽप्येकत्वात् , आह च भाष्यकृत्-"संगहनयस्स एक सपं चिय मगल लोए (भा० ३१ उ०) इति, व्यवहारस्तु विशेषवादी, तया च स सहनय प्रत्याह-विशेषा एव तात्त्विका- स्तेषामेव दोहवाहादिक्रियासूपयुज्यमानत्वात् , न सामान्य तद्विपर्ययात्, न च तत् सदिति प्रत्येतुं शक्नुम. अनुपल- म्भात्, नहि गयादीनिव विशेषान् शृङ्गग्राहिकया तेभ्यो व्यतिरिक्तं गोत्वादिसामान्य पश्यामो, न चापश्यन्त आत्मानं विप्रलभेमहि, तत कथ तदभ्युपगच्छाम १, उपलभव्यवहाराभावात्, उक्त च-न विसेसत्यतरभूयं अस्थि सामन्नमाह पपहारो । उपलभपवहाराभावाओ खरविसाण व ॥१॥” (भा० ३५) एवं चास्यापि मतेन नैगमनयस्पेन एकोऽनुप- युफ एफ द्रव्यमगल, भूयासोऽनुपयुक्ता भूयासि द्रव्यमगलानि, ननु नैगमोऽपि विशेपानिच्छति व्यवहारोऽपि ततः कोऽनयोः प्रतिविशेष ?, उक्तमेतत् नैगम. सामान्यमिच्छति विशेषाश्च व्यवहारस्तु विशेपानेवेति, सिद्धसेनीया पुन पडेय नयानभ्युपगतवन्त , नैगमस्य सङ्ग्रहव्यवहारयोरन्तर्भावविवक्षणात् , तथाहि-यदा नैगम सामान्यप्रतिपत्तिपरस्तदा स सहेऽन्तर्भवति सामान्याभ्युपगमपरत्वात् विशेषाभ्युपगमनिष्ठस्तु व्यवहारे, आह च सिद्धसेनीयमतमुपसंजिघृक्षुर्भा- प्यकृत्-"जो सामन्नग्गाही स नेगमो सगह गओ अहवा । इयरो ववहारमिओ जो तेण समाणनिदेसो ॥१॥" (भा० ३९) तत सिद्धसेनीयाभिप्रायेण पद्भिरेव नयैरागमतो द्रव्यमङ्गलविचारकर्त्तव्य. न सप्तभिरिति, ऋजुसूत्र- स्वभिधत्ते-यदतीत यच्चानागतं यच्च सदपि परकीयं तदवस्तु, अतीतस्य विनष्टत्वात् अनागतस्य त्वलब्धात्मलाभत्वात् परकीयस्य चार्थक्रियाकारित्वाभावात् , देवदत्तधनं हि यज्ञदत्तस्य परमार्थतोऽसत् तत्कार्याकरणादिति, प्रतिप्राणि प्रसि- अमेतत्, किन्तु यत् सत् स्वकीयं तदेवैकं वस्तु, ततोऽस्य मतेनैकमेव द्रव्यमङ्गल न भूयासीति, उक -" मुयस्स - सयं सपर्य च ज मंगल तयं एक । नातीतमणुप्पन्नं मंगलमिट्ट परक वा ॥१॥(भा०५० से भूता नया ते अत्यन्तविशुद्धत्वादागमतो द्रव्यमङ्गलमित्येव नानुमन्यन्ते, तथा च ते आहु-आगमतो हि द्रव्यमङ्गल- मिदमुच्यते मङ्गलशब्दार्थज्ञाता तत्र चानुपयुक्त इति तदेतत्परस्परव्याहतं, यदि मङ्गलशब्दार्थज्ञाता तर्हि कथमनुपयुक्त. १, अनुपयुक्तश्चेत् कथं मङ्गलशब्दार्थज्ञाता, ज्ञानस्योपयोगात्मकत्वात् तदभावे तस्याप्यभायात्, न खलु जीवश्चेतनारहित इति शक्य प्रतिपहुंसचेतसेति, उक्तं च-"जाण नाणुवउत्तोऽणुवउत्तो वा न जाणई जम्हा। जाणतोऽणुवउत्तोत्ति विति सदादो- ऽवत्थु ॥१॥" (भा० ४२) इत्थं चागमतो द्रव्यमङ्गलस्य नयैर्विचार: सूत्रेऽपि साक्षात् सवादी, तथा चानुयोगद्वारेप्यागमतो द्रव्यावश्यकमधिकृत्य सूत्रं-"नेगमस्स णं एगो अणुवउत्तो आगमतो एगं दवावस्सयं दुन्नि अणुवउत्ता दोन्नि दवावस्सयाई तिन्नि अणुवउत्ता आगमओ तिण्णि दवायस्सयाई, एवं जावइया अणुवउत्ता आगमतो तावइयाई नेगमस्स दवावस्सयाइ, एवमेव यवहारस्सवि, संगहस्स ण एगो वा अणेगो वा अणुवउत्तो वा अणुवउत्ता वा दवावस्सयं वा दवावस्सयाई वा से एर्ग दवापस्सयं, उजुसुयरस आगमतो एगं दवावस्सयं, पुडुत्त नेच्छइ, तिण्हं सद्दनयाणं जाणए अणुवउत्ते अवत्यू, कम्हा !, जइ जाणए अणुवउत्ते न भवइ” इति । उक्तमागमतो द्रव्यमङ्गलमधुना नोआगमतोऽभिधीयते, तच्च विधा, तद्यथा-शरीरद्रव्यमङ्गलं भव्यशरीरद्रव्यमगलं ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिकद्रव्यमङ्गलंच, तत्र यन्मगलपदार्थज्ञस्यापग- तजीवितस्य शरीर सिद्धिशिलातलादिगतं तद्भूतभावनया घृतमस्मिन् कुम्भे प्रक्षिप्तमासीदित्येप घृतकुम्भ इत्यादिवदती- तनयानुवृत्त्या ज्ञशरीरद्रव्यमङ्गलं, यस्तु वालको नेदानी मङ्गलशब्दार्थमवबुध्यते अथचावश्यमायत्या तेनैव शरीरसमु- च्छ्रयेण भोत्स्यते स भाविभावनिवन्धनत्वाद् धृतमस्मिन् कुम्भे प्रक्षप्स्यते इत्येप घृतकुम्भ इत्यादिवद् भविष्यनयानुस- स्तेपामेय दोहवाहादिक्रियासूपयुज्यमानत्वात् , न सामान्य तद्विपर्ययात् , न च तत् सदिति प्रत्येतु शक्नुम अनुपल- म्भात् , नहि गयादीनिव विशेषान् शृङ्गग्राहिकया तेभ्यो व्यतिरिक्तं गोत्वादिसामान्य पश्यामो, न चापश्यन्त आत्मानं विप्रलभेमहि, तत. कथ तदभ्युपगच्छाम १, उपलंभव्यवहाराभावात्, उक्त च-'न विसेसत्यतरभूय अस्थि सामन्नमाह पयहारो। उवलभववहाराभावाओ खरविसाण व ॥१॥" (भा० ३५ ) एवं चास्यापि मतेन नैगमनयस्येव एकोऽनुप- युफ एफ द्रव्यमद्गल, भूयासोऽनुपयुक्ता भूयासि द्रव्यमगलानि, ननु नैगमोऽपि विशेपानिच्छति व्यवहारोऽपि तत. कोऽनयोः प्रतिविशेष. १, उक्तमेतत् नैगम. सामान्यमिच्छति विशेषाश्च व्यवहारस्तु विशेषानेवेति, सिद्धसेनीया पुन पडेव नयानभ्युपगतवन्त , नैगमस्य सङ्ग्रहव्यवहारयोरन्तर्भावविवक्षणात्, तथाहि-यदा नैगम सामान्यप्रतिपत्तिपरस्तदा स सहेऽन्तर्भवति सामान्याभ्युपगमपरत्वात् विशेषाभ्युपगमनिष्ठस्तु व्यवहारे, आह च सिद्धसेनीयमतमुपसंजिघृक्षुर्भा- प्यकृत्-"जो सामन्नग्गाही स नेगमो सगह गओ अहवा । इयरो ववहारमिओ जो तेण समाणनिहेसो ॥१॥" (भा० ३९) तत सिद्धसेनीयाभिप्रायेण पड्रेिव नयैरागमतो द्रव्यमङ्गलविचार. कर्त्तव्य न सप्तभिरिति, ऋजुसूत्र- स्वभिधत्ते यदतीतं यच्चानागतं यच्च सदपि परकीयं तदवस्तु, अतीतस्य विनष्टत्वात् अनागतस्य त्वलब्धात्मलाभत्वात् परकीयस्य चार्थक्रियाकारित्वाभावात्, देवदत्तधनं हि यज्ञदत्तस्य परमार्थतोऽसत् तत्कार्याकरणादिति, प्रतिप्राणि प्रसि- अमेतत्, किन्तु यत् सत् स्वकीयं तदेवकं वस्तु, ततोऽस्य मतेनैकमेव द्रव्यमहुल न भूयासीति, उक च-"उडस्पस्स सयं सपर्य ज मंगल तय एका नातीतमणस्य पाली अपयश M more To ----- या पर 'तस्स वा जयं जोग्ग मिति तस्य वा-चरणकरणक्रियापरिणामस्य यद्योग्यं बालकादिशरीरं, शेष सुगमम् । उक्त द्रव्यमङ्गल, अधुना भावमङ्गलमभिधातव्य, भावस्य च लक्षणमिद-भावो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तो हि वै समाख्यात । सर्वहरि- न्द्रादिवदिहेन्दनादिक्रियानुभवात् ॥ १॥" अस्यायमर्थ -भवन भावः, विवक्षितरूपेण परिणमनमित्यर्थ , यदिवा भव- तीति भावः, 'सहादिदुनीभूग्रहो णो वेति कर्तरि णप्रत्ययः, विवक्षितरूपेण परिणत इत्यर्थः, सर्वज्ञैःसमाख्यातः, कोऽसा- वित्याह-विवक्षितक्रियानुभूतियुक्त' वक्तुर्या विवक्षिता इन्दनज्वलनजीवनादिका क्रिया तस्या अनुभूति -अनुभवन तया युक्तो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तः, क इवेत्याह-इन्दनादिक्रियानुभवात् , अत्रादिशब्दात् ज्वलनजीवनादिक्रियापरिग्रह, इन्द्रादिवत्-शक्रादिवत् , आदिशब्दाज्ज्वलनजीवादिपरिग्रह', इन्दनादिक्रियानुभवयुक्तेन्द्रादिवदिति भावः, अन भावतो मङ्गल भावमङ्गल यदिवा भावश्चासौ मङ्गलं च भावमङ्गल, तच्च द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो मालपदा- र्थस्य ज्ञाता तब चोपयुक्ता, 'उपयोगो भावनिक्षेप' इति वचनात् , ननु मगलपदार्थज्ञानोपयोगमात्रेण कथ पुरुषो भावमङ्गलं भवति ?, न ह्यग्निज्ञानोपयुक्तो माणवकोऽग्निर्दहनपचनप्रकाशनाद्यर्थक्रियासाधकत्वाभावात्, तदेतदसम्यक, अभिप्राया- परिज्ञानात् , सवित् ज्ञानमवगमो भावोऽभिप्राय इत्यनन्तरं, 'अर्थाभिधानप्रत्ययाश्च तुल्यनामधेयाः सर्वप्रवादिनाम- विसवादेन स्थिता. तथाहि-वाह्य. पृथुबुनोदराकारोऽर्थोऽपि घट इति व्यपदिश्यते, तद्वाचकमभिधानं घट इति, तज्ज्ञा- नरूप प्रत्ययोऽपि घट इति, तथा च लोके वकार -किमिदं पुरो दृश्यते ?, घटः, किमसौ कि ?, घट, किमस्य चेतसि स्फुरति ?, घट, एवं च सति यदग्निरिति ज्ञान तदव्यतिरेकात् माणवकोऽप्यग्निः ज्ञानज्ञानिनोः कथंचिदव्यतिरेकात्, रणेन भव्यशरीरद्रव्यमङ्गल, उभयमपि च नोआगमतो द्रव्यमगलं सर्वथा आगमरहितत्वात्, अत एव सर्वनिषेधयाची नोशब्दोऽत्र प्रतिपत्तव्य , ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं तु द्रव्यमगलं जिनप्रणीतप्रत्युपेक्षणादिक्रिया कुर्वन् अनुपयुक्त साध्यादिः, क्रिया हि प्रत्युपेक्षणादिका हस्तपादादिव्यापारविशेषरूपा, ततोऽसावागमो न भवति, आगमस्य ज्ञानत्वात् , शरीरादिचेष्टायास्तु तद्विपरीतत्वात् , तामपि यधुपयुक्त करोति ततोऽसौ भावमङ्गलं भवति, अनुपयुक्तस्य सा द्रव्यं 'अनुप- योगो द्रव्य मिति वचनात्, तत. क्रियाया द्रव्यत्वादनागमत्वाच्च ता कुर्वन् साधादिरभेदोपचारात् नोआगमतो ज्ञशरीरभ- व्यशरीरव्यतिरिक्त द्रव्यमगलं, अत्रापि सर्वनिषेधवाची नोशब्द , उक्त च-"जाणयभवसरीराइरित्तमिह दवमगल होइ । जा मगल्ला किरिआ तं कुणमाणो अणुवउत्तो॥१॥ (भा० ४६) अथवा यत् भूतचरणकरणपरिणामं तन्नोआगमतो ज्ञशरीरद्रव्यमङ्गलवत् भूतभावमङ्गलत्वात् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यमङ्गल, यदपि बालकशरीरं चरणकरणकि- यापरिणामयोग्य तदपि प्रागुक्तभव्यशरीरद्रव्यमङ्गलवत् भाविभावमङ्गलत्वात् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक द्रव्यमगलं, मागुक्के हि नोआगमतो ज्ञशरीरभव्यशरीरे द्रव्यमङ्गले भूतभाविज्ञानपरिणामापेक्षे, चरणकरणक्रियापरिणामस्तु ज्ञानपरि- णामाद्भिन्न इति ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिकता, यदिवा स्वभावत एव शोभनवर्णादिगुण सुवर्णादि तत् ज्ञशरी- रभव्यशरीरव्यतिरिक्त द्रव्यमङ्गल, आह च भाष्यकृत्- "जं भूयभावमङ्गलपरिणाम तस्स वा सहावसोहणवण्णाइगुणं सुवण्णाइ ॥१॥ तंपि य हु भावमङ्गलकारणओ मगलति निदिह । नोआगमओ दवं आगमरिहितोत्ति ज भणिय ॥२॥ (भा० ४७ ४८) अत्र जं भूयभावमङ्गलंति यत् भूतचरणकरणक्रियापरिणाम 'तस्स वा जय जोग्ग'मिति तस्य वा-चरणकरणक्रियापरिणामस्य यद्योग्यं बालकादिशरीरं, शेष सुगमम् । उक्तं द्रव्यमङ्गल, अधुना भावमङ्गलमभिधातव्यं, भावस्य च लक्षणमिदं- भावो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तो हि वै समाख्यात.। सर्वज्ञेरि- न्द्रादिवदिहेन्दनादिक्रियानुभवात् ॥ १॥" अस्यायमर्थः-भवन भावः, विवक्षितरूपेण परिणमनमित्यर्थः, यदिवा भव- तीति भावः, 'सहादिदुनीभूग्रहो णोति कर्तरि णप्रत्ययः, विवक्षितरूपेण परिणत इत्यर्थः, सर्वज्ञैः समाख्यातः, कोऽसा- वित्याह-विवक्षितक्रियानुभूतियुक्त वक्तुर्या विवक्षिता इन्दनज्वलनजीवनादिका क्रिया तस्या अनुभूति.-अनुभवनं तया युको विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तः, क इवेत्याह-इन्दनादिक्रियानुभवात् , अनादिशब्दात् ज्वलनजीवनादिक्रियापरिग्रह, इन्द्रादिवत्-शक्रादिवत्, आदिशब्दाज्ज्वलनजीवादिपरिग्रह., इन्दनादिक्रियानुभवयुक्तेन्द्रादिवदिति भावः, अत्र भावतो मगल भावमङ्गल यदिवा भावश्चासौ मगलं च भावमगल, तच्च द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो मङ्गलपदा- घस्य ज्ञाता तत्र चोपयुक्ता, 'उपयोगोभावनिक्षेप' इति वचनात् , ननु मङ्गलपदार्थज्ञानोपयोगमात्रेण कथं पुरुषो भावमङ्गलं भवति ?, न ह्यग्निज्ञानोपयुक्तो माणवकोऽग्निर्दहनपचनप्रकाशनाद्यर्थक्रियासाधकत्वाभावात् , तदेतदसम्यक, अभिप्राया- परिज्ञानात् , सवित् ज्ञानमवगमो भावोऽभिप्राय इत्यनर्थान्तरं, 'अर्थाभिधानप्रत्ययाश्च तुल्यनामधेयाः सर्वप्रवादिनाम- विसवादेन स्थिता' तथाहि-वाद्य. पृथुबुनोदराकारोऽर्थोऽपि घट इति व्यपदिश्यते, तद्वाचकमभिधानं घट इति, तज्ज्ञा- नरूप प्रत्ययोऽपि घट इति, तथा च लोके वकार:-किमिदं पुरो दृश्यते ?, घटः, किमसौ वक्ति १, घट, किमस्य चेतसि स्फुरति ?, घट , एव च सति यदग्निरिति ज्ञान तदव्यतिरेकात् माणवकोऽप्यग्निः ज्ञानज्ञानिनो. कथंचिदव्यतिरेकात्, अन्यथा वग्ज्ञाने सत्यप्यसौ नोपलभेव , अतन्मयत्वात् , प्रदीपहस्तान्धवत् पुरुषान्तरवद्वा, बन्धाधभावप्रसङ्गश्च, ज्ञानार ज्ञानसुखदुःखपरिणामशून्यत्वात् , आकाशवत् , न खल्वाकाश ज्ञानाज्ञानसुखदुःखपरिणामरहितं वन्धमोक्षाभ्या युज्यते, तस्मात्कधथिदव्यतिरेको ज्ञानज्ञानिनो, न च निराकारं ज्ञानं, अनाकारत्वे पदार्थान्तरवत् विवक्षितस्यापि पदार्थस्य परिछेदामसक्के, तदाकारशून्यत्वाविशेपात्, ततो ज्ञानस्याग्याकारत्वात्तदव्यतिरिक्त आत्माऽप्यन्याकार इत्यग्निर्माण- पका, न चैव दहनपचनप्रकाशनाद्यर्थक्रियाप्रसक्तिः, सर्वस्याग्नेर्दहनाद्यर्थक्रियाप्रसाधकत्वायोगात् भस्मच्छन्नाग्निना न्यभिचा- रादिति, नोमागमतो भावमङ्गल 'सुविशुद्ध क्षायिकादिको भावः', नोशब्दोऽत्र सर्वनिषेधवाची, उक्तं च-मङ्गलसुयउवउत्तो आगमओ भायमगल होइ । नोआगमओ भावो सुविसुद्धो खाइयाईओ॥१॥" (भा० ४९) अथवा-नोआगमतो |भावमङ्गलमागमवर्ज ज्ञानचतुष्टयं सर्वनिषेधषचनत्वान्नोशब्दस्य, यदिवा यः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपरिणाम. स न आगम एव केवलो नाप्यनागम किन्वागमसम्मिश्र इति नोआगमतो भावमङ्गलं, नोशब्दोऽत्र मिश्रवचन, आह च- (अहवा ) सम्मइंसणनाणचरित्तोवयोगपरिणामो । नोआगमओ भावो नोसहो मीसभावमि ॥१॥" (भा० ५०) यदिवा यो भगवदर्हन्नमस्काराघुपयोगः स खल्वागमैकदेशो, विवक्षिताध्ययनाद्यपेक्षया तस्यैकदेशत्वात् , ततो नोशन्दस्य देशवाचित्वात् नोआगमत स भावमङ्गलं । ननु नामस्थापनाद्रव्येषु मङ्गलाभिधान विवक्षितभावशून्यत्वात् द्रव्यत्वं च समानमतः क पपा प्रतिविशेषः', उच्यते, इह यथा स्थापनेन्द्रे लोचनसहस्रकुण्डलकिरीटकरकुलिशधारणशचीसग्निधान- सिंहासनाध्यासनादिजनितातिशय. खल्विन्द्राकारो लक्ष्यते, कर्जुश्च सतेन्द्राभिप्रायो भवति यथाऽय मया स्वर्गाधि- पतिः साक्षादालिखित इत्यादि, द्रष्टुश्च तदाकारदर्शनात् प्रत्ययो यथाऽयमिन्द्रो वर्त्तत इति, प्रणतिकृतश्च फलार्थिनः स्तोतु प्रवर्तते, फलं च किञ्चिदभीष्टं देवतानियोगात् प्राप्नुवन्ति, न तथा नामेन्द्रे नापि द्रव्येन्द्र, ततो नामद्रव्याभ्यामित्थ स्थापनाया विशेषः, उक्तं च-"आगारोऽभिप्पाओ बुद्धी किरिया फलं च पाएणं । जह दीसइ ठवर्णिदे न तहा नामे न दपिंदे ॥१॥" (भा० ५३) यथा स द्रव्येन्द्रो भावेन्द्रकारणता प्रतिपद्यते प्रतिपन्नवान् वा भावेन्द्रता उपयोगापे- क्षायामपि तदुपयोगतामासादयिष्यति अवाधवान् वा न तथा नामेन्द्रो नापि स्थापनेन्द्र इति नामस्थापनाभ्या द्रव्यस्य विशेषः, स्थापनाद्रव्यलक्षणव्यतिरिक्तस्वरूपं तु नामेति द्रव्यस्थापनाभ्यां नानो विभिन्नता, अपरस्त्वाह-भावम- गलमेवैकं भावानामेवार्थक्रियाकारित्वात् ये तु नामादयस्ते सङ्कल्पमात्रसम्पादितसत्ताका इति किं तेषामुपन्यासेन ?, तदेतदसम्यक्, नामादीनामपि भाववत् , तात्त्विकत्वात् तेषामपि भाववदविशेषेण शब्दतः प्रतीते, तथाहि-अविशिष्टे इन्द्रवस्तुन्युश्चरिते नामादिचतुष्टयमविशेषेण प्रतीतिमासादयति, किमनेन नामेन्द्रो विवक्षित आहोश्चित् स्थापनेन्द्रो द्रव्येन्द्रो भावेन्द्रो वा इति ?, ततो यथा घंट इत्युक्ते कोऽनेन घटो विवक्षितो रक्का कृष्णः शुक्ल: नीलो वेति शब्दतः प्रतीयमानाः सर्वेऽपि तात्त्विकास्तथैते नामादयोऽपीति, तथा च एतदेव साक्षेपपरिहारं भाष्यकृदाह--"इह भावोच्चिय पत्थु तदस्थसुन्नेहि किं नु सेसेहि नामादोऽपि भावा जं तेऽविहु वत्थुपज्जाया ॥१॥” (भा० ५५) अत्र 'वत्थुपज्जाया' इति इन्द्रादिरूपस्य सामान्यवस्तुनो विशेषा., इतश्च नामस्थापनाद्रव्याणि तात्त्विकानि भावमगलागत्वात् , तदङ्गता च तत्परिणामकारणत्वात् , तथाहि-मगलाभिधानं सिद्धाद्यभिधानं चोपश्श्रुत्य भगवदर्हत्प्रतिमां वा दृष्ट्वा भूतयतिभावं भव्य- अन्यथा तज्ज्ञाने सत्यप्यसौ नोपलभेत , अतन्मयत्वात् , प्रदीपहस्तान्धवत् पुरुषान्तरवद्वा, बन्धाद्यभावप्रसङ्गश्च, ज्ञाना. ज्ञानसुखदुःखपरिणामशून्यत्वात् , आकाशवत् , न खल्वाकाश ज्ञानाज्ञानसुखदुःखपरिणामरहितं वन्धमोक्षाभ्या युज्यते, तस्मात्कश्चिदव्यतिरेको ज्ञानज्ञानिनो, न च निराकार ज्ञान, अनाकारत्वे पदार्थान्तरवत् विवक्षितस्यापि पदार्थस्य परिश्छेदामसके., तदाकारशून्यत्वाविशेपात्, ततो ज्ञानस्याश्याकारत्वात्तदव्यतिरिक्त आत्माऽप्यन्याकार इत्यग्निर्माण- यका, न चैवं दहनपचनप्रकाशनाद्यर्थक्रियाप्रसक्ति , सर्वस्याग्नेर्दहनाद्यर्थक्रियाप्रसाधकत्वायोगात् भस्मच्छन्नाग्निना व्यभिचा- रादिति, नोआगमतो भावमङ्गल 'सुविशुद्धः क्षायिकादिको भावा', नोशब्दोऽत्र सर्वनिषेधवाची, उक्कं च-मगलसुयउयउत्तो आगमओ भाषमङ्गलं होइ । नोआगमओ भावो सुविसुद्धो खाइयाईओ॥१॥" (भा० ४९) अथवा-नोआगमतो भावमङ्गलमागमवर्ज ज्ञानचतुष्टयं सर्वनिषेधवचनत्वानोशब्दस्य, यदिवा य. सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपरिणामः स न आगम एव केवलो नाप्यनागम किन्वागमसम्मिश्र इति नोआगमतो भावमङ्गलं, नोशग्दोऽत्र मिश्रवचनः, आह च- " (अहवा) सम्मइंसणनाणचरित्तोवयोगपरिणामो । नोआगमओ भावो नोसहो मीसभावमि ॥१॥" (भा० ५०) यदिवा यो भगवदर्हन्नमस्काराधुपयोगः स खल्वागमैकदेशो, विवक्षिताध्ययनाद्यपेक्षया तस्यैकदेशत्वात् , ततो नोशब्दस्य देशवाचित्वात् नोआगमतः स भावमङ्गलं । ननु नामस्थापनाद्रव्येषु मगलाभिधान विवक्षितभावशून्यत्वात् द्रव्यत्वं च समानमत क एषा प्रतिविशेषः ?, उच्यते, इह यथा स्थापनेन्द्रे लोचनसहस्रकुण्डलकिरीटकरकुलिशधारणशचीसन्निधान- सिंहासनाध्यासनादिजनितातिशय. खल्विन्द्राकारो लक्ष्यते, कर्तुश्च सद्भूतेन्द्राभिप्रायो भवति यथाऽय मया स्वर्गाधि- (अ)प्रतिवन्ध पर्यालोचयतः तदर्शनेनानध्यवसाय , यदिवा यदृच्छया भवेत् प्रतिपत्ति , आह च-"ससयविवजया वाडण- ज्झवसाओऽहवा जहिच्छाए । होनत्ये पडिवत्ती न वत्थुधम्मो जआ नामं ॥१॥ (भा० ६२) न चैतत् दृश्यते, तस्मात् वस्तुधर्मो नाम, तदेव चैक तात्त्विक, तद्वशादेव सकलव्यवहारप्रवृत्तेन स्थापनादय इत्येवमुक्त स्थापनानय आह-आकार एव वस्तु, तत्रैव बुद्ध्यभिधानप्रवृत्तिक्रियोपलम्भात्, तथाहि-प्रत्यक्षत आकारवदेव वस्तु परिगृह्यते, तदेव च शब्देनाप्य- भिधीयते, तत्रैव च पुरुषस्य प्रवृत्तिः, अर्थक्रियामपि च तदेव करोतीत्याकार एव तात्त्विको न नामादयः, तथा च प्रयोगः यदाकाररहित न तद्वस्तु, यथा गगनेन्दीवर, आकाररहित च पराभिमतं नामादि, उक्त च-“न पराणुमयं वत्थु आगाराभावओ खपुष्पं व । उचलभववहाराऽऽभावाओ नाणगारं च ॥ १॥" (भा० ६५) अत्र पूर्वार्द्ध सुगम, उत्तरार्द्धस्य व्याख्यानमिद-न अनाकार वस्तु उपलम्भाभावात् व्यवहाराभावाच्च । एव स्थापनानयेनोक्ते द्रव्यनय आह- तात्विकोत्पादव्ययरहितं यनिर्विकारमाविर्भावतिरोभावमात्रपरिणामात्मक द्रव्य तदेवैकं तात्त्विकं, तस्यैव प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनोपलभ्यमानत्वात् , यत्तु तदतिरिच्य स्थापनानयेन प्रोच्यते तदसद्, द्रव्यातिरेकेणान्यस्याकारस्योपलम्भाभावात् , उक्त च-"दवपरिणाममेत्तं मोत्तूणागारदरिसणं किं त। उपायवयरहियं दब चिय निबियार तं ॥१॥ आविन्भावतिरो- भावमेत्तपरिणामकारणमचितं । निच्च वहुरुवंपिव नडोब वेसतरावन्नो ॥२॥" (भा० ६६-६७) इति, इतश्च द्रव्य तात्त्विकं कारणत्वात् मृत्पिण्डपय प्रभृतिवत् , यच्चाकारण न तद् वस्तु, यथा गगनकुसुमं, अकारणं च पराभिमतमाका- रादीति । एवं द्रव्यनयेनाभिहिते भावनयः माह-भाव एव पारमार्थिको न द्रव्यं, तस्यानुपलम्भात्, न हि मृत्पिण्ड- यतिभाव वा शरीर चोपलभ्योपजायते प्रायः कस्याप्यासन्नमुक्तिगामिन सम्यग्दर्शनादिरूपभावमद्गलपरिणाम', उकं च-"अहया नामठवणादयाइ भावमङ्गलंगाई । पाएण भावमङ्गलपरिणामनिमित्तभावाओ ॥१॥जह मङ्गलाभिहाणं । सिद्ध विजय जिणिदनाम च । सोऊण पेच्छिऊण य जिणपडिमालक्खणाई च ॥२॥ परिनिव्वुयमुणिदेहं भव जइजण सुवण्णमलाइ । दद्रूण भावमगलपरिणामो होइ पाएण ॥ २॥” (भा० ५६-५७-५८) अन्यच्च-यद् वस्तुनोऽभिधान तद् अभिधेयधर्ममन्तरेण नोपजायते, अभिधानाभिधेययोर्वाच्यवाचकसम्मन्धेन परस्परम विनाभावित्वात् , अभिधेयध. मोऽपि च नामादिविचारप्रक्रमे नामाभिधीयते, अभिधेये अभिधानोपचारात्, यश्च प्रतिनियत आकारो घटादिवस्तुन सा स्थापना, या च तत्तद्रूपतया परिणमनशक्ति. सा द्रव्य कारणत्वात्, यश्च साक्षात् पुर परिस्फुरन् प्रतिभासते पर्याय । स भावः, उक्त च-"अहवा वत्थुऽभिहाण नाम ठवणा य जो तदागारो। कारणया दर्घ कज्जावन तय भावो ॥१॥" (भा० ६०)॥ ततो यद्वस्तु तन्नामादिचतुष्टयात्मक तदन्तरेण वस्तुत्वायोगादिति तात्त्विकानि नामादीनि । एव च तात्त्विकनामादिचतुष्टयात्मके सर्वस्मिन्नपि वस्तुनि व्यवस्थिते ये एकैकाशावलम्बिनो नामादिनया , तद्यथा- नामनय आह-वस्तुधर्मो नाम तत्प्रत्ययहेतुत्वात् यद् यस्य प्रत्ययहेतुस्तत्तद्धर्मो यथा घटस्य स्वरूपादय , वस्तुन प्रत्ययहेतुश्च नाम ततो निःसन्दिग्धाविपरीतप्रतीतिसमुद्भवात्, तस्माद्वस्तुधर्मो नाम,यदि पुनर्वस्तुधर्मो नाम न स्यात् ततस्तद्वस्तु वस्त्वेवन स्यात् , निरभिधेयत्वात् पष्ठभूतवत् , अन्यच्च-वस्तुधर्मत्वाभावे घट इति नाम्न्युच्चरिते घट इतिप्रतीतिर्नि सन्दिग्धा न स्यात् प्रतिबन्धाभावात्, किन्तु केषाचित्सशयो यथा किमयमाह ?, केषाचित्कदाचिद्विपर्ययो यथाऽनेन पट प्रोक इति, अन्येषा दिन:-"सहविसेससहविसेसपत्थारमूलवागरणी । दवछिओ य पजवनओ य सेसा वियप्पा सिं ॥"[संग्रहविशेषाणा सग्रहविशेषप्रस्तारमूलव्याकरणिनौ । द्रव्याधिकश्च पर्यायार्थिकश्च शेपा विकल्पा अनयो ॥१॥] तत्र नामादिचतुष्टयमध्ये कस्य किं सम्मतमिति निरुच्यता, उच्यते, नामस्थापनाद्रव्याणि द्रव्यास्तिकनयस्य भाव. पर्यायास्तिकनयस्य, कथमिति चेत्, उच्यते, इह सिद्धसेनीयास्तावदेवमाहुः-'सामान्यग्राही नैगम सनहेऽन्तर्भूतो विशेषग्राही व्यवहारे' इति पडेव तत्त्यतो नया, तत्र सङ्ग्रहो व्यवहारश्च द्रव्यास्तिकनयो द्रव्याभ्युपगमपरत्वाद्, अतस्तस्य नामादित्रितयमभिमतं, एतावास्तु विशेपः-सामा- न्याभ्युपगमपरत्वात यानि कानिचिन्नाममगलानि तानि सर्वाणि एकं नाममगलं सर्वाणि स्थापनामगलान्येकं स्थापना- मङ्गल सर्वाणि द्रव्यमगलान्येकं द्रव्यमङ्गलं, व्यवहारस्तु विशेषग्राहीति नाममगलानि प्रत्येकं भिन्नानीच्छति, एवं स्थाप- नामङ्गलानि द्रव्यमद्गलानि चेति, ऋजुसूत्रशब्दसमंभिरूदैवभूतास्तु पर्यायाभ्युपगमपरत्वात् पर्यायास्तिकनयः, ततस्तस्य भावः सम्मतः, उक्तं च-"नामाइतियं दयट्ठियस्स भावो उ पजवनयस्स । संगहववहारा पढमगस्स सेसा उ इयरस्स ॥१॥" (भा० ७५) सूत्राभिप्रायेण तु ऋजुसूत्रोऽप्यविशुद्धो द्रव्यास्तिकनयस्तस्यापि द्रव्याभ्युपगमात् , तथा चानुयो- गद्वारसूत्रम्-"उजुस्सुयस्स एगो अणुवउत्तो आगमतो एगं दधावस्सय, पुहुत्तं नेच्छई' इति, तदेवमुक्तं प्रासङ्गिकं, अधुना प्रकृतमुच्यते-तत्र नोआगमतो भावमङ्गलमनेकप्रकारमुक्तं, अथवा नोआगमतो भावमङ्गल नन्दी, अथ नन्दी- ति क' शब्दार्थः १, उच्यते, 'दुनदु समृद्धा' वित्यस्य धातोः 'उदित' इति नमि विहिते नन्दन नन्दिः, प्रमादो हर्प इत्यनान्तरं, नन्दिहेतुत्वात् ज्ञानपश्चकादिकमपि नन्दिः, अथवा नन्दन्ति प्राणिनोऽनेनास्मिन वेति नन्दिः, 'पदिपटि- शिवकस्थासकोशकुशूलादिभावेभ्यो व्यतिरिक्तमन्वयिनमथै पश्यामः, न चापश्यन्त प्रतिपत्तुं शकुम:, मा प्रापदत्यन्ता. सतोऽपि पठभूतादेरभ्युपगममसहा, अथ द्रव्यमन्तरेण कथमिव भावानामुत्पत्तिरुपपद्यते । तस्मादवश्यं द्रव्यमम्युपग- म्तव्यं, तवसम्यक्, मतीत्योत्पादवादस्य सम्यग्व्यवस्थितत्वात् , तथाहि-पूर्व भाव कारणत्वेन प्रतीत्योसरो भाव. समुत्त- घते, पूर्व च कारण कार्योत्पत्तिसमये स्वत एव विनिवर्तते, तस्य क्षणमात्रावस्थायित्वात, उत्तरोऽपि च भावस्तदुसरमा प्रति कारणभावमनुभूय द्वितीयक्षणे न भवति, सर्वभावाना क्षणमात्रावस्थानात, 'क्षणिकाः सर्वसंस्कारा' इति वचनाद, एवमेकैकांशावलम्बिनो नामादितया मिथ्यादृशः एकाशाभ्युपपमपरतया सम्पूर्णवस्तुसंस्पर्शियायोगात्, वस्तुनोऽनेकधर्म- स्वात्, भगवदर्हन्मत तु सर्वनयसमूहात्मकमतोऽनेकाशावलम्बि, किन्वेकाशविचारप्रक्रमेऽपीतरांशसापेक्षत्पात् सम्पूर्ण- वस्तुप्राहीति प्रमाणं, तथाहि-नामापि च वस्तुधर्मस्तस्य तत्प्रत्ययहेतुत्वात्, आकारोऽपि तात्त्विकस्तस्य प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनाविसवादितयोपलम्भात्, द्रव्यमपि च प्रमाण, तदभावे भाषानामत्यन्तासता खरविषाणस्येवोत्पादायोगाद, भावा अपिच तात्त्विका द्रव्यस्य विचित्रशक्तिकतया सधा तथापरिणमनभावात्, तथा चाहुः स्तुतिषु गुरवः-"अन्योऽन्यपक्षप्रतिप- अभावाद, यथा परे मत्सरिणः प्रवादाः । नयानशेपानविशेषमिच्छन् , न पक्षपाती समयस्तथा ते ॥१॥" आपस्तुति- कारोऽप्यवोचत्-"नयास्तष स्यात्पदलान्छना इमे, रसोपविद्धा इव लोहधातवः । भवम्त्यभिप्रेतफला यतस्ततो, भवन्त- मार्याः प्रणता हितैषिणः ॥ १॥ ततो नामादयोऽपि भाषषत् तास्विका इति तेवामप्युपन्यास ॥
शब्दस्य विजयादिपाठाभ्युपगमात् 'विनयादिभ्य' इत्यनेन स्वार्थे इकणू, 'अतिवर्तन्ते स्वार्थे प्रत्ययका प्रकृतिलिजावच- नानी'ति वचनादत्र नपुसकता, यथा विनय एव वैनयिकमित्यत्र, अथवा अभिनिबुध्यते अनेनास्मादस्मिन्वेति अभिनि- वोध-तदावरणकर्मक्षयोपशमस्तेन निवृत्तमाभिनिवोधिक, आभिनिवोधिक च तत् ज्ञान च आभिनिवोधिकज्ञान-इन्द्रि- यमनोनिमित्तो योग्यदेशावस्थितवस्तुविषय स्फुटप्रतिभासो बोधविशेष इत्यर्थः, तथा श्रवण श्रुत-बाच्यवाचकभावपु- रस्सरीकारेण शब्दसंसृष्टार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिविशेष., एवमाकार वस्तु जलधारणाद्यर्थक्रियासमर्थ घटशब्दवाच्यमित्या- दिरूपतया प्रधानीकृतत्रिकालसाधारणसमानपरिणाम. शब्दार्थपर्यालोचनानुसारी इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवगमविशेष इत्यर्थः, श्रुतं च तत् ज्ञानं च श्रुतज्ञान, अथवा श्रूयतेऽनेन अस्मात् अस्मिन् वेति श्रुत-तदावरणकर्मक्षयोपशमः, 'कृद्धहुल'मिति वचनात् करणादावपि कप्रत्ययः, तजनितं ज्ञानमपि श्रुतं, कार्ये कारणोपचारात्, शृणोतीति वा श्रुतं-आत्मा तदनन्य- स्यात् ज्ञानमपि श्रुत, श्रुत च तत् ज्ञान चेति समासः, चशब्दस्त्वनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधर्म्यात्तुल्यकक्ष- तोद्भावनार्थ., तथाहि-य एव मसिज्ञानस्य स्वामी स एव श्रुतज्ञानस्यापि, 'जत्थ मइनाण तत्थ सुयनार्ण जत्य सुयनाणं तत्थ मइनाण'मिति वचनात् , ततः स्वामिसाधर्म्य,तथा यावानेव मतिज्ञानस्य स्थितिकालस्तावानेव श्रुतज्ञानस्यापि, तत्र प्रवाहापेक्षया अतीतानागतवर्तमानरूपः सर्व एव काल अप्रतिपतितेकजीवापेक्षया तु पट्पष्टिसागरोपमाणि समधिकानि, उक्त च-"दो वारे विजयाइसु गयरस तिन्निऽचुए अहव ताई। अइरेगनरभवियं नाणाजीवाण सघद्धा ॥१॥" (भा०२७६२) इति कालसाधर्म्य, यथा च इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं मतिज्ञान तथा श्रुतज्ञानमपीति कारणसाधर्म्य, तथा यथा मति- फीादिभ्य' इति इप्रत्यय', असावपि मङ्गलवच्चतुर्भेद , तद्यथा-नामनन्दि स्थापनानन्दि द्रधनन्दिः भावनन्दिश, तत्र यस्य जीवस्याजीवस्य वा नन्दिशब्दान्यर्थरहितस्य नन्दिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नन्दि मनन्दि यद्वा नाम- नामवतोरभेदोपचारानाम चासो नन्दिश्च नामनन्दि , नन्दिरिति नाम वा नामनन्दि , तथा सदानमाश्रित्य लेपक- दिवसद्भाव चाश्रित्याक्षवराटकादिपु भावनन्दिमत. साधादे स्थापना सा स्थापनानन्दि , अथवा द्वादशपिधतूर्यरूप- द्रव्यनन्दिस्थापना स्थापनानन्दि , द्रव्यनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तनचानु-- पयुक्त , 'अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात्,नोआगमतस्तु विधा, तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्यनन्दि भव्यशरीरद्रव्यनन्दिशिरीरभ- व्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यनन्दिश्च, तत्र यन्नन्दिपदार्थज्ञस्यापगतजीवितस्य शरीर सिद्धिशिलातलादिगत तभूतभावनया शशरीरद्रव्यनन्दि , यस्तु वालको नेदानी नन्दिशब्दार्थमवबुध्यते अयचावश्यमायत्या तैनर शरीरममुयेण भोत्स्यते स भाविभावनिवन्धनत्वात् भव्यशरीरद्रव्यनन्दि , ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्ता तु द्रव्यनन्दी द्वादशप्रकार- स्तूर्यसङ्घात , स चाय-"भम्भामकुन्दमहलकडम्बझल्लरिहुडुक्ककसाला । काहलि तलिमा वसो सखो पणवो य वारसमो ॥१॥" (वृ भा० ) भावनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चोपयुक्त, नोआगमत पञ्चप्रकारं ज्ञानं, तच्चेदम्- आभिणिबोहियनाणं सुयनाण चेव ओहिनाणं च । तर मणपज्जवनाणं केवलनाणं च पंचमय ॥१॥ आ-अधाभिमुखो नियत -प्रतिनियतस्वरूपो बोध-बोधविशेषोऽभिनियोधोऽभिनिबोध एवाभिनियोभिक, अभिनियो शब्दस्य विनयादिपाठगभ्युपगमात् 'विनयादिभ्य' इत्यनेन स्वार्थे इकण, 'अतिवर्तन्ते स्वार्थे प्रत्ययका प्रकृतिलिङ्गवच- नानीति वचनादन नपुसकता, यथा विनय एव वैनयिकमित्यत्र, अथवा अभिनिबुध्यते अनेनास्मादस्मिन्वेति अभिनि- योध-तदावरणकर्मक्षयोपशमस्तेन निवृत्तमाभिनिवोधिक, आभिनिवोधिक च तत् ज्ञानं च आभिनिवोधिकज्ञान-इन्द्रि- यमनोनिमित्तो योग्यदेशावस्थितवस्तुविपयः स्फुटप्रतिभासो बोधविशेप इत्यर्थः, तथा श्रवणं श्रुत-चाच्यवाचकभावपु- रस्सरीकारेण शब्दसंसृष्टार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिविशेषः, एवमाकार वस्तु जलधारणाद्यर्थक्रियासमर्थ घदशब्दवाच्यमित्या- दिरूपतया प्रधानीकृतत्रिकालसाधारणसमानपरिणामः शब्दार्थपर्यालोचनानुसारी इन्द्रियमनोनिमित्तोऽधगमविशेष इत्यर्थः, श्रुतं च तत् ज्ञानं च श्रुतज्ञानं, अथवा श्रूयतेऽनेन अस्मात् अस्मिन् वेति श्रुतं-तदावरणकर्मक्षयोपशमः, 'कृद्वहुल'मिति वचनात् करणादावपि तप्रत्ययः, तजनितं ज्ञानमपि श्रुतं, कार्ये कारणोपचारात्, शृणोतीति वा श्रुतं-आत्मा तदनन्य- त्वात् ज्ञानमपि श्रुतं, श्रुत च तत् ज्ञान चेति समासः, चशब्दस्त्वनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधात्तुल्यकक्ष- तोद्भावनार्थ., तथाहि-य एव मतिज्ञानस्य स्वामी स एव श्रुतज्ञानस्यापि, 'जत्थ मइनाण तत्थ सुयनाणं जत्थ सुयनाण तत्थ मइनाण'मिति वचनात् , ततः स्वामिसाधर्म्य,तथा यावानेव मतिज्ञानस्य स्थितिकालस्तावानेव श्रुतज्ञानस्यापि, तत्र प्रवाहापेक्षया अतीतानागतवर्तमानरूपः सर्व एव काल. अप्रतिपतितकजीवापेक्षया तु पट्पष्टिसागरोपमाणि समधिकानि, उक्तं च-“दो वारे विजयाइसु गयस्स तिन्निऽचुए अहवताई। अइरेगनरभविय नाणाजीवाण सघद्धा ॥१॥" (भा०२७६२) इति कालसाधर्म्य, यथा च इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं मतिज्ञान तथा श्रुतज्ञानमपीति कारणसाधर्म्य, तथा यथा मति- कीर्त्यादिभ्य' इति इप्रत्ययः, असावपि मङ्गलवच्चतुर्भेदः, तद्यथा-नामनन्दिः स्थापनानन्दि द्रव्यनन्दिः भावनन्दिश्च, तत्र यस्य जीवस्याजीवस्य वा नन्दिशब्दान्वर्थरहितस्य नन्दिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नन्दि मनन्दि यद्वा नाम- नामवतोरभेदोपचारानाम चासौ नन्दिश्च नामनन्दि , नन्दिरिति नाम वा नामनन्दि , तथा सद्भावमाश्रित्य लेप्यक- र्मादि सद्भाव चाश्रित्याक्षवराटकादिपु भावनन्दिमत साध्वादे स्थापना सा स्थापनानन्दि , अथवा द्वादशविधतूर्यरूप- द्रव्यनन्दिस्थापना स्थापनानन्दि , द्रव्यनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतञ्च, तत्र आगमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तब चानु- पयुक्त , अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात्,नोआगमतस्तु विधा, तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्यनन्दि भव्यशरीरद्रव्यनन्दिर्जशरीरभ- व्यदारीरव्यतिरिकद्रव्यनन्दिश्च, तत्र यन्नन्दिपदार्थज्ञस्यापगतजीवितस्य शरीर सिद्धिशिलातलादिगत तद्भूतभावनया शरीरद्रव्यनन्दि , यस्तु वालको नेदानी नन्दिशब्दार्थमवबुध्यते अथचावश्यमायत्या तेनैव शरीरसमुच्छ्रयेण भोत्स्यते स भाविभावनिवन्धनत्वात् भव्यशरीरद्रव्यनन्दिः, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्ता तु द्रव्यनन्दी द्वादशप्रकार- स्तूर्यसद्धात , स चाय-"भम्भामकुन्दमद्दलकडम्वझलरिहुडुक्ककसाला । काहलि तलिमा वसो सखो पणवो य वारसमो ॥१॥" (वृ भा० ) भावनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चोपयुक्त, नोआगमत. पञ्चप्रकार ज्ञान, तच्चेदम्- आभिणियोहियनाणं सुयनाण चेव ओहिनाणं च । तह मणपज्जवनाणं केवलनाण च पंचमय ॥१॥ आ-अर्थाभिमुखो नियत -प्रतिनियतस्वरूपो बोधः-वोधविशेषोऽमिनिवोधोऽभिनिवोध एवाभिनिवोधिकं, अभिनिबोध.
शब्दस्य विनयादिपाठाभ्युपगमात् 'विनयादिभ्य इत्यनन स्वार्थे इकणू, 'अतिवर्तन्ते स्वार्थे प्रत्ययका प्रकृतिीलङ्गवच- नानी'ति धचनादत्र नपुसकता, यथा विनय एव वैनयिकमित्यत्र, अथवा अभिनिबुध्यते अनेनास्मादस्मिन्वेति अभिनि- वोध-तदावरणकर्मक्षयोपशमस्तेन निर्वृत्तमाभिनिबोधिक, आभिनिवोधिक च तत् ज्ञानं च आभिनिवोधिकज्ञानं-इन्द्रि- यमनोनिमित्तो योग्यदेशावस्थितवस्तुविषय स्फुटप्रतिभासो बोधविशेष इत्यर्थः, तथा श्रवणं श्रुत-वाच्यवाचकभावपु- रस्सरीकारेण शब्दसंसृष्टार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिविशेषः, एवमाकार वस्तु जलधारणाद्यर्थक्रियासमर्थ घटशब्दवाच्यमित्या- दिरूपतया प्रधानीकृतत्रिकालसाधारणसमानपरिणाम. शब्दार्थपालोचनानुसारी इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवगमविशेष इत्यर्थः, श्रुतं च तत् ज्ञानं च श्रुतज्ञानं, अथवा श्रूयतेऽनेन अस्मात् अस्मिन् वेति श्रुतं-तदावरणकर्मक्षयोपशमः, 'कृद्वहुल'मिति वचनात् करणादावपि कप्रत्यय , तजनितं ज्ञानमपि श्रुतं, कार्ये कारणोपचारात्, शृणोतीति वा श्रुतं-आत्मा तदनन्य- त्वात् ज्ञानमपि श्रुतं, श्रुत च तत् ज्ञानं चेति समासः, चशब्दस्त्वनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधर्म्यात्तुल्यकक्ष- तोद्भावनार्थ., तथाहि-य एव मतिज्ञानस्य स्वामी स एव श्रुतज्ञानस्यापि, 'जत्थ मइनाण तत्थ सुयनाणं जत्थ सुयनाणं तत्थ मइनाणमिति वचनात् , ततः स्वामिसाधर्म्य, तथा यावानेव मतिज्ञानस्य स्थितिकालस्तावानेव श्रुतज्ञानस्यापि, तत्र प्रवाहापेक्षया अतीतानागतवर्तमानरूपः सर्व एव काल. अप्रतिपतितैकजीवापेक्षया तु पट्पष्टिसागरोपमाणि समधिकानि, उक्तं च-"दो वारे विजयाइसु गयरस तिन्निनुए अहव ताई।अइरेगनरभवियं नाणाजीवाण सघद्धा ॥१॥" (भा०२७६२) इति कालसाधर्म्य, यथा च इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं मविज्ञान तथा श्रुतज्ञानमपीति कारणसाधर्म्य, तथा यथा मति- . . कीर्त्यादिभ्य' इति इप्रत्यय , असावपि मङ्गलवच्चतुर्भेद , तद्यथा-नामनन्दि स्थापनानन्दि द्रव्यनन्दिः भारनन्दिश्च, तर यस्य जीवस्याजीवस्य वा नन्दिशब्दान्वर्थरहितस्य नन्दिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नन्दि मनन्दि यद्वा नाम- नामवतोरभेदोपचारानाम चासो नन्दिश्च नामनन्दि , नन्दिरिति नाम वा नामनन्दि', तथा सद्भावमाश्रित्य लेप्यक- मर्मादि यसद्भाव चानित्याक्षवराटकादिपु भावनन्दिमत साध्यादे स्थापना सा स्थापनानन्दिः, अथवा द्वादशविधतूर्यरूप- द्रव्यनन्दिस्थापना स्थापनानन्दि , द्रव्यनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चानु- पयुक्त , अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात्,नोआगमतस्तु त्रिधा, तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्यनन्दि भव्यशरीरद्रव्यनन्दिशिरीरभ- व्यशरीरव्यतिरिकद्रव्यनन्दिश्च, तत्र यन्नन्दिपदार्थज्ञस्यापगतजीवितस्य शरीर सिद्धिशिलातलादिगत तद्भूतभावनया शारीरद्रव्यनन्दि , यस्तु चालको नेदानी नन्दिशब्दार्थमववुध्यते अयचावश्यमायत्या तेनैव शरीरसमुच्छ्येण भोत्स्यते स भाविभावनिवन्धनत्वात् भव्यशरीरद्रव्यनन्दि , ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्ता तु द्रव्यनन्दी द्वादशप्रकार- स्तूर्यसहात , स चाय-"भम्भामकुन्दमद्दलकडम्वझलरिहुडुककसाला । काहलि तलिमा सो सखो पणवो य वारसमो ॥१॥" (वृ भा० ) भावनन्दिविधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमती नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चोपयुक्त, नोआगमत पञ्चप्रकार ज्ञान, तच्चेदम्- आभिणियोहियनाणं सुयनाण चेव ओहिनाणं च । तह मणपजवनाणं केवलनाण च पंचमय ॥१॥ आ-अर्थाभिमुखो नियतः-प्रतिनियतस्वरूपो बोधः-बोधविशेषोऽभिनिवोधोऽभिनिबोध एवाभिनिवोधिक, अभिनिबोध- शब्दस्य विनयादिपाठाभ्युपगमात् 'विनयादिभ्य' इत्यनेन स्वार्थे इकण, 'अतिवर्तन्ते स्वार्थ प्रत्ययका प्रकृतिलिङ्गवच- नानीति वचनादत्र नपुसकता, यथा विनय एव वैनयिकमित्यन, अथवा अभिनिबुध्यते अनेनास्मादस्मिन्वेति अभिनि- चोधः-तदावरणकर्मक्षयोपशमस्तेन निवृत्तमाभिनिवोधिक, आभिनिवोधिक च तत् ज्ञान च आभिनिवोधिकज्ञान-इन्द्रि- यमनोनिमित्तो योग्यदेशावस्थितवस्तुविषय स्फुटप्रतिभासो वोधविशेष इत्यर्थः, तथा श्रवण श्रुत-वाच्यवाचकभावपु- रस्सरीकारेण शब्दसंसृष्टार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिविशेपः, एवमाकार वस्तु जलधारणाद्यर्थक्रियासमर्थ घटशब्दवाच्यमित्या- दिरूपतया प्रधानीकृतत्रिकालसाधारणसमानपरिणाम शब्दार्थपर्यालोचनानुसारी इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवगमविशेप इत्यर्थः, श्रुतं च तत् ज्ञान च श्रुतज्ञान, अथवा श्रूयतेऽनेन अस्मात् अस्मिन् वेति श्रुतं-तदावरणकर्मक्षयोपशमः, 'कृद्धहुल मिति वचनात् करणादावपि कप्रत्ययः, तजनित ज्ञानमपि श्रुतं, कार्ये कारणोपचारात्, शृणोतीति वा श्रुत-आत्मा तदनन्य- त्वात् ज्ञानमपि श्रुतं, श्रुत च तत् ज्ञानं चेति समासः, चशब्दस्त्वनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधात्तुल्यकक्ष- तोद्भावनार्थ , तथाहि-य एव मतिज्ञानस्य स्वामी स एव श्रुतज्ञानस्यापि, 'जत्य मइनाण तत्थ सुयनाणं जत्य सुयनाण तत्थ मइनाणमिति वचनात्, ततः स्वामिसाधर्म्य,तथा यावानेव मतिज्ञानस्य स्थितिकालस्तावानेव श्रुतज्ञानस्यापि, तत्र प्रवाहापेक्षया अतीतानागतवर्तमानरूपः सर्व एव कालः अप्रतिपतितैकजीवापेक्षया तु षट्पष्टिसागरोपमाणि समधिकानि, उक्त च-“दो वारे विजयाइसु गयस्स तिन्निऽचुए अहव ताई। अइरेगनरभवियं नाणाजीवाण सवद्धा॥१॥" (भा०२७६२) इति कालसाधर्म्य, यथा च इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं मतिज्ञान तथा श्रुतज्ञानमपीति कारणसाधर्म्य, तथा यथा मति- . . कीयादिभ्य' इति इप्रत्यय', असावपि मङ्गलबच्चतुर्भेद , तद्यथा-नामनन्दिः स्थापनानन्दि द्रव्यनन्दिः भागनन्दिश्च, न यस्य जीवस्याजीवस्य वा नन्दिशब्दान्वर्थरहितस्य नन्दिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नन्दि मनन्दि यद्वा नाम. रामयतोरभेदोपचारानाम चासौ नन्दिश्च नामनन्दि , नन्दिरिति नाम वा नामनन्दिः, तथा सद्भावमाश्रित्य लेप्यक- दिग्रसद्भाव चानित्याक्षवराटकादिपु भावनन्दिमत साध्यादे स्थापना सा स्थापनानन्दि, अथवा द्वादशपिधतूर्यरूप- दव्यनन्दिस्थापना स्थापनानन्दि , द्रव्यनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चानु- रयुक्त , अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात्,नोआगमतस्तु विधा, तद्यया-ज्ञशरीरद्रव्यनन्दि भव्यशरीरद्रव्यनन्दिर्जशरीरभ- ज्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यनन्दिश्च, तत्र यन्नन्दिपदार्थज्ञस्यापगतजीवितस्य शरीर सिद्धिशिलातलादिगत तभूतभावनया इशरीरद्रव्यनन्दि , यस्तु वालको नेदानी नन्दिशब्दार्थमवबुध्यते अबचावश्यमायत्या तेनैव शरीरसमुच्छ्रयेण भोत्स्यते स भाविभावनिवन्धनत्वात् भव्यशरीरद्रव्यनन्दि , ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिका तु द्रव्यनन्दी द्वादशप्रकार- स्तूर्यसद्धात , स चाय-"भम्भामकुन्दमद्दलकडम्वझलरिहुडुक्ककसाला । काहलि तलिमा वसो सखो पणवो य वारसमो ॥ १॥" (बू भा० ) भावनन्दिर्बिंधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चोपयुक्त नोआगमत पञ्चप्रकार ज्ञान, तच्चेदम्- आभिणियोहियनाणं सुयनाण चेव ओहिनाणं च । तर मणपजवनाणं केवलनाण च पंचमय ॥१॥ आ-अर्थाभिमुखो नियत -प्रतिनियतस्वरूपो बोधः-बोधविशेषोऽभिनिवोधोऽभिनिवोध एवाभिनिवोधिक, अभिनिबोधः शब्दस्य विनयादिपामभ्युपगमात् 'विनयादिभ्य इत्यनेन स्वार्थे इकणू, 'अतिवर्तन्ते स्वार्थे प्रत्ययका प्रकृतिलिङ्गवच- नानीति वचनादत्र नपुसकता, यथा विनय एव वैनयिकमित्यत्र, अथवा अभिनिवुध्यते अनेनास्मादस्मिन्वेति अभिनि- वोध-तदावरणकर्मक्षयोपशमस्तेन निवृत्तमाभिनिवोधिक, आभिनिवोधिक च तत् ज्ञान च आभिनिवोधिकज्ञान-इन्द्रि- यमनोनिमित्तो योग्यदेशावस्थितवस्तुविषय स्फुटप्रतिभासो बोधविशेप इत्यर्थ , तथा श्रवणं श्रुत-बाच्यवाचकभावपु- रस्सरीकारेण शब्दसंसृष्टार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिविशेषः, एवमाकार वस्तु जलधारणाद्यर्थक्रियासमर्थ घटशब्दवाच्यमित्या- दिरूपतया प्रधानीकृतत्रिकालसाधारणसमानपरिणाम. शब्दार्थपर्यालोचनानुसारी इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवगमविशेष इत्यर्थः, श्रुतं च तत् ज्ञानं च श्रुतज्ञानं, अथवा श्रूयतेऽनेन अस्मात् अस्मिन् वेति श्रुतं-तदावरणकर्मक्षयोपशमः, 'कृद्धहुल'मिति वचनात् करणादावपि कात्यय , तजनितं ज्ञानमपि श्रुतं, कार्ये कारणोपचारात्, शृणोतीति वा श्रुतं-आत्मा तदनन्य- त्वात् ज्ञानमपि श्रुत, श्रुत च तत् ज्ञानं चेति समासः, चशब्दस्त्वनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधर्म्यात्तुल्यकक्ष- तोद्भावनार्थ, तथाहि-य एव मतिज्ञानस्य स्वामी स एव श्रुतज्ञानस्यापि, 'जत्थ मइनाण तत्थ सुयनाणं जत्थ सुयनाण तत्थ मइनाण'मिति वचनात् , ततः स्वामिसाधर्म्य, तथा यावानेव मतिज्ञानस्य स्थितिकालस्तावानेव श्रुतज्ञानस्यापि, तत्र प्रवाहापेक्षया अतीतानागतवर्तमानरूप सर्व एव काल. अप्रतिपतितैकजीवापेक्षया तु पट्पटिसागरोपमाणि समधिकानि, उक्त च-"दो वारे विजयाइसु गयस्स तिन्निऽनुए अहव ताई।अइरेगनरभवियं नाणाजीवाण सघद्धा ॥१॥” (भा०२७६२) इति कालसाधर्म्य, यथा च इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं मतिज्ञान तथा श्रुतज्ञानमपीति कारणसाधर्म्य, तथा यथा मति- . फीदिभ्य' इति इप्रत्यय , असावपि मङ्गलवच्चतुर्भेदः, तद्यथा-नामनन्दि स्थापनानन्दि द्रव्यनन्दि भावनन्दिश्च, तर यस्य जीवस्याजीवस्य वा नन्दिशब्दान्वर्थरहितस्य नन्दिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नन्दिन मनन्दि यद्वा नाम नामवतोरभेदोपचारानाम चासो नन्दिश्च नामनन्दि , नन्दिरिति नाम वा नामनन्दि , तथा सद्भानमानित्य लेख्यक- मादिवसद्भाव चानित्याक्षवराटकादिपु भावनन्दिमत साध्वादे स्थापना सा स्थापनानन्दिः, अथवा द्वादशरिधतूर्यरूप- द्रव्यनन्दिस्थापना स्थापनानन्दि , द्रव्यनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चानु- पयुक्त , अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात,नोआगमतस्तु निधा, तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्यनन्दि भव्यशरीरद्रव्यनन्दिशिरीरभ- व्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यनन्दिश्च, तत्र यन्नन्दिपदार्थज्ञस्यापगतजीवितस्य शरीर सिद्धिशिलातलादिगत तद्भूतभावनया जशरीरद्रव्यनन्दि , यस्तु पालको नेदानी नन्दिशब्दार्थमवबुध्यते अथचावश्यमायत्या तेनैव शरीरसमुच्छ्रयेण भोत्स्यते स भाविभावनिवन्धनत्वात् भव्यशरीरद्रव्यनन्दिः, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिका तु द्रव्यनन्दी द्वादशप्रकार- स्तूर्यसद्धात , स चाय-"भम्भामकुन्दमद्दलकडम्बझलरिहुडककंसाला । काहलि तलिमा वसो सखो पणवो य वारसमो ॥१॥" (वृ भा० ) भावनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चोपयुक्त, नोआगमत पथप्रकार ज्ञान, तच्चेदम्- आभिणियोहियनाणं सुयनाण चेव ओहिनाणं च । तह मणपजवनाणं केवलनाण च पंचमय ॥१॥ आ-अर्धाभिमुखो नियत'-प्रतिनियतस्वरूपो बोधः-वोधविशेषोऽभिनिवोधोऽभिनिबोध एवाभिनिवोधिक, अभिनिबोध.
याणि, नचायमसिद्धो हेतु., यतो नाम द्रव्यान्द्रयाणानवृत्त्युपकरणरूपाणि निवृत्युपकर.. इति वचनात्, निर्वृत्त्युपकरणे च पुद्गलमये, पुद्गलमयं च सर्वमचेतनं, पुद्गलाना काठिन्यानवबोधरूपतया चैतन्य प्रति धर्मित्वायोगात्, धर्मानुरूपो हि सर्वत्रापि धमी यथा काठिन्यं प्रति पृथिवी, यदि पुनरनुरूपत्वाभावेऽपि धर्म- धर्मिभावो भवेत् तत काठिन्यजलयोरपि स भवेत्, न च भवति, तस्मादचेतना पुद्गला', उक्त च-"वोहसहावम- मुत्तं विसयपरिच्छेयगं च चेयणं । विवरीयसहावाणि य भूयाणि जगप्पसिद्धाणि ॥ १॥ ता धम्मधम्मिभावो कहमेएसि तहऽन्भुवगमे य । अणुरूवत्ताभावे काठिन्नजलाण किन्न भवे ॥२॥ (धर्मसंग्रहणी) इति, नापि सन्दिग्धौनकान्तिकता हेतो शङ्कनीया, अचेतनस्योपलम्भकत्वशक्त्ययोगाद्, उपलम्भकत्वं हि चेतनाया धर्म, तत स कथं तदभावे भवितुम- हति ?, आह-प्रत्यक्षवाधितेयं प्रतिज्ञा, साक्षादिन्द्रियाणामुपलम्भकत्वेन प्रतीतेः, तथाहि-चक्षु रूपं गृहदुपलभ्यते कौँ शब्दं नासिका गन्धमित्यादि, तदेतन्महामोहावष्टब्धान्तःकरणताविलसितं, तथाहि-आत्मा शरीरेन्द्रियैः सहान्योऽन्यानु- वेधेन व्यवस्थितः, ततोऽयमात्मा अमूनि चेन्द्रियाणि इति विवेक्तुमशक्नुवन्तो वालिशजन्तव तत्रापि युष्मादृशा कुशास्त्र- सम्पर्कत कुवासनासङ्गम , तत साक्षादुपलम्भिकानीन्द्रियाणि इति प्रतिपन्ना, परमार्थत पुनरुपलब्धा तत्रात्मैव, कथ- मेतदवसीयते इति चेत्, उच्यते, तद्विगमेऽपि तदुपलब्धार्थानुस्मरणात्, तथाहि-कोऽपि पूर्व चक्षुपा विवक्षितमर्थ गृही- तवान् तत. कालान्तरे दैवविनियोगतश्चक्षुपोऽपगमेऽपि स तमर्थमनुस्मरति, तत्र यदि चक्षुरेव द्रष्ट स्यात् ततश्चक्षुपोऽभावे तदुपलब्धार्थानुस्मरणं न भवेत्, न ह्यात्मनाऽसौ अर्थोऽनुभूत. किन्तु चक्षुषा, चक्षुप एव साक्षात् द्रष्टुत्वेनोपगमात्, न ज्ञानमादेशत सर्वद्रव्यादिविषय तथा श्रुतज्ञानमपीति विषयसाधर्म्य, यथा च मतिज्ञानं परोक्षं तथा श्रुतज्ञानमपीति परोक्षतासाधये, एवकारस्त्ववधारणार्थ , स च परोक्षत्वमनयोरवधारयति, आभिनिवोधिकश्रुतज्ञाने एव परोक्षे न शेष ज्ञानमिति, अथ परोक्षमिति क शब्दार्थ- १, उच्यते 'अशुडू व्याप्तौ' अश्नुते-ज्ञानात्मना सर्वानान् व्यामोती- त्यक्षः, यदिवा 'अश् भोजने' अश्नाति-सर्वानर्थान् यथायोग भुते पालयति वेत्यक्षो-जीव, उभयत्रापि 'मावावद्यमि- कमिहनिकप्यशी'त्यादिना उणादिकसप्रत्ययः, अक्षस्य-आत्मनो द्रव्येन्द्रियाणि द्रव्यमनश्च पुद्गलमयत्वात् पराणि वर्तन्ते, पृथग्वर्चन्त इति भाव , तेभ्यो यदक्षस्य ज्ञानमुदयते तत्परोक्षं, 'पृपोदरादय' इति रूपनिष्पत्ति., अथवा परैः-इन्द्रिया- दिभिः सह उक्षा-सम्बन्धी विषयविषयिभावलक्षणो यस्मिन् ज्ञाने न तु साक्षादात्मना तत्परोक्ष, धूमादग्निज्ञानवत् , अथ कथमेतयोराभिनिबोधिकश्रुतयो परोक्षता ?, उच्यते, पराश्रयत्वात्, तथाहि-पुद्गलमयत्वात् द्रव्येन्द्रियमनास्या- रमन पृथग्भूतानि ततस्तदाश्रयेणोपजायमान ज्ञानमात्मनो न साक्षात् किन्तु परम्परयेति परोक्षता, उक्त च 'अक्खस्स पोग्गलमया ज दवेंदियमणा परा होति । तेहितो जं नाण परोक्खमिह तमणुमाण व ॥१॥" (भा० ९०) अत्र वैशे- पिकादय प्राहु-नन्वक्षाणीन्द्रियाण्युच्यन्ते, 'खमक्षमिन्द्रियं प्रोक्तम् , हृषीकं करण स्मृत'मिति वचनात् , ततोऽक्षाणा- इन्द्रियाणा या साक्षादुपलब्धि सा प्रत्यक्ष, अक्षं-इन्द्रिय प्रति वर्तत इति प्रत्यक्षमिति व्युत्पत्ते., तथा च सति सकल- लोकासिद्धं साक्षादिन्द्रियाश्रित घटादिज्ञानं प्रत्यक्षमिति सिद्धं, तदेतदयुक्त, इन्द्रियाणामुपलब्धृत्वासम्भवात् , तदसम्भवश्वाचेतनत्वात्, तथा चात्र प्रयोग'- यदचेतनं तन्नोपलब्धा, यथा घट, अचेतनानि च द्रव्येन्द्रि.
याणि, न चायमसिद्धो हेतु , यतो नाम द्रव्येन्द्रियाणि निर्वृत्त्युपकरणरूपाणि 'निर्युच्युपकरणे द्रव्येन्द्रिय' (त० अ०२ सू०१७) इति वचनात्, निवृत्युपकरणे च पुद्गलमये, पुद्गलमयं च सर्वमचेतन, पुद्गलाना काठिन्यानववोधरूपतया चैतन्य प्रति धर्मित्वायोगात्, धर्मानुरूपो हि सर्वत्रापि धम्मी यथा काठिन्य प्रति पृथिवी, यदि पुनरनुरूपत्वाभावेऽपि धर्म- धम्मिभावो भवेत् तत. काठिन्यजलयोरपि स भवेत्, न च भवति, तस्मादचेतना. पुद्गला', उक्त च-"वोहसहावम- मुत्तं विसयपरिच्छेयग च चेयण्ण । विवरीयसहावाणि य भूयाणि जगप्पसिद्धाणि ॥१॥ ता धम्मधम्मिभावो कहमेएसि तहऽन्भुवगमे य । अणुरूवत्ताभावे काठिन्नजलाण किन्न भवे ॥२॥ (धर्मसग्रहणी) इति, नापि सन्दिग्धौनकान्तिकता हेतो. शङ्कनीया, अचेतनस्योपलम्भकत्वशक्त्ययोगाद्, उपलम्भकत्व हि चेतनाया धर्मः, ततः स कथं तदभावे भवितुम- हति ?, आह-प्रत्यक्षबाधितेयं प्रतिज्ञा, साक्षादिन्द्रियाणामुपलम्भकत्वेन प्रतीतेः, तथाहि-चक्षु रूपं गृहृदुपलभ्यते कौँ शब्द नासिका गन्धमित्यादि, तदेतन्महामोहावटब्धान्त करणताविलसित, तथाहि-आत्मा शरीरेन्द्रियैः सहान्योऽन्यानु- वेधेन व्यवस्थितः, ततोऽयमात्मा अमूनि चेन्द्रियाणि इति विवेक्तुमशक्नुवन्तो बालिशजन्तव तत्रापि युष्मादृशा कुशास्त्र- सम्पर्कत. कुवासनासङ्गम., तत. साक्षादुपलम्भिकानीन्द्रियाणि इति प्रतिपन्ना, परमार्थतः पुनरुपलब्धा तत्रात्मैव, कथ- मेतदवसीयते इति चेत्, उच्यते, तद्विगमेऽपि तदुपलब्धार्थानुस्मरणात् , तथाहि-कोऽपि पूर्व चक्षुपा विवक्षितमर्थ गृही- तयान तत. कालान्तरे दैवविनियोगतश्चक्षुपोऽपगमेऽपि स तमर्थमनुस्मरति, तत्र यदि चक्षुरेव द्रष्टु स्यात् ततश्चक्षुपोऽभावे तदुपलब्धार्थानुस्मरणं न भवेत्, न ह्यात्मनाऽसौ अर्थोऽनुभूत. किन्तु चक्षुपा, चक्षुप एव साक्षात् द्रष्टुत्वेनोपगमात्, न ज्ञानमादेशतः सर्वद्रव्यादिविषय तथा श्रुतज्ञानमपीति विषयसाधर्म्य, यथा च मतिज्ञानं परोक्ष तथा श्रुतज्ञानमपीति परोक्षतासाधर्म्य, एवकारस्त्ववधारणार्थः , स च परोक्षत्वमनयोरवधारयति, आभिनिवोधिकश्रुतज्ञाने एव परोक्षे न शेप ज्ञानमिति, अथ परोक्षमिति क शब्दार्थ , उच्यते 'अशूडू व्याप्ती' अनुते-ज्ञानात्मना सर्वानर्थान् व्यामोती- त्यक्षः, यदिवा 'अश् भोजने' अनाति-सर्वानान् यथायोग भुते पालयति वेत्यक्षो-जीवः, उभयत्रापि 'मावावद्यमि- कमिहनिकप्यशी'त्यादिना उणादिकसप्रत्यय., अक्षस्य-आत्मनो द्रव्येन्द्रियाणि द्रव्यमनश्च पुद्गलमयत्वात् पराणि वर्तन्ते, पृथग्वर्तन्त इति भाव , तेभ्यो यदक्षस्य ज्ञानमुदयते तत्परोक्षं, 'पृपोदरादय' इति रूपनिष्पत्तिः, अथवा परै-इन्द्रिया- दिभि सह उक्षा-सम्बन्धी विषयविपयिभावलक्षणो यस्मिन् ज्ञाने न तु साक्षादात्मना तत्परोक्षं, धूमादग्निज्ञानवत्, अथ कथमेतयोराभिनिवोधिकश्रुतयो परोक्षता ?, उच्यते, पराश्रयत्वात्, तथाहि-पुद्गलमयत्वात् द्रव्येन्द्रियमनास्या- रमन पृथग्भूतानि ततस्तदाश्रयेणोपजायमान ज्ञानमात्मनो न साक्षात् किन्तु परम्परयेति परोक्षता, उक्तं च 'अक्खस्स पोग्गलमया ज दवेदियमणा परा होति । तेहिंतो जं नाण परोक्खमिह तमणुमाण व ॥१॥" (भा० ९०) अत्र वैशे- पिकादय प्राहु-नन्वक्षाणीन्द्रियाण्युच्यन्ते, 'खमक्षमिन्द्रियं प्रोक्तम् , हपीकं करणं स्मृत'मिति वचनात् , ततोऽक्षाणा- इन्द्रियाणा या साक्षादुपलब्धि. सा प्रत्यक्ष, अक्षं-इन्द्रिय प्रति वर्तत इति प्रत्यक्षमिति व्युत्पत्ते., तथा च सति सकल- लोकरसिद्ध साक्षादिन्द्रियाश्रित घटादिज्ञान प्रत्यक्षमिति सिद्ध, तदेतदयुक्त, इन्द्रियाणामुपलब्धृत्वासम्भवात् , तदसम्भवश्वाचेतनत्वात्, तथा चात्र प्रयोग - यदचेतनं तनोपलब्धा. यथा अचेतनानि च द्रव्येन्द्रि- घट स्थित चोपलभते, यदा तु तिमिराशुभ्रमणनीयानपित्तसइक्षोभदेशदवीयस्त्वाद्यापादितविभ्रम तदा विपरीत सशयित घा, ततोऽवश्यमात्मा अर्थोपलब्धौ पराधीन , तथा च सति यथा राजा निजराजदौवारिकेणोपदर्शितं परराष्ट्रराजकीय पुरुष पश्यन्नपि समीचीनमसमीचीनं वा निजराजदौवारिकवचनत एव प्रत्येति न साक्षात् तद्वदात्माऽपि चक्षुरादिनोपदर्शित वाह्यमर्थ चक्षुरादिप्रत्ययत एव समीचीनमसमीचीन वा वेत्ति न साक्षात्, तथाहि-चक्षुरादिना दर्शितेऽपि चाह्येऽर्थे यदि सशयमधिरूढो भवति तर्हि चक्षुरादिसाद्गुण्यमेव प्रतीत्य निश्चयं विदधाति, यथा न मे चक्षु- स्तिमिरोपप्लुत नौयानाशुभ्रमणाद्यापादितविभ्रमं वा ततोऽयमर्थ समीचीन इति, ततो यथा राज्ञो नायं मम राजदौवारिकोऽसत्यालापी कदाचनाप्यस्य व्यभिचारानुपलम्भादिति निजदौवारिकस्य साद्गुण्यमवगम्य परराष्ट्रराजकी- यपुरुपसमीचीनतावधारण परमार्थतः परोक्ष, तद्वदात्मनोऽपि चक्षुरादिसाद्गुण्यावधारणतो वस्तुयाधात्म्यावधारणं परमार्थतः परोक्षं, नन्विदमिन्द्रियसाद्गुण्यावधारणतो वस्तुयाथात्म्यावधारणमनभ्यासदशामुपगतस्य, अभ्यासदशामाप- नस्त्वभ्यासप्रकर्षसामर्थ्यादिन्द्रियसाद्गुण्यमनपेक्ष्यैव साक्षादवबुद्ध्यते, ततस्तस्येन्द्रियाश्रितं ज्ञानं कथ प्रत्यक्ष न भवति ?, तदसम्यक्, अभ्यासदशामापन्नस्यापि साक्षादनववोधात, तस्यापीन्द्रियूद्वारेणाववोधप्रवृत्तेरवश्यमिन्द्रियसाद्गुण्यापेक्षणात् , केवलमभ्यासप्रकर्षवशात् तदिन्द्रियसाद्गुण्य झटित्येवावधारयति पूर्वावधृतं वा झटित्येव विनिश्चिनोति, तत• काल- सौक्ष्म्यात्तन्नोपलभ्यते, इत्थं चैतदगीकर्त्तव्यं, यतोऽवश्यमवायज्ञानमवग्रहेहापूर्व, ईहा च विचारणात्मिका, विचारश्चेन्द्रि- यसाद्गुण्यसद्भूतवस्तुधर्माश्रित.,अन्यथैकतरविचाराभावेऽवायज्ञानसम्यग्ज्ञानत्वायोगात्, न खल्विन्द्रिये वस्तुनि च सम्यग- 25 , चान्येनानुभूतेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणं, मा प्रापदतिप्रसङ्ग , अपिच-मा भूच्चक्षुपोऽपगमस्तथापि यदि चक्षुरेव द्रष्ट वत स्मरणमा- त्मनो न भवेत् , अन्येनानुभूतेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणायोगाद्, भवति च स्मरणमात्मन , चक्षुप. स्मर्तृत्वेनामतीते. अनभ्युप- गमाय, तस्मादारमैवोपलब्धा नेन्द्रियमिति, तथा चात्र प्रयोग-यो येपूपरतेप्वपि तदुपलब्धानर्थान स्मरति स तत्रो- परब्धा, यथा गवाक्षोपलव्धानामर्थानामनुस्म" देवदत्तः, अनुस्मरति च द्रव्येन्द्रियोपलन्धानर्थान् द्रव्येन्द्रियापगमे- ऽप्यात्मा, इह स्मरणमनुभवपूर्वकतया व्याप्त, व्याप्यव्यापकभावश्चानयो प्रमाणत प्रतिपन्न , तथाहि-योज्योऽनुभूतः स मर्यते न शेष तथा स्वसवेदनप्रत्यक्षेण प्रतीते , विपक्षे चातिप्रसङ्गो वाधक प्रमाण, अननुभूतेऽपि पिपये यदि स्मरण भवेत्ततोऽननुभूतत्वाविशेषात् खरविपाणादेरपि स्मरण भवेदित्यतिप्रसङ्ग तथा द्रव्येन्द्रियापगमेऽपि तनुपलब्धार्या- नुस्मरणादात्मोपलब्धेति स्थितम् , उक्त च-"केसिचि इंदियाइ अक्खाई तदुवलद्धि पञ्चक्खं । तन्नो ताइ जमचेयणाई जाणंति न घडो व ॥१॥ उवलद्धा तत्थाया तविगमे तदुवलद्धसरणातो।गेहगवक्खोवरमेऽवि तदुवउद्धाणुसरिया था॥" (भा०९१-९२) अत्र वाशब्द उपमार्थ , अपरे पुनराहु - न वयमिन्द्रियाणामुपलब्धृत्व प्रतिजानीमहे, किं वेतदेव घूमो- यदिन्द्रियद्वारेण प्रवर्त्तते ज्ञानमात्मनि तत्प्रत्यक्षं, न चेन्द्रियव्यापारव्यवहितत्वादात्मा साक्षानोपलब्धेति वकव्यं, इन्द्रि. याणामुपलब्धि प्रति करणतया व्यवधायकत्वायोगात्, न खलु देवदत्तो हस्तेन भुझानो हस्तव्यापारव्यवहितत्वात साक्षान्न भोक्तेति व्यपदेष्टु शक्यं, तदेतदसमीचीन, सम्यक् वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात् , इह हि यदाऽऽमा पधुरादिकमपेक्ष्य बाह्यमर्थमवबुध्यते तदाऽवश्यं चक्षुरादेः साद्गुण्याद्यपेक्षते, तथाहि-यदा सगुण चक्षुः तदा माझमर्थ सई यथाऽव- स्थितं चोपलभते, यदा तु तिमिराशुभ्रमणनौयानपित्तसइक्षोभदेशदवीयस्त्वाद्यापादितविभ्रम तदा विपरीत सशयित था, ततोऽवश्यमात्मा अर्थोपलब्धौ पराधीन, तथा च सति यथा राजा निजराजदौवारिकेणोपदर्शितं परराष्ट्रराजकीय पुरुष पश्यन्नपि समीचीनमसमीचीनं वा निजराजदौवारिकवचनत एव प्रत्येति न साक्षात् तद्वदात्माऽपि चक्षुरादिनोपदर्शितं वाह्यमर्थ चक्षुरादिप्रत्ययत एवं समीचीनमसमीचीन वा वेत्ति न साक्षात्, तथाहि-चक्षुरादिना दर्शितेऽपि वाह्येऽर्थे यदि सशयमधिरूढो भवति तर्हि चक्षुरादिसाद्गुण्यमेव प्रतीत्य निश्चयं विदधाति, यथा न मे चक्षु- स्तिमिरोपप्लुत नौयानाशुभ्रमणाद्यापादितविभ्रम वा ततोऽयमर्थः समीचीन इति, ततो यथा राज्ञो नायं मम राजदौवारिकोऽसत्यालापी कदाचनाप्यस्य व्यभिचारानुपलम्भादिति निजदौवारिकस्य साद्गुण्यमवगम्य परराष्ट्रराजकी- यपुरुषसमीचीनतावधारण परमार्थतः परोक्ष, तद्वदात्मनोऽपि चक्षुरादिसाद्गुण्यावधारणतो वस्तुयाधात्म्यावधारण परमार्थतः परोक्षं, नन्विदमिन्द्रियसाद्गुण्यावधारणतो वस्तुयाथात्म्यावधारणमनभ्यासदशामुपगतस्य, अभ्यासदशामाप. नस्त्वभ्यासमकर्पसामादिन्द्रियसाद्गुण्यमनपेक्ष्यैव साक्षादवबुद्ध्यते, ततस्तस्येन्द्रियाश्रितं ज्ञानं कथं प्रत्यक्षं न भवति ?, तदसम्यक्, अभ्यासदशामापन्नस्यापि साक्षादनववोधात, तस्यापीन्द्रियद्वारेणावबोधप्रवृत्तेरवश्यमिन्द्रियसाद्गुण्यापेक्षणात् , केवलमभ्यासप्रकर्षवशात् तदिन्द्रियसाद्गुण्य झटित्येवावधारयति पूर्वावधृतं वा झटित्येव विनिश्चिनोति, तत• काल- सौम्यात्तन्नोपलभ्यते, इत्थं चैतदगीकर्त्तव्य, यतोऽवश्यमवायज्ञानमवग्रहेहापूर्व, ईहा च विचारणात्मिका, विचारश्चेन्द्रि- यसाद्गुण्यसद्भूतवस्तुधर्माश्रित.,अन्यथैकतरविचाराभावेऽवायज्ञानसम्यगज्ञानत्वायोगात्, न खल्विन्द्रिये वस्तुनि च सम्यग- - चान्येनानुभूतेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणं, मा प्रापदतिप्रसङ्गः, अपिच-मा भूच्चक्षुपोऽपगमस्तथापि यदि चक्षुरेव द्रष्ट ततः स्मरणमा- त्मनो न भवेत् , अन्येनानुभूतेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणायोगाद्, भवति च स्मरणमात्मनः, चक्षुप. स्मर्तृत्वेनाप्रतीते अनभ्युप- गमाच्च, तस्मादात्मैवोपलब्धा नेन्द्रियमिति, तथा चात्र प्रयोग -यो येपूपरतेष्वपि तदुपलब्धानान् स्मरति स तनो- पलब्धा, यथा गवाक्षोपलब्धानामर्थानामनुस्म" देवदत्तः, अनुस्मरति च द्रव्येन्द्रियोपलब्धानर्थान् द्रव्येन्द्रियापगमे, ऽप्यात्मा, इह स्मरणमनुभवपूर्वकतया व्याप्त, व्याप्यव्यापकभावश्चानयो प्रमाणत प्रतिपन्न , तथाहियोऽयोऽनुभूत । स मर्यते न शेप तथा स्वसवेदनप्रत्यक्षेण प्रतीते', विपक्षे चातिप्रसङ्गो वाधक प्रमाण, अननुभूतेऽपि विपये यदि मरणं । भवेत्ततोऽननुभूतत्वाविशेषात् खरविपाणादेरपि स्मरण भवेदित्यतिप्रसङ्ग, तथा द्रव्येन्द्रियापगमेऽपि तदुपलब्धार्या । नुस्मरणादात्मोपलब्धेति स्थितम्, उक्त च-"कसिचि इंदियाई अक्खाई तदुवलद्धि पञ्चक्खं । तन्नो ताइ जमचेयणाइ जाणंति न घडो व ॥१॥ उवलद्धा तत्थाया तविगमे तदुवलद्धसरणातो। गेहगवक्खोवरमेऽवि तदुवलद्धाणुसरिया था।" (भा०९१-९२) अत्र वाशब्द उपमार्थ , अपरे पुनराहु-न वयमिन्द्रियाणामुपलब्धृत्व प्रतिजानीमहे, किं त्वेतदेव भूमो- यदिन्द्रियद्वारेण प्रवर्तते ज्ञानमात्मनि तत्प्रत्यक्षं, न चेन्द्रियव्यापारव्यवहितत्वादात्मा साक्षानोपलब्धेति वकव्य, इन्द्रि- याणामुपलब्धि प्रति करणतया व्यवधायकत्वायोगात्, न खलु देवदत्तो हस्तेन भुञ्जानो हस्तव्यापारव्यवहितत्वात् साक्षान्न भोक्तति व्यपदेष्टु शक्यं, तदेतदसमीचीन, सम्यक् वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात्, इह हि यदाऽऽमा बधुरादिकमपेभ्य बाह्यमर्थमवबुध्यते तदाऽवश्यं चक्षुरादे सादण्याद्यपेक्षते, तथाहि-यदा सद्गुण चक्षुः तदा बाह्यमर्थ पर पथाऽव- स्थितं चोपलभते, यदा तु तिमिराशुभ्रमणनीयानपित्तसइक्षोभदेशदवीयस्त्वाद्यापादितविभ्रम तदा विपरीत सशयित या, ततोऽवश्यमात्मा अर्थोपलब्धौ पराधीन , तथा च सति यथा राजा निजराजदौवारिकेणोपदर्शितं परराष्ट्रराजकीयं पुरुष पश्यन्नपि समीचीनमसमीचीन वा निजराजदौवारिकवचनत एव प्रत्येति न साक्षात् तद्वदात्माऽपि चक्षुरादिनोपदर्शित वाह्यमर्थ चक्षुरादिप्रत्ययत एव समीचीनमसमीचीन वा वेत्ति न साक्षात्, तथाहि-चक्षुरादिना दर्शितेऽपि वाह्येऽर्थे यदि सशयमधिरूढो भवति तर्हि चक्षुरादिसाद्गुण्यमेव प्रतीत्य निश्चयं विदधाति, यथा न मे चक्षु- स्तिमिरोपप्लुत नौयानाशुभ्रमणाद्यापादितविभ्रमं वा ततोऽयमर्थः समीचीन इति, ततो यथा राज्ञो नायं मम राजदौवारिकोऽसत्यालापी कदाचनाप्यस्य व्यभिचारानुपलम्भादिति निजदौवारिकस्य साद्गुण्यमवगम्य परराष्ट्रराजकी- यपुरुपसमीचीनतावधारण परमार्थत. परोक्ष, तद्वदात्मनोऽपि चक्षुरादिसाद्गुण्यावधारणतो वस्तुयाधात्म्यावधारणं परमार्थतः परोक्ष, नन्विदमिन्द्रियसाद्गुण्यावधारणतो वस्तुयाथात्म्यावधारणमनभ्यासदशामुपगतस्य, अभ्यासदशामाप. नस्त्वभ्यासप्रकर्पसामर्थ्यादिन्द्रियसाद्गुण्यमनपेक्ष्यैव साक्षादवबुद्ध्यते, ततस्तस्येन्द्रियानितं ज्ञानं कथं प्रत्यक्ष न भवति ?, तदसम्यक्, अभ्यासदशामापन्नस्यापि साक्षादनववोधात्, तस्यापीन्द्रियद्वारेणाववोधप्रवृत्तेरवश्यमिन्द्रियसाद्गुण्यापेक्षणात्, केवलमभ्यासप्रकर्षवशात् तदिन्द्रियसाद्गुण्य झटित्येवावधारयति पूर्वावधृतं वा झटित्येव विनिश्चिनोति, तत. काल- सौम्यात्तन्नोपलभ्यते, इत्थं चैतदङ्गीकर्त्तव्यं, यतोऽवश्यमवायज्ञानमवग्रहेहापूर्व, ईहा च विचारणात्मिका, विचारश्चेन्द्रि- यसाद्गुण्यसद्भूतवस्तुधर्माश्रितः,अन्यथैकतरविचाराभावेऽवायज्ञानसम्यग्ज्ञानत्वायोगात्, न खल्विन्द्रिये वस्तुनि च सम्यग- विचारिते अवायज्ञान समीचीनं भवति, ततोऽभ्यासदशापन्नेऽपीन्द्रियसाद्गुण्यावधारणमवसेयं, यदपि चोकम्-'न खल देवदत्तो हस्तेन भुञ्जानो हस्तव्यापारव्यवहितत्वात् साक्षान्न भोक्तेति व्यपदेष्टु शक्य'मिति, तदप्ययुक्तम्, दृष्टान्तदास- न्तिकयोवेपम्याद्, भोक्ता हि भुजिक्रियानुभवभागी भण्यते, भुजिक्रियानुभवश्च देवदत्तस्य न हस्तेन व्यवधीयते, किन्तु साक्षात् , हस्तो हि कवलप्रक्षेप एव व्याप्रियते, न परिच्छेदक्रियायामिन्द्रियमिवाहारक्रियानुभवेऽपि येन व्यवधानं भवेत्, ततो देवदत्तः साक्षादोक्तेति व्यवहियते, इह तु वस्तूनामुपलब्धिरुक्तनीत्या चक्षुरादीन्द्रियसाद्गुण्यावगमानुसारेणोपजायते ततो व्यवधानात् न साक्षादुपलम्भक आत्मेति । नन्विद सर्वमूत्सूत्रप्ररूपणं, नन्द्यध्ययनसूत्रे हि इन्द्रियाश्रितं ज्ञानं प्रत्य- क्षमुक्तं, तथा च तद्ग्रन्थ -“पञ्चक्ख दुविह पन्नत्त, तंजहा-इदियपञ्चक्खं नोइंदियपञ्चक्खं चे"ति, सत्यमेतत्, किन्निदं लोकव्यवहारमपेक्ष्योक न परमार्थतः, तथाहि-यदिन्द्रियाश्रितमपरव्यवधानरहितं ज्ञानमुदयते तल्लोके प्रत्यक्षमिति व्यवस्थित, अपरधूमादिलिङ्गनिरपेक्षतया साक्षादिन्द्रियमधिकृत्य प्रवर्तनात्, यत्पुनरिन्द्रियव्यापारेऽप्यपर धूमादिकम- पेक्ष्यायादिविषयं ज्ञानमुद्यते तल्लोके परोक्ष, तत्र साक्षादिन्द्रियव्यापारासम्भवाद्, यत्पुनरात्मन इन्द्रियमप्यनपेक्ष्य साक्षादुपजायते तत्परमार्थत प्रत्यक्षं, तच्चावध्यादिक त्रिप्रकारं, तत सव्यवहारमधिकृत्येन्द्रियाश्रित ज्ञान प्रत्यक्षमुक्त न परमार्थत , अथ कथमेतदवसीयते-सव्यवहारमधिकृत्येन्द्रियाश्रित ज्ञानं प्रत्यक्षमुक्त न परमार्थत. १, उच्यते, तत्रैवोत्त- रसूत्रार्धपर्यालोचनात्, तथाहि-प्रत्यक्षभेदाभिधानानन्तर तत्र सूत्र-"परोक्ख दुविह पन्नत, तजहा-आभिणिनोहिय- नाण सुयनाण'मित्यादि, तत्र आभिनिबोधिकमवग्रहादिरूपमवग्रहादयश्च श्रोत्रेन्द्रियाचाश्रितास्तत्र वर्णिता, तपदि श्रोत्रादीन्द्रियाश्रित ज्ञान परमार्थत प्रत्यक्षं तत्कथमवग्रहादयः परोक्षत्वेनाग्रेऽभिहिता, तस्मादुत्तरत्रेन्द्रियाश्रितज्ञानस्य परोक्षत्वेनाभिधानादवसीयते प्रागिन्द्रियाश्रितं ज्ञानं सव्यवहारतः प्रत्यक्षमुक्त, न परमार्थत , आह च भाष्यकृत्- "एगन्तेण परोक्ख लिगियमोहाइयं च पञ्चक्खं । इंदियमणोभवं ज त सववहारपच्चक्ख ॥ १॥" (भा० ९५) इति । तथा अवशब्दोऽध शब्दार्थ अव-अधोऽधो विस्तृत वस्तु धीयते-परिच्छिद्यतेऽनेनेत्यवधिः, अथवा अवधि'-मर्यादा रूपिष्वेव द्रव्येषु परिच्छेदकतया प्रवृत्तिरूपा तदुपलक्षितं ज्ञानमप्यवधिः, यद्वा अवधानं-आत्मनोऽर्थसाक्षात्करणव्या- पारोऽवधिः, अवधिश्चासौ ज्ञानं च अवधिज्ञानं, चशब्दः खल्वनन्तरोक्तज्ञानद्वयेन सहास्य स्थित्यादिभि साधर्म्यप्रदर्श- नार्थः, तथाहि-यावानेव मतिश्रुतयोरनन्तरमुक्त प्रवाहापेक्षया अप्रतिपतितैकसत्त्वाधारापेक्षया वा स्थितिकालस्तावानेवाव- धिज्ञानस्यापीति स्थितिसाधर्म्य, तथा यथैव मतिश्रुते मिथ्यादर्शनोदयतो विपर्ययरूपतामासादयतस्तथाऽवधिज्ञानमपि, तथाहि-मिथ्यादृष्टेस्तान्येव मतिश्रुतावधिज्ञानानि मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानानि भवन्ति, उक्क च-'आद्यत्रयमज्ञान- मपि भवति मिथ्यात्वसयुक्त"मिति (प्रश ) विपर्ययसाधर्म्य, तथा य एव मतिश्रुतज्ञानयो स्वामी स एवावधिज्ञानस्यापि, तथाहि-विभङ्गज्ञानिनास्त्रिदशादे सम्यग्दर्शनावाप्तौ युगपदेव मतिश्रुतावधिज्ञानाना लाभसम्भव इति लाभसाधर्म्य । तथा परि-सर्वतो भावे, अवनमवः, 'तुदादिभ्यो नक्कौ' इत्यधिकारे 'अकितो वे'त्यनेन औणादिकोऽकारप्रत्ययः, अवनं गमन वेदनमिति पर्यायाः, परि अवः पर्यवः, मनसि मनसो वा पर्ययो मन पर्यवः-सर्वतो मनोद्रव्यपरिच्छेद इत्यर्थः, अथवा मनःपर्यय इति पाठ, तन पर्ययणं पर्यय भावेऽल्प्रत्ययः, मनसि मनसो वा पर्ययो मनःपर्ययः-सर्वतस्तत्परिच्छेद विचारित अवायज्ञान समीचीनं भवति, ततोऽभ्यासदशापन्नेऽपीन्द्रियसाद्गुण्यावधारणमवसेयं, यदपि चोकम्-'न खल देवदत्तो हस्तेन भुञ्जानो हस्तव्यापारव्यवहितत्वात् साक्षान्न भोक्तेति व्यपदेष्टु शक्य'मिति, तदप्ययुक्तम्, दृष्टान्तदादो- न्तिकयोर्वेपम्याद्, भोक्ता हि भुजिक्रियानुभवभागी भण्यते, भुजिक्रियानुभवश्व देवदत्तस्य न हस्तेन व्यरधीयते, किन्तु साक्षात् , हस्तो हि कवलप्रक्षेप एव व्याप्रियते, न परिच्छेदक्रियायामिन्द्रियमिवाहारक्रियानुभवेऽपि येन व्यवधानं भवेद, ततो देवदत्तः साक्षाद्रोकेति व्यवहियते, इह तु वस्तूनामुपलब्धिरुकनीत्या चक्षुरादीन्द्रियसाद्गुण्यागमानुसारेणोपजायते ततो व्यवधानात् न साक्षादुपलम्भक आत्मेति । नन्विद सर्वमूत्सूत्रप्ररूपण, नन्द्यध्ययनसूत्रे हि इन्द्रियाश्रित ज्ञानं प्रत्य- क्षमुक्कं, तथा च तद्घन्ध.-"पञ्चक्ख दुविह पन्नत्त, तंजहा--इदियपच्चक्ख नोइंदियपच्चक्खं चे"ति, सत्यमेतत् , किन्चिदं लोकव्यवहारमपेक्ष्योक्त न परमार्थतः, तथाहि-यदिन्द्रियाश्रितमपरव्यवधानरहितं ज्ञानमुदयते तल्लोके प्रत्यक्षमिति व्यवस्थित, अपरधूमादिलिङ्गनिरपेक्षतया साक्षादिन्द्रियमधिकृत्य प्रवर्तनात्, यत्पुनरिन्द्रियव्यापारेऽप्यपर धूमादिकम- पेक्ष्यायादिविषयं ज्ञानमुदयते तल्लोके परोक्ष, तत्र साक्षादिन्द्रियव्यापारासम्भवाद्, यत्पुनरात्मन इन्द्रियमप्यनपेक्ष्य साक्षादुपजायते तत्परमार्थत प्रत्यक्षं, तच्चावध्यादिक त्रिप्रकार, तत संव्यवहारमधिकृत्येन्द्रियाश्रितं ज्ञान प्रत्यक्षमुक्त न परमार्थत , अथ कथमेतदवसीयते-संव्यवहारमधिकृत्येन्द्रियाश्रितं ज्ञानं प्रत्यक्षमुक्त न परमार्थत. १, उच्यते, तत्रैवोत्त. रसूत्रार्यपालोचनात्, तथाहि-प्रत्यक्षभेदाभिधानानन्तर तत्र सूत्र-"परोक्ख दुविह पन्नत्त, तजहा-आभिणियोहिय. नाण सुयनाण'मित्यादि, तत्र आभिनिवोधिकमवग्रहादिरूपमवग्रहादयश्च श्रोत्रेन्द्रियायाश्रितास्तत्र वर्णिता, तपदि श्रोत्रादीन्द्रियाश्रित ज्ञान परमार्थत प्रत्यक्ष तत्कथमवग्रहादय परोक्षत्वेनामेऽभिहिता, तस्मादुत्तरत्रेन्द्रियाश्रितज्ञानस्य परोक्षत्वेनाभिधानादवसीयते प्रागिन्द्रियाश्रितं ज्ञान सव्यवहारत प्रत्यक्षमुक्त, न परमार्थत , आह च भाष्यकृत्- "एगन्तेण परोक्ख लिगियमोहाइयं च पञ्चक्खं । इंदियमणोभवं जंत संववहारपच्चक्ख ।। १॥” (भा० ९५) इति । तथा अवशब्दोऽध शब्दार्थ अव-अधोऽधो विस्तृत वस्तु धीयते-परिच्छिद्यतेऽनेनेत्यवधिः, अथवा अवधि'-मर्यादा रूपिध्वेव द्रव्येषु परिच्छेदकतया प्रवृत्तिरूपा तदुपलक्षित ज्ञानमप्यवधिः, यद्वा अवधान-आत्मनोऽर्थसाक्षात्करणव्या- पारोऽवधिः, अवधिश्चासौ ज्ञानं च अवधिज्ञानं, चशब्द खल्वनन्तरोक्तज्ञानद्वयेन सहास्य स्थित्यादिभिः साधर्म्यप्रदर्श- नार्थः, तथाहि-यावानेव मतिश्रुतयोरनन्तरमुक्त प्रवाहापेक्षया अप्रतिपतितैकसत्वाधारापेक्षया वा स्थितिकालस्तावानेवाव- धिज्ञानस्यापीति स्थितिसाधर्म्य, तथा यथैव मतिश्रुते मिथ्यादर्शनोदयतो विपर्ययरूपतामासादयतस्तथाऽवधिज्ञानमपि, तथाहि-मिथ्यादृष्टेस्तान्येव मतिश्रुतावधिज्ञानानि मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानानि भवन्ति, उक्कं च-'आद्यत्रयमज्ञान- मपि भवति मिथ्यात्वसयुक्त"मिति (प्रश) विपर्ययसाधर्म्य, तथा य एव मतिश्रुतज्ञानयोः स्वामी स एवावधिज्ञानस्यापि, तथाहि-विभङ्गज्ञानिनस्त्रिदशादै सम्यग्दर्शनावाप्तौ युगपदेव मतिश्रुतावधिज्ञानाना लाभसम्भव इति लाभसाधर्म्य । तथा परि-सर्वतो भावे, अवनमवः, 'तुदादिभ्यो नक्की' इत्यधिकारे 'अकितो वे'त्यनेन औणादिकोऽकारप्रत्ययः, अवनं गमन वेदनमिति पर्यायाः, परि अवः पर्यवः, मनसि मनसो वा पर्ययो मन पर्यवः-सर्वतो मनोद्रव्यपरिच्छेद इत्यर्थ अथवा मनःपर्यय इति पाठः, तत्र पर्ययणं पर्ययः भावेऽल्प्रत्ययः, मनसि मनसो वा पर्ययो मनःपर्ययः-सर्वतस्तत्परिच्छेद इति, स चासौ ज्ञान चमन पर्यवज्ञानं मन पर्ययज्ञानं वा, अपरे-'मणपज्जयनाण'मिति पाठेऽपि मनःपर्यायज्ञानमिति शब्दस- स्कारमाचक्षते, तत्रैव व्युत्पत्ति -मनासि-मनोद्रव्याणि पर्येति-सर्वात्मना परिच्छिनत्ति मनःपर्याय, 'कर्मणोऽणि' त्यण, मन पर्याय च तज्ज्ञान च मन पर्यायज्ञानं, यदिवा मनस- पर्यायाः मनःपर्यायाः, पर्याया भेदा धर्मा वाह्यवस्त्वालोचन- प्रकारा इत्यर्थ , तेपुतेपा वा सम्बन्धि ज्ञान मनःपर्यायज्ञान, इद चार्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रान्तर्वतिसज्ञिमनोगतद्व्यालम्वनमेव। तधाशब्दोऽवधिज्ञानेन सहास्य छद्मस्थत्वादिभि. सारूप्यप्रदर्शनार्थः, तथाहि-यथाऽवधिज्ञानं छद्मस्थस्य भवति तथा मन पर्यवज्ञानमपीति छद्मस्थसाधर्म्य, यथा वाऽवधिज्ञान रूपिद्रव्यविषयं तथा मन पर्यवज्ञानमपि, तस्य मन पुद्गला. लम्बनत्यादिति विपयसाधर्म्य, तथा यथाऽवधिज्ञान क्षायोपशमिकभावे वर्त्तते तथा मनःपर्यायज्ञानमपीति भावसाधर्म्य, यथा चावधिज्ञान प्रत्यक्ष तथा मनःपर्यायमपि, तथाहि-अक्षो भण्यते जीव एतच्च प्रागेवोपपादित, अक्ष-जीव प्रति साक्षा- वर्त्तते यत् ज्ञानं तत्प्रत्यक्ष-इन्द्रियमनोनिरपेक्षमात्मनः साक्षात्प्रवृत्तिमत्प्रत्यक्षमित्यर्थः,तचावध्यादि त्रिभेद उकंच-"अक्लो भनाइ जीवो वावणभोयणगुणन्नितो जेणं । तं पइ वट्टइ नाणं ज पच्चक्खं तयं तिविहं ॥१॥" (भा ८९ अक्सो अस्थ) इति प्रत्यक्षसाधर्म्य । तथा केवलमेकमसहाय मत्यादिज्ञाननिरपेक्षत्वात् , मत्यादिज्ञाननिरपेक्षता च केवलज्ञानप्रादुर्भावे मत्यादी- नामसम्भवात्, ननु कथमसम्भवो यावता मतिज्ञानादीनि स्वस्वावरणक्षयोपशमेऽपि प्रादु प्यन्ति ततो निर्मूलस्वस्थावरणवि । लये तानि सुतरा भविष्यन्ति चारित्रपरिणामवत्, उक्त च-"आवरणदेसविगमे जाइ विज्जति मइसुयाईणि । आवरण- सबविगमे कह ताई न होति जीवस्स? ॥१॥" उच्यते-इह यथा जात्यस्य मरकतादिमणेर्मलोपदिग्धस यात्राथापि taxamme समूलमलापगमस्तावधथा यथा देशतो मलविलय तथा २ देशतोऽभिव्यक्तिरुपजायते, सा च क्वचित् कदाचिरकथश्चि- भवतीत्यनेकप्रकारा, तथाऽऽत्मनोऽपि सकलकालकलाकलापावलम्बिनिखिलपदार्थपरिच्छेदकरणकदृक्षपारमार्थिकस्वरूप- स्थाप्यावरणमलपटतिरोहितस्वरूपस्य यावन्नाद्यापि निखिलकममलापगमस्तावद् यथा यथा देशत कर्ममलोच्छेदस्तथा तथा देशतस्तस्य विज्ञप्तिरुज्जृम्भते, सा क्वचित् कदाचित्कथञ्चिदित्यनेकप्रकारा, उक्त च-"मलविद्धमणेर्व्यक्तिर्यथाऽनेकप्रका- रतः। कर्मविद्धात्मविज्ञप्तिस्तथाऽनेकप्रकारतः ॥१॥" सा चोनेकप्रकारता मतिश्रुतादिभेदेनावसेया, ततो यथा मरकतादि- मणेरशेपमलापगमसम्भवे समस्तास्पष्टदेशशक्तिव्यवच्छेदेन परिस्फुटरूपैकाभिव्यक्तिरुपजायते तद्वदात्मनोऽपि ज्ञानदर्शन- चारित्रप्रभावतो निःशेषावरणप्रहाणादशेपदेशज्ञानव्यवच्छेदेनैकरूपाऽतिपरिस्फुटा सर्ववस्तुपर्यायसाक्षात्कारिणी विज्ञप्ति- रुल्लसति, तथा चोकम्-"यथा जात्यस्य रत्नस्य, निःशेषमलहानितः । स्फुटैकरूपाभिव्यक्तिर्विज्ञप्तिस्तद्वदात्मनः॥१॥" ततो मत्यादिनिरपेक्ष केवलज्ञानं, अथवा शुद्धं केवलं तदावरणमलकलङ्कस्यानवयवशोऽपगमात्, सकलं वा केवलं प्रथ- मत एवाशेषतदावरणविगमतः सम्पूर्णोत्पत्ते, असाधारणं वा केवलमनन्यसदृशत्वात् , अनन्तं वा केवल ज्ञेयानन्त- त्वात, केवलं च तत् ज्ञान च केवलज्ञानं, यथावस्थिताशेपभूतभवद्भाविभावस्वभावावभासिज्ञानमिति भावः, चशब्दो मन पर्ययज्ञानेन सहास्याप्रमत्तयतिभावादिना साधर्म्यप्रदर्शनार्थः, तथाहि-यथा मनःपर्यवज्ञानमप्रमत्तयतेरेवोद- यते तथा केवलज्ञानमपीत्यप्रमत्तयतिसाधर्म्य, तथा यथा मन पर्यायज्ञानं न विपर्ययमासादयति तथा केवलज्ञानमपीति विपर्ययाभावसाधर्म्य, 'पञ्चमक'मिति पञ्चममेव पञ्चमक प्राकृतत्वात् स्वार्थे कप्रत्ययः, पञ्चमता चास्य सूत्रक्रमप्रामाण्यानु- सरणात् , सूत्रं चेद-'नाणं पंचविह पन्नत्तं, तजहा-आभिणिवोहियनाणं सुयनाणं ओहिनाण मणपज्जवनाणं केलनाण'- मिति, ननु सकलमपीद ज्ञान ज्ञत्येकस्वभावं, ततो ज्ञप्त्येकस्वभावत्वाविशेपे किंकृत एप आभिनिनोधिकादिको भेद ?, ज्ञेयभेदकृत इति चेत्, तथाहि-वार्त्तमानिकं वस्त्वाभिनिवोधिकज्ञानस्य विषय. त्रिकालसाधारणसमानपरिणामो ध्वनिर्गोचर श्रुतज्ञानस्य रूपिद्रव्याण्यवधिज्ञानस्य मनोद्रव्याणि मन पर्यायज्ञानस्य समस्तपोयान्वित सर्व वस्तु केवलज्ञानस्य, तदेतदसमीचीन, एव सति केवलज्ञानस्य भेदवाहुल्यप्रसक्तेः, तथाहि-ज्ञेयभेदात् ज्ञानस्य भेद , यानि च ज्ञेयानि प्रत्येकमाभिनिवोधिकादिज्ञानानामिष्यन्ते तानि सर्वाण्यपि केवलज्ञानेऽपि विद्यन्ते, अन्यथा केल- ज्ञानेन तेपामग्रहणप्रसङ्गात् , अविपयत्वात् , तथा च सति केवलिनोऽप्यसर्वज्ञत्वप्रसङ्गः, आभिनिवोधिकादिज्ञानचतु- एयविषयजातस्य तेनाग्रहणात्, न चैतदिष्टमिति, अथोच्येत-प्रतिपत्तिप्रकारभेदत अभिनिवोधिकादिभेदः, तथाहि- न यादृशी प्रतिपत्तिराभिनिवोधिकज्ञानस्य तादृशी श्रुतज्ञानस्य किन्तु अन्यादृशी, एवमवध्यादिज्ञानानामपि प्रतिप- तव्यं, ततो भवत्येव प्रतिपत्तिभेदतो ज्ञानभेदा, तदप्ययुक्त, एवं सत्येकस्मिन्नपि ज्ञानेऽनेकभेदप्रसक्ते., तथाहि-तत्तद्देश- कालस्वरूपभेदेन विविच्यमानमेकैकं ज्ञान प्रतिपत्तिप्रकारानन्त्यं प्रतिपद्यते, तन्नैपोऽपि पक्ष. श्रेयान्, स्यादेतद्-अस्त्या- पारक कर्म तत्त्वनेकप्रकारं ततस्तद्भेदात्तदावार्य ज्ञानमप्यनेकता प्रतिपद्यते, ज्ञानावारक च कर्म पञ्चधा, प्रज्ञापुनादौ तथाभिधानात्, ततो ज्ञानमपि पञ्चधा प्ररूप्यते, तदेतदतीवायुक्तिसङ्गत, यत. आवार्यापेक्ष ह्यावारकमत आवार्यभेवा देव तद्भेद , नतु तद्भेदादावार्यभेद , आवार्य च ज्ञप्तिरूपापेक्षया सकलमप्येक, तत पथरूपता पेन तद्भेदात् ज्ञानस्यापि पञ्चधा भेद उद्गीर्येत, अथ स्वभावत एवाभिनिवोधिकादिको ज्ञानस्य भेदो, न च स्वभावः पर्य- नुयोगमर्हति, न खलु किमिह दहनो दहति नाकाशमिति कोऽपि पर्यनुयोगमाचरति, अहो महती महीयसो भवतः शेमुपी, ननु यदि स्वभावत एवाभिनिबोधिकादिको ज्ञानस्य भेदस्तहि भगवतः सर्वज्ञत्वहानिप्रसङ्गः, तथाहि-ज्ञानमात्मनो धर्मस्तस्य 'चाभिनिवोधिकादिको भेद स्वभावत एव व्यवस्थितस्तत. क्षीणावरणस्यापि तद्भावप्रसङ्गः, सति च तद्भावे- ऽस्मादृशस्येव भगवतोऽप्यसर्वज्ञत्वमापन्नं, आमिनिबोधिकादिभिनिर्वस्तुपरिच्छेदात्, केवलज्ञानभावतसमस्तवस्तु- परिच्छेदान्नासर्वज्ञत्वमिति चेत्, ननु यदा केवलज्ञानोपयोगसम्भवस्तदा भवतु सर्वज्ञत्व, यदा त्वाभिनिवोधिकादिज्ञानो- |पयोगस्तदा देशत. परिच्छेदादस्मादृशस्येव वलादसर्वज्ञत्वमापद्यते, न च वाच्यं तस्य तदुपयोग एव न भवति, आत्म- स्वभावत्वेन तस्यापि क्रमेणोपयोगस्य निवारयितुमशक्यत्वात् , केवलज्ञानानन्तरं केवलदर्शनोपयोगवत्, ततः केवल- ज्ञानोपयोगकाले सर्वज्ञत्व शेपज्ञानोपयोगकाले चासर्वज्ञत्वमेव, तच्च विरुद्धमिति, आह 'घ-"नत्तेगसहावत्ते आभिनि- वोधाइ किंकओ मेओ'। नेयविसेसाओ चे न सघविसय जतो चरिमं ॥१॥ अह पडिवत्तिविसेसा नेगेमि अणेगमे- यभावातो । आवरणविभेयओऽविहु सभावभेयं विणा न भवे ॥२॥ तम्मि य सइ ससिं खीणावरणस्स पावई भावो। तद्धम्मत्ताओच्चिय जुत्तिविरोहो स चाणिट्ठो ॥ ३ ॥ अरहावि असवण्णू आभिणिवोहाइभावतो नियमा। केवलभावाओ चे सपण्णू नणु विरुद्धमिण ॥ ४॥" (धर्मसग्रहणी) तस्मादिदमेव युक्तियुक्तं पश्यामो यदुत अवग्रहज्ञानादारभ्य यावदुत्क- प्राप्तं परमावधिज्ञान तावत् सकलमप्येकं, तच्चासकलसंज्ञितमशेषवस्तुविषयत्वाभावात्, अपरं च केवलिना, तच्च सरणात् , सूत्रं चेद-नाणं पचविहं पन्नत्तं, तंजहा-आभिणिवोहियनाणं सुयनाण ओहिनाणं मणपज्जवनाणं केवलनाण'- मिति, ननु सकलमपीद ज्ञान ज्ञप्त्येकस्वभावं, ततो ज्ञाप्येकस्वभावत्वाविशेषे किंकृत एष आभिनिवोधिकादिको भेद ?, ज्ञेयभेदकृत इति चेत्, तथाहि-वार्त्तमानिकं वस्त्वाभिनिवोधिकज्ञानस्य विषय. त्रिकालसाधारणसमानपरिणामो ध्यनिर्गोचर श्रुतज्ञानस्य रूपिद्रव्याण्यवधिज्ञानस्य मनोद्रव्याणि मनःपर्यायज्ञानस्य समस्तपर्यायान्वितं सर्व वस्तु केवलज्ञानस्य, तदेतदसमीचीन, एव सति केवलज्ञानस्य भेदवाहुल्यप्रसक्के, तथाहि-ज्ञेयभेदात् ज्ञानस्य भेद, यानि च ज्ञेयानि प्रत्येकमाभिनियोधिकादिज्ञानानामिष्यन्ते तानि सर्वोण्यपि केवलज्ञानेऽपि विद्यन्ते, अन्यथा केवल- ज्ञानेन तेपामग्रहणप्रसङ्गात्, अविषयत्वात् , तथा च सति केवलिनोऽप्यसर्वज्ञत्वप्रसङ्ग, आभिनिवोधिकादिज्ञानचतु- एयविषयजातस्य तेनाग्रहणात्, न चैतदिष्टमिति, अथोच्येत-प्रतिपत्तिप्रकारभेदत अभिनिवोधिकादिभेदः, तथाहि- न यादृशी प्रतिपत्तिराभिनिवोधिकज्ञानस्य तादृशी श्रुतज्ञानस्य किन्तु अन्यादृशी, एवमवध्यादिज्ञानानामपि प्रतिप- तन्यं, ततो भवत्येव प्रतिपत्तिभेदतो ज्ञानभेदः, तदप्ययुक्त, एवं सत्येकस्मिन्नपि ज्ञानेऽनेकभेदप्रसक्ते., तथाहि-तत्सद्देश- कालस्वरूपभेदेन विविच्यमानमेकैकं ज्ञान प्रतिपत्तिप्रकारानन्त्य प्रतिपद्यते, तन्नेषोऽपि पक्षः श्रेयान, स्यादेतद्-अस्त्या- चारक कर्म तत्त्वनेकप्रकारं ततस्तद्भेदात्तदावार्य ज्ञानमप्यनेकता प्रतिपद्यते, ज्ञानावारक च कर्म पञ्चधा, प्रज्ञापनादौ तथाभिधानात्, ततो ज्ञानमपि पश्चधा प्ररूप्यते, तदेतदतीवायुक्तिसङ्गतं, यतः आवार्यापेक्ष ह्यावारकमत आवार्यभेदा- देव तद्भेद , नतु तद्भेदादावार्यभेदः, आवार्य च ज्ञप्तिरूपापेक्षया सकलमप्येक, तत• कथमावारकस्य पचरूपता येन - दोत्ति ॥॥ ओहिनाणस्स तहा अणिदिपसुपि जो खतोवसमो । मइसुयनाणाणं पुण लक्खणभेयाइतो भेओ ॥५॥" (ध स ८३६-४०) यदप्युक्तम्-'ज्ञेयभेदकृत इत्यादि' तदनभ्युपगमतिरस्कृतत्वात् दूरापास्तप्रसर, न हि वय ज्ञेयभेदमात्रतो ज्ञानभे- दमिच्छाम , एकेनाप्यवग्रहादिना बहुरविधवस्तुग्रहणोपलम्भात्, यदपि च प्रत्यपादि-'प्रतिपत्तिप्रकारभेदकृत' इत्यादि, तदपि न नो वाधामाधातुमल, यतस्ते प्रतिपत्तिप्रकारा देशकालभेदेन आनन्त्यमपि प्रतिपद्यमाना न परिस्थूरनिमित्तभेदेन व्यवस्थापितानाभिनिवोधिकादीन् जातिभेदानतिक्रामति, तत कथमेकस्मिन् अनेकभेदभावप्रसङ्गः, उक्तं च-"नय पडिव- त्तिविसेसा एगमि अणेगभेयभावोऽवि ।जतेतहाविसिढे न जातिभेदे विलंघंति ॥१॥” (ध सं ८४२)यदप्यवादीत्-'आवार्या- पेक्ष ह्यावारकमित्यादि' तदपि न नो वाधायै, यत-परिस्थूरनिमित्तभेदमधिकृत्य व्यवस्थापितो ज्ञानस्य भेदः ततस्तद- |पेक्षमावारकमपि तथा भिद्यमान न परवचनीयतामास्कन्दति, एवमुत्तेजितो भूय सावष्टम्भं पर प्रश्नयति-ननु परिस्थूर- निमित्तभेदव्यवस्थापिता अप्यमी आभिनिवोधिकादयो भेदा ज्ञानस्यात्मभूता उतानात्मभूता. ?, किचातः?, उभयथाऽपि दोष , तथाहि-यद्यात्मभूतास्तत क्षीणावरणेऽपि तद्भावप्रसङ्गा, तथा चासर्वज्ञत्वं प्रागुक्तनीत्या तस्यापन्न, अथ अनात्म. भूतास्तहि न ते पारमार्थिका., तत कथमावार्यापेक्षो वास्तव आवारकभेदः, तदपि न मनोरम, सम्यक् वस्तुतत्त्वा- परिज्ञानात् , इह हि सकलधनपटलविनिर्मुक्तशारददिनमणिरिव समन्ततः समस्तवस्तुस्तोमप्रकाशनकस्वभावो जीव', तस्य च तथाभूत स्वभाव केवलज्ञानमिति व्यपदिश्यते, स च यद्यपि सर्वघातिना केवलज्ञानावरणेनात्रियते तथापि तस्यानन्ततमो भागो नित्योद्घाटित एव, "अक्खरस्स अणतो भागो निचुग्घाडितो, जइ पुण सोऽपि आवरेजा तेण जीवो सफलसज्ञितमिति द्वावेवभेदौ, उक्त च-"तम्हा अवग्गहाओ आरम्भ इहेगमेव नाणंति । जुत्तं छउमत्थस्सासगल इयर च केवलिणो ॥१॥" (ध०) अत्र प्रतिविधीयते-यत्तावदुक्तं 'सकलमपीद ज्ञानं ज्ञयेकस्वभाव, ततो ज्ञात्येकस्वभावत्वाविशेके किंकृत एप आभिनिवोधिकादिभेद इति' तत्र ज्ञप्त्येकस्वभावता कि सामान्यतो भवताऽभ्युपगम्यते विशेपतो वा ?, तत्र न तावदाद्य पक्ष. क्षितिमाधत्ते, सिद्धसाध्यतया तस्य वाधकत्वायोगात्, बोधरूपतारूपसामान्यापेक्षयाऽपि सकलमपि ज्ञानमस्माभिरेकमभ्युपगम्यते एव, तत का नो हानिरिति । अथ द्वितीय पक्षस्तदयुक्तमसिद्धत्वात्, नहि नाम विशेषतोऽपि ज्ञानमेकमेवोपलभ्यते, प्रतिपाणि स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण उत्कर्षापकर्षकृतभेददर्शनात , अथ यद्युत्कर्षापकर्षकृतमात्रभेददर्श- नात् ज्ञानभेदस्तहिं तावुत्कर्षापकों प्रतिपाणि देशकालाद्यपेक्षया सहस्रशो विद्येते . तत• कथ पञ्चरूपता ?, नैष दोष., परिस्थूरनिमित्तभेदत. पञ्चधात्वस्य प्रतिपादनात्, तथाहि-सकलघातिक्षयो निमित्तं केवलज्ञानस्य मन-पर्यायज्ञानस्य त्यामर्पोपध्यादिलब्ध्युपेतस्य प्रमादलेशेनाप्यकलङ्कितो विशिष्टो विशिष्टाध्यवसायानुगतोऽप्रमादः, 'तं संजयरस सबप्पमाय. रहियरस विविहरिद्धिमतो' इति वचनात्, अवधिज्ञानस्य पुनस्तथाविधोऽनिन्द्रियरूपिद्रव्यसाक्षादवगमनिबन्धनं क्षयो. पशमविशेष , मतिश्रुतज्ञानयोस्तु लक्षणभेदादिकं, तच्चाने वक्ष्याम , उक्तं च-"नत्तेगसहावत्त ओहेण विसेसतो पुण- असिद्ध। एगंततस्सहावत्तणे उ कह हाणिवुडीओ॥ १॥ज अविचलियसहावे नत्ते एगंततस्सहावत्त । न यतं तहोवलद्धं उकरिसावगरिसविसेसा ॥२॥ तम्हा परिथूरातो निमित्तभेयाउ समयसिद्धातो । उववत्तिसंगतोपि आभि- णिबोहाइतो भेओ ॥ ३ ॥ घाइक्खतो निमित्त केवलनाणस्स वण्णिओ समए । मणपजवनाणस्स उ तहाविहो अपमा- भेदानामित्थमुपन्यासे किञ्चिदस्ति प्रयोजनमत यथाकथञ्चिदेप प्रवृत्त ', अस्तीति ब्रूम, किं तदिति चेत्, उच्यते, इह मतिश्रुते तावदेकन वक्तव्ये, परस्परमनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधात्, तच्च प्रागेव भावितं, अब- ध्यादिज्ञानेभ्यश्च प्राक्, तद्भाव एवावध्यादिज्ञानसद्भावात् , उक्तं च-"जं सामिकालकारणविसयपरोक्खत्तणेहि तुलाइ । तभावे सेसाणि य तेणाईए मइसुयाई ॥१॥” (वि ८५) तत्रापि पूर्व मतिज्ञानं पश्चात् श्रुतज्ञानं, मतिपूर्वकत्वात् श्रुत- ज्ञानस्य, तथाहि-सर्वत्रापि पूर्वमवग्रहादिरूपं मतिज्ञानमुदयते पश्चात् श्रुतज्ञान, आह च नन्द्यध्ययनचूर्णिकृत्-"तेसुवि य मइपुवयं सुयति किच्चा पुव मइनाण कय, तस्स पिट्टतो सुर्य"ति, नन्वेते मतिश्रुते सम्यक्त्वोत्पादकाले युगपदुत्पत्ति- मासादयतः, अन्यथा मतिज्ञानभावेऽपि श्रुताज्ञानप्रसङ्गः, स चानिष्टः, तथा [पि] मिथ्यात्वप्रतिपत्तौ युगपदेवाज्ञानरूप- तया परिणमेते, ततः कथं मतिपूर्व श्रुतमिति, उक्तं च-"णाणाणण्णाणाणि य समकालाई जतो मासुयाई।तो न सुयं मइपुप मइनाणे वा सुअऽन्नाणी॥१॥ (वि.१०६)नैप दोपो, यत. सम्यक्त्वोत्पादकाले समकालं मतिश्रुते लब्धिमात्रमेवाङ्गीकृत्य मोच्यते न तूपयोग, उपयोगस्य तथाजीवस्वाभाव्यतः क्रमेणैव सम्भवात् , मतिपूर्व च श्रुतमुच्यते उपयोगापेक्षया, न खल्ल मत्युपयोगेनासश्चित्य श्रुतग्रन्भानुसारि विज्ञानमासादयति जन्तुस्ततो न कश्चिद्दोष', आह च-"इह लद्धिमइसुयाई समकालाई न तूपयोगो सिं। मइपुच सुयमिह पुण सुयोवओगो मइप्पभवो॥१॥"(वि १०७) अथ मतिश्रुतयोः किकृतो भेदः, उच्यते, लक्षणभेदादिकृतः, उक्त च-"लक्खणभेया हेतुफलभावतो भैयइंदियविभागा । वागक्खरमूगेतरभेया भेओ मइ- सुयाणं ॥१॥” (वि. १०८) तन लक्षणभेदाद् भेदो भाव्यते-अभिमुखं-योग्यदेशावस्थितं नियतमर्थमिन्द्रियमनोद्वारेणात्मा अजीवसणं पावेजा, सुदुवि मेहसमुदए होइ पहा चंदसूराणं' (नन्दी) इति वचनात् , ततस्तस्य केवलंज्ञानावरणावृतस्य धन- पटलाच्छादितस्येव सूर्यस्य यो मन्द प्रकाश सोऽपान्तरालावस्थितमतिज्ञानाद्यावरणक्षयोपशमसम्पादितं नानात्व भजते, । यथा धनपटलावृतसूर्यमन्दप्रकाशोऽपान्तरालावस्थितकटकुथ्याद्यावरणविवरप्रदेशभेदतः, स च नानात्वं तत्तत्क्षयोपश- मानुरूप तथा तथा मतिपद्यमान स्वस्वक्षयोपशमानुसारेणाभिधानभेदमश्नुते, यथा मतिज्ञानावरणक्षयोपशमजनितो मति- ज्ञान श्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमजनित श्रुतज्ञानमित्यादि, तत आत्मस्वभावभूता ज्ञानस्याभिनिवोधिकादयो भेदाः, तेच प्रतिवचनोपदर्शितपरिस्थूरनिमित्तभेदतः पंचसङ्ख्याः, ततस्तदपेक्षमावारकमपि पञ्चधोपवणितमिति न कश्चिदोप., न चैवमात्मस्वभावत्वे क्षीणावरणस्यापि तद्भावप्रसङ्ग यत एते मतिज्ञानावरणादिक्षयोपशमरूपोपाधिसम्पादितसत्ताका', यथा सूर्यस्य पनपटलावृतस्य मन्दमकाशभेदा कटकुट्याद्यावरणविवरभेदोपाधिसम्पादिता , ततः कथ ते नि शेषावर- णक्षयात् तथारूपक्षयोपशमाभावे भवितुमर्हन्ति ?, न खलु सकलधनपटलकटकुट्याद्यावरणापगमे सूर्यस्य ते तयारूपा मन्दप्रकाशभेदा भवन्ति, उक्तं च-"कडविवरागयकिरणा मेहतरियस्स जह दिणेसस्स । ते कडमेहावगमे न होति जह वह इमाइपि ॥१॥" ततो यथा जन्मादयो भावाजीवस्यात्मभूता अपि कर्मोपाधिसम्पादितसत्ताकत्वात्तदभावेन भवन्ति तददाभिनिवोधिकादयोऽपि भेदा ज्ञानस्यात्मभूता अपि.मतिज्ञानावरणादिकर्मक्षयोपशमसापेक्षत्वात् तदभावे केवलिनो न भवन्ति, ततो नासर्वज्ञत्वदोपभाव , उक्तं च-"जमिह छउमस्थधम्मा जम्माईया न होति सिद्धाणं । इय केवलीण- माभिणिबोहामावमिको दोसो ?॥१॥"(ध ८४५) इति । अपरस्त्वाह-प्रपन्ना वयमुक्तयुक्तितो ज्ञानस्य पञ्चभेदवं परममीषा मादीना शब्दानामन्तर्जल्पाकाररूपाणा विवक्षितार्थवाचकतया प्रवर्त्तमानत्वात् , उक्तं च-"इंदियमणोनिमित्त ज विनाणं सुयाणुसारेणं। निययथोत्तिसमत्थं तंभावसुय मई सेसं॥१॥"(वि १००)अत्र 'सुयाणुसारेणं'ति शब्दार्थपर्यालोचनानुसारेण। शब्दार्थपर्यालोचनं च नाम वाच्यवाचकभावपुरस्सरीकारेण शब्दसंसृष्टस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः, केवल एकेन्द्रियाणामव्यक्तमेव, किश्य-नाप्यनिर्वचनीय तथारूपक्षयोपशमभावतो वाच्यवाचकभावपुर सरीकारेण शब्दसंसृष्टार्थग्रहणमवसेयं, अन्यथा आ- हारादिसंज्ञानुपपत्ते ,यदप्युच्यते यद्येवंलक्षण श्रुतं तर्हि य एव श्रोत्रेन्द्रियलब्धिमान् भापालब्धिमान् वा तस्यैव श्रुतमुपपद्यत इत्यादि, तदप्यसमीक्षिताभिधानं, सम्यक् प्रवचनार्थापरिज्ञानात, तथाहि-वकुलादीना स्पर्शनेन्द्रियातिरिक्तद्रव्येन्द्रियलब्धि- विकलत्वेऽपि किमपि सूक्ष्म भावेन्द्रियपञ्चकविज्ञानमभ्युपगम्यते, 'पंचेंदियोव वउलो' इत्यादिभाष्यकारवचनप्रामाण्यात्, तथा भापाश्रोत्रेन्द्रियलब्धिविकलत्वेऽपि तेपा किमपि सूक्ष्म श्रुत भविष्यति, अन्यथा आहारादिसज्ञानुपपत्तेः, आह च भा- ष्यकृत्-"जह सुहुम भावेंदियनाण दविदियावरोहेवि। तह दवसुयाभावे भावसुयं पत्थिवाईण॥१॥"(वि १०३) तत समीचीनं प्रागुक्तं श्रुतलक्षणमिति भवति लक्षणभेदाभेद । तया हेतुफलभेदात् , तथाहि-मतिः कारण, मत्याप्राप्यमाणत्वात् , श्रुतंतु कार्य, न खलु मतिपाटवमन्तरेण श्रुतविभवमुत्तरोत्तरमासादयति जन्तुस्तथाऽदर्शनात् , यश्च यदुत्कर्षापकर्षवशादुत्कापकर्प- भाक् तत्तस्य कारण, यथा घटस्य मृत्पिण्ड ,मत्युत्कर्षापकर्षवशाच्च श्रुतस्योत्कर्षापको तत. कारण मतिः श्रुतस्य,इतश्च कारण- |मत्या श्रुतस्य पाल्यमानत्वात् , पालन नाम अवस्थितिकरणं, कथ अवस्थितिकरणं मत्या श्रुतज्ञानस्येति चेत्, उच्यते, इह दल श्रुतस्य मतिर्यया घटस्य मृत्, तथाहि-श्रुतेष्वपि बहुपु (ग्रन्थेषु) यद्विपयं स्मरणमीहापोहादि अधिकतरं स ग्रन्थःस्फुट येन परिणामविशेषेणावबुध्यते स परिणामविशेषो ज्ञानापरपर्याय आभिनियोधिक, तथा शृणोति-वाच्यवाचकभार- पुरस्सर श्रवणविपयेण शब्देन सह संसृष्टमर्थ परिच्छिनत्ति येन परिणामविशेषेणात्मा स परिणामविशेष श्रुत, अय च लक्षणभेदो नन्द्यध्ययने साक्षादभिहित , तथा च तत्सूत्रम्-"जत्य आभिणिवोहियनाणं तत्थ सुयनाणं जत्थ सुअनाण तत्थ आभिणिवोहियनाण, दोऽवि एयाई, अन्नुन्नमणुगयाइ तहवि पुण एत्थ आयरिया णाणत्त पण्णवेति, अभिणिवुज्झ- इत्ति आभिणिवोहिय, सुणेईइ सुय"मिति । ननु यद्येवलक्षणं श्रुतं तर्हि य एव श्रोत्रेन्द्रियलब्धिमान तथा भाषालधिमान् या तस्यैव श्रुतमुपपद्यते, न शेपस्यैकेन्द्रियस्य, तथाहि-यः श्रोत्रेन्द्रियलन्धिमान् भवति स विवक्षित शन्द श्रुत्वा तेन शब्देन वाच्यमर्थ मतिपत्नुमीटे, न शेपः, शेपस्य तथारूपशक्त्यभावात् , योऽपि च भापालब्धिमान् भवति द्वीन्द्रियादि- रपि सोऽपि प्राय स्वचेतसि किमपि विकल्प्य तदभिमानतः शब्दमुद्गिरति, नान्यथा, ततस्तस्यापि श्रुतं सम्भाव्यते, यस्त्वेकेन्द्रिय स न श्रोत्रेन्द्रियलब्धिमान् नापि भाषालन्धिमान, ततः कथं तस्य श्रुतमुपपद्यते', अथ च प्रवचने तस्यापि श्रुतमुपवयेते, ततः कथं प्रागुक्तं श्रुतलक्षणं सम्यगिति ?, नैष दोप., इह तावदेकेन्द्रियाणामाहारादिसज्ञा विद्यन्ते, तथा सूत्रेऽनेकशोऽभिधानात् , संज्ञा चाभिलाप उच्यते, यदुक्तमस्यैवावश्यकस्य मूलटीकायां-"आहारसज्ञा- आहाराभिलाष धुदिनीयप्रभव खल्वात्मपरिणामविशेष" इति, अभिलाषश्च ममैवरूप वस्तु पुष्टिकारि तद्यदीदमवा- प्यते ततः समीचीनं भवतीत्येवंशब्दार्थोल्लेखानुविद्धः खपुष्टिनिमित्तप्रतिनियतवस्तुप्रात्यध्यवसाय', स च श्रुतमेव, तस्य शब्दार्थपर्यालोचनात्मकत्वात् , शब्दार्थपर्यालोचनात्मकता च ममैत्ररूपं वस्तु पुष्टिकारि तबदीदमवाप्यते, इत्येव- मादीना शब्दानामन्तर्जल्पाकाररूपाणा विवक्षितार्थवाचकतया प्रवर्त्तमानत्वात् , उक्तं च-"इंदियमणोनिमित्त ज विनाणं सुयाणुसारेण निययत्थोत्तिसमत्थं तं भावसुय मई सेस॥२॥"(वि १००)अन 'सुयाणुसारेणं'ति शब्दार्थपर्यालोचनानुसारेण । शब्दार्थपर्यालोचन च नाम वाच्यवाचकभावपुरस्सरीकारेण शब्दससृष्टस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः, केवल एकेन्द्रियाणामव्यक्तमेव, किश्च-नाप्यनिर्वचनीय तथारूपक्षयोपशमभावतो वाच्यवाचकभावपुर सरीकारेण शब्दससृष्टार्थग्रहणमवसेयं, अन्यथा आ- हारादिसंज्ञानुपपत्तेः,यदप्युच्यते यद्येवलक्षणं श्रुतं तर्हि यएव श्रोत्रेन्द्रियलब्धिमान् भापालन्धिमान् वा तस्यैव श्रुतमुपपद्यत इत्यादि, तदप्यसमीक्षिताभिधानं, सम्यक् प्रवचनापरिज्ञानात, तथाहि-वकुलादीना स्पर्शनेन्द्रियातिरिक्तद्रव्येन्द्रियलब्धि- विकलत्वेऽपि किमपि सूक्ष्म भावेन्द्रियपञ्चकविज्ञानमभ्युपगम्यते, 'पचेदियोव वउलो' इत्यादिभाष्यकारवचनप्रामाण्यात्, तथा भाषाश्रोनेन्द्रियलन्धिविकलत्वेऽपि तेपा किमपि सूक्ष्म श्रुतं भविष्यति, अन्यथा आहारादिसंज्ञानुपपत्ते, आह च भा- व्यकृत्-"जह सुहुमं भावेंदियनाण दविदियावरोहेवि। तह दवसुयाभावे भावसुयं पत्थिवाईण॥१॥"(वि १०३) ततः समीचीन प्रागुक्तं श्रुतलक्षणमिति भवति लक्षणभेदाभेद । तथा हेतुफलभेदात् , तथाहि-मतिः कारण, मत्या प्राप्यमाणत्वात् , श्रुततु कार्य, न खलु मतिपाटवमन्तरेण श्रुतविभवमुत्तरोत्तरमासादयति जन्तुस्तथाऽदर्शनात् , यश्च यदुत्कापकर्षवशादुत्कर्पापकर्ष- भाक्तत्तस्य कारण, यथा घटस्य मृत्पिण्ड ,मत्युत्कापकर्षवशाच्च श्रुतस्योत्कर्षापको ततः कारण मति श्रुतस्य,इतश्च कारण- मत्या श्रुतस्य पाल्यमानत्वात् , पालन नाम अवस्थितिकरणं, कथ अवस्थितिकरणं मत्या श्रुतज्ञानस्येति चेत्, उच्यते, इह दल श्रुतस्य मतियथा घटस्य मृत् , तथाहि-श्रुतेप्पपि वहुपु (ग्रन्थेषु) यद्विपयं स्मरपामीहापोहादि अधिकतरंस ग्रन्थ स्फुट प्रतिभाति न शेपर, एतच्च प्रतिप्राणि स्वसवेदनप्रमाणसिद्ध, ततो यथोत्पन्नोऽपि घटो मृदभावे न भवति तथास्वभावाया च मृदि स्थितायामवतिष्ठत इति सा तस्य कारण, एवं श्रुतस्यापि मति कारणं, मतेरुत्पद्यमानत्वात् , मती वाजस्थितायां तस्याप्यवस्थानात् । तथा च भेदाझेद, तथाहि-चतुर्भाव्यञ्जनावग्रहपोढाऽर्थावग्रहहापायधारणाभेदादष्टाविंशतिविधमाभि- इ नियोधिक ज्ञानं, अगप्रविष्टानगप्रविष्टादिभिन्नं च श्रुतज्ञानमिति, तथा इन्द्रियविभागाझेदः, तत्मतिपादिका चेयं पूर्वान्त- गंता गाथा-"सोइदियोवलद्धी होइ सुय सेसयं तु मइनाणं । मोत्तूणं दवसुय अक्खरलभो य सेसेसु ॥१॥" अस्या व्याख्या-श्रोत्रेन्द्रियेणोपलब्धिः श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिर्भवति श्रुतं, 'सर्व वाक्यं सावधारणमिष्टितश्चावधारणप्रवृत्तिरित्येपमि- हावधारण प्रतिपत्तव्यं-श्रुतं श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरेव, नतु श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धि श्रुतमेव, कस्मादिति चेत्, उच्यते, इह या श्रोत्रे. न्द्रियोपलब्धिरपि श्रुतग्रन्थानुसारिणी सैव श्रुतमुच्यते, या पुनरवग्रहेहापायरूपा सा मतिः, ततो यदि श्रोत्रेन्द्रियो- पलब्धिः श्रुतमेवेत्युच्येत तर्हि मतेरपि श्रुतत्वमापद्येत, तच्चायुक्तं, अतः श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरेव श्रुतमित्यवधारणीय, आह च भाष्यकृत्-"सोइदिओवलद्धी चेव सुय न उतई सुयं चेव । सोइंदियउवलद्धीवि काई जम्हा मईनाणं ॥१॥(वि.१२२) तथा 'सेसय तु मइनाणं" इति, शेष यच्चक्षुरादीन्द्रियोपलब्धिरूपं विज्ञानं तन्मतिज्ञान भवतीति सम्बध्यते, तुशब्दोऽ- नुक्तसमुच्चयार्थः, आस्ता शेष विज्ञानं श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरपि काचिद् अवग्रहेहापायरूपा मतिज्ञानमिति समुचिनोतीति भावः, उक्त च-"तु समुच्चयवयणातो काई सोइंदिओवलद्धीवि । मइ, एवं सइ सोउग्गहादओ होति मामेवा ॥१॥" (दि. १२३) तदेव सर्वस्या शेषेन्द्रियोपलब्धेरुत्सर्गेण मतित्वे प्राप्ते अपवादमाह-'मोसूर्ण वक्षसुप' मुक्त्वा.अल्बर्व-लकामा कादिन्यस्ताक्षररूपां द्रव्यश्रुतविषया शब्दार्थपर्यालोचनात्मिका शेषेन्द्रियोपलब्धि, तस्या श्रुतज्ञानरूपत्वात् , यश्च द्रव्यश्रुत- व्यतिरेकेणान्योऽपि शेपेन्द्रियेष्वक्षरलाभ शब्दार्थपर्यालोचनात्मक सोऽपि श्रुतं, न तु केवलोऽक्षरलाभ', केवलो ह्यक्षर- लाभो मतावपि ईहादिरूपाया भवति,न च सा श्रुतज्ञानं, अत्राह-ननु यदि शेपेन्द्रियेष्वक्षरलाभ. श्रुतं तर्हि यदवधारण- मुक्त 'श्रोत्रेन्द्रियेणोपलब्धिरेव श्रुत' मिति तद्विघटते, शेपेन्द्रियोपलब्धेरपि सन्प्रति श्रुतत्वेन प्रतिपन्नत्वात् , नैष दोषः, यत- शेपेन्द्रियाक्षरलाभ. स इह गृह्यते य शब्दार्थपालोचनात्मक., शब्दार्थपर्यालोचनानुसारी चाक्षरलाभः श्रोत्रेन्द्रियो- पलब्धिरूप इति न कश्चिदोप इति । तथा वल्कसमं मतिज्ञानं, कारणत्वात् , शुम्वसमं श्रुतज्ञानं, तत्कार्यत्वात्, ततो यथा वल्कशुम्पयोर्भेदः तथा मतिश्रुतयोरपि । इतश्च भेदो-मतिज्ञानमनक्षर साक्षर च, तथाहि-अवग्रहज्ञानमनक्षर तस्या- निर्देश्यसामान्यमानप्रतिभासात्मकतया निर्विकल्पत्वात्, ईहादिज्ञानं तु साक्षर, तस्य परामर्शादिरूपतयाऽवश्यं वर्णारू- पितत्वात् श्रुतज्ञान पुन साक्षरमेव, अक्षरमन्तरेण शब्दार्थपर्यालोचनाऽयोगात् । इतश्च मतिश्रुतयोर्भेदो-मूककल्प मतिज्ञानं, स्वमात्रप्रत्यायनफलत्वात् , अमूककल्पं श्रुतज्ञानं, स्वपरप्रत्यायकत्वादिति ॥ मतिश्रुतानन्तरं च कालविपर्ययादि- साधादवधिज्ञानस्योपन्यासः, तदनन्तर च छद्मस्थविषयभावादिसाधान्मन पर्यवज्ञानस्योपन्यासः, तदनन्तर च भावमुनिस्वाम्यादिसाधात् सर्वोत्तमत्वाच्च केवलज्ञानस्य, उक्तं च-"मइपुर्व जेण सुयं तेणादीए मई विसिट्ठो वा । मइभेदो चेव सुअ तो मइसमणंतर भणियं ॥२॥ कालविवजयसामित्तलाभसाहम्मतोऽवही तत्तो । माणसमित्तो छउमत्थ- विसयभावाइसाहम्मा ॥२॥ अते केवलमुत्तममुणिसामित्तावसाणलाभातो" इति (वि ८६-८७॥) सम्प्रति 'यथोदेशं निर्देश' इति न्यायात् ज्ञानपञ्चकादावुद्दिष्टस्याभिनिवोधिकज्ञानस्य स्वरूपमभिधीयते, तचाभिनिवोधिकज्ञानं द्विधा-श्रुतनिधि- तमश्रुतनिश्रित च, तत्र शास्त्रपरिकर्मितमतेरुत्पादकाले शास्त्रार्थपर्यालोचनमनपेक्ष्यैव यदुपजायते तत् श्रुतनिश्रितम्- अवग्रहादि, यत्पुन सर्वथा शास्त्रसस्पर्शरहितस्य तथाविधक्षयोपशमभावत एवमेव यथावस्थितवस्तुसंस्पर्शि मतिज्ञानमु पजायते तदश्रुतनिश्रितम्-औत्पत्तिक्यादि, आह भाष्यकृत्-"पुच सुयपरिकम्मियमइस्स जं सपय सुयातीतं । तन्निस्सिय- मियर पुण अणिस्सियं मइचउक्क तं ॥१॥"(वि १६९) नन्वौत्पत्तिक्यादिकमप्यवग्रहादिरूपमेव तत कोऽनयो प्रतिनिशेप १, उच्यते, तदप्यवग्रहादिरूपमेव, केवल शास्त्रानुसारमन्तरेणोपजायत इति भेदेनोपन्यस्त, ननु 'तिवग्गसुत्तत्थगहियपे- याला' इति वचनात् तत्रापि किञ्चित् श्रुतोपकारादेव जायते, तत्कथमश्रुतनिनितमिति', सत्यमेतत् , वैनयिकी विहाय अश्रुतनिश्रित प्रतिपत्तव्य, यस्तु वैनयिक्या अश्रुतनिश्रितेषु नन्द्यध्ययने निर्युक्तौ वा पाठ. स वुद्धिसाम्यादिति कृतं प्रसङ्गेन ॥ तत्र श्रुतनिश्रिताभिनिवोधिकज्ञानस्वरूपप्रदर्शनार्थमाह- "उग्गहो ईह अवातो य धारणा एव होंति चत्तारि । आभिणिबोहियनाणस्स भेयवत्थू समासेणं ॥२॥" अवग्रहणमवग्रह , अनिर्देश्यसामान्यमात्ररूपार्थग्रहणमित्यर्थः, यदाह नन्द्यध्ययनचूर्णिकृत्-"सामन्नस्स रूवादिविसेस- णरहियस्स अनिद्देस्सस्स अवग्गहणमवग्गह" इति, तथा इहनमीहा-सद्भूतार्थपर्यालोचनरूपा चेष्टा ईहि चेष्टाया'मिति वच- नात्, किमुक्त भवति ?-अवग्रहादुत्तरकालमपायात् पूर्व सद्भूतार्थविशेषोपादानाभिमुखोऽसद्भतार्थविशेषपरित्यागाभिमुखः प्रायोऽत्र मधुरत्वादय शङ्कादिशब्दधमा दृश्यन्ते न खरकर्कशनिष्ठुरतादय शादिशब्दधर्मा इत्येवंरूपोमतिविशेषहा, आह च भाष्यकृत्-"भूयाभूयविसेसादाणचायाभिमुहमीहा।' (वि १८४) अन्ये तुसंशयमानमीहामुपवर्णयन्ति, तदसम्यक्, संशयो यज्ञान, मतिज्ञानाशश्च ईहा, तत्कथमेषा सशयमात्र भवितुमर्हति ? उक्त च-"ईहा संसयमेत्तं केई न तयं तओ जमन्नाण । मईनाणसो चेहा कहमन्नाणं तई जुत्त॥१॥"(वि १८२) तथा तस्यैव अवगृहीतस्य ईहितस्य चार्घस्य निर्णयरूपोऽ- ध्यवसायोऽवाय,शात एवाय शाह एवायमित्यादिरूपोऽवधारणात्मकः प्रत्ययोऽवाय इति भाव ,चशब्द पृथक्अवग्रहादि- स्वरूपस्वातन्त्र्यप्रदर्शनार्यः,अवग्रहादीनामीहादय पर्यायान भवन्तीति तदर्घख्यापनार्थ इत्यर्थः, तस्यैवार्थस्य निणीतस्य धरण धारणा, सा च निधा-अविच्युतिवासना स्मृतिश्च, तत्र तदुपयोगादविच्यवनमविच्युतिः, सा चान्तर्मुहूत्तेप्रमाणा, ततस्तया आहितो यः संस्कार सवासना, सा च सपेयमसङ्ख्येय वा काल यावद् भवति, सङ्कायेयवायुपा सत्येयं कालमसायेयवर्षा- युपामसत्येयं कालमिति भावार्थ , तत. कालान्तरे कुतश्चित्तादृशार्थदर्शनादिकात् कारणात् संस्कारस्य प्रवोधे यद् ज्ञानमुदयते तदेवेद यन्मया प्रागुपलब्धमित्यादिरूपा सा स्मृति , उक्तं च-"तदनन्तरं तदत्याविच्चवणं जो उवासणाजोगो । कालन्तरेण जो पुणरणुसरणं धारणा साउ ॥१॥"(वि २९१)एताश्चाविच्युतिवासनास्मृतयोधरणलक्षणसामान्यान्वर्थयोगाद्धारणाशब्द- वाच्या , एवशब्दः क्रमप्रदर्शनार्थः, आपत्वाच्च मकारलोपः, एव-अनेनैव क्रमेण, तथाहि-नानवगृहीतमीयते न चानीहि- तमवगम्यते न चानवगत धार्यत इति, चत्वारि आभिनिवोधिकज्ञानस्य भिद्यन्त इति भेदाः विकल्पा अशा इत्यनान्तर त एव वस्तूनि भेदवस्तूनि, वास्तवा भेदा इति भाव , समासेन-सङ्केपेण, नतु विस्तरत., विस्तरतोऽष्टाविशत्यादिभेदभा- वात्, अथवा काका नीयते-एवं भवन्ति चत्वार्याभिनिवोधिकज्ञानस्य भेदवस्तूनि?, समासेन, न तु विस्तरत इति ।
इति न्यायात् ज्ञानपञ्चकादावुद्दिष्टस्याभिनिवोधिकज्ञानस्य स्वरूपममिधीयते, तच्चाभिनिगोधिकज्ञानं द्विधा-श्रुतनिधि- तमश्रुतनिश्रित च, तत्र शास्त्रपरिकर्मितमतेरुत्पादकाले शास्त्रार्थपर्यालोचनमनपेक्ष्यैव यदुपजायते तत् श्रुतनिश्रितम्- अवग्रहादि, यत्पुन सर्वथा शास्त्रसस्पर्शरहितस्य तथाविधक्षयोपशमभावत एवमेव यथावस्थितवस्तुसंस्पर्शि मतिज्ञानमु पजायते तदश्रुतनिश्रितम्-औत्पत्तिक्यादि, आह भाष्यकृत्-"पुव सुयपरिकम्मियमइस्स जं संपयं सुयातीत । तन्निस्सिय- मियर पुण अणिस्सिय मइचउक्कै त ॥१॥"(वि १६९) नन्वौत्पत्तिक्यादिकमप्यवग्रहादिरूपमेव ततः कोऽनयो प्रतिविशेष ?, उच्यते, तदप्यवग्रहादिरूपमेव, केरल शास्त्रानुसारमन्तरेणोपजायत इति भेदेनोपन्यस्त, ननु "तिवग्गसुत्तत्थगहियपे- याला' इति वचनात् तत्रापि किश्चित् श्रुतोपकारादेव जायते, तत्कथमश्रुतनिश्रितमिति', सत्यमेतत् , वैनयिकी विहाय अश्रुतनिश्चित प्रतिपत्तव्य, यस्तु वैनयिक्या अश्रुतनिनितेषु नन्द्यध्ययने निर्युक्तौ वा पाठ. स बुद्धिसाम्यादिति कृत प्रसङ्गेन । तत्र श्रुतनिश्रिताभिनिवोधिकज्ञानस्वरूपप्रदर्शनार्थमाह- "उग्गहो ईंह अवातो य धारणा एव होति चत्तारि । आभिणियोहियनाणस्स भेयवत्थू समासेणं ॥२॥" अवग्रहणमवग्रह , अनिर्देश्यसामान्यमात्ररूपार्थग्रहणमित्यर्थः, यदाह नन्धध्ययनचूर्णिकृत्-"सामन्नस्स रूवादिविसेस- णरहियरस अनिद्देस्सस्स अवग्गहणमवग्गह" इति, तथा ईहनमीहा-सद्भूतार्थपर्यालोचनरूपा चेष्टा ईहि चेष्टाया'मिति वच- नात, किमुक्त भवति?-अवग्रहादुत्तरकालमपायात् पूर्व सद्भतार्थविशेषोपादानाभिमुखोऽसद्भूतार्थविशेषपरित्यागाभिमुखः प्रायोऽत्र मधुरत्वादय शङ्खादिशब्दधर्मा दृश्यन्ते न खरकर्कशनिष्ठुरतादय शार्दादिशब्दधा इत्येवंरूपोमतिविशेष ईहा, आह च भाष्यकृत्-"भूयाभूयविसेसादाणचायाभिमुहमीहा।' (वि १८४) अन्ये तुसंशयमात्रमीहामुपवर्णयन्ति, तदसम्यक्, संशयो ह्यज्ञान, मतिज्ञानाशश्च ईहा, तत्कथमेपा संशयमात्र भवितुमर्हति ? उक्त च-"ईहा ससयमेत्तं केई न तयं तओ जमन्नाण । मईनाणंसो चेहा कहमन्नाणं तई जुत्तं ॥१॥वि १८२) तथा तस्यैव अवगृहीतस्य ईहितस्य चार्धस्य निर्णयरूपोऽ- ध्यवसायोऽवाय ,शात एवायं शाह एवायमित्यादिरूपोऽवधारणात्मक प्रत्ययोऽवाय इति भावः चशब्द पृथअवग्रहादि- स्वरूपस्वातन्त्र्यप्रदर्शनार्थी,अवनहादीनामीहादय पर्यायान भवन्तीति तदर्थख्यापनार्थ इत्यर्थः, तस्यैवार्थस्य निर्णीतस्य धरणं धारणा, सा च त्रिधा-अविच्युतिर्वासना स्मृतिश्च, तत्र तदुपयोगादविच्यवनमविच्युतिः, सा चान्तर्मुहूर्तप्रमाणा, ततस्तया आहितोय संस्कार. स वासना, सा च सहयेयमसषेयं वा काल यावद् भवति, सवयेयवर्पायुषा सश्वेयं कालमसपेयवर्षा- युपामसवेयं कालमिति भावार्थ , तत. कालान्तरे कुतश्चित्तादृशार्थदर्शनादिकात् कारणात् संस्कारस्य प्रवोधे यद् ज्ञानमुदयते तदेवेदं यन्मया प्रागुपलव्धमित्यादिरूपा सा स्मृति , उक्तं च-"तदनन्तरं तदत्थाविच्चवणं जो उ वासणाजोगो । कालन्तरेण जो पुणरणुसरणं धारणा साउ ॥१॥"(वि २९१)एताश्चाविच्युतिवासनास्मृतयो धरणलक्षणसामान्यान्वर्थयोगाद्धारणाशब्द- वाच्या, एवंशब्दः क्रमप्रदर्शनार्थः, आपत्वाच्च मकारलोपः, एवं अनेनैव क्रमेण, तथाहि-नानवगृहीतमीह्यते न चानीहि- तमवगम्यते न चानवगत धार्यत इति, चत्वारि आभिनिवोधिकज्ञानस्य भिद्यन्त इति भेदाः विकल्पा अशा इत्यनान्तर त एव वस्तूनि भेदवस्तूनि, वास्तवा भेदा इति भावः, समासेन-सङ्केपेण, नतु विस्तरतः, पिस्तरतोऽष्टाविंशत्यादिभेदभा- वात्, अथवा काका नीयते-एवं भवन्ति चत्वार्याभिनिवोधिकज्ञानस्य भेदवस्तूनि?, समासेन, न तु विस्तरत इति ।
- साम्प्रतमनन्तरोपन्यस्तानामवग्रहादीना स्वरूपं प्रतिपिपादयिषुरिदमाह- "अस्थाणं उग्गहण अवग्गह तह विआलणं इहं । ववसायं च अवायं धरणं पुण धारणं वेति ॥३॥" अर्यन्ते गम्यते परिच्छिद्यन्ते इतियावत् अर्था "कमिप्रगार्तिभ्यस्थ" इत्यौणादिक थप्रत्ययः, ते चरूपादय , तेपामर्थाना प्रथम ग्रहणमवग्रहणमवग्रह ब्रुवत् इति योग , स च द्विधा-व्यञ्जनावग्रहोऽर्थावग्रहश्च, तत्र व्यञ्जनावग्रहपूर्वकोऽर्थावग्रह इति प्रथमं व्यअनावग्रह' प्रतिपाद्यते, अथ व्यजनावग्रह इति कः शब्दार्थ , उच्यते, व्यज्यतेऽनेनार्थ प्रदीपेनेव घर इति व्यञ्जन, तच्चोपकरणेन्द्रियस्य शब्दादिपरिणतद्रव्याणां च यः परस्परं सम्वन्धः, संपृक्तिरित्यर्थः, सम्बन्धे हि सति सोऽर्थः प्रोत्रादीन्द्रियेण व्यक्तुं शक्यते नान्यथा, तत. सम्बन्धों व्यञ्जनं, तथा चाह भाष्यकृत्-"वंजिजइ जेणऽत्यो घडोव दीवेण वजण तं च ।उवगरणिदियसहाइपरिणयद्दवसंवधो ॥१॥"(वि १९४) व्यञ्जनेन-सम्बन्धेनावग्रहण-सम्बध्यमानस्य शब्दादि- रूपस्यार्थस्यान्यकरूप परिच्छेदो व्यञ्जनावग्रह , अथवा व्यज्यन्ते इति व्यञ्जनानि, 'कृद्धहुल'मिति वचनात् कर्मण्यन, व्यञ्जनाना-दादादिरूपतया परिणताना द्रव्याणामुपकरणेन्द्रियसम्प्राधानामवग्रह'-अव्यक्तरूपः परिच्छेदो व्यञ्जनावग्रहः, अथवा व्यग्यतेऽनेनार्थ प्रदीपेनेव घट इति व्यञ्जन-उपकरणेन्द्रियं तेन स्त्रसम्बद्धस्यार्थस्य शब्दादेरवग्रहणं-अव्यक्तरूपः परिच्छेदो व्यञ्जनानग्रहः, स चान्तर्मुहूर्तप्रमाणः, आह-ननु व्यञ्जनावग्रहवेलाया न किमपि. सवेदन सवेदयामहे, तत्क- घमसौ ज्ञानरूपो गीयते ?, उच्यते, अव्यक्तत्वान्न संवेद्यते ततो न कश्चिद्दोष , अस्तित्वे कि प्रमाणमिति चेत्, उच्यते, अनुमानं, तथाहि-यदि प्रथमसमयेऽपि शन्द्रादिपरिणतद्रव्याणामुपकरणेन्द्रियस्य च परस्परसम्पुको काचिदपि ज्ञानमात्रा न भवेत् ततो द्वितीयेऽपि समये न भवेत्, विशेषाभावात्, एवं यावच्चरमसमयेऽपि, अथ चरमसमय ज्ञानमर्थावग्रहरूपं जायमानमुपलभ्यते तत प्रागपि क्वापि कियती मात्रा प्रतिपत्तव्या, अथ मन्येथा मा भूत् प्रथमसमयादिषु शब्दादिपरिणतद्रव्याभिसम्बन्धेऽपि काचिदपि ज्ञानमात्रा शब्दादिपरिणतद्रव्याणां तत्र स्तोकत्वात चरमसमये तु भविष्यति शब्दादिपरिणतद्रव्यसमूहस्य भूयसो भावात्, तदप्ययुक, यतो यदि प्रथमसमयादिषु शब्दादिद्रव्याणा स्तोकत्वात् सम्पुक्तौ नाव्यक्ताऽपि काचिदपि ज्ञानमात्रोपजायते ततः प्रभूतसमुदायसम्पर्केऽपि न भवेत् , न खलु सिकताकणादिषु प्रत्येकमसति तैललेशे समुदाये तैलमुद्भवदुपलभ्यते, अस्ति च चरमसमये अभूतशब्दादिसम्पर्के ज्ञान, तत• प्राकनेष्वपि समयेषु स्तोकस्तोकतरैरपि शब्दादिपरिणतद्रव्यैः सम्बन्धे काचिदव्यक्ता ज्ञानमात्राऽभ्युपगन्तव्या, अन्यथा चरमसमयेऽपि न स्यात्, उक्तं च-"जं सबहा न वीसु ससुवि तं न रेणु तेल्लं व । पत्तेयमणिच्छंतो कहमिच्छसि समुदये नाणं ? ॥१॥” (वि २०१) ततः स्थितमेतत्-व्यञ्जनावग्रहो ज्ञानरूप , केवलं च तत् ज्ञानमव्यक्तमवसातव्यं, स च चतुर्विधस्तद्यथा-श्रोत्रेन्द्रियव्यञ्जनावग्रहः घ्राणेन्द्रियव्यञ्जनावग्रह: जिहेन्द्रियव्यञ्जनावग्रहः स्पर्शनेन्द्रियव्यञ्जनावग्रहश्च, ननु सत्सु पञ्चस्विन्द्रियेषु पष्ठे च मनसि कस्मादयं चतुर्विधः ?, उच्यते, इह व्यञ्जनमुपकरणेन्द्रियस्य शब्दादिपरिणतद्रव्याणा परस्परं सम्बन्ध उच्यते, सम्बन्धश्च चतुर्णामेव श्रोत्रेन्द्रि- यादीना, न नयनमनसो, तयोरप्राप्यकारित्वात् , कथमप्राप्यकारितेति चेत्, उच्यते, विपयकृतानुग्रहोपघाताभावात् , यदि पुनः प्रातमर्थ चक्षुर्मनो वा-गृह्णीयात् तर्हि यथा स्पर्शनेन्द्रियं सकूचन्दनादिकमगारादिकं वा प्राप्तमर्थ परिच्छि- . न्दत्तत्कृतानुग्रहोपघातभाग् भवति, तथा चक्षुर्मनसी अपि भवेता, न च भवतस्तस्मादप्राप्यकारिणी ते इति, ननु दृश्यते चक्षुपोऽनुग्रहोपघातौ, तथाहि-जरठकरप्रसरमभिसर्पयन्तमशुमालिन चिर विलोकमानस्य भवति चक्षुपो विघात., शशा- कफरनिकर तरगमालोपशोभित जल शावलतरुमण्डल वाऽवलोकमानस्यानुग्रह , तदेतज्जाड्यविलसितं, यतो न वयं म सर्वथा चक्षुपोऽनुग्रहोपघातौ न भवत , किन्तु विषयमप्राप्तं चक्षुर्ग्रहातीत्येवाभिदध्महे, विषयकृतानुग्रहोपघातास- म्भवेऽपि तत्परिच्छेदभावात् , प्राप्तेन तूपघातकेनोपघातो भविष्यत्यनुग्राहकेण चानुग्रह , तत्राशुमालिनो रश्मय. सर्वत्रापि प्रसरमुपाददते, नात्र विसवाद , ततस्ते चक्षु सम्प्राप्ता सन्तः स्पर्शनेन्द्रियमिव चक्षुरप्युपनन्ति, शीताशुरश्मयस्तु स्वभावत एव शीतलत्वादनुग्राहका ततस्ते चक्षुरनुगृह्णन्ति, तरङ्गमालासङ्खलजलावलोकेन च जलकणसम्पृक्तसमीरणावयनसरप- शतोऽनुग्रह , शाडुलतरुमण्डलावलोकनेऽपि शाड्डलतरुच्छायासम्पर्कशीतीभूतसमीरसंस्पर्शात् , शेषकालं तु जलायवलो- कनेऽनुग्रहाभिमान उपघाताभावादवसेय , भवति चोपघाताभावेऽनुग्रहाभिमानो, यथाऽतिसूक्ष्माक्षरनिरीक्षणाद्विनिवृत्त्य यधासुख नीलीरक्तवस्त्राद्यवलोकने, इत्थं चैतदगीकर्त्तव्यम् , अन्यथा सम्पर्के यथा सूर्येणोपघातोभवति तथा हुतवहजलशू- लाघालोकने दाहक्लेदपाटनादयोऽपि कस्मान्न भवन्ति ?, अपिच-यदि चक्षुः प्राप्यकारि तर्हि स्वदेशगत रजोमलाञ्ज- नादि किं न पश्यति !, तस्मादमाप्यकार्येव चक्षुः, ननु यदि चक्षुरप्राप्यकारि तहिं कस्मादविशेषेण सर्वानप्यर्थान् न गृह्णाति, यदि हि प्राप्त परिच्छिन्द्यात् तर्हि यदेवानावृतमदूरदेशं वातदेव गृह्णीयात् नावृत दूरदेशस्थ वा, तत्र नयनरश्मीना गमनासम्भवात् सम्पर्काभावात् , ततो युज्येत चक्षुषो ग्रहणाग्रहणे नान्यथा, तथा चोक्तम्-"प्राप्यकारि चा: पब- व्ध्यनुपलब्ध्योरनावरणेतरापेक्षणात् दूरेतरापेक्षणाच, यदि हि चक्षुरप्राप्यकारि भवेत् तदा आवरणभावादनुपलब्धि- रन्यथोपलब्धिरिति न स्यात्, न हि तदावरणमुपघातकरणसमर्थ, प्राप्यकारित्वे तु मूर्त्तद्रव्यप्रतिघातादुपपत्तिमान तथा व्याघातः, अतिदूरे च गमनाभावादिति, प्रयोगश्चात्र-न चक्षुपो विषयपरिमाणमप्राप्यकारित्वात् , मनोवत्, तदेतदयु- कतर, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् , न खलु मनोऽप्यशेषान् विषयान् गृह्णाति,तस्यापि सूक्ष्मेष्वागमगम्यादिष्पर्थेपु मोहदर्श- नात्, ततो यथा मनोऽप्राप्यकार्यपि स्वावरणक्षयोपशमसापेक्षत्वानियतविपयं तथा चक्षुरपि स्वावरणक्षयोपशमसापे- क्षत्वात् योग्यदेशावस्थितनियतविपयमिति न व्यवहितानामुपलम्भप्रसङ्गो नापि दूरदेशस्थितानामिति, अपिच-दृष्टमप्रा- प्यकारित्वेऽपि तथास्वभावविशेषात् योग्यदेशापेक्षणं, यथा अयस्कान्तस्य, न खल्वयस्कान्तोऽयसोऽप्राप्यकर्षणे प्रवर्त्तमान. सर्वस्याप्ययसो जगद्वर्तिन आकर्षको भवति, किन्तु प्रतिनियतस्यैव, अथ मन्येथा अयस्कान्तोऽपि प्राप्यकारी, अय- स्कान्तच्छायाणुभि समाकृष्यमाणवस्तुन. सम्बन्धभावात् , केवलं ते छायाणवः सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते, तदेतदुन्मत्त- मलपित, तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् , न हि तत्र छायाणुसम्भवग्राहकं प्रमाणमस्ति, न चाप्रमाणकं प्रतिपत्तुं शक्नुमः, अथास्ति तद्ग्राहक प्रमाणमनुमान, इह यदाकर्षण तत्ससर्गपूर्वकं यथाऽयोगोलकस्य संदशेन, आकर्षण चायसोऽयस्कान्तेन, तत्र साक्षादयस्कान्तेन संसर्ग. प्रत्यक्षबाधित इत्यर्थात् छायाणुभिः सह द्रष्टव्य इति, तदेतद्वालिशजल्पित, हेतोरनैकान्ति- कत्वात् , मन्त्रेण व्यभिचारात्, तथाहि-मन्त्रः मर्यमाणोऽपि विवक्षितं वस्त्वाकर्षति, नच तत्र कोऽपि संसर्ग इति ॥ अन्यस्त्वाह-अस्ति चक्षुप. प्राण्यकारित्वेऽव्यवहितार्थानुपलब्धिरनुमानं, तदप्ययुक्तं, अत्रापि हेतोरनेकान्तिकत्वात् , काचा- भ्रस्फटिकैर्व्यवहितस्याप्युपलब्धे , अथेदमाचक्षीथाः नायना रश्मयो निर्गत्य तमर्थ गृह्णन्ति, नायनाश्च रश्मयस्तैजसत्वान्न तेजोद्रव्यै प्रतिस्खल्यन्ते, ततो न कश्चिद्दोष , तदपि न मनोरम, महाज्वालादौ प्रतिस्खलनोपलब्धे, तस्मादप्राप्यकारित्वं पाप । एव मनसोऽप्यप्राप्यकारित्व भावनीयं, तत्रापि विषयकृतानुग्रहोपघाताभावात्, अन्यथा तोयादिचिन्तायामनु- ग्रहोऽग्निशस्त्रादिचिन्ताया चोपघातो भवेत् , ननु दृश्यतेऽप्यनुग्रहो हर्षादिभिः शरीरोपचयदर्शनात्, तथाहि हर्प- प्रकर्षवशान्मनसोऽतिपुष्टता, तद्वशाच्च शरीरोपचय , उपघातोऽपि च दृश्यते, शरीरदौर्बल्यदर्शनात्, तथाहि-अतिशो- फकरणतो मनसो विघातसम्भवस्तद्वशाच्च शरीरस्य दौर्बल्य, चिन्तावशाच्च हृद्रोग इति, तदेतदतीवासंबद्ध, यत इह मन- सोऽप्यप्राप्यकारित्व साध्यमान वर्त्तते, विषयकृतानुग्रहोपघाताभावादिति हेतो, न चेह विषयकृतावनुग्रहोपघाती त्वया मनसो दश्यते तत्कथं व्यभिचार ?, मनस्तु स्वयं पुद्गलमयत्वात् शरीरस्यानुग्रहोपघातौ करिष्यति, यथेष्टानिष्टरूप आहार, तथाहि-इष्टरूप आहार. परिभुज्यमान शरीरस्य पोषमाधत्ते अनिष्टरूपस्तूपघात, तथा मनोऽप्यनिष्टपुद्गलोपचितमति- शोकादिनिवन्धन शरीरस्य हानिमादधाति, इष्टपुद्गलोपचितं च षादिकारण पुष्टि, "इट्ठाणिट्ठाहारब्भवहारे होति पुट्ठिहाणीतो । जह तह मणसो ताओ पोग्गलगणतोत्ति को दोसो ?, ॥१॥” (वि०२२१) तस्मान्मनोऽपि विषयकृतानुग्रहो- पघाताभावादमाप्यकारीति चतुर्धा व्यञ्जनावग्रह । तथा व्यञ्जनावग्रहचरमसमयोपात्तशब्दाद्यर्थावग्रहणलक्षणोऽर्थावग्रहा, सामान्यमानानिर्देश्यग्रहणमेकसामयिकमर्थावग्रह इति भाव , 'तथे त्यानन्तर्ये विचारण-पर्यालोचनमर्थानामित्यनुवर्तते । हिनमीहा, ता हुक्ते इति योगः, किमुक्त भवति १-अवग्रहादत्तीर्णोऽपायापर्व: .
तार्थविशेषपरित्यागाकासी मतिविशेष इति, विशिष्टोऽवसायो व्यवसाय निर्णयो निश्चयोऽवगम इत्यनान्तरं त, व्यवसायम् अर्थानामिति वर्त्तते अवायं ब्रुवत इति ससर्गः, एतदुक्त भवति-शाल एवाय शार्ङ्ग एवायमित्याद्यवधारणात्मक प्रत्ययोऽवाय इति, चशब्द एवकारार्थ , स चावधारणे, व्यवसायमेवावायं ब्रुवत इति, धृतिर्धारणम् अर्थानामिति वर्त्तते, परिच्छिन्नस्य वस्तु- नोऽविच्युतिवासनास्मृतिरूपं धरण पुनर्धारणा अवते, पुन शब्दोऽप्येवकारार्थः, स चावधारणे, ब्रुवते इत्यनेन शास्त्रपार- तन्यमाह, इत्थ तीर्थकरगणधरा बुक्ते इति, अर्थावग्रहेहापायधारणा. पञ्चस्विन्द्रियेषु पष्ठे च मनसि भावात् प्रत्येक पड्भे- दात्मकाश्चतुर्दा व्यञ्जनावग्रह इति सर्वसङ्कलनयाऽष्टाविंशतिभेदभिन्नमाभिनिवोधिक ज्ञानमवगन्तव्यं, नवरमीहा सदृश- धर्मोपेतवस्तुविषयेति नयनादिनिवन्धनेहाविपया यथाक्रमं स्थाणुपुरुषादिकुष्ठोत्पलादिसम्भृतकारवेल्लमासादिसर्पोत्पलना- लादयः प्रतिपत्तव्या , उक्तं च-"थाणुपुरिसादिकुटुप्पलादिसंभियकरेल्लमसाई। सप्पुपलनालाइय समाणरूवाइ विसयाइ॥१॥" (वि०२९३)अन्ये पुनरेवं पठन्ति-"अस्थाणं उग्गहणमि उग्गहो तह वियालणे ईहा । ववसायंमि अवाओ धरण पुण धारण ३ति ॥१॥"तत्रार्थानामवग्रहणे सति अवग्रहो नाम प्रथमो मतिभेदो भवतीत्येव त्रुवते, एवमीहादिष्वपि योज्यं, भावार्थस्तु पूर्ववत् , अथवा प्राकृतत्वाद्भवति विभक्तीना व्यत्ययो, यदाह पाणिनिः स्वप्राकृतलक्षणे-"व्यत्ययोऽप्यासा" मिति, ततो यथा आचा- राने “अगणि च खलु पुट्ठावेगे संघायमावजती"त्यत्र सूत्रे अग्निना च स्पृष्टा, अथवा स्पृष्टशब्दः पतितवाची, अग्नौ च पतिता एके शलभादयः सदातमापद्यन्ते-अन्योऽन्यगात्रसकोचमासादयन्ति, तस्मादग्निसमारम्भोऽनेकसत्त्वव्यापत्तिहेतुत्वान्न कार्य इति द्वितीया तृतीयार्थे सप्तम्यर्थे च व्याख्याता, तथाऽत्रापि सप्तमी प्रथमार्थे द्रष्टव्या, ततोऽयमर्थ:--अर्थानामवग्र- भ्रस्फटिकैर्व्यवहितस्याप्युपलब्धेः, अथेदमाचक्षीथा:-नायना रश्मयो निर्गत्य तमर्थ गृह्णन्ति, नायनाश्च रश्मयस्तैजसत्वान्न तेजोद्रव्यै प्रतिस्खल्यन्ते, ततो न कश्चिद्दोपः, तदपि न मनोरम, महाज्वालादौ प्रतिस्खलनोपलब्धेः, तस्मादप्राप्यकारित्वं चक्षुप । एव मनसोऽप्यप्राप्यकारित्व भावनीयं, तत्रापि विषयकृतानुग्रहोपघाताभावात्, अन्यथा तोयादिचिन्तायामनु- महोऽग्निशस्त्रादिचिन्ताया चोपघातो भवेत् , ननु दृश्यतेऽप्यनुग्रहो हपादिभि शरीरोपचयदर्शनात्, तथाहि-हर्ष- प्रकर्पयशान्मनसोऽतिपुष्टता, तद्वशाच्च शरीरोपचयः, उपधातोऽपि च दृश्यते, शरीरदौर्बल्यदर्शनात्, तथाहि-अतिशो- ककरणतो मनसो विघातसम्भवस्तद्वशाच्च शरीरस्य दौर्बल्य, चिन्तावशाच्च हृद्रोग इति, तदेतदतीवासवद्ध, यत इह मन- सोऽप्यप्राप्यकारित्व साध्यमान वर्तते, विषयकृतानुग्रहोपघाताभावादिति हेतो , न चेह विषयकृतावनुग्रहोपघातौ त्वया मनसो दश्यते तत्कथं व्यभिचार, मनस्तु स्वयं पुद्गलमयत्वात् शरीरस्यानुग्रहोपघातौ करिष्यति, यथेष्टानिष्टरूप आहार , तथाहि-इष्टरूप आहारः परिभुज्यमान शरीरस्य पोषमाधत्ते अनिष्टरूपस्तूपघात, तथा मनोऽप्यनिष्टपुद्गलोपचितमति- शोकादिनिवन्धन शरीरस्य हानिमादधाति, इष्टपुद्गलोपचितं च हर्षादिकारण पुष्टि, "इट्ठाणिवाहारब्भवहारे हॉति पुट्टिहाणीतो । जह तह मणसो ताओ पोग्गलगणतोत्ति को दोसो?, ॥१॥” (वि०२२१) तस्मान्मनोऽपि विषयकृतानुग्रहों- पघाताभावादमाप्यकारीति चतुर्धा व्यञ्जनावग्रह । तथा व्यञ्जनावग्रहचरमसमयोपात्तशब्दाद्यर्थावग्रहणलक्षणोऽर्थावग्रहा, सामान्यमात्रानिर्देश्यग्रहणमेकसामयिकमावग्रह इति भाव , 'तथे'त्यानन्तर्ये विचारण-पर्यालोचनमर्थानामित्यनुवर्तते, हिनमीहा, ता हुवते इति योग', किमुक्त भवति ?-अवग्रहादुत्तीर्णोऽपायात्पूर्वः सद्धार्थविशेषोपादानाभिमुखोऽसर तार्थविशेषपरित्यागाकासी मतिविशेष इति, विशिष्टोऽवसायो व्यवसाय निर्णयो निश्चयोऽवगम इत्यनान्तर त, व्यवसायम् अर्थानामितिवर्त्तते अवार्य ब्रुवत इति ससर्गः, एतदुक्त भवति-शाल एवाय शाई एवायमित्याद्यवधारणात्मक प्रत्ययोऽवाय इति, चशब्द एवकारार्थ , स चावधारणे, व्यवसायमेवावायं ब्रुवत इति, धृतिर्धारणम् अर्थानामिति वर्तते, परिच्छिन्नस्य वस्तु- नोऽविच्युतिवासनास्मृतिरूपं धरणं पुनर्धारणा ब्रुवते, पुन शब्दोऽप्येवकारार्थः, स चावधारणे, ब्रुक्ते इत्यनेन शास्त्रपार- तन्त्र्यमाह, इत्थं तीर्थकरगणधरा ब्रुवते इति, अर्थावग्रहेहापायधारणा पञ्चस्विन्द्रियेपु पष्ठे च मनसि भावात् प्रत्येक पडूभे- दात्मकाश्चतुर्दा व्यञ्जनावग्रह इति सर्वसङ्कलनयाऽष्टाविशतिभेदभिन्नमाभिनिवोधिक ज्ञानमवगन्तव्य, नवरमीहा सदृश- धर्मोपेतवस्तुविषयेति नयनादिनिवन्धनेहाविपया यथाक्रमं स्थाणुपुरुषादिकुष्ठोत्पलादिसम्भृतकारवेल्लमासादिसर्पोत्पलना- लादयःप्रतिपत्तव्या , उक्तं च-"थाणुपुरिसादिकुट्ठप्पलादिसंभियकरेल्लमसाइ।सप्पुपलनालाइय समाणरूवाइ विसयाइ॥१॥" (वि०२९३)अन्ये पुनरेवं पठन्ति-"अस्थाणं उग्गहणमि उग्गहो तह वियालणे ईहा । ववसायमि अवाओ धरण पुण धारणं ति ॥१॥"तत्रार्थानामवग्रहणे सति अवग्रहो नाम प्रथमो मतिभेदो भवतीत्येव ब्रुवते, एवमीहादिष्वपि योज्य, भावार्थस्तु पूर्ववत्, अथवा प्राकृतत्वाद्भवति विभक्तीना व्यत्ययो, यदाहपाणिनिःस्वप्राकृतलक्षणे-"व्यत्ययोऽप्यासा" मिति, ततो यथा आचा- राने "अगणि च खलु पुट्ठा वेगे संघायमावजती"त्यत्र सूत्रे अग्निना च स्पृष्टा, अथवा स्पृष्टशब्दः पतितवाची, अग्नौ च पतिता एके शलभादयः सद्दातमापद्यन्ते-अन्योऽन्यगात्रसङ्कोचमासादयन्ति, तस्मादग्निसमारम्भोऽनेकसत्त्वव्यापत्तिहेतुत्वान्न कार्य इति द्वितीया तृतीयार्थे सप्तम्यर्थे च व्याख्याता, तथाऽत्रापि सप्तमी प्रथमार्थे द्रष्टव्या, ततोऽयमर्थः-अर्थानामवग्र- - हणमवग्रहो नाम प्रथमो मतिभेद इत्येवं ब्रुवते तीर्थकरगणधराः, एवमीहादिप्वपि भावनीयं ।। साम्प्रतमभिहितस्वरूपा- णामयग्रहादीना कालप्रमाणमभिधित्सुराह- गह एकं समय ईहावाया मुहुत्तमंतं तु । कालमसंख संखं च धारणा होइ नायबा ॥४॥ अवमहो-व्याख्यानात् नैश्चयिकोऽर्थावग्रह , किमित्याह-एक समयं, अत्र "कालाध्वनोासा"विति द्वितीया, एक- समय यावदित्यर्थ , तत्र परमनिकृष्ट कालविशेषः समयः, स च प्रवचनप्रतिपादितोत्पलपत्रशतन्यतिभेदोदाहरणात् पदृशाटिकापाटनदृष्टान्ताञ्चावसेय , सान्यवहारिकार्थावग्रहव्यञ्जनावग्रहौ पृथक्पृथगन्तर्मुहूर्त्तकालप्रमाणौ, 'ईहावाया मुहु- चमंत तु' इति ईहा च अवायश्च ईहावायौ, प्राकृतत्वाद्वहुवचन, उक्त च-"बहुवयणेण दुवयणं छट्ठीविभत्तीऍ भन्नइ चउत्थी। जह हत्या तह पाया नमोऽत्थु देवाहिदेवाण ॥१॥" तो ईहावायौ मुहूर्त्तान्त'-भिन्नमुहूर्त्त ज्ञातव्यौ, अन्तमध्यकरणे, तुशब्द एवकारार्थ , स चावधारणे, एतदुक्कं भवति-मुहूर्तान्त:-भिन्न मुहूर्त ज्ञातव्यौ, अन्तर्मुहूर्तमेवेत्यर्थः, कचित मुहुत्त. मद्ध स्पिति पाठः, तत्र मुहूर्तशब्देन घटिकाद्वयपरिमाण कालोऽभिधीयते, तस्यार्ध मुहूर्ताध, तुशब्दो विशेषणार्थ , स चैत- द्विशिनष्टि-व्यवहारापेक्षयाऽर्द्धमित्युक्तं तत्त्वतस्त्वन्तर्मुहूर्तमवसेय, तथा कलनं कालः त कालं न विद्यते सहला- इयन्त. पक्षमासवंयनसंवत्सरादय इत्येवभूता यस्यासावसङ्ख्य, पल्योपमादिलक्षण इत्यर्थः तं कालमसलेयं, तथा समायते इति समा, इयन्त पक्षमासवयनादयः इत्येव सङ्ग्याप्रमितेः, समय, घशब्दादन्तर्मुहूर्त्त च, धारणा-अभिहितलक्षणा भवति ज्ञातव्या, अयमत्र भावार्थ -अवायोत्तरकालमविच्युतिरूपा अन्तर्मुर्च भवति, एव स्मृतिरूपापि, वासना तु तदावरणकर्मक्षयोपशमाख्या संस्कारापरपर्याया, अत एव स्मृतिधारणाया वीजभूता सङ्ख्येयवर्षायुषा सत्त्वाना सङ्ख्येय अस. श्येयवर्पायुषा च पल्योपमादिजीविनामसावेयमिति, उक्त च-"त (अ) त्थोग्गहो जहण्णो समओ सेसोग्गहादयो वीसुं। अंतोमुहुत्तमेग तु वासणा धारण मोत्तु ॥१॥" (वि०३३४) तदेवमवग्रहादीना कालमानमभिधाय सम्प्रति श्रोत्रेन्द्रिया- दीना प्राप्ताप्राप्तविपयता प्रतिपिपादयिपुराह- पुढे सुणेइ सई रूवं पुण पासई अपुढं तु । गंधं रसं च फास च यद्धपुढे वियागरे ॥५॥ ननु व्यजनावग्रहप्ररूपणाद्वारेणैव तथा श्रोत्रेन्द्रियादीना प्राप्ताप्राप्तविषयता प्राक् प्रतिपादिता ततः किमर्थमेपः पुनः प्रयास इति !, उच्यते, तत्र प्रकान्तगाथा व्याख्यानद्वारेण प्रतिपादिता, सम्प्रति तु सूत्रतः प्रतिपाद्यत इत्यदोप., श्रोत्रे- न्द्रिय कर्तृ शब्द कर्मतापन्नं शृणोति-गृह्णाति परिच्छिनत्तीति भावः, स्पृष्ट तनौ रेणुवत् आलिङ्गितमात्रं, किमुकं भवति ?-शब्दद्रव्याणि सकललोकव्यापीनि सूक्ष्माणि, अत एव द्रव्येन्द्रियस्यान्तरपि मनाक प्रविशन्ति, तदन्यद्रव्यवास- नस्वभावानि च, श्रोनेन्द्रियं शेषेन्द्रियगणापेक्षया प्राय. पटुतर, तत. स्पृष्टमात्रमेव शब्दद्रव्यसमूहं गृह्णाति, एतेन यदाहु सुगतमतानुसारिणः-श्रोत्रमप्यप्राप्तकारि, तथा च तद्ग्रन्यः "चक्षुःश्रोत्रमनोऽप्राप्यकारी"ति, ते प्रतिक्षिप्ता द्रष्टव्याः, तथाहि-अप्राप्यकारि तत् प्रतिपत्तुं शक्यते यस्य विषयकृतानुग्रहोपघाताभावो, यथा चक्षुर्मनसी, श्रोत्रस्य च शब्दकृत उपघातो दृश्यते, सद्योजातवालकस्य समीपे महाप्रयत्नताडितझल्लरीझात्कारश्रवणतो यद्वा विद्युत्प्रपाते, तत्प्र- त्यासन्नदेशवर्त्तिना निर्घोपश्रवणतो वधिरीभावदर्शनात्, शब्दपरमाणवो हि उत्पत्तिदेशादारभ्य जलतरगन्यायेन प्रस- रमभिगृहानाः श्रोत्रेन्द्रियमागच्छन्ति, ततः सम्भवत्युपघाता, ननु यदि श्रोत्रेन्द्रियं प्राप्तमेर शब्दं गृह्णाति नाप्राप्तं तर्हि यथा गन्धादौ गृह्यमाणे न तत्र दूरासन्नादितया भेदप्रतीतिरेवं शब्देऽपि न स्यात् , प्राप्तो हि विषयः परिच्छिद्यमान सर्योऽपि सन्निहित एव तत्कथ तत्र दूरासन्नादिभेदप्रतीतिर्भवितुमर्हति, अथ च प्रतीयते शब्दो दूरासन्नादितया, तथा च लोके वकार -श्रूयते कस्यापि दूरे शब्द इति, अन्यच्च यदि प्राप्त शब्दो गृह्यते श्रोत्रेन्द्रियेण तर्हि चाण्डालोकोऽपि शब्द श्रोन्द्रियसस्पृष्टो गृह्यते इति श्रोत्रस्य चाण्डालस्पर्शदोपः, तन्न श्रेयसी श्रोत्रेन्द्रियस्य प्राप्तकारिता, तदेतन्महा- मोहमलीमसमानसभापित, यतो यद्यपि शब्द प्राप्तो गृह्यते श्रोत्रेन्द्रियेण तथापि यत उत्थित. शब्दस्तस्य दूरासन्नत्वे शन्देऽपि स्वभाववैचित्र्यसम्भवात् दूरासन्नादिभेदप्रतीतिरुल्लसिष्यति, तथाहि-दूरादागतः शब्द. क्षीणशक्तिकत्वात् खिन्न श्य लक्ष्यते, अस्पष्टरूपो वा, ततो लोके व्यवहारो दूरे शब्दः श्रूयते इति, अस्य वाक्यस्याय भावार्थ:-दूरादागत श्रूयते इति, स्यादेतद्-एवमतिप्रसग प्रामोति, तथाहि-एतदपि वक्तु शक्यते, दूरे रूपमुलभ्यते, किमुक्त भवति?-दूरादागतं रूप- मुपलभ्यत इति, ततश्चक्षुरपि प्राप्यकारीति प्रामोति, न चैतदिष्यते तस्मान्न तत्समीचीनमिति, तदयुक्त, यत इह चक्षुषो रूपकृतावुपग्रहोपघातौ नोपलभ्येते, श्रोत्रेन्द्रियस्य तु शब्दकृत उपघात उपलम्भगोचरोऽस्ति, यथोक्त प्राक्, ततो नाति- प्रसङ्गापादन युक्तिमत् , अन्यच्च प्रत्यासन्नोऽपि जन पवनस्य प्रतिकूलमवतिष्ठमान' शब्द न शृणोति, पवनवमनि पुनरवतिष्ठमानो दूरदेशस्थितोऽपि शृणोति, तथा च लोके वक्तारो-न वय प्रत्यासन्ना अपि त्वदीय शब्द शृणुमा, पवनस्य प्रतिकूलमवस्थानात्, यदि पुनरमाप्तमेव शब्द रूपमिव जना प्रमिणीयुस्तर्हि पवनस्य प्रतिकूलमप्यवतिधमाना पमिय शब्द यथावस्थित परिच्छिन्धु', नर्च परिच्छिन्दन्ति, तस्मात्माप्ता एव शब्दपरमाणवा श्रोनेन्द्रियेण परिगृह्यन्ते इत्यवश्यम- भ्युपगन्तव्यम्, इतश्चाभ्युपगन्तव्यमन्यथाक्रमग्रहणानुपपत्ते, तथाहि-यद्यप्राप्ता एव शब्दा गृह्यन्ते तर्हि तेपा योग्यदेशाव- स्थिताना समीपस्थैर्दूरस्थैश्च ग्रहणमेककाल भवेत्, यथा चक्षुपा योग्यदेशावस्थाना घटपटादीना, अथ च क्रमेण ग्रहण- मनुभूयते, पूर्व समीपस्थै पश्चादूरस्थैरिति, यदपि चोक्त 'चाण्डालस्पर्शदोप' इति, तदपि चेतनाविकलपुरुषभापितमिवासमी- चीन, स्पर्शास्पर्शव्यवस्था हि लोके काल्पनिकी न पारमार्थिकी, तथाहि-यामेव भुवमग्रे चाण्डालः स्पृशन् याति तामेव पृष्ठतः श्रोत्रियोऽपि, तथा यामेव नावमारोहति चाण्डालस्तामेवारोहति श्रोत्रियोऽपि, तथा स एव मारुतः चाण्डाल स्पृष्ट्या श्रोत्रियमपि स्पृशति, न च तत्र लोके स्पर्शदोपव्यवस्था, तथा शब्दपुद्गलसंस्पर्शेऽपि न भवतीति न कश्चिद्दोपः, अन्यच्च- यदा केतकीदलनिचयं शतपत्रादिपुष्पनिचयं वा शिरसि निवध्य वपुपि वा मृगमदचन्दनाद्यवलेपनमारचय्य विपणिवीथीमा- गत्य चण्डालोऽवतिष्ठते तदा तद्गतकेतकीदलादिगन्धपुद्गला' श्रोत्रियादिनासिकास्वपि प्रविशन्ति, ततस्तत्रापि चाण्डाल- स्पर्शदोप प्रामोतीति तद्दोपभयान्नासिकेन्द्रियमप्यप्राप्यकारि प्रतिपत्तव्यं, न चैतद्भवतोऽप्यागमे प्रतिपाद्यते, ततो वालिशज- ल्पितमिति कृतं प्रसङ्गेन । केचित्पुनः श्रोत्रेन्द्रियस्य प्राप्यकारितामप्यभ्युपगच्छन्तः शब्दस्याम्बरगुणत्वं प्रतिपन्नाः, तद- श्लील, आकाशगुणताया शब्दस्यामूर्त्तत्वप्रसक्तेः, यो हि यद्गुण स तत्समानधर्मा, यथा ज्ञानमात्मनः, तथाहि-अमूर्त आत्मा ततस्तद्गुणो ज्ञानमप्यमूर्तमेव, एवं शब्दोऽपि यद्याकाशगुण. तर्हि आकाशस्यामूर्त्तत्वात् शब्दस्यापि तद्गुणत्वेनामूर्तता भवेत्, न चासौ युक्तिसङ्गता, तल्लक्षणायोगात्, मूर्तिविरहो ह्यमूर्त्तता, न च शब्दाना मूर्तिविरहः स्पर्शवत्त्वात, तथाहि- स्पर्शवन्त शन्दा , तत्सम्पर्के उपघातदर्शनालोष्ठवत्, न चायमसिद्धो हेतु', यतो दृश्यते सद्योजातवालकानां कर्णदेशाभ्यर्ण- गादास्फालितझलरीझारकारश्रवणतः श्रवणस्फोटो, न चेत्थमुपघातकृत्त्वमस्पर्शवत्त्वे सम्भवति, यथा हि विहायसः, ततो विपक्षे गमनासम्भवान्नानैकान्तिकोऽपि, अतश्च स्पर्शवन्त शब्दा., तैरभिघाते गिरिगहरभित्त्यादिषु शब्दोत्थानात् लोष्ठ- पत्, अयमपि हेतुरुभयोरपि सिद्ध , तथाहि-श्रूयते तीवप्रयत्नोचारितशब्दाभिघाते गिरिगह्वरादिषु प्रतिशब्दा प्रतिदिक्, तत स्पर्शवत्त्वान्मूर्त एव शब्दः, 'रूपस्पर्शादिसन्निवेशो मूर्ति'रिति वचनात् , तत कथमिवाकाशगुणत्वं शब्दानामुपप- तिमत् , अपिच-तदाकाशमेकमने वा?, यद्येकं तर्हि योजनलक्षादपि श्रूयेत, आकाशस्यैकत्वेन शब्दस्य तद्गुणतया दूरासन्नादिभेदाभावात्, अथानेकम्, एव सति वदनदेश एव स विद्यत इति कथ भिन्नदेशवर्तिभिःश्रूयते?, वदनदेशाकाश- गुणतया तस्य श्रोतृगतश्रोत्रेन्द्रियाकाशसम्वन्धाभावात्, अथ च श्रोत्रेन्द्रियाकाशसम्बद्धतया तत्श्रवणमभ्युपगम्यते, तन्न श्रेयानाकाशगुणत्वाभ्युपगम , नन्वाकाशगुणत्वमन्तरेण शब्दस्यावस्थानमेव नोपपद्यते, अवश्यं हि पदार्थेन स्थिति- मता भवितव्य, तत्र रूपस्पर्शरसगन्धाना पृथिव्यादिमहाभूतचतुष्टयमाश्रयः, शब्दस्य त्वाकाशमिति, तदयुक्त, एव सति पृथिव्यादीनामप्याकाशाश्रितत्वेनाकाशगुणत्वग्रसक्त , अथ नाश्रयणमात्र तद्गुणत्वनिबन्धन, किन्तु समवायः, स चा- स्ति शब्दस्याकाशे न तु पृथिव्यादीनामिति, ननु कोऽय समवायो नाम?, एकलोलीभावेनावस्थानं यथा पृथिव्यादिरूपायो- रिति चेत्, न तर्हि शब्दस्याकाशगुणत्वम्, आकाशेन सहास्यैकलोलीभावेनाप्रतिपत्ते , अथाकाशे उपलभ्यमानत्वात् तद्भुणता शब्दस्य तर्हि तूलकादेरप्याकाशे उपलभ्यमानत्वात् तद्गुणता प्रामोति, अथ तूलकादेः परमार्थतः पृथिव्यादिस्थानमाकाचे - तूपलम्भो वायुना सञ्चार्यमाणत्वात्, यद्येव तर्हि शब्दस्य परमार्थत स्थानं श्रोत्रादि यत्पुनराकाशेऽवस्थान तद्वायुना सञ्चा- र्यमाणत्वात् , तथाहि-यतो२ वायु सञ्चरति ततस्तत शब्दोऽपि गच्छति, वातप्रतिकूल शब्दस्याश्रवणात्, उक्त च प्रज्ञा- करगुप्तेन-"यथा वा प्रेर्यते तूलमाकाशे मातरिश्वना । तथा शब्दोऽपि कि वायोः, प्रतीपं कोऽपि ? शब्दवित् ! ॥१॥" तन्नाकाशगुणः शब्द , किन्तु पुद्गलमय इति । तथा रूप्यत इति रूपं तत्पुनः पश्यति-गृह्णाति उपलभते इतियावत् , अस्पृष्टं-अनालिङ्गितं, गन्धादिवन्न सम्बद्धमित्यर्थः, तुशब्द एवकारार्थः,स चावधारणे, रूपं पुनः पश्यति अस्पृष्टमेव, चक्षु- पोऽप्राप्यकारित्वात् , एतच्च प्रागेव भावितं, पुन शब्दो विशेषणार्थः, स चैतद् विशिनष्टि-अस्पृष्टमपि योग्यदेशावस्थित न पुनरयोग्यदेशावस्थितममरलोकादि, गन्ध्यते-आघ्रायते इति गन्ध तं 'रस आस्वादने' रस्यतेऽनेनेति रसस्तं च स्पृश्यत इति स्पर्श त च, चशब्दौ पूरणार्थों, 'बद्धस्पृष्ट'मिति पद्ध-आश्लिष्ट तोयवदात्मप्रदेशैरात्मीकृतमित्यर्थः स्पृष्टं पूर्ववत् प्राकृ- तशैल्या चेत्थमुपन्यासः 'वद्धपुढ'ति, परमार्थतस्तु स्पृष्टं च तत् वद्धं च स्पृष्टवद्धमिति द्रष्टव्यं, आह-यद्वद्धं गन्धादि तत्स्पृष्ट भवत्येव अस्पृष्टस्य सम्बन्धायोगात् , ततः स्पृष्टशब्दोच्चारणं गतार्थत्वात् अनर्थकमिति, नैप दोपः, शास्त्रारम्भस्य सर्वश्नोत- साधारणत्वात् , त्रिविधा हि श्रोतार:-केचिदुद्घटितज्ञाः केचिन्मध्यबुद्धयः तथाऽन्ये प्रपधितज्ञाः, तत्र प्रपथितज्ञाना- मनुग्रहाय गम्यमानस्याप्यभिधानमदोषायेति, प्रकृतभावार्थस्त्वयं-गन्धादिद्व्याणि स्वल्पानि स्थूलानि तदन्यावास- कानि च, प्राणादीनि चेन्द्रियाणि श्रोनेन्द्रियापेक्षया अपटूनि, ततो प्राणेन्द्रियादिगणो गन्धादि आलिहितानन्तरमात्मप्र- देशैरात्मीकृत गृह्णाति, नान्यथेत्येवं 'व्यागृणीयात्' प्रतिपादयेत् , प्रज्ञापक स्वशिष्येभ्यः, एतदेव व्याख्यानं भाष्यकारो- ऽप्याह-"पुट्ठ रेणु व तणुंमि बद्धमप्पीकयं पएसेहि । छिक्काई चिय गिण्हइ सहद्दवाई जं ताई॥शातह (बहु) सुहुमभावुगाइ ज पडुयरय च सोयविन्नाण । गंधादी दवाई विवरीयाई जतो ताई॥२॥फरिसाणतरमत्तप्पएसमीसीकयाई धिप्पति । पहु- यरविण्णाणाई जं च न घाणाइकरणाइ ॥२॥” (वि ३३७-९) नन्विदमुक्तं-योग्यदेशावस्थितमेव रूपं पश्यति नायोग्यदेशा- पस्थित, तत्र कियान चक्षुपो विषय कियतो वा देशादागत श्रोत्रादि गृह्णाति ?, उच्यते,श्रोत्र तावत् शब्दं जघन्यतोऽमुला- सोयभागमात्रादेशादुत्कर्षतस्तु द्वादशभ्यो योजनेभ्यः, चक्षुरिन्द्रियमपि जघन्यतोऽङ्गुलसक्येयभागमात्रावस्थित पश्यति, उत्कर्पतस्तु सातिरेकयोजनशतसहस्रव्यवस्थित,घाणरसनस्पर्शनानितु जघन्येनाड्लासययभागमात्रात् देशादागतं गन्धादि गृह्णन्ति, उत्कर्पतस्तु नवभ्यो योजनेभ्यः । नन्वगुल त्रिधा भवति, तद्यथा-आत्माङ्गुलमुच्छ्याङ्गुलं प्रमाणाङ्गुलं च,तत्र 'जे णं जया मणूसा तेसिं ज होइ माणरूव तु । तं भणियमिहायड्गुलमणिअयमाण पुण इम तु ॥१॥' इत्येवंरूपं आत्मामुलं, "परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गयं च वालस्स । लिक्खा जूया य जवो अहगुणविवाहिया कमसो ॥१॥" इत्यादिरूपमुख याङ्गुल "उस्सेहङ्गुलमेग हवइ पमाणगुलं सहस्सगुण । त चेव दुगुणिय खलु वीरस्सायंगुल भणिय ॥१॥" इत्येवलक्षण प्रमा- णाहुल, तत्र आत्माङ्गुलेन प्रमीयते तत्तत्काले वापीकूपादिक वस्तु, उच्छ्रयागुलेन नरतिर्यग्देवनैरयिकशरीराणि, प्रमाणाहुलेन नगपृथिवीविमानानि, उक्तं च-"आयमुलेण वरथु उस्सेहपमाणतो मिणसु देह । नगपुषिविमाणाई मिणसु पमाणलेम तु ॥१॥" तत्रेदमिन्द्रियविषयपरिमाणं किमात्माङ्गुलेन प्रतिपसष्यमाहोश्चित् उच्छ्याङ्गुलेन !, उच्यते, आरमाङ्कलेन, तथा चाह पारिन्द्रियविषयपरिमाणचिन्ताया भाष्यकृत-"अप्पत्तकारि नषर्ण मणो वनपण विसवपरिमार्ण पापण लक्खं अइरित्तं जोयणाणं तु॥१॥"(वि ३४०) ननु देहप्रमाणं समुच्छ्याङ्गुलेन, देहाश्रितानि च इन्द्रियाणि, ततस्तेपो विषयप- रिमाणमप्युच्छ्रयाजुलेन वक्तुमुचितं, कथमुच्यते आत्माङ्गुलेन?, नैपदोपः, यद्यपि हि नाम देहाश्रितानि इन्द्रियाणि तथापितेषां विषयपरिमाणमात्माङ्गुलेन,देहादन्यत्वाद् विषयपरिमाणस्य, तथा चामुमेवार्थमाक्षेपपुरस्सरं भाष्यकृदाह-"नणुभणियमुस्सय- [लपमाणओ जीवदेहमाणाई। देहपमाणं तं चिय नउ इंदियविसयपरिमाण ॥१॥"(वि०३४१) अत्र 'देहप्पमाणं तं चिय' इति यत् तत् उच्छ्याङ्गुलमेयत्वेनोक्तं तदेहप्रमाणमात्रमेव, नत्विन्द्रियविषयपरिमाणं, तस्यात्माङ्गुलप्रमयत्वात् , अथ यदि विषयप- रिमाणमिन्द्रियाणामुच्छ्याङ्गुलेन स्यात् ततः को दोपआपद्येत ?, उच्यते, पञ्चधनु शतादिमनुष्याणां विषयव्यवहारव्यवच्छेदः, तथाहि-यद्भरतस्यात्मागुल तत्किल प्रमाणामुलं, तच्च प्रमाणाङ्गुलमुच्छ्याङ्गुलसहस्रेण भवति, "उस्सेहगुलमेगं हवइ पमाण- गुल सहस्सगुण"मितिवचनात्, ततो भरतसगरादिचक्रवर्तिना या अयोध्यादयो नगर्यो ये च स्कन्धावारा आत्मागुलेन द्वादशयोजनायामतया सिद्धान्ते प्रसिद्धास्ते उच्छ्यागुलपमित्या अनेकानि योजनसहस्राणि स्युः, तथा च सति तत्रायुधशा- लादिपु ताडितभेर्यादिशब्दश्रवणं न सर्वेपामापयेत, “वारसहि जोयणेहि सोयं अइगिण्हएसद्द"मिति वचनात् , अथ च समस्त- नगरव्यापी समस्तस्कन्धावारव्यापी च विजयढकादिशब्द आगमे प्रतिपाद्यते, तत एवमागमे प्रसिद्ध पञ्चधनु शतादिमनु- प्याणां विषयव्यवहारो व्यवच्छेद माप्रापदित्यात्माङ्गुलेनेन्द्रियविषयपरिमाणमवसातव्यं, नोच्छ्याङ्गुलेन, तथा चाह भाष्यक- त्-"जंतेण पंचधणुसयनरादिविसयववहारोच्छेओ।पावइ सहस्सगुणियं जेण पमाणगुल तत्तो ॥१॥" (वि ३४२) अन तस्मा- दात्मागुलेनैवेन्द्रियाणा विषयपरिमाणं नोत्सेधाङ्गुलेनेति उपसंहारवाक्यं (यत्) तत् स्वत परिभावनीयं, यदप्युक्तं प्राक् 'देहा- ऽप्याह-"पुढ रेणु व तणुंमि बद्धमप्पीकयं पएसेहि । छिक्काई चिय गिण्हइ सहद्दवाइ ज ताई॥शातह (बहु) मुहुमभावुगाइ ज पडुयरय च सोयविनाणं । गंधादी दवाई विवरीयाई जतो ताई॥२॥फरिसाणंतरमत्तप्पएसमीसीकयाइं पिप्पति । पहु- यरविण्णाणाइ ज च न घाणाइकरणाई ॥३॥” (वि ३३७-९)नन्विदमुक्त-योग्यदेशावस्थितमेव रूपं पश्यति नायोग्यदेशा- पस्थित, तत्र कियान चक्षुषो विषय कियतो वा देशादागतं श्रोत्रादि गृह्णाति ?, उच्यते,श्रोत्रं तावत् शब्दं जघन्यतोऽङ्गुला- सश्येयभागमात्राद्देशादुत्कर्पतस्तु द्वादशभ्यो योजनेभ्यः, चक्षुरिन्द्रियमपि जघन्यतोऽङ्गुलसङ्ख्येयभागमात्रावस्थितं पश्यति, उत्कर्षतस्तु सातिरेकयोजनशतसहस्रव्यवस्थित,घाणरसनस्पर्शनानि तु जघन्येनाडुलासङ्ख्येयभागमात्रात् देशादागतं गन्धादि गृहन्ति, उत्कर्पतस्तु नवभ्यो योजनेभ्यः । नन्वगुल त्रिधा भवति, तद्यथा-आत्माङ्गुलमुच्छ्यामुलं प्रमाणाङ्गुलं च,तत्र 'जे ण जया मणूसा तेसिं जं होइ माणरुव तु । तं भणियमिहायड्डुलमणिअयमाण पुण इभ तु ॥ १॥' इत्येवरूपं आत्मामुलं, "परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गयं च वालस्स । लिक्खा जूया य जवो अगुणविवड्डिया कमसो ॥१॥" इत्यादिरूपमुच्छ्र. याङ्गुल "उस्सेहगुलमेग हवइ पमाणमुल सहस्सगुण । त चेव दुगुणियं खलु वीरस्सायंगुल भणिय ॥१॥" इत्येवलक्षण प्रमा. णाङ्गुल, तत्र आत्माङ्गुलेन प्रमीयते तत्तत्काले वापीकूपादिक वस्तु, उच्छ्याङ्गुलेन नरतिर्यग्देवनैरयिकशरीराणि, प्रमाणाङ्गुलेन नगपृथिवीविमानानि, उक्तं च-"आयड्गुलेण वत्थु उस्सेहपमाणतो मिणसु देह । नगपुढविविमाणाई मिणसु पमाणडलेण तु ॥१॥" तत्रेदमिन्द्रियविषयपरिमाणं किमारमाङ्गुलेन प्रतिपत्तध्यमाहोश्वित् उच्छ्याङ्गुलेन ?, उच्यते, आत्माङ्गुलेन, तथा पाह चक्षुरिन्द्रियविषयपरिमाणचिन्ताया भाष्यकृत-"अप्पत्तकारि नयण मणो व नयणस्म लियाण आयलेण ।
पुष्करवरार्द्ध मानुपोत्तरपर्वतसमीपे मनुष्या कर्कसङ्गान्तौ प्रमाणाहुल दुलनिष्पन्न सातिरेकैरेकविशतियोजनलझर्व्यवस्थित- मादित्यमवलोकमाना प्रतिपाद्यन्ते शास्त्रान्तरे, तथा च तद्ग्रन्ध-"इगवीस खलु लक्खा चउतीस चेव तह सहस्साइ। तह पचसया भणिया सत्तत्तीसा य अइरित्ता ॥१॥ इइ नयणविसयमाण पुक्खरदीवड्डवासिमणुयाणं । पुवेण य अवरेण य पिह पिह होइ मणुयाण ॥२॥” ततः कथमुक्तस्वरूप नयनविषयपरिमाणमात्माङ्गुलेनापि घटते ?, (न) प्रमाणाङ्गुलेनापि व्यभिचारात्, उक्तं च-"लक्खेहि एकवीसाएँ साइरेगेहि पुक्खरद्धमि । उदए पेच्छति नरा सूरं उकोसए दिवसे ॥२॥ नयणिदियस्स तम्हा विसयपमाण जहा सुए भणिय । आउस्सेहपमाणगुलाण एक्केणवि न जुत्त ॥२॥” (३४५-६वि) सत्य- मेतत् , केवलमिद विषयपरिमाण प्रकाश्यविपय द्रष्टव्यं, नतुप्रकाशकविषय, तत. प्रकाशकेऽधिकतरमपि विषयपरिमाण न विरुध्यत इति न कश्चिद्दोप , कथमेतदवसीयत इति चेत् , उच्यते, पूर्वसूरिकृतव्याख्यानात्, सकलमपि हि कालिकश्रुत पूर्वसूरिकृतव्याख्यानानुसारेणैव व्याख्यानयन्ति महाधिय., न यथाक्षरसन्निवेशमात्रं, पूर्वगतसूत्रार्थसङ्ग्रहपरतया कालि- कश्रुतस्य क्वचित्सलिप्तस्यार्थस्य महता विस्तरेण क्वचिद्विस्तरवतोऽप्यतिसङ्केपेणाभिधाने अतिनै स्वमति (त्या) यथाव- स्थितार्थतया ज्ञातुमशक्यत्वात् , अत एवोक्तमिदमन्यत्र-"जं जह भणियं सुत्ते तहेव जइ तं वियालणा नत्यि। कि कालि- याणुयोगो दिह्रो दिट्ठिप्पहाणेहि ॥१॥” तस्मात्पूर्वसूरिकृतव्याख्यानान्नाधिकृतग्रन्यविरोधः, आह च भाष्यकृत्-"सुत्ता- भिप्पायोऽयं पयासणिजे तय न उ पयासे । वक्खाणाउ विसेसो नहि संदेहादलक्खणया॥१॥"(३५७वि) अयोक्तप्रमाणं विषयमुलक्ष्य कस्मात् श्रोत्रादि शब्दादिक न गृह्णाति', उच्यते, सामर्थ्याभावात्, उत्कर्पतोऽपि हि श्रोत्रादीना- नितानीन्द्रियाणि इति तेपा विषयपरिमाणमुच्छ्याङ्गुलेने ति, तदप्ययुक्तं, इन्द्रियाणामपि केपाश्चित् पृथुत्वस्य आत्माहुलेन मीयमानत्वाभ्युपगमात्, अन्यथा त्रिगन्यूतादिमनुष्याणा रसाधभ्यवहारव्यवच्छेदप्रसक्ते , तथाहि-त्रिगन्यूतादीनां मनु- प्याणा पडूगव्यूतादीना च हस्त्यादीना स्वस्वशरीरानुसारितया अतिविशालानि मुखानि जिहाश्च, ततो याच्यालेन तेपा क्षुरपाकारतयोक्तस्याभ्यन्तरनिवृत्त्यात्मकस्य जिह्वेन्द्रियस्याङ्गुलपृथक्त्वलक्षणो विस्तार परिगृह्यते तदा अल्पतया न तत् सर्वा जिह्वा व्याप्नुयात्, सर्वथा च्यापित्वाभावे च योऽसौ वाहुल्येन सर्वात्मनाऽपि जिहया रसवेदनलक्षण प्रति- प्राणि प्रसिद्धो व्यवहार सव्यवच्छेद यायात् , एव घाणादिविषयेऽपि यथायोग गन्धादिव्यवहारोच्छेदो भावनीय , तस्मा- दात्मानुलेन जिह्वादीना पृथुत्वमवसातव्य, नोच्छ्रयागुलेन, आह च भाष्यकृत्-इदियमाणेवि वयं भयणिज जतिगाउयाईणं। जिभिदियाइमाण सववहारे विरुज्झेज्जा ॥१॥” (वि० ३४३) अस्या अक्षरगमनिका-तत्-उच्छ्याङ्गुलमिन्द्रियमानेऽपि, आस्तामिन्द्रियविषयपरिमाणचिन्तायामित्यपिशब्दार्थः, भजनीय-विकल्पनीय, कापिगृह्यते कापि न गृह्यते इत्यर्थ ,किमुकं भवति?- स्पर्शनेन्द्रियपृथुत्वपरिमाणचिन्ताया ग्राह्यमन्येन्द्रियपृथुत्वपरिमाणचिन्ताया तु न ग्राह्य, तेषामात्माङ्गुलेन परि- माणकरणादिति, कथमेतदवसेयमिति चेत् , तत आह-यद्-यस्मात्सर्वेषामपीन्द्रियाणामुच्छ्याङ्गुलेन परिमाणकरणात त्रिग- न्यूतादीनाम् , आदिशब्दात् द्विगन्यूतादिपरिग्रह , जिह्वेन्द्रियादिमान सूत्रोक्त संव्यवहारे विरुध्येत, यथा च विरुध्येत तथा- नन्तरमेव भावितं, तस्मात्सर्वमिन्द्रियविषयपरिमाणमात्माङ्गुलेनैवेति स्थितम् । ननु भवत्वात्माकुन विषयपरिमाण तथा- प्युकस्वरूप चक्षुरिन्द्रियविषयपरिमाणं न घटते, अधिकस्यापि तद्विषयपरिमा मान्हरे म भाष्यते इति भापा-चक्त्रा शब्दतयोत्सृज्यमाना द्रव्यसहतिस्तस्याः समश्रेणयो भापासमश्रेणय , समग्रहण विश्रेणि- व्यवच्छेदार्थ, श्रेणयो नाम क्षेत्रप्रदेशपङ्गयोऽभिधीयन्ते, ताश्च सर्वस्यैव भापमाणस्य पद्सु दिक्षु विद्यन्ते यासूरसृष्टा सती भाषा प्रथमसमय एव लोकान्तमनुधावति, उक्त च "सेढी पएसपती वदतो सबस्स छदिस ताओ । जासु विमुक्काधावइ भासा पढममि समयमि॥१॥(३५२वि)"ता इतो-गत प्राप्तो भाषासमश्रेणीत भाषासमश्रेणीव्यवस्थित इत्यर्थ 'शब्द। भापात्वेन परिणत पुद्गलराशि 'य' पुरुषाश्वादिसम्बन्धिन 'शृणोति' परिच्छेद्यतया गृह्णाति यत्तदोनित्याभिसम्म- न्धात् त मिश्रक शृणोति, किमुक्तं भवति -भापकव्युत्सृष्टशन्दद्रव्याणि तद्वासितापान्तरालस्थद्रव्याणि चेत्येव मिश्र शब्दद्रव्यराशिं शृणोति, न तु वासकमेव वास्यमेव वा केवलमिति, 'वीसेढी पुण'इत्यादि, मचा क्रोशन्तीत्यादिवत् आधेये आधारोपचारात् विश्रेणिव्यवस्थित श्रोताऽपि विश्लेणिरुच्यते, विश्रेणि पुन श्रोता शब्द, पुन शब्दग्रहणं पराघात- वासितद्रव्याणामपि तथाविधशब्दपरिणामख्यापनार्थ, शृणोति, 'नियमात् नियमेन 'पराघाते' वासनाया सत्या, एतदुक्त भवति-यानि भाषकोत्सृष्टाणि द्रव्याणि झल्लर्यादिशब्दद्रव्याणि वा तै पराघाते-वासनाविशेषजनिते सति यानि समुत्पन्नशब्दपरिणामानि द्रव्याणि तान्येव विश्रेणिस्थ शृणोति, नतु भापकाद्युत्सृष्टानि, तेपामनुश्रेणिगामित्वेन विदि- गगमनासम्भवात्, न च कुड्यादिप्रतिघातस्तेपा विदिग्गतिनिमित्त सम्भवति, लेवादिवादरद्रव्याणामेर तत्सम्भवात्, तेपा च सूक्ष्मत्वात् , उक्त च-"भासासमसेढी(ढिठि)ओ तभासामीसियं सुणइ सद्द । तदवभानियाइ अन्नाई सुणेइ विदिसित्थो ॥१॥ (३५३वि)" केन पुनर्योगेनैपा वारद्रव्याणा ग्रहणमुत्सर्गो वा ' कथं वेत्येतदाशय गुरुराह-
मेतायत्येव शकिर्यद् द्वादशादिभ्य एव योजनेभ्य आगतान् शब्दादीन गृह्णन्ति, न परत', चक्षुरपि सातिरेकयोजनलक्षान्त-
व्यवस्थित, न परतोऽपीति, तथा द्वादशभ्यो नवभ्यश्च योजनेभ्य परत. समागताना शब्दादिद्रव्याणा तथाविधप-
रिणामाभावाच, परतो हि समागता. शब्दादिपुद्गलास्तथास्वाभाव्यान्मन्दपरिणामास्तथोपजायन्ते येन स्वविषय श्रोत्रा.
दिविज्ञान नोसादयितुमीशा , आह च भाष्यकृत्-"बारसहितो सोत्त सेसाणि उ नवहिं जोयणेहितो । गण्हंति पत्तमत्य
एत्तो परतो न गेण्हंति ॥१॥दवाण मदपरिणामयाए परतोन इदियवल"ति, (३४८॥वि) मनसस्तु न क्षेत्रतो विषयपरिमाण,
पुद्गलमात्रनिवन्धनाभावात्, इह यत्पुद्गलमात्रनिबन्धनियतं न भवति न तस्य विषयपरिमाण, यथा केवलज्ञानस्य,
न भवति च पुद्गलमात्रनिवन्धनियत मन इति, विषयपरिमाण हि पुद्गलमात्रनिवन्धनियततया व्याप्तं, तथाहि-यस्य
विषयपरिमाणमस्ति तत्पुद्गलमात्रनिबन्धनियतं दृष्टं, यथाऽवधिज्ञान मन पर्यायज्ञान वा, तत एवं व्याप्यव्यापकभावप्र-
तिबन्धनिश्चये व्यापकाभावे व्याप्याभाव इति व्यापकानुपलब्धिरिय, आह च भाष्यकृत्-"अवरमसखेजालभा.
गातो नयणवजाण ॥ खेजइभागातो नयणस्स मणस्स न विसयपरिमाण । पोग्गल मित्तनिवधाभावातो केवलरसेव ॥१॥"
(३४९-३५० वि.) इह 'स्पृष्ट शृणोति शब्द'मित्युक्त, तत्र कि शब्दप्रयोगोत्सृष्टान्येव केवलानि शब्दद्रव्याणि शृणोति
उतान्यान्येव तद्वासितानि आहोश्चिन्मिश्राणीति चोदकाभिप्रायमाशय न तावत्केरलानि,तेपावासकत्वात् , तद्योग्यद्रव्यस-
माकुलत्वाच्च सकललोकस्य, किन्तु मिश्राणि तद्वासितानि वा, न केवलानि मृहातीत्यमुमर्थ मभिधित्सुराह-
भासासमसेढीतो सदं ज सुणइ मीसयं सुणइ । वीसेढी पुण सद्द सुइ नियमा पराधाए ॥६॥
, भाष्यते इति भापा-वक्त्रा शब्दतयोत्सृज्यमाना द्रव्यसहतिस्तस्या समश्रेणयो भाषासमश्रेणय , समग्रहण विश्रेणि- व्यवच्छेदार्थ, श्रेणयो नाम क्षेत्रप्रदेशपङ्गयोऽभिधीयन्ते, ताश्च सर्वस्यैव भापमाणस्य पद्सु दिक्षु विद्यन्ते यासूरसृष्टा सती भाषा प्रथमसमय एव लोकान्तमनुधावति, उक्तं च-"सेढी पएसपती वदतो सबस्स छद्दिस ताओ। जासु विमुकाधावइ भासा पढममि समयमि॥१॥(३५२वि)"ता इतो-गत प्राप्तो भाषासमश्रेणीत भापासमश्रेणीव्यवस्थित इत्यर्थ 'शब्द' भाषात्वेन परिणत पुद्गलराशि 'य' पुरुषाश्वादिसम्बन्धिन 'शृणोति' परिच्छेद्यतया गृह्णाति यत्तदोर्नित्याभिसम्ब- न्धात् त मिश्रक शृणोति, किमुक्तं भवति -भापकव्युत्सृष्टशब्दद्रव्याणि तद्वासितापान्तरालस्थद्रव्याणि चेत्येव मिश्न शब्दद्रव्यराशिं शृणोति, न तु वासकमेव वास्यमेव वा केवलमिति, 'वीसेढी पुण'इत्यादि, मचा. कोशन्तीत्यादिवत् आधेये आधारोपचारात् विश्रेणिव्यवस्थितः श्रोताऽपि विश्रेणिरुच्यते, विश्वेणि पुन. श्रोता शब्द, पुन. शब्दग्रहणं पराघात- वासितद्रव्याणामपि तथाविधशब्दपरिणामख्यापनार्थ, शृणोति, 'नियमात्'नियमेन 'पराघाते' वासनाया सत्या, एतदुक्त भवति-यानि भापकोत्सृष्टाणि द्रव्याणि झल्लादिशब्दद्रव्याणि वा ते पराघाते-वासनाविशेषजनिते सति यानि समुत्पन्नशब्दपरिणामानि द्रव्याणि तान्येव विश्रेणिस्थ शृणोति, नतु भापकाद्युत्सृष्टानि, तेपामनुश्रेणिगामित्वेन विदि- रगमनासम्भवात् , न च कुड्यादिप्रतिघातस्तेपा विदिग्गतिनिमित्त सम्भवति, लेखादिवादरद्रव्याणामेव तत्सम्भवात्, तेपा च सूक्ष्मत्वात् , उक्त च-"भासासमसेढी(दिठि)ओ तब्भासामीसिय सुणइ सद्द । तद्वभावियाई अन्नाई सुणेइ विदिसित्थो ॥१॥ (३५३वि)" केन पुनर्योगेनैपा वाग्द्रव्याणा ग्रहणमुत्सर्गो वा ? कथं वेत्येतदाशक्ष्य गुरुराह- " . , गि य काढण्ण निसिरइ तह वाइएण जोगेण । एगंतर च गिण्ड निसिरइ एगंतर घेय॥७॥ कायन निवृत्त कायिक तेन कायिकेन योगेन, योगो व्यापार क्रियेत्यनन्तरं, सन एर हि घक्ता कायक्रियया शब्दद्रव्याणि गृह्णाति, चशब्दस्त्वेवकारार्थ , स चावधारणे, तस्य च व्यरहित सम्बन्ध , गृह्णाति कायिकेनेन, निसृजति उत्स्नति मुञ्चतीतियावत्, 'तये' त्यानन्तर्यार्थ ग्रहणानन्तरमित्यर्थः, उच्यत इति वार वाचा निर्वृत्तो वाचिकत्तेन याचिकेन योगेन, कय गृह्णाति निसृजतीति वा', किमनुसमयमुतान्ययेत्याशङ्कासम्भरे सति शिष्यानुग्रहार्थमाह-एका. न्तरमेव गृह्णाति निसृजत्येकान्तर चैत्र, यथा ग्रामादन्यो ग्रामोग्रामान्तर पुरुपादनन्तर पुरुष पुरुषान्तर, एवमेकैकस्मात्स- मयादेफेक एवानन्तरसमय एकान्तर, उक्त च-"जह गामातो गामो गामतरमे(वमे)गएगाओ। एगतरति भन्नइ समयाओ- ऽणतरो समओ ॥१॥ (३५५ वि०) ततोऽयमर्थः-प्रतिसमय गृह्णाति प्रतिसमय मुञ्चतीति गावासद्धेपार्थ ॥ अत्र कश्चि- दाह-ननु कायिकैन योगेन गृह्णातीत्येतद् युक्तं, तस्यात्मव्यापाररूपत्वात् , निसृजति तु कथं वाचिकेन योगेन?, को वाऽय पाग्योगः?, कि वागेर व्यापारात्मिका आहोश्चित्तद्विसर्गहेतुः कायसंरम्भः', तत्र यदि पूर्वो विकल्पोऽसावनुपपन्न , वाचो योगत्वायोगात्, न खलु वाक्केवला जीवव्यापारस्तस्या. पुद्गलमात्रपरिणामरूपत्वात् रसादिवत्, तथा च प्रयोग-य पुद्गलमात्रपरिणामरूप स जीवव्यापाररूपो योगो न भवति, यथा रसगन्धादय , पुद्गलमात्रपरिणामरूपा च वागिति, योगो ह्यात्मन शरीरवतो व्यापार , स कय पुद्गलमात्रपरिणामरूपो भवितुमर्हति ?, अन्यञ्च-न तया वाचा किश्चिदन्यत् निसृज्यते, किन्तु सैन, ततो वाचो योगत्वे 'निसरइ तह वाइएणती'त्येतदनुपपन्न, अथ द्वितीय पशस्तर्हिस कायन्यापार एवेति कायिकेनैव निसृजतीत्यापन्न अनिष्टं चैतदिति, तदसम्यक्, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह तनुयोगविशेष एन वाग्योगो मनोयोगश्चेति व्यरहियते, सर्वथा कायव्यापारशून्यस्य सिद्धस्येव तयोरसम्भवात् , तवाहि-आत्मनः शरीरव्यापारे सति येन व्यापारविशेपेण शब्दद्रव्योपादान करोति स कायिको योग , येन तु कायसरम्भेण तान्येव मुश्चति स वाचिकः, येन तु मनोद्रव्याणि मनस्वेन व्यापारयति स मानस , तत काययोग एव सव्यवहारार्थ त्रिधा विभक इत्यदोषः, एतदेवाक्षेपपुरस्सर भाष्यकृदाह-"गेण्हेज काइएण किह निसिरइ वाइएण जोगेण ? । को वाऽयं वायोगो? किंवाया? कायसरभो ॥१॥ वाया न जीवजोगो पोग्गलपरिणामतो रसादिव । न य ताए निसिरिजइ सच्चिय निसिरिजए जम्हा ॥२॥ अह सो तणुसरभो निसिरइ तो काइएण वत्त । तणुजोगविसेसच्चिय मणवइजोगत्ति जमदोसो ॥शा(३५६ ७-८वि) अथना कायव्यापारणाहतो यो वाग्व्यसमूह तदुपष्टम्भेन य उपजायते वागनिसर्गहेतुर्जीवव्यापार• स वाचिको योग , तथा कायव्यापारेणैवाहतो योऽसौ मनोद्रव्यसमूह तदुपष्टम्भेनोपजायमानो मनोद्रव्याणा चिन्तनहेतुापार- विशेप स मनोयोग , आह च-"अहातणुजोगाहियवइदवसमूहजीमावारो । सो वइजोगो भण्णइ वाया निसिरिजई तेण॥१॥ तह तणुवावाराहियमणदवसमूहजीवघावारो । सो मणजोगो भण्णइ मन्नइ नेय जतो तेणं ॥२॥(३६३-४-वि)तत साधूक्त–'याचिकेन योगेन निसृजती ति । तथा 'एकान्तरं गृह्णात्येकान्तर च निसृजती'त्यत्र केचित् प्रथमसमये गृह्णाति द्वितीये तु प्रथमसमयगृहीतानि मुञ्चति तृतीये ममये पुन गृह्णाति चतुर्थे समये तृतीयसमयगृहीतानि मुञ्चतीत्येनमेकैकं व्यय- हितमेकान्तरमिति व्याख्यानयन्ति, तेपा विच्छिन्नरत्नावलीकरपो धनिरापद्यते, अन्तरान्तरग्रहणसमयेषु सर्वपप्यश्रन , गिह इ य काठणं निसिरइ तर वाइएण जोगेण । एगंतर च गिण्इ निसिरइ एगंतर घेय ॥७॥ कार्यन निवृत्त कायिक तेन कायिकेन योगेन, योगो व्यापार क्रियेत्यनान्तर, सन एर हि घक्ता कायक्रियया शब्दद्रव्याणि गृहाति, चशब्दस्त्वेवकारार्थ , स चारधारणे, तस्य च व्यरहित सम्बन्ध , गृह्णाति कायिकेनेन, निसृजति उत्सृजति मुश्चतीतियावत् , 'तथे'त्यानन्तर्यार्थ ग्रहणानन्तरमित्यर्थ , उच्यत इति वार वाचा निवृत्तो वाचिकस्तेन याचिकेन योगेन, कय गृह्णाति' निसृजतीति वा', किमनुसमयमुतान्यथेत्याशङ्कासम्भने सति शिष्यानुग्रहार्थमाह-एका- न्तरमेव गृह्णाति निसृजत्येकान्तर चैत्र, या ग्रामादन्यो ग्रामो नामान्तरं पुरुपादनन्तर पुरुष पुरुपान्तर, एनमेकैकस्मात्स- मयादेकैक एवानन्तरसमय एकान्तर, उक्त च-"जह गामातो गामो गामंतरमे(वमे)गएगागो।एगतरति भन्नइ समयाओ- ऽणतरो समओ॥१"॥(३५५ वि०) ततोऽयमर्थः-प्रतिसमय गृह्णाति प्रतिसमय मुञ्चतीति गाथास पार्थ ॥ अत्र कश्चि- दाह-ननु कायिकेन योगेन गृह्णातीत्येतद् युक्तं, तस्यात्मव्यापाररूपत्वात् , निसृजति तु कय वाचिकेन योगेन?, को वाऽयं पाग्योगः, कि वागेर व्यापारात्मिका आहोश्चित्तद्विसर्गहेतु कायसरम्भ', तत्र यदि पूर्वो विकल्पोऽसावनुपपन्न , वाचो योगत्वायोगात्, न खलु वाफेवला जीवव्यापारस्तस्या पुद्गलमात्रपरिणामरूपत्वात् रसादिवत्, तया च प्रयोग-य. पुद्गलमात्रपरिणामरूप स जीवव्यापाररूपो योगो न भवति, यया रसगन्धादय , पुद्गलमात्रपरिणामरूपा च वागिति, योगो ह्यात्मन. शरीरवतो व्यापार , स कथ पुद्गलमात्रपरिणामरूपो भवितुमर्हति ?, अन्यच्च-न तया वाचा किश्चिदन्यत् निसृग्यते, किन्तु सैन, ततोवाचो योगत्वे 'निसरइ तह वाइएणती'त्येतदनुपपन्न, अथ द्वितीय पक्षस्तहि स कायव्यापार एवेति णादुपरमात्, अपान्तरालवर्तिपु समयेषु ग्रहणनिसर्गों, स्थापना-प्रयन प्रअननु ग्रहणनिसर्गमयक्षावात्मन' परस्परविरोधिनौ तत कथमेकस्मिन् समये तो युज्येते !, नैप! नि नि नि नि नि दोप, एकस्मिन् समये कर्मा- दाननिसर्गक्रियावत् उत्पादव्ययक्रियावत् अमुल्याकाशसयोगविभागक्रियावच्च ग्रहणनिसर्गक्रियाद्वयस्यापि सद्भायोप- पत्ते, एकस्मिन् समये यथा जीवस्वाभाव्यात् द्वावुपयोगौ न भवतो 'जुगर दो नत्थि उघओगा' इति वचनात्, कियास्तु बढ्योऽपि घटन्त एव, कायवाङमनःक्रियाणामेकस्मिन्नपि समये युगपत्प्रवृत्तिदर्शनात्, आह च भाष्यकृत्- "गहणनिसग्गपयत्ता परोप्परविरोहिणो कहंसमए?। समए दो उवओगा न होज किरियाण को दोसो १ ॥१॥"(३४३वि) यदुक्तं 'गृह्णाति कायिकेन चेत्यादि, तत्र कायिको योग. पञ्चप्रकार -औदारिकवैक्रियाहारकतैजसकामणभेदात्, तत् कि पञ्चप्रकारेणापि कायिकेन गृह्णाति आहोश्चिदन्यथेत्याशङ्कासम्भवे तदपनोदार्थमिदमाह- तिविहंमि सरीरमी जीवपएसा हवंति जीवस्स । जेहि उ गेण्हइ गहणं तो भासह भासतो भासं ॥८॥ 'निविधे' त्रिप्रकारे शीर्यत इति शरीर 'कृशृपूजुमंजिकुटिपटिकंडिशोडिहिसिभ्य ईर्' इति ईर प्रत्ययः, तस्मिन् औदारिकवैक्रियाहारकाणामन्यतरस्मिन्नित्यर्थ , जीवति-प्राणान् धारयतीति जीवस्तस्य प्रदेशा जीवप्रदेशा भवन्ति, एतावत्युच्यमाने भिक्षो पात्रमित्यादौ पठ्या भेदेऽपि दर्शनान्मा भूद् भिन्नप्रदेशतया शिष्याणामप्रदेशात्मसम्प्रत्यय इत्यत आह-जीवस्य, जीवप्रदेशा जीवस्य भवन्ति-जीवस्यात्मभूता भवन्ति, अनेन निष्प्रदेशजीववादनिराकरणमाह, सति निष्प्रदेशत्वे करणचरणोरुग्रीवाद्यवयवससर्गाभावप्रसक्तेः भेदाभेदविकल्पाभ्यामयोगात्, तथाहि-करादिसम्बद्ध- णात्, तथा श्रुतविरोधश्च, तथाहि प्रज्ञापनाया भाषापदे सूत्रमिद-"अणुसमयमविरहिय निरतर गेण्हई' इति, अन च प्रतिसमयग्रहणप्रतिपादनेन प्रतिसमयनिसर्गप्रतिपादनमपि द्रष्टव्य, गृहीतस्य द्वितीयसमयेऽपश्यं निसर्गात्, एका. न्तरग्रहणमोक्षाभ्युपगमे चाधिकृतसूत्रविरोध , अथ सूत्र एव साक्षादुक्तं-"संतरं निसिरइ नो निरंतर, एगेण समएणं गेण्हइ एगेण समएण निसिरई” इत्यादि, तत कथमधिकृतसूत्रविरोध?, तदेतदयुक्तम् , सूत्रार्थसम्यकपरिज्ञानाभावात् इह निसर्गोऽपि ग्रहणापेक्ष इति सान्तरोऽभिहित , तथाहि-यथाऽऽद्यसमयादारभ्य प्रतिसमयं ग्रहण नैवं निसर्ग प्रथमसमये तस्याभावादिति ग्रहणापेक्षयाऽसौ सान्तरस्तत उक्त 'संतरं निसिरइ नो निरतर'मिति, अथ ग्रहणमप्येव निसर्गापेक्षया सान्तरमापद्यते, न चैतत्सूत्रे सान्तरमभिहितं, तस्माद्यत्किञ्चिदेतद् व्याख्यानमिति, तदयुक्तम् , ग्रहण हि स्वतन्त्र, प्रथमसमये निसर्गमन्तरेणापि तस्य भावात् , ततो नैवादस्तदपेक्षया सान्तर, निसर्गस्तु ग्रहणपरतन्त्र अगृहीतस्य : निसर्गायोगादिति पूर्वपूर्वग्रहणसमयापेक्षया सान्तरव्यपदेश', यद्येव तत एतत्सूत्र कथं नीयते-एकेन समयेन गृह्णाति एकेन निसजतीति ?, उच्यते, सान्तर निसृजति नो निरन्तरमित्युक्तं, एतच्चावसीयते-यत् एकेन समयेन गृह्णाति एकेन समयेन निसृजति, किमुक्त भाति?-यानि यानि यस्मिन् यस्मिन् समये गृहीतानि शब्दद्रव्याणि तानि तानि तत्तद्ग्रहणसमयान- त्तरसमये सर्वाणि निसृजति, ततो ग्रहणापेक्षया सान्तरो नो निरन्तर इति, अथवा एकेन-आद्येन समयेन गृह्णाति 'सर्वे वाक्य सावधारणमिष्टितश्चावधारणविधि'रिति न्यायाद् गृह्णात्येव, नतु निसृजति, द्वितीयसमयादारभ्य निसर्गस्य प्रवृत्ते, प्रथमसमये पूर्वगृहीतद्रव्यासम्भवात् , तथा एकेन-पर्यन्तवतिना समयेन निस्जति-निसृजत्येव, न तु गृहाति, भाष- . वान् वैक्रिय आहारकवान् आहारक , असी ऑदारकाादगृहात-.. भाषात्वेन परिणमय्य मुञ्चति-निसृजति भाष्यत इति भाषा ता-शब्दपरिणतद्रव्यसंहति, किंविशिष्टामित्याह-'सत्या' इह सन्तो-मुनयस्तेषामेव मुक्तिमार्गप्रवृत्ततया तात्त्विकशिष्टत्वात् तेभ्यो हिता-निरवद्यानुष्ठानरूपतया मुक्तिमार्गानुकूल- त्यादुपकारिणी सत्या, इह यत् यस्मै हितं तत्तत्र साध्विति साधुत्वविवक्षाया 'तत्र साधा पिति यः प्रत्यय', अथवा सन्तो-मूलोत्तरगुणास्तेषामेव मुक्तिमार्गतया अतिप्रशस्यत्वात् तेभ्यो हिता तदाराधनात् पूर्ववत्साधुत्वविवक्षाया यः प्रत्ययः, यदिवा सन्तो-जीवादयः पदार्थास्तेभ्यो हिता यथावस्थिततत्स्वरूपप्रत्यायकत्वात् सत्या, अत्रापि पूर्ववत् य. प्रत्ययः, | यथा अस्ति जीव सदसद्रूपो देहमात्रव्यापीत्यादिरूपा, तद्विपरीताऽसत्या, यथा नास्ति जीव. एकान्तसद्रूपो वेत्यादिरूपा, तथा सत्यामृपा धवखदिरपलाशादिमिश्रेषु बहुप्वशोकवृक्षेप्वशोकवनमेवेदमित्यादिरूपा, अत्र हि कतिपयाशोकवृक्षाणा सद्भा- वात्सत्यता अन्येपामपि धवादीना सद्भावान्मृपता, व्यवहारनयमतापेक्षयेदमुच्यते, परमार्थतः पुनरियमसत्येति, यथाऽभि- हितार्थायोगात्, तथा या न सत्या नापि मृपा साअसत्यामृपा,इह विप्रतिपत्तौ सत्या वस्तुप्रतितिष्ठाशया सर्वज्ञमतानुसारेण या भाषा प्रोच्यते यथा अस्ति जीव. सदसद्रूप इत्यादि सा किल सत्या परिभाषिता, आराधकत्वात् , यया पुनर्विप्रति- पत्तौ सत्या सर्वज्ञमतोत्तीर्णमुच्यते यथा नास्ति जीव एकान्तनित्यो वेति साऽसत्या, विराधनीत्वात् , या पुनर्वस्तुप्रतिति- छासामन्तरेण स्वरूपमात्रप्रतिपादनपरा यथा हे देवदत्त ! घटमानय गा देहि मह्यमित्यादिरूपा सा असत्यामृपा, इयं हि स्वरूपमात्रप्रतिपादनफलत्वात् न यथोक्तलक्षणा सत्या नापि मृपा, ततः असत्या चासावमृपा च असत्यामृपेति, आसा जीवदेशस्योत्तमाङ्गादिसम्बद्धात्मदेशेभ्यो भेदोऽभेदो वा ', यदि भेदस्तहि नियमात् जीवस्य सप्रदेशता, भिन्नाफाशदेशर- तिकरचरणाद्यवयवसम्बद्धप्रदेशभावात् , अथाभेदस्तहि सर्वेषामपि करचरणाद्ययवानामेकत्वमसह , एकस्मादप्रदेशात् जीवादभिन्नत्वात् , तथाविधैकविवक्षितावयवस्वरूपात्, उक्त च-"करचरणाइसु जोगो (गा) न य अपदेसे उ (सोत्ति) होइ विणेओ। अपएसमि य पावइ करचरणाईणमेगत्त ॥१॥ जो चेर उ करदेसे स एर ज होइ चरणदेसेनि । तो एगत भेदे सपएसो नियमतो होइ ॥२॥"(३६५ ६धर्म०) यजीवप्रदेशै कि करोतीत्यत आह-यैस्तु गृह्णाति, तुशब्दो विशेषणार्थ, किं विशिनष्टि -न सर्वदैव गृह्णाति, किन्तु तत्परिणामे सतीति, कि पुनर्गलातीत्यत आह-'ग्रहणं' गृह्यत इति ग्रहणम् , 'कृद् चहुल मिति वचनात् कर्मण्यनद्, शब्दद्रव्यसमूहमित्यर्थ , ततो गृहीत्वा 'भापते' चकि, भापत इति भापका, भापणक्रियाविशिष्ट इत्यर्थ , अनेन निष्क्रियात्मवादव्यवच्छेदमाह, सति तस्मिन्निष्क्रियत्वेनामच्युतानुत्पन्न स्थिर- करूपत्वादापणाभावप्रसके , कि भापत इत्याह-भाष्यते इति भापा ता भाषा, ननु ततो भापते भापक इत्यनेनैव गता. पत्यात् भाषाग्रहणमतिरिच्यते, तदसम्यक्, अभिप्रायापरिज्ञानात् , भापाग्रहण हि भाष्यमाणैव भाषा, न पूर्व नापि पश्चा- दित्यस्यार्थस्य ख्यापनार्थमतो नातिरिक्तमित्यदोप. ॥ अथ कतमत् त्रिविध शरीरं यद्गतैर्जीवप्रदेशैर्वागद्रव्याणि गृहीत्या भाषको भापत इत्यत आह- ओरालियवेउवियआहारतो गेण्हइ मुयइ भासं । सच्चं सचामोसं मोस च असचमोसं च ॥९॥ इह औदारिकशब्देन शरीरतद्वतोरभेदोपचारात् मत्वर्थीयलोपात् (वा) औदारिकदारीरवान जीव एव गृह्यते, एवं पैकि.
लोकमापूरयन्ति, आह च भाष्यकृत्-"कोई मदपयत्तो निसिरइ सयलाइ सघदवाइ । अन्नो तिवपयत्तो निसिरइ सो भिंदिउ ताइ ॥१॥ गतुमसखेज्जाओ अवगाहणवग्गणा अभिन्नाई । भिज्जति धसमिति य संखेजे जोयणे गंतुं ॥२॥ भिन्नाई सुहुमयाए अणतगुणवड्डियाई लोगंतं । पावेंति पूरयति(य) भासाएँ निरतर लोगं ॥२॥ (३८०-१-२)" अन 'असखेजाओ अवगाहणवग्गणाओ' इति अवगाहना नाम एकैकस्य भापाद्रव्यस्कन्धस्याधारभूता असत्येयप्रदेशात्मकक्षेत्रविभागरूपास्तासा वर्गणा अवगाहनावर्गणा असोया-असद्धयेययोजनप्रमिता, अत एव प्रागुक्तं असङ्ख्येयानि योजनानि गत्वेति, शेपं सुगम, चतु समयग्रहणे त्रिपञ्चसमयग्रहणमपि प्रतिपत्तव्यं, तुलादीनामध्यग्रहणे आद्यन्तग्रहणवत् , विचित्रा वा सूत्रगतिः, उक्तं च- "चउसमयमझगहणे तिपचगहण तुलाइमज्झस्स । जह गहणे पजतग्गहणं चित्ता व सुत्तगई ॥१॥" (३८७वि) अत्र कथं त्रिभि समयैर्लोको भापया निरन्तरमापूरितो भवति', उच्यते, इह यदा लोकमध्यस्थो वक्ता भवति तदा तेन निसृष्टानि भापापरिणतानि द्रव्याणि प्रथमसमय एव पदसु दिक्षु लोकान्तमनुधावंति, जीपसूक्ष्मपुद्गलानामनुश्रेणिगमनात्, द्विती- यसमये तु त एव पट् दण्डा• चतुर्दिक्षु एकैकशोऽनुश्रेण्या वासितद्रव्यैः प्रसरन्तः पट् मन्यानो भवंति, तृतीयसमये तु पृथक् पृथक् तदन्तरालापूरणात् पूर्णो भवति लोक., एवं त्रिभि. समयैर्भापया लोक- स्पृष्टो भवति, यदा तु स्वयंभूरम- णपरतटवर्तिनि लोकान्ते अलोकस्यात्यन्तनिकटीभूय भाषको वक्ति सनाड्या वा बहिश्चतसृणा दिशामन्यतमस्या दिशि तदा चतुर्भि समयैरापूर्यते, कथं ?, उच्यते, इह यदा त्रसनाड्या बहिर्व्यवस्थितो वक्ति तदा एकेन समयेनान्तर्नाडौ शब्दद्रव्याण्यनुप्रविशन्ति, शेषसमयभावना च पूर्ववत्, यदापि लोकान्ते स्वयम्भूरमणपरतटवत्तिनि चतसृणा दिशाम- व स्वरूपमृदाहरणयुक्त प्रज्ञापनासूत्रादवसातव्यं ॥ नन्वौदारिकादिगृह्णाति मुञ्चति च भाषामित्युक्त, तत. सा मुक्का सती उत्कर्पत कियत् क्षेत्र व्यामोति ?, उच्यते, समस्तमेव लोकं, यद्येव तर्हि- "कइहिं समएहि लोगो भासाए निरतर तु होइ फुडो । लोगस्स य कइभागे कई भागो होइ भासाए ॥१०॥" कतिभिः समयैलोक्यत इति लोकः, चतुर्दशरज्वात्मक क्षेत्रलोक परिगृह्यते, भाषया निरन्तरमेव भवति स्पृष्टो-व्यात. पूर्ण इत्यनान्तर, लोकस्य च कतिभागे कतिभागो भवतिभाषाया-१॥ अत्रोच्यते-- "चउहिं समएहिं लोगो भासाए निरतर तु होइ फुडो। लोगस्स य चरिमंते चरिमतो होइ भासाए ॥११॥" चतुर्भि समयैर्लोको भापया निरन्तरमेव भवति स्पृष्टो-व्याप्तः, किं सर्वयैव भाषया उत विशिष्टया ?, उच्यते, विशिष्टया, तथाहि-इह कश्चिद्वक्ता मन्दप्रयतो भवति कश्चिन्महाप्रयत्न , तत्र यो मन्दप्रयत्नो वका स यथारूपाणि शब्दद्रव्याणि गृहीतवान् तथारूपाण्येवाभिन्नानि उपजातमन्दशब्दपरिणामानि निसृजति, तानि च तथा निस्ष्टानि मन्दप्रयत्ननिसृष्टत्वात् परिस्थूराणि, अत एव तदन्यद्रव्यवासनोत्पादपाटवरहितान्यसोयखण्डशो भिद्यते, भिद्यमानानि च सोयानि योजनानि गत्वा शब्दपरिणाम विजहति [ १७५० ], यस्तु महाप्रयत्नो वक्ता, स खल्वादानप्रयतेनापि भित्त्वैव गृहाति, गृहीत्वा च शब्दपरिणाममपि तेषामत्युत्कटमुत्पादयति, उत्पाद्य च निसर्गप्रयलेन भूयो भित्त्वा निसृजति, तानि च तथा निसृष्टानि सूक्ष्मत्वादतिप्रभूतत्वादयुत्कटशब्दपरिणामत्वाच्च तदन्यानि बहूनि द्रव्याणि वासयन्ति तदन्यद्रम्य- वासकतया षट्स्वपि दिक्षु अनन्तगुणवृया परिवर्द्धमानानि लोकान्तमामुवन्ति, शेष तु तत्पराघातवासितानि ख्याणि पराहन्ति पराघाताच्च शब्दपरिणाम भजन्ते, ततो द्वितीयसमये तानि प्रसरमधिरोहन्ति मन्थान साधयन्ति, तृतीयसमये तु तदन्तरालापूरणात् सकललोकमापूरयन्ति, उक्त च-"न समुग्घायगईऍ मीसयसवण मयं च दडंमि । जइ तोवि तीहि पूरइ समएहि जओ पराघातो ॥१॥ (३९२ वि०)" अथ जैनसमुद्घात इव चतुर्भिरेव समयैर्भापयाऽपि लोकापूरणं भविष्यति, तत को दोप.?, तदसमीचीन, सम्यसिद्धान्तापरिज्ञानात् , जैनसमुद्घाते हि जीवप्रदेशाएव स्वरूपेण लोकमा- पूरयन्ति, न पुनस्तत्र कस्यापि पराघातोऽस्ति, ततो न तत्र द्वितीयसमये मन्थाः, किन्तु कपाट एव केवल., अन्यच्च-केवली भवोपग्राहिकर्मणामुपघाताय केवलिसमुद्घातमारभते, स च केरलचक्षुपा परिभाव्यमान इत्थमेव क्रियमाणस्तेपा भवो- पग्राहिकर्मणामुपघाताय प्रभवति, नान्यथा, यदिवा दण्डकपाटादिक्रमेणैव जीवप्रदेशैः सकललोकपूरणं भवति, नान्यथा, तथास्वाभाव्यादिति केवलिसमुद्घातस्य चतु समयता, भापापुद्गलाना त्वनुणिगमन पराघातेन द्रव्यान्तरवासक- तास्वभावश्च सकललोकव्याप्ती हेतु, तत प्रथमसमय एव ऊया धोदण्डे कृते द्वितीयसमये चतसृष्वपि दिक्षु अनुश्रेणिगमनात् पराघातेन तदन्यद्रव्यवासकत्वाच ते मन्थानं साधयन्ति, तृतीये तु समये त्वन्तरालापूरणत समस्तलोकव्याप्तिरिति त्रिसमयतैवात्रापद्यते, न चतु समयतेति, अथ योऽसावचित्तमहास्कन्धः प्रज्ञापनादिषु वर्ण्यते स जीवप्रदेशापूरणात्मको न भवत्यचित्तमहास्कन्धत्वात्, किन्तु पुद्गलमय , ततो यथाऽसौ पुद्गलमयोऽपि नियमाच्चतुःसामयिक एव, एव भाप- याऽप्यापूरणं लोकस्य चतुःसामयिकमेव भविष्यति, न त्रिसामयिकमिति को दोप. , तदयुक्तम्, अचित्तमहास्कन्धो हि विश्नसापरिणामेन भवति, विश्रसापरिणामश्च यद्यपि विचित्रस्तथापि स केवलचक्षुषा सर्वदैव तथास्वाभाव्यादित्थमे- न्यतमस्या दिशि व्यवस्थितो भापक तदा वामदक्षिणपृष्ठो धोदिशामलोकेन स्खलितत्वात् भाषांद्रव्याणों प्रथमसमये लोकमध्ये प्रवेश , शेपास्तु त्रय समयास्तथैव, यदा तु वसनाब्या वहिर्विदिग्व्यवस्थितो भाषको पक्कि तदा पुद्गला- नामनुश्रेणिगमनात् समयद्वयेन शब्दद्रव्याणामन्तर्नाडीप्रवेशस्तद्यथा-प्रथमसमये विदिशो दिशिगमन द्वितीये त्वन्तर्ना- डीप्रवेश , शेष समयत्रय पूर्ववदित्येर पञ्चभि समयै सकललोकापूरण, उक्त च-"पढमसमए श्चिय जतो मुकाइ जंति छदिसि ताइ । वीयसमयमि तेच्चिय छदडा हेति छम्मथा॥ मथंतरेहि तइए समए पुण्णेहिं पूरिओ लोगो। चउहि समरहिं पूरइ, लोकते भासमाणस्स ॥२॥ दिसिवष्ठियस्स पढमो तिगमे ते चेव सेसया तिन्नि । विदिसिडियरस समया पचाइगमंमि ज दोन्नि ॥३॥(३८४-५ ६वि)" अनातिगमः-प्रवेश, शेष प्रतीत । अन्ये जैनसमुद्घातगत्या सकललोकापूरणमभिमन्यन्ते, । तद्यथा-प्रथमसमये ऊर्ध्वाधोमात्रगमनात् दण्डो द्वितीयसमये कपाटः तृतीयसमये मन्थाश्चतुर्थसमयेऽपान्तरालापूरण- मिति, उक्तं च-"जइणसमुग्धायगइऍ केई भासंति चउहि समएहिं । पूरइ सयलो लोगो अण्णे पुण तीहि समएहिं ॥१॥" इति, तदेतदयुक्तम् , तेपा ह्याद्यसमये भाषाद्रव्याणामूर्धाधोगमनात् शेषदिक्षु तेषामभावस्तदभावाच पराघातवासितद्र- व्याणामप्यसम्भवान्मिश्रशब्दश्रवणासम्भव , अथ च-'भासासमसेढीतो सद्द जं सुणइ मीसयं सुणइ ।' इत्यनेनाविकोपेण दिक्षु मिश्रशब्दश्रवणमुक्तमिति सूत्रविरोधः, अथ 'व्याख्यानतो विशेष प्रतिपत्तिर्नहि सन्देहादलक्षणते तिवचनादू धो- दिग्द्वयवर्तिदण्ड एव मिश्रशब्दश्रवणमुक्त द्रष्टव्य, न शेषदिविति,नन्वेवमपि त्रिभिः समयैर्लोकापूरणमापयते, न चतु:- समयसम्भव , कथमिति चेत्, उच्यते, स खलु दण्ड अधिो गच्छन् अविशेषेण चतसष्वपि वि शब्दमापोन्पारणात भापाया असङ्ख्येयभाग , चतु समयव्याप्तावपि प्रथमसमये लोकमध्यमात्रप्रवेशो द्वितीयसमये तु दण्डसमुद्भवः, पञ्चस. मयव्याप्तौ तु प्रथमसमये भापाद्रव्याणा विदिशो दिशि गमनं द्वितीयसमये लोकमध्यमात्रप्रवेश इत्युभयत्रापि प्रथम- समये द्वितीयसमये च लोकासयेयभागेभापायाअसत्येयो भाग, त्रिसमयव्याप्तौ तृतीये समये भापाया समस्तलोकव्याप्तिः, चतु समयव्याप्तौ तृतीयसमये लोकस्य सङ्ख्येये भाषाया सोयो भागः, कथमिति चेत्, उच्यते, स्वयम्भूरमणपश्चिमप- रतटवर्तिनि लोकान्ते त्रसनाड्या वहिर्वा पश्चिमदिशि स्थित्वा त्रुपतो भापकस्य प्रथमसमये चतुरगुलादिवाल्यो रजु- दीर्घो दण्ड तिरश्चीन गत्वा स्वयभूरमणपूर्वपरतटवर्तिनि लोकान्ते लगति, ततो द्वितीयसमये तस्माद्दण्डादूधिश्चतुर्दश- रजूच्छित पूर्वापरतिरश्चीनतया रज्जुविस्तृत पराघातवासितद्रव्याणा दण्डो निर्गच्छति, लोकमध्ये तु पराघातवासि- तद्रव्याणामेव चतुरगुलादिवाहल्य रज्जुविस्तीर्ण दण्डद्वय विनिर्गत्य स्वयम्भूरमणदक्षिणोत्तरवर्तिलोकान्तयोलगति, एव च सति चतुरगुलादिवाहल्यं सर्वतो रज्जुविस्तीर्ण लोकमध्ये वृत्त छत्वर सिद्ध भवति, तृतीयसमये तूर्धाधोव्यवस्थित- दण्डाच्चतुर्दिकूप्रसृत पराघातवासितद्रव्यसमूहो मन्थान साधयति, लोकमध्यव्यवस्थितसर्वतोरज्जुविस्तीर्णछत्वरादूर्वाध प्रसृत पुनः स एवं त्रसनाडी समस्तामपि पूरयति, एवं च सति सर्वापि त्रसनाडी ऊआंधोव्यवस्थितदण्डमथिभावेन तदधिक च लोकस्य पूरित भवति, एतावच्च क्षेत्र लोकस्य सङ्ख्याततमो भाग , तथा च सति चतु सामयिक्या व्याप्ते तृतीयसमये लोकस्य सङ्ख्येयतमे भागे भापाया अपि समस्तलोकव्यापिन्या. सञ्जयाततमो भाग , पञ्चसामयिक्यास्तु व्याप्ते तृतीयसमये लोकासयेयतमे भागे भापाया असयतमो भागः, तस्या तस्य दण्डसमयत्वात् , तत्र चोकप्रकारे- योपजायमान उपलब्ध इत्यग्नेरुप्णत्वमिव न पर्यनुयोगमर्हति, अन्यच्च-नासौ पराघातेनान्यद्रव्याणामात्मपरिणाममुत्पाद- यति, किन्तु स्वपुद्गलैरेव लोकमापूरयति, ततोऽसौ चतु समय एव, यदि पुनस्तत्रापि पराघातो भवेत्तर्हि सोऽपि भापया लोकापूरणमिय त्रिसामयिको भवेत, न चतु:सामयिक इति, आह च भाष्यकृत्-"खधोऽवि वीससाए न पराघाओ उ तेण चउसमयो।अहहोज पराघातो हविज तो सोऽवि तिसमइओ॥१॥(३९४नि०)" अन्ये त्वभिदधति-प्रथमसमये तावदूई- दिशि दण्ड करोति,द्वितीयसमये तत्र मन्थानमधो दिशि पुनर्दण्डं, तृतीयसमये ऊर्यदिश्यन्तरालापूरणमधोदिशि तु मन्यान, चतुर्थसमये तु तत्राप्यन्तरालापूरणात् समस्तमपि लोकं भाषाद्रव्यैरापूरयति इति, तदपि नागमक्षम, कचिदप्यागम एक- मश्रवणात्, नापि युक्तिमत् , काऽत्र खलु युक्तिर्यदनुश्रेणिगमनस्वभावाना पुद्गलानामेकयैव ऊर्भदिशा गमन नाघो- दिशा नापि शेपाभि पूर्वादिदिग्भिरिति यत्किञ्चिदेतत्, उक्त च-"एगदिसमादिसमये दड काऊण चउहिं पूरेइ । अपणे भणति तपि य नागमजुत्तिक्खम होइ ॥१॥(३९५ वि०)” यदुक्तम्-'लोकस्य च कतिभागे कतिभागो भवति भाषाया' इति, तत्रोत्तरमाह-लोकस्य च क्षेत्रगणितमपेक्ष्य चरमान्ते असङ्खयेयभागोभवति भापाया समस्तलोकव्यापिन्या, इयमत्र भावना- त्रिसमयन्याप्तौ चतुःसमयन्याप्तौ पञ्चसमयव्याप्ती वा नियमेन प्रथमद्वितीयसमयोर्लोकासङ्ख्येयभागे भाषाया असलेया भागो भवति, तथाहि-त्रिसमयव्याप्तौ प्रथमसमये दण्डषक भवति, द्वितीयसमये तु षट् मन्थान , ते च दण्डादयो यद्यपि दैर्येण लोकान्तस्पर्शिनस्तथापि वक्तृमुखविनिर्गतत्वात् तत्प्रमाणानुसारतो बाहल्येन चतुरङ्गुलादिमाना भवन्ति, चतुरादीनि चाडलानि लोकाकाशासङ्ख्येयभागवत्तीन्येवेति त्रिसमयव्याप्तौ प्रथमद्वितीयसमययोर्लोकासययभागे तथा अन्वयधर्मान्वेपणं मार्गणा, व्यतिरेकधर्मालोचनं गवेषणा, तथा संज्ञानं सज्ञा-व्यञ्जनार्थावग्रहोत्तरकालो मतिवि- शेष , स्मरण स्मृति -पूर्वानुभूतार्थालम्बनप्रत्यय , मनन मति -कथश्चिदर्थपरिच्छित्तावपि सूक्ष्मधर्मपर्यालोचनरूपा बुद्धि तथा प्रज्ञान प्रज्ञा-विशिष्टक्षयोपशमजन्या प्रभूतवस्तुगतयथावस्थितधर्मालोचनरूपा मतिः, सर्वमिदमाभिनिवोधिकं, मतिज्ञानमित्यर्थः, एवं किञ्चिद्भेदाझेद प्रदर्शितः, परमार्थतस्तु सर्व एवैते मतिवाचकाः पर्यायशब्दाः। तदेवं तत्त्वभेद- पर्यायैर्मतिज्ञानस्वरूपं व्याख्याय सम्प्रति नवभिरनुयोगद्वारै पुनस्तद्रूपनिरूपणार्थमाह- "संतपयपरूवणया दवपमाणं च खित्तफुसणा य । कालो अ अंतर भागो भावे अप्पाचहुं चेव ॥१३ ।। गइ इंदिए य काए जोए वेए कसायलेसासु । सम्मत्तनाणदंसण संजय उवयोग आहारे ॥१४॥ भासग-परित्त-पजत्त-सुहुम सन्नी य होइ भवचरिमे । आभिणियोहियनाणं मग्गिजइ एसु ठाणेसु ॥१५॥ सच तत्पद च सत्पदं तस्य प्ररूपण-गत्यादिद्वारेषु विचारणं सत्पदप्ररूपण सत्पदप्ररूपणस्य भावः-सत्पदप्ररूपणशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्त सत्पदप्ररूपणता, तदेव सत्पदमरूपणमिति भाव', किमुक्त भवति - मतिज्ञानमिति यत्सत्पद तस्य गत्या- दिभिारैः प्ररूपणमिति, अथवा सद्विपयं पदं सत्पदं-तदेव मतिज्ञानमितिरूपं पदं, मतिज्ञानस्य सत्त्वात् प्रक्रान्त- त्वाच, शेष पूर्ववत्, नन्वसत्पदस्यापि किं प्ररूपणा क्रियते येनेदमुच्यते-'सत्पदप्ररूपणे'ति ?, उच्यते, क्रियते खलु खर- विपाणादेरप्यसत्पदस्य प्ररूपणा, तत सद्हणमिति, अथवा सन्ति च तानि पदानि च-स्थानानि सत्पदानि गत्यादीनि तैः प्ररूपणं मतेः सत्पदमरूपण, शेष पूर्ववत्, द्रव्यप्रमाणं जीवप्रमाणमिति वक्तव्यं, किमुक्तं भवति ?-एकस्मिन् समये णासस्पेयभागवर्तित्वस्य भावादिति, चतुर्थे समये चतुःसामयिक्या व्याप्ती मध्यान्तरालपूरणात् समस्तलोकव्याप्ति , पश्चसामयिक्या तु व्याप्तौ चतुर्थसमये लोकस्य सङ्ख्येयभागे भाषाया सवयेयो भाग , तस्या तस्य मथिसमयत्वात् , तस्य च सहयभागपतित्वस्य प्रागेव भावितत्वात्, पञ्चमसमये तु पञ्चसामयिक्या व्याप्ती मध्यान्तरालपूरणात् समस्तलो- कव्याप्ति , एतच्च महाप्रयत्नवकृनिसृष्टद्रव्यापेक्षया द्रष्टव्य, मन्दप्रयत्नवक्तृनिसृष्टानि तु लोकासयेयभाग एप वर्त्तन्ते, दण्डादिक्रमेण तेषा लोकापूरणासम्भवात् , त्रिसमयव्याप्तौ चतु समयव्याप्तौ पञ्चसमयन्याप्तौ चच्यादिषु समयेष्वापूरिते लोके लोकस्य चरमान्ते भापाया अपि चरमान्तो भवति, किमुक्त भवति ?-लोके निष्ठा गते भाषाऽपि निष्ठा यातीति, उक्त च- "आपूरियमि लोगे दोण्हवि लोगस्स तह य भासाए। चरमंते चरमतो चरमसमयमि सवत्य ॥१॥(३९१ वि०)" अस्याक्षरगम- निका- 'सर्वत्र' त्रिसामयिक्या चतु सामयिक्या पञ्चसामयिक्या च व्याप्तौ चरमे समये-यादिरूपे आपूरिते लोके द्वयोरपि, एतदेव व्याचष्टे-लोकस्य तथा भाषायाश्चरमान्ते चरमान्तो भवति, तत उक्तम्-"लोगस्स य चरमते, चरमतो होई" मासाए इति, इह 'तत्त्वभेदपर्यायव्याख्या',तत्र तत्त्वतो भेदतश्च मतिज्ञानस्वरूपमुक्तम्, इदानीं नानादेशजविनेयगणसु- खप्रतिपत्तये तत्पर्यायशब्दानभिधित्सुराह- "ईहा अपोह वीमंसा, मग्गणा य गवसणा । सण्णा सई मई पण्णा, सचं आभिणियोहियं ॥ १२॥" 'इह चेष्टाया' ईहनमीहा-सतामर्थानामन्वयिना व्यतिरेकिणा च पर्यालोचना, तथा अपोहन अपोहो निश्चय इत्यर्थ विमर्शन विमर्श , अपायात् पूर्व ईहाया उत्तर प्राय शिर कण्डूयनादय पुरुषधा अत्र घटन्ते इति सम्पत्त्या, तथा अन्वयधर्मान्वेपणं मार्गणा, व्यतिरेकधर्मालोचन गवेषणा, तथा संज्ञान सज्ञा-व्यञ्जनार्थावग्रहोत्तरकालो मतिवि- शेष , स्मरण स्मृति--पूर्वानुभूतार्थालम्बनप्रत्यय , मनन मति -कथश्चिदर्थपरिच्छित्तावपि सूक्ष्मधर्मपर्यालोचनरूपा बुद्धिः, तथा प्रज्ञानं प्रज्ञा-विशिष्टक्षयोपशमजन्या प्रभूतवस्तुगतयथावस्थितधर्मालोचनरूपा मतिः, सर्वमिदमाभिनिवोधिक, मतिज्ञानमित्यर्थः, एव किश्चिद्भेदाभेद प्रदर्शितः, परमार्थतस्तु सर्व एवैते मतिवाचकाः पर्यायशब्दाः । तदेवं तत्त्वभेद- पर्यायैर्मतिज्ञानस्वरूपं व्याख्याय सम्प्रति नवभिरनुयोगद्वारैः पुनस्तद्रूपनिरूपणार्थमाह- "संतपयपरूवणया दवपमाणं च खित्तफुसणा य । कालो अ अतर भागो भावे अप्पावडं चेव ॥१३ ।। गइ इदिए य काए जोए वेए कसायलेसासु । सम्मत्तनाणदंसण संजय उवयोग आहारे ॥१४॥ भासग-परित्त-पज्जत्त-सुहुम सन्नी य होइ भवचरिमे । आभिणियोहियनाणं मग्गिजइ एसु ठाणेसु ॥ १५ ॥ सच्च तत्पद च सत्पदं तस्य प्ररूपण-गत्यादिद्वारेषु विचारण सत्पदप्ररूपण सत्पदप्ररूपणस्य भावः-सत्पदप्ररूपणशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्त सत्पदप्ररूपणता, तदेव सत्पदमरूपणमिति भावः, किमुक्तं भवति ?- मतिज्ञानमिति यत्सत्पद तस्य गत्या- दिभिरैः प्ररूपणमिति, अथवा सद्विपयं पदं सत्पदं-तदेव मतिज्ञानमितिरूपं पर्द, मतिज्ञानस्य सत्त्वात् प्रक्रान्त- त्वाच्च, शेप पूर्ववत्, नन्वसत्पदस्यापि किं प्ररूपणा क्रियते येनेदमुच्यते-'सत्पदप्ररूपणेति !, उच्यते, क्रियते खलु खर- विषाणादेरप्यसत्पदस्य प्ररूपणा, तत सद्हणमिति, अथवा सन्ति च तानि पदानि च-स्थानानि सत्पदानि गत्यादीनि तै प्ररूपणं मतेः सत्पदप्ररूपणं, शेषं पूर्ववत्, द्रव्यप्रमाणं जीवप्रमाणमिति वक्तव्य, किमुक्तं भवति ?-एकस्मिन् समये मतिज्ञान कियन्त प्रतिपद्यन्ते ? इति, सर्वे वा कियन्त ? इति, चशब्द समुच्चये, तथा क्षेत्र वक्तव्यं, कियति क्षेत्रे मतिज्ञान सम्भवति?, तथा स्पर्शना च वक्तव्या, यथा कियत् क्षेत्र मतिज्ञानिन· स्पृशन्ति, अब क्षेत्रस्य स्पर्शनायाश्च क प्रतिविशेषः ?, उच्यते, यत्रावगाहस्तत् क्षेत्रं, स्पर्शना तु तद्बाह्यतोऽपि भवति, तथा परमाणुमधिकृत्योक्तम्-"एगपएसोगाहो सत्तपएसा य से फुसणा (४३२ वि०)।" च शब्द पूर्ववत् , काल:-स्थितिलक्षणो मतिज्ञानस्य वाच्य , चशब्द पूर्ववत् , अन्तर च-एकदा प्रतिपद्य वियुक्त. कियता कालेन पुनरपि तत् प्रतिपद्यते इत्येवरूप तस्य वक्तव्य, तथा मतिज्ञानिन शेषज्ञा- निना कतिभागे वर्तन्ते इत्येव भागो वक्तव्य , तथा कस्मिन् भावे मतिज्ञानिनो वर्तन्ते इत्येव भागो भणनीय , तथा अल्पवहुत्व वक्तव्यं, अथ भागद्वारादेवायमर्थोऽवगतस्तत किमनेन द्वारेण ?, न, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह मतिज्ञा- निनामेव पूर्वप्रतिपन्नप्रतिपद्यमानकाना परस्परमल्पबहुत्व वक्तव्य, भागस्तु शेषज्ञानापेक्षया इति, एष गाथासमुदायार्थ । सम्पति प्रागुपन्यस्तगाथाद्वयेनाभिनिबोधिकज्ञानस्य सत्पदमरूपणताद्वारावयवार्थे प्रतिपाद्यते-आभिनिबोधिकज्ञान किमस्ति नास्तीति ?, अस्ति, यद्यस्ति क तत् !, तत्र गतिमङ्गीकृत्यालोच्यते, सा गतिश्चतुर्विधा, तद्यथा-नरकगतिस्ति- येग्गति. मनुष्यगतिर्देवगतिश्च, तत्र चतुष्पकारायामपि गतौ आभिनिबोधिकज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, प्रतिपद्यमानास्तु विवक्षितकाले भाज्या. कदाचिद् भवन्ति कदाचिन्नेति, तत्र (ते) प्रतिपद्यमाना अभिधीयन्ते ये तत्प्रथमत- या आभिनिबोधिक प्रतिपद्यन्ते, ते प्रथमसमयवर्तिन प्रतिपद्यमाना , शेषेषु समयेषु तु पूर्वप्रतिपन्ना , तथा 'इदिए'ति इन्द्रियाण्यगीकृत्य मृग्यते, तत्र पञ्चेन्द्रिया पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्या, हिनिचतुरिनिन्द्र- यास्तु करणापर्याप्तावस्थाया पूर्वभवायात सास्वादनसम्यक्त्वमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्ना सम्भवन्ति, नतु प्रतिपद्यमानका , एकेन्द्रियास्तूभयविकला , 'उभयाभावो एगिदिएसु समत्तलद्धीए' इतिवचनात् । तथा 'काए'इति कायानधिकृत्य विचा- यंते, पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसकायभेदात् काया पद, तत्र सकाये पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्याः, शेपकायेषु तु पृथिव्यादिषु पञ्चसु उभयाभाव , एतच्च सिद्धान्ताभिप्रायेण, कार्मग्रन्थिकाभिप्रायेण लब्धि- पर्याप्तवादरपृथिव्यब्वनस्पतिकरणापर्याप्तेषु पूर्वप्रतिपन्ना सम्भवन्ति, सास्वादनसम्यक्त्वस्य तदभिप्रायेण तेषु भावात् , इतरे तु सर्वथा नैव, तेजोवायवस्तूभयविकला एव । तथा 'जोए'इति योगानधिकृत्य विचार्यते-योगात्रय , तद्यथा-मनो- योगो वाग्योग. काययोगश्च, तत्र त्रिपु योगेषु समुदितेषु पञ्चेन्द्रियवद्वक्तव्यं, मनोरहितवाग्योगिषु विकलेन्द्रियवत् , केवलकाययोगिष्वेकेन्द्रियवत् । तथा 'वेए' इति वेदानधिकृत्य विचारणा, वेदाश्च त्रय , तद्यथा-स्त्रीद. पुरुषवेदो नपु- सकवेदश्च, तत्र निष्पपि वेदेषु विवक्षितकाले पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्या , कपाया क्रोध- मानमायालोभाख्याः प्रत्येकमनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसंज्वलनभेदभिन्ना , तबाघेपनन्तानुवन्धिपु क्रोधा- दिए सास्वादनसम्यक्त्वमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्नो लभ्यते, न प्रतिपद्यमानक , शेपेषु तु द्वादशकपायेपु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्या, तथा 'लेसासु'इति लेश्यासु चिन्त्यते, तत्र श्लेषयन्त्यात्मानमष्टविधेन कर्मणेति लेश्या , कायाधन्यतमयोगवत कृष्णादिद्रव्यसम्बन्धादात्मन कृष्णादिपरिणामाः, तत्रोपरितनीपु तिसृषु लेश्यासु पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्या , आद्यासु कृष्णादिकासु तिसृषु पूर्वप्रतिपन्ना सम्भवन्ति न वितरे, सम्य- , नतिज्ञान कियन्त प्रतिपद्यन्ते ? इति, सर्वे वा कियन्त ' इति, चशब्द समुच्चये, तथा क्षेत्र वक्तव्यं, कियति क्षेत्रे मतिज्ञान सम्भवति?, तथा स्पर्शना च वक्तव्या, यथा कियत् क्षेत्र मतिज्ञानिन· स्पृशन्ति, अब क्षेत्रस्य स्पर्शनायाश्च क. प्रतिविशेष ?, उच्यते, यत्रावगाहस्तत् क्षेत्रं, स्पर्शना तु तद्वाह्यतोऽपि भवति, तथा परमाणुमधिकृत्योक्तम्-"एगपएसोगाहो सत्तपएसा य से फुसणा (४३२ वि०)।" च शब्द पूर्ववत्, काल:-स्थितिलक्षणो मतिज्ञानस्य वाच्य , चशब्द पूर्ववत्, अन्तर च-एकदा प्रतिपद्य वियुक्त. कियता कालेन पुनरपि तत् प्रतिपद्यते इत्येवंरूपं तस्य वक्तव्य, तथा मतिज्ञानिनः शेषज्ञा- निना कतिभागे वर्तन्ते इत्येव भागो वक्तव्य', तथा कस्मिन् भावे मतिज्ञानिनो वर्तन्ते इत्येव भागो भणनीय , तथा अल्पवहुत्वं वक्तव्यं, अथ भागद्वारादेवायमर्थोऽवगतस्तत. किमनेन द्वारेण ?, न, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह मतिज्ञा- निनामेव पूर्वप्रतिपन्नप्रतिपद्यमानकाना परस्परमल्पबहुत्व वक्तव्य, भागस्तु शेषज्ञानापेक्षया इति, एष गाथासमुदायार्थ । सम्प्रति मागुपन्यस्तगाथाद्वयेनाभिनिबोधिकज्ञानस्य सत्पदप्ररूपणताद्वारावयवार्थ प्रतिपाद्यते-आभिनिबोधिकज्ञान किमस्ति नास्तीति !, अस्ति, यद्यस्ति क तत् ?, तत्र गतिमङ्गीकृत्यालोच्यते, सा गतिश्चतुर्विधा, तद्यथा-नरकगतिस्ति- र्यग्गतिः मनुष्यगतिर्देवगतिश्च, तत्र चतुष्प्रकारायामपि गतौ आभिनिबोधिकज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, प्रतिपद्यमानास्तु विवक्षितकाले भाज्या.-कदाचिद् भवन्ति कदाचिन्नेति, तत्र (ते) प्रतिपद्यमाना अभिधीयन्ते ये तत्प्रथमत- या आभिनिबोधिक प्रतिपद्यन्ते, ते प्रथमसमयवर्तिन प्रतिपद्यमाना , शेषेषु समयेषु तु पूर्वप्रतिपन्ना , तथा 'इदिए'ति इन्द्रियाण्यहीकृत्य मृग्यते, तत्र पञ्चेन्द्रिया पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रतिपयमानास्तु भाज्या, हिनिचरिद्धि- नारभेच्चिय दीसइ न सिवादद्धाइ दीसइ तदतं । इय न सवणाइकालं नाण जुत्त तदंतमि ॥ ३ ॥ (४१५-६-७ वि०) एवमुक्ते निश्चयनय आह-नाजात खलु जायते किश्चिदपि, अभावत्वात्, खपुष्पवद्, विपक्षे वाधक प्रमाणं खरविपाणादेरप्युत्पत्तिप्रस- होऽजातत्वाविशेषाद्, आह च भाष्यकृत्-"निच्छइओ नाजाय जायऽभावत्ततो खपुप्फ व । अह व अजायं जायइ जायउ तो खरविसाणंपि ॥१॥ (४१८ वि०)" योऽपि कृतत्वाविशेषात् सदाकरणप्रसङ्ग इति दोप आपादितः स इतरत्रापि समान, तथाहि-यद्यसत् क्रियते तर्हि नित्यमेव क्रियतामसत्त्वाविशेषात्, न च वाच्य कार्योत्पत्तौ विरमणभावात् सदाकरणा- प्रसङ्ग इति, कार्यस्यैवोत्पत्त्ययोगात्, खरविषाणस्येपात्यन्तासत उत्पादयितुमशक्यत्वात् , तथा च सति क्रियाया अपि वैफल्य, क्रियाफलस्य कार्योत्पादस्यासम्भवात् , यदप्युक्तं 'सर्वमपि कार्य घटादि पूर्वमभूतं भवत् दृश्यते, नतु भूतमपि, तदप्यसम्यक्, अभूत हि यदिभवत् दृश्यते तर्हि खरविपाणमपि कि नोपलभ्यते ?, प्रागसत्चाविशेषात् , यदप्य- वादीत् 'क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्याभावादिति, तदप्यश्लील, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्य व्यवस्थितत्वात् , अन्यथा कार्यकाले न कियाभाव इति क्रियाया अभावाविशेषात् पूर्ववत् कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गः, एवं च यदुच्यते 'प्रत्यक्षत एव घटादिक्रियाकालस्य दीर्घतयोपलभ्यमानत्वादिति तद् बालिशजल्पित, प्रतिसमय ह्यन्यत् अन्यत् कार्यमुपजायते, तथाहि-शिवकोऽन्यत्कार्यमन्यतमत् स्थासोऽन्यत् कुशूल इत्यादि, ततो यदि परस्परविलक्षणाना प्रतिसमयान्यान्योत्प- द्यमानकायोणा दीर्घ क्रियाकालो दृश्यते ततो घटस्य किमायात?, नहि शेपकायेक्रियाकालो घटकार्यक्रियाकालः, उक्तं च- "पइसमउप्पण्णाणं परोप्परविलक्खणाण सुबहूण।दीहो किरियाकालो जइ दीसइ कि च (4) कुंभस्स?॥१॥(४२०वि०)" यद- . क्त्वद्वारे निश्चयव्यवहारनयाभ्या विचार , तत्र व्यवहारनयो मन्यते-मिथ्यादृष्टिरज्ञानी च सम्यक्त्वज्ञानयो प्रतिपद्यमा- नको भवति, न तु सम्यक्त्वज्ञानसहितः, निश्चयनयस्तु ब्रूते-सम्यग्दृष्टिज्ञानी च सम्यक्त्वज्ञाने प्रतिपद्यते, न तु मिथ्याह- टिरज्ञानी च, आह च भाष्यकृत्-"सम्मत्तनाणरहियरस नाणमुप्पजइत्ति ववहारो। नेच्छइयनओ भासइ उपजइ तेहिं सहियरस ॥ १॥(४१४ वि०)" तत्र व्यवहारः परपक्षदूपणाय स्वपक्षसाधनाय च प्रत्यरतिष्ठते-यदि नाम सम्यग्दृष्टिोनी च सम्यक्त्वज्ञाने प्रतिपद्यते इत्यभ्युपगमस्ततस्तत्सम्यक्त्व ज्ञान च जातमसावुत्पादयति, न च जात भूयो जायते, जातत्वा- ' देव, निष्पन्नघटवत् , प्रयोगश्चात्र-यद्विद्यमान तत्केनचिदपि कर्तुं न शक्यं, यथा पूर्वनिष्पन्नो घटः, विद्यमाने च सम्यग- दृष्टे सम्यक्त्वज्ञाने इति, विपक्षे बाधक प्रमाणमनवस्थाप्रसङ्ग क्रियावैफल्य च, तथाहि-यदि कृतमपि क्रियते तर्हि कृतत्वाविशेषात् भूयो भूय. करणप्रसङ्ग , पूर्वनिष्पन्नत्वेन क्रियाया. फलाभावान्नैष्फल्यमिति, अन्यच्च-प्रत्यक्षबाधा, तथाहि-सर्वमपि कार्य घटादि पूर्वमभूत भवत् दृश्यते, नतु भूत, अथ क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदादेवमुच्यते सभ्य- ग्दृष्टिानी च सम्यक्त्वं ज्ञान च प्रतिपद्यते इति, तदप्ययुक्तं, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्याभावात्, प्रत्यक्षत एव । घटादिक्रियाकालस्य दीर्घतयोपलभ्यमानत्वात् , नखल्वारम्भ एव शिबकाद्यद्धायाचा घटादिकार्य पश्यामः, किन्तु विवक्षि- तक्रियाकालपर्यन्ते, एवमत्रापि न श्रवणाद्यारम्भ एव ज्ञान, किन्तु तदन्त इति मिथ्यादृष्टिरज्ञानी च सम्यक्त्वज्ञानयो। प्रतिपत्ता, न सम्यग्दृष्टिांनी चेति, उक्त च-"यवहारमयं जायं न जायए भावतो कयघडोग। अहवा कयपि किमाइकिज्जर निधन य समसी ॥२॥किरियावेफलचिय पवमभयचीसप होतंदीसा बीरेन जतो फिरिपाका नारभेच्चिय दीसइ न सिवादद्धाइ दीसइ तदते । इय न सवणाइकाले नाणं जुत्त तदंतमि ॥ ३॥ (४१५-६-७ वि०) एवमुक्त निश्चयनय आह-नाजात खलु जायते किचिदपि, अभावत्वात्, खपुष्पवद्, विपक्षे वाधक प्रमाणं खरविपाणादेरप्युत्पत्तिप्रस- गोऽजातत्वाविशेषाद्, आह च भाष्यकृत्-"निच्छइओ नाजाय जायभावत्ततो खपुप्फ व । अह व अजाय जायइ जायउ तो खरविसाणंपि ॥१॥ (४१८ वि०)" योऽपि कृतत्वाविशेषात् सदाकरणप्रसङ्ग इति दोष आपादितः स इतरत्रापि समान', तथाहि-यद्यसत् क्रियते तर्हि नित्यमेन क्रियतामसत्त्वाविशेषात्, न च वाच्यं कार्योत्पत्तौ विरमणभावात् सदाकरणा- प्रसङ्ग इति, कार्यस्यैवोत्पत्त्ययोगात्, खरविषाणस्येवात्यन्तासत उत्पादयितुमशक्यत्वात् , तथा च सति क्रियाया अपि वैफल्य, क्रियाफलस्य कार्योत्पादस्यासम्भवात् , यदप्युक्त 'सर्वमपि कार्य घटादि पूर्वमभूत भवत् दृश्यते, नतु भूतमपि,' तदप्यसम्यक्, अभूतं हि यदि भवत् दृश्यते तर्हि खरविषाणमपि कि नोपलभ्यते ?, प्रागसत्त्वाविशेषात् , यदप्य- वादीत् 'क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्याभावादि'ति, तदप्यश्लील, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्य व्यवस्थितत्वात्, अन्यथा कार्यकाले न क्रियाभाव इति क्रियाया अभावाविशेषात् पूर्ववत् कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गः, एवं च यदुच्यते 'प्रत्यक्षत एव घटादिक्रियाकालस्य दीर्घतयोपलभ्यमानत्वादिति तद् बालिशजल्पितं, प्रतिसमय ह्यन्यत् अन्यत् कार्यमुपजायते, तथाहि-शिवकोऽन्यत्कार्यमन्यतमत् स्थासोऽन्यत् कुशूल इत्यादि, ततो यदि परसरविलक्षणाना प्रतिसमयान्यान्योत्प- द्यमानकार्याणा दीर्घ क्रियाकालो दृश्यते ततो घटस्य किमायात?, नहि शेपकार्यक्रियाकालो घटकार्य क्रियाकालः, उक्कं च- "पइसमउप्पण्णाणं परोप्परविलक्खणाण सुबहूण । दीहो किरियाकालो जइ दीसइ कि च (य) कुंभस्स? ॥१॥(४२०वि०)" यद- त्यद्वारे निश्चयव्यवहारनयाभ्या विचार, तत्र व्यवहारनयो मन्यते-मिथ्यादृष्टिरज्ञानी च सम्यक्त्वज्ञानयो प्रतिपद्यमा- रको भवति, न तु सम्यक्त्वज्ञानसहितः, निश्चयनयस्तु ब्रूते-सम्यग्दृष्टिानी च सम्यक्त्वज्ञाने प्रतिपयते, न तु मिप्याह- प्रज्ञानी च, आह च भाष्यकृत्-"सम्मत्तनाणरहियस्स नाणमुप्पजइत्ति ववहारो। नेच्छइयनओ भासइ उपजइ तेहिं । लहियरस ।। १॥(४१४ वि०)" तत्र व्यवहारः परपक्षदूपणाय स्वपक्षसाधनाय च प्रत्यरतिष्ठते-यदि नाम सम्यग्दृष्टिांनी ' च सम्यक्त्वज्ञाने प्रतिपद्यते इत्यभ्युपगमस्ततस्तत्सम्यक्त्व ज्ञान च जातमसावुत्पादयति, न च जात भूयो जायते, जातत्त्वा-: देव, निष्पन्नपटवत् , प्रयोगश्चात्र-यद्विद्यमान तत्केनचिदपि कर्तुं न शक्यं, यथा पूर्वनिष्पन्नो घट', विद्यमाने च सम्यग- ! प्टे सम्यक्त्वज्ञाने इति, विपक्षे बाधक प्रमाणमनवस्थाप्रसङ्गः क्रियावैफल्य च, तथाहि-यदि कृतमपि क्रियते तर्हि तत्वाविशेषात् भूयो भूय' करणप्रसङ्ग , पूर्वनिष्पन्नत्वेन क्रियाया• फलाभावानष्फल्यमिति, अन्य-प्रत्यक्षबाधा, तथाहि-सर्वमपि कार्य घटादि पूर्वमभूत भवत् दृश्यते, नतु भूतं, अथ क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदादेवमुच्यते समय- दृष्टिानी च सम्यक्त्वं ज्ञान च प्रतिपद्यते इति, तदप्ययुक्त, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्याभावात् , प्रत्यक्षत एवं घटादिक्रियाकालस्य दीर्घतयोपलभ्यमानत्वात् , न खल्वारम्भ एव शिबकाद्यद्धायापा घटादिकार्य पश्याम , किन्तु विषक्षि- सक्रियाकालपर्यन्ते, एवमत्रापि न श्रवणाद्यारम्भ एव ज्ञानं, किन्तु तदन्त इति मिथ्यादृष्टिरज्ञानी च सम्यक्त्वज्ञानयो। प्रतिपत्ता, न सम्यग्दृष्टिांनी चेति, उक्त च-"यवहारमयं जायं न जायए भावतो कयघडोब। अहवाकयपि किजाकिजा निधन य समती ॥१॥ किरियावेफलन्चिय पुबमभूयं च वीसप होतोदीसह बी न जतो किरियाको भकारी - तत्रापि व्यवहारनिश्चयनयाभ्या विचारः, तत्र व्यवहारनयमतेन मतिश्रुतावधिमन पर्यायज्ञानिन आभिनिवोधिकस्य पूर्वप्रतिपन्ना एव, नतु प्रतिपद्यमानका , न ह्येतन्मतेन ज्ञानी सन् मतिज्ञान प्रतिपद्यते किन्त्वज्ञानी इति, केवली न तु पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानक , तस्य क्षायोपशमिकज्ञानातीतत्वात् , तथा मत्यज्ञानश्रुताज्ञान विभङ्गज्ञानवन्तस्तु कदाचि- द्विवक्षितकाले प्रतिपद्यमानका भवन्ति, न तु पूर्वप्रतिपन्नाः, निश्चयनयमतेन तु मतिश्रुतावधिज्ञानिन· पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानका अपि सम्भवन्ति, सम्यग्दर्शनलाभसमय एव मत्यादिलाभस्य सम्भवात्, क्रियाकाल- निष्ठाकालयोश्चाभेदात्, मन पर्यायज्ञानिनस्तु पूर्वप्रतिपन्ना एव, न प्रतिपद्यमानका., पूर्व सम्यक्त्वलाभकाले प्रतिपन्न- मतिज्ञानस्यैव पश्चात् यत्यवस्थाया मन पर्यायज्ञानसद्भावात् , केवलिना तूभयाभाव , मत्यादिज्ञानव्यवच्छेदेन केवलज्ञान- भावात् , मत्याद्यज्ञानवन्तस्तु न पूर्वप्रतिपन्ना, नापि प्रतिपद्यमानकाः, प्रतिपत्तिक्रियाकाले मत्याद्यज्ञानाभावात् , क्रिया- कालनिष्ठाकालयोरभेदात्, अज्ञानभावे च प्रतिपत्तिक्रियाया अभावात् , दर्शनद्वारे चक्षुरचक्षुरवधिकेवलभेदात् दर्शन चतुर्दा, तत्राद्यदर्शनत्रये लब्धिमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमत. प्राप्यन्ते, प्रतिपद्यमानकास्तु भजनीया., तदुपयोग त्यानित्य पूर्वप्रतिपन्ना एव, न तु प्रतिपद्यमानकाः, मतिज्ञानस्य लन्धित्वात् , लब्ध्युत्पत्तेश्च दर्शनोपयोगे निपिद्धत्वात् , 'सवाओ लद्धीओ सागारोवओगोवउत्तस्स उववजति' इति वचनात् , केवलदर्शनिना तूभयाभाव , देशदर्शनव्यवच्छेदेन केवलज्ञानदर्शनभावात् , संयतद्वारे सयत आभिनिवोधिकस्य पूर्वप्रतिपन्नो नियमालभ्यते, प्रतिपद्यमानको भजनया, ननु सम्यक्त्वलाभावस्थायामेव मतिज्ञानस्य प्रतिपन्नत्वात् सयत. कथ प्रतिपद्यमानकोजाप्यते ?, सत्यमेतत् , केवलं योऽतिवि-
No text on this page.
शुद्धत्यात् सम्यक्त्व चारित्रं च युगपत्पतिपद्यते स तस्यामवस्थाया प्रतिपद्यमानस्य सयमस्याप्रतिपन्नत्वात् सयत' आभि- नियोधिकज्ञानस्य प्रतिपद्यमानको भवति, उक्त चास्यैव मूलावश्यकचूर्णी-'नथि चरित्त सम्मत्तविहूर्ण दसण तु भणि- यज' भजनामेवाह-सम्मत्तचरित्ताइ जुगव पुब च सम्मत्त,' उपयोगद्वारे उपयोगो द्विधा-साकारोऽनाकारश्च, तत्र पश्च ज्ञानानि त्रीण्यज्ञानानि साकार , चत्वारि दर्शनानि अनाकार , तत्र साकारोपयोगे पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, पति- पद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भाज्या , अनाकारोपयोगे तु पूर्वप्रतिपन्ना एव, नतु प्रतिपद्यमानकाः, अनाकारोपयोगे लम्ध्युत्पत्तेरभावात् , आहारद्वारे आहारका पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानास्तु विकल्पनीया , विवक्षितकाले अनाहारका अपान्तरालगतौ पूर्वप्रतिपन्ना. सम्भवन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु न भवन्त्येव, अधुना भापकद्वारम्-तत्र भाषा- लब्धिसम्पन्ना भापका , ते भापमाणा अभाषमाणा वा पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भज- नीया , भापालब्धिशून्याश्चोभयविकला, ते टेकेन्द्रिया एव, तेषा चोभयाभाव प्राग्वत् । परीत्तद्वारे परीता-प्रत्येक- शरीरिण परीत्तीकृतससारा वा, परीत्तीकृतससारा नाम स्तोकावशेषससाराः, एते उभयेऽपि पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो लभ्यन्ते, प्रतिपद्यमानकास्तु भजनीया , अपरीत्तास्तु साधारणशरीरिणोऽपार्द्धपुद्गलपराव दप्युपरि ससारा वा, ते मिथ्यादृष्टित्वा- | दुभयेऽप्युभयविकला. पर्याधकद्वारे पतिराहारादिभिः पर्याप्तिभिर्ये पर्याप्ता ते पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, विवक्षितकाले प्रतिपद्यमानकास्तु भजनीया., अपर्याप्तकास्तु पट्पर्याप्यपेक्षया पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, न वितरे । सूक्ष्मद्वारे सूक्ष्मा खलुभयविकला., बादरास्तु पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, इतरे तु विवक्षितकाले भाज्या:, अधुना सज़िद्वार-तत्रेह सज्ञिनो दीर्घकालिकोपदेशेन परिगृह्यन्ते, ते च पूर्वप्रतिपना नियमतो लभ्यन्त, इतर तु मजलाया पापा , ... ज्ञिनस्तु प्रतिपन्ना. सम्भवन्ति नवितरे इति । भव इति द्वार, तत्रभवसिद्धिका सजिवत्, अभवसिद्धिकास्तूभयशून्या.। चरमद्वारे चरमो भवो भविष्यति येपा ते अभेदोपचाराचरमा., ते च पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भाज्याः, अचरमास्तूभयविकला., आभिनिवोधिकज्ञानमेतेषु गत्यादिमार्गणास्थानेषु मार्यते, तच्च मार्गित- मुक्तप्रकारेणेति ॥ साम्प्रतमाभिनिवोधिकजीवद्रव्यप्रमाणमुच्यते-तत्र प्रतिपत्तिमगीकृत्य विवक्षितकाले कदाचिद्भवन्ति कदाचिन्नेति, यदि भवन्ति तर्हि जघन्यत एको द्वौ त्रयो वा उत्कर्षतस्तु क्षेत्रपल्योपमासख्येयभागप्रदेशराशिममाणा पूर्वप्रतिपन्नास्तु जघन्यत क्षेत्रपल्योपमासययभागप्रदेशराशिप्रमाणाः उत्कर्पतस्तु तेभ्यो विशेषाधिका., उक्तं च- "खत्तपलिओवमासखभाग उक्कोसतो पवजेजा। पुवपवन्ना दोसुविपलियासखेजइमभागा॥१॥" (वि०४२९) अत्र 'दोसु वित्तिद्धयोरपि पदयोर्जघन्यपदे उत्कृष्टपदे च, नवर जघन्यपदादुत्कृष्टपदं विशेषाधिकं द्रष्टव्यं, अन्यथोत्कृष्टपदत्वायोगात् ॥ इदानी क्षेत्रद्वारम्-तत्र नानाजीवानगीकृत्य सर्वेऽप्याभिनिवोधिकज्ञानिन एकत्र पिण्डिता लोकासङ्ख्येयभागमेव व्याप्नु वन्ति, आह च मूलटीकाकृत्-"सर्व एवाभिनिवोधिकज्ञानिनो लोकस्यासङ्खयेयभागे वर्तते" इति, एकजीव स्त्विलिकागत्या गच्छन्नूद्धमनुत्तरसुरेषु सप्तसु चतुर्दशभागेषु रज्जुप्रमाणेषु वर्चते, तेभ्यो वाऽऽगच्छन् , अधस्तु पष्ठी पृथिवी गच्छन् ततो वा प्रत्यागच्छन् पञ्चसु चतुर्दशभागेषु, नात परमधः क्षेत्रमस्ति, यस्मात् सम्यग्दृष्टेरधः सप्तमनरकगमनं प्रतिषिद्ध, पष्ठी- मपि पृथिवीं यावत्सैद्धातिकमतेन विराधितसम्यक्त्वो गृहीतेनापि क्षायोपशमिकेन सम्यक्त्वेन कश्चिदुत्पद्यते, तत उक्त- मधः पञ्चसु चतुर्दशभागेष्विति, आहच भाष्यकृत्-"खेत्त हवेज चउदस भागा सत्तोवरि अहे पंच । इलियाई विग्गहगयस्स गमणेऽहवाऽऽगमणे ॥१॥ (वि०४३०) कामग्रन्थिकाभिमायेण तु वैमानिकदेवेभ्योऽन्यत्र तिर्य मनुष्यो पा यान्तेनैव क्षायोपशमिकेनोत्पद्यते, न गृहीतेन, सप्तमनरकपृथिव्या पुनरुभयमतेनापि वान्तेनैव आह-अघ सधमनर कधिच्यामपि सम्यग्दर्शनलाभस्य प्रतिपादितत्वात् तत आगच्छत. पञ्च चतुर्दशभागा' अधिका अपि क्षेत्रस्य लभ्यन्ते। तत कथमुक्त पश्चसु चतुर्दशसु भागेष्विति', तदप्ययुक्त, सप्तमनरकपृथिव्या. सम्यग्दृष्टेरागमनस्याप्यभावात् , फय?, यस्मात् तत उद्वृत्तास्तिर्यक्ष्वेवागच्छन्ति, देवनारकाच सम्यग्दृष्टयो मनुष्येष्पिति, उक्त च-"आगमणपि निसिद्ध घर- माओ जति जतिरिक्खेसुं।सुरनारगा य सम्मदिट्ठी ज एति मणुएसु ॥१॥"(वि०४३१) अधुना स्पर्शनाद्वारम्-तत्र क्षेत्रस्प- र्शनयोरयं विशेष.-यत्रावगाहस्तत् क्षेत्रं, स्पर्शना तु ततोऽतिरिक्ता, यथेह परमाणोरेकप्रदेश क्षेत्रं सप्तप्रदेशाच स्पर्शना, उक्त च-"अवगाहणाइरित्तपि फुसई वाहिँ जहाणुणोऽभिहिय । एगपएस खेत्तं सत्तपएसा य से फुसणा ॥१॥" (वि०४३२) एतच्च मागप्यभिहित ॥ कालद्वारे उपयोगमधिकृत्य एकस्य अनेकेपा च जघन्यत उत्कर्षतश्चान्तमुहूर्त्तमात्र एव काल , लब्धिम- गीकृत्य जघन्येनैकस्यान्तर्मुहूर्त उत्कर्षत षट्षष्टिसागरोपमाणि अधिकानि, कथमिति चेत्, उच्यते, इह कश्चित्साधुर्मत्या- दिज्ञानान्वितो देशोना पूर्वकोटी यावत् प्रव्रज्या परिपाल्य विजयवैजयन्तजयन्तापराजितविमानानामन्यतमस्मिन् विमाने उत्कृष्ट त्रयस्त्रिशत्सागरोपमपरिमाण देवायुरनुभूय पुनरप्रतिपतितमत्यादिज्ञान एव मनुजेपूरपन्नो देशोना पूर्वकोटी मनग्या विधाय तदेव विजयादिपूत्कृष्टमायु सप्राप्य पुनरपि अनियनि- .
एय विजयादिषु पारद्वय गतस्य, अथवा अच्युतदेवलोके द्वाविंशतिसागरोपमस्थितिकेषु देवेषु त्रीन वारान् गतस्य तानि पट्पष्टिसागरोपमाणि अधिकानि भावनीयानि, अधिक चेह नरभवसम्बन्धि पूर्वकोटित्रय पूर्वकोटिचतुष्टय वा द्रष्टव्य, तानाजीवापेक्षया तु सर्वकाल, न खलु असौ कालोऽस्ति यत्राभिनिबोधिकलब्धिमत्शून्यो भवति लोक इति, उक्तं च- 'लद्धीवि जहन्नेण एगस्सेव परा इमा होइ । अह सागरोवमाइं छासवी साइरेगाइ ॥१॥दो वारे विजयाइसु गयस्स तिन्निए अहव ताइ । अइरेगं नरभवियं नाणाजीवाण सघद्धा॥२॥” (वि० ४३५-४३६) साम्प्रतमन्तरद्वारम्-तत्रैकजी- धमधिकृत्याभिनियोधिकज्ञानस्यान्तर जघन्येनान्तर्मुहूर्त, कथमिति चेत्, उच्यते, इह यदा कश्चिजीवः सम्यक्त्वसहितं मति- ज्ञानमवाप्य प्रतिपत्य चान्तर्मुहूर्त मिथ्यात्वे स्थित्वा पुनरपि तदावरणकर्मक्षयोपशमात् सम्यक्त्वसहितं तदवामोति तदा जघन्यमन्तरमन्तर्मुहर्त मतिज्ञानस्य, उत्कर्पतस्त्वपार्द्धपुद्गलपरावर्तः, सचाशातनाप्रचुरस्यावसातव्यः, उक्तं च-"तित्थय- रपवयणसुय आयरिय गणहर महड्डिय।आसायंतो बहुसो अणतससारिओभणिओ॥१॥(वि०४३७)" नानाजीवानपेक्ष्यान्त- राभाव., आभिनिवोधिकज्ञानिभिर्लोकस्य सर्वदैवाशून्यत्वात्, उक्तं च-"एगस्स जहन्नेण अतरमतोमुत्तमुक्कोस । पोग्गलपरियदृद्ध देसूण दोसवहुलस्स ॥१॥(वि०४३८) जमसुन्नं तेहिं ततो नाणाजीवाणमंतरं नस्थि ।" भाग इति द्वार, तत्र मतिज्ञानिनः शेषज्ञानिनामज्ञानिना चानन्ततमे भागे वर्तते, शेपज्ञानिनो हि सिद्धकेवलिसहिताअज्ञानिनस्तु वनस्पतिसहिता. अनन्ता., आभिनिवोधिकज्ञानिनस्तु सर्वलोकेऽप्यसङ्ख्याताएवेति, आह च-"मइनाणं सेसाणं जीवाणमणंतभागंमि"( ॥इति अथभावद्वारं, तत्र मतिज्ञानिनःक्षायोपशमिके भावे वर्तन्ते,मत्यादिचतुष्टयस्थक्षायोपशमिकत्वात्॥सम्प्रत्यल्पवहुत्व- द्वारम्-तच आभिनियोधिक ज्ञानिनामेव पूर्वप्रतिपन्नप्रतिपद्यमानाना परस्परं द्रष्टव्यं, शेपज्ञान्यपेक्षया अल्पवह त्वस्य भागद्वार एवान्तर्गतत्वात् , तत्र सद्भावे सति सर्वस्तोका प्रतिपद्यमानका. तेभ्य पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यपदिनोड. सम्पातगुणा तेभ्योऽप्युत्कृष्टपदिन पूर्वप्रतिपन्ना विशेषाधिका इति ॥ सम्प्रति यधाव्यावर्णितमतिभेदसहरामदर्श- नद्वारेणोपसहरन्नाह- आभिणियोहियनाणे अठ्ठावीसं हवंति पयडीओ। आभिनियोधिकज्ञानेऽष्टाविशतिर्भवन्ति प्रकृतय , प्रकृतयो भेदा इत्यनर्थान्तर, कथमष्टाविंशति प्रकृतयो भवन्तीति घेत्, उच्यते, इह चतुर्दा व्यञ्जनावग्रह , तस्य नयनमनोवर्जेन्द्रियसम्भवात् , अर्थापग्रह पोढा, सर्वेन्द्रियमनस्सु तस्य सम्भवात् , एव पोढा ईहा पोढा अपाय पोढा धारणा, सर्वसङ्कलनयाऽष्टाविंशतिर्भेदा, ननु प्रागेगवग्रहादिनिरूपणाया 'अत्याण ओग्गहण' मित्यादावेताः प्रकृतयः प्रदर्शिता एव किमर्थ पुन. प्रदर्श्यन्ते, नैप दोप., तत्र हि सूत्रे न समानियम उक्तः, इह तु सङ्ग्यानियमेन प्रतिपादनमित्यपौनरुक्त्य ॥ इद च मतिज्ञान चतुर्विधम् , तद्यथा-द्रव्यत क्षेत्रत कालतो भावतच, तत्र च द्रव्यत. सामान्यादेशेन मतिज्ञानी सर्वद्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि जानाति न विशेपादेशेन, किमुक्त भवति?-सामान्यप्रकारेण असङ्ख्येयप्रदेशात्मको लोकव्यापी अमूर्स प्राणिना पुद्गलाना च गतिपरिणाम- परिणताना गत्युपष्टम्भहेतुर्धर्मास्तिकाय, असङ्ख्येयप्रदेशात्मक एव लोकव्यापी अमूर्त प्राणिपुद्गलाना स्थितिपरि णामपरिणताना स्थित्युपष्टम्भहेतुरधर्मास्तिकाय. अनन्तप्रदेशात्मको लोकालोकव्यापी अमूर्तोऽवकाशदानहेतुराकाशा- स्तिकाय इत्यादिरूपेण पडपि द्रव्याण्यवबुद्ध्यते न तु सर्वविशेषै , सर्वपर्यायाणा केवलिगम्यत्वात, उक्त च-"त पण .
- चउघिह नयभेदतो तेण ज तदुवउत्तो। आएसेणं सब दवाइ चउविहं मुणइ ॥१॥ आएसोत्ति पगारो ओघादसण सपदपाई। धम्मत्थियाइयाइ जाणइ न उ सबभेदेण ॥२॥" (वि०४०२-४०३ ) एवं सामान्यादेशेन मतिज्ञानी क्षेत्रतो लोकालोकं जानाति कालत. सर्वकालं, इह यद्यपि क्षेत्रकालो सामान्येन द्रव्यान्तर्गतौ तथापि निवासमानपर्यायमधिकृत्य क्षेत्र वर्चनादिरूपतामधिकृत्य कालो भेदेन रूढ इति पृथगुपादानम् , भावत औदयिकादीन् पञ्च भावान् , उक्तं च- "खेत्त लोगालोग, काल सघद्धमहव तिविहपि । पंचोदइयाईए भावे ज नेयमेवश्य ॥१॥" (वि०४०४) तदेवमुक्त मतिज्ञानम् , साम्प्रतमवसरमाप्त श्रुतज्ञानमतस्तत्मतिपिपादयिषुरिदमाह- सुयणाणे पयडीओ वित्थरतो आवि वोच्छामि ॥१६॥ श्रुतज्ञान- पूर्वव्युत्पादितशब्द तस्मिन् प्रकृतयो-भेदास्ताः 'विस्तरतः' प्रपञ्चेन चशब्दात् सबेपतश्च, अपिशब्द. सम्भावने स धैतत् सम्भावयति-तदनन्तर-अवधिप्रकृतीश्च वक्ष्ये-अभिधास्ये । सम्प्रति ता एव श्रुतप्रकृतीदर्शयति- पत्तेयमक्खराइं अक्खरसजोग जत्तिया लोए । एवइया सुयनाणे पयडीओ होति नायथा ॥ १७॥ एकमेकं प्रति प्रत्येकमक्षराणि-अकारादीनि अनेकानेकभेदानि, तद्यथा-अकार• सानुनासिको निरनुनासिकश्च, पुनरे- कैकस्त्रिधा-उदात्तोऽनुदात्तः स्वरितश्चेति पोढा अकार , एवमाकारः प्लुतश्चत्येष्टादशावर्णभेदाः, एवमिवर्णादिष्वपि यथा- सम्भवं भेदजातमभिधानीय, तथा अक्षराणा सयोगाअक्षरसयोगा ध्यादयोयावन्तो लोके यथा घट पट इत्यादि व्याघःस्त्री इत्यादि, एते धानन्ता., ननु सङ्घयेयानि अकारादीन्यक्षराणि ततस्तेपा सयोगा अपि सङ्ख्येया एव घटन्ते कथमनन्ता इति', , - , द्वारम्-तच आभिनिवोधिक ज्ञानिनामेव पूर्वप्रतिपन्नप्रतिपद्यमानाना परस्परं द्रष्टव्यं, शेपज्ञान्यपेक्षया अल्परह- त्वस्य भागद्वार एवान्तर्गतत्वात् , तत्र सद्भावे सति सर्वस्तोका प्रतिपद्यमानका. तेभ्य पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यपदिनोऽ. सहसातगुणा तेभ्योऽप्युत्कृष्टपदिन पूर्वप्रतिपन्ना विशेषाधिका इति ॥ सम्प्रति यथाव्यावर्णितमतिभेदसहरामदर्श- नद्वारेणोपसहरन्नाह- आभिणियोहियनाणे अट्ठावीसं हवंति पयडीओ। आभिनियोधिकज्ञानेऽष्टाविशतिर्भवन्ति प्रकृतय , प्रकृतयो भेदा इत्यनान्तरं, कथमष्टाविंशति. प्रकृतयो भवन्तीति घेत्, उच्यते, इह चतुर्दा व्यञ्जनावग्रह , तस्य नयनमनोवर्जेन्द्रियसम्भवात् , अर्थापग्रह पोढा, सर्वेन्द्रियमनस्सु तस्य सम्भवात् , एव पोढा ईहा पोढा अपाय पोढा धारणा, सर्वसङ्कलनयाऽष्टाविंशतिर्भेदा, ननु प्रागेवावग्रहादिनिरूपणाया । 'अस्थाण ओग्गहण' मित्यादावेता प्रकृतय प्रदर्शिता एव किमर्थ पुनः प्रदर्श्यन्ते, नैप दोप., तत्र हि सूत्रे न सङ्ग्यानियम उक्त , इह तु समानियमेन प्रतिपादनमित्यपौनरुक्त्य ॥ इद च मतिज्ञान चतुर्विधम्, तद्यधा-द्रव्यत. क्षेत्रत कालतो भावतश्च, तत्र च द्रव्यत. सामान्यादेशेन मतिज्ञानी सर्वद्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि जानाति न विशेषादेशेन, किमुक्त भवति? सामान्यप्रकारेण असङ्ख्येयप्रदेशात्मको लोकव्यापी अमूर्स प्राणिना पुद्गलाना च गतिपरिणाम- परिणताना गत्युपष्टम्भहेतुर्धर्मास्तिकायः असङ्ख्येयप्रदेशात्मक एव लोकव्यापी अमूर्त प्राणिपुद्गलाना स्थितिपरि णामपरिणताना स्थित्युपष्टम्भहेतुरधर्मास्तिकाय अनन्तप्रदेशात्मको लोकालोकव्यापी अमूर्तोऽवकाशदानहेतुराकाशा- स्तिकाय इत्यादिरूपेण पडपि द्रव्याण्यवबुझ्यते न तु सर्वविशेष , सर्वपर्यायाणा केवलिंगम्यत्वात्, उक्त च-"तं पुण | शक्तिस्तस्माचतुर्दशविधनिक्षेप, निक्षेपण निक्षेपो-नामादिन्यास चतुईशविधश्चासौ निक्षेपश्च चतुर्दशविनिक्षेप, ते, 'श्रुत- ज्ञाने' श्रुतज्ञानविषय, चशब्दात् श्रुताज्ञानविषयमपिशब्दादुभयविषय च, तत् श्रुतज्ञाने- सम्यकश्नुते श्रुताज्ञाने-असज्ञिमि- थ्याश्रुते उभयचते-दर्शनविशेपपरिग्रहादक्षरानक्षरादिरूपे वक्ष्ये-अभिधास्ये, उक्त च-"नाणंमि सुए चोइसविह चसद्देण तहय अन्नाणे । अविसदेणुभथमिवि किंचि जहासभव-वोच्छ ॥१॥" (वि०४५३) सम्प्रति चतुर्दशविधश्रुतनिक्षेपस्वरू- पोपदर्शनार्थमाह- "अक्खर सण्णी सम्म साईयं खलु सपञ्जवसियं च । गमियं अगपविठं सत्सवि एएसपडिवक्खा ॥१९॥" अक्षरादीनि सप्त द्वाराणि अनक्षरादिप्रतिपक्षसहितानि चतुर्दश भवन्ति, सर्वत्र च सूचनात् सूत्र'मितिकृत्वा श्रुतशब्दो द्रष्टव्या, अक्षरश्रुतमनक्षरश्रुत्तमित्यादि, तत्र अक्षरमिति 'क्षर सञ्चलने' न क्षरतीत्यक्षर, तच ज्ञानं-चेतना, न खल्विदम- नुपयोगेऽपि प्रच्यवते ततोऽक्षरमिति भावः, इत्थंभूतभावाक्षरकारणत्वादकारादिकमप्यक्षरमभिधीयते, कारणे कार्यों- पचारात्, अथवा अर्थान क्षरति न च क्षयमुपयातीत्यक्षरं, तच्च समासतस्त्रिविध, तद्यथा-संज्ञाक्षर व्यञ्जनाक्षरं लब्ध्य- क्षरं ति, तन संज्ञाक्षरमक्षराकारविशेषः, यथा घटिकासस्थानो धकारः, कुरुंटिसंस्थानश्चकार इत्यादि, तच्च ब्राहयादि- लिपीविधानादनेकविधं, तथा व्यञ्जनाक्षर-व्यज्यतेऽनेनार्थः प्रदीपेनेव घट इति व्यञ्जनं, व्यञ्जन च तदक्षरं च व्यञ्जना- क्षरं, तच्चेह सर्वमेव भाष्यमाणमकारादि हकारान्त, अर्थाभिव्यञ्जकत्वात् , तथा योऽक्षरोपलम्भस्तल्लन्ध्यक्षरं, तच इन्द्रि- यमनोनिमित्तं श्रुतग्रन्थानुसारि ज्ञानं तदावरणक्षयोपशमो वा, तत्र सज्ञाक्षर व्यञ्जनाक्षरं च द्रव्याक्षरं, श्रुतज्ञानाख्य- उच्यते, इह पुद्गलास्तिकायादिकमभिधेयं, पुद्गलास्तिकायादिक च परस्परविलक्षणमनन्तं च, तद्यथा-परमाणुप्रिदे- शिकत्रिपदेशिको यावदनन्ताणुक इत्यादि, अभिधेयभेदे चाभिधानस्यापि भेद , अभिधानभेदस्याभिधेयभेदहेतुकत्वात्, एफयापि चाभिधेयेऽभिधेयधर्मभेदतोऽनेकाभिधानप्रवृत्तिर्यधा परमाणुर्निरशो निरवयवो निष्पदेशो निर्भेदः, तथा व्यणुको यशो द्विप्रदेशो द्विभेदो व्यवयव इत्यादि, न चैते ध्वनय सर्वथैकाभिधेयवाचका सर्वशब्दाना भिन्नप्रवृत्तिनिमि- तत्वात् , एव सर्वद्रव्येषु सर्वपर्यायेषु च यथायोग भावनीयं, ततो भवन्त्यनन्ता अक्षरसयोगा , 'एतावत्या इयत्परिमाणा मकृतय श्रुतज्ञाने भवन्ति ज्ञातव्या ॥ सम्प्रति सामान्यरूपतयोपदर्शितानामनन्ताना श्रुतज्ञानप्रकृतीना यथाव देन प्रतिपादनसामर्थ्यमात्मन खलु अपश्यन्नाह-[अ० २०००] "फत्तो मे वपणे सत्ती सुयनाणसवपयडीओ। चोदसविहनिक्खेवं सुयनाणे आवि वोच्छामि ॥ १८॥" पुतो मे-मम पूर्णयितु-प्रतिपादयितुं शक्ति-सामर्थ्य , नैवेत्यर्थ , का ?-'श्रुतज्ञानसर्वप्रकृती.' प्रकृतयो-भेदा सर्वाश्च ताः प्रकृतयश्च सर्वप्रकृतय श्रुतज्ञानस्य सर्वप्रकृतयः श्रुतज्ञानसर्वप्रकृतयस्ताः, कथं न शक्तिरिति चेत्, उच्यते, इह ये अन्धानुसारिणो मतिविशेपास्तेऽपि श्रुतमिति प्रतिपादिता., उक्त च-तेविय मईविसेसा सुयनाणब्भतरे जाण।( ताश्चोत्कृष्टद्युतधरोऽप्यभिठाप्यानपिन सर्वान् भाषितुं समर्थ, तेषामनन्तत्वादायुष परिमितत्वाद्वाचा क्रमवर्तित्वाच्च, आह पभाष्यकृत्-"जावंतो वयणपहा सुआणुसारेण केइ लब्भति।तेसवे सुअनाणं भेआणतामइविसेसा ॥१॥(वि०२२६५) उकोसयसुअनाणी विजाणमाणोवि तेऽभिलप्पेऽवि।न तरइ सबै वोत्तु न पहुप्पइजेण कालो से ॥२॥(वि०१४२३)" ननोरा . 5/शक्तिस्तस्माचतुद्देशविधानक्षेप, निक्षपण निक्षपा-नामादिन्यासः चतुदशावधश्चासा निक्षपश्च चतुदशावधानक्षपात, 'श्रुत- ज्ञाने श्रुतज्ञानविषयं, चशब्दात् श्रुताज्ञानविषयमपिशव्दादुभयविषय च, तत् श्रुतज्ञाने-सम्यक् श्रुते श्रुताज्ञाने-असज्ञिमि- थ्यानुते उभयश्चते-दर्शनविशेषपरिग्रहादक्षरानक्षरादिरूपे वक्ष्ये-अभिधास्ये, उक्त च-"नाणंमि सुए चोदसविह चसद्देण तहय अन्नाणे । अविसदेणुभयमिवि किंचि जहासभव-वोच्छ ॥१॥" (वि०४५३) सम्पति चतुर्दशविधश्रुतनिक्षेपस्वरू- पोपदर्शनार्थमाह- "अक्खर सण्णी सम्मं साईयं खलु सपज्जवसियं च । गमियं अगपविठं सत्तवि एएसपडिवक्खा ॥१९॥" अक्षरादीनि सघ द्वाराणि अनक्षरादिप्रतिपक्षसहितानि चतुर्दश भवन्ति, सर्वत्र च सूचनात् सूत्र'मितिकृत्वा श्रुतशब्दो द्रष्टव्यः, अक्षरश्रुतमनक्षरश्रुतमित्यादि, तन अक्षरमिति 'क्षर सञ्चलने' न क्षरतीत्यक्षरं, तच्च ज्ञानं-चेतना, न खल्विदम- नुपयोगेऽपि प्रच्यवते ततोऽक्षरमिति भावः, इत्थंभूतभावाक्षरकारणत्वादकारादिकमप्यक्षरमभिधीयते, कारणे कार्यो- पचारात्, अथवा अर्थान् क्षरति न च क्षयमुपयातीत्यक्षर, तच्च समासतत्रिविधं, तद्यथा-संज्ञाक्षर व्यञ्जनाक्षरं लब्ध्य- क्षर ति, तत्र सज्ञाक्षरमक्षराकारविशेष., यथा घटिकासस्थानो धकार., कुरुटिसंस्थानश्चकार इत्यादि, तच्च ब्राहयादि- लिपीविधानादनेकविधं, तथा व्यञ्जनाक्षरं-व्यज्यतेऽनेनार्थ प्रदीपेनेव घट इति व्यञ्जनं, व्यञ्जन च तदक्षरं च व्यञ्जना- क्षरं, तच्चेह सर्वमेव भाष्यमाणमकारादि हकारान्त, अर्थाभिव्यञ्जकत्वात् , तथा योऽक्षरोपलम्भस्तल्लन्ध्यक्षरं, तच्च इन्द्रि- यमनोनिमित्तं श्रुतग्रन्थानुसारि ज्ञान तदावरणक्षयोपशमो वा, तत्र संज्ञाक्षर व्यञ्जनाक्षरं च द्रव्याक्षरं, श्रुतज्ञानाख्य- , .
, - भायाक्षरकारणत्वात्, लध्यक्षर तु भावाक्षर विज्ञानात्मकत्वात् , अक्षरं च तत् श्रुतं च अक्षरश्रुतं ॥ उकमक्षरश्रुतम् । इदानीमनक्षरश्नुतस्वरूपमभिधित्सुराह- "अससिप नीससिय निच्छूट खासिय च छीयं च । निस्सिंघियमणुसार अणक्खर छेलियाईयं ॥ २०॥" सुसनमुच्छ्रसित, भावे कमत्यय , तथा नि श्वसन निःश्वसित निष्ठीवन निष्ठ्यूत कासन कासित, चशब्द' समुच्च- याः, क्षयण भुत, चशब्द समुच्चयार्थ एव, अस्य च व्यवहित सम्बन्ध सेण्टितादि चानक्षरश्रुतमिति, निस्सघन निस्सिपित, अनुस्वारवत् अनुस्वार, 'अभ्रादिभ्य' इति मत्वर्थीयात्प्रत्ययविधानादनक्षरमपि यदनुस्वारवत् उच्चार्यते तदनक्षरमनुस्वारमिति भावार्थ , एतदुच्छसिताद्यनक्षर-अनक्षरश्रुतं, न केवलमेतत् , किन्तु सेण्टन सिण्टितं एतदादि चानक्षरशुतमिति ॥ इह उच्छुसितादि द्रव्यश्रुतमात्र, ध्वनिमात्रत्वात्, अथवा श्रुतविज्ञानोपयुक्तस्य जन्तो. सर्व एव व्यापार भुत, तस्य तद्भावेन परिणतत्वात् , यद्येव तर्हि किमिति करचरणादिचेष्टापि श्रुतमिति न व्यवहियते , येनो- सितायेवोकमिति, उच्यते, रूढिवशात्, तथाहि-उच्छुसितायेव श्रुतमिति व्यवहारमवतीर्णं, तस्य श्रूयमाणत्वात् , न करादिचेष्टा, तस्याः श्रयणपभातीतत्वात् , अनुस्वारादयस्त्वकारादिवर्णा इवार्थस्याधिगमका इति निर्विवादमेव ते श्रुतं, आह च भाष्यकृत्-"ऊससियाई दषसुयमेत्तमहवा सुतोवउत्तस्स । सबोच्चिय वावारो सुयमिह तो कि न चेट्ठावि ? ॥१॥ रूढीऍ त सुय सुषइत्ति चेट्टा न सुबइ कयावि । अहिगमगा वण्णा इव जमणुस्सारादयो तेणं ॥२॥"(वि०५०२-५०३) उक्कमनक्षरभुतद्वारं, इदानी संज्ञिद्वारम्-अथ सज्ञीति क शब्दार्थ ?, उच्यते, सज्ञान सज्ञा, सा अस्यास्तीति संझी, ननु .
. यदि सज्ञासम्बन्धमात्रेण सज्ञी तत एकेन्द्रिया अपि सज्ञिन प्राप्नुवन्ति, तेपामप्याहारादिसंज्ञासद्भावात् , तथा च प्रज्ञापना- सूत्रम्-"एगिदियाण भंते ! कइविहा सण्णा पण्णता?, गोयमा ! दसविहा पन्नत्ता, तजहा-आहारसण्णा भयसण्णा मेहुणसण्णा परिग्गहसण्णा कोहसण्णा माणसण्णा मायासण्णा लोभसण्णा ओहसण्णा लोगसण्णा" इति, सत्यमेतत्, केवलमेतासु सज्ञासु मध्ये या ओघसज्ञा लोकसज्ञा वा साऽतिस्तोका, ततो न तत्सम्बन्धमात्रेण संज्ञीति व्यपदेष्टु शक्यः, न खलु कापणधनमात्रेण लोके धनवानित्युच्यते, या त्वाहारभयपरिग्रहमैथुनादिका सज्ञा सा भूयस्यपि मोहनीयो. दयप्रभवत्वेन न विशिष्टा, न चाविशिष्टया संज्ञया संज्ञीत्यभिधातुं शक्यं, न ह्यविशिष्टेन मूर्त्तिमात्रेण लोके रूपवानिति व्यव- ततो या महती शोभना च ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमजन्या मनोज्ञानरूपा सज्ञा तयैव सज्ञीति व्यपदिश्यते, उक्त च-"जइ सण्णासवंधेण सण्णिणो तेण सणिणो सधे। एगिदियाइयाणवि ज सण्णा दसविहा भणिया ॥१॥ थोवा न सोहणाविय ज सा तो नाहिकीरए इहइ । करिसावणे न धणवं न रूवव मुत्तिमित्तेण ॥२॥ जह बहुदवोधणवं पसत्थरूवो यरूव होइ।महतीए सोहणाए य तह सण्णी नाणसण्णाए ॥३॥" (वि०५०५-५०७) सच संज्ञी त्रिविधस्तद्यथा-दीर्घकालिकोपदेशेन हेतुवादोपदेशेन दृष्टिवादोपदेशेन च, तत्र यया सज्ञया सुदीर्घमपि कालमती- समर्थ स्मरति एष्यन्त च चिन्तयति, यथा-कथ नु नाम मया कर्तव्यमिति, स दीर्घकालिकोपदेशेन संज्ञी, दीर्घ कालो दीर्घ- काल सोऽस्यास्तीति दीर्घकालिक स चासावुपदेशश्च, उपदेशोभणनं, दीर्घकालिकोपदेशस्तेन, एप च दीर्घकालिकोपदेशेन ज्ञी मनोज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमवशान्मनोलन्धिसम्पन्नोऽनन्तान् मनोयोग्यान पुद्गलान् गृहीत्वा मनस्त्वेन परिण- मय्य मन्यते चिन्तनीयं वस्तुजात, तेनासौ गर्भजस्तिर्यग्मनुष्यो वा देवो नारको वा द्रष्टव्यो, न शेष एकेन्द्रियादि , विशि- एमनोलन्धिविकलत्वात् , तथा च सति दीर्घकालिकोपदेशेनासज्ञी एकेन्द्रियो द्वीन्द्रियादिश्च प्रतिपत्तव्यः, हेतुनिमित्त कारणमित्यनर्धान्तर तस्य वदन पाद तद्विषय उपदेश -प्ररूपणं हेतुवादोपदेशस्तेन सज्ञी, यो बुद्धिपूर्वक स्वदेहपरि- पाटनाय इष्टेप्पाहारादिपु प्रवर्त्तते अनिष्टेभ्यस्तु निवर्त्तते, स च द्वीन्द्रियादिरपि वेदितव्या, तस्यापि मनःसश्चिन्त- नपूर्पकमिष्टानिष्टविषयप्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनात्, केरलमस्य मनसा चिन्तन प्रायो वर्तमानकालविषय, न भूतभविष्यद्वि- पयमल्पमनोलन्धिसम्पन्नत्वात् , ततो न दीर्घकालिकोपदेशेन सज्ञी लभ्यते, एतन्मतेनासज्ञिन एकेन्द्रिया एव द्रष्टव्या., उक्क प-"जे पुण सचिंतेउ इछाणिहेसु विसयवत्थुसुं । वत्तति नियत्तति य सदेहपरिपालणाहे ॥१॥पाएण संपइच्चिय फालमि तया ण दीहकालण्णू । ते हेउवायसण्णी निश्चिट्ठा होति उ असण्णी ॥२॥" (वि०५१५-५१६) तथा दृष्टि. दर्शन- सम्यक्त्वादि तस्य वदन वाद. तद्विपय उपदेश-प्ररूपण तेन संज्ञी-सम्यग्दृष्टिस्तस्य संज्ञा ज्ञानावरणक्षयोपशमभावात्, असजी मिथ्यादृष्टि , उक्कं घ-"सम्मदिट्ठी सण्णी सते नाणे खओवसमियमि । अस्सण्णी मिच्छत्तं दिट्ठीवायोवएसेण ॥शा(वि०५१७)"ततश्च संज्ञिन श्रुतं सज्ञिश्रुतं, तथा असंज्ञिन श्रुतमसज्ञिश्रुतं, तथा सम्यक् श्रुत-अहानगप्रविष्टमाचा- रावश्यकादि, तथा मिथ्याश्रुत-पुराणरामायणभारतादि, सर्वमेव वा दर्शनपरिग्रहविशेषात्सम्यक्श्रुत इतरद्वा, तथाहि- सम्यादृष्टौ सर्वमपि श्रुत सम्यक्श्रुत,हेयोपादेयशास्त्राणाहेयोपादेयतया परिज्ञानात्,मिथ्यादृष्टौ सर्व मिथ्याभुत विपर्ययात् ॥ तथा सादिसपर्यवसितमनाद्यपर्यवसितंचर गरतोऽवसेय, तत्र द्रव्यास्तिकनयमतादेशेन अनाथपर्यवसित धर्मास्तिका- , , . यादिवत् , पर्यायास्तिकनयमतादेशेन सादिसपर्यवसितं अनित्यत्वात् नारकादिपर्यायवत्, आह च भाष्यकृत्-"अत्थित्ति नयस्सेय अणाइपजतमत्थिकायध । इयरस्स साइसंत गइपज्जाएहि जीवव ॥१॥ (वि०५३७)" अथवा द्रव्यादिचतुष्टयम- |धिकृत्य साद्यनाद्यादि भावनीयम्, तद्यथा-एक पुरुष प्रतीत्य सादिसपर्यवसितं, नानाजीवानाश्रित्यानाद्यपर्यव- सित, कदाचिदपि व्यवच्छेदाभावात् , क्षेत्रत पञ्च भरतानि पञ्चैरवतानि प्रतीत्य सादिसपर्यवसित, सुपमसुपमादाव- भावात्, पञ्च महाविदेहानधिकृत्यानाद्यपर्यवसित, सकलकाल तत्र भावात् , कालतोऽवसर्पिणी उत्सप्पिणी चाधिकृत्य सादिसपर्यवसित, तृतीयाधरकेष्वेव भावात् , नोत्सपिण्यवसर्पिणीमधिकृत्यानाद्यपर्यवसित, महाविदेहेषु सतत भावात् , भावतः प्रज्ञापकगतान् उपयोगस्वरप्रयत्नस्थानविशेषादीन् भावान् गतिस्थानभेदसद्धातवर्णरसगन्धस्पर्शनादीन् ज्ञेयग. ताश्च भावान् प्रतीत्य सादिसपर्यवसितं, प्रज्ञापकभावाना ज्ञेयभावाना चान्यथान्यथाभावात्, क्षायोपशमिकं पुनर्भावम गीकृत्यानाद्यपर्यवसितं, तस्य सर्वकालं भावात् , खलुशब्द एवकारार्थ. स चावधारणे तस्य च व्यवहित. सम्बन्ध , सप्वैते श्रुतपक्षाः सप्रतिपक्षा, न पुनः पक्षान्तरमस्ति, सतोऽत्रैवान्तर्भावात् । सम्प्रति गमिकद्वारं-तत्र गमा-भगकाः गणितादि- विशेषाश्च, यदिवा कारणवशतो ये सदृशपाठास्ते गमा. तेऽस्य सन्तीति गमिक 'अतोऽनेकस्वरादितिमत्वर्थीय इकप्रत्यय., तच्च प्रायो दृष्टिवादः, उक्त च नन्द्यध्ययने-"गमियं दिडिवादो" इति, यत्पुनरसदृशपाठ तद् अगमिक, तच्च प्रायः कालिकं । साम्प्रत अगप्रविष्टद्वार-अथ अङ्गप्रविष्टानगप्रविष्टयो. क. प्रतिविशेपः १, उच्यते, यद्' गणधरै. साक्षाद् दृब्ध तदङ्गाविष्ट, तच द्वादशाझं, यत्पुनः स्थविरैर्भद्रवाहस्वामिप्रभृतिभिराचार्यैरुपनिवद्धं तदनङ्गप्रविष्टं, तचावश्यक- , मथ्य मन्यते चिन्तनीय वस्तुजात, तेनासौ गर्भजस्तिर्यग्मनुष्यो वा देवो नारको वा द्रष्टव्यो, न शेष एकेन्द्रियादिः, विशि- एमनोलन्धिविकलत्वात् , तथा च सति दीर्घकालिकोपदेशेनासंज्ञी एकेन्द्रियो द्वीन्द्रियादिश्च प्रतिपत्तव्य., हेतुनिमित्त फारणमित्यनर्धान्तर तस्य वदन वाद तद्विषय उपदेश.-प्ररूपण हेतुवादोपदेशस्तेन सज्ञी, यो बुद्धिपूर्वक स्वदेहपरि- पालनाय इप्टेप्याहारादिषु प्रवर्त्तते अनिष्टेभ्यस्तु निवर्तते, स च द्वीन्द्रियादिरपि वेदितव्यः, तस्यापि मनासचिन्त- नपूर्वकमिष्टानिष्टविषयप्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनात्, केरलमस्य मनसा चिन्तन प्रायो वर्तमानकालविषय, न भूतभविष्यद्वि- पयमल्पमनोलन्धिसम्पन्नत्वात् , ततो न दीर्घकालिकोपदेशेन सज्ञी लभ्यते, एतन्मतेनासंज्ञिन एकेन्द्रिया एव द्रष्टव्या., उक्त प-"जे पुण सचिंतेउ इटाणिहेसु विसयवत्थुसुं । वत्तंति नियत्तति य सदेहपरिपालणाहेउ ॥१॥पाएण संपइच्चिय कालमि तया ण दीहकालण्णू । ते हेउवायसण्णी निचिट्ठा होति उ असण्णी ॥२॥" (वि०५१५-५१६) तथा दृष्टि दर्शन- सम्यक्त्यादि तस्य वदन पाद तद्विपय उपदेश-प्ररूपण तेन संज्ञी-सम्यग्दृष्टिस्तस्य संज्ञा ज्ञानावरणक्षयोपशमभावात् , असही मिय्यादृष्टि., उक्तं घ-"सम्मविट्ठी सण्णी सते नाणे खओवसमियमि । अस्सण्णी मिच्छत्तं दिट्ठीवायोवएसेणं ॥१॥(वि०५१७)"ततश्च सज्ञिन श्रुत सज्ञिश्रुतं, तथा असजिन श्रुतमसज्ञिश्रुतं, तथा सम्यक् श्रुत-अङ्गानगप्रविष्टमाचा- रावश्यकादि, तथा मिथ्याश्रुत-पुराणरामायणभारतादि, सर्वमेव वा दर्शनपरिग्रहविशेषात्सम्यक्श्रुत इतरद्वा, तथाहि- सम्यग्दृष्टौ सर्वमपि श्रुत सम्यक्श्रुत,हेयोपादेयशास्त्राणाहेयोपादेयतया परिज्ञानात्,मिथ्यादृष्टौ सर्व मिथ्याश्रुत विपर्ययात्॥ तथा सादिसपर्यवसितमनाथपर्यवसित च नयानुसारतोऽबसेय, तत्र च्यास्तिकनयमतादेशेन अनासपर्यवसित धर्मालिका- - यादिवत्, पर्यायास्तिकनयमतादेशेन सादिसपर्यवसित आनत्यत्वात् नारकापा..... नयस्सेय अणाइपजतमत्थिकायध । इयरस्स साइसत गइपज्जाएहि जीवव ॥१॥ (वि०५३७)" अथवा द्रव्यादिचतुष्टयम- धिकृत्य साद्यनाद्यादि भावनीयम्, तद्यथा-एक पुरुष प्रतीत्य सादिसपर्यवसितं, नानाजीवानादित्यानाद्यपर्यव- सित, कदाचिदपि व्यवच्छेदाभावात् , क्षेत्रत पञ्च भरतानि पञ्चैरवतानि प्रतीत्य सादिसपर्यवसित, सुपमसुपमादाव- भावात्, पञ्च महाविदेहानधिकृत्यानाद्यपर्यवसित, सकलकाल तत्र भावात् , कालतोऽवसर्पिणी उत्सर्पिणी चाधिकृत्य सादिसपर्यवसित, तृतीयाधरकेष्वेव भावात् , नोत्सपिण्यवसर्पिणीमधिकृत्यानाद्यपर्यवसित, महाविदेहेषु सतत भावात्, भावत. प्रज्ञापकगतान् उपयोगस्वरप्रयत्तस्थानविशेषादीन भावान् गतिस्थानभेदसवातवर्णरसगन्धस्पर्शनादीन् ज्ञेयग- ताश्च भावान् प्रतीत्य सादिसपर्यवसितं, प्रज्ञापकभावाना ज्ञेयभावाना चान्यथान्यथाभावात्, क्षायोपशमिकं पुनर्भावम गीकृत्यानाद्यपर्यवसितं, तस्य सर्वकालं भावात् , खलुशब्द एवकारार्थः स चावधारणे तस्य च व्यवहित सम्बन्ध., सप्तैवते श्रुतपक्षा सप्रतिपक्षा., न पुनः पक्षान्तरमस्ति, सतोऽत्रैवान्तर्भावात् । सम्प्रति गमिकद्वार-तत्र गमा-भङ्गका. गणितादि- विशेपाश्च, यदिवा कारणवशतो ये सदृशपाठास्ते गमा. तेऽस्य सन्तीति गमिक 'अतोऽनेकस्वरादितिमत्वर्थीय इकप्रत्ययः, तच्च प्रायो दृष्टिवाद,, उक्त च नन्द्यध्ययने-"गमिय दिहिवादो” इति, यत्पुनरसदृशपाठं तद् अगमिक, तच्च प्रायः कालिकं । साम्प्रत अगप्रविष्टद्वार-अथ अङ्गप्रविष्टानगप्रविष्टयो क. प्रतिविशेष. १, उच्यते, यद् गणधरै. साक्षाद् इन्धं तदङ्गप्रविष्टं, तच्च द्वादशाङ्ग, यत्पुनः स्थविरैर्भद्रवाहस्वामिप्रभृतिभिराचार्यरुपनिवद्धं तदनगप्रविष्टं, तचावश्यक- .
नियुक्त्यादि, अथवा वारत्रय गणधरपृष्टेन सता भगवता तीर्थकरेण यत्प्रत्युच्यते 'उप्पन्नेइ पा विगमेइ वा धुवेइ वा' इति पदत्रय तदनुसृत्य यन्निष्पन्न तदङ्गप्रविष्ट, यत्पुनर्गणधरप्रश्नव्यतिरेकेण शेषकृतप्रश्नपूर्वकं वा भगवतो मुत्कल घ्याकरण तदधिकृत्य यन्निष्पन्न जम्बूदीपप्रज्ञायादि, यच्च वा गणधरवचास्येवोपजीव्य दृब्धमावश्यकनियुक्त्यादि पूर्व- स्पविरस्तदनद्गप्रविष्ट, यदिवा यत्सर्वतीर्थकरतीथेप्पनियत तदनङ्गप्रविष्ट, सर्वपक्षेषु द्वादशाङ्गान्यद्गप्रविष्ट, शेपमनगप्रविष्ट, उफ घ-"गणहरथेरकय वा आएमा मुकवागरणतो वा।धुवचलविसेसतो वा अगाणगेसु नाणत्त॥१॥(वि०५५०) ननु पूर्व वायत् पूर्वाणि भगवद्भिर्गणधरैरुपनिबध्यन्ते, पूर्व करणात् पूर्वाणीति पूर्वाचार्यप्रदर्शितव्युत्पत्तिश्रवणात्, पूर्वेषु च सकलवाङम- यस्यावतारो, न खलु तदस्ति यत्पूर्वेषु नाभिहित, ततः किं शेपाङ्गविरचनेनागवाह्यविरचनेन वा',उच्यते, इह विचित्राजगति है माणिन तत्र ये दुर्मेधस ते पूर्वाणि नाध्येतुमीशते, पूर्वाणामतिगम्भीरार्थत्वात् तेषा च दुर्मेधस्त्वात् , स्त्रीणा पूर्वाध्ययनानधि- फार एय, तासा तुच्छत्वादिदोपबहुलत्वात् , उक्त च-"तुच्छा गारवबहुला चलिदिया दुधलाधिईए य । इति अइसेसज्झ- यणाभूयावायोन इत्थीण ॥१॥(वि०५५२)' अत्र अतिशेषाध्ययनानि-उत्थानश्रुतादीनि भूतवादो-दृष्टिवाद । ततो दुर्मेधसा खीणा चानुग्रहाय शेपाङ्गानामगबाह्यस्य च विरचनमिति, उक्त च-"जइविय भूयावाए सबस्स वयोगयस्स ओयारो। निजहणा तहाविहु दुम्मेहे पप्प इत्थी य॥१॥(वि०५५१)" गाथाशेष अवधारणप्रयोगदर्शयता व्याख्यातं ॥ससदप्ररूपणादि मतिज्ञानवत् आयोज्य ॥ तदेव प्रतिपादित स्वरूपेण श्रुतज्ञानं, साम्प्रत विषयद्वारेण निरूप्यते-चतुर्विध श्रुतज्ञान, तद्यथा- द्रव्यत क्षेत्रत. कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यत श्रुतज्ञानी उपयुक्त सर्वाणि द्रव्याणि जानाति न पश्यति क्षेत्रमा सर्व क्षेत्र कालत सर्व काल भावत सर्वान् भावान् । इद च श्रुतज्ञान सर्वातिशयरत्नकल्प प्रायो गुवेधीन च ततो विनेयजनानुग्रहार्थ यो यथा चास्य लाभस्त तथाऽस्य दर्शयति- "आगमसत्थग्गहण ज बुद्धिगुणेहि अहहि दिट्ट । बेति सुयणाणलभ तं पुचविसारया धीरा ॥२१॥" -आ-अभिविधिना सकलश्रुतविषयव्याप्तिरूपेण मर्यादया वा यथावस्थितप्ररूपणया गम्यते-परिच्छिद्यते अर्धा येन स आगम., 'पुंनाम्नीतिकरणे घप्रत्यय , स चैवंव्युत्पत्त्या अवधिकेवलादिरूपोऽपि प्राप्नोति ततस्तद्व्यवच्छेदार्थ विशेषणा- न्तरमाह-शास्त्रे'ति शिष्यतेऽनेनेति शास्त्र आगमश्च तत् शास्त्र च आगमशास्त्र, आगमग्रहणेन पष्टितनादिकुशास्त्र- व्यवच्छेदः, तेपा यथावस्थितार्थप्रकाशनाभावेनानागमत्वात् , आगमशास्त्रस्य ग्रहणमागमशास्त्रग्रहण, यद् बुद्धिगुणै. वक्ष्यमाणै करणभूतैरप्टभिष्टं तदेव ग्रहण श्रुतज्ञानस्य लाभं ब्रुवते, पूर्वेपु विशारदा पूर्वविशारदा., विशारदा-विपश्चितः, धीरा.-व्रतपालने स्थिरा , किमुक्त भवति ?-यदेव जिनप्रणीतवचनार्थपरिज्ञान तदेव परमार्थत श्रुतज्ञान, न शेपमिति ॥ बुद्धिगुणैरष्टभिरित्युक्तमतस्तानेव बुद्धिगुणानाह- "सुस्ससइ पडिपुच्छइ सुणेइ गिण्हइ य ईहए वावि । तत्तो अपोहए वा धारेइ करेइ वा सम्मं ॥ २२ ॥" पूर्व तावत् शुश्रूपते-विनययुक्तो गुरुवदनारविन्दान्निर्गच्छद्वचन श्रोतुमिच्छति, ततः प्रतिपृच्छति यत्र शङ्कित भवति तन भूयोऽपि विनयनयतया वचसा गुरुमन प्रह्लादयन् पृच्छति, पृष्टे च सति यद्गुरु कथयति तत् सम्यक्-व्याक्षेपपरि. हारेण सावधान. शृणोति, श्रुत्वा चार्थरूपतया गृह्णाति, गृहीत्वा च ईहते-पूर्वापराविरोधेन पर्यालोचयति, चशब्द. समु- " निर्युक्त्यादि, अथवा वारत्रय गणधरपृष्टेन सता भगवता तीर्थकरेण यत्प्रत्युच्यते 'उप्पन्नेइ वा विगमेइ वा धुवेइ वा' इति पदय तदनुसृत्य यन्निष्पन्नं तदङ्गप्रविष्ट, यत्पुनर्गणधरमश्नव्यतिरेकेण शेपकृतप्रश्नपूर्वकं वा भगवतो मुत्कल ध्याकरण तदधिकृत्य यन्निष्पन्न जम्बूदीपप्रज्ञायादि, यच्च वा गणधरवचास्येवोपजीव्य दृब्धमावश्यकनियुक्त्यादि पूर्व- स्थविरैस्तदनद्प्रविष्ट, यदिवा यत्सर्वतीर्थकरतीर्थेपनियत तदनगप्रविष्ट, सर्वपक्षेषु द्वादशाहान्यगप्रविष्ट, शेपमनगमविष्ट, उपच-"गणहरथेरकय वा आएमा मुकवागरणतो वा।धुवचलविसेसतो वा अगाणगेसु नाणत्त॥१॥(वि०५५०)ननु पूर्व तावत् पूर्वाणि भगाद्भिर्गणधरैरुपनिवध्यन्ते, पूर्वकरणात् पूर्वाणीति पूर्वाचार्यप्रदर्शितव्युत्पत्तिश्रवणात्, पूर्वेषु च सकलवाङम- यस्यावतारो, न खलु तदस्ति यत्पूर्वेषु नाभिहित, तत. किं शेपाशविरचनेनागवाह्यविरचनेन वा?, उच्यते, इह विचित्राजगति प्राणिन• तत्र ये दुर्मेधस ते पूर्वाणि नाध्येतुमीशते, पूर्वाणामतिगम्भीरार्थत्वात् तेषा च दुर्मेधस्त्वात्, स्त्रीणा पूर्वाध्ययनानधि- कार एव, तासा तुच्छत्वादिदोपबहुलत्वात् , उक्त च-"तुच्छा गारवबहुला चलिदिया दुबला धिईए य । इति अइसेसज्झ- यणाभूयायायोन इत्थीण ॥१॥(वि०५५२)' अत्र अतिशेषाध्ययनानि-उत्थानश्रुतादीनिभूतवादो-दृष्टिवाद.ततो दुर्मेधसा खीणा चानुग्रहाय शेषाङ्गानामगबाह्यस्य च विरचनमिति, उक्त च-"जइविय भूयावाए सबस्स वयोगयस्स ओयारो। निजूहणा तहाविहु दुम्मेहे पप्प इत्थी य॥१॥(वि०५५१)" गाथाशेष अवधारणप्रयोग दर्शयताब्याख्यात ॥ ससदमरूपणादि मतिज्ञानवत् आयोज्य ॥ तदेव प्रतिपादित स्वरूपेण श्रुतज्ञानं, साम्प्रत विषयद्वारेण निरूप्यते-चतुर्विध श्रुतज्ञान, तपथा- द्रव्यत क्षेत्रत कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यत श्रुतज्ञानी उपर का सर्वाणि द्रयाणि जानाति न योग सूत्राभिधानलक्षण एव कर्तव्य ,मा भूत् प्राथमिकविनेयाना मतिभेद , द्वितीयोऽनुयोग सूत्रस्पर्शकनियुक्तिमिश्रितो भणितस्तीर्थकरगणधरै, सूत्रस्पर्शनियुक्तिसहित द्वितीयमनुयोग गुरुर्विदध्यादित्याख्यातं तीर्थकरगणधरैरिति भाव , तृतीयश्चानुयोगो निरवशेष -प्रसतानुप्रसतप्रतिपादनलक्षण इति, 'एप.' उक्तलक्षणो विधिर्भवत्यनुयोगे-व्याख्याया, आह-परिनिष्ठा सक्षमे इत्युक्त यश्चानुयोगप्रकारास्तदेतत्कथ १, उच्यते, त्रयाणामनुयोगप्रकाराणामन्यतमेन केनचि- प्रकारेण भूयो भूयो भाव्यमानेन सप्तवार श्रवणं कार्यते, ततो न कश्चिद्दोप', अथवा कश्चिन्मन्दमतिविनेयमधिकृत्य तदुक्त द्रष्टव्य, न पुनरेष एव सर्वत्र श्रवणविधिनियम , उद्घटितज्ञविनेयाना सकृच्छ्रवणत एवाशेपग्रहणदर्शनादिति कृत प्रसङ्गेन ॥ तदेवमुक्त श्रुतज्ञानस्वरूपम् , सम्प्रति प्रागभिहितप्रस्तावमवधिज्ञानमुपदर्शयन्नाह- "सखातीताओ खलु ओहीनाणस्स सवपयडीओ।काई भवपञ्चइया खओवसमिया उ काओचि ॥ २५॥" सङ्ख्यानं सङ्ख्या तामतीता -अतिक्रान्ताः सङ्ख्यातीता., असङ्ख्येया इत्यर्थः, तथा सङ्ग्यातीतमनन्तमपि भवति ततश्चा- नन्ता अपीति द्रष्टव्य, तथा च खलुशब्दो विशेषणार्थ., स चैतत् विशिनष्टि-क्षेत्रकालाख्यममेयापेक्षया सहयातीता द्रव्यभावाख्यप्रमेयापेक्षया त्वनन्ता इति, अवधिज्ञानस्य-प्राग्निरूपितशब्दार्थस्य प्रकृतयो-भेदा, सर्वाश्च ता प्रकृतयश्च सर्वप्रकृतय , इयमत्र भावना-इहावधेर्लोकक्षेत्रासश्येयभागादारभ्य प्रदेशवृद्ध्या असत्येयलोकपरिमाणमुत्कृष्टमालम्बन- तया क्षेत्रमुक्त, कालचावलिकाया असहयेयभागादारभ्य समयवृद्ध्या खत्मसायोत्सर्मिण्यवसप्पिणीप्रमाण उक्तः, ज्ञेय- भेदाच ज्ञानस्य भेद इति क्षेत्रकालावधिकृत्य सख्यातीतास्तत्प्रकृतयः, तथा तैजसवाग्द्रव्यापान्तरालवय॑नन्तप्रादेशिक- , , चयार्घ , अपिशब्द पर्यालोचयन् किञ्चित्स्वबुद्ध्याऽप्युत्प्रेक्षते इति सूचनार्थ , तत -पर्यालोचनानन्तरमपोहते एव- मेतत् यदादिष्टमाचार्येण नान्यथेत्यवधारयति, ततस्तमर्थ निश्चित स्वचेतसि विस्मृत्यभावार्थ सम्यक् धारयति, करोति च सम्यप्-यथोक्तमनुष्ठान, यथोक्तानुष्ठानमपि श्रुतज्ञानप्राप्तिहेतुः, तदावरणकर्मक्षयोपशमनिमित्तत्वात् , अथवा यद् यद् आनापयति गुरस्तत्तत्सम्यगनुग्रहं मन्यमान श्रोतुमिच्छति शुश्रूपते, पूर्वसन्दिष्टश्च सर्वकार्याणि कुर्वन पुन पृच्छति प्रति- ई पृच्छति, पुनरादिष्ट सम्यक् शृणोति, शेप पूर्ववत् ॥ तदेव व्याख्याता गुणा , सम्प्रति यत् शुश्रूपते इत्युक्त तत्र श्रवण- विधिमाह- "मूय टुकार वा वाढकार पडिपुच्छ वीमंसा । तत्तो पसंग पारायणं च परिणि सत्तमए ॥ २३ ॥" 'मूक'मिति प्रथमतो मूक शृणुयात् , किमुक्त भवति ?-प्रथमश्रवणे सयतगात्रस्तूप्णीमासीत, ततो द्वितीये श्रवणे हुद्वार , दद्यात्, वन्दन कुर्यादित्यर्थ , तृतीये वाढकार कुर्यात् , वाढ-एवमेतत् नान्यथेति प्रशसेदित्यर्थः, चतुर्थे श्रवणे गृही- तपूर्वापरसूत्राभिप्रायो मनाक् प्रतिपृच्छा कुर्यात् , कथमेतत् इति, पञ्चमे मीमासा-प्रमाणजिज्ञासा कुर्यादिति भाव , पछे श्रवणे तदुत्तरोत्तरगुणप्रसङ्ग पारगमनं चास्य भवति, ततो सप्तमे श्रवणे परिनिष्ठो, गुरुवदनुभापते इत्यर्थ ॥एव तावत् श्रवणविधिरुक्क , सम्प्रति व्याख्यानविधिमभिधित्सुराह- "सुत्तत्यो सलु पढमो बीओ निजुत्तिमीसितो भणितो। तइओ य निरवसेसो एस विही रोइ अणुओगे २४" प्रथमोऽनुयोग सूत्रार्थ -सूत्रार्थप्रतिपादनपर . खल एवकारार्थ स चावधारणे ततोऽयमर्थ:-रु प्रथमोऽन- । योग सूत्राभिधानलक्षण एव कत्र्तव्य ,मा भूत्प्राथमिकविनयाना मातभद , द्वितापानुपाग पूल..... भणितस्तीर्थकरगणधरै , सूत्रस्पर्शनियुक्तिसहित द्वितीयमनुयोग गुरुर्विदध्यादित्याख्यातं तीर्थकरगणधरैरिति भाव , तृतीयश्चानुयोगो निरवशेष -प्रसक्तानुप्रसक्तप्रतिपादनलक्षण इति, 'एप.' उक्तलक्षणो विधिर्भवत्यनुयोगे-व्याख्याया, आह-परिनिष्ठा सप्तमे इत्युक्त त्रयश्चानुयोगप्रकारास्तदेतत्कथ ?, उच्यते, त्रयाणामनुयोगप्रकाराणामन्यतमेन केनचि- प्रकारेण भूयो भूयो भाव्यमानेन सप्तवार श्रवणं कार्यते, ततो न कश्चिद्दोप., अथवा कश्चिन्मन्दमतिविनेयमधिकृत्य तदुक्त द्रष्टव्य, न पुनरेप एव सर्वत्र श्रवणविधिनियम., उद्घटितज्ञविनेयाना सकृच्छ्रवणत एवाशेपग्रहणदर्शनादिति कृत प्रसङ्गेन । तदेवमुक्त श्रुतज्ञानस्वरूपम् , सम्प्रति प्रागभिहितप्रस्तावमवधिज्ञानमुपदर्शयन्नाह- "संखातीताओ खलु ओहीनाणस्स सवपयडीओ। काई भवपचइया खओवसमिया उकाओवि ॥ २५॥" सल्यानं सङ्ख्या तामतीता -अतिक्रान्ताः सङ्ख्यातीता , असत्येया इत्यर्थः, तथा सत्यातीतमनन्तमपि भवति ततश्चा- नन्ता अपीति द्रष्टव्य, तथा च खलुशब्दो विशेषणार्थ , स चैतत् विशिनष्टि-क्षेत्रकालाख्यप्रमेयापेक्षया सहयातीता द्रव्यभावाख्यप्रमेयापेक्षया त्वनन्ता इति, अवधिज्ञानस्य-प्राग्निरूपितशब्दार्थस्य प्रकृतयो-भेदा, सर्वाश्च ता. प्रकृतयश्च सर्वप्रकृतयः, इयमन भावना-इहावधेर्लोकक्षेत्रासयेयभागादारभ्य प्रदेशवृद्ध्या असत्येयलोकपरिमाणमुत्कृष्टमालम्बन- तया क्षेत्रमुक्त, कालश्चावलिकाया असङ्ख्येयभागादारभ्य समयवृद्ध्या खल्पसक्येयोत्सपिण्यवसर्पिणीप्रमाण उक्तः, ज्ञेय- भेदाच ज्ञानस्य भेद इति क्षेत्रकालावधिकृत्य सख्यातीतास्तत्प्रकृतय , तथा तैजसबाग्दव्यापान्तरालवय॑नन्तप्रादेशिक- , , द्रव्यादारभ्य विचित्रवृद्ध्या सर्वमूर्तद्रव्याण्युत्कृष्ट विषयपरिमाण द्रव्यत प्रतिवस्तुगतासङ्ख्येयपर्यायपरिमाण विपयमान भावतो, ज्ञेयभेदेनव ज्ञानस्यापि भेद इति समस्त पुद्गलास्तिकाय तत्पर्यायाश्चाङ्गीकृत्यानन्ता अवधे प्रकृतयः, आसा च मध्ये काचनान्यतमा प्रकृतयो 'भवप्रत्यया भवन्ति कर्मवशवर्त्तिन प्राणिनोऽस्मिन्निति भवो-नारकादिजन्म स पक्षिणा गगनगमनलब्धिरियोत्पत्ती प्रत्यय -कारण यासा ता भवप्रत्यया , ताश्च नारकामराणामेव, काश्चन पुनरन्यतमा 'गुणम- त्यया 'क्षयोपशमेन निर्वृत्ता क्षायोपशमिका ताश्च तिर्यडमनुष्याणा, उक्कच-"भवपञ्चइया नारयसुराण पक्खीणवानभोग मण। गुणपरिणामनिमित्ता सेसाण खओवसमियाओ॥१॥” (वि ५७२) ननु अवधिज्ञानं क्षायोपशमिके भावे प्रतिपादित, नारकादिभवस्त्वौदयिक , तत स कथ तासामवधिप्रकृतीना प्रत्ययो भवितुमर्हति ?, नैपदोप , तासामपि क्षयोपशमनिवन्ध नत्वात्, केवलमसौ क्षयोपशमस्तस्मिन् नारकामरभवे सत्यवश्यभावीति भवप्रत्ययास्ता इत्युक्त, आह च भाष्यकृत्- "गोही खगोयसमिए भावे भणितो भयो तहोदइए । तो किह भवपच्चइओ वोत्तुं जुत्तोऽवही दोण्ह ? ॥१॥ सोवि हु सओयसमिओ कि तु स एवखओवसमलाभो । तमि सइ होअवस्स भण्णइ भवपञ्चओ तो सो॥२॥" (वि ५७३- ५७४ ) साम्प्रत सामान्यरूपतयोद्दिष्टानामवधिप्रकृतीना वाचः क्रमवत्तित्वादायुपश्चात्पत्वात् यथाव देन तत्प्रतिपा- दनसामर्थ्यमात्मनोऽपश्यन्नियुक्तिकृदाह- "कत्तो मे वण्णे सत्ती ओहिस्स सवपयडीओ। चोद्दसविहनिक्खेवं इहीपत्ते य वोच्छामि ॥२६॥" कुतो 'मे' मम वर्णयितु शक्तिरवधे सर्वप्रकृती ?, नैव शक्तिरित्यर्थ , आयुष परिमितत्वादाच क्रमवर्सिवाच .
तथापि विनेयजनानुग्रहाय चतुर्दश विधनिक्षेप अवधे सम्बन्धिनमामोपध्यादिलक्षण ऋद्धि प्राप्ताः ऋद्धिप्राप्तास्ताच, चशब्द. समुच्चये, वक्ष्ये-अभिधास्ये ॥ तत्र चतुर्दशविधनिक्षेपप्रतिपिपादयिपुस्तद्वारगाथाद्वयमाह- "ओही खेत्त परिमाणे, सठाणे आणुगामिए । अवट्टिए चले तिव-मदपडिवाउप्पया इय ॥ २७ ॥ नाणदसणविन्भंगे, देसे खित्ते गई इय । इड्डीपत्ताणुओगे य, एमेया पडिवत्तीओ ॥ २८॥" इह अवध्यादीनि गतिपर्यन्तानि चतुर्दश द्वाराणि, ऋद्धिस्तु चशब्दसमुच्चितत्वात् पञ्चदशं द्वारम् , तच्च चतुर्दश- विधनिक्षेपवक्तव्यतानन्तरं पश्चाद्वक्ष्यते, अन्ये त्वाचार्या अवधिरित्येतत्पद परित्यज्य आनुगामिकमनानुगामिकसहितम- धृतोऽभिगृद्य चतुर्दश द्वाराणि व्याचक्षते, वदन्ति च-यस्मान्नावधि. प्रकृति , किन्तु प्रकृतिमान् , प्रकृतीना च चतु- ईशधा निक्षेप इति, पक्षद्वयेऽप्यविरोध , तत्रावधिरिति अवधेर्नामादिभेदभिन्नस्य स्वरूपमभिधातव्य, अवधिशब्दो द्विरावर्त्यते, अर्थपशाच विभक्तिपरिणाम इति १, जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्नमवधे. क्षेत्रपरिमाणं वक्तव्यं २, तथा सस्था- नमवधेर्वतव्य ३, तथा अनुगमनशील आनुगामिकोअधि' सप्रतिपक्षो वक्तव्य , एकारान्तता सर्वत्रापि प्रथमान्तस्य प्राकृतत्वात् , यथा-'कयरे आगच्छइ दित्तरूवे' इत्यादि ४, तथा द्रव्यादिषु कियन्तं कालमप्रतिपतित सन् उपयोगतो लब्धितश्चावतिष्ठते इत्यवस्थितोऽवधिर्वतव्यः५, तथा वर्द्धमानतया क्षीयमाणतया च चल:-अनवस्थितोऽनधिर्वक्तव्यः६, तथा तीवो मन्दो मध्यमश्चावधिर्वक्तव्य., तत्र तीनो-विशुद्ध: मन्द -अविशुद्ध. तीव्रमन्दस्तूभयप्रकृतिरिति ७, तथा द्रव्याद्यपेक्षया एककाले प्रतिपातोत्पादौ वक्तव्यौ ८, तथा ज्ञानदर्शनविभङ्गा वाच्याः, किमुक्त भाति ?-किमत्र ज्ञान .
द्रव्यादारभ्य विचित्रवृद्ध्या सर्वमूर्तद्रव्याण्युत्कृष्ट विपयपरिमाण द्रव्यत प्रतिवस्तुगतासङ्खयेयपर्यायपरिमाण विषयमान भावतो, ज्ञेयभेदेनैव ज्ञानस्यापि भेद इति समस्त पुद्गलास्तिकाय तत्पर्यायाश्चाङ्गीकृत्यानन्ता अवधे प्रकृतयः, आसा च मध्ये फायनान्यतमा प्रकृतयो 'भवप्रत्यया भवन्ति कर्मवशवर्तिन प्राणिनोऽस्मिन्निति भयो-नारकादिजन्म स पक्षिणा गगनगमनलब्धिरियोत्पत्ती प्रत्यय -कारण यासा ता भवप्रत्यया , ताश्च नारकामराणामेव, काश्चन पुनरन्यतमा 'गुणप्र- त्यया 'क्षयोपशमेन निवृत्ता क्षायोपशमिका ताश्च तिर्यमनुष्याणा, उक्तच-"भवपञ्चइया नारयसुराण पक्खीण वा नभोग मण। गुणपरिणामनिमित्ता सेसाण खओवसमियाओ॥१॥” (वि ५७२) ननु अवधिज्ञानं क्षायोपशमिके भावे प्रतिपादित, नारकादिभवस्त्वौदयिक , तत स कथ तासामवधिप्रकृतीना प्रत्ययो भवितुमर्हति ?, नैपदोप., तासामपि क्षयोपशमनिवन्ध नत्याद, केवलमसौ क्षयोपशमस्तस्मिन् नारकामरभवे सत्यवश्यभावीति भवप्रत्ययास्ता इत्युक्त, आह च भाष्यकृत्- "मोही खोयसमिए भावे भणितो भवो तहोदइए । तो किह भवपच्चइओ वोत्तुं जुत्तोऽवही दोण्हं ? ॥१॥ सोवि हु सभोवसमिओ कि तु स एवखओवसमलाभो । तमि सइ होअवस्स भण्णइ भवपच्चओ तो सो॥२॥" (वि ५७३- ५७४ ) साम्प्रत सामान्यरूपतयोद्दिष्टानामवधिप्रकृतीना वाच क्रमवर्तित्वादायुषश्चात्पत्वात् यथावद्भेदेन तत्प्रतिपा- दनसामर्थ्यमात्मनोऽपश्यन्नियुक्तिकृदाह- "कत्तो मे वपणेउं सत्ती ओहिस्स सवपयडीओ।चोदसविहनिक्खेवं इट्ठीपत्ते य वोच्छामि ।। २६ ॥" घुतो 'मे' मम वर्णयित् शक्तिरवधे. सर्वप्रकृती.१, नैव शक्तिरित्यर्थ , आयुप परिमितत्वाद्वाच. क्रमवर्तित्वाच्च, , , , तथापि विनेयजनानुग्रहाय चतुर्दश विधनिक्षेप अवधेः सम्बन्धिनमामोपध्यादिलक्षण ऋद्धि प्राप्ता ऋद्धिमाप्तास्ताच, चशब्दः समुच्चये, वक्ष्ये-अभिधास्ये ॥ तत्र चतुर्दशविधनिक्षेपप्रतिपिपादयिपुस्तद्वारगाथाद्वयमाह- "ओही खेत्त परिमाणे, संठाणे आणुगामिए । अवहिए चले तिव-मदपडिवाउप्पया इय ॥ २७ ॥ नाणदंसणविन्भंगे, देसे खित्ते गई इय । इड्ढीपत्ताणुओगे य, एमेया पडिवत्तीओ ॥ २८॥" इह अवध्यादीनि गतिपर्यन्तानि चतुर्दश द्वाराणि, ऋद्धिस्तु चशब्दसमुचितत्वात् पञ्चदशं द्वारम् , तच्च चतुर्दश- विधनिक्षेपवक्तव्यतानन्तरं पश्चाद्वक्ष्यते, अन्ये त्वाचार्या अवधिरित्येतत्पद परित्यज्य आनुगामिकमनानुगामिकसहितम- तोऽभिगृह्य चतुर्दश द्वाराणि व्याचक्षते, वदन्ति च-यस्मान्नावधि, प्रकृतिः, किन्तु प्रकृतिमान् , प्रकृतीना च चतु- ईशधा निक्षेप इति, पक्षद्वयेऽप्यविरोधः, तत्रावधिरिति अवधेर्नामादिभदभिन्नस्य स्वरूपमभिधातव्य, अवधिशब्दो द्विरावर्त्यते, अर्थवशाच विभक्तिपरिणाम इति १, जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्नमवधेः क्षेत्रपरिमाणं वक्तव्यं २, तथा सस्था- नमवक्तव्य ३, तथा अनुगमनशील आनुगामिकोऽवधिः सप्रतिपक्षो वक्तव्यः, एकारान्तता सर्वत्रापि प्रथमान्तस्य प्राकृतत्वात् , यथा-'कयरे आगच्छइ दित्तरूवे' इत्यादि ४, तथा द्रव्यादिपु कियन्तं कालमप्रतिपतित. सन् उपयोगतो लन्धितश्चावतिष्ठते इत्यवस्थितोऽवधिर्वक्तव्य.५, तथा वर्द्धमानतया क्षीयमाणतया च चल-अनवस्थितोऽवधिर्वक्तव्यः६, तथा तीब्रो मन्दो मध्यमश्चावधिर्वक्तव्यः, तत्र तीनो-विशुद्ध मन्द -अविशुद्ध. तीव्रमन्दस्तूभयप्रकृतिरिति ७, तथा द्रव्याद्यपेक्षया एककाले प्रतिपातोत्पादौ वक्तव्यौ ८, तथा ज्ञानदर्शनविभगा वाच्याः, किमुक्त भपति ?-किमत्र ज्ञान , . , किं या दर्शन को वा विभग?, परस्परतश्चामीपामल्पवहुल च चिन्तनीयमिति ज्ञानदर्शनविभारत्रयमवसातव्य ११, तथा 'देस'त्ति कस्य देशविपय सर्वविपयो वाऽवधिर्भवतीति वक्तव्य १२, तथा 'खेत्त'त्ति सम्बद्धासम्बद्धसङ्ख्येयासक्येया- न्तरार क्षेत्रद्वारेण क्षेत्रविपयोऽअधिक्तव्य १३, 'गतिरिति चेत्यत्र इतिशब्दो गणससूचको द्रष्टव्यः, 'इत्यादिवहुवच- पानि गणस्य ससूचकानि भवन्तीति वचनात् , ततो 'गइ इदिए य काए' इत्यादिद्वारकलापोऽवधेर्द्रष्टव्य इत्युक्त वेदितव्य १४, तथा ऋद्धिप्राप्तानुयोगश्च वक्तव्य , अनुयोग-अन्वाख्यान, एवं अनेन प्रकारेण एता-अनन्तरोता. 'प्रतिपत्तयः मतिपदन प्रतिपत्ति परिच्छित्तिरित्यर्थ अवधे प्रकृतय एव प्रतिपत्तिहेतुत्वात् प्रतिपत्तय इत्युच्यते, अथवा प्रतिपद्यते- यधायदवगम्यते अवधिराभि प्रकृतिभिरिति प्रतिपत्तय., 'लाभादिभ्य'इति करणे क्तिप्रत्यय ॥ साम्प्रतमनन्तरद्वारगाथा- द्वयव्याचिख्यासया इदमाह- "नामंठवणादविए खेत्ते काले भवे य मावे य । एसो खलु ओहिस्सा निक्खेवो होइ सत्तविहो ॥ २९ ॥" यस्य जीवस्याजीवस्य वाऽवधिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नाममात्रेणावधिर्नामावधि., यथा लोके मर्यादा अवधिरिति, स्थापनावधिरक्षादि. अवधिरेप इति न्यस्यमान , अथवा अवधेरेव यदभिधानमवधिरिति तन्नामावधिर्नाम च तदवधिश्च नामावधिरिति व्युत्पत्ते , स्थापनावधिर्य खलु अवधेरालम्बनस्य द्रव्यस्य क्षेत्रस्य यदिवा स्वामिन आकारविशेष', स हि विषयविपयिणोरभेदोपचारादवधे सम्बन्धी, आकारश्च स्थापना, स्थापनाऽऽकारविशेष' इति वचनात् , उक्त च-"अहवा नाम तस्सेय जमभिहाण सपज्जतस्सेव। ठवणाऽऽगारविसेसो तद्दधक्खेत्तसामीण ॥१॥"(वि ५८३)अथ द्रव्यावधिरित्युच्यते- स द्विविध-आगमतो नोआगमतच, तत्रागमतोऽवधिपदार्थज्ञस्तत्र चानुपयुक्त , अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात् ,नोआग. मतस्विविधस्तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्यावधि भव्यशरीरद्रव्यावधिः ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यावधिश्च, तत्र ज्ञशरीर- भव्यशरीरे प्रतीते, तृतीयस्तु साक्षात्सूत्रेणैवोपात्त. 'दविए' इति द्रव्यावधिव्यालम्मन इत्यर्थ , अथवा सूत्रे प्रथमान्तस्याप्ये कारान्तता, जिनवचनस्य च सर्वस्याप्यर्द्धमागधभाषात्वात् , ततो द्रव्यमेवावधिव्यावधि , कारण द्रव्यमिति भाव , यदिवा उत्पद्यमानस्यावधेर्यदुपकारक शरीरादि तदवधिकारणत्वात् द्रव्यावधि , आह च-दवोही उप्पज्जइ जत्थ ततो ज च पासए तेण । जंवोवयारि दव देहाइ तदुब्भवे होइ ॥१॥" (वि ५८४) तथा क्षेत्रेऽनधि.क्षेत्रावधिः, किमुक्त भवति - यत्र क्षेत्रेऽस्थितस्यावधिरुत्पद्यते यत्र वा क्षेत्रेऽवधि. प्रज्ञापकेन प्रकाश्यते यत्र वा क्षेत्रे स्वयोग्यानि द्रव्याण्यवधि परिच्छिनत्ति स क्षेत्रस्याधारत्वेन प्राधान्यविवक्षया क्षेत्रे व्यपदिश्यते इति क्षेत्रेऽवधिः क्षेत्रावधिरित्युच्यते, एव यत्र प्रथमपौरुष्यादौ कालेऽवधिरुत्पद्यते यत्र वा प्रज्ञापकेन प्ररूप्यते यस्मिन् वा काले स्वयोग्यानि द्रव्याणि परिच्छिनत्ति स कालस्य प्राधान्यविवक्षया कालेन व्यपदिश्यते, कालेनावधिः कालावधि., अब किमिति क्षेत्रकालावस्थितानि द्रव्याणि पश्यत्य- सावित्युच्यते, न पुन क्षेत्रकालावेव साक्षात्पश्यतीति ', उच्यते, क्षेत्रकालयोरमूर्त्तत्वेन तदविषयत्वाद्, आह च भाष्य- कृत-"खेत्ते जत्थुप्पज्जइ कहिजए पेच्छए व दवाई। एव चेव य काले नउ पेच्छइ खेत्तकाले से॥१॥"(वि ५८५)तथा भवन्ति तत्तत्कर्मवशवर्त्तिन प्राणिनोऽस्मिन्निति भव.-नारकादिलक्षण , 'तुदादिभ्यो नक्का'वित्यधिकारे 'अकितौ चेति अप्रत्ययः, तस्मिन् भवे उत्पद्यते वर्त्तते प्रेक्षते वा योऽवधिः स भवावधि., भावः-क्षायोपशमिक द्रव्यपर्यायो वा तस्मिन्नवधि - .
. पिं या दर्शन को वा विभङ्ग', परस्परतश्चामीपामल्पवहुत्व च चिन्तनीयमिति ज्ञानदर्शनविभङ्गैारत्रयमवसातव्य ११, तथा देस'त्ति कस्य देशविषय सर्वविषयो वाऽवधिर्भवतीति वक्तव्यं १२, तथा 'खेत्त'त्ति सम्बद्धासम्वद्धसङ्ग्येयासक्येया- न्तगरक्षेत्रद्वारेण क्षेत्रविषयोऽनधितव्य १३, 'गतिरिति चेत्यत्र इतिशब्दो गणससूचको द्रष्टव्य , 'इत्यादिवहुवच- नानि गणस्य ससूचकानि भवन्तीति वचनात् , ततो गइ इदिए य काए' इत्यादिद्वारकलापोऽवधेर्द्रष्टव्य इत्युक वेदितव्य १४, तथा ऋद्धिप्राप्तानुयोगश्च वक्तव्य , अनुयोग-अन्याख्यान, एवं अनेन प्रकारेण एता-अनन्तरोका 'प्रतिपत्तय.' प्रतिपदन प्रतिपत्ति परिच्छित्तिरित्यर्थ अवधे प्रकृतय एव प्रतिपत्तिहेतुत्वात् प्रतिपत्तय इत्युच्यते, अथवा प्रतिपद्यते- यधावदयगम्यते अवधिराभि प्रकृतिभिरिति प्रतिपत्तय , 'लाभादिभ्य इति करणे क्तिप्रत्ययः॥ साम्प्रतमनन्तरद्वारगाधा- द्वयव्याचिख्यासया इदमाह- "नामंठवणादविए खेत्ते काले भवे य मावे य । एसो खलु ओहिस्सा निक्खेवो होइ सत्तविहो ॥ २९ ॥" यस्य जीवस्याजीवस्य वाऽवधिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नाममात्रेणावधिर्नामावधिः, यथा लोके मर्यादा अवधिरिति, स्थापनावधिरक्षादि अवधिरेप इति न्यस्यमान , अथवा अवधेरेव यदभिधानमवधिरिति तन्नामावधि म च तदवधिश्च नामावधिरिति व्युत्पत्ते , स्थापनावधिर्य खलु अवधेरालम्जनस्य द्रव्यस्य क्षेत्रस्य यदिवा स्वामिन. आकारविशेप , स हि विषयविषयिणोरभेदोपचारादवधे सम्बन्धी, आकारश्च स्थापना, 'स्थापनाऽऽकारविशेष' इति वचनात् , उक्त च-"अहवा नाम तस्सेवजमभिहाण सपज्जतस्सेवोठवणाऽऽगारविसेसोतवक्खेत्तसामीण ||"वि ५८३)अध दन्यावधिरित्युष्यते- . . सातव्य, उक्त च-योजनसहनमाना मत्स्या मृत्वा स्वकायदेशे य । उत्पद्यते हि पनक सूक्ष्मत्वेनेह स ग्राह्य ॥१॥ सहृत्य चाद्यसमये स ह्यायाम करोति चमतरम् । सङ्ख्यातीताख्याङ्गुलविभागवाहल्यमान तु॥२॥स्वतनु (क)पृथुत्वमात्रा दीर्घत्वेनापि जीवसामर्थ्यात् । तमपि द्वितीयसमये सहृत्य करोत्यसौ सूचिम् ॥ ३॥ सहयातीताख्याहुलविभागविष्कम्भ- माननिर्दिष्टाम् । निजतनुपृथुत्वदैर्ध्या तृतीयसमये तु सहृत्य ॥ ४ ॥ उत्पद्यते च पनक. स्वदेहदेशे स सूक्ष्मपरिणाम । समयत्रयेण तस्यावगाहना यावती भवति ॥ ५॥ तावज्जघन्यमवधेरालम्बनवस्तुभाजनं क्षेत्रम् । इदमित्यमेव मुनिगण- सुसम्प्रदायात् समवसेयम् ॥६॥" अत्र कश्चिदाह-किमिति योजनसहस्रायामो मत्स्य ?, कि वा तस्य तृतीयसमये स्वदे- हदेशे सूक्ष्मत्वेनोत्पाद.? किं वा त्रिसमयाहारकत्वं परिगृह्यते ?, उच्यते, इह योजनसहस्रमानो मत्स्य स किल त्रिभिः समयः आत्मानं सद्धिपति महत प्रयत्नविशेषात्, महाप्रयत्नविशेपाधिरूढश्चोत्पत्तिदेशेऽवगाहनामारभमाणो अतीव सूक्ष्मामारभते, ततो महामत्स्यस्य ग्रहणं, सूक्ष्मपनकश्चान्यजीवापेक्षया सूक्ष्मावगाहनो भवति, तत. सूक्ष्मपनकग्रहण, तथा उत्पत्तिसमये द्वितीये समये चातिसूक्ष्मो भवति चतुर्थादिषु तु समयेप्वतिस्थूरस्त्रिसमयाहारकस्तु योग्यस्ततस्त्रिसमया- हारकग्रहण, उक्त च-“मच्छो महलकाओ सखित्तो जो उ तीहि समएहि । स किर पयत्तविसेसेण सहमोगाहण कुणइ ॥१॥ सण्हयरा सण्हयरो सुहुमो पणगो जहण्णदेहो य । सुबहुविसेसविसिहो सण्हयरो सबदेहेसु ॥२॥ पढमनीएs. तिसण्हो जमइत्थूलो चउत्थयादीसु । तइयसमयमि जोग्गो गहियो तो तिसमयहारो ॥ ३ ॥ (वि ५९३-५९४)” अन्ये तु व्याचक्षते-त्रिसमयाहारकस्येति,आयामप्रतरसंहरणे समयद्वयं तृतीयश्च समयःसूचीसहरणोत्पत्तिदेशागमविपया, एवं त्रय .
, पावधि , पशब्दो समुच्चयार्थो, एपोऽनन्तरव्यावर्णितस्वरूप', खलुशब्द एवकारार्थ स चावधारणे, एष एव नान्य , निक्षे. पण निक्षेपोऽवधेर्भवति सप्तविध -सप्तप्रकार ॥ सम्प्रति क्षेत्रपरिमाणाख्यं द्वितीयद्वार अभिधातव्य, क्षेत्रपरिमाण च निधा-जघन्य मध्यममुत्कष्ट च, तत्र जघन्य क्षेत्रपरिमाणमभिधित्सुराह- "जावइया तिसमयाहारगस्स सुहुमस्स पणगजीवस्स । ओगाहणा जहण्णा ओही खेत्त जहाणं तु ॥३०॥" गाहारयति-आहार गृह्णातीत्याहारक , त्रय समया समाहृतास्त्रिसमय, त्रिसमयमाहारक. त्रिसमयाहारका, 'व्याप्ता'- पिति समासः, 'नाम नाम्नैकार्थे समासो बहुल'मिति समास , तस्य त्रिसमयाहारकस्य 'सूक्ष्मस्य सूक्ष्मनामकर्मोदयव- चिन., पनकजीवस्य पनकश्चासौ जीवश्च पनकजीव-वनस्पतिविशेप तस्य, 'यावती' यावत्परिमाणाऽजगाहन्ते क्षेत्रं यस्या स्थिता जन्तय साऽवगाहना-तनुरित्यर्थः जघन्या-शेषत्रिसमयाहारकसूक्ष्मपनकजीवापेक्षया सर्वस्तोका एतावत्परिमाण- मवर्जघन्य क्षेत्र, तुशब्दोऽवधारणे 'तु. स्या देऽवधारणे' इति वचनात् , जघन्य क्षेत्रमवधेरेतावदेवेति, अत्राय सम्प्र- दाया-य. किल योजनसहस्रपरिमाणायामो मत्स्यः स्वशरीरस्य बहिरेकदेशे एवोत्पद्यमान. प्रथमसमये सकलनिजश- रीरसम्पद्धानामात्मप्रदेशानामायाम सहत्याकुलासङ्ख्येयभागवाहल्य स्वदेहविष्कम्भप्रमाणायामविस्तार प्रतर करोति, तमपि द्वितीयसमये सहृत्याङ्गुलासङ्ख्येयभागविष्कम्भा मत्स्यदेहविष्कम्भप्रमाणायामामात्मप्रदेशाना सूची विरचयति, तृतीयसमये तामपि सहत्यागुलासङ्ख्येयभागमात्रे स्वशरीरस्य वहि प्रदेशे सूक्ष्मपरिणामपनकरूपतयोत्पद्यते, तस्योपपात- समयादारभ्य तृतीये समये वर्तमानस्य यावत्प्रमाण शरीर भवति तावत्परिमाण जघन्यमालम्बनवस्तुभाजनक्षेत्रमष- स्मेति रयापनार्थ ,इद चानन्तरोदितविशेषण क्षेत्रमेकदिकमपि भवति तत आह-सदिक,अनंन सूचीभ्रमणप्रामतत्व क्षेत्रस्य सूचयति, परमश्चासाववधिश्च परमावधि , एतावद् अनन्तरोदित सर्वबहनलसूचीपरिक्षेपप्रमित क्षेत्रमगीकृत्य निर्दिष्टः' प्रतिपादितो गणधरादिभि. क्षेत्रनिद्दिष्ट , किमुक्त भवति ?-सर्ववह्वग्निजीवा निरन्तर यावत् क्षेत्र सूचीभ्रमणेन सर्वदिफ भृतवन्तः एतावति क्षेत्रे यान्यवस्थितानि द्रव्याणि तत्परिच्छेदसामर्थ्ययुक्त परमावधि. क्षेत्रमधिकृत्य निर्दिष्टो गणध- रादिभि । अयमिह सम्प्रदाय -सर्वबह्वग्निजीवादय प्रायोऽजितस्वामितीर्थकाले प्राप्यन्ते, तदारम्भकमनुष्यवाहुल्यभा- वात् , सूक्ष्माश्चोत्कृष्टपदवर्तिन. तत्रैव विवक्ष्यंते, ततश्च ते सर्वबहवोऽनलजीवा भवन्ति, तेपा खबुद्ध्या पोढा अवस्थानं कल्प्यते-एकैकक्षेत्रप्रदेशे एकैकजीवावगाहनया सर्वतश्चतुरस्रो घन इति प्रथम, स एव घनो जीवे. स्वावगाहनाभिरिति 5/ द्वितीय, एव प्रतरोऽपि द्विभेदः, श्रेणिरपि द्विधा, तत्राद्या पश्य प्रकारा अनादेशा , तेपु क्षेत्रस्याल्पीयस्तया प्राप्यमाण- लात्, पष्ठस्तु प्रकार सूत्रादेश, उक्त च-"एफेकागासपएस जीवरयणा य सावगाहे य । चउरस घणं पयरं सेढी छट्टो सुयादेसो ॥१॥” (वि ६०१) ततश्चासौ श्रेणि स्वावगाहनासस्थापितसकलानलजीवावलिरूपा अवधिज्ञानिनः सर्वासु दिक्षु शरीरपर्यन्तेन भ्राम्यते, सा च भ्राम्यमाणा असहयेयान् लोकमात्रान् क्षेत्र विभागान अलोके प्रामोति,एतावत्क्षेत्रमवधिरु- स्कृष्ट , उक्तं च-नियगावगाहणागणिजीवसरीरावलीभमतेण । भामिज्जइ ओहिनाणीदेहपज्जंततो सा य ॥१॥ अइ- गतूणमलोगे लोगागासप्पमाणमेत्ताइ।ठाइ असखेज्जाइ इदमोहीखेत्तमुक्कोस॥२॥(वि ६०३-६०४)” इदं च सामर्थ्यमात्रमु- पवयेते, एतावति क्षेत्रे यदि द्रष्टव्यं भवति तर्हि पश्यति, यावताऽलोके तन्न विद्यते, अलोके रूपिद्रव्याणामसंभवात् , रूपिद्र- समया, विग्रहगत्यभावाच्चैतेषु त्रिपापि समयेप्पाहारकस्तत उत्पादसमयएव त्रिसमयाहारक सूक्ष्मपनकजीवो,जधन्यावगाह- नधासी, ततस्तच्छरीरमान जघन्यमवधिक्षेत्र, तच्चायुक्त, यतस्खिसमयाहारकस्येति विशेषण पनकस्य, न तु मत्स्यस्य, नच मत्स्यायाममतरसहरणसमयौ पनकभवस्य सम्वन्धिनौ, किन्तु मत्स्यभवस्य, तत उत्पादसमयादारभ्य त्रिसमयाहारकस्येति द्रष्टव्य नान्यथा, एतावत्प्रमाणजघन्यक्षेत्रस्यावधि तैजसभापामायोग्यवर्गणापान्तरालवर्ति द्रव्यमालम्बते, 'तेयाभासा- दषाणमतरा एत्थ लहइ परतो' इतिवक्ष्यमाणवचनात् ॥ तदेवं जघन्यमवधे. क्षेत्रमुक्तम्, साम्प्रतमुत्कृष्टमभिधा- तुफाम आह- "सघयहुअगणिजीवा निरतर जत्तियं भरिजंसु । खेत्तं सबदिसागं परमोही खेत्त निद्दिट्टो ॥ ३१॥" 'सपयर' इति, यत ऊर्द्धमन्य एकोऽपि जीवो न कदाचनापि प्राप्यते ते सर्वबहव , सर्ववहवश्च तेऽग्निजीवा.-सूक्ष्मवादररूपा सर्पवाहमिजीवा , कदा सर्ववहग्निजीवा इति चेत्, उच्यते, यदा सर्वासु कर्मभूमिपु निर्व्याघात अग्निकायसमारम्भका सर्वपहयो मनुप्या ,तेच प्रायोऽजितस्वामितीर्थकरकाले प्राप्यन्ते, यदा चोत्कृष्टपदवर्तिन. सूक्ष्मानलजीवास्तदा सर्वन- मिजीवपरिमाण, उक्त च-अबाधाए सवासु कम्मभूमीसु ज तदारंभा। सबबहवो मणुस्सा, होन्तऽजियजिणिद- कालंमि॥१॥उकोसया य सुहुमा जया तया सबबहुगमगणीण। परिमाण"मिति,(वि ५९९-६००) निरन्तर मिति क्रिया विदोपण, यावद्-यावत्परिमाण क्षेत्र 'भृतवन्तो' व्याप्तवन्त , किमुक्त भवति नैरन्तर्येण विशिष्टसूचीरचनया यावळ्या- सवन्त , व्याघवन्त इति भूतकालनिर्देशः अजितस्वामिकाल एव च प्राय सबवह्योऽनलजीवा अस्यामवसपिण्या भवन्ति . स्मेतिरयापनार्थ., इद चानन्तरोदितविशेषण क्षेत्रमेकदिक्कमपि भवति तत आह-सर्वदिक,अनेन सूचीभ्रमणप्रमितत्व क्षेत्रस्य सूचयति, परमश्चासावधिश्च परमावधि , एतावद् अनन्तरोदित सर्वबहनलसूचीपरिक्षेपप्रमित क्षेत्रमगीकृत्य निर्दिष्टः' प्रतिपादितो गणधरादिभि क्षेत्रनिर्दिष्ट , किमुक्त भवति -सर्ववह्वग्निजीवा निरन्तर यावत् क्षेत्र सूचीभ्रमणेन सर्वदिक भृतवन्त एतावति क्षेत्रे यान्यवस्थितानि द्रव्याणि तत्परिच्छेदसामर्थ्ययुक्त परमावधि. क्षेत्रमधिकृत्य निर्दिष्टो गणध- रादिभि । अयमिह सम्प्रदाय -सर्वबह्वग्निजीवादयः प्रायोऽजितस्वामितीर्थकाले प्राप्यन्ते, तदारम्भकमनुष्यवाहुल्यभा- वात् , सूक्ष्माश्चोत्कृष्टपदवर्तिन तत्रैव विवक्ष्यते, ततश्च ते सर्ववयोऽनलजीवा भवन्ति, तेपा खबुद्ध्या पोढा अवस्थानं कल्प्यते-एकैकक्षेत्रप्रदेशे एकैकजीवावगाहनया सर्वतश्चतुरस्रो धन इति प्रथम, स एव घनो जीवै. स्वावगाहनाभिरिति द्वितीय, एव प्रतरोऽपि द्विभेद', श्रेणिरपि द्विधा, तत्राद्या पञ्च प्रकारा अनादेशा , तेषु क्षेत्रस्याल्पीयस्तया प्राप्यमाण- त्वात् , पठस्तु प्रकार सूत्रादेश., उक्त च-"एकेक्कागासपएस जीवरयणा य सावगाहे य । चउरस घणं पयरं सेढी छट्टो सुयादेसो ॥१॥” (वि ६०१) ततश्चासौ श्रेणि स्वावगाहनासस्थापितसकलानलजीवावलिरूपा अवधिज्ञानिन· सर्वासु दिक्षु शरीरपर्यन्तेन भ्राम्यते, सा च भ्राम्यमाणा अससयेयान् लोकमात्रान् क्षेत्रविभागान अलोके प्रामोति,एतावत्क्षेत्रमवधिरु- स्कृष्ट , उक्त च-नियगावगाहणागणिजीवसरीरावलीभमंतेण । भामिजइ ओहिनाणीदेहपज्जंततो सा य ॥१॥ अइ- गतूणमलोगे लोगागासप्पमाणमेत्ताइ।ठाइ असखेजाइ इदमोहीखेत्तमुक्कोस ॥२॥(वि ६०३-६०४)” इदं च सामर्थ्यमात्रमु- पवर्ण्यते, एतावति क्षेत्रे यदि द्रष्टव्यं भवति तर्हि पश्यति, यावताऽलोके तन्न विद्यते, अलोके रूपिद्रव्याणामसंभवात् , रूपिन्द्र- . " प्यविपयचावधिः, फेवलमय विशेपो-यावदद्यापि परिपूर्णमपि लोकं पश्यति तावदिह स्कन्धानेव जानाति,यदा पुन अलोके प्रसरमवधिरधिरोहति तदा यथा २ अभिवृद्धिमासादयति तथा तथा लोके सूक्ष्मान् सूक्ष्मतरान् स्कन्धान पश्यति, यायदन्ते परमाणुमपि, उक्तञ्च-"सामत्थमेत्तमुत्त दट्ठव जइ हवेज पेच्छेना । न उ त तत्थरिथ जतो सो रूविनिवधणो भणिओ ॥ १ ॥ वहतो पुण वाहिं लोगत्थ चेव पासई दव । सुहुमयर सुहुमयर परमोही जाव परमाणू ॥२॥ (वि ६०५- ६०६)" एव तावत् जघन्यमुत्कृष्ट चावधिक्षेत्रमुक्त, सम्प्रतिमध्यम प्रतिपिपादयिपुरेतावत्क्षेत्रोपलभे एतावत्कालोपलम्भः एतावत्कालोपलभे च एतावत् क्षेत्रोपलम्भ इत्यस्यार्थस्य प्रकटनार्थ गाथाचतुष्टयमाह- "अगुलमावलियाण भागमसखेज दोसु सखेजा। अगुलमावलियतो आवलिया अगुलपुहुत्तं ॥ ३२॥ एत्पंमि मुहत्ततो दिवसतो गाउयम्मि योद्धयो । जोयण दिवसपुहुत्तं पखंतो पण्णवीसाओ ॥ ३३॥ भररमि अद्धमासो जवुद्दीवम्मि साहितो मासो। वास च मणुयलोए वासपुहुत्तं च रुयगंमि ॥ ३४ ॥ सखिज्जमि काले दीवसमुद्दा य हुंति सखेजा । कालम्मि असंखेने दीवसमुद्दा य भइयवा ॥ ३५॥" अगुलमिह क्षेत्राधिकारात् प्रमाणाङ्गुलममिगृह्यते, अन्ये त्वाहु-अवध्यधिकारादुच्छ्याङ्गुलमिति, आवलिका असङ्ख्ये- यसमयात्मिका, जघन्ययुक्तासङ्ख्यातकप्रमाणसमयसमुदायात्मिका इति भावः, अगुल च आवलिका च अगुलावलिके तयो- भाग-अशमसख्येय पश्यत्यवधिज्ञानी, किमुक्त भवति-क्षेत्रतोऽडलासययभागमात्रं पश्यन् काठत आवलिकाया अस. हरेयमेव भागमतीतमनागत च पश्यति, उक्तं च-"खेत्तमसखेजगुल पास पास तमेव कालेण । आवलिमाए भाग नी- . यमणाग घ जाणाइ ४, ॥"(वि ६११) आवलिकायाश्चासङ्ख्येयभाग पश्यन् क्षेत्रतोऽगुलासापेय भाग पश्यति, एव सर्वत्रापि क्षेत्रकालयो. परस्पर योजना कर्त्तव्या, क्षेत्रकालदर्शन चोपचारेण द्रष्टव्य, न साक्षात्, न खलु क्षेत्र कालं वा साक्षादवधिज्ञानी पश्यति, तयोरमूर्तत्वाद्, रूपिद्रव्यविषयश्चावधि , तत एतदुक्त भवति-एतावति क्षेत्रे काले च यानि द्रव्याणि तेपा द्रव्याणा ये पर्यायास्तान् पश्यतीति, उक्त च-"तत्थेव य जे दवा, तेसि चिय जे हवंति पजाया । इय खेत्ते कालंमि य जोएजा दवप- जाए ॥१॥” (वि ६१२)एव च सर्वत्रापि भावनीयं, क्रिया च गाथाचतुष्टये स्वयमेव योजनीया, तथा द्वयोरडुलावलिकयोः सझयेयो भागौ पश्यति, अङ्गुलस्य सङ्ग्येय भाग पश्यन् आवलिकाया अपि सङ्ख्येयमेव भाग पश्यतीत्यर्थ , तथा अङ्गुलं-अड- लमात्र क्षेत्र पश्यन् आवलिकान्त -किञ्चिदूनामावलिका पश्यति, आवलिका चेत् कालत. पश्यति क्षेत्रतोऽङ्गुलपृथक्त्व-परि- पूर्णाहुलपृथक्त्वपरिमाण क्षेत्रं पश्यति, उक्त च-"संखेजगुलभागे आवलियाएवि मुणइ तइभाग। अगुलमिह पेच्छंतो आव- लियतो मुणइ कालं ॥१॥आवलिय मुणमाणो संपुण्ण खेत्तमगुलपुहुत्त"मिति (वि ६१३, ६१४)पृथक्त्व द्विप्रभृतिरा नवभ्य , तथा हस्ते-हस्तमात्रे क्षेत्रे ज्ञायमाने कालतो मुहूर्त्तान्त. पश्यति, अन्तर्मुहूर्तप्रमाणं कालं पश्यतीत्यर्थ ,तथा कालतो दिवसान्त.- किश्चदून दिवस पश्यन् क्षेत्रतो गव्यूत-गव्यूतविपयो द्रष्टव्यः, तथा योजन-योजनमानं पश्यन् कालतो दिवसपृथक्त्वमात्रं काल पश्यतीत्यर्थः, तथा पक्षान्तः-किश्चिदूनपक्षं पश्यन् क्षेत्रत. पचविशतियोजनानि पश्यति, "भरहमी" त्यादि, भरते- सकलभरतप्रमाणे क्षेत्रेऽवधौ कालतोऽर्द्धमास उक्तः, भरतप्रमाण क्षेत्रं पश्यन् कालतोऽतीतमनागत चार्द्धमासं-पश्यतीति भावार्थः, एव जम्बूद्वीपविषयेऽवधौ साधिको मास. कालतो विषयत्वेन वोद्धव्यः, तथा मनुष्यलोके-मनुष्यलोकप्रमाण- विषयोऽवधिर्वर्ष-सवत्सरमतीतमनागत च पश्यति, तथा रुचके-रुचकाख्यवाह्यद्वीपप्रमाणक्षेत्रविपयोधिपृथक्त्य पश्यति। 'सखे त्यादि, सख्यायते इति सङ्ख्येय , स च सवत्सरलक्षणोऽपि भवति, ततश्चशब्दो विशेपणार्थ उपाच, सचत- द्विशिनष्टि-सयेय कालो वर्षसहस्रात्परो वेदितव्य , तस्मिन् सत्येये कालेऽवधिगोचरे सति क्षेत्रतस्तस्यैवावधेर्गोचरतया द्वीपाच समुद्राश्च द्वीपसमुद्रास्तेऽपि भवन्ति सङ्ख्येया., अपिशब्दान्महानेकोऽपि महत एकदेशोऽपि, किमुक भवति ?- सहपेये कालेऽवधिना परिच्छिद्यमाने क्षेत्रमपि सख्ये यद्वीपसमुद्रपरिमाण परिच्छेद्य भवति, तत्र यदि नाम अत्रत्यत्यावधि- रत्पद्यते ततो जम्बूद्वीपादारभ्य सङ्ख्येया द्वीपसमुद्रास्तस्य परिच्छेद्या ,अथ वाटे द्वीपे समुद्रे वा सहयेययोजनविस्तृते कस्यापि तिरश्च सझपेयकालविपयोऽवधिरुत्पद्यते तदा यथोक्तक्षेत्रपरिमाण तमेवैक द्वीप समुद्रं वा पश्यति, यदि पुनरसहदेययो- जनविस्तृते स्वयभूरमणादिके द्वीपे समुद्रे वा सङ्घषेयकालविषयोऽवधि. कस्याप्युपजायते तदानी स प्रागुकपरिमाणं तस्य द्वीपस्य समुद्रस्य पा एकदेश पश्यति, यदिवा इहत्यतिर्यड्मनुष्यवाह्यावधिरेकद्वीपविपयो द्वीपैकदेशविपयो वा वेदि- तव्यः । तथा कालेऽसहयेये-पल्योपमादिलक्षणेऽवधिविपये सति तस्यैवासवेयकालपरिच्छेदकस्यावधेः क्षेत्रतया परिच्छेद्या द्वीपसमुद्रास्तु भाज्या -विकल्पयितव्या, कस्यचिदसङ्ख्यया एव कस्यचित्सयेया कस्यचिन्महानेक कस्यचिदेकदेश इत्यर्थ., तन इह यदा मनुष्यस्यासङ्खयेयकालविषयोऽभ्यन्तरावधिरुत्पद्यते तदानीमसङ्ख्येया द्वीपा समुद्राश्चास्य विषय , यदा पुन- पहिर्टापे समुद्रे वा वर्तमानस्य कस्यचित्तिरश्चोऽसङ्ख्येयकालविषय उपजायते तदा तस्य सङ्ख्यया बीपसमुद्रा , अथवा यस्य मनुप्यस्यासमेयकालविपयो वाह्यद्वीपसमुद्रालम्बनो वाद्यावधिरुत्पद्यते तस्य सोया द्वीपसमुद्रा, एवमेकशीपविषयोऽपि भावनीय , यदा पुन स्वयभूरमणे द्वीपे समुद्रे वा कस्यचित्तिरश्चोऽवधिरसक्येयकालविषयो जायते तदा तस्य स्वयभूर- मणस्य द्वीपस्य समुद्रस्य वा एकदेशो विपय , स्वयम्भूरमणविषयमनुष्यवाह्यावधिर्वा तदैकदेशो विपय , क्षेत्रपरिमाण पुन. सर्वत्रापि योजनापेक्षया सख्येयाख्य असोयाख्य था, तदेव यथा क्षेत्रवृद्धौ कालवृद्धि कालवृद्धौ च यथा क्षेत्रवृद्धि- स्तथा परिस्थूरन्यायमगीकृत्य प्रतिपादित । सम्प्रति द्रव्यक्षेत्रकालभावाना मध्ये यवृद्धौ यस्य वृद्धिरुपजायते यस्य च न तदभिधित्सुराह- काले चउण्ह बुड्ढी, कालो भइयव्यु खेत्तबुडीए । बुड्डीए दवपज्जव भइयचा खित्तकाला उ ॥१॥ काले-अवधिगोचरे वर्द्धमाने चतुर्णा-द्रव्यक्षेत्रकालभावाना वृद्धिर्भवति, तथा क्षेत्रस्य वृद्धिः क्षेत्रवृद्धिस्तस्या सत्या कालो भजनीयो-विकल्पनीयः, कदाचिद्वर्द्धते कदाचिन्न, क्षेत्र ह्यत्यतसूक्ष्मं कालस्तु तदपेक्षया परिस्थूरः, ततो यदि प्रभूता क्षेत्रवृद्धिस्ततो वर्द्धते शेषकालं नेति ।द्रव्यपर्यायौ तु नियमतो वढेते, यत उक्तम्-"काले पवड्डमाणे सवे दवादयो पवहति। खित्ते कालो भइओ वहुति उ दवपञ्चाया"॥ १॥ (वि ६१८) तथा द्रव्यं च पर्यायश्च द्रव्यपर्यायौ तयोवृद्धौ सत्या, सूत्रे विभकिलोप. प्राकृतत्वाद्, भजनीयावेव क्षेत्रकालौ, तुशब्द एवकारार्थ. स च भिन्नक्रम. तथैव च योजित., भजना चैव-कदाचित्तयोर्वद्धिर्भवति कदाचिन्न, यतो द्रव्य क्षेत्रादपि सूक्ष्म, एकस्मिन्नपि नभ.प्रदेशेऽनन्तस्कन्धावगाहत., द्रव्या. इपि सूक्ष्म. पर्याय., एकस्मिन्नपि द्रव्येऽनन्तपर्यायसम्भवात्, ततो द्रव्यपर्यायवृद्धौ क्षेत्रकालौ भजनीयावेव भवतः, द्रव्ये च वर्द्धमाने पर्याया नियमतो वर्द्धन्ते, प्रतिद्रव्य सक्ष्येयानामसश्येयाना वा पर्यायाणामवधिना परिच्छेदसम्भवात्, पर्याय . बर्द्धमाने द्रव्य भाज्यम्, एकस्मिन्नपि द्रव्ये पर्यायविषयावधिवृद्ध्यवृद्धिसम्भवात् , आह च भाष्यकृत्-"भयणा य खेचकाले परिवद्धतेसु दयभाषेसु । दवे बहुइ भागो भावे दव तु भयणिजं ॥१॥"(वि ६१९)आह-ननु जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्नयो- वधिज्ञानसम्बन्धिनो क्षेत्रकालयो अगुलावलिकासङ्ख्येवभागादिरूपयो परस्पर प्रदेशसमयसझया तुल्यत्यमुत हीना- |धिकत्व !, उच्यते, हीनाधिकत्व, तथाहि-आवलिकाया असख्येये भागे जघन्यावधिविपये यावन्त. समयास्तदपेक्षया गद्गुलस्यासक्येयभागे जघन्यावधिविपये एव ये नभ प्रदेशास्ते असङ्ख्येयगुणा , एवं सर्वत्राप्यवधिविषयात् कालादसहये- यगुणत्यमयधिविपयस्य क्षेत्रस्यागन्तव्य, उक्त च-"सवमसखेजगुण कालाओ खित्तमोहिविसयमि । अवरोप्परसपद्ध समयपएसप्पमाणेण ॥१॥” (वि ६२४) अथ क्षेत्रस्येत्थ कालादसवेयगुणता कथमवसीयते ?, उच्यते, सूत्रप्रामाण्यात् , तदेव सूत्रमुपदर्शयति- सुरमो य होइ कालो तत्तो सुटुमयरय हवइ खेत्तं । अंगुलसेढीमित्ते, ओस्सप्पिणिओ असखेजा ॥३६॥ 'सूक्ष्मश्च' शक्ष्णश्च भवति काल., चशब्दो वाक्यभेदक्रमोपदर्शनार्थ , यथा सूक्ष्मस्तावत्कालो भवति, यस्मादुत्पलप- प्रदशतभेदे प्रतिपत्रमसहवेया समया प्रतिपद्यन्ते, तत सूक्ष्म काल , तस्मादपि कालात् सूक्ष्मतर क्षेत्र भवति, यस्मादड- रणिमात्रे क्षेत्रे-प्रमाणाइलैकमात्रे श्रेणिरूपे नभ खण्डे प्रतिप्रदेश समयगणनया असङ्ख्यया अवसर्पिण्यस्तीर्थ- निराख्याता , इदमुक्त भवति-प्रमाणाजुलैकमाने एकैकप्रदेशश्रेणिरूपे नभ खण्डे यावन्तोऽसङ्ख्येयास्ववसर्पिणीषु समया- स्तावत्प्रमाणा (प्रदेशा) वर्तन्ते, तत सर्वत्रापि कालादसङ्ग्येयगुण क्षेत्र, क्षेत्रादपि चानन्तगुणा द्रव्य, द्रव्यादपि चावधिविषय - पर्याय सझपेयगुणोऽसहयेयगुणो वा, उक्त च-"खेत्तविसेसेहितो, दवमणतगुणिय पएसेहि। दहितो भावौ सखगुणोऽसख- गुणियो वा ॥१॥" (वि ६२५ पए ) उक्तमवर्जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्न क्षेत्रपरिमाण, क्षेत्रं चावधिगोचरद्रव्याधारे- णावधेय॑पदिश्यते, तत क्षेत्रस्य द्रव्यावधिकत्वात्तदभिधानानन्तर अमधिपरिच्छेदयोग्य द्रव्यमभिधातव्य, अवधिश्च त्रिधा जघन्यो मध्यम उत्कृष्टश्च, तत्र जघन्यावधिपरिच्छेदयोग्य तावद्रव्यमभिधित्सुराह- तेयाभासादघाण अंतरा एत्थ लहइ पट्टवगो । गुरुलहु अगुरुयलहुयं तंपि य तेणेव निहाइ ॥ ३७॥ तैजस च भाषा च तैजसभापे तयोर्द्रव्याणि तैजसभापाद्रव्याणि तेपा तैजसभापाद्रव्याणामन्तरात्, प्राकृतत्वाद्विभक्ति- परिणाम , अन्तरे, अथवा अतरे इति पाठान्तरमेव, किमुक्त भवति '-तैजसभापाद्रव्याणामपान्तराले इति, 'अत्र' एत- स्मिन् उभयायोग्यद्रव्यसमूहे तैजसभापाभ्यामन्यदेव द्रव्य 'लभते' पश्यति, कोऽसावित्याह-'प्रस्थापक' प्रस्थापको नाम तत्प्रथमतया अवधिज्ञानप्रारम्भक , किविशिष्ट तदित्याह- 'गुरुलमगुरुलघु' गुरु च लघु च गुरुलघु तथा न गुरुलघु अगुरुलघु, किमुक्त भवति :-गुरुलघुपर्यायोपेत गुरुलघु अगुरुलघुपर्यायोपेतमगुरुलघु, तत्र यत्तैजसद्रव्यासन्न तद् गुरु लघु यत्पुनर्भापाद्रव्यासन्न तदगुरुलघु, तदपि चावधिज्ञान प्रच्यमान सत्पुनस्तेनैव द्रव्येणोपलव्धेन सता निष्ठा याति, मच्यवते इति भावः, तथा चोक्त-"पट्ठवगो नाणस्सारभतो (पासए) जंत(या)दीए । उभयाजोग्ग पेच्छइ तेयाभासतरे दव ॥ १॥ गुरुलघु तेयासन्न भासासन्नमगुरु व पासेज्जा । आरंभे जं दिलु दह्ण पडइ त चेर ॥२॥” (वि ६२८ ९) 'तदपि चे'त्यत्रापिशब्दो यत्प्रतिपाति तत्राय नियमो न पुनरवधिज्ञान प्रतिपात्येव भवतीति सदर्शनार्थः, चशब्दस्त्वेवकारार्थ २ म चारधारणे, तस्य चैव प्रयोग -अवधिज्ञानमेवेव प्रच्यवते, न शेपज्ञानानीति, अथ कियत्मदेश तत् द्रव्य यचजस- भाषाद्रव्याणामपान्तरालयत्ति जघन्यावधिप्रेमयमित्याशङ्का, तत्किल परमाण्यादिक्रमोपचयादौदारिकादिवर्गणानुक्रमत. प्रतिपादयितु शक्य, अतस्तत्स्वरूप प्रतिपिपादयिषुर्गाथाद्वयमाह- ओरालविउचाहारतेयभासाणपाणमणकम्मे । अह दबवग्गणाण कमो विवनासतो खेत्ते ॥ ३९ ॥ कम्मोपरि धुचेयर सुन्नेअरवग्गणा अणताओ। चउधुवणंतरतणुवग्गणा यमीसो तहाऽचित्तो॥४०॥ आह-किमर्थमोदारिकादिशरीरप्रायोग्याप्रायोग्यद्रव्यवर्गणा.प्ररूप्यन्ते?, उच्यते-विनेयानामसमोहाच, तथा चात्रोदार- रणम्-इह भरतक्षेत्रे मगधाजनपदे प्रभूतगोमण्डलस्वामी कुचिकर्णो नाम गृहपतिरासीत् , स च तासा गवामतिप्रभूतत्वात् मरमादिपरिमिताना पृथक् पृथगनुपालनार्थ प्रभूतान् गोपालान् चक्रे, ते च तासु परस्पर मिलितासु गोपा आत्मीया २ मम्यगजानन्तः सन्तोऽनवरत कलहमकाएं, ताश्च तथा परस्परं विवदमानान् उपलभ्यासौ तेपामव्यामो- हाथ फलहव्यवच्छित्तये च शुक्लकृष्णरक्तकर्बुरादिभेदभिन्नाना गवा प्रतिगोपाल सजातीयगोसमुदायरूपा भिन्ना वर्गणा व्यवस्थापितवान् , एष दृष्टान्तोऽयमर्थोपनयः-इह गोपालमभुकल्पो भगवस्तीर्थकर गोपकल्पेभ्यः शिप्येभ्यो गोसमूहसमानपुद्गलास्तिकाय तदसम्मोहाय परमाण्वादिवर्गणाविभागेन निरूपितवान् इति, कृत प्रसङ्गेन, पदार्थ प्रति- पाद्यते, तत्र औदारिकग्रहणादौदारिकशरीरप्रायोग्या वर्गणा परिगृहीता, इह वर्गणा सामान्यतश्चतुर्विधा भवन्ति, तद्य- था-द्रव्यत क्षेत्रत कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यत एकपरमाण्वादीना यावदनन्तपरमाणूना क्षेत्रत एकप्रदेशावगाढाना यावत् असख्यप्रदेशावगाढाना, कालत एकसमयस्थितीना सर्वेषा परमाणूना स्कन्धाना च एका वर्गणा द्विसमयस्थि- तीना सर्वेपा द्वितीया वर्गणा त्रिसमयस्थितीना सर्वेपा तृतीया वर्गणा एवमेकैकसमयवृद्ध्या सख्येयसमयस्थितीना परमायादीना सोया वर्गणा असञ्जयेयसमयस्थितीना स्वसङ्खयेया वर्गणा , भावत एकगुणकृष्णाना परमाणूना स्कन्धाना च सर्वेषामेका वर्गणा कृष्णवर्णगुणद्वययुक्ताना परमायादीना द्वितीया वर्गणा एवमेकैकगुणवृद्ध्या सङ्ख्येयकृष्णवर्ण- गुणाना सोया वर्गणाः असङ्ख्येयकृष्णवर्णगुणानामसद्धयेया अनन्तकृष्णवर्णगुणानामनन्ताः, एव नीललोहितहारि- द्रशुक्लेषु ४ सुरभीतरयोर्गन्धयो. ६ तिक्तकटुकपायाम्लमधुरेषु पञ्चसु रसेपु ११ कर्कशमृदुगुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षेषु अष्टासु स्पर्शेपु १९ सर्वसङ्ख्यया एकोनविशतिस्थानेषु प्रत्येकमेकादीना सङ्ख्येय गुणाना सहयेयाः असहयेयगुणानामसोया. अनन्त- गुणानामनन्ता वर्गणा याच्या , तथा लघुगुरुपर्यायाणा वादरपरिणामान्वितवस्तूनामेका वर्गणा, अगुरुलघुपर्यायाणा तु सूक्ष्मपरिणामपरिणतवस्तूनामेका वर्गणा, एवमेते द्वे वर्गणे भरतः, तत्र समस्तलोकाकाशप्रदेशवर्तिनामेकाकिपरमाणूना समुदाय एका वर्गणा, तत. समस्तलोकवर्त्तिना द्विपदेशिकस्कन्धाना द्वितीया वर्गणा, तत. समस्तानामपि त्रिप्रदेशिक- स्कन्धाना तृतीया वर्गणा, चतुष्पदेशिकस्कन्धाना चतुर्थी, एवमेकोत्तरवृद्ध्या तावन्नेय यावत् सङ्ख्यातप्रदेशिकस्कन्धाना सायेया वर्गणा. असत्येयप्रदेशिकानामसयेया अनन्तमदेशिकानामनन्ता. खल्वग्रहणप्रायोग्या वर्गणा विलच्य विशिष्ट परिणामयुक्ता औदारिकशरीरग्रहणप्रायोग्या अनन्तवर्गणा भवन्ति, ततो एकोत्तरप्रदेशवृद्ध्या वर्द्धमानाः प्रचुरद्रव्य- वात्सूक्ष्मतरपरिणामत्वाचौदारिकस्याग्रहणप्रायोग्या अनता वर्गणा भवति, ताश्च स्वल्पपरमाणुनिप्पन्नत्वाद्वादरपरि- .
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
नन्ता एव, ' इयर' इति इतरग्रहणादशून्यान्तरवर्गणा गृह्यन्ते, एकोत्तरवृद्धया सर्वदेवाशून्यानि अन्तराणि यासाता अशून्यान्तरा. ताश्च ता वर्गणाश्च अशून्यान्तरवर्गणाः, एता ह्येकोत्तरवृद्धया निरन्तरमेव लोके सर्वदैव प्राप्यन्ते, न पुन- रेकोत्तरवृद्धिहानिरपान्तराले, तत एता अशून्यान्तरवर्गणाः, ता अपिच प्रदेशोत्तरवृद्ध्या खल्वनन्ता, 'चउधुवणंतर' इति, ततोऽशून्यान्तरवर्गणानामुपरि ध्रुवानन्तराणि चत्वारि वर्गणाद्रव्याणि भवन्ति, ध्रुवाणि च सर्वकालभावित्वादन- न्तराणि च निरन्तरकोत्तरवृद्धिभात्त्वात् ध्रुवानन्तराणि, किमुक्त भवति -आद्या ध्रुवाऽनन्तरवर्गणा. प्रथमतोऽनन्ता भवन्ति, तदनन्तरमेतावत्यो द्वितीयास्ततस्तृतीयाः ततश्चतुर्था वाच्या, ध्रुववर्गणा प्रागप्युक्ताः पर ताभ्य एता भिन्ना एव, न पुनस्तास्वन्तर्भवन्ति, अतिसूक्ष्मपरिणामत्वाद्वहुद्रव्योपचितत्वाच, एतासा चतसृणामपि ध्रुववर्गणाना प्रत्येकम- पान्तराले एकोत्तरवृद्धिहानिरवसातव्या, अन्यथा निरन्तरमेकोत्तरवृद्धिसम्भवे चातुर्विध्यासम्भवात्, एव तनुवर्गणाना- मपि भावनीयम्, एतासा चतसृणा ध्रुववर्गणानामुपरि प्रत्येकमेकोत्तरवृद्धियुक्तानन्तवर्गणात्मिकाश्चतनस्तनुवर्गणा भ- वति, तनूनाम्-औदारिकादिशरीराणा भेदाभेदपरिणामाभ्या योग्यत्वाभिमुखा वर्गणास्तनुवर्गणा , अथवा वक्ष्यमाण- मिनस्कन्धाचिचस्कन्धद्वयस्य तनु -देहः शरीर मूर्तिरितियावत्, तद्योग्यत्वाभिमुखा वर्गणास्तनुवर्गणा , आह च भाष्यकृत्- “धुवणतराइ चत्तारि, ज धुवाइ अणतराइ च । भेयपरिणामतो जा सरीरजोग्गत्तणाभिमुहा ॥१॥खधदुगदेहजोग्ग- तणेण वा देहवग्गणातोत्ति (वि ६४१-६४२)। 'मीसो' इति, तदनन्तरं मिनस्कधो भवति, सूक्ष्म एव सन् ईपद्वादरपरिणामा- भिमुखःसूक्ष्मत्ववादरत्वपरिणाममिश्रणात् मिश्रस्कन्धः, आह चभाष्यकृत्- "सुहुमो दरगयवायरपरिणामो मीसगोसधो।
. माणसदवाईणवि, एव तिविकप्पमेकेक ॥ ३ ॥” (वि ६४८, ६४९) अधुना द्वितीयगायाव्याख्या-तत्रानन्तरगावाया कर्मन्यवर्गणा प्रतिपादिता , सम्प्रति प्रदेशोत्तरवृद्ध्या तदग्रहणप्रायोग्या प्रदर्यन्ते-क्रियते-मिथ्यात्वादिसचिवजीवनि- पर्त्यते इति कर्म कर्मण उपरि कर्मोपरि, ' नाम नाम्नैकार्थे समासो बहुल'मिति समास , पष्ठीतत्पुरुपस्तु न पामोति, 'अव्ययेति प्रतिषेधात् , कांग्रहणप्रायोग्यवर्गणानामुपरीतिभाव , 'धुचेति ध्रुववर्गणा अनन्ता भवन्ति, तद्यथा-कर्म- ग्रहणमायोग्यवर्गणानामुपरि एकाधिकपरमाणूपचितातिसूक्ष्मपरिणामाऽनन्तपरमाण्वात्मिका प्रथमा ध्रुववर्गणा भवति, ततएकोत्तरवृद्धया वर्द्धमाना एता अपिध्रुपवर्गणाअनन्ता वेदितव्या., भुवा-नित्या लोकव्यापितया सर्वकालावस्थायिन्य इति भाव , अन्तदीपक चेद, ततश्चैतासा ध्रुवत्वभणनेन प्रागुक्ता अपि कर्मवर्गणान्ता. सर्वा एव वर्गणा भुवा इत्यय- गन्तव्यम्, तासामपि सर्वत्र लोके सदैवाव्यवच्छेदात्, अन्यच्च-एता ध्रुववर्गणा वक्ष्यमाणाश्चाभुयाद्या सर्वा अपि महणापायोग्यवर्गणा अतिवहुद्रव्योपचित्वेनातिसूक्ष्मपरिणामत्वेन च सर्वजीरौदारिकादिभावेनाग्रहणात् , तदनन्तरमि- स्थमेवकोत्तरवृद्ध्या चर्द्धमाना ध्रुववर्गणाभ्य इतरा अधुपवर्गणा अनन्ता भवन्ति, एताश्च तथाविधपुलपरिणामवैचित्र्यात् कदाचिल्लोके न भवन्त्यपि, तत एता अनुवा इति व्यपदिश्यन्ते, अध्रुवा-अशास्वत्य , कदाचिन्न सन्त्यपीति भाव , तत 'मुना' इति 'सूचनात् सूत्र'मिति न्यायात् शून्यान्तरवर्गणा परिगृह्यन्ते एकोत्तरवृद्ध्या, कदाचिच्छून्यानि-व्यवहितानि अन्तराणि यासा ता शून्यान्तरा ताश्च ता वर्गणाश्च शून्यान्तरवर्गणा , किमुक्त भवति ?-एता एकोत्तरवृद्ध्या निरन्तर- मनन्ता सदैव प्राप्यन्ते, पर कदाचिदेतास्वेकोत्तरवृद्धिरन्तरान्तरा त्रुव्यति, तत एता शून्यान्तरवर्गणा . पता अप्य- . , नन्ता एव, ' इयर'इति इतरग्रहणादशून्यान्तरवर्गणा गृह्यन्ते, एकोत्तरवृद्धया सर्वदेवाशून्यान अन्तराराण यासा ता अशून्यान्तरा ताश्च ता वर्गणाश्च अशून्यान्तरवर्गणाः, एता ह्येकोचरवृद्धया निरन्तरमेव लोके सर्वदेव प्राप्यन्ते, न पुन- रकोत्तरवृद्धिहानिरपान्तराले, तत एता अशून्यान्तरवर्गणा , ता अपि च प्रदेशोत्तरवृद्धया खल्वनन्ता, चउधुवणतर' इति, ततोऽशून्यान्तरवर्गणानामुपरि ध्रुवानन्तराणि चत्वारि वर्गणाद्रव्याणि भवन्ति, ध्रुवाणि च सर्वकालभावित्वादन- न्तराणि च निरन्तरकोत्तरवृद्धिभात्त्वात् सुवानन्तराणि, किमुक्त भवति -आद्या धुवाऽनन्तरवर्गणा प्रथमतोऽनन्ता भवन्ति, तदनन्तरमेतावत्यो द्वितीयास्ततस्तृतीया. ततश्चतुर्था वाच्या, ध्रुववर्गणा मागप्युक्ताः पर ताभ्य एता भिन्ना एव, न पुनस्तास्वन्तर्भवन्ति, अतिसूक्ष्मपरिणामत्वाद्वहुद्रव्योपचितत्वाच, एतासा चतसृणामपि ध्रुववर्गणाना प्रत्येकम- पान्तराले एकोत्तरवृद्धिहानिरवसातव्या, अन्यथा निरन्तरमेकोत्तरवृद्धिसम्भवे चातुर्विध्यासम्भवात्, एव तनुवर्गणाना- मपि भावनीयम्, एतासा चतसृणा ध्रुववर्गणानामुपरि प्रत्येकमेकोत्तरवृद्धियुक्तानन्तवर्गणात्मिकाश्चतस्रस्तनुवर्गणा भ- वति, तनूनाम्-औदारिकादिशरीराणा भेदाभेदपरिणामाभ्या योग्यत्वाभिमुखा वर्गणास्तनुवर्गणा , अथवा वक्ष्यमाण- मिश्रस्कन्धाचित्तस्कन्धद्वयस्य तनु -देह शरीर मूर्तिरितियावत्, तद्योग्यत्वाभिमुखा वर्गणास्तनुवर्गणा , आह च भाष्यकृत्- धुवणतराइ चत्वारि, ज धुवाइ अणतराइ च । भेयपरिणामतो जा सरीरजोग्गत्तणाभिमुहा ॥१॥ खधदुगदेहजोग्ग- तणेण वा देहवग्गणातोत्ति (वि ६४१-६४२)। मीसो' इति, तदनन्तर मिश्नरकधो भवति, सूक्ष्म एव सन् ईपद्वादरपरिणामा- भिमुख सूक्ष्मत्ववादरत्वपरिणाममिश्रणात् मिश्रस्कन्धः, आह च भाष्यकृत्- "सुहुमो दरगयवायरपरिणामो मीसगोखधो।
माणसवाईणयि, पन तिपिकप्पभेकक॥३॥" (वि ६४८, ६४९ ) अधुना द्वितीयगायाव्याख्या-तत्रानन्तरगाबाया फर्मद्रव्यवर्गणा प्रतिपादिता , सम्प्रति प्रदेशोत्तरवृद्ध्या तदग्रहणप्रायोग्या प्रदर्यन्ते-क्रियते-मिथ्यात्वादिसचिवजीवनि- यते इति कर्म कर्मण उपरि कर्मोपरि, 'नाम नाम्नैकार्थे समासो बहुल'मिति समास , पष्ठीतत्पुरुपस्तु न प्राप्नोति, 'अव्ययेति प्रतिषेधात्, कांग्रहणप्रायोग्यवर्गणानामुपरीतिभाव , 'धुवेति ध्रुववर्गणा अनन्ता भवन्ति, तद्यथा-कर्म- ग्रहणमायोग्यवर्गणानामुपरि एकाधिकपरमाणूपचितातिसूक्ष्मपरिणामाऽनन्तपरमाण्यात्मिका प्रथमा ध्रुववर्गणा भवति, |तत एकोत्तरवृद्धया वर्द्धमाना. एता अपिध्रुववर्गणाअनन्ता वेदितव्या , ध्रुवा-नित्या लोकव्यापितया सर्यकालावस्थायिन्य इति भाव , अन्तदीपक चेद, ततश्चैतासा ध्रुवत्वभणनेन प्रागुक्ता अपि कर्मवर्गणान्ता. सर्वा एव वर्गणा ध्रुवा इत्यव- गन्तव्यम्, तासामपि सर्वत्र लोके सदैवाव्यवच्छेदात्, अन्यच्च-एता ध्रुववर्गणा वक्ष्यमाणाश्चाधुवाद्या सर्वा अपि महणाप्रायोग्यवर्गणा अतिवहुद्रव्योपचित्वेनातिसूक्ष्मपरिणामत्वेन च सर्वजीरौदारिकादिभावेनाग्रहणात् , तदनन्तरमि- त्यमेषकोत्तरवृद्ध्या वर्द्धमाना ध्रुववर्गणाभ्य इतरा अधुपवर्गणा अनन्ता भवन्ति, एताश्च तथाविधपुलपरिणामवैचित्र्यात् कदाचिल्लोके न भवन्त्यपि, तत एता अध्रुवा इति व्यपदिश्यन्ते, अनुवा-अशास्वत्यः, कदाचिन्न सन्त्यपीति भाव , तत 'सुन्ना' इति 'सूचनात् सूत्र मिति न्यायात् शून्यान्तरवर्गणा परिगृह्यन्ते एकोत्तरवृद्ध्या, कदाचिच्छून्यानि-व्यवहितानि अन्तराणि यासा ता शून्यान्तरा ताश्च ता वर्गणाश्च शून्यान्तरवर्गणा , किमुक्त भवति ?-एता एकोत्तरवृद्ध्या निरन्तर- मनन्ता. सदैव प्राप्यन्ते, पर कदाचिदेतास्त्रेकोत्तरवृद्धिरन्तरान्तरा त्रुट्यति, तत एता शून्यान्तरवर्गणा , एता अप्य- .
अट्ठ'फासो यजतोभणितो एसो य चउफासो। अण्णेऽविततोपोग्गलभेया सतित्ति सद्धेय ॥२॥ (वि ५४५-५४६) इह प्राक् तैजसभापाद्रव्याणामपान्तराले गुरुलध्वगुरुलघु च जघन्यावधिप्रायोग्य द्रव्यमुक्तम्, जघन्यावधिश्च द्विधा-गुरुलघुद्रव्यार- ब्धोऽगुरुलघुद्रव्यारब्धश्च, तत्र गुरुलघुद्रव्यारब्धः कोऽपि तान्येव तैजसप्रत्यासन्नानि गुरुलघुद्रव्याणि दृष्ट्वा विध्वंसमापद्यते, 'तपिय तेणेव निहाई' इति वचनात् , यस्तु विशुद्धिमासादयन् प्रवर्द्धते सोऽधस्तनानि तान्येव गुरुलघून्यौदारिकादीनि द्रव्याणि दृष्ट्वा ततोऽधिकतरा विशुद्धिमासादयन् क्रमेणैवागुरुलघूनि भाषादिद्रव्याणि पश्यति, अगुरुरघुद्रव्यसमारब्धो- ऽपि कश्चिदूध हि वर्द्धमान इतराण्यपि तत्काल गुरुलघून्यौदारिकादीनि पश्यति, उक्तं च-"गुरुलहुदवारद्धो गुरुलहु दवाइ पेच्छिउ पच्छा । इयराई कोइ पेच्छइ, विसुज्झमाणो कमेणेव ॥१॥ अगुरुलहुसमारद्धो उहुं वहइ कमेण सो नाहो। वहृतोऽविय कोई पेच्छइ इयराइ सयराहं ॥२॥" (वि ६५५-६५६) अत्र 'सयराहमिति शीघ्र युगपदिति तात्पर्यार्थ ॥ अथ कि गुरुलघु कि वा अगुरुलघु इति शङ्काया तत्स्वरूपप्रतिपादनार्धमाह- "ओरालिय घेउविय आहारग तेय गुरुलहू दया । कम्मगमणभासाई एयाई अगुरुलहुयाई ॥४१॥ इह द्वौ नयौ-व्यवहारनयो निश्चयनयश्च, तत्र व्यवहारनयः प्राह-चतुर्धा द्रव्यम्, तद्यथा-किञ्चिद्गुरु किञ्चिल्लघु किञ्चि- गुरुलघु किश्चिदगुरुलघु, तन यदूर्ध्व तिर्यग्वा प्रक्षिप्तमपि पुनर्निसर्गादधो निपतति द्रव्य तद्गुरु, तद्यथा लोष्ट्वादि, यत्तु द्रव्य निसर्गत एवो गतिस्वभाव तल्लघु, यथा दीपकलिकादिः, यत्पुनर्नोर्ध्वगतिस्वभाव नाप्यधोगतिस्वभावं किन्तु स्वभावेनैव तिर्यग्गतिधर्मकं तद्गुरुलघु, यथा वायुः, यत्तूर्वाधस्तिर्यग्गतिखभावानामेकतरस्वभावमपि न भवति - (व ६४२) तहा अचित्तो"इति, तथेत्यानन्तर्ये अचित्त इति पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद्' अचित्तमहास्कन्ध , स च वित्र- सापरिणामवंचिच्यात् केवलिस मुद्घातगत्या चतुर्भि समयै सकललोकमापूरयति, चतुर्भिरेव च समयस्तस्य सहरणमिति, आहच भाष्यकृत्-जइणसमुग्धायगई चउहि समएहि पूरणं कुणइ । लोगस तेहि चेव य, सहरण तस्स पडिलोम ॥१॥ (वि३८३ ) आह-अचित्तत्वाव्यभिचारादचित्तविशेषणमनर्थकमिति, न, केवलिसमुद्घातसचित्तकर्मपुद्गललोकव्यापि (ता)व्यवच्छेदपरतया विशेषणस्य सार्थकत्वात् , एष एव सर्वोत्कृष्ट प्रदेशोऽचित्तमहास्कन्ध इति केचिद् व्याचक्षते, तदसा म्यक्, यस्मात्प्रज्ञापनायामवगाहनस्थितिभ्यामसहयेयभागहीनादिभेदाच्चतु स्थानपतिता उक्ता. उत्कृष्टप्रादेशिका. स्कन्धार, तथा च तत्सूत्रम्- “उक्कोसपएसियाण भते ! खधाण केवइया पन्जवा पन्नत्ता ?, गोयमा ! अणता, से केणद्वेण भते ! पुचइ ?, गोयमा ! उक्कोसपएसिए सधे उक्कोसपएसियस्स खधस्स दवड्याए तुले, एकैकद्रव्यत्वात् , पदेसट्टयाए तुले, उत्कृष्ट प्रदेशस्य चिन्त्यमानत्वात्, ओगाहणट्टयाए चउट्ठाणवडिए, तंजहा-असखेजभागहीणे वा सखेजभागहीणे या असखेजगुणहीणे वा सखिजगुणहीणो या, अह अन्भहिए असंखेजभागअन्भहिए वा सखेजभागअभहिए वा सखिजगु- णअभहिए वा असखिजगुणब्भहिए था, एव ठिइएवि चउट्ठाणवडिए, वण्णरसगंधफासेहिं छटाणवडिए" इति, एप पुन- रचित्तमहास्कन्धोऽचित्तमहास्कन्धान्तरेण सहावगाहनास्थितिभ्या तुल्य एव, अन्यच्च सामान्य उत्कृष्टप्रादेशिकस्कन्धोऽ- एस्पर्शी गीयते, अचित्तमहास्कन्ध पुनश्चतु स्पर्श , ततोऽन्येऽपि उत्कृष्टप्रादेशिका स्कन्धा सन्तीति नियमत प्रतिप- त्तव्यम्, तथा चोक-सब्बुक्कोसपएसो एसों केई न चायमेगतो।उक्कोसपएसोजमगाहठिईओ पउहाणो ॥१॥ न ४५ एव , अदाफासो यजतो भणितो एसोय चरफासो । अण्णेऽविततोपोग्गलभेया सतित्ति सद्धेय ॥२॥ (वि ५४५-५४६ ) इह प्राक् तेजसभापाद्रव्याणामपान्तराले गुरुलध्वगुरुलघु च जघन्यावधिप्रायोग्य द्रव्यमुक्तम्, जघन्यावधिश्च द्विधा-गुरुलघुद्रव्यार- ब्धोऽगुरुलघुद्रव्यारन्धश्च, तत्र गुरुलघुद्रव्यारब्ध कोऽपि तान्येव तैजसप्रत्यासन्नानि गुरुलघुद्रव्याणि दृष्ट्वा विध्वंसमापद्यते, 'तपिय तेणेव निहाई' इति वचनात् , यस्तु विशुद्धिमासादयन् प्रवर्द्धते सोऽधस्तनानि तान्येव गुरुलघून्यौदारिकादीनि द्रव्याणि दृष्ट्वा ततोऽधिकतरा विशुद्धिमासादयन् क्रमेणैवागुरुलघूनि भापादिद्रव्याणि पश्यति, अगुरुर घुद्रव्यसमारब्धो- ऽपि कश्चिदूध हि वर्द्धमान इतराण्यपि तत्काल गुरुलघून्यौदारिकादीनि पश्यति, उक्तं च-"गुरुलहुदवारद्धो गुरुलहु दघाइ पेच्छिउ पच्छा । इयराइ कोइ पेच्छइ, विसुज्झमाणो कमेणेव ॥१॥ अगुरुलहुसमारद्धो उह वहइ कमेण सो नाहो। बहुतोऽविय कोई पेच्छइ इयराइ सयराह ॥२॥" (वि ६५५-६५६) अन 'सयराहमिति शीघ्र युगपदिति तात्पर्याध.॥ अथ कि गुरुलघु कि वा अगुरुलघु इति शङ्काया तत्स्वरूपप्रतिपादनार्थमाह- "ओरालिय घेउधिय आहारग तेय गुरुलहू दद्या । कम्मगमणभासाई एयाई अगुरुल हुयाई ॥४१॥ इह द्वौ नयौ-व्यवहारनयो निश्चयनयश्च, तत्र व्यवहारनय माह-चतुर्धा द्रव्यम्, तद्यथा-किश्चिद्गुरु किञ्चिलघु किञ्चि- गुरुलघु किश्चिदगुरुलघु, तत्र यदू तिर्यग्वा प्रक्षितमपि पुनर्निसर्गादधो निपतति द्व्यं तद्गुरु, तद्यथा लोष्ट्वादि, यत्तु द्रव्य निसर्गत एवोर्ध्वगतिस्वभाव तल्लघु, यथा दीपकलिकादि , यत्पुनर्नोर्ध्वगतिस्वभाव नाप्यधोगतिस्वभाव किन्तु स्वभारेनैव तिर्यग्गतिधर्मक तद्गुरुलघु, यथा वायु., यत्तूर्ध्वाधस्तिर्यग्गतिखभावानामेकतरस्वभावमपि न भवति . (घि ६४२) तहा अचित्तो"इति, तथेत्यानन्तर्ये अचित्त इति 'पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद्' अचित्तमहास्कन्धः,सच विध. सापरिणामचिच्यात् केवलिस मुद्घातगत्या चतुभि समय, सकललोकमापूरयति, चतुभिरेव च समयस्तस्य सहरणमिति, आहच भाष्यकृत्-जइणस मुग्घायगई चउहि समएहि पूरणं कुणइ । लोगस्स तेहि चेव य, सहरण तस्स पडिलोम ॥१॥ (गि ३८३ ) आह-अचित्तत्वाव्यभिचारादचित्तविशेषणमनर्थकमिति, न, केवलिसमुद्घातसचित्तकर्मपुद्गललोकव्यापि (ता)व्ययच्छेदपरतया विशेषणस्य सार्थकत्वात् , एप एव सर्वोत्कृष्टप्रदेशोऽचित्तमहास्कन्ध इति केचिद् व्याचक्षते, तदस- म्यक्, यस्मात्प्रज्ञापनायामगानस्थितिभ्यामसङ्ख्येयभागहीनादिभेदाच्चतु-स्थानपतिता उक्ता. उत्कृष्टप्रादेशिका. स्कन्धा, तथा च तत्सूत्रम्- "उक्कोसपएसियाण भते ! खधाण केवइया पजवा पन्नत्ता?, गोयमा ! अणंता, से केणद्वेण भते! एव पुच्चइ ?, गोयमा । उक्कोसपएसिए खधे उक्कोसपएसियस्स खधस्स दवड्याए तुल्ले, एकैकद्रव्यत्वात् , पदेसट्टयाए तुले, उत्कृष्टप्रदेशस्य चिन्त्यमानत्वात्, ओगाहणट्ठयाए चउट्ठाणवडिए, तजहा-असखेजभागहीणे वा सखेजभागहीणे या असखेजगुणहीणे वा सखिजगुणहीणो वा, अह अन्भहिए असंखेजभागअन्भहिए वा संखेजभागअन्भहिए वा सखिजगु- णअन्भहिए चा असखिजगुण भहिए वा, एव ठिइएवि चउट्ठाणवडिए, वण्णरसगधफासेहिं छहाणवडिए" इति, एप पुन- रचित्तमहास्कन्धोऽचित्तमहास्कन्धान्तरेण सहावगाहनास्थितिभ्या तुल्य एव, अन्यच्च सामान्य उत्कृष्टप्रादेशिकस्कन्धोऽ- एस्पर्शी गीयते, अचित्तमहास्वन्ध पुनश्चतु स्पर्श , ततोऽन्येऽपि उत्कृष्टमादेशिका. स्कन्धा सन्तीति नियमत प्रतिप- चव्यम्, तथा चोक-सबुक्कोसपएसो एसो केई न चायमेगतो। उक्कोसपएसोजमवगाहठिईओ चउट्ठाणो ॥१॥ (वि ६४५) भागो लोकपल्योपमयो , सूत्रे चैकत्व समाहारद्वन्द्वविवक्षणात्, विषयत्वेन बोद्धव्य , किमुक्त भवति?-मनोवर्गणागत द्रव्य पश्यन् अवधि क्षेत्रतो लोकस्य सङ्ख्याततम भाग कालतस्तु पल्योपमस्य सङ्ख्याततम भागं पश्यति, 'संखेज क- मदये' इति कर्मवर्गणागत कर्मपरिणामयोग्य कर्मद्रव्य तद्विपयेऽवधौ सयेया लोकपल्योपमयोर्भागा विषयत्वेन विज्ञेया , इदमुक्त भवति-कर्मवर्गणाद्रव्यं पश्यन् अवधि क्षेत्रतो लोकस्य सङ्ख्येयान् भागान् पश्यति, काल्तस्तु पल्योपमस्य सत्येयान् भागान् , उक्तं च-"लोगपलियाण भागं सखइम मुणइ जो मणोदव । सखेजे पुण भागे, पासइ जो कम्मुणो जोगं ॥१॥"(वि ६७०) लोए थोऊणयं पलियं' ति लोके-चतुर्दशरज्वात्मकलोकविपयेऽवधौ कालत. स्तोकोन पल्योपम विष- यतया विज्ञेयम् , किमुक्तं भवति?-क्षेत्रत. समस्तं लोकं पश्यन्नवधिःकालत स्तोकोनं पल्योपमं पश्यतीति, द्रव्येण सह क्षेत्र- कालयोरुपनिवन्धे प्रस्तुते केवलयोरुपनिवन्धप्ररूपणमसमीचीनं, विस्मरणशीलतासूचकत्वादिति चेत् , नैप दोप., द्रव्यो- पनिबन्धस्यात्रापि सामर्थ्यप्रापितत्वात् , तथाहि-पूर्व काले चउण्ह बुट्ठी' इत्युक्तम् , कालवृद्धिश्चात्र अनन्तरोतकर्मद्रव्य- दर्शकापेक्षया प्रतिपादिता, ततोऽस्य समस्तलोकस्तोकोनपल्योपमदर्शिनः सामर्थ्यात्कर्मद्रव्योपरि यत् किमपि ध्रुववर्ग: णादि तद्विपयत्वेन द्रष्टव्यम् , अत एव तदुपर्युपरि द्रव्याणि पश्यत क्षेत्रकालवृद्धिक्रमेण परमावधिसम्भवोऽप्यनुमेय., द्वितीयगाथाव्याख्या-शरीरशब्द. प्रत्येकमभिसम्बध्यते, तैजसशरीरे कार्मणशरीरे च-एतद्विपयेऽवधाविति भाव., तथा तैजसवर्गणाद्रव्यविपयेऽवधौ भापाद्व्यवर्गणाविपये चावधौ क्षेत्रत. प्रत्येकमसोया द्वीपसमुद्रा कालश्चासङ्ख्येय.-पल्यो- पमासयेयभागरूपो विषयत्वेनावसातव्य , इह यद्यप्यविशेषेणोक्तं तथापि तैजसशरीरात् कार्मणशरीरस्य सूक्ष्मत्वात् .
सर्वत्र वा गच्छति तदगुरुलघु, यथा व्योमपरमाण्वादि, उक्त च-"गुरुयं लहुय उभय नोभयमिति वावहारियनयस । दप लेहु दीयो वाऊ वोम जहासख ॥१॥" (वि ६५८) निश्चयनय पुनरिदमाह-न सर्वगुर्वेकातेन किमपि वस्त्वस्ति, गुरोरपि लोप्वादे प्रयोगादूर्धादिगमनदर्शनात्, नाप्येकान्तेन सर्वलध्वप्यस्ति, अतिलघोरपि वाय्वादे करताडनादिना अधोगमना- दिदर्शनत , तस्माद् द्विविधमेव वस्तु, तद्यथा-गुरुलघु अगुरुलघु च, तत्र यद् वादर भूभूधरादिकं तत्सर्व गुरुलघु, शेप तु भाषाप्राणापानमनोवर्गणादिक परमाणुव्यणुकव्योमादिक च सर्वमगुरुलघु, उक्त च-"निच्छयतो सबगुरु सपलहु वा न विजए दघ । वायरमिह गुरुलहुय अगुरुलहु सेसय दव ॥१॥" (वि ६५९) तत्रेय गाथा निश्चयनयमतेन, पदार्पव्याख्या वेवम्-औदारिकवक्रियाहारकतैजसद्रव्याणि अपराण्यपि तैजसद्रव्यप्रत्यासन्नानि तदाभासानियादररूपत्वा'गुरुलघूनि' गुरलघुस्वभावानि, कार्मणमनोभापाद्रव्याणि तु आदिशब्दात् प्राणापानद्रव्याणि भापाद्रव्याग्वित्तीनि भापाभासानि अपराण्यपि च परमाणुध्यणुकादीनि व्योमादीनि च एतानि 'अगुरुलघूनि' अगुरुलघुस्वभावानि ॥ वक्ष्यमाणगाबाद्वय- सम्बन्ध एव-पूर्व किल क्षेत्रकालसम्बन्धिनो. केवलयोरडुलावलिकासङ्घयेयादिविभागकल्पनया परस्परोपनिवन्ध उक्त, सम्मति तयोरेवोकलक्षणेन द्रव्येण सह परस्परोपनिवन्ध उपदर्यते- सखेज मणोद्धे, भागो लोगपलियस्स बोद्धहो । संखेज कम्मदचे, लोगे थोचूणयं पलिय ॥ ४२॥ तेयाकम्मसरीरे तेयादवे य भासदत्वे य । बोद्धचमसंखेजा दीवसमुद्दा य कालो य ॥४३॥ मनोवर्गणागत मन परिणामयोग्य मनोद्रव्य तस्मिन मनोद्रव्ये-मनोद्रव्यविषये अवधौ 'सखेजसि' सङ्ख्यतमो "एगपएसोगाढं, परमोही लहइ कम्मगसरीर । लहइ अ अगुरुअलहुअ तेअसरीरे भवपुहुत्त" ॥४४॥ प्रकृष्टो देश प्रदेश एकश्चासौ प्रदेशश्च एकप्रदेशः तस्मिन्नवगाढ-व्यवस्थित एकप्रदेशावगाढ-परमाणुब्धणुकादि द्रव्यं, परमश्चासाववधिश्च परमावधि उत्कृष्टावधिरित्यर्थ , लभते पश्यति, अवध्यवधिमतोरभेदोपचारादवधिः पश्यती- त्युक्तम् , तथा कार्मणशरीर च लभते, आह-परमाणुब्यणुकादिक द्रव्यमनुक्त कर लभ्यते ?, यावता एकमदेशावगाढ कार्मणशरीरमित्युपात्तमेव कस्मान्न योज्यते ?, तदसम्यक, कार्मणशरीरस्य जीवप्रदेशानुसारितया सझ्यातीतप्रदेशावगाहि- त्वेनैकप्रदेशावगाढत्यायोगात्, लभते चागुरुलघु चशब्दाद् गुरुलघु च जात्यपेक्षया सर्वमे()कवचनम्, तत. सर्वाण्यप्ये- कप्रदेशावगाढानि कार्मणशरीराणि अगुरुलघूनि गुरुलघूनि च द्रव्याण्यसौ पश्यतीति प्रतिपत्तव्यमिति, तथा तैजसशरी- रविषयेऽवधौ कालतो भवपृथक्त्व तेनासयेयेन कालेन विशिष्यते, भवपृथक्त्वमध्य एव स पल्योपमासयेयभाग' कालो नाधिक., एतन्मध्ये एव च भवपृथक्त्वं न तदतिक्रमेऽपीति । आह-नन्वेकप्रदेशागाढस्य परमाण्वादेरतिसूक्ष्मत्यात् नदुपलम्भे वादराणा कार्मणशरीरादीनामुपलम्भो गम्यते एव, तत किमर्थ तेपा पृथगुपन्यासो ?, व्यर्थत्वाद्, अथवा कप्रदेशावगाढमित्यपि न वक्तव्यम् , 'रूपगत लभते सर्व'मित्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् , तदयुक्त, सम्यग्यस्तुतत्त्चापरिज्ञा- त्, तथाहि-य. सूक्ष्म परमाण्यादि पश्यति तेन वादर कार्मणशरीरादिकमवश्यं द्रष्टव्यम् यो या वादर पश्यति तेन क्ष्ममप्यवश्यं ज्ञातव्यमिति न कोऽपि नियमः, यत.-'तेयाभासादवाणमतरा' इत्यादिवचनात् प्रथमोत्पत्तावगुरुलघुद्रव्य यन्नप्यवधिर्न गुरुलघूपलभते, अन्यद्वा अतिस्थूरमपि घटादिक, तथा मन पर्यायज्ञानी मनोद्रव्याणि सूक्ष्माण्यपि , . . तद्दशिन इदमेव द्वीपसमुद्रकालासयेयत्व बृहद् द्रष्टव्यम्, कार्मणशरीरादप्यबद्धाना तैजसवर्गणाद्रव्याणा सूक्ष्मत्वाद वृहत्तर, तेभ्योऽपि भाषाद्रव्याणामतिसूक्ष्म लाद् बृहत्तममिति, ननु पूर्व कर्मद्रव्यदर्शिन प्रत्येक लोकपल्योपमभागा सहया विपयत्वेनोक्ता , अत्र तु कार्मणशरीरद्रव्यदर्शिन किमतिस्तोकायेव क्षेत्रकाला विपयत्वेनाभिहिताविति, उच्यते-पूर्व कर्मद्रव्याणि कर्मवर्गणागतानि जीरेन शरीरतया अबद्धानि उक्तानि, अत्र तु शरीरतया पद्धानि, यद्धानि चावद्धेभ्यो वादराणि भवन्ति, अव्यूततन्तुभ्यो व्यूततन्तुपु तथादर्शनात्, तत कार्मणशरीरदर्शिन. स्तोको क्षेत्रकालावुक्ताविति, अपरस्त्वाह-ननु यदि तैजसद्रव्याणि पश्यतोऽसत्येया द्वीपसमुद्रा फालश्चासयो विपय , तर्हि यत्मागुक्तम् तेजसभापापान्तरालद्रव्यदर्शिनोऽगुलावलिकासङ्घयेयभागादिक्षेत्रकालममाण तद्विरुध्यते, अपान्तरालद्रव्याणि हि तजसेभ्योऽपि परत्वात्सूक्ष्माणि, तत्र तैजसद्रव्योपलब्धावसधेयक्षेत्रकालाभिधानं तैजसद्रव्येभ्योऽपि परसूक्ष्मद्रन्यो- पलब्धी त्यगुलाबलिकाऽसङ्ख्ययभागादिक्षेत्रकालाभिधानमिति कथ न विरोध ?, नैप दोप , इह विचित्रा वस्तुशफया, ततोऽपान्तरालद्रव्याणि प्रारम्भकस्यावधेविषय , तैजसानि त्वसङ्ख्यद्वीपसमुद्रासङ्ख्येयकालविपयस्येति न कश्चिद्दोप, यदिया अल्पद्रव्याण्यधिकृत्य तत् अङ्गुलावलिकासवेयभागादिक्षेत्रकालप्रमाणमुक्तमिदं तु प्रचुरतेजसद्व्याण्यधिकृत्या- सहयद्वीपसमुद्रासहयेयकालाभिधानमित्यविरोधः । ननु जघन्यावधिप्रमेयं प्रतिपादयता गुरुलध्मगुरुलघु च द्रव्य पश्य: तीत्युक्त, न सर्वमेव, विमध्यमावधिप्रमेयमपि च अगुलावलिकासङ्ख्येयभागाद्यभिधानान्न सर्वद्रव्यरूप, तत्रस्थानामेव दर्श- नात्, तत उत्कृष्टावधेरपि किमसर्वगव्यरूपमालम्बनमाहोश्चित् सर्वव्यमालम्बन मिति सशय , ततस्तदपनोदार्थमाह- . क्षेत्रप्रमाणकारिण प्रागभिहिता एवाग्निजीवाः, इदमुक्त भवति-उत्कृष्टावधेर्विपयत्वेन क्षेत्रतो येऽसत्येयालोका प्रोक्तास्ते प्रा- गभिहितस्वागवाहनाव्यवस्थापितोत्कृष्टासयेयसूक्ष्मवादराग्निजीवसूच्या परमावधिमतो जीवस्य सर्वतोभ्रम्यमाणया यत्प्र- माण क्षेत्र व्याप्यते तत्प्रमाणा. समवसेया इति, ननु रूपगतं लभते सर्वमित्येतदनन्तरगाथायामर्थतोऽभिहितमेव तत. किमर्थं पुनरत्राभिहितम् , तदयुक्तम् , अत्रार्थे परिहारस्य प्रागेवोक्तत्वाद्, अथवा अनन्तरगाथायामेकप्रदेशावगाढमित्यादि परमावधे द्रव्यपरिमाणमुक्तम् , इह तु रूपगतं लभते सर्वमिति क्षेत्रकालयोर्विशेषण, तच्चैवम्-क्षेत्रकालद्वयं लोकमात्रा- सोयखण्डासयेयोत्सपिण्यवसर्पिणीलक्षणं यदि रूपिद्रव्यानुगतं भवति तत समस्त लभते, न केवल, तस्यारूपित्वाद- वधिज्ञानस्य च रूपिद्रव्यनिवन्धनत्वात् , इत्थंभूतपरमावधिकलितश्च नियमादन्तर्मुहूर्त्तमात्रेण केवलालोकलक्ष्मीमासा- दयति, उक्त च-'परमोहिन्नाणविदो केवलमतोमुत्तमेत्तेण' (वि ६८९) ॥ तदेवं मनुष्यानधिकृत्य क्षायोपशमिक खल्व- नेकप्रकारोऽवधिरुक्त, सम्प्रति तिरश्चोऽधिकृत्य तं प्रतिपिपादयिपुराह- "आहारतेयलंभो, उकोसेण तिरिक्खजोणीसु । गाउय जहण्णमोही नरएसु य जोयणुफोसो॥४६॥" आहारश्च तेजश्च आहारतेजसी तयोर्लाभ प्राप्ति परिच्छित्तिरित्येकोऽर्थ आहारतेजोलाभः, सूत्रे च लम्भ इति निर्देश प्राकृतत्वाद्, आहारतेजोग्रहणमुपलक्षण, तत यान्यौदारिकवैक्रियाहारकतैजसद्रव्याणि यानि च तदन्तरालेषु तदयोग्यानि तेपा सर्वेपामपि परिग्रहणं, उत्कर्षतस्तिर्यग्योनिपु, किमुक्तं भवति?-तैर्यग्योनिकसत्त्वाधारो योऽवधि स उत्क पंत औदारिकवैक्रियाहारकतेजोगव्याणि तदन्तरालद्रव्याणि च सर्वाणि पश्यतीति, उकं च-"ओरालियवेउबियआहार- पश्यति, चिन्तनीय तु घटादिक स्थूरमपि न पश्यति, तत एव विज्ञानविषयचियसम्भवे सति सशयव्यवच्छेदार्थमेक- प्रदेशावगाढग्रहणे सत्यपि शेषविशेषणोपादानमदुष्टमेव, यदप्युक्तम्-अथवा एकप्रदेशावगाढमित्यपि न वक्तव्यमित्यादि, तदप्यश्लील, तस्यैव वक्ष्यमाणस्य प्रपञ्चायास्य प्रवृत्तत्वात् , लभते रूपगत सर्व, यत एकप्रदेशावगाढादिक पश्यतीति, यदिवा एकप्रदेशावगाढग्रहणेन परमाण्वादि द्रव्य गृहीतम् , शेष तु कर्मवर्गणापर्यन्त कार्मणशरीरग्रहणेनोपलक्षित, कर्मवर्गणोपरितन तु सर्वमपि द्रव्यमगुरुलघुग्रहणेन गृहीत, चशब्दसूचितगुरुलघुग्रहणेन तु घटपटभूभूधरादिकमत समस्तपुद्गलास्तिकायविषयत्व परमावधेरनेन सूत्रेणाविष्कृतं, तथा च सति रूपगतं लभते सर्वमित्येतद् वक्ष्यमाणमस्यय नियमाय प्रतिपत्तव्यम् , 'सिद्धे सत्यारम्भो नियमाय भवतीति न्यायात्, एतदेव रूपगत सर्व लभते, नान्यदित्यलं विस्तरेण ॥ तदेव परमावधेर्द्रव्यरूपो विषय उक्त , अधुना क्षेत्रकालौ तद्विपयतया प्रतिपिपादयिपुराह- "परमोहि असंखेज्जा लोगमेत्ता समा असखेजा । स्वगय लहइ सबं खेत्तोवमियं अगणिजीवा ।। ४५॥" परमश्चासायधिश्च परमावधिः, क्षेत्रतोऽसयेयानि लोकमात्राणि, खण्डानि इति गम्यते, लभते इति सम्बन्ध कालतस्तु समा-उत्सर्पिण्यवसर्पिणीरसङ्ख्यया एप लभते, तथा द्रव्यतो रूपगत-मूर्तद्रव्यजात 'लभते' पश्यति 'सर्व' समस्त, किमुक्त भवति?-परमाण्वादिभेदभिन्न समस्त पुद्गलास्तिकाय पश्यतीति, भावतस्तु प्रतिद्रव्य सायेयानसोयान् वा पर्यायानिति । यदुक्तमसङ्ख्येयानि लोकमात्राणि खण्डानि परमावधि पश्यतीति,तदसयेयकमूनमधिकं च कोऽपि साल्प- येदतो नियतपरिमाणप्रतिपादनार्थमाह-उपमीयतेऽनेन उपमित, बाहुलकात् करणे निष्ठाप्रत्यय ,क्षेत्रस्योपमित क्षेत्रोपमितं, , , यम्, अथ जघन्यमनुक्त कुतोऽसीयते ', उच्यते, प्रज्ञापनासूत्रात्, तथा च तत्सूत्रम्-"रयणप्पभापुढविनेरइया णं भत ! केवइय खेत ओहिणा जाणति पासति?, गोयमा ! जहण्णेणमधुडाइ गाउयाइ, उक्कोसेण चत्तारिगाउयाइ जाणति पासति सकरप्पभापुढविनेरइयाण भते ! पुच्छा, गोयमा ! जहण्णेण तिन्नि गाउयाइ उक्कोसेण अडुट्ठाई गाउयाई जाणंति पासति, वालुयप्पभापुढविनेरइयाण भते ! पुच्छा, गोयमा! जहण्णेणं अट्ठाइजाई गाउयाई उक्कोसेणं तिन्नि गाउयाइ जाणति पासंति, पकप्पभापुढविनेरइयाण पुच्छा, गोयमा । जहन्नेणं दोन्नि गाउयाइ उक्कोसेणं अट्ठाइजाई गाउयाइ जाणति पासंति, धूमप्पभापुढ विनेरइयाणं पुच्छा, गोयमा ' जहण्णेणं दिवड गाउय उक्कोसेणं दो गाउयाई जाणति पासति, तमप्पभापुढवीनेरइयाणं भंते ! पुच्छा, गोयमा ! जहण्णण गाउयं उक्कोसेणं दिवढगाउय जाणंति पासति, अहे सत्तमाए पुच्छा, गोयमा । जहण्णेण अद्धगाउयं उक्कोसेण गाउय जाणति पासति" ननु यदि सप्तमपृथि- व्यामर्द्धगव्यूत जघन्यमवधिक्षेत्रपरिमाणं तर्हि यदुक्तं प्राक् 'गाउय जहण्णमोही नरएसु य' इति तद् व्याहन्यते, नैप दोप., उत्कृष्टजघन्यापेक्षया तदभिधानात्, इदमन हृदयम्-सप्तस्वपि पृथिवीषु यद् गव्यूतचतुष्टयादिकमुत्कृष्टमवधिक्षेत्रपरि- माणं तन्मध्ये सक्षमपृथिवीनारकाणा गव्यूतलक्षणमवधिक्षेत्र स्वस्थाने उत्कृष्टमपि शेषपृथिव्युत्कृष्टापेक्षया सर्वस्तोकत्वा- जघन्यमुक्तमिति, न चैतत् स्वमनीपिकाविजृम्भितं, यत आह भाष्यकृत्-“अछुट्टगाइयाइ, जहण्णय अद्धगाउयंताइ । ज गाउयति भणियं तपिय उकोसगजहण्ण ॥११॥(वि ६९४) तदेव नारकसम्बन्धिनो भवप्रत्ययावधेः स्वरूपमभिहितम् , सम्प्रति देवसम्मन्धिन. प्रतिपिपादयिपुरिदं गाथात्रयमाह- - न गतेयगाइ तिरिएसु । उकोसेण पेच्छइ जाइ च तदंतरालेसु ॥१॥" (वि ६९१)एतद्र्व्यानुसारेण क्षेत्रकालभाया अपिपरि- उद्यतया स्वयमभ्यूह्या , तदेव यदुक्तम्-"काओ भवपच्चइआ,खओवसमियाओ काऽओ वि।" इति तत्र क्षायोपशमिका- तयोऽभिहिता , अथ भवप्रत्ययास्ता प्रतिपाद्या , ताश्च सुरनारकाणाभवन्ति, तत्राल्पवकव्यत्वात् प्रथम नारकाणामभिधि- रसुराह-'गाउये त्यादि, 'नरकेषु तु नरकेषु पुनरुत्कृष्टेष्वेव मध्ये जघन्योऽनधि क्षेत्रतो गव्यूत पश्यति, सच सप्तमपृषि- व्यामवसातव्य , उत्कृष्टस्तु योजन पश्यति, सच प्रथमाया पृथिव्याम्, आह च भाष्यकृत्-"भणितोखयोसमिओ,भवपच्च- इओस परमपुढवीए।गाउयमुकोसेणं पढमाए जोयण होइ ॥१॥” (वि ६९२)इत्थभूतक्षेत्रानुसारेण द्रव्यादय स्वयं परिभाव- नीयातदेव सामान्येन नारकजातिमधिकृत्याभिहितमुत्कृष्टमवधिक्षेत्रपरिमाणम् अथ तदेवरत्नप्रभादिपृथिवीभागेनाह "चत्तारि गाउयाई, अछुट्टाई तिगाउयं चेव । अड्डाइजा दोन्नि य दिवट्ठमेगं च नरएस ॥४७॥" इह नरका नाम नारकाणामाश्नया, ते च सप्तपृथिव्याधारत्वेन सप्तधा भिद्यन्ते, तत्र नरकेपु रक्षमभाया उत्कृष्टमवधि- त्रपरिमाण चत्वारिंगव्यूतानि जघन्यमर्द्धचतुर्थानि,शर्कराप्रभायामुत्कृष्टमर्द्धचतुर्थानि, अर्द्ध चतुर्थ येषा तान्यर्द्धचतुर्थानि, सार्दानि त्रीणि गव्यूतानीति भाव , जघन्य त्रीणि गव्यूतानि, वालुकाप्रभायामुत्कृष्टं त्रीणि गव्यूतानि जघन्यमर्द्धतृती- यानि, पङ्कमभायामुत्कृष्टमर्द्धतृतीयानि जघन्य द्वे गव्यूते, धूमप्रभायामुत्कृष्ट द्वेगव्यूते जघन्य व्यर्द्ध गव्यूत, तम प्रभाया- मुत्कृष्ट बद्धं गव्यूत, द्वितीयम यस्य तत् बर्द्ध, सार्धमित्यर्थ , पूरणार्थो वृत्तावन्तर्भूतो यथा द्वितीयो भागो विभाग इत्यत्र, जघन्य गम्यूत, तमस्तम प्रभायामुत्कृष्ट गव्यूत जघन्यमद्धं गव्यूत, सर्वत्रोत्कृष्टमर्चगव्यूतोन अघन्यमिति तात्प- , यम्, अध जघन्यमनुक्त कुताऽवसायत ', उच्यत, प्रज्ञापनासूत्रात्, तथा पतन- रपणापुढापारइया । भते । केवइय खेत ओहिणा जाणति पासति?, गोयमा! जहणेणमद्धहाइ गाउयाइ, उक्कोसेण चत्तारिगाउयाइ जाणति पासंति सफरप्पभापुढविनेरइयाण भते । पुच्छा, गोयमा । जहण्णेण तिन्नि गाउयाइ उक्कोसेण अझुट्ठाई गाउयाइ जाणंति पासति, वालुयप्पभापुढविनेरइयाण भते ! पुच्छा, गोयमा! जहण्णेणं अड्डाइजाई गाउयाई उकोसेणं तिन्नि गाउयाइ जाणति पासंति, पकप्पभापुढविनेरइयाण पुच्छा, गोयमा ' जहन्नेणं दोन्नि गाउयाई उकोसेणं अहाइजाई गाउयाइ जाणति पासति, धूमप्पभापुढविनेरइयाणं पुच्छा, गोयमा । जहण्णेणं दिवढ गाउयं उकोसेण दो गाउयाई जाणति पासति, तमप्पभापुढवीनेरइयाणं भते ! पुच्छा, गोयमा! जहण्णेण गाउय उक्कोसेणं दिवड्डगाउय जाणति पासति, अहे सत्तमाए पुच्छा, गोयमा ! जहण्णेणं अद्धगाउयं उकोसेण गाउयं जाणंति पासति" ननु यदि सप्तमपृथि- व्यामर्द्धगव्यूत जघन्यमवधिक्षेत्रपरिमाणं तर्हि यदुक्त प्राक् 'गाउय जहण्णमोही नरएसु य' इति तद् व्याहन्यते, नैष दोप', उत्कृष्टजघन्यापेक्षया तदभिधानात्, इदमत्र हृदयम्-सप्तस्वपि पृथिवीपु यद् गव्यूतचतुष्टयादिकमुत्कृष्टमवधिक्षेत्रपरि- माण तन्मध्ये सप्तमपृथिवीनारकाणा गव्यूतलक्षणमवधिक्षेत्र स्वस्थाने उत्कृष्टमपि शेषपृथिव्युत्कृष्टापेक्षया सर्वस्तोकत्वा- जघन्यमुक्तमिति, न चैतत् स्वमनीपिकाविजृम्भितं, यत आह भाष्यकृत्-"अछुट्टगाइयाइ, जहण्णय अद्धगाउयंताइ । ज गाउयति भणिय तपिय उकोसगजहण्णं ॥१॥ (वि ६९४) तदेव नारकसम्वन्धिनो भवप्रत्ययावधे स्वरूपमभिहितम् , सम्पति देवसम्नन्धिनः प्रतिपिपादयिपुरिदं गाथात्रयमाह- गतेयगाइ तिरिएसु । उकोसेण पेच्छइ जाइ च तदंतरालेसु ॥१॥” ( वि ६९१)एतद्द्व्यानुसारेण क्षेत्रकालभावा अपिपरि- च्छेद्यतया स्वयमभ्यूह्या , तदेव यदुक्तम्-"काओ भवपच्चइआ, खओवसमियाओ काऽओ वि।" इति तत्र क्षायोपशमिकप्रकृ- तयोऽभिहिता , अथ भवप्रत्ययास्ता प्रतिपाद्या , ताश्च सुरनारकाणाभवन्ति,तत्राल्पवक्तव्यत्वात् प्रथम नारकाणामभिधि- स्मुराह-'गाउये' त्यादि, 'नरकेपु तु नरकेपु पुनरुत्कृष्टेप्येवमध्ये जघन्योऽमधि क्षेत्रतो गव्यूत पश्यति, सच सप्तमपृधि- च्यामपसातव्य , उत्कृष्टस्तु योजनं पश्यति, सच प्रथमाया पृथिव्याम्, आह च भाष्यकृत्-"भणितोखयोरसमिओ,भवपच्च- इओस परमपुढवीए। गाउयमुकोसेण पढमाए जोयणं होइ ॥१॥” (वि ६९२)इत्थभूतक्षेत्रानुसारेण द्रव्यादय स्वयं परिभाव- नीयातदेव सामान्येन नारकजातिमधिकृत्याभिहितमुत्कृष्टमवधिक्षेत्रपरिमाणम्,अथ तदेव रत्तप्रभादिपृधिवीभागेनाह- "चत्तारि गाउयाई, अद्भुट्ठाई तिगाउयं चेव । अड्डाइजा दोन्नि य दिवट्ठमेगं च नरएस ॥४७॥" इह नरका नाम नारकाणामानया, ते च सप्तपृथिव्याधारत्वेन सप्तधा भिद्यन्ते, तत्र नरकेपुरतमभाया उत्कृष्टमवधिक्षे- प्रपरिमाण चत्वारिगव्यूतानि जपन्यमर्द्धचतुर्थानि, शर्कराप्रभायामुत्कृष्टमर्द्धचतुर्थानि, अर्द्ध चतुर्थ येपा तान्यर्द्धचतुर्थानि, सार्दानि त्रीणि गव्यूतानीति भाव , जघन्य त्रीणि गव्यूतानि, वालुकाप्रभायामुत्कृष्ट त्रीणि गव्यूतानि जघन्यमद्धतृती- यानि, पडूमभायामुत्कृष्टमर्द्धतृतीयानि जघन्य द्वेगव्यूते, धूमप्रभायामुत्कृष्ट द्वेगव्यूते जघन्य यर्द्ध गव्यूत, तम प्रभाया- मुत्कृष्ट घद्धं गव्यूतं, द्वितीयमद्धे यस्य तत् बर्द्ध, सार्धमित्यर्थ , पूरणार्थो वृत्तावन्तर्भूतो यथा द्वितीयो भागो विभाग इत्यत्र, जघन्य गन्यूत, तमस्तम प्रभायामुत्कृष्ट गन्यूत जघन्यमई गव्यत. सर्वत्रोकप्रमगव्यतो नाशिनि ध्यमवेयकविमानवासिनो देवा पष्ठीं तम.प्रभाभिधाना पृथिवी पश्यन्ति, सप्तमी च पृथिवीं उपरितना-उपरि- तनयकविमानवासिनो देवा पश्यन्ति, तथा सम्भिन्ना चतसृष्वपि दिक्षु स्वज्ञानेन व्याप्ता लोकनाडी चतुर्दशर- जुप्रमाणा कन्याचोलक्सस्थानामवधिना पश्यन्ति 'अनुत्तरा' अनुत्तरविमानवासिनो देवाः। एप क्षेत्रतो देवाना भवप्रत्य- यावधेर्विपय उक्त , एतदनुसारेण द्रव्यत कालतो भावतश्चायसेय , तदेवमधो वैमानिकावधे. क्षेत्रपरिमाणं प्रतिपादितम्, अधुना तिर्यगूध च तत्प्रतिपादयन्नाह- "एएसिमसंखेज्जा, तिरियं दीवा य सागरा चेव । बहुययर उवरिमगा उड्ढ च सकप्पथूभाइ ॥५१॥ एतेपा सौधर्मादिदेवाना सख्यायन्ते इति सङ्ख्येया न सोया असहयेयास्तिर्यक् द्वीपाश्च जम्बूद्वीपादय सागराश्च लवणसागरादयः, क्षेत्रतोऽधिपरिच्छेद्यतया इति वाक्यशेप , तदेव द्वीपसमुद्रासयेय बहुतरक-प्रभूततर पश्यन्ति उप- रिमा एव उपरिमका , उपर्युपरि देवलोकनिवासिनो देवा इत्यर्थ , उपर्युपरिदेवलोकनिवासिना देवाना विशुद्धविशुद्धतरा- वधिज्ञानसद्भावात् , तथा ऊर्ध्व स्वकल्पस्तूपायेव यावत्, आदिशब्दात् ध्वजादिपरिग्रह., क्षेत्रं सौधर्मादयो देवा. सर्वेऽपि पश्यन्ति, न परत , तथा भवस्वाभाव्यात्, जघन्यतः पुनरमी सर्वेऽपि सौधर्मादयोऽनुत्तरविमानवासिपर्यन्ता अगुला- सोयभागमानं क्षेत्र पश्यन्ति, उक्त च प्रज्ञापनायाम्-"सोहम्मगदेवा ण भते ! केवइयं खेत्तं ओहिणा जाणति पासति ?, गोयमा ! जहण्णेण अगुलस्स असखेजइभागं उक्कोसेण अहे जाव इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए हेछिल्ले चरिमते, तिरिय जाव असखेजे दीवसमुद्दे, उड जाव सगाइ विमाणाई ओहिणा जाणंति पासति, एव ईसाणगदेवावि, सणकुमारदेवावि एव घेव, नवर 'अहे जाव दोच्चाए सफरप्पभाए पुढवीए हेछिले चरिमते, एव माहिंददेवावि, वंभलोगलतगदेवा तच्चाए , , , , , "सफीसाणा पढम, दोच्च च सणंकुमारमाहिदा । तच्चं च बंभलंतग सुफसहस्सारग चउत्थि ॥४८॥ आणयपाणयकप्पे, देवा पासंति पंचमि पुढवि । तं चेव आरणचुप ओहीणाणेण पासति ॥ ११ ॥ छट्टि हेटिममज्झिमगेविना सत्तमि च उवरिल्ला । संभिन्नलोगनालि, पासंति अणुत्तरा देवा ॥५०॥ शमश्च ईशानश्च शक्रेशानौ-सौधर्मेशानकल्पदेवेन्द्रौ प्रथमा रत्नप्रभाभिधाना पृथिवीं, पश्यन्तीति क्रिया द्वितीयगा- थाया वक्ष्यति, शक्केशानग्रहण चोपलक्षणं तेन सौधर्मेशानकल्पनिवासिनो देवाः सामानिकादयोऽपि परिगृह्यन्ते, तेपा- मप्यवधिना रलप्रभाया पृथिव्या सर्वान्तिममधस्तन भाग यावद्दर्शनात्, द्वितीया च पृथिवीमित्यग्रत. सम्बध्यते, सनत्कुमारमाहेन्द्रौ-तृतीयचतुर्थकल्पदेवाधिपौ, अंबापीन्द्रग्रहणमुपलक्षणं तेन तत्कल्पनिवासिन. सामानिकादयोऽपि प्रतिपत्तव्या., एव तृतीया च पृथिवीं ब्रह्मलोकलान्तकदेवेन्द्रोपलक्षितास्तत्कल्पनिवासिनो देवा. पश्यन्ति, शुक्रसहस्रार- सुरेन्द्रोपलक्षितास्तत्वल्पनिवासिनश्चतुर्था (थी) पृथिवीं पश्यन्ति । द्वितीयगाधान्याख्या-आनतप्राणतकल्पे प्राकृतत्वाद्वि- भकिवचनन्यत्यय इति वचनात् द्वयोरर्थयोरेकवचनं, ततोऽयमर्थ -आनतमाणतयो कल्पयोर्देवाः पश्यन्ति पञ्चमी पृथिवीं, तामेव आरणाच्युतयो कल्पयोर्देवा अवधिज्ञानेन पश्यन्ति, स्वरूपकथनमेवेदम्, नतु व्यवच्छेदकमवधिज्ञानस्यै- वेह प्रस्तुततया व्यवच्छेद्याभावात् , नवर ता विशुद्धतरा बहुपर्याया चेति प्रतिपत्तव्यम् , उत्तरोत्तरदेवाना विमलतरा- वधिज्ञानसभावात् । तृतीयगाथाव्याख्या-लोकपुरुषग्रीवास्थाने भवानि अवेयकानि विमानानि, नानि च त्रिधा-अधस्त- नगवेयकानि मध्यमवेयकानि उपरितनवेयकानि च, तत्राधस्तनमध्यमवेयका आधेये आधारोपचारात अभस्तनम- .
ध्यमवयकामना तान योजनानि च सङ्ख्यययाजनान, खलुशब्द एवकाराथ स चावधारणे अस्य च उभयथा सम्वन्ध तनमयकविमान तमा कन्याम , देवानामर्द्धसागरे पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् अर्द्धसागरोपमे न्यूने आयुपि सति, किमुक्त भवति, -अर्द्धसागरोपमे न्यूने आयुपि सति देवाना सङ्ख्येययोजनान्येवावधिक्षेत्र, तथा देवाना सहयेययोजनान्यवधि- क्षेत्रमर्द्धसागरोपमे न्यून एवायुपि सति, न परिपूर्णे नाप्यधिक इति, तत. पर सम्पूर्णार्द्धसागरोपमादावायुपि पुनरसाये- यानि योजनान्ययधिक्षेत्रमयसेयम् , ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् च संस्थानविशेषाद्वक्ष्यमाणाद् भावनीयम् ॥ उक्त उत्कृष्टमव- धिक्षेत्रम्, अब जघन्यमाह-'जहण्णय'मित्यादि, जघन्यमवधिक्षेत्रमिति देवानामित्ति वर्त्तते, पञ्चविशतिस्तुशब्दस्य एवकारार्थत्वात् पञ्चविशतिरेव योजनानि, तानि च दशवर्पसहनस्थितीना भवनपतिव्यन्तराणामवसातव्यानि, 'पण- पीस जोयणाइ दसवाससहस्सिया ठिई जेसि' मिति वचनात्, ज्योतिप्का. पुनरसङ्ख्येयस्थितिकत्वाजघन्यतोऽपि सहये- ययोजनप्रमितान् सहयेयान् द्वीपसमुद्रान् अवधिज्ञानतः पश्यन्ति, उत्कर्पतोऽपि सङ्ख्येययोजनप्रमितानेव सोयान् दीपसमुद्रान, केवलमधिकतरान्, उक्त च प्रज्ञापनायाम्-"जोइसिया णं भते ! केवइय खित्तओहिणा जाणति पासंति !, गोयमा ! जहन्नेणवि सखिजे दीवसमुद्दे उक्कोसेणवि संखिज्जे दीवसमुद्दे" भाष्यकारोऽप्याह-"दुविहोऽवि जोइसि]याण, संखेजो ठिइविसेसेण ।" (वि ७०१) अन सङ्ख्येय सङ्खयेययोजनप्रमितसोयद्वीपसमुद्रविषय. स्थितेर्विशेषात् , स्थिते- रसद्धयेयत्वादित्यर्थः ॥ अथ अयमेव चावधिर्येपामुत्कृष्टादिभेदभिन्नो भवति तानुपदर्शयन्नाह- "उक्कोसो मणुएसु, मणुस्सतेरिच्छिएमु य जहण्णो । उक्कोस लोगमित्तो पडिवाइ परं अपडिवाई ॥ ५३॥"
. पुढवीए हेछिले चरिमते, महासुक्कसहस्सारगदेवा चउत्थीए पकप्पभाए पुढवीए हेडिल्ले चरिमते, आणयपाणयआरण. अशुयदेवा अहे पचमाए पुढविए धूमप्पभाए हेहिले चरमते, हेछिममज्झिमगेविजगदेवा अहे जाव छठ्ठीए तमाए पुढवीए लिहिले चरमते, उवरिमगेविजगदेवाण भते । केवइयं खेत्तं ओहिणा जाणंति पासति?, गोयमा! जहण्णेण अगुठस्स अस. खेजभाग उकोसेण अहे सत्तमाए पुढवीए हेछिल्ले चरिमंते, तिरियं जाव असखिजे दीवसमुद्दे, उह जाव सगाई विमा- णाइ ओहिणा जाणति पासति, अणुत्तरोक्वाइदा ण भते ! देवा ण केवइय खेचं ओहिणा जाणंति पासति ?, गोयमा ! जहनेण अगुलस्स असखेजभागं उक्कोसेण सभिन्नं लोगनालि जाणति पासंति", अत्र अपर आह-नन्वद्गुलासयभाग- प्रमितोऽवधि सर्वजघन्यो भवति, सर्वजधन्यश्चावधिस्तियड्मनुष्येप्पेव, न शेपेषु, यत आह भाष्यकृत् स्वकृतभाप्य- टीकायाम्-"उत्कृष्टोमनुष्येष्वेव नान्येषु, मनुष्यतिर्यग्योनिषु जघन्योनान्येपु, शेपाणामध्यम एवे"ति, वक्ष्यति च-'उकोसो मणुएसु मणुस्सतिरिच्छएसु वजहण्णो इति(वि ७०३) तत्कथमिह वैमानिकाना सर्वजघन्य उक्त ?, उच्यते-सौधर्मादिदेवाना पारभाविकोऽप्युपपातकालेऽवधि. सम्भवति, स च सर्वजघन्योऽपि कदाचिदवाप्यते, उपपातानन्तर तु देवभवप्रत्ययज- स्ततो न कश्चिदोष , आह च दुष्यमान्धकारनिमग्नजिनप्रवचनप्रदीपो भाष्यकृत् जिनभद्रगणिक्षमाश्रमण -"वेमाणि- याणमंगुलभागमसख जहण्णतो होइ । उववाए परभविओ, तब्भवजो होइ तो पच्छा ॥२॥" (वि७०२) तदेवं वैमानि- वधिज्ञानसद्भाव रिमाणमुक्तम्, इदानीं सामान्यतस्तदर्जदेवाना प्रतिपिपादयिषुराह- नमवेयकानि मई यणा खलु, देवाण अद्धसागरे ऊणे। तेण परमसखेडा जहण्णय पण्णवीसं तु॥५२॥ , , , सहयेयानि च तानि योजनानि च सयेययोजनानि, खलुशब्द एवकाराथ स चावधारण अस्य च उभयथा सम्बन्ध उपदर्शयिष्यामः, देवानामर्द्धसागरे पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् अर्द्धसागरोपमे न्यूने आयुपि सति, किमुक्त भवति, १-अर्द्धसागरोपमे न्यूने आयुपि सति देवाना सङ्क्वेययोजनान्येवावधिक्षेत्र, तथा देवाना सहयेययोजनान्यवधि- क्षेत्रमर्द्धसागरोपमे न्यून एवायुषि सति, न परिपूर्णे नाप्यधिके इति, तत. पर सम्पूर्णार्द्धसागरोपमादावायुपि पुनरसाधे- यानि योजनान्यवधिक्षेत्रमवसेयम् , ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् च संस्थानविशेषाद्वक्ष्यमाणाद् भावनीयम् ।। उक्त उत्कृष्टमव- धिक्षेत्रम्, अथ जघन्यमाह-'जहण्णय'मित्यादि, जघन्यमवधिक्षेत्रमिति देवानामिति वर्त्तते, पञ्चविशतिस्तुशब्दस्य एवकारार्थत्वात् पञ्चविशतिरेव योजनानि, तानि च दशवर्पसहस्रस्थितीना भवनपतिव्यन्तराणामवसातव्यानि, 'पण- वीस जोयणाइ दसवाससहस्सिया ठिई जेसि' मिति वचनात् , ज्योतिष्का पुनरसङ्ख्येयस्थितिकत्वाजघन्यतोऽपि सङ्ख्ये- ययोजनप्रमितान् सहयेयान् द्वीपसमुद्रान् अवधिज्ञानतः पश्यन्ति, उत्कर्षतोऽपि सङ्ख्येययोजनप्रमितानेव सोयान् द्वीपसमुद्रान, केवलमधिकतरान् , उक्त च प्रज्ञापनायाम्-"जोइसिया णं भंते ! केवइयं खित्तं ओहिणा जाणति पासंति?, गोयमा ! जहन्नेणवि संखिजे दीवसमुद्दे उक्कोसेणवि संखिज्जे दीवसमुद्दे" भाष्यकारोऽप्याह-"दुविहोऽवि जोइ[स]याणं, संखेज्जो ठिइविसेसेण ।" ( वि ७०१) अत्र सङ्ख्येयः सङ्ग्येययोजनप्रमितसङ्ख्येयद्वीपसमुद्रविपय स्थितेर्विशेपात् , स्थिते- रसहयेयत्वादित्यर्थः ॥ अथ अयमेव चावधिर्येपामुत्कृष्टादिभेदभिन्नो भवति तानुपदर्शयन्नाह- “उक्कोसो मणुएसं, मणुस्सतेरिच्छिएसु य जहण्णो । उक्कोस लोगमित्तो पडिवाइ परं अपडिवाई ॥ ५३॥"
इह द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्चोत्कृष्टोऽवधिर्मनुष्वेष्वेव, न देवादिषु, तथा मनुष्याश्च तिर्यशश्च मनुष्यतिर्यक्ष- स्तेषु मनुष्यतिर्यक्षु च जघन्य., चशब्द एवकारार्थः, मनुष्यतिर्यक्ष्वेव जघन्यो, न नारकसुरेयु, तत्र प्रतिपातिष्ववधिषु मध्ये उत्कृष्टोऽवधिः प्रतिपतितु शीलमस्येति प्रतिपाती लोकमान एव, मात्रशब्दोऽलोकव्यवच्छेदार्थः, इदमत्र हृदयम्- यद्यवधि प्रतिपतति तत उत्कर्पतो लोकमात्र एव, न लोकात् पर प्रदेशमात्रमपि पश्यन्, तथा चाह-परं अपडिवाई ततो लोकात् परमेकमप्याकाशप्रदेशं पश्यन् नियमाद् अप्रतिपाती, क्षेत्रपरिमाणद्वारे प्रस्तुते प्रसङ्गतः प्रतिपात्यप्रतिपाति- स्वरूपाभिधानमदुष्टमेव, विनयजनप्रतिपत्तिलाघवात् , उक्त क्षेत्रपरिमाणद्वारम् १ ॥ अधुना संस्थानद्वारमभिधित्सुराह- थिवुगागार जहण्णो, वहो उक्कोसमायतो किचि । अजहण्णमणुक्कोसो य, खेत्ततोऽणेगसंठाणो ॥५४॥ स्तिवुक.-उदविन्दुस्तस्येवाकारो यस्यासौ स्तिवुकाकारो जघन्यावधि , तमेव स्पष्टयति-वृत्तः, सर्वतो वृत्त इति भावः, पनकक्षेत्रस्य वर्तुलत्वाद्, उत्कृष्ट-परमावधि, आयत.-प्रदीर्घ , किश्चित्-मनाक्, वहिजीवसूच्या अवधिमच्छरीरस्थ सर्वतो भ्राम्यमाणया व्याप्यमानस्य क्षेत्रस्य एतदाकारभावात्, उक्तं च-"पणको थिवुगागारो, तेण जहनावही तदागारो। ६ इयरो सेढिपरिक्खेवतो सदेहाणुवतीए ॥१॥"(वि ७०४) तथा 'अजघन्योत्कृष्टश्च न जघन्यो नाप्युत्कृष्ट अजपम्योस्कृष्टः । चशब्दोऽवधारणे, अजघन्योत्कृष्ट एव, 'क्षेत्रतोऽनेकसस्थान' अनेकानि संस्थानानि यस्यासावनेकसंस्थाना, एवं तापज- घम्योत्कृष्टावधिसंस्थानमभिहितम् ॥ सम्प्रति विमध्यमावधिसस्थानप्रतिपादनार्थमाह- . .
इह उत्तरार्द्ध तिर्यग्मनुष्याणामवधेर्नानाविध संस्थानभणनात् पूर्वार्द्धन संस्थानप्रतिपादन यथाक्रमं नारकभवन- पतिव्यन्तरज्योतिष्ककल्पोपपन्नकल्पातीतत्रैवेयकानुत्तरसुराणामवधेरवसातव्यम्, तथा च पूर्वार्द्धप्रतिपादितसस्थानविषय भाष्यम्-"नेरइय-भवण वणयर-जोइस कप्पालयाणमोहिस्स । गेविजणुत्तराण य होतागिइओ जहासख ॥१॥” (वि ७०७) तम्रो नाम काष्ठसमुदायविशेपो यो नदीप्रवाहेण प्लाव्यमानो दूरादानीयते, स च आयतस्यनश्च भवति, तस्येवाकारो यस्यासौ तपाकारोऽवधि रकाणा, 'पल्लग'त्ति पल्लको नाम लाटदेशे धान्याधारविशेषः, स च ऊर्ध्वायत उपरि च किश्चित्सशितः, आकारशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, पालकस्येवाकारो यस्यासौ पल्लकाकारो भवनपतीना, पटहा-आतोद्य- विशेष., स च किश्चिदायत उपर्यधश्च समप्रमाणः, पटह एव पटहकस्तदाकारोऽवधिय॑न्तराणाम् , तथा उभयतो विस्तीर्णा चौवनद्धमुखा मध्ये सलिप्ता ढक्काकारा झल्लरी-आतोद्यविशेषरूपा तदाकारोऽवधियॊतिष्कदेवाना, मृदङ्गो-वाद्य- विशेषः, स चाधस्ताद्विस्तीर्ण उपरि च तनुक. सुप्रतीतस्तदाकारोऽवधिः सौधर्मादिदेवानामच्युतदेवपर्यन्ताना, 'पुप्फत्ति पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् सप्रशिखा पुष्पभृता चङ्गेरी पुष्पचङ्गेरी परिगृह्यते, तदाकारोअधिवेयकविमाननिवासि- देवाना, 'जव' इति अत्रापि पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् यवनालक इति द्रष्टव्यम् , यवनालको नाम कन्याचोलकर, सच मरुमण्डलादिप्रसिद्धश्चरणकरूपेण कन्यापरिधानेन सह सीवितो भवति येन परिधान न खसति, कन्याना चैप मस्तकप्रदेशेन प्रक्षिप्यते, अत एवायमूर्ध्व. सरकञ्चुक इति व्यपदिश्यते, तथा च तपादिव्याख्यानं कुर्वन्नाह भाष्यकृत्- "तप्पेण समागारो तप्पागारो स चाययत्तसो। उड्ढायो य पल्लो, उवरि च स किचि सखित्तो ॥२॥ नचायओ , . . समोऽविय, पडहो हिट्ठोवरि पईओ सो। चम्मावणद्धविच्छिण्णवलयख्वा य झल्लरिया ॥३॥ उड्ढायो मुइगो, हेहा रदो तहोरि तणुओ। पुप्फसिहावलिरइया, चगेरी पुष्फचगेरी ॥ ४ ॥ जवनालउत्ति भणिओ, उन्भो सरकचुओ कुमारीए । अह सपकालनियओ कायाइक्कोऽवि सेसाणं ॥ ५॥” इति, (वि ७०८-११) यवनालकाकारोऽअधिरनुत्तरसुराणा । एप घ नारकादीनामनुत्तरसुरपर्यन्तानामेतदाकार सर्वकालनियत. प्रत्येतव्यः । 'तिरियमणुएस' इत्यादि, तिर्यशश्च मनुप्याश्च तिर्यड्मनुष्यास्तेपु अवधिर्नानाविध सस्थित सस्थान यस्य स नानाविधसस्थितः, स्वयम्भूरमणजलनिधिवासिमत्स्यगण- पत्, अपिच-तत्र मत्स्याना वलयाकार संस्थानं निषिद्ध, तिर्यड्मनुष्यावधेस्तु तदपि भवति, उक्त च-"नाणागारो तिरियमणुएसु मच्छा सयभूरमणेव । तत्थ वलय निसिद्ध, तस्सिह पुण तंपि होज्जा हि ॥६॥ (वि७१२)" भणित - प्रतिपादितस्तीर्थकरगणधरैः, अनेन च संस्थानप्रतिपादनेनेदमावेदितम्-भवनपतिव्यन्तराणामूर्य प्रभूतोऽवधिमानि. कानामध. ज्योतिष्कनारकाणा तिर्यग विचित्रो नरतिरश्चाम् , आह च भाप्यकृत्-"भवणवइ-चतराण उड्ढ बहुगो अहोय सेसाणं । नारग जोइसियाण तिरिय ओरालिओ चित्तो॥७॥" (वि ७१३) उक्तं सस्थानद्वारम् २ । सम्पति सप्रतिपक्ष- मानुगामिकद्वारार्थ प्रचिकटयिपयेदमाह- अणुगामिओ य ओटी, नेरइयाणं तहेव देवाणं । अणुगामी अणणुगामी मीसो य मणुस्सतेरिच्छे ॥५६॥ गच्छन्तं पुरुषमासमन्तात् अनुगच्छतीत्येवंशील अनुगामी अनुगाम्येयानुगामिक , स्वार्थे कप्रत्यय , यदिवा अनुगम प्रयोजनमस्येत्यानुगामिका, अनुशतिकादिपाठमभ्युपगमादुभयपदवृद्धिः, आनुगामिकचावधिर्दिधा, सयथा-अम्तगतो . मध्यगत , अधान्तगत इति क' शब्दार्थ.?, उच्यते, इह पूर्वाचार्यप्रदर्शितमर्थत्रयम्, अन्ते-आत्मप्रदेशाना पर्यन्ते गत स्थितोऽन्तगत , काऽत्र भावनेति चेत्, उच्यते-इहावधिरुत्पद्यमान, कोऽपि स्पर्द्धकरूपतयोत्पद्यते, स्पर्द्धक च नाम अवधिज्ञानप्रभाया गवाक्षजालादिद्वारविनिर्गतप्रदीपप्रभाया इव प्रतिनियतो विच्छेदविशेषः, तथा चाह भाष्यकृत्स्वो पज्ञभाग्यटीकाया-"स्पर्द्धकमवधिविच्छेदकविशेष" इति, तानि च एकजीवस्यासङ्घयेयानि सङ्ख्येयानि वा भवन्ति, यद्व- क्ष्यति-'फडा य असखेज्जा संखेजे यावि एगजीवस्स' (वि ७३८) इति, तानि च विचित्ररूपाणि कानिचित्पर्यन्तव- [र्तिपु आत्मप्रदेशेपूत्पद्यन्ते, तत्रापि कानिचित्पुरत. कानिचित्पृष्ठत कानिचिदधोभागे कानिचिन्मध्यवर्तिप्पात्मप्रदेशेष, तत्र य पर्यन्तवत्तिप्वात्मप्रदेशेष्ववधिरुत्पद्यते स आत्मन पर्यन्ते स्थित इतिकृत्वा अन्तगत इत्यभिधीयते, तैरेव पर्यन्तवर्तिभिरात्मप्रदेशै साक्षादववोधात् , अथवा औदारिकशरीरस्यान्ते गत.-स्थितोऽन्तगतः, औदारिकशरीरमधि- कृत्य कयाचिदेकया दिशोपलम्भात् , इदमपि स्पर्द्धकरूपकमवधिज्ञान, अथवा सर्वेपामप्यात्मप्रदेशाना क्षयोपशमभावेs- 5/ पि औदारिकशरीरान्ते कयाचिदेकया दिशा यशादुपलभते सोऽप्यन्तगत , आह-यदि सर्वेपामप्यात्मप्रदेशाना क्षयो पशमस्तत. सर्वतः कि न पश्यति?, उच्यते, एकदिशैव क्षयोपशमसम्भवात् , विचित्रो हि देशाद्यपेक्षया कर्मणाक्षयोपशमः, तत. सर्वेपामप्यात्मप्रदेशानामित्थभूत एव स्वसामग्रीवशात् क्षयोपशम संवृत्तो यदौदारिकशरीरमपेक्ष्य कयाचिद्विवक्षि- तया दिशा पश्यतीति, तथा चोक्त नन्द्यध्ययनचूर्णो “ओरालियसरीरते ठियं-गयति एगट्ट, त च आयप्पएसफड्डगाव- हिएगदिसोपलभाओ य अतगयमोहिनाण भन्नइ, अहवा सबायप्पएसेसु विसुद्धेसुवि ओरालियसरीरगतेण एगदिसि पासेण .
समोऽविय, पडहो हिट्ठोवरि पईओ सो । चम्मावणद्धविच्छिण्णवलयरूवा य झल्लरिया ॥शा उड्ढायो मुइगो, हेट्टा रदो तहोपरि तणुओ । पुष्फसिहावलिरइया, चगेरी पुष्फचगेरी ॥ ४ ॥ जवनालउत्ति भणिओ, उच्भो सरकचुभो पुमारीए । अह सपकालनियओ कायाइक्कोऽवि सेसाण ॥ ५ ॥” इति, (वि ७०८-११) यवनालकाकारोऽनधिरनुत्तरसुराणा । एप ष नारकादीनामनुत्तरसुरपर्यन्तानामेतदाकार सर्वकालनियतः प्रत्येतव्यः । 'तिरियमणुएम' इत्यादि, तिर्ययश्च मनुप्याच तिर्यइमनुप्यास्तेपु अवधिर्नानाविध सस्थित सस्थान यस्य स नानाविधसस्थित., स्वयम्भूरमणजलनिधिवासिमत्स्यगण- पत्, अपिच-तत्र मत्स्याना वलयाकार सस्थान निषिद्ध, तिर्यड्मनुष्यावधेस्तु तदपि भवति, उक्तं च-"नाणागारो तिरियमणुपसु मच्छा सयभूरमणेध । तत्थ वलय निसिद्ध, तस्सिह पुण तपि होजा हि ॥६॥ (वि७१२)" भणित - प्रतिपादितस्तीर्थकरगणधरैः, अनेन च सस्थानप्रतिपादनेनेदमावेदितम्-भवनपतिव्यन्तराणामूर्ष प्रभूतोऽनधिमानि- कानामधः ज्योतिष्कनारकाणा तिर्यग् विचित्रो नरतिरश्चाम् , आह च भाष्यकृत्-"भवणवइ-चतराण उड्ढ वटुगो अहोय सेसाणं । नारग-जोइसियाण तिरिय ओरालिओ चित्तो॥७॥" (वि ७१३) उक्त संस्थानद्वारम् २ । सम्मति समतिपक्ष- मानुगामिकद्वारार्थ प्रचिकटयिपयेदमाह- अणुगामिओय ओहरी, नेरइयाणं तहेच देवाण । अणुगामी अणणुगामी मीसो य मणुस्सतेरिच्छे ॥५६॥ गच्छन्त पुरुषमासमन्तात् अनुगच्छतीत्येवशील अनुगामी अनुगाम्येवानुगामिक , स्वार्थे कप्रत्यय , यदिवा अनुगमः प्रयोजनमस्पेत्यानुगामिक , अनुशतिकादिपाठाभ्युपगमादुभयपदवृद्धिः, आनुगामिकश्चायधिर्दिधा, सद्यथा-अन्तगतो , , , मध्यगत , अधान्तगत इति क शब्दार्थ ?, उच्यते, इह पूर्वाचायप्रदांशतमधत्रयम्, अन्त-आत्मप्रदेशाना पर्यन्ते गत - स्थितोऽन्तगत , काऽत्र भावनेति चेत्, उच्यते-इहावधिरुत्पद्यमान. कोऽपि स्पर्द्धकरूपतयोत्पद्यते, स्पर्द्धक च नाम अवधिज्ञानप्रभाया गवाक्षजालादिद्वारविनिर्गतप्रदीपप्रभाया इव प्रतिनियतो विच्छेदविशेष., तथा चाह भाष्यकृत्स्वो पज्ञभाग्यटीकाया-"स्पर्द्धकमवधिविच्छेदकविशेष" इति, तानि च एकजीवस्यासयेयानि सहयेयानि वा भवन्ति, यद्व- क्ष्यति-'फड्डा य असखेज्जा सखेजे यावि एगजीवस्स' (वि ७३८) इति, तानि च विचित्ररूपाणि कानिचित्पर्यन्तव- तिपु आत्मप्रदेशेपूत्पद्यन्ते, तत्रापि कानिचित्पुरत. कानिचित्पृष्ठत. कानिचिदधोभागे कानिचिन्मध्यवर्तिप्पात्मप्रदेशेषु, तत्र य. पर्यन्तवर्तिप्वात्मप्रदेशेष्यवधिरुत्पद्यते स आत्मन पर्यन्ते स्थित इतिकृत्या अन्तगत इत्यभिधीयते, तैरेव पर्यन्तवर्तिभिरात्मप्रदेशै साक्षादववोधात्, अथवा औदारिकशरीरस्यान्ते गत -स्थितोऽन्तगत, औदारिकशरीरमधि- कृत्य कयाचिदेकया दिशोपलम्भात्, इदमपि स्पर्द्धकरूपकमवधिज्ञान, अथवा सर्वेपामप्यात्मप्रदेशानां क्षयोपशमभावे पि औदारिकशरीरान्ते कयाचिदेकया दिशा यद्वशादुपलभते सोऽध्यन्तगत., आह-यदि सर्वेपामप्यात्मप्रदेशाना क्षयो पशमस्तत सर्वतः कि न पश्यति?, उच्यते, एकदिशैव क्षयोपशमसम्भवात् , विचित्रो हि देशाद्यपेक्षया कर्मणाक्षयोपशमः, तत. सर्वेपामप्यात्मप्रदेशानामित्थभूत एव स्वसामग्रीवशात् क्षयोपशम संवृत्तो यदौदारिकशरीरमपेक्ष्य कयाचिद्विवक्षि- तया दिशा पश्यतीति, तथा चोक्त नन्द्यध्ययनचूणौँ “ओरालियसरीरते ठियं-गयति एगटुं, तं च आयप्पएसफड्डगाव- हिएगदिसोपलभाओ य अतगयमोहिनाण भन्नइ, अहवा सबायप्पएसेसु विसुद्धेसुवि ओरालियसरीरगतेण एगदिसि पासेण गयमंतगयति भण्णइ" इति, एप द्वितीयोऽर्थस्तृतीय पुनरय-एकदिग्भाविना तेनावधिना यदुद्योतित क्षेत्रं तस्यान्ते वर्तते सोऽधि ,अवधिज्ञानवतस्तदन्ते वर्तमानत्वात् , ततोऽन्ते एकदिग्गतस्यावधिविपयस्य पर्यन्ते गत.-स्थितोऽन्तगत., अन्तगतश्चावधिविधा, तद्यथा-पुरतोऽन्तगत पृष्ठतोऽन्तगत पार्श्वतोऽन्तगतश्च, तत्र यथा कश्चित् पुरुपो हस्तगृहीतया दीपिकया पुरत. प्रेर्यमाणया पुरत एव पश्यति, नान्यत्र, एव येनावधिना तथाविधक्षयोपशमभावतः पुरत पर सही- यान्यसोयानि वा योजनानि पश्यति, नान्यत्र, सोऽवधि पुरतोऽन्तगत इत्यभिधीयते, तथा स एव पुरुपो यथा पृष्ठतो हस्तेन प्रियमाणया दीपिकया पृष्ठत एव पश्यत्येव येनावधिना पृष्ठत एव सोयान्यसोयानि वा योजनानि पश्यति स पृष्ठतोऽन्तगत., येन पुन पार्श्वत एकतो द्वाभ्या वा सङ्ख्येयान्यसयेयानि वा योजनानि पश्यति स पार्श्वतोऽन्त- गत., उक्त च नन्द्यध्ययने-"पुरतोऽन्तगएणं ओहिणाणेणं पुरतो चेव सखेजाणि वा असखेजाणि वा जोयणाइ जाणा पासइ, मग्गतोऽन्तगएणं ओहिणाणेण मग्गतो चेव संखेजाणि वा असंखेजाणि वा" इत्यादि, मध्यगत इत्यत्रापि विधा व्याख्यान, इह मध्य प्रसिद्ध दण्डादेरिव, तत्रात्मप्रदेशाना मध्ये-मध्यवर्तिप्पात्मप्रदेशेषु गत -स्थितो मध्यगत , अय च स्पर्द्धकरूप सर्वदिगुपलम्भकारणं मध्यवर्तिनामात्मप्रदेशानामवधिरवसातव्य., अथवा सर्वेपामप्यात्मप्रदेशाना क्षयोप- शमभावेऽपि औदारिकशरीरमध्यभागेनोपलब्धे , तन्मध्ये गतो मध्यगत , उक्त घनन्द्यध्ययनचूणो-"ओरालियसरीरमज्झे ; फड्डगविसुद्धीतो सघायप्पएसविसुद्धीतो वा सबदिसोवलभत्तणतो मज्झगतोत्ति भण्णइ' ति, अथवा तेनावधिना यदुयोतित क्षेत्र सर्वामु दिक्षु तस्य मध्यभागे स्थिती मध्यगत , अवधिज्ञानिनलदुधोतितक्षेत्रमध्यवर्तिस्वात, माह मन्या
चूर्णिकृत्-"अहया उवलदिखेत्तस्स अवधिपुरिसो मज्झगतोति, अतो वा मज्झगता आहि भन्नइ” इात, तत्रहान्तगता
न ग्राह्यो, देवनारकाणामभ्यन्तरावधित्वात् , किन्तु मध्यगतः, सोऽप्यन्त(न्त्य)व्याख्यानविशिष्टो, देवनारकाणा स्वावधि-
योतितक्षेत्रमध्यवर्तित्वात् , तुशब्द एवकारार्थ , स चावधारणे, आनुगामिक एव यधोक्तरूपो नान्य इति, केपामित्याह-
नरान् कायन्ति-स्वयोग्यान् आह्वयन्तीति नरका नारकानया तेषु भवा नारकास्तेपा, तथा 'दीव्यन्ति' यथेच्छया क्रीड-
न्तीति देवा. तेपा, मनुष्यश्च तिर्यक् च मनुष्यतिर्यक् तस्मिन् मनुष्यतिर्यचि (रश्चि) जातावेकवचनम् , ततोऽयमर्थ.-मनुष्येषु
तिर्यक्षु आनुगामिक उक्तशब्दार्थः, अनानुगामिक.-अवस्थितशृखलानियन्त्रितप्रदीप इव यो गच्छन्तं पुरुष नानुग-
च्छति, आह च भाष्यकृत्-"अणुगामिओऽणुगच्छइ, गच्छतं लोयण जहा पुरिस । इयरो य नाणुगच्छइ ठियपईवो
घ गच्छत ॥१॥ (वि ७१४)” यस्य तूत्पन्नस्यावधेर्देशो ब्रजति स्वामिना सह अपरश्च देशः प्रदेशान्तरचलितपुरुपस्योपहतै-
कलोचनवदन्यत्र न ब्रजति स मिन उच्यते, उक्त च-"उभयसहायो मीसो, देसोजस्साणुजाइ नो अन्नो । कासइ गयस्स
कत्थइ, एग उवहम्मइ जहच्छि ॥२॥ (वि ७१५)” एप च भवति, अयं गाथास पार्थः-देवनारकाणा सर्वात्मप्रदेशजाभ्य-
न्तरावधिरूपमध्यगत. आनुगामिकोऽवधिः, तिर्यडूमनुष्याणा सर्वप्रभेदः-आनुगमिकोऽनानुगामिको मिश्रश्चेति ॥ उक्तमा-
नुगामिकद्वारम् ३ । अथावस्थितदार वक्तव्यम्, अवस्थितत्वं चावधेराधारभूतक्षेत्रत उपयोगतो लन्धितश्च चिन्तनीयम् ,
तत्र क्षेत्रत उपयोगतश्च प्रतिपिपादयिषुरिदमाह-
खित्तस्स अवहाणं तेत्तीसं सागरा उ कालेणं । दो भिन्नमुहत्तो पज्जवलंभे य सत्तह-॥५७ ॥
. अवस्थिति अवस्थानम् , अवधेराधाररूपतालक्षणेन पर्यायेण क्षेत्रस्यावस्थान, कालेन-कालमाश्रित्य सागरोपमाणि तुशब्द एपकारार्थ स चावधारणे भिन्नक्रमश्च त्रयस्त्रिशतमेव, इयमत्र भावना-अनुत्तरसुरा यत्र क्षेत्रे येरेव च प्रति- नियतेषु क्षेत्रप्रदेशेषु जन्मसमयेऽवगाढास्ते प्रायस्तत्रैवाभवक्षयमवतिष्ठन्ते, तत तानधिकृत्योत्कर्पतोमधेरवस्थान प्रय. स्त्रिंशत सागरोपमाणि यावदवाप्यते, उक्त च-"आहारे उवओगे, लद्धीए वा हविजऽवत्थाणं । आहारो से खित्त, तेत्तीस सागरा तत्थ ॥१॥ विजयाइसूनवाए जत्थोगाढो भवक्खयं (ओ वि०) जाव खेत्तेचिइ तहिं दयेसु य देहसयणेसु ॥२॥ (वि ७१९-२०)” उपयोगमधिकृत्यावधेरवस्थान, द्रवति-गच्छति तास्तान् पर्यायानिति द्रव्य, पाहुलकात् कर्तरि प्रत्यय , तस्मिन् द्रव्ये-द्रव्यविपये तत्र चान्यत्र क्षेत्रे भिन्नश्चासौ मुहूर्त्तश्च भिन्नमुहर्त्तः, अन्तर्मुहर्त कालं यावदिति तात्पर्यार्थ , न परत., सामर्थ्याभावात्, उक्तच-"दधे भिन्नमुहत्त,तत्थऽन्नत्य व हवेज खेत्तमि। उवओगोन उ परओसामत्याभावओ तस्स ॥३॥ (वि ७२१)” तथा तत्रैव द्रव्ये ये पर्यवाः-पर्यायधर्मास्तल्लामे पर्यायान्तर सचरतोऽवधेरुपयोगमधिकृत्यावस्थान सप्ताप्टौ वा समयान् यावत्, न परतः, पर्यायाणा सूक्ष्मतया परतस्तद्विपयेऽप्रस्थाने सामर्थ्याभावात्, अन्ये तुव्याचक्षते- पर्यया द्विविधाः, तद्यथा-गुणा पर्यायाच, तत्र सहवर्तिनो गुणा शुकृत्वादयः, क्रमवर्त्तिन पर्याया नवपुराणादय , तत्र गुणा. स्थूलाः पर्यायास्तु सूक्ष्मा , यथा २ च सूक्ष्म वस्तु तथा २ उपयोगस्य स्तोककालता, द्रव्यगुणपर्यायाश्च यथोत्तर । सूक्ष्मास्ततो गुणेष्वष्टौ समयान यावदुपयोगस्यावस्थान, पर्यायेषु तु सप्त समयानिति, उक्त च-"दवे तत्थेव गुणा, सचरओ | सत्त वह वा समया । अण्णे पुण अट्ट गुणे भणति तप्पजवे सत्त॥४॥जह जह मुहुर्म वस्थु तह वह थोषोवोगया - . होइ । दधगुणपजवेसु तह पत्तेयपि नायव ॥५॥ (वि ७२२-३)" अथ लब्धिमधिकृत्यावस्थानकालमानमाह अद्धाऍ अवठ्ठाण, छावहि सागरा उ कालेण । उक्कोसगं तु एय, एक्को समओ जहन्नेणं ॥१८॥ इह अद्धा नामावधिज्ञानावरणक्षयोपशमरूपा लब्धिरभिप्रेता, ततो अद्धाया-लव्धे. कालेन-कालतोऽवधेरवस्थान, तत्रान्यत्र वा क्षेत्रे तेष्वन्येषु वा द्रव्यादिपूपयुक्तस्यानुपयुक्तस्य वा भवति पट्पष्टिसागरोपमाणि, तुशब्दस्य विशेपणार्थ- त्यान्मनागधिकानि, उक्त च-"सा सागरोवमाई, छावद्धि होज साइरेगाइ । विजयाइसु दो वारे गयस्स नरजम्मणा समय ॥ ७॥" (वि ७२५) उपसहारमाह-'उक्कोसग'मित्यादि, कालतोऽवस्थानमिदमाधारादिपु उत्कर्पतः प्रतिपादि- तमवसातव्यम् । जघन्येन-जघन्यत पुनरुपयोगलब्धी अङ्गीकृत्यावस्थान द्रव्यादावप्येक. समयः, तत्र नरतिरश्चासमया- दूर्धमवधे प्रतिपातानुपयोगाद्वा एकसमयावस्थानता विज्ञेया, देवनारकाणा तु येपा भवस्य चरमसमये सम्यक्त्व- लाभाद्विभङ्गज्ञानमवधिज्ञानरूपतया परिणमति तत पर च मृताना तदवधिज्ञान प्रच्यवते तेपामवसातव्यम् । तदेवमुक्तमवस्थितद्वारम् ४ । अधुना चलद्वारमभिधित्सुराह- बुड्ढी या हाणी वा, चउविहा होइ खेत्त कालाणं । दवेसु होइ दुविहा, छविर पुण पजवे होइ ॥१९॥ चलद्वारमिदमुच्यते, चलश्चावधिव्यादिविषयमझीकृत्य वर्द्धमानको हीयमानको वा भवति, वृद्धिहानी च प्रत्येक सामान्येनागमे पडिधे प्रोके, तद्यथा-अनन्तभागवृद्धि. १ असङ्ख्यातभागवृद्धि २ सङ्ख्यातभागवृद्धि. ३ सङ्ख्यातगुणवृद्धि. ४ असहयातगुणवृद्धि. ५अनन्तगुणवृद्धि ६ तथा अनन्तभागहानिः१ असङ्ख्यातभागहानि. २ सङ्ख्यातभागहानि.३ सङ्ख्या- अवस्थिति अवस्थानम् , अवधेराधाररूपतालक्षणेन पर्यायेण क्षेत्रस्यावस्थान, कालेन-कालमाश्रित्य सागरोपमाणि तुशब्द एपकारार्थ स चावधारणे भिन्नक्रमश्च त्रयस्त्रिशतमेव, इयमत्र भावना-अनुत्तरसुरा यत्र क्षेत्रे येमेव च प्रति- नियतेषु क्षेत्रप्रदेशेषु जन्मसमयेऽजगाढास्ते प्रायस्तत्रैवाभवक्षयमवतिष्ठन्ते, तत. तानधिकृत्योत्कर्पतोऽषधेरवस्थान त्रय- खिशत सागरोपमाणि याचदवाप्यते, उक्त च-"आहारे उवओगे, लद्धीए चा हविजऽवत्थाणं । आहारो से खित्त, तेचीस सागरा तत्था विजयाइसूरवाए जत्थोगाढो भवक्खयं (ओ वि०) जाव । खेत्तेऽवचिहइ तहि दधेसु य देरसयणेसु ।।२।। (वि ७१९-२०)" उपयोगमधिकृत्यायधेरवस्थान, यति-गच्छति तास्तान् पर्यायानिति द्रव्य, वाहुलकात् कर्तरि प्रत्ययः, तस्मिन् द्रव्ये-द्रव्यविपये तत्र चान्यत्र क्षेत्रे भिन्नश्चासौ मुहूर्तश्च भिन्नमुहूर्तः, अन्तर्मुहर्त कालं यावदिति तात्पर्यार्थ , न परत.,सामर्थ्याभावात्, उक्त च-“दवे भिन्नमुहुत्तं,तत्थऽन्नत्य व हवेज खेत्तमि। उवओगोन उपरोसामत्थाभावओ तस्स ॥३॥ (वि ७२१)” तथा तत्रैव द्रव्ये ये पर्यवा--पर्यायधर्मास्तल्लामे पर्यायान्तर सचरतोऽवधेरुपयोगमधिकृत्यावस्थान सप्ताष्टौ या समयान यावत्, न परत , पर्यायाणा सूक्ष्मतया परतस्तद्विषयेऽजस्थाने सामर्थ्याभावात् , अन्ये तुव्याचक्षते- पर्यवा द्विविधा , तद्यथा-गुणा पर्यायाश्च, तत्र सहवर्तिनो गुणा शुक्लत्वादय , क्रमवर्तिन पर्याया नवपुराणादयः, तत्र गुणा. स्थूला. पर्यायास्तु सूक्ष्माः, यथा २ च सूक्ष्म वस्तु तथा २ उपयोगस्य स्तोककालता, द्रव्यगुणपर्यायाश्च यथोत्तर सूक्ष्मास्ततो गुणेष्वष्टौ समयान यावदुपयोगस्यावस्थान, पर्यायेषु तु सप्त समयानिति, उक्त च-“दवे तत्थेव गुणा, सचरओ सत्त वट वा समया । अण्णे पुण अट्ठ गुणे भणति तप्पजवे सत्त॥४॥जह जह सुहुम वत्थु तह तह थोवोच , वन्यस्य वृद्धिा, तथा एकस्य हानावेवापरस्य हानि , नत्वेकस्य वृद्धावपरस्य हानि , अन्यच्च-एकस्य द्रव्यादेर्भागेन वृद्धौ हानौ वाजायमानायामपरस्यापि प्रायो भागेनैव वृद्धिहानी, न तु गुणकारेण, गुणकारेणाप्येकस्य गुणवृद्धिहान्यो. प्रवर्तमान- योरपरस्यापि प्रायो गुणकारेणैव ते प्रवते, न तु भागेन, यत उक्त-"वुड्ढीए चिय वुड्ढी, हाणी हाणीऍ न उ विवज्जासो। भागे भागो गुणणे, गुणो य दवाइसंजोए" ॥५॥ (वि ७३३) आह-ननु क्षेत्रस्यासस्येयभागादिवृद्धौ तदाधेयद्रव्याणामपि तन्निवन्धनत्वादसझयेयभागादिवृद्धि. प्रामोतीति, तथा द्रव्यस्यानन्तभागादिवृद्धौ सत्या तत्पर्यायाणामप्यनन्तभागा- दिवृद्धिरेव प्रामोति, न पद्स्थानक, पर्यायाणा द्रव्यनिवन्धनत्वाद्, उच्यते, इह यद्यपि नाम स्वरूपेण क्षेत्रानुवर्तिनः पुद्गला. पुद्गलानुवत्तिनश्च पर्यायास्तथापि यदा क्षेत्रानुवृत्त्या पुद्गला. परिसङ्घयायन्ते पुद्गलानुवृत्त्या च तत्पर्यायास्तदा क्षेत्रस्यासोयादिभागवृद्धिहान्योर्द्रव्यस्यापि तदनुवृत्त्या तथैव वृद्धिहानी प्राप्नुतो, द्रव्यस्यापि चानन्तभागादिवृद्धि- हान्योस्तत्पर्यायाणामपि तदनुवृत्त्या तथैव वृद्धिहानी, यदा तु स्वक्षेत्रादनन्तगुणा• पुद्गला. पुद्गलेभ्योऽपि तत्पर्याया अनन्तगुणा , अवधिश्च क्षयोपशमाधीनः, क्षयोपशमश्च तत्तद्व्यादिसामग्रीवशाद्विचित्रपरिणामः, केवलतेजसा च भगवतैवस्वरूप एवोपलब्धस्तदा यथोक्तस्वरूपे एव वृद्धिहानी प्रतिपत्तव्ये ५। नान्यथेति न कश्चिद्दोप., उक्तं चलद्वार- मिदानीं तीवमन्दद्वारमभिधित्सुराह- फड्डाय असखेजा, संखेज्जे यावि एगजीवस्स । एगप्फड्डुवओगे, नियमा सवत्थ उवउत्तो ॥६॥ फड्डा य आणुगामी, अणाणुगामी य मीसया चेव । पडिवाइ अपडिवाई, मीसा य मणुस्सतेरिच्छे ॥६॥ - तगुणहानि ४ असह्यातगुणहानि ५ अनन्तगुणहानि ६, एतयोश्च पविधवृद्धिहान्योर्मध्यादवधिविपयभूतक्षेत्रकाटयो- रायतभेदद्वययजिता चतुर्विधा वृद्धिानि भवति, अनन्तभागवृद्धिरनन्तगुणवृद्धि तथा अनन्तभागहानिरनन्तगुण- हानिर्वा क्षेत्रकालयोन सम्भवति, अवधिविषयभूतक्षेत्रकालयोरानन्त्याभावात् , इयमत्र भावना-यावत् क्षेत्र प्रथममवधिना प्रवर्द्धमानाख्येन दृष्ट तत प्रतिसमय स प्रवर्द्धमानोऽवधि कश्चिदसखातभागवृद्धं पश्यति कोऽपि सङ्ख्यातभागवृद्ध कोऽपि सहपातगुणवृद्धमपरोऽसङ्ख्यातगुणवृद्ध, तथा यावत् क्षेत्र प्रथममवधिना हीयमानेन दृष्ट तत. प्रतिसमयमसहयातभा. गहीन कश्चित्पश्यति कश्चित्सङ्ख्यातभागहीन कोऽपि सङ्ग्यातगुणहीनमन्योऽसयातगुणहीन, एवं क्षेत्रस्य वृद्धिा निर्वा चतुविधा भवति, इत्थ कालेऽपि वृद्धिहान्योश्चातुर्विध्यं भावनीयम् , द्रव्येषु पुनरवधिविपयभूतेषु द्विविधा वृद्धिानिर्वा भवति, तथाहि-यावन्ति द्रव्याणि प्रथममवधिना दृष्टानि तत. परं कोऽपि तेभ्योऽनन्तभागाधिकानि पश्यति, अपरस्तु तेभ्योऽनन्तगुणवृद्धानि, नत्वसङ्ग्यातभागादिना वृद्धानि, तथास्वाभाव्यात्, तथा तत पर कोऽपि पूर्वोपलब्धेभ्योऽनन्त- भागहीनानि द्रव्याणि पश्यति, अपरस्त्वनन्तगुणहीनानि, नत्वसङ्ख्यातभागादिना हीनानि, तथास्वाभाव्यादेव, पर्यायेषु पुनः पूर्वोका पट्विधाऽपि वृद्धि:निर्वा भवति, उक्त च-"पइसमयमसखिजइभागहिय कोइ सखभागहिय । अन्नो सखेजगुण खित्तमसखिजगुणमण्णो ॥२॥ पेच्छइ विवहुमाण, हायंत वा तहेव कालमि । नाणतवुड्डि-हाणी पेच्छइ ज दोऽवि नाणते ॥३॥दवमणतसहिये अणतगुणवुड्डिय च पेच्छेजा। हायंत वा भावम्मि, छबिहा चुहि-हाणीओ" ॥४॥ (वि ७३००२) एतेपा च द्रव्यक्षेत्रकालभावाना परस्पर सयोगे चिन्त्यमाने एकस्य वृद्धावापरस्य वृद्धि, नत्वेकस्य हाना. . , वन्यस्य वृद्धि, तथा एकस्य हानावेवापरस्य हानि, नत्वेकस्य वृद्धावपरस्य हानि , अन्यच्च-एकस्य द्रव्यादेर्भागेन वृद्धौ हानी वा जायमानायामपरस्यापि प्रायो भागेनैव वृद्धिहानी, न तु गुणकारेण, गुणकारेणाप्येकस्य गुणवृद्धिहान्यो प्रवर्त्तमान- योरपरस्यापि मायो गुणकारेणैव ते प्रवर्तेते, न तु भागेन, यत उक्त-"वुड्ढीए चिय वुड्ढी, हाणी हाणी' न उ वियनासो। भागे भागो गुणणे, गुणो य दवाइसजोए" ॥ ५ ॥ (वि ७३३) आह-ननु क्षेत्रस्यासस्येयभागादिवृद्धौ तदाधेयद्रव्याणामपि तन्निवन्धनत्वादसाययभागादिवृद्धि. प्रामोतीति, तथा द्रव्यस्यानन्तभागादिवृद्धौ सत्या तत्पर्यायाणामप्यनन्तभागा- दिवृद्धिरेव प्रामोति,न पदस्थानक, पर्यायाणा द्रव्यनिवन्धनत्वाद्, उच्यते, इह यद्यपि नाम स्वरूपेण क्षेत्रानुवर्तिनः पुद्गला. पुद्गलानुयत्तिनश्च पर्यायास्तथापि यदा क्षेत्रानुवृत्त्या पुद्गलाः परिसस्पायन्ते पुद्गलानुवृत्त्या च तत्पर्यायास्तदा क्षेत्रत्यासत्यादिभागवृद्धिहान्योर्द्रव्यस्यापि तदनुवृत्त्या तथैव वृद्धिहानी प्रामुतो, द्रव्यस्यापि चानन्तभागादिवृद्धि- हान्योस्तत्पर्यायाणामपि तदनुवृत्त्या तथैव वृद्धिहानी, यदा तु स्वक्षेत्रादनन्तगुणा. पुद्गलाः पुद्गलेभ्योऽपि तत्पर्याया अनन्तगुणा, अवधिध क्षयोपशमाधीनः, क्षयोपशमश्च तत्तद्रव्यादिसामग्रीवशाद्विचित्रपरिणामा, केवलतेजसा च भगवतैवस्वरूप एवोपलब्धस्तदा यथोक्तस्वरूपे एव वृद्धिहानी प्रतिपत्तव्ये ५। नान्यथेति न कश्चिहोप., उक्तं चलद्वार- मिदानी तीनमन्दद्वारमभिधित्सुराह- फड्डाय असंखेना, संखेने यावि एगजीवस्स । एगप्फडवओगे, नियमा सबत्य उवउत्तो ॥६॥ फड्डाय आणुगामी, अणाणुगामी य मीसया चेव । पडिवाइ अपडिवाई, मीसा य मणुस्सतेरिच्छे ॥११॥ , स्पर्द्धकाणि प्रागुक्तस्वरूपाणि, तानि चैकजीवस्य सङ्ग्येयान्यसहयेयान्यपि भवन्ति, तत्र एकस्पर्द्धकोपयोगे सति नियमात् सर्वत्र-सर्वेषु स्पर्द्धकेपूपयुक्तो भवति, एकोपयोगत्वाजीवस्य, एकलोचनोपयोगे द्वितीयलोचनोपयुक्तवत्, द्वितीयगाथा. व्याख्या-पतानि च स्पर्धकानि त्रिविधानि भवन्ति, तद्यथा-अनुगमनशीलान्यानुगामिकानि-यत्र प्रदेशे तिष्ठतोऽवधि- मतो जीवस्योत्पन्नानि ततोऽन्यत्रापि बजतस्तस्यानुयायीनीति भाव , एतद्विपरीतानि अनानुगामिकानि, आनुगामिका- नानुगामिकरूपोभयस्वरूपाणि मिश्राणि, कानिचिद्देशान्तरानुयायीनि कानिचिन्नेति भाव., एतानि च पुन. प्रत्येकं विधा भवन्ति, तद्यथा-प्रतिपतनशीलानि प्रतिपातीनि, कियन्तमपि काल स्थित्वा ततो सगमनस्वभावानीति भाव , तद्विप- । रीतान्यतिपातीनि, आमरणातभावीनीत्यर्थः, प्रतिपाताप्रतिपातस्वभागानि मिश्राणि, कानिचित् प्रतिपातीनि कानिचि- त्यर्थ , एतानि च स्पर्द्धकानि मनुष्यतिर्यक्षु योऽअधिस्तस्मिन्नेव भवन्ति, न देवनारकावधौ, पर आह-ननु तीनमन्ददारे प्रस्तुते स्पर्धकावधिस्वरूप प्रतिपादयत कथ न प्रक्रमविरोध ?, उच्यते, इह प्राय आनुगामिकाप्रतिपातीनि स्पर्धकानि तीप्रविशुद्धियुक्तत्वात् तीमाणि भण्यन्ते, अनानुगामिप्रतिपातीनि त्वविशुद्धत्वान्मन्दानि, मिश्राणि मध्यमानि, ततस्तीव- मन्दद्वारमित्यदोप , अपरस्त्याह-आनुगामिकाप्रतिपातिस्पर्द्धकयो. परस्पर क. प्रतिविशेष ? को वा अनानुगामिकमति- पातिस्पर्द्धकयो ?, उच्यते-अत्राप्रतिपातिस्पर्द्धकमानुगामिकमेव भवति, आनुगामिक तु प्रतिपात्यप्रतिपाति चेति विशेष तथा प्रतिपाति प्रतिपतत्येव पतितमपि च देशान्तरे गतस्य कदाचिजायते, न चेत्थमनानुगामिकमित्यनानुगामिकप्रतिपा- तिनोविशेष , उक्त तीब्रमन्दद्वारम् ६ । इदानीं प्रतिपातोपातद्वार विधoad पायाद्वयमाह- - - बाहिरलभे भजो, दवे खेत्ते य काल-भावे य । उप्पा-पाडपाला जा. य तदुभयं चेगसमएणं ।। ६२ ।। अन्भितरलद्धीए, तदुभय नस्थि एगसमएण । उप्पा पडिवाओऽचिय, एगयरो एगसमएण ॥ १३ ॥ इह द्रष्टुरवधिमतो योअधिस्तस्यैव एकस्या दिशि भवति स बाह्यायधिरथवा अनेकास्वपि दिक्षु य स्पर्धकावधिर- न्योऽन्य विच्छिन्नो भवति सोऽपि वाह्यावधि । स्थापना । अथवा सर्वत परिमण्डलाकारोऽप्यवधिर्योऽनधिमतो जीवस्य । अङ्गुलमानादिना क्षेत्रव्यवधानेन सर्वतोऽसम्बद्ध सोऽपि वाह्यावधि , तथा चात्रार्थे चूर्णिण - "वाहिरलंभो नाम जत्थ से ठियस्स ओहिनाण समुप्पन्न तम्मि ठाणे सो ओहिनाणी न किचि पासइ, त पुण ठाण जाहे अतरिय होइ, तजहा-अगु- लेण वा अगुलपुहुत्तेण वा विहत्थीए वा विहत्थिपुहुत्तेण वा एव जाव सखेजेहि वा असखेजेहि वा जोयणेहि, ताहे पासइ, एस वाहिरलभो भण्णइ, स्थापना ० तस्य एवविधस्य 'वाह्यस्य' बाह्यावधेलाभे-प्राप्तौ सत्या भाज्यो' विकल्पनीय., कोऽसावित्याह-उत्पाद उत्पत्तिः, 'प्रतिपातो' ध्वस , 'तदुभय च' उत्पादप्रतिपातरूपं उभय च एकसमयेन, कस्मिन् विपये इत्याह-द्रव्ये क्षेत्रे काले भावे च, इह गाथायामपिशब्दचशब्दा यथायोग पूरणसमुच्चयार्था., एकस्मिन् समये द्रव्यादी विपये यथोकरूपस्य बाह्यावधेः कदाचिदुत्पादो भवति कदाचिद् व्यय कदाचिदुभयम् । उत्पादमतिपादयो. परस्परविरुद्ध- वात्कथमुभयमेकसमयेनेति चेत्, न एप दोप, विभागेन भावात् , तथा चात्र दावानलदृष्टान्त', तथाहि-दावानल. वल्वेककाल एव एकतो दीप्यते अन्यतश्च ध्वसते, तथा अवधिरप्येकदेशे जायते अन्यत्र प्रच्यवते, उक्तं च-"उप्पाओ डिवाजो उभय वा होज एगसमएण। कहमुभयमेगसमए?, विभागओ त, न सपस्स ॥१॥ दावानलो पकत्वाद, . एग्गइ विज्झाइ समयमन्नत्तो। तह कोइ ओहिदेसो से जायइ नासए विइओ ॥२॥” (वि ७५०-१) द्वितीयगाथाव्याल्या- इह द्रष्टुर्य सर्वत सम्बद्ध प्रदीपस्य प्रभानिकरवत् सोऽभ्यन्तरावधिस्तस्य अभ्यन्तरस्याभ्यन्तरापधेर्लब्धिरभ्यन्तरलब्धि- स्तस्या सत्या, अभ्यन्तरावधिप्राप्तावित्यर्थ , उक्त च चूणों-"तत्थ अभंतरलद्धी नाम जत्थ से ठियरस ओहिनाण समुप्पण्ण तत्य ठाणातो आरम्भ ओहिनाणी निरतर सबद्धं सखेजमसंखेज वा खेत्त ओहिणा जाणइ पासइ, एस अन्भितरलद्धित्ति" तदुभयम्-उत्पादप्रतिपातरूपमुभय नास्ति एकसमयेन, द्रव्यादौ विपये इत्यनुवर्तते, कि तहि?, उत्पाद प्रतिपातोवा एकतर एव एकसमयेन, अपिशब्द एवकारार्थ., स च भिन्नक्रमस्तथैव च योजित , अयमिह भावार्थ-प्रदीपस्येवोत्पाद एव या प्रतिपात एव या एकसमयेनाभ्यन्तरावधेरुपजायते, न तूभयमदेशामधित्वात्, न टेकस्य एकपर्यायोत्पादव्यया युगप- भवितुमर्हत , परस्पर विरोधात् , आह च-"उप्पाओ विगमो वा, दीवस्स व तस्स नोभय समय । न भवण-नासा समय पत्थुस्स जमेगधम्मेण ॥१॥" (वि ७५४ ) उक्त प्रतिपातोत्पादद्वारम् । सम्प्रति यदुक्क-"सखेज मणोदये भागो लोगपलियरस' इत्यादि, तत्र किल द्रव्यादित्रयस्य परस्परोपनिवन्ध उक्त , इदानी प्रसङ्गत एवोत्पादप्रतिपाताधिकारे द्रव्यपर्याययो. परस्परमुपनिवन्ध प्रतिपादयन्नाह- दवाओ असंखेज्जे, संखेने यावि पन्जवे लहइ । दो पज्जवे दुगुणिए, लह य एगाउ दवाओ॥ ६४ ॥ परमावादि द्रव्यमेकं पश्यन्नवधिज्ञानी द्रव्यात् सकाशात् तत्पर्यायानुत्कर्षतोऽसङ्ग्येयान सङ्ख्येयाश्चापि मध्यमतो 'लभते' प्रायोति, पश्यतीति तात्पर्यार्थ ,जघन्यतस्तु द्वौ पर्यायौ द्विगुणितौ एकस्माट्रव्यालभते कि . - न्यतो वर्णगन्धरसस्पर्शलक्षणाश्चतुर पर्यायानेकस्मिन् द्रव्ये पश्यति, न त्वेकगुणकालादीन बहूनिति, उक्त च-"एग दय पेच्छं, खधमणु वा स पजवे तस्स । उक्कोसमसखिजे, सखिजे पेच्छई कोइ ॥१॥ दो पज्जवे दुगुणिए, सघजहण्णेण पेच्छए ते य । वण्णाइया व चउरो नाणते पेच्छइ कयाइ ॥२॥" (वि ७६१-२) अनन्ताश्च पर्यायानुत्कर्पतोऽपि न प्रेक्षते एक द्रव्यगतान , अनन्तेषु द्रव्येषु समुदितेष्वनन्तास्तान् पश्यत्येन, यत उक्त नन्द्यध्ययने-"भावतोण ओहिणाणी अणते भावे जाणइ पासई"इत्यादि ॥गत सप्रसङ्ग उत्पादप्रतिपातद्वारम्, इदानीं ज्ञानदर्शनविभङ्गलक्षण द्वारत्रय युगपदभिधित्सुराह- सागारमणागारा, ओहि-विभगा जहण्णया तुल्ला । उचरिमगेवेजेसु(उ) परेण ओही असंखेजो ॥६५॥ इह योऽवधिविशेषग्राहकः स साकार , स च सम्यग्दृष्टेः ज्ञानमित्यभिधीयते, स एव मिथ्यादृष्टेविभङ्गः, यः पुनः सामान्यग्राहकोऽवधि. विभङ्गो वा सोऽनाकार., स च दर्शनं, तत्र साकारानाकाराववधिविभगौ जघन्यकादारभ्य तुल्यौ लोकपुरुषग्रीवाभवानि अवेयकानि उपरिमाणि च तानि अवेयकाणि च उपरिमौवेयकाणि तेषु यावत् , तुशब्दो विशेप. णार्थ, स चैतद्विशिनष्टि-नारकभवनपतिदेवेभ्य आरभ्य तिर्यमनुष्यवर्जमुपरिग्रैवेयकेषु यावत् साकारानाकाराववधि- विभङ्गौ क्षेत्रकालविपयावधिमधिकृत्य जघन्यादारभ्य तुल्यस्थितिकत्वेन तुल्याविति, इयमत्र भावना-नारका भवनपत्या- दयश्च उपरितनौवेयकविमानवासिपर्यन्ता देवा ये ये जघन्यतुल्यस्थितयो मध्यमतुल्यस्थितयो उत्कृष्टतुल्यस्थितयो वा तेपा तेपामवधिविभङ्गज्ञानदर्शने क्षेत्रकालरूपौ विषयावधिकृत्य परस्परतस्तुल्ये, न तु द्रव्यभावविपयौ तावशीकृत्य, तुल्यस्थितिकानामपि सम्यग्दर्शन विशुद्धतपःकर्मादिकं च प्राग्भवगत कारण प्रतीत्यातिदूरं तुल्यत्वाभावात् , 'परेण , ओही असखेजो' इति ग्रैवेयकविमानेभ्यस्तु परतोऽनुत्तरविमानेष्ववधि , ज्ञानदर्शनरूपोऽनधिरेव भवति, न तु विभन्न- ज्ञान, मिथ्यादृष्टीना तत्रोपपाताभावात् , स च क्षेत्रत कालतश्चासङ्ख्येयो भवति, असझ्यातक्षेत्रकालविपयो भवतीति भाव , द्रव्यभायैस्त्वनन्तविषय , इह तिर्यमनुष्याणा तुल्यस्थितीनामपि क्षयोपशमतीव्रमन्दतादिकारणवैचित्र्यात् क्षेत्रकाल- विषययोरप्याधिविभङ्गज्ञानदर्शनयोर्विचित्रता, पुनस्तुल्यतैवेतीह तद्वर्जनं । गत ज्ञानदर्शननिभद्गरूपं द्वारत्रयम् । अधुना देशद्वारमभिधित्सुरिदमाह- नेरहयदेवतित्थ-करा य ओहिस्सऽयाहिरा होति । पासति सचओ खलु सेसा देसेण पासति ॥६६॥ नरयिकाश्च देवाश्च तीर्थंकराश्च नैरयिकदेवतीर्थकरा , तीर्थकरा इत्यत्र 'तीर्थात्त्वेके' इति वचनात् खप्रत्यये तीर्थश- ब्दस्य मम् , चशब्दोऽनधारणेऽस्य च व्यवहितः प्रयोग , तं च दर्शयिष्याम , अवधे.-अवधिज्ञानस्यावाह्या एव, वाह्या न कदाचनापि भवन्तीत्यर्थ , सर्वतोऽवभासकावध्युपलब्धक्षेत्रमध्यवर्तिन सदैव भवन्तीति भावना, उक्त घ-"ओहिणा- णक्खेत्तम्भतरगा होति नारयाईया । सबदिसोऽवहिविसओ तेसि दीवप्पभोवम्मो ॥१॥"(वि ७६७) तथा पश्यन्ति सर्वत - सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च, खलुशब्दोऽवधारणार्थ. सर्वास्वेव दिग्विदिक्ष्विति, आह-अवधेरवाडा भवन्तीत्यस्मादेव सर्वत इत्यस्य लब्धत्वात् सर्वत शब्दग्रहणमतिरिच्यते, नातिरिच्यते, अभ्यन्तरत्वाभिधानेऽपि सर्वतो दर्शनाप्रतीते , न खल्वव- धेरभ्यन्तरत्वेऽपि सति सर्वे सर्वत पश्यन्ति, कस्यचिद्दिगन्तरालादर्शनात्, विचित्रत्यादवधे , तत सर्वतो दर्शनख्याप- नार्थ 'पासति सबतो खलु इत्युक्तम् , आह च भाष्यकृत्-"अन्भितरत्ति भणिए, भण्णइ पासति सबओ कीस ?। , - .
औयइ जमसंतयदिसो अतोऽवि ठिओ न सवत्तो ॥१॥" (वि ७६८) शेपास्तिर्यइनरा देशेन-एकदेशेन पश्यन्ति, 'सर्व वाक्य सावधारणमिष्टितचावधारणविधि'रिति एवमवधारणीयः-शेपा एव देशतः पश्यन्ति, नतु शेपा देशत एव, तिर्यड्नराणा देशतः सर्वतश्च यथायोगमवधिना दर्शनात्, उक्त च-"सेसे चिय देसेण, न उ देसेणेव सेसया कि तु । देसेण सघओs- विय पेच्छति नरा तिरिक्खाय॥२॥"(वि ७७१) अथवाऽन्यथा व्याख्यायते-नैरयिकदेवतीर्थरा एवावधेरवाह्या भवन्ति, किमुक्त भवति?-नियतायधयो भवन्ति, नियमेनपामवधिर्भवतीति भाव , एवं चाभिहिते सति सशय -कि ते देशेन पश्यन्ति उत सर्वत.., ततः सशयापनोदार्थमाह-पश्यन्ति सर्वत• खलु-सर्वत एर तेनावधिना नैरयिकादयो, नतु देशतः, भत्र पर आह-ननु पश्यन्ति सर्वतः खल्वित्येतावदेवास्तामवधेरवाह्या भवन्तीत्येतन्न युक्त, यतो नियतावधित्वप्र- तिपादनार्थमिदमुच्यते, नियतावधित्वं च देवनारकाणा 'दोण्ह भवपञ्चइय, तंजहा-देवाणं नेरइयाणं चेति वचनसाम- Oसिद्धं, तीर्थकृता तु पारभविकावधिसमन्वागमस्यातिप्रसिद्धत्वात्, उच्यते-इह यद्यपि 'दोण्हं भवपञ्चइयं' इत्यादिवच- नतो नैरयिकादीना नियतावधित्व लब्धं, तथापि सर्वकाल तेपा नियतोऽवधिरिति न लभ्यते, ततः सर्वकालं नियता- वधित्वख्यापनार्थमवधेरवाह्या भवन्तीत्युक्तम् , आह-यद्येवं तीर्थकृतामवधेः सर्वकालावस्थायित्व विरुध्यते, न, छद्म- स्थकालस्यैव तेपा विवक्षणात्, शेपं प्राग्वत् ।। गत देशद्वारम् । इदानी क्षेत्रद्वार विवरीपुराह- संखेन्नमसंखेनो, पुरिसमबाहाए खेत्तओ ओटी । सवद्धमसंबद्धो लोगमलोगे य संबद्धो ॥ ६७ ॥ इह कश्चित् क्षेत्रतोऽअधिरवधिमति जीवे प्रदीपे प्रभापटलमिव सम्बद्धो-लमो भवति, जीवावष्टन्धक्षेत्रादारभ्य निर- न्तर द्रष्टव्य वस्तु प्रकाशयतीति भाव , कश्चित्पुनरतिविप्रकृष्ट तमोव्याकुलमन्तरालवत्तिन प्रदेशमुलक्ष्य दूरस्थित- भित्त्यादिप्रतिस्फलितप्रदीपप्रभेवासम्बद्धो जीवे भवति, कया हेतुभूतया असम्बद्ध इत्याह-पुरिसमवाधाए' इति मकारो- ऽलाक्षणिक , पूर्यते सुखदु खाभ्यामिति पुरुष , अवाधनमवाधा, अपान्तरालमित्यर्थ , आह च-'अवाहा नाम पुरिसस्स ६ ओहीए य ज अतर सा अवाहा भण्णई' इति, पुरुषादवाधा पुरुपावाधा तया हेतुभूतया असम्बद्धः । स च सम्बद्धो- ऽसम्बद्धश्चावधि क्षेत्रत कियान् भवतीत्यत आह–'सखेजमसखेजो' अत्रापि मकारोऽलाक्षणिका, सोय असलेयश्च योजनापेक्षया भवति, किमुक्त भरति'-असम्बद्धोऽप्यवधिः क्षेत्रत सोयानि वा योजनानि भवत्यसोयानि वा, एवं सम्बद्धोऽपि, कि केवल एव सम्बद्धो असम्बद्धोवाऽनधि. सङ्ख्येयोऽसङ्ख्येयो वा योजनापेक्षया भवति?, नेत्याह-पुरुपायाधया इद पद द्वितीयवारमावर्तितम् , नवर अस्मिन् वारे सहार्थे तृतीया पुरुपावाधया सहयेयोऽसयेयो वा भवतीति, इदमुक्त भवति-पुरुषस्यावधेश्चापान्तरालमपि सहयेयान्यसङ्ख्येयानि वा योजनानि भवतीति, आह चूर्णिकृत्-"जोवि असवद्धो सोवि सखिजाणि असखिज्जाणि या जोयणाणि अतरे किच्चा ततो परेण पासइ, आरेण न पासई" इति, सा च पुरुषा पापा असम्बद्ध एवावधौ भवति, नतु सम्बद्धे, तत्र सम्बद्धत्वेनैव तदसम्भवादिह त्वसम्बद्धेऽवधी अपान्तराले च चतुर्भङ्गिका-सङ्ख्येयमन्तर सहयेयोऽनधि १ सङ्ख्येयमन्तरमसङ्ख्येयोऽनधि २, असङ्ख्येयमन्तर सङ्ख्येयोऽवधि ३ असो- यमन्तर असङ्ख्येयोऽवधि ४, सम्बद्धे त्ववधौ विकल्पाभाव , तदुत्थानहेतोरन्तरलक्षणस्य द्वितीयपदस्य तत्राभावात्, तथाऽयमवधिोकेऽलोके च सम्बद्धोऽपि भवति, तथा चाह-'लोगमलोगे य सबद्धो' इह लोकशब्देन लोकान्तः परिगलते, तथा पूर्वसूरिकृतव्याख्यानात्, अत्रापि चतुर्भशिका-पुरुपे सम्बद्धो लोकान्ते च १, पुरुषे सम्बद्धो न लोकान्ते, देश- तोऽभ्यन्तरावधिः २, न पुरुषे सम्बद्ध किन्तु लोकान्ते, एकदिग्वी वाह्यावधि ३, शून्योऽय भङ्ग इति टीकाकारः, तद- सम्यक्, चूर्णो भाग्ये चाप्रतिपेधादसम्भवहेतुत्वाभावाच्च, तथा न लोकान्ते सम्बद्धो नापि पुरुपे, वाह्यावधिरेव स्तोकदेश- वर्ती ४ यस्त्वलोके सम्बद्धः स पुरुपे नियमात् सम्बद्ध एव, अभ्यन्तरावधेरेवालोकदर्शनसमर्थत्वात् , आह च भाष्यकृत्- "सखिजमसखिज, देहाओ खित्तमन्तरं काउ । सखेज्जाऽसखेज्ज, पेच्छेज तदतरमवाहा" ॥१॥ संबद्धा-ऽसवद्धो, नर- लोयतेसु होइ चउन्भगो । संवद्धो उ अलोए, नियमा पुरिसेऽवि सबद्धो ॥२॥" (वि ७७४-५) इति गत क्षेत्रद्वारम् । इदानी गतिद्वार विभणिपुराह- गह नेरझ्याईआ, हेहा जह वणिया तहेव इहं । इड्डी एसा वणिजइत्ति तो सेसियाओऽवि ॥१८॥ १ अनेदमवधेय-श्रीहरिभद्रसूरिपादाना लोकान्तस्यालोकस्य वैक्यतामानिस यथाऽलोकसबद्धस्यावधेरवश्यमभ्यन्तरावधिता श्रीम- द्धि स्वयमपि स्वीकृता तथा लोकान्तसवद्धस्याप्यवधेरात्मसवद्धत्वस्यावश्यभाव समत , अत एव च लोकान्तमलोकान्त चाश्रित्य न पुरुप. सबन्धभव चतुर्भगिकाद्वय, एकस्यामेव च चतुर्भल्या 'सबद्धो उ अलोए' इत्यादिभाष्य 'जो पुण अलोगस्स अप्पमवि पासइ सो पुरिसेण नियमेण सबद्धो' इति चूर्णिश्च सगतिमावहति, चतुर्भगिकाद्वयपक्षे तु श्रीमद्वाक्य भाष्यचूर्णिवाक्याभ्या भिन्नाभिप्रायक, अलोकदर्शकस्यैवा- स्मसयद्धत्वनियमात्, पूर्वत्र लोकालोकशब्देन तदन्तग्रहश्चतुर्भङ्गी चैका, उत्तरत्र चतुर्भगीद्वय ग्रहश्चान्तस्य विकल्पेन, मिन्नश्च परस्पर, मर्यादा- भावोभयदर्शकत्वादन्तशब्दस्य, असम्यगित्यादि तु मर्यादापक्षेणैव, निकटप्रान्तनाशावयववाचित्वमन्तशब्दस्येति कोशकारोक्तिरपि , , गनि रयिकादिका, गतिग्रहण शेपस्य इन्द्रियादिद्वारकलापस्योपलक्षण, ततोऽयमों-ये गत्यादयः सत्पदप्ररूपणा- हेतयो ये च द्रव्यप्रमाणादयोऽष्टौ द्वारविशेपास्ते यथा अधस्तान्मतिश्रुतयोणितास्तथैवेहापि द्रष्टव्या, अयं तु विशेष . ये पूर्व मतिज्ञानस्य प्रतिपत्तार. प्रागुक्तास्तेऽवधिज्ञानस्यापि प्रतिपत्तव्याः, नवरं पूर्व मतिज्ञानस्यावेदका अकपायिणो मन पर्यायज्ञानिनश्च पूर्वप्रतिपन्ना एवोक्ता , इह तु प्रतिपद्यमाना अपि द्रष्टव्या , यत. श्रेणिद्वये वर्तमानानामवेदकाना- मकपायाणा च केपाश्चिदवधिज्ञानमुत्पद्यते, येपा चानुत्पन्नावधिज्ञानाना मतिश्रुतचारित्रवता प्रथममेव मन पर्यायज्ञान- मुत्पद्यते ते च मन पर्यायज्ञानिनः केचित्पश्चादवधिज्ञानस्य प्रतिपत्तारो भवन्ति, अन्यच्च-अनाहारका अपर्याप्तकाच मतिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना एवोकाः, नतु प्रतिपद्यमानका , इह तु येऽप्रतिपतितसम्यक्त्वास्तिर्यानुप्येभ्यो देवनारका जायन्ते तेऽवधिज्ञानस्य प्रतिपद्यमानका अपि प्रतिपत्तव्या , पूर्वप्रतिपन्ना• पुनर्ये एव मतिज्ञानस्य प्रागुकास्त एव द्रष्टव्याः, नवर द्वित्रिचतुरिन्द्रियासंज्ञिपञ्चेन्द्रियतिरश्चो मुक्त्वा, ते हि सास्वादनसम्यग्दृष्टयो मतिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना उका., अवधेस्तु न प्रतिपद्यमानका नापि पूर्वप्रतिपन्ना इति, शेप तथैव, उक घ-"जे पंडिवजति मई, तेजहिनाणपि समहिमा अण्णे । वेयकसायाईआ, 'मणपजवनाणिणो चेव ॥ १॥ सम्मा सुरनेरइयाऽणाहारा जे य होति पजत्ता। ते चिय पुषपवण्णा, वियलाऽसण्णी य मोत्तूर्ण ॥२॥(७७७-८) एतदेव विनेयजनानुग्रहाय सविस्तर भाव्यते, तत्रैव सत्पदमरू- पणावतार.-कोऽपि शिष्य कश्चिदाचार्य पृच्छति,भगवन्! अवधिज्ञान किमस्ति नास्ति ? इति, आचार्य आह-नियमादस्ति, यद्यपि अस्ति तथापि कथमवगन्तव्यम् ?, आचार्य आह-गत्यादिभिर्मार्गणास्थान , तानि चामूनि 'गइ इदिए य' गाहा 'भास- .
. गपरित्त'गाहा, (वि ४०९-१०) तत्र गतिद्वारे चतुर्विधायामपि गतौ अवधिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्य- मानकास्तु विवक्षितकाले भाज्या., इन्द्रियद्वारे एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियेषु न पूर्वप्रतिपन्ना नापि प्रतिपद्यमानका , पञ्चेन्द्रि- येषु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्या., कायद्वारे पृथ्व्यप्तेजोवायुवनस्पतिपूभयाभावः, सकायेषु पञ्चेन्द्रियवत्, योगद्वारे त्रिषु योगेषु समुदितेषु पञ्चेन्द्रियवत्, मनोरहितवाग्योगिषु केवलकाययोगेषु चोभयाभाव , वेदद्वारे त्रिष्वपि वेदेषु पञ्चेन्द्रियवत्, अवेदकेषु उभयमपि भाव्यम् , एवं कपायद्वारेऽपि, लेश्याद्वारे उपरितनीषु तिसृषु लेश्यासु पञ्चेन्द्रियवत् , आद्यासु तिसृषु पूर्वप्रतिपन्नाः सन्ति, नवितरे, सम्यक्त्वद्वारे निश्चयव्यवहाराभ्या विचार., तत्र व्यवहार- नयमतेन मिथ्यादृष्टिः सम्यग्दृष्टिश्चावधिज्ञानस्य प्रतिपत्ता, पूर्वप्रतिपन्नस्तु सम्यग्दृष्टिरेव, निश्चयनयमतेन प्रतिपद्यमानक पूर्वप्रतिपन्नश्चावधिज्ञानस्य सम्यग्दृष्टिरेवेति, ज्ञानद्वारे व्यवहारनयमतेन ज्ञानी वा प्रतिपद्यमानको भवत्यज्ञानी वा, यदि ज्ञानी तत आभिनिवोधिकज्ञानी श्रुतज्ञानी मन पर्यायज्ञानी, अज्ञानी मत्यज्ञानी श्रुताज्ञानी विभङ्गज्ञानी वा, पूर्वप्रति- पन्नाः पुनर्ज्ञानिन एव, ते च मतिज्ञानिन· श्रुतज्ञानिनोऽवधिज्ञानिनो मन पर्यायज्ञानिनंश्च, केवलज्ञानी पुनरवधिज्ञानस्य न पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानकः, समूलघातं देशज्ञानघाते केवलज्ञानसम्भवात्, निश्चयनयमतेन प्रतिपद्यमानका. पूर्वप्रतिपन्नाश्च नियमतो ज्ञानिन एव, तन मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानिन· पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानका अपि सम्भवति, केवलज्ञानिनामुभयाभाव., देशज्ञानाना व्यवच्छेदे केवलज्ञानसद्भावात्, मत्याद्यज्ञानवन्तस्तु न पूर्वप्र- तिपना नापि प्रतिपद्यमानकाः, प्रतिपत्तिक्रियाकाले मत्यादिज्ञानभावातू, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरैक्यात्, दर्शनद्वारे . . चक्षुर्दर्शनी अचक्षुर्दर्शनी अवधिदर्शनी च लब्धिमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमत प्राप्यन्ते, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्या उपयोग प्रतीत्य पूर्वप्रतिपन्या एव, नतु प्रतिपद्यमानका', अवधिज्ञानस्य लन्धित्वाल्लव्ध्युत्पत्तेश्च दर्शनोपयोगे निपिद्धत्वात् , केवलदर्शनी न पूर्वपतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानको, देशदर्शनव्यवच्छेदेन केवलदर्शनभावात् , सयतद्वारे सयता असंयता सयतासयता अवधिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रपद्यमानकास्तु भाज्या., उपयोगद्वारे साकारोपयोगे पूर्व- प्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भाज्या , अनाकारोपयोगे तु पूर्वप्रतिपन्ना एव, न तु मतिपद्य- मानका , अनाकारोपयोगे लब्ध्युत्पत्तैरभावात् , आहारकद्वारे आहारका पूर्वप्रतिपन्नाः नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानका विवक्षितकाले भाज्या , अनाहारकाश्चापान्तरालगतौ पूर्वप्रतिपन्ना प्रतिपद्यमानकाश्च विवक्षितकाले सम्भवन्ति, प्रति- पतितसम्यक्त्वाना तिर्यडमनुष्येभ्यो देवनारकत्वेनोत्पद्यमानानामवधिज्ञानस्य प्रतिपत्तेरपि सम्भवात्, भापकपरीत्तद्वारे प्राग्यत् , पर्याप्तद्वारे पनि पर्याप्तिभिर्ये पर्याप्तास्ते पूर्वप्रतिपन्नाः नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानका विवक्षितकाले भाज्या, अपर्याप्तका अपि पट्पर्याप्यपेक्षया करणापर्यावास्ते पूर्वप्रतिपन्ना. प्रतिपद्यमानकाश्च सम्भवन्ति, सूक्ष्मादीनि द्वाराणि द्रव्यप्रमाणादीनि च माग्वत् , उक्तमवधिज्ञानं, तच्चतुर्द्धा, तद्यथा-द्रव्यत क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतोऽवधि- ज्ञानी जघन्यतोऽनन्तानि रूपिद्व्याणि, उत्कर्पतः सर्वाण्यपि (रूपि) द्रव्याणि जानाति पश्यति, क्षेत्रतोऽवधिज्ञानी जघन्य- तोऽङ्गुर स्थासक्येयभाग उत्कर्पतोऽलोके लोकप्रमाणमात्राणि सङ्ख्यातीतानि खण्डानि, कालतो जघन्येनावलिकाया असहाय . .
भागमुत्कपताऽसङ्ख्यया उत्साप्पण्यवसाप्पणा, भावता जघन्यनाप्यनन्तान् भावान् सवभावानामतन्तभाग जानात पश्यात, एप चावधि ऋद्धिविशेपो गीयते, तत ऋद्धिप्रतिपादनावसरात् शेपर्धयोरपि वर्ण्यन्ते, ता एवाह- आमोसहि विप्पोसहि, खेलोसही जल्लमोसहि चेव । सभिन्नसोय उजुमइ, सबोसहि चेव बोद्धयो ॥६९॥ चारणआसीविसा केवली य मणनाणिणो य पुवधरा । अरिहंत-चकवट्टी बलदेवा वासुदेवा य ॥७॥ तन्त्र आमर्पणमामर्ष , सस्पर्शनमित्यर्थ , स एव औपधिर्यस्यासावामपौंपधिः, करादिसस्पर्शनमात्रादेव व्याध्यपनयन- समर्थो, लब्धिलब्धिमतोरभेदोपचारात् साधुरेवामपौषधिलब्धिरित्यर्थ , एव शेपपदेष्वपि भावना कार्या, 'विप्पोसहि' इति, मूत्रस्य पुरीपस्य वाऽवयवो विट् उच्यते, अन्ये त्याहु-विडिति विष्ठा इति प्रश्रवण ते औपधिर्यस्यासौ तथा, खेल- श्लेष्मा औपधिर्यस्य स तथा, जल्लो-मलः स औषधिर्यस्य स तथा, सुगन्धाश्चैते भवन्ति विडादयस्तल्लन्धिमता, इयमन भावना-इहामपौंपधिलब्धिः कस्यापि शरीरैकदेशे समुत्पद्यते, कस्यापि सर्वस्मिन् शरीरे, तेनात्मान पर वा यदा व्याध्य- पगमबुद्ध्या परामृशति तदा तदपगमो भवति, विडादिभिरपि तल्लब्धिमन्तो यदाऽऽत्मानं परं वा रोगापनयनवुद्ध्या परा- मृशन्ति तदा तद्रोगापगम , 'सम्भिन्नसोय'इति य. सर्वैरपि शरीरदेशैः शृणोति स सम्भिन्नश्रोताः, अथवा श्रोतासि- इन्द्रियाणि सम्भिन्नानि एकैकश. सर्वविषयैर्यस्य स सम्भिन्नश्रोता.-एकतरेणापीन्द्रियेण समस्तापरेन्द्रियगम्यान् विषयान् योऽवगच्छति स सम्भिन्नश्रोता इत्यर्थ , अथवा श्रोतासि-इन्द्रियाणि सम्भिन्नानि-परस्परत एकरूपतामापन्नानि यस्य स तथा, श्रोत्रं चक्षु कार्यकारित्वात् चक्षुरूपतामापन्नं, चक्षुरपि श्रोत्रकार्यकारित्वात् तद्रूपतामापन्नमित्येव सम्भिन्नानि , .
चक्षुर्दर्शनी अचक्षुर्दर्शनी अवधिदर्शनी च लब्धिमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमत प्राप्यन्ते, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्या उपयोग प्रतीत्य पूर्वप्रतिपना एव, नतु प्रतिपद्यमानका , अवधिज्ञानस्य लन्धित्वालब्ध्युत्पत्तेश्च दर्शनोपयोगे निपिद्धत्वाद, केवलदर्शनीन पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानको, देशदर्शनव्यवच्छेदेन केवलदर्शनभावात् , सयतद्वारे सयता असंयता. सयतासयता अवधिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति, प्रपद्यमानकास्तु भाज्या , उपयोगद्वारे साकारोपयोगे पूर्व- प्रतिपना नियमत सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भाज्या , अनाकारोपयोगे तु पूर्वप्रतिपन्ना एव, न तु प्रतिपद्य- मानका , अनाकारोपयोगे लब्ध्युत्पत्तेरभावात् , आहारकद्वारे आहारका पूर्वप्रतिपन्नाः नियमत. सन्ति, प्रतिपद्यमानका विवक्षितकाले भाज्या , अनाहारकाश्चापान्तरालगतौ पूर्वप्रतिपन्ना. प्रतिपद्यमानकाश्च विवक्षितकाले सम्भवन्ति, प्रति- पतितसम्यक्त्वाना तिर्यमनुष्येभ्यो देवनारकत्वेनोत्पद्यमानानामवधिज्ञानस्य प्रतिपत्तेरपि सम्भवात्, भाषकपरीत्तद्वारे माग्वत् , पर्याप्तद्वारे पनि पर्याप्तिभिर्ये पर्याप्तास्ते पूर्वप्रतिपन्ना. नियमत. सन्ति, प्रतिपद्यमानका विवक्षितकाले भाग्या', अपर्याप्तका अपि पट्पर्याप्त्यपेक्षया करणापर्याप्तास्ते पूर्वप्रतिपन्ना प्रतिपद्यमानकाश्च सम्भवन्ति, सूक्ष्मादीनि द्वाराणि द्रव्यप्रमाणादीनि च प्राग्वत् , उक्तमवधिज्ञान, तच्चतु , तद्यथा-द्रव्यत क्षेत्रत. कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतोऽधि- ज्ञानी जघन्यतोऽनन्तानि रूपिद्रव्याणि, उत्कर्पत सर्वाण्यपि (रूपि) द्रव्याणि जानाति पश्यति, क्षेत्रतोऽवधिज्ञानी जघन्य- तोऽङ्गुलस्यासोयभाग उत्कर्पतोऽलोके लोकप्रमाणमात्राणि समातीतानि खण्डानि, कालतो जघन्येनावलिकाया असोय , कवनमभिरोहति, प्रतिनिवर्तमानस्तु प्रथमेनोत्पातेन नन्दनवनमागच्छति, द्वितीयेन स्वस्थानमिति, जवाचारणो हि'चारि- त्रातिशयप्रभावतो भवति, ततो लब्ध्युपजीवेन औत्सुक्यभावतः प्रमादसम्भवाच्चारित्रातिशयनिवन्धना लब्धिरपि हीयते, तत. प्रतिनिवर्तमानो द्वाभ्यामुत्पाताभ्या स्वस्थानमायाति, विद्याचारणाः पुन प्रथमेनोत्पातेन मानुपोत्तर पर्वत गच्छ- न्ति, द्वितीयेन तु नन्दीश्वर, तत्र च गत्वा चैत्यानि वन्दते, तत प्रतिनिवर्तमानस्त्वेकेनैवोत्पातेन स्वस्थानमायाति, तथा मेरु गच्छन् प्रथमेनोत्पातेन नन्दनवन गच्छति, द्वितीयेन पण्डकवन, तत्र चैत्यानि वन्दित्वा तत. प्रतिनिवर्तमान एके- नयोत्पातेन स्वस्थानमायाति, विद्याचारणो हि विद्यावशाद्भवति, विद्या च परिशील्यमाना स्फुटा स्फुटतरोपजायते, ततः प्रतिनिवर्तमानस्य शक्त्यतिशयसम्भवादेकेनैवोत्पातेन स्वस्थानागमन मिति, उक्तं च-"अइसयचरणसमत्था जङ्घा-वि- जाहि चारणा मुणओ । जघाहिं जाइ पढमो नीसं काउ रविकरेऽवि ॥२॥ एगुप्पाएण गओ रुयगवरमिओ तओ पडि- नियत्तो । बीएण नदिस्सरमिह तओ एइ तइएण ॥ ३॥ पढमेण पंडगवणं, वीओप्पाएण नंदण एइ । तइओप्पारण तो इह जंघाचारणो होइ ॥ ४ ॥ पढमेण माणुसोत्तरनगं स नदिस्सरं तु विइएण । एइ तओ तइएण कयचेइयवदणो इहाइ॥ ५॥ पढमेण नदणवणे वीओप्पारण पडगवणम्मि। एइ इह तइएणं जो विजाचारणो होइ ॥५॥" (वि ७८६-९०) आसीविस'इति, आस्यो-दष्ट्रास्तासु विष येपा ते आशीविषाः, ते द्विविधा-जातित कर्मतश्च, तत्र जातितो वृश्चिकमण्डू- कोरगमनुष्यजातयः क्रमेण बहुबहुतरवहुतमविषाः, वृश्चिकविप हि उत्कर्पतोऽर्द्धभरतक्षेत्रप्रमाण शरीर व्याप्नोति, मण्डूकविष भरतक्षेत्रप्रमाणं, भुजङ्गमविपं जम्बूद्वीपप्रमाण, मनुष्यविष समयक्षेत्रप्रमाणं, कर्मतश्च पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनयो यस्य परस्परमिन्द्रियाणि स सम्भिन्नश्रोता इति भावः, अथवा द्वादशयोजनविस्तृतस्य चकाचिकटकस्य युगपत् गाणस्य । तत्तूर्यसवातस्य वा युगपदास्फाल्यमानस्य सम्भिन्नान्-लक्षणतो विधानतश्च परस्परतो विभिन्नान् जननिवहसमुत्थान शङ्ककाहलाभेरीभाणकढकादितूर्यसमुत्थान् वा युगपदेव सुवहून् शब्दान् य शृणोति स सम्भिन्नभोता., उक्त प-"जो सुणइ सघतो सुणइ सबविसए व सबसोएहि । सुणइ बहुए व सद्दे भिन्ने सभिन्नसोगो सो ॥१॥" (वि ७८३) एव च सम्भिन्नश्रोतृत्वलन्धिरपि, तथा ऋज्वी-प्रायो घटादिमात्रग्राहिणी मति ऋजुमतिः-विपुलमतिमन पर्यायज्ञानापेक्षया किचिदविशुद्धतरं मनःपर्यायज्ञानमेव, 'सघोसहि'इति सर्व एव विड्मूत्रकेशनखादयोऽवयवा. सुरभयो व्याध्यपनयनसम- पत्यादौपधयो यस्यासी सर्वोपधि , अथवा सर्वा-आमपोपध्यादिका औपधयो यस्य एकस्यापि साधोःस तथा, 'चारण' इति घरण-गमन तद्विद्यते येपा ते चारणा.,ज्योत्स्नादिभ्योऽण् इति मत्वर्थीयोऽण्प्रत्ययः, तत्र गमनमन्येपामप्यस्ति ततो विशे- पणान्यथानुपपत्त्या चरणमिह विशिष्टं गमनमागमनं चाभिगृह्यते, अत एवातिशयने मत्वर्थीयोऽय, यथारूपवती कन्येत्यत्र, ततोऽतिशायिगमनागमनलब्धिसम्पन्नाश्चारणा.,ते च द्विभेदा-जवाचारणा विद्याचारणाथ, तत्र ये चारित्रतपोविशेपप्रभा- चत.समुद्भूतगमनागमनविपयलब्धिसम्पन्नास्ते जड्डाचारणा ,ये पुनर्विद्यावशत समुत्पन्नगमनागमनलब्धयस्ते विद्याचारणा., जहाचारणाश्च रुचकवरद्वीप यावत् गन्तु समर्था , विद्याचारणा नन्दीश्वर, तत्र जहाचारणा यत्र कुत्रापि गन्तुमिच्छवस्तत्र | रविकरानपि निश्रीकृत्य गच्छन्ति, विद्याचारणास्त्वेवमेव, जपाचारणश्च रुचकवरद्वीप गच्छन् एकेनैवोत्पातेन गच्छति, प्रति- निवर्तमानस्तु प्रथमेनोत्पातेन नन्दीश्वरमायाति, द्वितीयेन स्वस्थान,यदि पुनर्भरुशिखर जिगमिषुस्तहि प्रथमेनयोत्पातेन पण्ड- , इह वीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेपावलातिशयो वासुदेवस्य प्रदर्यते, पोडश राजसहस्राणि सर्ववलेन हस्त्यश्वरथपदा- तिरूपेण समन्वितानि शृङ्खलानिवद्ध 'अञ्छति' देशीवचनमेतत् आकर्पन्ति वासुदेव अवटतटे-कूपतटे स्थित सन्त, ततश्च गृहीत्वा शृद्धलामसौ वामहस्तेन 'अछमाणाण'ति आकर्पता, भुजीत विलिपेद्वा अवज्ञया दृष्ट. सन्, न पुनस्ते मधुमधन शक्नुवन्त्याक्रष्टुमिति वाक्यशेप. ॥ चक्रवर्तिबलप्रतिपादनार्थमाह- दो सोला बत्तीसा, सबबलेणं तु सकलनिवद्धं । अछंति चकवट्टि, अगडतडम्मी ठियं संत ॥७३॥ घेत्तूण सकलं सो, वामगहत्धेण अछमाणाणं । भुजिज विलिपिज व, चकहर ते न चाएंति ॥ ७४ ॥ 'द्वौ पोडशकौ' द्वात्रिशदित्येतावत्येव वाच्ये द्वौ पोडशकावित्यभिधान चक्रवर्त्तिनो वासुदेवात् द्विगुणद्धिख्यापनार्थ, द्वात्रिशद्राजसहस्राणि सर्ववलेन समन्वितानि शृद्धलानिवद्धमाकर्षन्ति चक्रवर्तिनं अवटतटे लामसौ वामहस्तेनाकर्पता भुञ्जीत विलिम्पेद्वा, न पुनस्ते चक्रवर्त्तिन शक्नुवन्त्याक्रष्टुमिति वाक्य- लप्रतिपादनार्थमिदमाह- नं दुगुणं होइ चकवहिस्स । तत्तो वला बलवगा, अपरिमियवला जिणवरिदा ॥ ७९ ॥ द्विगुण भवति चक्रवर्तिन., तत. शेपवलाद् 'वला' बलदेवा वलवन्त., केशववलापेक्षया त्वर्द्धवला थानिरवशेषवीर्यान्तरायक्षयादपरिमितं वल येपा तेऽपरिमितवलाः, के ते इत्याह-जिनवरे- ततश्चक्रवर्तिनो वलाद्वलवन्तो जिनवरेन्द्राः, कियतावलेनेत्याह-अपरिमितवलाः, अपरिमितेन
.
मनुष्या , देवाश्चासहस्रारात्, एते हि तपश्चरणानुष्ठानतोऽन्यतो वा गुणत आशीविपवृश्चिकभुजद्गादिसाध्या क्रिया पुर्व-
न्ति, शापप्रदानादिना पर व्यापादयन्तीति भाव , देवास्त्वपर्याप्तावस्थाया तच्छतिमन्तोऽवसातव्याः, ते हि पूर्व मनु-
प्यभये समुपार्जितोजिताशीविपलब्धय सहस्रारान्तदेवेप्यभिनवोत्पन्ना अपर्याप्तावस्थाया प्रागभविकाशीविपलब्धिसं-
स्कारादाशीविपलब्धिमतो व्यवहियन्ते, तत पर पर्याधावस्थाया सस्कारस्यापि निवृत्तिरिति न तव्यपदेशभाज., यद्यपि
पनाम पर्याप्सा अपि देवा शापादिना पर व्यापादयन्ति तथापि न लब्धिव्यपदेशा, भवप्रत्ययतस्तवारूपसामर्थ्यस्य सर्व-
साधारणत्वात् , गुणप्रत्ययो हि सामर्थ्य विशेषो लब्धिरिति प्रसिद्धि । 'केवलीयेत्यादि, केवलिनश्च प्रसिद्धा.,मनोज्ञानिनो
मन पर्यायज्ञानिना, तच्च मन पर्यायज्ञान विपुलमतिरूप गृह्यते, ऋजुमतिरूपस्य प्रागेव गृहीतत्वात्तत्र, विपुल-चनिशेपोपेत
वस्तु मन्यते-गृह्णातीति विपुलमति , वाहुलकात्कर्त्तरि कप्रत्ययः, यदिवा विपुला-पर्यायशतोपेतचिन्तनीयघटादिवस्तु-
विशेषग्राहिणी मतिर्मनन यत् तद्विपुलमति , पूर्वाणि धारयन्तीति पूर्वधरा. दशचतुर्दशपूर्वविद , अशोकायष्टमहा-
प्रातिहार्यादिरूपा पूजामहन्तीत्यर्हन्त.-तीर्थकरा चक्रवर्तिन.-चतुर्दशरत्नाधिपा. पट्खण्डभरतेश्वरा, बलदेवा. मसिद्धाः,
वासुदेवा सधरलाधिपा अर्द्धभरतप्रभव., एते हि सर्वे एव चारणादयो लब्धिविशेषा., इह वासुदेवत्व पक्रयत्तित्वमहत्त्व
पद्धयः प्रतिपादितास्तत्र तदतिशयप्रतिपादनार्थमाह-
सोलस रायसहस्सा सबवलेणं तु सकलनिवद्ध । अछति वासुदेव अगडतडमी ठियं सत ॥ ७१ ॥
घेतूण सकलं सो, वामगरत्येण अछमाणाण । भुजिज विलिपिज्ज व महुमहण ते न घाएति ॥७२॥
, शरीरकरणादिलब्धयो वेदितव्याः, एतासा चलब्धीना मध्येऽहत्त्वलन्धिर्वासुदेवत्वलब्धिश्चक्रवर्तित्वलब्धि सम्भिन्नश्रोतो- लब्धिवाचारणलब्धि पूर्वधरलब्धिरित्येता. सप्त लब्धयो भव्यत्रीणा नोपजायन्ते, अभव्यपुरुपाणामृजुमतित्वविपुलम- तित्वलब्धी अपि, अभव्यस्त्रीणा मध्याश्रवक्षीराश्रवसर्पिरानवलब्धयोऽपि, उक्त च-"जिणवलचकीकेसव सभिन्ने जपच- रण पुवे य । भवियाए इस्थियाए एयाओं न सत्त लद्धीओ ॥२॥" शेपास्तु भवन्तीति सामर्थ्यादवसीयते, "रिजुमइविपुलम- ईओ, सत्त य एयाओं पुषभणियाओ । लद्धीओं अभवाण, होति नराणपि न कयाइ ॥१॥ अभवियमहिलाणंपिहु एयाओ न होति सत्त लद्धीओ । महुखीरासवलद्धीवि नेव सेसाओं अविरुद्धा ॥२॥" अन्ये त्वेवमाहुः-आमौंपधिलब्धि १ श्लेष्मी- पधिलब्धि. २ जल्लोपधिलब्धि ३ विट्पश्रवणोपधिलब्धि ४ सर्वोपधिलब्धिः ५ कोष्ठबुद्धिः ६ वीजबुद्धिः ७ पदानुसारी ८ सम्भिन्नश्रोता ९ऋजुमति १० विपुलमतिः ११ क्षीरमध्धाश्रवलब्धि. १२ अक्षीणमहानसलब्धिः १३ वैक्रियलब्धि १४ जहाचारणलब्धिः १५ विद्याधरलब्धि. १६ अर्हत्त्वलब्धि. १७ चक्रवर्तित्वलब्धिः १८ बलदेवत्वलब्धिः १९ वासु- देवत्वलब्धिः २० एता विंशतिलब्धयो भव्यपुरुषाणा भवन्ति, तथा चोकम्-"आमोसही य खेले जल्ले विप्पे य होइ सधे य। कोट्टे य वीयबुद्धी पयाणुसारी य सभिन्ने ॥१॥ उज्जुमइ विउल खीरे महु अक्खीणे विउवि चरणे य । विजाहर अर- हता चक्कीवलवासु वीसइमा ॥२॥ भवसिद्धियाणमेया, वीसंपि हवंति इत्थ लद्धीओ।" इति, तदेतदसम्यक्, अन्यासामपि भवसिद्धिकयोग्याना गणधरत्वपुलाकत्वप्रभृतीना लब्धीना सद्भावात् , नाप्येता भवसिद्धिकयोग्या एव, वैक्रियविद्याधरत्व- , चलेन वलवन्त इति भाव , तदेवमुक्का लब्धयः। एताश्चान्यासामपिक्षीराभवमध्यानवसपिराभवकोष्ठवुद्धिवीजबुद्धिपदानुसा. रित्याक्षीणमहानसत्वप्रभृतिलब्धीनामुपलक्षण, तेन ता अपि प्रतिपत्तव्या., तत्र पुरेक्षुचारिणीना गया टक्षस्य क्षीरम - ईक्रमेण दीयते यावदेवमेकस्या पीतगोक्षीराया क्षीर, तकिल चातुरक्यमित्यागमे गीयते, तद्ययोपभुज्यमानमतीव मन • शरीरमल्हादहेतुरुपजायते तथा यदचनमाकर्ण्यमान मन-शरीरसुखोत्पादनाय प्रभवति ते क्षीराश्रवा , क्षीरमिव वचन- मासमन्तात् श्रवन्तीति क्षीरानवा इति व्युत्पत्ते , तथा मधपि किमप्यतिशायि शर्करादिमधुरद्रव्य द्रष्टव्यम् , घृतमपि पुदेवचारिगोक्षीरसमुत्थं मन्दाग्निकथितमतिविशिष्टवर्णाद्युपेत, मधिव वचनमाश्रवन्तीति मधाश्रया , घृतमिव वचन- माधवन्तीति घृताश्रवाः, तथा कोष्ठ इव धान्य येषा बुद्धिराचार्यमुखाद्विनिर्गतौ तदवस्थावेव सूत्राओं धारयति न कि. मपि तयो कालान्तरेऽपि गलति ते कोष्ठवुद्धय , कोष्ठ इव वुद्धिर्येषा ते कोठवुद्धयः इति व्युत्पत्ते, येषा पुनर्बुद्धिरेकमपि सूत्रपदमयधार्य शेपमश्रुतमपि तदवस्थमेव श्रुतमवगाहते, ते पदानुसारिबुद्धयः, येपा पुनर्बुद्धि एकमर्थपद तथाविधमनु- सृत्य शेपमश्रुतमपि यथावस्थितं प्रभूतमर्थपदमवगाहते ते वीजवुद्धयः, उक्त च-"खीरमहुसप्पिसाओवमा उ वयणा तयासवा होति । कोहयधनसुनिग्गलसुत्तत्था कोडवुद्धीया ॥१॥जो सुत्तपएण बहु सुयमणुधावइ पयाणुसारी सो। जो अत्यपएणस्थ अणुसरइ स बीयबुद्धी उ ॥२॥" (वि ७९९ ८००) अक्षीण महानसं येषा ते अक्षीणमहानसाः, येषा भिक्षा नान्यैर्बहुभिरप्युपभुज्यमाना निष्ठा याति, किन्तु तैरेव जिमितैः, तेऽक्षीणमहानसा , आह च चूर्णिकृत्-"अक्लीणमहाण- । सियस्स भिक्खान अनेण निद्वविजइ, तमि जिमिए निट्ठाई' इति, प्रभृतिग्रहणात् गणधरत्वपुलाकस्वसेजासमुपाताहारक- ऋजुमतिरधोलौकिकयोमेषु य सर्वाधस्तन आकाशप्रदेशप्रतरस्त यावत् ऊर्ध्वं यावत् ज्योतिश्चक्रस्योपरितल तिर्यग्याव- दर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रेषु अर्द्धतृतीयाहुलहीनेषु सज्ञिना पञ्चेन्द्रियाणा पर्याप्ताना मनोगतान् भावान् जानाति, विपुलमति- रर्द्धतृतीयैरडुलैरभ्यधिकान् , कालत ऋजुमतिरतीतमनागतं च पल्योपमस्यासयेयभागमेव विपुलमतिरभ्यधिकतर विशु- द्धतर च, भावत ऋजुमतिरनन्तान भावान् जानाति, तानेव विपुलमतिरभ्यधिकतरान् , इह साक्षात् तानेव मन-पर्या- यान् परिच्छिनत्ति, मनस्त्वपरिणतै पुनः स्कन्धेरालोचितान वाह्यानर्थान् मनोद्रव्याणा तथारूपपरिणामान्यथानुपप- त्तित , युक्तं चैतत् , यतो मूर्त्तद्रव्यालम्बनमेवेद मन पर्यायज्ञानमिष्यते, मन्तारस्त्वमूर्तमपि धर्मास्तिकायादिक मन्यन्ते, ततोऽनुमानत एव चिन्तितमर्थमववुध्यन्ते, नान्यथेति प्रतिपत्तव्यम् , आह च भाष्यकृत्-"मुणइ मणोदचाइ नरलोए सो मणिज्जमाणाइ । काले भूय-भविस्से पलियाऽसखिज्जभागम्मि ॥१॥ दधमणोपज्जाए जाणइ पासइ य तग्गएऽणंते । तेणावभासिए उण जाणइ वझेऽणुमाणेण ॥२॥" (वि ८१३-४)इदं मन पर्यायज्ञान मनोद्रव्याणा पर्यायानेव गृहन् उपजायते, पर्यायाश्च विशेपाः, विशेषग्राहक च ज्ञानमतो मन पर्यायज्ञानमेव भवति, नतु मन पर्यायदर्शनमिति ॥ सत्पदप्ररूपणताय- स्त्ववधिज्ञानवदगन्तव्या , नानात्व चानाहारकापर्याप्तको न प्रतिपद्यमानको नापि पूर्वप्रतिपन्नाविति ॥ उक्त मनःपर्याय- ज्ञानमिदानीमवसरप्राप्त केवलज्ञान प्रतिपादयन्नाह- अह सबदधपरिणाम-भावविन्नत्तिकारणमणतं । सासयमप्पडिवायं, एगविहं केवलण्णाणं ॥ ७७ ॥ अथशब्द इहोपन्यासार्थ , पूर्वमुद्देशसूत्रे मन.पर्यायानन्तर केवलज्ञानमुपन्यस्त, तत्सम्प्रति तात्पर्यनिर्देशार्थमुपन्यस्यते .
लब्धीनामामोपध्यादिलब्धीनामपि चाभव्यानामपि सम्भवात् ॥ सम्प्रति मनःपर्यायज्ञानं लब्धिनिरूपणाया सामान्यतोs- पदिष्टमपि विषयस्वाम्यादिविशेषोपदर्शनाय ज्ञानपञ्चकक्रमायातमभिधित्सुराह- मणपजवनाण पुण, जणमणपरिचितियस्थपागडण । माणुसखेत्तनियद्ध, गुणपचइयं चरित्तवओ॥७६ ॥ मन पर्यायज्ञान प्राग्निरूपितशब्दार्थम् , पुन शब्दो विशेपणार्थ., स च रूपिचिपयक्षायोपशमिकत्वादिसाम्येऽप्यवधिज्ञाना. दिद मन पर्यायज्ञान स्वाम्यादिभेदाभिन्नमिति विशेषयति,तथाहि-अवधिज्ञानमविरतसम्यग्दृष्टेरपि भवति,द्रव्यतोऽशेषरूपि- द्रव्यविषयं क्षेत्रतो लोकविपय कतिपयलोकप्रमाणखण्डापेक्षया लोकालोकविपय च कालतोऽतीतानागतासोयोत्सपि. - ज्यवसर्पिणीपियं भावतोऽशेपेष्वपि रूपिद्रव्येषु प्रतिद्रव्यमसङ्खयेयपर्यायविषय, मन-पर्यायज्ञान पुन सयतस्याप्रमत्तस्या मपीपध्याद्यन्यतमद्धिमाप्तस्य द्रव्यत संज्ञिमनोद्रव्यविषयं क्षेत्रतो मनुष्यक्षेत्रगोचरं कालतोऽतीतानागतपल्योपमासलेय- भागविषयं भावतो मनोगतानन्तपर्यायालम्बन, ततोऽवधिज्ञानाद्भिन्नम् , एतदेव लेशत सूत्रकृदाह-जनमनःपरिचिन्ति. तार्धप्रकटन, जायन्ते इति जनास्तेपा मनासि जनमनासि तै परिचिन्तितश्चासावर्थश्च जनमन परिचिन्तितार्थ स प्रक- व्यते-प्रकाश्यतेऽनेनेति जनमन परिचिन्तितार्थप्रकटन, तथा मानुषक्षेत्रनिबद्ध, न तद्वहिर्व्यवस्थितप्राणिमनोद्रव्यविषय- मिति भावः, तथा गुणाः-क्षान्त्यादयः ते प्रत्यया-कारणं यस्य तद् गुणप्रत्ययम् , चारित्रमस्यास्तीति चारित्रवान् तस्य चारित्रवतोऽप्रमत्तसयतस्य । इद मन पर्यायज्ञानं समासतश्चतुर्विधं प्रज्ञप्त, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतच, तत्र द्रव्यत अजुमतिरनन्तानन्तप्रादेशिकान् मनोभावपरिणतपुद्गलस्कन्धान जानाति, तानेव विपुलमतिविशुद्धतरान् , क्षेत्रत 7 , N सवितव प्रकाश देशनामातनोति, तत्राव्युत्पन्नावराया। ध्वनिरूप विद्यते, द्रव्यश्रुत च भाषश्रुतपूर्वक, ततो भगवानपि श्रुतज्ञानीति, ततस्तदाशङ्कापनादाथमाए- केवलनाणेणऽत्थे नाउं जे तत्व पन्नवणजोग्गे । ते भासइ तित्थयरो, वइजोगसुयं हवइ सेसं ॥७८॥ केवलज्ञानेन 'सर्व वाक्य सावधारण'मिति न्यायात् केवलज्ञानेनैव, न श्रुतज्ञानेन, तस्य क्षायोपशमिकभावातिकमात्, सर्व- क्षये देशक्षयाभावात्, अर्थान्-धर्मास्तिकायादीनमिलाप्यानभिलाप्यान् ज्ञात्वा-विनिश्चित्य ये तत्र-तेषामभिलाप्याना मध्ये प्रज्ञापनयोग्या अभिलाप्या इत्यर्थ. तान् भापते, नेतरान्, तानपि प्रज्ञापनयोग्यान् भापते, न सर्वान्, तेपामनन्तत्वेन सर्वेपा |भापितुमशक्यत्वात् , वाचः क्रमवर्तित्वाच्च, आयुषश्च परिमितत्वात्, किन्तु कतिपयानेवानन्तभागमानान् , आह च भाष्य- कृत्-"पण्णवणिजा भावा अणंतभागो उ अणभिलप्पाण । पण्णवणिजाण पुण अणतभागो सुयनिबद्धो ॥१॥"(वि १४१) तत्रापि तान् कतिपयान् भापते ग्राहकापेक्षया योग्यान , तत्रापि यावन्मात्रे भणिते शेपं स्वयमप्यभ्यूहितुमीप्टे तावन्मात्र, न त्वभ्यूझमपि, उक्त च-"तत्थवि जोग्गे भासइ नाजोग्गे गाहगाणुवित्तीए । भणिएवि जंमि सेस सयमूहइ भणइ तम्मत्त |॥२॥"(वि ८३१)तत्र केवलज्ञानोपलब्धार्थाभिधायक शब्दराशिःप्रोच्यमानस्तस्य भगवतोवाग्योग एव भवति, न श्रुतं, तस्य भापापर्याप्यादिनामकर्मोदयनिवन्धनत्वात् , श्रुतस्य च क्षायोपशमिकत्वात् , स च वाग्योगो भवति श्रुत शेपम्-अप्रधान, द्रव्यश्रुतमित्यर्थः, भोवणा भावश्रुतकारणतया द्रव्यश्रुतं व्यवहियते इति तात्पर्यार्थ., अन्ये त्वेवं पठन्ति-वइयोग सुर्य हवइ तेसिं' तत्रायमर्थ -तेपा भोवणा श्रुतकारणत्वात् स चाग्योग श्रुत भवति, श्रुतमिति व्यवहियते इत्यर्थ., अथवा इति, पठितश्चान्यत्राप्युपन्यासार्थोऽधशब्द , यत उत्कम् अथ प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमद्गलोपन्यासप्रतिपचनसमुचपेप्पि"ति, सर्वाणि च तानि द्रव्याणि च-जीवादीनि तेपा परिणामा -प्रयोगविनसोभयजन्या उत्पादादय. पर्याया सर्वद्रव्यपरिणा- मास्तपा भाव सत्तास्वरूप स्वलक्षण वा स्व स्वमसाधारणरूपं तस्य विशेपेण ज्ञपनं विज्ञप्ति. विज्ञान या विज्ञप्ति परिच्छेद इत्यर्थ तस्या कारण-हेतु सर्पद्रव्यपरिणामविज्ञप्तिकारणं, केवलज्ञानमिति सम्बध्यते, उक च-"सपदयाण पभोग-धीससामी. सजा जहाजोग्ग । परिणामा पन्जाया जम्मविणासादओ सवे (ते उ)॥१॥ तेसिं भावो सत्ता, सटक्सण वा विसेसतो तस्स । नाण विष्णत्तीए कारण केवलण्णाण ॥२॥" (वि ८२५-६) तञ्च स्वज्ञेयानन्तत्वादनन्तम्, तथा शम्बद् भवं शाम्प वम् , सदोपयोगवदिति भावार्थ , तथा प्रतिपतनशील प्रतिपाति न प्रतिपाति अप्रतिपाति, सदावस्थायीति भाव , ननु यत् शाश्वत तदप्रतिपात्येव तत किमनेन विशेषणेन ?, तदयुक्तम् , सम्यक्शब्दार्थापरिज्ञानात्, शाश्वत हि नाम अनवरतं भवदु- च्यते, शश्वद्भव शाश्वतमिति व्युत्पत्ते,तच्च कियतकालमपि भवति,यावद्भवति तावनिरन्तर भवनात तत. सकलकालभावन- तिपत्त्यर्थमप्रतिपातिविशेषणोपादान, एप तात्पर्यार्थ -अनवरतं सकलकालं भवतीति,अथवा एकपदन्यभिचारेऽपि विशेषण- विशेष्यभावप्रतीतिज्ञापनार्थ विशेषणद्वयोपादानम्, तथाहि-शाश्वतमप्रतिपात्येव, अप्रतिपाति तु शाश्वतमशाश्वत च भवति, यथा अप्रतिपात्येवावधिज्ञानमिति, तथा एकविधम्-एकप्रकार तदावरणक्षयस्यैकरूपत्वात् , उक्त च-"पजायओअणंत,सा- सयमिह सतोवओगाओ। अवयोऽपडिवाई एगविह सबसुद्धीए ॥२॥" (वि.८२८) केवल च तत् ज्ञानं च केवलज्ञानम् ॥ इह तीर्थकृत्समुपजातकेवलालोकस्तीर्थकरनामकोंदयत. तवास्वाभाव्यादुपकार्यकृतोपकारानपेक्षं सकलसत्वानुमहाय . विलज्ञान १ मतीर्थसिद्धकेवलज्ञान २ तोथकरासद्धकवलज्ञान रत्येकबुद्धसिद्धकेवलज्ञान ६ बुद्धबोधितसिद्धकेवलज्ञान ७ स्त्रीलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं ८ पुरुपलिङ्गसिद्धकवलज्ञान ९. पुन कलिङ्गसिद्ध केवलज्ञान १० स्वलिङ्गसिद्धकेवलज्ञान ११ मन्यलिगसिद्धकेवलज्ञानं १२ गृहिलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं १३ एक- सिद्धकेवलज्ञान १४ अनेकसिद्ध केवलज्ञानं १५ च । तत्र ये तीर्थकराणा तीर्थे वर्तमाने सिद्धास्तेपा यत्केवलज्ञान तत्तीर्थसिद्ध- केवलज्ञानम् , यत्पुनस्तीर्थकराणा तीर्थेऽनुत्पन्ने व्यवच्छिन्ने वा सिद्धास्तेषा यत्केवलज्ञानं तदतीर्थसिद्धकेवलज्ञानं, तीर्थ- करा. सन्तो ये सिद्धास्तेपा केवलज्ञान तीर्थकरसिद्धकेवलज्ञान, शेषाणामतीर्थकरसिद्धकेवलज्ञान, तथा स्वयंबुद्धाः सन्तो ये सिद्धास्तेपा केवलज्ञान स्वयबुद्धसिद्धकेवलज्ञानं, प्रत्येकबुद्धा. सन्तो ये सिद्धास्तेपा केवलज्ञानं प्रत्येकबुद्धसिद्ध- केवलज्ञानम्, अथ स्वयबुद्धप्रत्येकबुद्धाना क. प्रतिविशेप', उच्यते, बोध्युपधिश्रुतलिङ्गकृत., तथाहि-स्वयबुद्धा वाह्यप्रत्यय- मन्तरेणैव बुध्यन्ते, स्वयमेव-वाह्यप्रत्ययमन्तरेणैव निजजातिस्मरणादिना बुद्धा. स्वयबुद्धा इति व्युत्पत्ते , आह च चूर्णि- कृत्-"सयमप्पणिज जाइस्सरणादिकारण पडुच्च बुद्धा सयंबुद्धा" इति, ते च द्विधा-तीर्थकरास्तीर्थकरव्यतिरिकाश्च, इह तीर्थकरव्यतिरिकैरधिकार., आह च चूर्णिकृत्-"ते सयबुद्धा दुविहा-तित्थयरा तित्थयरवइरित्ता य, इह वइरित्तेहि अहि- गारो' इति, प्रत्येकबुद्धास्तु वाह्य प्रत्ययमपेक्ष्य, प्रत्येक वाह्यं-वृषभादिक कारणमभिसमीक्ष्य बुद्धा. प्रत्येकवुद्धाः इति व्यु- पत्ते, तथा च श्रूयते वाह्यप्रत्ययसापेक्षा करकण्वादीना बोधिः, वहि प्रत्ययमपेक्ष्य ते च बुद्धा. सन्तो नियमत प्रत्येकमेव विहरन्ति, न गच्छवासिन इव सहता., उक्त च चूर्णो-"पत्तेय वाह्य वृपभादिकं कारणमभिसमीक्ष्य बुद्धा. प्रत्येकबुद्धाः, . , वाग्योगश्रुत द्रव्यश्नुतमिति ।। तत्केवलज्ञान स्वामिनमधिकृत्य द्विविधं प्रज्ञतम् , तद्यथा-भवस्यकेवलज्ञानं सिद्धकेरलज्ञानं, च, तन्न यद् मनुष्यभवे अवस्थितस्य चतुर्वघातिकर्मस्वक्षीणेपु केवलज्ञान तद् भवस्थकेवलज्ञान, यत् पुनरशेपेषु कर्माशे- प्वपगतेयु सिद्धत्यावस्थाया तत् सिद्धकेवलज्ञान, तत्र यद्भवस्थकेवलज्ञान तद् द्विविधम् , तद्यथा-सयोगिभवस्थकेरलज्ञान- मयोगिभवस्थकेवलज्ञान च, तत्र केवलज्ञानोत्पत्तेरारभ्य यावदद्यापि शैलेश्यवस्था न प्रतिपद्यते तावत् सयोगिभवस्थकेवट- ज्ञान, शैलेश्यवस्थायामयोगिभवस्थकेवलज्ञानं, तत्र यत्सयोगिभवस्थकेवलज्ञान तद् द्विविध प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-प्रथमसमयस- योगिभवस्थ केवलज्ञानमप्रथमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञानंच, तत्र यस्मिन् समये केवलज्ञानमुत्पन्न तस्मिन् समये तत्प्रथमसम- ! यसयोगिभवस्थकेवलज्ञानं, शेषेषुतु समयेषु शैलेशीप्रतिपत्तेरा वर्तमानमप्रथमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञानम् , अक्वाड- न्यथा द्विविध प्रज्ञतम् , तद्यथा-चरमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञानमचरमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञानम्, तत्र यत्सयोगि- त्वावस्थायाश्चरमसमये वर्तमान तत् चरमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञान, तत प्राक् शेपेषु समयेषु वर्तमानमघरमसमयसयो- गिभवस्थकेवलज्ञानं, तथा अयोगिभवस्थकेवलज्ञानमपि विविध प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-प्रथमसमयायोगिभवस्थकेवलज्ञानमप्रथम- समयायोगिभवस्थकेवलज्ञान च, अथवा चरमसमयायोगिभवस्थकेवलज्ञानमचरमसमयायोगिभवस्थकेवलज्ञान च, प्रथमाप्र- थमचरमाचरमसमयभावना प्रागुतानुसारेण स्वय भावनीया।सिद्धकेवलज्ञान विविध प्रज्ञप्तम्, तद्यथा-अनन्तरसिद्धकेवल- । ज्ञान परम्परसिद्धकेवलज्ञानाच, तत्र यस्मिन् समये सिद्धोजायते तस्मिन् समये वर्तमानमनन्तरसिद्धकेवलज्ञान, सिद्धत्वद्विती- यादिसमयेषु वर्तमान परम्परसिद्धकेवलज्ञान, तत्रानन्तरसिद्ध केवल ज्ञानमुपाधिभेदात् पञ्चदशविध प्रजप्तम् , तद्यथा-तीर्थ- इत्थीए लिंग इथिलिग, इत्थीए उवलक्खणतिवुत्तं भवति, त चतिविहं-वेदोसरीरानबित्तो नेवत्थ च, इह सरारा 7 अहिगारो, न वेयनेवत्थेहिति" तस्मिन् स्त्रीलिङ्गे वर्तमाना ये सिद्धास्तेषा केवलज्ञान स्त्रीलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं, एवं लिहे सिद्धाना केवलज्ञान पुरुपलिङ्गसिद्धकेवलज्ञान, एवं नपुसकलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानमपि भाव्यम्, तथा स्वलिङ्गे-रजोहर- गादी सिद्धाना केवलज्ञान स्वलिगसिद्धकेवलज्ञानं, अन्यलिद्धसिद्धकेवलज्ञानं नाम यदन्यस्मिन् लिड्डे वर्तमाना. सम्यक्त्व प्रतिपद्य भावनाविशेपात् केवलज्ञानमुत्पाद्य केवलोत्पत्तिसमकालमेव कालं कुर्वन्ति तदन्यलिगसिद्धकेवलज्ञानं, यदि पुन- स्तेऽन्यलिङ्गस्थिता केवलमुत्पाद्यात्मनोऽपरिक्षीणमायु. पश्यन्ति तत साधुलिगमेव परिगृह्णन्ति, गृहलिङ्गे स्थिताः सन्तो ये सिद्धास्तेपा केवलज्ञान गृहिलिगसिद्धकेवलज्ञानम्, एकसिद्धकेवलज्ञान नाम यस्मिन् समये स विवक्षितः सिद्धस्तस्मिन् समये यद्यन्यः कोऽपि न सिद्धस्ततस्तस्य केवलज्ञानमेकसिद्धकेवलज्ञान, एकस्मिन् समयेऽनेकेपा सिद्धाना केवलज्ञानमने- कसिद्धकेवलज्ञान, एकस्मिश्च समयेऽनेके सिद्ध्यन्त उत्कर्पतोऽष्टोत्तरशतसङ्ख्या वेदितव्या., यत उक्तम्-"वत्तीसा अड- याला, सट्ठी वावत्तरी य वोद्धया । चुलसीओ छन्नउई, दुरहियमद्रुत्तरसय च ॥१॥" अस्या विनेयजनानुग्रहाय व्याख्या- अष्टौ समयान् यावत् निरन्तरमेकादयो द्वात्रिशत्पर्यन्ता सिद्ध्यन्त प्राप्यन्ते, किमुक्तं भवति,?-प्रथमे समये जघन्यते एको द्वौ वा उत्कर्पतो द्वात्रिशसियन्त प्राप्यन्ते, द्वितीयेऽपि समये जघन्यत एको द्वौ वा उत्कर्पतो द्वात्रिंशत्, एवं यावद- प्टमेऽपि समये जघन्यत एको द्वौ वा उत्कर्षतो द्वात्रिशत्, तत. परमवश्यमन्तरम् , तथा त्रयस्त्रिंशदादयोऽष्टचत्वारिश- त्पर्यन्ता निरन्तर सिध्यन्त. सप्त समयान् यावत्प्राप्यन्ते, परतो नियमादन्तर, तथा, एकोनपञ्चाशदादयः पष्टिपर्यन्ता ,
No text on this page.
कृत्-'इत्थीए लिंग इथिलिंगं, इत्थीए उवलक्खणतिवुत्तं भवति, तं च तिविह-वेदो सरीरानचित्तो नेवस्थ च, इह सरारान- विचीए अहिगारो, न वेयनेवत्येहिति" तस्मिन् स्त्रीलिङ्गे वर्तमाना ये सिद्धास्तेपा केवलज्ञान स्त्रीलिवसिद्धकेवलज्ञानं, एवं पुरुपलिने सिद्धाना केवलज्ञान पुरुपलिङ्गसिद्धकेवलज्ञान, एवं नपुसकलिङ्गसिद्ध केवलज्ञानमपि भाव्यम्, तथास्वलिद्धे-रजोहर- णादी सिद्धाना केवलज्ञान स्वलिद्गसिद्धकेवलज्ञानं, अन्यलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं नाम यदन्यस्मिन् लिङ्के वर्तमानाः सम्यक्त्व प्रतिपद्य भावनाविशेषात् केवलज्ञानमुत्पाद्य केवलोत्पत्तिसमकालमेव कालं कुर्वन्ति तदन्यलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं, यदि पुन- स्तेऽन्यलिगस्थिता केवलमुत्पाद्यात्मनोऽपरिक्षीणमायु पश्यन्ति तत साधुलिगमेव परिगृह्णन्ति, गृहलिङ्गे स्थिताः सन्तो ये सिद्धास्तेपा केवलज्ञान गृहिलिगसिद्धकेवलज्ञानम्, एकसिद्धकेवलज्ञान नाम यस्मिन् समये स विवक्षित सिद्धस्तस्मिन् समये यद्यन्य. कोऽपि न सिद्धस्ततस्तस्य केवलज्ञानमेकसिद्धकेवलज्ञान, एकस्मिन् समयेऽनेकेपा सिद्धाना केवलज्ञानमने- कसिद्धकेवलज्ञान, एकस्मिश्च समयेऽनेके सिद्ध्यन्त उत्कर्षतोऽष्टोत्तरशतसङ्ख्या वेदितव्याः, यत उक्तम्-"वत्तीसा अड- याला, सट्ठी धावत्तरी य बोद्धया । चुलसीओ छन्नउई, दुरहियमदुत्तरसय च ॥१॥" अस्या विनेयजनानुग्रहाय व्याख्या- अष्टौ समयान यावत् निरन्तरमेकादयो द्वात्रिंशत्पर्यन्ता सिद्धयन्त. प्राप्यन्ते, किमुक्तं भवति, प्रथमे समये जघन्यते एको द्वौ या उत्कर्पतो द्वात्रिशसिद्ध्यन्त. प्राप्यन्ते, द्वितीयेऽपि समये जघन्यत एको द्वौ वा उत्कर्षतो द्वात्रिशत्, एव यावद- प्टमेऽपि समये जघन्यत एको द्वौ या उत्कर्पतो द्वात्रिशत्, तत. परमवश्यमन्तरम् , तथा त्रयस्त्रिशदादयोऽष्टचत्वारिश- त्पर्यन्ता निरन्तर सिध्यन्त. सप्त समयान् यावत्प्राप्यन्ते, परतो नियमादन्तरं, तथा, एकोनपञ्चाशदादयः पष्टिपर्यन्ता , निरन्तर सिद्ध्यन्तः उत्कर्षत पटू समयान् यावत्प्राप्यन्ते, तथैकपट्यादयो द्विसप्ततिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्तः उत्कर्षत. पश्च समयान यावदवाप्यन्ते, तत परमन्तर, त्रिसप्तत्यादयश्चतुरशीतिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्पतश्चतुर समयान् यावत्, तत ऊर्द्धमन्तरं, तथा पञ्चाशीत्यादय. पण्णवतिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्पतखीन्'समयान, परतो नियमा- 2 तथा सप्तनवत्यादयो झुत्तरशतपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्षतो द्वौ समयौ यावत् , परतोऽवश्यमन्तर, तथा नादयोऽष्टोत्तरशतपर्यन्ता सिद्ध्यन्तो नियमादेकमेव समय यावदवाप्यन्ते, न द्विवादिसमयानिति । परम्परसि- अनमनेकविध प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-अप्रथमसमयसिद्धकेवलज्ञानं, सिद्धत्वद्वितीयसमयकेवलज्ञानमिति भाव., द्विसम- केवलज्ञान, सिद्धत्वतृतीयसमयकेवर ज्ञानमित्यर्थः, एव त्रिसमयसिद्धकेवलज्ञानं चतु समयसिद्धकेवलज्ञानं यावत् सोयसमयसिद्धकेवलज्ञानमसङ्ख्येयसमयसिद्धकेवलज्ञानमनन्तसमयसिद्धकेवलज्ञानम् । तदेवमुक्त केवलज्ञानस्वरूपमधास्य विद्वारविषया सत्पदप्ररूपणता द्रव्यप्रमाणादीनि च विभाव्यन्ते, तत्र सत्पदमरूपणाया गतिमझीकृत्य सिद्धिगती तौ च केवलज्ञानम्, इन्द्रियद्वारे नोइन्द्रियाऽतीन्द्रियेपु, कायद्वारे त्रसकायाकाययोः,योगद्वारे सयोगायोगयो., वेद- वेदकेषु, कपायद्वारेऽकपायेपु, लेश्याद्वारे शुक्ललेश्यालेश्ययो,सम्यक्त्वद्वारेसम्यग्दृष्टिषु, ज्ञानद्वारे केवलज्ञानिषु, दर्शन- द्वारे केरलदर्शनिपु, सयतद्वारे सयतेषुनोसेंयतेनोअसंयतेनोसयतासयतेषु, उपयोगद्वारे साकारानाकारोपयोगयो, आहारक- द्वारे आहारकानाहारफयो., भापकद्वारे भाषकाभाषकयो , परीत्तद्वारे परीत्तेषु नोपरीत्तापरीत्तेषु च, पर्याप्तद्वारे पर्याप्तेषु नोपर्याप्तापर्याप्तेषु च, सूक्ष्मद्वारे वादरेषु नोसूक्ष्मवादरेषु च, संज्ञिद्वारे संज्ञिषु नोसज्ञासंज्ञिघु, भव्यद्वारे भव्येषु नोभव्या- P - .
भन्येषु च, घरमद्वारे चरमपु, भवस्थकेवलिना परमवाद, अपरमेषु च, सिद्धानाभवान्तरप्राप्त्यभावतोऽचरमत्वात् , पूर्व- प्रतिपन्नमतिपद्यमानकयोजना तु स्वधिया कर्तव्या, द्रव्यप्रमाणद्वारे प्रतिपद्यमानकानाश्रित्योत्कर्पतोऽष्टोत्तरशतं केवलिना प्राप्यते, पूर्वप्रतिपन्नाश्च जघन्यत उत्कर्पतश्च कोटीपृथक्त्वप्रमाणा भवस्थकेवलिन प्राप्यन्ते, सिद्धा. अनन्ताः, क्षेत्र- स्पर्शनाद्वारयोस्तु जघन्यतो लोकस्याप्यसङ्ख्येयभागे केवली लभ्यते, उत्कर्पतस्तु सर्वलोके, कालद्वारे साद्यपर्यवसितं कालं सर्वोऽपि केवली भवति, अन्तरं तु केवलज्ञानस्य न विद्यते, प्रतिपाताभावात् , भागद्वारं मतिज्ञानवत् , भावद्वारे क्षायिके भावे, अल्पवहुत्वद्वार मतिज्ञानिवत् ॥ तच्च केवलज्ञान समासतश्चतुर्विध प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-द्रव्यत• क्षेत्रत. कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यत केवलज्ञानी सर्वद्रव्याणि जानाति पश्यति, क्षेत्रतः सर्व क्षेत्रम्, कालत सर्वकालम् , भावत' सर्वान् भावान् , उक्तं च केवलज्ञानं, तदभिधानाच्च नन्दी, तदभिधानान्मनलमिति ॥ तदेवं मङ्गलस्वरूपाभिधानद्वा- रेण ज्ञानपञ्चकमुक्तम्, इह तु प्रकृतेन श्रुतज्ञानेनाधिकार., तथा चाह नियुक्तिकृत्- इत्थं पुण अहिगारो सुयनाणेण जतो सुएणं तु । सेसाणमप्पणोऽविय अणुयोग पदीवदिहतो॥७९॥ अत्र-पुन प्रकृतेऽधिकार. श्रुतज्ञानेनैव (श्रुतेन) शेषाणां मत्यादिज्ञानानामात्मनोऽपि चानुयोगो व्याख्यान क्रियत इति वाक्यशेप , खपरप्रकाशकत्वात् , तथा चात्र प्रदीपदृष्टान्त., यथा हि प्रदीप. स्वपरप्रकाशकत्वात् स एव गृहेऽधि- क्रियते एवमिहापि श्रुतज्ञानमिति भावः॥ पीठिका समाधा॥ , सम्प्रति मगलसाध्य प्रकृतोऽनुयोग उपदश्यते स च स्वपरप्रकाशकत्वात् गुर्वायत्तत्वाञ्च श्रुतज्ञानस्य, उक्त च- सो मइनाणाईण कयरस्स' सुयस्स, ज न सेसाइ । होति पराहीणाइ, न य परवोहे समस्याइ ॥१॥पाएण पराहीणं, दीवोय परप्पयोग जच । सुयनाण तेण परप्पबोहणत्य तदणुयोगो॥२॥"(वि ८३८-९)आह-नन्यावश्यकस्यानुयोग प्रकृत एव,पुन श्रुतज्ञानस्येत्ययुक्त,नैप दोप ,आवश्यकमिद श्रुतान्तर्गतमित्येतदर्थप्रदर्शकत्वादेतद्वाक्यस्य ननु यदि आवश्यकस्या- नुयोगस्तहितदावश्यक किमङ्ग अङ्गानि श्रुतस्कन्ध श्रुतस्कन्धा अध्ययनमध्ययनानि उद्देशक उद्देशका ?, उच्यते, आवश्यक श्रुतस्कन्ध अध्ययनानि च, न शेपा विकल्पाः, उक्त च-"आवस्सयं नो अग नो अंगाई सुयक्खधो नो सुअक्खधा नो अज्झ- यण अग्झयणा नो उद्देसो नो उद्देसगा इति",(अनु ६)ननु नन्दीव्याख्याने अङ्गानगप्रविष्टश्रुतनिरूपणायामनगसज्ञा प्रतिपा- दितव, तत कथ किमगमगानीत्याशङ्कासम्भवः, सत्यमेतत् , केवल तद्व्याख्यानानियमप्रदर्शनार्थमेतद्वाक्यमित्यदोप., न खल्यवश्य शाखादौ नन्यध्ययनार्थकथन कर्त्तव्यमिति नियम., अकृते चाशङ्कासम्भव इति, ननु शास्त्रस्यादाववश्य मगलार्ध नन्द्यभिधान तावत् कर्त्तव्यम् , तत, कथमनियम !, नैप दोप., ज्ञानपञ्चकाभिधानमात्रस्यैव मगलत्वात् , तथाहि-ज्ञान- पश्यकाभिधानमात्रमेवावश्यं शास्त्रस्यादौ मङ्गलार्थ कर्त्तव्यम्, नत्ववयवार्थाभिधानं, अवयवार्थानभिधाने चाशङ्कासम्भव , किश्व-आवश्यकन्याख्यानारम्भे शास्त्रान्तरव्याख्यानारम्भोऽसमीचीनोऽप्रस्तुतत्वात् , शास्त्रान्तरं च नन्दी, पृथक्श्च- तस्कन्धत्वात् , यद्येवमिहावश्यकश्रुतस्कन्धानुयोगप्रारम्भे किमिति नन्द्यनुयोग कृत ?, उच्यते-शिष्यानुग्रहा), न पुनरेष नियम इति ख्यापनार्थम्, अथवा अपवादपदप्रदर्शनार्थम् ,तयाहि-कदाचिदुत्कलितप्रज्ञविनीतपुरुषापेक्षया तदनुग्रहार्थ उत्क्र- मेगापिअन्यारम्भे चान्यव्याख्यायते, इति कृत प्रसङ्गेन, तत्र यस्मादिद शास्त्राभिधानमावश्यकश्रुतस्कन्ध इति तझेदाश्चा- ध्ययनानि तत आवश्यक निक्षेवव्यम् श्रुतस्कन्धश्च, अपरस्त्वाह-किमिद शास्त्राभिधान प्रदीपाभिधानवत् यथार्थ आहोश्चित् पलाशाभिधानवत् अयथार्थ उत डित्थायभिधानवत् अनर्थकं ?, तत्र यदि यथार्थ ततस्तदुपादेयम्, तत्रैव समुदायार्थपरिसमासिभावात् , उच्यते-यथार्थम् , तथाहि-पूर्वसूरिप्रदर्शितेयमस्य व्युत्पत्ति-अवश्यं कर्त्तव्यमावश्यकम् , श्रमणादिभिरवश्य उभयकाल क्रियते इति भाव , क्वचिदिति कर्मणि वाहुलकात् डप्रत्ययः, पृपोदरादय इति निपात- नात् शेषरूपसिद्धिः, अथवा ज्ञानादिगुणानामा-समन्तात् वश्या इन्द्रियकषायादिभावशत्रवो यस्मात् तदावश्यक 'शेषा- देति कच्प्रत्यय , यदिवा ज्ञानादिगुणकदम्बक मोक्षो वा आ-समन्तात् वश्य क्रियतेऽनेनेत्यावश्यक, अथवा 'आव- स्सयंति प्राकृतशैल्या आवासक, गुणशून्यमात्मान गुणैरावासयतीत्यावासकं, गुणसान्निध्यमात्मन. करोतीति भावः, तच्चा- वश्यक चतुर्विधम् , तद्यथा-नामावश्यकं स्थापनावश्यक द्रव्यावश्यक भावावश्यकञ्च, तन जीवस्याजीवस्य जीवाना वा अजी- वाना वा तदुभयस्य वा तदुभयेपा वा आवश्यकमिति नाम क्रियते तन्नामनामवतोरभेदोपचारात् नामावश्यक, स्थाप- नावश्यक नाम काष्ठकर्मादिप्वक्षवराटकादिपु वा सद्भावस्थापनया वा असद्भावस्थापनया वा यदावश्यकमिति स्थाप्यते तत् स्थापनावश्यक, द्रव्यावश्यक द्विधा, तद्यथा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो यस्यावश्यकमिति पद शिक्षित स्थित जित मित परिजित नामसमं घोपसम अहीनाक्षरमनत्यक्षरमव्याविद्धाक्षरमस्खलितममिलितमव्यत्यानेडितं प्रतिपूर्ण प्रतिपूर्णपोप कण्ठोष्ठविप्रमुक्त वाचनोपगत च स्यात् स पुरुष आगमतो द्रव्यावश्यकं, तत्र शिक्षितं नाम यत् पठनक्रियया , अन्त नीतम् , तदेवाविस्मरणतश्चेतसि स्थितत्वात् स्थित अप्रच्युतमित्यर्थ , परावर्तन कुर्वतः परेण वा क्वचित्पृष्टस्य यत् शीघमागच्छति तत् जितम् , अक्षरसङ्ख्यया पदसङ्घयया वा परिच्छिन्न मित, परि समन्तात् जित परिजित, परावर्चन कुर्वतो यत्क्रमेणोत्क्रमेण वा समागच्छतीति भाव , नामसमं यथा कस्यचित् स्वनाम शिक्षितं स्थित जित मित परिजित च भयति तय॑तदपीति भावः, घोपसमं यथा गुरुणाऽभिहिता घोपास्तथा यत्र शिष्येणापि सम्यगुच्चार्यन्ते तद् घोपसममिति भाव , अहीनाक्षरमेकेनाप्यक्षरेणाहीनम् , अनत्यक्षरमेकेनाप्यक्षरेणानधिक, तथा नव्याविद्धानि-विपर्यस्तरतमालागतरलानीव विपर्यस्तान्यक्षराणि यत्र तदव्याविद्धाक्षरम् , उपलशकलाद्याकुलभूभागे लागलमिव यन्न स्खठति तदस्खलित,अनेकशास- मन्धीनि सूत्राणि एकत्र मीलयित्वा यत्पठ्यते तन्मिलित यन्न तथा तदमिलितम्, अव्यत्याडितमस्थानविरतिरहितं, अत एव प्रतिपूर्ण हीनाधिकाक्षराभावात् , प्रतिपूर्णघोप गुरुवत् सम्यगुदात्तादिघोषाणामुच्चारणात् , वाचनोपगत याचनया प्रश्नेन परिवर्तनया धर्मकथया नानुप्रेक्षया उपगतं प्राप्त, शेष सुगमम् , नोआगमतो द्रव्यावश्यक त्रिविधम् , तद्यथा- ज्ञशरीरद्रव्यावश्यक भव्यशरीरद्रव्यावश्यकं ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यावश्यक च, तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरे पूर्ववत् , तद्व्यतिरिक्त विधा, तद्यथा--लौकिकं कुप्रावचनिक लोकोत्तर च, तत्र ये इमे राजेश्वरतलवरमाडविक- प्रभृतय मातरुत्थाय शरीरचिन्तामुखदन्तप्रक्षालनराजकार्यादि कुर्वन्ति तटौकिक द्रव्यावश्यक, ये पुनरिमे चरकप्रमुखा. परिवाजका प्रातरुत्थाय स्कन्धादिदेवतागृहसम्मार्जनोपलेपनधूपनादि कुर्वन्ति तत् कुमावधानि- कमावश्यक, यत्पुनरेते श्रमणगुणमुक्कयोगिन षड्जीवनिकायनिरनुकम्पा हया इव बहामानो गजा इव निरडशाः . पाण्डुरपटप्रावरणा जिनानामनाज्ञया स्वच्छंदसो विहृत्योभयकाल आवश्यककरणायोपतिष्ठन्ते तल्लोकोत्तरं द्रव्या- वश्यक, भावशून्यत्वेनाभिप्रेतफलाभावात्, एत्थ उदाहरण-वसतपुरं नगर, तत्थ गच्छो अगीअस्थसविग्गो विहरइ, तत्थ एगो अगीयस्थो समणगुणमुकजोगी, सो दिवसे २ उदउल्लससणिद्धआहाकम्माईणि पडिसेवित्ता विआले महया सवेएण आलोएइ, तस्स पुण गणी अगीअत्थत्तणओ पायच्छित्त दितो भणइ-अहो इमो धम्मसठिओ साहू, सुहं पडिसेविड दुक्ख आलोएउ, एवं नाम एस आलोएइ अगूहतो, असढत्तणतो एस सुद्धोत्ति, एयं ददृण अन्ने अगीयत्था समणा पससति, चितति य-नवर आलोएयचं, नत्थेत्थ किचि पडिसेविएणति, तत्थन्नया कयाइ कोइ गीयत्थो संविग्गो विहर- माणो आगतो, सो त दिवसदेवसियविहि दहण उदाहरण दरिसेइ-गिरिनयरे अ कोइ रयणवाणियगो, सो रयणाण घर भरेऊण पलीवेइ, तं पासित्ता सवो लोगो पससइ, अहो इमो धन्नो भयवंत हुयासण तिप्पेइ, अन्नया कयाइ तेण त घर पलीविय, पातो य पवलो जाओ, दड्ड सब नयर, पच्छा रण्णा पडिभणितो, सबस्सावहारो से कतो, अनहिं नगरे एगो एव करेइ, सो रायणा सुतो जहा एप करेइ, सो सपस्सहरणं काऊण विसजितो, अडवीए कीस न पलीवेसि ?, जहा तेण वाणियगेण अवसेसावि दहा एव तुमपि एयं पसंसतो एए साहुणो परिचयसि, जाहे न हाइ ताहे साहुणो भणिया-एस महानिद्धम्मो अगीयत्थो अलं एयरस आणाए, जइ एयरस निग्गहो न कीरइ ताहे अन्नेऽवि विणस्सति, गत द्रव्यावश्यक, सम्प्रति भावावश्यकं वक्तव्य, तदपि द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो भावावश्यक- मावश्यकज्ञाता उपयुक्त , 'उपयोगो भावनिक्षेप' इति वचनात्, नोआगमतो भावावश्यक विविध, तद्यथा-लौकिक , | अन्त नीतम् , तदेवाविस्मरणतश्चेतसि स्थितत्वात् स्थित अग्रच्युतमित्यर्थ , परावर्तन फुतः परेण या कचिपृष्टस्य यत् शीघमागच्छति तत् जितम् , अक्षरसङ्ख्यया पदसङ्ख्यया वा परिच्छिन्न मित, परि समन्तात् जित परिजित, परावर्चन पुर्यतो यत्क्रमेणोत्क्रमेण वा समागच्छतीति भाव , नामसमं यथा कस्यचित् स्वनाम शिक्षितं स्थित जित मित परिजित प भवति तथैतदपीति भावः, घोषसमं यथा गुरुणाऽभिहिता घोपास्तथा यन शिष्येणापि सम्यगुच्चार्यन्ते तद् योपसममिति भाव , अहीनाक्षरमेकेनाप्यक्षरेणाहीनम् , अनत्यक्षरमेकेनाप्यक्षरेणानधिक, तथा न व्याविद्धानि-विपर्यस्तरलमालागतरतानीय विपर्यस्तान्यक्षराणि यत्र तदव्याविद्धाक्षरम् , उपलशकलाद्याकुलभूभागे लागलमिव यन्न स्खलति तदस्खलित, अनेकशास्त्रस. म्बन्धीनि सूत्राणि एकत्र मीलयित्वा यत्पठ्यते तन्मिलितं यन्न तथा तदमिलितम्, अव्यत्यावेडितमस्थानविरतिरहित, अत एव प्रतिपूर्ण हीनाधिकाक्षराभावात् , प्रतिपूर्णपोप गुरुवत् सम्यगुदात्तादिघोपाणामुच्चारणात् , पाचनोपगत चाचनया प्रश्नेन परिवर्तनया धर्मकथया नानुप्रेक्षया उपगतं प्राप्त, शेप सुगमम् , नोआगमतो द्रव्यावश्यक विविधम् , तद्यथा- ज्ञशरीरद्रच्यावश्यक भव्यशरीरद्रव्यावश्यक ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिकद्रव्यावश्यक च, तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरे पूर्ववत्, तद्व्यतिरिक्त विधा, तद्यथा-लौकिक कुमावनिक लोकोत्तर च, तत्र ये इमे राजेश्वरतलवरमाडविक- प्रभृतय मातरुत्थाय शरीरचिन्तामुखदन्तप्रक्षालनराजकार्यादि कुर्वन्ति तल्लौकिक द्रव्यावश्यक, ये पुनरिमे घरकममुखा परिबाजका मातरुत्थाय स्कन्धादिदेवतागृहसम्मार्जनोपलेपनधूपनादि कुर्वन्ति तत् कुमावनि- कमावश्यक, यत्पुनरेते श्रमणगुणमुकयोगिन षड्जीवनिकायनिरनुकम्पा हया इव उद्दामानो गजा इव निरहुशार . सश्चरन्त पतगकीटा. समागत्य मासाद्यामिपोपभोगलुब्धा. कीलकान्तरेष्वितस्ततः परिभ्रमन्तो लाला प्रमुश्चन्ति, ताश्च कीलकेषु लग्ना. परिगृह्यन्ते, एतत्पदृसूत्रमभिधीयते, अनेनैव क्रमेण मलयविपयोत्पन्नं तदेव मलय, इत्यमेव चीनविषयव- हिरुत्पन्नमशुकम् , इत्थमेव चीनविपयोत्पन्नं तदेव चीनाशुकमित्यभिधीयते, क्षेत्रविशेषाद्धि कीटविशेषः, कीटविशेपाच पट्टसू- ब्रादिव्यपदेशविशेष इति, एवं क्वचिद् विपये मनुष्यादिशोणितं गृहीत्वा केनापि योगेन युक्त भाजनसम्पुटे स्थाप्यते, तत्र च प्रभूता कृमय समुत्पद्यन्ते, ते च वाताभिलापिणो भाजनच्छिट्टैर्निर्गत्य तदासन्न पर्यटन्तो यल्लालाजालमभिमुञ्चन्ति तत्क- मिराग पट्टसूत्रमुच्यते, तच्च रक्तवर्णकृमिसमुत्थत्वात् स्वपरिणामत एव रक्तं भवति, अन्ये त्वभिदधति-यदा तत्र शोणिते कृमय. समुत्पन्ना भवन्ति तदा सकृमिकमेव तन्मलित्वा किट्टिस परित्यज्य रसो गृह्यते, तत्र च कश्चिद्योग. प्रक्षिप्यते, तेन यद्ज्यते पट्टसूत्र तत्कृमिरागमिति, तच्च धौताद्यवस्थास्वपि न मनागपि राग मुश्चति, वालज पञ्चविधं, तद्यथा- औणिकमौष्ट्रिक मृगलोमिक कौतर किट्टिस च, तत्र ऊर्णामय और्णिकम् , औष्ट्ररोमनिष्पन्नमौष्ट्रिक, मृगाकृतयो बृहत्पुच्छा आटविका जीवविशेपा मृगास्तल्लोमनिप्पन्न मृगलोमिकं, उदररोमनिष्पन्नं कौतवम् , ऊर्णादीना यदुद्धरित किट्टिस तन्निप्पन्न सूत्रमपि किट्टिस, वल्वज सणप्रभृति, भानश्रुतं द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्तः, नोआ- गमतो द्विविध-लौकिक लोकोत्तरं च, तत्र लौकिकं भारतरामायणादि, लोकोत्तरं द्वादशाझं गणिपिटकम् । आवश्यक नोआगमतो भावनुतं, नोशब्द एकदेशवचन', तस्य चेमान्येकाथिकानि-श्रुतं सूत्र ग्रन्थ. सिद्धान्त. प्रवचनमाज्ञा वचन उपदेश प्रज्ञापना आगम., उक्त च-"सुयसुत्तगंथसिद्धंतपवयणे आणवयणउवएसे। पण्णवणआगमे या एगहा कुप्रावचनिक लोकोत्तर च, तत्र यत्पूर्वाह्न भारतव्याख्यानम् अपराहे रामायणव्याख्यानमैतल्लौकिक, यत् पुनरेते घरक- प्रभृतय पाखण्डस्था निजनिजदेवतास्मरणजापप्रमुखमनुष्ठान कुर्वन्ति तत् कुमावनिक भावावश्यक, यत् पुन श्रमणो वा श्रमणी वा श्रावको वा श्राविका वा एकान्ते विशुद्धचित्त उभयकाल प्रतिक्रमण करोति तल्लोकोत्तर नोआगमती भावावश्यक, ज्ञानक्रियारूपोभयपरिणामात्मकत्वात् , मिश्रवचनश्चात्र नोशब्द , अनेन लोकोत्तरेणेहाधिकार, अस्य घामून्येकाथिकानि-आवश्यक अवश्यकरणीय ध्रुवनिग्रहो विशुद्धि अध्ययनपट्ववर्ग न्याय आराधनामार्ग इति, उक्त घ-"आवस्सयं अवस्सकरणिज धुवनिग्गहो विसोही य । अज्झयणछक्कवग्गोनाओ आराहणामग्गो"॥१॥ (अनु-२०) आवश्यकशब्दस्य व्युत्पत्तिप्रदर्शिका चेय गाथा-"समणेण सावएण य अवस्स कायषय हवइ जम्हा। अतो अहोनिसस्स य तम्हा आवस्सय नाम॥१॥(अनु-३)"श्रुतमपि चतुर्विध-तद्यथा-नामश्रुत स्थापनाश्रुत द्रव्यश्रुत भाव श्रुतंच, तत्रनामस्था- पने प्रतीते, द्रव्यश्रुत द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता तत्र चानुपयुक्त, नोआगमतस्विविध- ज्ञशरीरभव्यशरीरतद्व्यतिरिक्तभेदात् , तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरे पूर्ववत् , तद्व्यतिरिक्त पुस्तकपत्रन्यस्तम् , अथवा श्रुत- मिति सूत्रमप्युच्यते, तच्च सूत्र तद्व्यतिरिक्त पञ्चधा, तद्यथा-अण्डजं पोण्डज कीटज वालज वल्व च, तत्र अण्डज चटकसूत्र, पञ्चेन्द्रियहंसगर्भसम्भवमित्यन्ये, पोण्ड कर्पासप्रभव, कीटज पश्चधा, तद्यथा-पट्टसूत्र मलयं अशुक चीनाशुक कृमिराग, अत्र वृद्धव्याख्या-किल यत्र विषये पट्टसूत्रमुत्पद्यते तत्रारण्ये वननिकुञ्जस्थाने मासचीडादिरूपस्यामिषस्य पुञ्जा क्रियन्ते, तेषा च पुञ्जाना पार्श्वतो निम्ना उन्नताश्च सान्तरा बहव कीलका भूमौ निखन्यन्ते. तेष च वनान्तोष .
, , सधरन्त पतकीटा समागत्य मासाद्यामिपोपभोगलुब्धा' कीलकान्तरेवितस्ततः परिभ्रमन्तो लालाः प्रमुश्चन्ति, ताश्च - कीलकैपु लग्ना. परिगृह्यन्ते, एतत्पदृसूत्रमभिधीयते, अनेनैव क्रमेण मलयविपयोत्पन्नं तदेव मलय, इत्थमेव चीनविषयव- हिरुत्पन्नमशुकम् , इत्यमेव चीनविपयोत्पन्नं तदेव चीनाशुकमित्यभिधीयते, क्षेत्र विशेषाद्धि कीटविशेष., कीटविशेपाच पट्टसू- त्रादिव्यपदेशविशेष इति, एवं क्वचिद् विपये मनुष्यादिशोणितं गृहीत्वा केनापि योगेन युक्तं भाजनसम्पुटे स्थाप्यते, तत्र च प्रभूता कृमय. समुत्पद्यन्ते, ते च वाताभिलापिणो भाजनच्छिद्रैर्निर्गत्य तदासन्न पर्यटन्तो यल्लालाजालमभिमुश्चन्ति तत्क- मिराग पट्टसूत्रमुच्यते, तच्च रक्तवर्णकृमिसमुत्थत्वात् स्वपरिणामत एव रक्त भवति, अन्ये त्वभिदधति-यदा तत्र शोणिते कृमय समुत्पन्ना भवन्ति तदा सकृमिकमेव तन्मलित्वा किट्टिस परित्यज्य रसो गृह्यते, तत्र च कश्चिद्योग प्रक्षिप्यते, तेन यद्ज्यते पट्टसूत्र तत्कृमिरागमिति, तच्च धौताद्यवस्थास्वपि न मनागपि राग मुश्चति, वालजं पञ्चविधं, तद्यथा- औणिकमौष्ट्रिक मृगलोमिक कौतन किट्टिस च, तत्र ऊर्णामय और्णिकम्, औष्ट्ररोमनिष्पन्नमौष्ट्रिक, मृगाकृतयो बृहत्पुच्छा आटविका जीवविशेषा मृगास्तल्लोमनिष्पन्न मृगलोमिक, उदररोमनिष्पन्न कौतवम् , ऊर्णादीना यदुद्धरित किट्टिस तन्निप्पन्न सूत्रमपि किट्टिस, वल्वज सणप्रभृति, भावभुतं द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्त , नोआ- गमतो द्विविध-लौकिक लोकोचरं च, तत्र लौकिकं भारतरामायणादि, लोकोत्तरं द्वादशाइं गणिपिटकम् । आवश्यक नोआगमतो भावभुतं, नोशब्द एकदेशवचन , तस्य चेमान्येकार्थिकानि-श्रुतं सूत्र ग्रन्थ सिद्धान्तः प्रवचनमाज्ञा वचन उपदेश प्रज्ञापना आगम , उक्त च-"सुयसुत्तगंथसिद्धंतपवयणे आणवयणउवएसे । पण्णवणआगमे या एगठा , , . पजवा सुते॥१॥"(अनुवि ८९४)स्कन्धोऽपि नामादिभेदाच्चतुर्विधा,तत्रनामस्थापने गते, द्रव्याश्रुत स्कन्धो द्विधा-आग- मतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाताऽनुपयुक्त ,नोआगमतस्त्रिविधो-शरीरभव्यशरीरतद्व्यतिरिकभेदात्, तत्र सदा- रीरभव्यशरीरे प्रतीते, तद्व्यतिरिक्तस्त्रिविध , तद्यथा-सचित्तोऽचित्तो मिश्रश्च,तत्र सचित्तो द्विपदादि.अचिचो दिप्रदेशका दिमिन सेनादेर्देशादि , भावस्कन्धो द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुको, नोमागमतस्त्विदमा- वश्यक, नोशब्दो देशवचन , सकलश्रुतस्कन्धापेक्षया आवश्यकश्रुतस्कन्धस्य एकदेशत्वाद, सामायिकादीना भुतविशे- पाणा स्कन्ध श्रुतस्कन्ध आवश्यक च तत् श्रुतस्कन्धश्च आवश्यकश्रुतस्कन्ध आह-करमादिदमावश्यक पडध्ययना- त्मकम् ', उच्यते, पडर्थाधिकारभावात् , ते चामी सामायिकादीना यथाक्रममर्धाधिकारा,"सावजजोगविरई १ किवण २ गुणवतो अपडिवत्ती ।खलियरस निंदणा ४ वणतिगिच्छ ५ गुणधारणा चेव ॥१॥" (अनु-६ वि ९०२)अस्या विनेयज- नानुग्रहायाक्षरगमनिका-प्रथमे सामायिकलक्षणेऽध्ययने प्राणातिपातादिसर्वसावद्ययोगविरतिरोधिकार', 'उकित्तण' इति | द्वितीये चतुर्विशतिस्तवाध्ययने प्रधानकर्मक्षयकारणत्वात् लब्धयोधविशुद्धिहेतुत्वात् पुनर्वाधिफलत्वाच सर्वसावधयोगवि- रत्युपदेशकत्वेनोपकारिणा तीर्थकृता गुणोत्कीर्तनाधिकारः, 'गुणवतो अ पडिवत्ती'त्ति गुणा-मूलगुणोत्तरगुणरूपा प्रतपिण्डविशुद्ध्यादयस्ते विद्यन्ते यस्यासौ गुणवान् तस्य प्रतिपत्ति वन्दनकादिका कर्तव्येति तृतीये वन्दनाध्ययनेऽर्थाधि- कार , चशब्दात्पुष्टालम्बनेगुणवतोऽपि पतिपत्ति कर्तव्येति द्रष्टव्य, 'खलियरस निदण'त्ति स्खलितस्य-मूलोत्तरगुणेषु ममादाचीर्णस्य मत्यागतसवेगस्य जन्तोर्विशुद्धाध्यवसायवतोऽकार्यमिति निन्दा प्रतिक्रमणेऽर्थाधिकार , 'धणतिगिच्छा' .
, इति कायोत्सर्गाध्ययने प्रणचिकित्सा अर्थाधिकार', इदमुक्त भवति-चारित्रपुरुषस्य योऽयमतिचाररूपो भावनणस्तस्य दशविधमायश्चित्तभेपजेन कायोत्सर्गाध्ययने चिकित्सा प्रतिपादयिष्यते इति, 'गुणधारणा चेवेति प्रत्याख्यानाध्ययने गुणधारणा अर्थाधिकारः, इदमत्र हृदयम्-मूलगुणोत्तरगुणमतिपत्तिस्तस्याश्च निरतिचारसन्धारण यथा भवति तथा प्रत्याख्यानाध्ययने प्ररूपणा करिष्यते, चशब्दादन्ये चापान्तरालार्थाधिकारा विज्ञेयाः, एवकारोऽवधारणे इति गाथार्थ.॥ एतेपा चार्थाधिकाराणा प्रत्यध्ययनमर्थाधिकारद्वार एवावसर , केवलमिह प्रसङ्गत उका.। तदेवमावश्यकश्श्रुतस्कन्धाना न्यास उक्त , इदानीमध्ययनन्यासप्रस्ताव., त चानुयोगद्वारक्रमायात प्रत्यध्ययनमोघनिष्पन्ने नामनिष्पन्ने चलाघवार्थ व याम., एप आवश्यकस्य समुदायार्थः, साम्प्रतमवयवार्थप्रदर्शनाय एकैकाध्ययन वक्ष्यामः, तत्र प्रथममध्ययन सामा- |यिक, प्रथमता चास्य समभावलक्षणत्वाच्चतुर्विंशतिस्तवादीना च तद्भेदत्वात् , अस्य च सामायिकाध्ययनस्य महापुरस्येव चत्वारि अनुयोगद्वाराणि भवन्ति, अनुयोगो नाम सूत्रस्य व्याख्यान तस्य द्वाराणीव द्वाराणि-तत्प्रवेशमुखानि अनुयोग- द्वाराणि, यथा हि अकृतद्वार नगरमनगरमेव भवति, कृतैकद्वारमपि हस्त्यश्वरथजनसङ्खलत्वात् दुःखसञ्चार कार्याति- पत्तये च जायते, कृतचतुर्मूलमतोलीद्वार तु सप्रतिद्वार सुखनिर्गमप्रवेश कार्यानतिपत्तये च, सामायिकपुरमप्यर्थाधि गमोपायद्वारशून्यमशक्याधिगम भवति, कृतैकानुयोगद्वारमपि कृच्छ्रेण द्राधीयसा च कालेनाधिगन्यते, विहितसप्रभे- दोपक्रमादिद्वारचतुष्टयं तु सुखाधिगममल्पीयसा च कालेनाधिगम्यते, ततः फलवाननुयोगद्वारोपन्यासः, उक्त च- | "अणुओगद्दाराइ महापुररसेव तस्स चत्तारि । अणुओगोत्ति तदस्यो, दाराई तस्स उ मुहाई ॥१॥ अकयहारमनगर, - पजया सुत्ते॥१॥"(अनु-४,वि ८९४)स्कन्धोऽपि नामादिभेदाचतुर्विधः, तत्र नामस्थापने गते, द्रव्य[श्रुत स्कन्धो द्विधा-आग- मतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाताऽनुपयुक्त., नोआगमतस्विविधो-ज्ञशरीरभव्यशरीरतद्व्यतिरिकभेदात् , तत्र ज्ञश- रीरभव्यशरीरे प्रतीते, तद्व्यतिरिक्तस्त्रिविधा, तद्यथा-सचित्तोऽचित्तो मिश्नश्च, तत्र सचित्तो द्विपदादि अचिचो द्विप्रदेशका दिमिन सेनादेर्देशादि , भावस्कन्धो द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्तो, नोआगमतस्त्विदमा- घश्यक, नोशब्दो देशवचन , सकलश्रुतस्कन्धापेक्षया आवश्यकश्रुतस्कन्धस्य एकदेशत्वात् , सामायिकादीना श्रुतविशे- पाणा स्कन्ध श्रुतस्कन्ध आवश्यक च तत् श्रुतस्कन्धश्च आवश्यकश्रुतस्कन्धः। आह करमादिदमावश्यक पडध्ययना- स्मकम् ?, उच्यते, पडर्थाधिकारभावात् , ते चामी सामायिकादीना यथाक्रममर्थाधिकाराः,"सावजजोगविरई १ उकित्तण २गुणवतो अपडियत्ती ३।खलियस्स निंदणा ४ वणतिगिच्छ ५ गुणधारणा ६ चेव ॥१॥" (अनु-६०वि ९०२) अस्या विनेयज- नानुमहायाक्षरगमनिका-प्रथमे सामायिकलक्षणेऽध्ययने प्राणातिपातादिसर्वसावद्ययोगविरतिराधिकार', 'उक्त्तिण' इति द्वितीये चतुर्विंशतिस्तवाध्ययने प्रधानकर्मक्षयकारणत्वात् लब्धवोधविशुद्धिहेतुत्वात् पुनर्बोधिफलत्वाच सर्वसावधयोगवि- रत्युपदेशकत्वेनोपकारिणा तीर्घकृता गुणोत्कीर्तनाधिकार', 'गुणवतो अ पडिवत्तीति गुणा.-मूलगुणोचरगुणरूपा प्रतपिण्डविशुमादयस्ते विद्यन्ते यस्यासौ गुणवान् तस्य प्रतिपत्ति बन्दनकादिका कर्त्तव्येति तृतीये वन्दनाध्ययनेऽर्थाधि- |कार , चशब्दात्पुष्टालम्बनेऽगुणवतोऽपि प्रतिपत्तिः कर्तव्येति द्रष्टव्य, 'खलियस्स निदण'त्ति स्खलितस्य-मूलोत्तरगुणेषु प्रमादाचीर्णस्य प्रत्यागतसवेगस्य जन्तोविशुद्धाध्यवसायवतोऽकार्यमिति निन्दा प्रतिक्रमणेऽर्थाधिकार , 'वणतिगिच्छा' , , इति कायोत्सर्गाध्ययने प्रणचिकित्सा अधिकार, इदमुक्त भवति–चारित्रपुरुषस्य योऽयमतिचाररूपो भावव्रणस्तस्य दशविधप्रायश्चित्तभेपजेन कायोत्सर्गाध्ययने चिकित्सा प्रतिपादयिष्यते इति, 'गुणधारणा चेवेति प्रत्याख्यानाध्ययने गुणधारणा अर्थाधिकारः, इदमत्र हृदयम्-मूलगुणोत्तरगुणप्रतिपत्तिस्तस्याश्च निरतिचारसन्धारण यथा भवति तथा प्रत्याख्यानाध्ययने प्ररूपणा करिष्यते, चशब्दादन्ये चापान्तरालार्थाधिकारा विज्ञेयाः, एवकारोऽवधारणे इति गाथार्थ ॥ एतेपा चार्थाधिकाराणा प्रत्यध्ययनमाधिकारद्वार एवावसरः, केवलमिह प्रसङ्गत उका.। तदेवमावश्यकश्रुतस्कन्धाना न्यास उक्तः, इदानीमध्ययनन्यासप्रस्ताव., त चानुयोगद्वारक्रमायात प्रत्यध्ययनमोघनिष्पन्ने नामनिष्पन्ने च लाघवार्थ वक्ष्याम , एप आवश्यकस्य समुदायार्थः, साम्प्रतमवयवार्थप्रदर्शनाय एकैकाध्ययनं वक्ष्यामः, तत्र प्रथममध्ययनं सामा- यिक, प्रथमता चास्य समभावलक्षणत्वाच्चतुर्विंशतिस्तवादीना च तद्भेदत्वात्, अस्य च सामायिकाध्ययनस्य महापुरस्येव चत्वारि अनुयोगद्वाराणि भवन्ति, अनुयोगो नाम सूत्रस्य व्याख्यानं तस्य द्वाराणीव द्वाराणि-तत्प्रवेशमुखानि अनुयोग- द्वाराणि, यथा हि अकृतद्वार नगरमनगरमेव भवति, कृतैकद्वारमपि हस्त्यश्वरथजनसङ्खलत्वात् दु:खसञ्चार कार्याति- पत्तये च जायते, कृतचतुर्मूलप्रतोलीद्वार तु सप्रतिद्वार सुखनिर्गमप्रवेश कार्यानतिपत्तये च, सामायिकपुरमप्यर्थाधि गमोपायद्वारशून्यमशक्याधिगमं भवति, कृतैकानुयोगद्वारमपि कृच्छ्रेण द्राघीयसा च कालेनाधिगम्यते, विहितसमभे- दोपक्रमादिद्वारचतुष्टयं तु सुखाधिगममल्पीयसा च कालेनाधिगम्यते, ततः फलवाननुयोगद्वारोपन्यासः, उक्त च- "अणुओगद्दाराइ महापुररसेव तस्स चत्तारि । अणुओगोत्ति तदत्थो, दाराइं तस्स उ मुहाइ ॥१॥ अकयद्दारमनगर, एगदारपि दुक्खसचा। चउमूलद्दार पुण सप्पडिदारं सुहाहिगम॥२॥ सामाइयपुरमे (महपुरमवि) अकयद्दार तहेगदारं था। दुरहिगम चउदार सप्पडिदार सुहाहिगम ॥॥ (वि ९०७ ९)तानि चानुयोगद्वाराण्यमूनि-उपक्रमो निक्षेप. अनुगमोनय , तत्र शास्त्रमुपक्रम्यते-समीपमानीयते निक्षेपस्यानेनेति उपक्रम , निक्षेपयोग्यतापादन मिति भावः, उपक्रमान्तर्गतभेदैहि विचारित निक्षिप्यते नान्यथेति, निक्षेपण निक्षेपो-नामादिभेदै शास्त्रस्य न्यसन, अनुगमनमनुगम्यते वा शास्त्रमनेनेति अनुगमः सूत्रस्यानुकूल परिच्छेद , तथा नयनं नीयते वा अनेनेति नय -वस्तुनो वाच्यस्य पर्यायाणा सम्भवतोऽधिगम निनूपक्रमा- दिद्वाराणा किमित्येव क्रम !, उच्यते, इह नानुपक्रान्त सत् निक्षिप्यतेऽसमीपीभूतत्वात् , गुरुपर्वक्रमलक्षणेन हि सम्ब- न्धेन समीपमानीत नामादिभेदैनिक्षेप्तु शक्य, नान्यथेति, न च नामादिभेदरनिक्षिप्तं यथावदर्थतोऽनुगम्यते, न घार्थतो- ऽननुगत नयैर्विचारयितु शक्यते, ततोऽयमेव क्रम., उक्तं च-"दारकमोऽयमेव उ निक्खिप्पइ जेण नासमीवत्थ । अणुग- म्मइनानत्य नाणुगमोनयमयविहूणो॥१॥"(वि ९१५)तत्र उपक्रमो द्विविध-शास्त्रीय इतरश्च, तनेतर. षट्प्रकार , तद्यथा- नामोपक्रम स्थापनोपक्रमो द्रव्योपक्रम. क्षेत्रोपक्रम कालोपक्रमोभावोपक्रमश्च, तत्र नामस्थापने सुगमे, द्रव्योपक्रमो द्विधा- आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमत उपक्रमपदार्थज्ञस्तत्र चानुपयुक्त, नोआगमतस्त्रिधा-ज्ञशरीरद्रव्योपक्रमो भव्यशरी- रद्रव्योपक्रमो ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्योपक्रमच, तत्राद्यभेदद्वयं प्रतीतं, तव्यतिरिक्तद्रव्योपक्रमविविधस्तद्यथा- , सचित्तद्रव्योपक्रमोऽचित्तद्रव्योपक्रम मिश्रद्रव्योपक्रमश्च,सचित्तद्रव्योपक्रमस्तु त्रिधा-द्विपदचतुष्पदापदोपाधिभेदात्, पुन- रेकैको द्विधा परिकर्मणि वस्तुनाशेच, तत्र परिकर्म नाम द्रव्यस्य गुणविशेषपरिणामकरणं, वस्वभावापादनं वस्तुनाश , तत्र । भत्किमा क्रिय परिकर्मणि द्विपदोपक्रमो यथा पुरुपस्य वर्णादिकरणमथवा कर्णस्कन्धवर्धनादि, अन्ये तु शास्त्रगन्धर्वनृत्यादिकलास- म्पादनमपि द्रव्योपक्रम व्याचक्षते, तदसाधु, शास्त्रादिपरिज्ञानस्य विज्ञानविशेषात्मकत्वात् तदुपक्रमस्य भावोपक्रमत्वात् , यदिवा आत्मद्रव्यसस्कारविवक्षया द्रव्योपक्रमत्वेऽप्यविरोध , एव शुकशारिकादीनामपि शिक्षागुणविशेषकरण भावनीय, तथा चतुष्पदाना हस्त्यादीना शिक्षागुणविशेपकरणं चतुष्पदोपक्रम , अपदाना वृक्षादीना वृक्षायुर्वेदोपदेशादार्धक्यादि. गुणापादनमपदोपक्रम । ननु यत्स्वय कालान्तरभाव्युपक्रम्यते यथा तरोर्वार्धक्यादि तत्र परिकर्मणि द्रव्योपक्रमता युक्ता, वर्णकरण कलादिसम्पादनं च कालान्तरेऽपि विवक्षितहेतुजालमन्तरेण नोपपद्यते तत• कथ तस्य परिकर्मणि द्रव्योपक्रमता, नैप दोप., विवक्षितहेतुजालमन्तरेण नोपपद्यते इत्यस्यासिद्धत्वात् , वर्णो हि नामकर्मविपाकोदयस- म्भवी कलादयोऽपि च ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमभाविनः, ततो विवक्षितहेतुजालमन्तरेणापि कालान्तरे स्वयमप्येते सम्भ- वन्ति, विभ्रमविलासादीना युवावस्थाया तथा दर्शनात् , तत स्वय कालान्तरभाविनामेतेपा अर्वाक् विवक्षितहेतुजालेन सम्पादन उपपद्यते परिकर्मण्युपक्रमणमिति, वस्तुविनाशे तु पुरुषादीनामुपक्रमणं खड्गादिभिर्विनाशः। आह-परिकर्म. यस्तुविनाशयोरभेद एव, उभयत्रापि पूर्वरूपपरित्यागेनोत्तरावस्थापत्तेरविशिष्टत्वात् , तदसम्यक्, परिकर्मोपक्रमजनितोत्तर- पापत्तौ हि प्राणिनामविशेषेण प्रत्यभिज्ञानाद्युपजायते, वस्तुनाशोपक्रमसम्पादिते तूत्तरधर्मे वस्तुन्यदर्शनमिति महान् चशेपा, अथवा एकन्न नाश एव विवक्षितो नोचरावस्थेत्यदोप., अचित्तद्रव्योपक्रम. परिकर्मणि यथा पद्मरागमणे. परमृत्पुटपाकादिना वैमल्यापादन, वस्तुविनाशे विनाश., मिनद्रव्योपक्रमः परिकर्मणि कटकादिविभूपितपुरुपादिद्र- , व्यस्य शिक्षापादन, वस्तुविनाशे खड्गादिभिर्विनाशः । कारकयोजना स्वधिया भावनीया, तद्यथा-द्रव्यस्य द्रव्याणा द्रव्यण द्रव्य, द्रव्ये द्रव्येपु वा उपक्रमो द्रव्योपक्रम , तत्र द्रव्यस्योपक्रमो यथा एकस्य पुरुपस्य शिक्षाकरण, द्रव्या- णामुपक्रमो यथा तेपामेव बहूना, द्रव्येणोपक्रमो यथा फलकेन समुद्रतरण, द्रव्यैरुपक्रमो वहुभि यथा फलकै र निप्पाद्य समुद्रोदन, द्रव्ये उपक्रमो यथा कस्याप्येकस्मिन् फलके उपविष्टस्य शिक्षाकरणं, द्रव्येपूपक्रमो बहूपूपविष्टस्य, तथा क्षेत्र- १ स्योपक्रम क्षेत्रोपक्रम , सोऽपि द्विधा-परिकर्मणि वस्तुविनाशे च, ननु क्षेत्रमाकाश 'खेत्त खलु आगास' मिति वचनात्, तचामूर्त नित्य च, ततः कथ तस्य परिकर्मविनाशोपपत्ति ', उच्यते, इह तद्व्यवस्थितद्रव्यपरिकर्मविनाशौ भवत. उपचारेण खलु क्षेत्रस्यापि परिकर्मविनाशौ व्यपदिश्येते, भवति च तात्स्थ्यात्तद्व्यपदेशो, यथा-मञ्चा. क्रोशन्ति, ततो न कश्चिद्दोष , तत्र परिकर्मणि क्षेत्रोपक्रमो नावा समुद्रस्योल्लङ्घन हलकुलिकादिभिर्वा इक्ष्वादिक्षेत्रस्य परिकर्मणा, वस्तुधि- नाशे क्षेत्रोपक्रमो गजवन्धनादिभि क्षेत्रस्य विरूपीकरण, तथा कालो नाम वर्तनादिरूपत्वात् द्रव्यपर्याय., ततो द्रव्यस्य परिकर्मणि वस्तुविनाशे या कालस्यापि तावुपचर्येते, इति कालोपक्रमः, उक्त च-"ज यत्तणाइरूवो कालो दद्याण चेव पजाओ।ता तफरणविणासे कीरइ कालोवयारोत्थ (उ)॥१॥” (वि ९२६) अथ ये वर्तनादिरूपमेव कालमिच्छन्ति तन्मतेन कालोपक्रम एवरूपो भवतात् , यस्तु लोकप्रसिद्धो घटिकामुहूर्तप्रहरादिरूपस्तस्य कथं परिकर्मरूपो विनाशरूपश्च उपक्रम ', उच्यते, इह यत् शङ्कादिच्छायया नाडिकया वा यथार्थ प्रहरादिपरिज्ञान स परिकर्मणि कालोपक्रम , यत्तु ग्रहनक्षत्रा- दिचारविशेपैर्विरूपीभवन स वस्तुविनाशे कालोपक्रम , आह च-"छायाएँ नालियाए व परिकम्मसेजहत्यविण्णाण।रिक्खा- , ईचारेहि व सस विणासो विवजासो॥१॥"(वि ९२७ ) भावोपक्रमो विधा-आगमती नोआगमतच, तन्न आगमती ज्ञाता उपयुक्ता, नोआगमतो द्विधा-प्रशस्तोऽप्रशस्तश्च, भावोपक्रमो हि नाम परहृदयाकूतस्य यथावत्परिज्ञान, तच्च प्रशस्ता- प्रशस्तविषयतया विभेदमिति द्विधा भावोपक्रम -प्रशस्तोऽप्रशस्तश्च, तत्राप्रशस्तो ब्राह्मणीगणिकामात्यादीना, अत्रोदा- हरणानि, एगा मरुगिणी, सा चितेइ-किह धूयाओ सुहियाओ होज्जत्ति?, ताहे जेहिया धूया सिक्खविया-जह तुम वरेण सह कीलती अवसर लहेऊण वर मत्थए पण्हियाए आहणिज्जासि, तीए तहा कय, सो तुट्ठो पायं मद्दितुमारद्धो, न हु दुक्खाविया तुमति, ततोपभाए तीए मायाए कहिय, ताए भण्णइ-ज करेहितं करेहि, न एस तुभ अवरज्झइ' इति, वीया सिक्खविया, तीएवि तहा कय, सो झखित्ता उवसतो, मायाए कहिय, सा भणइ-तुमपि वीसत्या चिट्ठह, नवर झखण- तो एसत्ति, तइया सिक्खविया, तीएवि पाएण मत्थए आहतो, सो रहो, तेण दढ पिहिता, धाडिया य, त अकुलपुत्ती जा एवं करेसि, तीए मायाए कहिय, पच्छा कहवि अणुगमिओ, अम्ह एस कुलधम्मोत्ति, धूया य भणिया-जहा देवयस्स तहा पट्टिजासिन अन्नहा इति । गणियादिहतो-एगमि नयरे धउसटिकलाकुसला गणिया, तीए परभावोवकमणनिमित्त रघरमि समाओ पगिईओ नियनियवावार करेमाणीओ आलिहावियाओ, तत्थ य जो जो एइ वद्धइमाइ सो सो णिय नियंसिप्प पससेइ, नायभावो य सुअणुयत्तो हवइ, अणुयत्तिओ य उवयार गाहितो वहुय वहुयं दबजायं वियरइ, एसवि अपसत्थो भावोव कमो। इयाणिममञ्चदिहतो-एगमि नयरे कोइ राया अस्सवाहणियाए अमच्चेण सह निग्गतो, तत्व य ने अस्सेण वच्चतेण कमिवि पएसे काइया बोसिरिया, खेल्लर बद्ध, त पुढवीए विरतणतो तहडिय चेव रपणा पडिनियत्त- M , माणेण मुइर निन्झाइय, चितिय च रण्णा-इह तलाग सोहण हवइत्ति, न उण वुत्त, अमच्चेण य इगियागारवुसलेण रायाणमणापुच्छिय महासरवर खणाविय, से पालिए आरामा पचुरा कया, तेण कालेण तेणं समएण रना पुणरवि अरमवाहणियाए गच्छतेण दिह, भणियं चऽणेण-कणेय खणाविय ?, अमच्चेण भणिय-सामि ! तुन्भेहिं चेव, राइणा भणिय-कह ?, अमच्चेण भणिय-अवलोयणाए कहिए परितुद्वेण रण्णा पसाओ कतो, एसोऽवि अपसत्यो भावोवकमो, उत्तोऽप्रशस्तो भावोपक्रम । इदानी प्रशस्त उच्यते-तत्र श्रुतादिनिमित्तमाचार्यभावोपक्रम प्रशस्त., आह-ननु व्याख्या- शप्रतिपादनाधिकारे गुरुभावोपक्रमाभिधानमनर्थक, तदसम्यक्, तस्यापि व्याख्यानत्वात् , गुर्वधीना हि शास्त्रारम्भास्तत अवश्य कर्त्तव्यो गुरुभावोपक्रम., उक्तं च-"गुर्वायत्ता यस्माच्छास्त्रारम्भा भवन्ति सर्वेऽपि । तस्माद् गुराधनपरेण हितकाविणा भाव्यम् ॥१॥ (प्रश ६९) तथा भाष्यकारेणाप्यभापि-"गुरुचित्तायत्ताइ वक्खाणगाइ जेण सपाई। तो जेण सुप्पसन्न होइ तय तं तहा कज्ज ॥१॥ जो जेण पगारेणं तूसइ करणविणयाणुवित्तीहिं । आराहणाएँ मग्गो सोच्चिय अपाहतो तस्स ॥२॥ आगारिगियकुसल जइ सेय वायस वए पुजा। तहविय सि नवि कूडे विरहमिय कारण पुच्छे ॥३॥ निवपुच्छिएणगुरुणा भणितो गगा कतोमुही वहइ । संपाइयव सीसो जह तह सवस्थ कायव ॥ ४॥ (वि ९३१-४) एताश्चतस्रोऽपि भाष्यगाथा सुगमा , नवर चरमगाथाया भावार्थ कथानकादवसेय , तच्चेदम्-कन्यकुजे पुरे केनचिद्राज्ञा सूरिणा सह गोष्ठीप्रवन्धे प्रोक्त-राजपुत्रा विनीता , सूरिणाऽभिहित-साधव ,ततो विवादे सूरिणा प्रोक-युष्मदीय सर्वो- स्कृष्टगुणो विनेयो राजपुत्र परीक्ष्यतामस्मदीयस्त्वविनीतो भवता य प्रतिभासते स एव साधुरिति, ततोऽभ्युपगत राज्ञा, समादिष्टश्च विनीततया प्रसिद्धो राजपुत्र.-कुतोमुखी गङ्गा बहतीति शोधय, तेनोक्तम्-किमिह शोधनीयं ?, वालानामपि प्रतीतमेतत्-पूर्वाभिमुखी गहा प्रवहतीति, राज्ञा प्रोचे-किमिति त्वमन्त्रैव वितण्डावाद करोपि?, गत्वा निरीक्षस्व तावत्, ततो मनस्यसूया वहन् पहि सवृति कृत्वा महता कष्टेन तत• प्रदेशान्निर्गत., सिहद्वारे च गच्छन् केनापि मित्रेण पपृच्छे-भद्र ! क गतव्य ?, तेनासूयया मोक्तम्-अरण्ये रोझाना लवणदानार्थ, ततो मित्रेणोक्तम्-कोऽयं व्यतिकरो, राजपुत्रेण सर्वमपि राजादिष्ट निवेदित, मित्रेणोक्त-यदि राज्ञो ग्रहः सलग्न तत्कि तवापि संलग्न १, गत्वा निवेदय- निरीक्षिता मया गङ्गा, पूर्वाभिमुखी वहति, तथैवानुष्ठित राजपुत्रेण, प्रच्छन्नहेरिकेण च निवेदितं राज्ञस्तच्चेष्टित, ततो विल क्षेण राज्ञा प्रोकम्-भव्य, साधुरपि परीक्ष्यता, ततो य कश्चिदविनीतो राज्ञा लक्षितस्तद्विपये राज्ञा परीक्षार्थ प्रतिपा- दितेन गुरुणाऽभिहित. स शिष्यो-गत्वा निरीक्षस्व केन मुखेन गगा वहतीति, तत्र पूर्वाभिमुखी गगा वहतीति गुर- वोऽपि विदन्ति, परमत्र केनापि कारणेन भवितव्यमिति चेतसि निश्चित्य तेन प्रोतम्-इच्छाम्यादेशमिति, एतच्चाभि- धाय निर्गत प्राप्तो गङ्गा निरीक्षिता सा स्वय तदनन्तर पृष्टा परेभ्य तदनु शुष्कतृणादिवहनेनान्वयव्यतिरेकाभ्या निश्चिता, ततो निवेदितमागत्य गुरुभ्यः-इत्थमित्थ च मया निश्चित-पूर्वाभिमुखी गङ्गा वहतीति, प्रच्छन्नहेरिकेणाप्यस्य सर्व निवेदित, ततोऽभ्युपगत सहर्षेण राज्ञा गुरुवचन मिति । ननु यद्येव गुरुभावोपक्रम एवाभिधातव्यो न शेपा निष्प्रयो- जनत्वात् , तदयुक्तं, गुरुचित्तप्रसादनार्थ तेषामुपयोगित्वात् , तथाहि-देशकालावपेक्ष्य परिकर्मनाशौ द्रव्याणामुदको- दनादीनामाहारादिकार्येषु कुर्वन् हरति विनेयो गुरूणा चेत., अथवोपक्रमसामान्यात प्रकृते निरुपयोगा अप्यन्यत्रोपयो- . .
माणेण सुइर निन्झाइय, चितियं च रण्णा-इह तलाग सोहण हवइत्ति, न उण वृत्त, अमच्चेण य इगियागारकुसलेण रायाणमणापुच्छिय महासरवर खणाविय, से पालिए आरामा पचुरा कया, तेण कालेण तेण समएण रना पुणरवि अस्सवाणियाए गच्छतेणं दिह, भणियं चणेण-केणेय खणाविय १, अमच्चेण भणिय-सामि ! तुम्भेहिं चेव, राइणा भणिय-कह !, अमच्चेण भणिय-अवलोयणाए कहिए परितुद्वेण रण्णा पसाओ कतो, एसोऽवि अपसत्यो भावोवकमो, उकोऽप्रशस्तो भावोपक्रमः । इदानी प्रशस्त उच्यते-तत्र श्रुतादिनिमित्तमाचार्यभावोपक्रम. प्रशस्त., आह-ननु व्याख्या- इप्रतिपादनाधिकारे गुरुभावोपक्रमाभिधानमनर्थक, तदसम्यक्, तस्यापि व्याख्यानत्वात् , गुर्वधीना हि शास्त्रारम्भास्तत. अवश्य कर्तव्यो गुरुभावोपक्रम., उक्तं च-"गुर्वायत्ता यस्माच्छास्त्रारम्भा भवन्ति सर्वेऽपि । तस्माद् गुराधनपरेण हितकाविणा भाव्यम् ॥१॥ (प्रश ६९) तथा भाष्यकारेणाप्यभापि-"गुरुचित्तायत्ताइ वक्खाणगाइ जेण सवाई। तो जेण सुप्पसन्न होइ तय तं तहा कज्ज ॥१॥ जो जेण पगारेण तूसइ करणविणयाणुवित्तीहिं । आराहणाएँ मग्गो सोचिय अवाहतो तस्स ॥२॥ आगारिगियकुसल जइ सेय वायस वए पुजा । तहविय सि नवि कूडे विरहमिय कारण पुच्छे ॥ ३॥ निवपुच्छिएणगुरुणा भणितो गगा कतोमुही वहइ । सपाइयव सीसो जह तह सवत्थ कायव ॥ ४॥ (वि ९३१-४) एताश्चतस्रोऽपि भाष्यगाथा सुगमा , नवर चरमगाथाया भावार्थ कथानकादवसेय , तच्चेदम्-कन्यकुने पुरे केनचिद्राज्ञा सूरिणा सह गोष्टीप्रबन्धे प्रोक्त-राजपुत्रा विनीता , सूरिणाऽभिहित-साधव , ततो विवादे सूरिणा प्रोक्त-युष्मदीय सर्वो- स्कृष्टगुणो विनेयो राजपुत्र परीक्ष्यतामस्मदीयस्त्वविनीतो भवता य प्रतिभासते स एव साधुरिति, ततोऽभ्युपगत राज्ञा, तैश्चत्वारो गुण्यन्ते जाताः चतुर्विशति तया पञ्च गुण्यन्ते जात विशं शत, तेन षट् गुण्यन्ते, जातानि विशानि सप्त भङ्गकशतानि ७२०, इह च प्रथमभद्ग- पूर्वानुपूर्वीरूप चरमभद्स्तु पश्चानुपूर्वीरूपस्तदपनयनेऽष्टादशोत्तराणि सप्त शतानि सर्वसत्यया अनानुपूर्वीभगकपरिमाण, अथवेयमनानुपूर्वीभड़कानामानयनोपायभूता करणगाथा-"पुराणुपुवि हेठा सम- याभेएण कुण जहाजेठ । उवरिमतुल्ल पुरओ नसेज पुवक्कमो सेसे॥१॥"(वि ९४३) अस्या अपीयमक्षरगमनिका-इह विवक्षि- |तपदाना क्रमेण स्थापना पूर्वानुपूर्वी, तस्या अधस्ताद् द्वितीयादिभड़कान जिज्ञासुः कुरु-स्थापय एकादिपदानीति शेप. कथमित्याह-ज्येष्ठस्यानतिक्रमेण यथाज्येष्ठ, यो यस्यादौ स तस्य ज्येष्ठ', यथा एकको द्विकस्य ज्येष्ठः, त्रिकस्यानुज्येष्ठः, चतुष्कादीना तु ज्येष्ठानुज्येष्ठ., एव त्रिकस्य द्विको ज्येष्ठ., स एव द्विकश्चतुष्कस्यानुज्येष्ठ. पञ्चकादीना ज्येष्ठानुज्येष्ठ., एव सत्युपरितनावस्याधस्तात् ज्येष्ठो निक्षिप्यते तस्मिन्नलभ्यमानेऽनुज्येष्ठस्तस्मिन्नप्यलभ्यमाने ज्येष्ठानुज्येष्ठ इति यथाज्येष्ठं निक्षेप कुरु, किमनियमेन, नेत्याह-समयाभेदेन' समय -सकेत. प्रस्तुतभङ्गरचना व्यवस्था तस्य अभेद-अनतिक्रमः तेन |समयाभेदेन निक्षेप कुरु, समयस्य च भेदस्तदा भवति यदा तस्मिन्नेव भनके निक्षिप्ताङ्कसदृशोऽपरोऽप्यङ्कः समापतति, तत एवम्भूत समयभेदं वर्जयन्नेव ज्येष्ठाद्यवनिक्षेपं कुरु, उक्त च-"जहियम्मि उ निक्खित्ते, पुणरवि सोचेव अकविनासो। सो होइ समयभेदो बजेयवो पयत्तेण ॥१॥" (अनु चू) निक्षिप्तस्य चाङ्कस्य पुरस्तात्-अग्रत-उपरितनाकै. तुल्य-सदृशं यथा भवति एव न्यसेत् , उपरितनाङ्कसदृशानेवाङ्कान पुरत स्थापयेदित्यर्थः, 'पुवक्कमो सेसे' इति यथासङ्ख्य निक्षिधावस्य यथासम्भवं पृष्ठत. शेपे-उद्धरितशेषाङ्कानाम् पृष्ठतस्तानेवोद्धरितशेपान पूर्वक्रमेण स्थापयेत् , य. सङ्ख्यया लघु. स प्रथम . क्ष्यन्ते इत्युपन्यस्तास्ततो न कश्चिद्दोष इत्यलं प्रसङ्गेन, उक्त इतर उपक्रम । सम्प्रति शास्त्रीय उच्यते, स पोढा, तद्यथा- आनुपी १ नाम २ प्रमाण ३ वक्तव्यता ४ अर्थाधिकार ५ समवतार ६, तत्रानुपूर्वी दशधा, तद्यथा-नामानुपूर्वी स्थापनानुपूर्वी २ द्रव्यानुपूर्वी ३ क्षेत्रानुपूर्वी ४ कालानुपूर्वी ५ गणनानुपूर्वी ६ उत्कीर्तनानुपूर्वी ७ सस्थानानुपूर्वी ८ सामाचार्यानुपूर्वी ९ भावानुपूर्वी १०, उक्त च-"नाम ठवणादविए, खेत्ते काले य गणण अणुपुपी । उफित्तण सठाणे सामायारी य भावे य ॥१॥” एतासु दशस्वानुपूर्वीषु यथासम्भवमवतारणीयमिद सामायिकाध्ययन, तत्रोत्कीर्च- नानुपूर्व्या गणनानुपूर्व्या चाञ्जसा समवतरति, उत्कीर्तन नाम सशब्दन यथा सामायिक चतुर्विंशतिस्तव इत्यादि, गणन- परिसपान, एक द्वे त्रीणि चत्वारि, सा च गणनानुपूर्वी त्रिप्रकारा, तद्यथा-पूर्वानुपूर्वी पश्चानुपूर्वी अनानुपूर्वी च, तत्र सामायिक पूर्वानुपूर्व्या प्रथम, पश्चानुपूर्व्या षष्ठम् , अनानुपूर्व्या त्वनियत-क्वचित्प्रथम कचिद् द्वितीयमित्यादि, तत्रानानुपूर्वीणामय करणोपाय ,-एगादेगुत्तरगा छगच्छगया परोप्परऽभत्था । पुरिमतिमदुगहीणा परिमाणमणाणुपुषीण ॥१॥(वि ९४२) अस्या गाथाया अक्षरगमनिका-एकाद्या एकोत्तरका अङ्का व्यवस्थाप्यन्ते, एकोचरका इति एकक उत्चरो- पर्द्धमानो येपु ते एकोत्तरका ते च पडध्ययनप्रस्तावात् पड्गच्छगता समवसेया , तत्र पण्णा गच्छ -समुदाय पड्गच्छ• त गता.-तत्प्रतिवद्धा ते च परस्पराभ्यस्ता.-परस्परगुणिता प्रथमान्तिमभङ्गद्वयरहिता.सर्वसङ्ख्यारूपमनानुपूर्वीणा परिमाण भवति, तथाहि-एकोत्तरकाः षडध्ययनविपयाः पडडा स्थाप्यन्ते, १।२।३।४।५।६। ते च परस्पर गुण्यन्ते, तद्यथा-एककेन द्विको गुण्यते, जातौ दौ, एकेन गुणित तदेव भवतीति वचनात्, द्वाभ्या त्रिको गुण्यते जाता. षट् .
तैश्चत्वारी गुण्यन्ते जाताः चतुर्विंशति तया पञ्च गुण्यन्ते जात विशं शत, तेन षट् गुण्यन्त, जातानि विशानि सप्त भङ्गकशतानि ७२०, इह च प्रथमभगः पूर्वानुपूर्वी रूप. चरमभङ्गस्तु पश्चानुपूर्वीरूपस्तदपनयनेऽष्टादशोत्तराणि सप्त शतानि सर्वसङ्ख्यया अनानुपूर्वीभनकपरिमाण, अथवेयमनानुपूर्वीभड़कानामानयनोपायभूता करणगाथा-"पुवाणुपुवि हेल्छा सम- याभेएण कुण जहाजेछ । उवरिमतुल्ल पुरओ नसेज पुचकमो सेसे ॥१॥"(वि ९४३) अस्या अपीयमक्षरगमनिका-इह विवक्षि- तपदाना क्रमेण स्थापना पूर्वानुपूर्वी, तस्या अधस्ताद् द्वितीयादिभगकान जिज्ञासु. कुरु-स्थापय एकादिपदानीति शेप , कथमित्याह-ज्येष्ठस्यानतिक्रमेण यथाज्येष्ठ, यो यस्यादौ स तस्य ज्येष्ठ , यथा एकको द्विकस्य ज्येष्ठः, त्रिकस्यानुज्येष्ठः, चतुष्कादीना तु ज्येष्ठानुज्येष्ठ., एव त्रिकस्य द्विको ज्येष्ठ , स एव द्विकश्चतुष्कस्यानुज्येष्ठ पश्चकादीना ज्येष्ठानज्येष्ठ., एव सत्युपरितनावस्याधस्तात् ज्येष्ठो निक्षिप्यते तस्मिन्नलभ्यमानेऽनुज्येष्ठस्तस्मिन्नप्यलभ्यमाने ज्येष्ठानुज्येष्ठ इति यथाज्येष्ठं निक्षेप कुरु, किमनियमेन, नेत्याह-'समयाभेदेन' समय -सकेत. प्रस्तुतभङ्गरचना व्यवस्था तस्य अभेद.-अनतिक्रम. तेन समयाभेदेन निक्षेपं कुरु, समयस्य च भेदस्तदा भवति यदा तस्मिन्नेव भगके निक्षिप्ताङ्कसदृशोऽपरोऽप्यतः समापतति, |तत एवम्भूत समयभेद वर्जयन्नेव ज्येष्ठाद्यकनिक्षेप कुरु, उक्कं च-"जहियम्मि उ निक्खित्ते, पुणरवि सोचेव अकविन्नासो। सो होइ समयभेदो वजेयवो पयत्तेण ॥१॥" (अनु चू) निक्षिप्तस्य चाकस्य पुरस्तात्-अग्रत. उपरितनाकैः तुल्य-सदृशं यथा भवति एव न्यसेत् , उपरितनावसदृशानेवाकान् पुरत' स्थापयेदित्यर्थः, 'पुधक्कमो सेसे' इति यथासङ्ख्य निक्षिप्तावस्य यथासम्भवं पृष्ठत शेषे-उद्धरितशेपानानाम् पृष्ठतस्तानेवोद्धरितशेपान पूर्वक्रमेण स्थापयेत्, य. सद्धयया लघुः स प्रथम , स्थाप्यत यस्तु सङ्ख्यया महान् स पश्चात् एष पूर्वक्रम , पूर्वानुपूर्वीलक्षणे प्रथमभङ्गके इत्यमेव क्रमस्य दृष्टत्वादिति फरण. गाधार्थ , भावार्थस्तु दिडमानप्रदर्शनाय सुखाधिगमाय ज्ञानदर्शनचारित्ररूपाणि त्रीणि पदान्याश्रित्योपदयते-तत्र एकद्वि- त्रिरक्षणस्य पदत्रयस्याभ्यासे सामान्येन सर्वसङ्ख्यया पडू भगा , ते चैवमधिकृतेन करणेनानीयन्ते, तत्राय पूर्वानुपूर्वीटक्षण प्रथमो भगक १।२।३ । अस्याश्च पूर्वानुपूर्व्या अधस्ताद् भगकरचनाया क्रियमाणायामेककस्य तावत् ज्येष्ठ एव नास्ति, द्विकस्य तु विद्यते एकक स तदधस्तान्निक्षिप्यते, तस्य चाग्रस 'उपरिमतुल्ल पुरतो नसेज' इति वचनात् त्रिको ते, पृष्ठत उद्धरितशेपो द्विको दीयते, ततोऽय द्वितीयो भगक सम्पन्न २।१।३। अत्र द्विकस्य विद्यते ज्येष्ठ सौ तदधस्तान्निक्षिप्यते, अग्रत. सदृशाङ्कपातेन समयभेदप्रसङ्गात् , एककस्य तु ज्येष्ठ एव नास्ति, त्रिकस्य तु ज्येष्ठो द्विक. स तदधस्तान्निक्षिप्यते, अत्र चाग्रभागस्य तावदसम्भव एव, पृष्ठतस्तु स्थापितशेषौ एककत्रिका स्थाप्येते, 'पुवकमो सेसें' इति वचनात्, ततोऽय तृतीयो भगक सञ्जात. १।३।२। अनाप्येकस्य ज्येष्ठ । वन विद्यते, त्रिकस्य तु ज्येष्ठोऽस्ति द्विको न चासौ तदधस्ताव्यस्यते, अग्रे सदृशावपातेन समयभेदापत्तेः, ततोऽस्यै- नुज्येष्ठ एकक स्थाप्यते, अग्रतस्तु द्विको दीयते, 'उवरिमतुल्ल पुरतो नसेज' इति वचनात् , पृष्ठतस्तु स्थापितशेषत्रिको व्यवस्थाप्यते इति चतुर्थो भङ्गः ३।११२ । अथत्त्रिकस्य विद्यते द्विको ज्येष्ठ एककश्चानुज्येष्ठ पर तौ न तद्धस्ता- निक्षिप्येते, पुरत सदृशाङ्कपातेन समयभेदप्रसङ्गात् , एककस्य तु ज्येष्ठ एव नास्ति, द्विकस्य तु अस्त्येकको ज्येष्ठ स तद्धस्तान्यस्यते, तस्य पृष्ठतस्तु स्थापितशेषौ द्वित्रिको क्रमश स्थाप्यते इति पञ्चमो भङ्ग २।३।१ अत्र द्विकस्या- r R --- , N २१३ १३२ स्त्येकको ज्येष्ठ किन्त्यसौ न तदधस्तान्निक्षिप्यते, पुरत सदृशाङ्कन्यासापत्त्या समयभेदप्रसके., त्रिकस्य तु द्विको ज्येष्ठ स तदधस्तान्निक्षिप्यते, अग्रतस्त्वेकको दीयते, 'उचरिमतुल्ल पुरतो नसेज' इति वचनात्, पृष्ठतस्तु स्थापितशेषस्त्रिका २२ स्थाप्यते, एप पष्ठो भङ्ग ३।२।१ पण्णामपि च भगानामिय समुदायस्थापना ॥ अत्राद्यभगस्य पूर्वानुपूर्वीत्वाञ्चर- मस्य च पश्चानुपूर्वीत्वान्मध्यमा एव चत्वारो भगाः अनानुपूर्वीत्वेन मन्तव्या', एव चतुःपञ्चपट्सप्ताष्टादिपदाना. ३२/मपि भगका समानेतव्या । इदानी नाम वक्तव्य-प्रतिवस्तु नमनानाम, तच्चैकादिदशान्त यथाऽनुयोगद्वारेषु तथा ३२ वक्तव्य, तत्र सामायिकस्य पण्नाम्न्यवतार , तत्र च पट् भावा औदयिकादयो निरूप्यन्ते, तत्र सर्वस्यापि श्रुतस्य क्षायोपशमिकत्वात् क्षायोपशमिके भावेऽवतारः । तथा प्रमाण द्रव्यादि, प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणमिति व्युत्पत्ते , तच्च प्रमाण प्रमेयभेदाच्चतूरूपं, तद्यथा-द्रव्यप्रमाण क्षेत्रप्रमाण कालप्रमाण भावप्रमाण च, तत्र सामायिक भावात्मकत्वात् भाव- प्रमाणविषय, तच्च भावप्रमाण गुणनयसङ्ख्याभेदात् त्रिप्रकार, तद्यथा-गुणप्रमाण नयप्रमाणं सङ्ख्याप्रमाण चेति, तत्रेदं जीवगुणरूपत्वात् गुणप्रमाणेऽन्तर्भवतीति, गुणप्रमाणमपि द्विधा-जीवगुणप्रमाणमजीवगुणप्रमाणं च, तत्र जीवादपृथग- भूतत्वात् सामायिकस्य जीवगुणप्रमाणे समवतार., जीवगुणप्रमाणमपि विधा, तद्यथा-ज्ञानगुणप्रमाण दर्शनगुणप्रमाणं चारित्रगुणप्रमाण च, तत्र वोधात्मकत्वात् सामायिकस्य ज्ञानगुणप्रमाणे समवतार., ज्ञानगुणप्रमाणमपि चतुर्दा, तद्यथा-प्रत्यक्षमनुमानमुपमानमागमश्च, तत्र सामायिकस्य प्राय, परोपदशसव्यपेक्षत्वादागमप्रमाणे समवतार., आगमोऽपि द्विधा लौकिकलोकोत्तरभेदात् , तत्रेदं सामायिकं सर्वज्ञप्रणीतत्वाल्लोकोत्तरे समवतरति, ननु लोको- , .
स्थाप्यते यस्तु सङ्ख्यया महान् स पश्चात् एष पूर्वक्रम., पूर्वानुपूर्वीलक्षणे प्रथमभद्के इत्यमेव क्रमस्य दृष्टत्वादिति करण- गाधार्थ , भावार्थस्तु दिडमात्रप्रदर्शनाय सुखाधिगमाय ज्ञानदर्शनचारित्ररूपाणि त्रीणि पदान्याश्रित्योपर्यते-तत्र एकद्धि- त्रिलक्षणस्य पदत्रयस्याभ्यासे सामान्येन सर्वसङ्ख्यया पड् भगा., ते चैवमधिकृतेन करणेनानीयन्ते, तत्राय पूर्वानुपूर्वीलक्षण प्रथमो भगक १।२।३ । अस्याश्च पूर्वानुपूर्व्या अधस्ताद् भगकरचनाया क्रियमाणायामेककस्य तावत् ज्येष्ठ एव नास्ति, द्विकस्य तु विद्यते एकक स तदधस्तानिक्षिप्यते, तस्य चाग्रप्त 'उपरिमतुल्ल पुरतो नसेज' इति वचनात् त्रिको न्यस्यते, पृष्ठत उद्धरितशेपो द्विको दीयते, ततोऽय द्वितीयो भङ्गक सम्पन्न. २।१।३। अत्र द्विकस्य विद्यते ज्येष्ठ पर नासौ तदधस्तान्निक्षिप्यते, अग्रत. सदृशाङ्कपातेन समयभेदप्रसङ्गात्, एककस्य तु ज्येष्ठ एव नास्ति, त्रिकस्य विद्यते ज्येष्ठो द्विक. स तदधस्तान्निक्षिप्यते, अत्र चाग्रभागस्य तावदसम्भव एव, पृष्ठतस्तु स्थापितशेषौ एककत्रिको क्रमेण स्थाप्येते, 'पुवकमो सेसे' इति वचनात्, ततोऽय तृतीयो भगक. सात १।३।२ । अत्राप्येकस्य ज्येष्ठ एव न विद्यते, त्रिकस्य तु ज्येष्ठोऽस्ति द्विको न चासौ तदधस्ताझ्यस्यते, अग्रे सदृशाङ्कपातेन समयभेदापत्तः, ततोऽस्यै- वानुज्येष्ठ एकक स्थाप्यते, अग्रतस्तु द्विको दीयते, 'उवरिमतुल्ल पुरतो नसेज' इति वचनात्, पृष्ठतस्तु स्थापितशेषखिको व्यवस्थाप्यते इति चतुर्थो भङ्गः ।।१।२। अथतत्रिकस्य विद्यते द्विको ज्येष्ठ एककश्चानुज्येष्ठ पर तौ न सदधस्ता- निक्षिप्येते, पुरत सदृशाङ्कपातेन समयभेदप्रसङ्गात् , एककस्य तु ज्येष्ठ एव नास्ति, द्विकस्य तु अस्त्येकको ज्येष्ठ स तदधस्तान्यस्यते, तस्य पृष्ठतस्तु स्थापितशेषो द्विकत्रिको क्रमश स्थाप्यते इति पश्चमो भङ्ग २।३।१ अत्र द्विकस्या- , २१३ स्त्येकको ज्येष्ठ किन्त्यसौ न तदधस्तान्निक्षिप्यते, पुरत- सदृशान्यासापत्त्या समयभेदप्रसके, त्रिकस्य तु द्विको ज्येष्ठ', स तदधस्तान्निक्षिप्यते, अग्रतस्त्वेकको दीयते, 'उपरिमतुल पुरतो नसेज' इति वचनात्, पृष्ठतस्तु स्थापितशेपस्त्रिका स्थाप्यते, एप पष्ठो भग- ३ । २ । १ पण्णामपि च भङ्गानामिय समुदायस्थापना ॥ अबाधभगस्य पूर्वानुपूर्वीत्वाच्चर- मस्य च पश्चानुपूर्वीत्वान्मध्यमा एव चत्वारो भगा. अनानुपूर्वीत्वेन मन्तव्या', एवं चतुःपश्चपट्सबाप्टादिपदाना. ३१२/मपि भगका समानेतव्या.। इदानी नाम वक्तव्य-प्रतिवस्तु नमनान्नाम, तच्चैकादिदशान्त यथाऽनुयोगद्वारेषु तथा ३२ वक्तव्य, तत्र सामायिकस्य पण्नाम्न्यवतार., तत्र च पट् भावा औदयिकादयो निरूप्यन्ते, तत्र सर्वस्यापि श्रुतस्य क्षायोपशमिकत्वात् क्षायोपशमिके भावेऽवतार । तथा प्रमाण द्रव्यादि, प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणमिति व्युत्पत्ते., तच्च प्रमाण प्रमेयभेदाच्चतूरूप, तद्यथा-द्रव्यप्रमाण क्षेत्रप्रमाण कालप्रमाण भावप्रमाण च, तत्र सामायिकं भावात्मकत्वात् भाव- प्रमाणविषय, तच्च भावप्रमाण गुणनयसक्ष्याभेदात् त्रिप्रकार, तद्यथा-गुणप्रमाण नयप्रमाणं सङ्ख्याममाण चेति, तत्रेदं जीवगुणरूपत्वात् गुणप्रमाणेऽन्तर्भवतीति, गुणप्रमाणमपि द्विधा-जीवगुणप्रमाणमजीवगुणप्रमाण च, तन जीवादपृथग- भूतत्वात् सामायिकस्य जीवगुणप्रमाणे समवतारः, जीवगुणप्रमाणमपि विधा, तद्यथा-ज्ञानगुणप्रमाणं दर्शनगुणप्रमाणं चारित्रगुणप्रमाण च, तत्र वोधात्मकत्वात् सामायिकस्य ज्ञानगुणप्रमाणे समवतारः, ज्ञानगुणप्रमाणमपि चतुर्दा, तद्यथा-प्रत्यक्षमनुमानमुपमानमागमश्च, तत्र सामायिकस्य प्राय. परोपदशसव्यपेक्षत्वादागमप्रमाणे समवतार., आगमोऽपि द्विधा लौकिकलोकोत्तरभेदात् , तत्रेदं सामायिकं सर्वज्ञप्रणीतत्वाल्लोकोत्तरे समवतरति, ननु लोको- त्तरोऽप्यागम सूत्रार्थोभयरूपत्वात् त्रिविध एव तत्रेद क्वान्तर्भवति ?, उच्यते, सामायिकस्य सूत्राओंभवरूपत्वा. त्रिविधेऽपि लोकोत्तरागमे, उकं च-"जीवानन्नत्तणतो जीवगुण वोहभावतो नाणे । लोगुचरसुत्तत्योभयागमे तस्स भाषाओ॥१॥"(वि ९४७) ननु लोकोत्तर आगमस्त्रिधा, तद्यथा-आत्मागम अनन्तरागमा परम्परागमश्च, तत. फेद समवत- रति ?, उच्यते, इद सूत्रतो गौतमादीनामात्मागम तच्छिष्याणा जम्बूस्वामिप्रभृतीनामनन्तरागमः, प्रशिप्याणा तु "भवप्रमुखाणा परम्परागम , तथा अर्थतोऽर्हतामात्मागम. गणधराणामनन्तरागम. तच्छिप्याणा परम्परागम एव सूत्र- गतिश्च त्रिविधे प्रमाणेऽन्तर्भवति, उक्त च-"सुत्ताउ गणहराण तस्सिसाणं तहा पसिस्साण। एवं अचाणंतरपरम्परा- माणमि ॥१॥" "अत्येण उ तित्थकरगणहरसिरसाणमेवमेवेद ॥(वि ९४८॥" नयप्रमाणे तु मूढनयं कालिकश्रुतमिति स्य नाधुनाऽवतार , पूर्व स्वनुयोगानामपृथग्भावे स आसीत् , यदिवा पुरुप कञ्चनापि समासाद्य नयप्रमाणतत्त्ववित् यथाशक्ति नयेऽपि समवतार कुर्यात् , आह च-"आसि पुरा सो नियतो अणुओगाणमपुहुत्तभावमि । रापइ नत्थि पुहुचे होजवि पुरिस समासज्ज ॥१॥” (वि ९५०) सम्प्रति सङ्ख्याप्रमाण चिन्त्यते, तत्र सङ्ख्या नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालौपम्यपरिमा- णभावभेदादष्टप्रकारा यथाऽनुयोगद्वारेषु तथा वक्तव्या, तत्रोत्कालिकश्रुतपरिमाणसङ्ख्याया समवतार , तत्र सूत्रत. सामा- यिक परिमितप्रमाण अर्थतोऽनन्तपर्यायत्वादपरिमितप्रमाण । सम्प्रति वक्तव्यता, सा त्रिविधा, तद्यथा-खसमयवक्तव्यता परसमयवक्तव्यता उभयसमयवक्तव्यता चेति, तत्र समय -सिद्धान्त वक्तव्यता-पदार्थविचारः, तत्र स्वसमयवक्तव्य- तायामस्य सामायिकाध्ययनस्य समवतार , स्वसमयस्यैव अत्र प्रतिपाद्यमानत्वाद्, एवं सर्वाण्यप्यध्ययनानि स्वसमयवक्त- , - व्यताया समवतारणीयानि, परसमयप्रतिपादकाना उभयसमयप्रतिपादकानामपि सम्यग्दृष्टे. स्वसमयत्वात्, हेयोपादे- यार्थाना सम्यक् हेयोपादेयतया परिज्ञानात् , आह च-परसमओ उभयं वा सम्मदिद्विस्स ससमओ जेणं । तो सब- ज्झयणाइ ससमयवत्तवनिययाई ॥१॥(वि ९५३)" इदानीमाधिकार , स चाध्ययनसमुदायार्थ., स च स्वसमयवक्तव्यतैक- देशः, सच सावद्ययोगविरतिरूप. । इदानी समवतार., स च लाघवार्थ प्रतिद्वार समवतारणाद्वारेण प्रदर्शित एव, उक्त उप- कम । इदानी निक्षेप., स च त्रिविधस्तद्यथा-ओघनिष्पन्नो नामनिष्पन्नः सूत्रालापकनिष्पन्नश्च, तत्रौघो नाम सामान्य शास्त्राभिधानं, तच्छेह चतुर्विधम्-अध्ययन १ मक्षीण २ मायः ३ क्षपणा ४ च, उक्तं च-"ओहो ज सामन्न, सुयाभिहाण चरयिह त च । अझयणं अझीण आओ झवणा य पत्तेय॥१॥"(वि.९५८) पुनरेकैक नामादिभेदाच्चतुर्विध, तद्यथा-नामा- ध्ययन स्थापनाध्ययन द्रव्याध्ययनं भावाध्ययनं च, तथा नामाक्षीण स्थापनाक्षीणं द्रव्याक्षीण भावाक्षीण, तथा नामायः स्थापनायो द्रव्यायो भावाय', नामक्षपणा स्थापनाक्षपणा द्रव्यक्षपणा भावक्षपणा च, एतानि च यथा- ऽनुयोगद्वारेषु तथा प्ररूप्येदं सामायिकमध्ययनं भावाध्ययने भावाक्षीणे भावाये भावक्षपणाया चायोज्य, तत्र यस्माद- नेन शुभमध्यात्म जन्यतेऽथवाऽध्यात्ममानीयते, अधिकं वा अयनं बोधस्य सयमस्य मोक्षस्य वा इदमित्यध्ययनमाद्य- व्युत्पत्तिपक्षदये पोदरादित्वादिष्टरूपनिष्पत्ति, तथा शिष्येभ्योऽनवरत दीयमानमप्यव्युच्छित्तिनयापेक्षयान क्षयमुपयात्य- लोकवदित्यक्षीणं, ज्ञानदर्शनचारित्राणा प्राप्तिहेतुत्वादाय , पापकर्मक्षपणहेतुत्वात् क्षपणा, उक्कं च-"जेण सुहज्झप्पजणणं- अन्झप्पाणयणमहियमयणं वा । बोहस्स सजमस्स व मोक्खस्स व जं तमन्झयणं ॥१॥अज्झीणं दिज्जतं अघोच्छित्तिनयतो .
. अलोगोय । आयो नाणाईण झवणा पावाण खवणति ॥२॥" (वि ९६०-१) नामनिप्पन्ने निक्षेपे सामायिकमिति विशेषनाम, तञ्च नामादिभेदाच्चतुर्विधमिद च निरुक्तिद्वारे सूत्रस्पर्शिकनियुक्तौ च प्रपञ्चेन वक्ष्याम , आह-यदि तदिह नाम अव. सरप्राप्त तर्हि किमिति निरुक्त्यादावस्य स्वरूपप्रतिपादन तत्र चेत् स्वरूपाभिधानमस्य तर्हि कस्मादत्रोपन्यास , उच्यते, इह निक्षेपद्वारे निक्षेपमात्रस्यैवावसर , निरुतौ तु तदन्वाख्यानस्येत्यदोप., नन्वेवमपि निरुकिद्वार एव यदि सामायिकव्याख्यान तत कि सूत्रे पुनरभिधीयते ?, तदसम्यक्, वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात्, सूत्रे हि सूत्रालापकव्याख्यान, न तु नाम्न , निरुतौ तु निक्षेपद्वारन्यस्त सामायिकमित्यध्ययनाभिधान निरूप्यते, इत्यल प्रसन्न, उको नामनिप्पन्नो निक्षेप । सम्प्रति सूत्रालापकनिष्पन्ननिक्षेपस्यावसर , स च प्राधावसरोऽपि न निक्षिप्यते, कस्मादिति चेत्, उच्यते, सूत्राभावाद्, असति हि सूत्रे कस्यालापकस्य निक्षेप ?, ततोऽस्तीत तृतीयमनुयोगद्वारमनुगमाख्य तत्रैव निक्षेप्याम, आह-यदि प्राप्तावसरोऽप्यसाविह न निक्षिप्यते तत किमित्युपन्यस्यते ?, उच्यते, निक्षेपसामान्यात्, आह च-"इह जइ पत्तोऽवि तओ न नस्सए कीस भण्णए इहइ । दाइजइ सो निक्खेवमित्तसामण्णतो नवर ॥१॥” (वि ९७०) इदानीम- नुगमायसर , स च द्विधा-निर्युक्त्यनुगम सूत्रानुगमश्च, निर्युक्त्यनुगमस्त्रिविध , तद्यथा-निक्षेपनियुक्त्यनुगम , उपोद्घात- नियुक्त्यनुगम. सूत्रस्पर्शकनियुक्त्यनुगमश्च, तत्र निक्षेपनियुक्त्यनुगमो नाम यदधो नामादिन्यासान्व्याख्यानमुक्तं तत सोऽनुगत एव, इदानीमुपोद्घातनिर्युक्त्यनुगमप्रस्ताव , स च उद्देशादिद्वारलक्षण , ततोऽस्य महार्थत्वात् मा भूद्विप्न इति प्रारम्भेऽस्य मङ्गलमुच्यते, आह-ननु मगढ़ प्रागेनोक्त तत कि पुनस्तेन ', अथ कृतमङ्गलैरपि पुनर्मगलमभिधीयते , . तहि प्रतिद्वार प्रत्यध्ययन प्रतिसूत्र च वक्तव्यमिति, ततः कश्चिदेव प्रतिविधानमाह-मगल हि शास्त्रस्या मध्येऽवसाने चेति प्रतिपादित, तत्रादिमगल ज्ञानपञ्चकरूपमुक्तमिदानीं मध्यमङ्गलमुच्यते इति, तदेतदयुक्त, शास्त्रमेव हि तावन्नारभ्यते, अनारब्धे तु शास्त्रे कुतो मध्यावकाश इति । अथ श्रूयात् चतुरनुयोगद्वार शास्त्रम्, अत एव चानुयोगद्वा- राणा शाखागता, ततोऽनुयोगद्वारद्वये उपक्रमनिक्षेपरूपेऽतिक्रान्ते मध्यावकाश इति भवति मध्यमङ्गलावसर , नन्वेवमपीदं शाखमध्य न भवति, अध्ययनमध्यत्वात् , शास्त्रमध्ये च मध्यमङ्गलावसर इति यत्किञ्चिदेतत्, तस्मादयमत्र पक्ष श्रेयान्- इह यदादी मगल प्रतिपादितं तदावश्यकस्यादिमङ्गलं, इद तु वक्ष्यमाण न आवश्यकस्य, किन्तु सर्वानुयोगोपयोग्युपो- घातनियुक्तिरूप प्रकान्त उपोद्घात तस्य, सर्वानुयोगोपयोगित्वेनास्य महार्थत्वात् कथञ्चित् शास्त्रान्तरत्वात्, तथा च सर्वानुयोगोपयोगितामेव दर्शयन् वक्ष्यति "आवस्सयस दसकालियस्स तह उत्तरज्झमायारे । सूयगडे निजुत्ति वोच्छामि तहा दसाण च ॥१॥” इत्यादि, तथा “सेसेसुवि अज्झयणेसु होइ एसेव निजत्ती' इत्यत्र शेपेप्वप्यध्ययनेषु- चतुर्विंशतिस्तवादिप्पिति, आह~-सामायिकान्वाख्यानेऽधिकृते कोऽत्र दशवैकालिकादीना प्रस्तावो येन तदुत्क्षेपोऽत्र क्रियमाणः शोभते ?, उच्यते, उपोद्घातसामान्यात् , तथाहि-तेषामपि प्रायः खल्वयमेवोपोद्घात., स्तोको विशेषः, सच स्वस्वनियुको वक्ष्यते इत्यदोपः, इत्यल प्रपश्चन । तत्रोपोद्घातस्यादिमङ्गलमाह- तित्थयरे भगवंते अणुत्तरपरक्रमे अमियनाणी । तिने सुगइगइगए सिद्धिपहपदेसए चंदे ॥ ८ ॥ तीर्थं कुर्वन्तीत्येवशीलास्तीर्थकराः, 'हेतुतच्छीलानुकूलेष्वि'त्यादिना टःप्रत्ययः, अथ तीर्थमिति क शब्दार्थः १, उच्यते, .
तीर्यतेऽनेनेति तीर्थ, तुदिरमिहनिनीकुपपागोरधिकाशिवचिरिचिसिचिभ्यः किदिति क्तिमत्ययः तच नामादिभेदाचतुर्धा, तधयानामतीर्थ स्थापनातीर्थ द्रव्यतीर्थ भावतीर्थ च, नामस्थापने सुगमे, द्रव्यतोऽपि यावत् नोआगमतो दारीरभ- व्यशरीरे, तव्यतिरिक्त नद्यादीनामनपाय. समो विभाग , तीर्थसिद्धौ च त्रितय सिद्ध, तद्यथा-तरीता तरण तरणीय घ, तन्त्र पुरुषस्तरीता वाहडुपादि तरण नद्यादि तरणीय, द्रव्यता त्वस्य तीर्णस्यापि पुनस्तरणीयभावात् , कदाचिदपाय- सम्भवनानेकान्तिकत्वाच्च, अथ तीर्थ नधादिस्नानतीर्थ पुराणेषु प्रसिद्धं गीयत्ते, न शेप, तच भवतारणाचीपमिति, तद. सम्यक्, तस्यापि बाह्यमलमानापनयनकारितया द्रव्यतीर्थत्वानतिक्रमात्, न खलु तदान्तर मलमपनेतु समर्थम्, आ. न्तरो हि मल सर्वथा समुच्छिन्नो भवति भाविमलोत्पत्तिनिरोधतः प्राचीनमलविधसतश्च, तत्र भाविमलोत्पत्तिनिरोध- स्तापत्तीर्थस्नानान्न भवति,मलो हि माणातिपातादिकारणपूर्वकस्तत्तस्तनिवृत्त्यैव तदुत्पत्तिनिरोध उपजायते, न तीर्थस्नान- मात्रात्, अत एवोक्तमत्र धर्मकीर्तिना-"वेदप्रामाण्य कस्यचित्कर्तृवाद , नाने धर्मेच्छाजातिवादापलेपः । सन्तापा- रम्भः पापहानाय चेति, ध्वस्तमज्ञाने पञ्च लिङ्गानि जाये ॥१॥" अन्यच्च-तीर्थस्नान विशेपतो भाविमलोत्पत्तिकारण, न पुनस्तदुत्पत्तिनिरोधहेतुः जीवोपघातहेतुत्वादुदूखलाद्यधिकरणवत्, तथाहि-तीर्थस्नान कुर्वता विराध्यन्ते बहवोऽप्का- यिका जीया इति, प्रतीतमेतत् तत्ववेदिना, तत उदूखलाद्यधिकरणमिव शूनागमिदमिति न भवतारणायोपजायते, इतश्र न भवतारणकारणं-कामागतया यतिजनायोग्यत्वाद, मण्डनवत्, आह च-"खूणगपि व तमुखल व न य मोक्खकारण व्हाण । न य जाजोग्ग त मडणव कामगभावातो॥॥"(वि १०३०) नापि माचीलमलोछेदहेतु , प्राचीनमलस्य विशि- क्रियासव्यपेक्षाध्यवसायजन्यस्य तत्प्रत्यनीकक्रियासहगताध्यवसायत एव क्षयसम्भवात् ,ततो भाविमलोत्पत्तिनिरोधाभावतः प्राचीनमलक्षयाभावतश्च भवतरणानुपपत्तेर्न भावतीर्थ नद्यादितीर्थमिति, भावतीर्थ द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्त., नोआगमत. सह सम्यग्दर्शनादिपरिणामानन्यत्वात् , उक्त च-"तित्थं भते । तित्थं तित्थयरे तित्थं ?, गोयमा! अरिहाताव नियमा तित्यकरे,तित्थं पुण चाउपण्णो समणसघो" इति(१२-६८२) अस्मिश्च भावतीर्थे तरीता तद्विशेष एव साधु , सम्यग्दर्शनादित्रयकरणभावापन्न तरण, तरणीय. ससारसमुद्र, आह च-"भावे तित्थं सपो सुयवि- हि तारतो तहि साहू । नाणाइतियं तरण तरियबो भवसमुद्दो अ॥१॥"(वि १०३२) अथवा यथा नद्यादिगत समो वि- भागोऽनपाय. पङ्कप्रक्षालनाद्दाहोपशमात्पिपासाव्यरच्छेदात्तीर्थमिति प्रसिद्धं, पोदरादिदर्शनतत्रिपु स्थितमिति तीर्थमिति व्युत्पत्ते , एवं सहोऽपि कर्ममलक्षालनात् क्रोधाग्निदाहोपशमात लोभरूपतृष्णाव्यवच्छेदाच त्रिषु स्थित इति तीर्थमित्यु- च्यते, उक्तं च-"पड्कदाहपिपासानामपहारं करोति यत् । तद्धर्मसाधन तथ्यं, तीर्थमित्युच्युते बुधैः ॥१॥" अथवा नद्या- दिगतं द्रव्यतीर्थ चतुर्दा दृष्टं, तद्यथा-सुखावतार सुखोत्तार १ सुखावतार दुरुत्तार २ दुःखावतार सुखोत्तारं ३ दुःखा- वतार दुरुत्तार ४, एव भावतीर्थमपि चतुर्की द्रष्टव्यं, तत्र यत्र सुखेनैवावतरन्ति-प्रविशन्ति प्राणिनः सुखेनैव च यत उत्तरन्ति-यन्मुश्चन्ति तत्सुखावतार सुखोत्तारं, तच्च शैवं द्रष्टव्य, तत्र रागद्वेपकपायेन्द्रियपरीपहोपसर्गमनोवाकायज- यादिलक्षणदुष्करानुष्ठानाभावतः सुखेनैव प्रवेशात्, निपुणयुक्त्यभावतो निविडवासनाया आकालपरिपालनहेतुभूताया अयोगतः, "शैवो द्वादश वर्षाणि, प्रतं कृत्वा ततः परम् । यद्यशकस्त्यजेत् पश्चाद्, याग कृत्या व्रतेश्वरे ॥१॥" इत्या- , , तीर्यतेऽनेनेति तीर्थ, तुदिरमिहनिनीकुपपागोरविकाशिवचिरिचिसिचिभ्या कि'दिति वित्प्रत्यय ,तच नामादिभेदाचतुधी, तद्यथा-नामतीर्थ स्थापनातीर्थ द्रव्यतीर्थ भावतीर्थ च, नामस्थापने सुगमे, द्रव्यतोऽपि यावत् नोआगमतो शरीरम- व्यशरीरे, तद्व्यतिरिक नद्यादीनामनपाय समो विभाग , तीर्थसिद्धौ च त्रितयं सिद्ध, तद्यथा-तरीता तरण तरणीय घ, तत्र पुरुषस्तरीता बाह्नडुपादि तरण नद्यादि तरणीय, द्रव्यता त्वस्य तीर्णस्यापि पुनस्तरणीयभावात् , कदाचिदपाय- सम्भयेनानेकान्तिकत्वाच्च, अथ तीर्थ नद्यादिस्नानतीर्थ पुराणेषु प्रसिद्ध गीयते, न शेप, तच्च भवतारणात्तीर्घमिति, तद- सम्यक्, तस्यापि वाह्यमलमात्रापनयनकारितया द्रव्यतीर्थत्वानतिक्रमात्, न खलु तदान्तर मलमपनेतु समर्थम्, आ. न्तरो हि मल. सर्वथा समुच्छिन्नो भवति भाविमलोत्पत्तिनिरोधत. प्राचीनमलविध्वसतश्च, तत्र भाविमलोत्पत्तिनिरोध- स्तावत्तीर्थस्नानान्न भवति,मलो हि प्राणातिपातादिकारणपूर्वकस्ततस्तन्निवृत्त्यैव तदुत्पत्तिनिरोध उपजायते, न तीर्थस्नान- मात्रात्, अत एवोक्तमत्र धर्मकीर्तिना-"वेदप्रामाण्य कस्यचित्कर्तृवाद , स्नाने धर्मेच्छाजातिवादावलेप. । सन्तापा- रम्भः पापहानाय चेति, ध्वस्तप्रज्ञाने पञ्च लिगानि जाब्ये ॥१॥" अन्यच्च-तीर्थस्नान विशेपतो भाविमलोत्पत्तिकारण, न पुनस्तदुत्पत्तिनिरोधहेतु ,जीवोपघातहेतुत्वादुदूखलाद्यधिकरणवत्, तथाहि-तीर्थस्नान कुर्वता विराध्यन्ते बहवोऽष्का- यिका जीवा इति, प्रतीतमेतत् तत्त्ववेदिना, तत उदूखलायधिकरणमिव शूनाइमिदमिति न भवतारणायोपजायते, इतच न भवतारणकारण-कामागतया यतिजनायोग्यत्वात्, मण्डनवत् , आह च-"खूणगपि व तमुदुखल व न य मोक्खकारण व्हाण । न य जइजोग्ग त मडणव कामगभावातो॥१॥"(वि १०३०) नापि प्राचीनमलोच्छेदहेतु , प्राचीनमलस्य विशिष्ट- .
, . ....." minामायासहगताध्यवसायत एव क्षयसम्भवात्,ततो भाविमलोत्पत्तिनिरोधाभावत. प्राचीनमलक्षयाभावतश्च भवतरणानुपपत्तेन भावतीर्थ नद्यादितीर्थमिति, भावतीर्थ द्विधा-आगमतो नोआगमतच, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्त , नोआगमत' सह सम्यग्दर्शनादिपरिणामानन्यत्वात् , उक्त च-"तित्थं भते तित्थं तित्थयरे तित्धं , गोयमा! अरिहाताव नियमा तित्थकरे,तित्थं पुण चाउवण्णो समणसघो"इति(१२६८२) अस्मिश्वभावतीर्थे तरीता तद्विशेष एव साधु , सम्यग्दर्शनादित्रयकरणभावापन तरण,तरणीय. ससारसमुद्र , आह च-"भावे तित्थं सघो सुयवि- हि तारतो तहि साहू । नाणाइतियं तरण तरिययो भवसमुद्दो ॥१॥"(वि १०३२) अथवा यथा नद्यादिगत. समो वि- भागोऽनपाय पड्कमक्षालनादाहोपशमात्पिपासाव्यवच्छेदात्तीर्थमिति प्रसिद्ध, पोदरादिदर्शनतस्त्रिपु स्थितमिति तीर्थमिति व्युत्पत्ते , एवं सहोऽपि कर्ममलक्षालनात् क्रोधाग्निदाहोपशमात् लोभरूपतृष्णाव्यवच्छेदाच्च त्रिषु स्थित इति तीर्थमित्यु- च्यते, उक्तं च-"पङ्कदाहपिपासानामपहारं करोति यत् । तद्धर्मसाधनं तथ्य, तीर्थमित्युच्युते बुधैः ॥१॥" अथवा नद्या- दिगतं द्रव्यतीर्थ चतुर्दा दृष्टं, तद्यथा--सुखावतारं सुखोत्तार १ सुखावतार दुरुत्तार २ दु:खावतार सुखोत्तारं ३ दुःखा- वतार दुरुत्तार ४, एव भावतीर्थमपि चतुर्दा द्रष्टव्यं, तत्र यत्र सुखेनैवावतरन्ति-प्रविशन्ति प्राणिनः सुखेनैव च यत उत्तरन्ति-यन्मुथन्ति तत्सुखावतारं सुखोत्तारं, तच्च शैवं द्रष्टव्य, तत्र रागद्वेषकपायेन्द्रियपरीपहोपसर्गमनोवाकायज- यादिलक्षणदुष्करानुष्ठानाभावतः सुखेनैव प्रवेशात्, निपुणयुक्त्यभावतो निविडवासनाया आकालपरिपालनहेतुभूताया अयोगतः, "शैवो द्वादश वर्षाणि, व्रतं कृत्वा ततः परम् । यद्यशक्तस्त्यजेत् पश्चाद्, यागं कृत्वा व्रतेश्वरे ॥१॥” इत्या- . दिना दीक्षात्यागस्य निर्दोपताश्रवणाच सुखेनैव मोक्षणसम्भवाच, तथा यत् सुखेन स्वीक्रियते दु खेन परित्यज्यते तत् सुखावतार दुरुत्तार, तच्च वौद्ध शासन, तत्र हि 'मृद्वी शय्या प्रातरुत्थाय पेया, भक मध्ये पानक चापराहे । द्राक्षा- खण्ड शर्करा चार्द्धरात्रे, मोक्षश्चान्ते शाक्यसिहेन दृष्टः॥१॥" तया-"मणुण्णं भोयण भुच्चा, मणुण्ण सयणासण । मणुण्णसि अगारसि, मणुण्णं झायए मुणी ॥२॥” इत्याद्यभिधानतो विषयसुखसिद्धे सुखेनैव प्रवेशः, तथा निपुणकुयुक्ति- तस्तीबवासनोत्पादात् व्रतत्यागे महत ससारदण्डादे प्रतिपादनाच्च दु शकस्तत्परित्याग , तथा यत्र दुःखेन प्रवेश• सुखेन च विनिर्गम तद् दु खावतार सुखोत्तार, तच्च दिगम्बर दर्शन, तद्धि नाग्यमतिदुष्करं लजास्पदत्वादिति दुःखेन प्रविश्यते, अनेपणीयपरिभोगकपायबाहुल्यदर्शनतस्तु तद्विरागोपपत्तेः सुखेन परित्यज्यते इति, चतुर्थभङ्गगत विदं पारमेश्वर प्रवचनम् , अत्र हि रागद्वेपकपायेन्द्रियपरीपहोपसर्गादिजयस्य सदा अप्रमत्तभावस्य शिरोलुश्चनादिकष्टानुष्ठानस्य च मतिपादनान्महता कप्टेन प्रवेश प्रविष्टस्य च तत्त्वाधिगमेनामोचनात्, एतगत विह ससारपरित्राणकारणं व्रतभङ्गे च - महान् ससार इति जानानस्य दुष्करपरित्यागः, उक्त च-"अहव सुहोत्तारोत्तारणाइ दवे चउबिह तित्थ । एव चिअभावं- मिवितत्याइमय सरक्खाण ॥१॥ तच्चण्णियाण बीय विसयसुहकुसत्यभावणाधणिय । तइय चबोडियाणं घरिम जइणं सिव- । फलं तु ॥२॥(वि १०४०-१) तत्र दु खातारदु खोताररूपपरमतीर्थकरणशीलास्तीर्थकरास्तान् वन्दे इति योग , तथा भग.- समनैश्वर्यादिलक्षण स येषामस्तीति भगवन्तः, उक्त च-"इस्सरियरूवसिरिजसधम्मपयत्ता मया भगाभिक्खा। ते तेसिमसा- - मण्णा मति जतो तेण भगवतो (पि १०४८) तान्, ननु तीर्थकरानित्यनेनैव भगवत इतिगत, तीर्थकृतामुक्तलक्षण- . भगाव्यभिचारात् ततः किमनेन विशेषणेन ?, तदयुक्तम् अस्य नयमतान्तरावलम्बिपरिकल्पितबुद्धादितीर्थकरतिरस्कारपर- त्वात् , तथाहि-न ते बुद्धादयः स्वस्वदर्शनरूपतीर्थकारिणोऽपि तच्यवृत्त्या भगवन्तो, यथोक्तसमप्रैश्वर्यादिगुणकलापा- योगादिति, तथा परे-शत्रय ते च द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतो मत्सरिणो भावत. क्रोधादय , इह भावशत्रुभि प्रयोजन, तेपामेवोच्छेदतो मुक्तिभावात् , आक्रमणमाक्रम -पराजय. उच्छेद इतियावत् परेपामाक्रमः पराक्रम. सोऽनु- त्तर -अनन्यसदृशो येपा तेऽनुचरपराक्रमास्तान्, वन्दे इति क्रिया सर्वत्र योज्या, आह-ये खल्वैश्वर्यादिभगवन्तस्तेऽनुत्त- रपराकमा एव, तमन्तरेण विवक्षितभगासम्भवात्, ततोऽनुत्तरपराक्रमानित्येतदतिरिच्यते, नैप दोषः, अस्य अनादिसिद्धै- श्वर्यादिसमन्वितपरमपुरुषप्रतिपादनपरनयवादनिधपरत्वात् , तथाहि-कैश्चिदनुत्तरपराक्रमत्वमन्तरेणैव हिरण्यगर्भा- दीनामनादिविवक्षितभगयोगोऽभ्युपगम्यते, उक्त च-"ज्ञानमप्रतिघ यस्य, वैराग्य च जगत्पते । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च, सह, सिद्ध चतुष्टयम् ॥१॥” इत्यादि, तथाभूतान भगवतस्तीर्थकरान् मा ज्ञासिपुर्विनेया इति तद्व्यवच्छेदार्थमनुत्तरपराक- मानित्युक, तथा अमितम्-अपरिमितं ज्ञेयानन्तत्वात् ज्ञान केवलज्ञानं अमितज्ञानं तोषामस्ति तेऽमितज्ञानिनस्तान् , ननु चे अनुत्तरपराक्रमास्तेऽमितज्ञानिन एव, क्रोधादिपरिक्षयोत्तरकालमवश्यममितज्ञानस्य भावात्, सत्यमेतत्, केवलं ये केशक्षयेऽप्यसितज्ञान नाभ्युपगच्छन्ति, तथा च तद्ग्रन्थः, "सर्व पश्यतु वा मा वा, तत्त्वमिष्टं तु पश्यतु । कीटसझ्यापरि- ज्ञान, तस्स नः कोपयुज्यते ॥१॥इत्यादि, तन्मतव्यवच्छेदफलमिदं विशेषणमित्यदोष , तद्व्यवच्छेदश्चैवम्-सर्वभा- वपरिज्ञानाभावे तत्त्ववृत्त्या एकस्यापि वस्तुन परिज्ञानायोगात् , सर्वस्यापि यथायोगमनुवृत्तव्यावृत्तधर्मतया सर्वैः सह .
दिना दीक्षात्यागस्य निहपिताश्रवणाच्च सुखेनैव मोक्षणसम्भवाच्च, तथा यत् सुखेन स्वीक्रियते दुःखेन परित्यज्यते तत् सुसायतार दुरुत्तार, तच्च बौद्ध शासन, तत्र हि 'मृद्वी शय्या प्रातरुत्थाय पेया, भक मध्ये पानक चापराहे । द्राक्षा- खण्ड शर्करा पार्द्धरात्रे, मोक्षश्चान्ते शाक्यसिहेन दृष्टः॥१॥" तथा-"मणुण्णं भोयण भुच्चा, मणुण्ण सयणासण । मणुण्णसि अगारसि, मणुपण झायए मुणी ॥२॥" इत्याद्यभिधानतो विषयसुखसिद्धे सुखेनैव प्रवेश , तथा निपुणकुयुक्ति- तस्तीप्रवासनोत्पादात् व्रतत्यागे महत ससारदण्डादे.प्रतिपादनाच्च दु शकस्तत्परित्यागः, तथा यत्र दुखेन प्रवेश सुखेन च विनिर्गम. तद् दुःखावतार सुखोत्तार, तच्च दिगम्बर दर्शनं, तद्धि नाइयमतिदुष्कर लज्जास्पदत्वादिति दुःखेन प्रविश्यते, अनेपणीयपरिभोगकपायवाहुल्यदर्शनतस्तु तद्विरागोपपत्तेः सुखेन परित्यज्यते इति, चतुर्थभद्गत विद पारमेश्वर भवचनम्, अत्र हि रागद्वेपकपायेन्द्रियपरीपहोपसर्गादिजयस्य सदा अप्रमत्तभावस्य शिरोलुश्चनादिकष्टानुष्ठानस्य च प्रतिपादनान्महता कप्टेन प्रवेश प्रविष्टस्य च तत्त्वाधिगमेनामोचनात्, एतगत विह संसारपरित्राणकारणं अतभङ्गे च महान् ससार इति जानानस दुष्करपरित्याग , उक्तं च-"अहव सुहोत्तारोत्तारणाइ दवे चरबिह तित्थ । एव चिअभाव- मिविवत्थाइमय सरक्खाण ॥१॥ तच्चपिणयाण चीय विसयसुहकुसत्यभावणाधणियं तइयं च बोडियाणं धरिमं जहण सिव- फलंतु ॥२॥ (वि १०४०-१) तत्र दु खारतारदु खोचाररूपपरमतीर्धकरणशीलास्तीर्थकरास्तान् वन्दे इति योग तथा भग.. समप्रैश्वर्यादिलक्षण स येषामस्तीति भगवन्त , उक्त च-"इस्सरियरूवसिरिजसधम्मपयत्तामया भगाभिक्खा। ते तेसिमसा- मण्णा सति जतो तेण भगवतो ॥१॥" (वि १०४८) तान , ननु तीर्थकरानित्यनेनैव भगवत इति गतं, तीर्थकृतामुक्तलक्षण- , .
भगाव्यभिचारात् तत किमनेन विशेषणेन ?, तदयुक्तम् अस्य नयमतान्तरावलम्बिपरिकल्पितबुद्धादितीर्थकरतिरस्कारपर- त्वात्, तथाहि-न ते वुद्धादय स्वस्वदर्शनरूपतीर्थकारिणोऽपि तत्त्ववृत्त्या भगवन्तो, यथोक्तसमप्रैश्वर्यादिगुणकलापा- योगादिति, तथा परे-शत्रव ते च द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतो मत्सरिणो भावतः क्रोधादय , इह भावशत्रुभि प्रयोजन, तेपामेवोच्छेदतो मुक्तिभावात् , आक्रमणमाक्रमा-पराजयः उच्छेद इतियावत् परेपामाक्रमः पराक्रमः सोऽनु- तर.-अनन्यसदृशो येपा तेऽनुचरपराक्रमास्तान्, वन्दे इति क्रिया सर्वत्र योज्या, आह-ये खल्वैश्वर्यादिभगवन्तस्तेऽनुत्त- रपराक्रमा एव, तमन्तरेण विवक्षितभगासम्भवात्, ततोऽनुत्तरपराक्रमानित्येतदतिरिच्यते, नैप दोपः, अस्य अनादिसिद्धै- श्वर्यादिसमन्वितपरमपुरुपप्रतिपादनपरनयवादनिपेधपरत्वात् , तथाहि-कैश्चिदनुत्तरपराक्रमत्वमन्तरेणैव हिरण्यगर्भा. दीनामनादिविवक्षितभगयोगोऽभ्युपगम्यते, उक्त च-"ज्ञानमप्रतिघ यस्य, वैराग्य च जगत्पते। ऐश्वर्य चैव धर्मश्च, सह- सिद्धं चतुष्टयम् ॥ १॥” इत्यादि, तथाभूतान् भगवतस्तीर्थकरान् मा ज्ञासिपुर्विनेया इति तद्व्यवच्छेदार्थमनुत्तरपराक्र- मानित्युक, तथा अमितम्-अपरिमितं ज्ञेयानन्तत्वात् ज्ञान केवलज्ञानं अमितज्ञानं तद्येपामस्ति तेऽमितज्ञानिनस्तान, ननु ये अनुत्तरपराक्रमास्तेऽमितज्ञानिन एव, क्रोधादिपरिक्षयोत्तरकालमवश्यममितज्ञानस्य भावात्, सत्यमेतत्, केवलं ये केशक्षयेऽप्यसितज्ञानं नाभ्युपगच्छन्ति, तथा च तद्ग्रन्थः, “सर्व पश्यतु वा मावा, तत्त्वमिष्टं तु पश्यतु । कीटसङ्ख्यापरि- ज्ञान, तस्य न कोपयुज्यते ? ॥१॥” इत्यादि, तन्मतव्यवच्छेदफलमिदं विशेषणमित्यदोप, तद्व्यवच्छेदश्चैवम्-सर्वभा- वपरिज्ञानाभावे तत्त्ववृत्त्या एकस्यापि वस्तुन. परिज्ञानायोगात् , सर्वस्यापि यथायोगमनुवृत्तव्यावृत्तधर्मतया सर्वैः सह सव्यपेक्षत्वात् , आह च-"एको भाव सर्वथा येन दृष्ट , सर्वे भावाः सर्वथा तेन दृष्टा । सर्वे भावाः सर्वधा येन दृष्टा , एको भाव सर्वथा तेन दृष्टः॥१॥" आचाराङ्गेऽप्युक्तम्-"जे एगं जाणइ से सवं जाणइ, जे सर्व जाणइ से एग जाणई" इति, (८-१२३) अथवा ये स्वसिद्धान्ते छद्मस्थवीतरागास्तेऽनुत्तरपराक्रमा भवन्ति, कपायादिशत्रूणामाक्रम- पात्, न त्यमितज्ञानिन , केवलज्ञानाभावात् , ततस्तद्व्यवच्छेदार्थमिदं विशेषणमिति, तथा तरन्ति स्म भवार्णवमिति तीर्णा- न्, ती| च भवौध सुगतिगतिगतान, तत्र सर्वज्ञत्वात् सर्वदर्शित्वाच्च निरुपमसुखभागिनः सुगतयः-सिद्धास्तेपागति. सुगतिगति , अनेन तिर्यड्नरनारकामरगतिव्यवच्छेदेन पञ्चमी मोक्षगतिमाह, ता गता.-प्राप्ताः सुगतिगतिगतास्तान, । अनेन ये प्राप्ताणिमाद्यष्टविधैश्वर्य स्वेच्छाविलसनशीलं पुरुष तीर्ण प्रतिपादयन्ति, तथा च तग्रन्थ.-"अणिमाद्यष्टविध माप्यश्वर्य कृतिनः सदा । मोदन्ते सर्वभावज्ञास्तीर्णा परमदुस्तरम् ॥१॥” इत्यादि, तद्व्यवच्छेदमाह, तथा सिद्धे.-पञ्चमग- तिरूपाया पन्थाः सिद्धिपथ तस्य प्रधाना देशकास्तद्धेतुभूतसामायिकादिप्रतिपादनात् प्रदेशकाः सिद्धिपथप्रदेशकास्तान, अनेनानेकभव्यसत्त्वोपकारितीर्थकरनामकर्मविपाकोदयसमन्वित भगवता स्वरूपमाह । एवं तावदविशेषेण ऋषभादीना मद्गलाथै वन्दनमुक्तमिदानीमखिलश्रुतज्ञानार्थप्रदेशकत्वेनासन्नोपकारित्वाद्वर्तमानतीर्थाधिपतेर्वर्द्धमानस्वामिनोवन्दनमाह- वदामि महाभागं महामुर्णि महायसं महावीर । अमरनररायमहियं तित्थयरमिमस्स तिस्थस्स ॥८॥ 'वंदामी'त्यादि दीपकमशेषोत्तरपदानुयायि द्रष्टव्यं, तत्र भाग -अचिन्त्यशक्ति, आहच भाष्यकृत्-"भागो:- चिंता सती स महाभागो महप्पभावोत्ति । स महामुणी महत जो मुणा मुणिप्पहाणो वा ॥१॥ (वि १०५८) ति, महान - भागोऽस्य महाभागो-महाप्रभावस्त, तथा मनुते मन्यते वा जगतस्त्रिकालावस्थामिति मुनि सर्वज्ञत्वात, महाश्चासौ मुनिश्च महामुनि , तथा त्रैलोक्यव्यापित्वान्महद्यशोऽस्येति महायशास्तं, महावीरमित्यभिधान, तस्येयं व्युत्पत्ति 'शूर वीर विक्रान्ती' कपायादिशत्रुजयात् महाविक्रान्तो महावीर, यदिवा 'दृ विदारणे' विदारयति कर्मरिपुसद्दातमिति वीर', अथवा अन- न्यानुभूतमहातप श्रिया विशेषतो राजते इति वीर , अन्तरङ्गमहामोहबलनिईलनाय तपोवीर्यमनन्तं व्यापारयतीति वा वीरः, पृपोदरादित्वादिष्टरूपनिष्पत्तिः, उक्तं च-"विदारयति यत्कर्म, तपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तश्च, तस्माद्वीर इति स्मृतः ॥ १॥" तथा अमराश्च नराश्च अमरनरास्तेषा राजान -इन्द्रचक्रवर्तिप्रभृतयस्तैर्महितः-पूजितस्त, तीर्थकर- तीर्थकरणशील, कस्य तीर्थस्य करणशीलमित्यत आह-अस्य-वर्तमानकालावस्थायिनस्तीर्थस्य । एवं तावंदर्थवक्तुमङ्गलार्भ वन्दनमुक्तम्, इदानी सूत्रकर्तृप्रभृतीनामपि पूज्यत्वाद्वन्दनमाह- एकारसवि गणहरे पवायए पवयणस्स बंदामि । सवं गणहरवसं वायगवंसं पवयणं च ॥ ८२ ॥ एकादशेति सङ्ख्यावाचक शब्द., अपि. समुच्चये, अनुत्तरं ज्ञानदर्शनादिधर्मगणं धारयन्तीति गणधरास्तान्, प्रकर्षण प्रधानाआदौ वा वाचका. प्रवाचकास्तान्, कस्य प्रवाचका.?,प्रवचनस्य-द्वादशाङ्गस्य,वन्दे,एवं तावत् मूलगणधरवन्दनं कृतं, तथा सर्व-निरवशेषगणधरा-आचार्यास्तेपावंश.-परम्परया प्रवाहस्त,तथा वाचका-उपाध्यायास्तेपावशस्त,तथाप्रवचनम्- आगमंच वन्दे, आह च-तीर्थकृतो मूलगणधराश्च वन्द्या स्यु., तेपायथाक्रममर्थसूत्रप्रणेतृत्वात्,वशद्वयस्य प्रवचनस्य च कथं वन्द्यता?,उच्यते,इह यथा अर्थवतारोऽर्हन्तो वन्द्या सूत्रवक्तारश्च गणधरास्तथा यैरिदमाचार्योपाध्यायैरर्थसूत्ररूप प्रवचनमा- 2 - - । सव्यपेक्षत्वात् , आह च-"एको भाव सर्वथा येन दृष्ट , सर्वे भावाः सर्वथा तेन दृष्टा । सर्व भागा. सर्पया येन दृष्टा, एको भाव सर्वथा तेन दृष्ट ॥१॥" आचारानेऽप्युक्तम्-"जे एगं जाणइ से सर्व जाणइ, जे सर्व जाणइ से एग जाणइ" इति, (८-१२३) अथवा ये स्वसिद्धान्ते छद्मस्थवीतरागास्तेऽनुत्तरपराक्रमा भवन्ति, कपायादिशत्रूणामाक्रम- णात्, नत्यमितज्ञानिन , केवलज्ञानाभावात् , ततस्तव्यवच्छेदार्थमिद विशेषणमिति, तथा तरन्ति स्म भवार्णवमिति तीर्णा- स्वान्, ती च भवौध सुगतिगतिगतान्, तत्र सर्वज्ञत्वात् सर्वदर्शित्वाञ्च निरुपमसुखभागिनः सुगतय.-सिद्धास्तेपागति. सुगतिगति , अनेन तिर्यड्नरनारकामरगतिव्यवच्छेदेन पञ्चमी मोक्षगतिमाह, ता गता.-पाप्ता. सुगतिगतिगतास्तान, अनेन ये प्राप्ताणिमाद्यष्टविधैश्वर्य स्वेच्छाविलसनशीलं पुरुपं तीर्ण प्रतिपादयन्ति, तथा च तग्रन्थ.-"अणिमाघष्टविध प्राप्यश्वर्य कृतिन सदा । मोदन्ते सर्वभावज्ञास्तीर्णा परमदुस्तरम् ॥१॥” इत्यादि, तद्व्यरच्छेदमाह, तथा सिद्धे-पचमग- तिरूपाया पन्याः सिद्धिपथ. तस्य प्रधाना देशकास्तद्धेतुभूतसामायिकादिप्रतिपादनात् प्रदेशका सिद्धिपथप्रदेशकास्तान्, अनेनानेकभव्यसत्त्वोपकारितीर्थकरनामकर्मविपाकोदयसमन्वितं भगवता स्वरूपमाह । एवं तावदविशेषेण ऋषभादीना मङ्गलार्थवन्दनमुक्तमिदानीमखिलश्नुतज्ञानार्थप्रदेशकत्वेनासन्नोपकारित्वाद्वर्तमानतीर्थाधिपतेर्वर्द्धमानस्वामिनोवन्दनमाह- वंदामि महाभागं मरामुर्णि महायसं महावीर । अमरनररायमहिय तिस्थयरमिमस्स तिस्थस्स ॥८॥ 'वदामी'त्यादि दीपकमशेषोत्तरपदानुयायि द्रष्टव्य, तत्र भाग -अचिन्त्यशक्ति , आह च भाष्यकृत्-"भागोऽ- चिंता सत्ती स महाभागो महप्पभावोत्तिस महामणी मदत जो मर mom भागोऽस्य महाभागो-महामभावस्तं, तथा मनुते मन्यते वा जगतस्त्रिकालावस्थामिति मुनि. सर्वज्ञत्वात, महाश्चासौ मुनिश्च महामुनि, तथा त्रैलोक्यव्यापित्वान्महद्यशोऽस्येति महायशास्तं, महावीरमित्यभिधान, तस्येयं व्युत्पत्तिः शूर वीर विक्रान्ती' कषायादिशजयात् महाविक्रान्तो महावीर , यदिवा 'दृ विदारणे' विदारयति कर्मरिपुसवातमिति वीरः, अथवा अन- न्यानुभूतमहातप श्रिया विशेषतो राजते इति वीरः, अन्तरङ्गमहामोहबलनिर्दलनाय तपोवीर्यमनन्तं व्यापारयतीति वा वीर., पोदरादित्वादिष्टरूपनिष्पत्तिः, उक्तं च-"विदारयति यत्कर्म, तपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तश्च, तस्माद्वीर इति स्मृतः ॥१॥" तथा अमराश्च नराश्च अमरनरास्तेषा राजान.-इन्द्रचक्रवर्तिप्रभृतयस्तैमहित:-पूजितस्त, तीर्थकर- तीर्थकरणशीलं, कस्य तीर्थस्य करणशीलमित्यत आह-अस्य-वर्तमानकालावस्थायिनस्तीर्थस्य । एवं तावदर्थवतुर्मङ्गलार्थ वन्दनमुक्तम्, इदानी सूत्रकर्तृप्रभृतीनामपि पूज्यत्वाद्वन्दनमाह- एकारसवि गणहरे पवायए पवयणस्स बंदामि । सवं गणहरवसं चायगवंसं पवयणं च ॥ ८२॥ एकादशेति सङ्ख्यावाचक शब्द , अपि. समुच्चये, अनुत्तरं ज्ञानदर्शनादिधर्मगणं धारयन्तीति गणधरास्तान्, प्रकर्षण प्रधाना आदौ वा वाचका प्रवाचकास्तान, कस्य प्रवाचका.?,प्रवचनस्य-द्वादशाङ्गस्य,वन्दे,एवं तावत् मूलगणधरवन्दनं कृतं, तथा सर्व-निरवशेपंगणधरा-आचार्यास्तेषावंश'-परम्परया प्रवाहस्त,तथावाचका-उपाध्यायास्तेषा वंशस्त,तथाप्रवचनम्- आगमंच वन्दे, आह च-तीर्थकृतो मूलगणधराश्च वन्द्या स्यु ,तेपायथाक्रममर्थसूत्रप्रणेतृत्वात् ,वशद्वयस्य प्रवचनस्य च कथं वन्यता,उच्यते,इह यथा अर्थवकारोऽहन्तो वन्द्या सूत्रवत्कारश्च गणधरास्तथा यैरिदमाचार्योपाध्यायैरर्थसूत्ररूप प्रवचनमा- . नीत तशोऽप्यानयनद्वारेणोपकारीति वन्द्य , प्रवचनं तु साक्षाद्वृत्त्यैवोपकारीति वन्द्यमिति । इदानी प्रकृतमुपदर्शयति- ते बदिऊण सिरसा अत्यपुहुत्तस्स तहिं कहियस्स । सुयनाणस्स भगवओ निजुत्ति कित्तइस्सामि ॥ ८३ ॥ तान्-अनन्तरोकान् तीर्थकरादीन शिरसा उपलक्षणत्वात् मन कायाभ्या च वन्दित्वा, किम् ?-नियुक्ति कीर्तयि- यामि, फस्य ? 'अर्थपृथक्त्वस्य' अर्थात् कथञ्चिद्भिन्नत्वात् सूत्र पृथक् उच्यते, प्राकृतत्वाच्च पृथगेव पृथक्त्वम्, अर्धस्तु भिधेय प्रतीत एर, अर्थश्च पृथक्त्व च अर्थपृथक्त्व समाहारो द्वन्द्व तस्य, श्रुतज्ञानविशेषणमेतत्, सूत्रार्थोभयरू- स्वेत्यर्थ., ते-तीर्घकरगणधरादिभिः कथितस्य-प्रतिपादितस्य, कस्येत्याह-श्रुतज्ञानस्य भगवत., स्वरूपाभिधानमेतत्, सूत्रार्ययो. परस्पर निर्योजन सम्बन्धन नियुक्ति, ता कीर्तयिष्यामि-प्रतिपादयिप्यामि । ननु किमशेपश्रुतज्ञानस्य?, न, किं तर्हि १, श्रुतविशेषाणामावश्यकादीनाम्, अत आह- आवस्सपस्स दसकालियस्स तह उत्तरज्झमायारे । सूयगडे नितिं वोच्छामि तहा दसाणं च ।। ८४ ॥ कप्पस्स य निजुत्तिं ववहारस्सेव परमनिउणस्स । सूरिअपण्णत्तीए वोच्छ इसिभासिआण च ॥८५ ।। एएसि नित्ति वोच्छामि अहं जिणोवएसेणं । आहरण-हेउ-कारणपयनिवहामिणं समासेणं ॥८६॥ आवश्यकस्य दशकालिकस्य तथा 'भामा सत्यभामे त्यादाविव पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् 'उत्तर 'त्युत्तरा- ध्ययनग्रहण,ततोऽयमर्थ -उत्तराध्ययनाचारयो ,तथा 'सूत्रकृते' सूत्रकृताङ्गविषया नियुक्तिं वक्ष्ये,तथा दशाना च-दशाश्रु- सत्तरपल तथा कल्पस्य तथा व्यवहारस्य च परमनिपुणस्य, अत्र परमग्रहण मोक्षाङ्गत्वात निपुणग्रहण वन्यसकत्वात्, ततो से खुज्जाए मुहं दाइयं, तेण तयाणुरूवं निपत्तिय, तहावि तेण सडासगो छिंदावितो, निधिसओ आणत्तो, सो पुणो जक्खस्स उववासेण ठितो, भणितो य-वामेण चित्तिहिसि, सयाणियस्स पदोस गतो, तेण चितिय-पज्जोतो एयरस पीई पिवेजा, ततो अणेण मिगावतीए चित्तफलए ख्वं चित्तेऊण पज्जोयस्स उवद्ववियं, तेण दिछ, पुच्छिओ य, तेण कहियं सविसेस, ततो पजोएण सयाणियस्स दूतो पेसिओ-मिगायइं देवि सिग्धं पठ्वेह, जइ न पट्टवेसि ततो सबसामग्गीए एहामि, गतो दूतो, तेण असकारितो निद्धमणेण निच्छूढो, तेण कहिय पज्जोतस्स, पजोतोऽविय दूयवयणेण आसुरुत्तो सबवलेण कोसवि एइ, तं आगच्छंतं सोउं सयाणितो अप्पवलो चित्ते खुहितो, अतिसारेण पचत्तमुवगओ, ताहे मिगाव- तीए चितियं-मा इमो वालो मम पुत्तो विणस्सिाहिति, एस खरेण न सक्कए, पच्छा दूतो पट्ठवितो, भणितोय-एस कुमारो वालो, अम्हेहि गएहि मा सीमंतराइणा केणइ अण्णेण पिल्लिजिहिई ?, सो भणइ-को ममं धरमाणे पिल्लिहिइ ?, सा भणइ-ओसीसए सप्पो जोयणसए विज्जो, कि करेहिइत्ति', नगरि दर्द करेह, सो भणइ-आम करेमि, साभणइ-उज्जे- णीए इगाओ वलियाओ ता एयाहि कीरउ, आमति, तस्स य चउद्दस राइणो वसवत्तिणो, तेण ते सवला ठाविया, पुरिसपरपरएण तेहि इट्टगा आणीयातो, कय नगरं दढ, ताहे ताए भण्णइ-इयाणि धन्नरस भरेहि नगरि, ततो तेण भरिया, जाहे नगरी रोहगसज्जा जाया ताहे सा विसवइया, चितियं चऽणाए-धन्ना णं ते गामागरनगरपट्टणमडवसन्निवेसा जत्य सामी विहरइ, पवजामि जइ सामी एज, ततो भगवं समोसढो, तत्य सबवेरा पसमंति, मिगावती निग्गया, धम्मे कहिजमाणे एगो पुरिसो एस सबन्नुत्तिकाउ पच्छन्न मणसा पुच्छइ, ततो सामिणा भणितो-चायाए पुच्छ देवाणु- - . नीत तदशोऽप्यानयनद्वारेणोपकारीति वन्द्य, प्रचनं तु साक्षाद्वृत्त्यैवोपकारीति वन्द्यमिति । इदानी प्रकृतमुपदर्शयति- ते वदिऊण सिरसा अत्यपुहुत्तस्स तहिं कहियरस । सुयनाणस्स भगवओ निजुति कित्तइस्सामि ॥ ८३॥ तान्-अनन्तरोकान् तीर्थकरादीन शिरसा उपलक्षणत्वात् मन कायाभ्या च वन्दित्वा, किम् ?-नियुक्ति कीर्तयि- प्यामि, फस्य ?-'अर्थपृथक्त्वस्य' अर्थात् कथञ्चिद्भिन्नत्वात् सूत्र पृथक् उच्यते, प्राकृतत्वाच्च पृथगेव पृथक्त्वम्, अर्थस्तु सूत्राभिधेय प्रतीत एच, अर्थश्च पृथक्त्व च अर्थपृथक्त्वं समाहारो द्वन्द्व तस्य, श्रुतज्ञानविशेषणमेतत्, सूत्रार्थोभयरू- पस्पेत्यर्थ., तै-तीर्थकरगणधरादिभिः कथितस्य-प्रतिपादितस्य, कस्येत्याह-श्रुतज्ञानस्य भगवत , स्वरूपाभिधानमेतत्, सूत्रार्ययोः परस्पर निर्योजनं-सम्बन्धन नियुक्तिः, ता कीर्तयिष्यामि-प्रतिपादयिष्यामि । ननु किमशेषश्रुतज्ञानस्या, न, किंतर्हि १, श्रुतविशेषाणामावश्यकादीनाम्, अत आह- आवस्सयस्स दसकालियस्स तह उत्तरज्झमायारे। सूयगडे निजुतिं वोच्छामि तहा दसाणच॥८४॥ कप्पस्स य नित्ति चवहारस्सेव परमनिउणस्स। सूरिअपण्णत्तीए वोच्छं इसिभासिआण च ॥८५ ॥ एएसि नित्ति वोच्छामि अहं जिणोवएसेणं । आहरण-हेउ-कारणपयनिवहमिणं समासेणं ॥८६॥ आवश्यकस्य दशवैकालिकस्य तथा 'भामा सत्यभामे त्यादाविव पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् 'उत्तरझे'त्युत्तरा- ध्ययनग्रहण,ततोऽयमर्थ -उत्तराध्ययनाचारयो ,तथा सूत्रकृते' सूत्रकृताङ्गविषया नियुक्ति वक्ष्ये,तथा दशानाच-दशाश्रु- बरखापरख सपा-कल्पस तथा व्यवहारस्य च परमनिपुणस्य, अत्र परमप्रहण मोक्षाङ्गत्वात निपुणग्रहणं खज्यसकत्वात्, .
ततो से खुजाए मुहं दाइयं, तेण तयाणुरूवं निवत्तिय, तहावि तेण संडासगो छिदापितो, निविसओ आणचो, सो पुणो जक्खस्स उववासेण ठितो, भणितो य-वामेण चित्तिहिसि, सयाणियस्स पदोस गतो, तेण चिंतियं-पज्जोतो एयरस पीई पिवेजा, ततो अणेण मिगावतीए चित्तफलए रूवं चित्तेजण पजोयस्स उवद्ववियं, तेण दिह, पुच्छिओ य, तेण कहियं सविसेस, ततो पज्जोएण सयाणियस्स दूतो पेसिओ-मिगावइ देवि सिग्धं पहनेह, जइ न पट्ठवेसि ततो सवसामग्गीए एहामि, गतो दूतो, तेण असकारितो निद्धमणेण निच्छूढो, तेण कहिय पजोतस्स, पज्जोतोऽविय दूयवयणेण आसुरुत्तो सवबलेण कोसबि एइ, तं आगच्छंतं सोउं सयाणितो अप्पवलो चित्ते खुहितो, अतिसारेण पंचत्तमुवगओ, ताहे मिगाव- तीए चितियं-मा इमो बालो मम पुत्तो विणस्सिहिति, एस खरेण न सक्कए, पच्छा दूतो पट्ठवितो, भणितो य-एस कुमारो बालो, अम्हेहि गएहि मा सीमंतराइणा केणइ अण्णेण पिल्लिजिहिई ', सो भणइ-को ममं धरमाणे पिलिहिइ ?, सा भणइ-ओसीसए सप्पो जोयणसए विज्जो, कि करेहिइत्ति', नगरि दढं करेह, सो भणइ-आमं करेमि, साभणइ-उज्जे- णीए इहगाओ वलियाओ ता एयाहि कीरउ, आमति, तस्स य चउद्दस राइणो वसवत्तिणो, तेण ते सरला ठाविया, पुरिसपरपरएण तेहिं इट्टगा आणीयातो, कय नगरं दढं, ताहे ताए भण्णइ-इयाणि धन्नस्स भरेहि नगरि, ततो तेण भरिया, जाहे नगरी रोहगसज्जा जाया ताहे सा विसवइया, चितियं चऽणाए-धन्ना ण ते गामागरनगरपट्टणमडवसन्निवेसा जत्य सामी विहरइ, पबजामि जइ सामी एज, ततो भगवं समोसढो, तत्थ सबवेरा पसमति, मिगावती निग्गया, धम्मे कहिजमाणे एगो पुरिसो एस सबन्नुत्तिकाउ पच्छन्न मणसा पुच्छइ, ततो सामिणा भणितो-वायाए पुच्छ देवाणु- - -- नीत तशोऽप्यानयनद्वारेणोपकारीति वन्ध, प्राचनं तु साक्षाद्वृत्त्यैवोपकारीति वन्द्यमिति । इदानी प्रकृतमुपदर्शयति- ते पदिऊण सिरसा अत्यपुहुत्तस्स तहिं कहियस्स । सुयनाणस्स भगवओ निजुत्तिं कित्तइस्सामि ॥ ८३॥ तान्-अनन्तरोक्तान तीर्थकरादीन शिरसा उपलक्षणत्वात् मन कायाभ्या च वन्दित्वा, किम् ?-नियुक्ति कीर्चयि- प्यामि, कस्य ?-'अर्थपृथक्त्वस्य' अर्थात् कथञ्चिभिन्नत्वात् सूत्र पृथक् उच्यते, प्राकृतत्वाच्च पृथगेव पृथक्त्वम्, अर्धस्तु सूत्राभिधेयः प्रतीत एस, अर्थश्च पृथक्त्व च अर्थपृथक्त्व समाहारो द्वन्द्वः तस्य, श्रुतज्ञानविशेषणमेतत्, सूत्रार्थोभयरू- पस्येत्यर्थ., तै-तीर्घकरगणधरादिभिः कथितस्य-प्रतिपादितस्य, कस्येत्याह-श्रुतज्ञानस्य भगवत, स्वरूपाभिधानमेतत्, सूत्रार्ययोः परस्पर निर्योजन सम्बन्धनं नियुक्ति , ता कीर्तयिष्यामि-प्रतिपादयिष्यामि । ननु किमशेपश्रुतज्ञानस्सी, न, किं तर्हि , श्रुतविशेपाणामावश्यकादीनाम्, अत आह- आवस्सपस्स दसकालियस्स तह उत्तरज्झमायारे । सूयगडे निजुति चोच्छामि तहा दसाणच ॥ ८४॥ कप्पस्स य निजुत्ति ववहारस्सेव परमनिउणस्स। सूरिअपण्णत्तीए वोच्छं इसिभासिआण च ।। ८५ ।। एएसि नित्ति वोच्छामि अहं जिणोवएसेण । आहरण-हेउ-कारणपयनिवहामिणं समासेणं ।। ८६ ॥ आवश्यकस्य दशकालिकस्य तथा 'भामा सत्यभामे त्यादाविव पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् 'उत्तरझे'त्युत्तरा- ध्यवनप्रहण,ततोऽयमर्थ -उत्तराध्ययनाचारयो,तथा 'सूत्रकृते' सूत्रकृताइविपया नियुक्तिं वक्ष्ये,तथा दशानाच-दशाश्रु- तस्कम्पल तथा-करपस्य तथा व्यवहारस्य च परमनिपुणस्य, अत्र परमग्रहण मोक्षाङ्गत्वात निपुणग्रहणं स्वभ्यसकत्वात्, .
गुरुजनेन-तीर्थकरगणधरलक्षणेन, पुनरुपदेशकालादारभ्य आचार्यपारम्पर्येणागता, स च परम्परको द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यपरम्परक पुरुषपारम्पर्येण इष्टकानामानयनं, अत्र चासम्मोहार्थं कथानक गाथाविवरणसमाप्तौ वक्ष्या- मः, भावपरम्परकस्त्वियमेव उपोद्घातनियुक्तिराचार्यपारम्पर्येणागतेति, कथमाचार्यपारम्पर्येणागतमिति चेत्, अत आह- आनुपूा-परिपाट्या, तद्यथा-जम्बूस्वामिनः प्रभवेनानीताततोऽपि शय्यम्भवादिभिरिति, अथवा जिनगणधरेभ्य आरभ्य आचार्यपारम्पर्येणागता पश्चात् स्वकीयगुरुजनेनोपदेशितामिति । तत्र द्रव्यपरम्परके इदमुदाहरणं-साकेत नाम नगर, तस्स उत्तरपुरच्छिमे दिसीभागे सुरप्पियगो नामगो जक्खो, तस्साययण, सो य सुरप्पिओ जक्खो सन्निहियपाडिहेरो, सो वरिसे वरिसे चित्तिज्जइ, महो य से परमो किजइ, सो य चित्तितो समाणो तं चेव चित्तगर मारेइ, अह न चित्ति- जइ तो पभूयजणमारिं करेइ, तो चित्तगरा सधे पलाइउमारद्धा, पच्छा रण्णा नायं-जइ सधे पलाइरसंति तो एसो जक्खो अचित्तिजंतो अम्ह वहाए भविस्सइ, ततो तेण चित्तकरा सबै सकलियवद्धा कया, तेसिं सधेसि नामाइ पत्तए लिहिऊण घडए छूढाणि, ततो चरिसे परिसे जस्स नामं वालएण अयाणमाणेण कड्डिजमाण निग्गच्छइ तेण चित्तेययो, एवं कालो वच्चइ, अन्नया कयाइ कोसबिओ चित्तकरदारको घरातो पलाइउं तत्थागतो सिक्खगो, सो भमतो सागेयस्स चित्तगरस्स घरमल्लीणो, सोऽवि एगपुत्तगो थेरीपुत्तगो, सो से मित्तो जातो, एव तस्स तत्थ अच्छतस्स अह तमि वरिसे थेरीपुत्तस्स वारतो जातो, पच्छा सा थेरी बहुप्पगार करुणं रुयइ, तं रुयमाण थेरिं दद्दूण कोसवको जातकरुणो भणइ- किं अम्मो ! रुयसि ?, ताए कहियं-जहा मम पुत्तस्स वारतो जातो, सो भणइ-मा रुयह, अह एवं जक्खं चित्तिस्सामि, ताहे सा भणइ-तुम मे पुत्तो किं न होहिसि ?, तेण भणिय-सच तव पुत्तोऽह, तहावि अह चित्तेमि, अच्छह तुन्भे असोगाओ, ततो तेण छट्ठभत्तं काऊण अहत वत्थजुयलं परिहित्ता अहगुणाए पोत्तीए मुह बधिऊण चोक्लेण पयसेण सुईभूतेण नवपहिं कलसेहिं हावित्ता [वज्रलेपादिकुद्रव्यरहित] नवगेहिं कुच्चेहि नवगेहि मल्लसपुडेहिं अलेस्सेहिं वन्नेहि चित्तिऊण पायवडिओ भणइ-खमह मए जमवरद्धति, ततो तुट्ठो जक्खोभणइ-वरेहि वर, सो भणइ-एस चेव मम वरं देहि-मा लोग मारेहि, जक्खो भणइ-एयं तावठियमेव, जं तुम न मारिओ, एवमन्नेऽवि न मारेमि, अन्न भण, सो भणइ जस्स एगदेसमवि पासामि दुपयस्स वा चउप्पयस्स वा अपयरस वा तस्स तयणुरूवं रूवं निवत्तेमि,एव होउत्ति दिपणो वरो, ततो सो लद्धवरो रण्णा सकारितो समाणो गतो कोसबिनयरि, तत्थ सयाणितो नाम राया, सो अन्नया कयाइ सुहासणगतो दूर्य पुच्छइ-किं मम नस्थि ज अन्नराईण अस्थि ?, तेण भणिय-चित्तसभा नत्थि, 'मणसा देवाण वायाए पत्धिवाण' तक्खणमित्तमेव आणत्ता चित्तगरा, तेहिं सभाओवासा विभइया, पचित्तिया, तस्स वरदिण्णगस्स जो रण्णो अतेउरकिड्डापदेसो सो दिनो, तेण तत्थ तयाणुरूवेसु रुवेसु निम्मिएसु कयाइ मिगावईए जालकडगतरेण पायगुहतो दिहो, उवमाणेण नायं-जहा एसा मिगावई, तेण पायंगुट्ठगाणुसारेणं देवीए रूव निवत्तियं, तीसे चक्खुम्मि उम्मिलिज्जते एगो मसिबिंदू ऊरुअंतरे पडितो, तेण फुसिओ, पुणोवि जातो, एव तिन्नि वारा, पच्छा तेण नायं-एएण एव होयपमेव, ततो चित्तसभा निम्माया, ततो राया चित्तसरूपं पलोयंतो त पएस पत्तो जत्य सा देवी, त निवन्नतेण सो विंदू दिट्ठो, त दण रुट्ठो, एएण मम पत्ती धरिसिया इति, ततो वज्झो आणत्तो, चित्तगरसेणी उवट्ठिया-सामि ! एस वरलद्धगोत्ति, गुरुजनेन-तीर्थकरगणधरलक्षणेन, पुनरुपदेशकालादारभ्य आचार्यपारम्पर्येणागता, स च परम्परको द्विधा-द्रव्यतो भावतच, तत्र द्रव्यपरम्परकः पुरुषपारम्पर्येण इष्टकानामानयनं, अत्र चासम्मोहार्थ कथानक गाथाविवरणसमाप्तौ वक्ष्या- मा, भावपरम्परकस्त्वियमेव उपोद्घातनियुक्तिराचार्यपारम्पर्येणागतेति, कथमाचार्यपारम्पर्येणागतमिति चेत्, अत आह- आनुपूा-परिपाट्या, तद्यथा-जम्बूस्वामिनः प्रभवेनानीताततोऽपि शय्यम्भवादिभिरिति, अथवा जिनगणधरेभ्य आरभ्य आचार्यपारम्पर्येणागता पश्चात् स्वकीयगुरुजनेनोपदेशितामिति । तत्र द्रव्यपरम्परके इदमुदाहरणं-साकेत नाम नगर, तस्स उत्तरपुरच्छिमे दिसीभागे सुरप्पियगो नामगो जक्खो, तस्साययण, सो य सुरप्पिओ जक्खो सन्निहियपाडिहेरो, सो वरिसे वरिसे चित्तिजइ, महो य से परमो किजइ, सो य चित्तितो समाणो तं चेव चित्तगर मारेइ, अह न चित्ति- जइ तो पभूयजणमारि करेइ, तो चित्तगरा सधे पलाइउमारद्धा, पच्छा रण्णा नायं-जइ सवे पलाइस्संति तो एसो जक्खो अचित्तिज्जतो अम्ह वहाए भविस्सइ, ततो तेण चित्तकरा सवे सकलियबद्धा कया, तेसि सबसि नामाइ पत्तए लिहिऊण घडए छूढाणि, ततो वरिसे वरिसे जस्स नाम बालएण अयाणमाणेण कहिज्जमाण निग्गच्छइ तेण चित्तेयवो, एवं कालो वच्चइ, अन्नया कयाइ कोसविओ चित्तकरदारको घरातो पलाइउ तत्थागतो सिक्खगो, सो भमंतो सागेयस्स चित्तगरस्स घरमल्लीणो, सोऽवि एगपुत्तगो थेरीपुत्तगो, सो से मित्तो जातो, एव तस्स तत्थ अच्छतस्स अह तमि वरिसे थेरीपुत्तस्स वारतो जातो, पच्छा सा थेरी बहुप्पगार करुण रुयइ, त रुयमाण थेरि दह्ण कोसवको जातकरुणो भणइ- कि अम्मो ! रुयसि ?, ताए कहियं-जहा मम पुत्तस्स वारतो जातो, सो भणइ-मा रुयह, अह एवं जक्ख चित्तिस्सामि, नखल्वयं व्यवहारोमन्वादिप्रणीतव्यवहार इव व्यसक 'सच्चपइन्ना खुववहारा (१३-२३)इति वचनात् तथा सूर्यप्रशर्वक्ष्ये, तथा ऋषिभाषितानाच-देवेन्द्रस्तवादीनाम्, अनेकश क्रियाभिधान शास्त्रान्तरविषयत्वात्, समासब्यासरूपत्वाच शाखा- रम्भस्येत्यदुष्टम्, एतेषा' श्रुतविशेषाणा नियुक्ति वक्ष्याम्यहं जिनोपदेशेन,न तु स्वमनीपिकया, कथभूतामित्याह-आहरणहेतु- पदनिवहाम्, इमाम्-अन्तस्तत्त्वतया निष्पन्ना 'समामेन' सङ्केपेण, तत्र साध्यसाधनान्वयव्यतिरेकप्रदर्शनमाहरण, दृष्टान्त | इति भाव , साध्ये सत्येव भवति साध्याभावे च न भवत्येव साध्यधर्मान्वयव्यतिरेकलक्षणो हेतु , हेतुमुल्लक्ष्य प्रथम दृष्टा न्ताभिधानं न्यायप्रदर्शनार्थ-कचिद्धेतुमनभिधाय दृष्टान्त एवोच्यते, यथा गतिपरिणामपरिणताना जीवपुद्गलाना गत्युपष्टम्भको धर्मास्तिकायो मत्स्यादीना सलिलमिव, तथा क्वचिद्धेतुरेव केवलोऽभिधीयते, न दृष्टान्त , यथा मदीयो ऽयमश्वो विशिष्टचिहोपलव्ध्यन्यथानुपपत्ते , तथा च नियुक्तिकारेणाभ्यधायि-"जिणवयण सिद्धं चेव, भन्नई कत्थई । उदाहरण । आसन्ज उ सोयार हेजवि कहिंचि भण्णेज्जा॥१॥"(५-४९)इति, कारणम्-उपपत्तिमात्रं, यथा निरुपमसुखा सिद्ध, ज्ञानानावाधमकात्, नानाविद्वदगनादिलोके प्रतीत. साध्यसाधनधर्मानुगतो दृष्टान्तोऽस्ति, आहरण च हेतुश्च कारणं च आहरणहेतुकारणानि तेपा पदान्याहरणहेतुकारणपदानि तेपा निवह.-सङ्घातो यस्या नियुक्ती सा तथाविधा ता । तत्र 'यथोद्देश निर्देश' इति न्यायात् प्रथमतोऽधिकृतावश्यकाध्ययनस्य सामायिकस्योपोद्घातनियुक्तिमभिधित्सुराह- | सामाइयनिजत्तिं वोच्छ उवएसियं गुरुजणेणं । आयरियपरपरएण आगय आणुपुधीए ॥ ७ ॥ सामायिकस्य नियुक्ति सामायिकनियुक्तिस्ता वक्ष्ये, कथंभूतामित्याह-उप-सामीप्येन देशिता उपदेशिता ता, केन ?- . पिया, या बखे सत्ता सबुझंति, एवमवि भणिते तेण भणिय भयवजा मा सामा?, तत्थ भरावया झामंति अणितो, ततो गोतमसामिणा अणिय भयव! कि एएपा जामा मा सेति भणियं । तत्थ तीसे उहाणपारिआवणियं सत्र भराव परिकहेह, तेपा कालेणं तेणं समएमा चपा नाम जयरी, तस्थ एगो सुवाणगारो इत्थीलोलो, सो संत संच सुवर्णपासयाणि दाकण ना पहाशा कन्नात परिणे, एव तेण पचसयापिडिया, एक्केक्काए तिलगत्रोद्दसगअलंकार वह, जदिवस जाए सम भोगे भुजह तहिवस देइ अलंकार, सेसकाल न देइ, सो इस्मालो त घरं न कयाइ मुयइ, न वा अन्नस्त्र अलि- याव देश, सो अन्नया मित्तुस्स पुगते मित्रेण वाहिओ, अणिच्छतोऽवि बुला जेमेड़ नीतो, सो तहि गोत्तिनाकण ताहि चिंति-कि अम्ह एएण सुवपणएपाति , अञ्ज परिककं पहामो समालभामो आविधामो, पहायातो पइरिक्के मजियव- यविहीप, तिलाचोइस्रोण अलकारेऊण अद्दाग गहाय पेहमापीतो चिट्ठति, सो यततो आगतो, त दडूपा आसुरत्तो, तेपा एक्का महिला ताव पिट्टिया जाव मुयत्ति, ततो अन्नाओ भणति-एवं अम्हेऽवि एक्केक्का निहतवा, तम्हा एत्नेव अहागपुज कडेमो. तत्थ एरपोहि पंचहि महिलासएहि पंच एग्रुणाई अहागसयाई जमगसमगं पक्खित्ताई, तत्थ सो अडा. गपुजो जातो, पृच्छा पुणोवितासि पच्छायावो जातो, का गई अम्ह पश्मारिगाणं भविस्त, लोए य उद्धंसणाओ महिावा, नाहे ताहि घरकबाडाइ तिरतर निच्छिलाई दाराई ठवेकपा से अशी दिन्नो सबतो समततो, तेपा पछाणुतावेणा साणुक्को समाए ताए म अक्कामनिजराए य मणूसेसु उववण्णा,पचवि सया चोरा जाया, एगमि पवए परिवसति,सोऽवि सुवष्णकारो कालमवगतो तिरिक्खेसु उववन्नो, तत्थ जा सा मढममारिया सा एक्कं भव तिरिएसु, पृच्छा एक्कमि बंअणकुले चेड़ो आयातो, सो य पंचवरिसो जातो, सो य सुवण्णगारजीवो तिरिक्खेसु भमिऊणं तंमि कुले दारिया जाया, सो चेडो तीसे वालग्गाहो, सा य निच्चमेव रोयइ, तेण ओदरपोप्पय करेंतेण किहवि सा जोणिहारेण हत्येण आहया, तह चेव ठिया रोइलं, तेण नाय लद्धो मए उवाओ इति,एव सो निच्चकाल करेइ,सो तेहिं मायापिईहि नातो, ताहे हणिऊण धाडिओ, सावि अपडुप्पन्ना चेव कामाउरेण विप्पणहा, सो चेडो पलायमाणो चिरनगरविणहदुस्सीलायारो जातो, गतो एग चोरपल्लिं जत्थ ताणि एगृणाणि पच चोरसयाणि परिवसति, सावि विणसीला पइरिक्क हिडती एग गाम गया, सो गामो तेहिं धोरेहि पिल्लिओ,सा तेहि गहिया, सा तेहि पचहिवि चोरसएहि परिभुत्ता,तेसि चिंता जाया-अह इमा वरागी एत्तियाण खुदण सहइ, जइ अन्ना से विइजा लभेजामो तो से विस्सामो होजा, ततो तेहिं अन्नया कयाइ तीसे विइजा आणीया, जंचे दिवस आणीया तद्दिवसं छिद्दाणि सा मग्गइ, केण उवाएण मारेजा ?, ते य अन्नया धाडि घेत्तु पहा. पिया, ताए सा भणिया-पेच्छ कूवेहि किपि दीसइ, सा दगुमारद्धा, ताए तत्थेव छूढा, ते आगया पुच्छति, ताए भण्णइ-अप्पणो महिल कीस न सारवेह ?, तेहि नायं-जहा एयाए मारिया, ततो तस्स बंभणचेडगस्स हियए ठियं-जहा एसा मम पावकम्मा भगिणित्ति, सुधइ य जहा भयवं महावीरो सबन्नू सबदरिसी य, ततो एस समोसरणे पुच्छइ, ततोसामी भणइ-सच्चेव सातव भगिणी, एवं कहिए सोसवेगमावन्नो, पवइओ,एवं सोऊण सवा सापरिसा पयगुरागा जाया,ततो मिगा- वई जेणेव समणे भगव महावीरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता समण भगव महावीर वंदइ नमसइ, वदित्ता नमसित्ता एव वयासी-जनवर पज्जोय आपच्छामि,ततोतुब्भसगासे पबयामित्तिभणिऊण पज्जोय आपुच्छइ, ततो पजोतो तीसे महामहा- लियाए सदेवमणुयासुराए परिसाए लज्जाइन तरइ वारेउ ताहे विसज्जेइत्ति,ततो मिगावई पजोयस्स उदयणं कुमारं निक्खेवग- निखित्त काऊण पपइया,पज्जोयस्सवि अट्ठअगारवईपमुहाओ देवीओ पवइयातो,ताणिविपच चोरसयाणि तेण गंतूण संबो- हियाणि, एयं पसगेण भणिय, एत्थ इदृगापरपरगेणाहिगारो,एस दवपरपरगो।साम्प्रत नियुक्तिस्वरूपाभिधानार्थमिदमाह- निजुत्ता ते अत्था जं बद्धा तेण होइ निजुत्ती । तहवि य इच्छावेइ विभासिउ सुत्तपरिवाडी ॥८८ ॥ यद्-यस्मात् सूत्रे निश्चयेनाधिक्येन साधु वा आदौ वा युक्ता.-सम्बद्धा निर्युका , नियुका एव सन्तस्ते श्रुताभिधेया जीवाजीवादयोऽर्था अनया प्रस्तुतनियुक्त्या बद्धा-व्यवस्थापिता व्याख्याता इतियावत् तेनेयं भवति नियुक्तिः, निर्यु- काना-सूत्रे प्रथममेव सम्बद्धाना सतामर्थाना व्याख्यारूपा युक्तिर्योजन नियुक्तयुक्तिरिति प्राप्ते शाकपार्थिवादिदर्शनात् युक्तलक्षणस्य पदस्य लोपात् नियुक्तिरिति भवति, ननु यदि प्रथममेव सूत्रेऽर्था सम्वद्धा एव सन्ति तर्हि किमिति ते निर्युक्त्या व्याख्यायन्ते !, सम्बद्धाना स्वयमेव विनेयवर्गेणावबुद्ध्यमानत्वात्, तत आह- तहवियेत्यादि, यद्यपि सूत्रे सम्बद्धा एवार्था सन्ति तथापि तान् सूत्रे निर्युक्तानपि अर्थान् विभापितुं-व्याख्यातुं सूत्रपरिपाटी-सूत्रपद्धप्ति. एपयतीव एपयति-प्रयोजयति, इयमत्र भावना-अप्रतिबुद्ध्यमाने श्रोतरि गुरु तदनुग्रहार्थ सूत्रपरिपाट्येव विभापितुमेपयति, इच्छत इच्छत मा प्रतिपादयितुमितीत्थं प्रयोजयतीवेति,क्वचित् सूत्रपरिपाटी मिति पाठ., तत्रैवं व्याख्या-शिष्य एव सूत्रपरिपाटी- मनवबुद्ध्यमानो गुरुमिच्छाया प्रवर्त्तयति-इच्छत इच्छत मा विभापितु-व्याख्यातुं सूत्रपरिपाटीमिति, व्याख्या च नियुक्तिः अत. पुनर्योजनरूपा नियुक्तिरित्थमदोषायेति॥ इह प्रागिदमुक्तम्-अर्थपृथक्त्वस्य तैस्तीर्थकरगणधरै. कथितस्य श्रुतज्ञा- आयातो, सो य पचवरिसो जातो, सो य सुवण्णगारजीवो तिरिक्खेसु भमिऊणं तमि कुले दारिया जाया, सो चेडो तीसे चालग्गाहो, सा य निञ्चमेव रोयइ, तेण ओदरपोप्पयं करेंतेण किहवि सा जोणिहारेण हत्येण आहया, तह चेव ठिया रोइड, तेण नाय लद्धो मए उवाओ इति,एव सो निच्चकाल करेइ,सो तेहिं मायापिईहि नातो, ताहे हणिऊण धाडिओ, सावि अपडुप्पना चेव कामाउरेण विप्पणहा, सो चेडो पलायमाणो चिरनगरविणट्ठदुस्सीलायारो जातो, गतो एग चौरपल्लि जत्थ ताणि एगृणाणि पच चोरसयाणि परिवसति, सावि विणसीला पइरिक्क हिडती एग गाम गया, सो गामो तेहि चोरेहिं पिल्लिओ,सा तेहि गहिया, सा तेहिं पचहिवि चोरसएहि परिभुत्ता,तेसि चिंता जाया-अह इमा परागी एत्तियाण खुदण सहइ, जइ अन्ना से विइजा लभेजामो तो से विस्सामो होजा, ततो तेहिं अन्नया कयाइ तीसे विइज्जा आणीया, जंचेव दिवस आणीया तद्दिवस छिद्दाणि सा मग्गइ, केण उवाएण मारेजा ?, ते य अन्नया धाडि घेत्तु पहा- विया, ताए सा भणिया-पेच्छ कूवेहि किंपि दीसइ, सा दद्रुमारद्धा, ताए तत्थेव छूढा, ते आगया पुच्छति, ताए भण्णइ-अप्पणो महिल कीस न सारवेह ?, तेहि नाय-जहा एयाए मारिया, ततो तस्स बभणचेडगस्स हियए ठिय-जहा एसा मम पावकम्मा भगिणित्ति, सुबइ यजहा भयवं महावीरो सवन्नू सबदरिसी य, ततो एस समोसरणे पुच्छइ, ततोसामी भणइ-सच्चेव सातव भगिणी, एव कहिए सोसवेगमावन्नो, पबइओ,एवं सोऊण सहा सापरिसा पयणुरागाजाया,ततो मिगा- वई जेणेव समणे भगव महावीरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता समण भगव महावीर वदइ नमसइ, वदित्ता नमसित्ता एवं वयासी -जनवर पजोय आपुच्छामि,ततोतुभ सगासे पबयामित्तिभणिऊण पजोय आपच्छर ततो पजोतो तीसे महामहा- - किमर्थमित्याह भन्याश्च ते जनाश्च भन्यजनास्तेषा विबोधनम् तदर्थ-तलिमित्तम् अत्र पर आहु-जनु कृतकृत्यो भगवान् ततस्तस्य परेभ्यस्तत्त्वकथनमनर्थकम् प्रयोजनाभावात्, अथास्ति प्रयोजनं तर्हि नामौ कृतकृत्या, प्रयोजनसापेक्षत्वादस्म- दादिवत्, अन्यत्र-सर्वज्ञो वीतरागश्च भगवान् स भव्यानेव विबोधयतीत्ययुक्त, तथाहि-सर्वज्ञत्वादसावभन्यानामपि वि- योधनोपायमवगच्छति, अन्यथा सर्वज्ञत्वव्याघातप्रसङ्गात्, न च तस्य भन्येषु पक्षपातो येन भव्यानेव विवोधयति नाम- व्यान् वीतरागत्वादिति, अत्रोच्यते, कृतकृत्यो भगवान् न भवति, तीर्थकरनामकर्मविपाकोदयस्याद्याप्यनुभूयमानत्वात् , तदनुभवश्च सद्धर्मदेशनादिप्रकारेणेति न तत्त्वकथनमनर्थक, यदप्युक्तम् 'सर्वज्ञो वीतरागश्च भगवानित्यादि, तत्रापि यत एव भगवान् सर्वज्ञोऽत एव भव्यानेव विबोधयति,अभव्याना वोधनोपायस्य कस्याप्यभावात, अन्यथा अभव्यत्वा- योगात् , ततो न कश्चिद्दोपा, न च पक्षपातो भव्येषु, वीतरागत्वात्,केवल तस्य भगवतस्त्रैलोक्याधिपतेः पक्षपातनिरपेक्षमन विशेषेण सद्धर्मदेशनां कुर्वतो विभिन्न स्वभावेषु प्राणिषु तथा तथा स्वाभाव्याद् विवोधाविवोधकारिणी पुरुषोलूककम- लकुमुदादिष्यादित्यस्य प्रकाशनक्रियेव सद्धर्मदेशनक्रियोपजायते, ततो न कश्चिद्दोप., उक्तं च वादिमुख्येन-त्वद्वाक्य- तोऽपि केपाश्चिदबोध इति मेऽद्वतम् । भानोर्मरीचय. कस्य, नाम नालोकहेतवः ॥ १॥ नैवानुतमुलूकल्य, प्रकृत्या क्लिष्टचेतसः । स्वच्छा अपि तमरत्वेन, भासस्ते भास्वत करा ॥२॥" किच-यथा सुवैद्या साध्यमसाध्य वा व्याधि चिकित्समातः मत्याचक्षाणश्च नातज्ज्ञो न च रागद्वेषवान, एवं साध्यासाध्यभव्याभव्यकर्मरोगमपनयन्जनपनयंश्च ना. तज्ञो न च रागद्वेषवान् , यथा वा योग्ये दलिके रूपं कुर्वन अयोरये चाकुर्वन रूपकारो नातन्जो नवा रागद्वेपवान नस्य नियुक्ति कीर्तयिष्यामीति, तत्र तेपामेव तीर्थकरगणधराणा शीलादिसम्पत्समन्वितताप्रतिपादता, गावावयमाह- तव-नियम-नापारक्ख आख्दो केवली अमियनाणी । तो मुयइ नापार्टि प्रवियजशविबोहपाहाए । ८९॥ न घुद्धिमएण पड़ेश राणहरा गिपिहां निरवसेसं तित्थ्यरभासियाई गधंति तओ पवयपाद्वा ॥१०॥ रूपको नामानालङ्कार, तब वृक्षो द्रव्यतो भावतश्च, द्रव्यत, प्रधातो वृक्ष कल्पवृक्षा, यधा नमारुह्य कश्चिद् गधादि- गुणसमन्विताना कुसुमाता सञ्चय कृत्वा तदधोभागवर्तिना पुरुषाणा तदारोहणासमर्धानामनुकम्पमा कुसुमानि विम्- जति. तेऽपि च भूपातरजोगुण्डनमयात् विमलविस्तीर्णपटैः प्रतीच्छन्ति, पुनर्यथोपयोगमुपभुखाताः परेभ्यश्चोपकुर्वाणा. सुख मामुवन्ति, एव भाववृक्षेऽपि सर्वमिदसायोज्यं, तद्यथा-तपश्च नियमश्चज्ञात च तपोलियमज्ञानानि तान्येव वस्त- पोनियमज्ञानवृक्षा तम्, अनशनादिबाह्याभ्यन्तरभेदभिन्न तपा, नियमस्त्विन्द्रियनोइन्द्रियसयमा तन भोलादीना संय- मन इन्द्रियनियमा, वोधादीना विनिग्रहो नोइन्द्रियसंयमा, ज्ञानमिह केवलज्ञानं परिगृह्यते,तस्यैव सम्पूर्णत्वात, उन्नरत्र केलिग्रहणाच, इत्यभूत वृक्षमारूढः इह ज्ञानं सम्पूर्णमसम्पूर्ण च भवति ततः सम्पूर्णज्ञानपरिग्रहार्थमाह-केवलं-सम्पूर्ण- ज्ञानमयास्तीति केवली,असावपि त्रिविध तथा श्रुतकेवली क्षायिकसम्यक्त्वकेवली क्षायिकज्ञानकेवल्ली, यदिवा चतु- विधताधा-श्रुतकेवली अवधिकेवली मन पर्यायचानकेवली केवलज्ञानकेवलीति,तत्र श्रुतादिकेवलियवत्तिये केवळ हानेन केबलिख मतिपिपादयिपुराहू-अमितज्ञानी, अमितजातेन केवलीति भावार्थ , म चेह प्रक्रमाद् भाडान भवधि- उदतिशयसम्पमतीर्थकर।, 'तोचि ततो वक्षात् ज्ञानरूपकममवृष्टिं कारणे कार्योपचारान जानकारपासवादकसमाधि, .
किमर्थमित्याह-भव्याश्च ते जनाच भन्यजनास्तेषा विबोधनम् तदर्थ-तनिमित्तम् अत्र पर आहनानु कृतकृत्यो भगवान् ततस्तस्य परेभ्यस्तत्वकथनमनर्थकम् , प्रयोजनाभावात्, अथास्ति प्रयोजनं तर्हि नासौ कृतकृत्या, प्रयोजनसापेक्षत्वादस्म- दादिवत्, अन्यच्च-सर्वज्ञो वीतरागश्च भगवान् स भव्यानेव विवोधयतीत्ययुक्तं, तथाहि-सर्वज्ञत्वादसावभव्यानामपि वि. वोधनोपायमवगच्छति, अन्यथा सर्वज्ञत्वव्याघातप्रसङ्गात्, न च तस्य भव्येषु पक्षपातो येन भव्यानेव विबोधयति नाभ- व्यान् वीतरागत्वादिति, अत्रोच्यते, कृतकृत्यो भगवान न भवति, तीर्थकरनामकर्मविपाकोदयस्याद्याप्यनुभूयमानत्वात् , तदनुभवश्च सद्धर्मदेशनादिप्रकारेणेति न तत्त्वकथनमनर्थक, यदप्युक्तम् 'सर्वज्ञो वीतरागश्च भगवानित्यादि, तत्रापि यत एव भगवान् सर्वज्ञोऽत एव भव्यानेव विवोधयति,अभव्याना चोधनोपायस्य कस्याप्यभावात्, अन्यथा अभव्यत्वा- योगात् , ततो न कश्चिद्दोपा, न च पक्षपाती भव्येषु, वीतरागत्वात्,केवल तस्य भगवतस्त्रैलोक्याधिपतेः पक्षपातनिरपेक्षम- विशेषेण सद्धर्मदेशना कुर्वतो विभिन्न स्वभावेषु प्राणिषु तथा तथा स्वाभाव्याद् विवोधाविवोधकारिणी पुरुषोलूककम- लकुमुदादिग्यादित्यस्य प्रकाशनक्रियेव सद्धर्मदेशनक्रियोपजायते, ततो न कश्चिद्दोषः, उक्कं च वादिमुख्येव-त्वद्वाक्य- तोऽपि केपानिदबोध इति मेऽद्भुतम् । भानोर्मरीचयः कस्य, नाम नालोकहेतवः १ ॥१॥ नैवानुतमुलूकस्य, प्रकृत्या क्लिष्टचेतसः | स्वच्छा अपि तमस्त्वेन, भासन्ते भास्वतः करा ॥२॥" किश्च-यथा सुवैद्या साध्यमसाध्य वा व्याधि चिकित्समानः मत्याचक्षाणश्च नातज्ज्ञो न च रागद्वेषवान, एव साध्यासाध्यभव्याभव्यकर्मरोगमपनयन्ननपनयंश्च ना. तज्ज्ञो न च रागद्वेषवान् , यथा वा योग्ये दलिके रूप कुर्वन अयोग्ये चाकुर्वन रूपकारो नातज्जो नवा रागद्वेपवान् ।
, घ योग्यान् विवोधयन् अयोग्याँश्चाविबोधयन् नातज्ज्ञो नवा रागद्वेपवान् भगवान् , उकच-" सज्झ तिगिच्छमाणो, गि रागी न भण्णए वेज्जो । मुणमाणो य असज्झ निसेहयंतो जह अदोसी ॥१॥ तह भयकम्मरोग, नासतो गव न जिणवेजो । नय दोसी अभवासज्झकम्मरोगं निसेहतो ॥२॥ मोत्तुमजोग्ग जोग्गे, दलिए रूव करेइ रूयारो। म य रागहोसिल्लो, तहेव जोग्गे विबोहतो ॥३॥ (वि )" द्वितीयगाथाव्याख्या-ता ज्ञानकुसुमवृष्टिं बुद्धिमयेन- बुद्ध्यात्मकेन पटेन गणधरा -प्रागुक्तस्वरूपा गौतमादयो ग्रहीतुम्-आदातु निरवशेपा -सम्पूर्णा, गणभृता वीजा- देबुद्धित्वात्, कि कुर्वन्तीत्यत आह-भाषणानि भापितानि, भावे निष्ठाप्रत्ययः, तीर्घकरस्य भापितानि तीर्थकरभा. पेतानि कुसुमकल्पानि प्रश्नन्ति, विचित्रकुसुममालावत्, किमर्थमित्याह-प्रगत प्रशस्तमादौ वा वचन प्रवचन द्वादशाङ्ग गणिपिटकं तदर्थ, कथमिद प्रवचनं भवेदित्येवमर्थमिति वा, यदिवा प्रवक्तीति प्रवचनम्, बहुलवचनात् कर्यनट्, सइस्तदर्थमिति, तथा चायमेवार्थों भाष्यकारेणापि पोपितः,-" तुग विउलक्खध सातिसयो कप्प- रुक्खमारूढो । पजत्तगहियवहुविहसुरभिकुसुमोऽणुकपाए ॥१॥ कुसुमत्थिभूमिविट्ठियपुरिसपसारियपडेसु पक्खि- यइ । गधति तेऽवि घेत्तु सेसजणाणुग्गहट्ठाए ॥२॥ लोगवणसडमझे, चोत्तीसाइसयसंपदोवेतो । तवनियमनाणमइय स कप्परक्ख समारूढो ॥ ३॥ पजत्तनाणकुसुमो, ताइ छउमत्थभूमिसथेसु । नाणकुसुमत्थिगणहरसियबुद्धिपडेमु पक्खि- यह ॥४॥त नाणकुसुमहिं घेत्तु बीयाइबुद्धयो सघ । गथति पवयणछा माला इव चित्तकुसुमाण ॥५॥ पगर्य , " वयण पवयणमिह सुयनाण कयं सह होज । पवयणमहवा सघो, गहिति तयणुग्गहट्ठाए ॥६॥ (वि ) प्रयोजनान्तर प्रतिपिपादयिपुरिदमाह- घेत्तु व सुहं सुहगणणधारणा दाउ पुच्छिउं चेव । एएहि कारणेहि जीयंति कयं गणहरेहि॥९१॥ इह मुत्कल भगवता तीर्थकरेणोकं वचनवृन्द मुत्कलकुसुमनिकुरम्बमिव सर्वात्मना ग्रहीतुं न शक्यते, अथित तु सूत्रीकृत सत् ग्रहीतुं आदातु सुख भवति, सुखेन ग्रहीतु प्रभूतमपि शक्यते इति भावः, इयमत्र भावना-पदवाक्यप्रक- रणाध्यायोद्देशाध्ययनप्राभृतवस्तुपल्लयादिनियतक्रमव्यवस्थापितं जिनवचनमेतावदस्य गृहीतमेतावच्च पुरस्ताद् ग्रहीत- व्यमिति विवक्षया प्रवर्द्धमानेनोत्साहन यत्तत एव ग्रहीतु शक्यते, तथा गुणनं धारण च गुणनधारणे ते अपि ग्रथिते सति सुख भवत., तत्र गुणन-परावर्त्तनं धारणा त्वविस्मृति., तथा दातुं शिष्येभ्य प्रष्टुं च सशयापनोदार्थ गुरुपादमूले सुख भवति, सुखेन प्रश्न शिष्येभ्यश्चातिसर्जनं कर्तुं शक्यत इति भावः, एतैरनन्तरोक्कै कारणैः जीयन्त इति जीवितम्, श्रुतस्योज्जीवनमिदमिति, किमुक्तं भवति ?-जीवितं जीवनरूप न कदाचिद् व्यवच्छेदमुपयाति तथा श्रुतमप्यव्यवच्छि- त्तिनयाभिमायतो न कदाचिद् व्यवच्छिद्यते, ततो जीवितमिव जीवितं-सदाऽवस्थानं द्वादशाङ्गस्य स्यादित्येवमर्थ कृत प्रथितं गणधरै , अथवा न सुखादिकारणेभ्य एव, कि तर्हि ? 'जीयंति'त्ति जीवितं-मर्यादा गणधराणामिद जीवितम्-इय मर्यादा तन्नामकर्मोद्यतस्तत्स्वभावतया कर्त्तव्यमेव श्रुतविरचनमिति तैः सूत्र ग्रथितम्, अथवा जीयन्त इति जीतम् आच- रितं कल्प इत्येकोऽर्थः, तत. सर्वेषा गणभृतामिदं जीवितम्-अयं कल्पो यथा सन्दर्भणीयं तीर्थकरवचनमिति तैः कृतं, " एय योग्यान् विवोधयन् अयोग्यॉश्चाविवोधयन् नातज्ज्ञो नवा रागद्वेपवान् भगवान् , उक्कच-" सझं तिगिच्छमाणो, रोग रागी न भण्णए वेजो । मुणमाणो य असज्झ निसेहयंतो जह अदोसी ॥१॥ तह भषकम्मरोग, नासतो रागय न जिणवेज्जो । नय दोसी अभवासज्झकम्मरोग निसेहतो ॥२॥ मोत्तुमजोग्ग जोग्गे, दलिए रूव करेइ ख्यारो। न य रागद्दोसिल्लो, तहेव जोग्गे विवोहतो॥३॥ (वि )" द्वितीयगाथाव्याख्या-ता ज्ञानकुसुमवृष्टिं वुद्धिमयेन- बुद्ध्यात्मकेन पटेन गणधरा-प्रागुक्तस्वरूपा गौतमादयो ग्रहीतुम्-आदातु निरवशेपा -सम्पूर्णा, गणभृता बीजा- दिवुद्धित्वात्, कि कुर्वन्तीत्यत आह-भाषणानि भाषितानि, भावे निष्ठाप्रत्ययः, तीर्घकरस्य भापितानि तीर्थकरभा- पितानि कुसुमकल्पानि प्रश्नन्ति, विचित्रकुसुममालावत्, किमर्थमित्याह-प्रगत प्रशस्तमादौ वा वचन प्रवचन -द्वादशाह गणिपिटक तदर्थ, कथमिद प्रवचनं भवेदित्येवमर्थमिति वा, यदिवा प्रवक्तीति प्रवचनम्, बहुलवचनात् कर्त्तर्यन, सहस्तदर्थमिति, तथा चायमेवार्थो भाष्यकारेणापि पोपित.," तुग विउलक्खध सातिसयो कप्प- रुक्खमारूढो । पजत्तगहियवहुविहसुरभिकुसुमोऽणुकपाए ॥१॥ कुसुमस्थिभूमिविट्ठियपुरिसपसारियपडेसु पक्खि- वइ । गति तेऽवि घेत्तु सेसजणाणुग्गहट्ठाए ॥२॥ लोगवणसडमझे, चोत्तीसाइसयसंपदोवेतो । तवनियमनाणमइय स कम्परुक्ख समारूढो ॥३॥ पजत्तनाणकुसुमो, ताइ छउमत्थभूमिसथेसु । नाणकुसुमत्थिगणहरसियबुद्धिपडेसु पक्खि- वइ॥४॥ तं नाणकुसुमवुटि घेत्तु बीयाइबुद्धयो सब । गथति पवयणटा माला इव चित्तकुसुमाण ॥५॥ पगर्य तस्यादि-श्रुतज्ञानस्य सारश्चरणं, सारशब्दोऽत्र फलवचन, प्रधानपचनश्च मन्तव्यः तस्य फलं चरणं, यदिवा तस्मादपि श्रुतज्ञानाचरण प्रधान, मनु चरण नाम सवररूपा क्रिया, क्रिया च ज्ञानाभावे हता, 'हया अनाणतो किया' इति वच- नात, ततो ज्ञानक्रियाभ्या समुदिताभ्यामेव मोक्ष इति समानत्यमेवोभयोः, कथं ज्ञानस्य सारश्चरणमिति !, उच्यते, इह यद्यपि "सम्यग्दर्शनशानचारित्राणि मोक्षमार्ग" (तत्त्वा-११) इति समान ज्ञानचरपायोर्निर्वाणहेतुत्वमुपत्यस्त, तथापि गुणमधानभावोऽस्ति, तथाहि-ज्ञानं प्रकाशकमेव, 'नाणं पयासयमिति वचनात्, चरण त्वभितवकर्मादाननिरोधफलं मागुपातकर्मनिर्जराफलं च, ततो यद्यपि ज्ञानमपि प्रकाशकतयोपकारीति ज्ञानचरणरूपछिकाधीनो मोक्षा, तथापि प्रका- शकतयैव व्याप्रियते ज्ञान, कर्ममयशोधकतया तु चरणमिति प्रधानगुणभावाच्चरण ज्ञानस्य सार।, उक्त च-जाणं प्रयास- य चिय गुत्तिविसुद्धीफल च ज धरणं मोक्खोयदुगाहीणो चरपां नाणस्स तो सारो॥१॥" (वि. )अपिशब्दात् सस्य- क्त्वस्यापि सारश्चरणम्, अथवा अपिशब्दस्य व्यवहितः सम्वन्धः, तस्य-श्रुतज्ञानस्य सारश्चरणमपि, अपिशब्दानिर्वापास- पीत्यर्थः, अन्यथा ज्ञानस्य निर्वाणहेतुता न स्यात, किन्तु चरणास्यैव,अनिष्ट चैतत् 'सस्यग्दर्शतज्ञातचारित्राणि मोक्षमार्ग तथा 'नागकिरियाहि मोक्खो' इत्यादि वचनात् , केवलं सा ज्ञानस्य निर्वाणहेतुता गौपातया प्रतिपत्तव्या, मुख्यतया तु घरणस्य, यतः केवलज्ञानलाभेऽपि न तत्क्षणमेव मुक्तिरुपजायते, किन्तु शैलेश्यवस्थाचरमसमयभाविचरणमतिपत्नर तरम्, अतो मुख्य कारण निर्वाणस्य 'चरण, तथा चोकमू-"जं सक्षताणलभानंतरमहवा न मुच्चए सबो । मुच्चइ य सपसंवरलामे तो सोपहाणयरो॥१॥"(वि. )तत उकमू-तस्य सारथरणमिति, तथा 'सारो चरणस्स निवाण'मित्यत्र .
- उक्त च-"सहि गणहरेहि, जीयति सुयं जतो न पोच्छिन्न गणहरमजाया वा जीय सबाणुचिन्न चा" ॥१(विए)॥ अध तीर्थकरभापितान्येव क्रमव्यवस्थापितानि सूत्रमस्तु, गणधरसूत्रीकरणे तु को विशेष. १, उच्यते, इह भगवान विशिष्ट- मतिसम्पन्नगणधरापेक्षया प्रभूतार्थ स्वल्पमेवार्थमात्रमभिधत्ते, नवितरजनसाधारण प्रत्यराशि, ततो गणधराणा सूत्र- कृतिः, तथा चाह- अत्थ भासइ अरहा सुत्तं गंथंति गणहरा निणं । सासणस्स हियहाए, तओ सुत्तं परत्तेइ ॥ १२ ॥ अर्थम्-अर्थमानमेवाईन् भापते, न प्रभूतजनसाधारणं ग्रन्थराशिं, ततो गणधरा शासनस्य हितार्थ 'तिप्पां' बहु सूक्ष्मार्थप्रतिपादक निगुणं वा-नियतपूर्ण सन्निहिताशेपसूत्रगुणमितियावत् सूत्र' द्वादशाद्गरूप अनन्ति,तत एव सूत्रं जाति प्रवर्तते इति, क्वचित्पाठान्तरं 'गणहरा निउणा' इति, तत्र गणधरा विशेष्यन्ते, निपुणा, सूक्ष्मार्थदर्शित्वातू, निसतगुणा निगुणा या सन्निहितसमस्तगुणत्वात्॥आह-तत्पुना सूत्रं किमादिक किपर्यवसानं कियत्परिमाण को वाऽस्य सार हत्यत आह-- सासाइयमाई सुयनाणं जाव बिदुसाराओ तस्सवि सारो चरणं सारो धरास्स निष्ठाणं ॥ १३ ॥ तत् श्रुतज्ञान सामायिकमादियस्य तत् सामायिकाद्रि यावत् बिन्दुसारात्-बिन्दुसार यावत्, बिन्दुसाराख्यचतुर्दशपू- पर्यन्तमित्या, तञ्च मूलभेडापेक्षया विभेद, तद्यथा-अङ्गप्रविष्टमनगप्रविष्ट च, अद्भप्रविष्ट द्वादशभेदमाचारादिभेदाद, अनङ्गपविष्टमनेकभेदमावश्यकृतव्यतिरिक्तकालिकोत्कालिकादिभेदात् उक्त च-"व्यतेकवादशभेद श्रुत"(तत्त्वमिति, - . तस्यापि-श्रुतज्ञानस्य सारश्चरण, सारशब्दोऽन्न फलवचनः प्रधानवचनश्च मन्तव्या, तस्य फलं चरणं, यदिवा तस्मादपि श्रुतज्ञानाचरण प्रधान, ननु चरण नाम सवररूपा क्रिया, क्रिया च ज्ञानाभावे हता, 'हया अनाणतो किया' इति वच- नात्, ततो ज्ञानक्रियाभ्या समुदिताभ्यामेव मोक्ष इति समानत्वमेवोभयो, कथ ज्ञानस्य सारश्वरणमिति !, उच्यते, इह यद्यपि "सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग" (तत्त्वा-११) इति समानं ज्ञानचरपायोनिर्वाणहेतुत्वमुपत्यस्तं, तथापि गुणप्रधानभावोऽस्ति, तथाहि-ज्ञानं प्रकाशकमेव, 'नाणं पयासय मिति वचनात् , चरण त्वभित्तवकर्मादाननिरोधफलं मागुपातकर्मनिर्जराफल च, ततो यद्यपि ज्ञानमपि प्रकाशकतयोपकारीति ज्ञानचरणरूपद्रिकाधीनो मोक्षः, तथापि प्रका- शकतयैव व्यानियते ज्ञान, कर्ममलशोधकतया तु चरणमिति प्रधानगुणभावाचरणं ज्ञानस्य सार, उक्तं च-नाणं प्रयास- य चिय गुत्तिविसुद्धीफल च ज चरणं। मोक्खोय दुगाहीणो चरणं नाणस्स तो सारो॥१॥"(वि)अपिशब्दात् सस्य- क्त्वस्यापि सारश्चरणम्, अथवा अपिशब्दस्य व्यवहित. सम्वन्धः, तस्य-श्रुतज्ञानस्य सारश्चरणमपि, अपिशब्दानिर्वाणाम- पीत्यर्थः, अन्यथा ज्ञानस्य निर्वाणहेतुता न स्यात्, किन्तु चरपास्यैव,अनिष्ट चैतत् 'सस्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग: तथा 'नाणकिरियाहिं मोक्खो' इत्यादि वचनात् , केवल सा ज्ञानस्य निर्वाणहेतुता गौपातया प्रतिपत्तव्या, मुख्यतया तु चरणस्य, यतः केवलज्ञानलाभेऽपि न तत्क्षणमेव मुक्तिरुपजायते, किन्तु शैलेश्यवस्थाचरमसमयभाविचरणप्रतिपत्तनः न्तरम्, अतो मुख्य कारण निर्वापास्य चरपा, तथा चोकमू-"जं सवनाणलंभानतरमहवा न मुच्चए सबो । मुच्चइ य सबसवरलाभे तो सोपहाणयरो॥१॥"(वि. )तत उक्तम्-तस्य सारश्चरणमिति, तथा 'सारो चरणस्स निवाण मित्पन्न - उक्त च-"सचेहि गणहरेहि, जीयंति सुयं जतो न योच्छिन्न गणहरमजाया वा जीय सवाचित वा ॥१(विर )॥ अध तीर्थकरभापितान्येव क्रमव्यवस्थापितानि सूत्रमस्तु, गणधरसूत्रीकरणे तु को विशेष. १, उच्यते, इह भगवान विशिष्ट- मतिसम्पनगणधरापेक्षया प्रभूतार्थ स्वल्पमेवार्थमात्रमभिधत्ते, नवितरजनसाधारण प्रत्यराशि, ततो गुणधराणा सूत्र कृति , तथा चाह- अत्ध भासह अरहा सुत्तं गथति गणहरा निणं । सासणस्स हिपहाए, तो सुत्तं पनत्तेइ ॥ १२ ॥ अर्थम्-अर्थमात्रमेवाईन् भापते, न प्रभूतजनसाधारणं ग्रन्धराशि, ततो राणधरा. शासनस्य हितार्थ 'लिपुपा' बहु सूक्ष्मार्थप्रतिपादक निगुण वा-नियताणं सन्निहिताशेषसूत्रगुणमितियावत् सूत्र' द्वादशाङ्गरूप ममन्ति,तत एव सूत्रं जाति मवर्तते इति, कचित्पाठान्तरं 'गणहरा निउणा' इति, तत्र गणधरा विशेष्यन्ते, निपुणा सूक्ष्मार्थदर्शित्वात, निसतगुपा निगुणा वा,सन्निहितसमस्तगुणत्वात आह-तत्पुना सूत्रकिमादिकं किपर्यवसान कियुत्परिमाणं को वाऽस्य सार इत्यत भाइ- सामाइयमाईय सुयनाण जाव बिदुसाराओ तस्मावि सारो चरण सारो चरणास्स जिवाणं ॥ १३ ॥ तत् श्रुतज्ञान सामायिकमादिर्यस्य तत् सामायिकादि यावत् बिन्दुसारात्-बिन्दुसार यावत्, बिन्दुसाराख्य्चतुर्दशपू. र्वपर्यस्तुमित्यर्थः। तच्च मूलभेदापेक्षया विभेद, तद्यथा-अङ्गप्रविष्टमनगप्रविष्ट च, अङ्गप्रविष्ट द्वादशभेदमाचारादिभेदाद, अनविष्टमने कभवमावश्यकृतद्व्यतिरिक्तकालिको कालिकादिभेद्रातू ,उक्त च-यत्तेकवादशभेद श्रुत"(वस्त्वर-)मिति, तस्यापि-श्रुतज्ञानस्य सारश्चरणं, सारशब्दोऽन्न फलवचनः प्रधानवचनश्च मन्तव्यः, तस्य फलं चरणं, यदिवा तस्मादपि श्रुतज्ञानाचरण प्रधान, ननु चरण नाम सवररूपा क्रिया, क्रिया च ज्ञानाभावे हता, 'हया अनाणतो किया' इति वच- नात्, ततो ज्ञानक्रियाभ्या समुदिताभ्यामेव मोक्ष इति समानत्वमेवोभयो, कथ ज्ञानस्य सारश्चरणमिति !, उच्यते, इह यद्यपि "सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग" (तत्त्वा-११) इति समान ज्ञानचरणयोर्निर्वाणहेतुत्वमुपत्यस्त, तथापि गुणप्रधानभावोऽस्ति, तथाहि-ज्ञान प्रकाशकमेव, 'नाण पयासय'मिति वचनात् , धरण त्वभिनवकर्मादाननिरोधफलं मागुपाचकर्मनिर्जराफलं च, ततो यद्यपि ज्ञानमपि प्रकाशकतयोपकारीति ज्ञानचरणरूपदिकाधीनो मोक्ष, तथापि प्रका- शकतयैव व्याप्नियते ज्ञान, कर्ममलशोधकतया तु चरणमिति प्रधानगुणभावाच्चरण ज्ञानस्य सारा, उक्त च-नाणं पयास- यं चिय गुत्तिविसुद्धीफल च ज चरणं। मोक्खो यदुगाहीणो चरण नाणस्स तो सारो॥१॥" (वि: )अपिशव्दात् सस्य- क्त्वस्यापि सारश्चरणम्, अधवा अपिशब्दस्य व्यवहितः सम्वन्धर, तस्य-श्रुतज्ञानस्य सारश्चरणमपि, अपिशब्दानिर्वाणाम- पीत्यर्थः, अन्यथा ज्ञानस्य निर्वाणहेतृता न स्यात्, किन्तु चरपास्यैव,अनिष्ट चैतत् 'सस्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः तथा 'नाणकिरियाहिं मोक्खो' इत्यादि वचनात्, केवल सा ज्ञानस्य निर्वाणहेतुता गौणतया प्रतिपत्तव्या, मुख्यतया तु चरणस्य, यत. केवलज्ञानलाभेपि न तत्क्षणमेव मुक्तिरुपजायते, किन्तु शैलेश्यवस्थाचरमसमयभाविचरणप्रतिपत्तन न्तरम्, अतो मुख्य कारण निर्वापास्य चरणा, तथा चोक्तमू-"ज सन्त्रताणलंभानतरमहवा न मुच्चए सघो । मुच्चइ य सयसवरलाभे तो सोपहाणयरो॥१॥५(वि९ )तत उक्तम्-तस्य सारश्चरणसिति, तथा 'सारो चरणस्स निवाणमित्यत्र रशब्द फलवचन , चरणस्य सयमतपोरूपस्य सार'-फलं निर्वाणम्, इहापि शैलेश्यवस्थाभाविसर्वसवररूपचा- निमन्तरेण निर्वाणस्याभावात् तद्भावे चावश्यभावादिति प्रधानभावमधिकृत्य उपन्यस्तम्, अन्यथा शैलेश्यवस्थायामपि गायिकज्ञानदर्शने स्त इति सम्यग्ज्ञानदर्शनादिरूपरत्नत्रयस्य समुदितस्यैव निर्वाणहेतुत्वमिति॥तथा चाह नियुक्तिकार.- सुयनाणम्मिवि जीवो वस्तो सोन पाउणइ मोक्खं । जो तव-संजममइए जोगेन चएइ वोढुंजे ॥ ९४ ॥ श्रुतज्ञाने अपिशब्दान्मत्यादिष्वपि ज्ञानेषु जीवो वर्तमान. सन् न प्रामोति मोक्षमित्यनेन प्रतिज्ञार्थ सूचित , य केंविशिष्ट इत्याह-यस्तप-संयममयान्-तप-संयमात्मकान् योगान् न शक्नोति वोढुमित्यनेन हेत्वर्थ., जे इति पादपूरणे इजेराः पादपूरणे' इति वचनात्, दृष्टान्तस्तु स्वयमभ्युह्यो वक्ष्यति वा, प्रयोगः-न ज्ञानमेवेप्सितार्थप्रापकं सक्रिया- रहात् स्वदेशप्राप्त्यभिलपितगमनक्रियाशून्यमार्गज्ञज्ञानवत्, सौत्रो वा दृष्टान्त., मार्गज्ञनिर्यामकाधिष्ठितेप्सितदिक्स- मापकपवन क्रियाशून्यपोतवत् ॥ तथा चाह- जह ऐपलद्धनिजामओऽवि वाणियगइच्छियं भूमि । वाएण विणा पोओ न चएइ महण्णवं तरिउ ॥९५ ॥ तर नाणलद्धनिजामओऽवि सिद्धिवसहि न पाउणइ । निउणोऽवि जीवपोओ तव-संजममारुयविहीणो ॥१६॥ 'यथा' येन प्रकारेण 'छेको' दक्षो 'लब्ध" प्राप्तो निर्यामको येन पोतेन स तथाविध अपिशब्दात् सुकर्णधाराध- घिठितोऽपि, वणिज इष्टा वणिगिष्टा ता भूमि महार्णव तीवो वातेन विना पोतो न शक्नोति, प्राप्तुमिति वाक्यशेष , उपनय माह-तथा श्रुतज्ञानमेव लन्धो निर्यामको येन जीवपोतेन स तथाविध ,अपिशब्दात्सुनिपुणमतिकर्णधाराद्यधिष्ठितोऽपि, - , सयमतपोनियमरूपेण मारुतेन विहीनो निपुणोऽपि जीवपोतो भवार्णवं तीा सन्मनोरथवणिजोऽभिप्रेता सिद्धिवसति न प्राप्नोति, तस्मात्तप संयमानुष्ठाने खल्वप्रमादवता भवितव्यम् ॥ तथा चानौपदेशिकमेव गाथासूत्रमाह- ससारसागराओ उन्बुड्डो मा पुणो निवुड्डेजा । चरणगुणविप्पहीणो, वुड्डइ सुबहुंपि जाणंतो ॥ ९७ ॥ अस्या. पदार्थो दृष्टान्ताभिधानद्वारेण प्रोच्यते, यथा नाम कश्चित् कच्छपः प्रचुरतृणपत्रपटलनिविडतमशैवलाच्छादि- | तोदकान्धकारमहाहदान्तर्गतो विविधानेकजलचरक्षोभादिव्यसनपरम्पराव्यवस्थितमानस सर्वतः परिभ्रमन् कथमपि शे- वालरन्ध्रमासाद्य तेनैव च तत उपरि विनिर्गत्य शरदि पार्वणचन्द्रचन्द्रिकास्पर्शसुखमनुभूय भूयोऽपि स्ववन्धुस्नेहाक- टचेतोवृत्तिस्तेपामपि तपस्विनामदृष्टकल्याणानामहमिदं सुरलोककल्पं किमपि दर्शयामीत्यवधार्य तस्मिन्नेव हृदमध्ये निमम , तत. समासादितवन्धुवर्गस्तदर्शननिमित्त विवक्षितरन्ध्रोपलव्धये पर्यटन अवश्य कष्टतरं व्यसनमनुभवति स्म, एवमयमपि जीवकच्छपोऽनादिकर्मपटलसन्तानाच्छादितान्मिथ्यादर्शनादितमोऽनुगतान् विविधशिरोनेत्रकर्णवेदनाज्वर- कुष्ठभगदरादिशरीरेप्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगादिमानसदुःखजलचरसमूहानुगतान् , संसरणं संसार., भावे घञ्प्रत्यय., स एव सागरस्तस्मात् परिभ्रमन् कथञ्चिदेव मनुष्यभवप्राप्तियोग्यकर्मोदयलक्षण रंध्रमासाद्य मनुष्यत्वमाप्त्या उन्मग्न. सन् जिनचन्द्र- वचनकिरणाववोधमासाद्य दुप्पापोऽयं जिनवचनवोधिलाभ इत्येव जानानः स्वजनस्नेहविषयातुरचित्ततया मा पुनः कूर्मवत् तत्रैव निमज्जेत्, आह-अज्ञानी कूर्मोऽतो निमजति, इतरस्तु हिताहितप्राप्तिपरिहारज्ञो ज्ञानी ततः कथं निमज्जति ?, - सारशब्द फलवचन., चरणस्य सयमतपोरूपस्य सार:-फलं निर्वाणम्, इहापि शैलेश्यवस्थाभाविसर्वसवररूपचा- रित्रमन्तरेण निर्वाणस्याभावात् तद्भावे चावश्यंभावादिति प्रधानभावमधिकृत्य उपन्यस्तम्, अन्यथा शैलेश्यवस्थायामपि शायिकज्ञानदर्शने स्त इति सम्यग्रज्ञानदर्शनादिरूपरत्नत्रयस्य समुदितस्यैव निर्वाणहेतुत्वमिति॥तथा चाह नियुक्तिकार' सुयनाणम्मिवि जीवो वहतो सो न पाउणइ मोक्खं । जो तव-संजममइए जोगे न चएइ वोदु जे ॥ ९४ ॥ श्रुतज्ञाने अपिशब्दान्मत्यादिप्वपि ज्ञानेषु जीवो वर्तमान. सन् न प्राप्नोति मोक्षमित्यनेन प्रतिज्ञार्थ सूचित , य किंविशिष्ट इत्याह-यस्तपःसंयममयान्-तप संयमात्मकान् योगान् न शक्नोति वोटुमित्यनेन हेत्वर्थः, जे इति पादपूरणे 'इजेराः पादपूरणे' इति वचनात्, दृष्टान्तस्तु स्वयमभ्युह्यो वक्ष्यति वा, प्रयोगः-न ज्ञानमेवेप्सितार्थप्रापक सक्रिया- वेरहात् स्वदेशप्रात्यभिलपितगमनक्रियाशून्यमार्गज्ञज्ञानवत्, सौत्रो वा दृष्टान्त., मार्गज्ञनिर्यामकाधिष्ठितेप्सितदिक्स- मापकपयनक्रियाशून्यपोतवत् ॥ तथा चाह- जह ऐयलद्धनिजामओऽवि वाणियगइच्छियं भूमि । वाएण विणा पोओ न चएइ महण्णव तरिकं ॥ ९५ ॥ तह नाणलद्धनिजामओऽवि सिद्धिवसहि न पाउणइ । निउणोऽवि जीवपोओ तव-सजममारुयविहीणो ॥१६॥ यथा' येन प्रकारेण 'छेको' दक्षो 'लब्ध प्राप्तो निर्यामको येन पोतेन स तथाविध. अपिशब्दात् सुकर्णधाराध- धिष्ठितोऽपि, वणिज इष्टा वणिगिष्टा ता भूमि महार्णव तीवो वातेन विना पोतो न शक्नोति, प्राप्तुमिति वाक्यशेष , उपनय माह-तथा श्रुतज्ञानमेव लब्धो निर्यामको येन जीवपोतेन स तथाविध ,अपिशब्दात्सुनिपुणमतिकर्णधाराधधिष्ठितोऽपि, सयमतपोनियमरूपेण मारुतेन विहीनो निपुणोऽपि जीवपोतो भवार्णवं तीर्वा सन्मनोरथवणिजोऽभिप्रेता सिद्धिवसति न मामोति, तस्मात्तपःसयमानुष्ठाने खल्वप्रमादवता भवितव्यम् ॥ तथा चात्रौपदेशिकमेव गाथासूत्रमाह- संसारसागराओ उव्वुड्डो मा पुणो निवुड्डेजा । चरणगुणविप्पहीणो, वुड्डइ सुबहुंपि जाणतो ॥ ९७ ॥ अस्या. पदार्थो दृष्टान्ताभिधानद्वारेण प्रोच्यते, यथा नाम कश्चित् कच्छपः प्रचुरतृणपत्रपटलनिविडतमशैवलाच्छादि- तोदकान्धकारमहाहदान्तर्गतो विविधानेकजलचरक्षोभादिव्यसनपरम्पराव्यवस्थितमानस. सर्वतः परिभ्रमन् कथमपि शे- वालरन्ध्रमासाद्य तेनैव च तत उपरि विनिर्गत्य शरदि पार्वणचन्द्रचन्द्रिकास्पर्शसुखमनुभूय भूयोऽपि स्वबन्धुस्नेहाक- एचेतोवृत्तिस्तेपामपि तपस्विनामदृष्टकल्याणानामहमिदं सुरलोककल्पं किमपि दर्शयामीत्यवधार्य तस्मिन्नेव हृदमध्ये निमग्नः, तत समासादितबन्धुवर्गस्तद्दर्शननिमित्त विवक्षितरन्ध्रोपलब्धये पर्यटन् अवश्य कष्टतर व्यसनमनुभवति स्म, एवमयमपि जीवकच्छपोऽनादिकर्मपटलसन्तानाच्छादितान्मिथ्यादर्शनादितमोऽनुगतान् विविधशिरोनेत्रकर्णवेदनाज्यर- कुष्ठभगदरादिशरीरेष्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगादिमानसदु.खजलचरसमूहानुगतान , संसरण संसारः,भावे घञ्प्रत्ययः, स एव सागरस्तस्मात् परिभ्रमन् कथञ्चिदेव मनुष्यभवप्राप्तियोग्यकर्मोदयलक्षण रंध्रमासाद्य मनुष्यत्वप्राप्त्या उन्मग्न. सन् जिनचन्द्र- वचनकिरणाववोधमासाद्य दुष्पापोऽय जिनवचनवोधिलाभ इत्येवं जानान स्वजनस्नेहविषयातुरचित्ततया मा पुनः कूर्मवत् तत्रैव निमज्जेत्, आह-अज्ञानी कूर्मोऽतो निमज्जति, इतरस्तु हिताहितप्राप्तिपरिहारज्ञो ज्ञानी ततः कथं निमज्जति ?,
तत आह-चरणगुणे विविधम्-अनेकप्रकार प्रकर्षेण हीनश्चरणगुणविप्रहीणः, ततः सुवहपि जानन निमजति, अधरा
निश्चयनयदर्शनेनासावप्यज्ञ एव, ज्ञानफलशून्यत्वाद्, अतो निमजतीति प्रकृतमेवार्थ समर्थयमान आह-
सुपटुपि सुयमहीय किं काही चरणविप्पहीणस्स १ । अधस्स जह पलित्ता दीवसयसहस्सकोडीवि ॥९८॥
सुवापि श्रुतमधीत चरणविप्रहीणस्य निश्चयतोऽज्ञानमेव, तत्फलाभावात् , ततस्तत्सदपि कि करिष्यति, न किश्चि-
दपि, अकिञ्चित्करमेवेति भाव , अत्रैव दृष्टान्तमाह-अन्धस्य यथा दीपशतसहस्रकोस्यपि, प्रदीवाना दीपाना शतसह-
माणि तेपा कोटी, अपिशव्दात् तद्व्यादिकोटयोऽपि, आह च भाष्यकृत्-"सतपि तमण्णाणं नाणफलाभावओ सुवहु-
यपि । सफिरियापरिहीण, अंधस्स पदीवकोडीवि ॥१॥" व्यतिरेकमाह-
अप्पपि सुयमहीय पगासय होइ चरणजुत्तस्स । एक्कोऽवि जह पईवो, सचक्खुयस्सा पयासेइ ॥ ९९ ॥
अल्पमपि श्रुतमधीत चरणयुक्तस्य ' सावद्येतरयोगनिवृत्तिपरिणामरूपचरणलक्षणचक्षुष्मतः प्रकाशकं भवति-हेयो-
पादेयार्थप्राप्तिपरिहारप्रदर्शकमुपजायते, चरणानुगतयथावस्थितशुद्धपरिणामरूपचक्षुरुपेतत्त्वाद्, तत्रैव दृष्टान्तमाह-ए-
कोऽपि यथा प्रदीप सचक्षुष्कस्य प्रकाशयति ॥ आह-नन्वित्थ सति चरणरहिताना ज्ञानसम्पत् सुगतिफलापेक्ष या
निरथिका मामोति, सत्यमेवमेतत्, इष्यते एव निरर्थिका, यत आह-
जहा खरो चदणभारवाही, भारस्स भागी नहु चदणस्स।
एवं खु नाणी चरणेण हीणो, नाणस्स भागी नहु सुग्गईए ॥१०॥
, यथा खरश्चन्दनभारवाही सन् भारस्य भागी-चन्दनकाष्ठभारमुद्वहन् तज्जनितश्रमादिकष्टभागी, न तु चन्दनस्य- चन्दनरसक्रियमाणविलेपनादेर्भागी, एवमेव, खुशब्दोऽवधारणे, ज्ञानी चरणेन हीन. सन् ज्ञानस्य-ज्ञानपठनपरावर्तन- चिन्तनादिजन्यक्लेशपरम्परकस्य भागी, नतु सुदेवत्वसुमानुषत्वसिद्धिलक्षणाया. सुगते , उक्त च-"नहि नाण विफल घिय किलेसफलयपि चरणरहियस्स।निष्फलपरिवहणातो चंदणभारोखरस्सेव ॥१॥" (वि०११५७) सम्प्रति माभूद्विनेयस्य एकान्तेनैव ज्ञानेऽनादर. क्रियाया च तच्छून्याया पक्षपात इति द्वयोरपि केवलयोरिष्टफलासाधकत्वमुपदर्शयति- एयं नाण कियाहीण, हया अन्नाणओ किया। पासंतो पंगुलो दड्डो, धावमाणो य अधओ ॥१०१॥ अवाक्षरार्थ. प्रतीत एव, भावार्थः तदुदाहरणादवसेय., तच्चेदम्-एगम्मि महानगरे पलीवण संवुत्तं, तंमि य अणाहा दुवे जणा, तंजहा-पगुलो अंधलोय, ते य नगरलोए जलणभयसमुन्भंतलोयणे पलायमाणे सते पंगुलतो गमणकिरियावियलो जाणतोवि पलायणमग्ग कमागएण अगणिणा दहो, अंधोऽवि गमणकिरियाजुत्तो पलायणमग्गमजाणतो तुरियं जल- णाभिमुह चेव गतु पयहो, ततो अगणिभरियाए खाणीए पडितो, दहो य, एप दृष्टान्तः, अयमर्थोपनया-ज्ञान्यपि क्रिया- रहितो न कर्मामे पलायितु समर्थ , नापीतरः समर्थों, ज्ञानविकलत्वात् , अन प्रयोगो-ज्ञानमेव विशिष्टफलसाधकं न भवति, सस्क्रियायोगशून्यत्वात् , नगरदाहे पॉलपलायनविज्ञानवत् , नापि क्रियैव विशिष्टफलप्रसाधिका सज्ज्ञानरहित- लाद, नगरदाह एवान्धस्य पलायनक्रियावत्, नन्वेवं समुदितयोरपि ज्ञानक्रिययोनिर्वाणप्रसाधकसामर्थ्यानुपपत्ति , प्रत्ये- स्थाबाद, सिकतालवत्, आह च-"पचेयमभावाओ, निवाणं समुदियासुऽवि न जुत्तं नाणकिरियासु वो सिक- , - . तत आह-चरणगुणे विविधम्-अनेकप्रकारं प्रकर्षण हीनश्चरणगुणविग्रहीणः, ततः सुवहपि जानन निमजति, अथवा निब्धयनयदर्शनेनासावयज्ञ एव, ज्ञानफलशून्यत्वाद् , अतो निमजतीति प्रकृतमेवार्थ समर्थयमान आह- सुयपि सुयमहीय किं काही चरणविप्पहीणस्स। अंधस्स जह पलिता दीवसयसहस्सकोडीवि ॥९८ ॥ सुबहपि श्रुतमधीत चरणविप्रहीणस्य निश्चयतोऽज्ञानमेव, तत्फलाभावात् , ततस्तत्सदपि कि करिष्यति !, न किथि- दपि, अकिश्चित्करमेवेति भाव , अनैव दृष्टान्तमाह-अन्धस्य यथा दीपशतसहस्रकोट्यपि, प्रदीप्ताना दीपाना शतसह- साणि तेपा कोटी, अपिशब्दात् तद्व्यादिकोटयोऽपि, आह च भाष्यकृत्-"सतपि तमण्णाण नाणफलाभावओसुबहु- यपि । सकिरियापरिहीण, अंधस्स पदीवकोडीवि ॥१॥" व्यतिरेकमाह- अप्पंपि सुयमहीय पगासय होइ चरणजुत्तस्स । एक्कोऽवि जह पईवो, सचक्खुपस्सा पयासेइ॥१९॥ अल्पमपि श्रुतमधीतं चरणयुक्तस्य ' सावद्येतरयोगनिवृत्तिपरिणामरूपचरणलक्षणचक्षुष्मतः प्रकाशकं भवति-यो- पादेयार्थप्राप्तिपरिहारप्रदर्शकमुपजायते, चरणानुगतयथावस्थितशुद्धपरिणामरूपचक्षुरुपेतत्त्वाद्, तत्रैव दृष्टान्तमाह-ए- कोऽपि यथा प्रदीप. सचक्षुष्कस्य प्रकाशयति ॥ आह-नन्वित्थं सति चरणरहिताना ज्ञानसम्पत् सुगतिफलापेक्ष या निरर्थिका मानोति, सत्यमेवमेतत्, इष्यते एव निरर्थिका, यत आह- जहा खरो चदणभारवाही, भारस्स भागी नहु चंदणस्सू । एव खुनाणी चरणेण हीणो, नाणस्स भागी नहु सुग्गईप ॥१०॥ , भणिय-कुतो पुण गच्छामि?, पंगुणा भणिय-अहंपि-पुरतो अतिदूरे मग्गदेसणेन समत्थो,जतो पंगू, ता म खधे करेह जेण अह कंटगजलणादिअपाए परिहरावितो सुहं त नगर पावयामि, तेण तहत्ति पडिवजिय मणुठियं, गया य खेमेण दोवि नगर, एप दृष्टान्त', अयमर्थोपनय -एव ज्ञानक्रियाभ्या समुदिताभ्या सिद्धिपुरमवाप्यते इति, प्रयोगश्चात्र- विशिष्टकारणसयोगोऽभिलपितकार्यप्रसाधक , सम्यक्कियोपलब्धिरूपत्वादन्धपड्वोरिव नगरावा, य पुनरभिलपित- फलसाधको न भवति स सम्यक्रियोपलब्धिरूपोऽपि न भवति, इष्टगमनादिक्रियाविकलविघटितैकचक्ररथवदिति व्यतिरेक , ननु ज्ञानक्रिययो सहकारित्वे सति कि केन स्वभावेनोपकुरुते ?, किमविशेषेण शिविकोद्वाहकवत् , जत भिन्नस्वभावतया गमनक्रियाया नयनचरणादिवत् , उच्यते, भिन्नस्वभावतया, यत आह- नाण पयासयं सोहओ तवो सजमो य गुत्तिकरो। तिण्हपि समाओगे मोक्खो जिणसासणे भणिओ॥१०॥ इह यथा किश्चिदुद्घाटद्वार बहुवातायनजालकरूपच्छिद्रं वाताकृष्टादिप्रचुररेणुकचवरपूरित शून्यगृह, तत्र चैव वस्तुकामः कोऽपि तत् शुशोधयिपुरवातायनजालकानि सर्वाण्यपि बाह्यरेणुकचवरप्रवेशनिषेधार्थ स्थगयति, मध्ये च प्रदीप प्रज्वलयति, पुरुप च कचवराद्याकर्षणाय व्यापारयति, तन प्रदीपो रेण्यादिमलप्रकाशनव्यापारेणोपकुरुते, द्वारा- दिस्थगन बाह्यरेण्वादिमवेशनिषेधेन, पुरुषस्तु रेण्याद्याकर्षणात् तच्छोधनेन, एवमिहापि जीवापवरक उद्घाटितासव- द्वार. सद्गुणशून्यो मिथ्वात्वादिहेत्वाकृष्टकर्मकचवरापूरितो मुक्तिसुखनिवासहेतो. शोधनीयो वर्तते, तत्र ज्ञायतेऽने- नेति ज्ञान, तच्च प्रकाशयतीति प्रकाशक, ज्ञान प्रकाशकत्वेनोपकुरुते, तत्स्वभावत्वात् , गृहमलापनयने प्रदीपवदिति - तासमुदायतेल व ॥१॥(वि ११६३)" नैप दोप., समुदायसामर्थ्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् ,तथाहि-ज्ञानक्रियाभ्या कटादिकार्य- सिद्धय उपलभ्यन्ते एव, नतु सिकतासु तैलं,न च दृष्टमपहोतु शक्यते, एवमाभ्यामदृष्टकार्यसिद्धिरप्यविरुद्धति नाभि- होपा, किशन सर्वधैवानयो. प्रत्येक निर्वाणप्रसाधकसामर्थ्यायोग , देशोपकारित्वाभ्युपगमात्, तथा हि तदेव देशोप- कारित्व समुदाये समग्रत्वादिष्टफलप्रसाधक भवति, केवलं तु सामग्रीविकलतयेतरसापेक्षत्वादसाधकमिति केवलयो. सामर्थ्यायोग., उक्तं च-"वीसुं न सवह चिय सिकतातेल्ल व साहणाभावो । देसोवगारिया जा सा समुदायमि सपुण्णा ॥१॥(वि ११६५) एतदेवाह- सजोगसिद्धीइ फलं वयंति, नहु एगचक्केण रहो पयाइ। अधो य पंगू य वणे समिचा, ते संपउत्ता नगरं पविट्ठा ॥ १०२॥ ज्ञानक्रिययो सयोगनिष्पत्तावेव मोक्षलक्षणं फल वदन्ति-व्याचक्षते भगवन्तस्तीर्थकराः, न हि लोकेऽप्येकचक्रेण रम प्रवर्तते, एवमन्यदपि सामग्रीजन्यं कार्य सर्वमवगन्तव्यम्, अत्रैव दृष्टान्तमाह-अन्धश्च पङ्गुश्च वने समेत्य- । मिलित्वा तौ सम्प्रयुक्तौ नगर प्रविष्टौ, समेत्येत्युक्तऽपि तौ सम्प्रयुक्ताविति पुनरभिधानमात्यन्तिकसम्प्रयोगप्रदर्शना- र्थम्, अत्र उदाहरण-एगम्मि रण्णे रायभएण नगरातो उद्यसिय लोगो ठिओ, पुणोवि धाडिभएण पवहणाणि उज्झिय पलातो, तत्थ दुवे अणाहा उझिया, गयाए धाडीए लोगग्गिणा वायपलीविएण वणदवो लग्गो, ते य भीया, तत्थ अधो छट्टकच्छो अयाणतणतो अग्गिसमुह चेव पलायइ, ततो पगुणा भणिय-मा इतो नास, जत्तो इतो चेव अग्गी, तेण .
. भणियं-कुतो पुण गच्छामि ?, पगुणा भणियं-अहंपि-पुरतो अतिदूरे मग्गदेसणेन समत्थो, जतो पंगू, ता मं खधे करेह जेण अह कंटगजलणादिअपाए परिहरावितो सुहं तं नगर पावयामि, तेण तहत्ति पडिवज्जिय मणुठियं, गया थ खेमेण दोवि नगर, एप दृष्टान्त , अयमर्थोपनयः-एवं ज्ञानक्रियाभ्या समुदिताभ्या सिद्धिपुरमवाप्यते इति, प्रयोगश्चात्र- विशिष्टकारणसयोगोऽभिलपितकार्यप्रसाधकः, सम्यक्रियोपलब्धिरूपत्वादन्धपड्वोरिव नगरावा, यः पुनरभिलपित- फलसाधको न भवति स सम्यक्रियोपलब्धिरूपोऽपि न भवति, इष्टगमनादिक्रियाविकलविघटितैकचकरथवदिति व्यतिरेक , ननु ज्ञानक्रिययो सहकारित्वे सति कि केन स्वभावेनोपकुरुते ?, किमविशेषेण शिविकोद्वाहकवत् , उत भिन्नस्वभावतया गमनक्रियाया नयनचरणादिवत् , उच्यते, भिन्नस्वभावतया, यत आह- नाणं पयासयं सोहओ तवो सजमो य गुत्तिकरो । तिण्डंपि समाओगे मोक्खो जिणसासणे भणिओ॥१०॥ इह यथा किश्चिदुद्घाटद्वार बहुवातायनजालकरूपच्छिद्रं वाताकृष्टादिप्रचुररेणुकचवरपूरित शून्यगृह, तत्र चैव वस्तुकाम कोऽपि तत् शुशोधयिपुरवातायनजालकानि सर्वाण्यपि बाह्यरेणुकचवरप्रवेशनिषेधार्थ स्थगयति, मध्ये च प्रदीप प्रज्वलयति, पुरुपं च कचवराद्याकर्षणाय व्यापारयति, तत्र प्रदीपो रेवादिमलप्रकाशनव्यापारेणोपकुरुते, द्वारा- दिस्थगन बायरेण्वादिप्रवेशनिषेधेन, पुरुपस्तु रेण्वाद्याकर्पणात् तच्छोधनेन, एवमिहापि जीवापवरक उद्घाटितानव- द्वार सद्गुणशून्यो मिथ्यात्वादिहेत्वाकृष्टकर्मकचवरापूरितो मुक्तिसुखनिवासहेतो. शोधनीयो वर्त्तते, तत्र ज्ञायतेऽने- नेति ज्ञान, तच्च प्रकाशयतीति प्रकाशक, ज्ञानं प्रकाशकत्वेनोपकुरुते, तत्स्वभावत्वात् , गृहमलापनयने प्रदीपवदिति भाव', किया तु तपासंयमरूपत्वादिस्थमुपकुरुते, शोधयतीति शोधक, किन्तदित्याह-तापयत्यनेकभवोपाचमष्टमकार फर्मेति तपः, तत् शोधकत्वेनोपकुरुते, तत्स्वभावत्वात्, गृहकचवरोज्झनक्रियया तच्छोधने कर्मकरपुरुषवत् , तथा सयमन सयम , भावेऽल्प्रत्यय , आनवद्वारविरमणमितियावत् , चशब्द. पृथग्ज्ञानादीना प्रक्रान्तफलसिद्धौ भिन्नोपकारकर्तृत्वा- पधारणार्थ., गोपन गुप्ति , स्त्रिया क्तिप्रत्यय , आगन्तुककर्मकचवरनिरोध इति हृदय, गुप्तिकरणशीलो गुप्तिकरो, हेतु- तच्छीलानुकूलेवित्यादिना टप्रत्ययः, किमुक्त भवति ?-सयमोऽप्यपूर्वकर्मकचवरागमननिरोधेनोपकुरुते, तत्स्वभाव- त्यात्, गृहशोधने पवनप्रेरितकचवरागमननिरोधेन वातायनादिस्थगनवत्, एव च त्रयाणामेव, अपिशब्दोऽवधारणे, अधवा सम्भावने, किं सम्भावयति ?-त्रयाणामपि ज्ञानादीना, किविशिष्टानाम् ?-निश्चयत क्षायिकाणा, न तु क्षायोप- शमिकानामपि, समायोगे-संयोगे मोक्ष:-सर्वथा अष्टविधकर्ममलवियोगलक्षण. जिनाना शासन जिनशासन तस्मिन् 'भणितः उक्तः, नन्वेवं सति 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग' इत्यागमो विरुध्यते, सम्यग्दर्शनमन्तरेणोकलक्षण- ज्ञानादित्रयादेव मोक्षप्रतिपादनाद्, नैप दोष, ज्ञानग्रहणेन तस्यापि ग्रहणाद्, अन्यथा ज्ञानत्वायोगात्, अत एवान्यत्र चतुष्टयमुक-"ज्ञान सुमार्गदीप सम्यक्त्वं तदपराङ्मुखत्वाय । चारित्रमानवघ्न क्षपयति कर्माणि तु तपोऽग्नि ॥१॥" इति। इह यत् प्राग्नियुक्तिकृताऽभ्यधायि-श्रुतज्ञानेऽपि जीवो वर्तमान सन् न प्रामोति मोक्षमिति, तत्प्रतिज्ञागाथासूत्र, तत्रैव सूत्रसूचित. खल्वयं हेतुरवगन्तव्यः, कुत. १, तस्य क्षायोपशमिकत्वात् , दृष्टान्तोऽपि सूत्रसूचितोऽयमवधिज्ञान- वदिति, क्षायिकज्ञानाद्यवाखौ च मोक्षावाप्तिरिति तत्त्व, तत श्रुतस्यैव क्षायोपशमिकभावमुपदर्शयति- .
भावे खओवसमिए दुवालसगंपि होइ सुयनाणं । केवलियनाणलंभो नण्णस्थ खए कसायाणं ॥ १०४॥ भवन भावो भवतीति वा भावस्तस्मिन्, स च औदयिकाद्यनेकभेदस्तत आह-क्षायोपशमिके, द्वादशाङ्गानि यत्र तत् द्वादशाङ्गम्, अपिशब्दादशबाह्यमपि, भवति श्रुतज्ञानम् , उपलक्षणमेतत् , मत्यादिज्ञानत्रयमपि सामायिकचतुष्टयमपि, तथा केवलस्य भावः कैवल्य-धातिकर्मवियोग इत्यर्थः तस्मिन् ज्ञान कैवल्यज्ञानं, कैवल्ये सति ज्ञानग्रहणेन इह यो 'बुद्ध्य- ध्यवसितमर्थ पुरुषश्वेतयते' इति वचनात् प्रकृतिविमुक्तस्य बुद्ध्यभावात् ज्ञानाभाव इति प्रतिपजस्तस्य प्रकृतिमुक्काज्ञा- निपुरुपमतिपादनपरकुनयमतव्यवच्छेदमाह, तस्य लाभ:-प्राप्ति, कथ?-कपायाणा-क्रोधादीना क्षये सति, नान्यत्र, तृतीयार्थे सप्तमी, नान्येन प्रकारेण, छद्मस्थवीतरागावस्थाया कपायक्षये सत्यप्यक्षेपेण कैवल्यज्ञानाभावे ज्ञानावरणक्षया- नन्तर चावश्यभावे कपायक्षयग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थ, कपायक्षय एव सति निर्वाणं, नान्यथा, कपायक्षय एव सति प्रयाणामपि सम्यक्त्वादीना क्षायिकत्वसिद्धे, नन्वेवं तर्हि यदादावुक्तं श्रुतज्ञानेऽपि वर्तमानः सन् जीवो न प्राप्नोति मोक्षं, यस्तपःसयमात्मकयोगशून्य इति विशेषणं तदनर्थक, श्रुतेऽपि सति तपःसंयमात्मकसहिष्णोरपि मोक्षाभावात्, सत्यमेतत्, केवलं क्षायोपशमिकसम्यक्त्वश्रुतचारित्राणामपि समुदिताना क्षायिकसम्यक्त्वादिनिवन्धनत्वेन परम्परया मोक्षहेतुत्वमस्तीत्यदोष आह-प्रतिपन्नममाभिर्मोक्षकारणकारणं श्रुतादि, परतस्यैव कथमलाभोलाभो वेति?, उच्यते- अहण्हं पयडीणं उक्कोसहिईऍ वट्टमाणो उ । जीवो न लहइ सामाइयं चउण्हंपि एगयरं ॥ १०५॥ अष्टाना प्रकृतीना-ज्ञानावरणीयादिकर्मप्रकृतीनाम् उत्कृष्टाचासौ स्थितिश्च उत्कृष्टस्थितिस्तस्या वर्तमानो जीवोनलभ- १ , . भाव , झिया तु तपासयमरूपत्वादित्थमुपकुरुते, शोधयतीति शोधकं, किन्तदित्याह-तापयत्यनेकभवोपाचमष्टमकार फर्मेति तप , तत् शोधकत्वेनोपकुरुते, तत्स्वभावत्वात्, गृहकचवरोज्झनक्रियया तच्छोधने कर्मकरपुरुपवत्, तथा सयमन सयम., भावेऽल्पत्यय , आश्रवद्वारविरमणमितियावत्, चशब्दः पृथग्ज्ञानादीना प्रक्रान्तफलसिद्धौ भिन्नोपकारकतत्वा- पधारणार्थ , गोपन गुप्ति , खिया किप्रत्ययः, आगन्तुककर्मकचवरनिरोध इति हृदय, गुप्तिकरणशीलो गुप्तिकरो, हेतु- तच्छीलानुकलेप्वित्यादिना टप्रत्ययः, किमुक्त भवति ?-सयमोऽप्यपूर्वकर्मकचवरागमननिरोधेनोपकुरुते, तत्स्वभाव- त्यात्, गृहशोधने पवनप्रेरितकचवरागमननिरोधेन वातायनादिस्थगनवत्, एवं च त्रयाणामेव, अपिशब्दोऽवधारणे, अधया सम्भावने, किं सम्भावयति-त्रयाणामपि ज्ञानादीना, किविशिष्टानाम् ?-निश्चयतः क्षायिकाणा, न तु क्षायोप- शमिकानामपि, समायोगे-संयोगे मोक्ष -सर्वथा अष्टविधकर्ममलवियोगलक्षणः जिनाना शासन जिनशासन तस्मिन् 'भणितः' उक्त , नन्वेवं सति 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग' इत्यागमो विरुध्यते, सम्यग्दर्शनमन्तरेणोक्तलक्षण- शानादित्रयादेव मोक्षप्रतिपादनाद्, नैप दोष , ज्ञानग्रहणेन तस्यापि ग्रहणाद् , अन्यथा ज्ञानत्वायोगात्, अत एवान्यन चतुष्टयमुक्त-"ज्ञान सुमार्गदीप सम्यक्त्व तदपराङ्मुखत्वाय । चारित्रमानवघ्न क्षपयति कर्माणि तु तपोऽग्नि ॥१॥" इति। इह यत् प्राग्नियुकिकृताऽभ्यधायि-श्रुतज्ञानेऽपि जीवो वर्तमान सन् न प्रामोति मोक्षमिति, तत्प्रतिज्ञागाथासूत्र, तत्रैव सूत्रसूचित खल्वय हेतुरवगन्तव्य , कुत १, तस्य क्षायोपशमिकत्वात् , दृष्टान्तोऽपि सूत्रसूचितोऽयमवधिज्ञान- बदिति, धायिकज्ञानाचवाधौ च मोक्षावाप्तिरिति तत्त्व, ततः श्रुतस्यैव क्षायोपशमिकभावमुपदर्शयति- " -- मपि षण्णामुत्कृप्टेंव स्थिात., आयुषस्तु उत्कृष्टा वा मध्यमा वा, न तु जघन्या, मोहनीयरहिताना तु शेषप्रकृतीनामन्य- (तमस्या उत्कृष्टस्थितिसद्भावे मोहनीयस्य शेषाणा च उत्कृष्टा वा मध्यमा वा, न तु जघन्येति, उक्तं च-"मोहस्सुक्को- साए ठिई' सेसाण छण्हमुक्कोसा । आउस्सुकोसा वा मज्झमिया वा न उ जहण्णा ॥१॥ मोहविवजुकोसटिईऍ मोह- स्स सेसियाण च । उक्कोस मज्झिमा वा कस्सइ न जहणिया होजा ॥२॥ (वि ११८९-९०)" तदेवमुक्त सम्यक्त्वादी- नामलाभकारणम्, अधुना लाभकारणमाह- सत्तण्ह पयडीणं अन्भितरओ उ कोडिकोडीए । काऊण सागराणं जइ लहइ चउण्हमण्णयर ॥ १०६॥ सप्तानामायुवर्जाना कर्मप्रकृतीना या पर्यन्तवर्तिनी स्थितिस्तामगीकृत्य सागरोपमाणा कोटाकोटी तस्या अभ्यन्तर एव-मध्य एव, तुशब्दोऽवधारणार्थः, कृत्वा आत्मानमिति गम्यते, यदि लभते-यदि प्रामोति चतुर्णी-श्रुतसामायिका- दीनामन्यतमत् , तत एव लभते नान्यथा, पाठान्तर 'काऊण सागराणं ठिई लभइ चउण्हमण्णयर' तत्र सागरोपमाणा कोटीकोट्या अभ्यन्तरतो-मध्ये कृत्वा स्थिति लभते चतुर्णामन्यतमत् , एप गाथाक्षरार्थ , इयमन भावना-आयुर्वर्जाना |सधाना कर्मप्रकृतीना यदा स्थिति पर्यन्तवर्तिनी पल्योपमासङ्ख्येयभागहीनसागरोपमकोटीकोटीप्रमाणा अवतिष्ठते तदा धनरागद्वेपपरिणामरूपोऽत्यन्तदुर्भेददारुग्रन्थिवत्कर्मग्रन्धिर्भवति, उक्त च-"अंतिमकोडाकोडीऍ, सबकम्माण आउव- जाण । पलियासखेजइमे भागे खीणे हवइ गठी ॥१॥गंडित्ति सुदुन्भेदो कक्खडघणरूढगूढगठिव। जीवस्स कम्मजणितो घणरागहोसपरिणामो॥२॥"(वि ११९४-५)तस्मिश्च कर्मग्रन्थावपूर्वकरणनामविशेषविशुद्धिकुठारधारया भिन्ने परमपदहेतु. , .
.. ते-न प्राप्नोति,किन्तदित्याह-सामायिक, कि तदित्याह-चतुर्णा-सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामायिकदेशविरतिसामायिकसर्व पिरतिसामायिकानामेकतरम्-अन्यतमद्, अपिशब्दात् मतिज्ञानादि चन लभते, न केवलमेतानि न लभते, पूर्वप्रतिपन्नोड- प्यायुर्वर्जकर्मोत्कृष्टस्थितौ न भवति, यतोऽवाप्तसम्यक्त्वस्तत्परित्यागेऽपिन भूयो ग्रन्थिमुल्लङ्योत्कृष्टस्थिती कम्ममकृतीर्व- भाति, 'बघेण न वोलइ कयाईति वचनात् ,एष सिद्धान्तिकाभिमाय.,कर्मग्रन्धिकास्तु भिन्नमन्धेरप्युत्कृष्टस्थितिबन्धो भव- तीति प्रतिपना., आयुपस्तूत्कृष्टस्थितौ वर्तमानः सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोरनुत्तरसुर उपपातकाले पूर्वप्रतिपन्नोन प्रतिपद्य- मानक.,पूर्वमवश्यं प्रतिपन्नत्वात,आयुपस्तु जघन्यस्थितौ वर्तमानोन पूर्वप्रतिपनो नापि प्रतिपद्यमानक.,आयुर्जघन्यस्थिति. भुलकभवमहणप्रमाणा, सा च वनस्पतिषु, न च वनस्पतिषु सम्यक्त्वस्यापि पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानकः, साखा- दनसम्यक्त्वसहितस्यापि तेष्वनुत्पादात्, 'उभयाभावो पुढवाइएसु' इति वचनात् , प्रकृतीना बोत्कृष्टेतरभेदभिशा स्थितिरिय-ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयान्तरायाणा उत्कृष्टा स्थितित्रिंशत्सागरोपमकोटीकोव्य. सप्ततिर्मोहनीयस्य नाम- गोत्रयोविंशति त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुष्कस्येति, जघन्या तु द्वादश मुहूर्ता वेदनीयस्य नामगोत्रयोरष्टौ शेषाणामन्तर्मु- हूर्तमिति, उक्तंच-"वीसमयरोवमाण कोडाकोडीउ नामगोयाण । सयरी मोहस्स ठिई सेसाणं तीस कोसा ॥शाआउस्स सागराइ तेत्तीस अवरतो मुहुत्ततो। अट्ठ उ नामागोए वेयणिए बारस मुहुत्ता ॥२॥"(वि ११८७-८)नन्वेताः कर्मप्रकृतयः किं युगपदेवोत्कृष्टा स्थितिमासादयन्ति उत एकस्यामुत्कृष्टस्थितिमापन्नाया सत्यामन्या अपि नियमत उत्कृष्टस्थितयो जायन्ते, आहोम्विदन्यथा वैचित्र्यमिति १. लगने -जि- मपि पण्णामुत्कृप्टेंव स्थिति, आयुषस्तु उत्कृष्टा वा मध्यमा वा, न तु जघन्या, मोहनीयरहिताना तु शेषप्रकृतीनामन्य- तमस्या उत्कृष्टस्थितिसद्भावे मोहनीयस्य शेषाणा च उत्कृष्टा वा मध्यमा वा, न तु जघन्येति, उक्त च-"मोहस्सुक्को- साए ठिईएँ सेसाण छण्हमुक्कोसा । आउस्सुकोसा वा मज्झमिया वा न उ जहण्णा ॥१॥ मोहविवजुक्कोसट्टिईऍ मोह- स्स सेसियाण च । उकोस मज्झिमा वा कस्सइ न जहणिया होजा ॥२॥ (वि ११८९-९०)" तदेवमुक सम्यक्त्वादी- नामलाभकारणम्, अधुना लाभकारणमाह- सत्ताह पयडीणं अन्भितरओ उ कोडिकोडीए । काऊण सागराणं जइ लहइ चउण्हमण्णयरं ॥१०६॥ सप्तानामायुवर्जाना कर्मप्रकृतीना या पर्यन्तवर्तिनी स्थितिस्तामगीकृत्य सागरोपमाणा कोटाकोटी तस्या अभ्यन्तर एव-मध्य एव, तुशब्दोऽवधारणार्थः, कृत्वा आत्मानमिति गम्यते, यदि लभते-यदि प्रामोति चतुर्णी-श्रुतसामायिका- दीनामन्यतमत्, तत एव लभते नान्यथा, पाठान्तर 'काऊण सागराणं ठिई लभइ चउण्हमण्णयर' तत्र सागरोपमाणा कोटीकोट्या अभ्यन्तरतो-मध्ये कृत्वा स्थिति लभते चतुर्णामन्यतमत् , एप गाथाक्षरार्थ , इयमन भावना-आयुर्वर्जाना सताना कर्मप्रकृतीना यदा स्थिति पर्यन्तवर्तिनी पल्योपमासङ्ख्येयभागहीनसागरोपमकोटीकोटीप्रमाणा अवतिष्ठते तदा घनरागद्वेपपरिणामरूपोऽत्यन्तदुर्भेददारुग्रन्थिवत्कर्मग्रन्धिर्भवति, उक्त च-"अंतिमकोडाकोडीऍ, सधकम्माण आउव- जाण । पलियासंखेजइमे भागे खीणे हवइ गठी ॥१॥ गहित्ति सुदुन्भेदो कक्खडघणरूढगूढगठिव । जीवस्स कम्मजणितो घणरागद्दोसपरिणामो ॥२॥"(वि ११९४-५)तस्मिश्च कर्मग्रन्थावपूर्वकरणनामविशेषविशुद्धिकुठारधारया भिन्ने परमपदहेतु. .
सम्यक्त्वलाभ उपजायते, केवल कर्मग्रन्थ द एव मनोविघातपरिश्रमादिभिर्दु साधः, तथाहि-स जीव कमरिपुमध्य- गतस्त प्राप्य विपातयन्नतीव परिश्राम्यति,प्रभूतकारातिसैन्यान्तकारितयासञ्जातखेदत्वात् , महासमरशिरसि दुर्जया- पाकृतानेकशत्रुगण. सुभट इव, उक्त च-"भिन्नमि तमि लामो समत्ताईणमोक्खहेकण । सो यदुलभीपरिस्समचित्तवि- पायाइविग्घेहिं ॥१॥(वि ११९६)" अपरस्त्वाह-ननु कि तेन कर्मग्रन्थिना भिन्नेन ? किवा सम्यक्त्वादिना अवासेन ? यावता यथाऽतिदीर्घा कर्मस्थितिः सम्यक्त्वादिगुणरहितेनैव क्षपिता एवं कर्मशेषमपि गुणरहित एव क्षपयित्वा विव- क्षितफलभागु भविष्यतीति, उच्यते, स हि तस्यामवस्थाया प्रवर्त्तमानोऽनासादितगुणान्तरोन शेपक्षपणया विशिष्टफल- प्रसाधनायाल, चित्तविघातादिप्रचुरविघ्नसङ्खलत्वात्, विशिष्टायाश्चाप्राप्तपूर्वफलप्राक्षे प्रागभ्यस्तक्रिययाऽवासुमशक्य- स्वाच, अनेकसंवत्सरानुपालिताचाम्लादिपुरश्चरणक्रियाऽऽसादितगुणान्तरसहायक्रियारहितविद्यासाधकवद्, उकच- "कम्मठिई सुदीहा खविया जइ निग्गुणेण सेसपि । खबेउ निग्गुणच्चिय किंथपुणो दसणादीहिं ? ॥१॥ आचार्य आह- "पाएण पुषसेवा परिमउई साहणमि गुरुतरिया । होइ महाविजाए किरिया पाय सविग्धा य ॥२॥ तह कम्महिइखवणे परिमई मोक्खसाहणे गुरुई । इह दसणाइकिरिया, दुलहा पाय सविग्घाय॥३॥(वि ११९७-२००)अथवा यत एव वही कर्मस्थितिरनेनोन्मूलिता अत एवापधीयमानदोषस्य सम्यक्त्वादिगुणलाभ सञ्जायते,अशेषकर्मपरिक्षये सिद्धत्ववत्, तत एव व मोक्ष, ततो न शेषमपि कर्म गुणरहित एवाप्राकृत्य मोक्ष प्रसाधयति, आहच-"अहव जउनि मुबहुं खवितो निणणो न सेसंमि । अलबेइजओ अभएसम्मसुधाइगुणाम॥२॥ (वि १२०१)" इति। सम्पति सम्यवादिगणा-
वातिविधिरुच्यते, इह जीवा द्विविधा भवन्ति, तद्यथा-भव्याश्च अभव्याश्च, तत्र भव्याना करणत्रयं भवति, करणं नाम
सम्यक्त्वाद्यनुगुणो विशुद्धरूप परिणामविशेप., तद्यथा-यथाप्रवृत्तकरणमपूर्वकरणमनिवर्तिकरणं, तत्र यथैव-अना
दिससिद्धेनैव प्रकारेण प्रवृत्त यथाप्रवृत्त क्रियते कर्मक्षपणमनेनेति करणं यथाप्रवृत्त च तत्करण च यथाप्रवृत्तकरणम्-
अनादिकालात्कर्मक्षपणाय प्रवृत्तो गिरिसरिदुपलघोलना[न्यायेन] कल्पोऽध्यवसायविशेषो यथाप्रवृत्तकरणमिति, तथा
अप्राप्तपूर्वमपूर्व स्थितिघातरसघाताद्यपूर्वार्थनिर्वर्तकं वा अपूर्वक, तच्च तत्करण च अपूर्वकरणं, निवर्त्तनशील निवर्तिन
निवर्ति अनिवर्ति-आसम्यग्दर्शनलाभान्न निवर्तत इत्यर्थ , ततः प्राग्वत्करणशब्देन सह विशेषणसमास', एतानि त्रीण्यपि
यथोत्तर विशुद्धविशुद्धतराध्यवसायरूपाणि भवन्ति भव्यानाम्, अभव्याना त्वाद्यमेव करणं, तत्र अनादिकालादारभ्य
यावद् ग्रन्धिस्थानं तावदाद्यं, ग्रन्धि तु समतिकामतो द्वितीय, प्राक्तनात् विशुद्धतराध्यवसायरूपेण तेन ग्रन्थेभैदकरणात्
सम्यग्दर्शनलाभाभिमुखस्य तृतीयम्, उकं च-“करणं अहापवतं अपुत्वमनियट्टिमेव भवाण। इयरेसि पढम चिय भन्न
करण तु परिणामो ॥१॥ जा ग्रठी ता पढम गठिं समइच्छतो हवइ बीय । अनियट्टीकरणं पुण सम्मत्तपुरक्खडे जीवे
॥२॥" (वि १२०२-३) सम्यक्त्वं पुरस्कृतम्-अभिमुखं कृतं येन स सम्यक्त्वपुरस्कृतोऽभिमुखसम्यक्त्व इत्यर्थः तस्मिन
जीवेसम्प्रति करणनयमङ्गीकृत्य सामायिकलाभदृष्टान्तानभिधित्सुराह-
पल्लगगिरिसरिओवल-पिवीलिया-पुरिस-पह-जरग्गहिया।
कोदव-जल-वत्थाणि य सामाइयलाभदिहता ॥ १०७॥
सम्यक्त्वलाभ उपजायते, केवलं कर्मग्रन्थेभैद एव मनोविघातपरिश्रमादिभिर्दुःसाध , तथाहि-स जीव कमरिपुमध्य- गतस्त माप्य विघातयन्नतीव परिश्राम्यत्ति,प्रभूतकारातिसैन्यान्तकारितया सातखेदत्वात् , महासमरशिरसि दुर्जया- पाकृतानेकशत्रुगण सुभट इव, उक्त च-"भिन्नंमि मि लामो समत्ताईण मोक्खहेऊण । सो यदुलभोपरिस्समचित्तवि- पायाइविग्घेहि ॥१॥(वि ११९६)" अपरस्त्वाह-ननु कि तेन कर्मयन्धिना भिन्न किंवा सम्यक्त्वादिना अवाटेन? यावता यथाऽतिदीर्घा कर्मस्थिति सम्यक्त्वादिगुणरहितेनैव क्षपिता एव कर्मशेषमपि गुणरहित एव क्षपयित्वा विव- क्षितफलभाय भविष्यतीति, उच्यते, स हि तस्यामवस्थाया प्रवर्त्तमानोऽजासादितगुणान्तरो न शेषक्षपणया विशिष्टफल- प्रसाधनायाल, चित्तविघातादिप्रचुरविघ्नसङ्खलत्वात्, विशिष्टायाश्चाप्राप्तपूर्वफलप्रावे मागभ्यस्तक्रिययाऽत्रातुमशक्स- स्वाच, अनेकसंवत्सरानुपालिताचाम्लादिपुरश्चरणक्रियाऽऽसादितगुणान्तरसहायक्रियारहितविद्यासाथकवा, उकंच- "कम्महिई सुदीहा खविया जइ निग्गुणेण सेसंपि । खबेउ निग्गुणच्चिय किंथ पुणोदसणादीहिं १ ॥१॥ भाचार्य आह- "पारण पुषसेवा परिमबई साहणमि गुरुतरिया । होइ महाविजाए किरिया पाय सविग्धा य ॥२॥ तह कम्महिएखवणे परिमाई मोक्खसाहणे गुरुई। इह दसणाइकिरिया, दुलहा पायं सविधाय॥३॥(वि ११९७-२००)अथवा यत एव बही कर्मस्थितिरनेनोन्मूलिता अत एवापचीयमानदोषस्य सम्यक्त्वादिगुणलाभ सञ्जायते, अशेषकर्मपरिक्षये सिद्धत्ववत्, तत एष व मोक्ष , ततो न शेषमपि कम्र्म गुणरहित एवापाकृत्य मोक्षप्रसाधयति, आह च-"अहव जाविम सुबहुं अविश्रतो मिसाप्पोन सेपि । ससह अमओ बरसम्ममधारणलाभं५२॥ (वि १२०३)" इति। सम्पति सम्यक्सादिगुणा- .
एवमेव, ततो न कश्चिद्दोपः, उक्तं च-"एयमिह ओघविसयं भणियं सधे न एवमेवत्ति । अस्संजतो य एवं पडुच्च ओस मभाव तु ॥१॥" (श्राव ३८) अथैतदेव कथमवसीयते यथेद सूत्र बाहुल्यविषय न पुन. सर्व एवासयत एवमे वनातीति, उच्यते, अन्यथा बन्धाभावप्रसङ्गात् , तथाहि-यदि सर्व एवासंयत सूत्रोक्तप्रकारेण कर्मपुद्गलोपादानमा दत्ते तत. कालान्तरे प्रतिदिवस पुरुषसहस्रदशकेन रूप्यकपञ्चकग्रहणे एकरूप्यकमोक्षे च (s) दिवसत्रयमध्ये लक्षस्य व्यवच्छेद इव सर्वपुद्गलाना जीवैर्ग्रहणतोऽभाव. प्राप्नोति, तदभावे च बन्धाभावः, बन्धयोग्यकर्मपु. द्गलासम्भवात् , आह च-"पावइ बधाभावो अन्नहा पोग्गलाणऽभावातो । इयवुढिगहणतो ते सवे जीवेहि जुज्जति ॥१॥" (श्राव ३९) अथ मन्येथाः-गृहीतपुद्लानामसङ्ख्येयकालादृर्द्धमवश्यं मोक्षः, पुद्गलानामुत्कर्पतोऽप्यसङ्खये- यकालस्थितिकत्वात् , ते च मुच्यमाना. प्रतिसमय सर्वजीवेभ्योऽप्यनन्तगुणा , तत. कथ पुद्गलानामसम्भवतो बन्धा- भावप्रसङ्ग. १, उक्त च-"मोक्खु असंखेजातो, कालातो ते य ज जिएहितो । भणियाणतगुणा खलु न एस दोसो ततो जुत्तो ॥१॥" (श्राव ४०) तदेतदयुक्तम्, मोक्षो हि गृहीताना कियत्कालातिकमे भवति, ग्रहणं त्ववश्यं प्रति- समय प्रतिजीव च सर्वजीवेभ्योऽनन्तगुणाना, तत कथं प्राक्प्रसञ्जितदोपानवकाश इति, आह च-"गहणमणंताण न कि जायइ समएण ता कहमदोसो ?" ॥ (श्राव ४०॥) इति, अथ ब्रुवीथा -एवरूपस्तावदागमो विजृम्भते 'जाव ण एस जीवे एयइ वेयइ चलइ फंदइ घट्टइ खुन्भइ उदीरइ त त भावं परिणमइ ताव सत्तविह्वधए वा अट्टविहबंधए वा छविहवधए वा एगविहवंधए वा, नो चेव ण अवधए सिया' (व्याख्या. सू ) इति, तथा ससारोऽपि प्रतिसमय- . , इह सामायिकलामे नव दृष्टान्ताः, तद्यथा-प्रथम पल्यकदृष्टान्तः १ द्वितीयो गिरिसरिदुपलदृष्टान्त. २ तृतीय. पिपीलिकादृष्टान्त. ३ चतुर्थ. पुरुषदृष्टान्त ४ पञ्चमः पथदृष्टान्त ५षष्ठो ज्वरगृहीतदृष्टान्तः ६ सप्तम कोद्रवदृष्टान्त ७ अष्टमो जलदृष्टान्त ८ नवमो वस्त्ररूप ९। तत्र प्रथमपल्यकदृष्टान्तभावना-पल्यको नाम लाटदेशे धान्यालय., तत्र यथा कश्चित् महापल्ये धान्य स्वल्पं स्वल्पतर प्रक्षिपति, प्रचुर प्रचुरतरं तत आदत्ते, तत एव ग्रहणनिक्षेपकरणे काला न्तरेण स रितीभवति, एव कर्मधान्यपल्ये जीवोऽनाभोगप्रवृत्तेन यथाप्रवृत्तकरणेन स्वल्पं स्वल्पतरमुपचिन्वन् प्रभूत प्रभूततरमपचिन्वन् गच्छता कालेन ग्रन्थिमासादयति, पुनस्त भिन्दानस्यापूर्वकरण सम्यग्दर्शनलाभाभिमुखस्यानिवत्तीति, एप पल्यकदृष्टान्त , उक्त च-"जो पल्लेऽइमहल्ले धन्नं पक्खिवइथोवथोवतर।सोहेइ बहुबहुतर झिजइ थोवेण कालेण॥१॥ तह कम्मधन्नपल्ले,जीवोऽणाभोगतो बहुतराग।सोहंतोथोवतर, गिण्हतो पावए गंठि॥२॥" (वि १२०५-६)अत्र पर आह- नन्वेष दृष्टान्तोऽनुपपन्नो, यत'-ससारिणो योगवतः प्रतिसमयं चयापचयावुक्ती, तत्रासयतस्य बहुतरस्य चयोऽस्पतर- स्थापचयः, अत आगम -पल्ले महइमहल्ले, कुभं पक्खिवइ सोहई नालि । अस्सजए अविरए बहु बधइ निजरइ थोव ॥१॥ पछे महइमहल्ले, कुभ सोहेइ पक्खिवे नालि । जे सजए पमत्ते बहुनिज्जर बधए थोव ॥२॥पल्ले महइमहल्ले कुभ सोहेइ पक्खिव न किंचि । जे सजएऽपमत्ते, वहु निजर बधइ न किचि ॥ ३॥ (श्राव ३५-३६-३७) ततो नाम पूर्वमसयतस्य मिथ्यादृष्टेरतिप्रभूततरकर्मबन्धस्य कुतो प्रन्थिदेशप्राप्तिसम्भवो ? यत सम्यक्त्वावाप्तिरिति, तद- युक्तमभिप्रायापरिज्ञानात्, इद हि सूत्र बाहुल्यमङ्गीकृत्य प्रवृत्त, प्रायेणासयत उक्तप्रकारेण बनाति, नतु सर्व एवासंयत , एवमेव, ततो न कश्चिद्दोप , उक्त च-"एयमिह ओघविसय भणिय सवे न एवमेवत्ति । अस्संजतो य एवं पडुच्च ओस. नभाव तु ॥१॥" (श्राव ३८) अथैतदेव कथमवसीयते यथेद सूत्र बाहुल्यविषयं न पुन सर्व एवासयत एवमेव वनातीति, उच्यते, अन्यथा बन्धाभावप्रसङ्गात् , तथाहि-यदि सर्व एवासयत. सूत्रोक्तप्रकारेण कर्मपुद्गलोपादानमा दत्ते ततः कालान्तरे प्रतिदिवस पुरुषसहस्रदशकेन रूप्यकपञ्चकग्रहणे एकरूप्यकमोक्षे च (अर्ध) दिवसत्रयमध्ये लक्षस्य व्यवच्छेद इव सर्वपुद्गलाना जीवैर्ग्रहणतोऽभाव. प्राप्नोति, तदभावे च बन्धाभावः, वन्धयोग्यकर्मपु- द्गलासम्भवात् , आह च-"पावइ बंधाभावो अन्नहा पोग्गलाणऽभावातो । इयवुढिगहणतो ते सवे जीवेहि जुजंति ॥१॥" (श्राव ३९) अथ मन्येथाः-गृहीतपुद्लानामसङ्ख्येयकालादृर्द्धमवश्यं मोक्षः, पुद्गलानामुत्कर्पतोऽप्यसङ्ख्ये- यकालस्थितिकत्वात् , ते च मुच्यमाना प्रतिसमय सर्वजीवेभ्योऽप्यनन्तगुणा , तत. कथं पुद्गलानामसम्भवतो वन्धा- भावप्रसङ्ग १, उक्कं च-"मोक्खु असखेजातो, कालातो ते य ज जिएहितो। भणियाणतगुणा खलु न एस दोसो ततो जुत्तो ॥१॥" (श्राव ४०) तदेतदयुक्तम् , मोक्षो हि गृहीताना कियत्कालातिक्रमे भवति, ग्रहणं त्ववश्यं प्रति- समय प्रतिजीव च सर्वजीवेभ्योऽनन्तगुणाना, ततः कथं प्राक्प्रसञ्जितदोपानवकाश इति, आह च-"गणमणताण न किं जायइ समएण ता कहमदोसो" ॥ (श्राव ४०॥) इति, अथ ब्रुवीथाः-एवंरूपस्तावदागमो विजृम्भते 'जावण एस जीवे एयइ वेयइ चलइ फदइ घट्टइ खुम्भइ उदीरइ त त भावं परिणमइ ताव सत्तविहवधए वा अढविहवंधए वा छविहवधए वा एगविहबंधए वा, नो चेव णं अवधए सिया' (व्याख्या सू ) इति, तथा ससारोऽपि प्रतिसमय- , . पन्धकसत्त्वसमृतिरूपः प्रत्यक्षत एवोपलभ्यते, तत आगमप्रामाण्यात्संसारदर्शनाञ्च न तयाभूयसामनन्ताना पुद्गलाना महण यथा वन्धयोग्यकर्मपुद्गलासम्भवतो बन्धाभावप्रसङ्ग इति, उक्तं च-"आगमसंसारातो, न तहाणताण गहणं तु।" (श्राव ४१) इति, ननु यद्येवं सम्यक्त्वादेरपि प्रतिपादक आगमोवर्त्तते, "सम्मत्तमि उठद्धे पलियपुरचेण सावतो होइ । चरणोवसमखयाण सागर संखतरा होति ॥१॥ एवं अप्परिवडिए सम्मत्ते देवमणुयजम्मेसु । अन्नयरसढिवजएग- भवेण च सवाइ ॥२॥"(वि १२२२-३) तथा मोक्षोऽपि सम्यक्त्वादिगुणघातिना कर्मपुद्गलानां सिद्ध एव, सम्यक्त्वादि- गुणाना स्वगताना स्वसवेदनत. परगताना त्वनुमानतो दर्शनात्, ततो आगमतो मोक्षाच्च प्राचीनमेव सूत्रमोपविषयं फि नाभ्युपगम्यते !, एवं ह्यनिष्टकल्पनापरिहारः पूर्वसूरिकृतव्याख्यानबहुमानं (च) तद्बहुमाने घसर्वज्ञाज्ञाराधनं, तस्मात्त- देर व्याख्यान समीचीनमिति घटते ग्रन्धिदेशप्राप्तिरिति न कश्चिद्दोषः, उक्तंच-"आगममोक्खाउ न किंचि विसेसवि- सयचणेण सुत्तस्स । तो जाविहऽसपत्ती न घडइ तम्हा अदोसो उ॥१॥" (श्राव ४२) इति भावित. पत्यकदृष्टान्त', कध पुनरनाभोगत प्रचुरतरकर्मक्षय इति गिरिसरिदुपलदृष्टान्त उच्यते-गिरे. सरिगिरिसरित्तस्यामुपला:-पाषाणा गिरि- सरिदुपलास्तद्वत् , इयमत्र भावना-यथा गिरिसरिदुपला परस्परसन्निकर्षेणोपयोगशून्या अपि विचित्राकृतयो जायन्ते एव यधामवृत्तकरणतो जीवास्तथाविधविचित्रकर्मस्थितिका विचित्रा इति यथाप्रवृत्तकरणतो प्रन्थिदेशप्राप्तिः, उकंच- "गिरिनइवत्तणिपत्थरघडणोवम्मेण पढमकरणेणं । जा गंठी कम्मठिइक्खवणमणाभोगतो तस्स ॥१॥ (वि १२०७)" अधुना पिपीलिकादृष्टान्त , पिपीलिका नाम कीटिका, तासा क्षितौ गमनं स्वभावतो भवति, कासाचित् स्वभावत एव . स्थाण्यारोहणमपरासा च सञ्जातपक्षाणा तस्मादप्युत्पतनमन्यासा स्थाणुबुनेऽवस्थान कासाञ्चित् स्थाणुबुध्नात् प्रत्यवसप्प णम्, एवमिह जीवाना कीटिकाना क्षितौ स्वभावगमनमिव यथाप्रवृत्तकरणं, स्थाण्वारोहणसदृशमप्राप्तपूर्वत्वादपूर्वकरणं, तत. कीलकादुत्पतनमिव जीवानामनिवर्तिकरणम् , अनिवर्तिकरणवलेन मिथ्यादृष्टिगुणस्थानकादुत्प्त्य सम्यग्दृष्टि- गुणस्थानगमनात्, स्थाणुबुनावस्थानसदृशं ग्रन्थाववस्थानं, स्थाणुबुनादवसर्पणसदृशं ग्रन्थिदेशात्पुनर्व्यावर्त्तनेन दीर्घ- कम्मस्थितिकरणम्, उक्त च-"खितिसाहावियगमणं, थाणूसरण ततो समुप्पयणं । ठाणं थाणुसिरे वा ओरुहणं वा मुइगाण ॥ १ ॥अत्र 'थाणुसिरे वा' इति स्थाणुबुने इति द्रष्टव्यं, बुध्रप्रदेश एव भूतलसम्बद्धो निमग्नस्थाणुप्रदेशापेक्षया शिर इव शिरो विवक्षितम् , "खितिगमणपिव पढम थाणूसरण व करणमप्पुब । उप्पयणंपिव तत्तो, जीवाणं करणमनियट्टी ॥२॥थाणुध गठिदेसो गठियसत्तस्स तत्थऽवत्थाणं । ओयरणंपिव तत्तो पुणोवि कम्मट्टितिविवढी॥३॥" (वि०१२०८-१०) अन्न 'थाणुष' इति स्थाणुबुधमिवेत्यर्थः । सम्प्रति पुरुषदृष्टान्त.-यथा केचन त्रय. पुरुषा. महानगरयियासया महाटवीं प्रपन्नाः सुदीर्घमध्यानमतिकामन्त कालातिपातभीरवो भयस्थानमाढौकमाना. शीघ्रतरगतयो गच्छन्तः पुरस्तादुभयतः समुत्खातकरवालपाणी द्वौ तस्करावालोक्य तेपामेका प्रतीपमनुप्रयात. अपरस्तु ताभ्यामेव गृहीत. अन्यस्तु तो द्वाप्यति- क्रम्येप्ट नगरमनुप्राप्त इत्येप दृष्टान्त,, अयमुपनय.-इह ससाराटव्या पुरुषास्त्रयः ससारिणः कल्प्यन्ते, पन्थाः कर्मस्थिति- रतिदीर्घा, भयस्थान ग्रन्थिदेशः, द्वौ तस्करौ रागद्वेषौ, तत्र प्रतीपगामी यो यथाप्रवृत्तिकरणेन ग्रन्थिदेशमासाद्य पुनरनि- एपरिणामः सन् कर्मस्थितिमुत्कृष्टामासादयति, तस्करद्वयावरुद्धः प्रबलरागद्वेपोदयो ग्रन्थिकसत्त्वः, अभिलपितनगरानु- वन्धकसत्त्वसंसृतिरूपः प्रत्यक्षत एवोपलभ्यते, तत आगमप्रामाण्यात्संसारदर्शनाच न तथाभूयसामनन्तानां पुद्गलाना प्रहण यथा वन्धयोग्यकर्मपुद्गलासम्भवतो बन्धाभावप्रसङ्ग इति, उक्तं च-"आगमसंसारातो, न तहाणंताण गहणं तु ।" (भाय ४१) इति, ननु यद्येवं सम्यक्त्वादेरपि प्रतिपादक आगमोवर्त्तते, “सम्मत्तंमि उल पलियपुरचेण सावतो होइ । चरणोवसमखयाण सागर संखंतरा होति ॥१॥ एवं अपरिवडिए सम्मत्ते देवमणुयजम्मेसु । अन्नयरसेढिवजएग- भवेण च सवाइ ॥२॥(वि १२२२-३) तथा मोक्षोऽपि सम्यक्त्वादिगुणघातिना कर्मपुद्गलाना सिद्ध एव, सम्यक्त्वादि- गुणाना स्वगताना स्वसवेदनत परगताना त्वनुमानतो दर्शनात्, ततो आगमतो मोक्षाच्च प्राचीनमेव सूत्रमोपविषयं किं नाभ्युपगम्यते ?, एवं ह्यनिष्टकल्पनापरिहारः पूर्वसूरिकृतव्याख्यानबहुमान (च) तद्बहुमाने च सर्वज्ञाज्ञाराधनं, तस्माच- देर व्याख्यान समीचीनमिति घटते ग्रन्थिदेशप्राप्तिरिति न कश्चिद्दोषः, उकंच-"आगममोक्खाउ न किंचि विसेसवि- सयतणेण सुत्तस्स । तो जाविहऽसपत्ती न घडइ तम्हा अदोसो उ॥१॥" (श्राव ४२) इति भावितः पल्यकदृष्टान्त', कथ पुनरनाभोगत प्रचुरतरकर्मक्षय इति गिरिसरिदुपलदृष्टान्त उच्यते-गिरे. सरिद्विरिसरित्तस्थामुपला:-पाषाणा गिरि- सरिदुपलास्तद्वत् , इयमत्र भावना-यथा गिरिसरिदुपला. परस्परसन्निकर्षणोपयोगशून्या अपि विचित्राकृतयो जायन्ते एवं यधामवृत्तकरणतो जीवास्तथाविधविचित्रकर्मस्थितिका विचित्रा इति यथाप्रवृत्सकरणतो अन्थिदेशप्राप्तिा, उच- "गिरिनइवत्तणिपत्थरघडणोवम्मेण पढमकरणेण । जा गंठी कम्मठिइक्खवणमणाभोगतो तस्स ॥१॥ (वि १२०७)" अधुना पिपीलिकादृष्टान्तः, पिपीलिका नाम कीटिका, तासा क्षिती गमनं स्वभावतो भवति, कासाचित् स्वभावत एवं , स्थाण्यारोहणमपरासा च सञ्जातपक्षाणा तस्मादप्युत्पतनमन्यासा स्थाणुबुध्नेऽवस्थान कासाञ्चित् स्थाणुबुध्नात् प्रत्यवसप्प णम्, एवमिह जीवाना कीटिकाना क्षितौ स्वभावगमनमिव यथाप्रवृत्तकरणं, स्थाण्वारोहणसदृशमप्राप्तपूर्वत्वादपूर्वकरणं, तत कीलकादुत्पतनमिव जीवानामनिवर्तिकरणम् , अनिवर्तिकरणवलेन मिथ्यादृष्टिगुणस्थानकादुत्प्लुत्य सम्यग्दृष्टि- गुणस्थानगमनात्, स्थाणुवुनावस्थानसदृशं ग्रन्थाववस्थानं, स्थाणुबुनादवसर्पणसदृश ग्रन्थिदेशात्पुनर्व्यावर्त्तनेन दीर्घ- कर्मस्थितिकरणम् , उक्क च-"खितिसाहावियगमणं, थाणूसरण ततो समुप्पयण । ठाण थाणुसिरे वा ओरहण वा मुइगाण ॥ १ ॥अत्र 'थाणुसिरे वा' इति स्थाणुबुने इति द्रष्टव्यं, बुनप्रदेश एव भूतलसम्बद्धो निमग्नस्थाणुप्रदेशापेक्षया शिर इव शिरो विवक्षितम् , "खितिगमणपिव पढम थाणूसरण व करणमप्पुष । उप्पयणंपिव तत्तो, जीवाण करणमनियट्टी ॥२॥थाणुध गठिदेसो गठियसत्तस्स तत्थऽवत्थाणं । ओयरणंपिव तत्तो पुणोवि कम्मट्ठितिविवड्डी॥३॥"(वि०१२०८-१०) अन 'थाणुष' इति स्थाणुवुनमिवेत्यर्थः । सम्प्रति पुरुषदृष्टान्त.-यथा केचन त्रय. पुरुषा. महानगरयियासया महाटवीं प्रपन्नाः सुदीर्घमध्वानमतिकामन्त कालातिपातभीरवो भयस्थानमाढौकमानाः शीघ्रतरगतयो गच्छन्तः पुरस्तादुभयतः समुत्खातकरवालपाणी द्वौ तस्करावालोक्य तेषामेका प्रतीपमनुप्रयात. अपरस्तु ताभ्यामेव गृहीत. अन्यस्तु तौ द्वाप्यति- क्रम्येष्ट नगरमनुप्राप्त इत्येष दृष्टान्त, अयमुपनय.-इह ससाराटव्या पुरुषास्त्रय. ससारिणः कल्प्यन्ते, पन्थाः कर्मस्थिति- रतिदीर्घा, भयस्थान ग्रन्थिदेशः, द्वौ तस्करौ रागद्वेषौ, तत्र प्रतीपगामी यो यथाप्रवृत्तिकरणेन ग्रन्थिदेशमासाद्य पुनरनि- एपरिणामः सन् कर्मस्थितिमुत्कृष्टामासादयति, तस्करद्वयावरुद्धः प्रबलरागद्वेषोदयो ग्रन्थिकसत्त्वः, अभिलपितनगरानु- प्राप्तोऽपूर्वकरणतो रागद्वेपचौरावपाकृत्यानिवर्तिकरणेनावाप्ससम्यग्दर्शनः, उक्तं च-"जह वा तिणि मणूसा जंतऽडविपह सभावगमणेण । वेलाइकमभीया तुरति पत्ता य दो चौरा ॥ १॥ ददु मग्गतडत्थे, ते एगो मग्गतो पडिनियत्तो । विइतो गहितो तइतो समइफतो पुर पत्तो ॥२॥ अडवी भवो मणूसा जीवा कम्मठिई पहो दीहो। गंठी य भयहाणं राग- होसा य दो चोरा ॥३॥ भग्गो ठिइपरिवुड्डी, गहितो पुण गठिओ गतो तइतो।सम्मत्तपुरं एवं जोइजा तिण्णि करणाणि in"(वि १२११-४)भत्र पर आह-ननु ग्रन्थिभेदं कृत्वा सम्यग्दर्शनमुपदेशतो लभते उतानुपदेशत.', उच्यते, उभयथापि लभते, कथं?, पथ परिभ्रष्टपुरुपत्रयवत्, तथाहि-यथा कश्चित्पथ. परिभ्रष्टपुरुप उपदेशमन्तरेणैव परिश्रमन् स्वय पन्था- नमासादयति, कश्चिनु परोपदेशेन, अपरस्तु नासादयत्येव, एवमिहाप्यत्यन्तप्रनष्टसत्पथो जीवो यथाप्रवृत्तकरणत ससारा- टव्यापरिभ्रमन् कश्चित् ग्रन्थिमासाद्यापूर्वकरणेन तमतिक्रम्यानिवर्तिकरणमनुप्राप्य स्वयमेव सम्यग्दर्शनादिरूप निर्वाणपु- रपन्धान लभते, कश्चित्परोपदेशाद्, अपरस्तु प्रतीपगामी ग्रन्धिकसत्त्वो वा नैव लभते इति।सम्मति ज्वरदृष्टान्त , यथावर कश्चित्स्वयमेवापति कश्चिद्भेषजोपयोगेन कश्चिन्नवापति, एवमिहापि मिथ्यादर्शनमहाज्वरोऽपि कश्चित्स्वयमेवापति, कश्चि- दर्हद्वचनभेपजोपयोगाइ, अपरस्तु तदौषधोपयोगेऽपि नापैति । कोद्रवदृष्टान्त , यथा केषाश्चित् कोद्रवाणा मदनभाव स्वयमेव कालान्तरतोऽपैति, केपाश्चिद् गोमयादिपरिकर्मतोऽपरेषा तथापरिकर्मणायामपि नापति, एवं मिथ्यादर्शन- भागेऽपि केषाश्चित्स्वयमेव विनाशमुपयाति, अपरेषामुपदेशपरिकर्मत , अन्येषा तु न सर्वथाऽपैति, योऽपि च स्वयम्- पदेशपरिकर्मणातो वाऽपैति सोऽप्यपूर्वकरणवलेन, तथाहि-स जीवोऽपूर्वकरणेन शुद्धाशुद्धाशुद्धमदनकोद्रवनिदर्श- , . नेन मिथ्यात्व मिथ्यादर्शनसम्यग्मिथ्यादर्शनसम्यग्दर्शनभेदेन त्रिधा विभजते, तथा चोक्तम्-"मयणा दरनिवलिय निलिआ य जह कोदवा तिविहा। तह मिच्छत्तं तिविहं परिणामवसेण सो कुणइ ॥२॥"(वि १२२०) ततोऽनिवर्तिकरण विशेपात् सम्यक्त्व प्राप्नोति, एवं करणत्रययोगवतो भव्यस्य सम्यग्दर्शनप्राप्तिः, अभव्यस्यापि कस्यचिद्यथाप्रवृत्तिकरणतो ग्रन्थिमासाद्याईदादिविभूतिसन्दर्शनत प्रयोजनान्तरतो वा प्रवर्त्तमानस्य श्रुतसामायिकलाभो भवति, न शेषसामायि- कलाभः, उक्तं च-"नासेइ सयं व परिकम्मतो व जह कोदवाण मयभावो । नासइ तह मिच्छमओ, सयं व परिकम्मणाए वा ॥१॥ अप्पुवेण तिपुंज, मिच्छत्त कुणइ कोदवोवमया । अनियट्टीकरणेण उ सो सम्मदसण लहइ ॥ २॥ तित्थ- कराइपूर्य, दहु अण्णेण वावि कजेण। सुयसामाइयलभो होज अभवस्स गथिमि ॥३॥” (वि १२१५-७) सम्प्रति जलदृष्टान्त , यथाहि-जल मलिनमर्द्धविशुद्धं शुद्धं चेति त्रिधा भवति, एवं दर्शनमपि मिथ्यादर्शनादिभेदेन अपूर्वकरणतस्त्रिधा करोति, एव वनदृष्टान्तेऽपि भावना कार्या, आह च-"जह वेह किचि मलिणं, दरसुद्ध सुद्धमंबु वत्थ वा । एवं परिणामवसा, करेइ सो दंसण तिविह॥१॥"(वि १२२१)सम्प्रति प्रासङ्गिकमुच्यते-एवं सम्यग्दर्शनलाभोत्तरकालमवशेषकर्मणः पल्योपमपृथक्त्व- स्थितिपरिक्षयोत्तरकाल देशविरतिरवाप्यते, पुन. शेषायाः सत्येयेषु सागरोपमेपु स्थितेरपगतेषु सर्वविरतिः, तदनन्तरमव- शेपस्थितेरपि सङ्ग्येयेष्वेव सागरोपमेषु क्षीणेषु उपशमश्रेणिः, तदनन्तरं भूयोऽप्यवशिष्टस्थितेः सयेयेषु सागरोपमेष्वपगतेषु क्षपकनेणिरिति, इयं च देशविरत्यादिप्राप्तिरेतावत्कालतो देवमनुष्येपूत्पद्यमानस्याप्रतिपतितस्योत्कर्पतो द्रष्टव्या, अन्यथा अन्यतरश्रेणिरहितस्य सम्यक्त्वादिगुणप्राप्तिरेकभवेनाप्यविरुद्धेति, भणितमानुपङ्गिकमिदानी यदुदयात् सम्यक्त्वसामा- प्राप्तोऽपूर्वकरणतो रागद्वेषचौरावपाकृत्यानिवर्तिकरणेनावाप्तसम्यग्दर्शन', उक्तं च-"जह वा तिम्णि मणूसा जंतऽविपह सभावगमणेण । लाइक्कमभीया तुरति पत्ता य दो चोरा ॥१॥ दट्ट मग्गतडत्थे, ते एगो मग्गतो पडिनियत्तो । विकतो गहितो तइतो समइफतो पुर पत्तो ॥ २ ॥ अडवी भवो मणूसा जीवा कम्मलिई पहो दीहो । गंठी य भयट्ठाण राग- दोसा य दो चोरा ॥शा भग्गो ठिइपरिवुड्डी, गहितो पुण गठिओ गतो तइतो।सम्मत्तपुरं एवं जोइजा तिण्णि करणाणि (वि१२११-४) अत्र पर आह-ननु ग्रन्थिभेद कृत्वा सम्यग्दर्शनमुपदेशतो लभते उतानुपदेशत, उच्यते, उभयवापि लभते, कधी, पथः परिभ्रष्टपुरुषत्रयवत्, तथाहि-यथा कश्चित्पथ. परिभ्रष्टपुरुप उपदेशमन्तरेणैव परिभ्रमन् स्वय पन्धा- नमासादयति, कश्चिनु परोपदेशेन, अपरस्तु नासादयत्येव, एवमिहाप्यत्यन्तप्रनष्टसत्पथो जीवो यधाप्रवृत्तकरणत. ससारा- टव्या परिधमन् कश्चित् ग्रन्थिमासाद्यापूर्वकरणेन तमतिक्रम्यानिवर्तिकरणमनुप्राप्य स्वयमेव सम्यग्दर्शनादिरूपं निर्वाणपु- रसन्धान लभते, कश्चित्परोपदेशाद्,अपरस्तु प्रतीपगामीग्रन्थिकसत्त्वो वा नैव लभते इति। सम्प्रति ज्वरदृष्टान्त., यथावर. कश्चित्स्वयमेवापति कश्चिद्भेपजोपयोगेन कश्चिन्नवापति, एवमिहापि मिथ्यादर्शनमहाज्वरोऽपि कश्चित्स्वयमेवापति, कश्चि- दहचनभेषजोपयोगाद्, अपरस्तु तदौषधोपयोगेऽपि नापैति । कोद्रवदृष्टान्त , यथा केपाश्चित् कोद्रवाणा मदनभाव स्वयमेव कालान्तरतोऽपैति, केपाश्चिद् गोमयादिपरिकर्मतोऽपरेषा तथापरिकर्मणायामपि नापति, एवं मिथ्यादर्शन- मनोऽपि केपाश्चित्स्वयमेव विनाशमुपयाति, अपरेषामुपदेशपरिकर्मत , अन्येपा तु न सर्वथाऽपैति, योऽपि च स्वयम्- पदेशपरिकर्मणातो वाऽपैति सोऽप्यपूर्वकरणवलेन, तथाहि-स जीवोऽपूर्वकरणेन शुद्धाशुद्धाशुद्धमदनकोद्रवनिदर्श- - , नेन मिथ्यात्वं मिथ्यादर्शनसम्यग्मिथ्यादर्शनसम्यग्दर्शनभेदेन त्रिधा विभजते, तथा चोक्तम्-"मयणा दरनिवलिया निधलिआ य जह कोदवा तिविहा । तह मिच्छत्त तिविह परिणामवसेण सो कुणइ ॥१॥"(वि १२२०) ततोऽनिवर्तिकरण- विशेषात् सम्यक्त्व प्राप्नोति, एवं करणत्रययोगवतो भव्यस्य सम्यग्दर्शनप्राप्ति , अभव्यस्यापि कस्यचिद्यथाप्रवृत्तिकरणतो ग्रन्धिमासाद्याहदादिविभूतिसन्दर्शनत' प्रयोजनान्तरतो वा प्रवर्त्तमानस्य श्रुतसामायिकलाभो भवति, न शेपसामायि- कलाभः, उक्त च-"नासेइ सयं व परिकम्मतो व जह कोदवाण मयभावो । नासइ तह मिच्छमओ, सयं व परिकम्मणाए वा ॥१॥ अप्पुवेण तिपुजं, मिच्छत्त कुणइ कोद्दवोवमया । अनियट्टीकरणेण उ सो सम्मइंसणं लहइ ॥२॥ तित्थ- कराइपूय, दड्ड अण्णेण वावि कजेण। सुयसामाइयलंभो होज अभवस्स गंथिमि ॥॥(वि १२१५-७)सम्प्रति जलदृष्टान्त., यथाहि-जल मलिनमर्द्धविशुद्धं शुद्ध चेति त्रिधा भवति, एवं दर्शनमपि मिथ्यादर्शनादिभेदेन अपूर्वकरणतस्त्रिधा करोति, एवं वस्त्रदृष्टान्तेऽपि भावना कार्या, आह च-"जह वेह किचि मलिण, दरसुद्धं सुद्धमवुवत्थ वा । एवं परिणामवसा, करेइ सो देसण तिविह॥१॥"(वि १२२१)सम्प्रति प्रासनिकमुच्यते एवं सम्यग्दर्शनलाभोत्तरकालमवशेषकर्मण पल्योपमपृथक्त्व- स्थितिपरिक्षयोत्तरकाल देशविरतिरवाप्यते, पुन. शेषायाः सत्येयेषु सागरोपमेषु स्थितेरपगतेषु सर्वविरति., तदनन्तरमव- शेपस्थितेरपि सहयेयेष्वेव सागरोपमेपु क्षीणेषु उपशमश्रेणिः, तदनन्तर भूयोऽप्यवशिष्टस्थितेः सह्वयेयेषु सागरोपमेष्वपगतेषु क्षपकश्रेणिरिति, इयं च देशविरत्यादिप्राप्तिरेतावत्कालतो देवमनुष्येपूरपद्यमानस्याप्रतिपतितस्योत्कर्पतो द्रष्टव्या, अन्यथा अन्यतरश्रेणिरहितस्य सम्यक्त्वादिगुणप्राप्तिरेकभवेनाप्यविरुद्धेति, भणितमानुपङ्गिकमिदानी यदुदयात् सम्यक्त्वसामा- यिकादिलाभो न भवति सञ्जातो वाऽपैति तानिह आवरणरूपान् कपायान् प्रतिपादयन्नाह, यदिवा यदुकं 'कैवल्यज्ञा. नलाभो नान्यत्र कपायक्षयादिति, ते कपाया के? किसङ्ख्याका वा ? को वा कस्य सम्यक्त्वादिसामायिकस्यावरण ? को या खल कस्योपशमादिक्रम ? इत्यमुमर्थमभिधित्सुराह- पढमिल्लुआण उदए नियमा सजोयणाकसायाणं । सम्मइंसणलभ भवसिद्धीयाविन लहति ॥१०८ ॥ प्रथमा एव प्रथमेल्लुका, देशीवचनमेतत् , यथा 'पढमेला एस्थ घरे'त्यादि, तेपा प्रथमेलुकानाम्-अनन्तानुवन्धिना क्रोधादीना, तेषा प्राथम्यं सम्यक्त्वाख्यप्रथमगुणविघातित्वात् क्षपणक्रमाद्वा, उदयः-उदयावलिकाप्रविष्टाना तत्पुद्- गलानामुद्भूतसामर्थ्यता तस्मिन्नुदये, नियमेन अस्य पदस्य व्यवहितपदेन सह सम्बन्ध तं च दर्शयिष्यामः, सम्प्रति पुन प्रथमेलुका एव विशेष्यन्ते, किविशिष्टाना प्रथमेछुकानाम् ?-कर्मणा तत्फलभूतेन वा ससारेण सह सयोजयन्ति जीवमिति सयोजनाः, उक्त च-"खवण पडुच्च पढमा पढमगुणविघाइणोत्ति से (वा) जम्हा। संजोयणा कसायाभवादिसंजो- यणातो य॥१॥" (वि १२२६)ते च कषायाश्च सयोजनाकषाया , कपाया' इति कषन्ति-परस्पर हिंसन्ति प्राणिनोऽस्मिमिति कप-ससार कर्म वा तत. कप -कर्म भवो वा तस्य आयो-लाभो येभ्यस्ते कषायाः, अथवा कप-ससारमाययन्ति-गमय- न्तीति कषाया., आह च-"कम्म कसो भवो वा कसमातो सि जतो कसाया तो। कसमाययंति व जतो गमयति कस कसा- यत्ति ॥१॥" (वि १२२७) तेषा प्रथमेल्लुकाना सयोजनकषायाणामुदये किम् -नियमेन सम्यक्-अविपरीतं दर्शन सम्यग- दर्शन तस लाभा-प्राप्तिः सम्यग्दर्शनलाभ त, भवे सिद्धिर्येषा ते भवसिद्धिकाः, सर्वेषामेव भवे सति सिद्धिर्भवति ततः कि .
- भवग्रहणेन ?, सत्यमेतत्, केवल भवग्रहणादिह तदवो गृह्यते, तद्भवसिद्धिका अपि न लभन्ते, किं पुनः परीत्तससा रिण अभव्या वेति ॥ उक्ताः सम्यक्त्वस्यावरणभूताः कषायाः, सम्प्रति देशविरत्यावरणभूतान् तान् प्रतिपादयति- यीयकसायाणुदए, अपचक्खाणनामधेजाणं । सम्मइंसणलंभ, विरयाविरई न उ लहंति ॥१०९ ॥ द्वितीयाश्च ते कपायाच द्वितीयकपायास्तेपा, द्वितीयता देशविरतिलक्षणद्वितीयगुणविघातित्वात् क्षपणक्रमाद्ध। उदये, 'प्रत्याख्याननामधेयाना' न विद्यते देशत. सर्वतो या प्रत्याख्यानं येपूदयप्राप्लेषु तेऽप्रत्याख्याना., सर्वनिषेधवार नन्, आह च-"सर्व देसो व जतो, पञ्चक्खाणं न जेसिमुदएणं । ते अप्पचक्खाणा सबनिसेहे मतोऽकारो॥१॥" (वि १२३२) अप्रत्याख्याना इति नामधेयं येषा तेऽप्रत्याख्याननामधेयास्तेषामुदये, सम्यग्दर्शनलाभ, भव्या लभन्त इति वाक्य- शेप., अय च वाक्यशेषो विरताविरतिविशेषकतुशब्दससूचितो द्रष्टव्यः, आह ब-"सम्मदसणलभं, लहिति भविअत्ति वकसेसोऽय । विरयाविरइविसेसणतुसहसलक्खितोऽयं च ॥१॥" (वि १२३३) तथा विरमणं विरतं तथा न विरतिर विरतिविरत चाविरतिश्च विरताविरतिर्देशविरतिरित्यर्थ. ता नतु लभते, तुशब्दात् सम्यग्दर्शनं तु लभंते इति भावः ॥ अथ तृतीयस्य सर्वविरतिगुणस्यावारकान् तृतीयकपायानाह- तइयकसायाणुदए, पञ्चक्खाणावरणनामधेनाणं । देसिकदेसविरई, चरित्तलंभं न उ लहंति ॥ ११० ॥ सर्वविरतिलक्षणतृतीयगुणविघातित्वात् क्षपणक्रमाद्वा तृतीयास्ते च ते कपायाश्च तृतीयकपायास्तेषामुदये, किविशि- धानामित्याह-औवृण्वन्तीत्यावरणा , 'कृद्वहुल'मिति कर्त्तनद्, प्रत्याख्यान-सर्वविरविलक्षणं तस्यावरणा-प्रत्याख्यानाव- , रणा प्रत्याख्यानावरणा इति नामधेयं येपा ते प्रत्याख्यानावरणनामधेया तेपा, नन्वप्रत्याख्याननामधेयानामुदये प्रत्या- ख्यान नास्तीत्युक्त, नत्रा प्रतिषिद्धत्वात्, इहापि चावरणशब्देन प्रत्याख्यानप्रतिपेध एवाभिधीयते, ततः क एपा प्रतिवि. शेप १, उच्यते, तत्र नञ् सर्वनिषेधवचन , इह पुनरामर्यादायामीपदर्थे वेति, ईपन्मर्यादया वाऽवृण्वन्तीत्यावरणा- स्तत. सर्वविरतिनिपेध एवायमावरणशब्दो वर्तते, न देशविरतिनिपेधे इति महान् विशेषः, आह च-"सचं पञ्चक्खाण, वरेंति ते जं न देसमेएणं । पच्चक्खाणावरणा आमज्जादीसदत्थेसु ॥१॥" (वि १२३५) देशश्च एकदेशश्च देशकदेशी, तत्र देश:-स्थूरमाणातिपातादि. एकदेशस्तु-तस्यैव दृश्यवनस्पतिकायाद्यतिपात. तयोर्देशैकदेशयोविरति -निवृत्तिस्तां, लभते इति वाक्यशेप., अन्नापि वाक्यशेष. 'चरित्तलभ नउ लहती'त्यत्र तुशब्दोपदानाल्लभ्यते, यत आह-'चरित्ते'त्यादि, 'चर गतिभक्षणयो.' चरन्ति-गच्छन्त्यनिन्दितमनेनेति चरित्रं, 'खनसहलूधूवरे'रिति इत्रप्रत्ययः, चरित्रमेव चारित्रं, किमुकं भवति ?-अन्यजन्मोपात्ताष्टविधकर्मसञ्चयापचयाय चरण-सर्वसावद्ययोगनिवृत्तिरूपं चारित्रमिति तस्य लाभश्चारित्रला. भस्त न तु लभन्ते, तुशब्दात् देशैकदेशविरति तु लभन्ते एवेति ॥ अमुमेवार्थ सगृह्य विभणिपुस्तथा चतुर्थकषायाणा यधाख्यातचारित्रादिविघातित्वं च दिदर्शयिषुराह- मूलगुणाण लंभ, न लरद मूलगुणघाइणो उदए । संजलणाण उदए न लहह चरणं अहक्खाय ॥ १११ ।। इह सम्यक्त्व महाव्रतान्यणुव्रतानि च मूलभूता गुणा मूलगुणा , उत्तरगुणाधारा इत्यर्थ , तेषा मूलगुणाना लाभं न लभते-न पामोति, कदेत्याह-मूलगुणान् घातयितु शील येषा ते मूलगुणघातिन तेषा मूलगुणघातिनाम्-अनन्तानुब- -
मw4
ध्यप्रत्याख्यानकपायप्रत्याख्यानावरणाना द्वादशाना कपायाणामुदये, तथा सम्-ईषत्परीपहादिसम्पाते चारित्रिणमपि
ज्वलयन्तीति समलना क्रोधादयस्तैपामुदये न लभते चरण-चारित्रं, कि सर्वमेव ?, नेत्याह-'यथाख्यातं यथैव तीर्थ-
करगणधरैराख्यातमकषाय भवति चारित्रमिति तथैव यत् तद् यथाख्यातम्, अकपायमित्यर्थः, सकषायं तु लभते एव ।।
न च यथाख्यातचारित्रमात्रोपघातिन एव सज्वलनाः, किन्तु शेपचारित्रदेशोपघातिनोऽपि, तदुदये शेपचारित्रस्यापि
देशतोऽतिचारसम्भवात् , तथा चाह-
सवि य अइयारा संजलणाण तु उदयओ होति । मूलच्छेनं पुण होइ वारसण्हं कसायाणं ॥ ११२ ।।
सर्वेऽपि आलोचनादिच्छेदपर्यन्तप्रायश्चित्तशोध्या अपिशब्दात कियन्तोऽपि अतिचरणान्यतिचारा-चारित्रस्खलन-
विशेपा सज्वलनानामेवोदयतो भवन्ति, तुशब्द एवकारार्थ., द्वादशाना पुनः कपायाणामुदयतो भूलच्छेद्य भवति,
मूलेन-अष्टमस्थानवर्तिना प्रायश्चित्तेन छिद्यते-अपनीयते यत् दोपजातं तत् मूलच्छेद्यम् , अशेषचारित्रोच्छेदकारीति
भाव., पुन शब्द. प्रक्रान्तार्थविशेपक एव, भवति द्वादशानामनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणलक्षणाना कपा-
याणामुदये, अथवा मूलच्छेद्य दोपजातं यथासम्भवतो योज्यते, तद्यथा-प्रत्याख्यानावरणकपायचतुष्टयोदये सर्वविरति'
रूपस्य चारित्रस्य मूलच्छेद्य-सर्वनाशरूप दोपजात भवति, अप्रत्याख्यानकपायचतुष्टयोदये देशविरतिचारित्रस्य, अन-
न्तानुवन्धिकषायचतुष्टयोदये तु सम्यक्त्वस्येति ॥ यतश्चैवमत.-
पारसविहे कसाए, खइए उवसामिए व जोगेहिं । लभइ चरित्तलंभो, तस्स विसेसा इमे पंच ॥ ११३ ॥
. रणा प्रत्याख्यानावरणा इति नामधेयं येपा ते प्रत्याख्यानावरणनामधेया तेपा, नन्वप्रत्याख्याननामधेयानामुदये प्रत्या- ख्यान नास्तीत्युक्त, नत्रा प्रतिषिद्धत्वात्, इहापि चावरणशब्देन प्रत्याख्यानमतिपेध एवाभिधीयते, तत क एपा प्रतिवि- शेष. १, उच्यते, तत्र नञ् सर्वनिषेधवचन , इह पुनराडमर्यादायामीपदर्थे वेति, ईपन्मर्यादया वाऽऽवृण्वन्तीत्यावरणा- स्तत सर्वविरतिनिषेध एवायमावरणशब्दो वर्त्तते, न देशविरतिनिपेधे इति महान् विशेषः, आह च-"सव पञ्चक्खाण, चरेंति तेजन देसमेएणं । पञ्चक्खाणावरणा आमज्जादीसदत्थेसु ॥१॥" (वि १२३५) देशश्च एकदेशश्च देशैकदेशी, तत्र देश:-रथूरमाणातिपातादिः एकदेशस्तु-तस्यैव दृश्यवनस्पतिकायाद्यतिपात. तयोर्देशैकदेशयोविरति -निवृत्तिस्तां, लभते इति वाक्यशेप., अत्रापि वाक्यशेप- 'चरित्तलंभ नउ लहती'त्यत्र तुशब्दोपदानालभ्यते, यत आह-'चरित्ते'त्यादि, 'घर गतिभक्षणयो.' चरन्ति-गच्छन्त्यनिन्दितमनेनेति चरित्रं, 'खनसहलूधूवर्ते'रिति इत्रप्रत्ययः, चरित्रमेव चारित्रं, किमुकं भवति :-अन्यजन्मोपात्ताष्टविधकर्मसश्चयापचयाय चरण-सर्वसावद्ययोगनिवृतिरूपं चारित्रमिति तस्य लाभश्चारित्रला- भस्त न तु लभन्ते, तुशब्दात् देशैकदेशविरति तु लभन्ते एवेति ॥ अमुमेवार्थ सगृह्य विभणिषुस्तथा चतुर्थकषायाणा यधाख्यातचारित्रादिविघातित्वं च दिदर्शयिषुराह- मूलगुणाण लंभ, न लहइ मूलगुणघाइणो उदए । संजलणाण उदए न लहइ चरणं अहक्खायं ॥१११ ॥ इह सम्यक्त्वं महाव्रतान्यणुव्रतानि च मूलभूता गुणा मूलगुणा , उत्तरगुणाधारा इत्यर्थ , तेषा मूलगुणाना लाभ न लभते-ज प्रामोति, कदेत्याह-मूलगुणान् पातयितु शील येषा ते मूलगुणघातिन तेषा मूलगुणधातिनाम्-अनन्तानुब- विदेहतीर्थकरतीर्थेषु भरतैरावतभाविमध्यद्वाविशतितीर्थकरतीर्थेषु च साधूनामवसेयं, तेपामुपस्थापनाया अभावात्, उकंच- "सबमिण सामाइय छयाइविसेसओ पुणो भिन्न । अविसेसिय सामाइय ठियमिह सामन्चसन्नाए ॥श सावजजोगविरइत्ति तत्थ सामाइय दुहातं च । इत्तरमावकहतिय पढम पढमतिमजिणाण ॥२॥तित्थेसु अणारोवियवयस्स सेहस्स थेवकालीय । सेसाणमायकहिय तित्थेसु विदेहयाण च ॥३॥"(वि १२६२-४) ननु चेत्वरमपि सामायिक 'करोमि भदन्त ! सामायिक याव- जीव' मित्येव यावदायुरागृहीत, तत उपस्थापनाकाले तत्परित्यजत कथं न प्रतिज्ञाभगः, आह च-"नणु जावज्जीवाए इत्त- रियपि गहिय मुयंतस्स होइ पइण्णालोवो,जहावकहियं मुयतस्स ॥१॥" (वि १२६५) उच्यते-ननुप्रागेवोक्त सर्वमेवेदं चारि- मविशेषत. सामायिक, सर्वत्रापि सर्वसावद्ययोगविरतिसद्भावात्, केवलं छेदादिविशुद्धिविशेपैविशेप्यमाणमर्थतः शब्दान्त- रतश्च नानात्व भजते, ततो यथा यावत्कथिक सामायिक छेदोपस्थापन वा परमविशुद्धिविशेषरूपसूक्ष्मसम्परायादिचारि- नावाप्ती न भङ्गमास्कन्दति तथेत्वरमपि सामायिक विशुद्धिविशेपरूपच्छेदोपस्थापनावाप्तौ, यदि हि प्रव्रज्या परित्यज्यते तहि तग आपद्यते, नतु तस्यैव विशुद्धिविशेषच्छेदोपस्थापनावातौ, उक्तं च-"नणु भणियं सवं चिय, सामाइयमिणं विसुद्धितो भिन्नं। सावजविरइमइयं को वयलोवो विसुद्धीए?॥शाउन्निक्खमतोभंगो जो पुण त चिय करेइ सुद्धयरासन्नामेत्तविसिटुं सुहु- मंपि व तस्स को भडो ॥२॥"(वि १२६६-७)तथा छेदोपस्थापनं भवेत् द्वितीय,तत्र छेद. पूर्वपर्यायस्य उपस्थापना च महावतेषु यस्मिन् चारिने तत् छेदोपस्थापन, तच्च द्विधा-सातिचार निरतिचार च, तत्र निरतिचारं यत् इत्वरसामायिकवतः शैक्षस्यारो- प्यते, तीर्थान्तरसद्धान्तौवा, यथा पार्श्वनाथतीर्थाद्वर्द्धमानस्वामितीर्थ सङ्कामतः पञ्चयामधर्मप्रतिपत्तौ,सातिचार यन्मूलगुण- द्वादशविधे-द्वादशप्रकारेऽनन्तानुवन्ध्यादिभेदभिन्ने कषाये-क्रोधादिरूपे 'क्षपिते' विध्याताग्मितुल्यता नीते 'उपश- मिते' भस्मच्छन्नाग्निकल्पता प्रापिते धाशब्दात् क्षायोपशमिके च-अर्द्धविध्यातज्वलनसमतामुपनीते योग-मनोवाकायल- क्षणः प्रशस्तैहेतुभूतैः, कि ?-लभ्यते चारित्रलाभ', तत्र क्षयत उपशमत• क्षयोपशमतश्चाद्यानि त्रीणि लभ्यन्ते, सूक्ष्मस- पराययथाख्यातचारित्रे पुन क्षयत उपशमतो वा, न तु क्षयोपशमत., उक्त च-"खयतो वा समतो वा, खतोवसमतो व तिणि लभन्ति । सुहुमाहक्खायाइ खयतो समतो व नन्नत्तो॥१॥" (वि १२५७) 'तस्य' चारित्रस्य सामान्यरूपस्य, न तु द्वादशविधकपायक्षयादिजन्यस्यैव, विशेषा-भेदा इमे-चक्ष्यमाणा पञ्च ॥ तानेवाह- सामाइय त्थ पढम, छेओवट्ठावणं भवे बीयं । परिहारविसुद्धीअं, सुष्मं तर संपरायं च ॥ ११४ ॥ तत्तो य अहक्खायं, खाय सबंमि जीवलोयम्मि । जं चरिऊण सुविहिया, वचंतऽयरामरं ठाणं ॥ ११५ ॥ समो रागद्वेपरहितत्वाद् अयो-गमन समाय , एष चान्यासामपि साधुक्रियाणामुपलक्षण, सर्वासामपि साधुक्रियाणा रागद्वेषरहितत्वात् , समायेन निवृत्त समाये भव वा सामायिक, यद्वा समाना-ज्ञानदर्शनचारित्राणामायो-लाभ. समाय. समाय एव सामायिक, विनयादेराकृतिगणतया 'विनयादिभ्य' इति स्वार्थे इकण, तच सर्वसावधविरतिरूपं, यद्यपि च सर्वमपि चारित्रमविशेषत सामायिक तथापि छेदादिविशेषविशेष्यमाणमर्थतः शब्दान्तरतश्च नानात्वं भजते, प्रथम पुनरविशेषणात् सामान्यशब्द एवावतिष्ठति, तच्च द्विधा-इत्वर यावत्कथिक च, तत्रेत्वरं भरतैरावतेषु प्रथमपन्धिमती- र्थकरतीर्थेषु अनारोपितमहानतस्य शैक्षकस्य विज्ञेय, यावत्कथिक प्रभज्याप्रतिपतिकालादारभ्याप्राणोपरमार, तब महा- चारित्रद्वार ३ तीर्थद्वार ४ पर्याप्तद्वारं ५ आगमद्वार ६ वेदद्वार ७ कल्पद्वार ८ लिङ्गद्वार ९ लेश्याद्वार १० ध्यानद्वार ११ गणनाद्वार १२ अभिग्रहद्वार १३ प्रव्रज्याद्वार १४ मुण्डापनद्वार १५ प्रायश्चित्तद्वार १६ कारणद्वार १७ निष्प्रति- कर्मताद्वार १८ भिक्षाद्वार १९ पथद्वार २०, तत्र क्षेत्रे द्विधा मार्गणा-जन्मत सद्भावतश्व, तत्र यत्र क्षेत्रे जातस्तत्र जन्मतो मार्गणा, यत्र च कल्पे स्थितो वर्त्तते तत्र सद्भावत , उक्तं च-"खेत्ते दुहेह मग्गण जम्मणतो चेव सतिभावे य । जम्मणतोजहि जातो संतीभावो य जहि कप्पे॥१॥" (पंच १४८५) तत्र जन्मत. सद्भावतश्च पञ्चसु भरतेषु पञ्चस्वैरवतेषु, नतु महाविदेहेषु, न चैतेपा सहरणमस्ति, येन जिनकल्पिका इव सहरणत. सर्वासु कर्मभूमिपु अकर्मभूमिपु वा प्राप्येरन्, उक्त च-"खेत्ते भरहेरवएसु होति सहरणवजिया नियमा।"(पं १५२९) कालद्वारेऽवसप्पिण्या तृतीये चतुर्थे वा अरके जन्म सद्भाव. पञ्चमेऽपि, उत्सर्पिण्या द्वितीये तृतीये चतुर्थे वा जन्म, सद्भावतःपुनः तृतीये चतुर्थे वा, उक्त च-"ओसप्पिणीए दोसु, जम्मणतो तीसुसतिभावेणं । उसप्पिणि विवरीतो, जम्मणतोसंतिभावे य॥१॥"(पंच १४८७) नोत्सर्पिण्यवसप्पि- णीरूपे चतुर्थारकप्रतिभागेकाले न सम्भवन्ति, महाविदेहक्षेत्रेपुतेपामसम्भवात् , चारित्रद्वारे सयमस्थानद्वारेण मार्गणा, तत्र सामायिकस्य छेदोपस्थापनस्य च चारित्रस्य यानि जघन्यानि संयमस्थानानि तानि परस्परतुल्यानि, समानपरिणामत्वात्, ततोऽसङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि संयमस्थानान्यतिक्रम्योर्ध्वयानि संयमस्थानानि तानि परिहारविशुद्धिकयोग्यानि, तान्यपि च केवलिप्रज्ञया परिभाव्यमानान्यसयेयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि, तानि प्रथमद्वितीयचारित्राविरोधीनि, तेष्वपि सम्भवात्, तत. ऊर्ध्व यानि सङ्ख्यातीतानि संयमस्थानानि तानि सूक्ष्मसम्पराययथाख्यातचारित्रयोग्यानि,उक्तं च- पातिन पुनर्वतोच्चारण, उक्त च-"सेहस्स निरइयारं तित्थंतरसंकमे व तं होजा।मूलगुणघाइणो साइयारमुभयं चठियकप्पे ॥१॥" (वि १२६९) 'उभयं चेति सातिचारं निरतिचारं च स्थितकल्पे-प्रथमपश्चिमतीर्थकरतीयें, तया परिहरणं परिहार- तपोविशेपस्तेन विशुद्धिर्यसिन्चारित्रे तत्परिहारविशुद्धि , तच्च द्विधा-निर्चिशमानक निर्विष्टकायकच, तत्र निर्विशमानका- विवक्षितचारित्रसेवका निर्विष्टकायिका-आसेवितविवक्षितचारित्रकायाः, तदव्यतिरेकाचारित्रमेवमुच्यते, इह नयको गण- श्चत्वारो निर्विशमानकाचत्वारश्चानुचारिण एका कल्पस्थितो वाचनाचार्यः, यद्यपि च सर्वेऽपि श्रुतातिशयसम्पमानवापि कल्पत्याचेपामेक कश्चित्कल्पस्थितोऽवस्थाप्यते, निर्विशमानकाना चाय परिहार -"परिहारियाण उ तवो जहन्न मझो तहेव उकोसो। सीउण्हवासकाले भणितोधीरेहि पत्तेयं ॥२॥ तत्थ जहन्नो गिम्हे चउत्थछट्टतु होइमज्झिमओ।अट्टममिह उक्कोसो एनो सिसिरे पवक्खामि ॥२॥ सिसिरे उ जहन्नाई, छहाई दसमचरिमगो होइ । वासासु अट्ठमाई वारसपजतगो नेओ॥३॥ पारणगे आयाम, पंचसु गहु दोसऽभिग्गहो भिक्खे। कप्पडियाइपइदिण करति एमेवआयाम॥४॥एवं छम्मा- सतव चरिउ परिहारगा अणुचरति । अणुचरगेपरिहारियपयदिए जाव छम्मासा॥५॥ कप्पट्टितोविएव छम्मासतव करेइसेसा उ।अणुपरिहारगभाव वयंति कप्पठियत्तवा ॥६॥ एवेसोअहारसमासपमाणोउवन्नितोकप्पो । सखेवतो विसेसो विसेससु- ताउ नायबो॥७॥कप्पसमत्तीऍतय जिणकप्प वा उर्वति गच्छ वारपडिवजमाणगापुण, जिणस्सगासे पवजति ॥८॥तित्थ- यरसमीवासेवगस्स पासे व नो उ अन्नस्स । एएसिं जचरण परिहारविमुद्धिय त तु ॥९॥" (पंचव०) अथैते परिहारविशु- द्विका कस्मिन् क्षेत्रे काले वा भवन्ति ?, उच्यते, इह क्षेत्रादिनिरूपणार्थ विंशतिर्वाराणि, तद्यथा-क्षेत्रद्वारं १का चारित्रद्वार ३ तीर्थद्वार ४ पर्यावद्वारं ५ आगमद्वार ६ वेदद्वार ७ कल्पद्वार ८ लिङ्गद्वार ९ लेश्याद्वार १० ध्यानद्वार ११ गणनाद्वार १२ अभिग्रहद्वार १३ प्रवज्याद्वार १४ मुण्डापनद्वार १५ प्रायश्चित्तद्वार १६ कारणद्वार १७ निष्प्रति- कर्मताद्वार १८ मिक्षाद्वार १९ पथद्वार २०, तत्र क्षेत्रे द्विधा मार्गणा-जन्मत सद्भावतश्च, तत्र यत्र क्षेत्रे जातस्तत्र जन्मतो मार्गणा, यत्र च कल्पे स्थितो वर्तते तत्र सद्भावत., उक्त च-"खेत्ते दुहेह मग्गण जम्मणतो चेव सतिभावे य। जम्मणतो जहि जातो संतीभावोय जहि कप्पे ॥१॥"(पच १४८५) तत्र जन्मतः सदावतश्च पश्चसुभरतेषु पञ्चस्वैरवतेषु, नतु महाविदेहेषु, न चैतेपा सहरणमस्ति, येन जिनकल्पिका इव सहरणत सर्वासु कर्मभूमिपु अकर्मभूमिपु वा प्राप्येरन्, उक्तं च-"खेत्ते भरहेरवएसु होति सहरणवजिया नियमा।"(प १५२९) कालद्वारेऽवसर्पिण्या तृतीये चतुर्थे वा अरके जन्म सद्भाव पञ्चमेऽपि, उत्सर्पिण्या द्वितीये तृतीये चतुर्थे वा जन्म, सद्भावत पुनः तृतीये चतुर्थे वा, उत्कच-"जोसप्पिणीए दोसु, जम्मणतो तीसुसतिभावेणं । उसप्पिणि विवरीतो,जम्मणतोसतिभावे य॥१॥"(पच १४८७) नोत्सपिण्यवसप्पि- णीरूपे चतुर्थारकप्रतिभागे काले न सम्भवन्ति, महाविदेहक्षेत्रेपुतेपामसम्भवात् , चारित्रद्वारे सयमस्थानद्वारेण मार्गणा, तत्र सामायिकस्य छेदोपस्थापनस्य च चारित्रस्य यानि जघन्यानि संयमस्थानानि तानि परस्परतुल्यानि, समानपरिणामत्वात्, ततोऽसहयेयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि संयमस्थानान्यतिक्रम्योर्ध्वयानि सयमस्थानानि तानि परिहारविशुद्धिकयोग्यानि, तान्यपि च केवलिमज्ञया परिभाव्यमानान्यसाधेयलोकाकाशप्रदेशममाणानि, तानि प्रथमद्वितीयचारित्राविरोधीनि, तेप्पपि सम्भवात् , तत. ऊर्ध्व यानि सहयातीतानि सयमस्थानानि तानि सूक्ष्मसम्पराययथाख्यातचारित्रयोग्यानि,उक्तंच- "तुला जहन्नठाणा संजमठाणाण पढमवीयाण । तत्तो असंखलोगे गतु परिहारियाणा ॥१॥ तेचि असखा लोगा, अविरुद्धाचेव पढमवीयाण। उवरिपि ततोऽसखा संजमठाणा उ दोण्हपि ॥२॥" (पंच.१५३०-१) तत्र परिहारविशुद्धिक- करपप्रतिपत्ति स्वकीयेष्वेव सयमस्थानेषु वर्तमानस्य भवति,न शेपेषु, यदा त्वतीतनयमधिकृत्य पूर्वप्रतिपन्नो विवक्ष्यते तदा शेपेष्वपि संयमस्थानेषु भवेत् , परिहारविशुद्धिहेतुकल्पसमात्यनन्तरमन्येष्वपि चारित्रेषु सम्भवात् , तेप्वपि च वर्चमान- स्यातीतनयमपेक्ष्य पूर्वप्रतिपन्नत्वाविरोधात् , उक्तं च-"सहाणे पडिवत्ती अन्नेसुवि होज पुषपडिवन्नो । तेसुवि वहतो सो, तीयनय पप्प वितीए ऊ॥१॥"(पंच १५३२) तीर्थद्वारे परिहारविशुद्धिको नियमातीर्थे प्रवर्त्तमान एव सति भवति, न तूच्छेदे नानुपपत्त्या वा, तदभावे जातिस्मरणादिना, उक्त च-"तिस्थति नियमतोच्चिय होइ सतित्यमि न उण तदभावे । विग- एऽणुप्पन्ने वा जाइस्सरणाइएहि तु॥१॥"(पंच १४९१)पर्यायद्वारे पर्यायो द्विधा-गृहस्थपर्यायो यतिपर्यायश, एकैकोऽपि द्विधा-जघन्य उत्कृष्टश्च,तत्र गृहस्थपर्यायो जघन्य एकोनत्रिंशद्वर्षाणियतिपर्यायोविंशति द्वावपिचोत्कर्पतोदेशोनपूर्वकोटी- प्रमाणो, उक्त च-"एयरस एस नेओ गिहिपरियातोजहन्न गुणतीसो।जतिपरियातो वीसा दोसुवि उक्कोस देसूणा ॥२॥"(पथ १४९४) आगमद्वार अपूर्वमागमं सनाधीते, यस्मात्त कल्पमधिकृत्योचितयोगाराधनत एव स कृतकृत्यता भजते, पूर्वाधीतं तु विश्रोतसिकाक्षयनिमित्त नित्यमेवैकाप्रमना' सम्यक् प्रायोऽनुस्मरति, आह च-"अप्पुष नाहिजइ, आगममेसो पहुच त । कप्पाजमुचियपगहितजोगाराहणतो चेव कयकिञ्चो॥१॥पुबाहीय तु तय पायं अणुसरह निच्चमेवेसो।एगगामणोस विस्सो- यसिगाइखयहेज ॥२॥"(पच १४९५-६)वेदद्वारे-प्रवृत्तिकाले वेद पुरुषवेदोवाभवेत् नपुसकोदो वा, न स्त्रीवेदः, जियो , परिहारविशुद्धिककल्पप्रतिपत्त्यसम्भवाद्, अतीतनयमधिकृत्य पुन पूर्वप्रतिपन्नश्चिन्त्यमान सवेदो वा भवेदवेदो वा, तत्र सवेद श्रेणिप्रतिपत्त्यभावे, उपशमश्रेणिप्रतिपत्तौ क्षपकणिप्रतिपत्तौ वा त्ववेद इति, उक्त च-"वेदो पवित्तिकाले इत्थी- वज्जो य होइ एगयरो।पुवपडिवन्नगो पुण, होज सवेदो अवेदो वा॥१॥ (पचव १४९७)" कल्पद्वारे स्थितकल्प एवाय, नास्थितकल्पे, 'ठियकप्पमि य नियमा'इति वचनात् , तत्र 'आचेलकु १ हेसिय २ सिज्जायर ३ रायपिड ४ किइकम्मे ५। वय ६ जेठ ७ पडिक्कमणे ८ मासं ९ पजोसवणकप्पे १०॥१॥' (पंच १५००) इत्येवरूपेषु दशसु स्थानेषु ये स्थिता. साधवस्तेपा कल्प. स्थितकल्पः, ये पुन'-"सेज्जायरपिडमी चाउज्जामे य पुरिसजेटे य । किइकम्मस्स य करणे चत्तारि अवट्ठिया कप्पा ॥१॥"। इत्येवरूपेषु चतुर्ववस्थितेषु कल्पेषु स्थिताः शेपेषु चाचेलक्यादिषु पट्सु अस्थितास्तत्कल्पो- ऽस्थितकल्प. उक्त च-"ठिय अद्वितो य कप्पो, आचेलक्काइएसु ठाणेसु । सबेसु ठिया पढमो चउठिय छसु अद्विया वीओ ॥१॥" (पंच १४९९) लिङ्गद्वारे नियमतो द्विविधेऽपि लिङ्गे भवति, तद्यथा-द्रव्यलिङ्गे भावलिङ्गे च, एकेनापि विना विवक्षितकल्पोचितसामाचार्ययोगात्, लेश्याद्वारे तेजप्रभृतिकासु उत्तरासु तिस्पु विशुद्धासु लेश्यासु परिहारविशुद्धिकं कल्प प्रतिपद्यन्ते, पूर्वप्रतिपन्न. पुन कथश्चित्सर्वास्वपि लेश्यासु भवति, तत्रापीतरासु अविशुद्धासु लेश्यासु नात्यन्त सङ्- क्लिष्टासु वर्तते, तथाभूतासु च तासु वर्तमानो न प्रभूतं कालमवतिष्ठते, किन्तु स्तोक, यतः स्ववीर्यवशात् झटित्येव ताभ्यो व्यावर्त्तते, अथ प्रथमत एव कस्मात्प्रवर्तते ?, उच्यते-कर्मवशात् , उक्तं च-“लेसासु विसुद्धासु य पडिवज्जइ तीसु न उण सेसासु । पुषपडिवन्नतो पुण होज्जा सवासुवि कहंचि ॥१॥ नऽचंतसकिलिट्ठासु थोवकालं च हंदि इयरासु । चित्ता "तुला जहन्नठाणा संजमठाणाण पढमबीयाणं । तत्तो असंखलोगे गतु परिहारियट्ठाणा ॥१॥ तेवि असंखा ठोगा, अविरुद्धाचेव पढमवीयाण। उवरिपिततोऽसखा संजमठाणा उ दोण्हपि ॥२॥" (पंच १५३०-१) तत्र परिहारविशुद्धिक- कल्पप्रतिपत्ति स्वकीयेष्वेव सयमस्थानेषु वर्तमानस्य भवति, न शेषेषु, यदा त्यतीतनयमधिकृत्य पूर्वप्रतिपन्नो विवक्ष्यते तदा शेपेष्वपि सयमस्थानेषु भवेत् , परिहारविशुद्धिहेतुकल्पसमाप्त्यनन्तरमन्येप्पपि चारित्रेषु सम्भवात् , तेप्यपि च वर्चमान- स्यातीतनयमपेक्ष्य पूर्वप्रतिपन्नत्वाविरोधात् , उक्त च-"सहाणे पडिवत्ती अन्नेसुवि होज पुषपडिवन्नो । तेसुवि वहृतो सो, तीयनय पप्प वितीए ऊ॥१॥"(पंच १५३२) तीर्थद्वारे परिहारविशुद्धिको नियमात्तीर्धे प्रवर्त्तमान एव सति भवति, नतुच्छेदे नानुपपत्त्या वा, तदभावे जातिस्मरणादिना, उक्तं च-"तित्थति नियमतोच्चिय होइ सतित्वमिन उण तदभावे । विग- एऽणुप्पन्ने वा जाइस्सरणाइएहि तु॥१॥"(पच.१४९१) पर्यायद्वारे पर्यायो द्विधा-गृहस्थपर्यायो यतिपर्यायश्च, एकैकोऽपि द्विधा-जघन्य उत्कृष्टश्च,तत्र गृहस्थपर्यायोजघन्य एकोनत्रिंशद्वर्षाणियतिपर्यायोविंशति द्वारपिचोत्कर्षतोदेशोनपूर्वकोटी- प्रमाणो, उक्त च-"एयरस एस नेओ गिहिपरियातोजहन्न गुणतीसो।जतिपरियातो वीसा दोसुवि उक्कोस देसूणा ॥१॥"(पच १४९४) आगमद्वार अपूर्वमागमं सनाधीते, यस्मात्त कल्पमधिकृत्योचितयोगाराधनत एव स कृतकृत्यता भजते, पूर्वाधीत तु विश्रोतसिकाक्षयनिमित्त नित्यमेवैकाग्रमना सम्यक् प्रायोऽनुस्मरति, आह च-"अप्पुष नाहिजइ, आगममेसो पडुप त कप्पाजमुचियपगहितजोगाराहणतो चेव कयकिचो॥शापुबाहीय तु तय पाय अणुसरइ निच्चमेवेसो। एगग्गमणो सर्व विस्सो- यसिगाइखयहेऊ॥२॥"(पच १४९५-६)वेदद्वारे-प्रवृत्तिकाले वेद पुरुषवेदोवाभवेत् नपुसकबेदो वा, न स्त्रीवेदा, खियां परिहारविशुद्धिककल्पप्रतिपत्त्यसम्भवाद्, अतीतनयमधिकृत्य पुनः पूर्वप्रतिपन्नश्चिन्त्यमान सवेदो वा भवेदवेदो वा, तत्र सवेद श्रेणिप्रतिपत्त्यभावे, उपशमश्रेणिप्रतिपत्तौ क्षपकश्रेणिप्रतिपत्तौ वा त्ववेद इति, उक्त च-"वेदो पवित्तिकाले इत्थी- वज्जो य होइ एगयरो।पुवपडिवन्नगो पुण, होज सवेदो अवेदो वा ॥१॥ (पचव १४९७)" कल्पद्वारे स्थितकल्प एवाय, नास्थितकल्पे, 'ठियकप्पमि य नियमा'इति वचनात् , तत्र 'आचेलक्कु १ देसिय २ सिजायर ३ रायपिड ४ किइकम्मे ५। वय ६ जेह पडिक्कमणे ८ मास ९ पज्जोसवणकप्पे १०॥१॥ (पच १५००) इत्येवरूपेषु दशसु स्थानेषु ये स्थिता साधवस्तेपा कल्प स्थितकल्प., ये पुन.-"सेजायरपिडमी चाउजामे य पुरिसजेटे य । किइकम्मस्स य करणे चत्तारि अवट्ठिया कप्पा ॥१॥"। इत्येवरूपेषु चतुर्ववस्थितेषु कल्पेषु स्थिता. शेपेषु चाचेलक्यादिषु पट्सु अस्थितास्तत्कल्पो- ऽस्थितकल्पः उक्त च-"ठिय अहितो य कप्पो, आचेलकाइएसु ठाणेसु । सबेसु ठिया पढमो चउठिय छसु अट्ठिया वीओ ॥१॥" (पंच १४९९) लिङ्गद्वारे नियमतो द्विविधेऽपि लिङ्गे भवति, तद्यथा-द्रव्यलिङ्गे भावलिङ्गे च, एकेनापि विना विवक्षितकल्पोचितसामाचार्ययोगात्, लेश्याद्वारे तेजःप्रभृतिकासु उत्तरासु तिस्पु विशुद्धासु लेश्यासु परिहारविशुद्धिक कल्प प्रतिपद्यन्ते, पूर्वप्रतिपन्न पुनः कथञ्चित्सर्वास्वपि लेश्यासु भवति, तत्रापीतरासु अविशुद्धासु लेश्यासु नात्यन्त सङ् क्लिष्टासु वर्त्तते, तथाभूतासु च तासु वर्तमानो न प्रभूतं कालमवतिष्ठते, किन्तु स्तोक, यत. स्ववीर्यवशात् झटित्येव ताभ्यो व्यावर्त्तते, अथ प्रथमत एव कस्मात्प्रवर्त्तते ?, उच्यते-कर्मवशात्, उक्त च-"लेसासु विसुद्धासु य पडिवजइ तीसु न उण सेसासु । पुषपडिवन्नतो पुण होजा सबासुवि कहंचि ॥१॥नचंतसकिलिट्ठासु थोवकालं च हंदि इयरासु । चित्ता -~ कम्माण गई तहावि विरिया फल देइ ॥२॥"(पंच.१५०३-४) ध्यानद्वारे धर्मध्यानेन, प्रवर्द्धमानेन परिहारिक कल्प प्रतिपयते, पूर्वप्रतिपन्नः पुनरातरौद्रयोरपि भवति, केवल प्रायेण निरनुबन्धः, आह च-"झाणमिवि नियमेणे पडियजइ । सो पबहमाणेण । इयरेसुऽवि झाणेसु पुवपवन्नो न पडिसिद्धो ॥१॥ एव चाकुसलजोगे उद्दामे तिबकम्मपरिणामो। रोद्देसुऽवि भावो, इमस्स पाय निरणुबन्धो ॥२॥” (पंच. १५०५-६) गणनाद्वारे जघन्यतखयो गणा. प्रतिपद्यन्ते, उत्कर्पतः शतसङ्ख्याः, पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यत उत्कर्षतो वा शतशः, पुरुषगणनया जघन्यतः प्रतिपद्यमानाः सप्तविंशतिरुक- पंतः सहन, पूर्वप्रतिपन्नकाः पुनर्जघन्यतः शतशः उत्कर्पतः सहस्रशः, आह च-"गणतो तिन्नेव गणा जहन्ना परिवत्ति सयस उकोसा । उक्कोस जहन्नेण सयसोच्चिय पुवपडिवना ॥१॥ सत्तावीस जहन्ना, सहस्समुकोसतो य पडिवत्ती। सयसो ) सहस्ससो वा, पडिवन्न जहन्न उक्कोसा ॥२॥” (पच, १५३४-५) अन्यश्च-यदा पूर्वप्रतिपन्नकल्पमध्यादेको निर्गच्छति अन्यः प्रविशति तदोनप्रक्षेपे प्रतिपत्ती कदाचिदेकोऽपि भवति पृथक्त्वं वा, पूर्वप्रतिपक्षोऽप्येव भजनया कदाचिदेक प्राप्यते पृथक्त्वं वा, उक्त च-"पडिवजमाण भयणाएँ होज एकोऽविः ऊणपक्खेवे । पुवपडिवनयावि य, भइया एको पुहुसंवा ॥१॥" (पच १५३६) अभिग्रहद्वारे अभिग्रहाश्चतुर्विधा, तद्यथा-द्रव्याभिग्रहा क्षेत्राभिग्रहा कालाभिमहा . भावाभिग्रहाश्च, एते चान्यत्र चर्चिता इति न भूयश्चय॑न्ते, तत्र परिहारविशुद्धिकस्यैतेऽभिग्रहा न भवन्ति, यस्मादेतस्य कल्प एव यथोदितरूपोऽभिग्रहो वर्तते, उक्त च-"दवाईय अभिग्गह, विचित्तरूवा न होति पुण केई । एषस्स जाप कप्पो कप्पोधियऽभिग्गहो जेण ॥१॥ एयमि गोयराई नियया नियमेण निरववादा यातप्पालणं घिय पर एयरस विध -~ - द्धिठाण'तु ॥२॥" (पं १५०९-११) प्रव्रज्याद्वारे नासावन्यं प्रव्राजयति कल्पस्थितिरेपेतिकृत्वा, आह च-"पावेइ न एसो अन्नं कप्पटिइत्ति काऊणं ।" (प १५१०) उपदेशं पुनर्यथाशक्ति प्रयच्छति, मुण्डापनाद्वारेऽपि नासावन्य मुण्डयति, अथ प्रवज्यानन्तरं नियमतो मुण्डनमिति प्रव्रज्याग्रहणेनैव गृहीतमत किमर्थमिदं पृथग द्वारं ?, तदयुक्तं, प्रमज्यानन्तर नियमतो मुण्डापनस्यासम्भवाद्, अयोग्यस्य कथञ्चिद्दत्तायामपि प्रव्रज्याया पुनरयोग्यतापरिज्ञाने मुण्डापना- ऽयोगात् , तत. पृथगिदं द्वारमिति । प्रायश्चित्तविधिद्वारे मनसाऽपि सूक्ष्ममप्यतिचारं प्राप्तस्य नियमतश्चतुर्गुरुक पाय- चित्त, यतोऽस्य कल्प एकाग्रताप्रधानस्ततस्तद्भने गुरुतरो दोष इति । कारणद्वारे-कारणं नाम आलम्बन, तत्पुन. सुपरिशुद्ध ज्ञानादिकं, तच्चास्य न विद्यते येन तदाश्रित्यापवादपदसेविता स्यात्, एप हि सर्वत्र निरपेक्ष' क्लिष्टकर्मक्षय- निमित्त प्रारब्धमेव स्व कल्प यथोक्तविधिना समापयन् महात्मा वर्त्तते, उक्कं च-"कारणमालवणमो तं पुणः नाणाइय सुपरिसुद्ध । एयरस त न विजइ उचियंतपसाहणा पायं ॥१॥ सवत्थ निरवइक्खो, आढत्तं चिय दढं, समाणितो। घट्टइ एस महप्पा, किलिहकम्मक्खयनिमित्तं ॥२॥ (पं १५१७-८)" निष्प्रतिकर्मताद्वारे एप महात्मा निष्प्रतिक- म्र्मशरीरोऽक्षिमलादिकमपि कदाचिन्नापनयति, न च प्राणान्तिकेऽपि समापतिते व्यसने द्वितीयपदमासेवते, उक्तं च- "निप्पडिकम्मसरीरो अच्छिमलाईवि नावणेइ सया। पाणतिएविय तहा वसणमि न वट्टए वीए ॥ १॥ अप्पबहुत्तालो- यणविसयातीतो उ होइ एसत्ति । अहवा सुहभावातो बहुग एयचिय इमस्स ॥२॥ (पं. १५१९-२०) भिक्षाद्वारे पथद्वारेच भिक्षा विहारक्रमश्चास्य तृतीयस्या पौरुष्याभवति, शेपासु च पौरुषीषु कायोत्सर्गो, निद्राऽपि चास्याल्पा द्रष्टव्या, कम्माण गई तहावि विरिया फल देइ ॥२॥" (पच १५०३-४) ध्यानद्वारे धर्मध्यानेन प्रवर्द्धमानेन परिहारिक कल्प प्रतिपद्यते, पूर्वप्रतिपन्नः पुनरातरौद्रयोरपि भवति, केवल प्रायेण निरनुवन्धः,,आह च-"झाणमिवि नियमेणं पडियजा सो पबहमाणेण । इयरेसुऽवि झाणेसु पुवपवन्नो न पडिसिद्धो ॥१॥ एव च कुसलजोगे उद्दामे तिबकम्मपरिणामो। रोइ सुवि भावो, इमस्स पाय निरणुवन्धो ॥२॥(पच. १५०५-६), गणनाद्वारे जघन्यतनयो गणा. प्रतिपद्यन्ते, उत्कर्पतः शतसङ्ख्या, पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यत उत्कर्षतो वा शतश , पुरुषगणनया जघन्यतः प्रतिपद्यमानाः सप्तविंशतिरुक- पत. सहन, पूर्वप्रतिपन्नकाः पुनर्जघन्यतः शतशः उत्कर्षतः सहस्रशः,,आह' च-"गणतो तिनेव गणा जहन्न पडिवत्ति सयस उकोसा । उकोस जहन्नेण सयसोच्चिय पुषपडिवन्ना ॥१॥ सत्तावीस जहन्ना, सहस्समुकोसतो य पडिवत्ती। सयसो सहस्ससो वा, पडिवन्न जहन्न उकोसा ॥२॥” (पच १५३४-५) अन्यञ्च-यदा पूर्वप्रतिपन्नकल्पमध्यादेको निर्गच्छति अन्यः प्रविशति तदोनप्रक्षेपे प्रतिपत्तौ कदाचिदेकोऽपि भवतिः पृथक्त्व वा, पूर्वप्रतिपनोऽप्येव भजनया कदाचिदेक प्राप्यते पृथक्त्वं वा, उक्त 'च-"पडिवजमाण भयणाएँ होज, एकोऽवि ऊणपक्खेवे । पुत्रपडिवनयावि य, भइया एको पुहुत्त वा ॥ १॥" (पच. १५३६ ) अभिग्रहद्वारे अभिग्रहाश्चतुर्विधार, तद्यथा-द्रव्याभिग्रहा क्षेत्राभिग्रहा. कालाभिमहा भावाभिमहाश्च, एते चान्यत्र चर्चिता इति न भूयश्चय॑न्ते, तत्र परिहारविशुद्धिकस्यैतेऽभिग्रहा. न भवन्ति,, यस्मादेतस्य कल्स एव यथोदितरूपोऽभिग्रहो वर्तते, उक्त च-"दवाईय अभिग्गह, विचित्तरूवा न होंति पुण केई । एपस्स जाप कप्पो कप्पोधियऽभिग्गहो जेण ॥१॥ एयमि गोयराई नियया नियमेण निरवधादा या तप्पालणं धिय पर एयरस विस द्धिठाण'तु ॥२॥" (पं १५०९-११) प्रव्रज्याद्वारे नासावन्य प्रव्राजयति कल्पस्थितिरेपेतिकृत्वा, आह च-"पाइ न एसो अन्नं कप्पटिइत्ति काऊणं ।" (प १५१०) उपदेश पुनर्यथाशक्ति प्रयच्छति, मुण्डापनाद्वारेऽपि नासावन्यं मुण्डयति, अथ प्रवज्यानन्तर नियमतो मुण्डनमिति प्रव्रज्याग्रहणेनैव गृहीतमत. किमर्थमिदं पृथग् द्वार , तदयुक्तं, प्रमज्यानन्तर नियमतो मुण्डापनस्यासम्भवाद्, अयोग्यस्य कथश्चिद्दत्तायामपि प्रव्रज्याया पुनरयोग्यतापरिज्ञाने मुण्डापना- ऽयोगात् , तत. पृथगिदं द्वारमिति । प्रायश्चित्तविधिद्वारे मनसाऽपि सूक्ष्ममप्यतिचारं प्राप्तस्य नियमतश्चतुर्गुरुक प्राय- श्चित्त, यतोऽस्य कल्प एकाग्रतामधानस्ततस्तद्ञ गुरुतरो दोप इति । कारणद्वारे-कारणं नाम आलम्बन, तत्पुन. सुपरिशुद्ध ज्ञानादिकं, तच्चास्य न विद्यते येन तदानित्यापवादपदसेविता स्यात्, एप हि सर्वत्र निरपेक्ष क्लिष्टकर्मक्षय- निमित्त प्रारब्धमेव स्व कल्प यथोक्तविधिना समापयन् महात्मा वर्त्तते, उक्तं च-"कारणमालवणमो तं पुण नाणाइय सुपरिसुद्ध । एयरस त न विजइ उचियंतपसाहणा पायं ॥१॥ सवत्थ निरवइक्खो, आढत्तं चिय दढं, समाणितो । वह एस महप्पा, किलिङकम्मक्खयनिमित्तं ॥२॥ (पं १५१७-८)" निष्प्रतिकर्मताद्वारे एप महात्मा निष्प्रतिक- म्र्मशरीरोऽक्षिमलादिकमपि कदाचिन्नापनयति, न च प्राणान्तिकेऽपि समापतिते व्यसने, द्वितीयपदमासेवते, उक्तं च- "निप्पडिकम्मसरीरो अच्छिमलाईवि नावणेइ सया । पाणतिएविय तहा वसणंमि न वट्टए बीए ॥ १॥ अप्पवहुत्तालो- यणविसयातीतो उ होइ एसत्ति । अहवा सुहभावातो बहुग एयचिय इमस्स ॥२॥(पं. १५१९-२०)" भिक्षाद्वारे पधद्वारेच भिक्षा विहारक्रमश्चास्य तृतीयस्या पौरुष्याभवति, शेषासु च पौरुषीषु कायोत्सर्गो, निद्राऽपि चास्याल्पा द्रष्टव्या, - यदि पुनः कथमपि जवावलमस्य परिक्षीण भवति तथाप्येपोऽविहरन्नपि महाभागो न द्वितीयपदमापद्यते, किन्तु तत्रव यथाकल्पमात्मीययोग विदधातीति, उक्त च-"तइयाए पोरिसीए भिक्खाकालो विहारकालो उ । सेसासु उ रस्सग्गो पाय अप्पा य निहेति ॥१॥ जघावलमि खीणे अविहरमाणोउ नवीअमावजे तत्थेव अहाकप्प कुणइय जोग महाभागो ॥२॥" (प १५२१-२) एते च परिहारविशुद्धिका द्विविधा , तद्यथा-इत्वरा यावत्कधिकाश्च, तत्र ये कल्पसमात्यनन्तर तमेव कल्प गच्छ वा समुपयास्यन्ति ते इत्वराः, ये पुन कल्पसमात्यनन्तरमव्यवधानेन जिनकल्पं प्रतिपत्स्यन्ते ते यावत्कधिका , उक्त च-"इत्तरिय थेरकप्पे, जिणकप्पे आवकहियत्ति।" (प १५२३) अत्र स्थविरकल्पमुपलक्षण स्वकल्पे चेति द्रष्टव्य, तत्रेत्वराणा कल्पप्रभावादेव देवमनुष्यतिर्यग्योनिककृता उपसर्गा सद्योघातिन. आतङ्का अतीवाविपह्याश्चातीव वेदना न प्रादुष्पन्ति, यावत्कथिकाना पुनः सम्भवेयुरपि, ते हि जिनकल्प प्रतिपत्स्यमाना जिनकल्पभावमनुविदधति, जिनकल्पिकाना चोपसर्गादयः सम्भवन्तीति, उक्त च-"इत्तरियाणुवसग्गा आयका वेयणा य न हवति । आवकहियाण- भइया" इति ॥(पं १५२६) 'सुहुम तह सपराय चेति 'तथे त्यानन्तर्ये गाथाभगभयाद् व्यवहितस्योपन्यास', सूक्ष्ममित्यनु | स्वारोऽप्यलाक्षणिक., सूक्ष्मसम्पराय चतुर्थ चारित्रं, तत्र सपर्येति ससारमनेनेति सम्पराय -कषायोदय. सूक्ष्मो-लोभाशा- वशेषः सम्परायो यत्र तत्सूक्ष्मसम्परायं, तच्चद्विधा-विशुद्ध्यमानक सडूक्लिश्यमानक च, तत्र विशुद्ध्यमानक क्षपकश्रेणिमु- पशमश्रेणि वा समारोहत , सक्लिश्यमानक तूपशमश्रेणित प्रच्यवमानस्य, उक्त च-"सेदि विलग्गतो तं विसुज्ममाण ततो घयतस्स।तहसकिलिस्समाण परिणामवसेण विश्लेय॥१॥" (वि १२७८) तत्तो अ अहक्खाय' मित्यादि, ततश्च-सूक्ष्म- सम्परायान्तर 'अधाख्यातम्' अथशब्दो यथार्थे आइ अभिविधौ याथातथ्येन अभिविधिना च यत् ख्यातं कथितम- कपाय चारित्रमिति तत् अथाख्यात, उक्त च-"अहसदो जाहऽत्थे आडाभिविहीऍ कहियमक्खायं । चरणमकसायमु- दित तमहक्खायं जहक्खायं ॥१॥" (वि १२७९) यथाख्यातमिति द्वितीयं नाम, तस्यायमन्वर्थ. यथा सर्वस्मिन् जीवलोके ख्यात-प्रसिद्धमकपायं भवति चारित्रमिति तथैव यत् तद्यथाख्यात, तथा चाह-ख्यात-प्रसिद्ध सर्वस्मिन् जीव- लोके, यत् कथभूतमित्याह-यच्चरित्वा-आसेव्य शोभन विहितम्-अनुष्ठानं येपाते सुविहिता.-सुसाधवो वजन्त्यजरामर-न विद्यते जरा यत्र तदजर न घियते प्राणी यत्र तदमरम् , अच्प्रत्ययो बाहुलकात् , अजरं च तदमर च अजरामरं- मोक्षलक्षणं स्थान, इदं च द्विधा, तद्यथा-छाद्मस्थिक कैवलिक च, तन छानस्थिकमुपशान्तमोहगुणस्थाने क्षीणमोहगुण- स्थानके पा, कैवलिक सयोगिकेवलिभव अयोगिकेवलिभवं च । इह सूक्ष्मसम्पराय यथाख्यातचारित्रं च उपशमक्षय- लभ्यमत. कर्मोपशमक्रमप्रदर्शनार्थमाह- अण-दस-नपुंसि-त्थीवेय-छक्कं च पुरिसवेयं च । दो दो एगंतरिए, सरिसे सरिसं उवसमेइ ॥ ११६ ॥ इह उपशमश्रेणिप्रारम्भको भवत्यप्रमत्तसयत एव, अन्ये त्वविरतदेशविरतप्रमत्तसयताप्रमत्तसयतानामन्यतम इति, उपशमश्रेणिपर्यवसाने त्वप्रमत्तसयतप्रमत्तसयतदेशविरताविरतानामन्यतमः, उक्त च-"उवसामगसेढीए पट्ठवगो अप्प- मत्तविरतो उ । पज्जवसाणे सो वा होइ पमत्तो अविरतो वा ॥१॥ अन्ने भणंति अविरयदेसपमत्तापमत्तविरयाणं । अन्नयरो पडिवजइ दसणसमणम्मि उ नियट्टी ॥२॥(वि १२८५-६)स चेत्थमुपशमश्रेणिमारभते-'अण'त्ति 'अणरणे'त्यादि दण्डकधातु , अगन्तीव-अविकलहेतुत्वेनासातवेधं नरकाद्यायुष्क च शब्दयन्त्याकारयन्तीत्यणा' आद्या. क्रोधादयश्च- स्वारः कपाया:, अथवा 'पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद् अण' इत्यनन्तानुबन्धिन इति द्रष्टव्य, तत्रासौ प्रतिपत्ता प्रशस्तेष्वध्यवसायेषु वर्तमान प्रथमं युगपदन्तर्मुहर्त्तमात्रेण कालेनानन्तानुवन्धिनः क्रोधादीनुपशमयति, वतो दर्शन दर्शस्त-दर्शन, तच्च विविध, तद्यथा-मिथ्यादर्शनं सम्यग्मिथ्यादर्शन सम्यग्दर्शनच, एतानि त्रीण्यपि युगपदन्तर्मुहर्च- मात्रेणोपशमयति, एव सर्वत्र युगपदुपशमकालोऽन्तर्मुहुर्तममाण एव द्रष्टव्यः, यदि पुरुष प्रारम्भकः ततो 'नपुस'चि अनुदीर्णमपि नपुसकवेदमन्तर्मुहूनोपशमयति, तत स्त्रीवेद, तदनन्तर हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सालक्षण हास्यपक, तत. पुरुषवेदम्, अथ स्त्रीप्रारम्भिका तत. प्रथम नपुसकवेदमुपशमयति, पश्चात् पुरुषवेदं तदनन्तर हास्यादिव( अध नपुंसक मारम्भकस्ततोऽसावनुदीर्णमपि प्रथम स्त्रीवेदमुपशमयत्ति ततः पुरुष वेद तदनन्तर स्त्रीवेदम् ततः हास्यादिषद ततो नपुसकवेदमिति, दोदोएगतरिए'इत्यादि, इत ऊर्द्ध द्वौ द्वौ-क्रोधाद्यौ एकान्तरिती-सज्वलनक्रोधान्तरितौ सहशौ- क्रोधादितया परस्परं तुल्यौ सदृशं युगपदेव प्रत्येकमन्तर्मुहुर्तेनोपशमयति, एतदुक्तं भवति-अप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानाव- रणकोपौ क्रोथत्वेन सदृशौ युगपदन्तर्मुहूर्तमात्रेणोपशमयति, तत. सञ्जवलनक्रोधमेकाकिनमेवान्तर्मुहूर्त्तमात्रेणोपशम- यति, ततोऽमत्याख्यानमत्याख्यानावरणमानौ युगपदेवतत. सञ्जवलनमानमेकाकिनमेव, ततोऽप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावर- गमाये युगपत् तत सजवलमायामेकाकिनी, ततोऽप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणलोभौ ततः सञ्चलनलोभ, त बोपशम- यन् त्रिधा करोति, तत्र द्वौ भागौ युगपदुपशमयति, तृतीयभाग सोयानि खण्डानि करोति, तान्यपि पृथक्पृथका- , . लभेदेनोपशमयति, तत एतेपा सङ्ख्येयाना खण्डाना यच्चरम खण्ड तदसञ्जयेयानि खण्डानि करोति, ततः समये समये एकैक खण्डमुपशमयति, इह दर्शनसतके उपशान्तेऽपूर्वकरणोऽनिवृत्तिबादरो वाऽभिधीयते,,स चानिवृत्तिबादरस्तावद् यावत् सद्धयेयान्तिमचरमखण्ड । ननूपशमश्रेणिमस्थापकोऽप्रमत्तसयत एव 'उवसागमसेढीए पट्ठवगो अप्पमत्तविरतो य' इति वचनात्, अप्रमत्तसयतश्च अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणमिथ्यात्वसम्यग्मिथ्यात्वानामुपशमाद् भवति, अन्य- था तेपामुदये सम्यक्त्वादिलाभायोगात् , तथा चाभिहितं प्राक्-'पढमेल्लुयाण उदये' इत्यादि, तत. कथमिदानीं तेपामु- पशमो भण्यते ? इति, तदसत्, सम्यक् सिद्धान्तापरिज्ञानात्, पूर्व हि तेपा क्षयोपशम एवासीत्, नोपशमः,, इदानीं तूपशम. क्रियते । ननु क्षयोपशमोऽप्युदिते कर्माशे क्षीणेऽनुदिते च उपशान्ते भवति, उपशमोऽपि चेत्थभूत एव, तत कोऽनयो प्रतिविशेपो येनैवमुच्यते-पूर्व क्षयोपशम आसीत् इदानीं तूपशम क्रियते इति, उच्यते, इह क्षयोपशमे तदा- वारकस्य कर्मण प्रदेशतोऽनुभवोऽस्ति, उपशमे तु स न भवतीति प्रतिविशेषः, आह च भाष्यकृत्-"एइ सतकम्म खतोयसमिएसुनाणुभाव सो। उवसतकसाओ पुण,वेएइ न सतकम्मपि ॥१॥" (वि. १२९३) ननु यदि सत्यपिक्षयोपशमेऽन- न्तानुवन्ध्यादिकपायमिथ्यात्वाना प्रदेशतोऽनुभवोऽस्ति तहि कथं न सम्यक्त्वादिगुणविघात उपजायते?, तदुदये ह्यवश्य | सम्यक्त्वादिगुणलाभ. सन्नप्यपगच्छति, यथा सास्वादनसम्यग्दृष्टेरिति, नैप दोषः, प्रदेशतोऽनुभवस्य मन्दानुभावत्वात्, मन्दानुभावो हृदयो न स्वावार्यगुणविघातमाधातुमल, यथा चतुर्तानिनो मतिज्ञानावरणादीना विपाकतोऽप्युदयः, तथा- हि-मतिज्ञानावरणादिक कर्म ध्रुवोदय ध्रुवोदयत्वाचावश्य सर्वदा विपाकतोऽनुभवनीयं, विपाकानुभवापेक्षयैव ध्रुवोद- दण्डकधातु , अणन्तीव-अविकलहेतुत्वेनासातवेद्यं नरकाद्यायुष्क च शब्दयन्त्याकारयन्तीत्यणा.-आद्याः क्रोधादयश्च- त्वारः कपाया., अथवा 'पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद् अण' इत्यनन्तानुवन्धिन इति द्रष्टव्य, तत्रासी प्रतिपत्ता प्रशस्तेष्वध्यवसायेषु वर्तमान प्रथम युगपदन्तर्मुहूर्त्तमात्रेण कालेनानन्तानुवन्धिनः क्रोधादीनुपशमयति, ततो दर्शन दर्शस्तं-दर्शन, तच्च त्रिविध, तद्यथा-मिथ्यादर्शनं सम्यग्मिथ्यादर्शन सम्यग्दर्शनच, एतानि त्रीण्यपि युगपदन्तमहर्च- मात्रेणोपशमयति, एव सर्वत्र युगपदुपशमकालोऽन्तर्महूर्तप्रमाण एव द्रष्टव्यः, यदि पुरुष प्रारम्भकः ततो 'नपुस'त्ति अनुदीर्णमपि नपुसकवेदमन्तर्मुहर्तेनोपशमयति, ततः स्त्रीवेद, तदनन्तर हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सालक्षण हास्यपङ्क ततः पुरुषवेदम्, अथ स्त्रीप्रारम्भिका तत. प्रथम नपुसकवेदमुपशमयति, पश्चात् पुरुपवेदं तदनन्तर हास्यादिपटू अथ नपुंसक प्रारम्भकस्ततोऽसावनुदीर्णमपि प्रथम स्त्रीवेदमुपशमयति ततः पुरुष वेदातदनन्तर खीवेदम्, तत. हास्यादिषद ततो नपुंसकवेदमिति, 'दो दो एगतरिए'इत्यादि, इत ऊर्द्ध द्वौ द्वौ-क्रोधाद्यो एकान्तरितौ-सज्वलनक्रोधान्तरितौ सदृशौ- क्रोधादितया परस्परं तुल्यौ सदृश युगपदेव प्रत्येकमन्तर्मुहूर्तेनोपशमयति, एतदुक्क भवति-अप्रत्याख्यानमत्याख्यानाव- रणक्रोधौ क्रोधत्वेन सदृशौ युगपदन्तर्मुहूर्त्तमात्रेणोपशमयति, ततः सजवलनक्रोधमेकाकिनमेवान्तर्मुहूर्त्तमात्रेणोपशम- यति, ततोऽप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणमानौयुगपदेव तत. सञ्जवलनमानमेकाकिनमेव, ततोऽप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावर- णमाये युगपत्तत सवलमायामेकाकिनी, ततोऽप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणलोभौ ततः सवलनलोभ, त चोपशम- यन् त्रिधा करोति, तत्र द्वौ भागौ युगपदुपशमयति, तृतीयभाग सहलेयानि खण्डानि करोति, तान्यपि पृथक्पृथका- , - , पसतमोहो मुहत्तमेतद्ध । उदितकसाओनियमा नियत्तए सेढिपडिलोम ॥२( वि १३०३-४ ) ॥ तथा च एतदेव दुरन्त कपायसामर्थ्यमुत्कीर्चयन्नाह- उवसाम उवणीया, गुणमया जिणचरित्तसरिसपि । पडिवायंति कसाया, कि पुण सेसे सरागत्थे? ॥११८॥ उपशमनमुपशम तम् , अपिशब्दात् क्षयोपशममपि, उपनीताः, केनेत्याह-गुणैर्महान् गुणमहान् तेन गुणमहता- उपशमकेन, प्रतिपातयन्ति कपाया संसारे, कम् ?-तमेवोपशमक, कथम्भूतमित्याह-'जिनचारित्रसदृशमपि' जिनस्य- केरलिनश्चारित्रेण कृत्वा सदृश:-तुल्यो जिनचारित्रसदृशो, द्वयोरपि कपायोदयरहितचारित्रयुक्तत्वात् , तमेवभूतमपि प्रतिपातयन्ति,कि पुन शेपान सरागस्थान् ?,तान सुतराप्रतिपातयन्ति, अथोपशान्ता सन्त* कपाया कथं स्वस्वरूपमुप- दर्शयन्ति ?, उच्यते, इह यथाभस्मच्छन्नोऽग्नि स्वरूपेणाद्यापि सत्त्वात् पवनादिसहकारिकारणान्तरमासाद्य पुनः स्व स्वरू- पमुपदर्शयति यथा वा अञ्जनद्रुमो वनदवध्यामितोऽप्यत. सारस्य अद्यापि सचेतनत्वाद् उदकसेकादिकारणसामग्रीमवाप्य पुनरपि अहरपुष्पपत्रप्रवालादिरूप निजस्वरूपमुपदर्शयति एवमुपशान्ता अपि कपायाः स्वरूपेणाद्यापि सन्त इति तथाविधं किश्चिनिमित्तमासाद्य स्वस्वरूपप्रकटन्ति, ततोऽन्तर्मुह नियमेन प्रतिपतति, उक्तं च-"दवदूमियंजणदुमो छारच्छन्ना- गणिय पञ्चयतो।दावेइ जह सरूव तह स कसातोदयो भुज्जो ॥१॥"(वि १३०७)प्रतिपतितश्च ससार पर्यटति, तथाहि-स तावद् तद्भव एव निर्वाण न लभते, उत्कर्पतस्तु देशोनमर्द्धपुद्गलपरावर्त्तमपि ससारमनुवनाति, उक्तं च-"तमि भवे यत्वाभिधानात्, अध च तत् सकलचतु निनो गौतमादेरिव नमत्यादिज्ञानविघातकृत् भवति, तदनुभवस्य मन्दानुभा. यत्वात् , तद्यदि विपाकतोऽप्यनुभूयमान मन्दानुभावोदयत्वान्न स्वावार्यगुणविघाताय प्रभवति तत. प्रदेशतोऽनुभूयमान- मनन्तानुबन्ध्यादि सुतरान प्रभविष्यति, तदुदयस्यातीव मन्दानुभावत्वाद्, आह च भाष्यकृत्-"किह दसणाइघातो न होइ सजोयणाइवेदयतो। मंदाणुभावयाए जहाणुभावमिवि कहंचि॥शा निच्चोदिण्णपि जहा, सगलचउण्णाणिणो तदा- परण।न विघाइ मदयाए पएसकम्मतहानेय॥२॥" (वि १२९७८) इह सवेयानि लोभखण्डानि उपशमयन् वादरसम्पराय उच्यते, घरमस्य तु सहयेयखण्डस्यासङ्ख्येयानि खण्डानि, प्रतिसमयमेकैकखण्डमुपशमन् सूक्ष्मसम्पराय ॥ तया चाह- लोभाणू घेयंतो जो खलु उवसामओ व खवओ वा। सो सुहमसंपराओ अहखाया जणओ किंचि ॥ ११७॥ लोभस्य-सङ्ग्यलनलोभस्य अणून-सङ्ख्येयतमस्य खण्डस्यासङ्ख्येयानि खण्डानि वेदयमानः-अनुभवन् उपशमक. क्षपको वा भवति, सोऽन्तर्मुहूर्त काल यावत्सूक्ष्मसम्परायो भण्यते, अयं च यथाख्यातात्किश्चिदून , किमुक भवति - सूक्ष्मसम्परायावस्थामन्तर्मुहूर्त्तमात्रकालमानामनुभूय उपशमकनिम्रन्थो यथाख्यातचारित्री भविष्यतीति, इह यदि बद्धायुरुपशमणिप्रतिपन्न श्रेणिमध्यगतगुणस्थानानुवर्ती उपशान्तमोहो वा भूत्वा कालं करोति तदा नियमेनानुत्तर- सुरेषत्पद्यते, श्रेणिप्रतिपतितस्य तु कालकरणेऽनियमः, नानामतित्वेन नानास्थानगमनात्, अधाबद्धायुस्ता प्रतिपन्न तीन्तर्मुहूर्तमुपशान्तमोहो भूत्वा नियमत पुनरप्युदितकषाय कात्स्न्येन श्रेणिप्रतिलोममावर्चते, उक्त च-"बद्धा- अपरिवत्रो सेटिगतो वा पसतमोहो वा जइ कुणइ कोइ काल वञ्च तोऽणुसरसुरेसु ॥१॥ अनिबद्धाऊ होउ . सम्यग्दृष्टिदेशविरतप्रमत्तानमत्तसयतानामन्यतमः, आह च-"पडिवत्तीए अविरयदेसपमत्तापमत्तविरयाण । अन्नयरो पडिवजइ सुद्धज्झाणोवगयचित्तो॥१॥" (वि १३१४)केवल यद्यप्रमत्तसयत. पूर्ववित् तत शुक्लध्यानोपगत श्रेणिमारभते, शेषस्तु धर्मध्यानोपगतः, तत्र क्षपकश्रेणिमारोहन स प्रथममनन्तानुवन्धिनश्चतुरोऽपि क्रोधादीनन्तर्मुहूर्तेन युगपत् क्षप- यति, तदनन्तभागं तु मिथ्यात्वे प्रक्षिप्य मिथ्यात्व सहैव तेन युगपत् क्षपयति, यथा ह्यतिसम्भृतो दवानलः खल्बर्द्ध- दग्धेन्धन एवेन्धनान्तरमासाद्य उभयमपि दहति, एवमसावपि क्षपकस्तीत्रशुभपरिणामत्वादवशेपमन्यत्र प्रक्षिप्य क्षपयति, तदनन्तरं तथैव सम्यग्मिथ्यात्व तदनन्तरमेव च सम्यक्त्वम् , इह यदि बद्धायुः क्षपकश्रेणिमारभते अनन्तानुवन्धिक्ष- यानन्तर च मरणसम्भवतो व्युपरमते तत. कदाचिन्मिथ्यादर्शनोदयात् भूयोऽप्यनन्तानुवन्धिन उपचिनोति, तद्वी- जस्य मिथ्यात्यस्याविनाशात् , क्षीणमिथ्यादर्शनस्तु न उपचिनोति, वीजाभावात् , क्षीणसप्तकस्त्वप्रतिपतितपरिणामो- |ऽवश्य त्रिदशेषु मध्ये समुत्पद्यते, प्रतिपतितपरिणामस्तु नानामतिसम्भवात् यथापरिणाम सर्वगतिभाग् भवति, उक्तं च-"बद्धाऊ पडिवन्नो, पढमकसायक्खए जइ मरेज्जा । ता मिच्छत्तोदयतो चिणिज्ज भूतो न खीणमि ॥१॥ तंमिमतो जाइ दिव तप्परिणामो य सत्तए खीणे । उवरयपरिणामो पुण पच्छा नाणामइगइओ॥२॥” (वि १३१६-७) वद्धायुः कोऽपि यदि तदानी काल न करोति तथापि सप्तके क्षीणे नियमादवतिष्ठते, न चारित्रमोहक्षपणाय यलमादधाति, आह च-"वद्धाऊ पडिवश्नो नियमा खीणंमि सत्तए ठाए।" अत्राह-ननु यदि दर्शननिकमपि क्षयमुपनीतं तत किमसौ सम्य- ग्दृष्टिरुतासम्यग्दृष्टिः ?, उच्यते, सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्दर्शनाभावे सम्यग्दृष्टित्वमनुपपन्नमिति चेत्, तदसद्, अभिप्रा- , नियाण न लभइ उक्कोसतो व ससार । पोग्गलपरियदृद्ध, देसूर्ण कोइ हिडेजा ॥१॥" (वि १३०८) यत एवं तीर्थकरो- पदेशोस्त औपदेशिक गाथाद्वयमाह- जइ उवसंतकसातो लहइ अणंतं पुणोऽपि पडिवायं । नहुभे वीससियचं धेवेऽवि कसायसेसम्मि ॥११९॥ 3 अणथोवं वणयोवं अग्गीथोवं कसायथोवं च । न हु भे वीससियवं धेपि हु तं बहुं होइ ॥ १२० ॥ यद्युपशान्तकषायोऽप्यनन्त भूयोऽपि प्रतिपातं लभते तत. स्तोकेऽपि कषायशेपे 'न हु नैव 'भ' भवद्भिर्विश्वसित- व्यम् , अमुमेवार्थ सदृष्टान्त भावयति-'अणथोव'मित्यादि, ऋणस्य स्तोकं ऋणस्तोक व्रणस्तोकमग्निस्तोक कपायस्त्रोकंप दृष्ट्वा 'न हु' नैव भवद्भिर्विश्वसितव्य, यत स्तोकमपि तत्-ऋणादि बहु-प्रभूत भवति, तथा चानेकदोपसम्भवः, तथाहि ऋण प्रवर्द्धमान गच्छता कालेनातिप्रभूत सद्दासत्वमुपनयति, यथा वणिग्दुहितुः साधुभगिन्या., प्रण विस- पन् अतिप्रभूतो भूत्वा स्तोककालेन मरण, वहिर्वातादिसामग्रीवशादतिप्रसरमधिरोहन सर्वस्यापि प्रामनगरादेर्दाहं, कपायाः पुनः प्रवर्द्धमाना भवमनन्तमिति, उक्त च-"दासत देइ अण अचिरा मरण वणो विसप्पतो सबस्स दाहमग्गी देति कसाया भवमणत ॥१॥" (वि १३११) उक्तमौपशमिक चारित्रमिदानी क्षायिकमाह, अथवा सूक्ष्मसम्पराययथाख्या- तचारित्रे उपशमश्रेण्यगीकरणेनोक्के, सम्प्रति क्षपकश्रेण्यङ्गीकरणत प्रतिपादयति- । अण-मिछ-मीस-सम्म, अह नपुसिस्थिवेय-पकं च । पुमवेय च खवेइ कोहाईए य सजलणे ॥१२१॥ इह या क्षपकश्रेणिप्रस्थापक सोऽवश्य मनुष्यो वर्षाष्टकानोपरि वर्तमान उत्तमननानाजाति- . .
तिनाम त्रीन्द्रियजातिनाम चतुरिन्द्रियजातिनाम इति, च समुच्चये, तथा आतपनाम उद्योतनाम स्थावरनाम सूक्ष्मनाम साधारणनाम अपर्याप्तकनाम निद्रानिद्रा प्रचलाप्रचला स्त्यान िच, एताश्च पोडशापि कर्मप्रकृतीः क्षपयित्वा तदन- न्तर यदष्टाना कपायाणा शेप तत् क्षपयति, सर्वमिदमन्तर्मुहूर्त्तमात्रेण, ततो नपुंसकवेद तत. स्त्रीवेदं ततो हास्यादिषट्, ततः पुरुपवेदस्य खण्डन्नय कृत्वा खण्डद्वय युगपत् क्षपयति, तृतीय तु खण्ड सञ्जवलनक्रोधे प्रक्षिपति, पुरुषे प्रतिपत्तर्ययं क्रमः, नपुसकादौ प्रतिपत्तर्युपशमश्रेणिन्यायो वक्तव्य , ततः क्रोधादीन् चतुर. सज्वलनान् प्रत्येकमन्तर्मुहूर्त्तमानेण क्षपयति, क्षपण चैपा खण्डनयादिकरणक्रमेण पुरुषवेदवत् वाच्य, क्रोधसत्क च तृतीयं खण्ड माने प्रक्षिपति, मानसत्क मायाया मायासत्क लोभे, क्षपणकालश्च प्रत्येक सर्वत्रान्तर्मुहूर्तप्रमाणो मन्तव्य , श्रेणिरपि सर्वा अन्तर्मुहूर्त माना, एकस्मिन्नप्यन्तर्मुहूर्ते लघुतराणामन्तर्मुहूर्तानामसङ्ख्येयाना भावात् , लोभस्य तु चरमं तृतीय खण्डं सोयानि खण्डानि करोति, तानि च खण्डानि पृथक् पृथक् कालभेदेन क्षपयति, तेषामपि च सङ्ख्याततम चरम खण्डमसञ्जयेयानि खण्डानि करोति, तानि तु समये समये एकैकश क्षपयति । इह घ क्षीणदर्शनसप्तको निवृत्तिवादर उच्यते, तत ऊर्ध्व- मनिवृत्तिवादरो यावत् सङ्ख्याततमं चरमं लोभखण्ड, तत ऊर्द्धमसङ्ख्येयानि लोभखण्डानि प्रतिसमयमेकैक क्षपयन् सूक्ष्मसम्परायो यावञ्चरमलोभाशक्षय , अत अर्द्ध यथाख्यातचारिनी भवति, उक्त च-"दसणमोहक्खवणे, नियहि अनियट्टिवादरो परतो। जाव उ सेसो सजलणलोभमसंखेजभागोत्ति॥२॥ तदसखेजयभाग समये समये खवेइ एकेकं । एत्य य सुहुमसरागो लोभाणू जाव इक्कोऽवि ॥ २॥ (वि १३३०-३)" स च महासमुद्रप्रतरणपरिनान्तवत् मोहसागरं , - यापरिज्ञानाद, इह निमर्दनीकृतमदनकोद्रवकल्पा अपगतमिथ्यात्वभावा मिथ्यात्वपुद्गला एव यत् सम्यग्दर्शनं तदेव क्षीण, य पुनरात्मपरिणतिस्वभाव तत्त्वार्थश्नद्धानलक्षण सम्यग्दर्शनं तन्न क्षीणम्, अपि च-तदतीव शक्षणशुद्धाभ्रपटठवि- गमेन मनुष्यस्य दृष्टिरिव शुद्धजलानुगतं शुद्ध वस्त्रमिव वा जलक्षये विशुद्धतरस्वरूप भवति, आह च-"खीणमि दसणतिए कि होइ ततो तिदसणातीतो । भण्णइ सम्मदिट्ठी सम्मत्तखए कुतो सम्म ॥१॥निवलियमयणकोइव- रूप मिच्छत्तमेव सम्मत्त । खीणं न उ जो भावो सद्दहणालक्खणो तस्स ॥२॥ सो तस्स विसुद्धयरो जायइ सम्मत्तपुग्ग- उक्खयए । दिद्विव सण्हसुद्धन्भपडलविगमे मणूसस्स ॥ ३ ॥ जह सुद्धजलाणुगय वत्थ सुद्ध जलक्खए सुतर । सम्म- चसुद्धपोग्गलपरिक्खए दसण एवं ॥४॥" (वि १३१८-२१) यदि पुनरवद्धायु.क्षपकणिमारभते तत सप्तके क्षीणे नियमादनुपरतपरिणाम एव चारित्रमोहक्षपणाय यत्नमारभते, यदाह-"इयरो अणुवरतो च्चिय, सयल सेटिं समाणेह।" तत्क्षपणक्रमश्चाय-सम्यक्त्वस्य क्षपितशेषेऽवतिष्ठमान एवाप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणकपायाप्टक समकमेव क्षपयि तुमारभते, एतेषु चार्द्धक्षपितेष्वन्या. षोडश प्रकृतीः क्षपयति, तत्प्रतिपादकमिद गाथाद्वयम्- गइआणुपुधि दो दो जाती नामं च जाव चउरिदी। आयाच उज्जोयं, थावरनामं च सुटुम च ।। १२२ ॥ साहारमप्पजत्तं निदानि च पयलपयलं च । थीणं खवेइ ताहे अवसेसं जं च अट्ठण्ह ।। १२३ ॥ गतिश्च आनुपूर्वी च गत्यानुपूच्यौं द्वे द्वे, तद्यथा-नरकगतिनाम नरकानुपूर्वीनाम तिर्यग्गतिनाम तिर्यगानुपूर्वी- नाम, तथा जातिनाम एकेन्द्रियादिजातिनाम यावच्चतुरिन्द्रिया, किमुक्त भवति?-एकेन्द्रियजातिनाम द्वीन्द्रियजा- तिनाम श्रीन्द्रियजातिनाम चतुरिन्द्रियजातिनाम इति, च. समुच्चये, तथा आतपनाम उद्योतनाम स्थाचरनाम सूक्ष्मनाम साधारणनाम अपर्याप्तकनाम निद्रानिद्रा प्रचलामचला स्त्यानद्धि च, एताश्च पोडशापि कर्मप्रकृतीः क्षपयित्वा तदन- न्तर यदष्टाना कपायाणा शेष तत् क्षपयति, सर्वमिदमन्तर्मुहूर्त्तमात्रेण, ततो नपुसकवेद तत. स्त्रीवेदं ततो हास्यादिषट्व, तत पुरुषवेदस्य खण्डन्नय कृत्वा खण्डद्वय युगपत् क्षपयति, तृतीय तु खण्ड सञ्जपलनक्रोधे प्रक्षिपति, पुरुषे प्रतिपत्तर्ययं क्रम., नपुसकादौ प्रतिपत्तर्युपशमन्त्रेणिन्यायो वक्तव्य., तत. क्रोधादीन् चतुर सज्वलनान् प्रत्येकमन्तर्मुहूर्तमात्रेण क्षपयति, क्षपण चैपा खण्डत्रयादिकरणक्रमेण पुरुषवेदवत् वाच्य, क्रोधसत्कं च तृतीयं खण्ड माने प्रक्षिपति, मानसत्क मायाया मायासत्क लोभे, क्षपणकालश्च प्रत्येक सर्वत्रान्तर्मुहूर्तप्रमाणो मन्तव्यः, श्रेणिरपि सर्वा अन्तर्मुहूर्त माना, एकस्मिन्नप्यन्तर्मुहूर्ते लघुतराणामन्तर्मुहूर्तानामसङ्ख्येयाना भावात् , लोभस्य तु चरमं तृतीय खण्ड सङ्ख्येयानि खण्डानि करोति, तानि च खण्डानि पृथक् पृथक् कालभेदेन क्षपयति, तेषामपि च सयाततम चरम खण्डमसत्येयानि खण्डानि करोति, तानि तु समये समये एकैकश. क्षपयति । इह प क्षीणदर्शनसप्तको निवृत्तिवादर उच्यते, तत ऊर्दू- मनिवृत्तिवादो यावत् सङ्ख्याततम चरमं लोभखण्ड, तत अर्द्धमसङ्घवेयानि लोभखण्डानि प्रतिसमयमेकैकं क्षपयन् सूक्ष्मसम्परायो यावञ्चरमलोभाशक्षयः, अत अर्द्ध यथाख्यातचारित्री भवति, उक्त च--"दसणमोहक्खवणे, नियहि अनियट्टिवादरो परतो । जाव उ सेसो सजलणलोभमसंखेजभागोत्ति॥१॥ तदसखेजयभागं समये समये खवेइ एकेक । एत्य य सुहुमसरागो लोधाणू जाव इकोऽवि ॥२॥ (वि १३३०-१)" स च महासमुद्रप्रतरणपरिश्रान्तवत् मोहसागरं तीग अनाभोगनिवर्तितेन करणेन विश्राम्यति, ततः छद्मस्थवीतरागत्वद्विचरमसमययो प्रथमे समये निद्राम- चले क्षपयति चरमसमये पञ्चविध ज्ञानावरण चतुर्विधं दर्शनावरण पञ्चविधमन्तरायमिति चतुर्दश प्रकृतीयुगपत् क्षपयित्वा अनन्तरसमये केवलज्ञान केवलदर्शन चोत्पादयति, आह च चूर्णिकृत्-"ज सखेजइम लोभस्स खड त असखेजे भागे करेइ, तेवि कमेण खवेइ, तत्थ खवओ सुहुमसपराओ, जाहे तपि खविस होइ ताहे खवगनियठो लन्भइ, इत्थतरा वीसमइ अणाभोगनिवत्तिएणं करणोवाएण, जहा कोइ महासमुद्द तरिऊण जाहे अणेण थाहो लद्धो हवइ ताहे अतोमुहुत्तं अच्छिऊण सेसं तरइ, एव सो अणेगभवसचिय कम्म खविऊण ताहे मुहुत्ततर आसत्थो, एस्थतरे जाव अच्छइ ताहे नियंठो लन्भइ जाव दोहि समएहि सेसेहिं केवलनाण उप्पजिस्सइत्ति ताहे जो एगो समओ तत्थ निई पयलं च खवेइ, जो चरमसमयो तत्थ पचविहं नाणावरणिज्ज चउबिह दरिसणावर- णिज्ज पचविहमतराय एताओचउद्दस कम्मपगडीओ जुगव खवित्ता अणत केवलनाणंदसणं उप्पाडेइ" इति, भाष्यकारो- ऽप्याह-"खीणे खवगनियठो, चीसमए मोहसागर तरि । अतोमुत्तमुदहि, तरिउ थाहे जहा पुरिसो ॥१॥ छउमत्थ- कालदुचरमसमए निद्द खवेइ पयल च । चरमे केवल लाभो, खीणावरणंतरायस्स ॥२॥(वि १३३२-३)" इह चरमे २ समये क्षीणावरणान्तरायस्य-क्षीणज्ञानावरणपञ्चकदर्शनावरणचतुष्टयान्तरायपञ्चकस्यानन्तरसमये केवललाभ इति प्रति- २ पत्तव्यम्, अन्ये त्वेवमभिदधति-द्विचरमे समये क्षीणमोहो निद्रा प्रचला च क्षपयति, नाम्नश्चेमा. प्रकृतीस्तद्यथा- देवगतिदेवानुपूयॉ वैक्रियद्विक प्रथमवर्जानि पञ्च सहननानि उदितवर्जानि पञ्च सस्थानानि आहारकनाम तीर्थकर- O - नाम च यद्यस्यातीर्थकर प्रतिपत्ता इति, अत्रार्थे च तन्मतेन तिम्रोऽन्यकर्तृका इमा गाथा.-"वीसमिऊण नियठो दोहि उ समएहि केवले सेसे। पढम निद्द पयल नामस्स इमाउ पयडीतो ॥१॥ देवगइआणुपुबी वेउबियसघयणपढमवज्जाइ । अन्नयर सठाण तित्थयराहारनामं च ॥ २॥ चरमे नाणावरण पचविह दसणं चउविकप्प । पंचविहमतराय खवइत्ता केवली छोइ ॥ ३॥" एतच्च मतमसमीचीनं, चूर्णिकृतो भाष्यकृत. सर्वेपा च कर्मग्रन्धकाराणामसम्मतत्वात् , केवल वृत्तिकृता केनाप्यभिप्रायेण लिखितमिति, सूत्रेऽप्येता गाथा. प्रवाहपतिताः, नियुकिकारकृतास्त्वेता न भवन्ति, चूर्णी भाध्ये चाहणादिति, उत्पन्न केवलज्ञानकेवलदर्शनश्च भगवान् सर्व वस्तु जानाति ॥ तथा चाह नियुक्तिकारः- सभिन्न पासंतो लोगमलोग च सबओ सबं । तं नत्थि ज न पासइ भृयं भव भविस्सं च ॥ १२४ ॥ सम्-एकीभावेन भिन्न सम्भिन्नं, यथा बहिस्तथा मध्येऽपीत्यर्थ., अथवा द्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणं सर्वमपि ज्ञेय विप- यत्वेन दर्शनीय, तत्र सम्भिन्नमिति द्रव्य विशेष्यं सूचितं, कालभावौ तद्विशेषकौ, कालभावी हि द्रव्यस्य पर्यायौ, तत- स्ताभ्या समन्ताद्भिन्न द्रव्यमिति सम्भिन्नग्रहणेन त्रितयमपि सूचितम् , एतत्पश्यन्-उपलभमानो लोक-धर्माद्याधारभूतं क्षेत्रमलोक च-तद्विपरीत क्षेत्रम्, अनेन क्षेत्र प्रतिपादितम् , एतावदेव चतुर्विध ज्ञेय, नान्यदिति, किमेकया दिशा पश्य- नित्याह-सर्वत -सर्वासु दिक्ष, तास्वपि कि कियदपि द्रव्यादि उत नेत्याह-'सर्व' निरवशेष, अमुमेवार्थ स्पष्टयन्नाह- १ नियुक्तीना सर्वासा चूर्णादावमहात् न युक्तमिद, क्षपकोपशमकते प्रकृते मोहमाश्रित्येति न नामविचारादौ, मतभेदस्तु नास- भवीति ता गाथा वृत्तौ व्यारयाता , तन्नास्ति किमपि ज्ञेय भूतम्-अतीत भवतीति भव्य य-वर्तमानं भविष्यच्च यन्न पश्यति केवलौति, इत्य तावदुपोद्घात- नियुको प्रसूताया प्रसनतो यदुक्तम् ' तपोनियमज्ञानवृक्षमारूढ. केवली'ति अयमसी केवली निदर्शित , एतस्मात् सामायिकादिश्रुतमाचार्यपारम्पर्येणायातम्, एतस्माच्च जिनप्रवचनप्रसूतिरित्यादि, सर्वप्रासनिक नियुक्तिसमुत्थानप्रसङ्गे- नोक, साम्प्रतमपिच केयं जिनप्रवचनोत्पत्ति ? कियदभिधान चेद जिनप्रवचनं? को वाऽस्याभिधानविभाग? इत्येतत् मासनिकशेपं शेपद्वारसंग्रहं चाभिधित्सुराह-- जिणपवयणउप्पत्ती पवयणएगट्टिया विभागो य । दारविहीय नयविही वक्खाणवितरीय अणुओगो॥१२५॥ इह जिनप्रवचनोत्पत्तिः प्रवचनैकार्थिकानि एकार्थिकविभागश्चेति त्रितयमपि प्रसङ्गशेप, द्वाराणि-उद्देशनिर्देशादीनि तेषा विधिः-प्ररूपण द्वारविधिः, अयमुपोद्घातोऽभिधीयते, नयविधिस्तूपक्रमादीना मूलानुयोगद्वाराणा चतुर्थमनुयो- गद्वार, तथा व्याख्यानस्य विधिर्व्याख्यानविधि-शिष्याचार्य परीक्षाभिधानम्, अनुयोग.-सूत्रस्पर्शिकनियुक्ति सूत्रानुग. मति समुदायार्थः । आह-चतुर्थमनुयोगद्वारनयविधिमभिधाय पुनस्तृतीयानुयोगद्वाराख्यानुयोगाभिधान किमर्थम् , उच्यते, नयानुगमयो. सहचरभावप्रदर्शनार्थ, तथाहि-नयानुगमौ प्रतिसूत्र युगपदनुगच्छत', नयमतशून्यस्यानुगमस्या- भावात् , यदि युगपन्नयानुगमौ गच्छतस्तर्खेतदुपन्यासोऽपि युगपदेवास्तु, किमर्थमनुयोगदारचतुष्टयोपन्यासे नयानामन्ते उपन्यास. १, उच्यते, युगपदक्तुमशक्यत्वाद्, आह च मूलटीकाकृत्-"अनुयोगद्वार चतुष्टयोपन्यासे तु नया- * नामन्तेऽभिधान युगपद्वक्तुमशक्यत्वा"दिति । अपरस्त्वाइ-चतुरनुयोगद्वारात्मक शाख, ततश्चतुरनुयोगद्वारातिरिफल , . व्याख्यानविधेरुपन्यासो निरर्थक , तदयुक्तम् , अनुगमागतया निरर्थकत्वायोगात्, अनुगमाङ्गता च व्याख्याङ्गत्वादिति, तत्र जिनप्रवचनोत्पत्तिनियुक्तिसमुत्थानप्रसङ्गतोऽभिहिता, अहंद्वचनत्वात् प्रवचनस्य, आह च 'सुयमिह जिणप्पवयण तस्सुप्पत्ती पसगतोऽभिहिया' इति ॥ सम्प्रति प्रवचनैकार्थिकानि तद्विभाग च प्रतिपादयन्नाह-(ग्रन्थान ५०००) एगठियाणि तिन्नि उ पवयण सुत्त तहेव अत्थो य । एकेकस्स य एत्तो नामा एगडिया पच ॥ १२६ ।। एकोऽर्थो येपा तान्येकार्थिकानि त्रीण्येव, कानि पुनस्तानीत्यत आह-प्रवचनम्-उक्तशब्दार्थ सूचनात्सूत्र अर्यते इत्यर्थ -अभिधेय, च समुच्चये, अत ऊर्द्ध एकैकस्य-प्रवचनस्य सूत्रस्य अर्थस्य च नामान्येकार्थिकानि पञ्च, इह प्रवचन सामान्य श्रुतज्ञान, सूत्रार्थों तु तद्विशेषौ, उक्त च-"जमिह पगय पसत्थ पहाणवयणं च पवयण त च । सामन्न सुयनाणं विसेसतो सुत्तमत्थो य ॥१॥ (वि १३६७)” आह-सूत्रार्थयोः प्रवचनेन सहैकार्थता युक्ता, तयोस्तद्विषयत्वात् , सूत्रार्थों च परस्पर विभिन्नौ, तथाहि-सूत्र व्याख्येयमर्थस्तु तद्व्याख्यानमिति, अथवा त्रयाणामप्येपा भिन्नार्थतैव युक्त्युपपन्ना, प्रत्येकमेकार्थिकविभागसद्भावात् , घटपटशकटवद्, अन्यथा एकार्थताया सत्या भेदेनैकार्थिकाभिधानमयुक्त, घटकुम्भयो- रिवेति, अत्रोच्यते, इह यथा मुकुलविकसितयोः पद्मविशेषयोः सङ्कोचविकाशरूपपर्यायभेदेऽपि कमलसामान्यरूपत्वेना- भेद तथा सूत्रार्थयोरपि प्रवचनापेक्षया परस्परतश्चाभेदः, तथाहि-अविवृतं मुकुलतुल्यं सूत्र, तदेव विवृतं प्रबोधित विक- | चकल्पमर्थ, प्रवचनं तूभयमपि, यथा च तेषा कमलसङ्कोचविकाशानामेकाथिकविभाग उपलभ्यते, कमलमरविन्दं पङ्कज- मित्यादि पौकार्थिकानि तथा मुकुल वृत सङ्कुचितमित्यादीनि मुकुलैकार्थिकानि तथा विकचं फुलं विबुद्धमित्यादीनि . .
. विकसितकार्थिकानि, तथा प्रवचनसूत्रार्थानामपि पद्ममुकुलविकसितकल्पानामेकाधिकविभागो न विरुद्ध इति, अथवा अन्यथा व्याख्यायते-एकार्थिकानि त्रीण्येवाश्रित्य वक्तव्यानि, तद्यथा-प्रवचनमेकाथिकगोचरस्तथा सूत्रमर्थश्च, शेप पूर्ववत् , आह-यद्येव द्वारगाथाया यदुक्त प्रवचनैकार्थिकानि इति तद् व्याहन्यते, सूत्रार्ययोरप्येकाथिकाभिधानात्, नेप दोप., प्रवचनस्य सामान्यविशेषरूपतया सूत्रार्थयोरपि प्रवचनविशेषरूपत्वेन प्रवचनत्वोपपत्ते , आह-ययेव तर्हि विभागश्चेति पृथगद्वाराभिधानमनर्थक, तदसम्यक्, विभागश्चेति किमुक्त भवति -नाविशेषेण सामान्यविशेषरूपस्य प्रवचनस्य पञ्चदशैकार्थिकानीति, कि तर्हि ?-विभागश्च वक्तव्य , विशेषगोचराभिधानपर्यायाणा सामान्यगोचराभिधान- पर्यायत्यानुपपत्ते , नहि चूतसहकारादयो वृक्षादिशब्दपर्याया भवन्ति, लोके तथा व्यवहाराभावादिति ॥ तत्र प्रवचनसू- प्रयोस्तावत् पश्च पञ्च एकाधिकान्याह- सुयधम्म तित्थ मग्गो पावयण पवयण च एगट्ठा । सुत्त तंत गयो पाढो सत्थं च एगहा ॥ १२७ ॥ श्रुतस्य धर्म-स्वभाव श्रुतधर्म , श्रुतस्य वोधस्वभावात् श्रुतस्य धर्मो बोधो बोद्धव्य., अथवा श्रुत च तत् धर्मश्च सुगतिधारणात् श्रुतधर्मः, यदिवा जीवपर्यायत्वात् श्रुतस्य श्रुत च तत् धर्म. श्रुतधर्म , उक्त च-"बोहो सुयस्स धम्मो, सुय व धम्मो सजीवपजातो। सुगईए सजममिय धरणातोवासुयं धम्मो॥२॥" (वि १३७९) तथा तीर्यते ससारस- मुद्रोऽनेनेति तीर्थ, तच्च सङ्घ इत्युक्तम्, इह तु तदुपयोगानन्यत्वात् प्रवचन तीर्थमुच्यते,आहच-"तित्थति पुवभणिय, सघो जोनाणचरणसघातो।इह पवयणपितित्य, तत्तोऽणत्थतर जेण॥१॥" (वि १३८०) तथा मृज्यते-शोध्यतेऽनेनात्मा इति .
मार्ग मार्गण वा मार्ग., शिवस्यान्वेपणमिति भाव., उक्त च--"मजिजइ सोहिजइ, जेणत्ता पवयण तओमग्गो। अहवा सिवस्स मग्गो,मग्गणमन्नेसणं पथो॥१॥"(वि १३८१)इति, तथा प्रगतमभिविधिनाजीवादिषु पदार्थेषु वचन प्रावचन,प्रवच- नमुक्तशब्दार्थम्, उक्तानि पञ्च प्रवचनैकार्थिकानि, सम्प्रति पञ्च सूत्रकार्थिकान्याह-सुत्त'मित्यादि, सूचनात् सूत्र, तन्यतेऽनेन अस्मादस्मिन्निति वा तन्त्र प्रथ्यतेऽनेन अस्मादस्मिन्निति वा अर्थ इति ग्रन्थ , ग्रथ्यते इति वा ग्रन्थः, पठन पाठः पठ्यते वा तदिति पाठ , पठ्यते-व्यक क्रियतेऽनेन अस्मादस्मिन्नभिधेयमिति वा पाठ., तथा शिष्यतेऽनेनास्मादस्मिन्निति वा ज्ञेयमात्मा वा इति शास्त्रम्, एकाथिकानीति पुनरभिधानं सामान्यविशेषयो. कथञ्चिद्भेदख्यापनार्थमिति । अथ अर्थेकार्थिकानि वक्तव्यानि, तत्र अर्थो व्याख्यानमनुयोग इत्यनर्थान्तरम् , अतोऽनुयोगैकार्थिकानि विभणिपुराह- अणुओगो य निओगो, भास विभासा य वत्तिय चेव । एए अणुओगस्स उ, नामा एगट्ठिया पच ॥ १२८ ॥ सूत्रस्यार्थेन सहानुकूलं योजनमनुयोग अथवाऽभिधेये व्यापार सूत्रस्य योगः अनुकूलोऽनुरूपो वा योगोऽनुयोगः, यथा घटशब्देन घटस्य प्रतिपादनमिति, उक्तं च-"अनुयोजणमणुजोगो सुयस्स नियएण जमभिधेएणं । वावारो वा जोगो, जो अणुरूवोऽणुकूलो वा ॥१॥" (वि १३८६)तथा नियतो निश्चितोवा योग.-सम्बन्धी नियोग., यथा घटशब्देन घटस्यैव प्रतिपादन न पटादेरिति, तथा भाषण भाषा व्यक्तीकरणमित्यर्थः, यथा घटनात् घट., चेप्टावानर्थों घट इति, तथा विविधा भाषा विभापा-पर्यायशब्दै स्वरूपकथन यथा घट कुट. कुम्भ इति, वार्तिक त्वशेपपर्यायकथ- नमिति, एतान्यनुयोगस्य नामान्येकार्थिकानि पञ्च, एष गाथासमुदायार्थोऽवयवार्थ तु प्रतिद्वार वक्ष्यति, तत्र यद्यपि N प्रवचनादीनामेकार्थिकाभिधानप्रक्रमस्तथाप्यनुयोगस्यानुयोगादीनामेकाथिकाना मेदोपन्यासेनान्याख्यानमर्धगरीयस्त्व- ख्यापनार्थम् , उक्तं च-"सुत्तहरा अस्थहरो अस्थहरा होइ तदुभयधरो उ।" इत्यादि, तत्रानुयोगाख्यप्रथमद्वारस्वरूप व्याचिख्यासुराह- नाम ठवणा दविए, खित्ते काले वयण-भावे य । एसो अणुओगस्सा, निक्खेवो होह सत्तविरो ॥१२९ ॥ नामानुयोगो यस्य जीवादेरनुयोग इति नाम क्रियते, नाम्नो वा अनुयोगो नामानुयोगो नामव्याख्या, यदिवा नाना- ऽनुरूपो योगो नामानुयोगः, उक्कं च-"नामस्स जोडणुयोगो, अहवा जस्साभिहाणमणुयोगो।नामेण व जो जोग्गो जोगो नामाणुजोगो सो॥१॥” (वि १३८९) स्थापना-अक्षनिक्षेपादिरूपा,तत्र योऽनुयोगं कुर्वन् स्थाप्यते सोऽनुयोगानुयोगवतो- दरभेदोपचारात् स्थापनानुयोगः, स्थापना चासावनुयोगश्च स्थापनानुयोग., यदिवा स्थापनाया अनुयोगो-व्याख्या स्थाप- नानुयोगः अधवा यः स्थापनाया अनुकूलो योगः-सम्वन्धः, किमुक्त भवति-यस्य स्थापना स्थाप्यमाना देशकालाच- |पेक्षया युक्ता प्रतिभासते इति स स्थापनानुयोग , उक्त च-"ठवणाए जोडणुयोगोऽणुयोग इति वा ठवेजए ज तु ।। जा वेह जस्स ठवणा जोग्गा ठवणाणुजोगो सो ॥१॥" द्रव्यानुयोगो द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आग- मतोऽनुयोगपदार्थज्ञाता तत्र चानुपयुक्त , 'अनुपयोगो द्रव्य मिति वचनात् , नोआगमतस्त्रिधा, तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्या- नुयोगो भव्यशरीरद्रव्यानुयोगस्तव्यतिरिक्तश्च, तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरे प्रसिद्धे, तद्व्यतिरिक्तस्त्वनेकपा-द्रव्यस्य इम्याणा द्रव्येण द्रव्यद्रव्ये द्रव्येषु वा अनुयोगोद्रव्यानुयोग ,एव क्षेत्रादिष्वपिपभेदयोजना कार्या, तब द्रव्यस्यानुयोगो द्विधा, तद्यथा-जीवद्रव्यस्यानुयोगोऽजीवद्रव्यस्यानुयोगश्च, एकैकोऽपि चतुर्धा, तद्यथा-द्रव्यत क्षेत्रत: कालतो भावतश्च, उक च-"दबस्स उ अणुयोगो, जीवहवस्स वा अजीवस्स। एकेकमि य एत्तो, हवति दवाइया चउरो॥१॥"(वि १३९३) तत्र द्रव्यतो जीव एक द्रव्य क्षेत्रतोऽसङ्ख्येयप्रदेशावगाढः कालतोऽनाद्यपर्यवसित भावतोऽनन्तज्ञानानन्तदर्शनचारित्र- देशचारित्राचारित्रागुरुलघुपर्यायवान् , एप जीवद्रव्यस्य द्रव्यादिभेदाच्चतुर्दाऽनुयोग., अजीवद्रव्याणि परमाण्वादीनि, तत्राजीवद्रव्यस्य द्रव्यादिभेदाच्चतुर्दाऽनुयोग एव-द्रव्यत' परमाणुरेक द्रव्य क्षेत्रतो एकप्रदेशावगाढ• कालतो जघन्ये- नक समय द्वौ वा उत्कर्पतस्त्वसङ्ख्यया उत्सर्पिण्यवसर्पिणीर्यावत् भावतस्त्वेकरस एकवर्ण एकगन्धो द्विस्पर्श इति, एतेपा स्वस्थानेऽनन्ता रसादिपर्याया एकगुणतिकादिभेदेन द्रष्टव्याः, एव ब्यणुकादीनामपि अनन्ताणुकस्कन्धावसानाना |स्वरूपं द्रष्टव्यम् । उक्तो द्रव्यस्यानुयोग , साम्प्रत द्रव्याणामनुयोगोऽभिधीयते, सोऽपि द्विधा-जीवद्रव्याणामजीवद्र- व्याणाच, एकैकोऽपि चतुर्धा, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र अनन्तानि जीवद्रव्याणि इति द्रव्यतः, जीवद्रव्याणि सर्वलोकापन्नानीति क्षेत्रतः, अनाद्यनिधनानि जीवद्रव्याणि इति कालत., तथा अनन्तानि परमाण्वादी- न्यजीवद्रव्याणि इति द्रव्यत तानि समस्तलोकाश्रितानीति क्षेत्रत. तत्तत्सामग्रीवशात् तथा २ सादिपर्यवसानानि अनाद्यनिधनानि धर्मास्तिकायादिनीति वा कालत:, भावतोऽनुयोगो जीवद्रव्याणामजीवद्रव्याणा च यथा प्रज्ञापनाया, तथा च तत्र सूत्रम्-“कइविहा ण भंते ! पजवा पन्नत्ता, गोयमा ! दुविहा पन्नता, तजहा-जीवपज्जवा य अजीव- पजवा य, जीवपज्जवा ण भंते ! कि सखेज्जा असखेज्जा अणता ?, गोयमानो सखेज्जा नो असखेज्जा अणंता, एव- , मजीवपजवावि अणता" इत्यादि, उक्तो द्रव्याणामनुयोग., सम्प्रति द्रव्येण द्रव्यैर्वा द्रव्ये द्रव्येषु वा मनुयोगो भाव्यते, तत्र एकया खटिकया एकेन प्रलेपेनैकेनाक्षादिना वा कृत्वा योऽनुयोगः क्रियते स द्रव्येणानुयोग., यस्तु बहुभिरक्षादिभि स द्रव्यैरनुयोग , यस्तु द्रव्ये फलकादावुपविष्टेनानुयोग. क्रियते स द्रव्येऽनुयोग , यस्तु बहुषु फलकेषु प्रभूतासु वा निष- द्यासूपविष्टेन स द्रव्येष्वनुयोग , तथा क्षेत्रस्यैकस्य जम्बूद्वीपादेरनुयोगो यथा जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिः, तस्या जम्बूद्वीपलक्षण- कक्षेत्रव्याख्यानरूपत्वात् , बहूना क्षेत्राणामनुयोगो यथा द्वीपसागरप्रज्ञप्ति , बहूना द्वीपसमुद्राणा तया व्याख्यानात्, क्षेत्रेणानुयोगो यथा पृथिवीकायिकादिसङ्घयाव्याख्यान जम्बूद्वीपं प्रस्थकं कृत्वा, उक्त च-"जवुद्दीवपमाणा, पुढविजि- याण तु पत्थय काउं। एवं मविजमाणा हवंति लोगा असखेजा॥१॥" (वि १४००) क्षेत्रैरनुयोगो यथा वहुद्वीपसमुद्रप्रमाण प्रस्थक कृत्या पृथिवीकायादिसङ्ख्याभणनम् , उक्त च-"खेत्तेहि वहुदीवेहि पुढविजियाणं तु पत्यय काउ । एव मवि- जमाणा हयति लोगा असखेजा॥१॥" (१४०२) क्षेत्रेऽनुयोगस्तिर्यग्लोके भरतादौ वा क्षेत्रेप्चनुयोगोऽर्द्धतृतीयेषु द्वीपसमुद्रेषु, कालस्यानुयोगो यथा समयस्यानुयोगद्वारेषु प्ररूपणा, कालानामनुयोग प्रभूताना समयावलिकादीना प्ररूपणा, कालेना- नुयोगो यथा वादरवायुकायिकाना वैक्रियशरीराणि अद्धापल्योपमस्यासङ्ख्येयभागमात्रेणापहियन्ते, कालैरनुयोगो यथा प्रत्युत्पन्नास्त्रसकायिका प्रतिसमयमेकैकापहारेणापहियमाणा असोयाभिरुत्सपिण्यवसप्पिणीभिरपहियन्ते इति,कालेऽनु- योगो द्वितीयपौरुष्या, कालेषु अनुयोगो यथा अवसर्पिण्या तृतीयचतुर्थपश्चमेष्वारकेषु, तद्यथा-सुषमाचरमभागे दुष्प- मसुपमाया दुप्पमाया चेति, उत्सप्पिण्या कालद्वये-दुष्षमसुषमाया सुषमदुष्षमाया । वचनस्थानुयोगो यथा इत्थम्भूत- . मेकवचन द्विवचन बहुवचन वा, वचनानामनुयोगो यथा इत्थभूतान्येकवचन द्विवचनबहुवचनानि, यदिवा पोडशाना वचनानामनुयोग , तानि च पोडश वचनान्यमूनि-"लिगतिय क्यणतिय कालतियं तह परोक्ख पञ्चक्खं । उवणयऽव- णयचउक्क अज्झत्थ होइ सोलसम ॥१॥ अस्या अक्षरगमनिका-लिङ्गत्रिक इयं स्त्री अयं पुरुष. इद नपुंसकमिति, वचनत्रिक एकवचनं द्विवचन बहुवचनमिति, कालत्रिकमकरोत् करोति करिष्यतीति, परोक्षवचनं यथास इति, प्रत्यक्षवचनं यथा अयमिति, उपनय.-स्तुतिरपनयो-निन्दा तयोर्वचनचतुष्क, यथा-रूपवती स्त्रीत्युपनयवचनं, कुरूपा स्त्रीत्यपन- यवचनं, रूपवती स्त्री किन्तु कुशीलेत्युपनयापनयवचनं, कुरूपा स्त्री किन्तु सुशीलेत्यपनयोपनयवचनमिति, तथा अन्यच्चेतसि निधाय विप्रतारकवुया अन्यद्विभणिपुरपि सहसा यच्चेतसि तदेव वक्ति यत् तत्पोडशमध्यात्मवचन, वचनेनानुयोगो यथा कश्चिदाचार्यः साध्यादिभिरभ्यर्थित एकेनापि वचनेनानुयोगं करोति, वचनैरनुयोगो यथा स एव बहुभिर्वचनैरभ्यर्थितस्त करोति, क्षायोपशमिके तु वचने स्थितस्यानुयोगो वचनेऽनुयोग., वचनेष्वनुयोगो व्यक्तिवि- वक्षया बहुपु क्षायोपशमिकेषु वचनेषु स्थितस्य, अन्ये तु प्रतिपादयन्ति-वचनेषु नास्त्यनुयोग., वचनस्य क्षायोपशमि- कत्वेनैकतया बहुत्वासम्भवात् , भावानुयोगो द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो ज्ञाता उपयुक्तः, नोआग- मतो भावस्यानुयोगोऽन्यतमस्यौदयिकादेयाख्यानं, भावानामनुयोगो नाम बहूनामौदयिकादीना भावाना व्याख्यान, भावेनानुयोग सङ्ग्रहादीना पचानामध्यवसायानामन्यतरेणाध्यवसायेन योऽनुयोगः, सङ्ग्रहादय. पञ्चामी-'पञ्चहि गणेहिं सुय वाएजा, तंजहा-संगहट्टयाए १ उवग्गहट्टयाए २ निजरयाए ३ सुअपजवजाएण ४ अबोछित्तीए ५' अस्य स्थानागसूत्रस्यायमर्थः-कथं नु नामैते शिष्याः सूत्रार्थसाहका. सम्पत्स्यन्ते इति सनहार्यता, कथ नु नाम गीता भूत्वा वखाद्युत्पादनेन गच्छस्योपग्रहकरा भविष्यन्तीत्युपग्रहार्थता, ममाप्येतान् वाचयत कर्मनिर्जरा विपुला भविष्यतीति कर्मनिर्जरार्थता, तथा श्रुतपर्यवजात-श्रुतपर्यायराशिममापि वृद्धिं यास्यतीति श्रुतपर्यवजातं चतुध कारण, श्रुतस्स शिप्यमशिष्यपरम्परागततया अव्यवच्छित्तिर्भूयादिति पश्चममच्यचच्छित्ति कारण, एतैः पञ्चभिरभिप्राय. अत सूत्रतोऽर्धतश्च वाचयेदिति, एपामेव सद्ग्रहादिभावाना मध्यात् द्वित्रादिभिर्भावैः सर्वेऽनुयोग कुतो भावरनुयोग , क्षायोपशामिके भावे स्थितस्य व्याख्या कुर्वतो भावेऽनुयोग , भावेषु पुनर्नास्त्यनुयोग , क्षायोपशमिकभावस्य एकत्वाइ, अथवा एकोऽपि क्षायोपशमिको भाव आचारादिशास्त्रलक्षणविषयभेदादनेकधा भिद्यते तदाऽचारादिशाखविषयभेद- भिन्नेषु बहुपु क्षायोपशमिकेषु भावेषु बुद्ध्या व्यवस्थितस्य व्याख्या कुर्वतो भावेष्वनुयोग इत्यप्यविरुद्ध मिति, अथवा प्रतिक्षणमन्यथाऽन्यथा परिणमिते क्षायोपशमिकभावेऽपि ततः प्रतिक्षणमन्यस्मिन् अन्यस्मिन् परिणममाने क्षायोपशामिके भावेऽवस्थितस्य व्याख्या कुर्वतो घटत्ते भावेष्वनुयोग इति ॥ अथ तेषु द्रव्यक्षेत्रकालभावानुयोगेषु कस्य कुत्र समावेश !, उच्यते, इह द्रव्ये नियमाद्भावः, पर्यायरहितस्य द्रव्यस्यासम्भवाद, द्रव्यपर्यायौ च क्षेत्रकालाविनाभाविनी, ततो द्रव्या- नुयोगे भावानुयोगस्य कालानुयोगस्य क्षेत्रानुयोगस्य चावतारो भवति, क्षेत्रे तु द्रष्यकालभावानयोगाना भजना, तथाहि-यदि क्षेत्र लोकरूपं विवक्ष्यते तर्हि तत्र द्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि सन्ति कालभ वर्तनादिलक्षणा समयाव- लिकादिरूपो या भावास्तु गुरुलपयोऽगुरुलपयो बापर्णादिरूपाच,तता क्षेत्रानुयोगे कोकोतिर विवादित बावोगा --- ----- कालानुयोगोभावानुयोगश्च यथाविवक्ष सम्भवति, अथालोकरूपस्य क्षेत्रस्यानुयोगविवक्षा तहिन तत्रान्यानि द्रव्याणि सन्ति, येऽप्यगुरुलघुपर्यायास्तेऽपि प्रतीता एव, अमूर्तत्वादलोकाकाशस्य, कालश्च तत्र सन्नपि वर्तनादिरूपोन विवक्ष्यते, व्यवहारा- भावात् , तदभावश्चानाद्यनिधनतया प्रतीतत्वात्, ततोऽलोकरूपक्षेत्रानुयोगे न द्रव्यानुयोगस्य न कालानुयोगस्य नापि भावा नुयोगस्य सम्भव इति क्षेत्रानुयोगे द्रव्यकालभावानुयोगाना भजना, कालानुयोग पुनर्रव्यक्षेत्रभावानुयोगेषु भजनया, कालो हि नाम द्विधा भवति-वर्तनादिरूप समयावलिकादिरूपश्च, तत्र यदि वर्तनादिलक्षणो विवक्ष्यते तत. समस्तद्रव्यक्षेत्रभा- वव्यापीति द्रव्यानुयोगे क्षेत्रानुयोगे भावानुयोगे च कालानुयोगस्य सम्भवः, अथ समयावलिकादिरूपस्य विवक्षा तर्हि (स) समयक्षेत्र एव नान्यनेति समयक्षेत्रगतद्रव्यक्षेत्रभावानुयोगेपु तदनुयोगस्य सम्भवो, न तद्वहिर्द्रव्यक्षेत्रभावानुयोगेष्विति, उक्कं च-"दवे नियमा भावो न विणा ते यावि खेत्तकालेहि । खेत्ते तिण्हवि भयणा कालो भयणाऍ तीसुपि ॥१॥" (वि १४०८) उक्तोऽनुयोग , एतद्विपरीतोऽननुयोग , साम्प्रतमनुयोगाननुयोगप्रतिपादकदृष्टान्तप्रतिपादनार्थमाह- वच्छगगोणी खुज्जा सज्झाए चेव बहिरउल्लावो । गामेल्लए य वयणे सत्तेव य होति भावम्मि ॥१३०॥ इह यथा नामादिभेदात् सप्तविधोऽनुयोगो वर्णितस्तथाऽननुयोगोऽपि यथासम्भव वर्णयितव्यः, तत्र नामस्थापने सुगमे, द्रव्याननुयोगे तत्प्रसङ्गतो द्रव्यानुयोगे वत्सगावावुदाहरणं, क्षेत्राननुयोगानुयोगयो. कुब्जा उदाहरण, कालाननुयोगानु- योगयो स्वाध्यायः, वचनाननुयोगानुयोगयोरुदाहरणद्वयं, तद्यथा-बधिरोल्लापो ग्रामेयकश्च, भावे तु उदाहरणानि सप्त वक्ष्यमाणानि । तत्र वत्सगोदृष्टान्तभावना इयम्-"जइ गोदोहतो जो पाडलाए वच्छगो त वहुलाए मुयइ बाहुलेयं वा अस्य स्थानागसूत्रस्यायमर्थ:-कथं नु नामैते शिष्याः सूत्रार्थसवाहका. सम्पत्स्यन्ते इति सबहार्वता, कथ नु नाम गीतार्था भूत्वा खाद्युत्पादनेन गच्छस्योपग्रहकरा भविष्यन्तीत्युपग्रहार्थता, ममाप्येतान् वाचयत कर्मनिर्जरा विपुटा भविष्यतीति कर्मनिर्जरार्थता, तथा श्रुतपर्यवजात-श्रुतपर्यायराशिर्ममापि वृद्धिं यास्यतीति श्रुतपर्यवजावं चतुर्थ कारण, श्रुतस्य शिष्यप्रशिष्यपरम्परागततया अव्यवच्छित्तिर्भूयादिति पञ्चममव्यवच्छित्ति. कारण, एत. पञ्चभिरभिमार्य. अव सूत्रतोऽर्थतश्च वाचयेदिति, एपामेव सङ्ग्रहादिभावाना मध्यात् द्विवादिभिर्भावै. सर्वेऽनुयोग कुर्वतो भावरनुयोग , क्षायोपशमिके भावे स्थितस्य व्याख्या कुर्वतो भावेऽनुयोग , भावेषु पुनर्नास्त्यनुयोग, क्षायोपशमिकभावस्य एकत्वाद्, अधया एकोऽपि क्षायोपशमिको भाव आचारादिशास्त्रलक्षणविषयभेदादनेकधा भिद्यते तदाऽऽचारादिशाबविषयभेद- भिन्नेषु बहुपु क्षायोपशमिकेषु भावेषु बुद्ध्या व्यवस्थितस्य व्याख्या कुर्वतो भावेष्वनुयोग इत्यप्यविरुद्धमिति, अथवा प्रतिक्षणमन्यथाऽन्यथा परिणमिते क्षायोपशमिकभावेऽपि ततः प्रतिक्षणमन्यस्मिन् अन्यस्मिन् परिणममाने क्षायोपशामिके भावेऽवस्थितस्य व्याख्या कुर्वतो घटते भावेष्वनुयोग इति ॥ अथ तेषु द्रव्यक्षेत्रकालभावानुयोगेषु कस्य कुत्र समावेश !, उच्यते, इह द्रव्ये नियमाद्भावः, पर्यायरहितस्य द्रव्यस्यासम्भवात् , द्रव्यपर्यायौ च क्षेत्रकालाविनाभाविनौ, ततो द्रव्या- नुयोगे भावानुयोगस्य कालानुयोगस्य क्षेत्रानुयोगस्य चावतारो भवति, क्षेत्रे तु द्रव्यकालभावानुयोगाना भजना, तथाहि-यदि क्षेत्र लोकरूपं विवक्ष्यते तर्हि तत्र द्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि सन्ति कालभ वर्तनादिलक्षण समयाव- लिकाविरूपो वा भावास्तु गुरुलघवोऽगुरुलपबो वावर्णादिरूपा,तता क्षेत्रानुयोगे डोकोनविषये विषयिते दबायोगः कालानुयोगोभावानुयोगश्च यथाविवक्ष सम्भवति, अथालोकरूपस्य क्षेत्रस्यानुयोगविवक्षा ताहें न तत्रान्याने द्रव्याणि सन्ति, येऽप्यगुरुलघुपर्यायास्तेऽपि प्रतीता एव, अमूर्तत्वादलोकाकाशस्य, कालश्च तत्र सन्नपि वर्तनादिरूपोन विवक्ष्यते, व्यवहारा- भावात् , तदभावश्चानाद्यनिधनतया प्रतीतत्वात्, ततोऽलोकरूपक्षेत्रानुयोगे न द्रव्यानुयोगस्य न कालानुयोगस्य नापि भावा- नुयोगस्य सम्भव इति क्षेत्रानुयोगे द्रव्यकालभावानुयोगाना भजना, कालानुयोगः पुनद्रव्यक्षेत्रभावानुयोगेपु भजनया, कालो हि नाम द्विधा भवति-वर्तनादिरूप. समयावलिकादिरूपश्च, तत्र यदि वर्तनादिलक्षणो विवक्ष्यते तत. समस्तद्रव्यक्षेत्रमा- चव्यापीति द्रव्यानुयोगे क्षेत्रानुयोगे भावानुयोगे च कालानुयोगस्य सम्भव , अथ समयावलिकादिरूपस्य विवक्षा तर्हि (स) समयक्षेत्र एव नान्यत्रेति समयक्षेत्रगतद्रव्यक्षेत्रभावानुयोगेषु तदनुयोगस्य सम्भवो, न तद्वहिव्यक्षेत्रभावानुयोगेष्विति, उक्त च-"दचे नियमा भावो न विणा ते यावि खेत्तकालेहि । खेत्ते तिण्हवि भयणा कालो भयणाऍ तीसुपि ॥१॥" (वि १४०८) उक्तोऽनुयोग., एतद्विपरीतोऽननुयोगः, साम्प्रतमनुयोगाननुयोगप्रतिपादकदृष्टान्तप्रतिपादनार्थमाह- वच्छगगोणी खुज्जा सज्झाए चेव पहिरउल्लायो । गामेल्लए य वयणे सत्तेव य होति भावम्मि ॥१३०॥ इह यथा नामादिभेदात् सप्तविधोऽनुयोगो वर्णितस्तथाऽननुयोगोऽपि यथासम्भव वर्णयितव्य., तत्र नामस्थापने सुगमे, द्रव्याननुयोगे तत्प्रसङ्गतो द्रव्यानुयोगे वत्सगावावुदाहरणं, क्षेत्राननुयोगानुयोगयोः कुन्जा उदाहरणं, कालाननुयोगानु- योगयो. स्वाध्यायः, वचनाननुयोगानुयोगयोरुदाहरणद्वयं, तद्यथा-बधिरोल्लापो ग्रामेयकश्च, भावे तु उदाहरणानि सप्त वक्ष्यमाणानि । तत्र वत्सगोदृष्टान्तभावना इयम्-"जइ गोदोहतो जो पाडलाए वच्छगो तं बहुलाए मुयइ बाहुलेयं वा सर , 5 ) पच्छग पाडलाए मुयइ तोऽणणुयोगो दुद्धकजस्स य अप्पसिद्धी, जइ पुण जो जाए त ताए चेव मुयह तो अणुयोगो तो दुद्धकजस्स य निप्फत्ती, एवमिहावि जइ जीवलक्खणेणमजीव परूवेइ अजीवलक्खणेणं चा जीव तो अणणुओगो भवइ, ततो वितहपरूवणेण बिसवयतेण अत्थो विसवयइ, अत्येण विसवयतेण चरणं विसवयइ, चरणविणासे मोक्खा- भावो, मोक्खाभावे दिक्खा निरस्थिगा, अह पुण जीवलक्खणेण जीवं परुवेइ अजीवलक्खणेण अजीव तो अनुयोगो, ततो कजसिद्धी, अविगलो अत्थावगमो होइ, ततो चरणवुड्डी ततो मोक्खो इति, उक्तो द्रव्याननुयोगानुयोगयोर्वत्सगो- दृष्टान्त । सम्पति क्षेत्राननुयोगानुयोगयो कुजोदाहरण भाव्यते-पइठाणे नगरे सालिवाहणो राया, सो वरिसे परिसे भरुयच्छे नयरे नहवाहण रायाण रोहेइ, जाहे य वरिसारत्तो पत्तो हवइ ताहे सनगर पइ जाइ, एवं कालो वञ्चइ । अन्नया तेण रोहएण गएलएणमत्थाणमडवियाए निढूत, तस्स य पडिग्गहधारिणी खुज्जा, साचितेइ-नूण राया जातुकामोतेण एसा अपरिभोगा सभाविया, तीसे य राउलतोजाणसालितो परिचितो, तीए तस्स सिट्ठ, सो (तेण)पए जाणगाणि पमक्खि पयहा- वियाणि य, त दलूण सेसतो खधावारो पट्टितो,रायारहसि एकल्लो धूलादिभया गच्छिस्सामित्ति पयट्टो जाव सधो खधावारो पट्टितो दिठो, राया चितेइ-न मए कस्सइ कहिय, कहमेएहिं नाय?, गविट्ठ परंपरएण जाव खुजत्ति, ततो पुच्छिया खुजा, ताए तहेवमक्खाय, एत्थ खुजाए अपरिभोग खेत्त जायंति पण्णवतीए अणुओगो, अन्नहा पुण अणणुओगो, एवं निप्प- १ एसमेगतनिच्चमेकमागास पडिजावतस्स अणणुओगो, सप्पदेसाइ पुण पडिवजावितस्स अणुयोगो । कालाननुयोगानु- योगयो स्वाध्यायोदाहरणभावना-एगो साहू पादोसिय परियट्टतो रहसेण काल न याणइ, सम्महिद्विगा य देवया त * .
हियहाए योहेइ मिच्छदिछिगाइ भएण, सा तकस्स घड भरेऊण महया महया सद्देण घोसेइ-महिय महिय विकाइ इति, सोतीस कण्णारोडगमसहतो भणइ-अहो तकवेलत्ति, सा भणइ-जहा तुम्भ सञ्झायवेला तहा ममवि तकवेलत्ति, ततो साहू उव- उजिऊण मिच्छादुकडति भणइ, देवयाए अणुसासिओ-मा पुणोवि एव काहिसि, मा मिच्छादिवियाए छलिजिहिसि, तस्स अकाले सञ्झायतस्स अणणुयोगो, देवयाए काल साहतीए अणुयोगो । इदानी वचनविपये बधिरोल्लापोदाहरणभा- वना-एगमि गामे बहिरकुडुव परिवसइ, थेरो थेरी य ताण पुत्तो तस्स भज्जा, सो पुत्तो हल वाहेइ, अन्नया पथे वच्चतो पथएहि पथे पुच्छिते भणइ~घरजायगा एएमज्झ बइल्ला, ततो खेत्तंगतो,भज्जाए तस्स भत्तमाणिय, तीसे कहेइ-जहा एए मज्झ वइला सिगिया, सा भणइ-लोणियं वा अलोणिय वा तव मायाए रद्ध, नाह जाणामि, तीए घरे आगतूण सासुयाए कहियं, सा कत्तती चिट्टइ, ततो सा भणइ-थुल्ल वा वरड वा भवउ मे सुत्त, थेरस पोत्त होहिइ, ततो थेरो आगतो, सो किर तिलरक्सगो आसि, ततो थेरीए भणिय-जहा एव ते वह भणति, ततोमए भणिय-थुल्ल वा वरडं वा भवतु, धेरस्स पोतं होहिइत्ति, थेरो भणइ-पाउ ते जिएण एगपि तिलं न खामि, एत्थ तेसि त वयण अन्नहा कहताणमणणुजोगो, तहेव कहताण पुण अणुजोगो, एव जइ एगवयणं परूवियबं दुवयण परुवेइ दुवयणे वा एगरयणं तो अणणुयोगो, अह तहेव परुवेइ तो अणुयोगो । इदानी ग्रामेयकोदाहरण भाव्यते-एगमि नगरे एगा महिला, सा भत्तारे मए कट्ठाई. णिवि ता विइकीयाणि, घिच्छामोत्ति ता जीवमाणी खुड्डग पुत्त घेत्तु गाम गया, सो दारतो वहतो मायरं पुच्छइ- कहि मम पिया ?, तीए सिट्ट-जहा मतो इति, ततो सो पुणो पुच्छइ-केण पगारेण सो जीवियाइतो, सा भणइ-ओ- . यच्छग पाडलाए मुयइ तोऽणणुयोगो दुद्धकजस्स य अप्पसिद्धी, जइ पुण जो जाए त ताए चेव मुयह तो अणुयोगो तो दुद्धकज्जस्स य निप्फत्ती, एवमिहावि जइ जीवलक्खणेणमजीव परुवेइ अजीवलक्खणेणं वा जीव तो अणशोगो भवइ, ततो वितहपरूवणेण विसवयतेण अत्थो विसवयइ, अत्येण विसवयतेण चरणं विसवयइ, चरणविणासे मोक्खा- भावो, मोक्खाभावे दिक्खा निरस्थिगा, अह पुण जीवलक्खणेण जीव परूवेई अजीवलक्खणेण अजीवं तो अनुयोगो, ततो कजसिद्धी, अविगलो अत्थावगमो होइ, ततो चरणवुड्डी ततो मोक्खो इति, उक्को द्रव्याननुयोगानुयोगयोर्चत्सगो- दृष्टान्तः । सम्पति क्षेत्राननुयोगानुयोगयो कुजोदाहरण भाव्यते-पइहाणे नगरे सालिवाहणो राया, सो वरिसे परिसे भरुयच्छे नयरे नहवाहण रायाण रोहेइ, जाहे य वरिसारत्तो पत्तो हवइ ताहे सनगर पइ जाइ, एवं कालो वचाइ । अनया तेण रोहएण गएलएणमत्थाणमंडवियाए नितं, तस्स य पडिग्गहधारिणी खुजा, साचितेइ-नूण राया जातुकामो तेण एसा अपरिभोगा सभाविया, तीसे यराउलतो जाणसालितोपरिचितो, तीए तस्स सिट्ठ, सो (तण)पए जाणगाणि पमक्खिउ पयहा- वियाणि य, त दट्टण सेसतो खधावारो पट्टितो,रायारहसि एकलो धूलादिभयागच्छिस्सामित्तिपयट्टोजाव सपो खधावारो पहितो दिठो, राया चितेइ-न मए कस्सइ कहिय, कहमेएहि नाय?, गविट्ठ परंपरएणजाव खुजत्ति, ततो पुच्छियाखुजा, ताए तहेवमक्खाय, एस्थ खुजाए अपरिभोग खेत्त जायंति पण्णवंतीए अणुओगो, अन्नहा पुण अणणुओगो, एवं निप्प- एसमेगतनिच्चमेकमागास पडिबजावतस्स अणणुओगो, सप्पदेसाइ पुण पडिवजावितस्स अणुयोगो । कालाननुयोगानु- योगयो. स्वाध्यायोदाहरणभावना-एगो साहू पादोसिय परियहतो रहसेण काल न याणइ, सम्मदिद्विगा य देवया त , . पिडितो य, सम्भावे कहिते मुको, भणितो य-एरिसे कजे एव भणिज्जासि-एयातो भे लहु मुक्खो हवउत्ति, ततो गच्छतो एगत्थ केइ मिचा सघाडय करिते पिच्छइ, तत्थ भणइ-एयातो भे लहु मोक्खो भवउ, तत्थवि पिट्टिओ, सब्भावे कहिए मुको, गतो नगरे, तत्थ एगस्स दडिकुलपुत्तगस्स अल्लीणो, सो सेवतो अच्छइ, अन्नया दुभिक्खे तस्स कुलपुत्तस्स अविखलिया सिद्धिल्लिया, तस्स भज्जाए सो भण्णति-जाहि महाजणमझातो सद्दावेहि जेण भुजइ, सीयला अपा- ओग्गा भविस्सइ, तेण गंतु महायणमज्झे वड्डेणं सद्देणं भणितो-एहि एहि सीयली किर होइ अवखल्लिया, सो लज्जितो, घर गएण अवाडितो, भणितो य-एरिसे कज्जे नीयमागतूणं कण्णे कहिजइ, अन्नया घरं पलित्त, तस्स भजाए भणितो- लहु सद्दावेह ठकुरति, ततो सो तत्थ गतो सणियं सणिय आसन्न होऊण कपणे कहेइ, जाव सो तत्थ गच्चा सणिय सणिय आसन्न होऊण अक्खाउ पयट्टो ताव घर सब झामिय, तत्थवि अवाडितो, भणितो य-एरिसे कज्जे न आगम्मइ, नवि अक्खाइज्जइ, कितु अप्पणा चेव पाणिय वा गोमुत्त वा आदि काउ गोरसपि छुन्भइ ताव जाव विज्झाइ, अन्नया तस्स दडिपुत्तगस्स हाइऊण धूवितस्स धूमो निग्गच्छइत्ति गोमुत्त छूट गोमुत्ताइय च । एव जो अन्नमि कहियधे अन्न कहेइ तो अणणुयोगो भवति, सम्म कहेज्जमाणे अणुयोगो' इति, द्वितीय च वचनाननुयोगानुयोगविपयमुदाहरण वचनानुयोगस्य गरीयस्त्वख्यापनार्थम् ॥ यदुक्तम्-'सप्तैव भवन्ति भावाननुयोगानुयोगविषयाण्युदाहरणानि' तानि प्रतिपादयति- सावगभज्जा सत्तवईए य कोकणगदारए नउले । कमलामेला सवस्स साहस सेणिए कोवो ॥१३१ ॥ प्रथममुदाहरण श्रावकभार्या १ द्वितीय साप्तपदिक. पुरुषः २ तृतीय कोकणदारकः ३ चतुर्थ नकुल. ४ पश्चमं , , लग्गाए, तो खाई अहपि ओलग्गामि, साभणइ-न जाणिहिसि ओलग्गिउं, ततो पुच्छइ-कह ओलगिजदी, भणितो- विणय करेजासि, केरिसो विणतो?, भणइ-जोकारो कायवो नीय चकमियव छदाणुवत्तिणा होयव, ततो सो नगर पहावितो, अतरा अणेण वाहा मयाण गहणत्थं निलुक्का दिहा, ततो सो बड्डेण सद्देण तेर्सि जोकारोत्ति भणइ, तेण सहेण मया पलाया, ततो तेहि रुहेहि सो घेत्तु पहतो, सम्भावो गेण कहितो, ततो तेहिं भणिय-जया एरिस पेच्छे- जासि तया निलुकतेहि नीय आगंतव, न य उल्लविजइ, सणियं वा, ततो अग्गे गच्छतेण रयगा दिहा, ततो निलु- कतो सणिय सणिय एइ, तेसिं च रयगाण पोत्तगा हीरति, ते धाण बधिऊण रक्खति, सो निलुकतो एह, एस चोरोत्ति तेहि गहितो बधितो पिट्टितो य, सब्भावे कहिते मुको, तेहि भणिय-एव भणिज्जासि-सुद्ध नीरय निम्मल च भवतु, ऊस च पडउ, ततो सो नयरसमुहं एइ, एगत्थ बीयाणि वाविजंति, तेण भणिय-भहि सुद्ध नीरय भवतु, ऊसो य पडउ, ततो तेहि किमकारणवेरिओ एवं भासइत्ति गहितो पधितो पिट्टितो य, सम्भावे कहिते मुक्को, भणितो य-एरिसे कजे एव भण्णइ-बहु एरिस भवतु, भंडि भरेह एयस्स, ततो पुणो नगरसम्मुहं एति, एगत्थ मडय नीणिजत दगु भणति-बहु एरिस भवतु, भंडि भरेह एयरस, तत्थवि गहितो पिट्टितो य, सभावे कहिते मुक्को, भणितो य-एरिसे कजे एव वुच्चइ-एरिसेण अच्चतवियोगो भवतु, अन्नत्थ विवाहे भणइ-अच्चतविओगो भवउ, तत्थवि पिट्टिओ, सम्भावे कहिए मुक्को, भणितो य-एरिसे कजे एव भण्णइ-निच्च एरिसयाणि पेच्छतया होह, सासय च एय हवतु, ततो गच्छतो एगस्थ नियलवद्ध दडिय दद्दूण एव भणति-निच्च एरिसयाणि पेच्छतया होह, सासय च मे एवं हवर, तस्थवि गहितो - पयट्टा साहुणो अन्नत्य विहरिउ, तेण अणुषइया, ततो सीमापजते धम्मो कहितो, सो भणइ-भय इत्थ न किंचि मूल- गुण उत्तरगुण मज्जमहुमसविरइ वा घेत्तु तीरइ, पच्छा साहहि सत्तवइय वय दिन्न, मारेउकामेण जावइएण कालेण सत्त पया ओसक्किजति एवइय काल पडिक्खिउ मारेयष, सबुझिस्सइत्तिकोउ, गया साहुणो । अन्नया सो घोरियाए गतो, अवसउणेण नियत्तो रत्ति सणिय घर एइ, तदिवस च तस्स भगिणी आगतेल्लिया, सा पुरिसनेवत्थ काऊण भाज- जायाए सम नडपेक्खिया गया, चिरेण आगया, निद्दकंताओ तहेव एक्कमि चेव सयणे सइयातो, इयरो य आगतो, ततो पेच्छइ, परपुरिसोत्ति असिं करिसित्ता आहणामित्ति, वयं सुमरिय, ठितो सत्तपयतर, एयंमि अतरे तस्स भगिणीए वाहा भन्जाए अकतिया, तीए दुक्खाविज्जतीए भणिय-हला अवणेहि वाहातो मे सीसं, तेण सरेण नाया-भगिणी मे एस पुरिसनेवत्थिया इति, लज्जितो जातो, अहो मए मणागेण अकजं न कयंति, उवणतो जहा सावगभजादिहते, सो सवुद्धो पधइतो । कोंकणकदारकोदाहरणमिदम्-कोकणगविसए एको दारगो, तस्स माया मता, पिया से अन्नमह- लिय न लहइ, सवत्तिपुत्तो अच्छइ इति, अन्नया सपुत्तगो कठाणं गतो, ताहे अणेण चितियं-जाव एसो जीवइ ताव महिल न लभामि, तो मारेमि एयमिति कंड पक्खित्तं, आणत्तो-वच्च कंड आणेहि, सो पहावितो, अनेण कडेण विद्धो, चेडेण भणिय-कि तए कंडं खित्त ?, विद्धोमित्ति, पुणोवि खित्तं, रडतो मारितो, पुखमयाणतेण विद्धोमित्ति अणणु- योगो, मारिजामित्ति एवं नाए अणुयोगो, अहवा सारक्खणिज मारेमित्ति अणणुयोगो, सारक्खतस्स अणुयोगो, एवं अन्न परूवेयघ अन्न परूवेतस्स अणणुयोगो, जहाभूत परूवेमाणस्स अणुयोगो । नकुलोदाहरणमिदम्-एगा चार- . .
कमलामेला ५ पष्ठ शावस्य साहसं ६ सप्तमं श्रेणिकस्य पष्ठीसप्तम्योरथं प्रत्यभेदात् कोपः ७। तत्र श्रावकभार्योदाहरणमि- दम्-सावगेण नियभजाए वयसिया उन्भडरूवा आभरणालंकारविभूसिया दिट्ठा, अज्झोववन्नो, एय चिय सुमरित दुबलो भवइ, महिलाए पुच्छितो न कहेइ, निबधे सिद्ध, तीए भणियं-आणेमि, ताहे सझासमए तेहिं चेन चत्वाभरणेहि अप्पाण नेवत्थित्ता अधकारे अल्लीणा संवुत्था, पच्छा वितियदिवसे अद्धिइ पगतो वय खडियति, ततो ताए भणिय-वय न खडियं, अहं चेवागया, साभिन्नाण पत्तियावितो, एवं जो ससमयवत्तवय परसमयवत्तवय भणइ, परस- मयवत्तवय वा ससमयवत्तवय, उदइयभावलक्खणेण उवसमिय भाव परूवेइ उपसमियभावलक्खणेण वा ओदइय, ताहे अणणुयोगो, सम्म परूविज्जमाणे अणुयोगो । तथा सप्तभि पदैर्व्यवहरतीति सातपदिक , तदुदाहरणमिदं-एगमि पश्चत- गामे एगो ओलग्गयमणूसो साहुमाहणाईण न सुणेइ,न वा समीवमल्लियइ, नावि सेज देइ, मामम धम्म कहेहिंति, माऽहं धम्म सोच्चा सडओ होहामित्ति, अन्नया त गाम साहुणो आगता, पडिस्सयं मग्गति, ताहे गोहिलएहिं सो न देइति सोवि एपहि पवचितो होउ इति तस्स घर दसिय, जहा एरिसो तारिसो तुम्भ भत्तो सावगोत्ति एयरस घर जाह, साहे साहूणो त पर गया, दिडो सो, पर न चेव आढाइ, तत्थ एकेण साहुणा भणिय-जह न चेव सो एसो, अहवा पवचियामोत्ति, तं सोऊण तेण ते साहूणो पुच्छिता, कहिय जहा अम्ह कहिय एरिसो तारिसो वा सावगोत्ति, सो चिंतेर-अहो अकर्ज, मम ताव पवचतु, तो कि साहुणो पवचतित्ति, ताहे मा तेसिमसारया होत्ति भणइ-देमि पडिस्सयं एकाए धवत्थाए, जइ मम धम्म न कहेह, साइहिं भणिय-एवं होउत्ति, दिन घर, वरसारत्ते निवत्ते आपुच्छति-अम्हे विहरामो, ताहे - पयट्टा साहुणो अन्नत्य विहरिउ, तेण अणुवइयां, ततो सीमापजते धम्मो कहितो, सो भणइ-भय इत्थ न किंचि मूल- गुण उत्तरगुण भज्जमहुमसविरइ वा घेत्तुं तीरइ, पच्छा साहूहि सत्तवश्य वय दिन्न, मारेउकामेण जावइएण कालेणं सत्त पया ओसक्किजति एवश्य काल पडिक्खिउ मारेयष, सबुझिस्सइत्तिकोउ, गया साहुणो। अन्नया सो चोरियाए गतो, अवसउणेण नियत्तो रत्ति सणियं घर एइ, तदिवस च तस्स भगिणी आगतेल्लिया, सा पुरिसनेवत्थ काऊण भाउ- जायाए सम नडपेक्खिया गया, चिरेण आगया, निद्दकताओ तहेव एक्कमि चेव सयणे सइयातो, इयरो य आगतो, ततो पेच्छइ, परपुरिसोत्ति अर्सि करिसित्ता आहणामित्ति, वयं सुमरिय, ठितो सत्तपयतर, एयंमि अंतरे तस्स भगिणीए वाहा भज्जाए अकतिया, तीए दुक्खाविजतीए भणिय-हला अवणेहि बाहातो मे सीसं, तेण सरेण नाया-भगिणी मे एस पुरिसनेवत्थिया इति, लजितो जातो, अहो भए मणागेण अकजं न कयति, उवणतो जहा सावगभजादिहते, सो सबुद्धो पवइतो । कोंकणकदारकोदाहरणमिदम्-कोकणगविसए एक्को दारगो, तस्स माया मता, पिया से अन्नमह- लिय न लहइ, सवत्तिपुत्तो अच्छइ इति, अन्नया सपुत्तगो कठ्ठाण गतो, ताहे' अणेण चितिय-जाव एसो जीवइ ताव महिल न लभामि, तो मारेमि एयमिति कंड पक्खित्तं, आणत्तो-वच कंड आणेहि, सो पहावितो, अनेण फडेण विद्धो, चेडेण भणिय-कि तए कड खितं ?, विद्धोमित्ति, पुणोवि खित्तं, रडतो मारितो, पुवमयाणतेण विद्धोमित्ति अणणु- योगो, मारिजामित्ति एव नाए अणुयोगो, अहवा सारक्खणिज्ज मारेमित्ति अणणुयोगो, सारक्खतस्स अणुयोगो, एव अन्न परूवेयष अन्न परूवेतस्स अणणुयोगो, जहाभूत परूवेमाणस्स अणुयोगो । नकुलोदाहरणमिदम्-एगा चार- भडिया गम्भिणी जाया, अन्नावि नउलिया गम्भिणी चेव, तत्थ एगाए एव रत्तीए समग ताओ पसूयातो, ततो चारभडीए चिंतिय-मम पुत्तस्स रमणतो भविस्सइ, तस्सवि नउलस्स पीहय खीर च देइ, अन्नया तीसे अविरइयाए फडतीए जत्थ मचुल्लियाए सो दिकरो उयारितो तत्य सप्पेण चडित्ता खइतो मतो, नउलेण मचुल्लियाए ओयरतो दियो, ततो तेण खडाखडीकतो, ताहे सो तेण रुहिरलित्तेण तुडेण तीसे अविरइयाए मूल गंतूण चाडु करेइ, ताहे नाय-एएण मम पुत्तो खइतो, मुसलेण आहणित्ता मारितो, ताहे धावंती गया पुत्तस्स मूल, जाव सप्पं खडाखडीकय पासइ, ताहे दुगुणतर अद्धिई पगता, तीसे अविरइयाए पुषि अणणुयोगो पच्छा अणुओगो, एव जो अन्न परूवेयब अन्न परूवेइ तस्स अणणुयोगो, जो पुण तं चेव परूवेइ तस्स अणुयोगो । कमलामेलोदाहरण-बारवईए बलदेवपुत्तस्स निसढरस पुत्तो सागरचदो रूपेणमुक्किट्ठो, सबेसि सबाईणं इट्ठो, तत्थ य वारवतीए वत्थषस्स चेव अन्नस्स रण्णो कमलामेला नाम धूया, उकिसरीरा, सा य उग्गसेणनत्तुयस्स धणदेवस्स परेल्लिया, इतो य नारदो सागरचदस्स घरे समागतो, अदभुद्वितो य सागरचदेण, ततो उवविह समाण सागरचंदो नारय पुच्छइ-भयव ! दिट्ठ किंचि अच्छेरय , सो भणइ-आम दिट्ठ, कहिं १, इहेव वारवतीए कमलामेला नाम दारिगा, सागरचदो पुच्छइ-कस्सइ सा दिणिया!, नारदो भणइ-आम, ततो सो भणइ-कह मम ताए सम सपओगो हुजा, नारदो न याणामित्ति भणिय गतो, सो य सागरचदो तं सोऊण नवि आसणे नवि सयणे घिइ लभइ, त दारिय फलए लिहतो नाम च गेण्हतो अच्छा, नारदोवि कमलामेलाए अतिय गतो, ताए पुच्छितो-दिड किंचि अदिद्रपुत्रमच्छेरयति ?. सो भण-वे विद्राणि-xam मा , , - चदो विरूवत्तणेण धणदेवो, ततो सागरचदे मुच्छिता धणदेवे विरत्ता, नारएण समासासिया, तेण गतुमक्खिय सागरच- दरस जहा तुम सा इच्छतित्ति, ताहे सागरचदस्स माया अन्ने य कुमारा आदन्ना-मरइ नूण सागरचंदोत्ति, सवो आगतो जाव पेच्छइ सागरचद विलवमाण ताहे अणेण पच्छतो ठाइऊण अच्छीणि दोहिवि हत्थेहि पच्छाइयाणि, सागरचदेण भणिय-कमलामेला इति, सवेण भणिय-नाह कमलामेला, कितु अह कमलामेलो, ततो सागरचंदेण भणियं-आम तुम चेव मम विमलकमलदललोललोयणि कमलामेल मेलेहिसि, ताहे तेहि कुमारेहि सवो मज पायइत्ता अभुवगच्छावितो, विगतमदो चिंतेइ-अहो मए आलो अन्भुवगतो, इयाणि कि सका काउ', निबहियवति पजुन्नं पन्नत्ति विज पाडि- हारिय मग्गइ, तेण दिन्ना, ततो कमलामेलाए विवाहदिवसे सविजाए पडिरूव विउविऊणमवहरिया कमलामेला, रेवते उजाणे तीए सह विवाह काऊण सबै मिलिया उवललता अच्छति, विजापडिरूवपि विवाहे वट्टमाणे अट्टहास काऊण उष्पइय, ततो जातो खोभो, न णज्जइ केणइ हरियत्ति, नारदो पुच्छितो भणइ-रेवइए उज्जाणे दिवा, केणवि विजाहरेण अवहरिया इति, ततो सवलवाहणो निग्गतो कण्हो, सवो विजाहररूवं काऊण सपलग्गो जुज्झिउं, सबे सेसा राइणो पराइया, ततो कण्हेण सद्धि लग्गो, ततो जाहे अणेण नातो रुट्ठो तातोत्ति ततो से चलणेसु पडितो, ततो संवेण भणिय-एसा अम्हेण गवक्खेण अप्पाण मुयती दिहा, ततो कण्हेण उग्गसेणो अणुगमितो, पच्छा इमाणि भोगे भुज- माणाणि विहरंति, अन्नया भयव अरिहनेमिसामी समोसरितो, ततो सागरचंदो कमलामेला य सामिसगासे धम्म सोऊण गहियाणुषयाणि सावगाणि सवुत्ताणि, ततो सागरचंदो अहमिचउद्दसीसु सुन्नघरेसु वा सुसाणेसु वा एगराइय पडिम ठाइ, N , , भडिया गम्भिणी जाया, अन्नावि नउलिया गन्भिणी चेव, तत्थ एगाए एव रचीए समग ताओ पसूयातो, ततो चारभडीए चिंतिय-मम पुत्तस्स रमणतो भविस्सइ, तस्सवि नउलस्स पीहय खीर च देइ, अन्नया तीसे अविरइयाए कडतीए जत्थ मचुल्लियाए सो दिकरओ उयारितो तत्थ सप्पेण चडित्ता खइतो मतो, नउलेण मचुहियाए ओयरतो दियो, ततो तेण खडाखडीकतो, ताहे सो तेण रुहिरलित्तेण तुडेण तीसे अविरइयाए मूल गंतूण चाड करेइ, ताहे नाय-एएण मम पुत्तो खइतो, मुसलेण आणित्ता मारितो, ताहे धावंती गया पुत्तस्स मूल, जाव सप्प खडाखंडीकय पासइ, ताहे दुगुणतर अद्धिइ पगता, तीसे अविरइयाए पुवि अणणुयोगो पच्छा अणुओगो, एव जो अन्न परवेयब अन्न पहलेइ तस्स अणणुयोगो, जो पुण तं चेव परुवेइ तस्स अणुयोगो। कमलामेलोदाहरण-बारवईए बलदेवपुत्तस्स निसहरस पुत्तो सागरचदो रूवेणमुक्किट्ठो, सबेसि सवाईण इट्ठो, तत्थ य वारवतीए वत्यवस्स चेव अन्नस्स रण्णो कमलामेला नाम धूया, उकिसरीरा, सा य उग्गसेणनत्तुयस्स धणदेवस्स परेलिया, इतो य नारदो सागरचदस्स परे समागतो, अम्भुद्वितो य सागरचदेण, ततो उवविड समाण सागरचंदो नारय पुच्छइ-भयव ! दिट्ठ किंचि अच्छेरय !, सो भणइ-आम दिट्ट, कहि ?, इहेव वारवतीए कमलामेला नाम दारिगा, सागरचदो पुच्छइ-कस्सइ सा दिपिणया ?, नारदो भणइ-आम, ततो सो भणइ-कह मम ताए सम सपोगो हुज्जा ?, नारदो न याणामित्ति भणिय गतो, सो य सागर चदो त सोऊण नवि आसणे नवि सयणे घिइ लभइ, त दारिय फलए लिहतो नाम च गेण्हतो अच्छा, नारदोवि कमलामेलाए अतिय गतो, ताए पुच्छितो-दिढ किंचि अदिट्टपुषमच्छेरयति !, सो भणा-दुवे दिवाणि-स्वेण सागर- , , , - रायगिहे नयरे सेणिको राया, चेल्लणा तस्स भज्जा, सा वद्धमाणसामिमपच्छिमतित्थयर वदित्ता वेयालियवेलाए माहमासे नयर पविसइ, अंतरापहे य साहू पडिमापडिवन्नतो दिहो, तीए रत्तिं सुत्तियाए किहवि हत्थो लबितो, जया सीएण गहितो तया चेतिय, हत्थो सउडिमज्झे पवेसितो, तस्स हत्थस्स तणएण सब सरीर सीएण गहिय, पच्छा ताए भणिय-स तबस्सी कि करिस्सइ संपय !, पच्छा सेणिएण चितिय-सगारदिन्नतो कोई, रुहेण पभाए अभयो भणितो- सिग्धमतेउर पलीवेहि, सेणिको गतो सामिसगास, अभएण हस्थिसाला पलीविया, सेणिको सामि पुच्छइ-कि चेल्ल- णा एगपत्ती अणेगपत्ती, सामिणा भणिय-एगपत्ती, ताहे मा डज्झिहित्ति तुरियं निग्गतो, अभयो य निफिडइ, सेणि- एण भणिय-पलीविय ?, अभयो भणति-आम, सेणितो भणइ-तुम कि न पडितो ?, भणइ-अहं सामिमूले पचइ- सामि, कि मम अग्गिणा ?, ताहे अभएण चितियं-मा विणस्सिहिइ, पच्छा भणियं-न डझंइ, सेणियस्स चेलणाए पुधि अणणुयोगो, पुच्छिए अणुयोगो, एव विवरीयपरूवणे अणणुयोगो, जहाभावे परूविए अणुओगो, ॥ एव तावदनु- योग. सप्रतिपक्ष. प्रपञ्चेनोको, नियोगोऽपि प्राक्प्रतिपादितस्वरूपमानः सोदाहरणोऽनुयोगवदवसेयः, -साम्प्रत प्रागुप- न्यस्तभापादिस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह- कडे पोत्थे चित्ते सिरिघरिए बोड देसिए चेव । भासग विभासए वा वित्तीकरणे य आहरणा ॥ १३२॥ काष्ठ इति काष्ठविपयो दृष्टान्तः, यथा काठे कश्चित् रूपकारः स्वल्पाकारमानं करोति, कश्चित् स्थूलावयवनिप्पत्ति, कश्चित्पुनरशेपाझोपागाद्यवयवनिष्पत्ति, एवं काष्ठकल्पं सामायिकादिसूत्र, तत्र भाषक, परिस्थरमर्थमात्रमभिधत्ते - , धणदेवेण एय नाऊण तवियातो सूइतो घडावियातो, ततो सुन्नघरे पडिम ठियस्स वीसमुवि अंगुलीनहेमु अक्तोडि. यातो, ततो सम्ममहियासेमाणो वेयणाभिभूतो कालगतो देवो जातो, ततो विइयदिवसे गवेसतेहिं दिटो अब्दो जातो, गवसतेहि सूईतो दिहातो, तेवकुदृगसगासे उवलद्ध-धणदेवेण कारावियाओ, रुसिया कुमारा धणदेव मग्गति, दोण्हवि वलाण युद्ध सपलग्ग, ताहे सागरचदो देवो अंतरे ठाऊण उवसामेइ, पच्छा कमलामेटा भय- वतो सगासे पवइया, एत्तियं पसंगेण भणियं, एत्थ सागरचंदस्स सवकुमार कमलामेल मन्नमाणस अणुयोगो, नाह कमलामेलत्ति भणिए अणुयोगो, एवं जो विवरीय परूवेइ तस्स अणणुयोगो, जहाभावं परमाणरस अणुयोगो। संबस्स साहसमुदाहरण-जववती कण्हं भणइ-एकावि मए पुत्तस्स अणाडिया न दिट्टा, कण्हेण भणिय-अज दाएमि, ताहे कण्हेण जवळईए आभीरीरूव कर्य, सय आभीरो जातो, दोवि तकं घेत्तु वारवइमज्झमोइण्णाणि महिय विविमति, सबेण दिवाणि, आभीरी भणिया-एहि महियं किणामित्ति, सा अणुगच्छइ, आभीरो मग्गेण एइ, सो एकिल्लयं देवलियमि पबिसेइ, सा आभीरी भणइ-नाह पविसामि, कितु मोल्ल देहि, जइ इच्छा तो एत्थ चेव हितो तकं गेहाहि, सो भण-अवस्स पइसि- यष, सा नेच्छइ, ताहे हत्थे लग्गो, आभीरो उद्धाइतो, सवेण सम संपलग्गो, सबो जुद्धमहिद्वितो, आभीरो वासुदेवो जातो, इयरीवि जबवती, ततो सवो पियर मायर च पासिऊण लजितो अगुढेि काऊण पलाइतो, विइयदिवसे महाए आणितो खीलगं घडेइ, वासुदेवेण पुच्छितो-किं एवं घडेहिसि ?, सो भणइ-जो पारियासिय बोल कहहि तस्स मुहे लोडिमिहिए, यत्व पदममणणुयोगो, नाए अणुयोगो, एव जो विवरीय परुवेइ तस्स अणणुयोगो, इयरस्स अणुयोगीरश्रेणिकको पोदाहरण , -- रायगिहे नयरे सेणिको राया, चेल्लणा तस्स भज्जा, सा वद्धमाणसामिमपच्छिमतित्थयरं वंदित्वा वेयालियवेलाए माहमासे नयर पविसइ, अतरापहे य साहू पडिमापडिवन्नतो दिट्ठो, तीए रत्तिं सुत्तियाए किहवि हत्थो लवितो, जया सीएण गहितो तया चेतिय, हत्थो सउडिमझे पवेसितो, तस्स हत्यस्स तणएण सवं सरीर सीएण गहिय, पच्छा ताए भणिय-स तवस्सी कि करिस्सइ सपयं ?, पच्छा सेणिएण चितिय-सगारदिन्नतो कोई, रुडेण पभाए अभयो भणितो- सिग्धमतेजर पलीवेहि, सेणिको गतो सामिसगातं, अभएणं हत्थिसाला पलीविया, सेणिको सामि पुच्छइ-कि चेल्ल- णा एगपची अणेगपत्ती, सामिणा भणिय-एगपत्ती, ताहे मा डझिहिचि तुरियं निग्गतो, अभयो च निप्फिडइ, सेणि- एण भणिय-पलीविय ?, अभयो भणति-आम, सेणितो भणइ-तुमं कि न पडितो?, भणइ-अह सामिमूले पबइ- सामि, कि मम अग्गिणा ?, ताहे अभएण चितियं-मा विणस्सिहिइ, पच्छा भणिय-न डझंइ, सेणियस्त चेल्लणाए पुर्वि अणणुयोगो, पुच्छिए अणुयोगो, एव विवरीयपल्वणे अणणुयोगो, जहाभावे परूविए अणुओगो, ॥ एव तावदनु- योग सप्रतिपक्ष प्रपञ्चेनोको, नियोगोऽपि प्रामतिपादितस्वरूपमानः सोदाहरणोऽनुयोगवदवसेयः, साम्प्रत प्रागुप- न्यस्तभापादिस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह- कटे पोत्थे चित्ते सिरिघरिए बोंड देसिए चेव । भासग विभासए वा वित्तीकरणे य आहरणा ॥१३२॥ काष्ठ इति काष्ठविषयो दृष्टान्त., यथा काष्ठे कश्चित् रूपकारः स्वल्पाकारमानं करोति, कश्चित् स्थूलावयवनिप्पत्ति, कश्चित्पुनरदशेपाझोपावाद्यवयवनिप्पत्ति, एवं काष्ठकल्प सामायिकादिसूत्रं, तत्र भाषक. परिस्थूरमधमानमभिधत्ते . यथा समभाव सामायिकमिति, विभाषकस्तु तस्यैवानेकधा अर्थमभिधत्ते, यथा समभाव. सामायिक, समाना या ज्ञानदर्शनचारित्राणा वाऽऽय. समाय समाय एव सामायिक, स्वार्थे इकण्प्रत्यय इत्यादि, तथा व्यकिकरणशीठो व्यक्तिकर , य खलु निरवशेपव्युत्पत्तिअतिचारानतिचारफलादिभेदभिन्नमर्थ भापते स व्यक्तिकर इति भाव , सच निश्चयत चतुर्दशपूर्वधर एव, इह भाषकादिस्वरूपान्याख्यानात् भापादय एव प्रतिपादिता द्रष्टव्या., भापादीना तत्प्रभवत्वात् , उक्त च- 'पढमो रूवागार थूलावयवोवदंसण वीओ । तइतो सवावययो निदोसो सपहा कुणइ ॥१॥ कट्टसमाण सुत्त तदत्थरूवेगभासणं भासा ।थूलद्वाण विभासा सवेसि वत्तियं नेय ॥२॥ (वि १४२६-७) सम्प्रति पुस्तविपयो दृष्टान्तः, यथा पुस्ते कश्चिदाकारमात्र करोति, कश्चित्परिस्थूलावयवनिष्पत्ति, कश्चित्त्वशेषावयवनिप्पत्तिमिति, दार्शन्तिकयो- जना प्राग्वत् । इदानी चित्रविपयो दृष्टान्त', यथा चित्रकर्मणि कश्चिद्वर्तिकाभिराकारमात्र करोति, कश्चित् हरिताला- दिवर्णोद्भेद, कश्चित्त्वशेपपर्यायैर्निष्पादयति, दान्तिकयोजना पूर्ववत् । श्रीगृहिकोदाहरणम्-श्रीगृह-भाण्डागार तदस्या- स्तीति 'अतोऽनेकस्वरादिति इकप्रत्यय , तदृष्टान्तभावना इयम्-कश्चिद्रलाना भाजनमेव वेत्ति, इह भाजने रलानि सन्तीति, कश्चिजातिमानादि, कश्चित्पुनर्गुणानपि, एव प्रथमद्वितीयतृतीयकल्पा भापकादयो द्रष्टव्याः। तथा 'वोण्ड'मिति पद्म, तद्यथा ईपदिन्नमर्द्धभिन्न विकसितरूपमिति त्रिधा भवति, एस भाषायपि क्रमेण योजनीयम् । इदानी देशिक- विषयमदाहरण, देशन देशः कयनमित्यर्थ सोऽस्यास्तीति देशिक , यथा कश्चिद्देशिक पन्थान पृष्ट सन् दिग्मात्रमेव । कथयति, कश्चित्तद्व्यवस्थितनामनगरादिभेदेन, कश्चित्पुनस्तदुत्थगुणदोषभेदेन कथयति, एय भाषादयोऽपि क्रमेण , , योजनीया । तदेव तावद्विभाग उक्त, सम्पति द्वारविधिमवसरप्राप्तमपि विहाय व्याख्यानविधिः प्रतिपाद्यते, अथ चतुरनुयोगद्वारानधिकृत एव व्याख्यानविधिस्ततः किमर्थ प्रतिपाद्यते इति ?, उच्यते, शिष्याचार्ययो सुखश्रवणसुख- व्यारयानप्रवृत्त्या शास्त्रोपकारार्थम्, अथवा चतुरनुयोगद्वाराधिकृत एव व्याख्यानविधि., अनुगमेऽन्तर्भावाद्, अन्तर्भावश्च व्याख्याद्गत्वादित्यभिहितमेतत् प्रागपि, आह-यद्यसावनुगमाङ्ग ततः किमवतार्य द्वारविधे प्राक् प्रतिपाद्यते ?, उच्यते, इह द्वारविधिरपि बहुवक्तव्यस्ततो मा भूदिहापि व्याख्यानविधिविपर्यय इत्यत्रैवाचार्यशिष्ययोर्गुणदोपा प्रतिपाद्यन्ते, येनाचार्यों गुणवते शिष्यायानुयोग करोति, शिष्योऽपि गुणवदाचार्यसन्निधावेव शृणोतीति, ननु यदि व्याख्यानविधि- रनुगमाङ्गत्वादिहावतार्य प्रोच्यते तर्हि द्वारगाथायामप्येव कस्मान्नोपन्यस्त ?, उच्यते, सूत्रव्याख्यानस्य गुरुत्वख्याप- नार्थ, यथा विशेषतः सूत्रव्याख्यायामाचार्यः शिष्यो वा गुणवान् अन्वेष्टव्य, इत्यलं विस्तरेण । व्याख्यानविधि प्रतिपादयति- गोणी चंदणकथा चेडीओ सावए बहिरगोहे । टंकणओ ववहारो पडिवक्खे आयरिय-सीसे ॥ १३३ ॥ आचार्यशिष्ययोर्योग्यायोग्यविचारे गौणी-गौस्तदुदाहरण वक्तव्यम् , तथा चन्दनकन्था तथा चेय्यौ-जीर्णाभिनव- श्रेष्ठिपुत्रिके, तथा श्रावक. तथा वधिरगोहा-बधिरपुरुषः तथा टकणव्यवहार. पष्ठ उदाहरणम्, एतेषु पद्सूदाहरणेषु शिष्याचार्ययो. साक्षादयोग्यत्वमभिधाय तत. प्रतिपक्षे योग्यत्व योजनीय, योग्यत्व वा साक्षादभिधाय तत. प्रतिपक्षेs- योग्यत्वमायोज्यम् , अथवा एषा पण्णामुदाहरणाना मध्ये योग्यत्वायोग्यत्वयो. क्रमेणेकमुदाहरणमाचार्यस्य एक शिष्य- यथा समभावः सामायिकमिति, विभाषकस्तु तस्यैवानेकधा अर्थमभिधत्ते, यया समभावः सामायिक, समाना या ज्ञानदर्शनचारित्राणा वाऽऽय समाय. समाय एव सामायिक, स्वार्थे इकणप्रत्यय इत्यादि, तथा व्यकिकरणशीलो व्यक्तिकरः, य खलु निरवशेषव्युत्पत्तिअतिचारानतिचारफलादिभेदभिन्नमर्थ भापते स व्यक्तिकर इति भाव , सच निश्चयत. चतुर्दशपूर्वधर एव, इह भाषकादिस्वरूपान्याख्यानात् भापादय एष प्रतिपादिता द्रष्टव्या, भाषादीना तत्प्रभवत्वात् , उक्त च- 'पढमो रूवागार थूलावयवोवदंसणं वीओ। तइतो सवावयवो निदोसो सपहा कुणइ ॥१॥ कट्ठसमाण सुत्त तदत्यरूवेगभासणं भासा । थूलद्वाण विभासा सवेसि वत्तियं नेय ॥२॥ (वि १४२६-७) सम्पति पुस्खविषयो दृष्टान्त , यथा पुस्ते कश्चिदाकारमात्र करोति, कश्चित्परिस्थूलावयवनिप्पत्ति, कश्चित्स्यशेपावयवनिप्पत्तिमिति, दार्शन्तिकयो- जना माग्वत् । इदानी चित्रविपयो दृष्टान्तः, यथा चित्रकर्मणि कश्चिद्वर्तिकाभिराकारमात्र करोति, कश्चित् हरिताला- दिवर्णोद, कश्चित्त्वशेपपर्यायैर्निप्पादयति, दान्तिकयोजना पूर्ववत् । श्रीगृहिकोदाहरणम्-श्रीगृह-भाण्डागार तदस्या- स्तीति 'अतोऽनेकस्वरादिति इकप्रत्यय , तदृष्टान्तभावना इयम्-कश्चिद्रलाना भाजनमेव वेत्ति, इह भाजने रखानि सन्तीति, कश्चिजातिमानादि, कश्चित्पुनर्गुणानपि, एव प्रथमद्वितीयतृतीयकल्पा भाषकादयो द्रष्टव्याः । तथा 'बोण्ड'मिति पद्म, तद्यथा ईपद्भिन्नमर्द्धभिन्न विकसितरूपमिति त्रिधा भवति, एर भापाद्यपि क्रमेण योजनीयम् । इदानी देशिक- विषयमुदाहरण, देशन देशः कयनमित्यर्थ सोऽस्यास्तीति देशिक , यथा कश्चिद्देशिक पन्थान पृष्ट सन् दिग्मात्रमेव कथयति, कश्चित्तव्यवस्थितनामनगरादिभेदेन, कश्चित्पुनस्तदुत्थगुणदोषभेदेन कथयति, एव भाषादयोऽपि क्रमेण . N गहाय पहावितो, सो य वदुरापालएण नातो, तेण कूविय-जहा आसो हीरइ, ततो कुमारा रायाणो अ निग्गया, ते देयेण हयविप्पया काऊण. धाडिया, वासुदेवो निग्गतो, भणइ-कीस मम आसरयण हरसि !, एसो मम आसो तुम्भ न होइ, देवो भणइ-इमं जुज्झे पराजिणिजण गिण्हाहि, वासुदेवेण भणिय-बाढ, किह जुज्झामो? तुम भूमीए अह च रहेण तो रह गेण्ह, देवो भणइ-अल मे रहेण, एवं आसो हत्थी पडिसिद्धो, वायाजुद्धाइयाइ सवाई पडिसेहेइ, तो खाइ केण जुन्झेण जुज्झियवं ?, देवो भणइ- अहिट्ठाणजुद्धण, वासुदेवेण भणित-पराजितोऽह, नेहि आसरयणं, नाहं नीय- जुद्धेण जुन्झामि, ततो देवो तुट्ठो समाणो भणति-वरेहि वर कि ते देमि ?, वासुदेवेण भणिय-असिवोवसमणि भेरि देहि, तेण दिना, एसा तीसे भेरीए एप्पत्ती । ताहे सा छह छपहं मासाणंते वाइजइ, तत्व जो सद्द सुणेइ तस्स पुन्बु- | पन्ना रोगा उवसमति, नवगावि छम्मासे न उप्पजति, तत्थऽनया कयाइ आगतुको वाणियगो आयातो, सोय अतीव दाहजरेणाभिभूतो, तं भेरीपालगं भणइ-गेण्ह तुम सयसहस्सं मम एत्तो पलमेत्तं देहि, तेण लोमेण दिन्ना, तत्पन्ना चदणधिग्गलिया दिना, एवमन्त्रणवि अन्नेणवि मग्गितो दिन च, सा सवा चंदणक्रया जाता, सा अन्नया कयाइ असिवे वासुदेवेण तालाविया, जाव तं चैव सभ पूरेइ, तेण भणियं-जोएह मा भेरी विणासिया होजा, ताहे जोइया दिवा कंथी- कया, हा भेरी सबा विणासिया, तओ सो भेरीपालो ववरोवितो, अन्ना भेरी अहमभत्तेण आराहइत्ता लद्धा, अन्नो भेरीपालो कतो, सो आयरेण रक्खइ, सो पूइतो । एवं य. शिष्य. सूत्रमर्थ वा परमतेन स्वकीयग्रन्थान्तरेण वा मिश्र- यित्वा कन्था करोति अथवा विस्मृतं सूत्रमर्थ वा सुशिक्षितः स्वयमेवाह नान्य कश्चित्कदाचित्किमपि पुच्छामीत्यहंकारेण स्वेत्येव योजना कार्या, तत्राय गोदृष्टान्तः-एगम्मि नयरे एगेण कस्सइ धुत्तस्स सगासे गावी रोगिया रहिरपि असमत्या निविद्या चेव पकिणिया, सो त पडिविकिणइ, ततो कयगा भणति-पेच्छामो से गइपयार दुद्ध च जोएमि ता किणीहामि, सो भणइ-मए एवविहा उवविहा चैव गहिता, जइ पडिहाइ तुम्हेवि एवमेव गिण्हह, इयरे भणंति-जइ तुम वोदहो ता कि अम्हेवि वोदहा, वय न गेण्हामो, एव जो आयरिओ पुच्छितो परिहारं दाउमसमत्थो भणइ-मएवि एवं सुर्य, तुम्हेचि एव सुणहत्ति, तस्स सगासे न सोयव, ससइयपयंमि मिच्छत्तसभवातो, जो पुण अविकलगोविकिणगो इव अक्खेवनिण्णयपसगपारगामी तस्स सगासे सोयब, सीसोवि अविचारियगाही पढमगोविकिणगोव सो य अजोग्गो, इयरो भ जोग्गोत्ति । चन्दनकन्थोदाहरणम्-वारवईए वासुदेवस्स तिन्नि भेरीओ, तजहा-सगामिया अमुड्या कोमु- इया, तत्र प्रथमा सद्रामकाले समुपस्थिते सामन्तादीना ज्ञापनार्थ पाद्यते, द्वितीया पुनरागन्तुके कमिंश्चित्प्रयोजने समुभूते लोकाना सामन्तादीना च परिज्ञापनाय, तृतीया कौमुदीमहोत्सवाद्युत्सवज्ञापनार्थ, तातो तिण्णिवि गोसीसचद- पामइयो देवतापरिग्गहियातो, तस्स चउत्थी भेरी असिवप्पसमणी, तीसे उप्पत्ती कहिजइ-तणं कालेणं तेणं समएणं सको देविंदो, सो तत्थ देवलोगे सुरमझे वासुदेवस्स गुणकित्तण करेइ-अहो उत्तमपुरिसा एए अवगुणं न गिण्हंति, नीएण य ) जुद्धेण न जुज्झति, तत्थ एगो देवो असद्दहतो आगतो, वासुदेवोऽवि जिणसगास बंदगो पछितो, सो अंतरा कालसुणयरूव मयय विउबइ दुभिगंध, तस्स गंधेण सबो लोगो पराभग्गो, वासुदेवेण दिडो, भणियं चणेण-अहो इमरस काल: सुणयस्स पंडरा दता मरगयभायणनिहित्तमुत्तावलीव रेहिति, देवो चितेर -सच मुणरमाही, तत्तो वासुदेवस्स आसरयणं )
No text on this page.
परमतादिभिरपि मिश्नयित्वा सम्पूर्ण विदधाति सोऽनुयोगश्रवणस्य न योग्यः, एवं कन्धीकृतस्त्रार्थों गुरुरपि नानु- योगभारणस्य योग्य , उक्तंच-"जोसीसो सुत्तत्थ चदणकथं व परमयाईहिं। मीसेइगलियमहया सिक्खियमाणेण सनजोगी ॥१॥ कंथीकयसुत्तत्थो, गुरूवि जोग्गोन भासियवसाअविणासियसुत्तत्या,सीसायरिया विणिदिवा ॥२॥"(वि १४३८-९) अत्र 'सिक्खियमाणेण' इति सुशिक्षितोऽह स्वयमेव नान्यं पृच्छामीति मानेन, गलित-विस्मृत सम्पूर्ण करोति इत्यर्थ., शेप सुगमम् । सम्प्रति चेष्टीदृष्टान्त उच्यते-बसतपुरे नयरे जुण्णसेद्विधूया अभिनवसैट्ठिधूया य, वासिं परोप्पर पीई, वहवि से जुण्णसेद्विधूयाए अस्थि वेसो, जहा-अम्हे एएहि उवट्टियाणि, ताओ अन्नया कयाइ मजिउ गयातो, तत्व जा सा नवगस्स सेहिस्स धूया सा तिलगचोदसगेण अलकारेण अलंकिया, सा आभरणाणि तडे ठवित्ता ओइझा, जुमसेहि- घूया चाणि गहाय पहाविता, इयरा जाणइ-खेड्ड करेइ इति, तीए जुण्णसेडिधूयाए मायापिऊण सिह, ताणि भणति- तुहिफा अच्ाहि, नवगसेडिधूया व्हाइचा नियय घरं गया, पिठमाऊण कहिय, तेहिं मग्गिते न दिति, अम्हे उवट्टि- याणित्ति परिभूताइ, कि आभरगाणिवि अम्हाणं नथि, रायकुले ववहारो जातो, नथि सक्खी, तत्थ कारणिगा भणति-डितो वाहिजतु, वाहित्ता भणिया-जइ तुभच्चय ता आविद्ध, ताहे सा जुण्णसेडिधूया ज हत्थे त पाए आपिंधेइ, ज पाए त हत्थे, न याणेइ, त च से असिलिह जायं, ताहे तेहिं नाय, जहा-एतीए न होति, ताहे इयरी भणिया-तुम आविंध, ताए कमेण आविद्ध, सिलिट्ट च से जाय, भणिया य-मेलेहि, ताहे तहेव निच आमुचतीए परि- वाडीए मुक, ताहे सो जुण्णसेही दडितो, जहा सो एगभविय मरण पत्तो एवमायरिओऽवि ज अनत्थ तमन्नहि
No text on this page.