·धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाङ्क: २५)
॥ श्रीः॥
महनीलकण्ठकृतभगवन्तमास्करे
शुद्धिमयूखः
(एकादशः)
जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी.,ए. एलएल्. श्री.
हायकोर्ट वकील-मुनई,
इत्यनेन सशोधित प्राशित।
प्रथमावृतिः
समान्दा. १८५३ : किस्तादाः १९२१.
(म प्रन्यस्योरा याम सपनीमूना..)

·मोहमय्यां 'मुबईवैभव' मुद्रणालये 'चिंतामण सखाराम देवळे ' इत्यनेन मुद्रितः, जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट-वकील' इत्यनेन प्रकाशितभ ।

·उपोदातः। धर्मशास्त्रग्रन्थमालाया अयं पंचविंशो ग्रन्थः प्रकाश्यते । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादि- निबन्धा बहवः प्रमाणपन्थाः सन्ति । तत्र बहुषु व्यवहारनिबन्धेषु सत्सु भट्ट-नीलकंठस्य प्रबन्ध आर्यदेशस्य पश्चिमभूमागे विशेषतस्तत्र च श्रीपरशुरामक्षेत्रे गुर्जरदेशे त्वतीक प्रामाण्यतां गतः । राजशासनाधिकारिणोऽपि सामान्येन मिताक्षरारमयूस्तावेव निर्णयेष्वाद्रियन्ते । तत्र भट्ट-नीलकण्ठस्थिति देशकालबोधनाय श्रीकाशीक्षेत्रस्थविद्वच्छिरोमणि-रानडे उपनामक- पालशास्त्री '-लिखितानुसारेण रावसाहेब विश्वनाथ नारायण मण्डलीकेस्तदंशो वर्णितः । स च तथेत्रात्र वर्ण्यते। पुरा किल दक्षिणदेशे पेठणाख्यगामे गोविन्दमट्टो नाम महाविद्वांस्तपस्वी बाह्मणपुङ्गव आसीत् । तत्पुत्रो रामेश्वरमट्टनामा श्रीकाशीक्षेत्र वासार्थ जगाम । तत्र च श्रीराममन्त्रेण सुचिर भगवन्तं श्रीरामचन्द्रमुपासाञ्चके । परिणतावस्थायां तस्य नारायणभट्टनामा पुत्रो बभूव । स बाल्य- प्रभृति शान्त्यादिगुणसंपन्नो महातपस्वी चामवत् । तदानीमेव यवनैः श्रीविश्वेश्वरप्रासाद उत्सादितः। ततश्च कियता कालेन सर्वस्मिन्भारतवर्षेऽनावृष्टिरजायत । तदा सार्वभोमयवनर्भट्टनागयणो वृष्ट्यर्थ प्रार्थितः । ततो नारायणभट्टेनाहोरात्राम्यन्तरे वृष्टिर्भविष्यतीति प्रतिज्ञातं तथैव सर्वपृथिव्यां देवो पवर्ष । तेन सर्व जान्ननन्द । सार्वभौमयवनेभ्यो नारायणमट्टेन श्रीविश्वेश्वरप्रासादनिर्माणानुमति- योचिता सापि तैर्दत्ता । तदा तेन महाप्रासादं निर्माय श्रीविश्वेश्वरः प्रतिष्ठापितः । तत्तस्य लोकोसरं ब्रह्मवर्चसमालोच्यास्तिकजना सर्वे परमभक्तिप्रेमगद्गदा बमूवुः सर्वेश्च जगद्गुरुरिति महापदवी दवा सत्कुलीनानां चामपूजानियमो विहित इतीय कथा श्रीकाशीक्षेत्रे सुप्रसिद्धा । नारायणभट्टस्य सर्वशास्त्र पाराबारीणता त्रिस्थलीसेतुप्रयोगरत्नायनेकग्रन्थनिर्मित्या जगत्प्रसिद्धा वर्तते । किंचाद्य यावत्तनिर्मित- अन्धेरेव श्रौतस्मार्तधर्मरक्षणं जातमित्यपि सुप्रसिद्धम् । वक्ष्यमाणवंशक्रमो नारायणमट्टपुत्ररमकृष्णमट्ट- कृतज्योतिष्टोमपद्धतिमन्थे स्पष्ट लिखितस्तस्येमो श्लोको श्रीमद्दक्षिणदेशेऽगस्त्य इवासीत्स मट्टगोबिन्दः । सत्सूनुः श्रीरामेश्वरमट्टोऽमत्म सर्वदिक्ख्यातः ॥ १॥ तत्पुत्रः श्रीनारायणभट्टो जयति सूर्यबद्भूमो । तत्सूनू रामकृष्णभट्टो रामैकशरणता यातः ॥ २॥ गोंविन्दभट्टरामेश्वरभट्टाभ्यां निर्मिता प्रन्यास्तज्जीवनसमयश्च साम्प्रतं यथार्थतया नोप- लभ्यन्ते । नारायणमट्टस्थितिसमयस्तु साक्षात्तद्धस्तलिखितपुस्तकस्थेभ्योऽन्योऽवगम्यते । तत्रेकस्मि- पुस्तके विक्रमार्के संवत् १६२४ इत्यङ्का लिखिताः । पुस्तकान्तरे च ·६ उपोद्घात । मपिबाणाब्धिभूगण्ये शाके ज्येष्ठे सिते रहो। चतुर्दश्या विशाखासु ग्रन्थोऽन्त समगाइयम् ॥ भट्टरामेशपुरेण काशीपुर्या यथामति । लिखितः सप्तमोऽध्यायो भाष्ये शबरसत्कृता॥ इति लोकाभ्यामिमेऽङ्का (१४५७) दर्शिता । तस्यैव पुस्तकस्य द्वादशाध्यायसमाप्तिपने सवत् १६१२ इत्यसा लिखिताः । नारायणभट्टस्य रामकृष्णमदृशङ्करमट्टशर्माणौ महानिबन्धकारी सकलशास्रपारिणी दो पुत्रावास्ताम् । तर रामकृष्णभट्टकृतग्रन्थेषु महामन्यस्तन्त्रवार्तिकव्याख्या । धर्मशास्त्रे तु जीवपितृकनिर्णयप्रभृतयो बहवो ग्रन्था सन्ति । शङ्करभट्टकृतमन्थेषु वैतनिर्णयाख्यो महाग्रन्थ सुप्रसिद्ध । मीमासायामपि कानिचित्प्रकरणान्युपलभ्यन्ते । द्वैतनिर्णयारम्भश्लोकाभ्या- मेतनिणर्णीयते । तौ श्लोको यथा मीमासासरसीसरोजमकरन्दास्वादनैकवतो हस स्वीययश सिताद्वयमतेरासीनुरूपाभिध । वाग्देव्यागतमत्सरा श्रियमय नित्यानुरक्तो मजन नो मुञ्चन्ननिमुक्तक विजयते श्रीभट्टनारायण । विबुधानन्दसन्दोहहेतवे तत्तनूद्भव । मीमांसादेतसाम्राज्यनीतिज्ञो मट्टशङ्कर' ॥ शङ्करभट्टस्य पुत्रो द्वौ । नीलकण्ठभट्टो दामोदरभट्टश्च । तत्रायो महानिबन्धकारो दानमयूखा- दीना द्वादशाना मयूखाना कती । द्वितीयश्च द्वेतनिर्णयपरिशिष्टकार इति वैतनिर्णयस्थदत्तामदा- निकप्रकरणादवगम्यते । नीलकण्ठपुत्र शङ्करभट्टस्तत्कृता बताईप्रभृतयो मन्या बादशान्तिनामान उत्तमनिबन्धा सन्ति । रामकृष्णमट्टस्य दिनकरभट्ट-कमलाकरभट्ट-लक्ष्मणभट्टाख्यात्रय पुत्रा बभूवुः स्तत्र दिनकरमटेन कृता उद्योतशान्तिसारादिग्रन्या प्रसिद्धा । दिनकरमट्टस्यैव कचिद्मन्ये दिवाकरमट्ट इति नाग्ना आचार । दिनकरमट्टस्य पुत्रो विश्वेश्वरभट्टस्तस्यैव गागाभट्ट इति नामान्त- रम् । अनेन मादृचिन्तामणिप्रमृतयो बहरो ग्रन्या कृता । कमाकरभट्टस्य निर्णयसिन्धुप्रमृतयो ग्रन्या बहुतरमेव प्रसिद्धा मान्याश्च सन्ति । तस्य च स्थितिसमयो निर्णयसिन्धुग्रन्थस्यान्तिमाल केन स्पीभवति । स यथा वसुकतुझतुभूमिते ( १६६८) गतेऽन्दे नरपतिविक्रमतोऽय याति रोटे। तपसि शिवतियों समापितोऽय रघुपतिपादसरोरुहेऽपितच ॥ इति कमलाकरस्य पुनोऽनन्तमस्तेन श्रीरामकल्पद्रुमप्रभृतय पद्धतिग्रन्था वाव कृता । लक्ष्मणभट्टनिमिता अप्याचाररनप्रभृतयो मन्या प्रसिद्धा सन्ति । एवमप्रेऽप्यस्मिन्कले महामहाविद्वास स्तपम्बिन सत्पुरुषा उत्पन्नास्तेषामपि कीतिदिगन्तेषु विख्याताऽस्ति । तेषा प्रदर्शनायाय दशवृक्षा लिखितस्तर ये साम्प्रत वर्तन्ते तेया नामसु प्रथम श्रीशब्द प्रयुन ।" 1 ·. गोविन्दभः रामेश्वरम नारायणभर । रामहष्ण दामोदर दिनकर कमलाकर लक्ष्मण । रामभह गागाभ विश्वेश्वर अनन्त T स्यामभर दामोदर जगन्नाथ गोविन्द वासुदेव रघुनाथ दिवार रामकृष्ण । सखाराम अनन्तराम । लालाभह । रामेश्वर श्रीरामेश्वर उपोद्धातः। नारायण राजाराम हरभद्र बाटभट । वैजनाथ '- जगनाथ जगनाथ विश्वनाथ विश्वेश्वर गोपाळ लक्ष्मण रामकृष्ण नारायण धीलक्ष्मण जयराम हरभर गोविन्द श्रीवावाभ श्रीवैजनाथ श्रीरामेश्वर श्रीपुष्पोत्तम ॥ श्रीगोपाल श्रीछोटाभट श्रीनारायण श्रीगोविन्द श्रीगोपाळ श्रीवीरेश्वर श्रीसखाराम आत्माराम । वेणीराम श्रीमवाराम कमलाकर श्रीअनत श्रीसीताराम श्रीकृष्ण श्रीहारगम श्रीकान्तानाय धीपालमट ·८ उपोद्वातः। अत्र यानि पुस्तकानि येन सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषां नामादीनि संज्ञाश्च प्रकाध्यन्त तयथा- अ- टेकनकालेजसंग्रहात्माप्तम् ६० अनुक्रमांकन चिह्नितम् । " " " " " -- " " " " " अपूर्ण. " " " " २४७ १२५ १२६ १२७ २९३ २९४ --काश्यों शिलायां मुद्रित । द-सरदार मेहेंदळे इत्येतेः पुण्यपत्तनात्प्रेषितम्. इ-आनन्दाश्रमात्माप्तम फ-फर्ग्युसनकालेजात्प्राप्तम् -~-श्रीमविलकर. प्रेषितम् लवंगदेशीयरॉयलएशिआटिकसोसायटीसंग्रहात्माप्तम् परमुपकृतं नो यैरिमानि पुस्तकानि प्रेषितानि जगमाथ रघुनाथ घारपुरे.

·शुद्धिमयूखः। विषयानुक्रमणिका. पृष्ठम् पृष्ठम् १ ८ " " " " " " ११ " ३ " " विषय अव्यशुद्धि साधारणा शकुनिमुखावर श्वापदमुखावळे शुद्धिसाधनानि भस्मादीनि दोहादाना शुद्धि वनधान्यादीनां एकदेशदूषणे किंचिदुपाते अल्पधान्यादीना सिद्धाने दशकालापेक्षा सर्वत्रैव नित्यशुचीनि धृततेलादीनि भूशुद्धि शिशुस्पर्शे बालादिस्वरूपम् नदीशुद्धि सर्वोपवाद । देशाचार মশনায়াখব भावाशौचम् जन्माशौचम् मृताशौचम् अनुपनीताशौचम् उपनयनादर्ष विवादिषु हारतीको विशेष कन्यासु मार्यापुत्रादिमरणे विषय. उपनीतसपिंडमरणशौचं अनाहिताग्ने आहिताने सवर्णमपिंडजमृतयोराशौचम् दास्यादीनां डिवाशनिहताना रात्री जन्ममृतिरजम रजस्वलासूतिकयो गर्मिणीनमरणे अनुरशुद्धि वैधभूती विशेष चाडालादिमृतस्य भूतिकामरणे- पिस्नाताया मरजस्काया आत्मघाते प्रायश्चित नारायणकाल्पियोग कोन्छिशादिमरण ब्रह्माचारिमरणे स्नातकमरणे कुष्टिमरणे पर्युषितदाहे मृतेतिकर्तट्यता निईरणाशौचम् भसीडादाना १२ " " " "" " " " ८ " ·[२] 4 " . " विषय अन्यवादाना अनायनिहरण स यासिमृतावशीचं नास्ति ब्रह्मचारिविषये शुदानुगमने अग्निनिषेधा प्रतस्नान दाहानन्तरम् आशीचनियमा निरन्वयासवर्णवहने दाहने अमचार्यादिषु निषेध प्रतानुगमने धर्मार्थ क्रिया कुर्वत अस्थिमचयनम् " पृष्ठम् विषय. पृमम् १५ प्रेतरियायो निषिद्धकाल त्रिपुष्करयोग प्रोपितमरणे विशेष अनाहिताग्ने १६ पर्णशर पलाशप्रतिकृति पानप्रतिपत्ति २८ मृताहमासाद्य ज्ञाने १७ धनिष्ठादिपवस्मृती शान्ति १८ रजस्वलापतिमरणे वालादिलक्षणम् महगमनविधि प्रयोग ३१ २० आशौचसनिपातादौ निर्णय ३२ सूतके मृतके सति २१ आशीचा यरात्रौ तदात्र्यंतयामे वाऽऽशौचांतरपात ३४ अतिधान्ताशौचे समानदेशे देशान्तरे " . " वेपनम् अनुपनीतपुनपल्योहाधिकार: पद पिंडा " प्रमवे, " दशाहश्राद्धानि दशाहमध्ये दर्शपाते मातापितृवियये समर्नुकासाविषये विष्णुतर्पण मृतामिहोन प्रकार स्वीमरणे छदोगपरिशेटोको विशेष ममिनाश विछिनामे उत्पयामेधापानम् मथनमत्र २२ देशान्तरलक्षणम् २३ सोदकाशौच उपाध्यायादिमृताशौच बांधका २६ आशौचापवादाः . ३८ सद्य शोचा ४० . पितृमरणोत्तर प्रथमान्दे विशेष २५ अस्यापदाद ·अथ शुद्धिमयूखः प्रारभ्यते। ५ (एकादशः) श्रीगणेशायनमः॥ यो लीलया सतनुतेऽत्र विश्व तत्पालयत्यात्मनि विश्वरूपे । लये नपत्याशु च पूर्णरूप शिव तनोत्वाशु रविर्ममासौ ॥१॥ श्रुती स्मृतीक्ष्यि पुराणजात तत्तन्निबधानपि सन्निवधान् । श्रीशकरस्यात्मजनीलकठो द्रव्यादिशुद्धिं विवृणोति सर्वाम् ॥२॥ प्रतारकराहतमत्र किंचिन्मया तु निर्मूलतया तदुज्झितम् । ऊनोक्तितातो न हि तेन काचित्खपुष्पहीनापचितिर्न हीयते ॥ ३ ॥ भगवतमास्कराख्ये ग्रन्थेऽस्मिन शिष्ट सम्मते च तत । शुद्धिविधानमयूख प्रतन्यते नीलकंठेन ।। ४ ।। अथ द्रव्यशुद्धिः " (वणरूप्यशंखाइमथुक्तिरत्नमयानि च । कास्यायस्तारै यानि पुसीसमयानि च ॥ "निलेपानि च शुद्धयति केवलेन जलेन च। शूद्रोच्छिष्टानि शोध्यानि विधाक्षाराम्टवारिमिरिति ॥" कृष्णशकुनिमुखावमृष्ट निलिखेत् । श्वापदमुखावमृष्टपात्र न प्रयुनीतेति । १५ निखस्तक्षण । आपस्तब (अ० १०) "गवाघालानि कास्यानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च। शुद्ध्यति दशभि क्षारे श्वकाकोपहतानि च ॥ क्षारो भस्म । एतच्च स्वल्पोपहतिविषय । अधिके तु स्मृत्यतरे (अगिरा १।५६ आपस्तंब ८३१) 'भस्मना शुदयते कास्य सुरया यन्न लिप्यते । सुरामूत्रपुरीषैस्तु शुयते तापलेखनै ॥ "आमिषेण तु यछिप्त पुनदाहन शुद्ध्यति" । बौधायनः (घ सू १६:३५-३७) "तेजसाना मूत्राघूपधाते पुन करण गोमूत्रे वा सप्तरात्र परिवासन।पुन करणाशको गोमूत्रे वासन"। आगिराः (अ० १ श्लो ५८०५९) " गइष पादशौच च य कुर्यात्कास्यमाजने । पण्मास मुवि निक्षिप्य पुनराकारमादिशेत्" पुनराकार पुन करण । मृद्भाडानामलोपहतो " पुन पाकान्महीमयमिति " याज्ञवल्क्येन शुद्धिरुक्ता (आ १८७) । तथा "लोहाना दहनाच्छुद्धिर्भस्मना गोमयेन वा । दहनान्सननाद्वाऽपि शेलानाममसाऽपि वा ।। 'काठाना तक्षणाच्छद्रोमयजलैरपि यदि तर्न शुद्ध्येत्तदा तावन्मात्रछेदन दाहो था।" स्मृत्यतरे १ क- । २ क-जनोकिता, द-उन्नोतिना ल भो । ३ फ-स्तके एव । ४ फर-आदित्यपुराणे अइदप-याज्ञवल्क्य । ५८-रेत्यानि । ६ फ-गि। दम-ध्यते । " २५ .

·वनधान्यादीना शुद्धि [शुद्धि- " " । । " बनधान्यादिराशीनामेकदेशस्य दूपणे । तावन्मानं समुदृत्य शेषं प्रोक्षणमर्हति "" असमुद्भुतं तु प्रोक्षगाछुट्यतीति भावः । याज्ञवल्क्यः (आ० १८६-१८७) सोपेरुदकगोमूत्रैः शुद्यात्याविककौशिकं । सश्रीफलेरेशुपट्ट सारिष्टेः कुतपं तथा ॥ " सगोरसप्पैः क्षोममिति "। अन्यूर्णामयमाविकं । कोशसंभव तसरीपट्टादिकोशिकं ५ वल्कलतंतुनिर्मितमशुपट्टे । श्रीफलं विल्वफलं । पर्वतीयागलोमनिर्मितं कुतपः । अरिष्टं फेनिलफल । अतसीसूत्रनिर्मित क्षोमं । एतच्चाधिकोपघाते । किंचिदुपघाते तु प्रोक्षणमेव । क्षालनासहतूलिकादिविषये मिताक्षरायां विशेषः (पृ. ५३ पं. १८-१९) तूलिकामुपधानं च पुष्परक्तांबरं तया। शोषयित्वाऽऽनपे किंचित्करैः संमार्जयेन्मुहुः ॥ पश्चाञ्च वारिणा प्रोक्ष्य विनियंजीत कर्मणि" । अतिमालिन्ये परिशोधयेदपि । " अहतानां प्रोक्षणमिति " स्मरणायंत्रमुक्तनतनवाससा प्रोक्षगाच्छुद्धिः । शुष्कवासा स्थले कत्तिणाचमनं जपमिति " । अस्यापवादः शुद्धिविवेके “ सप्तवाताहतं वस्त्रं शुष्क- वत्प्रतिपादयेदिति "। शंखः "सूतिकोच्छिष्टभांडस्य सुरामयहतस्य च । निःसप्तमार्जनाच्छुद्धिर्न तु कांस्यस्य तापनं ॥ १५ कास्यातिरिक्ततैजसानां मलोपंधाते मार्जनं तापनं च । प्रतिमार्जनमदकक्षालनमावर्तत । कांस्ये तथा न । अपि त लिन मार्जन चेत्यर्थः । अल्पधान्यादिविषये वोधायनः "व्रीहयः प्रोक्षणादेद्भिः शाकमूलफलानि च । तन्मात्रस्यापहारादा निस्तुपीकरणेन वा ॥" अनेकपुरुषोद्धार्यविपये पर्यग्निकरणं प्रोक्षणं वा कश्यपोक्तं । विष्णुः " मृत्पर्णतृण काठानां श्वभिश्चंडालवायसैः । स्पर्शन विहितं शौचं सोमसूर्यांशुमानः" ॥ प्रोक्षणेन तु पुस्तकमिति " कचित् । सिद्धान्ने मनुः (अ.५ श्लो. १२४) " पक्षिजग्धं गवानातं अवधूतमवक्षुतं । दूषितं केशकीटेश्च मृत्प्रक्षेपेण शुद्धयति ।" वधूतं यस्योपरि घासोऽवधूतं । याज्ञवल्क्यः (आ. १८९) “ सलिलं भस्म मृदाऽपि प्रक्षेतव्यं विशुद्धये " । यत्तु गौतमः ( अ. १७ सू ८१९) “नित्यमभोज्यं केशवाटाव- २५ पत्रमिति " तत्सहपक्काभिप्रायं । सिष्ठः “देवद्रोण्या विवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेपु च 1 काकै श्वभिश्च संस्पृष्टमन्नं तन विवर्जयेत् ॥"इति। "तन्मात्रमन्न मुद्धृत्य शेपं संस्कारमहति" इति निर्णयामृन । देवद्रोणी यात्रा । पराशरः पकं द्रोणायिक वनं काफश्वायुपधातितं । ग्रासमुद्धृत्य तन्मात्रं यतु लालाकृतं भवेत् ।। "होमोईन चाभ्युझेदाजतेनोवुनाऽय वा। आमजलोसंपत्सुिवर्णमधुसपि ॥ विप्राणो ब्रह्मघोषण पूतं भोज्यं च तद्गभवत् ।। " अनमै काहि पके श्वकाकाद्युपातितं । केशकीटापन्नं च तदप्येवं विशुष्यति ॥ तस्य पि विधिदृष्ट एप एव मनीषिभिः । " दिमायाविषयं ज्ञेयं । देवधिपये गंगः । १ कर-शो । ३ कफ-फेन । ३ द-गमार्जना। ४३ मनोमवात । "-आवर्तकान्त । तापन कार्य । ६ध-तापन । ७ अधइ-मुनिः । ८ ल-पुस्तक एष । चमक-दमोदकेन । १.द-पमं । २० . तथा " " तथा ११ लद्रव्यद्रव्या ·मयूस घृतनलादीन।। " " ५ " "पण घृतलाना पावन गोरसस्य च । भाडानि क्षालयेदनि शाकमूलफलानि च ॥" चकारादधृततेलयोरपि । पावन बनातरिते पारे प्रक्षेप । तयुक्तपात्रस्य तज्जातीयव्येण तथा परण यथा द्रव्य बहिनिस्सरति त पावनमिति केचित् । तथा " आधारदोपे तु नये पानात्पात्रातर द्रव । तथा बौधायन (ध सू ११५६४७) "देश काल तथाऽऽत्मान द्रव्य द्रव्यप्रयोजन । उपपत्तिमवस्था च ज्ञात्वा शौच प्रकल्पयेत् ।। याज्ञवल्क्य (आ १९१) वाक्शस्तमबुनिर्णिक्त अज्ञात च सदा शुचीति "॥ अज्ञात स्पर्शविषयकसयनिश्चयसाधारणज्ञानामाश्वत "१चर्मकोशाना कपायव्येण शोधन- मिति केचित् । मनु (अ ५ श्लो. १३०) “श्वभिर्हतस्य यन्मास शुचि तन्मनुरब्रवीदिति ॥ श्वभि{गयाया। तदपि मध्यस्य । तथा (१-१२९) " नित्यमास्य शुचि वीणा शकुनि फलपातने।प्रस्रवे द शुचिर्वत्स श्वा मृगग्रहणे शुचिरिति॥" १० तथा ( ५।१२८) "नित्य शुद्ध कामहस्त पण्य यञ्च प्रसारित । ब्रह्मचारिंगत भैक्ष्य नित्य भेध्यमिति स्मृत ॥ कारहस्तस्तत्कर्मणि । भक्ष्यमनाचातस्न्यादिदैत्त न तु चाडालादिस्पर्शे । तथा " शुचिरनिरजो वायुरापो दधि घृत पय । सर्वाण्येतानि मेयोनि स्पर्श छाया च नित्यश ॥" छाया चाढालादेरन्या । तथा ब्रह्मपुराणे ' चाडालपतितछायास्पर्शे दुष्टा तनुर्भवेदिति ॥" १५ रजोऽपि रासमादेर-यत् । तथाऽह शातातप " रेणव शुचय सर्वे वायुना ये समीरिताः । अन्यत्र रासमानाविश्वशूकरविमार्जनी ॥" अते पचम्या अमावश्वासः । तथा " पादौ शुची ब्राह्मणस्य अजाश्वाना मुख शुचि । गवा पृष्ठानि मेध्यानि सर्वगात्राणि योपिनाम्॥" भूशुद्विमाह याज्ञवल्क्य ( आ. १८८) " भूशुद्धिर्मार्जनाहाहाकालागोरमणादपि । सेकादुल्हेरखनाल्लेपागृह मार्जनलेपनात् ॥ देवल अदुप सन्ता धारा वातोद्धृताश्च रेणव । त्रियो वृद्धाश्च पाल श्च न दुष्यति कदाचन। "दधि सर्पि पय क्षोभाडे दोषो न विद्यते ।मारिश्चैव दर्वी च मास्तश्च सदा शुचि ॥" मानार शुचि कर्मकालादन्यत्र । तन तु स्पर्शे स्नान । तथा २५ आत्मशय्यासन वन जायापत्यं कमडलु शुन्यात्मनि एतानि परेषामशुचीनिहि।" तथा उपस्पृश्याशुचिस्पृष्ट तृतीय चापि मानव । हस्तौ पादौ च तोयेन प्रक्षाल्याचभ्य शुक्ष्यति।" प्रथमोऽशुचिस्तत्स्पृशा द्वितीय । तस्पृष्टस्तृतीय ! तस्पर्श आचमनमात्र चतुर्थीदी मानाभावात् । हरिहरभाष्ये वृद्धशातातप "शिशोरभ्युक्षण कार्य बारस्याचमन स्मृता रजस्वलादिसम्पर्श न तपच कुमार" बाल दिस्वरूप च तत्रैवो १ज्ञ-य । २ लक भावात् । ३ दस्त्यादिवान। ४चिरल।५ म ७३९।६द मनता ७ ल-शुष यात्मनि नयन शुचयातन। ८६-८८ । " " ·बालादिस्वरूप । गर्भस्रावाद्याशौचम् । [शुद्धि- " ५ तग पराशर १५ प्रारचूडाकरणादाल प्रागन्नप्राशनाच्छिशु कुमारस्तु स विज्ञेयो यावन्मौंजीनिवधनामिति ॥" नदीशुद्धिमाह गार्य "अकार्यकारिणादान वेगो नयाश्च शुद्धिकृत् । शोव्यस्य मञ्च तोय च सन्यासोवै द्विजन्मनामिति"। सर्वापवाद मरीचिरा येयु स्थानेषु यच्छौच धर्माचारश्च तादृश । तर तत्पावन मन्ये धर्मस्तत्रैव तादृशः ।। येषु देशेषु ये देवा येषु देशेषु ये द्विजा । येपु स्थानेषु यत्तीय या च यत्रैव मृत्तिका"। तत्पावनमिति शेष । पराशरोऽपि ( अ० १ आ० का० श्ला० ३३ ) "युगे तीर्थे च ये धर्मास्तत्र तत्र च येद्विजा । तेषां निदा न कर्तव्या युगरूपा हि त स्मृती" ॥ तथा। "यद्यपि स्यात्स्वय ब्रह्मात्रैलोक्याकर्षणक्षम तथापि लौकिकाचार मनसाऽपि न लपयेत् ॥ १० अथ गर्भसावाद्याशीचम (अ० ३ आ० का० श्लो० १५ । १६) 'आ चतुर्थाद्भवेत्स्राव पात पचमपटयो ।अत ऊर्धप्रसूति स्याद्दशाह सूतक भवेदिति॥" स्रावाशीचमाह मरीचि गर्भस्रुत्या यथामासमचिरे सूत्तम त्रय । राजन्ये तु चतूरात्र वैश्ये पच'हमेव तु ॥ “ अष्टाहेन तु शूद्रस्य शुद्धिरेषा प्रकीर्तितेति "। अचिरे आयमासत्रेय । उत्तमे ब्राह्मणे । इंद च प्रसूताया एव । न सपिण्डाना । तथा “ चतुर्थे मातुरेव चत्वारीति, विज्ञानेश्वर- माधवादय । एव मातु पच पच पष्ठे पट । सपिण्डानामपि पचमपष्ठयारघ्यह । “ पाते मातुर्यथामास सपिण्डाना दिनत्रयम् । इति मारीचात् । अनाशीचप्रकरणे रात्रिपद दिनपद चाहोरात्ररक्षक ज्ञेय। एवमन्यत्रापि । एतच्च गर्भनाश- २० प्रयुक्ताशौच सर्ववर्गेपु सम मरीचिवचन त विगीतत्वानादरणीय । न हि वैश्यशूद्रयोस्त्रिधु मासेषु अमेण पचाष्टदिनानि चतुर्थमासे तु माससमसर यानि चत्वारि दिनानीति यन्यते इति । अष्टममासादिषु स्वस्वजात्युक्त सपूर्णमेव प्रसबाशौच कार्य इति द्रष्टव्य स्वपत्न्या व्यभिचाराद्धत- गर्भस्य प्रसवेऽपि जनकक्षेत्रिणोरुमयोरप्येकाह । तथा चैकाहानुवृत्ती याज्ञवल्क्य (प्रा०२५) अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु चेति ॥ " मातुम्तु तत्राप्युव व्यवस्था विशेषानुन । २५ स्वमार्यास्वन्य प्रतिलोमव्यतिरिक्तमाश्रितासु प्रसूत सु मृासु चाहाराप्रमाशीच । सपिटाना तु स्नानमात्रमिति मिताक्षराया । इति गर्भस्रायाशीच । सप्तममासप्रभृतिसूतिविषये शरीतः । “जातमते मृतजाते वा सपिंडाना दशाहमा- शौचमिति” । जननात्तरं नालउदो चरमेव शिशुमरणे सविहाना दशाह जन्माशौच । पूर्व मरण तु व्यहो वक्ष्यते ।दशाहमिति तनवर्णाशोचीपरक्षण । मनुरपि "दशाहाम्यतो बाले प्रमीते तस्य वाधवै । शावाशौच न कर्मव्य सत्याशांच विधीयते।" जात मृत भातेवा कठस्य सघशौमिति" स्मृत्यतर तच्छिशुमरणनिमित्ताशाचा- १ज्ञ-श्व-फअगधस्य । २ ई-द-फ-ध-अक्षय ३ अ-द-ल-ध-फ-ईविना । ४ कन्य १५ल पाट । ६द रान ७ल पार । ८३-ल-:-अ-फइ मतमा९नरव-पदमागे । " ·मयूख ] जन्माशोचम् । - मावपर । मरणाशौचनिमित्त स्नानमात्रमस्त्येवेति प्रथकृत । नाभिछेदात्माङ्मरणे मातु सपूर्ण सूतक सपिंडाना तु जन्मनिमित्त त्रिरात्र । तथा च मनु "जीवनातो' यदि ततो मृतसूतक एव तु। सूतक सकल मातु पिनादीना त्रिरात्रक ॥" ततस्तदनतरमेव । नाभिवर्द्धनादर्वागिति यावत् । यनु जैमिनि 'यावन्न छियते नाल तावन्नामोति सूतक । छिन्न नाले तत पश्चात्सूतक तु विधीयते ॥” ५ इति तन्नालछेदोत्तर शिशूपरमे सपिडाना दशाहजन्माशौचपरमिति केचित् । शिशुजन्मनि- निमित्तकदानाधधिकारऽबघित्वप्रतिपादनपरमिति तु यक्त । अन्यथोत्तरार्धमृतपदाध्याहारापरिति। 'जनननिमित्तमस्पृश्यत्व मातुर्दशाह । पितुस्तु सचैलस्नानादस्पृश्यत्व गच्छती" त्याह सवत। "पुढे जात पिता सद्य सचैल स्नानमाचरेत् ।स्पर्शयोग्यस्तत पश्चादित्याह भगवान मनुरिति ॥" पुरे इति पस्त्वमविवक्षित मनुवायगतत्वात् तेन रूपपत्येऽपि पितु स्नानमावश्यक । सपिहानाम- १० स्पृश्यत्व नास्त्येव । अतो न तेषा स्नानमपि । यदाहागिरा “ सूतके सूतिकावर्जसस्पर्शी न निषिध्यत" इति । वैधकार्ये तु पैटीनसि “ सतिका पुत्रवती विंशतिरानेण कर्म कारये- न्मासेन बीनननीमिति” दशाहपर्यंतमाशौचेनैव कमानाधिकार प्राप्त जन्मभूति गणनायो विंशति- रात्रमासपदयो प्राप्तदशाहाशऽनुवादाप्राप्तावशिष्टदिनाश विधिरिति विध्यनुवादवैरूप्यापत्ते मांसाशोचवत शूद्र प्रत्यानर्थक्यप्रसमाञ्च । 'यस्य यावदाशोच प्राप्त तदुत्तरमेव विशतिरात्र १५ मास च कर्मानाधिकार इति कश्चित् । तनुच्छ । यत्र हि एकेनैव पदेन स्वार्थ एक पदार्थ प्रत्यु- दिश्यतेऽन्य च प्रत्युपादीयते तत्र वैरूप्य । यथा “ वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति" यजिपदे इह तु दशाहोत्तरदिनेष्वधि कानाधिकारमानबोधनान्न तत् । अन्यथा द्वादशाहीनस्येत्यापि प्रकृतित- स्ति सुगामुपसदा प्राप्तस्तदशेऽनवादोऽधिकाश विधिरिति वैम्प्य स्यात् । अतो जन्मप्रभृत्येव विंशतिरान मास च यावदप्राप्ताह कर्मानधिकारो बोध्यते इति । तातचरणास्तु प्राप्तदशम- २० दिनादिकमीनधिकारावधियानावध्यतरमवेद बोव्यते । " दीक्षितो न ददाति न जुहोतीति- होमानधिकारावधिभूत दीक्षोन्मोचकावभृथोत्तराधेनतया पुनराधेयममितयेण्येष्टाऽग्निहे व जुहोती त्युदवसानीयरूपावध्यतरवदिति युक्तमुत्पश्यति । प्रथ-पष्टदशमदिवसेषु दानसतिकागृहदेवता पूननमानार्थ नाशौच । यदाह व्यास "प्रथमे दिवसे षष्ठे दशम चव सर्वदा । त्रिवेतेषु न करीत सूतक पुनजन्मान " ॥ २५ 'स्मृत्य तरेऽपि - ॥ तत्र सर्व प्रतिग्राह्य कृतान तुन भक्षयत् ।मक्षयित्वा तु तन्मोहाद्विजश्चाद्रायण चरेत्॥" इति जन्माशौचम् । अथानुपनीताशाच । तन नामकरणप्राइमृतो शम्ब प्रार्डनामकरणात्सव शुद्विरिति " नामकरणादिति ३० स्वकालोपलक्षण दतजननादितिवत् । नामकरणकालस्तु एकादशेऽहनि योदशे षोडशे एकत्रिशे इति क्रमाञ्चतुर्वर्णेषु । स्वरूपत एव नामकर्म मय शुद्धयवाधरिति केचित् । नाम- करणानतरमग्न्युदकमान वैकल्पिक । तथा च मनु ( अ ५ श्लो ६९) १ क-मृतो। २ ब-ध । ३ द-र--न वनविशर । ४ ज्ञ-विष्यतर- ५इ-ज्ञ थोत्तरवानेव । ६ द नामकरण ।

·अनुपनीताशौचम् । [शुद्धि- " नात्रिवर्षस्य कर्त या बाधवरुदकत्रिया । जानदतस्य वा कुर्यान्नानि वाऽपि कृते सति।" उदकममरप्युपलक्षण । नात्रिवपस्येत्युक्ते । चूढोत्कर्षेऽपि वर्षत्रयाद्र्धमग्न्युदकदानोंदि नियत । 'चूडाकर्म विजातीना सर्वेषामेव धर्मत । प्रथमे वा तृतीये वा कर्त्तव्य श्रुतिनोदनादिति॥" आद्यवीयचूडाकर्मानतरमप्यान्युदकदान नियत । तदुक्त "तूंप्णीमेवाइक कुर्यात्तृष्णी सरकारमेव च । सर्वेषा कृतचूडानागन्यतापीच्छया दय॥" अन्यत्र नामकरणादूर्व इच्छयाऽग्न्युदकदान निसनन वा । तथा च याज्ञवल्क्य (पा १) उनदिवर्ष निखनेन कुर्यादुदक तत । आश्मशानमनुव्रज्य इतरो ज्ञातिभिर्मत ॥" इतरो वर्ष । ऊनविपर्पस्य निखननमवेत्याचार । मनुरप्यूनद्विवर्षमधिकृत्य "अरण्ये फाधवत्यत्का क्षिपेयुस्यहमेव विति । 'नामकरणाप्राक सर्वेषा सद्य शौच नामकरणादूर्घ दतजननकाला १० त्सप्तममासलक्षणात अमिसंस्कार एकाह । असस्कारे सय शुद्धि । मातापित्रोस्तु नामकरणादूर्व उपनयनपर्यंत सर्वथा यह एव । "निरस्य तु पुमान् शुक्र उपस्पृश्य विशुध्यति ।वैजिकादभिसबधादनुरुध्यादध व्यहमिति।" कायकारणसबधे व्यहोत । ततो दतजननादूर्ध्व प्रथमवार्षिकचूडाकर्मपर्यंत अहो- रात्र प्रथमवर्षादूर्व निवर्षपर्यंतमकृतचूहस्य कृतदाहस्याप्यकाह । यत्त्वगिरोवचन १५ “यद्यप्यकृतचूडा वै जातदतस्तु सस्थित । दाहयित्वा तथाऽप्यनमाशौच व्यहमा परेत् । ॥ इति तत्कुलधर्मानुरोधेन वर्षत्रयादूर्ध्व चूढोत्कर्षे ज्ञेय । “विगे न्यूनत्रिवर्ष त मृते शुद्धिस्तु नैशिकीति" तनवाक्तत्वात् । कृतचू स्य तु नीणि । वर्षत्रयाधं कुलधर्मानुरोधेनाकृतचूडस्यापि त्रीण्येव । उपनयनादूय दशरावादिक । अत्र सर्वत्र आदन्तजन्मन सय आचूडानशिकी स्मृता । त्रिरात्रमात्रतादशादशरात्रमत परम् ।। १० इत्यादीनि वचनानि मिताक्षरादौ अनुसधेयानि । अत्र दतजननपदन दतजन्मकालापरक्ष्यते । स च सप्तमा मास । दतजन्मसप्तमे मासीत्युपलक्षण । मिताक्षरादौ अनुदनात् । चढापदनापि स्वकालो लक्ष्यत । स च तृतीय वर्ष " तृतीय वष चौल ययाकुलधर्म । वेत्याश्वलायनोक्ते (१।१९।१)। यद्यपि “प्रथमे वा तृतीये वेति" प्रथमवर्ष विधान तथापि “विप्रेन्यूनत्रिवर्षे तु मृते शुद्धिस्तु नैशिकीति " तृतीयवर्षपर्यंतमकेरामविधानात् तृतीयाधसमाप्तिदिनमेष लक्ष्यते । २५ व्रतमुपनयन । तेनापि स्वमाले षड्वपीन कारूपो लक्ष्यत इति गद्रधर । तत्र वचनमायाह केचित् । अनुपनीतमुपरम्य “नियत यन तत्र स्यादाशांचं व्य-मेव हि। द्विजन्मनामय कालखयाणा तु षडान्दिक ॥" इति । मेधातिथिस्तु अष्टमैकादशद्वादशवर्षरूप प्रमेण त्रयाणा अष्टवर्परूपा वा सर्वेषामि त्याह । अत्र पहब्दपद मारावयाधिपढब्दपर । तेन गर्माटमाब्दसमवेन वयाप्यविरोः । २० विशेषमाह हारीत १ज्ञ पूर्णेपि । २ र-दाने । ३ मनुम्मू में सो ३५ । ४ ५ ६८१५ मनुस्मृति में ५ मो०६१।६ल पाठ १७ यासत म्ममा • ६८ हो त्यने ज्ञ--न्युपनिषत। - १.ज्ञ+एव।

·मयूस.] रूयाशाचे। ७ " आ मौजीवधनादिप्र क्षत्रियश्च धनमहात् । आ प्रतोदग्रहाद्वैश्य शूद्रो वसवयग्रहात्" । धनु प्रतोदावष्टमेऽन्दे । क्यग्रहो द्वादोऽन्दे । तेन शूद्रस्य मासाशौच द्वादशाब्दप्रभृति ॥ अपरार्क तु - -- ५ शौच । " । - . "अनूढभार्य शूदस्तु पोडशाइसरात्पर । मृत्यु समधिगच्छेझेन्मासात्तस्यापि बाधवा ॥ शुदि समधिगच्छति नात्र कार्या विचारणेति । शासन विशेष उक्त ( १५६७) "अत्र च देशाचाराव्यवस्था ज्ञया। नान्येषु। -यपत्यमृतौतु नामकरणाद वषेत्रयपर्यंत अकृतचूड़ाया सद्य अचुडाया तु कन्याया सद्य शौच विधीयत" इत्यापस्तबोक्त । ततो वाग्दान पर्यंतमहोरात्र प्रथमवर्षकृतचूढायामपि मृताया यावद्वाग्दानमहोरात्रमेव । "अविशषेण वर्णानामक्सिस्कारकर्मण । निरानात् भवेच्छुद्धि कन्यास्व-हा विधीयते ॥ इत्यागिरोक्त । पुविषयकत्र्यहविषय एवं कन्यास्वेचाह इति प्रथकृत । याज्ञवल्क्योऽपि १० (प्रा० २४)॥"अहस्त्वदत्तकन्यासु बालेषु च विशोधनम् "। बालध्वजातदतेष्वमिसस्कार इति विज्ञानेश्वर (पृ० १८१ १० २६) । वाग्दानादून विवाहसकारात्प क पतिपक्षे पितृपक्षे चे त्रीण्यहोरामाणि। स्त्रीणामसस्कृताना तु व्यहान्छुध्यति बाधवा । यथोक्तेनैव कल्पेन शुध्यनि तु सनामय इत्युक्ते । बाधबा पतिसपिडा । सनाभय पितृसपिडा । एतद्वचनात् ऊर्व विव हा- १५ पाक स्याशीच त्रिपुरुषमे । “ अपरिणीताना स्रीण नैपुरुष सापिंड्यमिति ” स्मृत्यतरे । " अप्रत्ताना तु स्त्रीणा दिपुरुषी विज्ञायत " इति वासिष्ठात् ( अ ४ सू १. ) । अन सर्वत्र मातापित्रो पुमपत्यवदवाशौच विशेषाश्रवणात् इति केचित् । मदनरत्न निर्णयामृते चशवस्तु विशेषमाह । “अजातदतासु पिनोरेकरात्रमिति" । इच नाद्रियते शिष्टा । विवाहानतर विष्णु 'सस्कृतासु स्त्रीषु नाशौच पितृपक्षे तत्प्रसवमरणे चेत्पितृगृह स्याता नदेकरान विरात्र चति ॥ २० प्रसवे एकरान मरण विरात्रमिति भद । पित्रार्गेह इति विशेषणात्पतिगृहे प्रसवमरणयो प्रसवे सर्वेषामाशौच नास्त्यव मरणे पित्रानिराधमस्त्येव । " वैजिकादभिसबधाइनुरुध्यादध व्यह । प्रत्ताप्रत्तासु योषित्सु सस्कृतासस्कृतासु वा ॥ "मातापित्रोत्रिरान स्यादितरेषा यथाविधी त्यविशेषेण स्मरणात् । माधयरतु दत्ता नारी पितुर्गेहे सूयताथ ग्निथेत वा। तदधुवर्गस्वकेन शुचिस्तजनकस्सिभिरिति । ॥ २५ ब्राह्मवचनात् । प्रसवे पित्रोस्त्रिरात्र मात्रादिवधुवर्गस्यैकरात्रमित्याह । पित्रोर्मग्णे विवाहितकन्याया- स्रीण्यहोरात्राणि । "पिनोस्परमे खीणा व्यूढाना तु कथ भवेत् । त्रिरात्रेण तु शुद्धि स्यादित्याह भगवान्यम "॥ इति वचनात् । अविवाहितायास्त पुत्रादीनामिवाशौचमित्यादि ज्ञय । एतदाशीच सर्व वर्णसाधारण वयोविशेषकुतत्वादिति । १क त्रिपुश्यपर्यन्त इ-ध-फ सप्तस्यपर्यन्त य-बम-प-नपुख्यपर्यन्त २ प्रत्तानामित वामिष्ठे पाठ । -- । 30 ·८ भार्यापुनादिमरणे । [शुद्धि- . " तुल्ये वयति सर्वषामतिकति तथैव च । उपनीते तु विषय तस्मिन्नेशतिकालजमितिा' व्याघ्रपादोनोः । अनौरसेपु दत्तक्रीतक्षेत्रनादिपूत्पन्नेषु मृतेषु च न वा क्षेत्रिणो प्रतिलोमव्यति- रिक्तमाश्रितासु पत्नीषु प्रसूतासु मृतासु च निरात्रं । न तु सयपि सापिंड्ये दशाहादि । तथा च त्रिरावानवृत्तो विष्णु (२३४२) " अनौरसेपु पुत्रेषु जातेषु च मृतेषु च । परपूर्वासु भार्यासु प्रसूतासु मृतासु च ॥” इति । याज्ञवल्क्येन खेकाह उक्तः (प्रा. २५) अनौरसेप पुनेषु भार्यास्वन्यगतासु चति” । एते च निरात्रेकरारे सनिधिविदेशभेदेन व्यव. तिछेते । अनौरसपदेन “ अत्रौरसो धर्मपत्नीज" इति परिभाषितौरसभिन्ना गृह्यते । तेन जनकस्य क्षेत्र जाठी त्रिरात्रैकराने सुस्थे । यदा पितुस्विरान तदा सपिडानामेकरात्र सूतके मृतके चैव विरान परपूर्वयो । एकाहस्त सपिडाना निरानं या वे पितुरिति ॥ मारचिात् । पितृग्रहण पत्युपलक्षण । तथा च हारीत परपूर्वास भार्यासु पोपु कृतवेषु च । भर्तृपिनोस्विरान स्यादेकारस्तु सपिटन" इति ॥ पितुरकरानपक्षे सपिंढाना स्नानमात्र । 'अन्याश्रितेषु दारेषु परपनीसुतेषु च । गोविण मानशुद्धा स्यु घिराणेर तत्पितेति"। १५ प्रजापत्युक्ते । यद्यपि नानस्य पितृस्त्रिरात्रसमानविषयत्व प्रतीयते तथापि हारीतमरीचिभ्या मविरोधाय पितुरेकराजविषय एर सपिंडाना स्नान कल्पनीय । यत्तु सद्य शोचानुवृत्तो अन्पपूर्वासु भार्यासु पुत्रषु इतकेषु चेति " | मार्यापुत्रशब्दयो सबधिशब्दत्वा- दुपस्थितयोः पतिपित्रो सपिढानामित्यःयाहारण सपिढविषय हीनवर्णभार्या अशास्त्रीयपुरविषय वा व्याख्येयमिति " तस्मादत्तकमरणे निरामिति प्राच. । तातचरणास्तु । उपनीतदत्तक- २० मरणे सापिड्यात्प्रतिगृहीततत्सापिंडादयो दशाहमाचरतीति शिष्टाचार । उक्तबचसा व्यवस्था चैव । विष्णुयाज्ञवल्क्याक्त निराकरात्र तु प्रतिगृहीत्साधिविदेशभेदेनानुपनीतदत्तमादिमरणे एकारस्तु सपिडानामिति " मारीच तु प्रतिगृहीतृसपिहाना तु चूडाकरणादारानतरमरणे " गोविण स्नानशुद्धा. स्यु "प्राजापत्यं तु दतजननोत्तग्मग्णे शेयमिति प्राहुः । अत्र दत्त- कपुत्रमरणे जनकादेर्जनकादिमरणे च दत्तकस्य नाशौच मानाभावात् । यन कश्चि " देनिकाद- २५ भिसबधाइनुरु ध्यादघ न्यहमिति " यचनाम्यहमिति तनुच्छ " गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भनेंद्दत्रिम सुत ।गोरिक्थानुग. पिडो च्यपेति ददत मधति" । (९।१४२) मनुवचने गोनरिक्यस्वधापदेजनकादीनां परस्परसंधिप्रयुक्त कार्य रक्ष्यते । 'जातपुत्र कृष्णकेशोऽग्नीनादधीते " त्यत्रैव वयोऽवस्थाविशेष । तेन लक्षितकार्यमानिया आशोचस्यापि निवृत्तिसिद्धे । अन्यथा यारद्वचन यागनिकमिति' न्यायादनकसोदग- ३० दीनां परस्परसबधानिवृत्या श्राद्धाशोचरिवथाहणादौ परस्परमधिकारापत्तेति दिक। अथोपनीतसपिंडमरणाशीच । मनु ( अ ५ लो० ५९,६१) १ लर-व्यवस्था । २ लत--पुस्तकयोरेव । ३ इद-उपनान मरणाशीच वधक्थयफनप- मरणाशीचा " शरा - ·मयख 3 उपनीतसपिडमरणाशौचम्। "दाह शावमाशोच सपिङपु विधीयत"।' जननेप्यामेव म्यानिपुणा शुद्विमिच्छता " ।। अत्र नपिंटष्विति मृतविशेषण । तेन मूलपुरुषमारभ्याटमादर्जनननमरणयोर्मूलपुरुषस्यापरसतत द्वितीयादेरष्टमावविकाया दशाहमेवाशीष । दिनीयादिप्रति मूलपुरुषस्य सपिटवेन तत्सतते सपिंडत्वात् । मूलपुरुषमारभ्य द्वितीयादेननमरणयोरष्टमादे सोदकत्वप्रयुक्त विरात्र । अप्रमादि प्रति सादकत्वन तत्सततेरपि सादकत्वात् । न ह्यनयो स्वत सापिंड्य किंतु मूलपुरुपद्वारक- ५ भेव । तस्मात्सापिंञ्य प्रतियोगिभदेन भिन्न प्रत्येकपर्याप्तमेकनो निवृत्तमन्यतो न निवर्तत इति केषाचिदाचा णानुसारी निष्कष । वस्तुतस्तु "शाहैन सपिंडास्तु शुध्यति प्रेतसूतके । दशाह एवं विप्रम्य सपिडपरणे सति " ! इत्यादिवचनेन परस्पर सपिइजननमरणय रेख दशाहनात । मप्रतियोगिकत्वेन एकतो निवृत्ती अन्यतो निवृत्तियुक्ता । तेम पूर्वोक्तोदाहरण परस्पर गोदत्तप्रयुक्त निरानमेव युक्त । य च १० सपिंडसतते सपिंडल न निग्वधिक । किंतु अष्टमावथ्येव । तथा च मनु (अ५ श्ला ६०) " सपिडता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्नते । समानाछभारस्त जन्मनाम्नोरवदने ।" अग्निपुराणे तु "निवर्तेता चतुर्दशादिति " चतुर्थ पाद । समाते मूलपुरुषस्य तत्सततेश्च पररपर विनिवर्तत इति शेष । मात्स्येऽपि ( अ० १८ श्लो २९ ) "रेपभानश्चतुर्थीया पित्राया पिंडभागिन । पिंडद सप्तमस्तपा सापिंड्य सातपौरुष" ॥ १५ पिंडदस्य मूलपुरुषमभिव्या'य मूलपुरुषस्य च पिंडदमभिव्याप्य परस्पर सापिठ्यमित्यर्थ । अत एव सपिंडाना समपरुपावधिकाना अविशषण दशगन । समानादकाना तु चिरात्रमिति वदता विशेश्वरादीनामयमेवाभिप्राय । यद्यप्यनया रीत्या सापियस्यकता निवृत्त यादष्टमाटेवरस्य द्वितीयादिका उदाह्या स्यात्तथापि “ पचमात्सप्तमा मातृत पितृतस्तथेति " (आ०५३) याज्ञवल्क्येन मातृपितृकुले सप्तमपचमपर्यंतसापिढ्य ने तदापत्ति । मातृना मातर गृहीत्वा २० गण्यमाने य पचमस्त एव पितृत पितर गृहीत्वा य सप्तमस्तदू सापिंड्य निवर्तत इति अर्थ । तदुक्त स्पष्टमभियुकै "बध्वा वरस्य वातात कूटस्थायदि सप्तम । पचमी चेत्तयोर्माता सापिज्य विनिवर्तत:" इति दिक। शनियायाशीचमाह याज्ञवल्क्य ( मा २२) क्षत्रस्य द्वादशाहानि विश पचदशैव हु। विशदिनानि शूद्रस्य तदर्धे न्यावर्तिन ॥” २५ पाकयज्ञाद्विजशुभूपादित शूदा न्यायवर्ती । तस्य पक्ष । अगिरास्तु सर्वेषामेव वर्णाना सूतके मृतके तथा दशाहाच्उद्दिरतपामिति शातातपोऽब्रवीत् ॥" इत्याह । अत्र देशाचारतो व्यवस्था । इद च दशाहादि मृत्ताशौच उपनयनात्तर । तत पूज्यहादेरुक्त वात् * मीणामधनय(न) स्थानीय विवाहीत्तर जात्याशीच । 'वैवाहिको विधि वाणामोपनायनिक पर वचनात् खीत्वनोक्त । अनूदमार्य शूद्रस्तु पाडशाद्वरात ' काढेि सनधिगच्छन्ति नात्र कार्या विचारणति" केचिदूर्वमष्टभ्या वर्षभ्य शुद्धि शूद्रस्य मासिकाति । वचनात् “शूद्रो वनपरि ग्रहादिति " वचनादुपनयनस्थानीयवस्रग्रहोत्तर मृत शूद्र स्वाशोचनिमित्त । १ज्ञ-निवते * लज्ञ-पुस्तकयो । - ·१० रात्री जन्ममृतिरज सु. [शुद्धि- co -- इद चाशौच अनाहितार्मरणदिनालार्य । आहिताग्रस्तु दाहदिनात् । तथा च पैठीनसिः अनग्निमत उक्त्वा तैराशौच च द्विजातिषु । दाहादाममतो विधादिदेशमरणे सति ॥" 'आहिताग्निश्च प्रवसन्नियेत पुन सस्कार कृत्या गमवदाशाचमिति' वसिष्ठोतोश्च । (४।३७) आस्थिसचयन तु योरपि दाहदिनमारभ्यैव अननिमन उनाते सामे सस्कारकर्मणः । शुद्धि. सचयन दाहान्मृतास्तु यथातिथीति "" विप्रस्थासच्छूदयोञ्च समानधर्मत्वात् । शूद्राणामप्येर । विवाहश्च कालोपरक्षणमिति विशेष । स च काल सवर्णसपिहनमृ योराशीचमाह हारीत (लो ८४) "दशाहाच्छुध्यते विनो जन्महानो स्वयोनिषु। पट्टभिस्त्रिभिरथैरेन क्षाविदशूद्रयोनिपु ॥" त्रियवैश्ययोराह विष्णु “ क्षत्रियस्य विट्शूद्रेषु सपिढेषु सपिढेषु पागरिरात्राभ्या वैश्यस्य १. शूद्रे सपिंडे पहाण शुद्विरिति । दास्यादीना तु स्वामिशुद्ध्या शुद्धि कर्मानाधिकारस्तु मास । तथा चागिरा "दासी दासश्च सर्वो' व यस्य वर्णस्य योमरत्तवर्णस्य भवेच्छाच दास्या मासस्तु सूतकमिति" । 'प्रतिलामा धर्महीना ” इति स्मरणान तेपामाशीच किंतु केवल जनने मरणे च मलापकर्षणार्थे शोचमात्र । क्वचित्सथ गौचमाह देवल १५ " उयतैराहवे शस्त्र क्षत्रवर्महतस्य च । सद्य सतिष्ठते यज्ञस्तथाशोचगिति स्मृत ॥" सद्य शोचमित्यन्वय । यज्ञा दशाहकर्म एक दिन एव । तथा “डिबार्शनिहताना च विद्युत्ता पार्थिवेन च । गोबाह्मणस्य चैवार्थे यस्य घेच्छति पार्थिव "। शव विना कलहो डिवाहव । राजा य स्वकार्यार्थमिच्छति तस्य सद्य शोचमित्यर्थ । यत्तु यम । “ठिंबाशनिहताना च तथैव प्राणसविणा । नदीश्चापददष्ट्रिभ्य सय शौच विधीयते ॥ २० इति । तर नदीग्रहण जलमारोपलक्षण । तच्च प्रायश्चित्चाद्यर्थे मृतानां न प्रमादेनेति शुद्धि- विवेके । प्राणसविण पररक्षार्थ प्राणत्यागिन । यत्तु बृहस्पतिना " महाहये विद्युता च राज्ञा गोविप्रपालने । सद्य शौच हतस्याहुस्यह चान्ये महर्षय ।" इति व्यहमुक्त तत्पराइमुखहतस्य युद्धे गाढप्रहारपहिया युद्धविरामोत्तर रणागणादहिम॒तस्य वा शेय । इद च युद्दमृतस्य सय शौचादिक युद्धोदेशेन प्रवृवस्य ज्ञेय । नायुध्यत प्रेक्षकादे। २५ युद्धस्योभयनिष्ठत्वात् । अतस्तन्मृती ययोमेव । रानी जन्ममृतिरज गु विशेपमाह कश्यप " उदिते तु यदा सूर्ये नारीणा दृश्यते रज । जनन वा विपत्तिळ यायाहस्तस्य शर्वरी॥ " अर्धरानावधि काल सूतकादौ विधीयते । रात्रि कुर्यात्रिमागा तु दो मागो पूर्व एव तु । उत्तमोऽशः प्रभातेन युज्यते ऋतुरातके। "रानावे समुत्पन्ने मृते रजसि मूतके । पूर्वमेव दिन प्राध यात्रनाम्युदितो रविरिति ।" ३० अनाचारतो व्यवस्था तनापि विमागपक्षमवाद्रियते शिष्टा । वृद्धाश्च । रजस्वलाश्यिये स्मृत्यतरे १ ल-पाट । ज्ञ-गर्व भ-सर्वे । १ ल-हब 1 / इलमान-पोचाया। " ·" " मयूसः] रजस्वलासूतिकयो। शुद्धा मर्तश्चतुर्थेऽन्हि मानेन श्री रजस्वला । देवे कर्मणि पिये च पचमेऽहनि शुध्यति । पचमेऽहनाति रजोनिवृत्युपलक्षण । स्पर्शादिष्वनुपरतेऽपि रजसि चतुर्थेऽन्हि स्नानेन सुद्ध्यति देवपियकर्मविषये तु चतुर्थेऽन्हि स्नाताऽपि रजोरहितव योज्येति अर्थ । विशेषमाहानि " रजस्वला यदि स्नाता पुनरेव रजस्वला । अष्टादशदिनादागशुचित्व न विद्यते ॥ ५ " एकोनविंशतेरवगिकाह स्यात्ततो यह । विंशत्पभत्युत्तरेषु बिरानमशुचिर्भवेदिति ॥ रजोदर्शनमारभ्य पुन सप्तदशदिनाभ्यतरे रजोदर्शने अशुचिता नास्ति । अष्टादशे त्वेकाहा- छुद्धि । एकोनविशे व्यहादिशप्रभृतिषु ज्यहाच्छद्धिरि यर्थ । यस्था विंशतिदिनोत्तरमेव बहुधा रजोदर्शन तद्विषयोऽयमशुचित्वप्रतिषेध । यस्याः पुनर्युवत्या अष्टादशदिनाद गेव प्राचुर्येण रजोनिस्सरण तस्यास्विरानमेवाशुचित्वमिति मिताक्षराया। यत्तु ' चतुर्दशदिनादगिचित्व १० न विद्यते” इति स्मृत्यतर तत्र स्नानप्रभृतित्वमभिप्रेतमिति न विरोध । रजस्वलासूतिकयोमतो विशेष स्मृत्यतरें " अतरिक्षे मृता येच वन्हावप्सु प्रमारत । उदक्या सूतिका नारी चरेच्चाद्रायणत्रय॥ संग्रहे “पचभि स्नायित्वा तु गव्य प्रता रजस्वला । वस्त्रातराता कृत्वादाहयेविधिपूर्वक ॥ तथा । " सृतिकाया मृताया तु कथ कुर्वति याशिका "कुभे सलिलमादाय पचगव्य तथैव च । पुण्यभिरभिमन्यापो वाचा शुद्धि लभेत्तत ॥ तेन ता स्नापयित्वा तु दाह कुर्याद्ययाविधी "त्यादि । पुण्या कच आपो हि ठेति (क स ५६५) तिम्र । हिरण्यवर्णाश्चतस्र ( य स १६:१)। पुनतु मेति ( * स २।१८) नव!ऽनुवाक' । “ यदति यञ्च दूरकमिति " ( स २०२९/१७) गर्भिणीमरणऽपि स्मृत्यतरे विशेष यदा गर्भवती नारी सशल्या सस्थिता भवेत् । कुक्षा भित्वा तत शल्य निहरे यदि जीवति ॥ "प्रमीत निक्षिपेत्त तु प्रायश्चित्त तत पर । पत्रिंशता कृच्छ्रेस्तु शुद्धधत शल्यदोषत ॥ समर्मदहने तत्तवर्णज वधपातकामिति आतुरशुद्धिमाह पराशर " आतुरे स्नान उत्पन्ने दशकृत्योहनातुर । स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेदेन तत शुद्धयेस आतुर उशना “ज्वराभिभूता या नारीरजसा च परिप्लुता। कथतस्या भवेच्छौच शुद्धि स्याच्छौचकमणिप " चतुर्थेऽहान सप्राप्त स्पृशदन्या तु ता स्त्रियाता सचैलावगाह्याडप स्नास्वास्नाला पुन स्पृशेत् ॥ दश द्वादशकृत्यो वा आचामेच्च पुन पुन । अते च वाससा त्यागस्तत शुद्धा भवेत्तु सा । दद्याच्उक्त्या नतो दान पुण्याहेन विशुध्यतीति " | वैधम्तो विशेष 'वृद्ध शोचस्मृतेर्लुप्त प्रत्याख्यातभिषक्रिय । आत्मान घातयेद्यस्तु भग्वान्यनशनाबुभि ॥ तस्य त्रिरात्रमाशौच द्वितीय त्वस्थिसचय ! तृतीये तूदक दत्वा चतुर्थ श्राद्धमाचरेत् " इत्या- ब-ल पाट । २ व-विशेष । ३ज्ञ तु स । ४ अ-ई-६ दार्शत ल पुस्तके अ पुस्तके। स २० " " २५ " “ ·१२ वयमृता विशेषः । [शुद्धि- “ " " “ " " दिना त्रिरात्रमुक्तं । वृद्धादिविशेषणादासन्नमृतिकालपरमेतत् । अनासन्नमरणानां वेणीप्रवेशपति. सहगमनादिना वैधृतौ तु दशाहमेव साधारण । शुद्धिविवेके तु पेणीप्रवेशादौ तु सद्यःगौच. मुक्तं । न तु तत्र किंचिदसाधारणं मुलं । चंडालादिमृतत्याशौचादिनिषेधों गृह्मपरिशिष्टे चांडालादित्यायुक्त्वा न संस्कारविधिस्तेषां नेव कार्योदककिया। रोदनं नैव कर्तव्यं सूतकं च न बंधुमिः ॥ दाया शरीरं प्रेतस्य संस्थाप्यास्थीनि यलतः । प्रायश्चित्तं तु कर्तव्यं पुत्रैश्चांद्रायणत्रयम् ॥” इति काष्टबद्दाहनिमित्तं चांद्रायणत्रयं कार्य । विशेष वदत्यंगिराः चंडालादुदकात्सर्पाद्राह्मणाद्वद्युतादपि । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मिणां । उदकं पिंडदानं च प्रेतेभ्यो यत्प्रदीयते । नोपतिप्रति तत्सर्वमंतरिक्षे विनश्यतीति ॥ १० अंत्येष्टिपद्धती "सूतिका तु यदा नारी विस्नाता मरणं गता । त्रिवर्षपूर्णपर्यन्त शुद्धयेत्कृच्छेण सर्वदा॥" एतदाद्यव्यहविषयम् । " मूनिका तु यदा नारी रजसा तु परिप्लता । म्रियते चेत्तु सा नाग द्विवर्प कृच्छ्रमाचरेत् ॥ एतद्वितीयव्यहविषयम् । १५ “ सूतिका तु यदा साध्वी विस्नाता मरणं गता। अन्दकृच्छ्रेण शुद्धचेत ध्यासस्य बचनं यथा ॥" एतत्रितीयत्र्यहविषयम् । अत्राशक्ती पक्षांतरमुक्तं तेनैव " सूतिका तु यदा नारी विस्नाता मरणं गता. निषण्णवदिनादागेकाब्देन विशुद्ध्यति।" दशाहप्रभृति मासाभ्यन्तरे विशेषमाह " सूतिका तु यदा नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत् । मासमकावधियीवत्रिभिः कृच्छविशद्वयति ॥ " नाशोचं नोदकं नाशु न दाहायंतकर्म च । ब्रदण्डहतानां च न कुर्यात्कटधारणम् ॥ इति संभवात् । ब्रह्मदण्डो ब्रह्मशापः । अभिचारो वा । कटशब्देन शमवहनोपयोगि सट्टादि । एतच्चात्मघातोदेशकस्वव्यापारे सति । " प्रायोनाशकशस्त्रनिविषोदकोबंधनप्रपतनश्चच्छता- मिति " गौतमोक्तः( अ. १४ सू. ११) । प्रायो महाप्रस्थानं । “हतानां नृपगोविगैरन्वक्षं चात्मघातिनामिति" याज्ञवल्क्योक्तेश्च (प्रा. २१)। तहहमतिपत्तिमिताक्षरोदाइतस्मृत्यंतरे २५ आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा किया। तेणमपि तथा गंगातोये संस्थलनं हितम् ॥" गंगेति संभवामिप्रायेण । अत. एव स्मृत्यंतरे । " गंगायो प्रक्षिपदेहं सरिस्वन्यासु वा ततः " इति । अग्न्यादेस्तु मिताक्षरायां ." वैतानं प्रक्षिपेदप्स गृयाग्निं च चतुष्पथें । पात्राणि च दहेदमा यजमाने वृयामृते ।।" वृषाऽऽन्मपातेन । तथा "मपातकसंयुक्तो देवात्स्यादमिमान्यदि । पुत्रस्तान्पालयदीन युक्त आ दोपसंशयात् ॥ प्रायश्चित्तं न कुर्यायः कुर्वन्वा म्रियते याद । गृय निर्वाफ्येच्योतं अस्वास्यत्सपरिच्छदामिति ॥ आत्मघाते प्रायश्चित्तं निगमे १ अ-इ-क-द-प-द-न-फ-प-नदेह प्रतिरत्तिय स्मन्यनरे । २० - ·मयूख ] नारायणबलिप्रयोग । १३ " "आत्मघातकशुद्ध्यर्थ चरेच्चादायणद्वय । तप्तकृच्छ्रचतुष्क चत्रिशनिष्काणि चाचरेदिति". आत्मघातिदाहादो प्रायश्चित्त मिताक्षरायां (भा श्लो. ६) *"कृत्वाऽग्निमुद्रक दान स्पर्शन वचन कथा।रज्जुछेदाश्रुपात च ततकृच्छ्रेणश्रुद्धचति" इति। यत्तु मिताक्षराया ( प्रा श्लो ६) “ स्पर्शमात्रे चैकरारोपोषणमिति " तत्तप्तकृच्छ्राशक्ती काठाद्यतरितस्पर्शे वा ज्ञेय । तप्तकृच्छ्रस्तु " तप्तक्षीरघृताबूनामेकैक प्रत्यह पिबत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहत इति ॥" सवत्सरोवं तु गवादिहताना अपि दाहादि कार्यमेव । "गोब्राह्मणहताना च पतिताना तथैव च । ऊ सवत्सरात्कार्य सर्वमप्यौर्वदेहिकमिति " पत्रिंशन्मतात् । नारायणबलि कृत्वा तु तदैव कार्य । अक्सिब-सरा कुर्यादहनादि ययोदित । कृत्वा नारायणबलिमनित्यत्वात्तदायुष ॥" १० इति स्मृते । " नारायणबलि कार्यों लोकगहभियानर तथा तेषा भवेच्छौच नान्यथेत्यब्रवीद्यम' "" इति छागलेयाक्तेश्च । विष्णु समर्चयेद्देव यम वैवस्वत तथा । एकादश्या च शुक्लाया पचम्या श्रवणेन वा ॥ वृथामृतानां शुष्यर्थ कार्या नारायणो बलि । १५ दशपिंडान घृताभ्यक्तान दर्भेष मधुसयुतान्। तिलमिश्रान्प्रदद्यादै सयुतो दक्षिणामुख " इति । अथ शौनकस्मृत्यर्थसारानुसारी प्रयोग । शुक्लकादश्या पचम्या श्रवणेन वा तिथ्यादि स्मृत्वा" अमुकशर्मण औदैहिक सप्रदानत्व- सिध्दयर्थ नारायणबर्हि करिध्य" इति सकल्यपचकर शाद सजलान वीहिषु यथेषुवा गधसर्वोषध- दूर्वापल्लवसप्तमृत्फलरनसुवर्णकलशयुतान् वनवेष्टितान् सथ्याप्य तेषामुपरि ताम्रादिपात्रेषु २० ब्रह्मविष्णुशिवान्वैवस्वत यम प्रेत च पूजयेत् । तत्र क्रमान्मत्राः । 'हिरण्यगर्भ ( स ८१७१३) पुरुषसूक्त ( स. ८।४।१७) कट्ठदाय (क स १।३।२६) यमाय सोम (क सं १६:१६) चतुर्थ्यतनमोऽत च प्रेतनाम । ततो गृह्योक्तमार्गेणाग्निस्थापनादिनारायणदेवत्यचरुश्रपणात कृत्वा पुरुषसूक्तेन (ऋ. स ८४१८) प्रत्यूच षोडशाहुतीहुत्वा स्विष्टकदापि समाप्य कलशसमीपे "अमुकगोत्रायामुकशर्मणे प्रेताय विष्णुरूपिणेऽय पिंड उपतिष्ठतामिति" मधघृततिलयुतान दश २५ पिंडान् प्राचीनावीती दक्षिणायकुशेषु दत्वा " यत्ते यममिति " ( . सं २०) सूक्ते नानु- मत्र्य शखोदकेन कुशेरभ्युक्ष्याभ्यर्य प्रवाहणात कृत्वा नद्या प्रक्षिप्य “ अमुकशर्मा अमुकगोत्रो विष्णुरूपी तृप्यविति" पुरुषसूक्तस्य प्रत्युचमते उच्चारयन पोहशवार प्रेत सतर्य ब्रह्मविष्णुमहादेवा यमश्चैव सकिंकरः। बलि गृहीत्वा कुवैतु प्रेतस्य च शुभा गतिमिति ।" ब्रह्मादीन प्रार्थयेत् । तेभ्यः पुरुषाहारमितमन्न बलिं दत्वा प्रतिदेवंत विविधफलघृतशर्करा- ३० मधूनि निवेद्य परदिनकर्त्तव्यश्राद्धार्थ पच विधानामध्य रात्रि जागरणेनातिबाह्य परदिने . - १कदर-सादनल । २ ल-प्रवहांत १३ लन्दै।

·भग्नमपतनादिना मृते। [ शुद्धि- मध्यान्हे ब्रह्मादीन्संपूज्य तिथ्यादि संकीर्त्य " अमुकशर्मणेऽमुकगोरस्योदैहिके संप्रदानत्व- योग्यतासिद्धये पंचेकोदिष्टश्राद्धानि तंग करिष्य " इति संकल्प्य श्राद्धानि कुर्यात् । तत्र देवता ब्रह्मादय एव ब्रह्मादीनां पूजआर्पिडदानादिषु सव्यं । प्रेतविप्रायाऽधिका दक्षिणा भूहिरण्यादिका । अक्षय्यस्थाने कुशतिलतुलसीयुतशंखजलधारेति विशेषः । ततस्ते विप्राः ५ पवित्रहस्ताः अमुशर्मणेऽमुगोत्राय प्रेताय विष्णुरूपिणे इदं तिलोदकमुपतिष्ठतामिति प्रत्येक तिलोदकं दद्युः । यजमानः स्नात्वा गुडशर्करापायसादियुतं स्वजनयुतो भुंजीतति नारायण- बलिप्रयोगः । मरणोद्देशेन सर्पसमीपगमनादिना सर्पण हते तु वर्षपर्यंत प्रतिपंचमि नाम संपूज्य वर्षाते नारायणबलिं कृत्वा सौवर्ण नागं गां च विप्राय दत्वा सर्वमार्चदेहिकं कुर्यात् । तथा च व्यासः पुराकल्पं पपाठ १० "सुवर्णतारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैर गां । व्यासाय विधिवद्दत्वा पितुरानृण्यमाप्तवान् ॥ मारनिष्पन्नमिति वा पाठः । भारः पलसहस्रक्ष्यं ।। "तुलास्त्रियां पलशतं मारः स्याविंशतितुले"ति कोशात् ( २।९।९७३ )। प्रायो शैझ्याविधिः । प्रमादमृतानां तु चाद्रायणं ताकन्द्रदय तस्य विशुद्धय इति प्रायश्चित्तं कृत्वा सद्य एव दाहादि कार्य । तथ चांगिराः अथ कश्चित्प्रमादेन म्रियेताग्न्यदकादिभि । तस्य शौचं विधातव्य कर्तव्या चोदकक्रियेति॥" १५ पुराणे। " असाध्यव्याधिना युक्तःस्वव्यापाराक्षमः पुमान । प्रविशत्यनलं श्रीप्तं करोत्यनशनं तु वा ॥ “ अगाधनोयराशि वा मृगो:पतनमेव वा । गच्छेन्महापथं वाऽपि तुपारगिरिमादरात् ।। "प्रयागवटशासायादेहत्यागं करोति वा । स्वयं देहविनाशंश्च प्राप्ते काले महामतिः॥ "उत्तमानाप्नुयाल्लोकानात्मघाती मवेत्कचित् । महापापक्षयात्स्वर्गे विध्यान भोगान्समश्नुते॥ " एतेपामविकारोऽस्ति सर्वेषां सर्पजंतुषु । नराणामथ नारीणा सर्ववर्णेषु सर्वदा ।।" इति । "ईदृशं मृतकं येषां जीवानां कुत्रचिद्भवेत् । आशा...व्यहतेषा वनानलहते तथा ॥" इत्येतदपि वृद्धादीनामेवोतमनुवाक्योक्तमृतिविषये निरानमाशोचविधायकं वोव्यं । ऊवाच्छिष्टादिमरणे पराशर "ऊोच्छिष्टे ह्यथोच्चिष्टे अन्तरिक्षे मृतिर्यदि । कृच्छ्रग्यं प्रकुर्वीत आशौचमरणेऽपि च " इति । २५ तथा ऊोंउिटे ह्यधोच्छिष्टोमयोच्छिष्टे तथैव च । अस्पृश्यस्पर्शमरणे खदादी मरणेऽपि च ॥ "चानकव्यादसंपरों कृमिकीटोद्भवेऽपि च । तत्तदोषानुसारेण प्रायश्चित्तं समाचरेत् । "कृच्छास्पिटपंचदशान चांद्रायणमयापि वेति" । अघदोषानुसारेण प्रायश्चिचे तारतम्यं कल्प्यं । ब्रह्मचारिमरणे स्मृत्यंतरे विशेषः "येषां कुले ब्रह्मचारी निधन प्राप्नुयायदि तत्कुलं भयमाप्नोति सोऽपि दुर्गतिमाप्नुयात् ॥ महत्व प्राप्नुयादोधिद्रुमेऽनवरत वसेत् । " तस्यापि तस्य वंशस्य गतिमिच्छन्महीयसीं । विधानं च विधाया मोर्षदहिकमाचरेत - १ल-पिंउपना ! २ ल-पंचम्या । ३ ज्ञनपयदयफ क्या। ४ ल-तस्या 1५.ल-आदित्यपुराण । ६क-शं। कई-गो। ८ अइक-चगवनफ एतापान । ३० ·मयूत ] लातकादिमरणे निर्हरणाशांचम् । १५ " 6 “ मृतस्य म्रियमाणस्य पडद वतमादिशेत् । विशभ्दयो ब्रह्मचारिभ्या दद्यात्कोपीनकानवान् ।। हस्तमात्रा कर्णमात्रा दद्याकृष्णाजिनानि च ॥ " पादुकाउमाल्यानि गोपीचदनमेव च । मणिप्रवालमालाश्च ब्रह्मसूत्राणि चापयेत् । "मनस्तत्तलिगकैश्च ब्रह्मसायुज्यसिद्धये। अभावे वतिना पूज्या गृहस्था साधव शुमा । एव कृते विधाने तु वितस्तस्य न जायते " इति । स्नातकमरणे वा। स्नातको ब्रह्मचारी च निधन प्राप्नुयायदि । सयोज्य चार्कविधिना सयोज्यो तो परस्परमिति ॥" कुष्ठिमरणे यम मृतस्य कुष्ठिनो देह निखनेद्गाष्ठभूमिषु । वासरतिय पश्चादुद्भुत्यान्यन तहहेत् ॥ न गगाप्लवन कार्य निक्षेप विधिरुच्यत । षड दवनपूर्णेन विधिनाऽत्य कतु चरत् ॥ १० " ततोऽस्थिसचय तस्य मगाया प्रक्षिपेत्सुधी । मासि मासि ततः कुर्यान्मासि श्रादानि पार्वणान ॥ “ सकल्पविधिना कचित्प्रवदति मनीषिण ॥ ' इति । पर्युपितदाहे गालव दिवा वा यदि वा रात्री शवम्तिष्ठति काहिचित् । तत्पर्युषितमित्याहुर्दहन तस्य का गति । "पचगव्येन सत्राप्य प्राजापत्यत्रय चरत् । " प्रतधनहारिणे प्रेतक्रियाकरणे शख १ "प्रेतस्य प्रेतकार्याणि अकृत्वा धनहारक । वर्णाना यद्वधे प्रोक्त तत प्रयतश्चरे ॥" अथ मृतेतिकर्तव्यता ॥ मनु ( अ ५ श्ला १०३) " न विप्र स्वेषु तिष्ठःसु मृत शूद्रेण हारयेत् । अस्वर्या ह्याहुति मा स्याच्छूद्रसपटपिता।" निर्हरणाशीचमाह मनु ( अ ५ श्ला १००) " असपिंड द्विज प्रेत विप्रो निहत्य बंधुवत् । विशुध्यति त्रिराण मा तुराप्ता च बाधवान् ॥ "ययनमत्ति तेषा तु दशाहेनैव शुध्क्ष्यति । अनदन्नन्नमन्हैव न चेत्तस्मिन्गृहे चमेदिति" तद्गृहवासिनस्तदनमसानो निहतवतस्रत्यहं । तद्गृहवासिनस्तदन्नाशिनोऽपि तस्य दशाह । अतदगृहवासिनस्तदन्नमोजिनश्च तस्याहोरात्र मत्याशय । बधुवदित्यनेन धनगणोपाधिना सवर्णशवनिहरणे दशाहायाशोचमिति निबंधकृत । ग्रामातरवासिनो नितवत सज्योति । २५ "प्रेतस्पर्शिना ग्राम न प्रविशेयरानक्षनदर्शनादानी चेदादित्यस्येति" पारस्करसूत्रे (३२१०.३५) अन्यवर्णनिहरणे तत्तदुक्ताशौच गौतमोक्त । (१४।२६) “अवरश्चद्वर्ण पूर्व वर्णमुपस्पृशेत्पूर्वोऽवर "। तत्र शोकमाशौचमिति । उपस्पृशेनिहरत् ।* आआयनिहरणे पराशर (अ ३ आ का श्ला ३९।४०) अनाथ ब्राह्मण प्रेत ये वहति द्विजातय । पदे पदे यज्ञकलमानुपूव्हमति ते ॥ ३० " न तेषामशुभ किचियापं वाऽशुभर्मणा । जलावगाहनात्तया सब शौच विधीयते ॥" सन्यासिना मृताशौच नास्तीति स्मृत्यर्थसारे । तथा ब्रह्मचारिस-यासिनामप्याशौच 'नास्तीति । ब्रह्मचारिविषये योगी (प्रा. १५) । * १क-तत पर। ल-पाठ ।

·ब्रह्मचारिसन्यासिना मरणे। [शुद्वि- " ' आचार्यपिनुपाध्यायानिहत्यापि व्रती व्रती । सकटान च नानीयान्न च ते सह सबसेत् ॥ कट आशौचिस्वापाद्ययं । तदन्नमाशांच्यन्न । अदितदन्यनिर्हरणे व्रतभग । हीनानुगमने आशौचमार याज्ञवल्क्य (प्रा २६) ब्राह्मणनानुगतव्यो न शूद्रो नाद्विज कचित् । अनुगम्यग्भसि मात्वा स्पृष्ट्वाऽग्नि घृतमुक शुचि " ५ द्विजो विभिन्न । स्वाव्यवहितहीनवर्णानुयाने तु ब्राह्मणादेवसिष्ठोक्कमहोरात्र । एकातरानुवजने पक्षिणी । दिवसावुमयत पक्षी इव यस्या रात्रे सा पक्षिणी । यतरत्वे पराशरः (अ ३ आ का श्ला ४५/४६) "प्रतीभूत तुय शूद्र ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बल । अनुगच्छेन्नीयमान से त्रिरात्रण शुद्धयति "निराने तु तत पूर्ण नदी गत्वा समुद्रगा। प्राणायामशत कृत्वा घृत प्राश्य विशुध्यतीति": १० योगी (प्रा २)" स दग्धव्य उपतश्वदाहिताग्न्यावृताथवत् " । उपेत उपनीत । आहिता न्यावृता आहिताग्निदाहप्रश्यिया । लौकिकाग्निना । अग्निविशेष निर्विशष निषेधान देवल "चाडालानिरमध्याग्नि सूतिकाग्निश्च कहिचितापतितामिश्चिताग्निश्च न शिष्टाहणाचिता पति " यस्यानयति शूद्रोऽग्नि तृण काष्ठ हवींषि च । प्रतत्व हि सदा तस्य स चाधर्मेण टिप्यते ॥" अनानीहितामह्याग्निना । अहिताग्नेस्तु श्रौताग्निभिरिति । तत्रापि स्वगृह्योतविधिनेव । १५ कात्यायन " आहुति जुहोति पुत्रा भ्राता अन्यो वा बाह्मणोऽस्मात्त्वमविजाताऽसि स्वदय जायता पुन । असौ स्वर्गाय काय स्वाहेति "। असावित्या प्रेतनामप्रथमात यम वदेत् । प्रचेता २० ॥ स्नान प्रतस्य पुनासाये पूजन तत' । नगदेह दहेन्नैव किंचिद्देय परित्यजत् " ॥ किंचिद्देय शववसेकदेशादिक स्मशाने प्रक्षिपेदिति मिताक्षराया। (पृ १६२५ २५)। स्मृत्यसर।। " रात्रौ वा राविशेषे वा प्रियते चेदिजातय ।दाह कृत्वा यथान्याय द्वौ पिढी निर्वपत्सुत ।। " परदिने आयद्वितीयो दावयवपिही निषेदिति " फेचित् रानाकोऽवयवपिंडो विषमश्राद्धीयश्चापर एव दाविति परे । स्मृतिसग्रहेऽपि " रात्री दग्ध्वा तु पिडात कृत्वा वपनवर्जित । वपन नेष्यते रात्रौ श्वस्तना धपनरिया ॥ सध्याया वा तथा रात्रौ दाह" इत्यादि पारिजातोदादतनिषेधकनिगमवचन तु दिनमृतस्य २५ न सध्यादी दाहादिकमित्येवपर । दाहानतरं याज्ञवल्क्य (प्रा ३) सप्तमाद्दशमादाऽपि ज्ञातयोऽभ्युपयत्यप । 'अप न ' शोशुचदघमनेन पितृदिइमुसा ॥" " सप्तमादशमादिनादीक 'अपन' इति मत्रेण प्रथमतृतीयपचमसप्तमनवमेषु अतस्य नामगोने उच्चार्य्य तृप्यत्वियुदक दद्युरिति विज्ञानेश्वर । युक्त तु स्नान एव मनोंगमिति । अप न शोशुचघमिति दक्षिणाभिमुखा मजति प्रेतायोदक रात प्रसिचति । ३० अजलिनाऽसावेतत्ते उदकमिति " पारस्करोक्त (२१०।१९।२१)। प्रतिदिनमालगिप शेया । अत्र " दक्षिणाभिमुखा ब्राह्मणस्य दङमुसा प्राइमुखाश्च राभन्योश्ययोरिति प्रचतसा रल-आहितामे । २ निरानमाविभवेदिति स्मृती पाठ । ३र-धापि । “ ·मयूस] आशौचनियममा । १७ " विशेष उक्त । अ " विघे दशाजलय । क्षत्रिये द्वादशा वैश्ये पचदश शूद्रे त्रिशदिति " यमोक्तो विशेपोऽनुसधातव्य ।एतच्चोदकदान मातापितृमातामहाचार्यादीना नित्य भागिनेयादीना- मनित्य । तथा च याज्ञवल्क्य (प्रा. ४) "एव मातामहाचार्यप्रेतानामुदकक्रिया । कामोदक सखिप्रत्तास्वस्रीयश्वशुरविंजा ॥ "ज्ञातित्वे सत्यपि इचिनिषेधस्तेनैवोक्त (आ५) "न ब्रह्मचारिण कुर्युरुदक पतितास्तथा" पतिता अच्युत विज तिकर्माधिकारा. ब्रह्मचारिणामुदकदानादिनिषेधो मातृपिनादिव्यतिरिक्तविषय इत्युक्त प्राका आशौचनियमानाह याज्ञवल्क्य (प्रा १६.१७) "जीतलन्धाशना भूमो शयीरस्ते पृथकपृथक् । पिडयज्ञावृता देय प्रेतायान्न दिनत्रय ॥ " जलमेकाहमाकाशे स्थाप्य क्षीर च मृन्मये ॥ " आकाशे शिक्यादौ । द्रव्यद्यनिधानसामर्थ्या यो शरावयोर्भदेन निधान । ' प्रेतात्र नाहीति ' मनश्च ‘प्रेते पिचे' त्यूध इति विज्ञाने- १० श्वरादयः (पृ. १७० ५०९-१९)। हरिहरस्तु मृन्मय इति पानेकवचनसामा प्रेतात्र साहीत मत्रेणेकत्रोभयनिधान मन्यते । गारुडे दुग्धनिधान व्यहमुक्त " अपक्के मृन्मये पाने दुग्ध दयादिनत्रयमिति"। मात्स्ये (अ १८ श्लो ६।७) "तस्मात्प्रेतपुर प्रेतो द्वादशेऽहनि नीयते । गृहपुत्रकलत्र च द्वादशाह स पश्यति । " तस्मानिधेयमाकाशे दशरात्र पयस्तथा । सर्वतापोपशात्यर्थमध्वश्रम विनशानमिति " विष्णु यावत्याशौचदिनानि तावस्पिडदानमाह " यावदाशौच तावत्प्रेतायोदक पिंड च दद्यु रिति 1 पारस्कर प्रेतेभ्य सर्ववर्णभ्य पिंडान्दबुर्दशैव तु ॥ मरीचि "प्रेतपिंड बहिर्दद्याद्दर्भमाविवर्जित । प्रागुदीच्या चरु कृत्वा नात प्रयतमानस ॥" दर्भवतित्वमनुपनीतविषय । " असस्कृतानां भूमो पिंड दयात् सस्कृताना तु कुशेविति अचेतोवचनात् । पाषाणे वा देया । भूमौ माल्य पिंड पानीय उपले वा दद्युरिति । २० शखोक्त । शातातपः "दिवसे दिवसे देय पिड एवं क्रमेण तु । सद्य शोचे प्रदातच्या सर्वेऽपि युमपत्तया । "आशौचस्य हासऽपि पिंडान्दद्याद्दशेव तु "निरागाशाचे पारस्कर "प्रथमे दिवसे देयालय पिंडाः समाहित । द्वितीये चतुरो दद्यादस्थिसचयन तथा ॥ त्रीस्तु दद्यानृतीयेऽन्हि वस्त्रादि क्षालयेत्तत" इति । गृह्यकारिकाया २५ यत्र विराजमाशीच द्वितीयेऽन्यस्थिसचय । नवभार्द्ध वृषोत्सर्ग चतुर्थेऽन्हि समाचरेत् ॥ आशौच तु यदा सयो भवेचत्र कथंचन | यथाकाल नवश्राद्धमिति सत्यरतोऽबबीता। " वृपोत्सर्गादि यत्तत्र कुर्यादेकादशेऽहनीति ॥ परिशिष्टे "असगोत्र सगोगो वा यदि स्त्री यदिवा पुमानाप्रथमेऽहनि यो दद्यात्स दशाह समापयेत् ॥" मदीपधृतं वच ल+भा १६-दयात् । ३२-एव । ४ ज्ञ-८।२ज्ञ-त्व । " " " .

·निरन्वयासवर्णवहने दाहने वा शोचं [शुदि- " सगोत्रो वाऽसगोत्रो वा योनिं दद्यात्सखे नरः । सोऽपि कुर्याभवश्राद्धं शुध्येतु दशमेऽहनीति ।" अत्रापि समानकर्तृतामानमेव विधेयं । दशमेऽहनीति तु मानांतरप्राप्ताशौचावघे. रंनुवादः । “ यदि सत्राय दीक्षितानां साम्युतिष्ठासेत्सोमपमज्य विश्वजिताऽतिरात्रेण यजेते त्यत्र प्राप्तविभाज्यद्रव्योपलक्षकसोमपदवत् तेन क्षत्रियादिदशाहादिभिः शुद्धयेत् । निरागाशौच- ५ वास्तु तावतैव । पक्षिण्येकाहादिमानपि त्रिरात्रेणैव "असंबंधिद्विजान्वहित्वा दहित्वा च सयाशाचं सबधे निरामिति" पैठीनसिना दाहमाने संबंधिनस्त्रिरात्रविधानात् । दाहवहनयोः साहित्य त्वविवक्षितमनुवाय विशेषणात् । यत्तु केचिद्दाहपिडदानादिनिमित्त दशाहादिजात्या- शौचं चरति तन्निर्मूलं । यत्तु "निरन्वये सपिंडे तु मृते सति दयान्वितातदशाचं पुरा ची| कुर्यात्त पितृवत् नियामिति" १० वचस्तदाशीचामयोजकमृतावाशौचमचीवोऽकृत्वैव दयया धर्मार्थ क्रियां कुर्यादित्येतत्परं । अथवा धर्मार्थत्वामावे स्नेहानुबंधेऽपि क्रियानिमित्ताशाचे मानामावाद्दाहनिमित्तं विरात्रं कृत्वा दशाहपर्यंत क्रिया कुर्यात इत्येतत्परम् । अत एव चीति क्वावगतमाशौचसमाप्त्युत्तर- कालत्वं क्रियासमाते. संगच्छते । उत्तमवर्णदाहे तु " अवरचेवर्णः पूर्वं वर्णमुपस्पशेपूर्वो वाऽवर । ततस्तच्छवोक्तमाशौचमिति-"* गौतमीयं । ( अ. १४) तज्जात्याशीचें । यद्यपि १५ तनोपस्पर्शनं निर्हरण व्याख्यातं मिताक्षरायां तथापि कैमुतिकन्यायेन दाहेऽपि तद्भवति । वाझे " योऽसवर्ण तु मुल्येन नीत्वा चैव दहेनरः । आशाचं तु भवेत्तस्य प्रेत जातिसमं नृपेति ।" मनुः (अ० ११ श्लो० १९७) " नात्यानां याजनं कृत्वा परेषामत्यकर्म च । अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृ विशुद्धयतीति अहीनयाजकात्येष्टियाजकयोरेव तत्प्रायश्चित्तमिति विज्ञानेश्वर । (पृ. २०४ ) मेधातिथिस्त्वहनिस्य विहितत्वेन न तत्रेदं प्रायश्चित्तं किंतु रागप्राप्ते तयाजन एव परात्यकर्मणस्तु निपिद्धत्वाच साक्षात्क रेवेदमिति युक्तमूचे । वच स्वरसोऽप्येवं । देवलः 'ब्रह्मचारीन कुर्वीत शववाहादिका क्रियाः। यदि कुर्याचरेत्कृच्छु पुन संस्कारमेव चेति ।" आदिपदमलकारादेहिक न तु दाहादेः । तत्र प्रायश्चित्तस्य गुरुत्वात् । पैठीनसिरपि २५ "ब्रह्मचारिण' शवकर्मिणो व्रतानिवृत्तिरिति । उदकदानप्रतिषेधमाह याज्ञवल्लयः (प्रा. ५) न ब्रह्मचारिण कुर्युरुदकं पतितास्तथा" ब्रह्मचर्योत्तरकाल पूर्वमताना सपिंडानामदकदान- माशौच चाह मनुः (अ०५लो. ८७)। " आदिष्टी नोदकं कुर्यादावतस्य समापनात् । समाप्ते तूद कंकृत्वा निरात्रमशुर्चिभेवदिति ।" आदिष्टी ब्रह्मचारीति विज्ञानेश्वर । केचित्तु प्रशांतप्रायश्चित्त आदिष्टीति मन्यन्ते । वस्तुतस्तु बतादेशोऽस्थास्तीत्यादिधीत " जन्य, २-३ज्ञ-वनयो । ४-तत्र । लन्यवेत्येव । *स-पुस्त। स-आदि- गुमा दर्श सोस्यातीति ।

·मयूख' ] प्रेतानुगमने। ५ -- व्युत्पत्या दावप्यादिष्टिनाविति* नेहलोमहेतुक्रियाया सामान्यवचनेनैव निषेधे सिद्धे ब्रह्मचारिणा अति पुननिषेध धर्मार्थमपि गोचरयति । अन्यया वेयात् । मनु (अ ५श्लो ९०) " आचार्य स्वमुपाध्याय मातर पितर गुरु। नित्य सुवतीप्रेत वतेन न वियुज्यते॥" इति । मिताक्षराया "गुरो प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमधे समाचरेत् । प्रेताहारै सम तत्र दशरात्रण शुध्यति ॥ " प्रेता- हारेस्तदन्नद्भोजने । एतद्दशरात्र तदन्नमोजन एव । तदभावे त्वेकरात्र वक्ष्यत । पुनरुपयन तु न भवति । क्रियाया विहितत्वात् । आचार्यायतिरिक्तक्रियाया त्वाशाच पुनरुपनयन प्रायश्चित्त च भवति । अत एव याज्ञवल्क्य (प्रा १५) "आचार्यपित्रुपाघ्यायानित्यापि वती नतीति ।" निर्हरणमनिदानादिक्रियातरस्याप्युपलक्षण । अत एव भविष्यपुराणे "व्रतस्थोऽपि यथा पुत्र पितु कुर्याक्रिया नृप । तथा मातामहस्यापि दौहित्र कर्तुमर्हतीति ॥" माधवीये ब्राह्मे "आचार्य वाऽप्युपाध्याय गुरु वा पितर तु वा। मातरवा स्वय दग्भ्वा व्रतस्थस्तत्र भोजन । कृत्वा पतति नो तस्मा तान्न तर्न भक्षयेत् । अन्यत्र भोजन कुर्यान्न च ते सह सवसेत् ॥ " एकाहमशुचिर्भूत्वा द्वितीयेऽहनि शुध्यतीति । " तुशब्देनतदाशीचबैलक्षण्य गम्यने । तेन पित्रादिभिन्नक्रियाया दाहे वहने तदन्नभोजने वा पूर्णाशौचप्रायश्चित्तपुनरूपनयनानि १५ भवति । चद्रिकाया सवर्त्त । पित्रो रोविपत्तौ तु ब्रह्मचार्यपि य सुत । सवतश्चापि कुर्वीत अग्निपिडोदककिया। "तनाशौच न कर्त्तव्य सध्या चैत्र न लुप्यते । आमकार्य च कर्तव्य साय प्रातश्च नित्यश ।" इति । इद च प्रागुतामिदाननिमित्तन्यहनिषेधार्थ न तु दशाहादे । प्रसक्त्यमावात् । “ताताबाचार्य केभ्यानलजलतिलदो ब्रह्मचारी तदीयाशौच " इति त्रिंशत्पद्यस्योदैहिक २० पृष्ठम दशाहायाशौचमिति केषाचिल्लेखस्य चाभिप्राय न जाने । यत्तु प्रकाशे प्रजापति " ब्रह्मचारी यदा कुर्यापिंडनिर्वपण पितुः । तावत्कालमशौच स्यात्पुन स्नात्वा विशुद्धयताति॥' तत्र तावत्काल ब्राम्होत्तमेकाहमित्यर्थ । दिवोदासादयस्तु आद्यदिने पूर्णमाशौच सध्यादिकमलोपश्च द्वितीयादिदिनेषु पिंडदानादिकाल एशौच । न तु तत पूर्वोत्तर कालयो रित्याहु तिन ब्राह्मवाक्यमूला-मूलातरकल्पनापत प्रत्यहमनेकाशीचोत्पत्तिनाशकल्पनागौरवाच। १५ हारीत "विहित हि सपिंडस्य प्रेतनिहरणादिक । देष स्यात्त्वसपिडस्य तत्रानाथप्रिया विनति ॥" याज्ञवल्क्य (प्रा २६) "प्राह्मणेनानुगतव्यो न शूद्रो न द्विज रचित् । अनुगम्यामसिनाचा स्पृष्ट्वाऽग्नि घृतभुक् शुचिरिति" मनु (अ ५ श्लो १०३) "अनुगम्येच्छया प्रत ज्ञातिमज्ञातिमेव वानात्वा सचैल स्पृष्ट्वाऽग्निं घृत प्राश्यविशद्ध्यतीति"३० * वधलयनय-पुस्तकेषु । ३ - गापयति । ३ ज्ञ-तदोजने । ४ ज्ञ-तत्र। ५१-विशेन । ६- तुज्ञध-पल । ।

·२० धर्मार्थ क्रिया कुतः। [शुद्धि- शाति: सजातीयमानं न तु सपिङः । तदनुगमने दोपामावात् । इदं च घृतप्राशनं कृच्छेश्वपाठेन तत्वामावेऽपि तप आत्मकप्रायश्चित्तत्वात् भोजननिवर्तक । स्वानंतरहीनवर्णानु- याने एकाहं प्रकृत्य वसिष्ठः (अ. २३ स. २६) "शवानुगमने चैवमिति"।" विपस्य वैध्यानयाने तु पक्षिणीति" विज्ञानेश्वरादयः ( पृ. १८४ पं. १८)। पराशरस्तु ५ (३ आ. का० श्लो. ४४) "मृत तु वैश्यमज्ञानात् ब्राह्मणो योऽनुगच्छति । कृत्वा शौचं द्विरात्रं स प्राणायामान पडाचरेदिति ॥" एतदेव क्षनियस्य शूद्रानुयानेऽपीति ग्रंथकृतः । तथैव दशश्लोक्यामपि । पराशर (अ.१३४५, ४६) "प्रेतीभृतं तु यः शूद्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । अनुगच्छेन्नीयमानं स निराण शुद्धयति ॥ “निराने तु ततस्तीर्णे नदींगत्या समुद्रगा। प्राणायामशतं कृत्वा धृतं प्राश्य विशुद्ध्यतीति॥" ज्ञानदुर्वलः ज्ञानशून्य. । एपमज्ञानादित्यनापि । वासे "बाहाणरत्वन्यवर्णाना न करोति कदाचन । कामान्मोहाद्भयालोमात्कृत्या तजातित बजेदिति । बाह्मणपदमुपलक्षणं । वर्णानामिति सामान्यतो ग्रहणमपि हीनजातिपरमेव । तत्प्राप्ोरेवानिटत्वात् । हामादिग्रहणाञ्च । धर्मार्थ द्विजस्य द्विजमियायां न दोष इति गम्यते । शुग पुछ: " शारिना सक्तभिर्वाऽपि शाकेनाऽप्यथ निपेत् । अयमेऽहनि यव्य तदेव स्वादशाहिर भविष्योत्तरे "गृहद्वारे श्मशाने च तीर्थे देवगृहे तथा । यनायो दीयते पिस्ता सर्व समापयेत् ॥ निगमे "एकम्तीयाजलिस्त्वे पानमे च दीयते । द्वितीये द्वौ तृतीये नीचतुर्थे चतुरस्तया ।। २० "पंचमे पंच पट पष्ठे सप्तमे सप्त एव हि । अष्टमेऽष्टौ च नरमे नवेव दशमे दश । "येन स्यु. पंचपंचाशत् तोयस्यांजलया क्रमात् ।तोयपात्राणि तावंति संयनानि तिलादिमि ।। "पंचभिः पंचभिस्त्वेति पनिरजालिभिस्तथा। एकादर्शद्रियाणि ते शास्तदर्शनादिति ।" पिड पुराणे “तिला. क्षीरं तथा तोयं धूपं दीपं तथा बलिः । मधु सर्पिः समायुक्त पिडमाटुमन पिण ति ।। तथा "अर्धे पुष्पेस्तया धूपदीपेस्तोयैश्च शीतले. । उर्णातंतुमयः शुद्ध सोभिः पिंटमर्चयेदिति ॥ स्मृत्यतरेऽपि । “भूमी पिंडदानं च कर्पू कृत्वा विधानतः" इति । कर्पस्तु प्रादेशमात्र- दीर्घा चतुरंगुलविस्तारा तावदेव निम्मा गर्तस्वरूपा । अस्थिसंचयने संवतः "प्रथमेऽन्हि तृतीय वा सप्तमे नवमे तथा । अस्थिसंचयन कार्य दिने तहोत्र: सह कचित् द्वितीयेऽप्युक्त । वैष्णवे (३३१३१४) नु "चतुर्थे दिवसेऽस्थिसंचयनं कुतियां च गंगामसि प्रक्षेप" इति ।। १क-सच। २क-य। प ·'मयूसः ] अनुपनीतपुत्रपल्यादेहाधिकारः । २१ प्रक्षेपो यथा . " पवस्वं कौशेयं मजिष्ठश्वेतवस्त्रकंबलशाणपट्टाजिनरष्टभिरुपर्युपरि संवेष्टय पंचगव्येन प्रक्षाल्य सास्थिदश स्नानानि कृत्वाऽस्थनि पलाशपरपुटे संस्थाप्य पुनर्मधुधृततिलहेमशकलैः सह मृत्पिड़े निधाय कृतापसव्यो नाभिमात्रे जले मृतनामगोवायुल्लेखपूर्व मृतश्राद्धपूर्वकं च प्रशिय रजतं ब्राह्मणाय दद्यात् । एवं गंगायां तत्क्षेपे स्वर्गः। प्रयागादौ तु मुक्तिपीति फलं।" यपनविपये देवलः "दशमेऽहनि संप्राप्त स्नानं ग्रामादहिवेत् । तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि तु।" वपनादि च दशमपिंडदानोत्तरं । “समाप्य दशमं पिडं यथाशास्त्रमुदादतमिति " ब्रह्मपुराणात् । " भौमार्कमदवारमलिम्लुचशुक्रास्तादौ गंगायामस्थिप्रक्षेपं न कुर्यादिति " विस्थलीसेती। "अस्थिक्षेपं गयाश्राद श्राद्धं चापरपोक्षिकं । पथमेन्दे न कुर्वीत कृते पितृसपिइने"॥ १० 'यदि न स्यात्सपिंडनमिति' चित्पा३ः । “अस्थिक्षेपं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपाक्षिक प्रथमेन्देऽपि कुर्वीत यदि स्याद्भक्तिमानसुतः"। इति । दर्शश्राद्धं गयाश्राद्ध इति कचित्पाठः । अब पुत्र इत्येवोदेश्य समर्थकं । भक्तिस्तु कर्मागतया प्राप्तोऽनूयते । अतः सुतेनायाद कार्य नान्येन ! स्मृत्यतरेऽपि "द्वितीयेऽन्हि प्रकर्तव्य क्षौरकर्म प्रयवत ।तृतीये पचमे वाऽपि सप्तमे वा प्रदानत" इति॥ १५ ऐकादशाहिकश्राद्धप्रदानादर्शगित्यर्थः । आपस्तंवः ( १।३०१०१६) " अनुभाषिनी च परिवापनामिति"। अनुमाविनः कनिष्ठा; सर्वे सपिंडा पुत्रा एवेति मिताक्षरायां (पृ.१७१६४)। अनुपनीतपुत्रपल्यौदाहाधिकारमाह कात्यायन " असस्कृतेन पन्या च सामिदानं समंत्र । कर्तव्यमितरत्सर्व कारयेदत्यमेव हि "n कृतचौलस्तृतीयवोंत्तरं सर्वमार्वदेहिकं कुर्यात् । २. " अनुपेतोऽपि कुर्वीत मंत्रवत्पेतृमधिकं । ययसो कृतचूहः स्याद्यदि च स्थारिवत्सरः ।" इति मुमतके । अप विशेषणद्वयमपि विवक्षितं । विधेयकन्गतत्वात् । पटापिटा अपि स्मृत्यंतरे "स्थाने बाईपधेऽतीते चिताया शवहस्तके श्मशानवासमतेभ्यः पंचमं प्रातिबेदमक । 'पgः संचयने प्रोक्तो दशपिडा दशाहिका श्रादेषोडशकं तत्प्रथम परिकीर्तितामति"॥ २५ प्रातिशिको वारदेशस्थ । कर्मप्रदीपेऽपि " उती दारदेशे च विश्रांती शहस्तके । स्तंधे संचयने चापि पटसु पिटांश निपेदिति स्तंभिता । कुशमुष्टिरित्यन्ये । बामपुराणे किलो या दग्धदेहो वा श्वापदभक्षिताऽपि वा । अंगमु-पादयेतेषां पिदाने ईशाहिदः । आतिवाहिक देहस्तु प्रेतपीटासमन्वितः । न हि मोक्षमानोति पिरोस्लव सोऽभुते "० ३. आतिवाहिवदेहः प्रतारी । " २ अनएफप्तमाल-पक्षिक म। मा ·२२ दशाहादानि । [ शद्धि- " कृते सपिड़ीकरणे तंतः संवत्सरात्परं । प्रेतदेह समुत्सृज्य भागदहें प्रपयते ॥ " शिरस्त्वाद्येन पिंडेन पेतस्य क्रियते तथा। द्वितीयेन तु कर्णाशिनासिकास्तु समासतः। गलास्य मुजवक्षांसि तृतीयेन तथा क्रमात् । चतुर्थेन तु पिंडेन नाभिलिंगगुदानि च ॥ "ऊरूजंघे तथा पादौ पंचमेन तु सर्वदा । सर्वमणि पठेन सप्तमेन तु नाडयः ।। " दंतलोमान्यष्टमेन पूर्णत्वं भुदिपर्ययः । जायते नवमेनाथ दशमेन तथा क्रमादिति "" वृद्धवसिष्ठः "अलब्ध्वा तु नवश्राद्धं प्रेतत्वान्न विमुच्यते । अक्तुि द्वादशाहस्य लब्ध्वा तरति दुष्कृतमिति ।। अंगिराः "प्रथमेऽन्हि तृतीयेऽन्हि पंचमे सप्तमे तथा । नवमेकादशे चैव नवनाद्धं तदुच्यते " १० नागरसंडे " त्रीणि संचयनस्यार्थ तानि वै शृणु सांप्रतं । यर स्थाने भवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्ध प्रकल्पयेत् ॥ " एकोद्दिष्टं ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः। ततः संचयनस्थाने तृतीय श्राद्धमुच्यते ।। "पंचमे सप्तमे तबदष्टमे नवमे तथा । दशमैकादशे चैव नव श्राद्वानि तानि चेति ॥ " नवसंख्याकान्युक्तानि भविष्यपुराणे "नवसप्तविशां राज्ञा नवश्राद्धान्यनुक्रमात् । आयंतयोर्वर्णयोस्तु यहित्याहुमहर्षयः" इति।। घद्धचपरिशिष्टे "अनुदकमधूपंचगंधमाल्यविवर्जित । नवश्राद्धममंत्रं च पिंडोदकविवर्जितं ।" अनुदकमर्य-- रहितं । पिंडोदकं प्रत्यवनेजनोदकं । शातातपः " सूतके मृतके प्राप्त द्वितीयं मृतकं यदि । पिंडदानं प्रकर्त्तव्यं पृषोत्सर्ग तथैव च ॥ २० "आरब्धे प्रेतपिंहे तु मध्ये चेज्जननं भवेत् । तथैवाशौचपिडांस्तु शेषान्दयायथाविधीति".. यत्तु स्मृत्यंतरेऽपि "ने हन्यात्सूतकं कर्म द्वादशैकादशाहिक ।शुद्धो वा यदिवाऽशुद्धः कुर्यादेवाविचारयनिति ॥" तन्मूलं मृग्यं । दशाहमध्ये दर्शपाते ऋष्यशृंगः "आशौचमंतरा दर्शो यदि स्यात्सर्ववणिनां । समाप्ति प्रेततंत्रस्य कुर्यादित्याहू गौतमः" २५ भविष्यपुराणेऽपि "प्रवृत्ताशीचतंत्रस्तु यदि दर्श प्रपद्यते । समाप्य चोदकं पिंडान मानमात्र समाचरेत् ॥"" अशोचसमाप्तिपर्यंत प्रत्यहं स्नानमाचरेदित्यर्थः। पैठीनसिरपि " आयेदावेव कर्तव्याः प्रेतपिंटोदकक्रियाः । द्विरदेवे तु कुर्वाणः पुनः शार्व समश्नुते " मातापितृविषये तु गालवः "पित्रोराशाचमध्येऽपि यदि दर्शः समापयेत् । तावतेवोचरं तंत्र पर्यवस्येश्यहात्परं । ३० " यत्तु गौतमः "अंतर्दशाहं दर्शश्चेत्तत्र सर्व समापयेत् । पित्रोस्तु यावदाशीचं दद्यापिंडं जलांजलीनिति" श-महितं । १ क-नि।३ पर्यवत्येन्यहाटामिति ।।

·मयूखः] स्त्रीविषये । मृताग्निहोत्रप्रकाराः, २३ १० "" तभ्यहांतदर्शपरं इति पितामहचरणाः । कालादर्शप्येवं । यत्तु मदनो गोतमीय मौरसपुत्रपरं गालवं त्वनौरसपरमिति तन । वैपरीत्यस्यापि संमवेन विनिगमनाविरहात् । यदपि स एव माधयनिर्णयामृतकारो च गालवमापद्विषयमाहतुः तदपि न । मानामावात् । ज्यहमध्ये आपदि तदुत्तरं च तदभावे गौतमीयस्यापद्विषयतया परीत्यस्यापि सुवचस्त्वेन विनिगमनाविरहादयस्थात् । मत्स्यपुराणे दशाहानंतर पुत्रो वृषोत्सर्गस्य पूर्वक । आरभ्येत शुचिर्भूत्वा श्राद्धमेकादशेऽहनि ॥" वृषोत्सर्ग कृत्वेत्यर्थः । वृषोत्सर्गप्रयोगस्तु श्राद्धमयूख उक्तः । स्त्रीविषये " पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रं मृता यदि। वृयोत्सनै न कुर्वीत गां तु दद्यात्ययस्विनीमिति" विशेषः । वृषोत्सर्गादपि पूर्व विष्णुतर्पणमुक्तं गारुडे " पूर्व तु तर्पणं कार्य मंत्रैः पौराणवैदिकैः । सर्वोषध्यक्षतमिदं विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् ।। " कार्य पुरुषसूक्तेन मैत्रैरपि च वैष्णवः । दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेत विष्णमिति स्मरन् । " अनादिनिधनो देवः शंखचक्रगदाधरः । अव्ययः पुंडरीकाक्षः प्रेतमुक्तिप्रदो भवेति ॥" पेठीनसिः " एकादशेऽन्हि यच्छ्राई तत्सामान्यमुदाहृतं । चतुर्णामपि वर्णानां सूतकंतु पृथक्पृथक्॥" निर्णयसिंधौ शातातपः "अन्तर्दशाह मरणात्पश्चात्स्यान्मरणं यदि । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्य पिंडदानं यथाविधि ॥ पातुः पक्षिणीमध्ये पितुरेकादशाहं च कुर्यात् । लौगाक्षिः "आयं श्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि । कर्तुतात्कालिकी शुद्धिरसादःपुनरेव सः ॥" आर्य श्राद्धमिति सर्वेकोद्दिष्टप्रकृतिभूतं । याज्ञवल्क्योऽपि (आ० २५६) "मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरं । प्रतिसंवत्सरं चैवमायमेकादशेऽहनि । आद्यमेकादशेऽहनीत्यनेनायदिनप्राप्तयोरायमासिकाचवार्षिकयोरेकादशाह उत्कर्षो विधीयते । अथ मुताग्निहोत्रमकाः कारिकासु "मृतामिहोत्रं होतव्यं प्राग्दाहात्तत्र कथ्यते । प्राचीनावी तिना सर्व शस्यमेवोद्धोवी।" शस्य आहवनीयः। सादनामावतः कूर्चस्थापनं न भवेदिह । प्रागप्रैक्षिणायैश्च तृणैः शंस्य परिस्तुतिः ॥ २५ 'पर्युक्षणं च तस्यैव कार्यमत्रामदक्षिणं । न कुर्याइक्षिणतो मस्म निरुयोष्णं च संधिनी । दुग्धं भस्मन्यधिभित्यावग्यतासकवर्जिते । उदासयेत्तदासाय दक्षिणा मुक्नु ततः । "प्राप्य प्रेषरहितं तत्पयः सकृदुनयेत् । धारयेत्समिधं त्वयो नर्थ दक्षिणतो नयेत् । "तूष्णी समिघमाषाय सव्यं जानु निपात्य च । अपसव्यं मुर्च कृत्वा सत्सर्व विनिक्षिपेत् ॥ 'ततः कृष्णानिनेऽस्थीनि पुरुषाकारवन्यसेत् । ऊर्णाभिश्छादयेतानि भृतेनाभ्यन्य पूर्ववत् ॥ ३. * ल-पाठः।15-चरेत, घ-नरे। २ ज-रचा । उअका-दुग्प । ३ लचस्य, जर्जा-ज्योता- २० ४६न्तप्पन ·२४ स्त्रीमरणे छंदोगपरिशिष्टोक्को विशेषः । [ शुद्धि- - पात्राणि योजयित्वा तं दहेत्रेताग्निभिस्ततः ॥” इति । इदं च मृताग्रिहोत्रे देशांतरात् मृतकलेवरागमनानन्तर हुत्या कलेवरं दग्धव्यमिति केचित् । अन्ये तु प्राकृतामिहोत्रस्थाने मृताग्रिहोत्रस्य श्रुत्यादाघुपदिष्टत्वात् कलेवरस्यास्या वा गृहगमनपर्यंत प्रतिदिन सायंप्रातर्यथोप- विष्टं होतव्यमिति पदंति । दाहे यद्यपि "आहितामिभग्निभिईहति यज्ञपाश्चे "त्यविशेपे- णामयः श्रुतास्तथापि “तयोर्यः पूर्व म्रियते तस्य त्रेतायां पितृमेधः संपद्यते " इति सूत्राव "आहिताग्न्योश्च दंपत्योर्यश्चादो प्रियते शुधिः। तस्य देहः सपिस्तु दग्धव्यखिमिरग्निभिरिति ।" 'पश्चान्मृतस्य देहस्तु दग्धव्यो लौकिकामिना । अनाहिताग्निदेहस्तु दाह्यो गृह्यामिना द्विजेरिति । ब्रह्मपुराणवचनात्रेताया एव दाहसाधनता न सभ्यावसथ्ययोः । सम्यावसथ्या वाहिताने- दहनकर्मणि न प्रयुज्यते । " चितापदेशात्प्रागुदीच्या दिशि पंच प्रक्रमानतिकम्योत्सृजतीति" १. शाळ्यायनिवचनात् । स्त्रीमरणे छंदोगपरिशिष्टे विशेषः "अनयवावृता नारी दग्धव्याऽपि व्यवस्थिता । अग्निप्रदानमंत्रोऽस्या न प्रयोज्य इति स्थितिः ।" व्यवस्थिता साध्वी । आवृत्प्रकारः । असाध्वी तु केवलाग्निभिः । पात्राणि तु चितेरुत्तरतः समीपे तदग्न्येकदेशेन पृयादग्धव्यानि । अतिनिंदिता तु केवलाग्निभिरवि न दग्धव्येति तत्ती ।। १५ एवं अनेकभार्यस्य ज्येष्ठायां जावत्यां सहाहितामिद्वितीया तृतीयाऽपि स्त्री गार्हपत्यैकदशेनं विभिर्वाऽमिभिर्दग्धव्या " तस्मान्नयैकदेशेन दग्धव्या पूर्वमारिणी । पनी ज्येष्ठेतरा वाऽपि यज्ञपार्वे निरूपितं ।। तथा “ स्त्रीमात्रमविशेषेण दग्धव्यं वैदिकामिभिरि " युभयथा वचनसद्भावात् वैदिकामिभि- दाहपशे च ततो ज्येष्ठया सह पुनराधानं । आधानोत्तरकाले या विवाहिता स्त्री सा तु वैधिका- २० मिभिनं दग्धव्या । किंतु गार्हपत्यैकदेशेनेति केचित् । परे तु स्मानिसत्वे तेन तदभावे लोकिकनेत्याहुः । विशेषमाह मंडन' " अनावरण्योरारूढे प्रमीयेत पतिर्यदि । प्रेतं स्पृष्टा मथित्वाऽग्निं जप्त्वा चोपावरोहण ॥ " घृतं च द्वादशोपानं तूष्णी हुत्वा शवत्रियां ।। " उपावरोह जातवेद इमं प्रेत स्वर्गाय लोकाय नय प्रेताहुती चात्यजुप स्वाहे" त्युपारोहणमंत्रः ॥ २५ अग्निनाशे यजमानमृतो कारिकायां विशेषः " अमिनाशे मृतिश्चेस्यादाहितास्तदोच्यते । नयाँल्मुकं माथत्वेन संस्कर्यस्तदभावतः । "तद्भस्मस्पृष्टकान माथित्वा निर्दहेच तं । नटेष्वमिप्वधारण्यानाश स्रामी मियेत चेत् ।। " आहरेदरणी द्वंद्वमाधानोक्तं च तया ॥" अथ विछिन्नामेरुत्सृष्टामेश्वधानमाह मंदनः विछिन्नमनिमुत्सृष्टपावकं विधुरानलं iआहिताग्नि मृतं दग्धु वेताग्न्युत्पत्तिसिद्धये ॥ भारद्वाजाद्यः प्राहुः प्रेताधानविधि पृथक ॥ १व-दातव्यनिभिरग्निमि. । २ दआई-गोस्यायनि, ल-शान्तातप । ३ व-मिग्धन्दा । द-पृष्ट ५द-चरेन् । " " - ·नयूखः। प्रेतक्रियायां निषिद्धकाला। 1 " ॥ 'प्राचीनावीतवान् कुर्यादान्यागारे तथा स्वरान् । "तत्राग्नीनां च संस्कृत्यै प्रेतं स्वाम्यासने क्षिपेत् । नर्यालयेऽरणी स्थाप्य मथेयस्येति मंत्रतः॥ “यस्यामयो जुव्हतो मां सकामः संकल्पयंतु ते यजमान । ध्यायंतु ते हविषे सादिताय स्वर्ग लोकमिमं प्रेत नयंल्लिति " मंथनमंत्रः। 'तूष्णीमुध्दृस्य शंस्यानि संस्कृतेन च सर्पिपा। शंस्ये हुत्वा सुवा तूष्णीं गृहीत्वा द्वादश म्रपान॥ ५ दक्षिणाग्निं समुद्धृत्य निर्दहत्पूर्ववच्छवं "। उत्सन्नामेररगिसद्भावे एवं । अरण्योरमाने तु उत्सन्नाग्ने तस्याथन स्तः पूर्वे यदारणी । आनीयान्ये तयोः प्रेतपाणि स्थाप्याथ दक्षिणं॥ " अयं त इति पुत्रादिः समारोप्य यजुर्जपेत् । मृताग्न्याधानात्सर्वं कृत्वा तं पूर्ववदहेत् ॥ " अनाहितामेरप्येवं मृताधानं यथोदितं " ॥ अनाहितामेरिति तु स्माग्निकातीयादि- पर । तेषां स्माीधानाम्नानात् । यदि मृते भर्तरि माया प्रियेत तदाऽरणी संपाय मंत्रव १० निर्मथ्य तेनाग्निना पात्रेविना दाहः । एव भार्यामरणोत्तरकाल मृतस्य पुंसो निर्मध्यनैव दाह इति कात्यायनानुसारिणः अथ प्रेतक्रियायां मिपिन्द्वकालः तत्र गार्य: " प्रत्यक्षशवसस्कारे दिन ने। विशोधयेत् । आशौचमध्ये कियते पुन संस्कारकर्म चेत् ॥ .. " शोधनीयं दिनं तर यथासंभवमेव तु । आशोचविनिवृत्तौ च पुनः संस्क्रियते मृतः ॥ " संशोध्येव दिन ग्राह्य ऊर्ध्व संवत्सरायदि । प्रतकार्याणि कुचीत श्रेष्ठ तत्रोत्तरायणम् ॥ कृष्णपक्षस्तु तनापि वर्जयेम दिनक्षयम " ॥ इति । प्रेतश्राद्धं प्रकृत्य गागिः " नंदायां भार्गवदिने चतुर्दश्या त्रिपुटकरे । तत्र श्राद्धं न कुर्वीत गृही पुनधनक्षयात् ॥" २० त्रिपुष्करयोग रत्नमालायामुक्तः " विषमचरणे... भद्रातिथिर्यदि जायते । सुरंगुरुशनिश्मापुत्राणां क्यंचन वासरे । " मनिमिादित. सोऽय योगविपुष्करसंशितसिगुणफलदोवृद्धो नष्टे हते च मृतेऽपि वा। मैतषियो प्रकृत्य महामारते " नक्षत्रेण न कुर्वीत यस्मिनातो भवेन्नरः। प्रोपदयोः कार्य न चाग्रेये चमारत । ज्योति.पराशर "साधारणे भुगोड मैत्र नो शस्यते मनुष्याणां । प्रेतषिया ब्यचित्रिपुष्करे यमल विषयक साधारणे कृत्तिकाविज्ञासे । ध्रुवाणि उत्तरायं रोहिणी। उपाणि पूर्णत्रयं भरणी मपा । मैत्राणि मृगनित्रानुराधारेवाय । यमलधिणय धनिष्ठा । याराहपुराणे चतुर्थाष्टमगे चंद्र द्वादशे च विवयेत् । प्रेतकरय व्यतीपाते वेधून परिपे तथा । लगा। पप-नगा। " " . २ वधफट-पठ।

·२६ प्रोपितमरणे विशेष । [ शुद्धि- करणे विष्ठिसशे च शनैश्चरदिनेऽपि च । त्रयोदश्या विशेषेण जन्मतारात्रये तथा । जन्मतारात्रय मघादशीकोनविंशानि नक्षनानि । कश्यप "भरण्याा मघोऽश्लेषा मूलं विचरणानि च । प्रेतकृत्येऽतिदुष्ठानि धनिष्ठाय च पचकम् ॥ फल्गुनीद्वितय रोहिण्यनुराधा पुनर्वसु । वे आपाढे विशाखा च मानि विचरणानि च । एतानि किंचिद्दष्टानि वर्जयेत्सति संभवे । " इति । यदा घोडशश्रादानि एकादशाहादिपु स्वम्बकालेषु क्रियते तदा नदादिक न वर्जनीयमित्याह गोभिल. “नदाया शुक्रवारे च चतुर्दश्यां त्रिमन्मसु । एकादशाहप्रमति नैकोद्दिष्ट निषिध्यते ॥” इति । १० प्रेतक्रियायामुपस्थिताया दैवायुगादिप्रभृतीनामुपनिपाते दिनशोधन विनैव तत्र प्रतक्रिया कार्या। तथा च स्मृत्यतरे " युगमन्वादिसकातिदर्श प्रेतक्रिया यदि । देवादापतिता तत्र न नक्षत्रादिशोधन " ॥ इति प्रेतक्रियायां निपिद्धकाला | अथ प्रोषितमरणे विशेषमाह मदनरत्ने वृद्धमनु १५ "प्रोपितस्य तथा कालो गतश्चेदद्वादशान्त्रिक । प्राप्ते त्रयोदशे वर्षे मेतकार्याणि कारयेत् । "पितरि प्रोषिते यस्य न वार्ता नैव वा गति । तस्य पूर्ववयस्कस्य विशत्यब्दोत क्रिया। " उर्ध्वं पचदशाब्दा तु मध्यमे वयसि स्मृता । द्वादशात्सरादूर्ध्वमुत्तरे श्यसि स्मृता ॥ चाद्रायणत्रय कृत्वा त्रिंशत्कृच्छ्राणि वा सुते । कुशै' प्रतिकृति तस्य दग्ध्वाऽऽशौचा- दिका क्रिया "॥ इति । कार्या इति शेष । कुशैरित्यस्नामप्युपलक्षण । छदोगपरिशिष्टे "विदेशमरणेऽस्थीनि आइत्याभ्यज्य सपिपी । दाहयेदहिपाऽऽच्छाद्य पात्रन्यासादि पूर्ववत्।। "अस्नामलाभेपर्णानि शकलान्युक्तया वृता ।दाहयेदस्थिसख्यानि तत प्रभृति सूतकम् ।।" इति ।' अनाहितामेस्तु विशेषो ब्राह्मे २५ " अनाहितानेर्देहस्तु दाह्यो गृह्याग्निना विनै । तदभावे पलाशाना वृते कार्य पुमानपि ॥ "शवेऽसिमि षष्ठयधिक शरेवृतैविधानत: वेष्टितव्यस्तथा यत्नात्कृष्णसारस्य चर्मणा । " ऊर्णासूत्रेषु बध्वा तु मलेोतव्यो यस्तथा । सपिपर्नलसमिश्रेर्दग्धव्यश्च तथाऽमिना ॥ "असो स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा सांघवे । एव पर्णशर दम्बा निरामशुचिर्भवेत् ॥” इति । पर्णशर पर्ण पलाशस्तस्य शर' । पर्णत्रयवृत्तं तत्प्रतिरूपकमित्यर्थ । इद च विरात्र दशाहादिसपूर्णाशौचकालानतर कार्य । दशाहमध्ये तु तच्छे घेणेव । आहितामेरतीतसस्कारे दाहदिनात्सर्वेषा सपिटादीनां सपूर्णमेव । अनाहितास्त्वतीतेऽत्यसरकारे पलीपुत्रयोरगृहीताशांचयो कर्माधिकारिणोचिरात्र । तथा च गृह्मपरिशिष्टे ( अ १३) "अथातीतसस्कार' । स चेदतर्दशाह स्यात्तत्रैव सर्व समापयदलमाहितामे हात्सर्वमाशोच कुर्या- बयप-तया । २ल-धै। ३ल-मो। ४+ भविष्यपग्रयो (.)। २० ॥

·मयूख:] पलाशप्रतिकृति । २७ रहहीताशौचयो कौग विरात्रम्" इति । मरणसदेहे अगृहीताशौचत्व मरणा (ण) निश्चये गृहीताशौकत्व बोध्यम् । अत्र केचित्-पत्नीपुत्रग्रहणात् "दग्ध्वेति"क्वाप्रत्ययादाहकर्तृमात्रविषयत्वेन प्रतीयमानस्यापि विरात्रस्य समानकर्तृकाविवक्षया पत्नीपुत्राविषयत्व कल्पनीयमित्याहु । तन्न । गृह्यपरिशिष्ट कर्मागत्वेनैव विरानाविधानादाहकर्तुरेव निरान प्रतीयते । तेन दग्धेति क्त्वाप्रत्ययोक्तसमान- ५ कर्तृकत्वविवक्षैव युक्ता । पत्नीपुत्रग्रहण तु कर्तृमात्रोपलक्षण । अत एव विश्वादर्श “प्रति- कृतिदहने त्वनिदे स्यात्रिरात्रम्" इत्युक्तम् । अन्यथा मरणनिश्चये पुत्राभावे कृताशौचाया अपि पल्या पुन सस्कारे त्रिरात्र पोवादेर्दाह कर्तुं शौचमिति सकलशिष्टाचारविरुद्ध चापयेत । यत्तु मम लेव प्रतिभातीत्यादिना गृह्यपरिशिष्टानाश्वासपक्षे गृहीताशौचानां वा पुत्रादीनां सपिड़ाना विरात्रमाशोचमित्युक्त तदप्ययुक्त । "पितरौ चेत् ” इत्यनेन पुत्राणां दशराबविधानात् । यद्यपि १. चेद पर्णशरदाहातिरिक्त सावकाश पर्णशरदाहनिमित्त च विरान पुत्रातिरिक्तसपिडाना सावकाश- मिति न परस्पर बाध्यबाधकभावे विनिगमकमास्ति तथापि त्रिरात्रसमुचित दशरात्र कार्य । समुच्चयस्सु दशाहेन विरात्रस्य प्रसग सिद्ध एव । एव च शिष्टाचारोऽप्यनुगुणीभवतीति । अगृहीताशीचाना सपिंडानामपि त्रिरात्र । तदाहांगिरा " देशातरमृत श्रुत्वा नाशौच चेत्कयचन । कालात्ययेऽपि कुर्वीत दाहकाले दिनत्रय ॥" १५ समानदेशे त्वगृहीताशौचाना सपिंडानां स्वाशौचकालोत्तरत्वमात्रनिर्णये "मासत्रय निरात्र स्यात्" इत्याविना कालविशेषे विहितस्य त्रिरात्रैर्माससख्याविशेषाज्ञानादप्राप्तावपि प्रथमोपस्थित बिरात्रमेव कार्य स्वाशौचकालोतरत्वानिश्चये दशाहांतर्गतदिनविशेषजातत्वनिश्चये यच्छेषमित्येव । दिनविशेषानिश्चये तु शेषरूपापवादप्रवृत्या दाहरूपोत्सर्गस्येव प्रवृत्ति । गृहीताशौचाना मानमात्रमिति । अमुकमेवार्यप्राय स्मृत्यर्थसारकार सजानाह । गृहीताशौचस्य पुत्रस्य २० पन्याश्च त्रिराब । पत्नीपुन सस्कारे पत्युश्चैव । अगृहीताशौचाना सपिंडाना त्रिरात्र । गृहीता- शौचाना स्नानमात्रमिति दिक। अथ पलाशप्रतिकृति तत्र कल्पतरी “अस्थीनि चेन लभ्यते प्रोषितस्यानिहोत्रिण । पलाशपत्रवृताना पष्ठ्याधिकशतत्रय ॥ २५ "कृष्णाजिने नराकार कृत्वा वेष्ट्याजिनेन त । ऊर्णास्त्रेण बध्वैव यवपिष्टै प्रलेपयेत् । "निर्दिश्य देवदत्तोऽय नाम्नेस्याहाश्वलायन अकाऽज्येन दहेकृत्वा मृदिग्ध सचयार्थत इति महिग्धमिति यवपिष्टलेपोत्तर मृदाऽप्यालिप्य दग्ध्वाऽस्थ्ना स्थाने तां दग्घा मुदं सचिनुया- दित्यर्य । अत्रेत्थ पलाशवृतविमाग । "अशीत्यशिर स्थाने मावाया दश योजयेत् । उसि त्रिंशत दयाद्विशति जठरे न्यसेत् ॥ ३. बाहुम्या तु शत दद्याइयादगुलिभिर्दश ॥ " तृतीया सप्तम्यर्थे । " द्वादशार्द्ध वृषणयोरष्टार्द्ध शिश्न एव तु ॥ "अरुभ्यां तु शत दयात्रिशतं जानुनधयो । पादागुलीषु दशधा एतत्तेषु लक्षणमिति ।" " घेल।

·२८ मृतप्रतिकृतिकरणं । [ शुद्धि- *तथा "नालिरं शिरःस्थाने तुंबं दद्याज तालुके । पंचरनं मुखे दद्याजिव्हायां कदलीफलम् ॥ "आंनेषु नालक दद्याद्वाल घाण एव च । वसायां मृत्तिका दद्यागोमूत्रेण तु मूत्रक । "गंधकं धातबो देया हरितालं मनःशिला । पारदं रेतसःस्थाने पुरीपे पित्तलं तथा । मनःशिला तथा गाने तिलकल्कं च संधिपु । यवपिष्टं तथा मांसे मधु शोणितमेव च ॥ " केशेषु च जटाजूटं त्वचायां च मृगत्वचं । कर्णयोस्तालपत्रं च स्तनयोश्चैव गुंजिका । "नासायां शतपत्रं च कमलं नामिमंडले । ताकं वृषणद्वे लिंगे स्याद्रं शुभं । “घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौपीने च वपुः स्मृतं । मौक्तिक स्तनयोमनि कुंकुमेन विलेपनं ॥ 'कपूरागुरुधूपेश शुभैर्माल्यः सुगंधिभिः । परिधानं पट्टसूत्रं हृदये रुग्मकं तथा । १० मदिवृद्धी उभौ दो च चना च कपईको । सिंदूरं नेत्रकोणेषु तांबूलाापहारकैः ।। 'सर्वोषधियुतं प्रेतं कृत्वा पूजां यथोदितां । सानिके चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यसेत् क्रमात ॥ "शिरो मे श्रीः पुनंत मा' 'इममे वरुणेति' चा प्रतस्य पावनं कृत्वा शालयामशिलाजलेः॥ 'विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीला गो पयस्विनी । तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा । " सप्तधान्यं क्षिति#श्च एकेके पावन स्मृतं । तिलपानं ततो दत्वा पददानं तथैव च ॥ "ततो वैतरणी देया सर्वाभरणभूषिता । कर्तव्य वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थमात्मनि ॥ 'प्रेतमोक्षं ततः कुर्याध्दृदि विष्णुं प्रकल्प च । 'ॐ' विष्णुरिति भस्मृत्य प्रेतं तं मृत्युमेव च ॥ 'अमिदाहं ततः कुर्यात्सूतक च दिनत्रयं ।" इत्थं प्रतिकृतिकरणानंतर पात्रप्रतिपत्तिविषये कात्यायन: "केशश्मश्रुलोमनसनिकृतनानि कृत्वा विपुरीपं बेच्छन् केशादीन्निसाय सर्पिषोऽतरंपत्वा चितावेनमादधाति । कृष्णाजिन- २० मारतीय प्राकृशिरसं सप्तसु प्राणायतनेषु सात हिरण्यशकलान्यास्यति मुर प्रथमं दक्षिणहस्ते जहर सादयति घृतपूर्णा५ स्फ्यचोपमृत ५ सव्य उरसि ध्रुवां मुखेऽग्रिहोत्रवर्णी नासिकयोः स्वी कर्णयो प्राशिवहरणे शिरसि चमसप्रणीताप्रणयनं पालादि चैके पार्ययोः शूर्प उदरे पानी समवत्तधानी पृपदाज्यवती शिश्ने शम्यामरणी वृपणयोरंतगेरू यज्ञपात्राप्यन्यान्यस्व- वहरणं मृन्मवाश्ममयानामयामयानि ब्राह्मणाय दद्यादिति" केशश्मश्रुनसलोमतनादिकं शवस्य । २५ प्रतिकृतौ तु लोपः । सप्त प्राणायतनानि मुखनासाक्षिकर्णरंधाणि । श्रोतपात्रप्रतिपत्तिस्तु एवमेव "आहिताग्नस्तु पात्रन्यासादिकं भवेदिति"कातीयोक्तः।मातपात्रप्रतिपत्यनंतरं कर्त्तव्या स्मार्टानां प्रतिपतिस्त्वं । दक्षिणशिरसं च शयं चितो निधाय मुखे हिरण्यं शिरसि चमसं पायोः भूपे अंटयोररणी उदगरे । प्रोक्षणीपावादीनामंतरणोरूप्रक्षेपः । बोलीक्योश्च । मृन्मयादीनाममसि । ततः शिरप्रदेशेऽमि दत्ता सुरेणास्मान्वमित्याहुति हुत्वा दक्षिणनासिकायर्या ३० सर्व प्रक्षिपेत् । स्पयं च दक्षिणे हस्ते शेषारितानिवदिति । मृताहाज्ञाने दीपिकायां अब यस्य निधनं नान्यत्र चेज्ज्ञायते अर्व पंचदशाब्दतः प्रतिकृति संस्कृत्य तस्याचरेत्य कर्म स एव वाहविषयः पादादिके कर्मणीति" मृताहाज्ञाने तु पैठीनासः १द-पैर देयालकार- २ अदज्ञवधपाठ, इ-चरीवलीकयोच ल-वेची वेद विकयो ।

·मयसः] मृताहाज्ञाने। । " अननिमत उकातेराशोचादिद्विजादिधु । दाहादमिमतो विद्याद्विदेशस्थे मृते सति ।" बृहस्पति " न ज्ञायेत मृताश्चेत्समीते प्रोपिने सति । मासभेत्प्रतिविज्ञातस्तदर्शे स्थान्मृताहनि ॥ यस्कर्तव्य तदिति शेष । अत्रैव विषये श्राद्वविन्न समुत्पन्ने विज्ञान मृतेऽहनि । एकादश्या तु कर्तव्य कृष्णपक्षे विशेषत ॥" इनि मरीचिवचनात् "दों वा एकादशी चेति " विकल्प । पक्षाज्ञाने कृष्ण । एकादशीज्ञाने तु तगतकादश्येवेति विशेष ।" मृताहज्ञाने मासाज्ञाने तु मविण्यपुराणे 'दिनमेव विजानाति मास नैव तु यो नर) मार्गशीऽथ वा भाटे माघे वाऽथ समाचरेत्॥" उभयाज्ञाने तु वृहस्पति "दिनमासो न विज्ञातौ मरणस्य यदा पुन । प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यो पूर्वोत्या दिशेति।" १० तदज्ञानऽपि भविष्योत्तरे “मृतवात श्रुतेह्यो तो पूर्वोत्तरमेण विति पूर्वोम्स ज्ञाने प्रभाससडे "मृताह योनजामाति मास वाऽपि कथन । तेन कार्यममावास्या श्राद्ध माघेऽथ मार्गक " ॥ इति अथ धनिष्ठादिपचकमृती शाति 'आदौ तवा धनिष्ठाधमेतन्नक्षत्रपचक । रेवत्यः सदा दूप्यमशभ सर्वदा भवेत् ॥ दाहस्तन न कर्तव्यो विप्रादिसर्वजातिप। दीयते न जल तत्र अशभ जायते भृश"। ज्यातिनिबधादी "कुर्यान्न दातृ सग्रहमनकाशायानं मृतस्य दहन गृहगोपन च । "शय्यावितानमिह वासवपचेकऽपि तद्वदति परतो वसुदैवतादिति” । अतकाशायान दक्षिणदिगमन । वसुदैवत धनिष्ठा । २० " अथवा मामध्ये तु दाहश्च विधिपूर्वक । शवस्य च समीप तु क्षिप्यते पुत्तलास्तत ॥ दर्भयाश्च चत्वार अक्षमत्राभित्रिता । ततो दाह भर्तमानश्च पुत्तलक सह ॥ 'दर्भाणा प्रतिमा कार्या पचोर्गासूत्रवेष्टिता । यवपिष्टेनानुलिप्तास्ताभि सह शव दहेत् ॥ " प्रेतबाह प्रेतसग्य प्रतप प्रेतभूमिप । प्रेतहर्ता पचमस्तु नामान्येतान्यनुकमात्" " तत्रादौ अक्षम पुत्तलानामभिमरणम् । ततो मृतस्य मुखे पचरत्नप्रक्षेप । तत पुत्तलमुखेषु २५ वहक्पा जातवेद " इतिमन्त्रेणाज्याहुतित्रय । तत युतलैः सह दाह इति । नक्षमनास्तु 'ज्म या अन वसवोरतिदेवा (क ५४६)“तत्वायामि ब्रह्मणा" (क ११५) “उत नोऽहिबुध्न्य"(क पाटा१.) कोद्राय' ( १।३३४६) 'पूषा या अन्वतु ' ( ४८१९) " सूतकाते तदा पुन कुर्याच्छातिकमुत्तम । पचकेषु मृता योऽसौ लमते न गतिं नर । “तिलान गाश्च हिरण्य च तस्योद्दिश्य मृत देहेत् । ३० ८ १४-ति। २ कद-विद्यात् 1 ३ दम-अज्ञायेत, यज्ञ-अनज्ञा द-अनजाने । ४ ज्ञ-हा।

·30 रजस्वलापतिमरणे विशेष । [शुद्धि- " ५ " भोजनोपानही छत्र हेममुद्रे च वाससी । दक्षिणा दीयते विने सर्वपातकमोचनी । बालवृद्धस्य यूनश्च पचकेषु मृतस्य हि । विधान यो न कुचीत विधस्तस्य पजायते ॥ इति । अथ रजस्वलापतिमरणे आमहेण सह गमनार्थ शुद्धिं न प्रतीक्षेत तदा विशषों- स्त्यष्टिपद्धती "यदा खियामुदफ्यायां पति प्राणान परित्यजेत् । द्रोणमेक तडुलानामबहन्याद्विशुद्धये ।। मुसलापातैस्तदसृक् सवते योनिमडलात् । विरजस्का मन्यमाना स्वेचित्ते तदसूक्षय ॥ दृष्ट्वा शौच प्रकुर्वीत पचमृत्तिकया पृयक् । निशदिशति दश च गवा दद्यावह क्रमात् ।। "विप्राणा वचनाहब्ध्वा समारोहेछुत्ताशनानारीणा सरजस्काणामिय शुद्धिदातेति ॥ तन्मूलं मृग्य । " १० गारुडे १५ " " गर्ने नष्टे क्रिया नास्ति दुग्ध देय शिशौ मृत । पर च पायस क्षीर दद्यादालविपत्तित ॥ एकादशदादशाहवृषोत्सर्गविधि विना । महादानविधानं च कुमारे कृत्यमाचरेत् ॥ 'भूमिनिक्षेपण वाले आवर्षद्वयमाशिस । तत पर खगश्रेष्ठ दाह कुर्यायथाविधि ।। 'शिशुरादत्तजननादाल स्याद्यावदाशिख । कथ्यते सर्वशास्रप कुमारो मौजिवधनात् ॥ 'चूडाकर्मणि सजाते विपत्तिस्तु यदा भवेत् । सूतकांते प्रकर्त्तव्य वृषस्योत्सर्जन घुः ॥ तत्र दाह प्रकर्तव्य उदक तत्र निश्रय । “ आमौंजी बधनाद्विप पचमादिपुचेन्मृन । केचिदुत्सर्गमिति केचिलिंडक्रिया ध्रुव ।। "पचवाधिके बाले विपत्तिपदि जापते । वृपोत्सादिक कर्म कर्त्तव्यमुदक तत ॥ " अहन्यहनि समाने कुर्याच्छ्राद्धानि घोडश । पायसेन गुडेनैव पिंट दयायथाक्रम । "व्रतावीगेव देय तु तत पितृगणस्य च । स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि शोडश ॥ ऋजुदस्तिले शुक्ल प्राचीनावीतिनिश्चितम् । अपसव्य च कर्तव्य कृते याति परां गति॥ सुख दुख सदा वेत्ति देही सर्वगतस्विह परित्यज्य तदाऽमान जी त्वचमिवोरग ॥ अगुष्ठमान' पुरुषो वायुभूत झुधादित । तस्माद्देयानि दानानि मृते तस्मिंस्तु निश्चित॥' एतानि तु गाहानि बचासि शिष्टे द्रियते । अथ सहगमनविधिः। " यदि प्रविष्टो नरक बद्ध पाशै सुदारणे सप्राप्तो यातनास्यान गृहीतो यमाकरे ।। "तिपते विवशो दीनो वेश्यमान स्वकर्ममि च्यालयाही यथा व्याल बौद्धरने बिलात्॥ तद्धृत्य सा नारी तनव सह मादत " ब्रह्मभो वा कृनमो वा मित्रमोघा भवेत्पति । पुनात्यविधवा नारीतमादाय प्रियेत येति ।" " " ध्यास " ॥हारीत ३० " तिन कोश्योऽर्द्धकोटी च यावत्यगाहाणि वै। ताव यसहस्राणियों लोके महीयते। मातृक पैतृक चापि या चैव प्रदीयते । कुरत्रय पुनात्येषा मत्तार याऽनुगच्छति ॥ १६-युवस्य। २-वृद्ध 11 ज्ञ-विरात् । ४ ज्ञ-यरात।

·मयूख: 1 सहगमनविधिः प्रयोगश्च । अनधिकारिण्यः। " अधिकारातु साध्वीनामदुष्टानां च भारत ॥ “अद्य प्रभृति या साध्वी पत्युः प्रियपरायणा ऊर्व गच्छति सा तत्र मीऽनुमरणं गतेति।" तथा " अवमन्य च या पूर्व पति दुष्टेन चेतसा । वर्तते याश्च सततं भर्तृणां प्रतिकूलतः ।। "भानुमरणं काले या कुवैति ययाविधि । कामाक्रोधाद्यान्मोहात्सर्वाः पूता भवति ता" इति । ५ इदं तु वचो मारतद्वित्रिपुस्तकेषु न दृश्यते । कासाचिदनधिकारोऽपि बृहन्नारदीये वाहुमियां प्रत्यौर्यः बालापत्याश्च गर्मिण्यो ह्यदृष्टरजसस्तथा। नारोहंति चितां प्राशे सत्यमेतद्रवीमि ते ॥” इति ब्राह्मण्या सहगमनेऽनधिकारः । "मृतानुगमनं नास्ति ब्राह्मण्या ब्रह्मशासनादिति " निषेधात् । कल्पतरौ "पृथचिति समारुह्य न विप्रा गंतुमर्हताति" वातरान्निषेधो भिन्नचितिपर इति १० विज्ञानेश्वरादयो युक्तमुत्पश्यति । सार्वजनीने आचारोऽप्यमुमेवं पक्षमनुगृहाति । कथं तहि देशांतर दाहे चितिभेदादस्थिभिः पलाशादिप्रतिकृत्या का सहगमनं । ष्णु चितिशब्दस्य यूपादिशब्दवत् दृष्टादृष्टकूटवाचित्वात् अन्यदेशे काष्ठबद्दाहेऽपि संस्कारामावेन चितिभेदाभावः । देशांतरे मंत्रादिना दाहे तु विप्राया अन्वारोहणं न भवत्येव । क्षत्रियादीनां तु निषेधामावाद्भवति। अथ सहगमनप्रयोगः । मासादि संकीयात्मनो भर्नुश्चानेकजन्मोपात्तसर्वपापक्षयपूर्वक- १५ स्वरोममिताब्दसहस्रावधिमर्तृसाहित्येन स्वर्गवासमातृपितृमर्नुकुलोद्धारकामा भनुगमनं करिष्य इति संकल्प्य " देवेः संपादितो मह्यं पतित्वे सर्वदैवते । त्वया सह गमिष्यामि भर्ता त्वं चान्यजन्मनि।" इत्युका नास्था कुसुमकुंकमादिना स्वशरीरमलंकृत्य पुत्रादिभ्यो बंधुभ्यश्चाशिषो दत्वा " चितिस्थो भगवानग्निविष्णुरूपी सनातनः । पतिलोकसमावात्म्यै गृहाणाय नमोऽस्तुते । २० इति विष्णुरूपिणेऽप्रयेऽध दत्वा । "एष चा? मया दत्तः सूर्य साक्षी त्वदग्रतः । प्रसादं कुरु मे देव गृहाणाय नमोऽस्तु ते" इति सूर्याय च दत्वा "त्वं ब्रह्मा त्वं च वैरुद्रस्त्वं विस्त्वं प्रजापतिः । स्वमिंद्रो वसवश्वाष्टो परमात्मा त्वमेव हि ॥ " त्वमेव शरणं विष्णो शरणं त्वं पतिर्मम । स्वर्गे वा नरके वाऽपि यत्र यत्र गमिष्यसि ॥ २५ तत्र तत्र त्यहं पृष्टे गमिष्यमि तवाशुदे। "ब्रह्महत्यादिभिः पापस्त्वा मोक्ष्यामि यमालयात् ।अहं ब्रह्मा ह्या विष्णरह सूर्यश्च दिछपतिः " आदित्यचंद्रावनलोऽनिलोऽथ द्योभूमिरापोऽथ अहर्निशा च । " एते च सर्वे मम साहसेन तुष्यंतु ते देवधराश्च सर्वे "। इति । " पठित्वा हरिद्राकुंकुमाजनचुक्यादियतानि पंचशूपाणि सुवासिनीभ्यो दद्यात् । लक्ष्मीनारायणो देवो बलसत्वगुणाश्रयः । गाढं सत्वं च मे देयादायनैः परितोपितः । " ३० . १ज्ञकद-जान । २वट।

·अशौचसंनिपातादो। [शुद्धि- . “ "सोपस्कराणि शूर्पाणि वायनेः संयुतानि च । लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै सत्वकाम ददाम्यहमिति"। ततो दाहामः समीपे गत्वा पंचरत्नानि नीलांजनं च स्ववनपल्लवे बध्वा मुक्ताफलं स्वमुखे क्षिप्या "स्वाहासंश्लेपनिर्विण सर्वगोत्रहुताशन । सत्यमार्गप्रदानेन नय मां पत्यरंतिकम्" इत्यनि, संप्राय तत्रैवाज्येन दशाहतार्जुहुयात् । अग्नये तेजोधिपतये स्वाहा १ कालाय धर्माधिपतये ५ स्वा! २ पृथिव्ये लोकाधिष्ठायै स्वाहा ३ अद्भयो रसाधिष्ठात्रीभ्यः ४ वायवे बलाधिपतये ५ आकाशाय सर्वाधिपतये ६ कालाय धर्माधिष्ठाने० ७ अद्भयः सर्वसाथिभ्यः० ८ ब्रह्मणे वेदाधिपतये० ९ रुद्राय श्मशानाधिपतये १० इति ततः शिला संपूज्य तामारुह्य फल- पुष्पांजलि गृहीत्वा विरग्निं प्रदक्षिणीकृत्य प्रार्थयेत् । "त्वमग्ने सर्वभूतानामंतश्वरसि साक्षिवत् । त्वमेव देव जानी न विदुर्यानि मानवाः ।। " अनुगच्छामि भरि वैधव्यमयपीडिता । सत्वमार्गप्रदानेन नय भारतिकं ॥ " इदं शरीरं समलं मदीयं दग्ध्वा कृशानो कुरु दिव्यमाशु ।। तथा च भर्तुः कुरु दिव्यदेह भर्तुः समीपं भगवन बजामि ॥ मिया कृतं साधु भवेयदि च तेऽनघाइदं शरीरमारिग्य प्रविज्ञामि हुताशनमिति। ततगटी प्रविश्य श्रीतं स्मात लौकिक वाऽग्निमादाय स्वयमेव कुटी प्रचालयेत् । १.५ तस्याः प्राणोकाणोत्तरं पुत्रादिरविकारी द्वयोरपि दाहं कुर्यादिति सहगमनविधिः प्रयोगश्च ॥ अथााँचसंनिपातादौ निर्णयः तर केचित ज्ञातयोन्मिमृत्योर्जन्ममृतिज्ञानस्य वाऽशोचप्रयोजकता न स्वरूपतस्तयो: “निदर्श शातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म चेति " ( मनुस्मृ. ५।७७ ) लिगदर्शनात् । " विगतं तु विदेशस्थं शुगुयायो त्यनिर्दशं । यच्छेपं दशरात्रस्य तावतैः शुचिर्भवेदिति" २० ( ५७५ ) मानवानुपपत्तेश्च । स्वरूपतो मरणमात्रस्येवाशौचप्रयोजकत्वे हि तत- एवाशोचप्रवृत्तेविनाऽप्येतद्दननं दशाहशेषणेव शुदिः स्यादित्यनर्थकमेतद्वचः स्यात् । मरणज्ञान- स्याज्ञातमरणस्य वा निमित्तत्वे तु ज्ञानप्रभृत्येवाशौचप्राप्तो तइपवादापसार्थकमेतद्वच इति निर्धारित वाञ्च मिताक्षरादौ । अहं तु ब्रुवे । आशौचं हि सपिंडजन्मादिकरणको " अशुद्धा बांधवा" इत्यादिवचःप्रतिपादितोऽशुद्धाख्यः सपिंडगतः शक्तिरूपः पदार्थः । स च जनना- २५ अनन्तरमेव सपिटेपुत्पयते न ज्ञानमपेक्षते ( मनुस्मृ. ५५९) "दशाह शावमाशोचं सपिंटेषु विधीयते । जननेऽप्येवमेव स्थानिपुणां शुद्धिमिच्छता॥" इत्यनेन हि शवसंबंधित्वेन मृतेर्जन्मनश्च निमित्तत्वमुक्तं तदनंतरमेवाशौचोत्पत्तिविहता सामाय. तरानपेक्षणत्या प्रतिबंधकामावाच । या तु ज्ञानस्य निमित्तत्वोक्तिः सा प्रवर्तकनिवर्तविधि- निषेधयोध्याशौचनिमित्तकमटशव्यापंचयज्ञादिप्रवृत्तिनिवृत्तिपरा । मरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म चे- ३० त्यादिस्नानादिपव्यापारसमानर्तृकताय कायतेः । अतो मरणाविज्ञानं विना प्रवृत्तिनित्य- १ल-रसाधिष्टा निभ्यः।

·मयूसः] सूतके मृतके सति । योगात्कटशय्यासंध्यावंदनादिप्रवृत्तिनिवृत्त्यानिमित्ततया प्राप्तमेव ज्ञानमनूयते । न त्वाशौच- निमित्ततया प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्ततया वा पूर्व ज्ञाप्यते । अतोऽस्तु विधिनिषेधप्रवृत्तिर्शनात् । आशौचं तु जन्ममरणयोरेव निःपरिपंथि प्रवर्तते । ज्ञानस्य तत्प्रवृत्तिसामयीत्वे मानाभावात् । अतोनातेपि पूर्व जाते जननमरणादौ आशौचस्य प्रवृत्तत्वात् एतज्ज्ञानात्माक् झातमप्येत- दुत्तरभावि जननं मरणं वा न स्वतंत्रस्वाशौचावधिप्रयोजक किंतु पूर्वप्रवृत्तजननमरणप्रयुक्तावधिक । मेवाशीचमात्रं प्रयुक्त इति । " अंतरा जन्ममरणे शेषाहोभिर्विशुध्यतीति" याज्ञवल्क्योक्तेः (प्रा. २०)। अल्पकालपूर्वाशीचे बहुकालीनोत्तराशौचपाते तूत्तरशेषेणैव शुद्धिः । " अघवृद्धि- मदाशीचं पश्चिमेन समापयेदिति" यमोक्तेः । अधवृद्धिमदीर्घकालीनं । बहुकालीनेनापि जन्माशीचशेषेणाल्पकालीनमपि मृताशौचं नापगच्छति । 'सूतके मृतकं चेत्स्यान्मृतकेऽप्यथ सूतकं ( तनाधिकृत्य मृतकं शौचं कुर्यान्न सूतकम्।" १: इत्यंगिर उक्तः । “शावेन शुध्यते सूतिर्न सूति. शावशोधिनीति " पत्रिशन्मताच । "मातर्यये प्रमीतायामशुद्धी म्रियते पिता। पितुः शेषेण शुद्धि. स्यान्मातुः कुर्यात्तु पक्षिणीमिति"॥ मातरि पूर्व मृताया दशाहमध्ये पिता प्रियते तदा न पूर्वाशीचशेषेण शुद्धिः किंतु पिनाशीचदिनैरेव । पिनायाशीचे मातृमृतौ पित्राशीचे समाप्य पक्षिणीमधिकां कुर्यादित्यर्थः । एवं पित्रातिरिकाशीचे पित्रोमरणे केमुतिकन्यायात संपूर्णनेवाशौचं न पूर्वशेषेण शुद्धिः । १५. अत एव पढशीत्या , '. " " अयं शेषाहः पदगर्भितोत्सर्गस्य प्रवृत्याभावात् किंतु द्वितीयायहोरात्र एवं । मातृमरणनिमित्त- पक्षिणी तु द्वितीयायहोरात्रे सहगमनेऽपि प्रवर्तते एव । यत्तु पृथ्वीचंद्रोदये लघुहारीतवचनं २० यदा नारी विशेदग्नि मर्तुश्च प्रियवांछया। तदाऽशो विधातव्यं भर्तुः शौचक्रमेण हि॥ पडशीत्यामपि "मृते पतिमनुव्रज्य पत्नी चेदनलं गता।न तत्र पक्षिणी कार्या पैनिकादेव शुक्ष्यतीति ।" सत्सर्वनिबंधाकारैरलिखनादनाकर । इयं च पक्षिणी दशमरात्रिपर्यंत मातृमरणे । ऊर्च तु यह- समुचिता सा अंत्ययामे तु व्यहसमुचिता । समुच्चयस्तूमयस्या अहव्यहसंख्यया पक्षिण्याः प्रसंग. २५ सिद्धिरूप एव । मातृविषये विशेष शिष्टत्वेऽपि पक्षिण्या सविशेषेऽन्यत्रापि च प्रवृत्या सामान्य. रूपस्यापि सत्वान्न पक्षिणीबाधकत्वमिाते नैकस्य प्रवृत्तिनियमेनेति । एवं तत्र पितृमरणेऽपि दृशाहमेव संपूर्ण न बाविति । अत एव तवान्यस्य मरणे यहश्यहौ मातु- भरणे पक्षिणीती नानौचित्यं मृताशौचातरे मामृतौ तु पक्षिणी तुर्यपादार्थ. । अशौचास्यरानी तान्यतयामे वाशौचांतरपाते विशेषमाइ शातातपः "रानिशेषे व्यहाच्छुद्धिर्यामशेषे शुचिस्म्यहादिति ।। यत्तु केचित् । “त्रिरात्रमा. धतादेशाहशाह शावमाशीचं ॥ इत्यादाशशौचघट्टके राज्यहाशब्दयोरहोरात्रे परिमापणात १द प्रवृत्त्ययोगत् । २ क-पूर्वजाते । ३ ज्ञ-हा । ३० ·आशौचात्यरानी तान्यतयामे वा शौचांतरपाते । [शुद्धि- आशौचास्यदिनेऽप्याशौचांतरपाते व्यहवृद्धिमाहुः । तन्न । "रानिशेष " इत्यन लक्षणार्या मानामावात् । परिमाषणं तु पिरावदशाहादिपरं । अन्यथा दशाहविधिना रामावाशौचाभावेन पंचपशायनुणनापत्या "संध्यां पंचमहायज्ञानेत्यकं स्मृतिकर्म चे" त्यादि संध्यादिपयंदासवचसो बाघप्रसंगात् । “दशाहं शावमाशोचम्" इत्यादिसमानार्थकान " दशरानमतःपरम्" ५ इत्यादीनां प्रायशो दर्शनाञ्च । तेन परिमापणमपि न्यायमूलकं । “ रात्रिशेपे व्यहात् " इत्यादी तु न्यायाभावान्निर्मूलमेव स्यात् । यञ्च "पुन पाते दशाहात्मा पूर्वेण सह गच्छति। दशमेऽलियतेघस्याहवयास विशुद्धयति ।। "प्रमाते तु निराण दशरानेष्वयं विधिरिति” देवलवचनम् ।यचाहाशेषे द्वाभ्या प्रभाते तिसृभि- रिति "शखलिखिपचचनम् तदशमेऽह शेपे घातीत इति व्याख्येयम् । अथ यदि दश- १. रात्राः सन्भिपातेयु.-पुरापं दशरात्रमादिवसादत उज़ बिरानेण व्युष्टाया निराणेति " बौधा. यनवचनं तु द्वितीयस्या नवमादिवसादिति व्याख्येयम् । एवं च रानिमात्रावशिष्ट इति मिताक्षराप्रथेऽपि लक्षणामन्तरेण संगच्छत इत्यन्ये । वस्तुतस्तु अव्याहारादहोरावलक्षणेव ज्यायसीति दिक । यत्र रात्रिशेपे यामशेपे वा व्यहाशोचपातस्तर शेषशुद्धिविधिमवृत्तेः तदप- धादक यह यहाभ्यामेव शुद्धिः । पक्षिण्येकाहयास्तत्र सन्निपाते तु पूर्वशेषेणैव शुद्धिः । तथा १५ सति 'रात्रिशेष ' इत्यादि " पूषा प्रविष्टत " न्यायेन लाघवाव्यहव्यहयोः प्रतिप्रसवो भव- त्यन्यथा पूर्वविधि: स्यात् । तथाहि । यत्र राविशेषे दशाहपातस्तन व्यहव्यहयोः प्रसक्तत्वा. त्तयोः प्रतिप्रसवो युक्त एव । शौचपातेऽपि शेषाहोरात्रं गृहीत्वा व्यहे व्यहस्य प्रसक्तत्त्वात्त- प्रापि प्रतिप्रसवो युक्त एव । एवं यामशेषेऽपि । येषा तु “ यस्याहस्तस्य शर्वरीति " पक्षस्तेषा- तवहोरात्रं गृहीत्वैव म्यहप्राप्त व्यहमेवाधिक प्राप्तं न व्यहमिति न तन प्रभाते तिसृभिरिति २० प्रतिप्रसवः संमवतीति । एवं पक्षिण्येकाहादीना तत्र पाते ध्यहव्यहप्रातः प्रतिप्रसवविध्य- संमवादपूर्वविधिरेव स्यादिति । कश्चित्तु रात्रिशेषे वा यहाशौचपाते देवलबौधायनादिवचने दशाहादिपद- पलाम्यहध्यहदेर्दशाहविषयत्त्वप्रतीते रात्रिशेपे व्यहपाते पूर्वशेषेणैव शुद्धिरित्याह । ततुच्छम् । दशमशाब्दस्य द्वादशाहायाशौचसंग्रहार्थे संपूर्णशौचरमाहोराको लक्षणावस्यावस्यमही कायनेन २५ लाघवाधाशौचासहोर्थे रात्रमात्रोपलक्षणत्वस्यैव युत्तत्वात् । अन्यथा पुन पाते दशाहामा- गिति" देवलवाक्यपूवार्धे " दशराबा सभिपतेयुः” इति पौधायन...वाक्ये व(१) दशरावस्योपलक्षणत्वानापत्या त्रिरावादिपु निरामादिप्राते पूर्वशेषेण शुद्धिर्न स्यादिति । अत्र पतिव्यहध्यहाशोचे...तदधिकाशौचांतरपात तूत्तरेणेव शुद्धिर्न पूर्वेण तस्य अल्पत्वात् । मर सर्वत्रापि पूर्वप्रवृत्ताशौचशेष एगोत्तराशीचशुद्ध्यांपादको न तुज्ञातस्तज्ञानं या पूर्वाशौच- ३० शेषेण शुद्धिस्तु सूतिकामितभिन्नसपिंडाना "सूतिकामामिदं हित्वा पूर्वपेण शुद्धयनीति"स्मृतेः। " एतचिन्हांतर्गत ल भन्तके एव पट्यते । २ वद-भान । ३ल-तिकामनिवामिन, गालातिनामिजिक ।

·मयूसः अतिकान्ताशौचे। " “ अथ समानदेशे देशान्तरे वा अतिक्रान्ताशौचनिर्णयः । तत्राशीचमध्ये जननमरणयोः श्रवणे तच्छेषेनैव शुद्धिः । “ प्रोषिते कालशेषः स्यादिति " याज्ञवल्क्योक्तेः (अ० २१) आशौचमध्ये प्रोषितमरणप्रवणे शौच- कालशेषेण शुद्धिरित्यर्थः। विगतं तु विदेशस्य श्रृणुयायो त्हानिर्दशं यच्छे दशरात्रस्य तावतैव शुचिर्भवेदिति ५ मनूक्तेश्च (अ. ५-७४) दशाहादूर्ध्व ज्ञाने तु वृद्धवसिष्ठः । "मासत्रये त्रियस्यात् पग्मासात्पक्षिणी मवेत् । अहस्तु नवमादर्वागू मानेन शुक्ष्यति॥" देवल आ त्रिपक्षाधिरावं स्यात् षण्मासात्पक्षिणी मवेत् । परमेकाहमावर्षावै स्नातो विध्यतीति।" अनयोः संनिहितासंनिहितदेशभेदेन व्यवस्था । स्नानेनोदकदानमप्युपलक्ष्यते " सर्वेषां वत्सरे पूर्णे प्रेतं दत्वोदकं मुचिरिति " याज्ञवल्क्योक्तेः यत्तु मानवे ( अ० ५७५) " संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ठेवापो विशुद्ध्यतीति " एक- कारभवणं तत्कालांतव्यावृत्यर्थ । यत्तु " श्रुत्वा चोर्व दशस्याः पक्षिणीमिति " गौतमीय तदूध मासत्रयादक शेयं । यदपि “ऊर्ध्वं दशाहाच्छ्रत्वैकरात्रमिति " वासिष्ठं ( ) तदूर्व पण्मासेम्यो यावन १५ वा यदपि “निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमाल्लुत्य शुद्धों मवति मानवः ॥” इति मानचं (अ. ५१७६) तदूर्व नवमाऽसेयं । अस्मादेव मानवाजननाशोचा- तिक्रमे पितुः स्नानमा । सपिंडानां नास्त्येव । अत एव देवलः " नाशुद्धिः प्रसवाशोचे ध्यतीतेपु दिनेविति" आशौचादूर्व तु माधवीये विष्णु: २. अर्वाक् विपक्षात्रिनिशं षण्मासाच्च दिवानिशं । अहस्तु नवमादर्वाग्देशांतरमृतेष्वपीति ॥ "मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्पण्मासात्पक्षिणी भवेत् । अहस्तु नवमादर्वागू नानेन शुध्यति"। वासिष्ठं त्वेकदेशपरमिति विज्ञानेश्वरः ।. इति समानदेशे। प्रसवे देशांतरे मनुः (५७०)। "निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च। सवासा जलमात्पुत्य शुद्धो भवति मानवः" इति ॥ निशमलिकांतदशाहादिकाल पितुः खानमात्रविधानात्सपिलानां सुतरां जन्माशीचं नास्तीति ग्रंथकृतः । अत एव देवल: नाशुद्धिः प्रसवाशीचे व्यतीतेषु दिनेविति । देशांतरे तु माधवीये। "अत्रिपक्षारिनिशं षण्मासातु दिवानिश अहः संवत्सरादवि देशांतरमृतेष्वपि" इति। अत्र दिवाशब्देनाहर्दयमुच्यते। "आ त्रिपक्षाचिरात्रं स्यात् पण्मासात्पक्षिणी मवेत्।परमेलाहमा वर्षावं स्नातो विशुद्धपति" इति देवलोकति माधवः। " It ·देशान्तरे देशान्तरलक्षणम् । [शुद्धि- . तातचरणास्तु अहः संवत्सरात् " इत्यनेन पोनरुक्त्यपातादेवाहर्दयमुच्यत इति । • संवत्सरशब्दश्च पादोनवसरपरस्तेन समानदेशे नगमादक एकाहः । देशांतरे तदुर्घ स्नानमिति नानौचियाम याहुः । युक्तं तु । आशौचप्रकरणे दिवानिशादिशब्दानामहोरावलक्षणायाः फ्लतत्वानिशाशब्द एव वर्तमानाहोरात्रलक्षकः । दिवाशब्देऽहईयलक्षणा स्वाधुनिकी स्यादतो :५ दिवाशब्दो यथाश्रत एन । न च दिवाशब्दस्यवाहारावलक्षातति पिनिगमनाविरहः शक्यः । तथा सत्यागामिवर्तमानायुक्तायां निशि पक्षिणीत्येवरूपाया: पक्षिण्या बाधकप्रंसगात् । यानि तु "देशांतरमृतं श्रुत्वा क्लीवे वैखानसे (म) तो । मृते स्नानेन शुष्यति गर्भस्रावे तु गोत्रिणः ॥ इति स्मृतिः यच्च "भृग्वनिमरणे चैव देशांतरमृते तया। बाले प्रेते च संन्यस्ते सद्यःशौच विधीयते ॥ १० “देशांतरमृतः कश्चित्सगोरः श्रूयते यदि । न निरात्रमहोरानं सयः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ॥ इति ( ३ । १०-११ ) पराशरवाक्यद्वयं च सत्संवत्सरोव॑ अवतिष्ठते । पूर्वोक्त- विष्णुवाायकवाक्यत्वात् । यदा “ वाले देशोरस्थे च पृथकपिंडे च संस्थिते । सवासा जल- भाप्लुत्य सद्य एवं विशुद्ध्यति ॥” इति (अ. ५,७७) मनु वाक्यैकतया आयः श्लोको सपिंडविषयः । अत्यश्लोकस्तु सगोत्रमात्रपर इति । 'देशांतस्थत्वेन या सपिडो विशेष्यते' इति '१५ माधयः । मातापितृविषये पैठीनसिः "पितरौ चेन्मृतो स्यातां दूरस्थोऽपि हि पुत्रका श्रुत्वा तदिनमारभ्य दशाहं सतकी भवेत्" । दशाहमिति स्वाश चोपलक्षणं । स्मृत्यंतरे "महागुरुनिपाते तु आद्रवस्त्रोपवासिना । अतीतेऽन्देऽपि कर्त्तव्यं प्रेतकर्म यथाविधीत " दंपत्योः सवर्णोत्तमवर्णसपत्न्योश्च परस्परदेशांतरे कालांतरे च दशाहादिस्वजात्याशौचमेवेति २० स्मृत्यर्थसारे । सपत्नमातृविषये दक्षः "पितृपल्यामपेतायो मातृपन दिनोत्तमाः। संवत्सर व्यतीते तु बिरामशुचिर्भवेदिति" । देशांतरगतादिमृतावाशोचामावेऽपि स्नानमात्रमस्त्येव । "देशांतरमृतं श्रत्वा क्लीचे वैखानसे यतो। मृते स्नानेन शुदयति गर्भनावे तु गोविणः ।" इति स्मरणात् । २५ देशांतरं च महानद्यतरं यन गिरि व्यवधायकः । वाचो यत्र विभिद्यते तद्देशांतरमुच्यते ॥ "देशांतरं वदत्येके पष्टियोजनमायतं । चत्वारिंशद्वदंत्यन्ये विशदन्ये तथैव चेति ॥" स्मुतावनेकयोक्तं । अत्र वाग्मिभेदः सर्वपक्षेपु समुचीयते । एतञ्चातिक्रांताशौचमुपनीतभरण एर । तदपि वयोवस्थाशोचवत्सर्ववर्णसाधारणं । ३० तथा च व्याघ्रपाद: " तुल्ये क्यसि सर्वेषामतिकांते तथैव च । उपनीते तु विमं तस्मिन्नेवानिकालन"n अयमर्यः । जन्मप्रभृत्युपनयनात्पूर्व वयसि यशशीचा "आ दंतमननालय" इत्यादि तत्सर्वेषा ब्राह्मणादीनां तुल्यं । यच दशाहार्दिक अतिक्रांते तदपि तुल्यं । उपनीतोपरमे दशवादशे. " ·मयूस] सोदकाशोचं । उपाध्यायादीनां च । स त्यादिरूपं विषमाशीचं तस्मिन्नेवोपन तमरणा एवातिकाल जमतिकाताशौचं मवति न पुनर्व- योवस्थाशौचातिक्रम इति 1 अ यापनीतग्रहणेनानुपनीतपयुदासेऽपि आचातुल (१) सोद- कादिमरणेऽप्यतिाताशौच प्रसज्यत एव तथापि विरात्रिपक्षिण्याद्याशौचातिक्रमेऽपकर्षय विरात्रविधानस्थानौचित्यादतिकाते दशाहे विाते मनूक्तेदमतिकाताशौच सपूर्णदशा- हावाशोचविषयमेवेति । अत्र मासत्रये विरात्र स्यात् इत्यादी मासश्चादा विशति- ५ ध्यात्मक एव । सेनांतरा मलमासपाते तमादायैव गणनेति ज्ञेय । युक्त्यतर श्राद्धमयूखे दष्टव्यमिति दिक । अथ सोदकाशौचं मनु' (५,६२) दशाह शावमाशौच सपिंडेषु विधीयते । जननेऽप्येवमेव स्यान्निपुगा शुद्धिमिच्छता ॥ १० "जन्मन्येकोदकाना तु विरामाच्छुद्विरिष्यते । (५,७०) एकोदका सोदका । इद च विरान सपूर्णप्रसवे उपनीतमरणे च ज्ञेय । "दशाहेन सपिडास्तु शुध्यति प्रेतसूतके । त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुद्ध्यति गोत्रजा ॥ “बिराज दशरानं वा शावमाशोचमिष्यत ।" इत्यादिवाक्येषु दशरात्रतुल्यकक्षतया त्रिरात्रस्यक्तित्वात् । तेनासपूर्णप्रसवे अनुपेतमरणे च सोदकाना नानमेव । एवमेव मातुलबधु. १५ त्रयादीना चोपनीतानामव पक्षिण्या याशौच । अन्यथा दतमननादे पूर्व मोदक मातुलादेती त्रिरात्रपक्षिप्यादि तादृशस्य भ्राबादे स न इत्यनौचित्य स्यात् । सोदकानाह मनु' (अ १६०) " सपिंडता तु पुरुपे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकमावस्तु जन्मनानोरवेदने ॥" अत्रापि विनिवर्तत इत्यनुपजनाय । गोत्रजेष्वेकरात्रस्यापि मनुनोक्त्वात्सप्तमादूर्व चतुर्दश- पुरुषपर्यंत सोदकास्तत ऊर्च गोत्रजा इति इत्युक्त । २. तथोपाध्यायादिमृताशौच । हरित्यनुवृचौ याज्ञवल्क्य (मा २४) गुर्वतेवास्यनूचानमातुलश्रोत्रियेषु च "। गुरुरूपाध्यायः । अतेवासी शिष्य' । अनूचानों- गाध्यापक । एकाचार्योपनीते समानग्रामवासिनि श्रोतिये चाश्वलायन' (४।२६, ३७) " एकाहसब्रह्मचारिणि समानग्रामीये च श्रोत्रिय " इति । आचार्योपरमे मनुः । ( १७९)। "त्रिरात्रमाहुराशौचमाचार्ये सस्थिते सति। तस्य पुने च पत्न्यां च दिवारात्रमिति स्थिति ॥" वृहस्पतिः “व्यह मातामहाचार्यश्रोत्रियेप्वशुचिर्भवेत् । "पियोरुपरमे स्त्रीणामूदाना तु कथ भवेत् । त्रिरात्रेणेव शुद्धि स्यादित्याह मगवान्यमा "श्वशुरयोमगिन्या च मातुला-या न मातुले।पित्रो स्वसरि तदन्च पक्षिणी क्षपयेनिशाना तथा तथा " मातुले श्वशुरे मित्रे गुरौ गुवैगनासु च । आशौच पक्षिणी रात्रि मृता मातामहीं यदि " ३० चकाराद्राधबोध्विनि प्रथकृत । तेऽपि आत्मन पितृष्वसुर्मातृ वसुर्मातुलस्य च पुत्रा आत्मवाधया। १ल-पाठ । २०यक पाठ, इधवघल बद हि। ३ल-व्य। ल-रात्र ।

·३८ बांधवाः। ५ पितुः पितृभ्यसुर्मानुलस्य च पुनाः पितृबांधवाः । मातुः पितृष्वसुर्मातुलस्य च पुत्रा मातृवांघवा इति त्रिविधाः । वृद्धमनुः "सस्थिते पक्षिणी रानि दौहित्रे मगिनीसुते । संस्कृते तु त्रिरात्रं स्यादिति धर्मो व्यवस्थितः" इति विदेशस्थमगिन्यादिपु वृद्धवसिष्ठः। " भगिन्यां संस्कृतार्या च भातर्यपि च संस्कृते । मित्रे जामातरि प्रेते दौहित्रे मगिनीसुते । "शालके तत्सुते चैव सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति " ॥ अत्र भ्रात्रपेक्षया भगिन्यास्तद- पेक्षयैव भ्रातुः सद्यः स्नानेन शुद्धिः जामातृशालकतत्सुतानां तु सयः शुद्धयभिधानं समान- देशेऽपि । तथा शिष्यतपस्विोत्रियकुलपतिग्रामेश्वराणां सन्निहितानां दिवामृतो नक्षत्र- दर्शनाच्छुद्धिः । रात्री चेत्सूर्यदर्शनात् । यावद्वाममध्ये शवस्तिधति तावामस्याशौचं निते १० शुद्धिरेव । नगरे स्वस्वाथ्यायामाशीचं ज्ञेयं । अत्रैकविषये उच्चावचा आशौचककल्या गुणवद. गुणवत्त्वादिना व्यवस्थाप्याः । ते च “वृत्तस्वाध्यायसापेक्षमघसंकोचनं तथा " इत्यादिना कलौ प्रतिषिद्धाः । कलिवर्ण्यविचारश्च समयमयूखे द्रष्टव्यः । अथाशौचापवादः। १५ "नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणां । नाशौचं कीर्तितं साट्न पत्तिते च तथा मृते" इति आशौचे सकलकर्माधिकारनिवृत्तौ केचन धर्माः प्रतिप्रसूर्यते । तत्र वैयाघ्रपादः " स्मार्तकर्मपरित्यागो राहोरन्यत्र सूतके । श्रोते कर्मणि तत्कालं नातः शुद्धिमवान्पूयात्।" मौत इस्यनित्रयसाध्यावश्यकानां नित्यनेमित्तिकानां अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनां पर्युदासः । नित्यानि निवर्तेरन् । " वेतानवजे शालामो चेक " इति पैठीनसिवचनाद गृह्मानिसाध्यानां २० अर्यावश्यकानां वैकल्पिकः पर्युदासः । जातूकोऽपि " सूतके तु समुत्पन्ने स्मातकर्म कयं भवेत् । पिंडयज्ञं चकै होममसगोत्रेण कारयेत् ॥ पिंढयज्ञः पिंडपितृयज्ञः । चरुः पार्वणस्थालीपाकः । श्रवणाकर्माश्वयुज्यादिकर्म । होमो नित्यः । स्मार्ते द्रव्यत्यागमात्र स्वयं कार्य । अन्यत्वसगोत्रण कारयेत् । श्रोतेऽप्येवमिति मिता क्षरायां । सर्व कर्म स्वयं कार्यमिति तु वहवः । तत्रापि श्रोतस्मातहोमः शुष्मानफलादिनैव २५ कर्त्तव्यो दुग्धादिना त्वसगोत्रेणेव कारयितव्य इति केचित् । अत एव । सूतके च प्रवाते च अशक्ती श्राद्धभोजने । एउमादिनिमित्तेषु रावयेन तु हापयेत् " ॥ इत्युक्त यत्तु"दानं प्रतिमहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तत।" इति तत्काम्यहोमपरं । श्वदेवपरं । तथा शिवविष्णवर्चनं दीक्षा यस्य त्वमिपरिग्रहः । स तत्कर्माणि कुर्यात स्नातः शुद्धिमवाप्नुयात् ।।" जापालिः अर्ध्यातामानसी संध्या प्रणायामविवर्जिता" इति ।"अंजलिप्रक्षेपरतु सावित्रीमुच्चार्य ३० कार्य " इति पैठीनसिनोक्तं । तया " सूतके मृतके उभयत्र फुलस्यान्नं दशाहानि न भुज्यते " इति यमोक्तरसपिंडेराशीच्यन्नं न मोक्तच्यं । यद्यनापदि तदीयमन्नं भक्षयति तदा तावदाशौचमा यावत्तेपामिति । 'आपदि तु " यावदन्नं सममानि तावदान्यशुचिः " पल-पाठः। २ यवल-व्याघ्रपाद द-तनेव म्याघ्रपाद । ३ल-प्या।

·- शोचापवादाः । सद्यःशौचाः । स्यात्ततः प्रायश्चित्तं चरेदिति ॥" अशीच्यन्नभोजनदोषश्च दातृभोजन्यतरस्याशीचज्ञान एव । तथा पत्रिशन्मते “ उभाभ्यामपरिज्ञाने सूतकं नैव दोषकद । एकेनापि परिज्ञाते भोर्दोषमुपावहेत् ॥" . तथा ॥ "विवाहोत्सवयज्ञेषु अंतरा मृतसूतके । परन्न प्रदातव्यं दातॄन भोक्तुंश्च न स्पृशेदिति॥" परेरसगोत्रैः । तथा विवाहादिष्वेव पूर्वसंकल्पितेऽपि न दोषः। तथा च बृहस्पतिः 'विवाहोत्सवयज्ञेषु त्वंतरा मृतसूतके। पूर्वसंकल्पितान्नेषु न दोषः परिकीर्तितः ॥” इति ।तथा "मुंजानेषु तु विप्रेषु अंतरा मृतसूतके । अन्यगेहोदकाचांताः शुक्ष्यति ह्यसगोत्रिणः" इति। मरीचिः "लवणे मधुमासे च पुष्पमूलफलेषु च । शाककाष्ठतृणेष्वप्सु दधिसर्पिपयस्सु च ॥ १० "तिलोषघाजिने चैव पकापके स्वयं ग्रहः । पण्येषु चैव सर्वेषु नाशौचं मृतसूतके ॥” इति । पक्कं भक्ष्यं । अपकं तंडुलादि । स्वयं महः स्वयमेव स्वाम्यनुज्ञात उपादयादित्यर्थः । पक्कापकपर्यु- दासो अन्नसत्रप्रवृत्तादेव नान्यस्मात् । तथा चांगिराः "अन्नेसनप्रवृत्तानामाममन्नमगर्हितं । भुत्का पक्कानमेतेषां निरानं तु पयः पिवेव ॥ अन पकशब्द ओदनपरः । तथा "वतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमार्चने जपे। प्रारब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकं ॥ " सूतकमिति मृतकस्याप्युपलक्षणम् । प्रारंभश्च "प्रारंभी वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः। नांदीमुख विवाहादौ श्राद्ध पाकपरिकियेति ॥" नांदीश्राद्धावधिश्च । स्मृत्यंतरेऽपि "एकविंशत्यहर्यज्ञे विवाहे दश वासराः । अहानि त्रीण्युपनये श्राद्धे पाकपरिक्रियेति । आशोचसंभावनायां एकविंशत्यादिदिनमध्ये प्रधानेनानेकदिनव्यवहितमपि नांदीश्राद्धं कार्य- मिति प्रयोगरने पितामहबरणाः । प्रचेताः "कारवः शिल्पिनो वैद्या दासी दासास्तथैव च राजानो राजभृत्याश्च सयःशौचाः प्रकीर्तिताइति। सद्यः शौचं शिल्पिवैद्यानन्यसाध्यकर्मण्येव । न तु पंचयज्ञादाविति मिताक्षरायो । तथा सूतकादौ नित्यस्नानशौर्चाचमनबलिदानप्राणाहुतिपान करणादयो अजिनियमा अस्पृश्यस्पर्शन- २५ स्नानादिकं चेति सर्व कर्तव्यमेवेति स्मृत्यर्थसारे । नित्यस्नानमंगतर्पणसहितमेव कार्य। 'अस्पृश्यस्पर्शने वाते अश्रुपाते क्षुरे मगे । स्नानं नैमित्तं कार्य देवपित्र्यविवर्जितं । "उद्धृतरदकैः स्नायान्न कुर्यासपीडनमिति " नैमित्तिकस्नान एवं तर्पणायंगपर्युदासात् । पितृमरणोत्तर प्रथमाब्दे विशेषमाह देवल: "स्नानं चैव महादानं स्वाध्यायंचामितर्पणं । प्रयमेऽन्दे न कुर्वीत महागुरुनिपातने ॥ " १ ल-परिज्ञाते । ३ ल-अन्यत्र । होदन। ३ ल-स्या। ४ ल-। ५ लनविषट् चौलोपनयने बद्ध विधियत इति।ल-शौचान। ७ ल-भुजि। ८ लन्चौते। एल-त्यै।

·[शुद्धि- पितृमरणोत्तरं प्रथमा विशेषः । स्नान समावर्तनं काम्यस्नान वो 1 महादानसाहचर्येण विर्शयिप्रायदर्शनादिति न्यायाद । (जैमिनि सू० २।३ । १६) स्वाध्यायः काम्पः । ब्रह्मयज्ञाध्ययनं वा । अग्मितर्पणं काम्यो होमः । देवलः "प्रमीतौ पितरो यस्य देहस्तस्याशुचिर्मवेत् । न देवं नापि वा पित्र्यं यावत्पूर्णो न वत्सरः ॥इति । ५ देवं स्नानादि । पित्र्यं गयाऽपरपक्षनिमित्तमेकोद्दिष्टं पार्वणं च पित्रतिरिकस्य । अत एव त्रिस्थलीसेतो " आस्थिक्षेपं गयााद्धं श्राद्धं चारपासिकं । प्रथमेन्दे न कुर्वीत कृते पितृसपिटने ॥" याद स्यात्सपिंडन भिति कचित्पाठः । तथा "दशश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपाक्षिकं । प्रथमेऽन्देऽपिकुर्वीत यदि स्याद्भक्तिमान्सुतः इति । भक्तिमान भक्त्याख्यश्राद्धवान् । तत्कृत्वा तानि कुर्यादिति केचित् । तत्र मूलं चिंत्यम् । सुत इत्येव निमिचं समर्पकं । भक्तिमत्वे तु कौगत्वेन प्राप्तत्वादन्यते । अतः सुतेनायाब्दे कार्य नान्येन इति तु युक्तं । तथा “ सर्वेषां प्रेत कार्याणां महागुरुनिपातने । कुर्यात्संवत्सरादर्वा श्राद्धमेकं तु वर्जयेत् ॥" भृगुः १५ "माता चैव तया भ्राता माया पुनस्तथा स्नुपा । एषा मृतो चरेप्छ्राद्धमन्यस्या न पुनः पितुः॥ "माता चैव भुतोप्रातापन्नी चैव विपद्यते । तर श्राद्धानि कुर्वीत न कुर्याजनके मृते । माता गौणी न जननी । तन्मरणोत्तरं प्रीता पितराविति देवलीयेन देवपित्र्ययोनि पेधात् । एतत्पूर्णसांवत्सरिकपरमिति केचित् । तत्रापि मूळ मृग्य । अब पितरि मृतेऽन्यत्रीय २० श्राद्धं न कुर्यादिति निषिध्यते । अन्यमृतौ कुर्यादिति तु निष्पत्यूह सामान्यवाक्यप्राप्तमेवा. न्यत इति दिक् ॥ इतिश्रीमीमांसकशंकरमहात्मजमहनीलकंकृते भास्करे शुद्धिमयूराः समाः ॥ तथा १ल-च । २ ज्ञ-५ । ३ कल-पक्षिक ! ४ हृदधअफ-१५ अधयइलवल । ६झ-पाठा "क्षइ-पुस्तक्योरेते सूचीपत्राणि दत्तानि; अपकदधनयफयल पुस्तकैपु तु न । घ-इति असिंगरवशावतसंमहाराजाधिराजयभगवन्तदेवादिष्टयजिगहरमनारायणम्यूरिसूनुराम्हिताशरोरत्न. मीमांसाशंकरभट्टात्मजनीलकंठेनल्ने भगवन्तभास्करे शुद्धिमयूरसः समाप्तः ॥ शुभम-- क-माके १७०४ शुभलाममंवत्सरे मादपद शु॥ ५ पुस्तकं समासाः । फ-वर्मध्यनीतरणिजाशुमसगमस्य । सान्निध्यमाजितवातिनि मायदेशे ॥ ख्याता भरेहनगरी दिल तन राजा । राजीवलोचनरत्ती भगवन्तदेवः ।। इति श्रीसेंगरवंशावतशधीभगवंतदेवदितमीमासम्भाशरमात्मजमानार (से) भगवन्त भास्तरे शुद्धिविधानमयुख, समास शुभमान । श्री.'

·एतत्पुस्तकोतवचनाना सूची। १. धम् ऋषि पृष्ठम् -- ३७ ६ ११ आश्वलायन' एकाह (१९६३.) १९ तृतीय वर्षे चौल (191) उशना' १ घराभिभूता था नारी १२ १० ऋग्वेदमन्त्रा २७ १/२०१५ २२ १२३४६ १ ४।१० ४/८/१९ २५ " " " ९ म अपि अंगिरा अय कश्चित्प्रमादेन अन्नमन्त्रहताना अविशेषेण वर्माना गंइप पादशौच च चंडालादुदकात्स्पर्शाव दासी दासच सर्वो वे देशातरमृतं श्रुत्वा प्रथमेऽन्हि ततीयेऽन्दि भस्मना शुध्धते काम यद्यप्यकृतचूडो वै प्रतयज्ञाविवाहेषु सर्वेषामेव वर्गाना सूतके मृतक चेन् सूतके सूतिकावर्ज अनि रजस्वला यदि स्नाता अन्त्येष्टिपद्धतिः यदा बियामुदक्यायो सूतिका तु यदा नारी अपरार्क भनूढभार्य शुदस्त अमरकोश तुलानियाँ (1) आपस्तम्ब धर्मसू १३1111 अचूड़ायां तु कन्याय गवामालानि कास्पानि (41) ५६ 21१८ " ".२९ " ६७ ११ १३ " " ७ ६१६ ८1१२. ८/४/१७ Gi613८ ८1७१३ ऋष्यश्रृंग आशीचमन्तरा दशों कर्मप्रदीप उकान्ती द्वारदेशे व कल्पतरु अस्थीनि चेन लभ्यते पृथक् चितिं समाया . १४ २७ १ ३१ ·[२] पृष्ठम्. २६ ३८ २४ ३८ . ऋषिः कश्यपः भरण्या मघा उदिते तु यदा सूर्य कातीयसूत्रम् आहुति जुहोति- कात्यायनस्मृतिः अमस्कृतेन पल्या च कारिका अग्निनाशे मृतिश्चेत मृतामिहोने होतव्यं ग्रंयकृत गागि नदाया भार्गवदिने गार्ग्य अकार्यरारिणी दान प्रत्यक्षशवसस्कारे गालवः दिवा वा यदि वा रात्री पिनोराशौचमध्येऽपि गृह्यकारिका या निरात्रमाशीच गृह्यपरिशिष्टम् श्रयातीतसंस्कारः (१) न सस्कारविधिस्तेषा गोमिल नंदायां शुकवारे च गौतम अन्तर्दशाई दर्शश्वेत अवस्थेद्वर्ण. निन्यममोज्य (110) प्रायोनाशक्शन (१४) चंद्रिका ४ २५ पृष्ठम् ऋषिः छागलेयः २६ नारायणील- १० छंदोगपरिशिष्टम् २५, २८१ अनयवाछूता नारी १६ विदेशमरणेऽस्थीनि जातूफर्ण सूतये तु समुत्पन्ने जावालिः अध्यौता मानसी संख्या जैमिनि सू० २१३१६ यावन्न छिद्यते नाल ज्योति पराशर साधारणे भुवोझे तातचरणा त्रिस्थलीसेतुः अस्थिक्षेपं गयाश्राद १५ २२ पितृपल्यामपेतायां दिवोदासः १७ दीपिका देवल अदुष्टा संतता धारा १२ आत्रिपक्षात्रिरात्रि आत्मशय्यासन वर्ष उद्यतैराइवे शरैः २६ उपस्पृश्याशुचि चांडालापिरमेध्याभिः दशमेऽहनि मप्राप्ते पुन पाते दगाहाट्याक् स्नान व महादान १२ नागरवण्डम् १९ त्रीणि संचयनस्थानि २१, ४. २८ . ३ ३५ ३ -- १० ३ ३४ २ ·[४] पृष्ठम्. कपिः पृष्ठम् ७,२६ २५ माता चैव तथा भ्राता । मदनः २० मदनरत्नम् १५३८ मनुः १.२९ अ.लो. २२ २३ ६. " " ६२ १५ ३३ १९ VY " ३२, ३५ ३५ " १६ " ८७ ऋपिः वराहपुराणम् चतुर्थाटमगे चंद्र विष्णुपुराणम् चतुर्थ दिवसे (३।१३।१४) पैठीनसिः अननिमत उन्नते आयेदावेव कर्तव्या एकादशेऽन्हि याद पितरो चेन्मृती स्याता सूतिको पुत्रवती पृथ्वीचंद्रादयः प्रकाशा प्रचेताः कारवः शिल्पिनो मैश्याः स्नानं प्रेतस्य प्रजापतिः शालिना सक्तुभिर्वाऽपि प्रदीपः सगोत्रो वाऽसगोत्री वा प्रमासखंडम् मृताई यो न जानाति पढ्वपरिशिष्टम् अनुदकमधूपंवगंध बृहस्पतिः दिनमासी न विद्वाती न ज्ञायेत मृताहश्चेत पित्रोपरमे श्रीमा भुंजानेषु तु विप्रेषु महाहवे विद्युता विवाहोत्सवयहेषु चौधायन: तेजसानो (1६३५) देश कालं (१५४०) ग्रीहयः प्रोक्षगाद १८ " २० " " १८ १५ १९ ५१०१ २९ »१०३ "१०४ २ ३ ८ ५ ४ १२८१३. ९१४२ २२ १११९७ जीवातो यदि दशाहाभ्यन्तरे २९ वृद्धमनुः ३६ प्रोपितस्य तथा ३९ संस्थिते पक्षिणी रात्रि मयूखाः ३९ श्राद्धमयूखः समयमयूखः १ मरीचिः २३,३७ ८ २ गर्भात्या मयाभामं ·[६] . 1 २४ सुमंतुः २१ २३ संग्रहः 11 ३ ३ ऋषिः पृशम्. ऋपिः चैयामपादः गोब्राह्मणहताना स्मार्तकर्मपरित्यागो ३८ विवाहोत्सवयक्षेणु शावेन शुद्धयते सतिः व्याघ्रपाद तुन्ये वयसि सर्वेषा पडशीतिः व्यासः पूर्वशेषेण या शुद्धिः मृते पतिमनुव्रज्य प्रथम दिवसे यदि प्रविये नरक सत्यवतः ३. शाय्यायनिः जातातप अनुपेत्रोऽपि दुर्वीत अन्तर्दशाहे मरणात दिवसे दिवसे देयः १७ पंचभि. स्लापरिवा पादौ शुधी बामणस्य संवतः रात्रिशेपे व्यहाच्छुद्धि पिनोगुरोपितो तु रेणा. शवप सर्वे प्रथमेऽन्दि तृतीये न सूत के मृतके प्राप्ते २२ स्मृतिसंग्रह वृद्धशातातपः भिशोरभ्युक्षण ( हरिहरभाध्यम) ३ स्मृत्यर्थसारः शुद्धिविवेकः ३, १०।१२ हरिहरभाष्यम् सप्तवाताहत माम्डावरणात् शुनपुच्छ. शिशोरभ्युक्षणम् (वृद्धशातातपः) शालिना सत्ताभिर्वाऽपि शौनक. हारीतः १३ शंख: भामौजीबंधनात माहनामकरणात तिघ्र कोम्योऽर्थकोटी प्रेतस्य प्रेतवार्याणि दशाहाच्यते श्रपणं घृततैलाना परपूर्वामु मार्यामु ३ सूतियोछिटभायम प्रमतो मा स्तनो घा शंखलिखिती विहितं हि सपिंडस्य पत्रिंशन्मतम् टयुहारीत समाभ्यामपरिक्षाने ३९ यदा नारी विशेदमि [२] एतद्न्थोद्धृतन्यायाः पूराप्रविटतन्यायः गावचन पानि विशयिप्रायदर्शवम् रात्री दावा २ १ ७ ३. ८ २ १९ ८