·श्रीभीमानसंहिता । म क्रमागतः । वर्णानो सान्तरालाना स सदाचार उम्पते ॥ ३३ ॥ एतद्देशमसूसस्प सकाशादाजग्मनः । स्व स्वं चरित्र शिक्षेरन् पृ- पिम्पो सर्वमानवा ॥३४॥ सचफसमामादमुदिते सुमनोदरे । शेस्यसौगन्यमान्याम्पमानिरुपवीजिते ॥ ३५ ॥ मचकोपि- समन्दोहसंपुष्टविपिनान्सरे । सिद्धर्षिमुनिभश्च योगिस्यागि- गणेचे ॥ २६ ॥ अस्मिन्दिजावयो देश संश्रयेरन् प्रयत्नवः । शूद्रस्त यस्मिन् फस्मिन् पा निवसेवृत्तिमर्पित ॥३७॥ पत्र साक्षादजन्मापि जन्म जग्राह वे हरि । रामकृष्णादिनाना च प्रसिद्धोऽमृतचेष्टित ॥३८॥ व्यासो वशिष्ठः कपिलो गोतमन्च पतन्नति । मरीचिरद्विारा पविः पुलस्त्यः पुरुह सुः ॥१९॥ माल्मीपिर्यापवल्क्यच कश्यपच पराशरः। विश्वामित्रच शुर- व मार्कणेयो हि गेमशः॥ ४० ॥ शव लिसिवम्वेव कणाट. कम्य एषच । शाण्डिल्य-मैमिमि-भृगु-भरद्वाजादयो बुधाः ॥४१॥ महर्षयः समुत्पमा यत्र त्रैलोक्यपापनाः । यत्र पझत घः सर्वे दर्शयन्त्यात्मवैभवम् ॥ ४२ ॥ सेपा अपति सभूमि खिलोकीजनमोदिका । जीयः प्रभूतमुकृवैर्यत्र थे जम्म लम्पते भासम्पादौ वर्षे मारतब जामम्पोतिषः पूर्णविनमोऽभूत ततध मिसरवमोमा- विदेशमन शिविरूपाचायप्रोशेष मानमोतिपसविकास प्रमश एवात् । बस्कृतस्त परम्मततमेव निसिलतामादिगुदस्पानीममित्वा माणुमात्र संमो लियते । पतविपक्षी विस्ताविवरण मनसत्वक्विाम्पाचावपरित सदर्भेषु सम्पम् । राजर्षिर्यस्य मयोः । बन्पहारतवपासास्तर विमपि पागलपन स्कोति प्रदर्शयितुम् । मय से महु पश्यतमो बबाहाम्पूर्ण सम्पदा समाविर्मय शामपारमुकामता प्रन्ति ।। | देशान्तर प्रयासबारे हा मान सम्मति । ममतमर्पम् । सर्वर पम्प मारा परिसते । परमस प्रतिमासम्म चात्र प्रोसोदेन समानुमबस्सम्मति | मारतीमा फरम ममम । एक प्रेस वाम्म प्राप्मातिमपि नसतक- सा प्रशान्तरे तदनामते । शम्मातिरामे , प्रदेशनिये निशाचीदमपत्र तदेव गावनिकते।

·(५) .... ॥४३ ॥ देहाङ्गेषु यथा श्रेष्ठं प्राणिनां मस्तकं तथा । भूभागे पाव- नो देश आर्यावर्त इति स्मृतः॥४४॥ ब्रह्मावर्ती जनपदस्त- त्रापि परमोत्तमः । कालिन्दी वहते यत्र गङ्गा च मुनिसेविता ॥ ४५ ॥ ब्रह्मावर्तस्य मध्येऽपि नानाहर्यविभूषितम् । कान्यकु- ब्जाख्यनगरं सर्वश्रेष्ठं स्वकैर्गुणैः॥ ४६ ॥ यस्य श्रेष्ठत्वरम्यत्वप- वित्रत्वादिकान् गुणान् । श्रुत्वा पुरापि समभूत् विस्मितः सर्वतो जनः॥४७॥ यत्र च ब्राह्मणगणा जगत्पूज्यपदांबुजाः। राजानः क्षत्रियाश्चासन् प्रथितोरुपराक्रमाः ॥४८॥ अस्यैव भूमिभागस्य लोकस्य वसतो गुणान् । कीत्तयंतोऽपि कवयो न तृप्तिं लेभिरे पराम् ॥ ४९ ॥ पञ्च तस्मात् कान्यकुब्जादूतनीता हिजोत्तमाः । प्राच्येष्वासन् वेदविज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः॥५०॥ भट्टनारायणो दक्षो वेदगर्भोऽथ छादरः। श्रीहर्षश्च कविश्वैते कान्यकुब्जात्समा- गताः॥५१॥ गोयानेष्वधिरूढाँस्तान् विप्रान् खड्गादिभिर्युतान् । पत्तिवेशान् समालोक्य विषादो नृपतेरभूत् ॥ ५२ ॥ अश्रद्धावि- कलं ज्ञात्वा राजानं ते दिजोत्तमाः । आशीर्वादार्थनिर्माल्यं मल्ल- काष्ठे निचिक्षिपुः ॥५३॥ प्रक्षिप्त चैव निर्माल्ये विप्रैस्तैर्ब्रह्मवा- दिभिः । अभूत् काष्ठं सजीवं तत् फलपल्लवसंयुतम् ॥ ५४ ॥ दृष्दैतन्महदाश्चर्यं राजा कम्पान्वितोऽभवत् । स्तोत्रश्च बहुधा ते- षामकरोत् स नृपोत्तमः ॥ ५५ ॥ ततो मनीषिणां तेषां योगशक्तिं निरीक्ष्य ताम् । पूर्वभारतभूपालाः सेवातत्परमानसाः ॥५६॥ आज्ञानुकूलवर्त्तिवे शिष्यत्वेऽपि च निष्ठिताः । पौरोहित्ये स्व- वंशीये प्रायुंजत महात्मनः ॥५७॥ पुरासीत् योगिनां श्रेष्ठो ब्रह्म- वेत्ता त्रिकालवित् । मुनिभिर्वन्धचरणो महर्ण्यग्रयः प्रतापवान्॥५८॥ तेजस्वी च तपोनिष्ठः सर्वशास्त्रार्थवित् कविः । त्रैलोक्यपृजित- श्वाऽसौ सर्वजीवोपकारकः ॥ ५९॥ पवित्रमूर्तिशीलश्च पूतका १ श्रीहर्पजन्म महर्षिभरद्वाजकुलेऽभूदित्याह-पुरेत्यादि ।

·श्रीमीमधुसूदनसहिला। म जितेन्द्रियः। कर्मणो गतिसंवेचा भग्दाजो महामेति ॥६॥ तस्प जाप्रमान पाप्रमाम्याशवर्चिनः । व्याघादयोऽपि हिन- स्वं वस्यजुहीनसम्प॥६॥तस्पैव निर्मल वैशे मुनिराजो महाय शाः। घेदान्तको महामावः श्रीहर्षोऽजनि धार्मिकः ॥३२॥ वस्प वंशे योगिनम्ब गुणवन्तस्तपस्विनः । विहासः पुण्यचरिवाः प्रसि- द्वा यहशोऽमयन्।।६शकवीनां कृवहर्षस्य श्रीहर्षस्प महाक्येः। किपस्स्वपि शताम्दे गवेषु जगतीतले ॥६४ ॥ नातस्त- द्विमले वंशे गंगानारायणो हिजा । वेदादितस्वशाखाणां पारा यणपरायणः ॥ ६५ ॥ ज्येष्ठः पुत्रो गुणाधारस्तस्य श्रीमधुमू- एन । अमृत विषयविहेपी तेजसा भासरोपमः ॥६६॥ महाप वित्रास्ते देशा ये गंगातीरवर्तिनः । तेषु मुक्तत्रिवेणीति महातीर्थ मतं शुभम् ॥ ६७ ॥ यस्मिन् तीर्थे मुनिवरो जम्मागृहात् शुभे ऽहनि । यत्र प्रयहते गंगा देवर्षिनरपूजिता ॥६८॥ जलोदाताह- सोना फेननिर्मलदासिनी।कचिद्देणीकृतजला कपिदावर्मशोभि- ता॥ ६९ । कचित् स्तिमितगम्मीरा कचिद्रयसमाकुला। कचित् गम्भीरनिर्पोपा कचिमिस्तम्वनिस्वना ।।७८॥ मकसंघाप्मुतजला विमनभिगमणिर्मुनिको माहामः मगमोपिकृतिडामा बस्फोनमः । सम्पत्र मामानाजस्म परमत्तरितो बझपरो मुनिवर श्रीवर्ष प्रतिभामित्वपिस म्पनरमपरिगतो महविज्ञाननिवासीत् । लप्रमाता पमचरितदिमापा मारतीपकाम्पमा- गरम्य मामा परनरपेगानिपते । महापुख्यानाभाति प्रमिन्दाय सबैकमेव मागचरित किमपि विस्मनमानापरमापूर्णमनुभूबते । महापुरपा कवितामन महर्पम्प प मानजीवनविपरियो मानेर हत्या मूबते । रमुनिवर श्रीदर्पमा भितिपुष्या- तरितः सुप्रसिबो महरमा भीगंगावर मासात । स र भाविसस्य समुपसतममिन गामयोतात । भीगगामाम्य पुस्यान्तरितो महात्मा गम-मानोऽभू । तसवीरसमः पामपार्मिक यात्री ने गाईप्यधर्मस्व रोवान् स्कुटरफ्नम्मनियर श्रीमान मम्ममभवत् । परब म मदर' भीस्प निंपापुरुषप्रति म । २ गायक | सम्मरतति मात्रामापरस्परसंगामातामामुपारतो बनाक्रम उत्पत्रिवेनी मुचभियनीति मापि समरतम् तत्र मुद्रिीनीति तीच प्रभागे श्यते । मुषत्रिपत्निाम गरो- पाम्पितम् । तम्पंच महर्षिस्म सात प्रामविसे मुनिवरस्प सामरममा जनमत् ।

·म.१ भारतोत्कर्पवर्णनम् । (७) निर्मलोत्पलसंकुला । क्वचिदुद्भूतपुलिना कचिदुत्कीर्णवालुका ॥७१॥ हंससारससंघुष्टा चक्रवाकोपशोभिता । मत्तैः सदा विहं- गैश्च ह्यभिपन्ना समन्ततः ॥७२॥ कचित्तीररुहैर्वृक्षर्मालाकारैर्वि- शोभिता । कचित् फुल्लोत्पलाच्छन्ना क्वचित् पद्मवनाकुला ॥ ७३ ॥ क्वचित् कुमुदपुप्पाणां कुमलैरुपशोभिता । नानापुष्प रजोवस्ता रम्या मुनिनिषेविता ॥७४॥ व्यपेतमलसंयोगा मणि- निर्मलदर्शना । फलपुष्पैः किसलयेर्युक्ता गुल्मैश्च सर्वतः॥७५॥ विष्णुपादोद्भवा दिव्या ह्यपापा पापनाशिनी। शिशुमारैश्च नश्च भुजंगैश्च समाकुला ॥७६ ॥ शङ्करस्य जटाजूटात् भ्रष्टा सागर- गामिनी । समुद्रमहिषी गंगा सारसक्रौञ्चनादिता ॥७७॥ रंजिता पुष्पमालाभिर्भूषिता भूषणोत्तमैः । मुक्तिदा दर्शनादेव पापघ्नी जाह्नवी नंदी ॥ ७८ ॥ तत्रैव ब्रह्मचर्येण क्षमया च दमेन च । वैराग्यार्जवसन्तोषैः परोपकृतिवृत्तिभिः ॥७९ ॥ सदाचारप्रचारै- श्व भगवद्भावभक्तिभिः । आसीन्महर्षिचरितः स श्रीमान् मधुसू- दनः ॥ ८० ॥ प्रज्ञेया वा विसारिण्या यो बलेन धनेन वा । धुरं वहति गोत्रस्य जननी तेन पुत्रिणी ॥ ८१ ॥ एकेनापि सुपुत्रेण सिंही स्वपिति निर्भयम् । सदैव दशभिः पुत्रीरं वहति रासभी ॥ ८२॥ कुम्भः परिमितमम्भः पिबत्यसो कुम्मसम्भवोऽम्भोधि- म् । अतिरिच्यते सुजन्मा कश्चिजनकं निजेन चरितेन ॥ ८३ ॥ पात्रं न तापयति नैव मलं प्रसूते नेहं न संहरति नैव गुणान् क्षि- णोति । द्रव्यावसानसमये चलतां न धत्ते सत्पुत्र एष कुलसद्मनि कोऽपि दीपः॥ ८४ ॥ सत्पुत्रस्तादृशः सोऽभूत् श्रीहर्षकुलभूष- णम् । धनवानपि निष्पापः प्रकृत्योदारचेष्टितः॥ ८५ ॥ दान- शीलः सुशीलश्च परोपकृतिदीक्षितः । निर्लिप्तो विषयेष्वासीत् जलेष्वम्बुजपत्रवत् ॥८६॥ प्राच्यदेशेषु लब्ध्वा स जन्म कल्या- १ इदमपूर्ववर्णन त्वादिकविमहर्षिवाल्मीकिकृतम् । २ श्लोकचतुष्टय सुभाषितम् ।

·भीभीमशमूदनसहिना । णवाक । यनियेषु प्रदशेपु शास्त्रशासननोदितः ॥ ८७॥ वि प्रमुल्पो मुनिश्रेष्ठ सदसद्भावचिंतकः । ब्रह्मावत्पु पास वै मेने स शुभवारफम् ॥ ८८ ॥ तपोवनेषु गुप्तेपु प्राचीनेषु पली युगे। सतवास महोपाने श्यामाशुफनिनादिवे ॥ ८९ ॥ मयूरपेकाक- णिते फोक्सेिः मलनादिते । विविधै पुप्पपिच चारुचित्रवि- चित्रिवे ॥९० ॥ माधवीमल्लिकाजासिपुप्पगुर विशोभिसे। स्प- लपगन्धराज स्वर्णगुल्मश्च मूपिते ॥ ११॥ रसालदरीभिम सिन्दुपारः शिरीपदै । पदम्बार्जुनसमेंप सुरम्यैरुपशोभिते ॥९॥ पन्दनम्तिलकैस्सारैम्तमालरप्तिमुकर्क । परमे सरले चैव अशोभाक समिते । वानीरस्तिमिदेश्चैव मकुले विकरपि ॥१३॥ मैयहुर्विधर्युक विचित्रे चिचदारक । गरं योगसिम्पर्य तत्र पश्चवटीवरे । निर्मापास्सो मुनिस्तस्वो ब्रह्मप्यानपरायणः ॥९गृहस्थाश्रममर्माणि कुर्वन् धर्मरत सदा । मक्कितोभार्प या शश्वत् सेव्यमानो दिवानिशम् ॥१५॥दुखपूर्णाऽपि संसारी यस्प दर्शनमात्रव । आसीदमन्दसंशासिसुस्वधमालय क्षणात् ॥ १६ ॥ मानुष्यं परजम्प मूरिविभवो दीर्घायुरारोग्यता सम्मि मुमुतः सती प्रियतमा भक्तिश्च नारायणे । विहस्य मुजनस्व मिम्लियजयः पात्रपु दाने रतिः आसस्तस्प सतस्त्रयोदशगुणाः संसारिणी सभाः ॥ ९७ ॥ इति मीभीममुसूदनसंहितायां मारतोस्फर्पवपार्म माम प्रथमोऽध्यायः । १ मम्माभिरापागप्रार्थना मिनरेशजतेनापि ममखणा सभेपोलिप्मुम मभूमि भावतरेस एमयामार्षमामानव इति शम्मेषु विदितनश्यते । मत एष मुनिवर भीम भारः मारतसंगतोपि समातेप मासमिपेण । १ मपलबटवितासोमादि | परमपित परिवस्वान भाये पंचप्रीति नामाभिधीयते चारीस्मान गंगाती परिमातीमत्वमिति तत्रसाडेपु पितम् । विपतमाप्यात्मिकतापनविषयेषु सर्वति घु पंचपरीस्थानमामिप सापो से सापासा प्रविधि संजयत इति प्रसिदय ।

·द्वितीयोऽध्यायः। सदाचारवर्णनम् । श्रीमधुसूदनं पुण्यं सर्वज्ञ ज्ञाननिर्मलम् । सर्वशास्त्रेषु तत्वज्ञं सदा ध्यानपरायणम् । जितेन्द्रियं जितक्रोधं जिताहार जितामयम्॥ १॥ पञ्चवटयां स्थितं सौम्यं सन्ध्योपासनतत्परम् । ब्रह्मविद्भिर्म- हाभागैाह्मणैश्च समावृतम् ॥ २॥ गुणवं सर्वभूताना परार्थंक- प्रयोजनम् । वन्तं परमात्मानं मुनीनामुग्रतेजसाम् ॥ ३ ॥तमे- वं गुणसम्पन्नं नारीणामुचमा वधूः । सुन्दरी या प्रिया वामासुन्द- री तत्वविदरा ॥४॥पञ्चवट्या स्थिता साध्वी मुनीस्ताँत्साधुक- र्मणः । प्रणम्य दण्डवद्भूयो स्वामिनं वाक्यंमब्रवीत् ॥ ५॥ दे- व्युवाच । भगवन् सर्वशास्त्रज्ञ सर्वभूतहिते रत । धर्मतत्वं तु मां ब्रूहि साङ्गोपाङ्गविधानतः ॥ ६॥ एवं पृष्टः स भगवान् सभामध्ये स्त्रिया तदा । मुनीनालोक्य नेत्राभ्या वाक्यमेतदभाषत ॥ ७ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । उत्तिष्टोत्तिष्ट भद्रं ते देवि तत्वविदाम्बरे। वक्ष्यामि धर्मसर्वस्वं ब्रह्मणा कीर्तितं पुरा ॥ ८ ॥ समाहितमना देवि शृणु त्वं गदतो मम । इत्युक्त्वा ब्रह्मवित् श्रेष्ठो मुनीन्द्रः स तपोनिधिः ॥९॥ नारायणं जगन्नाथं सर्वभूतहदि स्थितम् । वासु- देवं जगद्योनि योगिध्याननिरंजनम् ॥ १० ॥ आनन्दममृतं नित्यं परमात्मानमीश्वरम् । ध्यायन् हृदि हपीकेशं मनसा सुसमाहितः। १ वामासुन्दरीति नाम न विशेषणम् । २ मुनि श्रीमधुसूदनों बघुसमावृत स्वावसरक्रमेण धर्मोपदेशदानादिभिर्लोकोपकारससाधने प्रकृत्यैव नितराम्प्रीतिमन्चमावि । पतिप्राणश्रीरिवापरा सहधर्मिणी च तस्य गृहकार्यतोऽवसर लम्चैव धर्मरूपिण पतिन्धोपदेशश्रवणेच्छया तत्वजि- ज्ञासादिभिश्च सदैव प्रीणितवती । एव च तत्र श्रोतृमण्डलेषु धर्मज्ञानजिज्ञासिषु सदैव विविधशास्त्रपुराणतन्त्रादिव्याख्या समाख्याताऽभूत् ।

·म २ (1.) भीभीमघुसूदनसंहिता। नेत्राम्यां तो समालोक्य कृपया वाक्यमब्रवीत् ॥ ११ ॥ पम्मेणव जगत् सरक्षितमिदं धर्मो धराधारकः धदिस्तु न किश्चिदस्ति भुवने धर्माय तस्मै नमः ॥१२॥ एक एष साधर्मो निधनेप्यनु याति यः । शरीरेण समं नाशं सर्पमन्यत्तु गच्छति ॥ १३ ॥ धर्म वक्ष्यामि वस्वेन यथोक परमेष्ठिना । परापराणां वोडार पावन शुभमम्पयम् ॥ १४ ॥ सह यहा प्रजाः सरा पुरोवाच प्रजाप- वि । मनेन प्रसविप्यचमेप वोऽस्स्विष्टकोमघुक ॥ १५ ॥ देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु यः । परस्परं भावयन्त श्रेय पर- मयाप्स्पय ॥१६ ॥ इटान् मोगान् हि मो देवा दास्पन्ते पहभा विताः । वैदेचा न प्रदायैम्पो यो मुके स्तेन एव सारयाशि पाशिनः सन्तो मुच्यन्से समकिल्यिपैः । मुजवे ते स्वर्घ पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१८॥अमानवन्ति भूतानि पर्मन्पादनसम्म- व । यवागमति पर्जन्यो यन कर्मसमुद्भवमानार्म प्रमोद विदि समासरसमुद्भवम् । तस्मात् सर्वगत बम निस्प य प्रति- ठितमा२०॥एवं प्रति पर नानुवर्चयवीर या मघायुरिन्द्रि यारामो मोघ देवि स जीवति ॥ २१ ॥ आचार! प्रभमो धर्मः मौत: स्मार्वः सो मव । तस्मादेवत् समायुक्त गृहीयादात्मनो । श्रीमायावत. एम्पपादमीकम्पटैपायनयमसम्य । अतएस पचिस्प मत. प्रति लोके भप्रिय उपसर्पन्ति धर्मेन पाम्मति पर्ने समे प्रतिक्षित त स्मासम्म फार्म मन्ति" इति सुतिः । १ यमरामेन पर्मो विपक्षितः । बर्मेन हि जबा- नामरिसम्बन्बो रिफ्ते । एवे साप्त भीमनगदम्बाम् । मिनारयन् गादीवरो मिमुर्विध मायावास्कित, वर्गसाको मेयो निजामुमति क्रमेण संसापति सपनापेर समस्या व जमासमवाय लोसम्मम् सबोम्बा समानुमुक्ति एवं 1 सम्पदा सम्भोगेषु धर्मसीप एपरगतामविनय पूर्वस्मानी- तर्मस्योपकारितामन व निसिपाणिनियादात मेष अमिमान् मिसे स्पेक्चरर्वत सप्पमेन तरपशि पर्यायोति । मयोभनाइतोऽपरिक्षाव सामान्य निमारम्म प्रयोजनास्पा जनस्व बो विस्मरवि धर्ममिनिवासको मेस. एसमनुमति दी मास्ति मिस।

·अ.२ सदाचारवणेनम् । (११) हिजेः ॥ २२ ॥ चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालनम् । आचारभ्रष्टदेहानां भवेद्दमः पराङ्मुखः ॥ २३ ॥ वैदिकैः क- मभिः पुण्यनिषेकादिर्हिजन्मनाम् । कार्य्यः शरीरसंस्कारः पा- वनः प्रेत्य चेह च ॥ २४ ॥ गौमिर्जातकर्मचौडमौञ्जीनिव- धनैः । वैजिकं गार्मिकञ्चनो दिजानामपमृज्यते ॥ २५ ॥ मङ्ग- ल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बलान्वितम् । वैश्यस्य धनसं- युक्तं शूद्रस्यत जुगुसितम् ॥२६॥ शर्मवत् ब्राह्मणस्य स्यात् राज्ञो रक्षासमन्वितम् । वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयु- तम् ॥ २७ ॥ स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थ मनोहरम् । नाम स्याहीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत् ॥ २८ ॥ गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् । गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भाचु दा- दशे विशः ॥ २९ ॥ गार्हस्थ्यं परमं धर्मं सर्वेषां मनुजन्मनाम् । तदेव कथयाम्यादौ शृणु भामिनि ! तत्वतः ॥ ३०॥ पञ्चय- ज्ञविधानं तु गृही नित्यं न हापयेत् । ब्रह्मयज्ञो देवयज्ञः पितृ- यज्ञस्तथैव च । भूतयज्ञो नृयज्ञश्च पञ्चयज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ ३१॥ स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः स्यापितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलि- भीतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ ३२ ॥ ब्रह्मनिष्ठो गृहस्थः स्या- ब्रह्मज्ञानपरायणः । यद्यत् कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि समर्पयेत् ॥ ३३ ॥ न मिथ्याभाषणं कुर्यान्न च शाठ्यं समाचरेत् । देव- १ सदाचारानुष्ठानमेव मनुष्याणाम् मुख्यकर्त्तव्यतया निर्दिष्टम् । सदाचारपालनेन हि सद- सद्वयक्तिसम्पन्नो जीव सकाम स्वर्गराज्यस्य तत क्रमेण सत्कर्मसाधनादिना चित्तशुद्धौ सातायानिष्कामस्य च ज्ञानराज्यस्य भवत्यधिकारी । अतो हि सदाचारानुष्ठानमेव शास्त्रेषु सर्वश्रेष्टतया समादिष्टम् इद वचनद्वयम् श्रीदक्षस्मृते । अत एव "आचार प्रथम" "एप आदेश-उपदेश "-वेदोपनिपत्-“ एतदनुशासनम् "-"एवमुपासितव्यम्"-" नो इत- राणि" । इत्यादिश्रुति । २ वैदिकरित्यादि पड्वचनानि श्रीमत्पूज्यपादराजर्पिवर्यस्य मनो । गर्भसम्बन्धिभि । ४ इदानींतनकाले चतुर्वपि वर्णेषु (छन्नु घसीटे रूडे खूडे ) नामानि व्यवहरन्ति स व्यवहारश्च धर्मशास्त्रविरुद्ध एव । ५ श्रीयमस्मृतौ । ६ श्रीमत्पूज्यपादराज- पिवयस्य मनो। । m ·श्रीभीमप्रसूदनसहिला । घाविधिपूजास गृहस्पो निरवो भमेत् ॥ ३४॥ मावर पिवर श्वेर साक्षात् प्रत्यक्षदेववाम् । मस्या गृही निषेवेत सटा सर्वप्रय स्न:५३५॥माचार्यो घमणो मूर्वि पिता मूर्तिः प्रजापतेगवाता मरुस्पतेर्मतिर्माता सामासिनेस्तनुः॥३६॥ दयाया मगिनी मर्मि- र्धर्मस्पास्माऽतिथि स्वयम् । भमेरम्यागतोमूर्विः सर्वभूतानि पास्मन ॥३७॥ तुरायो वेव मासरि सटे पितरि भामिनि ।। देवप्रीतिर्भवत्साधि ! परं प्रम प्रसीदति ॥ ३८ ॥ मासनं शयन वन पानं भोजनमेव च । समस्फास परिवाय मात्रे पित्रे नियोज- येत् ॥ ३९॥ श्रावयेग्मृदुला पाणी सवदा नियमाचरेत् । पि- घोरावानुसारी स्पात् सत्पुनः फुलपावन ॥ ४० ॥ जीपतो पा पकरणाम्मृवाहे भूरिभोजनात् । गया पिण्डदानाच विभि पु अस्प पुत्रदा ॥ ४२ ॥ मौहत्य परिहासच तन परिभाषणम् । पित्रोरग्रेन कुर्वीत यदीगोदात्मनो हिसम्॥४२॥ मावरं पितरं वी- क्ष्य नवोचिष्ठेस्ससम्रमः । मिनादया नोपषिप्रेसस्पितः पिरशा सने ॥४३॥ विपाधनमदोन्मयो य कुर्यात्पिदोसनम् । स या ति नरक घोर सर्वधर्मवरिष्ठवः॥४॥ मासरं पितरं पुर्व वारान विपिसोदरान् । हिस्सा राही न सुजीयात्प्राणे पण्ठगवेरपि॥५॥ पयित्वा गुरून वम्धून् यो भुक्के स्पोदरभरिः । इहेन छोरे गर्यो- ऽसावमुध नरक समेत् ॥ ४६ ॥ गृहस्थो गोपयेदारान् विषम म्पाप्तयेत् मवान् । पोषयेत् स्वजनान् यम्यूनेष पर्म सनावन ॥७॥ जनम्पा बर्द्धितो देहो जनकेन प्रयोचितः । समनः शिसिवः प्रीत्या पोऽधमस्वान् परित्यजेत् ॥ ४८ ॥ एषामर्षे प्रिये नित्य कस्या फरशतान्यपि । प्रीणोत्सवः शच्या धर्ती पाधि इत्यादि पात्र मोम्दानिमानस्थम् मतपत्र 'स्मतरेको मा क्लियो पतितिः । २ मीमहालतम् । ३ भीममम पूम्पपारामपावनस। मा " ·(१३) अ.२ सदाचारवर्णनम् । ह्येष सनातनः ॥ ४९ ॥ स धन्यः पुरुषो लोके स कृतो परमा- थवित् । ब्रह्मनिष्टः सत्यसन्धो यो भवेद्भुवि मानवः ॥ ५० ॥ न भार्यां ताडयेत् वापि धनवत् पालयेत्सदा । न त्यजेत् घोर- कष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता ॥ ५१॥ ऋते स्वीयां चेतसापि स्त्रियमन्यां न संस्पृशेत् । दुष्टेन चेतसा विहानन्यथा नारकी भवेत् ॥ ५२ ॥ विरले शयनं वासं त्यजेत् प्राज्ञः परस्त्रिया। अयुक्तभाषणश्चैव स्त्रियं शौर्य न दर्शयेत् ॥ ५३ ॥ धनेन वास- सा प्रेम्णा श्रद्धयामृतभाषणैः। सततं तोषयेद्दारान् नाप्रियं क- चिदाचरेत् ॥ ५४ ॥ उत्सवे लोकयात्रायां तीर्थेष्वन्यनिके- तने। न पत्नी प्रेषयेत् प्राज्ञः पुत्रामात्यादिवर्जिताम् ॥ ५५ ॥ यस्मिन् नरे स्वसर्वस्वे तृष्टा भार्या पतिव्रता । सर्वो धर्मः कृ- तस्तेन पितृदेवप्रियो हि सः ॥ ५६ ॥ चतुर्वर्षावधि सुतान् ला- लयेत् पालयेत् पिता । ततः षोडशपर्यन्तं गुणान् विद्याश्च शिक्षयेत् ॥ ५७ ॥ विंशत्यब्दाधिकान् पुत्रान् प्रेरयेद्गृहकर्मसु । ततस्तान् तुल्यभावेन मत्वा नेहं प्रदर्शयेत् ॥ ५८ ॥ कन्याप्येवं पालनीया शिक्षणीयातियत्नतः । देया वराय विदुषे धनरत्न- समन्विता ॥ ५९ ॥ एवं क्रमेण भ्रातृ॑श्च स्वसभ्रातृसुतानपि । ज्ञातीन् मित्राणि भृत्यांश्च पालयेत् तोषयेद्गृही ॥ ६०॥ ततः स्वधर्मनिरतानेकग्रामनिवासिनः । अभ्यागतानुदासीनान् गृहस्थः परितोषयेत् ॥ ६१॥ देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन्बन्धूंश्च भागिनः । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः ॥ ६२ ॥ यद्येवं ना- चरेद्देवि! गृहस्थो विभवे सति । पशुरेव स विज्ञेयः स पापी लोकगर्हितः ॥ ६३ ॥ निद्रालस्यं देहयत्न केशविन्यासमेव च । आसक्तिमशने वस्त्रे नातिरिक्तां समाचरेत् ॥ ६४ ॥ युक्ताहारो युक्तनिद्रो मितवामितमैथुनः । स्वच्छो नम्रः शुचिदों युक्तः १ इदमपि सर्वे बचनजात श्रीमहानिर्वाणतत्रस्थम् । २ श्रीमद्भागवतम् ।

·(१४) श्रीश्रीमधुसूदनसहिला। म २ स्पात्सर्वकर्मस ॥६५॥ शूर शनौ विनीयः स्यादान्धये गुरु सभिधौ । जुगुप्सिवान् न मन्येव नायमन्येत मानिन ॥६६॥ सौहार्द व्यवहारांच प्रवृत्ति प्रकृति नृणाम् । सहवासेन सम्ब विदिस्या विश्वसेचत ॥ ६७ ॥ प्रोद्वेष्टरपि वात्समय वीक्ष्य बुद्धिमान् । प्रदर्शयेदात्मभावान् नैव धर्म विलायेत् ॥ ६८ ॥ स्वीय यशा पौरुषश्च गुप्तये फपितञ्च यत् । कृत यदुपकाराप धर्मदो न प्रकाशयेत् ॥ ३९ ॥ गुप्सितप्रवृचौ च निधिवेऽपि पराजये । गुरुणा सघुना चापि मनस्वी न विवादयेत् ॥ ७० ॥ विपाधनयशोधर्मान् यतमान उपार्जयेत् । व्यसनचासतो संग मिप्याद्रोह परित्यजेत् ॥ ७१॥ भवस्थानुगताम्बेष्टा समयानुग वा किया । वस्मादयस्यां समयं वीक्ष्य कर्म समाचरेत् ॥ ७२॥ वयोबुप्पमयाग्वेषश्चवाभिमनकर्मणाम् । आचरत्सहशी वृद्धि मजिमामा तथा॥ ७३ ॥ योगक्षेमरतो दक्षो धाम्मिमा प्रिय बान्धवः । मितवा मिवहासा स्पामाम्याग्रे सु विशेषतः ॥७॥ जितेन्द्रियः प्रसन्नारमा मधिन्व स्पायवः । मप्रमो दीर्घद ी मानास्पर्शान् विपारयेत् ॥७५ ॥ सस्य॑ मृदु प्रियं धीरो वा क्यं हितकर वदेत् । आस्मोस्पर्प सपा निम्दो परेपो परिवजये त् ॥ ७६ ॥ सन्तुष्ठो पितरौ यस्मिन्मनुरका सुद्गणाः । गाय न्दि पपशो लोकास्तेन लोप्रिय मितम् ॥ ७७ ॥ सत्यमेव पर्व यस्प या दीनेषु सर्वया । कामधेपो यो यस्प सेन सोफ्यय जिसम् ॥७८ ॥ रिक परदारेषु निस्पृहः परवस्तुप । दम्म मात्सप्पेदीनो यस्वेन सोपपर्य जिवम् ॥ ७॥ पानिना लोक यात्राये सर्वत्र समदृष्टिना । श्रीयते येन फर्माणि सेन लोपत्रय जिवम् ८०॥ सम्प्राप्ताय स्वविय मदपादासनोदमे । ममम म पनि ग्वापनि। २ पसरणसम्मृती । सम्पनि पनि मासिकाती।

·(१५) अ.२ सदाचारवर्णनम् । यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ८१॥ शिलानप्युछते नि- त्यं पञ्चाग्नीनपि जुह्वतः । सर्वं सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन् ॥ ८२ ॥ न वै स्वयं तदनीयादतिथिं यन्न भोजयेत् । ध- न्यं यशस्यमायुष्यं स्वयं चातिथिपूजनम्॥ ८३॥ आसनावसथौ शय्यां अनुव्रज्यामुपासनाम् । उत्तमेपूत्तम कुव्हीने हीनं समे समम् ॥ ८४ ॥ पात्रे दानं मतिः कृष्णे मातापित्रोश्च पूजनम् । श्रद्धा बलिर्गवां ग्रासः षड्वविधं धर्मलक्षणम् ॥ ८५ ॥ आचारः परमो धर्मः सर्वेषामिति निश्चयः । हीनाचारः परीतात्मा प्रेत्य चेह विनश्यति ॥ ८६ ॥ सदाचारविशेषज्ञामपि त्वां वरवर्णिनि । सदाचाररहस्यं वै स्थूलतः प्रोक्तवानहम् ॥ ८७ ॥ सदाचारवि- चारेषु दृष्टान्ता बहवः प्रिये ! । निर्दिश्यन्ते कतिपये मया तव हितेच्छुना ॥८८॥ नियतं भर्जुशुश्रूषा रूपे साध्व्यः शुभे व्रते । सावित्री सत्यवद्भाऱ्या सती श्रेष्ठा प्रगीयते ॥८९॥ सौभ्रात्रे परमे चैव गृहस्थानां शुभावहे । भ्रातृप्रेमपराः सर्वे ख्याता दशरथा- त्मजाः ॥९० ॥ श्रेष्टस्य सत्यधर्मस्य पालने देवरक्षकः । हरि- श्चन्द्रो नृपश्रेष्ठो विख्यातः पृथिवीतले ॥९१ ॥ प्रजानुरञ्जने चैव नृपाणा परसाधने । श्रीरामो राघवो लोके दृष्टान्तो गीयते बुधैः ॥ ९२ ॥ भीष्मश्च जाह्नवीपुत्रः पितृभक्तिप्रकाशने । चिराय स्मरणीयोऽभूत् पाण्डवानां पितामहः ॥ ९३ ॥ मातृभक्तिप्रकाशे च दृष्टान्तान्साधवो विदुः । पाण्डवान् पञ्च विख्यातान् वीरमु- ख्यानृपात्मजान् ॥ ९४ ॥ गृहस्थस्य च धर्मस्य सम्यक् साधु प्रसाधने । आदर्शरूपो जनको राजर्षिर्गीयते जनैः॥९५॥आर्या- णां पुण्यवृत्तानां ऋषीणामखिला गणाः। सदाचाररताः ख्याताः सर्वलोकप्रपूजिताः ॥ ९६ ॥ ते सदैवानुसतव्याः सदाचारविधी जनैः। त एव परमाप्ताश्च त एवाचारशिक्षकाः॥ ९७ ॥ सदाचा- १ इमानि वचनानि श्रीमत्पूज्यपादराजर्षिवर्यस्य मनो । अत एव "अतिथिदवोभव ” इति श्रुति । २ श्रीमद्भगवत पूज्यपादकृष्णद्वैपायनस्य । ३ श्रीमत्पूज्यपादमहर्पिवसिष्टस्य । भ ·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म३ रो हि जीनानां सर्वेषां मूमिवासिनाम् । शुभाय फल्पते नित्य निस्यो धर्म सदेहिनाम् ॥९८॥ न वात्र संशयः कश्चित् त्वया कार्यो मनस्विनि ।। सदाचारमनुष्ठाय शुभ सब्बरवाप्यते ॥१९॥ इति श्रीमीमधुसूदनसंहितायो सदाचारवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्याय' । तृतीयोऽध्यायः। वर्णाश्रमधर्मवर्णनम्। देव्युवाच । श्ववो बहुविधो धर्म इहामुत्रसुखप्रद धर्मार्थकामदो विघ्नहरो निर्माणकारणम्॥२॥साम्भव भोमिच्छामि भूहि वर्णा अमान् प्रमो! । तत्र ये विहिसाचाराः कृपया नद तानपि ॥२॥ मीप्रीमधुसूदन उवाच। शानस्प निविधी प्रेयो पन्यानो पेदपोदि- सौ। मनुष्ठितो तो विहमिः प्रपर्धकनिवर्षको ॥३॥वर्णाभमोक पत् कर्म कामसंकल्पपूर्वकम् । प्रवर्तक मवेदेवत् पुनरावृधिो तुकम् ॥ ४॥ पम्पमिति विघ्युक्त फामसंकल्पनर्जिवम् । यत् कर्म क्रियते सम्यक दानयुक्त निवर्षकम् ॥ ५ ॥ निवर्चको पुरुष निवर्तयति जम्मतः । प्रवर्चक हि सर्वत्र पुनरावृतितकम् ॥६॥ अध्यापन पाप्पयन यजन याजन तथा । दानं प्रतिमा र प्रामणानामकल्पपत् ॥७॥ प्रमाना रमणं दानमिण्याय मनमेन च । विपयेप्यासकिय सत्रियस्य समासत ॥८॥ पशुना रमण दानमियाध्ययनमेव चावणिकपर्य कुसीदस्यस्प कपि १बार पचमानि भीमन्यूम्पपादराजािर्यम्म मो।

·म.३ वर्णाश्रम-धर्म-वर्णनम् । (१७), रेव च ॥ ९॥ एकमेव तु शूद्रस्य प्रसुः कर्म समादिशत् । एते- षामेव वर्णानां शुश्रूषामनसूयया ॥ १० ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणाञ्च सुभाषिणि । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवर्गणः ॥११॥ शमो दमस्तपः शौचं शातिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञान- मास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ १२॥ शौर्य तेजो धृतिर्दा- क्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रंकर्म स्वभा- वजम् ॥ १३॥ कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परि- चर्य्यात्मकं कर्म शुद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ १४ ॥ स्वे स्वे क- Mण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धि यथा विन्दति तच्छृणु ॥ १५ ॥ वर्णाश्रमोक्तं सर्वत्र विध्युक्तं कामव- र्जितम् । विधिवत् कुर्वतस्तस्य मुक्तिदेवि करे स्थिता ॥ १६॥ उद्भिज्जाश्चाण्डजाश्चैव स्वेदजाश्च जरायुजाः । जीवाश्चतुर्वि- पां जातिं लभन्ते स्वस्वभावतः ॥ १७ ॥ यथा जरायुजा या- न्ति जातिभेदं चतुर्विधम् । आ-नाय॑नराश्चैव पशवश्वोच- माधमाः ॥ १८ ॥ तथा निसर्गसंसिद्धो ह्यायीनामार्यमानिनाम् । चतुर्दा जातिभेदोऽयं चातुर्वर्ण्य तदुच्यते ॥ १९ ॥ चातुर्वयात् १ जन्मान्तरवादे स्वीकृते भवति स्वत एव ब्राह्मणादिचातुर्वर्ण्यस्य ससिध्दि । पूर्वजन्मा- र्जितकर्मसंस्कारानुसारेणैव शरीरबुध्दिभोगादीनामहिकाना सँभो नरस्य जायते तथा च प्रारब्धबलेनैव तस्य ब्राह्मणादिकुले जनिस्सम्भवति । मातापितृसयोगज स्थूलशरीरन्तावज्जी- वानाम्पूर्वजन्मार्जितकर्मभोगानामुपभोगस्य निमित्तमात्रमेव भवति । गुणकर्मभ्यामेव हि जा- तिविभागो जायते । स्वेच्छया एव जीबो ब्राह्मणादिचतुर्वर्णानामन्यतमवर्णोपयोगिकर्मसमूह- मनायासेनाभ्यासितम्प्रभवतीति जीवाधीनान्येव कर्माणि । शरीरस्य तु गुणैस्सहातिघनिष्ठो नित्यसम्बन्धो विद्यते । तथा हि मातापितृसयोगवशाद्यदेव शरीर यादशगुणानामाधाररूपतया सायते तत्र शरीरे तेपामेवाधेयानां गुणानामशेपेण विकासस्सम्भवति । वस्तुतस्तु गुणै. सह स्थूलशरीरस्य घनिष्ठसम्बन्धमवलोक्य जन्मना सह जातिविशेषस्य विलक्षणसम्बन्धोऽ- वश्यमेव स्वीकर्तव्य अतएव “ चातुर्वर्ण्य मया सृष्ट गुणकर्मविभागश' इति श्रीमद्भगवद्गी- तायाम् ।" ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाहू राजन्य कृतः ।। ऊरू तदस्य यद्वैश्य पद्या शूद्रो इति श्रुति । २ इमानि पच वचनानि श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । ३ चतुर्वर्णवि- ज्ञानमाह उद्भिजा इत्यादि चतुभि । 1 " ऽअजायत २ ·श्रीमीमधुसूदनसंहिता। स्वत सिद्धादन्पहर्णान्तरं यदा । विरुद्ध तद्भवेत्सव्य प्रकृते नान संशय ॥ २० ॥ पर्णाश्रमोक कर्मेव विधिवत् कामपूर्वकम् । येनेतत् क्रियते फर्म गर्मवासः करे स्थित ॥ २१ ॥ संसार मीरुभिस्तस्मादिभ्युक्त कामधितम् । विधिवत् कर्म कर्चर्य मानेन सह सर्वशः ॥२२॥ बानाच त्रिपु वर्णपु आनुलोम्ये न मानवा । ते देवानामृषीणाश पितॄणामतृणास्तथा ॥ २३ ॥ ऋषिम्पो प्रमापर्येण पितृम्पन्ध सुवैस्तया । पुर्यायझेन देवेम्य माय धर्ममाचरन् ॥ २४॥ कृतोपनयनस्यास्प बतादेशनमि प्यते । बमणो ग्रहणथैव प्रमेण विधिपूर्वकम् ॥ २५ ॥ सेवेते मौस्त नियमान् प्रमचारी गुरो पसन् । सभियपेंद्रियग्राम तपो- पर्पमात्मनःनित्यं मास्या शुचिः कुर्यादेवर्षिपितृतर्पण- म् । देवताम्पपनश्चैव समिदाधानमेव च ॥ २७ ॥वजयम्ममा पत्वातीमानि यानि श्रीमत्पुम्पपारमार्पियशाम २ जाते झोपपेशे । कम सन्मादिक चरेत् । इति पूम्पपारमार्जिमिनीवचनापरेमोक्ता सम्योपासन- कम्पमा पत्र प्रर्मिता तथोपान कार्य समिपासना सन्मात्रमस्वरूपप्रपन पूर्वक पदमिपीते । तत्र सम्मासमप प्राइ ति: "सिमा पुरोनुबाले तपोप्रम- विन्त सम्प्रजापतिर्वरेगोपमन्त्रपव वानि बरमानीताऽऽरियो को योबा इति सम्प्रजा- (परिगतीपोषणमामिति तम्मापित मा तानि सारस्परित्य बोगपति बारस्तम- मातानिमा एतानि परसि पत्रिवामिमश्रितेनाम्भसा साम्पन्तिपुरमा एते सम- पारि पूर्वमिमुमा समाबर मत्रिवाऽममित्रिता माप विक्षिान्ति ता स्ता मापो मलीभूत्वा तानि रक्षारसि मारेकरने की प्राक्षिपति पत्रपक्षियां प्रणमन्ति तेन पाप्मानमवम् बातमतमस्त स्मादिस्यमामिप्यावन् ब्रिाझनो पिस मामलेऽसावारियो पोतिष समस्याप्येति य एवं वेद ' त । मम सम्पासम्ममा पूम्पार महर्षिः | परा महोण्वस्व पि पैनक्षत्रपतिः । सात सपा समाम्माता मुनिमित सर्विमि पति मत एष पूमपारम्पपावनधास रणसो सचिवसायी निसाया रिम्सस्पतामेर सम्म तस्माच्यादन्ति मनापिन "तोतामे किया विरपाधि मागिता संगो समानुपासीत पावगे मरते व इति । वाम समेत रेषताबा ममारिमेरमा सान्दैपायनमास.-"जात्री कम पूर्वाने सास्त्रिी दिनमम । सररती सापाने सेब सवा त्रियुस्मता प्रतिमहातो पातमा- ·अ.३ वर्णाश्रम-धर्म-वर्णनम् । ( १९) सञ्च गंधम्माल्यं रसॉस्त्रियः। शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनाश्चै- व हिंसनम् ॥२८॥ अभ्यङ्गमञ्जनश्चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् । का- मक्रोधञ्च लोभश्च नर्तनङ्गीतवादनम् ॥ २९ ॥ द्यूतश्च जनवादश्च परीवादन्तथाऽनृतम् । स्त्रीणाञ्च प्रेक्षणालम्भमुपघातम्परस्य च ॥ ३०॥ एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्वचित् । कामा- हिस्कन्दयन् रतो हिनस्ति व्रतमात्मनः ॥ ३१ ॥ स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी हिजः शुक्रमकामतः। स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुन- समित्यूचम्पठेत् ॥ ३२ ॥ चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव वा । कुर्यादध्ययने यत्नमाचार्य्यस्य हितेषु च ॥ ३३ ॥ शरीर- श्चैव वाचञ्च बुद्दीन्द्रियमनांसि च । नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेदीक्ष- माणो गुरोर्मुखम् ॥ ३४ ॥ तश्चेदम्युदियात् सूर्यः शयानकाम- चारतः । निम्लोचेहाप्यविज्ञानाजपन्नुपवसेद्दिनम् ॥ ३५ ॥ गु- रुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उहहेत दिजो भायाँ स- वर्णी लक्षणान्विताम् ॥ ३६ ॥ चतुर्थमायुषो भागमुषित्वाधङ्गरौ हिजः। द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥ ३७ ॥ अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिस्ता समास्था- -पातकात् । गायत्री प्रोच्यते तस्माद्गायन्त त्रायते यत ॥ सवितृद्योतनात्सैव सावित्री परि- कीर्तिता । जगत प्रसवित्री वा वायूपत्वात्सरस्वती ॥” इति ।। वर्णभेद स्मृत्यन्तरे विहित " गायत्री तु मवेद्रक्ता सावित्री शुक्लवर्णिका ।। सरस्वती तथा कृष्णा उपास्या वर्णमेदत"॥ इति ॥ तत्रैव " गायत्री ब्रह्मरूपा तु सावित्री रुद्ररूपिणी । सरस्वती विष्णुरूपा उपास्या रूपभेदतः"॥ इति ।। अथ देश -पूज्यपादकृष्णद्वैपायनव्यास अथ देश -पूज्यपादकृष्णद्वैपायनव्यास -" गृहे त्वेकगुणा सन्ध्या गोष्टे दशगणा स्मृता । शतसाहसिका नद्यामनन्ता विष्णुसनिधौ । बहि सध्या दशगुणा गर्तप्रसव- णेषु च । खाते तीर्थे शतगुणा ह्यनन्ता जान्हवीजले ॥ इति ॥ मय गायत्रीजपनियम. श्री- भगवत व्यासस्य “ अष्टोत्तरशत नित्यमष्टाविंशतिमेव वा । विधिना दशक वाऽपि त्रिकालं प्रजपेद्वध ॥ इति ॥ १ यानि स्वभावतो मघुरादिग्सानि कालवशेन उदकवासादिना चाम्लयन्ति तानि शुक्तानि न म्वादयेत् इति श्रीकुलामा । २ "अरोगिण भ्रातृमतीमसमाना गोत्रजाम् ॥” इत्यादि याज्ञवन्क्यस्मृत्युक्तलक्षणैरन्विताम् । " - ·(२०) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता । य विमो जीवेदनोपदि ॥ ३८ ॥ मत्तामृताम्पानीवेस मृधेन प्र मृतेन या । सत्यान्ताम्यामपि वा न प्रवृत्त्या कदाचन ॥३९॥ समुशिल नेयममृत स्यादयाचितम् । मतम्न याधिवम्भेक्ष्य- म्प्रमृर्व फर्पण स्मृतम् ॥ ४० ॥ सत्यानृसन्तु पाणिज्यम्सेन पवापि जीव्यते । सेवा श्वचिरास्यावा तस्माघापरिवर्जयेत् ॥ ४१ ॥ षट्कमको भवस्पेषां विभिरम्य प्रवर्तवे । हाम्या मेफम्पर्यस्त प्रमसत्रेण जीवति ॥ ४२ ॥ अपियनन्देवयज्ञ म्भूतयशश्च सर्वदा । नृपम्पित्यशश्च यथाशक्ति न हापयेत् ॥ ४३ ॥ सर्वेपामपि तेषां वेदस्मृतिविधानतः । गृहस्य उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान् विमर्वि हि ॥४४॥ यया नदी नदाः सर्वे सागरे याम्सि संस्थिविम् । तथैवाममिणः सर्व ग्रास्ये यान्ति संस्थिविम् ॥ ४५ ॥ शस्थस्तु यदा पश्येहलीपलिवमात्मनः । अपस्पस्पैव पापत्पम्वदारण्ये समाश्रयेत् ।। ४६ ।। संत्यज्य ग्राम म्यमाहारे सर्वथैव परिभण्दम् । पुत्रेषु भाप्यो निक्षिप्य धने ग रछेत्सोव वा॥४७॥ममिहोत्र समादाय गृह्मचामिपरिसछवम्। ग्रामादरम्पमि सस्प निवसेभियवेन्द्रियः ॥ ४८ ॥ मुम्पनेविधि धर्मेन्यै शाफमूलफलेन वा । एवानेवमहायमाभिवपेदिषिपून १ भोपिनमनिमन्भ्यिोऽत्र फलपचारिसमाऽपि अबते सोहेति तरस तरीपणा पंचम्पदिपिपरियाप मिला पाठियानानिर्मितीपत एषति पम् । २ समासाकम् पररास्ते महायशा सतरी प्रवास पतति तिहम्। ताम्पस मरिहते " इति । पसमाविधान त यही महापयेत् । पूप पारमारिला शेन । " तर पंच महापागाई" |ति पूमपारमार्मिक नर परमपाऽभिषामा पथकामप्रवभित्तमुक्छ । “ मायाम्पतम बज माना मरिमाल । उमेर पेन पार्मम्ममुह । इति पृयपालमारिश्मा भाना मामामा काडाव परेन् पी पपानमहानाम्याम । मिरमाना में प्रपा नी । मात्र पनि धन हानि" नि म परपनगरनि।

·अ.३ वणीश्रम-धर्म-वर्णनम् । (२१) कम् ॥ ४९ ॥ वसीत चर्म चीरं वा सायं स्त्रायात्मगे तथा । ज- टाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च ॥ ५० ॥ यद्भक्ष्य स्यात्ततो दद्याद्वलि भैक्ष्यांश्च शक्तितः। अम्मूलफलभिक्षाभि- रर्चयेदाश्रमागतान् ॥ ५१ ॥ सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससञ्च- यिकोऽपि वा। षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा ॥५२॥ नक्तश्चान्नं समश्नीयादिवा वाऽहत्य शक्तितः । चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याहाप्यष्टमकालिकः ॥ ५३ ॥ अप्रयत्नः मुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराश्रयः । शरणेष्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः ॥५४॥ तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्ष्यमाहरेत् । गृहमेधिपु चान्येषु दि- जेषु वनवासिषु ॥ ५५ ॥ ग्रामादाहृत्य वानीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा॥५६॥एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् । विविधाचौपनिषदारात्मसंसिहये श्रुतीः॥५७॥आसा महर्षि चर्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम् । वीत- शोकभयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते॥५८॥वनेषु च विहृत्यैवं तृती- भागमायुषः। चतुर्थे त्वायुषो भागे त्यक्त्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥ ५९ ॥ आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः। भिक्षाब- लिपरिश्रान्तः प्रव्रजन् प्रेत्य वईते ॥ ६० ॥ ऋणानि त्रीण्यपा- कृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षन्तु सेवमानो - जत्यधः ॥६१॥ अनधीत्य हिजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् बजत्यधः ॥ ६२ ॥ प्राजाप- त्या निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रबजेद्गृहात् ॥ ६३ ॥ अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्ना- र्थमाश्रयेत् । उपेक्षकोऽसङ्कुसको मुनिर्भावसमाहितः ॥ ६४ ॥ कपालं वृक्षमूलानि कुचैलमसहायता । समता चैव सर्वस्मिन्ने- + १ श्रीमत्पूज्यपादराजर्षिवर्यस्य मनो । असकुसुक स्थिरमति ।

·(२२) मीमीमपुम्दनसहिता। सम्मुफस्प लक्षणम् ॥ ६५ ॥ नाभिनिम्देत मरण नामिनिन्देव जीवितम् । काठमेव प्रतीक्षेत निदेशं मृतको यया ।। ६६ ।। एककारी घरेबेक्ष्यं न प्रसज्जेत विस्वरे । मेस्मे प्रसको हि यतिर्विपयेप्यपि सन्जति ॥ ६७ ॥ नदीले पया यतो वृक्ष या शकुनिर्यमा । तथा स्पजन्त्रिमे देहे कृच्छाग्राहाहिमुम्पा६८॥ अनेन विधिना सास्स्पक्स्वा सहान् शनैः शनैः । सर्वहन्द- विनिर्मुको ब्रह्मण्येवावसिष्ठवे ।। ६९ ॥ चत्वारो मामणस्योका- स्वाप्रमा: श्रुतियोदिताः । भत्रियस्प प्रयः प्रोक्का हावेको वेश्यशेद्रयोः॥ ७० ॥ मधीत्य मेद वेदाप साङ्गोपा विधानतः। वाया मार्गेम प्रमचर्येव परन् ॥ ७१ ॥ संस्कृताया सवर्णायां पुत्रमुत्पादयेचतः । यजेवामो स विधिना मार्पया सह at विना ॥ ७२ ॥ कान्सारे निमने देशे फलमूलोदका न्विते । वपन्चरन् बसेन्नित्य सामिहोत्र समाहित ॥७३ ॥ आ- स्मन्यमीन समारोप्य संन्यसेहिघिना वन । संन्यासाश्रमसं- युक्तो निस्पकर्म समाचरेत् ।। ७४ ॥ यावत् क्षेत्रीमवेचावत् त्य- नेदास्मानमात्मनि । सप्रियच चरेदेव मासम्यासाश्रमात् सदा ॥७५ ॥ वानप्रस्थाश्रमादेनं चरेद्देश्यः समाहितः । शुदः शुभ पया नित्यं गहस्थाश्रममाचरेत् ॥ ७६ ॥ शुवस्य ब्रह्मचर्पत्वं मुनिभिः कैम्ब्रिदिप्यते । अनुसोमप्रसूतानो प्रयाणामाममास- य। शूद्रवद्रजातानामाचारः कीर्विवो बुधैः ॥७॥ पर्णा- माश्रमस्यानापहम्पनि नित्यशः । विम्युक्त पर्म कर्म का १ मे पाममा गम्मिनुस्मत्युतर वर्णिता । यमरणवत्तचिमेलम् इन मृतिप्रमितवाम्मन्बधम्म । र उसो बिस्तारण वर्गममर्म पानी सानामिनीवरना पर, संभोग पर्वामधर्ममेरह पमिचिन भीमयसपाहमहर्षिपणम्पयम्प | मत एप पतीनाम् स्मो मम्मी मिपमा पसिनाम् । एनमो गुम्बामा रापुर प्रनपरिनाम् इनिभनि । क्षेत्री क्षेत्रा। मगमस्पतिवर्ष ।

·।.३ वर्णाश्रम-धर्म-वर्णनम् । (२३) मसंकल्पवर्जितम् ॥ ७८ ॥ तस्मात्त्वमपि कल्याणि स्वधर्ममनु- सृत्य च । श्रद्धया विधिवत् सम्यक् ज्ञानकर्म समाचर ॥७९॥ श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ८०॥सहजं कर्म सुभगे सदो- षमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिववृताः ॥८॥असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ।। ८२ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहिताया वर्णाश्रमधर्मवर्णन नाम तृतीयोऽध्यायः । १ स्वकीयप्रकृतेरनुकूलतया साधनानुष्ठानेन साधक स्वकार्येषु सफलतॉल्लभते । प्रकृतौ हि प्रतिकूलाया कार्याणागतिरोधो भवत्येव । स्रोतसोऽनुकूलगामिनी नौद्युनायासेनैवाग्रत प्रसरति प्रतिकूले तु स्रोतसि सुचालितापि सा विपदामायासस्य च वमेव हेतुता भजते । एव च यामंव प्रकृतिमाश्रितो जीव सजायते तदनुकूलतया ससाधयन् साधन शीघ्रमेव तत्र सा- फल्य समश्नुते । कर्मजात हि यावदीयमेव प्रकृतिनिष्ठम् न तेन सह निष्क्रियस्य ब्रह्मणो वर्तते कश्चित्सम्बन्ध । पदार्था सर्वे प्राकृतिकतया त्रिगुणात्मकत्वान्न हि भवन्ति दोपलेशव- जिंता कथमपि । अत सर्वमेव कर्मजात सामान्यतो दोषावृत मवति । प्रकृत्यनुकूल पुरुषार्थो यथा हि सकामस्य पुस्पस्य हितमाधत्ते निष्कामस्य कर्मयोगिनोपि पक्षे स तथैव परमानन्दभोगोपयोगिता सव्रजति स्वर्गादिकाममभिसॅलक्ष्य साधकेन स्वप्रकृत्यनुकूलमारब्धे पुस्पार्थे ह्यचिरेणैव तस्य मन कामनासिद्धि सभवति निष्कामकर्मयोगिनश्च तथैवानुष्ठाने त- थैव स्वाभिप्रायासिद्धि सजायते । साधको निष्काम साधनावस्यायानिष्क्रियजीवन्मुक्तिपदा- धिकागत्प्राक् विशिष्टतत्वज्ञानसम्पन्नोपि न कयमपि विक्षेपादेरभिभवादात्मान परित्रातु समर्थ । स्थूलशरीरेण सूक्ष्मशरीरस्य घनिष्ठसम्बन्धात्स्यूलशरीरस्याभिभवो न्यूनाविकतया नियतमेवान्त करणे जीवस्य सक्रमते । वस्तुतस्तु प्रकृतिप्रतिकूलतया निष्कामसाधनेऽपि क्रियागतिरोध- वशादवश्य भाविनो नियतमेवान्त करणस्य विक्षेपाद्यभिभव सजायते तथा च निष्कामसाध- नाभ्यसनशीलस्यापि कर्मयोगिन स्वप्रकृत्यनुकूलतया स्वधर्मानुसारेण समाचरणमेव युक्त- मिति स्वीकर्तव्यम् । २ श्रीमद्भगवद्गीतास्थानि त्रीणि वचनानि । - ·चतुर्थोऽध्याय । नारी-धर्म-वर्णनम् । देव्युवाच-वर्णाश्रमोक्तधर्माणामामय परमं प्रभो। नारीधर्म- मृपिमोक्त प्रचक्षस्व ममाऽधुनाफ्शायेनाऽहं कृतकृत्या स्पा समा- कर्ण्य मुखाधय । मम जाविहिव धर्म धर्मतस्वाथपिहिमो॥२॥ श्रीश्रीमघुसूदन उवाच-पारमेष्टपमिदं गार्घ प्रधानपुरुपास्मकम् । पिण्टनामघरं दुःखसुखभोगाय फल्पितम्॥३॥विन्दुः शिषो रमाश- तिरुभयोर्मेलनासयो । ब्रह्माण्डपिण्डापुतो समष्टिव्यष्टिरूपत ॥४॥ अनेन विधिना या वे ब्रह्मा वेचि विग्रहम् । सर्वपापवि- निमुक्का सा याति परमा गतिम् ॥५॥ प्रकृवे क्षेत्रमूतास्त स्त्रियः प्रकृतिषश्चला । धम्मोपदेशशिक्षा हितामहन्ति फेवलाम्॥६॥ अस्पतन्त्राः खिया कार्याः पुरुषः स्वर्दिवानिशम् । विपयेपु प सजन्या संस्थाप्या आस्मनो वशे ॥ ७॥ पिवा रसति कौमारे भसा रक्षति यौवने । रसन्धि स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वावर यमर्हसि ॥८॥ विशीला वामपृचो वा गुणेर्वा परिवर्जितः । उपपप: लिपा माझ्या सतत देवयत् पति ॥९॥ नास्ति स्त्रीणां पृष ग्यमा न धनं नाऽप्युपोपितम् । पति शुभूषवे येन तेन स्वर्गे महीयते ॥ १०॥ संयवोपसरा दक्षा हा म्पयपरास्मुसी। पतिविज्ञानमा पाग्मेठपमपारि महम्ममलमारतत्रापन । १ ममावत परपर मचलना सही अनुरसारमा नायनाभप्रायन महिना म्समम पिन स्विप वाममारप्रमा माय । भन संगो गातन माना मिमिदम् । उत्तर "नो मातम माम निमनपदापि मा । भमन्पारगर्मपाप मनाः । पनि समम "तपाई भूतिः । सशासशिमगासा भन र स्तरका ·नारी-धर्म-वर्णनम् । (२५) कुर्याच्छुशरयोः पावन्दनं भर्तृतत्परा ॥ ११ ॥ अहंकारं वि- हायाऽथ कामक्रोधौ च सर्वदा । मनसो रञ्जनं पत्युः कायं नाऽन्यस्य कस्य चित् ॥ १२॥ पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा । पतिलोकमभीप्सन्ती नाचरेत् किञ्चिदप्रियम् ॥ १३ ॥ भुङ्क्ते मुक्तेऽथ या पत्यौ दुःखिते दुःखिता च या। मुदिते मुदिताऽत्यर्थं प्रोषिते मलिनाम्बरा ॥ १४ ॥ सुप्ते पत्यो च या शेते पूर्वमेव प्रबुद्दयते । प्रविशेचैव या वह्नी याते भतरि पञ्चताम् । नाऽन्यं कामयते चित्ते सा विज्ञेया पतिव्रता ॥१५॥ क्षेत्राइनाहा ग्रामाहा भर्तारं गृहमागतम् । प्रत्युत्थायाऽभिन- न्देत आसनेनोदकेन च ॥ १६ ॥ ततोऽन्नसाधनं कृत्वा स्वभत्रै विनिवेद्य तत् । वैश्वदेवकृतैरन्नैर्भोजनीयॉश्च भोजयेत् ॥ १७ ॥ प्रसन्नवदना नित्यं काले भोजनदायिनी । मुक्तवन्तं तु भतारं न वदेत्किञ्चिदप्रियम् । भुक्त्वा नयेदहःशेषमायव्ययविचिन्तया ॥ १८ ॥ पुनः सायं पुनः प्रातहशुद्धिं विधाय च । कृतान्नसा- धना साध्वी सुभृशं भोजयेत् पतिम् ॥ १९ ॥ नाऽतितृप्तया स्वयं भुक्त्वा गृहनीति विधाय च । आस्तीयं साधु शयनं ततः परिचरेत् पतिम् ॥ २०॥आसने भोजने दाने सम्माने प्रियभा- षणे । दक्षया सर्वदा भाव्यं भार्यया गृहमुख्यया ॥२१॥ अ- न्यालापमसंतोषं परव्यापारवर्णनम् । अतिहासातिरोषातिकामं च परिवर्जयेत् ॥ २२ ॥ यच्च भी न पिबति यच्च भर्ता न चे- च्छति । यच्च भी न चाश्नाति सर्व तहर्जयेत्सती ॥ २३ ॥ तैलाम्यङ्गं तथा स्नानं शरीरोदर्तनक्रियाम् । माजनं चैव दन्ता- ना कुर्यात् पतिमुदे सती ॥ २४ ॥ भसिता निन्दिताऽत्यर्थं १ श्रीयाज्ञवल्क्यस्मृती । २ श्रीमत्पूज्यपादभगवन कृष्णद्वैपायनस्य । ३ श्रीमत्पून्यपाद- राजर्पिवर्यस्य मनो । ४ श्रीमत्पूज्यपादभगवन कृष्णद्वैपायनस्य । ५ श्रीमत्पूज्यपादमह- पिश्रीवसिष्ठस्य ।

·(२५) भीमामधुमदमसहिता । वाडिवाऽपि पतिप्रवा । व्यपिताऽपि भयं स्पस्था कण्ठे गडी- स पलभम् ॥ २५ ॥ उधन रोदन कुर्यात् नेवामोशेधिश प्रति । पसायने न कर्तव्य निजगेहादहि खिया ।। २६ ॥ आ- इला गृहकार्याणि स्पक्त्वा गच्छेन सत्परम् । किमर्थ व्याहता स्वामिन् सुप्रसादो विधीयताम् ॥ २७ ॥ सेवेत भरुछिएमिष्ट- मन्नं फसादिकम् । महाप्रसाद इत्युक्त्वा मोदमाना निरन्तरम् ।। २८॥ मुम्बसुप्त सुखासीनं रममाण यमाया। अवश्येप्यपि कार्यपु पतिं नोस्यापयेत् केचित् ॥ ०९॥ नकारिनी कचिन- छेम नमा मानमाचरेत् । भई विदेषिणी नारी साची नो भाष- येत् कचित् ॥ ३०॥ गृहम्पयनिमिदं च यम्प प्रभुणाऽपि सम् । निर्वृस्प गृहकार्य सा किश्विभ्याऽवशेषयेत् ।। ३१ ॥ स्पागार्यमर्पिताष्याछोमास्विचिन धारयेत् । भर्वराक्षो विना मैय स्वबन्धुम्पो दिशेन्द्धनम् ॥ ३२॥ छायेवाऽनुगता साछा ससीष हितकर्मसु । दासीवाऽविष्टकार्यपु भाा मस्सदा में येत् ॥ ३३ ॥ वामोपासन वार्मि तुलसी गामुमा रमाम् । यया विधि ययाका स्त्री दीक्षामंत्रमाश्रयेत् ॥ ३४॥ गृहिधर्मधुरं साधी पत्या सह पहेस्सदा । यवो गृहस्पधर्मस्य फलभोक्रीति कम्यते ॥३५॥ पसिर्नारायण स्त्रीणां व धर्मः सनातन । सर्व कर्म कृपा तासां स्वामिना विमुसाप या ॥३६॥ खान च सर्वतीर्थपु सर्वयझेप दक्षिणा । सर्मदानानि पुण्यानि व तानि नियमानि च ॥ २७ ॥ देवाने पाऽनशन साणि प सपासि छ । स्वामिनः पादसेवायाः कला नाईन्ति पोरेशीम् ॥ ३८ ॥ गर्भिणी पेमवेभारी सदा नियमतस्परा । विरेत् प्रसम इति प्रार्थना सत् इति शेप । एतरतानि भीमसूत्रपाददममासमगात । १ मी- मपूरपारमाश्मिस । । भमपूम्पपादोरमामात । ४ भीमनगवत. फुप- पावापाबमस्म ।

·नारी-धर्म-वर्णनम् । (२७), .४ वदना सहर्मनिरता शुचिः ॥ ३९ ॥ न बीभत्सं किञ्चिदीक्षेन रौद्रां शृणुयात् कथां । गुरुं वाऽत्युष्णमाहारं अजीर्णं न समाच- रेत् ॥ ४० ॥ गुर्विणी न तु कुर्वीत व्यायाममपतर्पणम् । मै- थुनं च न सेवेत न कुर्य्यादतितर्पणम् ॥ ४१ ॥ नोच्चैब्रूयान त- त्कुर्य्यायेन गम्भॊ विनश्यति । एतांस्तु नियमान् सर्वान् यत्ना- त्कुर्वीत गुर्विणी ॥ ४२ ॥ बालमके सुखं दध्यान्न चैनं तज्जयेत् कचित् । सहसा बोधयेनैव नाऽयोग्यमुपवेशयेत् ॥ ४३ ॥ ना- कृष्य स्थापयेत्रोडे न क्षिप्रं शयने क्षिपेत् । रोदयेन क्वचित् कार्य्य विधिमावश्यकं विना ॥ ४४ ॥ तच्चित्तमनुवर्तत तं सदै- वाऽनुमोदयेत् । निनोच्चस्थानतश्चाऽपि रक्षेद्वालं प्रयत्नतः॥४५॥ अभ्यङ्गोदर्तनं स्नानं नेत्रयोरञ्जनं तथा । वसनं मृदु यत्तच्च तथा मृहनुलेपनम् । जन्मप्रभृति पथ्यानि बालस्यैतानि सर्वदा॥४६॥ प्रस्थानाऽभिमुखे पत्यौ नासन्मङ्गलभाषिणी । न वार्योऽसौ नि- षेधोक्त्या न कार्य रोदनं तदा ॥ ४७ ॥ अकृत्त्वोहर्तनं नित्यं पत्यो देशान्तरे गते । बन्धुजीवनरक्षार्थं कर्म कुर्यादनिन्दितम् ॥ ४८ श्वश्रूश्वशुरयोः पार्थे निद्रा का- न चाऽन्यथा । प्रत्यहं पतिवार्ता च तयाऽन्वेष्या प्रयत्नतः ॥ ४९ ॥ अप्रक्षालनमङ्गानां मलिनाम्बरधारणम् । तिलकाअनहीनत्वं गन्धमाल्यविवर्जनम् ॥ ॥ ५० ॥ नखरोम्णामसंस्कारो दशनानाममार्जनम् । एवमादि विधातव्य सत्या प्रोषितकान्तया ॥ ५१॥ स्त्रीणां शरीरसस्कार समाजोत्सवदर्शनम् । हास्य परगृहे यान त्यजेत् प्रोषितभर्तृका॥ ॥ ५२ ॥ मृते भरि या नारी ब्रह्मचर्य्यव्रते स्थिता । सा मृ- ता लभते स्वर्ग यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ ५३ ॥ अनुयाति न भ- तारं यदि देवात्कथं च न । तत्राऽपि शीलं संरक्ष्यं शीलभङ्गा- त्पतत्यधः॥५४॥ विधवाकवरीवन्धो भर्तृवन्धाय जायते । शि- ས १ इति श्रीआयुर्वेद ।

·(२८) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। में रसो वपन कार्य तस्मादिघवया सदा ॥ ५५ ॥ एकाहार सदा पार्यो न द्वितीयः कदा प न । पर्यवशायिनी नारी विधवा पातयेत्पतिम् ॥ ५६ ॥ तस्मादशपर्ने कार्य पतिसोल्पसमीदया। नैवानेहर्तन फार्म्य न ताम्मूलस्य भक्षणम् ॥ ५७ ॥ गन्धद्रव्यस्य संभोगो नेक कार्यस्तया कधित् । श्वेतपस सदा धाम्मे अन्यथा रौरव प्रमेत् । इत्येवं नियमैयुफा विधवाऽपि पवियेता ॥ ५८ ।। उमौ नरम्प नारी च कलौ देखि सुदुर्यो । कामजन्मवशास्स्या तामक्षमाविन्द्रियग्रहे ॥ ५९ ॥ भवो नियोगः कल्याणि सर्बया परिवर्जयेत् । नोहाहिकेषु मम्प्रेप नियोगः कीर्यंत कचित॥२०॥ मयं हिदि विहादिः पशुधर्मों बिगाईसः । पारतन्त्र्याद्धि - र्मस्य लिय सर्वत्र कर्मस । सम्बन्धस्य च निस्यत्यास्पतिप- लीशरीरपोः ॥६९॥ स्यूले सूक्ष्मे शरीरेऽपि म स्त्री स्वादम्य महति । न वा पत्यो मृते मूयो नरमन्य समुहरेत् ॥ ६ ॥ वि धयाया विवाहो हि शास्त्रयुक्किविहितः । धर्मनाशकरो यस्मात् हेयः स शुभमिशभिः ॥६३ ॥ मी देवो गुरुर्भः धर्मती यतानि च । तस्मात्सर्य परिस्पष्प पविमे समईयेत् ॥ ३४ ॥ अनेन नारी पृचेन मनोवाग्देहसंयुता । सहारयो कीर्तिमानोति पतिलो पात्र च ॥ ६ ॥ यवो वीमाहतोत्पची वहां पृष्टि पड़ने । कारण फेवला भूमिर्नाऽन्यदस्ती पारणम् ॥ ६६ ॥ मतो मगवि नाऽग्रास्ति मावर्गुरुवरो जन । प्राधाम्प प्रकृतेः भीमपूग्यपादमागकतो क्यम्पासम्म । ३ भीमबेमुर्वत्रम् । । भीमन्यूायपाव कम्प मना सोषाच मया भरे पापु कामाय पति. प्रियो मायाममम्नु कामात्र पनि प्रिपो मपति तितिः।५ मीबातम्पामावधिानमिद पप्रेम स्मात्तर सर्व मामिम सम्मानजी पनियमिम्माम स्यु संपनी पथा मुम्बन गप्पा हस्प मुख्य नामो ससम्पनी लिहितामरतानि ज्योतिग्जम्मामेताम सति पतिमाहियभव मामुपदिति सुरम् । (मामापूम्पादमापियशवकपम्प ।

·अ.५ धर्मविज्ञानवर्णनम् । (२९) सिद्धं सृष्टिकार्यप्रसारणे ॥ ६७ ॥ पातिव्रत्यमनुष्टाय मम त्वं सहधम्मिणि । स्वर्गं चैवाऽपवर्ग च लभस्व वरवर्णिनि ॥ ६८ ॥ सुतान् संरक्ष सरसां जननीवृत्तिमाश्रिता गृहनीतिपरा शश्वत्स- म्पालय कुटुम्बकम् ॥ ६९॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां नारीधर्मवर्णन नाम चतुर्थोऽध्यायः । पञ्चमोऽध्यायः। धर्मविज्ञानवर्णनम्। श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । सर्वजीवहितं धर्मं सार्वभौमस्वरूप- कम् । अहैतरूपं वक्ष्यामि तव कल्याणकारणात् ॥ १॥ एत- द्वि परमं तत्व सर्वज्ञानिसमादृतम् । विलोपमधुना यातं घोर- कालप्रभावतः॥२॥ आचारमूला जातिः स्यादाचारःशास्त्रमूल- कः । वेदवाक्यं शास्त्रमूलं वेदः साधकमूलकः ॥३॥ क्रियामूलः साधकश्च क्रियाऽपि फलमूलिका । फलमूलं सुखं देवि मुख- मानन्दमूलकम् ॥ ४॥ आनन्दो ज्ञानमूलश्च ज्ञानं तु ज्ञेयमूल- कम् । तत्वमूलं ज्ञेयमानं तत्वं हि ब्रह्ममूलकम् ॥ ब्रह्मज्ञानं त्यै- क्यमूलमैक्यं स्यात्सर्वमूलकम् ॥५॥ ऐक्यं हि परमेशानभावा- ऽतीतं सुनिश्चितम् । भावाऽतीतमिदं सर्वप्रकाशभावौत्रकम् ॥६॥ एवमहैतभावोऽयमेकः सर्वोत्तमः प्रिये । सावनीयोऽवल- म्ब्यश्च सर्वैः श्रेयोऽभिकाटिभिः॥७॥ यो हि जानाति धर्मस्य १ शिवसारतत्रस्य वचनद्वयम् । २ वैदिकसाधनसपन्ना श्रीमहर्पिवर्या साधकास्त एव वेदद्रष्टार । ३ प्राकृतिकाप्राकृतिकभेदात्सुत्रमानदश्चात्र भिन्नो विवक्षित | ४ सदाचारानुष्ठा- नमारभ्य ब्रह्मसद्भावभावनपर्यन्तेषु सर्वकार्येष्वेव विज्ञानविदो विभु परमात्मानमकरूपमेव प्रत्य- श्रीकुर्वन्ति धर्मविज्ञानस्यैतदेव सर्वव्यापक स्वरूपम् । वचनचतुष्टयमिद श्रीराजराजेश्वरतत्रस्थम् ।

·(३.) मीश्रीमधुसूदमसहिमा । म सर्वव्यापक्तां जन । मेचि सार्वजनीनवं सझानी परम स्मृत ॥ ८ सर्वभूतेषु येनेक भावमध्ययमीक्षते । अपिम विभक्केप वमानं विद्धि साविकम् ॥९॥ मधुना सम्प्रवक्ष्यामि धमाधम्म परीक्षणम्। मभयं सत्वशुद्विनियोगम्पपस्थितिः । दान दमध यवन स्वाध्यायस्तप मार्जवम् ॥१०॥अहिंसा सत्पमत्रोधस्स्याग शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वसोयुव मार्दवं हीरथापरुम्॥११॥ तेमः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । भनम्ति सम्पद देवीमभिजासस्य मानिनि ॥ १०॥ दम्भो दर्पोऽभिमानम शोषः पारुप्यमेव च । भवाने पामिजावस्यानधे सम्बदमासरीम ॥ १३ ॥ देवीसंपधिसर्वस्वो धर्म स्पाछात्रसंमत । विपरीत स्स्वधर्मः स्यादासरेराहतच यः॥ १४॥ मध्ये महति धर्मस्प स्रोतोऽधर्मस्प चाप्यधः । तस्माद, रविं कुर्यास्कृस्वा चैव प्र- बर्द्धयेत् ॥ १५ ॥ देवी संपदिमोक्षाय निवपायासरी मवा ।। सदो संपद देवीममिजाताऽसि बकेमे ॥ १६॥ वेदप्रणिहिट धर्मः मर्म सम्मङ्गल परम् । प्रतिषिद्धक्रियासाभ्यः स गुणोऽ धर्म तप्यते ॥१७ ॥ प्राप्नुवन्ति यतः स्वर्गमोसो धर्मपरायणे। मानपा मुनिभिर्नेनं स धर्म इवि फरपते ॥ १८॥ सत्यवृद्धिकरो योऽत्र पुरुषार्थोऽस्ति केबला । धर्मशीले समेवाहर्म केचि- महर्षयः ॥१९॥ या विभर्ति जगत्सर्वमीपरेण पलौकिकी। सेव पाहि सुभगे नेह कच न संशयः ॥ २०॥ उमवि मि मीमाता । बामसम्पत्ती पति हति:पारिपु सन्देषु साधु बगानमरेका महियावपपिष्टमयोऽपति समयावती- तिको च मक्त पापकर्मगुणनेत नमः ममतोऽभोगति प्रण परिगापामानम् पुण्यामोन परेमातमनुप्रय मो शानोतिनोग सो संविधायक पूर्वतया मानस्पषिमा सपफ्ते सपरम्पाते सामों माति । ३ जीमनगवावा! शाम मन । ५म्मायोपिमानसम्मत । सम्मियोगविमानसम्मत । मीमांसात्रयविनसम्मत।

·धर्मविज्ञानवर्णनम् । (३१) - खिला जीवा धर्मेणैव क्रमादिह । विदधानाः सावधाना लभ- न्तेऽन्ते परं पदम् ॥ २१ ॥ न हि धर्माहते कश्चिदीश्वरोऽन्यो- ऽस्ति वस्तुतः । पुरुषार्थो हि धर्मस्य विभक्तो भवति त्रिवा ॥ २२ ॥ साधनञ्च तपो दानं त्रिभेदं तत्र साधनम् । कर्मोपा- स्तिज्ञानभेदायज्ञविविध ईरितः ॥ २३ ॥ प्रकृते यज्ञशब्देन सा- धनं बोध्यते जनः । देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः॥ स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजा इति श्रुतिः ॥२४ ॥ सत्वं रजस्तमइति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाप्राज्ञे देहे देहिनमव्ययम् ॥ २५ ॥ सत्व सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि शोभने । तमस्तु ज्ञानमावृत्य प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ २६ ॥ रज- स्तमश्चाभिभूय सत्वमुहर्तते प्रिये । रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्वं । १ या हि शक्तिर्विमज्ञानरूपजडावस्थात क्रमेण ज्ञानालोकितचैतन्यावस्थाया समानेतु- मभिमुखीकरोति सा एव शक्तिर्धर्मशब्देनाभिधीयते । स्वोन्नतिमभिसपाद्य साधका सकामा स्वर्गादिक निष्कामाश्च कैवल्य सॅलभते । अतश्च धर्म स्वर्गापवर्गयोरुभयोरपि कारणम्प्रवदन्ति। परन्तु मोक्षपदमेव धर्मानुष्ठानस्य मुख्यलक्ष्यतया निर्दिश्यते । धर्मसाधनद्वारेण हि क्रमश सत्वगुणस्य वृद्धौ चरमे च पूर्णताया सजातायाजीवा जीवनफल कैवल्य समनुभवन्ति । सत्वगुण- पूर्णपरिणती सजातायामेव त्रिगुणातीता समुदेति कैवल्यरूपिणी मुक्तिसम्पत् । एव च यद- नुष्ठाय क्रमोन्नतिमार्गस्वरूप सत्वगुणवर्षक पुरुषार्थश्चैतादृश सुखसाधनीभवति तदेव विद्वद्भिर्धर्मनाम्ना निर्दियते । २ धर्मस्वरूपत्वादीश्वरस्य अत एव रामोविग्रहवान्धर्म इति पूज्यपादमहर्पिर्वाल्मीकि । ३ धर्मसाधनरुप पुरुपार्थो महर्षिभिर्वेदविद्भिस्त्रिधा विभज्यते | साधनधर्मस्तपोधर्मो दानधर्मश्चेति । एतेषु बहिरत सम्बन्धभेदाहानन्तृतीयस्थानीयमवर तपश्च द्वितीयस्थानी यम्मध्यमम् साधनन्तु प्रथमस्थानीय सर्वोत्कृष्टम् । एष एव साघनरूप प्रथम- स्थानीय श्रेष्ठ पुरुषार्थ पुनस्त्रिधा विभज्यते, तत्र स्वाध्यायरूपो ज्ञानसम्बन्धीय पुरुषार्थ प्रथम क्रियायोगोपासनाविविधभेदरूपो द्वितीय पुरुषार्यश्वोपासनासम्बन्धीय , नित्यनैमित्तिकया- गयज्ञाद्यनुष्ठानरूपश्च कर्माधिकारस्तृतीय पुरुपार्य । अत एव वेदा ज्ञानोपसनाकर्मेति त्रि- काडै सविभक्ता । अत एव “ कस्मिन्नगे दान कस्मिन्नगे तपोस्याधितिष्ठति कस्मिन्नगे ऋतमस्याध्यापितम् कस्मिन्नगे सत्यमस्य प्रतिष्ठितम्" इतिश्रुति । ४ पूज्यपादश्रीमग- वतो वेदव्यासस्य । ५ उक्तभेदभ्रयस्य धर्मसाधनस्य त्रिगुणविषयत्वात् श्रीमद्भगवदुपदिष्ट त्रिगुणविज्ञानमाह सत्वमित्यादि ।

·म ५ (२२) मीश्रीमघुम्दनसहिता । रजस्वया ॥ २७ ॥ सर्पहारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते । माने यदा यदा विपाइडिं सस्वस्य धीमति ॥२८॥ लोभ प्रचि रारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि नायम्वे विद्धत स्वविहरे ।। २९ ॥ अप्रकाशोऽभवृचिम्य प्रमादो मोह एव च । तम- स्पेतानि जायन्ते वियुद्धे योगवछभे ॥ ३० ॥ न मीरोऽस्ति पृ पियां वा दिम्पलोकेषु वा पुनः । यः स्यात्मकृतिहिनि पते ल्पातखिमिर्गुणे ॥ ३१॥ नियत सगरहितमरागहेषतः कृतम् । अफलपेप्सुना कर्म यसत्सास्विकमुष्पते ॥ ३२॥ यत्तु कामे- प्सना नर्म साहारेण धा पुन । क्रियते बहलायास तद्राजसमुदा इतम् ॥ ३३ ॥ अनुबन्ध सर्य हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादा रम्पते कर्म यचघामसमुच्यते ॥१४॥ मुक्तसदोऽनावादी धृत्यु- स्साइसमम्वित । सिरपसिद्धयोनिनिकास की सात्विक रघ्य- से ॥३५॥रागी कर्मफलपेपर्सम्बो हिंसात्मकोऽशुचिःर्षशो- कान्वितः पर्वा राजसः परिकीर्तित ॥ ३३ ॥ अयुक' प्राकृवः स्तब्ध शठो नैप्कृतिकोऽलस । विषादी दीर्घसूत्री च कवी सा मस उच्यते ॥ ३७॥ अफलाफाक्षिमिर्यसो लिभियो य इ- स्पते । मनो यष्यमेवेवि समाधाय स सोस्थिका ॥२८॥ फलं या अभिसम्बाय दम्मार्पमपि पैर यत् । इक्पो पानस म्पन्ने त पर विद्धि राजसम् ॥ ३९ ॥ विषिहीनममृधान मन्त्र- हीनमदक्षिणम् । महाविरदिवं पई वामसे परिचलवे । ४० ॥ इस्य दानस्प तपसो भेदाः कतिपये मताः । देवदिमगुरुमान १ सारीषिच्या प्रेष प्रतिकारमा प्रकृतिपरिणामकपा । प्रोत्रिगुणात्मवादसम्म मेच प्रनितामाः सृष्टेपि त्रिगुणाम भक्तीम्प का पहला स्पारणमा सन यावत एष सहिफ्याय सत्वादिभिमपरिमामाधीना नबन्ते ततम मिगुणमेवेन धर्मरिमागोपि शिव मस्तिमानि । २ भोपासन्मानमिति प्रितपमपि म्पापनपेण "धर्म सम्पारसममिप्रेकम् । ३ मत्र मादेन गाविरुप नियमितिकाम्पस्पा पूमा नानिममाप्यते।

·म.५ धर्मविज्ञानवर्णनम् । (३३) पूजनं शौचमाजवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ ४२ ॥ अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं नियहितञ्च यत् । स्वाध्याया- भ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ ४२॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥४३॥ श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्रिविधं नरैः । अफलाकाहिभिर्युक्तैः सात्विक परिचक्षते ॥ ४४ ॥ सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भने चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ ४५ ॥ मू- ढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थं वा तत्चामसमुदाहृतम् ॥ ४६ ॥ दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुप- कारिणे । देशे काले च पात्रे च तेदानं सात्विकं स्मृतम् ॥४७॥ यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्ट तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ ४८ ॥ अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामैसमुदाहृतम् ॥ ४९ ॥ यज्ञो दानं तपश्चैव न त्याज्यं कार्य्यमेव तत् । यदेतानि समस्तानि पाव- नानि मनीषिणाम् ॥५०॥ एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्चव्यानीति मे देवि निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ५१॥ अकामस्य क्रिया का चिदृश्यते नेह कर्हिचित् । यद्बुवा कुरुते किश्चित् तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ ५२॥ तेषु सम्यग्ववर्तमानो १ "श्रया देय अश्रद्धयाऽदेय ह्रिया देय भिया देय सविदा देयम् इति " च श्रुति । २ तत्र तावत्रिगुणभेदेनैव दानधर्मस्य त्रैविध्यमुक्तम् यया हि ज्ञानोपासनाकर्मभेदेन साध- नधर्मस्य त्रैविध्य प्रक्रीयेते, तया दानधर्मस्यापि वेदविदस्त्रिधा विभागमाचक्षन्ते एव चार्थ- दान (विषयभोगसम्बन्धीयम् ), विद्यादान, अभयदान नाम-दीक्षादान चोत विधा भवति दानधर्म । ३ निष्कामतैव जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । जीवे हि पूर्णतया निष्कामे सवृत्ते तस्य कर्तव्याकर्तव्यसदसत्सुखद् खस्वर्गनरकादिभिर्द्वन्द्वै सह निवर्तते सम्बन्ध , स हि धृतशरी- रोऽपि मुक्त सपद्यते । यद्यदेव कर्म जीवन्मुक्त समाचरति सर्वमेव तत्प्रकृतिस्वभावक्रिय- माणमिव भवति । अतश्च सबन्धनरूपात्कामप्रपचादतीत सँराजते कामना परिचालित एव स कामी सदैव कर्मभि सहिप्यते जीव । कर्मवन्धनागतेन च जीवेन यदेव कर्म समा- चर्यते निखिलमेव तत्तस्यकामनापरिस्फुरितमेव ज्ञातव्यम् । इत उत्तर श्रीमत्पूज्यपादरा- जर्पिवर्यस्य श्रीमनो षड्वचनानि । 4 ३ ·भीभीमदमसंहिता । गम्त्यमरलोफताम् । यथासंकल्पिताह सान् कामाम्स्सम स्वखे ॥ ५५ ॥ दोऽखिलो धर्ममूल स्मृतिमीले व वहिदाम् । आधारभैर धापनामात्मनस्तुधिर च ॥५४॥ यः कश्चित् पास्पचित् धर्मों मनुना परिकीर्चितः । सर्वः सोऽमिहितो भेदे सर्वशाखमपो हिसः ॥ ५५ ॥ पेनः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य १ मिपमात्मन: । एतबर्षिय प्राहा सामाद्धर्मस्प लक्षणम् । ५६ ॥ परमार्थप्पसकानां धर्मज्ञान विधीयते । धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाण परम वैतिः ।। ५७ ॥ देम्युवाच । मुवे स्वस्कृपया नाय दयामय मयाऽभुना । भपूर्व धर्मविद्वान परमं साम्रलोकिकम् ॥ २८ ॥ का स्पास्पुरुषकारो मेऽनप्टेयर कम पाऽम्यथा। एवं विचारमापमा बुदिहेहयतीय माम् । तदेक वद निम्वित्प येन मेयोऽहमाप्नुयाम् १५९॥ भीभीमपुर- दन रवाच । मम्पक मारमा क्षेत्रवः शापवो मिसुरम्पय । चायते शानसंयोगाचतो शानीवि कीस्पते । ६० ॥ साधकामा मन सत्वप्रधान हितकारकम् । बहार सविज्ञान हमने सा- धफा मनाः ॥ ११॥ मनो महान् मविमा भम्तकरणमेव । प्रज्ञा संवित् विधिर्मेधा पूर्वदिस्मृविषयमाः । पप्पाय वाचकाः शम्दा मनसः परिकीर्विवा ॥ १२॥ स्यूसा समोऽपि देहो में कार्यकारणरूपता । एक एव व विवेपो मन केन्द्रमिय १ एवं पर्पस्य पक्ष भेदाम विशाक्यहिता हा नवस्य धर्मस्व निर्नयो दक्दिा सतिशीलबाराविमि. मर्म इति र स्मपापात्पादि सपा "मप गरि ते मम्मति बिपिता या मत्तविधिभिता या स्पात् । वे बामप्प सम्मालिन पुछ माता - मस वर्मवामाः स एषा ते पत्र बतरम् मा तत्र सेना " ति। में रोषो पासर नाप्रमार्म तविष्को । पपा बिरला र स्वात्तमा प्यते तयोः प्रामानिमाय बाप परिशिपाये परम्प । कर्मपाल मलनायो । "मोरि प्रतिहमपातसाम्पास शम्मतस्य - स्प समस्यैप्रतिहम्प "।

·.५ धर्मविज्ञानवर्णनम् । (३५) स्थितम् ॥ ६३ ॥ मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्तरम् । सं- शयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया अमी ॥ ६४ ॥ अतीतानु- स्मृतिर्मेधा तत्कालग्राहिणी मतिः । शुभाशुभविचारज्ञा बुद्धि- धीरैरुदाहृता ॥ ६५ ॥ सत्वादिगुणभेदेन बुद्धेस्त्रैविध्यमीरितम् । गीतायां वासुदेवेनाऽर्जुनायपरिपृच्छते ॥ ६६ ॥ अधर्मं धर्म- मिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा देवि तामसी ॥ ६७ ॥ यया धर्ममधर्म च कार्यश्चाकार्यमेव च । न यथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा देवि राजसी ॥ ६८॥ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिञ्च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षश्च या वेचि बुद्धिः सा देवि सात्विकी ॥ ६९ ॥ उत्तमाऽधमभेदेन त- द्राज्यं दिविधं मतम् । योगानुशासनं प्रज्ञा शब्दो बुद्धिः प्रकी- र्तितः । अन्वहिः प्रकाशाय विज्ञानज्ञानहेतुकम् ॥ ७० ॥ बु- दया यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचा- रिण्या प्रज्ञा सा वै परोच्यते ॥७१ ॥ एवमाश्रित्य चोत्कृष्टाम् सात्विकी बुद्धिमेव च । लप्स्यसे परमां प्रज्ञामभ्रान्ताऽमुत्रलाभ- दाम् ॥ ७२ ॥ लब्ध्वा चैतां परां प्रज्ञा ज्ञास्यसे देवि माचिरम् । धर्मस्य परमं तत्वं यथा सर्वजनीनताम् ॥७३॥ अत एव स्थि- रलक्ष्या स्थिरध्याना भवानघे । धारणाद्धमित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः । यत्स्याद्धारणसंयुक्तं स धर्मइति निश्चैयः ॥ ७४ ॥ध. १ वचनमिद श्रीज्ञानभाष्यतत्रस्थ । अनुशासनन्द्विविधम् , शब्दानुशासन योगानुशास- नचेति । मुनिस्त्रिकालदर्शी श्रीभगवान् पतलिििवधमेवानुशासन व्याचकार । बहिर्जगत्स- म्बन्धिनी विचारशक्तिर्ज्ञाननाम्ना विज्ञाननाना, चान्तर्जगत्सम्बधिनी विचारशक्ति सकत्थ्यते । बहिर्जगदाधिपत्यम्मनुष्यस्य बुद्धिवलायत्तम् । अन्तर्जगदाधिपत्यन्नु केवलेन योगानुशासनप्र- ज्ञावलम्बनेन कर्तुं शक्यते । अत एव महर्षिभि पूर्णज्ञानसम्पन्नाना शुद्धधिया पझे योगानु- शासनरूपो विज्ञानाधिकार एव ससाररतानान्तु रज प्रधानानां पझे शब्दानुशासनरूप शब्दा- धिकार एवानुज्ञात । तामसिकानान्तु अज्ञानान्धजीवाना पक्षे राजाऽनुशासनमपि विधेयतया विवक्षितम् । तच्च शब्दानुशासनान्तर्गतमपि समधिकस्थूलतरविषयकमिति वक्तव्यमेव । २ वचनमिद श्रीकापिलतत्रस्यम् । ३ पूज्यपादश्रीभगवतो वेदव्यासस्य श्रीमहाभारते ।

·भीभीमगनसहिता। म्मै यो पाघवे धर्मो न स धर्मः अधर्म तत् । अविरोधी । यो धर्मः स धर्मस्तस्पविदरे ॥ ७९ ॥ इति भीभीमधुसूदनसहितायां धर्मविज्ञानवमनं माम पंथमोऽम्पाय | पष्ठोऽध्याय । श्री गुरुमाहात्म्य वर्णनम् । मुत्वा सपोपम माप मुनिश्रेष्ठस्य धीमवः । पुनः प्राह महा- भागा प्रमामध्ये यशस्विनी ॥ १॥ देम्युवाच ॥ मिवेन्द्रिय मु. निभेष्ठ सर्वभूतहि रत । नमस्ते सद्गुणाभार ! वस्त्रज्ञान प्रदे हि मे ॥२॥ केन मार्गण विचरन् देही मममयो भवेत् । विनापप कृपां कृत्वा नमामि चरणो वर ॥३॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । "गु" शम्यस्वग्धकारः स्पात् “रु” शम्दस्तपिरोपक । म भकारनिरोधित्वादुरिस्पभिधीयते ॥ ४॥ गुकारः प्रथमो वर्णी मायादिगुणभासकः । रुकारो दितीयो मम मायाम्रान्तिविमोच का५. गकारः सिद्धिदः प्रोको रेफर पापस्प दाहकराउ १ मनियाममाऽऽकामीयो मापया मानवम्बस्थापिकामी सम्मूबसमस एष सोडवि दिवमाति । बामशानयोपोल्पविषायक मगवरिम्पैन संभवति । स एम माता नमाजमाता माता मुह । यस्मादेव व माचिदिमतस्मात जात्रामीर- | तसा भीमपातो कमप्रम्य बहिर्मतिमाप सराहते तेवैमामिलारमाम् मा- | ति श्रीगरोष प्रकार नसम्बन्धविचारोग परमात्मा मगहरू, मीमावान् मीमायो कपा | मानोपदेशो मते गुदेश्य तर मीमा मानविस्तारे मपति तुल्पसम्बनपामेव । भावदियो मव भाषा मा विजनीमात्" इत्यादिति स्मृतिम ।

·मे. ६. गुरुमाहात्म्य-वर्णनम् । (३७) कारः शम्भुरित्युक्तस्वितयात्मा गुरुः स्मृतः ॥६॥ यादृगस्तीह सम्बन्धो ब्रह्माण्डस्येश्वरेण वै । तथा क्रियाख्ययोगस्य सम्बन्धो गुरुणा सह ॥७॥ दीक्षाविधावीश्वरो वै कारणस्थलमुच्यते । गुरुः कार्यस्थलं चातो गुरुब्रह्म भेगीयते ॥८॥ स गुरुयः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । उपनीय दद्देदमाचार्यः स उदाहतः ॥९॥ आचार्यगुरुशब्दो दो सदा पर्यायवाचकौ । कश्चिदर्थगतो भेदो भवत्येवं तयोः क्वचित् ॥१०॥ औपपत्तिकमंशन्त धर्मशास्त्रस्य पण्डितः । व्याचष्टे धर्ममिच्छूनां स आचार्यः प्रकीर्तितः॥११॥ सर्वदर्शी तु यः साधुर्मुमुक्षूणां हिताय वै । व्याख्याय धर्मशास्त्रां- शं क्रियासिद्धिप्रबोधकम् ॥ १२॥ उपासनाविधेः सम्यगीश्वरस्य परात्मनः । भेदान मशास्ति धर्मज्ञः स गुरुः समुदाहृतः।। १३ ।। सप्तानां ज्ञानभूमीनां शास्त्रोक्तानां विशेषतः। प्रभेदान् यो विजा- नाति निगमस्यागमस्य च ॥ १४ ॥ ज्ञानस्य चाधिकाराँस्त्रीन् भा- वतात्पर्यलक्ष्यतः । तन्त्रेषु च पुराणेषु भाषायास्त्रिविधी सृति ॥ १५ ॥ सम्यग्भैदैर्विजानाति भाषातत्वविशारदः। निपुणो लो- कशिक्षाया श्रेष्ठाचार्यः स उच्यते ॥१६॥ पञ्चतत्वविभेदज्ञः 1 श्रीगुरुगतिायाम् । २ श्रीगुरुमाहात्म्यविज्ञानम् । ३ श्रीमत्पूज्यपादमहर्षियाज्ञवल्क्यस्य । ४ सप्त ज्ञानभूमयो हि सप्तसु दर्शनशास्त्रेषु प्रसिद्धा । एतेषां विवरणविशेषो योगभेदाध्याये राजयोगप्रकरणस्य टिप्पण्या द्रष्टव्य १५ ज्ञानाधिकारस्य त्रैविध्य यया,- “ आधिभौतिक- आधिदैविक - आध्यात्मिकश्चेति ।” यया श्रीमद्भगवद्गीताष्टमाध्याये सृष्टिविज्ञानवर्णनप्र- स्तावे स्वभावस्याध्यात्मत्वमीश्वरस्याधिदैवत्व तथा क्षरस्याधिभौतिकत्वमुक्तमेव सर्वत्र निग- मागमेषु प्रस्तुतप्रस्तावेषु वाच्यलक्ष्यव्यग्यतात्पर्यरूपवृत्तिचतुष्टयात्मरूपशब्दैर्भावादिविविच्य स- शयाँछेत्तु समर्थइतिभाव । ६ परकीयलौकिकसमाधिसम्बन्धीयभेदात् भाषायास्त्रैविध्यन्द्रष्टव्य- म् । समाधिप्रज्ञाद्वारायमर्थ वर्णयितु या भाषागीक्रियते सा समाधिमापा, यथा श्रीमद्भगवतो गीतामाषा । लौकिकरूपेण वर्णन भगवद्भाव धर्मादिजिज्ञासा वा यया वर्ण्यतेसा लौकिकी, यया श्रीश्रीरासपचाध्यायी ! परकृतिपुराकल्परूपार्थवादात्मकोपाख्यानादिना धर्मादितत्ववर्णनाय या भाषा तनपुराणादिषु दृश्यते सा परकीयभाषा, यथा सतीधर्मतत्वनिर्णयाय सत्यवान्त्सावित्र्युपा- ख्यानम् । एतद्विस्तरस्तु श्रीभारद्धाजपुराणसहितायां द्रष्टव्य । ७ पचतत्वानां भेदानुसारतो वैष्णवशाक्तादय पचविधोपासका प्रसिद्धा । सगुणोपासनाध्याये प्रकृतार्थस्य विस्तरो द्रष्टव्य । ६ ·मीभानभुम्दनसहिता । पधभेदी विशेषतः । सगुणोपासना यस्त सम्पग जानाति कोषि ६.५१७॥ पोष्टपेन भेदेन ब्राह्मणः समुपासनाम् । गम्भीराओं विजानीते बुधो निर्मठमानसः ॥ १८ ॥ सर्वकार्येषु निपुणो जीवन्मुक्तसितापहत् । करोति जीवफल्याण गुरुर श्रेष्ठः स कप्पते ॥ १९ ॥ सर्वशाखपरो दसा सर्मशासायपिस्सदा । सुवचार मु. न्दर सहः कुसीनः शमदर्शनः ॥ २०॥ मितेन्द्रियः सस्पबादी मामणः शान्तमानसः । पितृमावहिवे युक्तः सर्वकर्मपरापणा। मामी देशवासी च करे विधीयते ॥२१॥ गुरुम स्वयं सा सास्सेप्यो बम्पो मुमुक्षभिः । नादेजनीय एवायं कृतवेन विरे- पिना ॥ २२ ॥ यावदायुसपो पम्पा पेदान्तो गुरुरीधरः । म- नसा कर्मणा याचा श्रुतेरेप निमयः॥२५॥भाषाऽदेव स दाखामियाऽदेव न पर्दिचित् । मदत त्रिषु लोकेषु नाईत गुरुणो सह ॥ २४ ॥ भसंस्मरसाकार म्पाप्तं येन घराघरम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ २५ ॥ महानतिमि राम्धस्प ज्ञानाञ्जनशलाक्या । परुन्मीलिख येन तस्मै भीगुरवे नमः ॥ २६ मनेकजग्मसम्प्राप्तकर्मचम्पपिदाहिने । मा स्मशानप्रदानेन तस्मै भीगुरवे नमः ॥ २७ ॥ निष्फला दिकि ना दीमा अपपूजादिकाः क्रिया । असो दीमा प्रयमता स्वी कापी सतत पुर्धे ८॥ दिम्प जाने यतो दुपारकुर्यात्पापस्प संभपम् । समाहीसेवि सा मोका मुनिमिस्तम्प्रयेदिभिः ॥२९॥ १ मन्त्रापरानमेवावर्षिषा अंगावलमदाबारे पोमचताबम्ब वक्षनादिप्रामम् । २ सपपि मुहरेषो जपरो श्रीमततः प्रतिनिरिस्मस्मत्वेन समाविहरेक माननीय स्तपापि पुतीमापारमाध्याम्पेिग सीनसम्ममुगुमादयोऽस्ममेर चिनीयाः । मनु मतपरिभिर्मवितम्ममिति श्रीमानता ते पुरुषार्पविक्रम सम्पमार सम पितः । मत एव सिमानाप्रमालमेव दीमापार्षिभि सरतशिवार' म । तात्रता पु साम्ममपिता पुमा रोकिय सम्पमेन पतिः । अत एष अचाप्पी मो भगवत्रावावरमात् । विधी संपादिमा भीमबार- कार्यमगतः । ४ मोमवायाम् ।

·भ.६ गुरुमाहात्म्य-वर्णनम् । (३९) दीक्षामूलं जपः सर्यों दीक्षामूलं परं तपःदीक्षामाश्रित्य निवसे- पत्र कुत्राश्रमे वसन् ॥ ३०॥ अदीक्षिता ये कुर्वन्ति जपपूजा- दिकाः प्रियाः। न फलन्ति क्रियास्तेषां शिलायामुप्तबीजवत् ॥३१॥ देवि दीक्षाविहीनस्य न सिद्धिर्न च सद्गतिः । तस्मात्सर्व्व- प्रयत्नेन गुरुणा दीक्षितो भवेत् ॥३२॥ अदीक्षिते हि मरणे रौरवं नरकं व्रजेत् । अदीक्षितस्य भरणे पिशाचत्वं न मुंश्चति । तस्मा- दीक्षा प्रयत्नेन गृहीत गुरुणा जनः ॥३३॥ देव्युवाच । मोक्षगर्भ क्रियायोगं भक्तिज्ञानस्य कारणम् । योगतत्वञ्च योगेश भुक्तिमु- क्तिविधायकम्॥३४॥इदानीं श्रोतुमिच्छामि संसारार्णवतारणम् । तत्वतो ब्रूहि मे नाथ कृपां कुरु मयि प्रभो ॥ ३५ ॥ श्रीश्रीमधु- सूदन उवाच ॥ सत्यं के चित्प्रशंसन्ति तपः शौचं तथापरे । क्षमा के चित्मशंसन्ति तथैव शममाजवम् ॥ ३६॥ के चिद्दानं प्रशं- सन्ति पितृकर्म तथापरे । के चित्कर्म प्रशंसन्ति के चिरा- ग्यमुत्तमम् ॥ ३७॥ के चिद्गृहस्थकर्माणि प्रशंसन्ति विचक्षणाः। अग्निहोत्रादिकं कर्म तथा के चित्परं विदुः ॥ ३८ ॥ अहिंसा हि प्रशंसन्ति के चित्तीर्थानुसेवनम् । एवं बहूनुपायाँस्तु प्रवदन्ति विमुक्तये ॥ ३९॥ संसारोत्तरणे युक्तिोगशब्देन कथ्यते । ऐक्यं जीवात्मनोगहुर्योगं योगविशारदाः ॥ ४० ॥ आ- लोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेकं सुनि- प्पन योगशास्त्रमतं तयाँ ॥४१॥ यस्मिन् याति सर्वमिदं जातं विना सदुपदेशाम्नास्ति कश्रिदुपायो जीवानां स्वोत्कर्पसम्पादनस्य । अविद्यामहुले हि जगति स्वत एवावस्यभान्यविद्याप्राधान्यम् । विनोपदेशेन भगवज्ज्योति स्वरूपेण न कदापि जीव समर्थ स्वोन्नति सम्पादयितुम् । यदि हि पितरी बन्धवो वा शिशोर्बोधोदयकाले श- न्दाघुपदेशद्वारेण न तस्य ज्ञानोन्नतिं विदधति तदा मनुष्यस्वभावसुलभ लोकसामान्यमपि ज्ञानम्न तस्य शिशो सजायते इति सर्वजनविदितम् । पितरौ शास्त्राध्यापकाष शिक्षागुरुप- दवाच्या भवन्ति, क्रिगायोगोपदेशकश्राध्यात्मिकशानोन्नतिहेतुदक्षिागुरुनानाभिधीयते । दिना दिदीक्षाग्रहण सर्वमेव साधनमसाधनमिव भवति । अतएव भाचार्य्यवान् पुरुषो द । इति श्रुति । २ श्रीराजराजेश्वरतत्रस्थामिद सर्व वर्णनम् । ३ श्रीशिवसहितायाम् ।

·(१.) मीभीमशमूदसहिता। 'यस्मिमिदं जगत् । तस्मात्य साधने कार्य किमन्यच्छासमापि- वम् ॥ ४२ ॥ योगशास्त्रमिद गोप्यमस्माभिः परिमाणितम् । सहकाय प्रदातन्य सबनेऽस्मिन्महात्मने ॥४५॥ योगांखीन्स प्रसस्यामि मृणां मेयोविधिस्त्रया । वान फर्म । भकिम नो पायोऽम्योऽस्ति कुत्र चित् ॥ ४॥ माने कर्मणि षा यस्य स तो धीमीतिमावरेत् । तदनुष्ठानमस्तस्प क्रमाम्पुफिन संशयः ॥४५॥ पर दूभययोरेन जीवातुर्भतिरुचमा । तस्मात्मा सर्मदा सर्वेरनुलेया मुमुक्षभिः ॥ ४६॥ सस्माहरु प्रपपेत जिवासुः प सचमम् । शाम्द परे च निष्णाचे प्रमण्युपशमामयम् ॥४७॥ तत्र भागमसाम्धाठिोगुत्मिदेवतः । ममाययानवस्या ये सम्पदास्मात्मदो हरि ३४८ ॥ सर्वयो मनसोऽसामादो सा च साधुप । दया मैत्री प्रभय प मोन स्वाध्यायमार्मवम् । ब्रह्म चर्पमहिसो प समान्य इम्हसंश्योः ॥४१॥ सर्ववात्मेश्वरान्धीक्षी फैल्पमनिने वताम् । मिविकपीरमसन संवोपं येन फेन चित् बेदन साना मोपातमाशापरवमिति ससमत तदनुसारेगापिकाय प्रेरिन माले समिपि मनभिभिमपाधि सामागि प्रवानि ततोऽपि भीमापामगधन् पिम्पनः स्फुटतरमिदमेव ताप पुगपरितसेन पाविचमा तत्र प्रान कर्मयोग- विधायक श्रीमन्महामारतम् प्रवासम्म तमोपासनाना (यो बफर एक स') (एके | भिमरिमा प्रतीमगनमतारिप्रमादम्पापपारिपुतापमापृश्य सिमिरम्पुरारिष माघमामपानमनपा विपप्रम स्वपगनादिप भीपिणनाममममस्तपा धीरे बीमागमनमोपनिमयुगतारिषु मामिलामसपा अमिलेसमागमेश मागमदिप भीगणनामसमप्रमाणातपादिम्पपुगवादिषुमीसविनाममननो माह- सम्पानिमानमादिना प्रस्तोपा-मनायाः पचविणता प्रामारपेन प्रध्यापपर। सीमामाल पार भागामारपि ममामायने गमिष्ठे साम्मे सालोप मापनपतिमा तमि र मानिए सोनमविकारिना परमम्यानपिम्पमभिमभर त्या प्रमा नमतमविपरमाप्रसमेव रहि. प्रीमी गम्म निमार मालमत्ता सम्म मजान पाएर प्रश्नममतमा समशित र पर एमपर्म पतामा पम्याप I तमाम मुमकिन पी गानेच माणसमनापाम् "मतिः। । H .

·सगुणोपासनावर्णनम् । (४१) ॥५०॥श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवा- कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ ५१ ॥ श्रवणं कीर्तनं ध्यान हरेरगुतकर्मणः। जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलवेष्टितम् ॥५२॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम् ॥ दारान्सुतान्गृहा- प्राणान्यत्परस्मै निवेदनम् ॥ ५३ ॥ एवं कृष्णात्मनाथेषु मनु- प्येषु च सौहृदम् । परिचयाँ चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु॥५४॥ परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः । मियो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृ- तिमिथ आत्मनः ॥ ५५ ॥ स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽघोघहरं हरिम् । भक्त्या संजातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम्॥५६॥ क्वचिट्ठदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद्वसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य लो- किकाः । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णी पर- मेत्य निर्वृताः ॥ ५७ ॥ इति भागवतान्धर्माधिक्षन्भक्त्या तदु- त्यया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ५८ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां गुरुमाहात्म्यवर्णन नाम षष्ठोऽध्याय । सप्तमोऽध्यायः। सगुणोपासनावर्णनम् । श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । लोकेऽस्मिन्दिविधा निष्ठा शुभा प्रो- क्ता मयानघे । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥१॥ क्रियाया ज्ञानतो भेदायोगशास्त्रं द्विधा मतम् । अधुना १. श्रीमत्पूज्यपादभगवान्वेदव्यासप्रणीतश्रीमद्भागवते । अतएव “सा परानुरक्तिरीश्वरे" इति श्रीमत्पूज्यपादमहर्पिशान्डिल्यभक्तिदर्शने । २ श्रीभगवद्वाक्य गीतायाम् ।

·(१२) श्रीभौमसूइनसाहिता। कपपिप्यामि क्रियायोगे सहईभम् ॥२॥ वेदानामागमानाथ तत्राणाय विशेषतः । सारमुदत्य कल्पाणि तवाने करपते मया ॥३॥ कृवे विचहिते देषि विषेशा तत्वविदरे । प्रीतो भवति विचारमा यवो विष वदाभिवम् ॥ ४ ॥ स एक एक सदूप सस्पोऽदेवः परात्परः । सप्रकाशः सदा पूर्णः सचिदानन्दल- धणः ॥५॥ निर्विकारो निराधारो निर्षिशेपी निराकुलः । गु- णातीतः सर्मसाक्षी सस्मिा सम्बग्विा ॥६॥ गूरः सर्ने' भूतेषु सर्वव्यापी सनावनः । सर्मेन्द्रिपगुणाभासः सर्नेन्द्रिय विवर्जिसः ॥ लोकातीतो लोकदेवरवारमनसगोपास वेति विश्च सर्ववस् न मानावि कन्चन n८॥ वदधीन जगत्सर्व प्रेलोक्य सचराचरम् । तदासम्पनवस्तिछेदवितर्पमिदं जगत् ॥९॥ तस्सस्पतामुपाभिस्प समावि पर प्रपन् । तेनैव देस- मूवेन सर्प जावा वयं शुमे ॥ १०॥ फारण सर्वभूतानां स एकः परमेश्वरः । होकानां सपिफरणास्वाहा अमेवि गीयते ॥ ११॥ विष्णुः पारपिता शम्सुः संहर्वा र पदिण्या 11 म्यादयो सोकपाका सर्ने वदनवर्मिनः ॥ १२॥ स्ते सेऽपि कारे निरखास्से शासति वदादया ॥ १५॥ वेमास्वामिरूपेण वादिपययोजिवाः । स्वस्वकर्म प्रकुर्मम्ति म स्वतन्त्राः कदा पन। १४॥ द्रव्य कर्म काम स्वभावो भीर एव। यवनपहवः संवि न संधि पदपेमया ॥ १५॥ पमपादाति पा- वोऽपि सूर्पस्वपति परयात् । वर्गम्ति वोपदाः कासे पुष्प्पम्ति वरलो बने ॥ १५॥ काय कायवे काले मृत्योर्मस्पुर्भियो भ- १ मनुष्याला समानसिबमस्ति पणियम् । एका पिस्ता कर्मपक्षपातिनी | वनपक्षपातिचापरा माति । सायपातिब मह समर्मयम्त मनमित्वमि- विम्ल पानमेव मतान्ति पर्मपक्षाविम्ब ब मुसम्मतचा समनुविन्ति । १ अस्मिनमाने मन स्मरेमासमुन्यानोपासनाप्रमः मानपुरामपापम्तमा मानियमादितकारी संपाते।

·सगुणोपासनावर्णनम् । (४३) यम् । वेदान्तवेद्यो भगवान्यवच्छब्दोपलक्षितः ॥ १७॥ सर्वे देवाश्च देव्यश्व तन्मया कुलवन्दिते । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तन्मयं सकलं जगत् ॥ १८॥ तस्मिस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रीणिते प्रीणितं ज- गत् । तदाराधनतो देवि सर्वेषां प्रीणनं भवेत् ॥ १९ ॥ तरोर्मू- लाभिषेकेण यथा तदुजपल्लवाः । तृप्यन्ति तदनुष्ठानात्तथा स- द्वेऽमरादयः ॥२०॥ तस्यैवोपासनां देवि क्रियायोगं विदुर्बुधाः । श्रहया विधिवत्सम्यक् सावधानः समाचरेत् ॥२१॥ उपासना च योगश्च साधनश्चेति च त्रयम् । क्रियायोगपरं सर्वं सदा प- यीयवाचकम् ॥ २२ ॥ उपासनाया योगस्य न भेदो विद्यते क- चित् । योगोपासनयोर्भेदं मृषा जल्पति मंदधीः ॥ २३ ॥ साकारा च निराकारा दिधैवोपासना स्मृता । ज्ञानस्य द्विविधी भेदी प्रवर्तकनिवर्त्तकौ ॥ २४॥ निराकारात्समुत्पन्नं साकारं स- कलं जगत् । तत्साकारं समाश्रित्य ध्याने भवति तन्मयम्।।२५।। तत्वाद्ब्रह्माण्डमुत्पन्नं तत्वेन परिवर्तते । तत्वेन लीयते देवि त- त्वाद्ब्रह्माण्डनिर्णयः ॥ २६ ॥ शिवः सुयों गणेशश्च विष्णुः श- क्तिर्यथाक्रमम् । सगुणोपासनायाश्च देवताः पञ्च कीर्तिताः २७ उपासनानां पञ्चानां पञ्चतत्वविवेकतः । निर्णयो मुनिभिः पूर्व १ सगुणोपासनया जीव सालोक्यादिका प्राकृतिकी मुक्ति सैंलभते, निर्गुणब्रह्मोपासनया तु मुक्तिमप्राकृतिकी सप्राप्य कृतार्थो भवति । अतएव सगुणोपासना प्रवृत्तिकारिणी, ब्रह्मो- पासना तु निवृत्तिकारिणी भवतीत्युक्तम् । निष्कामा येऽधिकारिणस्तैर्यदि सगुणाप्युपासना क्रियते चेद्वत्येव सा निवृत्तिकारिणीत्यपि ज्ञेयम् । २ श्रतएव “ यामिषु गिरिशन्त हस्ते विमर्यस्तवे । शिवा गिरित्र ता कुरु मा हिंसी पुरुष जगत् ॥ "" तस्मात्पर नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्रित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥" " उपासनानि सगुणब्रह्मविषयमानसव्यापाराणि " इत्यादि श्रुति । शिवसारतत्रम् । ४ परिदृश्यमानमिद विश पचभूतेभ्य एव समुत्पन्नम् । अतएव कस्य चिदपि तत्वानामेकतमस्य प्राधान्यात् साधकानामन्त करणमाकाशादिपचतत्वान्यतमप्रधा- नम्भवति । एतदेव खलु वैज्ञानिकसत्यत्वमवलोक्य महर्षयो विश्वमान्याः सूर्यादिपचदेवताधि- ठितपचोपासनाविधिमनुजशिरे । अतएव कापिलतत्रे " आकाशस्याधिपो विष्णुरग्नीनाच महेश्वरी । बायो सूर्य शितेरी जीवनस्य गणाधिप इति । ३ ·(४१) मीभीमपुसूदनसंहिता । म.. कृतः सूस्मार्पदर्शिमि ॥२८॥ वेदमामाण्यवधेय तथा युकि- विचारत । सिद्धः स सयंया देवि सर्वकल्पाणकारका २९h विरोधो दृश्यते योऽसो सम्प्रदायरतामिद । महानमोऽयं रेतर्ने दुविन न संशयः ॥ ३०॥ त्यक्त्वा वितर्कशीलानां मवमझान इंटरम् । सगुणोपासनाभेदमारमनानाय पच्मि से ॥३१॥र पस्कोटिदिवाकराममनिशं सं गर्दा पंचनम् पक्र विनयमि- न्दिरावसमतीसंशोमि पार्षदयम् । कोटीरादहारण्सपर पीवाम्पर फौस्तुभोदीप्त विश्वधरं स्वपससि लसत् श्रीवत्सपिई भेज ॥ ३२॥ प्रातः पर एवाम्पः स मरः पञ्चशिकः। सस्पे- मानि च मूवानि वेन नारायणः स्मृतः ॥३६॥ भास्पद्रस्ना- उपपोलिः स्फुरदपररुपा रग्नितमारुफेशो मास्वान्पो दिम्यतेजाः परकमलयुतः स्वर्णवर्णः प्रमाभिः। विधाकाशावकाशे प्रहग पसदितो भावि यबोदयानो सानन्दमदावा हरिहराददया पाव मा विचक्षुः ॥ ३४॥ सविता सर्ममूतानां सर्वान् भागान् प्रमूयते । सपनात् पापनाशेव सविता वेन पोम्पते ॥३५॥सिं- इस्या शशिशेसरा मरम्वाल्पा पर्भिर्मन घई पक्रधनुः घरांच दक्षती नेत्रैखिभिः शोमिवा । आमुकागदहारफारणरण स्काशीकणपुरा दुर्गा दुर्गविहारिणी मवत नो रफोलपटा- पहला । ३६ ॥ विपषिमापको दुर्गनाकारो नाशवाय वा ननाश पुग वेन धैर्दुर्गा प्रकीर्तिता ॥ २७ ॥ सपदादिस्परफा- शो पुस्तकामकरी स्मरेत् । कृष्णाजिनपरा प्राी म्पायेचार- किवेऽम्मरे ॥ १८॥ श्यामवर्णा पठाई शापाससस्कराम् । ' विम्बाई वीर्वामि प्रपोच इति परिमुभव.। सूर्य मात्मा नातस्व- इत्पारित ।माएष " देवाग्निसावादिपस्तामुत पचमा । तदेष इति सामीपसर्वमेषप्राये। पति |सितापा. I" तामनिवा" पुणे देवा शपमई प्रपये" झम्पनी " चमचा पा पाप स प्रापति । देवी सरस्पती इस्वापरतब।

·सगुणोपासनावर्णनम् । (४५) गदापद्मधरां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ३९ ॥ सायादे वर- दां देवीं गायत्री संस्मरेद्यतः। शुक्लां शुक्लाम्बरधरां वृपासनक- ताश्रयाम् ॥ ४०॥ त्रिनेत्रां वरदां पाशं शूलञ्च नृकरोटिकाम् । सूर्यमण्डलमध्यस्थां ध्यायन् देवी समन्यसेत् ॥ ४१॥ या देवी सर्वभूतेषु विद्यारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ४२ ॥ सर्व स्थूलतनुं गजेन्द्रवदनं ल. म्बोदरं सुन्दरम् प्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्धमधुपव्यालोलगण्डस्थ- लम् । दन्तापातविदारितारिरुधिरैः सिन्दूरशोभाकरम् वन्दे शैलसुतासुतं गणपति सिद्धिप्रदं कर्मसु ॥ ४३ ॥ गुणत्रयस्ये- श्वरोऽतितत्वो व्यक्तः मुनिर्मलः । गणानामीश्वरो यस्मात्तस्मा- गणेश्वरो मतः ॥ ४४ ॥ ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चा- रुचन्द्रावतंसम् रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात्स्तृतममरगणव्याघ्रकृत्तिं वसानम् विश्वायं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥ ४५ ॥ ब्रह्मादीनां सुराणाञ्च मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । तेषां महत्वाद्देवोऽ- यं महादेवः प्रकीर्तितः ॥ ४६ ॥ महता पूजिता विश्वे मूलप्रकृ- तिरीश्वरी । तस्यादेवः पूजितश्च महादेवस्ततः स्मृतः ॥ ४७ ॥ देवपञ्चकमित्याहुरेकं देवं सुधीवराः । एकमेव परं ब्रह्म परमा- लपराभिधम् ॥ ४८॥ प्रकृतेश्वाधिकारस्यानुकूलं प्रत्यगात्मनि । सर्वेषां साधकानां वै स्वस्वप्रज्ञाप्रकल्पितम् ॥४९॥ तदेव स- गुणं ब्रह्म पञ्चमूर्तिमयं कृतम् । पूज्यते ध्यायते चैव भक्तैर्भ- क्तिरसाहितैः ॥ ५० ॥ सनातनस्य धर्मस्य सत्यस्यास्य स- नातनम् । सगुणोपासनाकृत्ये विज्ञानं परमाद्भुतम् ॥५१॥ चि- १ "गणाना त्वा गणपतिं हवामहे." निषुसीद गणपते. त्र्यबक यजामहे " यो भूतानामधिपती रुद्रस्त तिचर” इत्याद्या श्रुतय । एक सद्विप्रा बहुधा वदति०" सुपर्णे विप्रा कवयो वचोभिरेक सत बहुधा कल्प- यति" इत्याद्या श्रुतय । इत्याद्या श्रुतय । ૨ ३ ·भीभीमजुमदनसंहिता। म्मपस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्पाशरीरिणः । साभकाना दिवाय ममणो रूपकल्पना ॥५२॥ मरूपं रूपिणं कृत्वा प्रियायोग रवा मराः । प्रमदानामृवानम्दपराः सुकृतिनो नराः। ५३ ॥ मभेदो नामरूपार्णा मामास्परवर न हि । तस्माभिरग्वरं देवि नामसंस्मरण परेत् ॥५४॥ ज्ञानारकोटिगुण स्तोत्रं स्वोत्रा- स्फोटिगुणो जप ।जपास्कोटिगुण गान गानात्परतरं न हि' ॥५५॥ रहस्पं सर्ववेदानां तवाने मया। भजपो नाम गायत्री जपम्सि निखिला जनाः ॥५६॥ गायत्री प्रामणास मपम्ति इदयाम्परे । महिमान म जानम्ति मापाया मर्ग मास् ॥५७ मारममत्रो बीजमंत्रो मन्त्रम्वाजपसहका। मननात् प्रा- यते पस्मात् तस्मात् मंत्र मकीर्थिवः॥ ५८ म्यानमूह विहम् मार्गो पीच गतस्य प्रभारी शारीरिती । पूग्धपारदेनिंग । गीत पाप तापूर्वक समीतमुणते । स्मीतरनाकर। दो सारितो पामे हर माते बरा कचित् । सा गीतामृत पीत्या प्रपयते ।एको समसपाकपा- माबोपन्मा गर्न जगरिमामुवाहक प्रस्पते ॥ मग सोऽपि माहारो विवरण | सदा । समयदपि सन्ति भुषा प्रामाप्रपति" इति सीतमहिमा सहीतपरिपते। मतएप सामो गनप्रमः सप्पोपोटेन एम (गापति र समय ) भपि सोम- मात्रा मात्रा समिति गीयते । भीमफलता पात एन (मेरधनमोऽस्मीति) स एव मेरविभूतिम लस्वपतमा पर्णितः मलका बत्र गोयति ता तिमि पर पनि माक्पाम्पत्र बजारमानापि ममता एलीमेन्पाये गानस पायबाप्तिसावल- मुकम् । “बपारिमानेन पठसम्म गायमतिमतम् । समसारम्बासस्प प्रमाणित कसिमपरसोय म म मा बोलेका सचिमन गौतभनिन। मामा मानिस पक्षविहिता AT गेयमेतत्तभ्यासमा शिवम् ।। बागायन मतिमतिरिमा बामप्यासेन मेमार्ग मिति तसो मी योगेन ममोति पाम परम् । लस्वानुचरो मत्वा तेवर मोदते । मात्र पावित्पस्य मममाहात्म्यमापरित्व । तो निसामाविकप । नपम खम्मामजपः मानव | ममान न त प्राम्यतिमिति पपाययं सेवम् । १ मनपापविनरस्तु बोगतयात बोगसीवायो म । रामलासपदेशाम्बलाल धापारम्पमात्र रिक्ति ।

·सगुणोपासनावर्णनम् । (१७) तिः पूजामूलं स्वयं मनः । मन्त्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं हरेः कृपा ॥ ५९॥ उत्तमो मानसो यागो मध्यम बहिरर्चनम् । मू. लमन्त्रं समुच्चार्य पश्चाद्नेयमुदीरयेत् ॥६०॥ सम्प्रदानं तदन्ते तु त्यागार्थकपदं ततः । एवं क्रमेण सद्वृत्ते! उपचारान् प्रकल्पयेत् ॥ ६१ ॥ लिङ्गस्थण्डिलवन्यम्बुयन्त्रकुड्यपटेषु च । मण्डले वि- शिखे मूर्ध्नि हृदि वा दश कीर्चिताः ॥ ६२॥ एषु स्थानेषु क- ल्याणि यजन्ति परमं शिवम् । अरूपं रूपिणं कृत्वा कर्मका- ण्डरता नराः ॥ ६३ ॥ गवां सङ्गिजंक्षीरं स्रवेत्स्तनमुखाद्यथा। तथा सर्वाग्रतो देवः प्रतिमादिषु राजते ॥ ३४॥ आभिरूप्या- च बिम्बस्य पूजायाश्च विशेषतः । साधकस्य च विश्वासाद्देव- तासन्निधिर्भवेत् ॥६५॥ यथा वातरथो प्राणमावृते गन्ध आ- शयात् । एवं योगरतं चेतः आत्मानमविकारयत् ॥६६॥ यु- अन्ने सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम- त्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६७ ॥ अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृता लयम् ॥ श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ।। ६८ ॥ ना- रायणे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्यं १ मन्त्रविज्ञानविषयेषु साधकानां सदसद्विचारशक्तिरेव नास्ति । शिष्यस्योपासनाधिकार बीजमन्त्रोपयोगिनी प्रकृतिश्च परिज्ञाय श्रीगुरुदेव एव तस्मै बीजमन्त्रमिष्टम्प्रददाति । अतएव श्रीमद्गुरुदेवमुखपद्मविनि सृत वाक्यामृतमेव मूलमन्त्रस्वरूपतया सम्माननीयम् । २ यन्त्र तु कृत्रिमाकृत्रिमभेदेन द्विविध । शालग्रामशिलादिक तत्र अकृत्रिम यन्त्रम् शालग्रामादौ च सर्वा एव देवता पूज्यन्ते । घटमाश्रित्य जले देवपुजनन्तुल्यमेव स्मर्यते । ३ श्रीहसमाहेश्व- रतत्रम् । ४ ब्रह्मणो रूप ब्रह्मवेत्तृभि कार्यब्रह्म कारणब्रह्मेति द्विधा परिकीर्त्यते । गुणातीत नि सग सच्चिदानदम्पमेव ब्रह्म कारणब्रह्मतया समुच्यते, त्रिगुणात्मक ब्रह्माण्डरूपन्न विश्व कार्यत्रमतया परिणिगद्यते । कार्यब्रह्म कारणब्रह्मेति कार्यकारणविचारेण द्विधा परिचिन्त्यमा- नमपि तद्ब्रह्मरूप तत्ततो द्वैधरहित । नामरूपस्थित्यवस्थायामात्मस्वरूपे नामरूपभावापन्नेपि तयोर्नामरूपयो स्वत एव विलयावस्थायामेकमेव सच्चिदानन्दरूपमद्वैतस्वरूप समवशिन्यते । सगुणसाकारोपासनासु स्वेष्टदेवमूर्तिमयरूपस्य पीजमन्त्रमयशब्दरूपिणो नाम्नश्च साहाय्येन साधकस्यान्त करणमात्मसत्यम्वरूपपरिज्ञानोन्मुख भवति, चरमे च नामरूपभेदमपरित्यागेन शुद्धाद्वैतम्वरूपे विलय गच्छति ॥

·५८) मोभीमधुसूदनसहिता । शानश्च यदविकम् ॥ ६९ ॥ तदुमतिमात्रेण तस्मिन् सर्वगु- हाशये। मनोगविरविधिना यया गाम्भसोऽमषो । ७०॥ सक्षण भक्तियोगस्प निर्गुणस्प अदाइसम् । मदतक्यम्पवहिवा या भकिः पुरुषोममे ॥७९॥सालोक्यसासिामीप्यसारूप्येक- स्वमप्युव । दीपमान न गृहन्ति बिना तस्सेवन जनाः ॥७२॥ वस्मास्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्टिनम् । तद्गुणाभपया मण्या भजनीपपदाम्मुमम् ॥ ७३n इति भीभीमपुसूदनसहितायां सगणोपासनावर्णनं माम सप्तमोऽध्याय । भएमोऽध्याय । OM 16 ब्रह्मोपासनावर्णनम् । भीभीमधुसूदन उवाच । तव प्रेम वक्ष्यामि वत्वं साधु प्रिय प्रष्ट । पदावा परम श्रेय इह पामुत्र पाप्स्पति॥ १॥स मानिर्विकल्पस्प प्रमोपासमपा मतः । सम्बन्धोऽवीर नेदिष्टो बत योगमा सदा ॥२॥ सगुणोपासना गोणी गीयते धानको पहचात् मपरिस्मिकलात् महनावाद मादीन मनचात् मानिसवाल स्वरिति यावत् इति समाप। १ उपासनयोगमास्यस्प सेपामस्वात्तस्यामा | मातमा महानिनामति सर्माऽपि पारिता । मोपासननिस्तारमा रोपनियात त समस्या समास्मि मरिसरममावास्योपदेशादिबस सांगलप्रसिप स मत प्रोत्रस्त मे मन्तो ममो मदापोमा प्रागस प्रमाः । पक्षपापविमुप्प भार प्रेषा स्मामृता मन्तिम तत्रविन बरपति ने ममोमोम मिनीमो बतदबुनिबावन्न तहिरितारको भषिरितानि। इति शुभम पूर्णपा मस्पषावपक्षिरे । मानामभावित बेन बाम गुप्ते । तदेव व विनि परिमुपासते । ममासा म मनुते बेनामको मतम् । तदेव प्रसाद विद मे समिरमपासवे बाप न पश्यति न मपि पचति । तदोष मत तिमि म बदिमुपासते बोमन मनोति देन भोत्र मिरकाम् । तदेव प्रमाल रिदिने गरिनुपाते । ममलेन म मानितिन प्रग' प्रनी- यते। तदेव प्रसाद विधिबरिष्मुपासते हिमादिति।

·अ.८ ब्रह्मोपासनावर्णनम् । (४९) ६ ' विदैः । निर्गुणा तु परा मुख्या वय॑ते ब्रह्मभावना ॥ ३ ॥ ज्ञेयं भवति तद्ब्रह्म सञ्चिदिश्वमयं परम् । यथातथा स्वरूपेण लक्षणैर्वा शुचिव्रते ॥ ४॥ सत्तामात्रं निविशेषमवाइनसगोचरम् । अस- त्रिलोकी सद्भाव स्वरूपं ब्रह्मणः स्मृतम् ॥ ५॥ समाधियोगैस्त- देयं सर्वत्र समदृष्टिभिः । इंहातीनिर्विकल्पैदेहात्माध्यासवर्जि- तैः॥६॥ यतो विश्वं समुद्भूतं येन जातञ्च तिष्ठति । यस्मिन् सर्वाणि लीयन्ते ज्ञेयं तद्ब्रह्म लक्षणैः ॥७॥स्वरूपबुद्दया यदेयं तद्देयं लक्षणैः प्रिये । लक्षणैराप्नुमिच्छूनां विहितं तत्र साधनम् ॥८॥ तत्साधनं प्रवक्ष्यामि शृणु सावहिता प्रिये । तत्रादौ क- थयिष्यामि मन्त्रोदार महेशितः ॥९॥ प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य ‘स- ञ्चित् ' पदमुदाहरेत् । एक पदान्ते ब्रह्मेति मन्त्रोद्धारः प्रकीर्तितः ॥ १०॥ सन्धिक्रमेण मिलितः सप्तवर्णो मनुर्मतः । तारहीनेन सुभगे षड्वर्णोऽयं मनुर्भवेत् ॥ ११॥ सर्वमन्त्रोत्तमः साक्षाद्धा- र्थकाममोक्षदः नात्र सिद्धायपेक्षास्ति नारिमित्रादिषणम्॥१२॥ न तिथिन च नक्षत्रं न राशिगणनं तथा । कुलाकुलादिनियमो न संस्कारोऽत्र वियते । सर्वथा सिद्धमन्त्रोऽयं नात्र कार्या वि- चारणा ॥१३॥ बहुजन्मार्जितैः पुण्यैः सद्गुरुयदि लभ्यते । तदा तहक्रतो लब्ध्वा जन्मसाफल्यमाप्नुयात् ॥ १४ ॥ चहवंग करे कृत्वा परत्रेह च मोदते । स धन्यः स कृतार्थश्च स कृती सच धार्मिकः । स सातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ॥ १५॥ सर्वशास्त्रेषु निष्णातः सर्वलोकप्रतिष्ठितः । यस्य कर्णपथोपा- न्तप्राप्तो मन्त्रमहामणिः ॥१६॥धन्या माता पिता तस्य पवित्र १ ब्रह्मस्वरूपलक्षणाधिकारे न धुपासकोपास्यभाव सम्भवति । अत एवोपासनासु ना- स्ति प्रयोजन स्वरूपलक्षणभावाधिकारिण । तटस्थलक्षणभावाधिकारिणस्तु ब्रह्मसाक्षात्कारेपि मनसि कश्चित्सम्बन्धोऽवशिष्यत एव । अत एव तटस्यलक्षणावस्थाया ब्रह्मोपासनाविधि शास्त्रेषु विधीयते । अत एव “ अत्र देवा ब्रह्मविदो ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । यो वै तान् विद्यात् प्रत्यक्ष स प्रभवेदिता स्यात् ॥” इतिश्रुति ।

·मीश्रीमधुसूदमसंहिता। वत्कुल मिये । पितरस्तस्प सन्तटा मोदन्ते प्रिझैः सह ॥१७॥ मन्त्रार्य मन्त्रचैतम्मे यो न जानाति साधका । शतलक्ष मजप्तोऽपि तस्य मन्त्रो न सिध्यति ॥ १८॥ अतोऽस्यार्थशचे तम्य श्ययामि शृणु प्रिये । मकारेण जगत्पाता संहची स्पायु कारत । मकारेण जगत्सप्पा प्रणवार्य उदाहवः॥१९॥ साम्दे- न सदा स्पायि विश्वन्य प्रकीर्तितम् । एवमदतमेवैतवृहत्त्वा- द्रम गीयते ॥ २० ॥ मन्त्रार्यः कथितो देवि साधकामोष्टसिद्धि- द ॥ २१ ॥ मन्त्रचैतन्यमेतदि तदधिष्ठातृदेवता । तम्बानं म समात्राणां सिद्धिद तस्वविहरे ! ॥ २२॥ पैतन्यं तदधिष्ठात समस्यापि सनातनम् । मषितप निराकार पायातीवं निरन नम् ॥ २३ ॥ अपि सदाशिवो अस्प छन्दोऽनुपवदाहतम् । देवता परमं अस सान्तामि निर्गुणम् ॥ २४॥ चतुर्वर्गफ छावाप्पै विनियोगः प्रकीर्चितः । २५ ॥ सवो म्यान प्रकुर्वीत साधकामीएसाधनम् ॥ २६ ॥ ६दयरमठमध्ये निबिशेष नि रीह हरिहरविधिषेपं योगिमिर्ध्यानगम्पम् । जननमरणभीति- भ्रंशि सचिरस्वरूपम् सफलभुवनबीजं नमे पैतन्यमीडे॥२७॥ घ्यावेयं परमं वम मानसरुपचारके । पूजयेस्पग्या भल्यान मसायुज्योतवे १२८॥ गन्ध दया महीवन पुप्पमाकायमेव च। पूर्व दपाहायुवन दीपं वेना समर्पयत् ॥ २९ ॥ नेवेप वोयत- १ सर मलि प्रम तामनिधि सात पासीत भामर पुलोबमा तस्मिोके पुरुस मति तपेत प्रेत्य मावि सस्त मात ॥ मनोमयः प्रामभरीरो मा- सम सत्पसाप कासारमा समस्मा सर्पकमा र सर्मरस सर्ममिवमम्मा- तोऽसत्यनारर : एष म महमाऽऽनीयान् श्रीदेवी बगदा सर्पपाहा सामान्या सामातल्या एप म पास्मारके स्वापान पनिम्मा पाबामपरिमादियो ज्यादानेयो मेमन । समकमा सर्मग्रम धर्मगन समरस: समिरमध्यात्तोऽपा- सनादर एप स मामाईक पतातमितः प्रेतामित्तम्मपितास्मीरी पस्स स्पहान विसिकिस्ताऽस्तति र स्माइहालिलादिमिदोग्योपरिषफमित्या ·ब्रह्मोपासनावर्णनम् । (५१) त्वेन प्रदद्यात्परमात्मने । ततो जप्त्वा महामन्त्रं मनसा साव- कोत्तमः ॥ समय ब्रह्मणे पश्चाद्वहिः पूजां समारत् ॥ ३० ॥ उपस्थितानि द्रव्याणि गन्धपुष्पादिकानि च । वस्त्रालङ्करणादीनि भक्ष्यपेयानि यानि च ॥ ३१ ॥ मन्त्रेणानेन संशोध्य ध्यात्वा ब्रह्म सनातनम् । निमील्य नेत्रे मतिमानर्पयेत्परमात्मने ॥३२॥ " ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविब्रह्मानौ ब्रह्मगा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना" ॥ ३३ ॥ ततो नेत्रे समुन्मील्य जप्ता मूलं स्वशक्तितः । तज्जपं ब्रह्मसात्कृत्वा स्तोत्रञ्च कवचं पठेत् ॥ ३४ ॥ स्तोत्रं शृणु महाप्राज्ञे ब्रह्मणः परमात्मनः । यच्छ्रुत्वा साधको देवि ब्रह्मसायुज्यमनुते ॥ ३५ ॥ ओं नमस्ते सते सर्वलो- काश्रयाय नमस्ते चिते विश्वरूपात्मकाय । नमोऽदैततत्वाय मुक्तिप्रदाय नमो ब्रह्मणे व्यापिने निर्गुणाय ॥ ३६ ॥ त्वमेकं शरण्यं त्वमेकं वरेण्यं त्वमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम् । त्वमेकं जगत्कर्तृ पात प्रहर्त त्वमेकं परं निश्चलं निर्विकल्पम् ॥ ३७॥ भयानां भय भीषणं भीषणानां गतिः प्राणिनां पावनं पावना- नाम् । महोच्चैःपदानां नियन्तृ त्वमेकं परेषां परं रक्षकं रक्षका- णाम् ॥ ३८ ॥ परेश प्रभो सर्वरूपाविनाशिन्न निर्देश्य सबै- न्द्रियागम्य सत्य । अचिन्त्याक्षर व्यापकाव्यक्ततत्त्व जगद्भास- काधीश पायादपायात् ॥ ३९ ॥ तदेकं स्मरामस्तदेकं जपाम- स्तदेकं जगत्साक्षिरूपं नमामः । तदेकं निधानं निरालम्बमीशं भवाम्बोधिपोतं शरण्य वजोमः ॥ ४०॥ वाचिकं कायिकं वापि मानसं वा यथामति । आराधने परेशस्य भावशुद्धिर्विधीयते ॥ ४२ ॥ एवं सम्पूज्य मतिमान्त्स्वजनैबर्बान्धवैः सह । महाप्र- १ अत एव "तत पर ब्रह्म पर बृहन्त यथा निकाय सर्वभूतेषु गढम् । विश्वस्यैक परिवे- ष्टितार ईश त ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति" " वेदाहमेत पुरुष महान्तम् मादित्यवर्ग तमस, पर- स्तात् । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्य पन्धाविद्यतेऽयनाय ।" इत्यादि श्रुति ।

·(५२) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता । सादं स्वीकुर्याद्रह्मणः परमात्मनः ॥ ४२ ॥ पूजने परमेशस्य नावाहनविसर्जन । सर्वप्र सर्वकासेषु साधयेद्रमसाधनम् ॥४२॥ मस्नातो वा कृतस्नानो भुको मापि बुभुक्षित । पूजयेत्परमात्मा न सदा निर्मठमानसः ॥४॥ अनेन प्रममन्त्रेण भक्ष्यपेयादि फश्च यत् । दीयवे परमेशाय तदेव पावनं महत् ॥ ४५ ॥ गङ्गा- सोये शिस्दो प स्मृण्दोपोऽपि वर्ष । परममार्पिवे ग्रन्पे स्पृष्टास्पृष्ट न विपते ॥ ४६॥ एतेदानुचारी स्पास्सस्यवादी जिवेन्द्रिय । परोपकारनिरखो प्रझपारी सदाशयः ॥ ४७ ॥ मात्सर्पहीनाऽदम्भी घ दयावाद्धमानसः । मातापित्रोः प्री- तिकारी वयोः सेवनतस्परः ॥४८॥ मम प्रोवा प्रम मन्सा प्रमाम्येपणमानसः । यतात्मा बुद्धिः स्यात्साक्षाद्रमेवि मा बपन् । ४९ ॥ न मिय्या मापर्ण कुमि परानिएचिन्तनम् । मिपये मनन र प्रममन्त्री विवर्जयेत् ॥ ५० ॥ तत्सदिति - देदेवि प्रारम्भे सर्पफर्मणाम् । ममार्पणमस्तु वाक्य पानभो- अनकर्मणोः ॥५१॥ येनोपायेन मस्पानी छोफपात्रा प्रसि- प्पति । तदेव काम्प प्रमरेप धर्मः सनातन ॥५२ ॥ आ स्मचिम्चापिनोदेन शौचकीरनकेन । सर्वभूवसमस्वेन योगा सिप्पति नाम्पपा ॥ ५३॥ यथारमनि रवो नित्यमास्मकीडस्व- येव प । आत्मनिष्ठम्म सतवमात्मम्पप स्वभावतः ५गारवर १ सप्रमाविक मगनिम्मारिका । २ सयमेव मोना सामोपासनाभिमस- म्भवात् शासमये समतनेषु सगुणोपासपरिवेरतिलिस्तरेमोपदेमो एते । भोपास मापास्त कामनामशानोतनामे मनुपानामपिकार सम्मति सेपमेनोपारा क्ष- समय पूर्वोका परिवर्णितः समर्मानुशासनमानोपरिपकरमार प्राइ प्रमोपासम्म पक्षे इसरिति मनोधारमा परिपक्तमा कामे निर्दिम्यते । परन्तु मुमजात म ग्वाधारममेष व मति मात्रम् | मनोधारपसमये सामान्त पर या र सन्सपितिमन्त्रप्रतिपायाममा पमिमुनिकामेव सत्पा सामस्तो को पासना मवर्षियरी ·योगभेद-वर्णनम् । (५३) स्वयं तृष्टः सन्तृष्टेनान्यमानसः । आत्मन्येव सुतृप्तोऽसौ योगस्त- स्य प्रसिध्यति ॥ ५५ ॥ सुप्तोऽपि योगयुक्तः स्याजाग्रच्चापि वि- शेषतः । ईदृक्चेष्टः स्मृतः श्रेष्ठो गरिष्टो ब्रह्मवादिनाम् ॥५६॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसंहिताया ब्रह्मोपासनावर्णन नाम अष्टमोऽध्यायः । नवमोऽध्यायः। योगभेद-वर्णनम्। देव्युवाच । योगीश्वर पते योगिन् सर्वशास्त्रविशारद । विस्त- रेण श्रुतं त्वचः क्रियायोगसुकौशलम् ॥१॥ येनोपायेन वि- चरन् देही ब्रह्ममयो भवेत् । इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगभेदं तमुत्तमम् ॥ २॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । मन्त्रयोगो लयश्चैव राजयोगो हठस्तथा । योगश्चतुर्विधः प्रोक्तो योगिभिस्तत्वदार्श- भिः ।। ३ ।। कार्यं यन विभाव्यते किमपि तत् स्पन्देन सव्या- पकम् स्पन्दश्चापि तथा जगत्सुविदितः शब्दान्वयी सर्वदा । सृष्टिश्चैव तथादिमाकृतिविशेषत्वाद्भत्स्पन्दिनी शब्दश्चाविरभू- चदा प्रणव इत्योङ्काररूपः शिवः ॥ ४ ॥ साम्यस्थप्रकृतेर्यथैव विदितः शब्दो महानोमिति ब्रह्मादित्रितयात्मकस्य परमं रूपं १ तन्त्रसमहेषु सहितासमूहेषु चार्षेषु योगसाधनचतुष्टयमत्रोल्लिखितमविभक्तरूपेण व- र्णितन्दृश्यते । पुरा काले सविभक्ततया प्रदर्शनस्य योगाना प्रयोजनाभात्र एवासीत् इति तत्र हेतु । वर्तमानदेशकालपात्रानुसारेण तु लोककल्याणार्थ अन्यकारेण पृथग्विभक्ततया प्रदर्शितस्य तस्यैव योगचतुष्टयस्य स्वप्रणीतमत्रयोगसहिता, हठयोगसहिता, लययोगस- हिता, राजयोगसहिताख्य ग्रन्थेषु विस्तृत विवरणन्द्रष्टव्यम् । भय च श्लोकः पूज्यपादश्री- योगियाज्ञवल्क्यमहर्षे ।

·श्रीमीमधुसूदनसहिता । शिवं ग्रमणः । पेषम्ये प्रवेस्तयैव बहुधा शम्दाः श्रुताः का स्वस्ते मन्त्राः समुपासनार्थमभवन बीजानि नाना सया ॥५॥ अगति भवति सष्टिः पञ्चभूतात्मिका यचदिह निखिलसृष्टिः प- पञ्चभागै विभक्का । वतिरपि विधिरूपेणादिशन्तीह पञ्च विविध विहिवपूजारीविभेदान् जनानाम् ॥ ६॥ प्रकृतिमिहजनानां स म्परीक्ष्य प्रवर्षि गुरुरिह यदि दयान्मत्रशिक्षा यथावत् । रुपि समुचितदेवोपासनामादिशेदा ब्रजति लघु स शिप्यो मोहपारं मुमुक्षः ॥७॥ आफारो न हि विपते किमपि वा रूप परश्रम णः रूपम्सस्परिकल्प्यवे युधगणैः किम्वा जगदूपिणः । पाप निर्निमवृधिमार्गचलिसव पर रूपिणम्मन्त्रं या सततं जपति रिश सैर्मुकिः परा लम्यते ॥ ८ ॥ नमसोऽधिपतिषिप्णुरमेश्वर महेश्वरी । वायोः सूर्प क्षिरीशो जीवनस्य गणाधिपः ॥ ९॥ मन्त्रार्य मन्त्रसन्य सिद्धमन्ने विशेषत । अनुफल देवभाष गु- रुवाक्येन सम्पते॥१०॥दिक्शुद्धिः स्पानशद्विश्व पपुषश्वासनस्प च । शुद्धिवान्सरशुद्धिच पञ्चैताः शुद्धयः स्मेवा॥११॥ ऑस नावाहने मुद्रा न्यासो पागोऽप्यथापरः । हवन मार्जन चैव त पणं बहिरेप प ॥ १२॥ पूजा चापि जपचापि भय ध्यान स पापरम् । ज्यावृत्त्यादयो वे साधने नियमा मता ॥ १३ ॥ योगोऽयं परिपम्पसे क्रमयुवा सम्मन्त्रयोग स्पिरो योगः फर्मस कौशल निगदिता शाखेषु बिडरे । प्यायन रूपाविवर्जितस्प निस्तिसाधारस्प रूप में देही भफिरता प्रयाति परमा मुक्ति शिरोपासकः ॥१४॥ ग्रोवन दृढवा पैव स्पैर्य धर्यच लायवम् । १ प्रकारप्रगीतमंत्रयोगसहितास्पक्षतपमा तानि । १ मौकापिस्तंत्रस्व पचनम् । एपरिता बोगसामानवतंत्रस्म । ४ मासमानिनिमा निवासाबपितोता ५ परे मनोगस्प संक्षिस विवरणम् । मत एक प्रमामा संमिपर्व मत्रा संक- पन्त मनाना संपती कर्माधि सम्पादे मनतात्रायते मंत्र 'मन्त्रोदार सर्वपमेव मत्रालाम" स्वादिति।। मंत्रयोगे माने उपमन्द ·अ ९ योगभेद-वर्णनम् । (५५) प्रत्यक्षञ्च निर्लिप्तञ्च हठस्य सप्तसावनम् ॥ १५ ॥ षट्कर्मणा शोधनञ्च आसनेन भवेदृढम् । मुद्रया स्थिरता चैव प्रत्याहारेण धीरता ॥ १६ ॥ प्राणायामाल्लाघवश्च ध्यानात्प्रत्यक्षमात्मनः । समाधिना निर्लिप्तश्च मुक्तिरेव न संशयः ॥ १७ ॥ धौतिबस्ति- स्तथा नेतिौलिकी त्राटकं तथा । कपालभातिश्चैतानि षट् क- आणि समाचरेत् ॥ १८॥ सिद्ध पद्मं तथा भद्रं मुक्त वजं च स्वस्तिकम् । सिंहञ्च गोमुखं वीरं धनुरासनमेव च ॥ १९ ॥ मृतं गुप्तं तथा मात्स्यं मत्स्येन्द्रासनमेव च । गोरक्षं पश्चिमोत्तानमुत्कटं सङ्कटन्तथा ॥ २०॥ मायूरं कुक्कुटं कूम तथा चोत्तानकूर्मकम्। उत्तानमण्डकं वृक्षं मण्डकं गरुडं वृषम् ॥२१॥ शलभं मकरं चोष्ट्रं भुजङ्गं योगनामकम् । हात्रिंशदासनानीह हठे सिद्धिप्रदा- नि वै ॥२२॥ सहितः सूर्य्यभेदश्च उज्जायी शीतली तथा । भ- स्त्रिका भ्रामरी मूछी केवली चाष्ट कुम्भकाः ॥ २३ ॥ महामुद्रा नभोमुद्रा उड्डीयानं जलन्धरम् । मूलबन्धं महाबन्धं महावेधश्च खेचरी ॥२४॥ विपरीतकरी योनिर्वचोली शक्तिचालिनी । ता- डागी माण्डुकी मुद्रा शाम्भवी पञ्चधारणा ॥२५॥ अश्विनी पा- शिनी काकी मातङ्गी च भुजङ्गिनी। पञ्चविंशति मुद्राश्च सिद्धि- दाश्वेह योगिनाम् ॥ २६ ॥ प्राणापानौ नादबिन्दू जीवात्मपर- मेश्वरौ । मिलित्वा घटते यस्माचस्माद घट उच्यते ॥२७॥ आ- मकुम्भमिवाम्भस्थो जीर्यमाणस्सदा घटः । योगानलेन संदह्य घटशुद्धिं समाचरेत् ॥ २८॥ शरीरं द्विविधं प्रोक्तं स्थूलं सूक्ष्म पृ- थक् स्मृतम् । स्थूलसाधनमुख्यन्तु हठयोगं बुधा विदुः ॥२९॥ अभ्यासात्कादिवर्णानां यथाशास्त्राणि बोधयेत् । हठयोगं समा- १ श्रीघेरण्डसहितावचनानीमानि । २ कुभका हठयोगप्राणायाममेदा ! ३ एषैव हठयो- गस्य स्थूला विवृत्ति । इद च वचनद्वय विशेषलक्षणात्मक श्रीमत्पूज्यचरणमहर्षिमारद्वाजस्य । श्रत एव "हठाचेतसो जयम्" "हठेन लभ्यते शान्ति" इत्यादि श्रुतिः ।

·आत्राममनसाहता । साम्य तस्ववान हि लम्पते ॥३०॥ निन्दुः शिवो रजा शकिर- भयोमरनास्स्वपम् । सममूतानि जायन्ते स्वशच्या जारूपया ॥११॥ देहेऽस्मिम्वर्यवे मेरुः सप्तदीपसमम्बित । सरितः सा- गराशेला क्षेत्राणि क्षेत्रपालका ॥ ३२॥ भरपो मुनयः सर्ने नक्षत्राणि ग्रहास्वथा । पुण्यवीयर्यानि पीठानि पर्चग्वे पीठदेवताः ॥३३॥ सृष्टिसंहारमत्तारी म्रमम्तो शशिभास्करी। नमो वायुम पशिप जलं पृथ्वी तथैव च ॥३४॥प्रैलोक्ये यानि भूवानि ता नि साणि देहसः । समष्टिव्याटिरूपेण प्रमाणः पिण प्यवे ॥३५॥ मेरे संवेष्टय सर्वच म्पपहार प्रवर्धते । जानावि यास नमिदं स योगी नात्र संशयः ॥ ३६ ॥ गुदाच पालादूर्द मे दाच पडसादधः । पतरसविस्तारमाधार पचवे समम् ॥१७॥ सस्मिन्नाधारपायोजे कर्णिका शोभिता तया । त्रिकोणा वचते योनिः सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ ३८ ॥ सत्र विपुलवाकारा कुण्डली परदेवता । साईत्रिपारा कुटिला सपुम्नामार्गसंस्थिता ॥१९॥ जगत्समष्टिरूपा सा निर्माणे सववोपता । पावापा पवार देवी सदा देवेनमस्कवा ॥ ४० ॥ पटपक पोडशापार दिसल्प ध्योमपञ्चकम् । स्वदेहे मे न जानन्ति फर्य सिध्यन्ति योगिना ॥४ाइपिङ्गलयोर्मध्ये सपना या भवेरखश । पद्स्पाने पेच पट् भाति पदमी योगिनो वि २॥ पट्चकपरिमेदेन कुण लिनीलयो भवेत् । यदा विज्ञायतेऽसणवानरूपी निरञ्जना४३॥ उदाटयेस्कपाटे त पपा कुचिकया स्यात् । कुणालिन्या धया योगी मोक्षदार विभेदयेत् ॥ ४॥ दिदलो दिम्परूप सहस्रार सरोरुहम् । प्रमाण्डायस्प देहस्प मा विष्ठति मुक्तिदम् ॥४H केलासो नाम पर महेशो यत्र विष्ठति । नालास्पो विसासी प भयवृद्धिविवर्जितः ॥ ४६ । अत्र कुणसिनीशक्ति यावि कहाभिषा । वदा पार्षिभा सृष्टिीयवे परमारमनिमा ·अ. ९ योगभेद-वर्णनम् । (५७) येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम् । मुक्तिप्रदं मोक्षदारं ब्रह्मरन्ध्र तदुच्यते ॥४८॥ कन्दोई कुण्डली शक्तिः मुप्ता मो- क्षाय योगिनाम् । बन्धाय च विमूढानां यस्तां वेत्ति स योग- वित् ॥ ४९ ॥ शिवे शक्तिलयं याति लययोगो भवेत्ध्रुवम् । सा शक्तिश्चालिता येन स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ५० ॥ मन्त्री हो लयोराजो योगोऽयं मुक्तिदःक्रमात् । राजत्वात्सर्वयोगानां राज- योग इति स्मृतः ॥ ५१ ॥ नादबिन्दुसहस्राणि जीवकोटिश- तानि च । सर्वच भस्मनिर्भूतं यत्र देवो निरञ्जनः ॥५२॥ अहं ब्रह्मेति नियतो मोक्षहेतुर्महात्मनाम् । दृश्यन्ते दृशि रूपाणि ग- गनं भाति निर्मलम् ॥ ५३ ॥ सकलं निष्कलं सूक्ष्मं मोक्षदार- विनिर्गतम् । अहमित्यक्षरं ब्रह्म परमं विष्णुमव्ययम्॥५४॥ "अहमे कमिदं सर्च" इति पश्येत्परं सुखम् । दृश्यते तत्खगाकारं खगा- कारं विचिन्तयेत्॥५५॥राजन्त दीप्यमानं तं परमात्मानमव्ययम् । प्रापयेद्देहिनां यस्तु राजयोगः स कीर्तितः॥५६॥ यथा धर्मो हि व- १ लययोगस्यैतदेव सारतो व्याख्यानम् । तत्रेषु श्रीमद्भगवत शिवस्य तथा श्रीमद्भ- गवतो दत्तात्रेयस्येमानि वचनानि लब्धानि अत एव " तस्मिन्नेव लय यान्ति" | " ते लय यान्ति तत्रैव” इत्यादि कु०१० । २ ज्ञानभाष्यतत्रम् । ३ श्रीमद्भगवतो वेदव्यासस्येमानि वचनानि । अत एव “ ययैव विश्व मृदयोपलिप्त तेजोमय भ्राजते तत्सुधान्तम् । तद्वा- त्मतत्व प्रसमीक्ष्य देही एक कृतार्थो भवते वीतशोक || यदात्मतत्वेन तु ब्रह्मतत्व दीपोपमेनेह युक्त प्रपश्येत्। अज व सर्वतत्वैविशुद्ध ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपाशै "॥इत्यादि श्रुति ॥ ४ राजयोगस्य सक्षिप्ता विवृति प्रदर्श्यते अत एव " राजविद्या राजगुह्य इत्यादि श्रुति । साधकाना प्रथमाधिकारो मन्त्रयोग , हठयोगो द्वितीय , तृतीयस्तु समधिकतमोन्न. तिविधायकतया प्रशस्तो लययोग इति शास्त्रेषु कथ्यते। त्रयाणामेवैतेषां योगमार्गाणा साधकाश्चरमावस्थाया राजयोगोचितज्ञानभूमौ समवतरन्ति । क्रियायोगनाम्ना प्रसिद्धानान्त्रया- णामेवैतेषां योगसाधनमार्गाणामन्तिमलक्ष्यतया प्रसिद्धम् राजयोगाङ्गजातमेव विचारप्रधान- साख्ययोग इति नाम्ना परिगीयते । निसर्गत एव प्रकृति सप्तधा विभक्ता । तथा हि व्याह- तिवर्णस्वरधातुरलदिनादीना प्रकृतिपरिणामवशात्सप्त विभागोऽपि प्रकृतिस्वभावजात एव भवति । एतनियमानुसारेणैव मनुष्याणा ज्ञानमपि सप्तविधमेव कथ्यते । योगशास्त्रेषु तस्य सप्तविधज्ञानस्य विस्तृत वर्णन परिदृश्यते । वैदिकसिद्धान्तस्य नेत्ररूपवेदानुकूलदर्शनशा- " ।

·५८) श्रीश्रीमघमदनसंहिता । णीनां पतमिर नित्यशः । मनुलो भवेदेव सदापारस्य पालने ॥५७॥ चतुराप्रमधर्मश्च यथा स्वास्मसमुन्नतेः । भयेदेवानुकूलोये सर्वदेव शुधियते॥५८ तथा मुक्तिपदमाप्ती सापनाना चतुष्टयम् । योगोक्तानो भवेदाशु परमं हितसाधनम् ॥५९॥ चतुप्पेवेषु योगेषु राजयोगः परात्परः । स एव परमो लक्ष्यः साधनानामशेषतः ॥६० ॥ त्यथैव शुचिचारिने रामयोगे परोचमे । स्थिरलक्ष्या स्थिरध्याना स्थिरबुद्धिर्भवानवे ॥३१॥ देव्युवाच । चमों यो गमार्गाणां विद्वाने निपुण प्रभो । सक्षेपसम्ववर्णा हि योगानां कृ पया तव ॥ ६२॥ लक्षणानि श्ववानीह सांप कृपया पद । रा- जयोगस्प योग्या हिश्रेष्ठा ये चाधिकारिणः॥६॥ मीश्रीमघु- सूदन उवाच । सदाचारे मुसपूर्ण वरीयान्देवि धार्मिकः । साधको नमसद्भावराजयोगाप्तिमाशु ये ।। ६४ ॥ अमुवे तय भव्या व क्ष्मापि वदाम्यहम् । येवाधिभर्य नास्ति परलोकभयं न च। नामिषेषु मसंगोस्ति न प्रियेप्वप्रियेषु च ॥३५॥ शिष्टाचारः मियो येषु दमो ये प्रतिष्ठितः । सुख दुःसं सम येपो सत्यं येषां प- रायणम् ॥६६॥ दातारो न ग्रहीवारो दयाधुतिवद्वता । पिव- देवाविषयाच नित्योपुकास्तथैव च ॥६॥ सर्वोपकारिणो वीरा: सर्वधर्मानुपालकाः । सर्वभूतहिया व सर्वदेयाम्प वळमे ॥ १८॥ सापि च सप्तमा विभक्तपनि । तत्र पदामसम्बम्बिनी पापीसेपिय सामचनसम्ब- चिनीय बोम्मे परमम्मोपासम्माननिमामीमांसाप्तम्यापिनाच मीमांसामक्रियता पति सप्तवास्तिकामानि जगप्रसिदानि । मामागे समाषसिद्धसप्तरिमानोपनमा- प्तिमावस्वासस्पम्प रामभोगाय सम्पगोसार्वमेव पश्यतममापिमिशिदलिमिरे तानि समरिपनि पसनसासम्बानि माध्यामिश्रमिापनि मन्ति प्रचशितानि जाति मेन प्रस्तिशतप्रतिपायमलामो राजयोगः सर्वसामानां परमसीमेति सदसि. सान्तः एतदिस्तर वर्तमानपात्रानुसारेण तसा प्रकारेण पृथग्मिभक्त तया स्वतंत्रमानभूमिप्रारम्स तस्मैत्र समानस सपनीतनिम्मा माननामसमास- नमानप्रयेटमा 1 सितम्मावापुमरापत्तिम्पादिता मत पर तेज परणेविषपणमपि म नास्ति स्वासत्तामाकोषमा इतिभार ।

·अ.१० यमनियमवर्णनम् । (५९) न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापारकारिणः । न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम् ॥ ६९॥ न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः । ते सेव्याः साधुभिर्नित्यं येष्वहिंसा प्र- तिष्ठिता ।। ७०॥कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः । सु- व्रताः स्थिरमर्यादाः क्षमाशौचरतास्तथा ॥७१॥ न धनार्थ य- शोथ वा धर्मस्तेषां मनोरमे । अवश्यं कार्य इत्येव शरीरस्य क्रि- यास्तथा ॥ ७२ ॥ न भयं क्रोधचापल्ये न शोकस्तेषु विद्यते । न धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं कं चिदास्थिताः ॥७३॥ ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति च । वैराग्यभक्तिसंपन्नाः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ ७४ ॥ लाभालाभौ सुखदुःखे च देवि प्रियाप्रिये मरणं जीवितं च । समानि येषां स्थिरविक्रमाणां बुभुत्सतां सत्वपथे स्थितानाम् ॥७५॥ धर्मप्रियाँस्तान् सुमहानुभावान् दान्ता प्रमत्ता च समर्चयेथाः । देवान्सर्वे गुणवन्तो भवन्ति शुभेड- शुभा वाक्प्रलापास्तथान्ये ॥ ७६ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां योगभेदवर्णन नाम नवमोऽध्यायः । - दशमोऽध्यायः। यमनियमवर्णनम् । - -- देव्युवाच । मुनीनां परमाराध्य श्रेष्टं तत्वं गुरोर्गुरो । प्रज्ञातं सर्वशास्त्राणां योगानां साधनस्य च ॥१॥ अधुना ब्रूहि तत्व- ज्ञ योगं सर्वांगसुन्दरम् । येन यास्यामि निर्वाणं कर्मणो मो- क्षमव्ययम् ॥२॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ आरोहति यथा १ अन्ये मूढानां वाकप्रलापा अशुभा । इति श्रीमत्पूज्यपादभगवत कृष्णद्वैपायनवेद- व्यासस्य महाभारते शान्तिपर्वणि ।

·श्रीमीमधुमूदमसंहिता। सौध मासादस्पोमा मृशम् । सोपानपंक्तिमाराम कमग्रो पत्न- तो नरः ॥ ३ ॥ तपाष्टो सापयनान्यस्प योगस्प साधकः । शिभकिरियायोगनैपुण्य लमजेसा ॥४॥ पुरासीदात्मव स्वदो यादवल्क्यो महामुनिः। घेदवेदासस्वसो विधाने परि- निष्ठितः ॥ ५॥ तपस्वी विमिवामित्रो प्रषीणामुग्रदीप्तिमान् । सदा शाम्ता सदानन्दः करुणामृवसागरः ॥ ६॥ विशालयो जिवास्मा च विपाना पारहा सुधीः । वयोवृद्ध शीलबद्धो ज्ञानवृद्धश्च संयमी ॥७॥ सपा दिवसस्पर्धा योगे घ परि- निष्ठितः । मिवमुरमर्धिमान् धर्मो योगीन्द्रो योगिवल्लभः ॥८॥ गुणमा सर्ववस्तूनां गुणानामास्पदं महत् । समवेजोलसस्कान्ति र्गतकान्तिः सदाशयः ॥९॥ यत्पुरा तस्प विप्रर्मुसपनादि- निःससम् । तऽई संप्रवक्ष्यामि योगतत्वमनुचमम् ॥१०॥ नरः संस्कारशुदो हि धर्मोधपदवीमियोत् । शीघ्र धर्माधिकारे- ण योगप्राप्ति प्रजायते ॥ ११ ॥ प्रधानो धर्मसंस्कारो सामन- स्पाभयौ मतो। मार्यवापिदपार्याणां संस्कारेरेप संस्थिवा॥१२॥ नवदार पुरै पुण्यमवविः समन्वितम् । व्याप्य शेवे महाना " १ क्रियायोगस्पारयोगोऽपि माप इति सोऽमुपासनायाम त सन्तमायामा- मदनरूपमेन्मेर फरम्पापत पति मक्तियोगस देनैवामिनीपत इतियोम्यम् । २ मत एप "संस्कारा चिता एठे प्रामपस रिक्त पिचारिसतिस्थ संसहता ये द्विगतका ते परिणाम पोम्पा, स सामेषु सन्त्रिता'" ति पूज्यपालमहर्षिमि नि। गर्मापानसम्मसीमन्तोलफ्नजतनामनपानप्राशमीमेपनयनानि बालति हितानि ना सहपर्मचारिनीसपोग पंच महाबशा. मात्र पापमा भाषम्यान हारनी पैनापनीति सप्त पायासस्थाः मम्पारसमम्ोित्र पूर्भमासौ बारामास्वा- म्पायधिनिहापगम्बः सौत्रामीति सात हरियासम्पा मनिमोऽचनिजोम ह सपेशीवाजपेयोऽतिरागो मोर्गम इति सप्तप्तोमयासस्वा मते पचारिफासस्वारा भावामागोमा सर्वभूतेषु शक्तिरसमावमापासो माइत्वमञ्चम्मति बस्ते पारिशासरा मधगमभाष स प्रायः समुत्रमामोति ॥ इतिथपाव | महर्षित्तम ।

·१० यमनियमवर्णनम् । त्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १३ ॥ अजरः सोऽमरश्चैव व्यक्ताऽ- व्यक्तोपदेशवान् । व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥१४॥ यथा दीपः प्रकाशात्मा हस्वो वा यदि वा महान् । ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुष सर्वजंतुषु ॥ १५ ॥ श्रोत्रं वेदयते वेयं स शृणोति स पश्यति । कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्व- कर्मणाम् ॥ १६॥ अग्नि रुगतो यहद्भिने दारौ न दृश्यते । तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवानुदृश्यते ॥ १७ ॥ अग्निर्यथा घु- पायेन मथित्वा दारु दृश्यते । तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १८ ॥ तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिम्योऽपि मतोऽ- धिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्मायोगे स्थिरा भव ॥ १९॥ यमश्च नियमश्चैव आसनञ्च तथैव च । प्राणायामस्तथा देवि ! प्रत्याहारश्च धारणा ॥२०॥ ध्यानं समाधिरतानि योगाङ्गानि वरानने । यमश्च नियमश्चैव दशधा सुप्रेकीर्तितः ॥ २१ ॥ आ- सनान्युत्तमान्यष्टी त्रयं तेषूत्तमोत्तमम् । प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तः प्रत्याहारश्च पञ्चधा ॥ २२॥धारणा पञ्चधा प्रोक्ता ध्यानं षोढा प्रकीर्तितम् । त्रयस्तेषूत्तमाः प्रोक्ताः समाधेस्त्वेकरूपता । बहु- धा के चिदिच्छन्ति विस्तरेण पृथक् शृणु ॥ २३ ॥ अहिंसा स- त्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य दयाजवम् । क्षमा धृतिर्मिताहारः शौच. न्त्वेते यमा दश ॥ २४ ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु स- १ जीवात्मपरमात्मनोरेकरूपोपलब्धिरूपमुक्तिपदलाभोपयोगिनो यावत सत्पुरुषार्थी. सझियारूपतया शास्त्रादिषु वर्णिता सर्वमेव तत्कर्मकौशलजात योग इति नाम्ना कथ्यते । जीवाना स्वोत्कर्षकमेणानुष्ठितक्रियापरपराणा मेदविचारेण ते च पुरुषार्थसमूहा भागैरष्टभि- योगाङ्गनामभि सम्विविक्ता । सगुणनिर्गुणोपासनादिषु च परस्परविभिन्नक्रियाश्चैतदष्टाङ्गन्यो- गक्रमपारपर्यवशाढ़ेदमुपयन्ति । साधनविशेषस्याङ्गविशेष मुख्यगौणतया सिद्धाचार्यै क्वचि- समुपदिष्टेऽपि सर्व एव योगाङ्गसमूहो मुख्यगौणतया सर्वविधेष्वेव साधनेष्वन्तर्भवति । अत एवं “ योग कर्मसुकौशलम् " इति च भगवद्वाक्यम् अष्टाङ्गो योग उच्यते अष्टाद्र इत्युच्यते योग " इत्यादि श्रुति । ct ·ममताहवा बंदा। मक्केशजनन मोकमहिसास्वेन योगिर्मिः ॥२५ । स्स्से सूतहित प्रोक्तं न ययामिमापर्णम् ॥ २६ ॥ कर्मणा मनसा वाषा परद्रव्ये निःस्पृहा । मस्तेयमिति सम्प्रोफमृपिमिस्तैस दधिभिः ॥ २७ ॥ कर्मणा मनसा वाचा सविस्थास सर्वदा। सर्वत्र मधुनत्यागो बमपर्य प्रचःवे ॥ २८ ॥ नसचाय- मस्पानां यतीना नेटिकम्य मर्यच वत्मोक तपेवार प्रयवासिनाम् ॥ २९ ॥ मत्तामृतास्वदारेषु सङ्गतियों विधानतः । मममम वदप्युकं नास्पामममासिनाम् ॥ ३०॥ राधेवर इस्यस्प प्राचम्म प्रकीर्वितम् । विद्या पृषिश्चाश्चैम के विदि यान्ति पणिताः ॥ ३१ ॥ शभूषेन व शाम्य असपर्य प्रकी सिंवम् । भूया या गुरौ नित्य प्रमचर्यमुदतम् ॥ १२ ॥ गुरयः पक्ष सर्नेगा पसणी वतियोदिवा । माता पिता तपा पापी मानसा चपरस्तपा ॥ ३३ ॥ वेगा मुरण्यासमः प्रोका माधार्यः पितरौ तपा। वेषां मुस्पतमस्स्पेक माचार्यः परमा- पवित् ॥ ३४ ॥ तमेव ब्राषिोई निस्पकर्मपरायणम् । शपयार्थमित्प सुष्टो मत्पेन पा गुरुः ॥ १५॥ दया भू- वेषु सर्वेषु सर्वाग्रह स्पृहा । विदितेपु सदस्येपु मनो- पाकायकर्मणा ॥३६प्रसूचीमा निदणे वा एकरूपत्वमार्ज यम् ३७॥ प्रियाप्रियेपु म पु समत्वं यसरीरिणाम । क्षमा सेधि विनिदिवा वेदनादिभिः ॥ १८ ॥ महानो बम उस पर मा विम्यहम्मताने " स्यादि का समणि प्रती" सेब सभेन सस्मि" माविशी पर मै विषिष प्रचलित I४मा एप सब पता (मेप मामा पम्पा शासन निलम्" प्रसमरिसा आपलर' त्पादिव पन्त एप' स्वाय धर्म पान रणपिति" चादिति। पचपोलमा मार्दा वारि मसित स . एम मोर्मसार त्पादित !

·यमनियमवर्णनम् । (६३) न्धूनां वियोगे चापि सम्पदि । भूयः प्राप्तौ च सर्वत्र चित्तस्य स्थापनं धृतिः ॥ ३९ ॥ अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः षोडशारण्य. वासिनाम् । हात्रिंशद्धि गृहस्थस्य यथेष्टं ब्रह्मचारिणाम् ॥ ४०॥ तेषामयं मिताहारस्त्वन्येषामल्पभोजनम् ॥ ४१ ॥ शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरन्तथा । मृज्जलाम्यां स्मृतं बाह्य मनःशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ ४२ ॥ मनःशुद्धिश्च विज्ञेया धर्मेणा- ध्यात्मविद्यया । अध्यात्मविद्या धर्भश्च पित्राचार्येण चानघे ॥ ४३ ॥ तस्मात्सर्वेषु कालेषु सबैनिःश्रेयसार्थिभिः । गुरवः श्रुतिसम्पन्ना मान्या वाङ्मनसादिभिः ॥ ४४ ॥ तपः सन्तोष- मास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् । सिद्धान्तश्रवणश्चैव ह्रीमतिश्च जपो व्रतम् ॥ ४५ ॥ एते च नियमाः प्रोक्तास्ताँश्च सर्लान् थक् शृणु ॥४६॥ विधिनोक्तेन मार्गेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः । शरीरशोषणं प्राहुस्तपसां तप उत्तमम् ॥ ४७॥ यदृच्छालाभतो नित्यं मनः पुंसो भवेदिति । या धीस्तामृषयः प्राहुः सन्तोषं सुखलक्षणम् ॥ ४८ ॥ धर्माधर्मेषु विश्वासो यस्तदास्तिक्यमु- च्यते ॥ ४९ ॥ न्यायार्जितं धनश्वाल्पमन्यहा यत्प्रदीयते । अर्थिभ्यः श्रद्धया युक्तं दानमेतदुदाहृतम् ॥ ५० ॥ यः प्रसन्न- १ मत एव " मुद्धिर्धति स्मृति प्रज्ञानम्" इत्यादि श्रुति । २ अत एव" मिताहारो जितेन्द्रिय " इत्यादि श्रुति' । ३ मत एवं शौचमिन्द्रियनिग्रह इत्यादि श्रुति । ४ तपोदानसम्बन्धीय विस्तृत विवरणधर्मविज्ञाननामकाध्याये द्रष्टव्यम् । द्वयमेवैतमसा- धनस्य स्थूलक्रियारूपेण निर्दिश्यते। स्थूलक्रियाधिकारप्राप्तेरनन्तर च साधकोऽन्तस्तत्वसम्ब- न्धीयेषु सूक्ष्मरूपसाधनान्तरेषु भवत्यधिकारी । तपशब्देनात्र शरीरक्रियाविशेषरूप- न्तपो विवक्षितम् , मत एव " यो न क्लेश स तप्यते तप " " तेन सत्येन तेन तपसा ऋतुरस्मि " "तस्मै तपो दम कर्मेति प्रतिष्ठा" इत्यादि श्रुति । तथा च " तपसो बहु- रूपस्य तैस्तैीरे प्रवर्तते । निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम् ॥” इत्यादि श्रीमत्पूज्य- पादभगवान् वेदव्यास श्रीमहाभारते। ५ अत एव “ पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामा" " सन्तोष योगाभ्यासादवाप्नोति" इत्यादि श्रुति । ६ अत एव "श्रद्धया देयम् " 'अश्रद्धयाऽदेयम्" "यज्ञोऽध्ययन दानमिति प्रथम" इत्यादि श्रुति । -- ·श्रीभीमप्रसूदमसहिता म स्वभावेन विष्णु या रुद्रमेव च । यथाशस्पर्धन भक्पा देवदी- भरपूजेनम् ॥ ५९॥ रागापपते दवयं पागलुशनुवादिभिः । हि- सादिरहिवः काय एतदधिरपूमनम् ॥ ५२ ॥ सिद्धान्तप्रवण प्रोक्तं घेदान्तप्रवण दुपा । हिजवक्षत्रियस्योक सिद्धास्तप्रवर्ण युवा ॥ ५३ ॥ विशाञ्च के विदिच्छम्ति शीलपचया ससाम् । शूखामाश्च त्रियश्चैव स्वधर्मस्व तपस्विनाम् । सिद्धान्तप्रवर्ण मोक्त पुराणश्रवण दुः ॥ ५४ ॥ दलौकिकमार्गेपु कुत्सित कर्म यद्भवेत् । तस्मिन् भवति या सज्जा हीस्तु सेवेवि कीर्तिता ॥ ५५ ॥ विडिवेषु च सर्वेषु अन्हा या सा मतिर्भवेत् ।। ५६ ॥ गुरुणा पोपदिष्टोऽपि वेदवाणविवर्जितः । विपिनोकेन मार्गेण मन्त्राम्यासो अपा स्मृतः ॥ ५७ ॥ अधीरप पेद सूत्र वा पुराण सेतिहासकम् । एतेप्यम्पसन वस्प अम्पासेन जपास्मेवा५८॥ प्रपन्च दिविषः प्रोको वाचिको मानसस्वथा ।वाधिकोपांश स- प्रेस्तु दिविधा परिकीर्चितः ॥ ५९॥ मानसो मनसा ध्यान भे- दाइविष्यमास्थितः । उर्जपापांशुश्च सहस्रगुणमुष्यवे ॥३०॥ " बकते पिम्मबास मामि त्रियम्बक बजामहे यमपति समो * मर्चन्त्यमाईक" 'दुर्गे देगी शरममा प्रपये “ऐपने पस पूजनात्" प्रवाहि अति । रिजाप्राहपूजनम् इति तोपनिषत् । मत मार्फत प्रिय मेमसोऽमत । परंतु पुत्रका पत पुरम पर्वत पति व भुति ।१ मत एष में सस्तम्मिानमुनिमितापी, मोतभ्यो मन्चको मिदिनापितम्य" इत्यादि मति । १ मत एक "नीमारिसेतस मम" "माई मापाम् "स्पादितस्मृती । ४ मा एष * मस्तिस्येव विग्मिासित ति मति मयो विजियाये । इत्पादि मुन्ति । ५ परफ्यमन्त्रगपसम्बन्धी-पाचोपरेसविषया समुनोपासनाममोमासरे समहम ffar पासमान समाधीपोनापियामुहानमेव सिमापार्यानाममितम् । त. समानीवधामा पश्मिावा मजिविस्तु नियमानतात तस्पैन संपषितम् । मामाती- मोपासनापाः सानन्तरं ममपि मार्षिभरा समुपदिशम् इपरोपासनाय विस्तारबा- सपकिसामीण इति मन्यते सम्मा एकोपमा प्रमाणूठेवनिमारको विमान मेन पर्षिताः एष एताप नषत्र मर्मबति जार"हापारि भी ·यमनियमवर्णनम् । (५५) मानसश्च तथोपांशोः सहस्रगुणमुच्यते । उच्चैर्जपश्च सर्वेषां य- थोक्तफलदो भवेत् । नीचश्रुतो न चेत्सोऽपि श्रुतश्चेन्निष्फलो भ- वेत् ॥ ६१॥ ऋषि छन्दोऽधिदेवश्च ध्यायन्मन्त्रञ्च सर्वदा । यत्तु मन्त्र जपेदेवि तदेव हि फलप्रदम् ॥ १२॥ प्रसन्नगुरुणा पूर्वमुपदिष्टमनुज्ञया। धर्मार्थकामसिद्धयर्थमुपायग्रहणं बैतम् ॥ ६३ ॥ पूजाविधि प्रशासद्भिर्भक्तिमार्गोपदेशकैः । आचार्यैर्व- र्णिता देवि बहवो नियमा यमाः ॥६४ ॥ प्रधानतस्तु संक्षिप्य वर्णिताः साम्प्रतं प्रिये । अङ्गरूपा स्तवार्थाय कियंतो नियमा यमाः॥ ६५ ॥ मन एव मनुष्याणां कारणं बंधमोक्षयोः । बंधाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥ ६६ ॥ मनो हि विविध प्रोक्तं शुद्ध चाशुद्धमेव च । अशुद्ध कामसंकल्पं शुद्ध कामवि- वर्जितम् ॥ ६७ ॥ यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते । तस्मानिर्विषयं नित्यं मनः कार्य मुमुक्षुणा ॥ ६८॥ नाऽयं जनः स्यात्सुखदुःखहेतुर्न देवताऽऽत्मा ग्रहकर्मकालाः। मनः परं का- रणमामनंति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत् ।। ६९ ॥ दानं स्वधर्मों नि- यमो यमश्व श्रुतानि कर्माणि च सतानि । सर्वे मनोनिग्रहल- क्षणांताः परो हि योगो मनसः समाधिः ॥७०॥ मनो वशेऽन्ये ह्यभवन्स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान् युंज्यादशे तं स हि देवदेवः ।।७१ ॥ इति श्रीश्रीमधुसुदनसहिताया यमनियमवर्णनं नाम दशमोऽध्याय । - 1 १ साधनान्येतानि प्रायशो नियमान्तर्गतम्पण वर्णितानि । सिद्धाचार्यास्तु के चिदाहार- विहारसम्बन्धीयान् यावतीयानेवोत्कृष्टनियमान्योगोपयोगिनो नियमसाधनप्रस्तावे समनष्ठय- तया निर्दिशन्ति । वस्तुतस्तु यमनियमसाधनैरेव साधको योगाभ्यामे सम्यगधिकार लभते । यमनियमाद्यनष्टानेन विशद्धान्त करणो हि स योगाङ्गान्यपराणि शक्नोति समभ्यसितम् । भित एव " अथातो ब्रतमीमासा अथ महायतम्" इत्यादि श्रुति । २ इति श्लोक- प्रय श्रीमद्भागवते ।

·(१५) भीभीमप्रमदमसंहिता । एकादशोऽध्याय । आसनमुद्रावर्णनम्। श्रीश्रीमघुसूदन उवाच । भासनाम्पघुना वक्ष्ये शशु देवि घरा- नने । दाउपकारीणि देहानो स्थिरसोल्यकैराणि च ॥ १॥ स्य- स्तिकं गोमुर्स पर्व पीर सिंहासन तथा । भद्र मुक्तासनश्चैव मयू- रासनमेव च । तथैतेपो परारोहे पृथग्वक्ष्यामि क्षणम् ॥ २ ॥ जानीरन्तरे सम्यकस्वा पादससे उभे । मझुकाया सुसासीना स्वस्तिक सत्प्रयत्पते ॥ ३ ॥ सीवम्या पामतः पार्षे गुल्फो नि लिप्य पादयोः । सम्ये दक्षिणगुल्फम्म दक्षिणे सम्पगुल्फफम् । एतच स्वस्तिकं प्रोक सर्ध्वपापप्रणाशनम् ॥ ॥ सम्ये दक्षि- णगुल्फन्त पृष्ठपार्षे निवेशयेत् । दक्षिणेऽपि सपा सम्मे गोमुस गोमुर्स पपा । ५ ॥ अष्ठौ च निमानीयाहस्ताम्या म्युफ्रमेण । करिपरि योग कृत्वा पादत समे॥६॥ पद्मासन मवेदेव स्वर्वेषामपि पूजितम् ।एक पादमयकस्मिन्निम्पस्पोरूपण संस्पि तः। इसरस्मिन्यया पाम्य वीरासनमुदाहृतम् ॥ ७ ॥ गुस्फो प पणस्पाषा सीयम्पाः पार्ययोः विपेत् । सर्प दक्षिणगुल्फेन द- १ मत एप" स्पिरसुसमासनम्" इति योगदानम् । ते तपासन प्रमसितमम् है मुति । 'भासन पर बमा' इति योगवति । पासनस्म' रामो अति । २ विनाप्रधानारोगसमे शानिमयासपनि पंचविंशतिनाम मा साथ मास्पिमिता' । समयोगापास्त प्रमो रौब मुमत्वारि बासनान सामनामुपदिशा- नमन्त्रयोगसाकत पझे एकमेव का मारने सनिलीयते । फास्त मुद्राममाना पारिवत्तेपि विभिन्न योगसाहेषु सिमापा मासस्पति वितरण सापनि समुपविशनि । छयोगसम्बन्धीचानि मुबासमानि योगमेरमामाभ्यावे समुनि- तानि । म प्रायान्न कतिपदा वासपी प्रवपारमीयोनिमारमपमामितानुस्म रेमविस्तरेणवते.

·म ११ आसनमुद्रावर्णनम् । (६७) क्षिणेन तथेतरम् ॥, ८ ॥ हस्तौ जान्धोः समास्थाय स्वाङ्गुलीश्च प्रसार्य्य च । व्यात्तवको निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः ॥९॥ सिंहासनं भवेदेतत्पूजितं योगिभिः सदा । गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् ॥ १०॥ पार्श्वे पादौ च पाणिभ्यां दृढ़ बवा मुनिश्चलम् । भद्रासनं भवेदेतत्सर्वव्याधिविषापहम् ॥११॥ सपीडय सीवनी सूक्ष्मां गुल्फेनैव च सर्वतः। सव्यं दक्षिणगुल्फेन मुक्तासनमितीरितम् ॥१२॥मेढादुपरि निक्षिप्य सव्यं गुल्फं तथो- परि । गुल्फान्तरन्तु निक्षिप्य मुक्तासनमिदं बुधाः॥१३॥अवष्टभ्य धरां सम्यक्तलाभ्यान्तु करहयोः । हस्तयोः कूपरौ चापि स्थाप- यन्नाभिपाश्चयोः ॥ १४॥ उन्नाम्य शिरसि पादौ दण्डवहयोनि संस्थितः । मयूरासनमेतत्तु सर्वपापप्रणाशनम् । सर्वे चाभ्यन्तरा रोगा विनश्यन्ति विषाणि च ॥ १५ ॥ संविदं लभतेभ्यासाद्यो- गोभ्यासात्प्रवर्तते । मुद्राणा सिद्धिरभ्यासादभ्यासादायुसाधनम् ॥१६॥ कालवञ्चनमभ्यासाचथा मृत्युञ्जयो भवेत् । वाक्सिद्धिः कामचारित्वं भवेदम्यासयोगतः ॥ १७॥ योगमुद्राः परं गोप्या न देया यस्य कस्य चित्। सर्वथा नैव दातव्याः प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ १८ ॥ अधुना कथयिष्यामि योगं सिद्धिकरं परम् । गोपनीयं सुसिद्धानां योगं परमदुर्लभम् ॥ १९ ॥ महामुद्रां प्रवक्ष्यामि त- न्त्रेऽस्मिन्मम वल्लभे । यां प्राप्य सिद्धाः संसिद्धिं गोरक्षाद्याः पुरा गताः ॥२०॥ अपसव्येन संपीड्य पादमूलेन सादरम् । गुरूप- देशतो योनिं गुदमेदान्तरालगाम् ॥ २१ ॥ सन्यं प्रसारितं पादं धृत्वा पाणियुगेन वै । नवहाराणि संयम्य चिबुकं हृदयोपरि ॥ ॥ २२ ॥ चित्तं चिचपथे दत्वा प्रभवेदायुसाधनम् । महामुद्रा १ योगतत्वदर्शिभि खट (२५) पचविंशति मुद्रा शास्त्रे करिता पर तु प्रधानभूता अष्टा- वेवान श्रीशिवसहितातस्तयाऽन्यान्यतत्रतस्य सगृहीता । एतासा विस्तरस्तु ग्रंयकी योगसहिताया कृत इति तत एव द्रष्टव्य । अत एव "मुद्रा ज्ञानमयीं याम्ये"इत्यादिश्रुति । 4 ·(५८) भीमामधुसूदमसंहिता। भवेदेषा सर्व्वतन्वेषु गोपिता ॥ २३ ॥ मामाहेन समम्पस्य द भानाम्पसेरपुनः । समयानेन कुर्पाच क्रियां गुरुमुसाप्ता म् ॥ २४ ॥ प्राणायाम समं कृत्वा योगी नियतमानसः ।यान्त प्राप्य भगाम्भोधेः पार गरछन्ति योगिनः ॥ २५ ॥ ववः प्रसा रिसः पादो चिम्पस्य समुरूपरि । गुदयोनि समाजघ्य कृत्वा चा- पानमूर्णगम् ॥ २६ ॥ योजयित्वा समानेन कस्वा प्राणमधोम सम् । बन्धयेवुदरेऽत्यर्थ प्राणापानौ च य सुधी ॥ २७ ॥ फ- पितोऽयं महाबन्धः सिदिमार्गमदायफः । नाडीजासागसव्यूहो मूर्शन याति योगिनः । उभाम्पो साधयेत्पझपामेफेक सुप्रप स्नतः ॥ २८ ॥ पादमूलेन संपीरप गुदमार्ग सुयन्त्रितम् । बहा पपानमाकृप्प झमादूर्घ समम्पयेत् ॥ २९ ॥ कल्पिवोऽयं मूल- मन्धो जरामरणमाशन । अपानप्राणयोरैम्प प्रकरोस्यधिकल्पि- व वधेमानेन सुवरी योनिमुद्रा प्रसिद्धपति ॥ ३०॥ गोमांस पासपेभिस्य वस्प्रमेशो हि वालुनि । क्रमशो भक्षयेस्स म- होपावकनाशनम् ॥ ३१॥ सुयोरन्तर्गवां दृष्टिं निधाय मुद्दा सुधी। उपविश्यासने बबे नानोपद्रवर्जितः ॥ ३२ ॥ सम्बिको- पस्थिवे गर्थे रसना विपरीतगाम् । सयोजयेत्मपस्नेन सुधाकूपे विचक्षणः । ३५ मुषा सेवरी प्रोका भकानामनुरोवतः । सेघरी यस्य शुद्धात सराहो नात्र संशयः ॥ ३४॥ भूतले स्वशिरो दवा सेस्पेधरणइयम् । विपरीवकृविश्वेषा सम्रवन्ने पु गोपिता ॥ ३५॥ एतपः कुरुते निस्पमम्यास याममात्रफम् । मृत्यु जयति पोगीवा प्रत्येऽपि न सीदति ॥३६ ॥ फुरुसेऽमृ- वपान स सिद्धानां समसामियात् । स सिद्धः सर्मसोफे प म्धमेने करोति य । २७ । नामेसर्चमधमापि तान पश्चिम- माचरेत् । सहानाल्पो प्रय बन्यो मृत्युमावङ्गकेशरी ॥ ३८॥ तम्पनियता मिहापानम।

·मासनमुद्रावर्णनम् । (६९) नित्यं यः कुरुते योगी चतुर्वारं दिनेदिने । तस्य नाभेस्तु शुद्धिः स्यायेन शुद्धो भवेन्मरुत् ॥ ३९ ॥ षण्मासमभ्यसन्योगी मृत्यु जयति निश्चितम् । तस्योदराग्नि लति रसवृद्विस्तु जायते ॥ ॥ ४० ॥ अनेन सुतरां सिद्धिर्विग्रहस्य प्रजायते । रोगाणां संक्ष- यश्चापि योगिनो भवति ध्रुवम् ॥ ४१ ॥ गुरोर्लब्ध्वा तु यत्नेन साधयेत्तु विचक्षणः । निर्जने मुस्थिते देशे बंदं परमदुर्लभम् ॥ ॥ ४२ ॥ स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तनियमविना । मुक्तो भवेद्गृहस्थोऽपि वजोण्यभ्यासयोगतः ॥ ४३ ॥ वञोण्यभ्यास- योगोयं भोगे युक्तोऽपि मुक्तिदः । तस्मादतिप्रयत्नेन कर्त्तव्यो योगिभिः सदा ॥ ४४ ॥ अभ्यासः स्याहि वज्जोण्याः सिद्धिदो यत्र यादृशः। तत्वज्ञैस्तदिवरणं हठयोगे कृतं महत् ।।४५ ॥ अधि- कारविशेषज्ञैर्योगांगाना सुसाधकः । श्रीसद्गुश्रियः कार्यो वजो- णीसिद्धिलिप्सुभिः ॥ ४६॥ विषयाभिमुखानां यद्देहिनामधिका- रिता। नोक्ताऽत्र योगिभिस्तस्मान्नोच्यते सा क्रिया प्रिये । दिग्द- र्शनं तु क्रियते साधारण्यादिदं शृणु ॥ ४७ ॥ स्वमूत्रोत्सर्गकाले यो बलादाकृष्य वायुना । स्तोकं स्तोकं त्यजन्मूत्रमूर्ध्वमाकृष्य तत्पुनः ॥ ४८ ॥ गुरूपदिष्टमार्गेण प्रत्यहं यः समाचरेत् । बि- न्दुसिद्धिर्भवेत्तस्य महासिद्धिप्रदायिका ॥ ४९ ॥ एतद्गुह्यतमं गुह्यं न भूतं न भविष्यति । तस्मादतिप्रयत्नेन गोपनीयं सदा बुधैः ॥ ॥ ५० ॥ बिन्दुर्विधुमयो ज्ञेयो रजः सूर्य्यमयस्तथा । उभयोर्मे- लनं कायं स्वशरीरे प्रयत्नतः ॥५१॥ शिवं बिन्दू रजः श- क्तिरुभयोर्मेलनं यदा । योगिनां साधनावस्था भवेद्दिव्यं वपुस्तदा ॥५२॥ मरण बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात् । तस्मादति- प्रयत्नेन कुरुते बिन्दुधारणम् ॥ ५३ ॥ जायते म्रियते लोको बिन्दुना नात्र संशयः । सिद्धे बिन्दौ महायत्ने किं न सिध्यति १ एतानि गुअतरमुद्रासमूह पूज्यपादश्रीगुरोरुपदेशेनैव सम्यक् ज्ञात शक्यन्ते ।

·(७०) श्रीभीमधुसूदनसंहिता। मा भूव ।। ५४ ॥ आधारकमले सुप्तां चालयेरकुणाली हटाम् । अपानवायुमारुम बहादाकृष्य बुद्धिमान् ॥ ५५ ॥ शकिपाल नमुद्रेय सर्वशक्तिमदापिनी । शकिचालनमेन हि प्रत्यई या समाचरेत् । आयुर्सदिभवेचस्य रोगाणाश्च विनाशनम् ॥ ५६ १ विहाय निद्रां सुमगी स्वयमूर्य भवेस्ला । तस्मादम्पसन कार्य योगिना सिद्धिमिच्छता ॥ १७ ॥ यः करोति सदाम्या साच्छक्किचालनमुचमम् ॥ येन विग्रहसिद्धिः स्यादणिमादि- गुणप्रदा ॥ ५८ ॥ गुरूपदेशविधिना वस्प मृत्युभयं कुतः ॥ मुहर्चदयपर्यन्त विधिना शक्किचालनम् ॥ ५९॥ यः करोति प्रयत्नेन तस्य सिद्धिदूरतः ॥ युकाशनेन फर्वय्यं योगिभिः शक्तिपासनम् ॥ ६० ॥ एवमासनमुद्रादि न मूव न भविष्यति । एफेकाम्पाससंसिदपा सिद्धो भवति नान्पपायमेन निप- मधेष आसनेम्व सुसंयुता । नाडीशुद्धिश्च कृत्वा तु प्राणायामी- स्तपा पुरु॥३२॥ देव्युवाच । स्वामिन् पतः शरीरस्य निश्चतत्वं प्रजायते । तथा साधफयोगम सझवत्कृपया श्रुतम् ॥ ६३ ॥ इदानी कृपया हि यतचित्त निगमते । यमिग्रहेण शान्ति प प्रामुया सर्व कामदाम् ॥ ६४॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ धूविर्नाम सुले दुखे यथा नामोति विप्रिया । तो ममेव सदा प्रावस्वस्प रिस निगृह्यते ॥ ३५ ॥ यया स्पन भयं शोक मिपाद मदमेव च । न विमुपवि दुर्मषा पृतिः सा तामसी मवा मगरम्प पतीने पायोफ्योगि मकवास पनि । यमनियमनिमपितो है साप मोमबन्धी साप सानसमाम बसि शाति । ततबासनाम्पासादारण तर मामार्ग यो मपति । म्यारम मममम समातिपनि राम- मचायत एव हि मरामानात मीरे ममममीरमपि सत पपसाबस्स बह- मागमत | पापम्पमते मग फोन निबमसम्मावि नगी | सप्तनि साचनान्तरपि समम्पमि समर्षों माति । चामनापम्पासो यागिना पझे परमोपी समविपायोगः पायो।

·.११ आसनमुद्रावर्णनम् । (७१) ॥ ६६ ॥ यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयते नरः । प्रसं- गेन फलाकांक्षी धृतिः सा देवि राजसी ॥ ६७ ॥ धृत्या यया धारयते मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः। योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा देवि सौत्विकी ॥ ६८ ॥ सैव योगिजनैः सेव्या सात्विकी धृतिरात्मदा । न तां विना क्वचित्कैश्चिच्चित्तस्थैर्यमवा- प्यते ॥ ६९ ॥ सात्विकीधृतिमान्योगी पूर्वं षट्शत्रनिर्जये । कुर्याद्यत्नं वरं नित्यं ततश्चित्तं स्थिरं भवेत् ॥ ७० ॥ कामक्रो- धौ लोभमोहो मदो मात्सर्यमेव च । एते पट् शत्रवः साध्वि प्राणिनां पापदुःखदाः ॥ ७१ ॥ एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च प्रवदामि ते । ज्ञात्वा तदिजये यत्नः कार्यः कल्याणसाधकः ।। ॥७२॥ संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते । यदा प्राज्ञो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ ७३ ॥ कामाक्रोधः प्रभवति परदोषेरुदयिते । क्षमया तिष्ठते देवि क्षमया विनि- वर्तते ॥ ७४ ॥ अज्ञानप्रभवो लोभो भूतानां दृश्यते सदा । अ- स्थिरत्वं च भोगानां दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्ततें ॥ ७५ ॥ अज्ञानप्र- भवो मोहः पापाम्यासात्प्रवर्तते । यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ ७६ ॥ कुलाज्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिना- म् । एभिरेव तु विज्ञातैः स च सद्यः प्रणश्यति ॥७७ ॥ सत्य- त्यांगात्तु मात्सर्यमहितानां च सेवया । एतत्तु क्षीयते शश्वत्सा- धूनामुपसेवनात् ॥ ७८ ॥ असंकल्पान्जयेत्कामं क्रोधं कामवि- वर्जनात् । अर्थानर्थेक्षया लोभं मदं महदुपासया ॥७९॥ आन्वी- क्षिक्या त्यजेन्मोह मात्सर्यं कृपया जयेत् । एतत्सर्वं गुरौ भ- क्या पुरुषो ह्यंजसा जयेत् ॥ ८॥ भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि १ श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । २ अत एव “ सगात्सजायते काम कामाक्रोधोऽभिजायते । क्रोधाद्भवति समोह समोहात्स्मृतिविभ्रम । स्मृतिभ्रशादुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ इति श्रीमद्भगवद्वाक्यम् । ३ श्रीमन्महाभारते शांतिपर्वणि आपद्धर्मे ।

·भीभीमपुमूदनसंहिता। स्पापवः स भास्ते सहपट्सपरनः । भिवेन्द्रियस्यात्मरवेषस्य गृपाप्रमः किं नु फरोत्ययपम् ॥ ८१ ॥ यः पद सपत्नाविजि. गीपमाणो गृहेषु निर्विश्य यवेत पूर्वम् ।। । अस्येति दुर्गाभिव ऊर्जितारीन्सीणेषु काम विपरेदिपेम्बित् ॥ २॥ इति भीभीमधुमूग्मसंहितार्या मासममद्रावर्णन मामकादशोऽध्यायः । द्वादशोऽध्याय । देशकालवर्णनम् । देन्युवाच । मगवन् योगवस्वत योगेऽस्यवोपकारिणौ । प्राणा- यामास्मयमतो देशकासौ शुणोमि यो ॥१॥ श्रीभीमधुसूदन उवाच । प्रकृति: पुरुपौव देशमाठावुमौ स्मृतौ । प्रमाण्डफि- पडरूपाम्या प्रकृतिर्दशनामिका । २॥ योऽतःपुरुषरूपेण स पहिः फास्नाममा । वदात्मकमिदं सर्व योगदृष्टया विपिम्प से ॥३॥ तमेव देश सेवेत काले वामपस्थिति । धानेव भो. गामजीत मनो यत्र प्रसीदति ॥ ४॥ तपाजप तव वाटप तयोरूप हकप्यते । तयोस्त पुरुपं पूर्व कार्स वक्ष्यामि ममतामयते । तत्र प्राप्तिाप "जमानामहः इतिजामात् । तमा सरूपा जानी मानी जममूमि' पारिश्चात् । एक चम्चा । पिसेरा स्वसबमदेशसेए मात्सेवा । पराम्परेसन समापवासेना की मात्र | बोगसाधानविपकवेर हस्य रेशन लिक्षिततात् । तवा , मातुः सम्मा हाल सम्मानिसमा मात्र मास सोपरि मारकर्मपाको मिदिव इतिषम्।

·म. १२ देशकालवर्णनम् । (७३) शाश्वतम् ॥ ५ ॥ चरमः सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुतः सदा । पर- माणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः ॥६॥सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तरः॥७॥ एवं कालोऽप्यनुमितः सौक्ष्ये अॅल्ये च सत्तमे । संस्थानभु- त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभुः ॥ ८ ॥ स कालः परमाणु- 4 यो भुते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्त स कालः पर- मो महान् ॥ ९॥ काष्टा निमेषा दश पंच चैव त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां तां । त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो भागः कलाया दश- मश्च यः स्यात् ॥१०॥ त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता । मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशत्संवत्सरो हादशमास उक्तः ॥ ११ ॥ संवत्सरं हे त्वयने वदन्ति सं- ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥ १२ ॥ अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके । रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः ॥ १३ ॥ पित्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः । शु- लोहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरा ॥ १४॥ दैवे रात्र्य- हनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं गत्रिः स्याद्द- क्षिणायनं ॥ १५॥ ये ते रात्र्यहनी पूर्व कीर्तिते जीवलौकिके । तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राझे वक्ष्याम्यहः क्षये ॥ १६ ॥ पृथक् सं- १ अत एव "कालज्ञान प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मन । विप्राणा सम्मत लोके यज्ञ- कालार्थसिद्धये ॥ यथा शिखा मयूराणा नागाना मणयो यथा । तद्वद्वेदागशास्त्राणा गणित मूर्ध्नि सस्थितम् ॥” इत्यादि वेदागज्योतिषम् | “वेदागमनमखिल ज्योतिषा गतिकारण- म् ॥” इतिसूर्यसिद्धान्त । “ज्योतिश्चके तु लोकस्य सर्वस्योक्त शुमाशुभ । ज्योतिर्ज्ञान तु यो वेद स याति परमां गतिम् ।। इति पूज्यपादमहर्षिगर्गः । एव च कालतद्भाव्यमा- नार्थज्ञानाय ज्योति शास्त्र गणितफलितरूपेणात्युपकारक भवति एव सयमद्वारा अपरोक्षत्वेन साक्षादनुभयमानाना कालभावितानामर्याना विज्ञान कालज्ञान प्रथम, लौकिकव्यावहारिकाणा कालभावितानामर्याना सूक्ष्मेक्षिकयाशास्त्रेतिहामादिना यज्ज्ञान कालज्ञान तद्वितीयम् उभयमपि कालज्ञान क्रमेण विचक्षणैरवश्यमेव सदैव सपाद्यम् । २ इति श्रीमद्भागवतम् । La ·श्रीमीमधुसूदनसंहिता। म १२ वस्सरामाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । कृते त्रेतायुगे पैष हापरे प कलौ सथा ॥ १७॥ चत्वार्याहः सहस्राणि वर्षाणां सत्कृत युगे। तस्प सावप्छवी सध्या सोशम्य तथाविधः ॥ १८ ॥ इतरेषु ससम्येपु सनपशेिषु पदलिपु । एकपादेन हीयते सहस्राणि शतानि पा॥१९॥एता द्वादशसाहसी युगान्या फवयो विदुः। सहस्रपरिषते सद्राम दिवसमुच्यते ॥ २०॥ रात्रिमेतावनी व तदादौ विश्व- मीवरः । प्रलये म्यानमाविश्य मुस्वा सोऽते विसुद्धपते ॥ २१॥ सहस्रयुगपर्यंतमहर्यमणो विदुः । रात्रि युगसहस्रांवा तेजोरात्र- विदो जनाः ॥ २२ ॥ प्रविबुद्दो विफुरुते प्रमा सर्प पासये। सजते घ महदत तस्माइपकास्मक मनः ॥२३ ॥ दिपराई स्व- विक्रान्ते प्रमण परमेष्ठिनः । सदा प्रकृवयः सप्त कल्पम् मठ- याप६ ॥२४॥ एष प्राकृतिको देवि प्रख्यो यत्र हीयते । मायकोशस्त संघासो विघात सपेसादिवे ॥ २५ ॥ कालाग्रा- वाहित घोरे गुणे सवतगेऽमरे । न पात्र परिहारोऽस्ति कालस्प- प्रस्म कस्य चित् ॥ २३ ॥ सूक्ष्माणो महवा व मूताना परिप ध्यताम् । मनीशस्याप्रमचस्प मूतानि परतः सदा ॥२७॥म- निसस्प कालस्य भर्य प्राप्तो न मुच्यते । अप्रमचः प्रमसे काठो जागर्ति देहिषु ॥ २८ ॥ कालोऽयं भगवान् विष्णुरनन्तः परमेश्वरः । तद्देचा पूज्यते सम्पन पूष्प कोऽन्यस्तसो मवः ॥ ॥ २९॥ केचिस्कर्म पदस्पेनं स्वभावमपरे विदुः । एफे काई परे देव पुंसः पाममुवापरे ॥ १०॥ एवं संक्षेपसस्तूर्फ कासवान त पानपे । मधुना देशविज्ञान वर्णयामि ससाधनम् ॥ ३१॥ F कृतेमरस यचद्रमार वत्समष्ठितः । सदेव पिंटरूपेण प्रोम्पते म्पष्टिनामवः ॥ १२ ॥ अनवस्यासयो' किंपिटिरूपंह वर्म- ते । यतस्वोधनापोगसाधनोपहविर्भमेत् ॥ १५ ॥ भय कर्म- पति भीमम्मामारतम् । ३ मीमहसतम् ।

·न. १२ देशकालवर्णनम् । (७५) फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितं । भास्तमः सत्यमनृतं बंधो मोक्षः प्रतिष्ठितः ॥ ३४ ॥ प्रकृतिः पुरुषश्चैव ब्रह्मा विष्णुमहे- श्वरः । ऋषयो मुनयः सर्वे नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥३५॥ पुण्य- तीर्थानि पीठानि भ्रमंती शशिभास्करौ । त्रैलोक्ये यानि भूता- नि तानि सर्वाणि देहंतः ॥ ३६ ॥ नृदेहमायं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । ईशानुकूलेन नभस्वतरितं पुमान्भ- वाब्धि न तरेत्स आत्महा ॥ ३७॥ शरीरं तावदेवं हि षण्णवत्य- गुलात्मकम् । विद्येतत्सर्वजन्तूनां स्वाङ्गुलीभिरिति प्रिये॥३८॥ शरीरादधिकः प्राणो हादशाङ्गलमानतः। चतुर्दशाङ्गलं केचिबद- १ पुरुषार्थसाधने हि साधकतमो देह एव । स च स्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विधाऽपि श्रीमत्पूज्य- पादपतजल्यादिमहर्षिभिरायुर्वेदप्रदर्शनेन स्थूलो योगशास्त्रनिदर्शनेन सूक्ष्मश्च सशोध्यते । पूर्वा- नतर एवापर इति पूर्वस्यस्थूलस्य विशुद्धौ समुपयुज्यते सोप्यायुर्वेदसमुदाय । अत एव “हिताहितसुख दुखमायुस्तस्य हिताहितम् । मान च तच्च यत्रोक्तमायर्वेद स उच्यते ॥ तस्यायुप पुण्यतमो वेदो वेदविदा मत । वक्ष्यते यन्मनुष्याणा लोकयोस्भयोहित ॥ सत्व- मात्मा शरीर च त्रयमेतत्रिदडवत् । लोकस्तिष्ठति सयोगात्तत्र सर्व प्रतिष्ठितम्" ॥ इति श्रीचरकसहिताया । "सनातनत्वाद्वेदानामक्षात्वात्तथैव च । तथा दृष्टफलत्वाच्च हितत्वादपि देहिना ॥ वाक्समूहार्थविस्तारात्पूजितत्वाञ्च देहिभि । चिकित्सितात्पुण्यतम न किं चिदपि शुश्रुम" इति श्रीसुश्रुत । तथा च पूर्व वैद्यकेन तद्विशध्यासूक्ष्मदेहशुद्धयै योगोपायेष्वपि भ- वत्यधिकार इति तत्व । २ अत एव "त्रैलोक्ये यानि भूतानि तानि सर्वाणि देहत । मेरु सवेष्टय सर्वत्र व्यवहार प्रवर्तते” इति शिवसहितायाम | "श्रीपर्वत शिरस्थाने केदार तु ललाटके । वाराणसी महाप्राज्ञ भ्रुवोwणस्य मध्यमे ॥ श्रुवोर्कीणस्य य सधिरिति जावालकी श्रुति । कुरुक्षेत्र कुचस्थाने प्रयागो हृत्सरोरहे।। चिदम्बर च हृन्मध्य आधार कमलालय ॥ मात्मस्थ तीर्थमुत्सृज्य बहिस्तीर्थानि यो व्रजेत् । करस्य स महारत्न त्यक्त्वा काच विमा- गति” इत्यादि सूतसहितायाम् । देहत देहे इति देहत । ३ श्रीमद्भागवतम् । ४ प्राणशब्देन स्थूलप्राणवायु सूक्ष्मा प्राणशक्तिश्चेति द्वयमेव प्रतीयते । दर्शनशास्त्रेषु प्राणसम्बन्धीयविस्तृतविवरणपरेषु प्राणशब्देनातिसूक्ष्मजीवनशक्तिरेव गम्यते । वस्तुतस्तु स्थू- लसूक्ष्मभेदात्सगत्यनुसारत प्राणशब्देन क्वचित्प्राणवायु क्वचिद्वा प्राणशक्तिश्च बोद्धन्या । विशेषविवेचन तु साख्यदर्शने द्रष्टव्यम् । अत एव प्राणशक्तिरूपस्य " प्राणाना ग्रन्थिरसि रुद्रो माविशान्तक" इति क्वचित् रुद्रनाम्ना क्वचिच्च "ऊर्व प्राणमुन्नयत्यपान प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीन विश्वेदेवा उपासते ॥ न प्राणेन नापानेन मर्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवति यस्मिन्नेतायुपाश्रितौ” ॥ इत्यत्र वामननाम्ना प्राणनशक्ति उच्यते श्रुत्या । अय सर्वोप्यध्यायसग्रह श्रीमत्पूज्यपादभगवद्योगियाज्ञवल्क्यमहार्पमतानुगृहीत एव ज्ञेय ॥

·श्रीमीमधुमदमसंहिता । ११ न्ति मुनिराधादादशाइसमेवेवि यादवल्क्यमतं शुभम्॥३९॥ आत्मस्पमनिर पिदानास्मस्पेनैव पदिना । योगाम्यासेन या कुपीस्सम या म्पूनमेव वा। स नरो प्रमविशेष्ठः स पूक्पो योग विचमः ॥ ४० ॥ पास्मस्पपनिनेन स्मै योगजेन दिजोसमे । मात्मस्पं मावरिभान योगाम्पायेन निर्भय ॥४१ ॥ देहमसे शिलिस्मान वप्तमाम्बूनदममम् । त्रिकोण मनुजानान्स पवरस्र पतुप्पदाम् । ४२ मण उत्पतगमना सत्यमेवरचीमिचे। त- म्मध्ये ह शिसी सूक्ष्म सदा तिष्ठति पायक ॥ ४२ ॥ देशम प्पेऽत्र कुति शंका घेहि वष्णु । गुदादि पालापूर्णमधो महाच दपासात् ॥ ४ ॥ देहमध्ये वयोर्मध्ये मनुष्याणामिवी- रितम् । पठप्पदान्त हन्मदै विरमान्दम्दमाध्यमम् ॥ ४५ स्न्दस्थान मनुष्याणां देहमप्याभवालम् । पढगुलमत्सेधमा- यामन्त वयाविधम् ॥ मण्डाहविवदाकारे मूपिवे पासगादिभिः ॥ ४६ ॥ पप्पदी विरम्बाध जीवानान्हम्दमध्यमम्। सम्मध्ये नामिरित्युको नाभी चसमुनयः ॥ ४७ ॥ हादशारयुर्व तय तेन देव प्रतिष्ठितः। पफ्रेऽस्मिन् प्रमते जीवः पुण्यपापप्रमोदि वः ॥४८॥ वन्नु पञ्जरमध्यस्थो यया भ्रमवि सूचकः । भी- बम मूलपोऽस्मिन्नधा प्राणपरत्यमो॥१॥माणारूको भवे- जीवः सम्बंदिरेप सर्पदा। सस्पोर्ण कुणालीस्पान नाभेस्विर्पग मसापी सनाला मरास्तामो समता संभाले मत एमात्र "सममा समेष । वितम् । सामावस्कार प्रमोशापामापपमानामपि सिदी सत्या पूर्नसम- ममम पियते । २सन्तिानि मारस्पानि योगशास्त्रोक्नुको साम- बागायोतिपिसिसमा एव सारने भिगमरवानाम्येतानि स्मों मबति । पापाप- मानविशिषपन्ति सम्मा शरीरतत्वविरोति (माइम्मर मर्मा) र कदा- पूर्ण प्रारति मका समापदायसम्रा पश्व पक्ष पाग सिमाभिरिव मिन प्रसिदोररमप्पो अमिः तु मामिपेक्षा।

·न.१२ देशकालवर्णनम् । (७७ धोईतः ॥ ५० ॥ अष्टप्रकृतिरूपा सा अष्टधा कुण्डलाकृतिः। यथावहायुसञ्चार तथान्नादीनि नित्यशः॥ ५१ ॥ परितः कन्द- पार्वेषु निरुध्यैवं सदा स्थिता । मुखेनैव समावेष्टय ब्रह्मरध्रमुखं गता ॥५२॥ योगकाले त्वपानेन प्रबोधं याति साग्निना । स्फु- रन्त्याहदयाकाशानागरूपा महोज्ज्वला ॥५३॥ वायुर्वायुसखे- नैव ततो याति सुपुम्नया। कन्दमध्ये स्थिता नाडी सुषुम्नेति प्र- कीर्तिता ॥५४ ॥ तिष्ठन्ति परितः सश्चिक्रेऽस्मिन्नोडिसंज्ञि- काः। नाडीनामपि सर्वासां मुख्या देवि ! चतुर्दश ।। ५५ ॥ इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च सरस्वती । वारुणी चैव पूपा च हस्तिजिह्वा यशस्विनी ॥५६॥ विश्वोदरी कुहूश्चैव शशिनी च पयस्विनी । अलम्बुपा च गान्धारी मुख्याश्चैताश्चतुर्दश ॥५७॥ तासां मुख्यतमास्तिस्रस्तिसृष्वेकोत्तमोत्तमा । मुक्तिमार्गेति सा प्रोक्ता सुपुम्ना विश्वधारिणी ॥ ५८ ॥ कन्दस्य मध्यमे देवि सु- पुना च प्रतिष्ठिता । पृष्ठमध्ये स्थितेनास्थ्ना सह मूर्ध्नि व्यवस्थि- ता ॥५९ ।। मुक्तिमार्गे सुपुम्ना सा ब्रह्मरन्ध्रे प्रकीर्तिता । अव्यक्ता सा च विज्ञेया सूक्ष्मा सा वैष्णवी स्मृता ॥६० ॥ इडा च पि- गला चैव तस्याः सव्ये च दक्षिणे । इडा तस्याः स्थिता स-ये पिगला दक्षिणे तथा ॥ ६१ ॥ इडायां पिगलायाञ्च चरतश्चन्द्र- १एपा हि नाडी सर्वश्रेष्टा । अभ्यन्तरमेवास्या ग्रन्थिरूपेण पट् चक्राणि विद्यन्ते यानि हि कुडलिनीशक्तेर्वगमनमार्गस्य षड्वारस्वरूपाणि ज्ञातव्यानि । अत एव "ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या" इति मै० श्रुति । “तत्र नाडी मपन्ना तु”। इति क्षु० श्रुति । "तत्र नि- हितपट्चक्रम्" । इत्यादि श्रुति । २ अत एव “सुपुम्राया शिवो देव इडाया देवता हरि ॥ पिगलाया विरिंचि स्यात्सरस्वत्या विराण्मुने ॥ इत्यादि श्रीसूतसहितायाम् । ३ श्रीगुरोरुपदेशेनैव एतेषा सूक्ष्मनाडीसमूहाना सपूर्ण विवरण परिजात शक्यते, योग- साधनेन चान्तर्दृष्टी समुत्पन्नाया नाडीनामेतासामाकारादय सम्यगेव दृष्टिगोचरा भवन्ति । ४ अत एव "शतञ्चैका च हृदयस्यनाडयस्तासां मृर्द्धानमभिनि सृतैका । तयोर्ध्वमायन्न- मृतत्वमति विश्वगन्या उत्क्रमणे भवन्ति” ॥ इतिश्रुति ॥ mammi ·मीश्रीमघुसूदनसहिता। म भास्करौ। गर्या चन्द्रमा प्रेयः पिछार्या रवि स्मृतः ॥२॥ पन्द्रस्तामस इत्युक्तः सूर्यो राजस उच्यते । सिमार्गो वेर्मा- गै सोममार्गोऽमृतं स्मृतम् ॥६॥ तावेव दधवः सर्व कार्स रा- त्रिन्दिवात्मकम् । भोकी सपना कालस्य गुप्तमेतदुदाइतम्।।६४॥ एतास्त्वन्याः समुत्पन्नाः शिरास्त्वम्पाम वास्वपि। पयापरयदछे तस्पधपत्रेषु वा शिराः । नारीप्चेतास सर्वासु विज्ञातम्यास्त पोषने ॥६५॥ माणोऽपानः समानवोदानो ध्यानस्तथैव च। नागा फर्मम ककरो देवदचो धनञ्जयः ॥ ६६ ॥ एते नारीपु सर्यास परन्ति दश वायवः । एवेष वापरा पा मुख्याः मा णादयः स्मृताः ॥ ६७ ॥ वेषु मुल्पतमावेतो प्राणापानी नरो समे । प्राण पेवयोमस्यः सर्वप्राणभूतो सदा ॥ ६८॥ भास्प नासिकयोमप्ये न्मध्ये नाभिमध्यमे । माणा व्यमिति माह पादागुष्ठे पके घन ॥ ६९ ॥ अधम्बोध पुण्हल्पाः परितः प्राणसंबका । एप वेपु गाए प्रकाशपवि दीपवत् ॥७॥ म्यानः प्रोप्रातिमध्ये च कृकाव्यो गुल्फयोरपि । प्राणे गले स्फिनो देशे तिष्ठत्यत्र न संशयः ॥७१ मपान निलय के मिहदमेट्रोफजानु । सदर पणे पो जो नामी बदन्ति हि ॥ ॥७२॥ गुदाम्पाचारपोस्विपन्मापेऽपानः प्रमअनः । स्पाने घेतेषु सर्व प्रकाशपति दीपषत् ।। ७३ ॥ सदानः सर्वसन्धि स्था पादयोस्तियोरपि । समामः सर्मगानेषु सम्म भ्याप्य म्य- परागत पामेन स्मि पक्षिनेन । ५ मत एप 'एप ग्रापान पाम् इति में भुवि । “मापो दासता सामानि । र नि। १ मत एक "बास प्राइसी त प्राप" बोऽस्य रशिपिल म्य" घोसनादि सो पानः चोऽसरामक समान पीनाम मीन ममा" "मोऽस्था पर सम्हार की प्राण प्री- हिला र प्रणिति स प्रथा" "मी मने प्रा" रूपं प्रामुमरमान प्रत गति बालभर काम इस्पादित योमित ·देशकालवर्णनम् । (७९) वस्थितः ॥ ७४ ॥ भुक्तं सर्च रसं गाने व्यापयन् वह्निना सह । हासप्ततिसहस्रेषु नाडीमार्गेषु सञ्चरन् ॥ ७५ ॥ समानवायुरेवैकः सर्वं व्याप्य व्यवस्थितः । अग्निभिः सह सर्वत्र साङ्गोपाङ्गकले- वरे ॥ ७६ ॥ नागादिवायवः पञ्च त्वगस्थ्यादिषु संस्थिताः । तुन्दस्थं जलमन्नञ्च रसानि च समीकृतम् ॥ ७७ ॥ तुन्दमध्ये गतः प्राणस्तानि कुर्यात् पृथक् पृथक् । पुनरग्नौ जलं स्थाप्य अन्नादीनि जलोपरि ॥ ७८ ॥ स्वयं द्यपानः सम्प्राप्य तेनैव सह मारुतः। प्रयाति ज्वलनं यत्र देहमध्यगतं पुनः॥ ७९ ॥ वायुना दीपितो वह्निरपानेन शनैः शनैः। ततो ज्वलति विप्रे- न्द्रे स्वकुले देहमध्यमे ॥ ८० ॥ ज्वालाभिज्वलितस्तत्र प्राणेन प्रेरितस्ततः। जलमत्युप्णमकरोत्कोष्टमध्यगतं तदा ॥ ८१ ॥ अन्नं व्यञ्जनसंयुक्तं जलोपरि समर्पितम् । ततः सुपक्कमकरोह- हिः सन्तप्तवारिणा ॥ ८२॥ स्वेदमूत्रे जलं स्याता वीर्य्यरूपं रसो भवेत् । पुरीषमन्नं स्यादेवि प्राणः कुर्यात् पृथक् पृथक् ॥ ॥ ८३ ॥ समानवायुना साई रसं सांपु नाडिसु । व्यापय- ञ्छासरूपेण देहे चरति मारुतः॥ ८४ ॥ व्योमरन्धैश्च नवभि- विण्मूत्राणां विसर्जनम् । कुर्वन्ति वायवः सर्वे शरीरेषु शरीरि- णाम् ॥ ८५ ॥ निश्वासोच्छासरूपेण प्राणकर्म समीरितम् । अपानवायोः कम्मतहिणमूत्रादिविसर्जनम् ॥ ८६ ॥ हानोपादा- नचेष्टादि व्यानकर्मेति चेष्यते । उदानकर्म तच्चोक्तं देहस्योन्न- यनादि यत् ॥ ८७ ॥ पोषणादि समानस्य शरीरे कर्म कीर्तित- म्। उद्गारादि गुणो यस्तु नागकर्म समीरितम् ॥ ८८ ॥ नि- मीलनादि कूर्मस्य क्षुत्तृष्णे कृकरस्य च । देवदत्तस्य विप्रेन्द्रे त- न्द्राकर्मेति कीर्तितम् । धनञ्जयस्य शोषादि सर्व कर्म प्रकी- र्तितम् ॥ ८९ ॥ ज्ञात्वैवं नाडिसंस्थानं वायूनां स्थानकर्म च । विधिनोक्तेन मार्गेण नाडीसंशोधनं कुरु ॥ ९० ॥ नाडीपुञ्ज स- ·.) मामीमपुसूदनसहिता। दासारं नरभाव महामुने। समुत्सम्याऽऽस्मनाऽऽस्मानमहमित्य- पधारय ॥ ११॥ अशरीरं शरीरेषु महान् विमुपीचरम् । मा- नन्दमसर सामान्मत्या धीरो न शोचति ॥ १२॥ इति श्रीभीमधुसूदनसंहितायां देशफारमर्णन माम दादशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्याय । प्राणायामवर्णनम् । श्रीभीमधुसूदन उवाय ॥ प्राणायाममयेदानी प्रवत्पामि वि- धानतः । समाहिसमनास्स्वश्च शृणु देवि वरानने ॥ १॥ प्राणा- पानसमायोगः प्राणायाम इतीरितः । प्राणायाम इति प्रोको रेपूरफकुम्भकै ॥२॥ वर्णत्रपास्मका प्रेते रेचपूरफकुम्भकाः। प एप प्रणवः प्रोका प्राणायामन्च सम्मयः॥३॥रया वायु- मारोप्य पूरपित्वोदरस्थितम् । शनैः पोडशभित्रिरकार सत्र सस्मरेत् ॥ २॥ धारपेस्पूरित पश्वाचत पप्या प माप्रया । १मा एष मामी फरीष्णावस्यवस्वितम् । महन्त लिममामान मचा मोम गोपति" ॥ इसदिसमुतिः । १रामी परामामाबोके योमगिषु प्रमप्राप्त प्रागा माम पर पुमपामते प्रमानाममिति संपूना यात्रेय । १ तल “ तस्मिन्स पासप्रयासमोतिविणे प्रसाम, इति योगदर्शनम् । “प्राध्य ततः स्पित्ता मेषु मसमाहितः । प्रानालामत्र मला पायसम्पामिति प्रतिः । इस पूम्पपाइदेफिनम्पति । प्रितम स्पाप्प सम सीरीनिवानि ममता मनिमेश्य । प्रमोपेन प्रतगत विद्वान् । मोतसि समि मसापान" । 'प्राणान् प्रतिस्पर संपकामे प्राने मासिकयो- | हमसीत । एषकमित्र बममेन बिहान् मन्ने भारफेताम्ममतः"1"समे सपा पर्व राशिनिवर्णिते पदनामचादिमिः । मोऽक्लेम पापी ने मुनिचाता- मारे प्रपोजोत्" प्रमादि मीः । प्राधापामाबय प्रोवर । इति मम् मति । स्मिन्बार मात्रको मात्रासदार्थसमानार्थ पुजगोश्या हो ।

·प्राणायामवर्णनम् । (८१) उकारमूर्तिमत्रापि संस्मरन् प्रणवं जपेत् ॥ ५ ॥ यावदा शक्यते तावदारणं जपसंयुतम् । पूरितं रेचयेत्पश्चात् प्राणं बाह्यानिला- न्वितम् ॥ ६॥ शनैः पिङ्गलया देवि द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः । प्राणायामो भवेदेवं पुनश्चैवं समभ्यसेत् ॥ ७॥ ततः पिङ्गलया- पूर्य मात्रैः षोडशभिस्तथा । मकारमूर्तिमंत्रापि संस्मरन् मुस- माहितः ॥ ८॥ पूरितं धारयेत् प्राणं प्रणवं विंशतिहयम् । ज- पेदन स्मरन् मूर्ति मकाराख्यं महेश्वरम् ॥ ९॥ यावहा शक्यते पश्वाद्रेचयेदिडयानिलम् । एवमेनं पुनः कुर्यादिडया पूर्ववत् प्रिये ॥१०॥ यहा प्राणं समारोप्य पूरयित्वोदरस्थितम् । प्रण- वेन सुसंयुक्तां व्याहृतीभिश्च संयुताम् ॥ ११॥ गायत्री वा ज- पेहिनः त्रिवार प्राणसंयमे । पुनश्चवं त्रिभिः कुर्यात्पुनश्चैवं त्रिसन्धिषु ॥ १२॥ यहा समभ्यसेन्नित्यं वैदिकं लौकिकं तु वा। प्राणसंयमने पश्वाजपेत्तदिशतिहयम् ॥ १३ ॥ ब्राह्मणः श्रुति- सम्पन्नः स्वधर्मनिरतः सदा । स वैदिकं जपेन्मन्त्रं लौकिकं न कदा च न । केचिज्जनहितार्थाय जपमिच्छन्ति लौकिक- म् ॥ १४ ॥ हिजवत्क्षत्रियस्याक्तः प्राणसंयमने जपः ॥१५॥ वैश्यानां धर्मयुक्तानां स्त्रीशूद्राणां तपस्विनाम् । प्राणसंयमने देवि मन्त्रं प्रणववर्जितम् ॥ १६ ॥ नमोऽन्तं शिवमन्त्रं वा वै- प्णवं वा तथा बुधैः । मंत्रं समभ्यसेच्छूद्रो लौकिकं विविपूर्वक- म् ॥ १७ ॥ प्राणसंयमने स्त्री च जपेत्तहिंशतिदयम् । न वैदिक १ जीवानामुद्धारार्थ योगाचाय्रष्टविधा एव प्राणायामक्रिया समुपदिष्टास्तासा विस्तृत- विवृतिम्रन्यकारप्रणीते "हठयोगसहिता” ख्यग्रन्थे दृष्टव्या। अष्टविधकुम्भकेष्वत्र “सहित" नामक एव सम्वसाधनप्राणायामो वर्गित स च पूज्यपादश्रीयोगियाज्ञवल्क्यमतानुसारेणेति बोध्यम् । २ नित्यकर्मानुष्टायिना सापकानामुपकारार्थन्त्रिसन्ध्योपासनाविधिप्रसगादय स- साध्यप्राणायामविधिरपि सर्वसाधारणसुखसाध्य प्रदर्शित । तदन्यास्तु प्रागायामा बाहुल्ये- नगुरूपदेशमुपलभ्यैवानष्ठेया । एव यद्वा प्रकारेण वर्णित प्राणनियमन त्रिभि प्राणायामै क्यात् इत्यर्य । ६ ·भामामधुवनसाहा । अपेदा नियम न कदापन । स्याप्रमस्पस्प वैश्यस्प के चिदिच्छन्ति पेदिकम् ॥ १८ ॥ सन्म्पयोरुभयोनित्य गायत्र्या प्रणवेन था ॥ १९॥ प्राणसंयमनं कुर्याद्रामणो वेदपारगः । निस्पमेयं प्रकृति प्राणायामांस्त षोडश ॥ २० ॥ अपि धूम इन मासात् पुनम्त्पहरहः कृताः । प्रावनयात् पुनन्स्पेबै जन्मा मतरफतादयात् ॥ २९॥ संघस्सरात् प्रावधात् वस्मानिय सम म्यसेत् । योगाम्यासरवास्स्वेवं स्वधर्मनिरताच ये। प्राणसयम- नेनैव सर्व मुक्ता भवन्ति हि॥२२॥ यामादापूरण वायोग्दरे पूरको हि सः ॥ २३ ॥ सम्पूर्णकुम्भवहायोर्धारण कुम्भको भवेत् । बहियद्रपन मायोरुदरानेचकवसः ॥ २४ ॥ प्रस्वेद जनको पस्त माणायामेषु सोऽधमा । कम्पे व मध्यमः प्रोक्त उत्पाने पोतमो भवेत् ॥ २५ ॥ पूर्व पूर्य प्रकुर्वीत यावर मसम्भवः । सम्भवस्मुचमे देवि प्राणायामे उसी भनेत् ॥ २६॥ माणे निलीने वेन देहस्पान्तस्ततोऽधिके । देवोचिष्टचे वस्प कृवासनपरिग्रहः ॥ २७ ॥ नि चासोासको तस्प न विपेते मपान । देहे यदापि तो स्यातां स्वाभाविकगुणावुभौ ॥ २८॥ सपापि नश्यवस्सेन प्रामायामोधमेन हि। सयो शे समर्थः स्यास्कर केवलकुम्भकम् ॥२९॥ स्पर्शान् कृत्वा पहिलामोच सुष्वान्दरे प्रयोः। प्राणापानो समो कृस्या नासाम्यन्तरचारि जो३०॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मनिर्मामपरायणः । मिगवेगमय मेषो मा सदा मुक्त एव से॥ ३१॥ रेच पूरक मुक्त्वा मुख यदायुधारणम् । प्राणायामोऽयमित्युक्तः स वे केवलकुम्भका ॥३२ विरेच्या पूर्प य कुर्यास्स वे साहिवकुम्भमः । सहित * स्वमाययावासार्थ सोत्त्मानमेव । सतिप्राभावामसोतमा सिदि। १ मेहतमस्य मकिनात प्रभावामसेब मानिमाऽमर पर गीतास्वम् ।

·म.१३ प्राणायामवर्णनम् । केवलश्चापि कुम्भकं नित्यमभ्यसेत॥३३॥यावत्केवलसिद्धिः स्या- सहितं तावदभ्यसेत्॥३४॥ केवले कुम्भके सिद्धे रेचपूरकवर्जिते । न तस्य दुर्लभं किञ्चित्रिपु लोकेपु विद्यते । मनोलयत्वं लभते पलितादि विनश्यति ॥ ३५ ॥ मुक्तेश्यं महामार्गो मकाराख्योऽ- न्तरात्मनः। नादश्चोत्पादयत्येष कुम्भकः प्राणसंयमः ॥३६ ।। प्राणसंयमनं नाम देहे प्राणविधारणम् । एष प्राणजयोपायः सर्व- मृत्युप्रघातकः ॥ ३७॥ किश्चित्प्राणजयोपायं तव वक्ष्यामि तत्वतः । बाह्यात्प्राणं समाकृष्य पूरयित्वोदरस्थितम् ॥ ३८ ॥ नाभिमध्ये च नासाग्रे पादाङ्गुष्ठे च यत्नतः । धारयेन्मनसा प्राणं सन्ध्याकाले च सर्वदा ॥ ३९ ॥ सर्वरोगविनिर्मुक्तो जीवेद्योगी जितश्रमः । नासाग्रे धारणं देवि वायोविजयकारणम् ॥ ४० ॥ सर्वरोगविनाशः स्यान्नाभिमध्ये तु धारयेत् । शरीरं लघुतां याति पादाङ्गुष्ठे तृ धारणात् ।। ४१ ॥ वायुं रसनयाकृष्य यः पिवेत्सततं नरः । श्रमदाहीनतस्यास्तां नश्यन्ति व्याधयस्तथा।। ४२॥ तथा यस्तु पिबेबाले सन्ध्ययोरुभयोरपि । त्रिमासात्तस्य कल्याणि जायते वाक्सरस्वती ॥ ४३ ॥ षण्मासाभ्यासयोगेन महा गैः प्रमुच्यते। आत्मन्यात्मानमारोप्य कुण्डल्यां यस्तु धारयेत् ॥४४॥ क्षयरोगादयः सर्वे नश्यन्तीत्यपरे विदुः । जिह्वायां वायुमा- नीय जिह्वामूले निरोधयेत् ॥ ४५ ॥ यः पिबेदमृतं विद्वान् स- कलं भद्रमश्नुते । आत्मन्यात्मानमिडया समानीय भ्रुवोऽन्तरात् ॥ ४६ ॥ पिबेद्यस्त्रिदशाहारं व्याधिभिः स प्रमुच्यते । मासमेकं त्रिसन्ध्यासु जिह्वाया व्याप्य मारुतम् ॥ ४७ ॥ पिबेद्यस्तुन्दमध्ये वा नाभौ वा पार्श्वयोस्तु वा । नाडीम्या वायुमारोप्य नाभी वा तुन्दपार्श्वयोः । घटिकैकां वहेद्यस्तु व्याधिभिः स विमुच्यते १ एतानि योगसाधनानि योगकौशलसमूहाश्चोक्तरूपा श्रीगुरोरुपदेशमुपलभ्यैवानुष्टेया । भाषाप्रयुक्तशब्दमेव केवलमनुश्रत्य साधनाना प्रकृतिस्वरूपन्नैव निर्णेतु शक्यते ॥ .

·भीभीमधुसूइमसहिता । ॥४८॥ धारयेस्सराई या वदई या प्रमअनम् ॥४९॥ पिप- खिदशाहार धारयेचुन्दमध्यमे । गुल्मप्नीहोदरावान्ये त्रिदोमज- निवास्वपा ॥ ५० ॥ तन्दमध्यगवा रोगाः सर्वे नश्यन्ति तस्म थे। स्वरा सर्च मिनश्यन्ति पिपाणि विविधाम्यपि ॥५१॥ पहनोकेन किं देषि पसितादि विनश्यति । एवं यायुजयोपाया प्राणस्य त धरानने ॥५२॥ शक्पमासनमास्थाय समाहितमना- स्तपा । करणानि वशीकृत्य विषयेम्पो बलात्सपी॥५२॥मपान मूईमाकृप्य प्रणवेन समाहितः । वस्तिमध्ये निरुध्येवं प्राण तत्रै धारयेत् ॥५४॥ वहिस्पाने निरुभ्यैवं प्राणं तनैव धारयेत । इस्ता भ्यो राधयेत्सम्पर कर्णादिकरणानि च ॥ ५५ ॥ अयाम्पामुभ भाने सर्जनीम्याच चस्पी । नासापुटो च मम्पाभ्यां प्रच्छापक रणानि वै ॥५६॥ मानन्दाविर्भय यावधापम्मूर्दनि भारयेत् । प्राणा प्रयात्मनेनैव सतस्त्वायुर्विघातकृत् ॥ १७॥ ममरन्ब्रे सुपु- म्नायो मृणासाम्तरतम्तयत् । नादोत्पपिस्स्वनेनैव शुद्धस्फटिकसै- निभा ॥ ५८ ॥ भामभषिचवे नादो वीणादण्वदुत्थितः । शानिनिभस्त्वादी मध्ये मेघपनिर्यया ॥ ५९॥ योमरघ्रगते नादे गिरिमवणं यथा । योमरन्ध्र गते वापी पिच पारमनि संस्पिते । तदानन्दी भवेदेशी वायुस्वेन जितो भवेता। ६०॥ यो गिनस्स्पपेर मन पदन्ति समपेतस । प्राणायामपराः पूता रेपपू रस्वर्जिताः ॥ ६१ ॥दक्षिणेसरगुल्फेन सीवनी पीराने। ॥३२॥ अवस्वादलयो सुस्मा सम्योपरि प दक्षिणम् । जाना- रन्तरे दवि निश्ण्द्रि मम्धयेयम् । ६३ ॥ समयशिरः पाया समटर समोदरः । नेत्राम्पा दक्षिण गुरुफ खोकयनुपरिस्थितम् १ गोगाचा परिघतिपिपा बोगशा गर्षिता । सपित ताः भीमोगपरेशनर - पीर । बोपन्द्रामा मोतिर बर्षिता सहि मारपेत प्राषिी पण्मुपपरिमी पसारमताम् । १ पामिति मेषः । - ·प्राणायामवर्णनम् । (८५) ॥६४॥ धारयन्मनसा साई व्याहरन् प्रणवाक्षरम् । आसनेऽनन्य- धीरास्ते दिजो रहसि नित्यशः॥६५॥ क्षत्रियश्च वरारोहे व्याहरन् प्रणवाक्षरम् । वैश्याः शूद्राः स्त्रियश्चान्ये योगाभ्यासरता नराः॥ ॥६६॥ शवं वा वैष्णवं वापि व्याहरन्नन्यमेव च । आसनेऽनन्य- धीरास्ते दीपं हस्ते विलोकयेत् ॥ ६७ ॥ आयुर्विघातकृत्प्राण- स्त्वनेनाग्निकुलं गतः । धूमध्वजजयं यावन्नाऽन्यधीरेवमभ्यसेत ॥६८॥ धारणं कुर्वतस्तस्य वह्निस्थानं प्रभञ्जनः । देहश्च लघुतां याति जठराग्निश्च वईते ॥ ६९ ॥ दृष्टचिह्नस्ततस्तस्मिन्मनसारो- प्य मारुतम् । मन्त्रमुच्चारयन् दीर्घ नाभिमध्ये निरोधयेत् ॥७॥ यावन्मनोलयस्तस्मिन्नाभौ सवितृमण्डले । तावत्समभ्यसेहिहा- नियतो नियतासनः ॥ ७१ ॥ एतेन नाभिमध्यस्थधारणेनेव मारुतः । कुण्डली याति वह्निस्तु दहत्यत्र न संशयः ॥७२॥ सन्तप्तो वह्निना तत्र वायुनातिप्रसारितः । प्रसार्या फणभृद्भोगं प्रबोधं याति तं तदा ॥७३॥ प्रबुद्धे संसरत्यस्मिन्नाभिमूले तु च- क्रिणि । ब्रह्मरन्ध्रे सुषुम्नायां प्रयाति प्राणसंज्ञकः ॥७४॥ सम्प्राप्ते मारुते तस्मिन् सुषुम्नाया वरानने। मन्त्रमुच्चार्य मनसा हन्मध्ये धारयेत्सुधीः ॥७५॥ हृदयात्कण्ठकूपे च भ्रुवोर्मध्ये तु धारयेत् । तस्मादारोप्य मनसा साग्निप्राणमनन्यधीः ॥ ७६ ॥धारयेयो- नि विप्रेन्द्रे व्याहरन् प्रणवाक्षरम् । पूरयेन्मारुतं व्योग्नि साङ्गो- पाङ्गकलेवरे। एवमात्मा च दीप्येत यथा व्योनि विकतनः ॥७॥ १ प्राणायामोपयोगिन्यो योगशक्तिवृद्धिकर्यश्च मुद्रा बहुविधा महर्षिभि परमपूज्यै स- म्वर्णिता । तासा विस्तृतविवतिम्रन्यकारप्रणीने हठयोगसहिताख्यग्रन्ये द्रष्टव्या । अत्र तु कानिचिदेवापराणि सुसाध्यमुद्राकौशलानि वर्णितानि । प्राणायामक्रियया हि साधक शने प्राणवायु वशमानेतु शक्नोति । परन्तु सा योगाभ्यासशक्तिवर्द्धकत्वाद्योगिना साधकाना वि- शिष्टहितसपादिका भवति । इमा प्राणायामसहायभूता मुद्रादिक्रिया श्रीमत्प्रतीक्ष्यचरणमहर्पि- योगियाज्ञवल्क्योक्ता सगृहीता ।

·(८५) भीभीमधुमूहमसंहिता। प. योगेः प्राणान् सिमभुम्वदेवं सम्यक् समाचरेत् ॥ ७८ ॥ एकामा पर ग्राम प्यापन् प्रणवमीश्वरम् । संभिप मनसा मा प्रम- रन्ध्र समाधिना ॥ ७९ ॥ प्राणमुम्मोधयेत्पश्चाम्महापाणे पम- ध्यमे । देहावीते जगत्प्राणे शून्य नित्ये घुवे पदे॥८॥ आकाशे परमानन्दे स्वास्मान योजयेद्विया । प्रवासी भवेदेखिन पुन- जम्मभाग्भवत् ॥८१॥ तस्मात्त्वञ्च वरारोहे नित्यकर्म समाचर। सम्पाकालेषु वा नित्यं प्राणसंयमनं कुरु ॥८२॥ प्राणायामपराः सर्वे प्राणायामपरायणाः। प्राणायामैर्विदशहा ये ते यान्ति परमा गतिम् ॥८३॥ प्राणायामाहते नान्यचारक नरकादपि । संसारार्ण पमनानां तारफः प्राणसंयमः ।। ८४ ॥ तस्मात्त्वं विधिमार्गेय निस्पकर्म समाचर विभिनोकेन मार्गेण माणसंयमन कुमार हात भीभीमदमसहितायां प्राणायामवणर्न माम प्रयोदशोऽध्यायः । चतुर्दशोऽध्याय । प्रत्याहारवर्णनम् । --000-00-0- श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ उकाम्पेतानि पस्पारि योगाहानि हिजोसमे । प्रत्याहारादि पवारि शणुप्पाम्पन्सराणि च ॥१॥ जीवानपिङ्गलापाप भकिमार्गोपदेशकै । अङ्गानि यानि प्रोकानि १ मत पप सतीमारबम्प नापम्तामा मनिममिनिसृता । नमोर्णमासम्म नापति विगवा सम्मने मबति । 'तम तिम्यावस्मा प्रपोतत तेन प्रोसेनेप मामा मिममनि । स्पादि मुनि । १ मपि प्रयतरंग पूर्व इति या मादित्रयस्ता वरंगत बोगसमत त्यापि "पदा समावे वा मोमानीव सक्ष पनिमाणानिया- मम्तम्ब मा प्रतिष्ठिता चार भीमगन स्तिसालमा प्रत्याने मानिसमस्र माती प्रभारी समिति भीमन्महाबोनियास्यासमवमिति प्रमहरस्पतिरंगा तम्मनमिमुमते ।

·म.१४ प्रत्याहारवर्णनम् । (८७) । गौण्या भक्तर्हि साधने ॥२॥ देवानां दर्शनं सेवा श्रवणं नाम- कीर्तनम् । अङ्गान्येतानि सर्वाणि प्रत्याहाराख्यसाधने ॥ ३ ॥ अन्तस्तत्त्वाधिकारे हि द्वारं पूजापरायणे । प्रत्याहारक्रिया सैषा योगजा परमा मता ॥ ४॥ इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्व- भावतः । बलादाहरणं तेषां प्रत्याहारः स उच्यते ॥ ५ ॥ यद्य- त्पश्यसि तत्सर्वं पश्येदात्मानमात्मनि । प्रत्याहारः स च प्रोक्तो योगविद्भिर्महात्मभिः ॥६॥ कर्माणि यानि नित्यानि विहि- तानि शरीरिणाम् । तेषामात्मन्यनुष्टानं मनसा यहहिर्विना ॥७॥ प्रत्याहारो भवेत्सोऽपि योगसाधनमुत्तमम् । प्रत्याहारे प्रशस्तं यत्सेवितं योगिभिः सदा ॥ ८ ॥ अष्टादशसु यहायोमर्मस्था- नेषु धारणम् । स्थानात्स्थानात्समाकृष्य प्रत्याहारो निगद्यते ॥ ९ ।। अश्विनौ तु यथा व्रतां देवि देवभिषग्वरौं । मर्मस्था- नानि सिद्धयर्थं शरीरे योगमोक्षयोः । तानि सर्वाणि वक्ष्यामि यथावच्छृणु सुव्रते ॥ १० ॥ पादाङ्गुष्टौ च गुल्फी च जद्दामध्ये तथैव च ॥ ११ ॥ चित्यो मूले च जान्योश्च मध्ये चोरुहयस्य च । पायुमूलं तथा पश्चाद्देहमध्यश्च मेढ़कम् ॥ १२ ॥ नामिश्च हृदयं देवि कण्ठकूपस्तथैव च । तालुमूलश्च नासाया मूलं चाक्ष्णो- श्च मण्डले ॥ १३ ॥ भ्रुवोर्मध्यं ललाटश्च मूही च मुनिपुङ्गवे। म- मस्थानानि चैतानि मानं तेषां पृथक् शृणु ॥ १४ ॥ पादाङ्गुष्ठा- ञ्च गुल्फ हि साऱ्याङ्गुलचतुष्टयम् । गुल्फाज्जाया मध्यन्तु विज्ञेयं तद्दशाङ्गुलम् ॥ १५ ॥ जयामध्याञ्चितेर्मूलं यत्तदेकादशाङ्गुलम् । १ अत एव “स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणा प्रत्याहार ॥ इति योगदर्शनम् । प्राणायाम प्रत्याहार इति मै० श्रुति । २ देवानां तन्मूर्तिचित्र- पटादीनाम् । ३ एतानि मर्मस्थानानि श्रीगुरोरुपदेशेनैव सम्यक् ज्ञातु शक्यन्ते । क्रियास- मुश्च तेषु मुद्राभ्यासेनैव ससाध्यते । योगशास्त्रोक्तबहुविधासु प्रत्याहारक्रियास्वत्र कति- चिदेव सुग्वसाध्यक्रिया सवर्णिता ।

·. आमाम सुनताहवा । ॥ पितिमूलादरारोहे जानु स्याद्गुरुदयम् ॥ १६ ॥ जम्बोर्नमा पाहरूममम मुनीश्वराः । ऊस्मभ्याचपा देखि पायुमूह देशानुलम् ॥ १७ ॥ देहमभ्यं तथा पायोमुंहासारखादयम् । देहमप्यासपा मे, तहस्सा हयम् ॥ १८ ॥ मेट्रामाभिम विनेया देवि साईदशामुलम् । घागुल नामे हम्मभ्मत्र वरानने ॥ १९॥ परमुलझान्यम्पारकण्टकूप वपैव च । कण्ठ कृपाच निहाया मूळ स्पाधवरसम् ॥ २० ॥ नासामूल न मि- साया मूलासु पतुरगुलम् । नेत्रस्यानश्च सम्मूसादालमिवी- प्यते ॥२१॥ तस्मादारु पिदि मनोरन्दरमात्मनः। उलाटा स्य मुयोर्मध्यादूई स्यादस्त्रियम् ॥ २२ ॥ सासाटाइपोम- पन्न मङ्गुलित्रयमेन च । स्यानेप्येतेषु मनसा वायुमारोप्य धारयेत् IR३n स्थानास्स्थानास्समाफूप्य प्रत्याहारं प्रकुर्वतः । सर्व रोगा विनश्यन्ति योगः सिष्यवि तस्प ॥२४॥ वदम्ति योगिनः के चिपोगेषु कुशला नराः । प्रस्पाहार परारोहेशणु स्व वहदाम्य एम् ॥ २५ ॥ सम्पूर्णकुम्भमदायुमनुष्याम्मूर्तीि मध्यवः । पारयम नि अप्पा प्राणायामप्रचोदितः ॥ २६ ॥ ध्योमरन्धास्थमाफुप्प उसाटे धारयेत् पुनः । एसायदायुमाकृप्प मृबोर्मध्ये निरोधयेद 11२७ ॥ सुवोर्मध्याधु मिहाया मूले प्राण निरोधयेत् । जिता मूलास्समाप्य पण्ठमूले निरोधयेत् ॥ २८ ॥ कण्ठमूला हमध्ये इदमामामिमम्पमे । नाभिमभ्यारपुनम्मैटू मेडाम देश मप्यमे ॥२९॥ देमप्पानुदे देवि गुदादेयोरुमूसके। कर- मूलपपोपप्प तस्मानापोनिरोधयेत् ॥ ३०॥ पिविमूले प त वस्मामङ्पयोर्मध्यमे तथा । मह्यामप्पारसमाझप्य गु ·न.१४ प्रत्याहारवर्णनम् । ल्फमूले निरोधयेत् ॥ ३१॥ गुल्फादङ्गष्टयोर्देवि पादयोस्तन्निरोध- येत् ।स्थानात्स्थानात्समाकृष्य यस्त्वेवं धारयेत्सुधीः। सर्वपापवि- शुद्धात्मा जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥३२॥ एतत्तु योगसिद्धयर्थमगस्त्य- नापि कीर्तितम्। प्रत्याहारेषु सर्वेषु प्रशस्तमिति योगिभिः ॥३३॥ नाडीभ्यां वायुमापूर्य्य कुण्डल्याः पार्श्वयोःक्षिपेत्ाधारयेयुगपत्सो- ऽपि भवरोगादिमुच्यते ॥ ३४ ॥ पूर्ववहायुमारोप्य हृदये व्योम्नि धारयेत् । सोऽपि याति वरारोहे परमात्मपदं नरः। व्याधयः किं पुनस्तस्य बाह्याभ्यन्तरवर्तिनः ॥ ३५ ॥ नासाभ्यां वायुमारोप्य पूरयित्वोदरस्थितम् । भ्रुवोर्मध्ये दृशौ पश्चात्समारोप्य समाहितः ॥३६॥ धारयेत्क्षणमात्रं यः सोऽपि याति परं पदम् ॥ ३७॥ भो- जनान्ते श्मशानान्ते मैथुनान्ते च या मतिः। सा मतिः सर्वदा चेत्स्यात्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ३८ ॥ जगद्यदृश्यते सर्व प- श्येदात्मानमात्मनिाप्रत्याहारः स च प्रोक्तो योगविद्भिर्महात्मभिः ॥ ३९ ॥ किं पुनर्बहुनोक्तेन नित्यकर्म समाचरन् ॥ ४० ॥ आ- त्मनः प्राणमारोप्य भ्रुवोर्मध्यात्सुपुम्नया । यावन्मनोलयस्तस्मिन् तावत्संयमनं कुरु ॥४१॥ देव्युवाच ॥भगवन् ब्रह्मविच्छ्रेष्ठ सर्व- शास्त्रविशारद । केनोपायेन शुद्धाः स्यु डयो मे त्वं वद प्रभो ॥४२॥ इत्युक्तो ब्रह्मवादिन्या ब्रह्मविद्राह्मणस्तदा । ता समालो- क्य कृपया नाडीशुद्धिमभाषत ॥४३॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ।। विध्युक्तकर्मसंयुक्तः कामसङ्कल्पवर्जितः।यमैश्च नियमैर्युक्तः स- वसङ्गविवर्जितः॥४४॥ कृतविद्यो जितक्रोधः सत्यधर्मपरायणः ॥ ४५ ॥ स्वाश्रमस्थः सदाचारो विदद्भिश्च सुशिक्षितः। तपोवनं १ दृष्टातत्रिकेऽपि चित्तस्य पूर्वोपभुक्तविषयेभ्यो निवृत्तौ तदानीमेव पुनस्तेषु यथा समु- खीभवन नानुभूयते तथा प्रत्याहारससिद्धौ सर्वदैव तादूप्येणावस्थान भवतीति प्रत्याहारफ- २ अत एव “मनसो निग्रहायत्तमभय सर्वयोगिनाम् । दुखक्षय प्रबोधश्चाप्यक्षय शान्तिरेव च ॥ उपायन निगृण्हीयाद्विक्षिप्त कामभोगयो । लये सम्बोधये चित्त विक्षिप्त श. मयेत्पुन ॥ सकषाय विजानीयात्समप्राप्त न चालयेत्” । इत्यादि श्रुति ।

·९.) भीभीमस्वनसंहिवा। उसमाप्प फसमूसोदयान्वितम् । ४६ ॥ पत्र रम्ये शो देशे अमघोषसमन्विते । स्वधर्मनिरत शान्तापिदिः समावे। ॥ ४७ ॥ पारिभिश्च मुसम्पूर्णे पुप्पैनानाविधैर्युवे । फलमूसम सम्पूर्णे सर्वकामफरूपदे ॥४८॥ देवाश्रमे या नपो वा ग्रामे या नगरेषु वा । एशोमन मठ कृत्वा सरक्षासमन्वितम् ॥४९॥वि- कालखानसंयुकः स्वधम्मनिरतः सदा वेदाम्सप्रवर्ण फुर्वस्वस्मि- भ्योग समम्पसेत् ॥ ५० ॥ केषिहदन्ति मुनयस्तपास्वाध्यापस मुता॥५१॥ निर्जन निरुये रम्पे यातातपरिवर्मिते । विष्णु ककर्मसंयुक्तः शुचिर्भूस्वा समाहित ॥ मन्त्रैन्यस्तवनुरः सि समस्मघरम्सदा । मृदासनोपरि कुशान् सम स्पायापवाऽजिनम्। ॥५२॥ विनायक सुसम्पूण्य फलमूसोदकादिभिः । इष्टदेव गुरु नस्वा वप्त आरम्य पासनम् ॥ ५५ ॥ प्रारमुखोदस्मसो पापि जितासनगतः स्वयम्। समग्रीवशिरामायः संवृत्तास्पः सुनिश्चता ॥ ५४॥ नासाग्रहम् सदा सम्पर सव्ये न्यस्येवर फरम्। नासाने प्रशमृद्धिम्न पोस्स्नामासपिराजितम् ॥ ५५ ॥ सप्तमस्य त पर्ण- स्य पदर्थ विम्दुसंयुतम् । स्वम्तममृतं पश्यत्राम्यो सुसमाहितः ॥५६॥ इगो वायुमारोप्प पूरपिस्पोरं पवः । वनोऽमि देहम- भ्यस्य मायन् पाहावलीयुतम् ॥ ५७ ॥ रेफश्च बिन्दुसंयुक- मसिमण्डलायुतम् । प्यायन् विरेचयेस्पम्माम्मन्दं पिङ्गल्या पुन १५८५ पुनः पिझसयापूर्पा माणे दक्षिणतः सुधीः। पुनम रेप येद्धीमानिहया च शनैः शनेः ॥ ५९॥ त्रिमतर्वस्सर यापि त्रि पतुर्मासमेव च । पकव आभरभिस्प हस्पेव त्रिसन्धिषु ॥६॥ मारमादिसामनाप उसोगावा मममकिग एक प्रामोपरि । सपयोग- परस्त तामेर जान्बामरिक म्पनदिमा समुपविष्टम् । विपिषमेगनाहानमेत मी- गुरोपम्शातापेझ शास्तम्पम् ।

·म. १४ (९१) प्रत्याहारवर्णनम् । . , १ नाडीशुद्धिमवाप्नोति पृथचिन्होपेलक्षिताम्। शरीरलघुता दीप्ति- वर्जठरवर्तिनः ॥ ६१ ॥ नादाभिव्यक्तिरित्येतच्चिह्न तत्सिद्विसू- चकम् । यावन्नैतानि सम्पश्येत्तावदेवं समभ्यसेत् ॥२॥ ज्योतिषां सप्त भेदाः स्युर्नादानां भेदपञ्चकं । शास्त्रेषु कथितं पूर्योगिभिः सूक्ष्मदर्शिभिः॥ ६३ ॥ नाडीशुद्धश्च संसिद्धौ तत्प्रकाशः क्रमा- द्भवेत् । नादानां ज्योतिषां चैव सर्वथा देवि सुव्रते॥६४॥ अतः- परं प्राणसिद्धिं प्रकुर्वन् साधकोत्तमः । षट्चक्रभेदने शक्तिं समा- नोति दुरासदाम् ॥ १५ ॥ फलिष्यतीति विश्वासः सिद्धेः प्रथम- लक्षणम् । दितीयं श्रद्धया युक्तं तृतीयं गुरुपूजनम् ॥६६॥ च- तुर्थं समताभावं पञ्चमं त्विन्द्रियग्रहः । षष्ठं च प्रमिताहारं सप्तमं नैव विद्यते ॥३७॥ सुखं योगासनं कृत्वा भवेद्यः सम्पुटाललिः । पुलकाङ्कितसर्वाङ्गः साश्रुनेत्रोऽतिदीनवत् ॥ ६८ ॥ इडा सुषुम्नां मेध्यां च पिङ्गलां नलिनी धुराम्। नाडीचक्रं च योगेन संनिरुध्य प्रयत्नतः ॥६९॥ मूलाधारं स्वाधिष्टानं मणिपूरकमाहतम् । वि- शुद्ध परमाज्ञाख्यं षट्चक्रं च समभ्यसेत् ॥७०॥ गुदाद्वयङ्गुलत- चोवं मे काङ्गुलतस्त्वधः। समं स्यात्पद्मकंदन समत्वे चतुरङ्गुलम् ॥७१ ॥ पश्चिमाभिमुखी योनिर्गुदमेढ़ान्तरालजा । तत्र कन्दः समाख्यातस्तत्र स्यात्कुण्डली सदा ॥ ७२ ॥ संवेष्टय सकला नाडीः साईत्रिकुटिलाकृतिः । मुखे निवेश्य सा पुच्छं सुषुम्ना १ हठलययोगेषु विशिष्टाचार्ये साधकाना नाडीशुद्धिसाधनार्थे बहुविधमेव क्रियाजात स्व- ग्रन्येषु पृथगुपनद्धम् । हठयोगाचार्यैस्तु तत्साधनार्थे मुद्राविशेषाणा विशिष्टोपयोगिता प्रर्दाश- ता । तेषामेव मुद्रासमूहाना विस्तृत विवरण ग्रन्यकारप्रणीताया हठयोगसहिताया द्रष्टव्यम् । अत्र केवलमेव सुखसाधनक्रिया वर्णिता । २ एतदत मर्वोपि साधनोपदेश श्रीमत्पूज्य- चरणमहर्षियोगियाज्ञवल्क्यसकथित एवास्मिन्नध्याये सकलित । ३ श्रीशिवसारतत्रम् । अत एव "तैलधारामिवाच्छिन्न दीर्घघण्टानिनादवत्" । "नीहारधूमार्कानिलानलाना खद्यो- तविद्युत्स्फटिकशशिना । एतानि रूपाणि पुर सेराणि ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे" ॥इत्यादि श्रुति । "तेजो नादो ध्यान विद्या” इत्यादि मु० श्रुति । ४ श्रीयोगेश्वरतत्रम् । । " ·श्रीभीमधुमबमसहिता। विवरे स्थितामुप्ता नागोपमा पा स्फरम्ती प्रभया सपा। महिवत्सम्धिसस्थाना वाग्देवी पीजसंज्ञका ॥४॥ आधारपण मेवहि योनिर्यस्मासिस केन्दवः। परिस्फुरद्वादिसान्तचतुर्मम पर्दसम् ॥ ७५ ॥ द्वितीय व सरोज यल्लिामूळे घ्यवस्थितम् । तद्वादि लास्तपणे परिभास्वरपाइदम् ॥७॥ स्याधिष्ठानाड मिध वच पार्ज ग्रोणरूपमम् । तृतीय पाजे नामो मणिपूरक सवरम् ॥ ७७ ॥ दशारं गदिफान्तार्ण शोभितं हेमवर्णकम् । इदमेऽनाहत नाम चतुर्य परम भवेत् ॥७८॥ कादिवान्तार्णसे- स्थान दादशपदशोभितम् । अतिशोण वायुवीज प्रसादस्मान मीरितम् ॥ ७९ ॥ मण्ठस्थानस्थित पर्व विएई नाम पश्रमम् । समाऽऽम स्वरोपेतं पोडशबादशोभितम् ॥ ८०॥ माज्ञाप भुवोर्मध्ये एसोपेत दिपत्रफम्। शरश्चम्बनिम वमाजभरनीज विM म्भिवम्।।८१॥ योगसाधनमुल्यानामेतेपी साधनेन मे । प्रमेण पद सिहयो हि प्राप्नुपन्ति न संशयः ॥८२॥ मतिमा प्रयमा सिद्धि दिसीया श्रवणा स्मृता देवीया वेदना देवि तुरीया पेह दर्शना। मास्वादा पंचमी प्रोक्ता वार्ता च षष्ठिका स्मृता ॥८॥ बहिर्षि अपना वेपं युद्धपवे मुद्विरुध्यते । प्रतिभा प्रतिभावृधिः प्रवि मौव इवि स्पितिः ॥ ८४॥ सूक्ष्मेम्पवहिवेऽतीते विप्रकृष्ट ५ नागसे । सर्वत्र सर्वदा मान प्रतिमानुक्रमेण ॥८५॥भवणा सं. मशम्दानाममयस्मेन योगिमा हिस्वदीर्थप्नुवादीनां गुमाना अब मादपि ॥८६५ स्पर्मस्पाऽपिगमो पस्त वेदना तूपपादिता । र्शना दिव्यरूपाणां वर्णनं पाऽमपत्नवः ॥ ८७ ॥ संविदिष्परसे तस्मिभास्वादो अप्रयत्नतः । वार्ता प दिम्यगम्दाना तन्मात्रा इदिसंविदा । विन्दम्ते योगिनस्वस्मादानम वन प्रिये ॥ ८८ ॥ २ परमानन मीशिवमनिानुसाल संगशी- | तम् । ३ प्रतिमाको नाम प्रचामरापि नाश्ताकवनम् । ४ सिद्धयोमा मीर- सितमोक्षः। 1. ममे भर इतिर।

·.१५ धारणावर्णनम् । (९३) हिदलध्यानमाहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते । करोति पूर्णमभ्यास- माज्ञापञ विचक्षणः ॥ ८९ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धिं हि लभते यो- गनिष्ठितः। योगी बन्धादिमुच्येत स्वीयया प्रभया स्वयं ॥१०॥ अत ऊर्द्ध दिव्यरूपं सहस्रारं सरोरुहम्। ब्रह्माण्डाख्यस्य देहस्य बाह्ये तिष्ठति मुक्तिदम् ॥ ९१॥ स्थानस्याऽस्य ज्ञानमात्रेण नृणां संसारेऽस्मिन्संभवो नैव भूयः। भूतग्राम संतताभ्यासयोगा- कर्तुं हत् स्याच्च शक्तिः समग्रा ॥ ९२ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां प्रत्याहारवर्णन नाम चतुर्दशोऽध्यायः । पंचदशोऽध्यायः। धारणावर्णनम्। श्रीश्रीमधुसूदन उवाच॥अथेदानी प्रवक्ष्यामि धारणा पञ्च तत्व- तः। समाहितमनास्त्वं च शृणु देवि तपोधने॥१॥अधमोत्तमभेदेन धारणा द्विविधा भवेत् । आद्या स्थूला च सा प्रोक्ता साध्यते पूज- नादिभिः ॥२॥ शालिग्रामदिमूर्ती वा सर्वथा वाऽन्यविग्रहे । अ- न्या तु योगसाध्या सा सर्वोत्कृष्टा प्रगीयते ॥ ३॥ यमादिगुणयु- तस्य मनसः स्थितिरात्मनिाधारणत्युच्यते सद्भिः शास्त्रतात्पर्य- वेदिभिः ॥ ४॥ अस्मिन् ब्रह्मपुरे देवि यदिदं हृदयाम्बुजम् । अस्मिन्नेवान्तराकाशे यद्वाह्याकाशवारणम् ॥५॥ इत्येषा धारणे- त्युक्ता योगशास्त्रविशारदैः। तान्त्रिकैोगशास्त्रज्ञहिद्भिश्च सुशि- १ अत एव “देशबन्धश्चित्तस्य धारणा” । इति योगदर्शनम् । “पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पश्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते । न तस्य रोगो न जरा न दुख प्राप्तस्य योगामिमय शरीर ॥ लवुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसाद स्वरसौष्ठवश्च । गन्ध शुभो मूत्रपुरीषमल्प योग- प्रवृत्ति प्रयमा वदन्ति" ॥ इत्यादि श्रुति ॥ - ·श्रीभीमपुरानसहिता। मितः १६ धारणाः पशधा मोकास्वामसाः पृपक्स। भूमिरापस्तया तेजो वायुराकाय एव चा एतेषु पञ्चदेवानां धार णात्पञ्चधेप्यताजा पादादि जानुपर्यन्तं पृथ्वीस्याने प्रकीर्चिवम् ८"मामानो पायपर्यन्तमा स्थान प्रकीर्तिवम् । भापायो ईदयान्तञ्च यतिस्पानं प्रकीर्तितम् ॥ ९॥ आहम्मपावोर्मभ्यं यायहायकुलं स्मृवमामाभूमध्यानु मूग्विमाफाशमिति चोष्यवे ॥१०॥मत्र कधिहदन्स्पन्ये योगवस्वपिचक्षणामामानोन मिप पम्तमा स्थानमिति हिजाः ॥११॥ नाभिमन्यादसान्वं यदति स्थान वदुष्यवाआगलातु ललाटान्वं वासम्पानमिवोरिवम्ब१२॥ ललाटादवपर्पम्तमाकाशस्पानमुच्यते। भयुक्कमेतदित्युकशा सवास्पपवेदिभिः ॥ १३ ॥ यदि स्पाकवलनस्यान देइमम्मे मरानने । अयुक्त कारणे यो कार्यरूपस्य संस्थितिः ॥ १४॥ कार्यकारणसंयोगात्कार्महानिटं भवेत् । दृष्ट तस्कार्परूपेषु मृदास्मकघयदिपु ॥१५॥ पृषिष्या धारयेदेवि वमा परमेष्टि नमाविष्णुमप्स्वनले रुद्रमोश्चर वायुमणलोसदाशिव तथा म्पोनि धारयेत्ससमाहितः ॥ १६ ॥ पृपियां वायुमास्याय लकारेम समन्धिवम् । ध्यायेधार्ममाकारं प्रमाण सष्टिकारणम् ॥ १७ ॥ धारयेत्पन घटिका सर्वरोगः प्रमुम्पते । पृपिया वायुमारोप्य मिष्या मयमाप्नुयात् ॥१८॥ यारुणे वायुमारोप्य षकारेण सम पितम् । स्मरेनारायण सौम्प पनाह शुचिस्मितम् ॥ १२ ॥ घारपस्पश्चपटिका सर्वपापेः प्रमुच्यते ॥ २० ॥ यो धानिए मारोप्य रेफाक्षरसमन्वितम् । यस पपरदं रुद्र पाई जटाय रम् ॥२१॥ मस्मोज्ज्वलितसा सप्रसभमनुस्मरेत् । धारयेत्प योगको प्रथमसाबामामारणा पूजालस्वापाप प्रपश्यात पात पिसमे तार समुपपले । बोगि प्रमामासज्ञानसा पिवशालपरत्वोधमाधमेष मेइन शान हम तिम् ।

·.१५ धारणावर्णनम् । (९५) श्वघटिका वहिनाऽसौ न दह्यते ॥ २२ ॥ मारुतं मरुतः स्थानं यकारेण समन्वितम् । ईश्वरं नादयुक्तं हि बालेन्दुधृतमौलिनम् ॥ २३ ॥ पञ्चवक्रयुतं सोम्यं दशबाहुं त्रिलोचनम् । सायुधोद्य- तकरं सर्वाभरणभूषितम् ॥ २४ ॥ उमाईदेहं वरदं सर्वजीव- हिते रतम् । धारयेत्पश्चघटिका वायुवयोमगो भवेत् ॥ २५ ॥ आकाशे वायुमारोप्य हकारोपरि शङ्करम् । विन्दुरूपं महादेवं व्योमाकारं सदाशिवम् ॥ २६ ॥ शुद्धस्फटिकसङ्काशं सर्वकार- णकारणम् । चिन्तयेन्मनमा नित्य मुहूर्तमपि धारयेत् । स एव मुक्त इत्युक्तं तान्त्रिकेष्वपि शिक्षितेः ॥ २७ ॥ एतदुक्तं भवत्यत्र देवि ब्रह्मविदां वरे । ब्रह्मादिकार्य्यरूपाणि स्वे वे संहृत्य कारणे ॥ ॥२८॥ तस्मिन् सदाशिये प्राणं चित्तं चानीय कारणे । युक्तचि. त्तस्तदात्मानं योजयेत्परमेश्वरे ॥ २९ ॥ अस्मिन्नर्ये वदन्त्यन्ये योगिनो ब्रह्मविदराः। प्रणवेनैव कार्याणि स्वे स्वे संहत्य कारणे ॥ ३० ॥ प्रणवस्य तु नादान्ते परमानन्दविग्रहम् ॥ ३१ ॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । चेतसा तं प्रपश्यन्ति सन्तः संसारभेषजम् ॥३२॥ त्वं तस्मात्प्रणवेनैव प्राणायांमैस्विमिस्त्रिभिः। ब्रह्मादिकार्यरूपाणि स्त्रे स्वे संहृत्य कारणे । विशुद्ध तसा प- श्य नादान्ते ब्रह्म चिन्मयम् ॥३३॥ तस्मिन्नर्थं वदन्त्यन्ये यो- गिनो ब्रह्मविहराः ॥ ३४॥ भिषग्वरौ वरारोहे योगेषु परिनिष्ठितौ। शरीरं तावदेतत्तु पश्चभूतात्मकं खलु ॥ ३५ ॥ तदेतत्तु वरारोहे वातपित्तकफालकम्।वानात्मकाना सर्वेषा योगेष्वभिरतात्मनाम् ॥ ३६॥ प्राणसंयमनेनैव शोषं याति कलेवरम् । पितात्मकानां त्वचिरान्न शुष्यति कलेवरम् । कफात्मकानामगन्तु सम्पूर्णमचि- १ मुनयो योगतत्वज्ञा धारणेति क्रियासाधनस्य द्वौ भेदी वर्णयन्ति । कार्यविभागम- वलम्ब्य कृता धारणा खेका मध्यविधा । कारणब्रह्मधारणा तु सर्वोत्तमा द्वितीया । धारणा- नुष्ठानानि बहुभेदयुतानि योगतत्वविदा श्रीगुल्देवस्योपदेशत एव परिज्ञेयानि । अत एव "तन्न पृथिवीधारणे" । इतिग० ते । “अन पगम्य धारणा" । इति मै० श्रुति । र 1 ·श्रीमीमामूदनसंहिता । राद्भवेत् ॥ २७ ॥ धारण कुपवस्वग्नौ सर्वे नश्यन्ति वावजार ॥ ३८ ॥ पार्मिदे प अ च धारण कुर्वतः सदा । नश्यन्ति श्लेष्ममा रोगा बावजाम्बाचिराधा ॥३९॥ म्योमाशे मारवाशे ष धारणं कुर्वतः सदा । त्रिदोपजनिवा रोगा विनश्यन्ति न संघय ॥ ४० ॥ अस्मिन तु वौ वामचिनौ तु भिपग्वरौ । माणसंगमनेनैव त्रिदोपशमनं नृणाम् ॥४१॥ तस्मात्त्वञ्च परा: रोहे नित्यकर्म समाचर । यमादिभिश्च संयुका विपिनदारणा कुरु ॥ ४२ ॥ इवा पर प्रवक्ष्यामि चिन्मानस्माविकारिण । मम- णो ध्यानसिध्यमवरंगाः रियाः शुमाः ॥ ४३ ॥ पार्टिया वकृत्रमाणो निरुदम्वासनेन । यावि देवि तदापानाकुई बढ़े। बनिः शनः ॥ ४४ ॥ वायुना दीपितो यतिरपानेन भनेचदा ! प्राताकाले प्रदोपे ध निशीय प समाहितः । मुहर्चमम्पसेदेवं यावस्पथदिनदयम् ॥en ससस्स्वास्मनि योगझे प्रत्ययाम पृथर पृमक । सम्भवन्धि सदा सस्प जितो यस्य समीरणः ॥४६॥ शरीरलता दीप्तिहेर्मठरवर्तिनः । नादामिम्यफिरिस्पेवभिटा- म्मादो मरम्ति हि॥४७॥ अल्पमूत्रपुरीप: स्यासमासे व त्सरेऽपिवा। मासने पाइने पचान भेवम् विवरसरात् ॥ ४८ ॥ ववोऽनिलं यायुससेन साद विया समावाप निरोपयसम् ।पा- परसदा पमिणममयुद्ध नाभौ सदा अण्डारन मपिष्टम् ॥४९॥ शिरो समाप मुखेन माये खम्याच भोगेन पिरास्वमेव ।स पुष्पमास्पेन निगृप सम्पर पयम संयम्प मरुद्गणानाम् ।। ५० प्रसप्तनागेन्द्र र पसाती सदा प्रमहा प्रभया महन्ती मामी पम्मल पानरप परमप्रभाम् । तषियमा साधा. सफरम- भीयम् । पराममारिमामुटेर मारिदिन RAHR मामा ताराने पिता संपत । मार सामान सभापप्रामसमेतमाः परमाती पताना ·र १५ धारणावर्णनम् । (१७) सदा तिष्ठति कुण्डली सा तिर्यक्षु देहेषु तथेतरेपुः॥५१॥ वायुन ना विधुतवतिशिखाभिः कन्दमध्यगतनाडिपु संस्थाम् । कुण्डली दहति, यस्त्वहिरूपां संस्मरन् नरवरस्तु सएव ॥ ५२॥ सन्तप्तो वह्निना तत्र वायुना च प्रचोदितः । प्रसार्या फणभृद्धोंग प्रबोधं यात्यसो तदा ॥५३॥ बोधं गते चक्रिणि नाभिमध्ये प्राणास्तु संभूय कलेवरेऽस्मिन् । चरन्ति सर्वे सह वह्निनैव यथा पटे त- न्तुगतिस्तथैव ॥ ५४ ॥ जित्वैवं चक्रिणः स्थानं सदा ध्यानपरा- यणः । ततो नयेदपानन्तु नाभेरूईमिदं स्मरन् ॥५५॥ वायुर्य- दा वायुसखेन साई नाभिं त्वतिक्रम्य गतः शरीरे । रोगाश्च नश्यन्ति बलाभिवृद्धिः कान्तिस्तदानीं भवति प्रमुग्वे ॥ ५६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रमुखमत्र वायवः पावकेन सह यान्ति समुद्रम् । के चने- ह विमृशन्ति तदा स्याहीक्षणादिह सुदीपशिखायाः ॥ ५७ ॥ निरोधितः स्यादि तने वायुर्मध्ये सदा वायुसखेन साईम् । सहस्रपत्रस्य मुखं प्रविश्य कुर्यात्पुनस्तूईमुखं प्रियेऽत्र ॥५८ ॥ प्रबुदहृदयाम्भोजे देव्यस्मिन् ब्रह्मणः पुरे । बलाकाश्रेणिवदयों- नि राजते स्म समीरणः ॥ ५९ ॥ आभूमध्यात्सुषुम्नायां संस्थि- तो हुतभुक् सदा । सजलाम्बुदमालासु विद्युल्लेखेव राजते॥ ६०॥ प्रबुद्वहृत्पङ्कजसंस्थितेऽनो प्राणे च तस्मिन् प्रविवेशिते ह । चि- हानि बाह्ये च तथान्तरेऽपि दीपादिदृश्यानि भवन्ति सद्यः ।। ॥ ६१ ॥ स वहि वायुमारोप्य ध्रुवोर्मव्ये धिया तदा । ध्याये- दनन्यधीः पश्चादन्तरात्मानमन्तरे ॥६२॥ तस्मिन् ब्रह्मपुरे देवि ब्रह्मैवाज्ञानमोहितः । भ्रान्त्यारूढः स जीवः स्यादाच्छन्नो मह- दादिभिः॥६॥मध्यमे च हृदयेपि ललाटे स्थाणुवज्ज्वलति लिङ्ग- 'मदृश्यम् । अस्ति देवि परमार्थमिदं तत्पश्य पश्य मनसा रुचि- राभम् ॥ ६४॥ ललाटमध्ये हदयाम्बुजे वा यः पश्यति ज्ञानमयों प्रभां तु । शक्तिं सदा दीपवदुन्ज्वलन्ती पश्यन्ति ते ब्रह्म तदेकदृ- ·मोग्राममूदमसहिता। एषा ॥ ६५ ॥ मनोरुयं यदा याति मध्ये योगिनों तृणाम् । जिटामसेऽमृवस्रामो मम्ये पारमदर्शनम् । कम्पन र वामूर्ति मनसेवास्मदर्शनम् ॥ ६६ । देवोपानानि रम्पाणि नमत्राणि र पन्द्रमाः। प्रत्रयः सिद्धगन्धर्याः प्रकाशम् हि योगिनाम ९७ मुपोऽम्परे विष्णुपदे नाभी मनोसय यावदिदं प्रयाति । वा रस्समम्पस्य पुनः समन्ये सोमं सदा संस्मर पूर्णरूपम् ॥ ६ ॥ समीरणे विष्णुपदे निविटे जीने प तस्मिममृते सुसंस्मे । वस्मिन् सदा याति मनोलपत्र मुकेः समीपं सदिवि अरन्ति ॥१९॥ समीरणे विष्णुपदे निविष्टे विश्वयुदो प सदात्मनि । मानन्द- बोधात्मकमस्ति सस्प व देवि पश्याश विशवादपा ॥ ७० ॥ इस्परजेम्पोमियदेफरूप सस्पं सदानन्दमयं च सूक्ष्मम् । वाम निर्भासमय गुहायामिति श्रुतेमापि समाहरन्ति । ७१ ॥मणो रणीयाम्महतो महीपानास्मास्य चन्दोनिहितो गुहायाम् । सम- हवं पश्य निदपा प्रयाणकाछेऽपि विहीनयोफेम् ॥ ७२ ॥ कुण्डसिम्पो समुद्वा गायत्री प्राणभारिणी । प्राणविपा महाविपा यस्वा अधि स वेदवित् १७३॥ वैरुधारानरनि दीर्घपण्टानि मादयत् । भवाष्प प्रणवस्पारस साक्षादीपरोऽम्पयःrn. पद्मासन समारुप समकायशिरोपरमासमष्टिरकाम्ते अपेदो द्वारमम्पयम् ॥धामूर्सवास्वरिमे लोकाः सोमसूमिदेवताः। वस्प माप्रास विष्ठन्ति वस्मात्माविमदर्शनम् ॥ ७६ ॥ शुचि ऽिप्पशुचिर्वाऽपि वयस्माविम सदा । म स लिप्यति पान १ अवितरिति सम्मानम्तरता लियाः भीमपूम्रपारमोनियाभरकम स्थिोपरिए। पुरविप्रम । बत्रामाचे पर्मिता समपानोपयोगियो भयो- पसम्म पागनिसासमूह में विशिहोमतापिपरिोिष सापनीयर । ते व वरोरुपरेमा यते । मत एक-"मुस्परिटमान' इति श्री. "सा- प्रमात । एता AR गुलामम्' वा भूति। त्तति पूर्णपानुनबम् । ४ वचन्द्र भीमापारणेनिराजमाइमियामला।

·१५ धारणावर्णनम् । पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥७७ ॥ क्रिया चेच्छा तथा ज्ञानं ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी । त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरो- मिति ॥ ७८ ॥ ज्योतिर्ध्यानं परो योगो बहुभाग्येन लभ्यते । गुरोः कृपाप्रसादेन प्राप्यते गुरुभक्तितः॥७९॥ सृष्टिर्यत्र क्रिया यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति । आत्मा साक्षाद्भवेदस्मात्तस्माद्यानं विशिष्यते ॥ ८०॥ प्राणायामहिषट्केन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः। प्रत्याहारद्विषट्केन ज्ञायते धारणा शुभा ॥ ८१ ॥ धारणा हा- दश प्रोक्तं ध्यानं ध्यानविशारदैः । ध्यानहादशकेनैव समाधिरभि- धीयते ॥ ८२॥ यत्समाधौ परं ज्योतिरनन्तं विश्वतो मुखम् । तस्मिन् दृष्टे क्रिया कर्म यातायातं न विद्यते ॥ ८३ ॥ आत्मा- नमरणिं कृत्वा प्रणवं चोचराराणम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्यनिगूढवत् ॥ ८४॥ध्वनेरन्तर्गतं ज्योतिर्योतिरन्तर्गन्तं मनः । तन्मनो विलयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८५ ॥ ओङ्कारध- निनादेन वायोः संहरणान्तिकम् । निरालम्बं समुद्दिश्य यत्र नादो लयं गतः ॥८६॥ स्वमध्ये कुरु चात्मानमात्ममध्ये च खं कुरु । आत्मानं समय कृत्वा न किश्चिदपि चिन्तयेत्॥८७॥स्थि- ग्बुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः। निष्क्रियं तद्विजानीयान्मनो यत्र लयं गतम् ।।८८मन्त्रयोगो हठश्चैव लययोगः पृथक् पृथक् । स्थूलं ज्योतिस्तथा सूक्ष्मं ध्यानस्य त्रिविधं विदुः ॥८९॥ स्थूलं मू- तिमयं प्रोक्तं ज्योतिस्तेजोमयं तथा। सूक्ष्म बिन्दुमयं ब्रह्म कुण्ड- ली परदेवता॥९॥स्थूलध्यानाच्छतगुणं तेजोध्यानं प्रचक्षते।तेजो- ध्यानालक्षगुणं सूक्ष्मध्यानं विशिष्यते॥११॥परात्परतरं ब्रह्मध्यानं सर्वत्र दुर्लभम् । आत्मा साक्षाद्भवेद्यस्माचस्माद्वयानं विशिष्यते, १ भूर्भुवरिति ७६ श्लोकमारभ्यैतदता क्रिया १०८ उपनिषत्कथिता । २ पञ्चो- पासनासम्बन्धि यद्विविध म्थूलध्यान ज्योति कल्पनारूप ज्योतिर्ध्यानम् तथा कुछलिनीमहाश- क्तिमम्बन्धि यद्विन्दध्यानञ्च सर्वाग्येतानि ध्यानानि , सगुणोपासनायामन्तर्भवन्ति एतविविध- ध्यानानुष्ठानापेक्षया तुस्वतन्त्रस्य ब्रह्मपदस्य ध्यानानुष्ठानमेव समुत्कृष्टतरतया परिगीयते ।

·(20) भीभीमपुमदमसंहिता। ॥२२॥ एवं समम्यस्य सदीर्घकाले यमादिभियुक्रवनुर्मिताशी। आनन्दमासाप गुहां प्रविष्टं मुकिं बज ग्रामपुरे पुनस्त्वम् ॥१२॥ मृतानि यस्मानमवन्ति सबै येनैव जीवन्ति परापराणि । जा- तानि यस्मिन्वितयं प्रयास्ति वद्रम विहीवि वदन्ति सर्वे ॥१४॥ इन्द्रियाणि समाहस्य मनसाऽऽस्मनि धारयेत् । कचित्काल म हामारे धारणेषा र पूजिता ॥ १५ ॥ वेदादेव सदा देवा मेदा- देव सदा नराः । वेदादेव सदा होका वेदादेव महेश्वर ॥१६॥ इति विपन्यवस्पा या धारणा सा प्रकीर्तिता। प्रवाई सदा नाहं देवो यक्षोऽयवा नरा ॥ ९७ ॥ न देहेन्द्रिपयुद्धपाटिन मा या नान्यदेवता । इति पुद्धिव्यवस्थाऽपि धारणा सेवि हिविः ॥ ९८ ॥ सर्व संझेपतः प्रोक सर्वशाखविशारदे । मागमातेक संसिद्धमास्पेयं भवता सदा ॥ ९९ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदमसहितायां धारणावर्णन नाम पचदशोऽध्यायः । षोडशोऽध्याय । ध्यानवर्णनम्। 0-00-00-0- श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । मय पान प्रवक्ष्यामि शृणु दापि सप्रीधने । म्यानमेव हि जन्तूना कारण बन्धमोक्षयोः ॥१॥ प्रा- णायामदेहदोपान धारणाभिश्च किल्विषान् । प्रस्पाहारेण स सर्गाम् म्याननानीश्वरान् गुणान ॥२॥ यदा मनः सं मिरज ममतम मात्राम् ।

·:१६ । ध्यानवर्णनम् । योगेन सुसमाहितं । काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनीसायावलोक- नः ॥ ३ ॥ ध्यानमात्मस्वरूपस्य वेदनं मनसा खलु । सगुणं निर्गुणं तच्च सगुणं बहुशः स्मृतम् ॥ ४॥ मन्त्रयोगानुसारेणं तन्त्रशास्त्रविधानतः । ध्यानं सप्तविधं ख्यातं विष्णुदेवस्य पूजनें ॥५॥ चतुर्विंशति रूपश्च ध्यानं वै शक्तिदैवतम् । शङ्करोपास- नायाञ्च ध्यानं पञ्चविधं मतम् ॥६॥ श्रीसूर्य्यस्य समर्चायां गणेशस्यापि वल्लभे । उपासनासु कथिते ध्याने हे रुपकल्पने • १ अत एव "तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्" । इति योगदर्शनम् “प्रज्ञया मन 'समा- रुह्य मनसा सर्वाणि ध्यानान्याप्नोति” । इति कौ० श्रुति । तदेतद्धयान सर्वस्याप्युपासना- काडस्य परम फल । तच्च वैदिकमतरगमुपासन नामरूपात्मक ध्यानफलक | नामात्मकमपि प्र- गवादिमहामत्राणा वाचिकोपाशुमानसिकजररूप । मेघश्यामादिभावनारूप तु रूपात्मक । अत एव "तम्य वाचक प्रणव तज्जपस्तदर्थभावन” इति योगसूत्र "जपाच्छात पुनायेत् ध्यानाच्छात पुनर्जपेत्” इन्युपासाते च तद्गुणलीलात्मकस्तोत्रपाठोपि नामातर्भावमहतीति तस्यापि नामोपासनाया निम्नस्तृतीयोऽधिकारो बोध्य “एप मे सर्वधर्माणा धर्मोऽधिक- तमो मत । यद्भक्त्या पुडरीकाक्ष स्तवैरर्चेन्नर सदा" इति स्मरणात् । तया च कर्मणो नित्यनैमित्तिककाम्यरूपेण ज्ञानस्य श्रवणमनननिदिध्यासनरूपेण यथा त्रैविध्य तथैव स्तोत्र जफ्ध्यानम्स्पेणोपामात्रैविध्य ज्ञेयम् । २ बहिर्जगतोऽअन्तर्जगत्प्रवेशार्थ द्वारस्वरूप हि प्र- त्याहारसाधनम । आत्मसाक्षात्कारस्य च ध्यानसाधनमेव केवलोपाय । प्रत्याहारावस्थाया साधको वहि प्रपञ्चात्मन सहरणमभ्यस्यति ध्यानावस्थायाञ्च बहि प्रपञ्चमेकान्ततो विस्मृत्य परमात्मन्येव समाश्रयेलभते । सगुणध्यानावस्थायां सगुणभावावलम्बनेन साधक- विस्मृते जगत्प्रपञ्चे तद्भावावलम्बनरूपतयैव समवशिष्यते । अत मगुणब्यान मुमुक्षूणा ताफलप्रदायक न भवति । एवञ्च निर्गुणभावजनकन्निर्गुणध्यानमेव सर्वोत्तम गण्यते । अन महिताया निर्गुणध्यानविषय एव विस्तरेण वणिप्यते । ३ मन्त्रयोगानुसारण पुगणेषु तन्त्रेषु च वर्णितानि बहुविधानि मूर्तिध्यानानि नैव केवल कल्पनारचितानि । पञ्चोपासना- विषयिणो ध्यानभेदसमूहा स वै पूर्णवैज्ञानिकसिद्धान्तमेवानुमृत्य निर्णीता इति तेषा मख्या- या स्वरूपम्य च विचारेण सर्व सम्यग्ज्ञातु शक्यते । प्राचीनमहणा त्रिकालदर्शिना धर्मसिद्धान्ता सेवं गढवैज्ञानिकमावपूर्णा इति प्रसिद्धमेव । मन्त्रयोगस्य वर्णनमिद श्रीका- पिलतत्रराजस्थ । अत एव "श्रद्धामक्तिभ्यानयोगात्" । इत्यादि अति । श्रीविष्णवा- दिपचरूपस्य ब्रह्मणो ध्यानेषु सप्त चतुर्विशति पचविधत्व कापिलतत्रोक्त ज्ञेय अन्ये वपि पुराणतत्रादिषु भ्यानातराण्युक्तानि तानि सर्वाण्यपि सप्तादिमख्यास्त्रेवानातीवमहति ।

·(१.२) भीभीम मदनसहिता । ॥७॥ अधोमप्पभेदेन स्थानानां त्रिविधेन । म्यान पो- विर्मयं प्रोकं विविध ईठयोगिभिः ॥ ८॥ उपयोगविषाना सन्यानेषु पोचमम् । कषिर्ण पापनं म्यान निम्नुष्मानं पति- भते ॥ ९॥ एवस्प साधकः शकः कई प्यानस्य भावनाम् । पदा पुणहिनीशकिर्जाग्रती विष्ठति स्थिरा ॥ १०॥ पूर्व ते वर्णिता देवि क्रिया बहुविधा मया । विन्दुभ्यानोपयोगियो रम्पा श्रेष्ठकसान्विताः॥ ११ ॥ त्रिपु योगेषु चोकानां म्याना नो धारणाविधिम् । म्यानरीतिं च नियतं विपाहरुमुसामना । ॥ १२॥ प्रागुक्केषु च सर्येषु प्यानेषु परमं मतम् । म्यान मा बहरम्यं वे उपयोगस्प साधुभिः ॥ १३ ॥ किश मोक्षानुकूला यामवस्पायर्या प्रजायते । शक्तिात परं प्रम साधफ्स्य :- योगिनः ॥ १४ ॥ पूर्वमुक्तेषु सर्वेषु प्पानेषु प्यानविहरे । प्रक व सगुणापा पे सम्बन्धी विपते सदा ॥ १५॥ ब्रह्मप्पाने । परमे सम्बन्धो नास्ति साहश । अतस्तमिर्गुणं ध्यान तत्वतो गदितं बुधैः॥१६यागिनसिविषाः सर्वे प्राप्प सिदि ससा पर्ने । सम्या भगवतः पूर्णा कृपामन्ते परां शुमाम् ॥ २७॥ रामयोगाधिकाराणामुपयोगि परात्परम् । कुर्वन्ति प्रमणो ध्यान सच्चिदानन्दरूपिणः ॥ १८ ॥ प्रमभ्याने त शक्किा सा वदेव ज्ञायते परा । यदा श्रीभगवान् देवः सर्ववापनिवारका ॥१९॥ सर्वशक्तिः सदा भकरस्पतोलोकरक्षमः हरिःपरो १ मत पब "प्रानाबामसवा पालम्" चादि भतिः । बिन्द मानम्" । वादि नशा भी । ३ मत पप "सम्पम्पाननिरतम्"। इमारिस भुतः। मम्मो प्यानम् । इत्यादि मुसि । पूर्व मानोपात्तनानी- | पात्रोअपमनाचा विषमुक्त तनुमान पानमपि मागमन सिपिमम् । तत्र मंशाहोनि पग पगन भवति तु ममुगप्पान मा गगस्तानचालम् ही गरमपानम् वी पापमानपरिपाले प्रमाप्राणरितातो ट्राममिदिमासन मम्म् परमप्रानवितातो त प्रभाविभूतितापमानामध्मपाम् ।

·ध्यानवणेनम् । (१०३) ति कल्याण साधकषु कृपांकुलः ॥ २० ॥ तथापि ते हितार्थाय ब्रह्मध्यानविधिर्मयो । वय॑ते वर्णनातीतः संक्षेपेण शुचिते ॥ २१ ॥ ब्रह्मध्यान विधिश्वैष नेति नेति विचारतः । कूटस्थं पु- रुषं पश्यन् ज्ञानं दृश्यानिवारयन् ॥ २२॥ द्रष्टारमभिलक्ष्यैव प्रयतेत निरन्तरम् । स्थिरः पश्येच्च द्रष्टारं सावधानः सुसंयतः ॥२३॥ एवं कियन्तं कालं वै साधकः साधयन् स्थिरः।लयमा- पादयन् दृश्यं द्रष्टारं च विलोकयन् ॥ २४ ॥ क्रमेण लभते शक्तिं योगिश्रेष्ठः स तत्त्ववित् । ब्रह्मध्याने परोत्कृष्टे सर्वदुःखवि- मोचने ॥ २५॥ मर्मस्थानानि नाडीनां संस्थानं च पृथक् पृथक् । वायूनां स्थानकाणि ज्ञात्वा कत्मिवेदनम् ॥ २६ ॥ एवं ज्योतिर्मयं शुद्ध सर्वग व्योमवदृढम् । अत्यन्तमचलं नित्यमादि- मध्यान्तवर्जितम् ॥ २७ ॥ स्थूलं सूक्ष्ममनाकाशमसंस्पृश्यम- चाक्षुषम् । न रसं न च गन्धाख्यमप्रमेयमनौपमम् ॥ २८॥आ- नन्दमजरं सत्यं सदसत्सर्वकारणम् । सर्वाधारं जगद्रूपममूर्तमज- मव्ययम् ॥ २९ ॥ अदृश्यं दृश्यमन्तस्थं बहिःस्थं सर्वतोमुख- म् । सर्वहा सर्वतःपादं सर्वस्पृक् सर्वतः शिवम् ॥३०॥ ब्रह्म ब्रह्ममयोऽहं स्यामिति यहेदनं भवेत् । तदेतन्निर्गुणं ध्यान- मिति ब्रह्मविदो विदुः ॥ ३१॥ एवं ध्यानामृतं कुर्वन् षण्मा- सान्मृत्युजिद्भवेत् । वत्सरान्मुक्त एव स्याज्जीवन्नेव न संशयः॥ ॥ ३२॥ जीवन्मुक्तस्य न काऽपि दुःखावाप्तिः कथं च न । १ मन्त्रलयादियोगसम्बन्धी यो ध्यानसमूह क्रियासाध्यो गुरूपदेशसाहाय्येनानुष्ठातु शक्यते, भात्मध्यानन्तु भगवत्कृपया साधकस्य तत्वज्ञानाधिकारे सात एव सम्भवत्मा- धन भवति । २ अत एव "तमाह परमागति" इत्युक्त्वा "ता योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ।" तथा "निष्कल ध्यायमान" इत्यादि श्रुति । “अधमा प्रतिमापूजा जपस्तोत्रादि मध्यमा । उत्तमा मानसी पूजा सोऽह पूजोत्तमोत्तमा ॥ अद्वैतभावना नास्ति द्वैतमेव विनश्यति । द्वैताद्वैताविभेदेन ब्रह्म ध्यायन्ति योगिन ॥ इति भावचूडामणितत्रम् ।

·(१) भीश्रीमसूरमसहिता। म१५ किं पुनर्निरपमुक्तस्य मुक्तिरेव हि दुर्समा ॥ ३३॥ एवं हरौ म मा समयामोमतास्पाना परिचितस्प योगको प्रतिभूतिय भीमदमाती- सामागनाएम्म तापशन सहसव मवति । सामा विदर्शन सा-मत्त परता। पिशाचदस्ति पजव । मपि सर्वमिदं प्रोत मने मनिगमा इन। रसोशम्प्स पीतेग :- | मास्मि शशिपोः । प्रश्न सक्दषु सम्र में पीरूप मा पुग्यो गप पपिम्पो र ते मास्मि विमामी । जीवन ममतेषु सपशास्मि तपसिषु ॥ माज मा सर्वमताना कि पाएँ मनावनम् । हिदिमतम्मस्मि तेजस्तेजस्सिनामाम् । पर प्यता बाई कम्मरम- | विवागतम । पौऽपिता सूप त्रामोऽम्मि भरतपम । ये न साथिका मात्रा रामसा- म्तममा य । मत्त पवेति ताचिदि मद वे ते मार" । "हमारमा इमान स. मासपस्थित । मामादिय मप र मूतानामेत एम ॥ मादिमानामा विप्नोतिष | गरिरममान । मधर्मस्तामस्मि नमत्रानामा पसी ॥ येरानो मामदाऽस्मि दबानामस्मि | | मासा । दिवाली मनम्मास्मि मवानामम्मि मा वाणा शहरमाम्म वित्तेसो का | रामाम् । सूना पालकमास्मि मह चिपरिणामाम् । पुगेक्सा च मुर्म मा सिद्धि पार्न हस्पतिम् । सेनानीतामह सर मसामम्मि सागर महान भागमा निगमस्या- | सम् । यशानां जम्पशोऽस्मि स्वापरामा रिमामः ममाप सर्पसमा देवनाच भारए । पंगा चित्ररप सिद्धाना पिलो मनि । भासमाना मिति मा. | ममतोलाम्म । ऐगते गाया मराणा व मराभिपम् । मामानामाई मास्मि सम्मपुर । प्रजावास्मि वः सपालामस्मि बानिमितचाम्मि नागानो बदमो बार सम्मम् । पितृगामपमा चास्मि पम पमतामहम् । प्रसारमास्मि इस्पातो कार कहता माम् । माणा च मोमिनेषम पक्षिणाम् । पम पम्तामस्मि गम' एमृताम- एम् । मर्गा मकरपास्मि स्रोतसामस्मि नी । मर्गानामविस्तम्म म गाइन । मनारपिपा विग्रता पर प्रारतमाम ॥ मामामस्मि सम्मासिकस्यप। मामेवाझप कामे बाताब लिमतोमुखः । स सरमामादरच भविष्यताम् । तिः मोरि प नारीमा स्मृतिमेचा प्रतिमा सम्म तपा साना गपत्री सामाम् । | मासाना मशीशमना समाकर ॥ न ममतामम्मि तयसोजसमामहम् । योम्मि म्पबसायस्मि सर्व सरपतहम् ॥णी मास्मि पटियाना मनंगा F मधमा म्पासा सानामुना पिः ॥ हो एमपताम मानिस्मि जिपीपनाम् । मास्मि गुमानी शान शास्वामहम्" । "गुमाना पाई साम्ब गुबमोत्पत्ति गुण ।। माम्मामामह तोमवाना वाऽमिगिन् । पानी प्रमोड स्वामविकसिमम ।। संवत्मरोऽम्पनिमिपा पालनामस्मि काचनम । रोग भी सिरमय हीस्वागः सौम्म मप । पार्य सितिश विज्ञान पत्र यत्र स में चापि सर्वभूताना बीज - रमन । म पति किन यस्वाम्ममा मृत चराचरम् । माताऽस्ति मम इप्पान्य विम तीना पतप । एष मस्त प्रोको निमस्तिो मजा मौन ·म. १६ । . ध्यानवर्णनम् । - (१०५) गवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवढ्दय उत्पुलकः प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाप्पकलया मुहरीमानस्तच्चाऽपि चित्तबडिशं शनकै- वियुते ॥३४॥ मुक्ताश्रयं यदि हि निविषयं विरक्तं निर्वाणमृः च्छति मनः सहसा यथार्चिः । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधान- मेकमन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥ ३५ ॥ सर्वेन्द्रियगुणा- भासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । स-स्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृहत् ॥३६॥ आत्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोरणोरणीयान्म- हतो महीयान् । तमऋतुं पश्यति वीतशोको धातुः ‘प्रसादान्म- हिमानमीशम् ॥ ३७॥ य आत्मव्यतिरेकेण हितीयं नैव पश्य- ति । ब्रह्मीभूय स एवं हि वेदपक्ष उदाहतः ॥ ३८॥ विषयास- क्तचित्तो हि यतिर्मोक्षं न विन्दति । यत्नेन विषयासक्तिं तस्मा- योगी विवर्जयेत् ॥ ३९ ॥ तस्मात्त्वं च वरारोहे फलं त्यक्त्वैव नित्यशः । विधिवत्कर्म कुर्वाणा ध्यानमेव सदा कुरु ॥४०॥ अन्यान्यपि बहून्याहुया॑नानि ध्यानवित्तमाः । मुख्यान्येतानि चैतेम्यो जघन्यानीतराणि तु ॥ ४१ ॥ सगुणं गुणहीनं वा वि- ज्ञायात्मानमात्मनि । सन्तः समाधि कुर्वन्ति त्वमप्येवं सदा कुरु ॥ ४२ ॥ देव्युवाच ।। स्वामिन्यद्भवता प्रोक्तं ध्यानांगं स- वतो वरम् । तत्कथं क्रियते नाथ श्रीमता ध्यानसाधनम् ॥४३॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ दृष्ट्वा तत्वेन देवेशं स्मराम्येनं तु नि- त्यशः । तृष्णातुरो यथैवांभस्तहहिष्णुं स्मराम्यहम् ॥ ४४ ॥ हिमेनाकुलितं विश्वं स्मरत्यग्निं यथा तथा स्मरंति सततं विष्णु पितृदेवर्षिमानवाः ॥ ४५ ॥ पतिव्रता यथा नारी पतिं स्मरति नित्यशः । तथा स्मरामि देवेशं विष्णुं विश्वेश्वरेश्वरम् ॥ ४६ ।। दूरस्थोऽपि यथा गेहं चातको जलदं यथा । ब्रह्मविद्या ब्रह्मविद- स्तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ॥ ४७ ॥ हंसा मानसमिच्छन्ति में षयः स्मरणं हरेः । भक्ताश्च भक्तिमिच्छति तथा विष्णुं स्मरा- ·भीमामधुसूदनसंहिता। म्यहम् ॥४८॥ वैष्णवाम यपा भक्ति पशवम यमा हनम् । धर्ममिति में संवस्तया विष्णु स्मराम्यहम् ॥१॥ मिना बलमो देहो यत्र मात्माऽवतिष्ठते । आयुश्यन्ति जीवास्तथा विष्णु स्मराम्यहम् ॥ ५० ॥ अमराम पवा पुर्ण पायाफा दिमाकरम् । यथाऽत्मवलमा भफि तथा विप् स्म- राम्यहम् ॥ ५९॥ यया श्रमा विश्राम निद्राभ्यसनिनो गया। यपाऽऽलस्पोदिसतो विपी तपा विष्णु स्मराम्यहम् ॥ ५२॥ मूर्पकाविरगर्योगादनिस्वत्र प्रजायते । एवं साधुसंयोगादरी मकिा प्रजायते ॥५३॥ शीवरश्मिशिला पहायपोगादप समेत् । एवं घेणवसंयोगामफिर्भमति शामती । कुमुवी पया सोम या पुप्प विकायते । तद्देवे कृता भक्तिर्मुकिदा सर्वदा नृणाम् ॥ ५४॥ यपा नसस्प संघस्ता अमरी स्मरणं चरेत् । बेन स्मरणयोगेन नलसामप्यतामियात् ॥ ५५ ॥ महो विप्मोन माहात्म्पमझ लोमहर्पणम् । यहळ्यापि स्मरण विधा मुकिमवायकम् ॥ ५६ ॥ एफेन भक्तियोगेन समीपे । श्य भणात् । सामिप्येऽपि स्थितो दूरे नेप्रपोरंजन यथा AR इति मीभीमसदनसहितायो म्पानवर्णनं नाम पोम्शोऽध्यायः । सप्तदशोऽध्याय । मक्तियोगवर्णनम् । देम्पुवाच ।। भगवम्मकियोग मे सहस्प सनिर्मलम् । समाधि योगात्मपर्म हि विस्वरमा प्रभो ॥ १ ॥ मीभीमपुसूदन उवाच ॥ मग इत्येष धातुः सेपायो परिकीर्विवः। तस्मा ·भक्तियोगवर्णनम् । (१०७) त्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिः साधनभूयसी ॥२॥ श्रवणं मननं चैव निदिध्यासनमेव च । परे गुरौ च या भक्तिः परिचर्यादिकं हरेः । एषा सेवेति संप्रोक्ता यया तद्दर्शनं भवेत् ॥ ३ ॥ स्नेहा- नुबंधो यस्तस्मिन्बहुमानपुरःसरः। भक्तिरित्युच्यते सैव करणं परमीशितुः ॥ ४॥ महत्वबुद्धिर्भक्तिस्तु स्नेहपूर्वाभिधीयते । त- यैव व्यज्यते सम्यग्जीवरूपं सुखादिकम्॥५॥माहात्म्यज्ञानपू. वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मु- क्तिर्नचान्यथा ॥६॥ भक्त्यैव दृष्टिमम्यति विष्णुर्नान्येन केन चित् । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यहिडंबनम् ॥ ७ ॥ भ- क्तिस्थः परमो विष्णुंस्तयैवैनं वशं नयेत् । तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतां ॥ ८॥ यथा समस्तलोकानां जीवनं सलिलं स्मृतं । तथा समस्तसिद्दीनां जीवनं भक्तिरिष्यते ॥ ९॥ स तु भक्तपराधीनो ह्यस्वतंत्र इव प्रिये । साधुभिर्ग्रस्तहदयो भक्तैर्भ- १ गारुडे । २ बृहत्सहिता। ३ मायावैभवे । ४ पाझे । ५ विष्णपुराणे अतएव न तत्रापि माहात्म्यज्ञानविस्मृत्यपवाद । “ओं तद्विहीन जागणामिव” इति श्रीनारदस- त्रम् । ६ श्रीभागवते, अत एव माँ "आत्मरत्यविरोधेनेति शाण्डिल्य इति नारद: ७ मायावैभवे पचोपासनाविज्ञानानुसारेण पचनामरूपात्मकस्य परब्रह्मण एव भजनीयतया वेदशास्त्रेषु विवक्षितत्वान्न क्वापि विरोधगध । अत एव पचनामकपरब्रह्मण शिवगीता, गणेशगीता, भगवतीगीता, आदित्यगीता, भगवद्गीता तथा विष्णुशिवादिसहस्र- नामाऽपि समुपलभ्यते । वेदेऽपि “तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चद्रमा । तदेव शुक्र त- ब्रह्म तदाप स प्रजापति" इति यजु । तथा च "त यथाययोपासते तदेव भवति । इति श्रुत्या तसन्नामरूपात्मकस्य परब्रह्मणो नामरूपाद्यपाधिप्रमोषानतर तत्तदुपासकाना त- त्तदात्मकेऽखडैकग्से प्रवेश इति तत्वम् । ८ अत एव “श्रद्धा भक्तिजानयोगादवेहि" इति कैवल्योपनिषत् , "भक्तिरेवैन नयति भक्तिरेवैन दर्शयति भक्तिवश पुरुषो भक्तिरेव भूयसी” इति माठरश्रुति । “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथि- तार्था प्रकाशते महात्मन इति श्वेताश्वतरोपनिषत् । ९ न केवलमुपासनाकाड एव भक्तरुपयोग कि तु कर्मकाडे ज्ञानकांडेऽपि तदुक्त श्रीभगवता भ्यासदेवेन “चराचरात्मक विश्व विष्णुरेव मनातन । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत्"। योगद्वितय कर्मयोग ज्ञानयोग चति तदर्य ।। सूत्रम् । 1 ·(१.८) श्रीमीमधुसूदनसहिता। कजनमियः ॥१०॥ तस्मिनिरहदयाः साधकः समदर्शनाः । यो कुर्वति माया सस्त्रियः सस्पति यया ॥११॥ सायो इदर्य वस्प साधूनां हदय हिसा। बदम्पचे न जानविन म्यः स मनागपि ॥ १२॥ जन्मावरसहस्रेषु तपोभ्यानसमा- घिमिः । नराणा मीणपापानां कृष्ण भकिः प्रजोपवे ॥ १३ ॥ जन्मांतरसहस्रेषु समाराध्य वपन्न । प्णवस्व समेस्कमित्व- पापक्षयादित ॥ १४॥ के विस्फेवल्या मन्या मासदेवपरा- यणा । मघ धुम्बंति फापेन नीहारमिव मास्करः ॥ १५ ॥ न तपा अपवा भद्रे पूयेत सपमादिमिः । यथा कृष्णार्पिसमा णस्तस्पूरुषनिदेवया ॥ १६ ॥ सधीचीनो प्रर्य होके पंपाः क्षेमोऽछुतोमयः । मशीसाः साधयो यत्र नारायणपरायणा । १७ ॥ मायविधानि पीर्णानि नारायणपरासस । न निःप नति सारखे सुराकममिवापगा ॥ १८॥ फलीमूर्व न वरमान राग्य नेव कर्म प । मफिन यापद्रोविंदे देहिनां प्रेमलक्षणा । ॥ १९ ॥ ययामिः सुसमृदाऽर्षि करोत्येासि भस्मसात् । तथा सहिषया भक्तिः फरोस्पेनासि कृत्स्नशः ॥२०॥ म सापयधि वयोगो न सांप धर्मकर्मणी । म स्वाप्पापस्वप स्त्यागो यया भकी रसात्मिा ॥ २१ ॥ मच्या स एकया प्राधा श्रदयात्मा प्रिया सताम् । भक्तिः पुनावि अभिष्ठा श्व पाकामपि संभवात् ॥ २० ॥ फर्य मिना रोमहर्ष द्रवता तसा विना । पिनानन्दापण्या शुष्पेसम्पा विनाऽऽशयः ॥२५॥ १मा पत्र "गगन पतिर्गय मन्ना मूमा पनि पुरुपति सराय। मस्मंग भगवान् ममता मादो मुक्ति दवाति पिस्म म मखियोगम् "। इस भीम्पपान स्त्र मगर गुगदसम्म पर्व भीमादमावते तमतस्पतिरम्मऽपि तस्यासपा गतोन्नपि माकपा मना भीममे तु तत्मीयामपसार मा मुमवस्तु मा पर मगरह पायेगारा' इति श्रीसत्रम् । गाने उत्तपमा म माति म काममा पनापना ।म एपना र समम्निपिपिना महत्पारोमियम्" इति भीमामात ।

·भक्तियोगवर्णनम् । (१०९) .१७ विषयान्ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । ते चानुस्मरतश्चित्तं त- स्मिन्नेव प्रलीयते ॥ २४ ॥ चतुर्विधा भजते तं जनाः मुकृतिनः प्रिये । आर्ती जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चांत्यो विशिष्यते ॥ २५ ॥ अभिसंधाय यद्धिसां दंभं मात्सर्यमेव वा । संरंभी भिन्नम्भावं हरौ कुर्यात्स तामसः ॥ २६ ॥ विषयानभिसंधाय यश ऐश्वर्य- मेव-वा । अचीदावर्चयेद्यस्तं पृथग्भाषः स राजसः ॥२७॥ क- मनिहारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणं । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथ- । १ एव च समनस्काना देहिना तदनुस्मरणोपलचितभक्तौ सम्यगविकार सिद्धो भवति - तीयमेव भक्तियोगस्य कर्मादिभ्योऽधिकता तदुक्त भगवता "अपि चेसुदगचारो भजते मा- मनन्यभाक् । साधुरेव स मतव्य सम्यग्ज्यवसिता हि स" | "आनिन्धयोन्यधिक्रियते पा- रपर्यात्मामान्यवत् । अतोह्यविपकमावानामपि नल्लोके” इति च भक्तिसूत्राभ्या “यन्नामग्र- अवणानुकीर्तनाद्यद्वदनाद्यत्स्मरणादपि क्वचित् । वादोऽपि मद्य सबनाय कल्पते कुत पुनस्ते भगवन्नुदर्शनात् । किरातहूणानपुलिंदपुल्कसाआमीरकका यवना ग्वसादय । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाच्हाध्यति तस्मै प्रभविष्णवे नम ॥ इत्यादि श्रीभागवते, तथा चान्यदेशी- या परधर्मावलबिनो यथा केवल भक्तिमार्गावलबनवोन्नतावस्था प्राप्तास्तत्तद्ग्रन्येय ममुपल- भ्यते न तथा ते कांद्यवलबनेन कदाचिदपि तामवस्था प्रामा स्य · कर्मादिष्टवाधिकाराभा- वात् । तददाहरणमात्र यथा-ईसासमतधर्मस्थश्रीमत्केम्पिसप्रणीत “इमिटेशन् आफ् क्राइस्ट्" महमदसमतधर्मस्यश्रीमदिमामगिजालिप्रणीत “किमीयाय् सहादत्" नामादिग्रथेपन्नतविचारा यथा सति तया तद्दर्शनेनैवावगतव्यां । अतो वैदिकोपासनागान्येव कैपि यदि समष्ठि- तानि भवेयस्तर्हि ते सर्वेप्युन्नति प्राप्नुयुरित्यहो माहात्म्यातिशयो वैदिकधर्मस्य अस्यैव सना- तनधर्मत्वेन सर्वेस्पलभ्यमानत्वात् । २ श्रीमद्भगवद्वाक्य तत्र त्र्य पर्ने गरीणा ज्ञानी तु परमा भक्तेरविकारीति भक्तेद्वैविध्यमेव प्राचीनमहर्षिगणेषु श्रीमत्वज्यपादकश्यपसमता गौणी-"तामै- श्वर्यपदा काश्यप परत्वात्” इति शाडिल्यभक्तिदर्शनसूत्र २९ । तया श्रीम पूज्यपादपाद- ययणसमता परा 'आत्मैकपरा बादरायण" इति तन्सूत्रात् । श्रीमत्पूज्यपादशांडिल्यमते "उभयपरो शाडिल्य शब्दोपपत्तिभ्याम्॥” इति सूत्रात् उभयत्र सम्मतिरिति तदुक्त श्रीभ- गवता "उदारा सर्व एवैते ज्ञानी वात्मैव मे मत। मास्थित स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमा गतिम ॥” इति । अत एव “ओं गाणी त्रिधा गणभेदादातादिभेदाहा” । “ओं उत्तर- स्माटुत्तरस्मात्पूर्वपी श्रेयाय मवति” इति श्रीनारदसत्रम् | "गोल त्रिविध्यमितरेण स्तुत्य- र्थत्वात्साहचर्यम् । बहिरन्तरस्थमुभयमवेष्टिं सर्ववत्" । इति भक्तिदर्शनम् । तु ·भाभीमानसाहवा । ग्भाना स सौतिका ॥२८॥ विविधा भरवि भदा देहिनः सा स्वभावमा । साविकी राजसी व सामसी पेवितो मा ॥ २९ ॥ सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भरति भामिनि । राम- योऽयं पुरुषो यो यदा स एष स ॥३०॥ अदापूर्णः सर्व धर्मा मनोरथफसमदाः । प्रहया साप्पवे सर्व अदया सप्पो हरिः ॥३१॥ मकिर्मन्येव कर्वम्या दपा फर्माणि भकिवा । कर्माणि प्रदाहीनानि न सिम्यन्ति द्विजोपमाः ॥ १२॥ सा मकिरिविधा या साविक्या अदया कृता । धी रागास्मिका चेवि विस्वर वसवः पण ३१R मापा शासगुरुम्मा या श्रुषा विष्णो प्रवर्दथे । साधनानि बहुनि स्युः तस्याः संसा पने प्रिये ॥ ३४ ॥ देवानां गुणलिङ्गामामामुपविक कर्मणाम् । सस्व एवैकमनसो पतिः स्वाभाविकी र यो ३५॥ भनिमि- चा भागवती भकिा सिदेगरीयसी । भरपत्याए या कोर नि- गीर्णमनको यपा ३६ वर्ण कीर्दन विष्णोः स्मरण पाद सेवनम् । मर्चन मंदन दास्प सरूपमात्मनिवेदनम् ॥ १७ ॥ ति पुंसार्पिता विष्णो मक्किमेमरसमणा । कियवे भगवत्पा बहसाधनमता ॥ ३८ ॥ प्रति कर्णरन्ध्रण स्वानां भावसरो साम् । पुनोति धमझ कृष्णः ससिसस्प पपा शरत् ॥३९॥ पदनुचरितसीमाकर्णपीयूषविष्ठद् सफददनविपूवहनधर्मा गि मटाः । सपदि गृहकुटुम्ब दीनमृत्सम्य दीना पहन इह विहङ्गा भिक्षुषमा रम्ति ॥४॥ मधुरमधुरमेसम्मंग मंगलाना सक- 1 मम्प मापाप नियम तपो साविप्रयस्योपादेकवार्य प्रबर्मत पती- रतो. समतामसवमेव सापले योदम्पम् । शामिरिममिमानिनी - किमानमा सने साम्मानप्रसमातियाम्पमावि एमतामा पत्तिरिति तर। पति भीमामाको तरा स्पन्दे । मत एष "मला मगोपसहारा नातिन् । गगा प्रतिमाइवितोपाम् । पतरातु रोपाः मुरुपादन परवान् । गोदाममारिमिति"शी मधिनम् । मनमा भीममायते ।

·म.१७ भक्तियोगवर्णनम् । (११) लनिगमवल्लीसत्फलं चित्स्वरूपं । सकृदपि परिगीतं श्रदया है- लया वा शशिमुखि नरमात्रं तारयेत्कृष्णनाम ॥ ४१ ॥ चेतो दर्पणमार्जनं भव महादावाग्निनिर्वापणं श्रेयःकरवचंद्रिकावि- तरणं विद्यावधूजीपनं । आनंदाम्बुधिवर्धनं प्रतिपदं पूर्णामृता- स्वादनं सर्वात्मस्रपनं परं विजयते श्रीकृष्णसंकीर्तनम् ॥ ४२॥ सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा चान्ध्यजडमूढता। यन्मुहूर्त क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते ॥ ४३ ॥ स्मर्तव्यः सततं विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातु चित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किंकरीः ॥४४॥ यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विनामशेषजन्मोपचितं मलं वियः। सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदांगुष्ठविनिःसृता सरित् ॥ ४५ ॥ यथा श्रीनित्यमुक्तापि प्राप्तकामापि च स्वयं । उपास्ते विष्णु- मेवैकमेवं भक्तो हरेभवेत् ॥ ४६॥ स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि संपदाम् । सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चग्णार्चनम् ॥४७॥ मन्ये कुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादांबुजोपासनमत्र नित्यम् । उहि- प्रबुद्धरसदात्मभावात्सर्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ ४८ ॥ ए- कोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृयेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥४९॥ नान्यं तदंघ्युपनयादपवर्गमूर्तेः क्षेमं जनस्य परितोभियदेवि विद्मः। ब्रह्मा विभेत्यलमतो दिपराय॑धिष्ण्यः कालस्य तत्किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ५० ॥ दास्यादि त्रितयं देवि प्रेमसीमा- गतं यदा । भवेचदा साधकानामित्थं तत्मार्थनं वरम् ॥ ५१ ॥ यस्मात्प्रियाप्रियवियोगसयोगजन्मशोकाग्निना सकलयोनिषु दहामानः । दुःखौषधं तदपि दुःखमतद्धियाहं भूमन् भ्रमामि १ कीर्तनमाहात्म्य पाये तथा श्रीकृष्णचैतन्यमहाप्रभुशिक्षाया अत एव “नाह नैतिष्ठामि वैकुण्ठे योगिनां हृदये न च । मक्ता यत्र गायति तत्र तिष्ठामि नारद" ॥ इति भगवद्वा- क्यम् । २ स्मरणमाहात्म्य श्रीगारुडे । ३ पादसेवामाहात्म्य श्रीमद्भागवते तथा श्रीम- ४ अर्चनमाहात्म्य श्रीमद्भागवते । ५ वदनमाहात्म्य श्रीपाये तथा भागवते । ध्वभाष्ये ।

·(13) श्रीश्रीमामूदनसहिता। पद मे वर दास्ययोगम् ॥ ५२ ॥ तस्यैव मे सोहदसल्यमंत्री दास्य पुनर्जन्मनि मन्मनि स्यात् । महानुभावन गुणालपन विपज्जवस्वट्पुरुषप्रसन॥१३॥वपुरादिषु योऽपि कोऽपि.गा मुणतोऽसानि यथा तथाऽपि वा । भगस्तव पादपायोरहम- पेव मया समर्पिते ॥ १४ ॥ श्रीविष्णोः श्रवणे परीमिदभर देप्पासकिः कीर्तने मलादा स्मरणे वदंत्रिमजमे लक्ष्मीः पृथुः पूननें । मरस्त्वभिनंदने कपिपतिस्पेऽप सस्पेऽड़ना सर्म- स्वात्मनिवेदने बखिरमूत्कृष्णातिरेषां परम् । ५५ ।। सावं मन कृष्णपदारविन्दयोचासि बैकुण्ठगुणानुवर्णने,। करौ हरे- मंदिरमार्जनादिषु अति फुरुप्पाघ्युतसत्कयोदये, ५६ ॥ मुक म्दुमिाालयदर्शन दृशौ तत्पगावस्पमिसनम् । घाण व स्पाइसरोजसोरभे श्रीमभुषस्या रसनो तदर्पिते ॥ १७ ॥ पादों तेषपदानसर्पणे शिरो पीकेशपदाभिषन्दने । काम र दास्ये न कामकाम्यया यपोधमझोपजनामया रतिः ॥५८॥ तस्या भक्त परा काष्ठा सर्वस्वास्मसमर्पणम् । तदाश्रयः - विश्व परणे शरणागतिः ॥ ५९॥रमवीर निवासस्वदीयोऽ इमिति स्मृति । शरणागतिरेपा स्पाहिष्णो प्रेमरसमदा ५० मिश्रमावेन संप्राप्त म स्पोत्सव पन। दोपो यपपि स्प म्पास्ववामेवदगहिवम् ॥ ३१ ॥ सकदेव अपमाप स्वास्मीवि प पावते । मभयं प्रथमूटेम्पो ददात्येत ।। ६२ । वो निवेदमं स्वस्प मम्मे सतत मिये। स्मरत्ये कपापूर पारावारोऽपि वाहवा । १२ ॥ एष अनुते ,सभ्यो न मे भकः प्रणश्यति । इति तदपनाचापि वसः सा हाती १ सम्बविमान भीमनाते समशिन भीमनमानते।३ मानिसमा श्रीमतपपाराममने । मत स 'मुशिप्रतिनिसदेसपाता। इति भनिस मम् । ४ श्रीमगरमी पीये भरममयम् ।

·( ११३) भक्तियोगवर्णनम् । .१७ गती ॥६४॥ भावमुत्पादयेत्कंचित्तत्प्रसादेन भूयसा । तदा रागात्मिका नाम्ना कथ्यते भक्तिकोविदैः ॥ ६५ ॥ निगमकल्प- तरोगलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः॥६६ ॥ संसारसिन्धु- मतिदुस्तरमुत्तितीर्षोर्नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य । लीला- कथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेदिविधदुःखदवादितस्य ॥६७॥ उत्कर्षजविशेषः स भावोप्यष्टविधो मतः । आदौ भावस्ततः प्रेमा प्रणयः स्नेह एव च ॥ ६८ ॥ रागो मानोऽनुरागश्च महा- भावस्तथाष्टमः । विस्तरस्तु यथा शास्त्रं द्रष्टव्यो रसभावुकैः ॥ ॥६९ ॥ उन्मजन्ति निमज्जन्ति प्रेम्ण्यखंडरसत्वतः। सर्वे र- साश्च भावाश्च तरंगा इव वारिधी ॥ ७० ॥ एवमेकात्मकेऽनने नित्ये ब्रह्ममये सुखे । स्वयं भाते भक्तिरसे भेदी हादश कीर्ति- 1 “यमेवैष आत्मा वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणते तन स्वाम्” इतिश्रुते । “तत प्रेम नथामक्तिर्व्यसन च यदा भवेत् । बीज तदुच्यते शास्त्रे दृढ यत्नापि नश्यति ॥ स्नेहा- द्रागविनाश स्यादासक्त्या स्याद्गृहारचि । यदा स्याद्वयसन कृष्णे कृतार्थ स्यात्तदैव हि" ॥ इति श्रीमद्वलभाचार्या । नारदस्तु " दर्पिताऽखिलाचारता तद्विस्मरणे परमव्याकुलता" इति नारदमूत्र च । २ श्रीमद्गौडपादीयभक्तिरसामृतसिंध्वादिषु तथा बोपदेवकृतमुक्ताफल- हरिलीलादिग्रयेषु तथा भक्तिमीमासाभक्तिरसायनकृष्णामृतमहार्णवादिषु च विस्तरो द्रष्टव्य । ३ अत एव “ द्वेषप्रतिपक्षभावाद्रसशब्दाच्च राग” इति भक्तिसूत्रम् । "भावप्रधानमाख्या- तम्" इति च निरक्तम् । तत्र आख्यात वेदवेद्य ब्रह्ममावप्रधानमित्यपि महर्षिसमत भवति । ४ अत एव "रसो वै स" "रस घेवाय लभ्वानन्दी भवति" इति च तैत्तिरीय- श्रुतिः । “किं रसन किमाहो तद्जनम् ग्सति भजति तस्य पुना रसनम्" इति श्रीताकि नीयश्रुति ।मक्तिरसास्वादप्रकारश्चास्माभिर्भक्तिरसायने सविस्तर वर्णित इति । “जन्माद्यस्य यतोन्वयात्" इत्यत्र परमहसप्रियाव्याख्याया श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्य्यवर्य श्रीमधुसूदन- सरस्वतीपूज्यपादाम्तदनुसारेण दशोल्लासविशिष्टभक्तिरसायनस्यादिमपद्य सूत्रभूत “नवरस- मिलित वा केवल वा पुमर्थ परमामह मुकुन्दे भक्तियोग वदन्ति” इत्यादि । तत्र पुमर्थ पर ब्रामेत्यर्थ । तथा च निविशेपस्यापि परब्रह्मण सच्चिदानन्दा इव नवरसस्थायिभावरूपाः स्वरूपविशेषा पुमर्थ इति स्पष्टमेवोक्तम् । “परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाषिकी ज्ञा- नबलक्रिया च । सहेहम्सुम्वगधश्च ज्ञानभा सत्पराक्रम" इत्यादि स्वरूपलक्षगश्रुते ।

·(११) भीश्रीमधमदनसहिता। म. पाः ॥७१॥ ईशास्मफास्वत्कृपया भाषुकारमान ईरिताः । दि- स्मात्रमप्र तमाम निर्देशादि उदीयते ॥७२॥ शान्तिर्दास्पद सस्य च वास्सल्य रसिरेव च । पंव मुल्या गोणास्तु पीरक रुण एव च ।। ७३ ॥ अमृतो हाससंघच भयानक इति स्मृत । भीमस्सव तथा रौद्रः सप्तैतेऽपि रसाः शुमाः ॥ ७४ ।। श्रृंगार पीरकरुणाऽद्धतहास्पभयानकाः । वीभत्सरोद्रो च रसा शान्यो वत्सल एव च । एष के चिहर्णयति पश मेदान्सुमंगलान् ॥७५० शृंगारी राधिकायां ससियु सफरुणः क्ष्वेडदग्धेप्यघाहर्वीभत्सी सस्प गर्भ प्रमकुलतनयाघेसक़र्य प्रहासी । वीरी देस्येषु रौद्री कुपितववि वरासोहि हेय्यंगवीनस्वेये भीमान् विचित्री निजम हसि ामीदामबन्धे स जीयात् ।। ७६ । मल्लानामशनिणां न रवर स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान गोपानां स्वजनोऽसता सितिभुजा शास्ता स्वपित्रोः शिशु । मृत्यु(जपवेर्बिराउविदुषो वस्वं पर योगिनः वृष्णीना परदेशवेति विदितो इंगवः साग्रजः ॥७॥ श्रीमत्सनरकुमारापाः शाधनमरसास्मकाः। इनूमदनापास्त वास्पास्वादपरा मया ॥७८॥ गोपनाला सुदामापास्वत्सरस्पा नंदमागिनः । पशोदानंदगोपापास्वदात्सल्याऽभिमानिनः॥७९॥ भैष्मीराधादिरूपेषु अंगारः परमोजावस । भीष्मो वीरे दशरपः करुणे स्थितिमाप्तवान् ।। ८०॥ बल्यर्जुनयशोदानो विषरूपस्प दर्शने । मस्पटुतरसास्वादः कृष्णानुग्रहतोभयेत् ॥ ८१ ५ गो पाख्याला हासस्य श्रीदामोदानाविप । एवमम्पन भीस्पादि १ भीमवासमय नित्यनैम्पित्तिकमेदेन दिखा तत्र मिममम्वप्रम नैमित्तिमम ज्य ये पापामगम्पारिकचारिक मापापात्रास्त त मिशनरममाष्टमन नि मेर रमन पुर्वन्ति तलम प्रामवमेव मम्मीयानामानिमावतिरोमाची माप्रष्टमीमा | मिति त । 'जम म र मे रिम्पमेय या पति तयत । ऽ भिजत रोने | मामममम इति गोता 'जपति यमनिरामः स्वादिमीमारत तनामनिवास मागुम्मसपमिति।

·.१७ भक्तियोगवर्णनम् । (११५) त्रितयेपि विचित्यताम् ।। ८२ ॥ गोप्यः कामाद्यात्कंसो हे- पाचैद्यादयो नृपाः । संबंधावृष्णयः स्नेहात्पार्था भक्त्या मुनी- श्वराः ॥ ८३ ॥ ब्रह्माइतज्ञानिनस्तु शांतास्वादपरायणाः । बता दास्यं सख्यमपि विशिष्टातिनः परम् ॥ ८४ ॥ शुद्धाहैतास्त वात्सल्यं हैताहेता रतिं तथा । भजंत्येते ब्रह्मविदः कृतकृत्या भवन्त्यमी ॥ ८५ ॥ तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशये- त् । निविष्टं भावनापाकान्महाभावो यदा भवेत् ।। ८६ ॥ कीट- पेशस्कृतोायात्तदा तत्साम्यतामियात् । जीवन्मुक्तो गुणातीतः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ८७ ॥ भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिरन्यत्र चैष त्रिक एक कालः। प्रपद्यमानस्य यथाऽश्रतः स्युस्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ८८ ।। तस्यैवाहं ममैवास स एवा- हमिति त्रिधा । भगवद्रसरूपं स्यात्पूर्वोक्ताभ्योसपाकतः ॥ ८९॥ त्रिवंतिमं च यद्रूपं स एवाहमिति स्फुटम् । अपरोक्षशिर्बानी एकभक्तिः स उच्यते ॥ ९० ॥ सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमा- १ तथा च पचस्वपि सप्रदायेषु परमार्यतो विरोधाभावेन सर्वपा वैदिकत्वेनैक्यमस्तीति स्त्रस्वाचार्योक्तसत्मप्रदायानुरोधेन म्वहितससाधने तीव्र यत्न कुर्वतु मात्सर्य त्यजतु सौहार्द भजन्विति सबै मगलम् । २ अत एव “ओं गुणमाहात्म्यासक्तिरूपासक्तिपूजासक्तिस्मरणास- क्तिदास्थासक्तिमख्यामक्तिकातामक्तिवात्सल्यामक्तिआत्मनिवेदनासक्तितन्मयतासक्तिपरमविर- हासक्तिरूपा एकथाप्येकादशधा भवति" । इति श्रीनारदसूत्रम् । “तत्परिशद्धिश्च गम्या लोकवलिंगेभ्य | सम्मानबहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकित्सामहिमख्यातितदर्यप्राणस्थानतदी- यता सर्वतद्रावा प्रातिकल्यादीनि च स्मरणेभ्यो बाहुल्यात् ” इति भक्तिदर्शनम् । ३ श्रीमत्पूज्यपादपरमहसपरिव्राजकाचार्य्यमधुसूदनसरस्वतीभगत्पादीयमक्तिरमायने । अत एव “ तव वय स्म " इति ऐतरेयश्रुते तथा “ सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाऽह न मामकीन- स्त्वम्" इत्यादिश्रीमच्छकरभगवत्पादा । द्वितीये ममैवासावित्यत्र सर्वरसेषु तत्रापि स्फुट वा- सल्यादिषु स्वीयभावन । तृतीये 'सएवाहमित्यत्र सोहमम्मि स एवाहमस्मि" इति श्रुति “कृ- ष्योऽह पश्यत गति ललि नामिति तन्मना" इति श्रीरासे व्रजदेव्युक्तिर्विरहे मधुरिपुरहमिति भावनशीलेति श्रीजयदेवश्च । ४ अत एव “सा परानुरक्तिरीश्वरे” इति भक्तिदर्शनम् । मों सा त्वस्मिन्परमप्रेमरूपा” “ओं भका एकान्तिनो मुख्या इति श्रीनारदसूत्रम् । सैकान्तभावो गीतार्यप्रत्यभिज्ञानात्" । इति भक्तिदर्शनम् ।

·11) प्रामामधुसूदनसाहना। त्मनः । मूतानि मगवत्यात्मभेष भागमवोधमः ॥९१ ॥ न पा- रमेष्ठप न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौम न रसाधिपत्यम् । न योग- सिद्धीरपुनर्भय वा तदर्पितात्मेग्मति तहिनोन्यत् ॥ १२ ॥ है- सजति इदर्य न यस्प साक्षाहरिरवशामिहितोऽप्यपौधनाशः। प्रणयरशनया प्रचाघ्रिपना स भवति भागमतप्रधान उक्तः॥१३॥ त्रिभुवनविभवहेववेऽप्यकुण्ठस्मृतिरजितात्मसरादिभिर्विमृग्यात्। न पति भगवस्पदारविंदाळानिमिपार्धपपि या स वैष्णवारयः ॥१४॥ स भकः सर्वदा देवि यया प्रार्थयते हरि । वया अणु पर वाध्य वस्य विश्वमुखावहम् ॥१५॥ नेवोदिले पर सुरस्यय- परण्यासस्वदीर्यगायनमहामृतमनधिः। शोचे सतो निमुसयेतस ईवियार्षमायाससाय भरमदासो विमूढान् ॥ ९६ ॥ प्रायेण दे यमुनयः स्वविमुक्तिकामा मौन परति विजने न परानिष्ठा । नैवान् विहाय कृपणान् विमुमुक्षरेको माम्यं वदस्य शरणे अ मवोऽनपश्ये । ९७० मुक्कानामपि सिद्धाना नारायणपरायणः । सदुर्समा प्रशांतारमा कोटिप्पपि सदा मिये ॥९८॥ स्वयापि सतवं देवि मक्या सेम्यः सहस्सा । स हि माता पिता व क- स्सस्य जगतो गुरु ॥१९॥ इति भीभीमामूदमसहितायों माक्तियोगवर्णन नाम सप्तदशोऽध्याय ।। १ मत एव । 'सामेक्यससम्मीवसायीकमयप्पुत । दीपमान एति लिन मत्सेवम मावि मीभगम्यम् । 'सार्वमीम पारमहर मिज तरका ग्सारिप मनमावि हरेनाः परिगा दीयमान वा सार्य बाहगार । मएमन्तियागित्ते सतनामनिसामीम बामन्ति भगवद्विाराः । सहित सप्रेम पपा दूरवरे मद । सायद दीपमान मा समानवामिमानिमः । राति मचातासेयोपुरा कर पापि नामन्ति मान। एकत्तनि दासम्पामित्व परस्पर पति भीगसहिताम् । निमुन. (मारमात्मा परमात सतोगल बजराविकार हयात पर पूर्ण सन् अगस्य सामसभ्य स्वनियमागतापमोन्मुख सर्वदा मलायमेव परोति । - ·अष्टादशोऽध्यायः॥ समाधिवर्णनम् ॥ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ समाधिमधुना वक्ष्ये भवपाशवि- नाशनम् । अनाद्यविद्याबदस्य यथावच्छ्रोतुमर्हसि ॥ १॥ आ- रुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥२॥ यथा दीपो निवातस्थो नेंगते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युंजतो योगमात्मनः ॥ ३ ॥ उद्धरेदात्मना- त्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव ह्यात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरा- त्मनः ॥ ४॥ शनैः शनैरुपरमेद्गुहया धृतिगृहीतया । आत्मसं- -वाहतिरस्करिणीपिहितस्वाराज्योऽपूर्ण सन् तमांश विस्मृत्यान्येष्वपकागदिपर सीयाक- ल्याणमाभजते। यदि स्वमग्वा भगवानेव कृपयति तदाऽहप्रत्ययतिरस्करिण्या पर पारे प्रका- शमात्मानमर्माश पत्र्यंहब्धात्मक्राष्टस्त प्रत्यन्यजीवमुमुक्षापर मन्नेव प्रार्थयते स्वीय कल्याण चेच्छति । यया श्रीशकरभगवत । "अविनयमपनय विष्णो दमय मन शमय विपयमृगतृ- ष्णाम् । भूतदया विस्तारय तारय ससारमागरत" ॥ इत्यादिषट्पदीस्तोत्रम् । यथा वा "सर्वत्र सुम्बिन सन्तु सर्व सह निरामया । सर्वे भद्राणि पश्यन्नु मा कश्चिदुखमाप्नुया- त् ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ट गोविद उत्तिष्ठ गरुडध्वज । उत्तिष्ट कमलाकान्त त्रैलोक्ये मङ्गल कुरु ॥ न रोधयति मा योगो न माख्य धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्त न दक्षिणा ॥ व्रतानि यज्ञम्छन्दामि तीर्थानि नियमा यमा । यथावरूधे सत्सङ्ग सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ सत्सङ्गेन हि दैतेया यातृधाना मृगा खगा । गन्धर्वाप्सरसो नागा सिद्धाश्चारणगुह्यका ॥ विद्याधरा मनुप्येषु वैश्याः शूद्रा स्त्रियोऽन्त्यजा । रजस्तम प्रकृतयस्तम्मिस्तस्मिन्युगे5- नघ ॥ बहवो मन्पद प्राप्तास्त्वाष्टकायाधवादय । वृषपर्वा बलिबर्बाणो मयश्चाय विभीषण ॥ सुग्रीवो हनुमानृशो गजा गृध्रो वणिकपय । व्याध कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपन्यस्तथा परे । ते नाधीतश्रुतिगणा नोपामितमहत्तमा । पव्रतातप्ततपस सत्सङ्गान्मामुपागता ।। केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगा । येन्ये मृढधियो नागा सिंद्धा मामीयुगञ्जसा ॥ य न योगेन साख्येन ढानव्रततपोऽध्वरे 1 व्याख्यास्वाध्यायसन्यासै प्राप्ठयाद्यत्नवानपि” इत्यादिपर सहस्रवचनै सर्वोप्यय भक्तियोगो भागवतसगसाध्य इति परम तत्वम् ।

·(190) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म १८ स्पं मन कृस्वा न किंचिदपि चिंतयेत् ॥ ५॥वं विपाहास- संयोगवियोग योगसंशिवम् । स निम्बयन योफल्यो योगोऽनि विमचेतसा ॥६॥ संकल्पप्रभवाम्कामारस्पक्त्वा सर्पानशे पत । मनसेवेद्रियग्राम विनियम्प समततः ॥७॥ प्रशांत मनस घेनं योगिन सुखमुत्तमम् । उपैति शांतरजसे प्रमभूतम मलमपम् ॥ ८॥ युजभेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मष । म सेन प्रसस्पर्शमस्यते सुसमश्नुते ॥ ९॥ यत्रोपरमते चिसे नि रुड योगसेवया । यत्र वात्मनात्मानं पश्यमात्मनि तुप्यति । ॥१०॥ सुसमात्यतिर्फ यसद्विग्राममतींद्रियम् । वेपि यत्र न चैवार्य स्थितबलात तस्वतः॥ ११॥ यं लग्ध्वा पाऽपर काम मम्पवे नाधिक ततः । यस्मिन् स्पितो न दुःखेन गुरुणापि वि पाल्पते ॥ १२ ॥ सर्वमूतस्पमात्मानं सर्वभूतानि चास्मनि । मते योगयुक्तारमा सर्वत्र समंदर्शनः ॥ १५॥ पर जाने पर सांस्य पर धर्म विरागता । परा भकिः समाधिम योगपर्याय वाचका ॥१४॥ वायते विश्वमसिहे तत्व श्रीपरमात्मनः । साभात्कारेण योगेन पर धानं तदुच्यते ॥ १५ ॥ सांस्पेन सर्व सस्पानि पर तस्वमसल्पया । योगेन सामालियते सरसास्प पर स्मृतम् ॥ १६ ॥ गर्हितं चापि योगाय कृष्णप्रीत्यै पमर्म यत् । अकाम चापि वेदोक्त नैप तस्मचमते ॥ १७ ॥ बास देवास्मय विर्ष साक्षात्कारेण विंदति । पछाभान परो साभ: तराग्यं परं स्मृतम् ॥ १८ ॥ सेयया पानयोगाम्यां यया सा- सामनार्दनः । पिपवे सा परा भकिा सरप्रेमालादिनी मता ।। ॥ १९॥ सतस्यो युज्यते भीवा समापो परमात्मनि । संयोगो योगिनो श्रेष्ठो वियोमोरे पदम्पपा । २०॥ समाधिः समता यस्पा जीवारमपरमारमनोः । प्रमण्येव स्थिति सा समाधि इति श्रीमहाताचाम् । ३ अलमलमारणम् ।

·स .१८ समाधिवर्णनम् । (११९) प्रत्यगात्मनोः ॥ २१ ॥ ध्यायेद्यथा यथात्मानं तत्समाधिस्तथा तथा । ध्यात्वैवात्मनि संस्थाप्य नाऽन्यथात्मा वशो भवेत् ॥ ॥ २२ ॥ एवमेव हि सर्वत्र यत्प्रसक्तस्तु यो नरः। तथात्मा सोऽपि तत्रैव समाधि समवाप्नुयात् ॥ २३ ॥ अभिन्नतां यथा गच्छेन्नद्यम्बु जलधिस्थितम् । तथात्माऽभिन्न एवात्र समाधि समवाप्नुयात् ॥२४॥ एतदुक्तं भवत्यत्र देवि ब्रह्मविदाम्बरे । कर्मैव विधिवत्कुर्वन्कामसंकल्पवर्जितम् ॥ २५ ॥ वेदान्तेष्वाप शास्त्रेषु मुशिक्षितमनास्तथा । गुरुणा चोपदिष्टार्थ युक्त्योपेतं वरा- नने ॥ २६ ॥ विहद्भिः सर्वशास्त्रज्ञैर्विचार्य च पुनः पुनः । निश्चितार्थेषु तस्मिंस्तु सुशिक्षितमनाः सदा ॥ २७॥ योगमेवाड- म्यसेन्नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः । ततस्त्वाम्यन्तरैश्विकैबर्बाद्यैर्वा कालसूचकैः ॥ २८ ॥ विनिश्चित्यात्मनः कालमन्यैर्वा परमार्थ- वित् । निर्भयः सुप्रसन्नात्मा भूत्वा तु विजितेन्द्रियः ॥२९ ॥ स्वकर्मनिरतः क्षान्तः सर्वभूतहिते रतः । प्रदाय वियां पु- त्रस्य मन्त्रं च विधिपूर्वकम् ॥ ३० ॥ संस्कारानात्मनः सर्वा, नुपदिश्य तथाऽनघे । पुण्यक्षेत्रे शुचौ देशे विहद्भिश्च समावृते ॥३१॥ भूमौ कुशान् समास्तीयं कृष्णाजिनमथाऽपि वा। त- स्मिन् संबद्धपर्य्यको मन्त्रैर्बद्धकलेवरः ॥३२॥ आसने नाऽन्य- १ अत एव "तदेवार्थमात्रनिर्भास स्वरूपशून्यमिव समाधि । “तदा द्रष्ट स्वरूपेव- स्थानम् " । इत्यादि श्रीमत्पूज्यपादमगवत्पतञ्जलियोगदर्शने । समाधिनितिमलस्य चतम' । इत्यादि मै० श्रुति । “ समाधिरचलोऽभय | इत्यादि गौ० श्रुति । २ सुबत्धपर्यंक सुबत्धजानुक । “अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोवे वेलायतेऽपि वा । ब्रह्मप्रणव- सॅलग्ननादो ज्योतिर्मयात्मक ॥ मनस्तत्र लय याति तद्विष्णो परम पदम् । तावदाकाशस- कल्पो यावच्छब्द प्रवर्तते ॥ नि शब्द तत्पर ब्रह्म परमात्मा समीयते । नादो यावन्मनस्ता- वन्नादान्तेऽपि मनोन्मनी। मशब्दश्वाक्षरे क्षीणे नि शब्द परम पदम् । सदा नादानुसधानात्स- क्षीणा वासना तु या॥ निरजने विलीयेते मनोवायू न सशय । नाटकोटिसहस्राणि बिन्दुको- टिशतानि च ॥ सर्व तत्र लय यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । सर्वावस्थाविनिर्मुक्त सर्वचिन्तावि- वर्जित ॥ मृतवत्तिष्ठते योगी स मुक्तो नात्र संशय ।" इत्यादि नादबिन्दश्रुति । " " ।

·(१२.) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। धीरास्ते प्रामुसो वाऽप्युदण्मुखः । नवहाराणि संयम्य देम्म स्मिन् ग्रमणः पुरे ॥ ३३ ॥ उभिवादयाम्भोजे प्राणायामाप्र पोधिते । म्योनि तस्मिन् प्रभारूपेऽम्पन्तरे सर्वकारणे ॥३॥ मनोवृति सुसंयम्य परमात्मनि पण्डितः। मूर्यादापात्मनः प्रार्ण भूयोर्मन्ये तदानघे ॥ ३५ ॥ कारणे परमानन्दे स्थिवे पायु विधारयन् । ओमित्येकाक्षरं प्रम व्यादरन् ससमाहिता ॥३६॥ शरीर संस्पजेविदाननेन विधिना दिजः। समाधासम्प सेचत्वं यपोगेनारमदर्शनम् ॥ ३७ ॥ तदेव संस्मरेपोगीस्पन्न तत्वलेवरम् । ते समेषेत्पसौ भाषमिति योगवदयः ॥ ३८॥ स्वचैव योगमास्थाप म्यापन्त्यात्मानमात्मनि । स्वकर्ममिरता शान्ता त्यजान्ते देरमात्मनः ॥ ३९ ॥ पानेने सोतेन निस्प कर्माणि कुतः । नियुसफलसस्य मुक्तिदेवि करे स्पिता। ॥४०॥ सामाम्पवो मया देवि पर्णित मसिमरे। समाधितस्व- रूप से योगाना परम फसम् ॥४१॥ तया समाधिसिदपाऽन्ते पनिरिकम्पसमाविमाषप्रसास बोगिना जीपम्मुतस्प पझे बीकन मर मा मे प्रतिमाति । तथापि ततो नियरिकाम्या सविस्पसमाश्मिता भागिमामेवोपपरामी मुपदिश्यते । सापकसमावस्परस्पर विशिष्टपरिक्ोत्पादने भवति । अतस्तर सात पातिम्ममको अपरेससमझे वितमय समय सापनोपदेश भीमासूम पाइयोनारामविमापिकापसंकरित । मरेर गोयम् । प्रशंसनीको मर्म विप पलायोगेन तवा यात्रामपातो मासम्म जमिनीपारिएकी मत। मापा प्रायतबोरपा वागेम्पाऽपग्र ! पूर्णवामित्वा बोगन प्रान भका | सम्पामामिति । पाया कि पायित्वा वर्मपामा योग सादाचे पाराती से | समया सूत्रमा प्रवाया सभप्राप्ती तत्र मापापासिरिति । मारपेन त म पतिरक्षा मपुरिन मनु-पागम्मपति म प्रक्षेन परिवर्तन एष। तहत भीमारते 'मि मुझ वासन माभितो पतिपरा जिपीममग मोर। कामे परेसे व मनो में सबसेया निवम्म मा रितामु' इत्पादित बोरमागेच रएवागः । बोनात नमुना नामान माने पसे परिवान। सम्मपात । मभिम समिमा पार्य मते मीणाम्। बम्प्राम। समायोजनिसमा म विपते' इति च भीमगा। प्रधानहारिमायगामी तपा एमति मापपा मतममिति ।

·अ. १८ समाधिवर्णनम् । ( १२१) शरीरं त्यजतां नृणां । मोक्षलाभप्रकारश्च संक्षेपेणोक्तवानहम् ॥ ॥ ४२ ॥ अधुना तव कल्याणं चिकीर्षुश्चिरजीविनि । विस्तरेण वदिष्यामि समाधेस्तत्त्वमुत्तमम् ॥ ४३ ॥ योगिनां परमाराध्यो योगशास्त्रप्रवर्तकः समाधितत्त्वमेवं वै व्याचकार पतञ्जलिः॥४४॥ सम्प्रज्ञातस्तथाऽसम्प्रज्ञातो हौ भवतः प्रिये । समाधेर्योगसंसिद्धे- भदौ योगिसमाहतौ ॥ ४५ ॥ सम्प्रज्ञातस्वरूपेण साधको वै स- माधिना । सारूप्यादिप्रदं मोक्षं सम्प्राप्नोति महाफलम् ॥ ४६॥ असम्प्रज्ञातरूपेण परोत्कृष्टसमाधिना । ब्रह्मकैवल्यरूपं च परमं लभते फलम् ॥ ४७ ॥ महाभावप्रकाशेन मन्त्रयोगविधानतः । समाधिः साधकानां यो जायते साधनप्रिये ॥ ४८ ॥ यश्च प्रा- णनिरोधेन हठशास्वनिरूपितः। समाधिर्जायते सम्यक् साध- नानां महत्फलम् ॥ ४९॥ यश्वस्यादनुसन्धानान्नादस्य ज्योतिष- स्तथा । समाधिलययोगेन जायते मनसो लयात् ॥५०॥ त्रय. चैते मयोक्तास्ते सम्प्रज्ञाताः समाधयः। योगत्रयस्य योगज्ञे फ- लरूपाः प्रकीर्तिताः ॥ ५१ ॥ ज्ञाने तृ पूर्णतां प्राप्ते ब्रह्मसद्भा- वमेत्य वै । राजयोगेन युक्तानां समाधिर्यो भवेत्पुनः॥५२॥ स हि सर्वसमाधीनां श्रेष्ठः प्रेष्ठश्च सर्वथा । पुरुषार्थः स एवात्र परमो मोहपरिकृत् ॥५३ ॥ असम्प्रज्ञातरूपोऽसौ समाधिजीयते यदा । ब्रह्मकैवल्यमेवैतत्साधकानां परं धनं ॥५४॥ स एवोपास्यभाव- श्वोपासनानां परोप्सितम् । सीमा च सा परा सर्वयोगानां सा- १ सप्रज्ञातसमाध्यवस्थायां पूर्णऽपि वेगग्ये कोपि सम्बन्धोऽवशिष्येत । अतस्तदवस्थाया मृत्यौ सति साधक परमेष्ठिसालोक्यमामीप्यादिकमेव क्रममुक्तिपदेलभने, ततश्च तस्य पुनर्बन्धनसमावना विद्यत एव । अतो हि निर्विकल्पसमाधिरेव परमोन्नतिविधायकः सर्वभय- रहितश्च भवति ॥ अत एव "सप्रज्ञातममाधि असम्प्रज्ञातनामय समाधि श्रुति । २ अत एव “ आत्मसस्य तदा ज्ञानम्" इत्युक्त्वा । “अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दर्श. सर्वयोगमि । योगिनो बिभ्यति ह्यस्मादभये भयदर्शिन ॥ अलिङ्गनमनामाम निप्पन्न ब्रह्म तत्तदा । सुप्रशान्त सकृज्योति समाधिग्चलोऽभय ॥” इत्यादि श्रुति । ३ “ पुरुषार्ध- शून्याना गुणाना प्रतिप्रसव कैवल्य स्वरूपप्रतिष्ठा वा चिच्छक्ति " इति योगदर्शनम् । " इत्यादि मु०

·(१२)
भीभीमसूदनसंहिता ।
म
धनस्य च ॥ ५५ ॥ सरिस्पती निविष्टाम्नु ययाऽमिर्म स्प लि.
यात् । तथाऽभिग्नं मनस्तत्र समाधि समेवानुयात् ॥५६॥ नाई
देहो न च प्राणो नेन्द्रियाणि तयध प । न मनोई न मुहिम
नेव विचमांकृतिः ॥ ५७ ॥ नाई पृयी न सलिल न प बलिर्न
धानिसः । न चाऽफाशो न शन्दच न च स्पर्शस्वया रस. ।
॥५८॥ नाई गन्धो न रूप च न मापाईन संसतिः। सदा
सातिस्वरूपस्वाच्छिव एवास्मि केयस ॥ ५९ ॥ इति धीर्यामु
निश्रेष्ठ सा समाधिरिदोग्यवे ॥६० ॥ सलिले सन्धर्व पदसाम्मे
भजति योगवः । वयात्ममनसोक्य समाधिभिषीयते । ६१॥
निध्यिकारतया वृत्त्या प्रमामारतया पुनः । विविस्मरण
सम्पप समधिनिसहक H६२ ॥ ऊईपूर्णमध पूर्ण मध्यपूर्ण
सदात्मकम् । सर्मपूर्ण स आस्मेति समाधिस्पस्य लक्षणम्म३३॥
इति भीभीमघमानसंहितायां समाधिवर्णनं नाम मष्ठादशोऽध्यायः ।
ऊनविंशोऽध्यायः।
वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् ।
देम्पुवाप । कृपया वे कृपासिन्धो प्राणनाप शुर्व मया । स
वापारादिधर्माणां वर्णन लोकमोचनम् ॥१॥ वाम देवपू
आना भेदा विविधरूपगाः । मशागानां च योगानां पूर्ण विष
रण ववम् ॥ २ ॥ श्रुत्वा परमानन्दो मक्ता कृपया मया।
अनुभूव पुनः प्रष्ट प्रणोदयति मा भृशम् ॥ ३॥को वा मि
१ मत पण 'समाधि मनिशुम्पत्ति परमपनामति । " यादि भीमपामगर
दिपावनोदम्पाः । । इति भामतमहिनामा पावि भीमापार मातिभिः ।
शनि श्रीमत्तम्पपार महर्मिटार । ५ही भीम यूपपार मायान् परम्पाम ।

·वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् । (१२३) योऽस्ति सम्बन्धो धर्माणां बहुरूपिणां । आचारादिसमाध्यन्त- नानाभेदजुषां विभो ।। ४ ।। किं वाऽवश्यं च कर्तव्यं साधकः सिद्धिवाच्छकैः । देवं वा वस्तु किं नाम यद्वहु श्रूयते भुवि ॥ ५ ॥ उपदेशं तवैतेषु विषयेषु सुधोपमम् । श्रुत्वानुष्टाय तद्रूपं स्यामहं सार्थजीवना ॥ ६ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे तव प्रश्नैश्च धीमति । अधुनैव प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छमि सुव्रते ॥ ७ ॥ आचारादिसमाध्यन्तसाधनानां पतिव्रते। मर्चे- षामेक एवेह सम्बन्धः सम्प्रवर्तते ॥८॥ सदाचाराननुष्टाय शास्त्रो- तान् सज्जनादृतान्। नरो नरत्वमभ्येति ह्यन्यथा पशुरेव सः॥९॥ ततो वर्णाश्रमाणाञ्च धर्मान् नानाविधान् प्रिये । नित्यानैमित्ति- काश्चैव साधयन् संयतेन्द्रियः ॥ १० ॥ बुद्धिमापादयञ्छुद्धां वि- षयेषु च सर्वतः। वैराग्यं भजते यहि साधकः सुसमाहितः ॥११॥ तदेव जायते चास्य शक्तिर्मुक्तिविधायिनी। उपास- नामनुष्टातुमीश्वरस्य जगत्प्रभोः ॥ १२॥ यथैकेन पतत्रेण दृ- ढेनापि सुसन्धिना । न शक्नोति कदाचिद्वै समुद्गन्तुं विहङ्गमः ॥ १३ ॥ तथा वैराग्यवृध्युत्थसाधनास्त्रसमुन्नतिम् । विना नैव विमोक्षस्य समुपायोऽस्ति कश्चन ॥ १४ ॥ साधनानि हि स- बाणि सन्ति यावन्ति शौस्त्रतः । उपासनास्वरूपाणि तानि स- र्वाणि सुव्रते ॥ १५ ॥ अङ्गानि यानि चाष्टौ हि साधनाना शु- चिव्रते । अष्टाङ्गयोगनाम्नैव श्रूयन्ते तानि शास्त्रतः ॥ १६ ॥ वै- राग्यं साधको गत्वा परिहत्य बहिर्जगत् । अन्तर्ज्ञानपरो भूत्वा १ "आर्जव चानृशस्य च दम इन्द्रियनिग्रह । सर्वसाधारण धर्म चातुर्वर्ण्य ब्रवीन्मनु।" इति स्मरणात् ।२अत एव "अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते” इति भगवद्वाक्य श्री- मद्भगवद्गीतायाम् । ३ आपष्ठादूनविंशपर्यन्तेप्वध्यायेषु सहिताया अस्या वर्णिता निम्विला एवोपदेशा उपासनाधिकारान्तर्गता ज्ञातव्या । स्वोत्कर्षसाधनार्थे साधकै. श्रीभगवच्छपणाप- नैर्यदेव क्रियाजात समनुष्टीयते सर्वमेव तदनुष्ठान " क्रियायोग” इति साधनमित्युपासनेति च नाना परिकीर्यते ॥

·श्रीभीमसूदनसहिता। पन्त स्थो नावसीदति ॥ १७ । साधनाना सयोकानां घमम्मा सामनेः शनैः । अनेरात्मपदे रम्य गम्यते नात्र संशयः ॥९ श्रतो हे पेव पूक्ति वाचनीये सदानपे । मैराग्यबुद्धको साधनानाश्च सोधनम् ॥ १९ ॥ कि नामेदं पत सुर्स येय समा रसन्धविः । जायते मृपये छोको मियते अननाय च ॥ स्थिराः सर्म पवेमे सपराचरपरिवाः । २०॥ मापदा पक्षपा पापा मापा विभवमूमया ॥१॥ भयम्लाकासदृशाः पर स्परमसद्धिनः । शिप्यन्ते फेवल भाषा मनायल्पनया सपा। ॥ २२ ॥ मनः समायचमिद अगदाभोगि दृश्यते । मनभासदि मामादि केन स्म परिमोहिवाः॥२५॥ कास्वादशो यासन पन्ति दोपा कास्वा दिशो यास मालदाह कास्ता प्रजा पास न भारस्वम् कास्ता मिपा पास न नाम मापा ॥२४॥ मसवेष वयं कष्ट विकृश मूरमुहमः। मृगतृष्णाम्भसा पूरे बने मुग्धमुगा इव ॥ २५ ॥ न केन पिड विक्रीता विक्रीता इव .. स्थिताः ।बत मूग वर्ष सर्वे जनाः किमिव शाम्मेरम् ॥२६॥ किमेवेषु प्रपश्चेषु मोगा नाम सार्मगाः । मधेर हि बर्ष मो. हासस्पिता बदमागमाः ॥ २७ ॥ भावार्य महकासेन म्पर्प १ मत पत्र प्रबासमानामा विगेप। पी भीमपूरबपामगबत्तरिय गईने । १ “गया राम्या पतातामामाम्पवर पहा । गामोरे मत्स्य पारित तरा पुष्पानी विचितमम्वत्र गतमास । मनसे मेष मारमोति मग्न कामय इति पूर्ण पापापिदि प्रवीसते मामाऽस्य मया । मग मलेबो हवा मगमान् । तिमी प्रसार माय* वित मार पपु मृत्ती संप्रति मशीर सपनिमित्त विभीमित। पनि भीमहामारते शतिर्मणि । पति भीमसूरबपारमापिकामा मा मित्र (BRIT तारमाहीमा मात्र प्रमामुनगेन् । प्राममाहममारपास्मानित ( पातासमकारमानिन् ममनापरवानाधमणवादन म्मास्तिो मेक्स (मीमार लम् । "सामानसशान् पाईपामामाने । समानरस्वत्व चिन्हमामपन् । तिहाविपति।

·म.१९ वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् । (१२५) मेव वयं वने । मोहे निपतिता मुग्धाः श्वभ्रे मुग्धा मृगा इव ॥ ॥ २८ ॥पर्णानि जीर्णानि यथा तरूणां समेत्य जन्माशु लयं प्रयाति । तथैव लोकाः स्वविवेकहीनाः समेत्य गच्छन्ति कु- तोऽप्यहोभिः ॥ २९ ॥ भारो विवकिनः शास्त्रं भारो ज्ञानञ्च रागिणः। अशान्तस्य मनो भारो भारोऽनात्मविदो वपुः ॥३०॥ युज्यते वेटनं वायोराकाशस्य च वण्डनम् । ग्रथनञ्च तरङ्गा- णामास्था नायुषि युज्यते ॥ ३१ ॥ मनोरमा कर्पति चिचवृत्ति कदर्थसाध्या क्षणभङ्गुरा च । व्यालावलीगात्रविवृत्तदेहा श्वभ्रोत्थि- ता पुष्पलतेव लक्ष्मीः ॥ ३२ ॥ ललनालानसँल्लीना देवि मान- वदन्तिनः । प्रबोधं नाधिगच्छन्ति दृढेराप शमाङ्कुशैः ॥ ३३ ॥ केशकज्जलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः। दुष्कृताग्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम् ॥ ३४ ॥ कामनाना किरातेन विकी- णी मुग्धचेतसाम् । नार्यो नरविहङ्गानामङ्ग बंधनवागुराः॥ ३५॥ यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निःस्वीकस्य क भोगभूः । स्त्रिय- स्त्यक्त्वा जगत्त्यक्त जगत्त्यक्त्वा सुखीभवेत् ॥ ३६॥ दुरं दूरमि- तो गत्वा समेत्य च पुनः पुनः । भ्रमत्याशु दिगन्तेपु तृप्णो- न्मत्ता तुरङ्गमी ॥ ३७ ॥ कुटिला कोमलस्पर्शा विपवेषम्यशंसि- नी । दशत्यपि मनाक् स्पृष्टा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी ॥ ३८ ॥ न जात कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्ण- वर्मेव भूय एवाभिवईते ॥ ३९ ॥ कामिन्येषा बहुमलवसा- मांसवीभत्सकाया चित्रं मोदं जनयति मनो मोहयन्ती जना- नाम् । चित्रं लोकास्ततबहुतरायासलभ्यं कदर्थं रक्षावेदात्कृ- - १ इति श्रीमत्यज्यपादमहर्पिवाल्मीके । २ एतावदेतद्विज्ञानमतदस्ति च नास्ति च । तम्णाबद्ध जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते । बिसततुर्यवैवायमतस्य सर्वतो बिसे । तृष्णाततुग्नाद्य- तम्तया देहगत सदा ।। मूच्या सूत्र यथा वस्त्रे ससारयति वायक । तद्वन्ससारसूत्र हि तृष्णा- मच्या निबद्धयते॥” इति शांतिपर्वणि।३ इति श्रीमपूज्यपादभगवत कृष्णीपायनवेदव्यासस्य।

·(३२६) श्रीमीमधुम्हनसंहिता। सवमयं काधन कोमयन्ते ॥ ४०॥ मादित्पस्प गतामदै- रहरहः संमीयवे जीवितं व्यापारकार्यभारगुरुभिः कालो न विज्ञायते । दृहा जन्मजराविपधिमरणं प्रासम नोत्पपते पीत्वा मोहमयी प्रमादमदिराम मचमूर्व जगत् ॥ ४१॥ एवं पेला विषयमृगष्ट् नामहःकडेवरन्वे नानाविषमफलकृभूनमापातर म्पा । इया सधैरमलमसिमिनिवारयेण व्यको बुदा सद सदनि स्पैर्यमापप सम्पम् ॥४२॥ भोगे रोगमपे फुले ध्युतिभयं विवे नृपावालय माने देन्यमर्म बसे रिपुभयं रूपे मराया भयम् । शासे वादमर्य गुणे सलमयं काये कृवान्ता ट्र्य सव्य वस्तु भयाम्पित भुवि मृणां वैराग्यमेवाभयम् ॥ ४॥ इति विषयनिफाम लौकिकेऽसौकिके वा नियसमसिनरूपे पूर्ण- वैगग्यभामाम् । मनसि मलपिहीने पुण्यशीलफियाणा समुदम ति परा सा दिष्पवैराग्यवृद्धि ॥४४॥ येराग्यारक्रमशो विधि मनिशं पायात्सदासाधन धिर्मिमिय विरफिजमनी यापा से माचिरम् । दावि पदा क्रमेण मुमत साधोरिकस्य धान याति सदा मुहिमवरू पिचे पर शोमनम् ॥ ४५ ॥ ए मत एष “मिनार का पता इति भीमपनपावराचार्मभगत । - लिपियस्वाम्म मनमो मुक्तिको प्रतिमा मुनि । बास्मा तिमि में न त । गाऽसा मानातिने गगस्ता न त मनम् ।" इति भागमा पारनेरम्बसमाबत मीमामा शानिमिति पैरामसवाससम । मा कमारिन विधामर्म चालिमसमर्म तप । नामित गहासमै एक मम्ति लाम मन भीम यूपपाइभगमनपारमोदम्मासम्म भीमहामारते शातिपनि । भास्पाविषय मम्मम्ममापिमात्र पनि मनाहगार्म बनाक मानि । तर मन मनासपनपानिधी सदमागम्बामा संचम्मो विद्यते । पति मममी गबन डापा ममाम् तमसम्पाएपगम् अभिमत्ररावणान् समया- मम् पागम्मच रागारमा मन्तिरिति बुष्पित माति । पामा (ममा मृतिप्रमः ममवति । स गम्पभियानापनमा परपर पन्धि सम्म Aपन | मन मा ममतेन भोमियो निर्ममानका लादिनि ।

·१९ (१२५) वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् । वञ्चैव यथा शनैः सुदृढतां संयाति वैरागिता शक्तिः सत्पुरुषा- थकृत्प्रतिदिनं वृद्धि तथा गच्छति । शक्तिः सा पुरुषार्थसाधन- करी सम्यक् प्रयुक्ता जनरन्ते मोक्षपदं परं नयति तान् सर्बा- भिलाषास्पदम् ॥ ४६ ॥ सर्वमेवेह हि सदा संसारे तत्वविदरे । सम्यक्प्रयुक्तात्सर्वेण पौरुषात्समवाप्यते ॥ ४७ ॥ इह हीन्दो- रिवोदेति शीतलाह्नादनं हदि । परिस्पन्दफलप्राप्तौ पौरुषादेव नान्यतः ॥ ४८ ॥ पौरुषं स्पन्दफलवदृष्टं प्रत्यक्षतो न यत् । क- ल्पितं मोहितैर्मन्दैवं किञ्चिन्न विद्यते ॥ ४९ ॥ साधूपदिष्टमा- र्गेण यन्मनोऽङ्ग विचेष्टितम् । तत्पौरुष तत्सफलमन्यदुन्मत्तचेष्टि- तम् ॥ ५० ॥ उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति द्विविधं पौरुषं स्मृतम् । तत्रोच्छास्त्रमनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम् ॥ ५१ ॥ अनर्थः प्रा- प्यते यत्र शास्त्रितादपि पौरुषात् । अनर्थकर्तृ बलवत्तत्र ज्ञेयं स्वपौरुषम् ॥ ५२ ॥ हौ हुडाविव युध्येते पुरुषार्थों समासमौ । प्राक्तनश्चैहिकश्चैव शाम्यत्यत्राल्पवीर्यवान् ॥ ५३ ॥ अतः पुरु- षयत्नेन यतितव्यं तथा यथा । पुंसा तन्त्रेण सद्योगायेनाश्वद्यत- नो जयेत् ॥ ५४॥ परं पौरुषमाश्रित्य दर्दन्तान्विचूर्णयन् । शुभेनाशुभमुन्मुक्तं प्राक्तनं पौरुषं जयेत् ॥ ५५ ॥ तावत्तावत्प्रय- लेन यतितव्यं सुपौरुषम् । प्राक्तनं पौरुषं यावदशुभं शाम्यति स्वयम् ॥ ५६ ॥ शुभेन पौरुषेणाशु शुभमासाद्यते फलम् । अ-. शुभेनाशुभं नित्यं देवं नाम न किश्च न ॥ ५७ ॥ न गन्तव्यम- नुद्योगैः साम्यं पुरुषगईभैः । उद्योगस्तु यथाशास्त्रं लोकहितय- सिद्धये ॥ ५८ ॥ योऽयमर्थं प्रार्थयते तदर्थं चेहते क्रमात् । अ- वश्यं स तमाप्नोति न चेदान्निवर्तते ॥ ५९ ॥ पौरुषेण प्रय- लेन त्रैलोक्येश्वर्यसुन्दराम् । कश्चित्माणिविशेषो हि शक्रतां १ इति श्रीमत्पूज्यपादमहावाल्मीके. । दैव प्रारब्धं, तदपि पूर्वानुष्ठित पौरुषमेव नतु ततोऽन्यत् । २ हुडी मेपा ।

·(१२८) श्रीभौमधुसूदनसहिला। समुपागव ॥ ३० ॥ सारेण पुरुषार्थेन स्वेनैव मकरवजा, विदेव पुमानेव पुरुपोचमा गत ॥ ६१॥ देम्यदारिद्रपदा खार्धा मप्यन्ये पुरुपोधमाः । पौरुषेणैव यत्नेन यावा देनेला सल्यवाम् ॥ ६२ ॥ विश्वामित्रेण मुनिना देवमुस्सम्य दूरतः । पोख्रेणेव सम्प्राप्त ग्रामण्यं देवि नाम्यथा ॥ ६३ ॥ उत्सापदे वसंधान पत्रिभुवनोदरे । पौरुपेणेव यत्नेन साम्राम्य दानवे घराः ॥ ६४॥ पपा पपा प्रयत्नः स्माददाशु फई मा। इति पौरुपमेवास्सि देवमस्त वदेव च । ६५ ॥ अमेणोपार्जि वेऽप्प नष्टे फार्पा न सेदता । म पलं पत्र मे शक सत्र का परिदेवना ॥६६॥ यथाशाममनुष्ठिा मोदी स्वामनुस्मनः । उपतिष्ठम्ति सर्वाणि रत्नान्यम्मुनिधाविव ॥ ६७ ॥ शासतो गुरुवबैव स्ववमेवि प्रिसिद्धयः । सर्वत्र पुरुषार्पस्प न देवस्स कदा एन । ६८ ॥ बशुभेपु समाविर शुभेप्येवावतारयेत् । प्र यस्नाधिधमिपेप सर्वशास्त्रार्यसग्रहः ॥ १९ ॥ पुरुपो आयो। लोके ईवे जीत पुन । म पत्र दृश्यते देव जरायोपनका स्पषत् ॥ ७० ॥ देशादेशान्सरमाप्तिईस्वस्य द्रव्यधारणम् । म्या पारच वयापना पौरुपेण न देनवः । ७१ स्पकर्मफलस म्माप्ताचिदमित्स्पमितीति या। गिरस्ता देवनानेता प्रसिरि समुपागताः ॥ ७२ ॥ मावीस्पवश्यमेवार्यः पुरुपाकसाधनः । या सोऽस्मिोसंघावे देवशम्देन कय्यते ॥७॥ यदेव वी मसगाई कर्म कुर्व पुरा । वदेव देवशयेन पयिणेह कप्यते ॥ own वव मूहमतिभिर्देवमस्तीति निमया। मा- पास्ते ई स्वबोधेन रसम्यामिव सुजामा ॥७॥ प्रकल्पि देर तस्परास्ते क्षयं मवाः । प्राधास्त पुरुषार्थेन पदमुसममागतार ॥७६ ॥ शुभाशुभाम्पा मार्गाम्यां महन्ती वासनासरित् । पोर- पेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि ॥ ७ ॥ अम्पुरपनमना ·१९ वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् । (१२९) यावद्भवस्यज्ञाततत्पदा । गुरुशास्त्रप्रमाणैस्तु निर्णीतं तावदाचर ।। ॥७८ ॥ आलस्यो यदि न भवेज्जगत्यनर्थः को न स्याद्वहुधनको बहुश्रुतो वा । आलस्यादियमवनिः ससागरान्ता सम्पूर्णा नरप- शुभिश्च निर्धनैश्च ॥ ७९ ॥ तस्मात्पौरुषमाश्रित्य सच्छास्त्रैः सत्समागमैः । प्रज्ञाममलतां नीत्वा संसारजलधि तरेत् ॥ ॥ ८० ॥ एवं सर्वहितार्थाय तव चैव विशेषतः । विस्तरेण मया प्रोक्त लोकानां हितसाधनम् ॥ ८१ ॥ रहस्यं रम्यतात्पर्य सर्वशास्त्रनियन्त्रितम् । वैराग्यस्य प्रशस्तस्य पुरुषार्थस्य शो- भने ॥ ८२॥ एवं मदुपदेशेन पूर्णसाधकता गता। यतस्त्र मु- क्तिमभ्येतुं संसारार्णवतारिणीम् ॥ ८३ ॥ देव्युवाच ॥ सच्छास्त्र- श्रवणान्नाथ मयि ते च कृपावशात् । चित्ते संसारवैराग्यमुदितं मे महाफलम् ॥ ८४ ॥ कस्तु पुरुषकारो मेऽनुष्ठेयः कश्च वाऽ- न्यथा । एवं विचारमापन्ना बुद्धिर्मे कुण्ठिता भृशम् ॥ ८५ ॥ एकतः शास्त्रकाराणां विरोधः परिदृश्यते । मिथो मतेषु सर्वेषु बुद्धिस्तेन प्रतार्यते ॥ ८६ ॥ ततश्च साधनादीनां संख्याहीना जगद्गुरो । सन्ति नानाऽधिकाराश्च बुद्धिस्तेन प्रमुह्यते ॥ ८७ ॥ सन्देहं मे कृपासिन्धो मनस्तिभिरनाशक । अपनेतुमिमं नाथ । १ पूर्वकाले चास्मिन्भारते आयंगणा सर्वेपि निरालसा सोत्साहा सम्यगुद्योगशालिन आफलोदयकाणो धृतिमत सत्वशालिनो दक्षाश्चतुर्विधपुरुषार्थशालिन “कणश क्षणशश्चैव विद्यामर्थे च साधयेत् । न वध्य दिवस ात्" इतीमामाज्ञा पालयतोऽप्रमत्ता प्रयत्लपरा बहब -ग्वासन् । तत्कृतैव परमोन्नति सर्वेष्वेव पुरुषार्येषु तदानीमासीत् । लद्वैपरीत्येनेदानी- तना यत आर्यगणा सति अत एवार्यभावशून्या अन्यैरभ्यद्यमाना पुरुषार्थरहिता स्वीयदेश- विद्याधनसद्गुणावनतिक र स्वविपरीताना पूर्वपद्धतिमनुसरता सता शील यत्न समुपहसति न सहानुभूतिं कुर्वतीत्यहो विषमा गति कालस्य । ऐहलौकिकी पारलौकिकी काऽपि निता- तमवमा सिद्धि पुरुपकारमन्तरा कैरपि कदापि न लब्धास्ति । “गच्छन्पिपीलिका पक्ति, समुद्रमपि लघयेत् । अगच्छन्वैनतेयोऽपि पदमेक न गच्छति” अत सर्वैरपि स्वाभिमतपुर- पार्थपरैर्भाव्यम् । अत एव " उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । श्रस्य धारा निशिता, दुरत्यया टंगै पथस्तत्कवयो वदन्ति ।" इति श्रुति । , ·(१२८) भीमामधुसूदनसंहिता। समुपागतः ॥ ३० ॥ सारेण,पुरुषार्थेन स्वेनेव मकरममः। विदेव पुमानेव पुरुषोधमतां गवः ॥ ३१ ॥ ट्रेन्पदाविपना सार्धा अप्यन्ये पुरुषोचमाः । पौरुषेणेच पस्लेन यावा देनेन- गुरूपताम् ॥ ६२॥ विधामित्रेण मुनिना देशमुस्सम्य दूरतः । पौरुषेणेव सम्प्राप्त प्राममं देवि नान्यया ॥६॥ ॥ रत्सापदे- संघावं पत्रिमवनोदरे । पौरुषेणैव यत्नेन साम्राज्य दान- श्वरा ॥ ६४ ॥ यथा यथा प्रयत्नः स्पामवेदाशु फर दया। इति पौरुषमेवास्ति देवमस्त वदेव प । ६५ । क्रमेणोपार्वि वेऽप्यर्थ नष्टे काव् न सेदता । न बर्स पत्र मे शकं तब का परिदेवना ॥६६॥ पषाशासमनुष्ठिभा मर्यादा स्मामनुभव। उपसिष्ठन्ति साणि रत्नान्यमानिधाविन ॥ ३७॥ भासतो गुरुसम्र स्वतन्वेति त्रिसिद्धयः । सर्वत्र पुरुषार्पस्म न देवस्म पदा प न ॥ ६८ ॥ अचमेमु समाविष्ट शुभेप्वेवावतारयेत् । म यत्नाधिधमित्येष सर्मशाखार्पसग्रहः ॥ ३९ ॥ पुरुपो जायते होके पईते बीर्पत पुन । न सत्र दृश्यते देव जरायोरनवा रुयक्त् ।। ७० देशादेशान्तरप्राप्तिस्वस्य द्रव्यधारणम् । म्या पारम्ब वयातना पौरुषेण न देवता ॥७१॥ स्वकर्मफलस- प्राप्ताविदमित्त्पमितीवि याः। गिरस्वा देवनानेवा' प्रसिदि समुपागवा ७२ ॥ भावीस्पवश्यमेवार्यः पुरुषाकसाधना । या सोऽस्मिोकसंपाते देवशम्देन कप्यते ॥ ५॥ यदेव वी पसरेगाहर कर्म कुर्व पुरा । तदेव देवशम्देन पर्याय कप्पते ॥ ७॥ सौर मूहमतिभिर्देवमस्तीति निममा। आ. धास्ते स्वबोधेन रक्यामिष सुभागमा मौः प्रकल्पि देव तस्परास्ते सपं गताः । प्राशास्त पुरुषार्थेन पदमुत्तममागताः ॥७६ ॥ शुभाशुभाम्पा मार्गाम्या महन्ती वासनासरित् । पोर- पेण प्रपस्नेन योजनीया शुभे पथि ॥ ७७॥ मम्पुस्तममना ·२० ज्ञानयोगवर्णनम् । 121) एवाभिलक्ष्यते ॥९६।। एवञ्च न विरोधोऽस्ति वैदिकेषु मतेष्वपि । नेव वा ज्ञानवैषम्यं सर्वमेकरसं स्मृतम् ॥ ९७ ॥ सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च । सर्वधर्माविरुद्धेन योगेनेतद्वाप्यते ।। ॥ ९८ ॥ त्वया यत्साधनं ज्ञातं सद्गुरोरुपदेशतः । प्रकृतेरनुकूलं यत्तन्मुख्यं विद्धि सर्वदा ।। ९९ ॥ इति श्रीश्रीमधुमदनसहिताया वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णन नाम उनविशोऽध्यायः। विंशोऽध्यायः। ज्ञानयोगवर्णनम् । । देव्युवाच । के वा विभागा वेदानां तात्पर्य वा किमुत्तमम् । एतत्तारतरं हृद्यं वद मा कृपया प्रभो ॥ १ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । उपासनापरः काण्डः कर्मकाण्डस्तथाऽपरः । ज्ञानका- ण्डश्च वेदानां विभागाः प्रथितास्त्रयः ॥ २ ॥ तत्राहं प्रोक्तवान् १ अत एव “स वेढा युक्तय मुप्रमाणा ब्राह्म ज्ञान परम त्वेकमेव । प्रकाशयते न विरोध कुतश्चिद्वेदए मर्वेषु तयेतिहासे ॥” इति श्रीमध्वभाष्योदाहतपैङ्गी श्रात । २ इति श्रीमत्पूज्यपादभगवान वेदव्यास श्रीमहाभारते । ३ परब्रह्मभावुका यथा सच्चिदानद इति विधा तदनुभव कुति तयैव शब्दब्रह्मणो वेदस्यापि कर्मापासनाज्ञानरूपेण त्रैरूप्य वेदवि- द्भिीयते। ते च वेदा “अनता वै वेदा" इति श्रृंतर्यद्यप्यनताम्तयाप्यस्मिन्कल्पे यावा- स्तद्भागो मुनिभिष्ट स एव श्रीभगवता पुगणेय कथ्यत तद्यथा “ तथाऽपि मनिशार्दूला वाशाखाभेदेन भेदित । अनन्ता वै द्विजा वेदा वेदार्थोऽपि द्विजोत्तमा । अनन्तो वेदवेद्यस्य शकरस्य शिवस्य तु । मायया न स्वरूपेण द्विजा हा देववैभवम् ॥ ब्रह्माण मुनय पूर्व मष्टा तम्मै महे वर । दसवानम्बिलान्वेदानात्मन्येव स्थितानिमान् ॥ ब्रह्मा सर्वजगकर्ता शिवस्य परमात्मन । प्रसादादेव स्वस्य स्मृती सस्मार सुव्रता ॥ विविश्वजगन्नाथो विश्वेशम्य शिवस्य तु । आज्ञया पग्या युक्तो व्यामो जझे गुर्मम ॥ स पुनर्दवदेवस्य प्रसादादम्बिकापते । सक्षिप्य सकलान्वेदाश्चतुर्ग कृतवान द्विजा ॥ ऋग्वेद प्रथम प्रोक्तो- ·(११.) भीश्रीमधुसूदनसंहिता। स्वमेवाईसि साम्प्रतम् ॥ ८८॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । माने ऽस्परिकणादवा कपिलवार वंशम्दवाच्य पदो पाध्येश- ण्डिलमादिवाक् फणिवचस्तास्पर्म्यवद्वीमहे । मीमांसा मविशो धि कर्मनिचये वेदाम्तशास्त्रोक्तयस्वस्त्र लक्ष्यविनिर्णयेऽनमिमवे फा या विरोधे क्षेतिः ॥ ८९ ॥ आपाना ये महीणी पूज्यानो देवि सर्वपा । मवेषु न विरोधोऽस्ति फुत्रापि शुनिसाधने ॥९० ॥ सप्ताना शानभूमीना साधकस्याखिलस्प वे । भेदार रोध इत्येवं दर्शनेषु प्रतीयते ॥ ९१॥ मानस्य तु समस्तस्य शासे या दर्शने कचित् । न विरोधो न भिन्नत दृश्यते श्रूयते उ ॥९२ ॥ यावन्तो धर्ममार्गा पे पृपिम्या पसिता पुरा । वेदोर्क धर्मयिमान सर्वषो कारण मतम् ॥ ९३ ॥ प्रकृतीनामसरूप स्वाभराणां पृथिवीतले । साधनानि भवेयुभेदसल्पातानि का संतिः ॥ ९४ ॥ धर्मसंसावनस्पास्य दे तु सत्ये प्रकीसिते । स्वर्गापवर्गच सयंमानाभिक्षिवः ॥ ५५ ॥ निकरत्वेऽपि । कारस्य सत्यः स्वर्गो भरत्युत । श्रेष्ठत्वे पास्य समत्र मोम सभापति १ सप्तदर्शनविषयमदिन्य विस्तृता सिप्पणी बोम्मेहनामापापे प्रया। सप्तपिपा मनुष्याणा शानावस्पाममा पैन समदर्सन मिशानवाविर्भावाऽमात् । मो माया गतिमेदस्तेषु शाखेन प्रतितो विपमेवात् । तत्र पैर रोप निकोष मदर समायते । ततस्त मालाची पावतमान स्विप न निम्ति मामे ।। पदिम्तर परिशिष्टामाये सम्म | १ समानवविज्ञानमा बममपि जति | प्रवरित निसीय महम्मदीय ईसासमत मा मदेशीय सैनीमादिक वाहनादिना | मिनेष प्रसते । बा दमात्रमात् परसह पिता मानानास्पपीनारिरिसपनामा पुत्रायपेपित सतावणात,तपामपविफ्पाविकासाला परावगत्वमेल धर्मशाबाद विविनामपाकासपेनाऽपि सन्तनमर्मविनमा पर्याय तात् र्ममा भूमिका परेनर समाणिवे । भीमताल जास्फिवेव सनातनीधिसमपि सम्मापार समरसा सा पंजनीतिमी पूजा कम ! म एष 'एकरसोऽमा सम्भिातमेस नदि सामा" इत्वरित ।। मत पर 'बतोऽमममनि भेगतिहि सम । समानामावल प्रमालम् । "ति पृम्पपादमहर्षिरमारसिरिने । - ·ज्ञानयोगवर्णनम् । (१३३) सहयक्तिरूपकम् । मतो भेदेन विज्ञानमसतश्च तथानघे ॥१३॥ नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टो- ऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः ॥ १४ ॥ न जायते म्रियते वा क- दाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्व- तोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥१५॥ वासासि जी- र्णानि यथा विहाय नवानि गृहाति नरोऽपराणि । तथा शरी- राणि विहाय जीणान्यन्यानि सयाति नवानि दे ही ॥ १६ ॥ दू- रेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगात्पतिव्रते । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृ- पणा फलहेतवः ॥ १७ ॥ बुद्धियुक्तो जहातीह उभे मुकृतदु- कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ १८ ॥ कर्मज बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धवि- १ मामान्यतो ज्ञानस्य वी भंडा, ज्ञान विज्ञानश्चति । ज्ञानम्य गकिकत्वे निम्विल त- स्नानमज्ञयाभिधीयते, आ यात्मिकचालकिन ज्ञान विज्ञाननाम्ना कथ्यते । अत एव "ज्ञान- विज्ञानतत्वत" इत्यादि ब्रह्म अति । यदा त्वलोकिकप्रनावलेन माधक सपढार्यस्य त्र- ह्मणोऽमापदार्थम्य च मायाया पृथक्त्वमवगन्य सदव विजानदशाया स्थिरतया समवस्यातु शनोति, तदेव तस्य म.भावाभ्युदय सजायते ।। अत एव “शान क्षेत्रक्षेत्रनविज्ञेयम् । इत्यादि ति । २ "उद्यसि मविता यद्वन्मजते रम्मिमइन । स ग्वाम्तमपागच्छन्तदेवा- त्मनि यच्छति । अतगत्मा तथा देहमाविश्यद्रियरश्मिभि । प्राप्यद्रियगुणान्पच सोऽस्तमावृत्य गन्छति । प्रणीत कर्मगा माग नीयमान पुन पन ॥ प्राप्नोत्यय कर्मफल प्रवत धर्ममाप्त- वान ॥” इति श्रीमहाभारत शान्तिपर्वाण ३ अत एव-" येन येन शरीरेण यद्यकर्म करोत्यय । तेन तेन शरीरंग तत्तत्फनमुपाश्नुते ॥ यथा यारसा भमिरोपभ्यर्थीनुसारिणी । तथा कर्मानुगा बुद्धिग्तगत्मानदर्शिनी ।। जानपूर्वा भवेल्लिप्सा cिमापूर्वाऽभिसधिता । अभिस. धिपूर्वक कर्म कर्मम तत फल ॥ फल कात्मक विद्याकर्म ज्ञेयात्मक तथा। ज्ञेय ज्ञानात्मक विद्याज्ञान सदसदात्मक ॥ ज्ञानाना च फलाना च ज्ञेयाना कर्मणा तथा । क्षयाते यत्फल विद्या ज्ञान ज्ञेयप्रतिष्ठित" || इति श्रीमहाभारते मोक्षधर्मे । मनातनधर्मविज्ञानानुसारेग न भवति जीवम्य मृत्युरमावरूप । तादृशमृत्युवादम्य युक्तिविगार्हतत्वात् । एकैक्स्य कर्म- प्रवाहस्यावमाने म्थूलशरीरस्य परिवर्तन भवति जीवानाम् , तदेव च देहपरिवर्तन स्थूलद- शिभिर्मृत्यरिति कथ्यते । अत एव “न तस्य गेगो न जरा न मृत्य" । इत्यादि स्वे० श्रुति । "शगरमात्र मृत्युना" | इत्यादि छाछ श्रुति ।

·(१३२) श्रीश्रीमधुसूदनसरिता । म भद्रे तत्वानि निखिसानि । सूक्ष्मातिसूक्ष्मरूपाणि भूमनि परमाणि च ॥ ३॥ सर्वाणि सुगभीराणि भक्तिगभाणि शोभने । उपासनाविषयिणो वेदकाण्डस्य ते पुरी ॥ ॥ अधुनाव हिवार्याय शानकाण्डस्य पोसमम् । रहस्य रम्यवात्पर्य वर्णमामि शुपियते ॥ ५ ॥ सारवस्वे विमानीहि योऽहं वच्मि साम्मतम् । मानकाण्डस्य वेदाना विदुषां परम प्रियम् ॥ ६ ॥ एतद्धि परम तस्प भीकृष्णो भगवान पुरा । म्याचकारा नस्पतत्स्वयं बम सनातनम् ॥ ७ ॥ एप वै विदुषी माम्पो मुनींद्रो बादराया। तपस्सी सत्पसम्बन्ध परार्थंकप्रयोमन ॥८॥ त्रैलोक्यपूजितम्या सौ बमनेसा त्रिकालवित् । निगमागमतस्वदो ब्रह्मण्यो बामण- प्रियः ॥ ९ ॥ ज्ञानमक्तिकियाकांडसमतादर्शका सहन् । प्रमेवा पश्चमस्यापि वेदस्य कलितापहन ॥ १० ॥ जितामित्रो झरिमे तः सर्वधर्मविदाम्बरः । वेदस्य च चतुर्भेदकर्धा वेदान्तसूत्रात ११ । विधानविग्रहाः साक्षागा भास्करपतिः। कतिपूडाम- णिस्तदै निबंध जगदिवम् ॥ १२॥ एतम्बानं विमानीहि सद रस्तत फा । तृतीय सामवेदनमर्षोऽपर्म सनात ॥ एनिम्तिमान मेग | मेनितोऽना । गारो दिशा एतमेरेन भेषित । मामा मेरितोऽसि सम्म | सालपा । मम्मतमा मास इतितो मुनि । इमादिमीसम्महिताचाम् ॥ १ पारस्त प्रपस्प छविमतिपर्यन्ते पप्पायेए उपासनामामय बिस्तरेन मर्म सम् । सम्पनिमोपासनासामने पेपन जीव समनि सापति समय । उपास- मार्गम क्षेफ्सीमान समाप्पाम्पाभव कसा संप्राप साप मुक्किमम्मेति । एवं उपासन्ध विक्मेिर शानिमर्म समाधि मति । सपुख्यमनुभात मामेभामोतिला म मामाकरमे झानम्मोचिप प्रतिमा जागते तस्स र ज्ञानपिपासम्म पूर्व- तेर मुरिटमिति पते। २ मत एक-ममममममम मितिमै पता मम । मीमापामानांविनयसीमापागम शाहिम्यम् । इति श्रीमंठाचार्य।

·ज्ञानयोगवर्णनम् । अ २० ( १३५) त्यभिधीयते । एतद्योवेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तदिदः ॥ २९ ॥ क्षेत्रज्ञश्चापि तं विद्धि सर्व्वक्षेत्रेषु शोभने । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोनिं य- चन्ज्ञानं मतं मम ॥ ३०॥ तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यहिकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥३२॥ ऋषिभिर्बहुधा गीत छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदेश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ३२ ॥ महाभूतान्यहङ्कारो बुहिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकञ्च पश्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ३३ ॥ इच्छा हेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सवि- कारमुदाहृतम् ॥ ३४ ॥ अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरा- र्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्य्यमात्मविनिग्रहः ॥ ३५ ॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुः- खदोषानुदर्शनम् ॥३६ ॥ असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिपु । नित्यश्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ३७ ॥ ईश्वरेऽनन्ययो- गेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ॥ ३८ ॥ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञान- मिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ३९ ॥ ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वामृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नांसदुच्यते ॥ ॥ ४०॥ सर्वतः पाणिपादन्तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ४१ ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं १ “शरीरादिव्यतिरिक्त पुमान्” इति साख्यदर्शनम् । २ अत एव "इन्द्रियाणा पृ- थगभावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पाद्यमानाना मत्वा धीरो न शोचति" || "इन्द्रिये- भ्यः पर मनो मनस सत्वमुत्तमम् । सत्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम्" | "अ- व्यक्तातु पर पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । य ज्ञात्वा मुच्यते जन्तरमृतत्वञ्च गच्छति"॥ "न सदृशो तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्च नैनम् । हदा मनीपा मनसाभिक्लप्तो य एतद्विदरमृतास्ते भवति ॥” "तेभ्यो विलक्षण साक्षी” । इत्यादि अति । ३“वेदाश्च वेद्य विधि च कृत्स्नमयो निस्क्त परमार्थता च । सर्व शरीरात्मनि य प्रवेद तस्यैव देवा स्पृहयति नित्य ।। भूमावसक दिवि चाप्रमेय हिरण्मय योऽडजमडमध्ये । पतत्रिण पक्षिणम- तरिक्षे यो वेद भोग्यात्मनि रश्मिदीप्त" ॥ इति श्रीमहाभारते मोक्षधर्मे । तु ·३४) भीभीमघुसूदनसंहिता। निर्मका पदं गच्छम्स्यनामयम् ॥१९॥ अपि चेदसि पापिम्पा सधैम्यः पापकृधमा । सर्व दानवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥२०॥ ययैधासि समिद्धोऽमिर्मस्मसात्कुरुते प्रिये । दानाधिः सर्वकर्माणि भस्मसात्फुरुते तथा ॥ २१ ॥ न हि ज्ञानेन सदृश पवित्रमिह विपते । तत्स्वयं योगससिद्धः फाखेनात्मनि विन्दति ॥ २२ ॥ अहावान् लभते जाने वस्परः संयतेन्द्रियः। बान लावा परी शान्तिमविरेणाधिगच्छति ॥ २३ ॥ न कर्तृत्व न कर्माणि लोकस्य सुजति प्रभु । न कर्मफलसंयोर्ग स्वभा यस्व प्रवचते ॥२४॥ नादचे फस्य चित्पाप न पेव सकृत विभुः । मझानेनावृत झानं वेन मुमन्ति जम्सव ॥ २५ ॥ मा नेन त वदनानं येषां नाशितमात्मनः । सेषामादित्यसम्मान प्र काशपति तस्परम् ॥ २६ ॥ तहपस्तदारमानस्तनिष्ठास्तत्परा यणा । गान्स्पपुनरावचिं ज्ञाननितकल्मपाः ॥ २७ ॥ मो. ऽन्त मुखोऽन्तरारामस्तथान्तोतिरेव च । स योगी ब्रमनि वाण नसमूतोऽधिगयछवि ॥ २८ ॥ इदं शरीर तत्पने क्षेत्रमि मति।पि। १ प्रचारमगार पक्षानम् प्रातिपुरुपयोमेद विसरून जानमिति पयते । का मादन्या शापाच मतिविना सम्मापते । बस्तृतम्त मातम्म मुक्तिसारमचात् मुक्ति | रमेण सबलगम्प सम्बबागिय ज्ञानोदये एप सारस्प एमाले तय पापकर्मजात बन्धमा विपनि । सानाम्मेरमेव परमार विमानमाम् । मत एष “शानमेव पते पवित्र बालमुत्तमम्" इत्यादि मुति । सान मर त्पत्तिविनावित तम्प शामित्वमिर्षीयते " स्वादि ममा रापी बापमचे प्रशनास बन्' । इति मीमपश्यपादमगतः अपिहाल मामाने । १ मा एक 'मझोपत परम पवित्र प्रसारमहर पुरक्षात् । मर मध्य प्रतिमुष मा पोत समस्त नेम" सूचनारसूत्रमि पार नाम में पदम् । तन्त्र पिरत बेग म विप्रो परपारम् । पेन सर्वमिदं प्राप्त सूत्रे मनिगला । तरत्र पारायेगी वागवित्तपथाना मनाव भिमा माया बम्ब हामी मिला। म सिमानुपने विद्वानो समरिकः । सिमा शानमी वस्त्र पनि तम्मम । प्रसन्न मरतार इति प्रति दिए । " सारिप्रमोपनिन् ।

·ज्ञानयोगवर्णनम् । ( १३७) म.२० श्यति ॥ ५२ ॥ समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ ५३ ॥ प्रकृ- त्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथा- त्मानमकचारं स पश्यति ॥ ५४ ॥ यथा भूतपृथग्भावमेकस्थम- नुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ५५ ॥ अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि धर्म- जेन करोति न लिप्यते ॥५६॥ यथा सर्वगतं सक्षम्यादाकाशं नोपलियते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥५७॥ यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्न लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति सुव्रते ॥ ५८ ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानच- क्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षश्च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ५९ ॥ अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शातिमात्मनः। उन्मज्जेश्च निमज्जैश्च ज्ञानमेवाभिसंश्रयेत् ।। ६० ॥ परावरं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपल- भ्यते । विद्यया देवि सृष्टानां विद्यैवेह परा गतिः ॥ ६१ ॥ भू- तानां जन्म सर्वेषा विविधाना चतुर्विधम् । जरायुजांडजोद्भिज- स्वेदज चोपलक्षयेत् । ६२ ॥ स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जंगमान्यु- पधारयेत् । उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्यया ॥ ६३ ।। आहुर्वै बहुपादानि जगमानि हयानि तु । बहुपाट्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि ॥ ६४ ॥ दिपादानि हयान्याहुः पार्थिवानी- तराणि च । पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुंजते॥६५॥ पार्थिवानि हयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु । मध्यमानि विशिष्टा- १ अत एव “यहा तद्वा तच्छित्ति पुरुषार्थस्तच्छित्ति पुस्पार्थ" | इति साख्य- दर्शनम् । “पुण्यपापमय देह क्षपयक्रममक्षयात् । क्षीणदेह पुनर्दही ब्रह्मत्वमुपगच्छति ।। पुण्यपापक्षयाथै हि साख्यज्ञान विधीयते । तत्क्षये पम्य पश्यति ब्रह्मभावे परा गतिम्' । इति श्रीमहाभारते मोक्षधर्मे । २ अत एव “गवामनेकवर्णाना क्षीरस्याप्येकवर्णता । भीग्वत्पश्यते ज्ञान लिङ्गिनस्तु गवा यया" । इति व बी श्रुतिः । ।

·(१५) भीश्रीमधुसूदमसहिता। सन्द्रियविवर्जितम् । असक सर्वमय निर्गुणं गुणमोक च॥ ४२ ॥ पहिरन्तम्व भूतानामचरं परमेव च । मूक्ष्मस्वापद वित्रेयं पूरस्य पास्तिके च त ॥ ४३ ॥ अविभकश्च भूतेषु । मकमिव च स्थितम् । भूवमर्ट प तम्यं प्रसिप्णु प्रभविष्णु ॥४॥ज्योतिपामपि तज्योतिस्तमस परमुध्यते । जाने देयं ज्ञानगम्म इदि सर्वस्य धिष्ठितम् ॥ ४५ ॥ सनत एतादि वाय वढावायोपपपते । इति क्षेत्र तथा प्रान प्रेयश्चोकं समास वः॥ ४६॥ प्रकृति पुरुषधेव विम्यनादी उभावपि । विकारांभ गुणांश्चैव विनि प्रकृतिसम्भवान् ॥ ४७ ॥ कार्यकारणरत्वे देवः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुसन सानो भोक्तवे देवरुभ्यते । ॥४८॥ पुरुषः प्रकृतिस्थो हि अस्के प्रकृविजान गुमात् । फारणं गुणसास्प सदसपोनिजन्मम् ॥४९॥ उपद्रष्ठानुमन्याप मर्धा भोषा महेपरः । परमात्मेति पाप्युको देहेऽस्मिन् पुरुषः पर ॥ ५० ॥ य एरे वेषि पुरुष प्रकृतिश्च गुणेः सह । सर्मधा वर्धमानोऽपि न स भूयोऽमिजायते ॥ ५१ ॥ सभ सर्ने मूत्रे विष्ट त परमेश्वरम् । विनश्परस्परिनश्यम्स यः पश्यवि स प. १ मत एक- 'मूक्ष्मेण मनमा वियो बाचा मान परम 1 मरि मनसा प्रम दर्म- मन पनि । शानेन निर्ममता पनि गुममा मनम्तवा । मनमा करिषम मम । लिपपो पनि भीमहामारते मोसबर्मे । १ प्रति रिनाम जाप्रपा पुरुष्पाप | पानि इयमेवारिविहीनम् । मनात रस्तुतिपरस्त तामसमपि मुधित मनिटमी जामा म जगप्रापसातबपि मा पसेर तदनन्त मस्ति । तपारे मृतिपम्प म्मुरको और संमति मुक्तिरसामा जीमम तमाशी प्रण मनपापरब बामा प्राविरमानम्तमान समाप । एषर विमाने माप्रपर मुक्त रपम्प पनमा पिगममेव माति । एस पुरसम्म मधि | प्रापमान"। समस्त प्रातिपुरुषाईयोरपरिका मामित पिटिरा। मा पर निमुत्तमाय माय वा प्रदानस्पति मामयलप्रदमगारः पपिस ११ मनामनुमानेन बोषो मानभाव परे । तत प्रसे स्वरि ममापारमा पर मसिसने । मांसपार।

·अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१३९) वृहशुश्रूषया देवि पुरुषो लभते महत् ॥ ७८.॥ धर्मोपस्थो हीव- रूथ उपायापायकूबरः । अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबंध- नः ॥ ७९ ॥ चेतनाबंधुरश्चारुश्वाचारग्रहनेमिमान् । दर्शनस्पर्श- नवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ ८० ॥ प्रज्ञानाभिः सर्वतंत्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः । क्षेत्रज्ञाविष्ठितो धीरः श्रद्वादमपुरःसरः ॥ ८१ ॥ त्यागसूक्ष्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः । जीवयुक्तो स्थों दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥ ८२॥ यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्ति चैव योगिनः । प्रयाता याति त कालं वक्ष्यामि कुलपूजिते ॥ ८३ ॥ अग्निोतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्र- याता गच्छंति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८४ ॥ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चाद्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्त्तते ॥ ८५ ॥ शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते. मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्त्तते पुनः ॥८६॥ नैते स- ती. देवि जानन्योगी मुह्यति कश्च न । तस्मात्सर्वेषु कालेषु यो- गयुक्ता भवानघे ॥ ८७ ॥ वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेपु यत्पु- ण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्था- नमुपैति चाद्यम् ॥ ८८॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहिताया ज्ञानयोगवर्णन नाम विशोऽध्याय । एकविंशोऽध्यायः॥ अध्यात्मरहस्यवर्णनम्। . देव्युवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि यत्तदध्यात्मसंज्ञितम् । रहस्य विश्वसृष्टयादिसमेतं ज्ञानसिद्धये ॥१॥ श्रीश्रीमधुसूदनउवाच । १ इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि । २ इति श्रीभगवद्गीतायाम !

·(१८) भीभीमधुसूदनसंहिता म २ निजातिधर्मोपधारणात् ॥ ६६ ।। मध्यमानि हयान्याहुर्धर्मज्ञानी- सराणि च । धर्मशानि विशिशनि कार्याकार्योपधारणात् । ६७॥ धर्ममानि इयान्याहुदवानीतराणि च । वेदवानि विशिष्टानि वेदो घेषु प्रतिष्ठितः ॥ ६८ ॥ वेदज्ञानि दयाम्पाहुः प्रवक्मृणीत राणि च । प्रवक्तृणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात् ॥ ६९॥ विज्ञायते हि यदा सधर्मा सक्रियाफला । सधर्मा निसिता वेदाः प्रवक्तृम्पो विनि सताः ॥ ७० ॥ प्रवक्तृमि दया- न्याहरात्ममानीतराणि प । आत्मवानि मिशिष्टानि जम्मा- जन्मोपधारणात् ॥ ७१॥ धर्मइयं हि यो वेद स सर्मज्ञः स सर्व वित् । स स्पागी सस्पसंफल्पः सस्य शुचिरयेश्वरः ॥७२॥ मम्मवानप्रतिष् हि देषा मामणं विदु । शम्दनमणि निप्मा है परे प वनिश्वयं ॥ ७३ ॥ मन्दस्य च पदिष्ट व साविय प्राविदैवतं । ज्ञानाम्पितं हि पश्यन्ति वे देवास्तात ते दिजाः॥७ सेषु विपमिदं भूत सर्व प जगदादि । तपा माहात्म्पभावस्य सह नास्ति दिने ॥७५ ॥ शानाम्यासाम्जागरणं जिला सार्थमनंतर । विमानाभिनिवेशानु स जागर्त्यनिश सदा ॥ ६ ॥ तचिंतनं तस्कपनमन्योन्य तस्मयोधनं । एवदेकपरत्वं च ज्ञाना म्यास पिधात ॥ ७॥ भावनाप्रमादेन प्रसादेनारमवतया। एमपि मर जाना मातम श्रीमाभारतम्पम् । मदिर रमोन भणः पारपरतत्रा । परियो भग' मा मरमा समानास्तथा । आम नेपाल REMI विमला । सरितारम्नेयः मासिनो बरात परीच मेश बालममिताः । परमागे मोरेमामामामा । मादपिल | नामरिमाम्म्मनोभित । तम्मामलि पापा ममममम ममीमामार माम मरामिपिन् पासम्पमतमदी मातम पनि श्रीमापामगा पर मामाने। “तमा परगोन मामा मतपत गराि मा म्पपाम्ममा मनिभा भगानगरम्मम। तापमा ·न. २१ अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१३९) : वृद्धशुश्रूषया देवि पुरुषो लभते महत् ॥ ७८. ॥ धर्मोपस्थो हीव- रूथ उपायापायकूबरः । अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबंध- नः ॥ ७९ ॥ चेतनाबंधुरश्वारुश्वाचारग्रहनेमिमान् । दर्शनस्पर्श- नवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ ८० ॥ प्रज्ञानाभिः सर्वतंत्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः ॥ ८१ ॥ त्यागसूक्ष्मानुगः क्षेभ्यः शौचगो ध्यानगोचरः । जीवयुक्तो स्थो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥ ८२ ॥ यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्ति चैव योगिनः । प्रयाता याति तं कालं वक्ष्यामि कुलपूजिर्ते ॥ ८३ ॥ अग्निोतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्र- याता गच्छंति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८४ ॥ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चांद्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्त्तते ॥ ८५ ॥ शुक्लकृष्णे गती घेते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्त्तते पुनः ॥८६॥ नैते सू- ती देवि जानन्योगी मुह्यति कश्च न । तस्मात्सर्वेषु कालेषु यो- गयुक्ता भवानघे ॥ ८७ ॥ वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेपु यत्पु- ण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्था- नमुपैति चाद्यम् ॥ ८८॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहिताया ज्ञानयोगवर्णन नाम विशोऽध्याय । एकविंशोऽध्यायः॥ अध्यात्मरहस्यवर्णनम्। . देव्युवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि यत्तदध्यात्मसंज्ञितम् । रहस्य विश्वसृष्टयादिसमेतं ज्ञानसिद्धये ॥ १॥ श्रीश्रीमधुसूदनउवाच । १ इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि । २ इति श्रीभगवद्गीतायाम् ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। यषहम मनोवाचामगोचरमितीरितम् । तत्सर्वकारणे विद्धि स | र्याध्यापिकमिस्पपि २॥ अनापतम दिष्पमजर नुवमम्पम्। मप्रसक्पमपिय प्रमाने संप्रवर्तते ॥३॥ स्वेच्छामायारूपया यच जगजन्मादिकारणम् । विरामं तु तवसमधिदरमिवि स्मृतम् ॥ ४॥ सर्वत्र सद्गुरुनिस्यो वयामी कृपानिधिः । सवसगुणसारास्मा दोषचम्पः परः पुमान् ॥ ५ ॥ यत्कार्यमाम विश्वस्य निधानं प्राकृतात्मकम् । विराडाल्प स्थूलतरमधिभूत तदुच्यवे ॥ ६ ॥ यस्पेहावयझेका फल्पयति मनीषिणः । कव्यादिभिरधः सप्त सप्तो जघनादिभिः ॥ ७॥मों सरसदिति निर्देशो ममणविविधः स्मृतः । प्रामणास्तेन बेदाब यहाँब १ बपि फाय ममोबाचामगोचरं तवाऽपि तवाटारो ममबस्तम्मिा माहितीये कम मगि प्रेषिपं पति । बयानपावधिमाजीतबस्स म्पकमकाकारिता मस्ति । तया मापारसमय पर प्रप । मागोपहित सः । मात्मामविम्मपिरामिता निगा । माध्यामिकाविप्रतिष्पनिक सवेरासत फर्म यम गिरतर्गतेषु म | अपि कार्यक्रमणसमोए प्रेमविवेचनमत्र परमोतवाविप्रा तर सानो बेर ममापि धर्मोपासनाशानलपेग माविर्भाव इति शेषम् । मत एवं सत्वमायामिरप सारिदै भनि भाप्पाश्मिकारि विषमपम इत्यादि मा मति साबम प सातपोवामपम त्रिपा मि बमरिमानव समेऽमामे बर्षित ।। तत्र सम्मपि भोपासनामानरपेष त्रिपा मित्र सामानोपामसम्याने पाय नपा मेला निर्देशाममात्र विक्रमेमप्ततिनिमेवाः । पर्व तपमो गनस्थापि नागरे पहादसा पंचवारिसमे सोप्पत पामेवा एप बमसपिपमाना धर्मगणपा | सगनभेष भेरेषु अस्मितमस्तीति सनातनम्यस्य परिधर्मस्वमेव समप्रा- मा बोम्या । प्तेपा पिया भीभगताऽपि गीता यथा मान मी | मना हुतम् । प्रीत न गत मर्मतमापिना ॥ मेरा स योगिर प4 सत | प्रमानावपो पर बनारसहति ॥ भोत्रातनिधियानम्मे संपमानिपुरति । - मादीन्निपान विवानिपु हान सामिपनि प्रामामाथि चापरे । माय सबमयोमामा राति हाबीस्तेिऽम्पयशास्तपापा बोनपासामा परे । सम्पप- माय बतय संसियत: ॥ मगन गरी प्रज प्रानपान तथा परे। मानापामाती रमा नाकामपालमा भने बिहार प्राचान् प्राणु अदति । माचीत पायो पातम्या बाहानमुमा बानि प्रम ममातनम् । मार्य प्रास्पबास्स- ·म २१ अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । ( १४१) विहिताः पुरा ॥ ८॥ तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रि- याः । प्रवर्तते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ ९॥ तदित्य- नभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः। दानक्रियाश्च विविधाः क्रि- यंते मोक्षकांक्षिभिः ॥ १०॥ सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्र- युज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दो देवि युज्यते ॥ ११ ॥ यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तद- र्थीयं सदित्येवाऽभिधीयते ॥ १२ ॥ अश्रादया हुतं दत्तं तपस्त- प्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते देवि न च तत्प्रेत्य नो इहे ॥ १३ ॥ अधुना क्थयिष्यामि सृष्टिज्ञानं सुदुर्लभम् । यत्तत्त्रि- गुंगमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधान प्रकृति प्राहुरविशेष विशेषवत् ॥ १४ ॥ पंचभिः पंचभिर्ब्रह्म चतुर्भिदेशभिस्तथा । एतच्चतुर्दिशतिक गणं प्राधानिकं विदुः ॥ १५ ॥ महाभूतानि प- चैव भूरापोऽग्निर्मरुनभः । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्यादीनि मतानि मे ॥ १६ ॥ इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्यसननासिकाः। वाकरौ चरणों मे, पायुर्दशम उच्यते ॥ १७ ॥ मनो बुद्धिरह- द्वारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्या लक्षण- रूपया ॥ १८॥ एतावानेव संख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह । स- निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः ॥ १९ ॥ अनाद्य- विद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न संभवादन्यस्तत्व- -कृतोऽन्य कुरुसत्तम । एव बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुवे । कर्मजान् विद्धि तान् सर्वानेव ज्ञावा विमोक्ष्यसे ।। श्रेयान द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञ परतप । सबै कर्माऽखिल पार्थ ज्ञाने परिममाप्यते ॥ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यति ते ज्ञान ज्ञा- निनस्तत्वदर्शिन. ॥” इति । १ इति श्रीभगवद्गीताय म् । २ अत एव "सत्वरजतमसा साम्यावस्था प्रकृति प्रकृ- तेर्महान् महतोऽहकागेऽहकागत्पचतन्मात्राण्यमयमिन्द्रिय तन्मात्रेभ्य स्थलभूतानि पुरुष इति पचविंशतिर्गण ।" इत्यादि श्रीमपूज्यपादमगवान्कपिल साख्यदर्शने । ३ कालस्य विस्तृत स्वरूप द्वादशाध्याये वर्णितमेव ।

·(११) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता । यो जानटो मवेत् ॥ २० ॥ पुरुपेश्वरयोरत्र न वेलमण्यमण्यपि । तदन्पफ्ल्पनाऽपार्या ज्ञान प प्रकृतेर्गुणः ॥२१॥ अनादिरात्मा पुरुपो निर्गुण प्रकृते पर । प्रस्पग्धामा स्वयंप्योतिर्षिय येन समवितम् ॥ २२ ॥ स एष प्रकृति सूदमा देवी गुणमयी विभुः । यदृच्छयेयोपगतामध्यपपत लीलया ॥२१॥ गुणे नि- चित्राः सचतीं सरूपाः प्रकृति प्रमाः । विलोक्य मुमुरे सपस इह झानगृहया॥२४॥ एवं परामिण्यानेन कर्तृत्व प्रकृतेः पुमान् । पर्मस क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मम्यते ॥ २५ ॥ तदस्म से सूतिर्मन्धा पारवयं च तस्कृतम् । भवत्यकसुरीशस्य साक्षिमो निर्वृतात्मन ॥ २६ ॥ कार्यकारणकर्तृत्वे पारणं प्रकृर्षि विदुः । भोक्तृत्व सुखदुःसानो पुरुष प्रकवेः परम् ॥ २७ ॥ देवार १ प्रमाणप्राममितिको गमः । पंचविसर पर । परिस पुस सम्मान । तत्र पत्ता परम्परमतमानविभागाभ्यां संसाझेदोषाः न मतमेरा माति । तर मीमागवत मुक्ता सन्ति सर्वत्र माफ्ते समय गया । मार्ग मी बामगएप मदतानसटम् || मतदे बास्मत पद परम तत्तथा । ए Rel मतयो म दुरगया । पासा मतिरावादिकम्पो पद पदम । प्राप्त शमरमेऽय ति सारस्तमनुशाम्पति । परस्परानुमनेसात्तरमाना पुरपपम । पावापर्वसम्यान बार | पूर्ववक्षितम् । सम्मिपि प्रयन्ते प्रविष्टाप्तिगामि । पूर्वम्मिन माऽमस्मिनाक मे तत्वानि सर्वशः । पौर्षापर्यमतोऽमपा प्रास्वामीप्यताम् । ममा निमित्त पाया। मा मुक्तिमत" मारि। १ “संबातम्मावापुरपम्मी भीमपाबाट अपमम्प मान्ने भपि। नासम्सीनो 'सरामीत्तानी मासीवनी मो मेमामा सन् । रिमा बरीक शास शर्मसम्म दमासीन गभग्म । न मसगसीपत मत रिम गम्मा ममामीन् प्रामीदवात सवा तारतम्मदाबामनिमत्ता तममासीत्तममा गामने प्रा समय सम्ममा रम् । अपनापपिदिल मातीतमम्त मडिया सम्मान समबत्ततापिमनसो त प्रकर्म सदामीन् । सतो पण ममनि मिविरम् र प्रतीप्या पो मनीषा विश्रीनो तितो रश्मिरेपामा सिर सील परिमिरमान् । गतापा मासम्मविमान माममसमा मास्ताप्रति पास्तम् । ज्या प्रमाण मा नाता पुसिमाना मसिना रोसनमा बारित मा मत हारे परिपाम बीमा पाम बीमम् मा मा र यदि वापर"वादमा ·मध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१४३) अ.२१ भितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् । आधत्त वीर्य सासूत महत्तत्वं हिरण्मयम् ॥ २८ ॥ विश्वमात्मगतं व्यंजन्कूटस्थो ज- गदगुरः । स्वतेजसाऽपिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तमः ॥२९॥ यत्त- त्सत्वगुणं स्वच्छं शांतं भगवतः पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महहदात्मकम् ॥ ३०॥ स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः । वृत्तिभिलक्षणं प्रोक्तं यथाऽपां प्रकृतिः परा ॥ ३१ ॥ महत्तत्वाहिकुर्वाणाद्भगवहीर्यसंभवात् । क्रियाशक्तिरहकारस्त्रिवि- धः समपद्यत ॥३२॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भवः । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ ३३ ॥ सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । संकर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियैमनोमयम् ॥ ३४ ॥ कर्तृत्व करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्त- घोरविमूढत्वमिति वा स्यादहंकृतेः ॥ ३५ ॥ वैकारिकाहि कुर्वा- णान्मनस्तत्वमजायत । यत्संकल्पविकल्पाम्यां वर्तते कॉमसं- भवः ॥ ३६ ॥ यहिदुर्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदे- न्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः ॥ ३७॥ तैजसात्तु विकुत्री- णाद्बुद्धितत्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिद्रियाणामनुग्रहः ॥ १ अत एव “महदाद्य कार्य तन्मन " ( यत्प्रकृतेगद्य कार्य तन्महत् महत्तत्व अ- न्त करण बुद्धि ) इति (प्रख्यदर्शनम् । २ अत एव " चरमोऽहकार ” । “तत्कार्यत्वम- न्येयाम् ।" इत्यादि साख्यदर्शनम ।३ महत्तत्त्वे वासुदेवाख्य अहतत्वे सकर्षणाख्य तद्विकार- भूतमनआदितत्वे वनिस्त्वाख्य अधिदेवस्वरूपम्पास्यतया निर्दिश्यते । इदमेवास्तिकवेदिकमा- ख्यदर्शनरहस्य बोध्यम् । ४ अत एव "अभिमानोऽहकार " " एकादश पचतन्मात्र तत्कार्यम । " "सत्वादिकमेकादशक प्रवर्तते वैकृतादहकांगत् ।” “कमंद्रियबुद्धीन्द्रियन्त- रमेकादशक मन ।" इत्यादि साख्यदर्शनम । ५ अत्र मनस्तत्वादुत्तरत्र लक्षिता बुद्धि' मा तु ज्ञानेंद्रियाणां धारणक! ज्ञानशक्तिस्वरूपा बोध्या न तु “मनसस्तुपरा बुद्धि" इत्यत्रोक्ता बुद्धिाया । मनो मतिब्रह्मा बुद्धिश्चित्तादय पर्यायशब्दाइव भिन्नक्रमेण शास्त्रेषु व्यवतियते । तत्र शुद्धाया उन्नतबुद्धे. प्रतिभा नाम मलिनायास्त्ववराया बुद्धर्धारणा नाम । तत्र धारणा बुद्धि सर्वेषु चेतनेषु साधारणा । प्रतिभावुद्धिस्तु समुन्नतज्ञानाधिकारिष्वेवासाधारणा । प्र- तिमा च महत्तत्वसनधिनी वारगा तु, तेजमाहतस्वकार्यम्सेतिज्ञेयम् ।

·भीभीमधुमूटनसंहिता ॥३८॥ संशयोऽय विपर्यासो निधया स्मृतिरेव च । स्वाप इत्या ध्यवे परिक्षण सृधित पृयम् ॥ ३९ ॥ जसानीन्द्रियाण्षेत्र मियामानविभागशः माणस्य हि क्रियाशकिर्चद्वेर्विज्ञानकिता ॥४०॥ तामसाध विकुर्वाणानुगपदीर्य पोदितात् । काममात्रम- मूसस्मानभः श्रोत्रं च शम्दगम् ॥४१॥ अभियत्वे शम्दस्य मा. लिझस्वमेव च । सम्मावत्वं प नमसो लक्षणं कपया पितुः । ॥ २॥ मूसानो छिद्रदातृत्व पहिरन्तरमेव च । माणेंद्रियात्म विष्ण्पस्प नमसो विलक्षणम् ॥ ४३ ॥ नभस शम्दत मात्रा स्फासगत्या विफुर्वतः । स्पर्शोऽभवत्तो वायुस्वस्पर्शस्य । संग्रह ॥४॥ मृदुस्प पठिनत्य प शेत्पमुष्णस्वमेव च । एवं रस्पस्पि स्पर्शस्य तन्मात्रत्वं नमसतः ॥ ४५ ॥ पाल्न मू इन प्राप्तिर्नेवस्व प्रम्पशम्नयोः । सन्द्रियाणामारमत्व पायो माभितक्षणम् ॥ ४६ पवायोश्च स्पर्शतन्म'वायूपं देनेरिवादभूत् । समुत्विा ततस्तेमश्वभूरूपोपलम्भनम् ॥ ४७ । ब्रम्पाकक्षित्वं गुणसा म्पत्तिसंस्थात्ममेव च । तेजस्व तेजसः साधिरूपमात्र- स्प वृषयः ॥४८॥ पोतनं पचन पानमदन दिममर्दनम् । तेजसो समयस्स्वेताः शोषण इतरेव प ॥४९॥ रूपमावाहिकुर्गा णामसो देवोदितात् । रसमात्रममूचस्मादम्मो जिहा रसग्रहः ॥५०॥ कषायो मधुरस्तिकः कदम्ल इति नैकधा । भौति माना विकारेण रस एको मिमि पवे ॥५१॥ छेदन पिणन एप्तिः प्राणनाप्मायनोदनम् । सापापनोदो भूपस्वमम्मसो पुचपस्थि मा ५२ ॥ रसमात्रादिकुर्वाणादम्भसो देवपोदितात् । गम्भ मात्रममूचस्मात्पुप्पी प्राणस्य गधगः ॥ ५३॥ करम्मपूक्सिो रम्पशास्तोग्राम्हादिमिः पृपा । प्रम्पादयौपम्पादन्ध एको रिभिपते. ॥ १४॥ भाषन ममणः स्थान धारण सदिशेषगम् । सर्पसत्वगुणोदः पिसीपविलक्षणम् ॥ ५५ ॥ नमोगुणविशे- ·म.२१ अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । ( १४५) षोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थों यस्य त- स्पर्शनं विदुः ॥ ५६ ॥ तेजोगुणविशेषोऽर्थों यस्य तच्चक्षुरु- च्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः ॥ ५७ ।। भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते । परस्य दृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् ॥ ५८ ॥ अतो विशेषो भावाना भूमावेवो- पलक्ष्यते । एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै ॥ ५९ ॥ कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरूपाविशत् । ततस्तेनानुविहेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतैनम् ॥ ६० ॥ उत्थितं तदिह प्रोक्ता तत्वस- १ अत एव "स्थूलात् पचतन्मात्रस्य” इति साख्यदर्शनम् । स्थूलात् पचस्थूलभूतात् कार्यात् सत्वरजस्तमोभेदेन शान्तिघोरमूढरूपात् पचतन्मात्रस्य ज्ञानम् । पच स्थूलभूतानि तु पचीकृतानि । पचीकरण तु आकाशादि पचसु एकैक द्विधा सम विभज्य तेषु दशसु भागेप मध्ये प्राथमिकान् पच भागान् प्रत्येक चतुर्धा सम विभज्य तेषा चतुर्णा भागाना स्वस्व- द्वितीया भाग परित्यज्य भागान्तरेप सयोजनम् । अत एव भूतानि पचीकृतापचीकृतभेदेन द्विविधानि इति ज्ञेयम् । २ इति श्रीकपिलगीतायाम् । अत एव “ॐ सहनाववत्विति शान्ति । ॐ अथाऽत पृथिव्यादिमहाभूताना समवाय शरीरम् । यत्कठिन सा पृथिवी यव तदापो यदुष्ण तत्तेजो यत्सञ्चरति स वायुर्यत्सपिर तदाकाशम् । श्रोत्राऽदीनि ज्ञानन्द्रियाणि। श्रोत्रमाकाशे वायोत्व गग्नौचक्षु रप्सुजिह्वा पृथिव्यां वाणमिति । एवमिन्द्रियाणा यथाक्रमेण शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाश्चैते विषया पृथिव्यादिमहाभतेषु क्रमेणोत्पन्ना । वाक्पाणिपादपायू- पस्थाऽऽख्यानि कमेद्रियाणि । तेषा क्रमेण वचनाऽऽदानगमनविसर्गाऽऽनन्दाश्चैते विषया । पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणात्पन्ना । मनोबुद्धिरकारश्चित्तमित्यन्त करणचतुष्टयम्। तेषा क्रमेण सकल्पविकल्पाऽध्यवसायाऽभिमानाऽवधारणास्वरूपाश्चैते विषया । मन स्थान गलाऽन्त ब- दुर्वदनमहङ्कारस्य हदय चित्तस्य नाभिरिति । अस्थिर्मनाडीरोममासाश्चेति पृथिव्यशा म- प्रश्लेष्मरक्तशुक्रस्वेदा अबशा । क्षत्तृष्णाऽऽलस्यमोहमैथुनान्यग्ने । प्रचारणविलेखनस्थूलाऽद्य- न्मेषनिमेषाऽऽदि वायो । कामक्रोधलोभमोहभयान्याकाशस्य । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा पृथि- वीगगा'। शब्दस्पर्शरूपरसश्चापा गुगा शब्दस्पर्शरूपाण्यग्निगुणा ।शब्दस्पर्शाविति वायुगुणौ। शब्द एक आकाशस्य । सात्विकराजसतामसलक्षणानि त्रयो गुणा' " अहिंसा सत्यमस्तेय- ब्रह्मचर्याऽपरिग्रहा । पक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौच सन्तोष आर्जवम् । अमानित्वमदम्मित्वमा- स्तिकत्वमहिंस्रता । एते सर्वे गुणा ज्ञेयास्सात्विकस्य विशेषत । अहकर्ताऽस्म्यह भोक्ताऽ- स्म्यह वक्ताऽभिमानवान्। एते गुणा राजसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवित्तमै । निद्राऽऽलस्यो मोहरागौ मैथुन चौर्यमेव च । एते गुणास्तामसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवादिभि"। ऊर्ध्वं सात्विको मध्ये राज- सोऽधस्तामस इति । सत्यज्ञान सात्विकम् । धर्मज्ञान राजसम् । तिमिराऽन्ध तामसमिति ।- । । - १० ·मामामधमूनसाहता ॥३८॥ संशयोऽय विपर्यासो निश्चय स्मृतिरेव प । स्वाप इस्यु प्पते मुद्दे क्षणं पृषितः पृयम् ॥३९॥ जसानीन्द्रियाण्पेर क्रियामानविभागशः । प्राणस्य हि क्रियाशतिर्बुदेविज्ञानशक्षिता ॥ ४० ॥ तामसाश विकर्षाणाद्धगदीर्यचोदिवात् । शायमाप्रम- मूधस्मानमः श्रोत्रं पशब्दगम् ॥४१॥ मर्याभयवंशम्दस्पर लिंगस्वमेव च । वमानस्य च नमसो सक्षण करयो विदुः । ॥२॥ मूतानां छिद्रदाइत्व पहिरन्तरमेव च । प्राणेंद्रियात्म विष्ण्पस्वं नमसो सूचिसक्षणम् ॥ ४३ ॥ नभसः शम्दवम्मात्रा स्कासगत्या विकुर्वतः । स्पर्शोऽभवचतो पायुस्त्वक्सीस्प ' संग्रह ॥४॥ मृदुल कठिनत्व च शैस्यमुष्णत्वमेव च । एत स्स्पर्शस्म स्पर्शस्वं तम्मानस्व नमसत्तः ॥५॥पाख्ने मू इन प्राप्तिर्नेतृत्व द्रम्पशम्दयोः । सम्ब्रियाणामात्मत्व यायोक समिक्षणम् ॥ ४५ ॥ बायोश्च स्पर्शसम्म प्राप देवेरितादभूत् । समुस्थित प्रसस्तेजन्मभूरूपोपलम्भनम् ॥ ४७ ॥ ब्रम्पावित गुणता म्यक्तिसंस्थास्वमेव च । जस्त्वं खेजसः साधि रूपमात्र स्प सपः ४८ ॥ पोतनं पचन पानमदन दिममर्दनम् । जसो वृधयस्वेताः शोषण इतरेव ॥४१ रूपमात्रादिक णाचेमसो देवपोदितात् । रसमाप्रमभूचस्मादम्भो जिहा रसग्रह ॥५०॥ कषायो मधुरस्तिका कटम्ल ति नेकपा । भौति काना विकारेण रस एको मिमिपते ॥५१॥ क्लेदन पिणन वाप्तिः प्राणनाप्पायनादनम् । तापापनोदो भूपस्वमम्मसो इसपस्थि माः ॥५२॥ रसमाषादिकुर्वाणादम्भसो देवचोदितात् । गम्म माप्रमभूधस्मात्पुप्पी घाणस्न गन्धमा ॥ ५५ ॥ करम्भपूविसौ रम्पशान्तोग्राम्सादिभिः पृपर । ब्रम्पावयमेवम्पादम्म एको विभिपते ॥ ५४॥ भावने प्रमणा स्थान धारण सदिशेषणम् । सर्पसत्वगुणोदेवः पृधिपीधिसभणम् ॥ ५५ ॥ ममोगुणपियो ·अ.२१ अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१४७) एवं त्वगादि त्रिविधं विविक्तं ज्ञानादिकर्मादि च चित्तयुक्तम् । योऽस। गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसृतः ॥७२।। अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहे।कारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च । आत्मा परिज्ञानमयो विवादो हस्तीति नास्तीति भिदाऽर्थनिष्टः । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसा तस्मात्परावृत्तवियां स्वलोकात् ॥७३॥ एवं रूपेण कल्पन्ने कल्पका विश्वसंभवम् । अन्योन्यापाश्रया- त्सर्वमायंतवदवस्तु यत् ॥ ७४ ।। आध्यात्मिकादिरूपेण सर्व व- स्तु प्रकाशते । विशेपलक्ष्योपादाने भेदो भवति नान्यथा ॥७५॥ तथैव वस्तु नास्त्येव भासकं वर्तते परम् । स्वरूपत्वेन रूपेण स्वरूपं वस्तु भास्यते ॥ ७६ ॥ प्रकृती सस्थितं व्यक्तमतीतप्र- लये तु यत् । तस्मात्माकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसंचरः॥ ७७ ॥ अनादिर्भगवान्कालो नास्तोऽस्य देवि विद्यते । अव्युच्छिन्नास्त- तस्त्वेते सर्गस्थित्यंतसंयमाः ॥७८॥ अथाध्यात्मरहस्य ते कथया- मि मुदुर्लभम् । यज्ज्ञानादीशकृपया साधको मोक्षमाप्नुयात्॥७९॥ १ अत्रेद तत्त्व-जनवादादिमिद्वातेषु तश्चिाग बहर एपोलताधिकारप्रापका सति पर तेषु सर्वधपि भाविभौतिकाध्यात्मिकत्वम् पयाग्व मष्टिगतार्थप विविधानभवनपादन निर्दि- ध्यते । आधिटैविकम्य तृतीयस्य स्वरूपस्य तेषु परिचयोऽपि नेतीयमेव महती न्यनता । तस्यवाधिदेवस्य प्रधानम्य विष्वपि चाभिन्नतयानुदर्शन वैदिकेऽस्मिन्दर्शने मुह क्रियत इ. तीयता महता भेदेन परिपूर्णतमो वैदिक पथा । २ इति श्रीमत्पूज्यपादभगवत वेदव्यास- स्य । तस्मात्स्वलोकात्परावृत्तीत्व कुत इति चेत् तदक्त "तर्पच्छेदो न भवति पुरुपस्येह कल्मपात् । निवर्तते तदा तर्प पापमतगत यदा ॥ विषयेषु न मसर्गाच्छाश्वतस्य तु सश्र- यात् । मनसा चान्यथा कामन्यर न प्रतिपद्यते ॥ ज्ञानमुत्पद्यते पुसा भयात्पापस्य कर्मण । यथाऽऽदर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि" ॥ इति श्रीमहाभारते मोक्षधर्मे । ताविति । अतीतग्रहण सर्वप्रलयोपलक्षणार्थ अतीतप्रलये यद्यस्मात् प्रकृतौ मस्थित विलीन विश्व आसीत् । तस्मात् विश्वस्य प्रस्तौ सचरणात् प्राकृत अय महाप्रलय उच्यते । ४ अनादिगिति । तत कारणाटेते सर्गस्थित्यतसयमा सर्ग स्थिति च तदन्ते स- यम च अव्युच्छिन्ना प्रवाहरूपेण अविरता ! अत एव "अनाटावध यावदावादाविष्यदप्येव । इदानीभिव सर्वत्र नात्यतोच्छेद " इत्यादि श्रीमत्पज्यपादभगवत कपिलस्य साख्यदर्शने । इति पच श्लोका विज्ञानभासतत्रस्था । k ३ प्रकृ. तुर्व -- ·(१५५) श्रीप्रीमधुसूदनसंहिता। टिस्वयानये । ततो व्यष्टिस्वरूपेण सृष्टिहुविधाप्पभूत् ॥ ६॥ योग्यास्मिकोऽयं पुरुष सोऽसावेवाधिदैविकः । यस्तत्रोमपति- छेदः पुरुषो प्राधिमोतिषः॥२॥ एकमेकवराभाये यदा नोप- लभामहे । प्रितयं पत्र यो घेद स आस्मा स्वाप्रपाश्रयः । ६॥ समष्टिरूपं विस्तारादन प्रकृतीशयो । यष्टिरूपं स्वनंत स्मा सरपापा स्पसस्तयोः ॥६४॥ माविर्भावतिरोभावानुभयोर्देश फास्ता । परिधिमा यदा माते। तदा सचा तयोः पृषक् । ॥६५॥ मस एवाविदेवात्तु पुरुमादीशगम्दितात् । कूटस्पस्पाधि यास्प पृयक सचा प्रेवीयते ॥ १६ ॥ प्रमविमिरवो ब्रम दिवा वेपतया स्मृत । स्वरूपं च सटस्पं च वचच्छ्रुत्यनुसारतः ६५७ स्वस्वरूपस्थितौ भान नयाणामेकमेव च । स्याटर व्यष्टिसचापा तेषां भान पिसक्षणम् ॥ ६८ ॥ प्रकृतिः पुरुषवेति विकल्पस्व स्वपिहरे । एष फारिक सौ गुणव्यतिकरात्मक! - ६९॥ शिस्प मायागुणमप्पनेकधा विकल्पबुद्धिश्च गुणविधये । वैका रिफस्त्रिविधोऽध्यात्ममेकमभाधिदेवमधिभूतमम्पत् ॥ ७० ॥ यूपमा पपुरत्र रघे परस्पर सिध्यति यः स्वत से । मात्मा पदेपामपरो प भापः स्वपाऽनुमूस्पाऽखिलसिसिद्धिः ॥७९॥ -जामसममितरीयमिति कर्मिणा भास्पाः । शानियकर्मेनियाऽन्तरण शाकरनजुक्त मन् । मत मणटोष संधुपम्बाम 1 पित्तकरणारी मम्मीवपुत्तमेव तुरीममिति। पम्मीलितमिमीरितमानस्लीपरमाऽऽमनोमय राऽमा क्षेत्रज्ञ प्रति विज्ञापठे। अधिकत्रिपानपचनसा दिया। म सप्तदशमिस्सम तरि मुच्यते । मना बुमिनार माऽतिमानिसानिम् । एता प्रसस्टी विराणे म्साऽपरे । भोत्र समाप मिला मार्ग का तु पंचमम् । पायपस्थी जग पालो पार र सामी मता । एयरस्परम्प की प रसा गवस्तव मोविशतिरतानि तलन प्रास्तानि तु । चर्षिशरिर प्रभान पुष्य पर 1" इति सम्मपनि । १ मत पग मदतमृतिविरोको अतिपरावान् नमाविमास्थात पुरुषाल प्रत्यानि सांसदनम् । तवा “वामपदो प्रश्नपः परत्वात् इति भक्तिनम् । * शिव प्रस्थापिपास मेवातरवा सलिये परम्पत तदनुमारेन बमपर्वपदामिति | नोक पपीतमप्रार्शनपर मतिदनं च मार्मासतिपिपलम् ।

·स. २१ अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१४७) एवं त्वगादि त्रिविधं विविक्तं ज्ञानादिकर्मादि च चित्तयुक्तम् । योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः ॥७२॥ अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतवेंकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च । आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदाऽर्थनिष्टः । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसा तस्मात्परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥७३॥ एवं रूपेण कल्पन्ते कल्पका विश्वसंभवम् । अन्योन्यापाश्रया- त्सर्वमायंतवदवस्तु यत् ॥ ७४ ॥ आध्यात्मिकादिरूपेण सर्व व- स्तु प्रकाशते । विशेपलक्ष्योपादाने भेदो भवति नान्यथा ॥७५॥ तथैव वस्तु नास्त्येव भासकं वर्तते परम् । स्वरूपत्वेन रूपेण स्वरूपं वस्तु भास्यते ॥ ७६ ॥ प्रकृतौ संस्थितं व्यक्तमतीतप्र- लये तु यत् । तस्मात्प्राकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसंचरः ॥ ७७ ॥ अनादिर्भगवान्कालो नास्तोऽस्य देवि विद्यते । अव्युच्छिन्नास्त- तस्त्वेते सर्गस्थित्यंतसंयमाः ॥७८॥ अथाध्यात्मरहस्यं ते कथया- मि सुदुर्लभम् । यज्ज्ञानादीशकृपया साधको मोक्षमाप्नुयात्॥७९॥ १ अत्रेद तत्व जैनबौद्धादिसिद्धातेषु तत्वविचारा बहब एवोन्नताधिकारप्रापका सति पर तेषु सर्वेऽवपि माविभौतिकाध्यात्मिकस्वरुपयोरेव सृष्टिगतार्थप विविधानुभवसपादन निर्दि- श्यते । आधिदैविकम्य तृतीयस्य स्वरूपस्य तेषु परिचयोऽपि नेतीयमेव महती न्यनता । तस्यवाधिदैवस्य प्रधानस्य त्रिष्वपि चाभिन्नतयानुदर्शन वेदिकेऽस्मिन्दर्शने मुहु क्रियत इ- तीयता महता भेटेन परिपूर्णतमो वैदिक पथा । २ इति श्रीमत्पूज्यपादभगवत वेदव्यास- स्य । तस्मात्स्वलोकात्परावृत्तधीत्व कुत इति चेत् तदुक्त “ तर्पच्छेदो न भवति पुरुपस्येह कल्मपात् । निवर्तते तदा तर्ष पापमतगत यदा ॥ विषयेषु तु ससर्गाच्छाश्वतस्य तु सश्र- यात् । मनसा चान्यथा कांक्षन्दर न प्रतिपद्यते ॥ ज्ञानमुत्पद्यते पुसा क्षयात्पापस्य कर्मण । यथाऽऽदर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि” ॥ इति श्रीमहाभारते मोक्षार्मे । ताविति । अतीतग्रहण सर्वप्रलयोपलक्षणार्थ अतीतप्रलये यद्यस्मात् प्रकृतौ सस्थित लीन विश्व आसीत् । तस्मात् विश्वस्य प्रकृती सचरणात् प्राकृत अय महाप्रलय उच्यते । ४ अनादिरिति । तत कारणादेते सर्गस्थित्यतसयमा सर्ग स्थिति च तदन्ते स- यम च अव्यच्छिन्ना प्रवाहरूपेण अविरता । अत एव "अनादावद्य यावद्भावाद्भविष्यदप्येव । इदानीभिव सर्वत्र नात्यतोच्छेद " इत्यादि श्रीमत्पज्यपादभगवत कपिलस्य साख्यदर्शने । इति पच श्लोका विज्ञानमासतत्रस्था । ३ प्रकृ- -- है म ·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता । प्टिस्ववानघे । ततो व्यष्टिस्वरूपेण सृष्टिबहुविधाप्यभूत् ॥ ६१॥ योग्यास्मिकोऽयं पुरुष सोऽसायेवाधिदेविकः । यस्सनोमयति पछेदः पुरुषो प्राधिमोतिकः॥३२॥ एकमेकवराभावे यदा नोप लभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्माप्रयायः॥६॥ समष्टिरूपं विस्तारादनंत प्रकृतीशयोः । म्पष्टिरूप स्वनंत स्मा सरपापानस्यतस्तयो ॥६४॥ माविर्भावतिरोभावानुभयोर्देश फालता । परिच्छिनौ यदा द्वारा तदा सवा तयोः पृथक् । ॥६५॥ अव एवाधिदेवासु पुरुषादीशशम्दितात् । कूटस्यस्पाधि यन्त्रस्य पृषक सचा प्रेतीयते ॥ ६६ ॥ प्रमपिद्धिरतो मम दिया येषतया स्मृत । स्वरूपं च तटस्पं च वचछुस्पनुसारवः ॥१०॥ स्वस्वरूपस्थितो भान प्रयाणामेकमेव । स्यातरं व्यष्टिसचापा सेषो भान विलक्षणम् ॥ ६८ ॥ प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पस्ट- स्वयिहरे । एपकारिकः सर्गी गुणव्यतिकरात्मकः । ६९ ॥ ईशस्य मापागुणमप्पनेकधा विफल्पबुद्धिम गुणधिच । वैका रिकस्विवियोऽम्पात्ममेकमयाधिदेवमधिमूतमन्यत् ॥ ७० ॥ E सूपमार्फ पपुरत्र र परस्पर सिम्पति यः सता से । आस्मा यदेपामपरो य आपः स्वयाऽनुमूस्याऽसिलसिसिद्धि ॥७९॥ -आपसमपतितुरीवमिति पतिभा मबस्मः । शानिमन्निवाऽन्तकार (एकरणयुकं नात् । मन्तःमग मनुष्टरोष सबुकस्वम । वितिकरणमामि । देसम्सीवपुक्त मेत्र तुरीयमिति। उम्मीविनिमीमितमध्यस्वनीलपरमा प्रमोमबे जीनामा वह इति विज्ञायते । अधिकमन्त्रिप्रामपंचनमा पिया। हर सप्तदशभिसूम छी सभ्यते । मनो बुनियम माऽनिमऽम्निमानि म् । पतः प्रतयानी भिरामे म्साऽपरे । श्रोत्रं वद पशुपी जिला प्राण न ह पंचमम् । पापस्पी नै पादौ पाई भर दशमी मता । उपपय म प रसा यस्ता पत्रियोसिरितानि तत्वाति प्रातानि तु । चतुर्विशतिरबप प्रभान पुल्य पर ।" इति सारीरकोपनिषत् । १ मत एस महतमुतिमिोको शातिपरत्वान् जमादिम्मास्पात पुसम्मान एपदि साबमवशाम् । “वामनपर कानपः परत्वान् ल मतियानम् 1 2 पिचत्मिासिस मेरमतरमा सल्पेि पुरुमाल तदनुसारेण तामधर्षपदामिति । प्रोकं प्रप्यपदतमतमानपा मच्यिाम पनारमनपसतिपिताम् ।

·अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१४७) . एवं त्वगादि त्रिविधं विविक्तं ज्ञानादिकर्मादि च चित्तयुक्तम् । योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः ॥७२॥ अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुर्वेकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च । आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदाऽर्थनिष्टः । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसा तस्मात्परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥७३॥ एवं रूपेण कल्पन्ते कल्पका विश्वसंभवम् । अन्योन्यापाश्रया- त्सर्वमायंतवदवस्तु यत् ॥ ७४ । आध्यात्मिकादिरूपेण सर्व व- स्तु प्रकाशते । विशेपलक्ष्योपादाने भेदो भवति नान्यथा ॥७५॥ तथैव वस्तु नास्त्येव भासकं वर्तते परम् । स्वरूपत्वेन रूपेण स्वरूपं वस्तु भास्यते ॥ ७६ ॥ प्रकृता संस्थितं व्यक्तमतीतप्र- लये तु यत् । तस्मात्प्राकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसंचरः ।। ७७ ॥ अनादिर्भगवान्कालो नास्तोऽस्य देवि विद्यते । अव्युच्छिन्नास्त- तस्त्वेते सर्गस्थित्यंतसंयमाः ॥७८॥ अथाध्यात्मरहस्यं ते कथया- मि सुदुर्लभम् । यज्ज्ञानादीशकृपया साधको मोक्षमाप्नुयात्॥७९॥ १ अत्रेद तत्त्व-जैनबौद्धादिमिद्वातेषु तत्त्वविचारा बहब एवोन्नताधिकारप्रापका सति पर तेषु सर्वेष्वपि भाविभौतिकाध्यात्मिकस्वरूपयोरेव मष्टिगतार्थप विविधानुमवसपाटन निर्टि- इयते । आधिदैविकम्य तृतीयस्य स्वरूपस्य तेषु परिचयोऽपि नेतीयमेव महती न्यनता । तस्येवाधिदेवस्य प्रधानस्य विष्वपि चाभिन्नतयानदर्शन वैदिकेऽस्मिन्दर्शने मुह क्रियत इ- तीयता महता भेटेन परिपूर्णतमो वैदिक पथा । २ इति श्रीमत्पूज्यपादभगवत वेदव्यास- स्य । तस्मात्स्वलोकात्परावृत्तवीत्त्व कुत इति चेत् तदुक्त " तर्पच्छेदो न भवति पुरुपस्येह कल्मपात् । निवर्तते तदा तर्य पापमतगत यदा ॥ विषयेषु तु ससर्गाच्छाश्वतस्य तु सश्र- यात् । मनसा चान्यथा कामन्दर न प्रतिपद्यते ॥ ज्ञानमुत्पद्यते पुसा क्षयात्पापस्य कर्मण । यथाऽऽदर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि" ॥ इति श्रीमहाभारते मोक्षपर्मे । ताविति । अतीतग्रहण सर्वप्रलयोपलक्षणार्थ अतीतप्रलये यद्यस्मात् प्रकृती सस्थित लीन विश्व आसीत् । तस्मात् विश्वस्य प्रकृती सचरणात् प्राकृत भय महाप्रलय उच्यते । ४ अनादिरिति । तत कारणादेते सर्गस्थित्यतसयमा सर्ग स्थिति च तदन्ते स- यम च अन्युच्छिना प्रवाहम्पेण अविरता । अत एव"अनादावद्य यावद्भावाद्भविष्यदप्येव । इदानीभिव सर्वत्र नात्यतोच्छेद " इत्यादि श्रीमत्पज्यपाटमगवत कपिलस्य साख्यदर्शने । इति पच श्लोका विज्ञानभामतत्रस्था । ३ प्रकृ- ।

·(१४८) श्रीश्रीमधमूदनसहिता। अक्षर अम परम स्वभाषोऽध्यात्ममुच्यते । मूतभावोद्भवकरो कि- सर्गः कर्मसधित ॥ ८० ॥ अधिमूर्त रो भावः पुरुषमाधिदै पवम् । अधिय समेवात्र देहे विद्धि विदा वेरे ॥ ८१ एवं भावप्लवं धीरो गृहीत्वा भक्तिमारमन । उग्मजच निममेष भायमेवाभिसंश्रयेत् ॥ ८२॥ पुरुषः स परो देवि भस्या सम्म स्स्वनम्यया । यस्सस्यानि भूतानि पेन सर्वमिदं ततम्॥३॥ इन्द्रियेम्पः परा पर्या अर्थेम्यश्च पर मनः । मनसस्त पराव हिमुडेरारमा महाम्परः ॥ ८४ ॥ महतः परमम्पकमष्पकार रुपः परः । पुरुषाभपर किंधिस्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥८॥ एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशवे । हश्यते स्वग्रया : डपा सूक्ष्मया मूक्ष्मदर्शिभिः ॥ ८६ ॥ साधिमूसाधिदेनं मा धिया व ये विदु प्रयाणफालेपि पर वे विदुर्युकंचेतसः ॥८७ इति मीमीमधुसूदमसहितायां अध्यात्मरहस्पवर्णन नामकविंशोऽध्यायः । द्वाविंशोऽध्याय । कर्मयोगवर्णनम्। देम्युवाच । रहस्य धानकायस्य पदानां तस्वतोऽधुना । त्वाई परमा दलि गसा वेदविदा पर ॥१॥ पर्मवाणस्य वस्दै न रहस्य वर्णयन्परम् । इदानी फुरु मे माय कल्याण परमे प्रभो ॥२॥ श्रीश्रीममदन उपाय । गुणानां परिणामेन सम्बन्धः प्रकृतेर्पा । फर्मभिम शरीरेण सम्बन्धोऽस्सी वाहा ॥२॥ न मर्मणां निधिः स्पारिस्पते देदे कदाचन । पर्मानुष्ठान पूपि देवधम्मा प्रीतिः ॥ स्यापि पर्म यत्साघुरप महापानानन्। 5ईपरम्प मामा मापापम मरितमा रागनमा भिरममानित। --- ·[ २२ कर्मयोगवर्णनम् । ( १४९) र्मत्वं प्रतीच्छति । कर्मयोगः स एवास्य माहात्म्यं लोकविश्रु- तम् ॥ ५ ॥ यथा कर्मप्रभावोऽयं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो महान् । त- थैव कर्मयोगस्य महिमातीन्द्रियक्रमः ॥ ६॥ शुभं वाऽशुभमु- त्कृष्टं निकृष्टं वा बृहल्लघु । न नश्यति क्वचित्कर्म समये फल- ति ध्रुवम् ॥७॥ यथेदं सात्विकं कर्म स्वर्गादिसुखकारणम् । तथैव तामसं कर्म यातनादुःखकारणम् ॥ ८॥ इत्येवाध्यात्मत- त्वांशं विद्वद्भिर्ऋपिभिः स्मृतम् । तत्तत्फलोपभोगाय लोकानां कल्पना कृता ॥ ९ ॥ सप्तानामूईलोकानामधस्तात्तावतामपि ॥ कर्मैव कारण मन्ये बलस्येवेह भोजनम् ॥१०॥ एतत्संक्षेपरू- पेण विस्तरेणापि भूयसा । श्रुतिस्मृतिपुराणायेदर्शितं लोकवत्स- लैः ॥ ११ ॥ पठित्वा वा समाकर्ण्य तानि शास्त्राणि यत्नतः । सदादेयमसद्धेयं कर्मैव सुखमिच्छता ॥ १२ ॥ सकामकर्मणामेष पन्था निष्कण्टकः स्मृतः । निष्कामकर्मप्राशस्त्यं वक्तुमीशो न १ ममाधिवर्णनेनोपासनाकाण्डविज्ञानम् , ज्ञानयोगवर्णनेन च ज्ञानकाण्डविज्ञान प्रदर्य अ- ध्यायेऽस्मिन् कर्मयोगव्याख्यया कर्मकाण्डस्य परमात विज्ञान प्रदर्श्यते । प्रयाणामेव वे- दकाण्डानामेकमेव लक्ष्य भवति भावत्रयाणान्तु तनिष्ठाना स्वतन्त्रत्वात्स्वतन्त्ररूपेणैव त्रीणि काण्डानि सविस्तर वर्णितानि । अत एव "ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति के चिदात्मानमा मना । अन्ये साख्न योगेन कर्मयोगेन चापरे" ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद । २ “अथातो धर्मजिज्ञासा ।" इति कर्ममीमासादर्शन वेदाध्ययनानतर धर्मो जिज्ञासितव्य स हि नि श्रेयसेन पुस्प सयुनक्तीति प्रतिजानीमह इति हि सूत्रभाष्यम् । “ चोटनालक्षणोऽर्थो धर्म" । क्रियाप्रवर्तक वचनेन भूतभवद्भविष्यत्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्ट इत्येवमादिजाती- यकोऽर्यो लक्ष्यते सोऽर्थ पुरुप नि श्रेयसेन सयुनक्तीति प्रतिजानीमहे । चोदनैवेममर्थं शक्नो- त्यवगमयितु नान्यत्कि च नेंद्रियम् इति एतमेवार्थ तर्कपादेन प्रथमेन सत्रयतिस्म मगवान् जैमिनि । ३ अत एव "ऊर्च गच्छति सत्वस्या मध्ये तिष्ठति राजसा । जवन्यगणवृत्ति- स्था अधो गच्छति तामसा " इति श्रीमहीतापनिषद् । एव यथा सत्कर्मधर्मेण क्रमोन्नति- र्भवति तथा मर्वमेव धर्मविज्ञानवर्णनाध्याये सविस्तर प्रपचितम् । ४ प्रकृते सप्तप्रकारत्वा- दर्खाधो लोका सप्त सप्तधैव सत्वतमोमया पुण्यपापसम्वद् म्वफला विराजि कल्पिता । ५ "देहादिपञ्जर यन्त्र तदारोहोऽभिमानिता। विहितप्रतिषिद्धेषु प्रवृत्तिभ्रमण भवेत् ।। इति श्रीविद्यारण्यमुनीश्वग ।

·१५०) श्रीश्रामघमूदनसाहता। कश्च न ॥ १३ ॥ निष्काममेव सत्कर्म मुक्ति यति वर्ड भाम् । कर्तव्यमिति फुर्वन्तमनिच्छन्त फलान्यपि ॥ १४॥ क आणि नैव मनन्ति प्रमदा इव योगिनम् । फलान्यकाममाणो योऽशम पा शुभमाचरेत् ॥ १५ ॥ सुखदुःखफलैः पाशैन मम्म म्येत कर्दिचित् । विपन्सर्वेषु भूतेषु निन्दितां वर्जयन् प्रियाम् ॥ १६ ॥ फेवल्यमपि सप्राप्त हस्ते कृत्य सुखी भवेत् । इत्पादि सर्वशास्त्रेषु व्यासादिविविधर्षय ॥ १७ ॥ निष्कामकर्मयोगस्प फलानन्स्यमलं जगुः । बामणः भत्रियो पैश्यः शूद्रासी पाप का च न ॥ १८ ॥ ममचारी गृहस्पो षा यनस्थो वापि भिसे क ॥ वर्षमार सदाचारे यथा वर्ण ययाममम् ॥ १९॥ यमा धिकार निष्काम स्वधर्म चेच आप्रयेत् । सक्ल्पवमितं फर्मयो- गं सत्साधन वितु ॥ २०॥ चतुर्वर्गप्रदस्तस्य कर्मया उदाहत । निस्पनैमितिकस्वाम्यो माम्यरूपेण पत्रिधा ॥ २१ ॥ कर्मापि भेदत प्रोक्तमृपिभिस्तस्वदर्शिभि । आधिदेविकमध्यात्मममि मूर्त पुनरिया ॥ २२ ॥ अवो हि कर्मफाणस्प विस्तारोऽनन्द १ विस्कृतसकमबर्मविवरण सराचारयनन्दधापानिर्मिरप्पा. माम प्रपंक्तिमेष पूर्ण मन एक किस्पर्मविषये कर्ममीमांसा न भपि पाऽपशेस्वात् प्रमाने | वित्तिपमात्रमितरत्तवर्षमात् म (पा ३ २ बिम्पपराने व दर्शनारममाप्तेः- (मानभित्तरिमानाथ रा मैमित्तिानियोको मिति विकाराप्रमानाम- एस्वान्' म ४ पा ३ म । नैमित्तिक मभ्याच निस्वार्थ र प्राकृत मापेन मित्तेन संबप्पते मधा सम्पर्ष पुष्पा. प्रभापति ताभ्यप पानी पौफ्ठे उपस्पृश्यते पूर्णमामानी दोहानिमिति तस्मिन् सूत्रमाणे क्रमपमबार मिलन किशे पुलवात् पर्प । मपति रोपे तनैमित्तिम मतति तनाबम | मम्मे प काम्पाना पोटाम्पसम्मे मामा वा तत्त्पगेन चोपले पी नमस्तसम्" म तथा प्रमानामहिम्मुभिरपत्रके योगमितिनाथसम्पप संयशिला- ।।११ म पनि। ग्दा र्ममा गति "त मारापी निम्नारबाही सदपिशारिमा मातभेनापि पुनस्तर मभिदारिमेडन मिन । सत्राभिन पपा मामशारि। मप्पाम पा जाति जीवहिताय धर्मशावारिसमापन Rमा पिम का प्राममाजमा । रिमानापमुदत मुनिमिमाम् । एवं से ·२२ कर्मयोगवर्णनम् । (१५१) । ईक्ष्यते । अत एव सुसंक्षिप्तं विज्ञानं वर्णयंत्परम् ॥ २३ ॥ मी- मासादर्शनं शास्त्रं सर्वतोऽत्यतिरिच्यते । अतश्चोत्कर्षमापन्न गीताशास्त्रं धरातले ॥ २४ ॥ यथोपनिषदः सन्ति वेदसारसमु- ज्ज्वलाः । तथोपनिषदां सारं गीताशास्त्रं विदुर्बुधाः ॥ २५ ॥ तस्यापि सारं ते कर्मयोगं देवि ब्रुवेऽधुना। यमनुष्ठाय देवाश्च ऋषयश्च परं गताः॥२६॥ नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २७ ॥ व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह पतिवत्सले । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयो व्यवसायिनाम् ॥ २८ ॥ योगस्था कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा शुचिस्मिते । सिध्यसिध्योः समा भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २९ ॥ आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यहत् । तहत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न का- मकामी ॥ ३० ॥ न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते । न च सन्यसनादेव सिद्धि समधिगच्छति ॥ ३१ ॥न हि कश्चि- क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्य्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणः ॥ ३२॥ कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३३ ॥ यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभते प्रिये । कर्मेन्द्रियैः कर्म- १ बहिरन्तर्लक्ष्यभेदेन लक्ष्यन्तावद्विविधम् । बहिर्लक्ष्यस्य प्रकृत्याश्रितत्वात्तदनन्त भवति । अन्तलक्ष्यस्य तु केवलमाध्यात्मिकविज्ञानाश्रयेण निर्णेयत्वात्तदेकमेव सम्भवति । सैव बुद्धि- रन्तलक्ष्यविषया व्यवसायात्मिका प्रज्ञा पराख्या एकैव निश्चीयते । २ यया हि पर्णो जल- धिरसख्यनदाप्रवाहाघातैरपि नैव चञ्चलता व्रजति, तथैव निष्कामभावावलम्बनेन पूर्णतामाप्त साधकस्यान्त करण नैव कर्मस्रोतसा प्रतिघातेश्चाश्चल्येल्लभते । एव च पूर्णताप्राप्त सावकान्त करण सर्वावस्थायामेव स्थिरमवतिष्ठते । अपूर्णमेव हि वस्तु चञ्चलधर्मि भवति पूर्णन्तु न कदापि परिवर्तन भजते । तथा च कामनादिदूपितत्वादपूर्णभावलक्षितमेवान्न करण वृत्ति- चाचल्यरूपिभिस्त्रितापैराध्यात्मिकाधिदेविकाधिभौतिकैरुत्पीडयते । निष्कामभावावलम्बनेन तु पूर्णतामाप्तमन्त करण न कदापि चाश्चल्यलेशास्पद भवतीति निश्चितमेव ॥

·(१५२) माधीमधुसूदनसंहिता। योगमसक्कः स विशिष्यते ॥ ३४॥ नियतं कुरु धर्मले कम्म व्यायो अफम्र्मणः । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिभ्येदकम्मवर ॥ ३५ ॥ यस्स्वात्मरतिरेप स्यादात्मतृप्तश्च मानव । आत्मन्पेर च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विषये ॥ २६ ॥ नैव धस्प कृवनाओं नाकृतेनेह कश्य न । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदपम्पपाममा ॥ २७ ॥ फर्मणेव हि संसिदिमास्थिवा जनकादयः । सोकस- ग्रामेवापि पश्यन्ती कर्तुमर्हसि ॥१८॥ पपदाचरति श्रेष्ठस्वच देमेतरो जनः । स यरममाणं कुरुते लोक्स्तदनुवर्मवे ॥ ३९ सफाः मर्मण्यविहासो पया कुम्वन्ति शोभने । फुप्याहिस्ति- थासक्तन्धिपोकसंग्रहम् ॥ ४० ॥ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुमर कर्माणि सर्वशः। महङ्कारविम्हात्मा फर्चाहमिति मम्पते । ४१॥ सत्पवित्नु पतिप्राणे गुणफर्मविभागयो । गुणा गुणे पर्यन्त इति मस्या म समते ॥ ४२ ॥ सहर्श एते स्वस्पा कृते नवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रह किं करिष्यति ।। ५३ ॥ कि कर्म किमफर्मेति कवयोऽप्यन मोहिताः । वचे फर्म प्रवक्ष्यामि यज्धात्वा मोक्ष्यसेऽशमात्॥ ४॥ फर्मणो पपि वोदय मोहम्पश्च विफर्मणः । मकर्मणय योद्धम्म ग- १ मत एष मुर्मयो कर्माणि मिनीविपेच्या समा" इति मति । भवस्वामी मी संगी सस विचर रामल । इयं शाम राम साता विपी इतिष मारामा पनम् । एवं भूतिम्मृत्येकवावयतामा मम्मि निलमकर्मम्मेष न् जीवितुमि कोर ति । मत एम म १ पा ४ म १ 'बागीविडम्बासः मम प्रारमात्' " विस्त धर्मनिकमा प्रमानिमित्त स्यात्' 'मीरने मिमित्ते को नियमोफत एपरिमार्थ " पति कम्ममीमांसासनम् । बोगिमः सतपदेलापनमा जाति बबनतातो जीवानामसेक्स्वान माबतीत मोगस परमोपकारिता पसिना मीनमुचा "वानयोगमा मुक्ता "मयोपम्पमछ " हिदिमेनिन मबन्ति । मामरको महमान कर्मयोपमा नुता जीवमुच्य सन् । मादेव जातामुपमरजात सवपूर्व पर माति भनि निम्मेष वसीक्रेममममिः साधित साप्ते सम्म चामेमयोगस फम मेहतममम्मम् ॥

·- न २२ कर्मयोगवर्णनम् । (१५३) हना कर्मणो गतिः ॥ ४५ ॥ कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्नकर्मकृत्॥४६॥ यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकम्मी- णं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४७ ॥ त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नि- त्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृचोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ ४८ ॥ श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासान्ज्ञानाद्वयानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ ४९ ॥ का- म्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः। सर्वकर्मफल- त्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ ५० ॥ त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म न त्यान्यमिति चा- परे ॥ ५१॥ एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्त्तव्यानीति मे देवि! निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ५२ ॥ नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामस: परिकीर्तितः ॥ ५३ ॥ दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्य- जेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ५४ ॥ कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियते प्रिये ! । त्यक्त्वा सङ्गं फ- लश्चैव स त्यागः सात्विको मतः ॥ ५५ ॥ न देष्टयकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते । त्यागी सत्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥५६॥ न हि देहभृता शक्यं त्यक्त काण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥ अनिष्टमिष्टं १ कर्मानुष्ठानस्य स्वभावसिद्धत्वानीव कर्माकृत्वा क्षणमपि न शक्नोत्यवस्थातुम् । परन्तु कर्मावस्यायामपि स्वान्त करणस्य भाववैलक्षण्यानुसारेण जीवो नरक स्वर्ग मुक्तिपद वान्ते से- लभते । अतश्च विलक्षणफलत्रयप्रदायकत्वात्कर्मणो भावत्रयस्य विलक्षणमेव नामत्रय प्रदत्त- म् । भावत्रयस्यैतस्य दुर्जेय भवति मर्म याथार्थम्। गहना हि कर्मणो गति सा योगविद्भिरेव परिज्ञातु, शक्यते । २ एतदेव कर्मयोगस्य विज्ञानम् । ३ एतदेव कर्मयोगिनो लक्षणम् । ४ अत एव “एव त्वयि नान्ययास्ति न कर्म लिप्यते नरे" । इति श्रुति । ५ कर्मणा प्राधान्यलक्षण यथा “यैर्द्रव्य न चिकित्स्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्त्वात् इति अ २ पा १ सू ७ कर्ममीमांसादर्शनम् ।

·(१५१) आमीमधुसूदनसंहिता। मिश्रश्च त्रिविध कर्मण फलम् । भवत्पत्यागिनां मेत्य नट सम्यासिनो कचित् ॥ ५८ ॥ सल्यासः कर्ममोगच निश्रेयस करावुभौ । वयोस्त कर्मसभ्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥१९॥ श्रेय स निस्यसम्यासी यो न हेष्टि न काझति । निईन्दो । महादेवि ! सुख बन्धात्ममुय्यते ॥६० ॥ सांख्ययोगी पृथम्बालाः मपदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोविन्दते फ- खम् ॥ ३१ ॥ यत्सख्यि प्राप्यते स्पानं तपोगरपि गम्पवे । एक सोल्यश्च योगच य पश्यति स पश्यति ॥ ३२ ॥ सध्या सस्त शुभाचारे ! दुस्खमानुपयोगतः । योगयुको मुनिश्मन घिरेणाधिगच्छसि ॥ ६३ ॥ योगयुको विशुद्धामा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वमूतात्ममूतात्मा कुलमपि न सिप्यते ॥३४॥ नेय निश्चिस्करोमीति युक्तो मम्पेत तस्ववित् । पश्यन् शुष्पन् स्पृशन् मिघ्रश्न मन् गान स्वपन् श्वसन् ॥ ३५ ॥ प्रसपन् मिछजन् शामिपनिमिपनपि । इद्रियाणीन्द्रियार्येषु वर्च न्त इति धारयन् ॥ ६६ ॥ ब्रह्मण्याधाम पम्माणि सरत्यक्त्वा परोति य । सिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्ममा ५७॥ पथैमानि शुभाधारे! कारणानि निवोप मे । सांग्न्ये वान्ते प्रोक्तानि सिहये सर्वकर्मणाम् ॥ ६८ ॥ अधिष्ठान तथा कर्म परण पृपग्विधम् । पिविधाश्च पृपा पोष्टा देयपात्र पचमम् ॥ ६॥ शरीरवासनाभिर्यत्पर्म प्रारमते नरः । न्याप्प पा विपरीत या पवे तस्य वयः ॥ ७० ॥ तय सति पचौरमा- स्मान पवलन्त यः । पश्यस्पकृतदिखाम स पश्यति दुर्म १ जानन मगनपातसम्म तत्ताभरणम् । वर्मयागापिका पूनम पामामपिशात मनमानिने HEATEH Aमाम मा । श्रने भर पस परिपाती मग 4M NRN FEI मम्पनिमय सभा IMAFI मामलामा मगाना। पण ·.२२ कर्मयोगवणेनम् । (१५५) तिः॥७१॥ विध्युक्तं कर्म कर्तव्यं ब्रह्मविद्भिश्च नित्यशः । प्र- योगकाले योगाना दुःखमित्येव न त्यजेत् ।। ७२॥ अन्यायाच- रणाभावे न हि ज्ञानस्य बाधनं । अतो विहानपि न्याय्यं वर्ततो- रेकर्षसिद्धये ॥७३॥ अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्धरणक्षमः । एतादृशोऽपि नाचारं श्रौतं स्मार्तं परित्यजेत् ॥ ७४॥ न निषि- द्वानि वर्चेत पूर्णज्ञानफलेच्छया। निषिद्धवर्जन दांतः संतुष्टः कु- रुते सदा ॥७५ ॥ विषया विनिवर्तते निराहारस्य देहिनः। रस- वर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ७६ ॥ बुद्धिः कर्मगुणै-- ना यदा मनसि वर्तते । तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥ ७७ ॥ अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनं । अघ्राणमवित- कं च सत्वं प्रविशते परम् ॥ ७८ ॥ मनस्याकृतयो मग्ना मन- स्त्वभिगतं मतिं । मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं पर ॥ ॥७९ ॥ इन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुद्धयते मनः । न बुद्धिर्बु- यते व्यक्तं सूक्ष्म स्वेतानि पश्यति ॥ ८०॥ कर्मणां यस्य निलयो निरयस्तस्य कीर्तितः । न देहिना ततः शक्यं त्यक्तु काण्यशेषतः । तस्मादामरणाधं कर्तव्यं योगिना सदो।।८।। । १ इति श्रीमत्पज्यपादमहर्षिभरद्वाज । २ इति श्रीब्रह्मतर्के।३ इति श्रीहरिवशे । ४ इति श्रीपा५ एतत्परिहारार्थे निवृत्त धर्ममाह विधया इति । आहरणमाहारो विषयभोगस्तद्वर्जितस्य विपया शब्दाद्यभिलापा विनिवर्तते परन्तु सो वसनात्मको न निवर्तते सोऽपि पर आ- मान दृष्ट्वा अवाप्तसकलकामस्य पुसो निवर्तते । भोगेच्छा त्यक्त्वाऽऽत्मान पश्यतो विपय- बधो निवर्तत इत्यर्थ । ६ कर्मगुणे कर्माणि गुणभृतानि येषा तैर्विपयसगै मनति मन - प्रधाने त्वपदार्थेऽस्मितामा तदा । मनोऽपीति शेष । ब्रह्मसपद्यते कुत यतस्तत्रैव प्रत्य गत भवति । ७ मनमीति आकृतयो घटादिव्यक्तय , मन सकल्पकृतत्वात्तत्रैव मग्ना भव- न्ति । तया चाक्षपादाचार्यप्रणीत सूत्र । दोपनिमित्त रूपादयो विपया सकल्पकृता इति । एव मनमो बुद्धौ बुद्धजीव तस्य ब्रह्मणि च लय इत्यर्य ।८ इति श्रीमत्पूज्यपादभगवान् वेदव्यास श्रीमहाभारते। ९ इति श्रीमत्यूज्यपादमहर्षियाज्ञवल्क्य । अत एव " पश्यन्नपीममात्मान कुर्यात्वाविचारयन् । यदात्मन सृनियतमानदोर्पमाप्नुयात् ॥” इति कौपारवश्रुति । .

·(१५९)
भीप्रीमधुसूदनसहिता।
स्वञ्चैव सत्यजन्तीह फर्म फर्म समाचर । योगेन परमात्मान
युक्त्या स्पज कलेवरम् ॥ ८॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फसे
कदा प न । मा कर्मफलहेत ते सङ्गोऽस्वकर्मणि ॥ ८३!
इति भीमामधुसूदनसहितायो फम्र्मयोगवर्णन नाम दाविंशोऽम्पाय ।
प्रयोविंशोऽध्याय ।
वेदान्तवर्णनम् ।
श्रीमीमधुसूदन उवाच । शानुकम्पाससिद्धो दिन कर्म में
घते । उक घोपासनं सदम्बाने विज्ञानपूर्वकम् ॥ १॥ पर मूया
प्रवक्ष्यामि मानानां ज्ञानमुत्तमम् । ययावा मुनयः सर्वे पर
सिदिमिवो गताः ॥२॥ प्रमाणोत्पादिता दिपा प्रमाणे प्रबल
विना । न नश्यति न वेदाम्वात्मवल मानेमीक्षते ॥ ३॥ तस्मा
देदान्तसंसिई सदहत न वाप्यते । मतकालेऽप्यतो भूतविणे
१ मा एम"मनु तेस्तस्प पामपि च स्मर्य" इति दन्तनम् । 'म तान्सको
सूर्यो म सशाको पालापत्ता न निवर्तन्ते तमाम फार्म मम। ति गीतापनिदान
| दतिवेप प्रमपदमिति म प्रयासमा स्पसिया र वान्ता पो तिमायो
र तिहति । मत एवं बेदास्त इति श्रेष्ठपिशानस्वापर माम। त्रिपुटीदोषापासनामा सरस
तपशानमा किसायोगमारे दैतसम्मम्बो चितमेवामिप्यते। फरसस्त मेवातामा
सविस्पामु समोपम्ममेव मावि । मत पवाभिमाध्यागावावमुकनास्ता र
| सम्पविभरिमन हातभुता तमा
बायोवाः सपरेशाभिषमता
| भवता सेरोमाभिधीमा परमादरेष भितरमनुमा । म एष मीमरमगत्पादसमुष
at सोगतएका सम्पूर्ण परिवान सिमेवानुमानमतरालसामापत्ती हेर
| मनोमद सापमा गमिपती परिमारपोल सोहम्पम् । मत एन ।
| पाप समनक । इस्लादिगी मतिः । “ मददन शाम् वारिस
मति । - म्यमुत्पते मामम् सर्व शान पनि भठि । 'सोऽ
| रिमुभानमाचा मोरेतदेव
एपदिसामुद्धि।
देश निर्भय

·.२३ वेदान्तवणेनम् । (१५७) कान्निवृतिः स्थिता ॥ ४॥ अनेन यत्पदं लभ्यं परब्रह्माया- त्मकम् । दर्शनेषु तदेवोक्तं मुनिभिर्नामभेदतः ॥ ५॥ निष्का- मावस्थितिः कुत्र परा भक्तिश्च कुत्र चित् । ब्रह्मसद्भावमन्यत्र सर्वं तद्ब्रह्म निर्गुणम् ॥ ६ ॥ तदेव सततं जीवन्मुक्तानां परमं पदम् । परमार्थतया सर्ववेदवेदान्तचिद्रसम्॥७॥य एवं ब्रह्म वेदेष ब्रह्मैव भवति स्वयम् । ब्रह्मणो नास्ति जन्मातः पुनरेष न जा- यते ॥ ८॥ त्रैगुण्यविषया वेदा निस्वैगुण्यो भवेज्जनः । निर्दहो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ९॥ यावानर्थ उदपाने सर्वतःसंप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥१०॥ अज्ञानप्रभवं सव्वं ज्ञानेन प्रविलीयते । संकल्पो विविधः कर्ता विचारः सोऽयमीदृशः ॥ ११ ॥ निःसरन्ति यथा लोहपिण्डात्त- प्तात्स्फुलिङ्गकाः । सकाशादात्मनस्तदात्मानः प्रभवन्ति हि॥ ॥ १२॥ चिदानन्दमयब्रह्मप्रतिबिम्बसमन्विता । तमोरजःस- त्वगुणा प्रकृतिदिविधा च सा ॥१३॥ सत्वशुध्यविशुद्धिभ्यां मायाविद्ये च ते मते । मायाबिम्बो वशीकृत्य तां स्यात्सर्वज्ञ ईश्वरः ॥१४॥ अविद्यावशगस्त्वन्यस्तदैचित्र्यादनेकधा । सा- कारणशरीरं स्यात्प्राज्ञस्तत्राभिमानवान् ॥ १५॥ तमःप्रधानप्रकृ- तेस्तद्भोगायेश्वराज्ञया । वियत्पवनतेजोऽम्बुभुवो भूतानि जैज्ञिरे। ॥१६॥ ब्रह्मणः सर्वभूतानि जायन्ते परमात्मनः । तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवन्तीत्यवधारयेत् ॥ १७॥ प्राज्ञस्तत्राभिमानेन तेजसत्वं १ वैदिकाद्वैतब्रह्मसद्भावे समुदिते ज्ञातृजेयत्वादिद्वैतभावपूर्णा वैदिकोपदेशा निष्पन्नप्रयो- जना एव सम्पद्यन्ते । तत्रैवाद्वैतभावे जीवब्रह्मणोरक्यसस्थापन भवति, स च भावो ब्रह्म- पदसच्चिदानन्दभावादिसज्ञाभि समभिधीयते । इति श्रीमद्भगवद्गीतास्थ । २ श्रीमत्पूज्यपाद- भगवतो महर्याज्ञवल्क्यस्य।३ इदमेव सृष्टिविज्ञानस्य गूढतम रहस्यम् । विशेषविवेचन तु वेदान्तदर्शने द्रष्टव्यम् । अत एव यथोर्णनाभि सृजते रहते च यथा पृथिव्यामोषधय सम्भवन्ति । यथा सत पुरुषाकेशलोमानि तथाऽक्षरात्सभवतीह विश्वम्” । इतिश्रुति । ४ अत एव "गतिमामान्यात् श्रुतत्वाञ्च” । इति वेदान्तदर्शनम् । .

·(१५८) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। प्रपपते । हिरण्यगर्मवामीशस्तयोफेष्टिसमएिता ॥ १८॥ सम गिरीशः सर्वेषां स्वात्मतादात्म्पवेदनात् । तदभावाचतोऽन्ये । कम्यन्ते व्यष्टिसवया ॥१९॥ चैतन्यं यदधिष्ठानं सिदरम य पुनः॥पिच्छाया लिङ्गदेशस्या वत्यो जीव उच्यते ॥२०॥ माहेश्वरी व या माया तस्या निर्माणशकिषत् । विपवे मोर शक्तिश्च में जीर्य मोहयत्पसौ ॥ २१ ॥ फूटस्थो प्रमजीवेशानि स्येवं विमोबिधा । घटाफाशमहाफाशी जलाफाशाम्रखे मया। ॥ २२॥ शकिरस्पैश्वरी का हिस्सर्वपस्वनियामिका । था- नन्दमयमारम्य गूग सर्वेषु वस्तुच ॥ २३ ॥ वस्तधा नियम्पेरन् शक्पा नेव यदा सदा । अयोन्यधर्मसाइाहिवेत अगस्त ल ॥२४॥ पिच्छायावेशवः शक्किम्तनेव विमावि सा। तपा- क्युपाधिसंयोगामेवेवरा व्रजेत् ॥ २५ ॥ हा तिएभान्सरो ऽस्पा धिया नीक्ष्यम धीवपुः । वियमन्वर्यमयतीस्पेयं वेदेन घोषितम् ॥ २६ ॥ सम्ता पटे स्पितो यदुपादानवया समा। सर्योपादानरूपस्वास्सर्यत्रायममस्थित ॥२७॥ उपक्रमादिभि लिस्तात्पर्य्यस्य विचारणात् । असङ्गमममायापी समस्पेष मधेरः ॥२८॥ मन माणो मनो बुद्धिरानन्दम्पति पञ्च से। कोशास्रावृधः स्वास्मा विस्मृस्पा संशति यजेत् ॥ २९॥ स्मा स्पश्वीकृवमूतीत्यो देहः स्थूलोऽनसंत्रक । लिो त राजसै प्राण प्राणः पम्पेंद्रिये सह ॥३०॥सास्पिन्द्रिय साफ विमर्शा त्मा मनोमयः । वैर सार्क विज्ञानमयोमीनिमयात्मिका १३९॥ पारणे सस्वमानन्दमयोमोदादिवृचिभिः । वचकोशेस्व वादा स्म्पादारमा तन्मयो भवेत् ॥ ३२॥ सत्कर्मपरिपानाचे फर १ मिनप्रसान्ता पहिराशता भवेत् । जामदादितिमोक्षत संसार) जल वि श्रीमम्पूपपानिपानीमा । २ घरम्पः सोबतम्पतिमी । यूटर पनि परम्ममामाइस्सापाप्यार विनितम् । मत एष मनापस्व बत मेगा मंहगार ।" ति मनम् । ४ पंचकोसावरततिरीपरगुत्पारिम प्रायम् - ·न २३ वेदान्तवर्णनम् । ( १५९) णानिधनोद्दताः। प्राप्य तीरतरुच्छायां विश्राम्यन्ति यथासु- खम् ॥ ३३ ॥ उपदेशमवाप्येवमाचाचित्वदर्शिनः । पञ्चकोश- विवेकेन लभन्ते निवृति पराम् ॥ ३४ ॥ संसारः परमार्थोऽयं सँल्लमः स्वात्मवस्तुनि । इति भ्रान्तिरविद्या स्याहिद्ययेवा निवर्तते ॥३५॥ आत्माभासस्य जीवस्य संसारो नात्मवस्तुनः । इति बाधो भवेदिद्या लभ्यतेऽसौ विचारणात् ॥ ३६ ॥ सदा विचार- येत्तस्माज्जगज्जीवपरात्मनः। जीवभावजगद्भावबाधे स्वात्मैव शि- प्यते ॥३७॥ जलव्योम्ना घटाकाशो यथा सर्वस्तिरोहितः । तथा जीवेन कूटस्थः सोऽन्योन्याध्यास उच्यते ॥ ३८॥ अय जीवो न कूटस्थं विविनक्ति कदा च न । अनादिरविवेकोऽयं मूला विद्येति गम्यताम् ॥ ३९॥ विक्षेपावृत्तिरूपाभ्यां हिधा विद्या प्रकल्पिता। न भाति नास्ति कूटस्थ इत्यापादनमावृतिः ॥ ४०॥ अविद्यावृत- कूटस्थे देहहययुता चितिः । शुक्तो रूप्यवदध्यस्ता विक्षेपा- ध्यास एव हि ॥ ४१॥ त्रयमेव भवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिम्मित- म् । अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो ह्येकश्चिदात्मकः ॥ ४२ ॥ यहन्मृदि घटभ्रान्ति शुक्तौ वा रजतस्थितिम् । तद्ब्रह्मणि जीव- त्वं वीक्ष्यमाणो न पश्यति ॥ ४३ ॥ यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलाभिधा । शुक्तौ हि रजतख्याति वसंज्ञा तथापरे ॥४४॥ ययैव व्योन्नि नीलत्वं यथा नीरं मरुस्थले । पुरुषत्वं यथा स्थाणौ तहहिश्वं चिदात्मनि ॥ ४५ ॥ ईश्वरेणापि जीवेन सृष्टं हैतं विवि- १ आमास एव च" | इति वेदान्तदर्शनम् । “तयाप्पन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकताम- न्योन्यधमश्चिाध्यस्येतरतगविवेकेनात्यन्तविविक्तयोर्धर्मधमिणोम्मिथ्याज्ञानानिमित्त सत्यान- ते मियुनीकृत्याहमिद ममेदमिति नैसर्गिकोऽय लोकव्यवहार ।" " तमेतमेव लक्षणमभ्यास पडिता अविद्येति मन्यन्ते तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारण विद्यामाहु । तत्रैव सति यत्र यदध्यासस्तत्कृतेन दोपेण गुणेन वा अणुमात्रेणापि स न सबध्यते ।" इति श्रीमत्पूज्यपा- दभगवत शकराचार्या । २ मत एव “उफ्रमिष्यत् एव भावादित्यौ डुलोमि । अवस्थित ते रिति काशकृत्स्न । प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टातानुपगेधात्" । इति वेदान्तदर्शनम् ।

·(१०) श्रीभीमधुसूदनसंहिता । । स्पते । विवेके सति जीवन हेयो बन्धः स्फुटीभवेत् ॥ ४६ ५ मा मान्नु प्रकृति विपाम्मायिनन्तु महेश्वरम् । समायी सजवीत्पाहर घेताचवरशाखिनः ॥४७॥ द्रनत्यमुदके वन्हावाप्ये काठिम्प- मश्मनि । मायाया दुर्घटस्वञ्च स्वत सिम्पति नान्यया ॥ ४८ ॥ न येचि मापिन छोको यावधावचमस्कृतिम् । पचे मनसि पचास मायेपेत्युपशाम्यति ॥ ४९ ॥ मन्वयष्यतिरेकाम्यां पञ्चकोनि बेक्तः । स्वात्मानं तत उद्त्य पर प्रा अपपते ॥ ५०४ परात प्रमविज्ञान शाम्द देशिकपूर्वकम् । अहिपूर्वकृतं पापं कृत्व र इति पहिवत् ।। ५१ ॥ मपरोक्षात्मविज्ञान शाब्दं देशिकपूर्णकम् । संसारकारणावानवमसभण्डभास्सरः ॥ ५२ ॥ अनिवृवेऽपीश मृष्टे देते तस्य मृपात्मताम् । बुपा घम इयं बोई शक्य बस्ते क्येयादिना ॥ ५३॥ प्रलये तम्भियचों तु गुरुशास्त्रापमानवः । विरोषि देवाभायेऽपि न शक्यं मोहमहमम् ॥ ५४॥ एवार्यद पादानमेक मूहम सय्ययम् । यथैव मृहटादीनां विचारः सोऽ पमीदृशः॥ ५५ ॥ आमेको हि सूक्ष्मश्च झावा सासी सम्पपः। चदई नाप सन्देहो विचारः सोऽयमीहशः ॥ ५६ ॥ मारमा वि निप्पलो को देहो नहुभिरावृतः । तयोरेम प्रपश्यन्ति किम महाशिम - मन पितो मस्तस्म परे यो प्रविष्टी परमे फार्मे। प्रवासमै पनि परन्ति पम्मानयो मेब त्रिभाषिता । तिअति. तमा मौदितामात्" इति वदाम्तपर्शनम् । १ न प " माया प्रति सम्मानित मभिगम् । "नि स्मृतिः । मात्रामा त मान्मम्पपलान् इति । एतासनम् । ३ तबिमाणमामा तपोपमम् । सारेशपरतापमा सभा । बानागालना दीपा निरन्तरम् । सामान समय निभीमनाबादपार धमनीपत एवं पापारम्भरिम मामा मृतिमा सना अभ्यइन होमगा सा मसी शिव वा तरी "मयसमागम्मगशमा"A पतनमा पारे परमा. रमममम मावाप्रमो । मितता ·वेदान्तवर्णनम् । (१६१) - ज्ञानमंतःपरम् ॥५७॥देहोऽहमित्ययं मूढो धृत्वा तिष्ठत्यहो जनः। ममायमित्यपि ज्ञात्वा घटद्रष्टेव सर्वदा ॥५८ ॥ ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः । नाह देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते धुंधैः ॥ ५९॥ निर्विकारो निराकारो निरवद्योऽहमव्ययः । नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ ६० ॥ अहं द्रष्टतया सिद्धो देहो दृश्यतया स्थितः। ममायमिति निर्देशा- त्कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥६१ ॥ अहं विकारहीनस्तु देहो नित्यं विकारवान् । इति प्रतीयते साक्षात्कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥६२॥ यस्मात्परमिति श्रुत्यापीदं पुरुषलक्षणम् । विनिर्णीतं विमूढेन कथं स्याद्देहकः पुमान्॥६३॥सर्वं पुरुष एवेति सूक्ते पुरुषसंज्ञिते । अ- प्युच्यते यतःश्रुत्या कथं स्याद्देहकः पुमान्॥६४॥चैतन्यस्यैकरू- पत्वाद्भेदो युक्तो न कर्हिचित्। जीवत्वञ्च मृषा ज्ञेयं रज्जौ सर्पग्रहो १ "तमेव लक्षणमभ्यास पडिता अविद्येति मन्यन्ते तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारण विद्यामाह । तत्रैव सति यत्र यध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणमात्रेणापि सन् स. म्बध्यते । " इति श्रीमत्पूज्यपादभगवच्छकराचार्या । २ अत एव “योऽय विज्ञान, मय प्राणेषु हृद्यन्ताति पुरुष स समान सन्नुभौ लोकावनुसश्चरति ध्यायतीव लेलायताव स हि स्वप्नो भूत्वम लोकमतिक्रामति मृत्योरूपाणि पश्यति । स वा अय पुरुप जायमान शरीरमभिसपद्यमान पाप्ममि समुज्यते । स उफ्रामप्रियमाण पाप्मनो विजहाति । तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इद च परलोकस्थान च सन्ध्य तृतीय स्वप्नस्थान तस्मिन्सन्ध्ये स्याने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने पश्यतीद च परलोकस्थानम् । अय यथाक्रमोऽय परलोकस्थाने भवति तमाक्रम्याक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दोश्च पश्यति स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वतो मात्रामुपादाय स्वय विहत्य स्वय निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिष प्रस्त्रपित्यत्राय पुरुषः स्त्रय ज्योतिर्भवति । न तत्र स्थानरययोगानपन्यानो भवन्त्यथ रयान् रथयोगान् पथ सृजते न तत्रानन्दा मुद प्रमुदो भवन्त्ययानन्दान् मुद प्रमुद सूजते न तत्र वेशान्ता पुष्करिण्य स्रवन्त्यों भवत्यय वेशान्तान् पुष्करिणी सृजते स हि कर्ता।" इत्यादि श्रुति। ३ अत एव "यस्मात्पर नापरमस्ति किंचित् यस्मानाणीयो न ज्यायोऽ- स्ति किंचित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेद पूर्ण पुरुषेग सर्वम्" ॥ इति श्रुति । विमूढेनापि पुरुषलक्षणमिद नितिमत कय देहक पुमान्म्यादित्य वय । ४ अत एव "पुरुष एवेद सर्वम्” इति पुरुषसूक्तश्रुति । ११ ·(५२) मीनीमधुसूदनसहिता । यथा ॥ ३५ ॥ रज्ज्वज्ञान क्षणेनैव यहबजुर्हि सर्पिणी । मावि सहचितिः साक्षादिश्याकारेण केवला ॥६६॥ उपादान मान थस्य प्रमणोऽम्यम विपवे । वस्मात्सर्वमपञ्चोऽयं अमेगास्ति न वैरत् ॥ ६७ ॥ ध्याप्यम्यापकता मिय्या सर्वमास्मेवि शासनात् । इति मावे परे तत्वे भेदस्पायसरः मुवः ॥ ६८ ॥ भूस्या निवारित नून नानात्व स्वमुखेन हि । क भासो भवेदम्पर स्थिवे चाहयकारणे ॥ ६९ ॥ दोषोऽपि विहित भुत्या मृत्योर्मू त्यु स गच्छसि । इह पश्यवि नानात्वं मायया पश्चिवो नरेर ॥७० ॥ एवमात्मम्पविपातो देवाभ्यासो हि जायते । स एवा- स्मपरिमानाहीयते च परात्ममि ॥७१॥ सर्वमात्मवया माने जगत्स्यावरजङ्गमम् । अमावास्सर्वभावाना देहस्पानास्मता कुवर I७२ ॥ आस्मानमेव विज्ञाय कालं नप पविमते । प्रारम्भमतिक १बपरमविरेकमेव परम परमम्पेनरमा प्रपत्रमबहास्न मन मान भवति । स्पपि विचारतभेदेन नामस्म स्पस तम रिमिक | स्पेस बनन विशेष सामेषु स्यते समापि मर्यकारणविमारेषु उपमेयरममा कम | गोस्येन्मेन पर कार्यकारणभेदेव प्रतिभा भवति । | मि माति तदितर वितरितर इतर पति बितर इतर बोरी वरिल स्तरममिति र म तरिति पासमा बाभूत तत् कर किन पोत्पामनिमोह र मन्त विजानीवाल, येनेदं सम विनाति त केन विजानीबानविमातरम जिनीवाम् । मेवाद्वितीयम्" इत्याविभूति । समानुमाप्रति बरमानेर पश्पति" । इति मुति । महामामा पापपा । विमापारेन पमेण तासार पिता पर | रामनार्थकम्पासाम्रदेहिनाम् । पाते जीवनामा पमा संसरमत्वमी । | एमपारमार्फिशिष्ठ । म प्रचो असर नोलाई पोषित जाd प्रग सत्यानि मारमा " म ममि x" एकमेवाद्वितीयम् दाम प्रारम प्रमोऽमा तपते । चस्मानप्रायोऽये प्रगति मेतार। माय मला मम्म मेति सामागते पो भेस्पाSACH बनी। २ मत एम रे । ३ पित्रातिमनुप्पामा ·स.२३ वेदान्तवर्णनम् । (१६३) भोग्यं नोहेगं कर्तुमर्हसि ॥ ७३ ॥ उत्पन्नेऽप्यात्मविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति । इति यच्छ्रयते शास्त्रातन्निराक्रियतेऽधुना॥७४ ॥ तत्वज्ञानोदयादूर्ध्व प्रारब्धं नैव विद्यते । देहादीनामसत्त्वातु यथा स्वप्नो विबोधतः ॥ ७५ ॥ कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम् । तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हि चित् ।। ७६॥ स्वप्नदेहो यथाध्यासस्तथैवायं हि देहकः अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे हि तत्कुतः ॥ ७७ ॥ तथा स्वप्नेऽत्र वेद्यन्तु न स्थिरं जागरे स्थिरम् । तद्भेदोऽतस्तयोः संविदेकरूपा न भिद्यते ॥७८॥ सुप्तोत्थितस्य सौपुप्ततमो बोधो भवेत्स्मृतिः। सा चावबुद्धविष- यावबुद्धं तत्तदा ततः ॥ ७९ ॥ स बोधो विषयाद्भिन्नो न बोधा- त्स्वप्नबोधवत् । एवं स्थानत्रयेऽप्येका संवित्तहद्दिनान्तरे ॥ ८०॥ मासाब्दयुगकल्पेषु गतागम्येष्वनेकधा। नोदेति नास्तमेत्येका संविदेषा स्वयम्प्रभा ॥८१॥ परमात्मावशेषोऽपि तत्सत्यत्वविनि- श्वयः । न जगदिस्मृति! चेजीवन्मुक्तिर्न सम्भवेत् ॥ ८२ ।। परोक्षा चापरोक्षेति विद्या देधा विचारजा। तत्रापरोक्षविद्याप्ती विचारोऽयं समाप्यते ॥ ८३ ॥ अस्ति ब्रह्मेति चेदेद परोक्षज्ञान- मेव तत । अहं ब्रह्मेति चेदेद साक्षात्कारः स उच्यते ।। ८४ ॥ तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायेद्वहून्छ- ब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् ॥ ८५ ॥ तत्वं बुधवापि कामादी- निःशेषं न जहासि चेत् । यथेष्टाचरणं ते स्यात्कर्म शास्त्राति- १ "नौकर्येण न तस्यार्थस्तस्यार्थोऽस्ति न कर्मामि । न समाधानजप्याभ्यां यस्य निर्वासन मन ॥" इति श्रीमत्यूज्यपादविद्यारण्यमुनीश्वरा । २ देहाद्यात्मत्ववि- भ्रान्तौ जाग्रत्या न हठात्पुमान् । ब्रह्मात्मत्वेन विज्ञातु क्षमते मन्दधी त्वत ॥ अपरोक्षशि- ला बुद्धिर्न परोक्षेशता नुदेत् । प्रतिमादिषु विष्णत्वे को वा विप्रतिपद्यते ॥” इति श्रीम- सूज्यपादविद्यारण्यमुनीश्वरा, । ३ “ विचाराज्जायते बोधोऽनिच्छा य न निवर्तयेत् । स्त्रोत्पत्तिमात्रात्ससारे दहत्यखिलसत्यताम् ॥ तावता कृतकृत्य सन्नित्यतृप्तिमुपागतः । जीवन्मुक्तिमनुप्राप्य प्रारब्धक्षयमीक्षते ॥” इति श्रीमत्पूज्यपादविद्यारण्यमुनीश्वरा ।

·(१५१) भीश्रीमदनसंहिता । लदिनः ॥ ८६ ॥ बुहादेवसवस्वस्प ययेष्टाचरणं यदि । शुनो तत्वशाव को भेदोऽशुचिमक्षणे ॥८७ ॥ येनेक्षते मोती जिघ्रति व्याकरोति च । स्याहस्वादू विजानावि तत्प्रधानमुदी रितम् ॥ ८८ ॥ चतुर्मुखेन्द्रदेवेषु मनुप्याचगवादिषु । पैतन्यमे प्रमावः प्रधान मममम्पपि ॥ ८९ ॥ परिपूर्णः परात्मास्मिन्देहे विपाधिकारिणि । मुन्ः सातिवया स्थित्वा स्फरभामितीपते ॥९॥स्वत पूर्णः परात्मात्र ब्रमशम्देन वर्णितः । अस्मीत्यैक्य परामर्शस्तेन प्रम मवाम्यहम् ॥११॥ एकमेवाद्वितीय सभाम- रूपविधर्मिषम् । सप्टेः पुराऽधुनाप्यस्प वाहवं सदितीफे ॥ १२ ॥ प्रोटेन्द्रियातीत वस्त्वत्र वंपदेरितम् । एक्ता यम सऽसीति संदेक्यमनुभूयक्षाम् ॥ ९३ ॥ स्वप्रकाशापरोक्षस्वमय मित्युक्तितो मतम् । महारादिदेहान्तास्मस्पगात्मेति गयो । ॥९४ ॥ दृश्यमानस्प सस्य जगतस्वस्वमीठवे । प्रमशम्देन धरम स्वप्रकाशात्मरूपमम् ॥ ९५ ॥ भीयन्ते पास्प फर्माणि धस्मिन्दृष्टे पराबरे । बहुत्व वभिषेधार्य श्रुत्या गीतं यतः स्फुटम् ॥९॥ भनेनैव मकारेण वृचिर्ममात्मिका भवेत् । सदेति शुद्ध पिताना चित्रानं तस परम् ॥ २७ ॥ कारण व्यतिरेकेण पु थत एष प्रचानमानद सम" मद मास्मि' तामसि' इति मावास्यतापम । “पायालयात् । इति मेवातमम् । | गम्मयोप्रेममा सम्पने परम्परम् । मापेण सह पर्वम्ते विमुज्यन्ते पवित् चित् । तम्पकारानि मिसान्वेषमतार। यपापबगतम्पः साचा प्रविषिमता मे पाटिभिसा पुनर्मनिपदौन्ला । मसाधारमहलाया बम्प प्रमोऽप्पमी । मान- R तस्तत्वमित्या विवचनम । पुनमन्बरमग मात्रम्मते त्रयो मता: । दिगिरोष पवारस्प संझप सानामा उपरतेरित्वसार तमलोपा प्र. * स्पासासम्मोपदत्त । बोपोपवारिमायेती राम्पेपरम्मदुमी । मोऽपालसपा अमातस्तपम पाम् । पुरिन विधिवत् मानिअतिवपते । मोपरती पुन | मोपत प्रतिषण तु । बस्त्र तस व मोक्षेऽस्ति पुम्बकतपोवमान् ॥ पू बोचे एनी दी प्रतिको मरा तरा । मोपे विनिम्मित एमसति पति श्री- विचारमानापरः।

·र २४ जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । (१६५) मानादौ विलोकयेत् । अन्वयेन पुनस्तद्धि कार्यं नित्यं प्रपश्ये- ति ॥ ९८ ॥ कार्ये हि कारणं पश्येत्पश्चात्कार्यं विसर्जयेत् । कारणत्वं ततो गच्छेदवशिष्टं भवेन्मुनिः ॥ ९९ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां वेदांतवर्णन नाम त्रयोविशोऽध्यायः ।, चतुर्विंशोऽध्यायः। जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । देव्युवाच । सर्वतत्वस्वरूपाणि व्याख्यातानि जगद्गुरो। न तृप्तिर्जायते श्रुत्वा तव वाचोऽमृतोपमाः ॥ १॥ अधुना श्रोतु- मिच्छामि स्थितिं मायाविनिर्गताम् ॥ जीवन्मुक्तिमुपेतानां सा- धूनां सुमहात्मनाम् ॥२॥ स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य वल्लभ । स्थितधीः किं प्रभाषते किमासीत ब्रजेत किम् ॥ ३ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । श्रूयतामधुना देवि कथयामि तवा- ग्रतः । परमं शोभनं शुद्धं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४॥ न जा- १ " भावेचोपलब्धे "सन्वाञ्चावरस्य । इति वेदान्तदर्शनम् । २ "इद- मेव वेदान्तविज्ञानस्य गढतम रहस्यम् । इति श्रीमत्पुज्यपादशङ्कराचार्यभगव- त । ३ इमानि जीवन्मुक्तलक्षणानि श्रीमन्महाभारतमहारामायणत' सगृहीतानि । अत एव "जीवन्मुक्का भवन्ति ते ।” “जीवन्मुक्त स्वरूप स्यात्" । "जीवन्मुक्तस्थतन्मय ।" इन्यादि मु० श्रुति । “जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्यो" | "जीवन्मुक्त्यादिलाम" । इत्यादि बी० अति । "द्वैतावज्ञा सुस्थिता चेदद्वैता धी स्थिरा भवेत् । स्थैर्ये तस्या पुमानेप जीवन्मुक्त इतीर्यते ॥” इति श्रीविद्यारण्यमुनि । तथा च "पुरुषस्य कर्तृत्वमोक्तृत्वसु- खदु ग्वादिलक्षणश्चित्तधर्म क्लेशरूपत्वाद्वन्धो भवति । तन्निरोध जीवन्मुक्ति । उपाधिविनि- मुक्तघटाकाशवत्प्रारब्यक्षयाद्विदेहमुक्ति । जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्योरष्टोत्तरशतोपनिपट प्रमा- णम् । कर्तृत्वादिद ग्वनित्तिद्वारा नित्यानन्दावाप्ति प्रयोजन भवति । तत्पुरुषप्रयत्नसाध्य भवति 1 यथा पुत्रकामेष्टिना पुत्र, वाणिज्यादिना वित्त, ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग, तथा पुस्पप्रय- लसाध्यवेदान्तश्रवणादिजनितसमाधिना जीवन्मुक्त्यादिलाभो भवति । सर्ववासनाक्ष्यातल्ला- भ ।" इति मुक्तिकश्रुति ।

·म २५ श्रीभामधुसूदनसहिता। सचिन ॥ ८६ म बुद्धा तसतत्वस्य ययेष्टापरणं मंदि । शुना तस्वशाञ्चैव को भेदोऽशचिमक्षणे ॥ ८७ ॥ येक्ष भृणोवीदे जिघ्रति व्याकरोति च । स्वाहस्वादू विजानाति सत्प्रधानमुदी रिसम् ॥ ८८ ॥ चर्मसेन्द्रदेवेषु मनुष्यावगपादिपु । पैतन्यमेक प्रातः प्रधान अममम्यपि ॥ ८९ ॥ परिपूर्णः परात्मास्मिन्दो विपाधिकारिणि । बुद्ध सातिवया स्थित्वा स्फुरनामितीर्यते ॥९॥स्वतः पूर्णः परात्मात्र बमसम्देन वर्णित । अस्मीत्पैक्य परामर्शस्तेन प्रम भवाम्यहम् ॥९१ ॥ एकमेवाद्वितीयं सन्नाम- रूपविवर्जिवम् । सृष्टः पुराऽभुनाप्यस्य शाहवं वदितीर्पवे ॥९॥ोदेहेन्द्रियातीत वस्त्वत्र स्वंपदेरिवम् । एकता गुम समीति तदेश्यमभूयवाम् ॥ ९३ ॥ स्वप्रकाशापरोक्षस्नमय मिस्युक्किनो मतम् । अहङ्कारादिदेशम्वात्मत्यगात्मेति गीयते । ॥९४ ॥ दृश्यमानस्प सर्वस्प जगतस्तस्त्वमी। प्रमशीन वाम स्वप्रकाशास्मरूपम् ॥ ९५ ॥ श्रीयन्ते चास्य फम्माणि अस्मिदृष्टे परावरे । यहत्व वनिमेधाप अस्या गीतं यतः स्फुरम् ॥१६॥ ममेनैव प्रकारेण वृत्तिर्ममास्मिा भवेत् । सदेति शुद्ध चिधानों पृचिवाने तव परम् ॥ ९७ ॥ कारण भ्यतिरेकण पु मत पब 'प्रसारमानन्द" प्रमाश्मि तालममि" 'मपमान रवि महापासतापम् । बायानयात् । इति स्तवनम् । गम्बोधोरमा महागात पाम्परम् । मात्र सा पति नियन्ते सचिन शक्ति सम्पाधि मिममममा । पदम माम अधिनियता से परिमिासा प पुनर्मगधीनता ) मसापानोपापा रिमबम्प प्रयोऽप्पी मा- लिप तात्तामामा शिकनम् । पुनर्गम्भेरनुमको पापम्पते प्रयो मा . 47 निगेषप पपरम्प माप । म्पमापा मातेविसाररत 1 MINF पान स्पामासम्माश्या ! मारिरिजानी म्योसमामी । प्रकोप भष्मासरतम्म परम् । रितेन विचित्र वारिप्रतिसपने मोती बोबस्त प्रतिपय । म नम्पन मोनानि पुमतबल पुर्ने बारे । मी प्रतिप्दी बता । मभी NिTRA नाति । " इति - रिपारनाम।

·अ.२४ जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । ( १६५) मानादौ विलोकयेत् । अन्वयेन पुनस्तद्धि कार्य नित्यं प्रपश्य- ति ॥ ९८ ॥ कार्ये हि कारणं पश्येत्पश्चात्कार्य विसर्जयेत् । कारणत्वं ततो गच्छेदवशिष्टं भवेन्मुनिः ॥ ९९ ।। इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां वेदांतवर्णन नाम त्रयोविशोऽध्यायः । चतुर्विशोऽध्यायः जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । सत्वाचावरस्य । " देव्युवाच । सर्वतत्वस्वरूपाणि व्याख्यातानि जगद्गुरो। न तृप्तिर्जायते श्रुत्वा तव वाचोऽमृतोपमाः ॥ १॥ अधुना श्रोतु- मिच्छामि स्थिति मायाविनिर्गताम् ॥ जीवन्मुक्तिमुपेतानां सा- धूनां सुमहात्मनाम् ॥२॥ स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य वल्लभ । स्थितधीः किं प्रभाषत किमासीत व्रजेत किम् ॥ ३ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । श्रूयतामधुना देवि कथयामि तवा- ग्रतः । परमं शोभनं शुद्ध जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४॥ न जा- १ “ भावेचोपलब्धे " इति वेदान्तदर्शनम् । २ ‘इद- मेव वेदान्तविज्ञानस्य गूढतम रहस्यम् । इति श्रीमत्पूज्यपादशङ्कराचार्यभगव- त । ३ इमानि जीवन्मुक्तलक्षणानि श्रीमन्महाभारतमहारामायणत सगृहीतानि । अत एव "जीवन्मुक्का भवन्ति ते । "जीवन्मुक्त स्वरूप स्यात्” । “जीवन्मुक्तस्थतन्मय ।" इन्यादि मु० श्रुति । “जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्यो"। "जीवन्मुक्त्यादिलाम" । इत्यादि बी० श्रुति । "द्वैतावज्ञा सुस्थिता चेदद्वैता धी स्थिरा भवेत् । स्थैर्ये तस्या पुमानेप जीवन्मुक्त इतीर्यते ॥” इति श्रीविद्यारण्यमुनि । तथा च "पुरुषस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वसु- खदु खादिलक्षणश्चित्तधर्म क्लेशरूपत्वाद्वन्धो भवति । तन्निरोध जीवन्मुक्ति । उपाधिविनि- र्मुक्तघटाकाशवत्प्रारब्धक्षयाद्विदेहमुक्ति । जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्योरष्टोत्तरशतोपनिषद प्रमा- णम् । कर्तृत्वादिद म्वनिवृत्तिद्वारा नित्यानन्दावाप्ति प्रयोजन भवति । तत्पुरुषप्रयत्नसाध्य भवति । यथा पुत्रकामेष्टिना पुत्र, वाणिज्यादिना वित्त, ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग, तया पुस्पप्रय- लसाध्यवेदान्तश्रवणादिजनितसमाधिना जीवन्मुक्त्यादिलाभो भवति । सर्ववासनाक्षयात्तल्ला- भ ।” इति मुक्तिकश्रुति । -- ·म श्रीश्रीमशमूवनसंहिता। गति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति । अहो परदशा कापि पर्चते मुकचेतस ॥ ५॥ सुप्तवदिदै निस्पं पश्यत्यपगते षणः । असदृपमियापक सर्वनाखिलमात्मवान् ॥ ६॥ केव ल्यमिव सम्माप्त परिसप्तमना इव । घूर्णमान इवानन्दी निष्ठ त्यधिगवात्महत् ॥७॥ सळत्र दृश्यते स्वस्या सर्वत्र विमला शयः । समस्तवासनामुक्तो मुफा सर्वत्र राजते ॥ ८ ॥ नादर मप्युपादचे गृहीतमपि पाणिना । अन्तमुसवयोदाचरूपया स मया धिया ॥९॥ वाया न विधषिलये न देषस्तस्य प स्थितौ । यपा जीविषया वस्मादम्य मास्ते यपासुखम् ॥१०॥ पन्त्रपनकसम्वार इतीम जनवाझमम् । अन्तःसळीनया पा पश्यनसति शासपीः ॥ ११॥ नापेक्षते भविष्यश्च पर्वमाने न विति । न मस्मरस्यवी हि सर्वमेव करोति च ॥ १२॥ सप्तः प्रमुद्धो भवति प्रमुखोऽपि प सप्तवान् । सर्व कर्म करो त्यम्सन करोति व किचन ॥ १३ ॥ कृत दोन कर्मेदै न मया शुद्धरूपिणा । इति पिन्वाऽनुरोधी या कुठवन्नपि फरोति ने ॥ १४ ॥ अन्त सर्वपरित्यागी निस्पमन्तरनेषणः । कुर्म मपि रहि कार्य सममेवाऽपविष्यते ॥ १५ ॥ बहिर प्रकृतस येहो पपामाप्तकियोम्मुखः । स्ववर्मक्रमसंप्राप्तनन्धकार्यानव मत एप मा समें प्रमिएर पस्केर मपम । मप मोऽमृता भवाताव एभान सिहति । १ 'प्रती वा नितीमा नियमनोषिणम् । म मिचियपि पम्पमस्त्वमानिसको ॥ प्रास्पमोत्रिमयो पाप्रपामता मिदा नसावास्ति मे सोऽय न्यायोऽत्र योग्यताम् । न रेटि संप्रात्तनि म नित्तनि । बासीन्दातील इति प्रविमिशेयते । मोवासीय सम्बोपदमावा तदा । ममता बस्न रे | दावा दी ग प तमोर पनि मन्परते महाविप वेपा प्रजातिविया रवि दुसया ॥ मरतारेमहति पुरामोकेति तदा । ज्यान श्री रवि पिन विभीषन मुरीम् ॥नमाहादि संलग्ब मरतापा स्मिता पिन् । मानपानमा हत सामीता दासते ॥ इति श्रीविधाप्यमुनीपतः ।

·[.२४ जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । (१६७) चिमान् ॥ १६ ॥ निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तवन्धनः । क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ १७ ॥ समग्रसुख- भोगात्मा सोशास्विव संस्थितः। करोत्यखिलकर्माणि त्यक्त- कर्तृत्वविभ्रमः ॥ १८ ॥ न कदाचिज्जगत्यस्मिन्तत्वज्ञो देवि विद्यते । यत एकेन तेनेदं पूर्ण ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ १९ ॥ उ- दासीनवदासीनः प्रकृतः क्रमकर्मसु । नाऽभिवाञ्छति न देष्टि न शोचति न हृष्यति ॥ २०॥ शून्या दृष्टिवृथा चेष्टा विकला- नीन्द्रियाणि च । नं स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे ॥२१॥ अनुबन्धपरे जन्तावसंसक्तेन चेतसा। भक्ते भक्तसमाचारः शठे शठ इव स्थितः ॥ २२ ॥ बालो बालेषु वृद्धेषु वृद्धो धीरेषु वैर्य- वान् । युवा यौवनवृत्तेषु दुःखितेष्वनुदुःखितः ॥ २३ ॥ प्रवृत्त- वाक् पुण्यकथो दैन्यायपगताशयः। धीरधीरुदितानन्दः पे- शलः पुण्यकीर्तनः ॥ २४ ॥ प्राज्ञः प्रसन्नमधुरः पूर्णः स्वप्रति- भोदये । निरस्तखेददौर्गत्यः सर्वस्मिन् स्निग्धबान्धवः ॥ २५ ॥ जीवः शिवः सर्व एव भूतेष्वेवं व्यवस्थितः । एवमेवाऽभिप- श्यन्हि जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥ २६ ॥ उदारचरिताकारः समः सौम्यसुखोदधिः । सुस्निग्धः शीतलस्पर्शः पूर्णचन्द्र इवोदितः ॥ २७ ॥ न तस्य सुकृतेनाऽर्थो न भोगैर्न च कर्मभिः । न दुष्कृतन भोगानां सन्त्यागेन न बन्धुभिः ॥ २८ ॥ न कार्य- कारणारम्भैर्न निष्कृततया तथा । न बन्धेन न मोक्षेण न पाता- लेन नो दिवा ॥ २९ ॥ यथा वस्तु यथा दृष्टं जगदेकमयात्म- कम् । तदा बन्धविमोक्षाणां न कचित्कृपणं मैनः ॥ ३०॥न १ "परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सा प्रदिशो दिशश्च । उपस्थाय प्रथम- जामृतस्यात्मनात्मानमभिसविवेश" ॥ इति श्रुति ।। २ "अधिक्षिप्तस्ताडितो वा बालेन स्वपिता तदा । न क्लिश्यति न कुप्येच्च बाल प्रत्युतपालयेत् ॥ निन्दित' स्तूयमानो वा -वि- द्वानहर्न निन्दति । न स्तौति किन्तु तेषा स्याद्ययाबोधस्तथा चरेत् ॥” इति श्रीमन्यूज्यपाद- विद्यारण्यमुनीश्वरा' । ...

·म (५९) श्रीमीमधुसूदनसहिता। गर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति । अहो परदशा कापि वर्धते मुफचेतस ॥ ५ ॥ सुपृप्तमदिदं नित्यं पश्यत्पपगते पणः । मसदृपमियास सर्वत्राविसमात्मवान् ॥६॥ केन ल्यमिव सम्प्राप्तः परिसप्तमना इव । घूर्णमान इवानन्दी तिष्ठ त्यधिगसारमहा ॥ ७॥ सर्वत्र दृश्यते स्वस्यः सयंत्र विमला- शयः । समस्तवासनामुको मुक्तः सर्वत्र राजते ॥ ८ ॥ नादच मप्युपादधे गृहीतमपि पाणिना । अम्तमुखतयोदाचरूपया स मया पिया ॥९॥ वाम्छा न विचविलये न देपस्सस्प प स्थिती । यपा जीविक्या उस्माइन्य आस्ते यपासुसम् ॥१०॥ यन्त्रपुत्रकसञ्चार इतीम बनवाफमम् । अन्तःसझीनया हरपा पश्यनसति शान्तधीः ॥ ११॥ नापेक्षवे भविष्यापर्वमाने न विष्ठति । न सस्मरस्पवीतं हि सर्वमेव करोति च ॥ १२ सप्तः प्रयुद्धो भवति प्रजुद्दोऽपि च सप्तवान् । सब फर्म फरो स्पम्बर्न करोति च किशन ॥ ११॥ कृतं देन फम्र्मेदै न मया शुद्धरूपिणा । इति चिन्ताऽनुरोधी यः फुर्वमपि करोति ने ॥ १४॥ मन्त सर्वपरित्यागी नित्यमन्तरनेषणः । कुर्प- भपि पहिः कार्य सममेवाऽपविष्ठते ॥ १५ ॥ महिी प्रकृतस बेहो पपामाप्तकियोन्मुखः । स्वार्मक्रमसमाप्तबम्पुकान । उपासनातील १ मत एष 'पदा सर्ने प्रमियन्ते यसो प्रथमः । मम मर्पोऽमता मापतान एशसममा" पनि मृतिः । । 'प्रवृत्ती माहिती मागविलमनोषिणाम् । न किपिणि । पिम्पमस्मानिमिषो । मात्पभो बमोदपायपाता भिवा । ममावासित मा सो बाबाऽत्र योग्यताम् ॥ शत्तानि म मितानि की। विभिदायो । मादासीय सम्पादयता । नमका अम्बरे सपा इति योग एवं सतो क्षणमपि ममते में महाधिवः । प्रतिविमा परम ॥ मातावरप्राप्ति पुरानोवेति तदा । जम् श्री रति दिन शिवोपन कि तिम् ॥ महारादि मत्पन्न मरतापः स्मिता दिन् । पापापामा रिम सामाता उसमते ॥” इति मविपरम्ममुनीया | ·1.२४ जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । (१६७) चिमान् ॥ १६ ॥ निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः । क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ १७ ॥ समग्रसुख- भोगात्मा सर्वाशास्विव संस्थितः। करोत्यखिलकर्माणि त्यक्त- कर्तृत्वविभ्रमः ॥ १८ ॥ न कदाचिज्जगत्यस्मिन्तत्वज्ञो देवि खिद्यते । यत एकेन तेनेदं पूर्ण ब्रह्माण्डमण्डलम् ।। १९ । उ- दासीनवदासीनः प्रकृतः क्रमकर्मसु । नाऽभिवाञ्छति न हेष्टि न शोचति न हृष्यति ॥ २० ॥ शून्या दृष्टिवृथा चेष्टा विकला- नीन्द्रियाणि च । नं स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे ॥२१॥ अनुबन्धपरे जन्तावसंसक्तेन चेतसा । भक्ते भक्तसमाचारः शठे शठ इव स्थितः ॥ २२ ॥ बालो बालेषु वृद्धेषु वृद्धो धीरेषु धैर्य- वान् । युवा यौवनवृत्तेषु दुःखितेष्वनुदुःखितः ॥ २३ ॥ प्रवृत्त- वाक् पुण्यकथो दैन्यायपगताशयः। धीरधीरुदितानन्दः पे- शलः पुण्यकीर्तनः ।। २४ ॥ प्राज्ञः प्रसन्नमधुरः पूर्णः स्वप्रति- भोदये । निरस्तखेददौर्गत्यः सर्वस्मिन् स्निग्धवान्धवः ॥ २५ ॥ जीवः शिवः सर्व एव भूतेष्वेवं व्यवस्थितः । एवमेवाऽभिप- श्यन्हि जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥ २६ ॥ उदारचरिताकारः समः सौम्यसुखोदधिः । मुस्निग्धः शीतलस्पर्शः पूर्णचन्द्र इवोदितः ॥ २७ ॥ न तस्य सुकृतेनाऽर्थो न भोगर्न च कर्मभिः । न दुष्कृतैर्न भोगाना सन्त्यागेन न बन्धुभिः ॥ २८॥ न कार्य- कारणारम्भैर्न निष्कृततया तथा । न बन्धेन न मोक्षेण न पाता- लेन नो दिवा ।। २९ ॥ यथा वस्तु यथा दृष्टं जगदेकमयात्म- कम् । तदा बन्धविमोक्षाणां न क्वचित्कृपणं मैनः ॥ ३०॥ न १ "परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सा प्रदिशो दिशश्च । उपस्थाय प्रथम- जामृतस्यात्मनात्मानमभिमविवेश" || इति अति ॥ २ “अधिक्षिप्तस्ताडितो वा चालेन स्वपिता तदा । न क्लिश्यति न कुप्येच्च बाल प्रत्युतपालयेत् ॥ निन्दित स्तूयमानो वा वि- द्वानज्ञेन निन्दति । न स्तौति किन्तु तेषा स्याद्यथाबोधस्तथा चरेत् ॥” इति श्रीमत्पूज्यपाद- विद्यारण्यमुनीश्वरा ।

·(a) श्रीमीमधुसूदनसहिवा। जात विषयाः केऽपि स्वाराम पयस्यमी । सलकीपवमीव मिवेभ निम्वपळयाः ॥ ३१ ॥ पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिमय- मन् गृहन् बदन् प्रबन् । इहितानीहितेमुकोमुक एव महाशया ॥ ३२॥ सम्यग् मानामिना यस्प दग्धाः सन्देहमालिकार। निशाल्मसमशीनस्वस्य विचविहङ्गमः ॥ ॥ ॥ यस्य प्रान्ति विनिर्मुक्त मन समरसे स्थिवम् । नास्तमेवि न पोदेवि म्पो मवत्सर्वरिषु ॥ ३४ ॥ मझपायर्या निषण्णस्प पया बास पेटिन । मानवल्पनुसम्धानवर्जित झानिनस्तमा ॥ ३५ ॥ मये सोअमर्य माजमितिमीणा विकल्पनामा सर्ममास्मेति निमित्त सूर्णीमूवस्प योगिनः ॥ १६ ॥ न निक्षपो न काय नाऽदि बोधो न मूदता । न सुख न च वा समुपशाम्तस्प योगिना ॥३७॥ घूर्णन् मीम इवाऽऽनन्दी मन्दीमूसपुनर्भयः । मनुपा देयबुदपा इन स्मरत्यकृत कृतम् ॥ ३८ ॥ सम्मै मनप्रकारेण पृहाति व महाति । अनुपादेयसी वारूमस विवे २९॥ स्वाराज्ये भक्ष्यवृचौ प लाभासाभेजने वने । निर्मि- पल्पस्वभावस्प न विशेषोऽस्ति योगिनः॥४०॥स विएमपि मार्येषु देशकासठियाक्रमः । न मार्यमुसहलाया मनागपि हिमते ॥४१॥ बहिर प्रकृतसव्र्योऽप्यन्तः पुनरनीहया। न सो पोजपस्पर्षे न फहान्यनुधापति ॥ ४२ ॥ नोपेसवे : सदा न पसाशापपेक्षते । कार्योदये नेवि मुदं कार्य्यनाशे न सिपवे ॥ ४॥ मपि शीतरुघायर्फे सुखप्तेऽपीम्युमणा । म प्यघः प्रसरत्पमो विस्मयोऽस्य न जायते ॥४४॥ चिदात्मन इमा इत्य प्रस्फुरन्तीह शकया । इस्पस्याम्चर्यजासेपु नाम्यु- देवि कुतूहल । क धर्म क बया कामाच पाऽपर क विक्विा । इद फसमिद नेवि दयफस्प योगिना ॥ ४६ ॥ कृत्य किमपि नेवाऽस्ति न घऽपि हदि रमना । क्या जीवन ·.२४ जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । ( १६९) मेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः॥ ४७ ॥ व मोहः क च वा विश्वं क तद्वयानं क्व मुक्तता । सर्वसङ्कल्पसीमायां विश्रान्तस्य महा- त्मनः ॥४८॥ न. दया दैन्यमादत्ते न क्रौर्यमनुधावति । न ल- जामनुसन्धत्ते नालज्जत्वं च गच्छति ॥ ४९ ॥ न कदा च न दी. नात्मा नोद्धतात्मा कदा च नान प्रमत्तो न खिन्नात्मा नाहिन्नो न च हर्षवान् ॥५०॥ नास्य चेतसि सुस्फारे शरदम्बरनिर्मले। कोपादयः प्रजायन्ते नभसीव नवाकुराः ॥ ५१ ॥ सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्यु वा समुपस्थितम् । अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः॥५२॥ मुखे दुःखे नो नार्यां सम्पत्सु च विपत्सु च । विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः ॥५३॥ विहरन्नपि संसारे जीवन्मुक्तमना मुनिः। आदिमध्यान्तविरसा विहसेज्जागतीर्गतीः ॥ ५४ ॥ येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु । निर्वासन: किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ५५ ॥ येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत् । किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति॥५६॥दृष्टो येनात्मविक्षेपो विरोधं कुरुते त्वसौ । उदा- रस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥ ५७ ॥ न मुक्तो विषयदेष्टा न वा विषयलोलुपः । असंसक्तमना नित्यं प्राप्तप्राप्त- मुपानुते ॥ ५८ ॥ समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः । शू- न्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव सस्थितः ॥ ५९ ॥ सर्वप्रक- तकार्य्यस्थो मध्यस्थः सर्वदृष्टिषु । ध्येयं तं वासनात्यागमव- लम्व्य व्यवस्थितः ॥ ६० ॥ सर्वत्र विगतोदेगः सर्वार्थपरिपो- षकः । विवेकोद्योतदृष्टात्मा प्रबोधोपवनस्थितिः ॥ ६१ ॥ धीरो लोकविपर्यस्तो वर्चमानोऽपि लोकवत् । न समाधि न विक्षेपं न लेपं स्वस्य पश्यति ॥६२॥ भावाभावविहीनोयस्तृप्तो निर्वासनो बुधः । नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्टया विकुर्वता ॥ ६३ ॥ प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः । यदा यत्कर्तुमायाति .

·(१७.) मीभीमपुसूदनसंहिता। तस्कृत्वा तिष्ठतः मुखम् ॥ ६४॥ सासीतपदालम्बी पूर्णेन्दु शिशिराशयः । नोडेगी म प ष्टात्मा संसारे नावसीदवि॥६॥ सळशत्रुप मध्यस्थी दपादाक्षिण्यसैयुतः। प्राप्तकर्मकरोअपाणी ससारे नापसीदति ॥ १६ ॥ सर्वस्माभिमत पका चोदिवा पेय- लोकिमान् । आशयसम्म मतानो संसारे नाऽवसीदति ॥ १७ ॥ असंसारस्य व काऽपि न हों न विषादिवा । समीपसमना नित्यं विदो इय राजते ॥ ६८ ॥ युकायुकटया प्रस्तमाशोपर तयेष्टितम् । जानावि लोकपात करकोटरविल्यात् ॥ १९ ॥ परं पदमुपास्मो भगुर्रा भागी स्थितिम् । मन्तः शीवरुपा युद्धपा इसन्निव निरीक्षते ॥ ७० ॥ अक्षप्रमोधा मान्यत्कार्पम- स्स्यत्र तदिदः । वकृत्यतया सृप्त प्राप्तमाप्यवया पुनः । प्यमे स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरम्वरम् ॥ ७१ ॥ एवं विधान कर्मणी हे हिस्वास्मानं स्मरेस्सदा । कृसे पकर्मणी स्वारमरू वर्णवेष पश्पति ॥ ७२ ॥ प्रजहाति यदा फामान्सन्देिवि में- मोगवान् । आत्मन्येनात्मना इष्टः स्थितप्रमस्तदोभ्यते ॥ ७३ ॥ दुम्सेप्चनुदिममनाः सुतेषु विगतस्पृहः । पीतरागभयोधः स्पितधीर्मनिरुप्यते ॥ ७४ ॥ यस्सर्वत्रानमिहस्तवत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न देष्टि सस्प मना प्रविष्टिवा ॥७५ ॥ नितथिचो महात्मानो ये हि परावराः । स्वभाव ईद शस्तेपो फपितस्तर सबवे ॥ ७६ ॥ यपोपभयमाणस्प भगपन्वे विभावसु । श्री मयं तमोऽप्येति सापून् पंसेवतस्तथा ॥७॥ निमम्मोन्ममा पारे भवाम्धी परमायणम् । सन्तो प्रमविदः शाखा नोव्याप्सु मञ्चवाम् ॥ ७८ ॥ मर्म हि माणिना प्राण भार्धानां धरणे शिपम् । धर्मो विसं नृणां मेस्य सन्तोर्याग नि शामामामारप बरसानी तबिद पार मारिसमम त साद सम्मोन भीम यूपपारमिपारमामुनराः।

·(१७१) .२५ आत्मस्वरूपवर्णनम् । 'भ्यतो रणम् ॥ ७९ ॥ सन्तो दिशन्ति चढूंषि बहिरकः समु- त्थितः । देवता बान्धवाः सन्तः सन्तो ब्रह्मस्वरूपिणः ॥ ८०॥ विच्छिन्नग्रन्ययस्तज्ज्ञाः साधवः सर्वसम्मताः । सौंपायेन संसे- व्यास्ते झुपाया भवाम्बुधौ ॥ ८१ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनं नाम चतुर्विंशोध्यायः। पञ्चविंशोऽध्यायः। आत्मस्वरूपवर्णनम् । 7 देव्युवाच । श्रुतस्ते कृपया नाथ कृपामय मयाऽधुना । ध- मर्मोपदेशनिचयो निश्चयो वेदवादिनाम् ॥ १॥ श्रुत्वा च कृत- कृत्याऽहं त्रस्तं हृदयबन्धनम् । संशयो धर्मवादेषु नास्त्येव मम कश्चन ॥२॥ अधुना वर्णयन् किश्चित्स्वरूपं परमात्मनः । एक- स्यैवाऽद्वितीयस्य सच्चिदानन्दरूपिणः ॥ ३ ॥ जनयन्परमानन्दं शाधि मां ब्रह्मचिन्तने । यथा लभेय कल्याणं तथा कुरु ममा- शिषम् ॥ ४ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । यदा साधनसम्पन्नः सा- धकः पूर्णसिद्धिमान् । ब्रह्मसद्भावमभ्येत्य सर्वसिद्धेः परं फलम् ॥ ५ ॥ मेघवारीव पतितं जलधौ लयमागतम् । ब्रह्मवारान्निधो याति विलयं लीनभेदधीः ॥ ६॥ तदेव ब्रह्मरूपं स्वमात्मानं १ त्रयोविंशाध्याये वर्णित वेदान्तविज्ञानमेव तत्वतो ब्रह्मसद्भावस्वरूपम् । एतत्परमवि- ज्ञानभावविलक्षितो हि महापुरषो जीवन्मुक्तसज्ञयाभिधीयते । तस्येव जीवन्मुक्तस्यालोकसा- मान्यचरित्रमा वर्णितम् । जीव-मुक्तावस्थाया द्वैतभावो नैव विद्यते । तदाहि जीवन्मुको म- हात्मा ब्रह्मभावे निमग्नो ब्रह्मकार्यमेव सम्पादयति । महर्पयस्त्रिकालदर्शिनो जगन्पूज्या सर्वे एन- दवस्थापना महापुरुषा आसन । यावदेव जगतामाध्यात्मिककल्याणमाधनार्थे सत्पुरुषार्थजात पुरा समनुष्ठीयतेम्म भविष्यच्च काले तदनुष्ठास्यते, तदम्बिलमेव जीवन्मुक्तयोगिभि साधित माध्यते माध्यञ्च नेतर ते हि साझाह्मबपिण , न चास्ति सीमा काचित्तन्माहात्म्यानाम् ।

·प. (१२) ओभीमभुम्दनसंहिता । योगपारग । समर्थः स्यात्परिशात परमानन्दस्थितः ॥ ७॥ असोजमसङ्गोऽप्रमसन्देश पुनः पुनः । सचिदानम्वरूपोरम- हमेवाहमन्यय ॥ ८॥ नित्यशदो विमुको निराकारोऽप्रम- ध्यय ॥ ९॥ नित्योऽई निरखपोऽई निराकारोहममरः । पर मानन्दरूपोऽहमहमेवाइमन्पयः ॥ १०॥ शुद्धचैतन्यरूपात मात्मारामोऽइमेव च । अखण्हाऽऽनम्दरूपोऽहमहमेनाप्रम व्यय ॥ ११ ॥ स्वयं प्राशरूपोज पिन्मयो परोऽस्म्पाम् । मदेताऽऽनन्दरूपोऽहमहमेदाऽहमम्पयः ॥ १२॥ शाश्वताऽन- दरूपोऽt शान्तोऽहं प्रकसे परः । प्रत्यक्षसम्परूपोजमा मेवाऽहमव्ययः ॥ १३ ॥ वत्वाऽतीतः परात्माई मध्यातीतः पर' शिवः । मायातीतः परं ज्योतिरहमेवाऽशमव्ययः ॥ १४ ॥ ना मरूपम्पतीतोऽई पिदाफारोअमच्युत । मुसप्रकाशरूपोरम इमेवाऽहमम्यय ॥ १५ ॥ यददानवो भावि वि समस्त विन! भवेषपदाऽस्ममयोधः। मनोवागवीतं विशुद्ध विमुक पर बम नित्यं वदेवाऽहमस्मि ॥ १६ ॥ मनन्त विसं सर्चयोनि निरी शिव सङ्गीन यदोहारगम्यम् । निराधारमत्युभवले मृत्युही पर मम नित्यं तदेवाऽहमस्मि ॥ १७ ॥ यमायुप्णवभित्यमो धस्वरूपं मनमभुरावीन्यगोधात्मकानि । प्रवीत आमिप नि कम्पमे स निस्पोपसम्धिस्वरूपोमात्मा ॥ १८ ॥ मुसामा सको दपणे दृश्यमानी मुखत्वात्परत्वेन नैनाऽस्ति वस्त। गि दाभासको पीजीयोऽपि तहस नित्योपसम्धिस्वरूपोअमात्म ॥१९॥मनबारदेविमुक्तासयो मनम्यारादेर्मनचक्षुरादिम नन्धरादेरगम्पस्वरूपास निस्पोपछम्पिस्वरूपोजरमात्मा २० १ मत एम म पप मेलि मेपामाइमामो म एयतेऽशों सीतेऽसा ममतेऽसितो न परते, रिपति शिवारमरे न निजानीमान् ॥ “र मानिसमेत् ॥ प्रचार भी ॥ 'मवारपत्ते पुरा ममा त्रिपुरीतपमात्मा महता प्रिपुरी प्रारदिनो॥ इति भीमसूमपादपिपारनमुनापराः ।

·मं.२५ आत्मस्वरूपवर्णनम् । ( १७३) यथाऽनेकचक्षुः प्रकाशो रविन क्रमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् । अनेकाधियो यस्तथैकः प्रबोधः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ २१॥ माया तत्कार्य्यदेहादिर्मम नाऽस्त्येव सर्वदा । स्वप्रका- शैकरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २२ ॥ गुणत्रयव्यतीतोऽहं ब्र- मादीनाञ्च साक्ष्यहं । अनन्ताऽऽनन्दरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २३ ॥ अन्तर्यामिस्वरूपोऽहं कूटस्थः सर्वगोऽस्म्यहम् । पर- मानन्दरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २४ ॥ इन्दादिसाक्षिरूपो- ऽहमचलोऽह सदोदितः । सर्वरूपस्वरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २५ ॥ निष्कलोऽहं निष्क्रियोऽहं सर्वात्मा च सनातनः । अतोऽक्षयस्वरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २६ ॥ अहं निर्वि- कल्पो निराकाररूपो विभुर्व्यापि सर्वत्र सन्द्रियाणाम् । न वा बन्धन नैव मुक्तिन भीतिश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ २७ ॥ मत्तो नान्यं किञ्चिदस्तीह विश्वं सत्यं बाह्यं वस्तु मा- योपकृप्तम् । आदर्शान्तर्भासमानस्य तुल्यं मय्यदैते भाति त- स्माच्छिवोऽहम् ॥ २८ ॥ प्रज्ञानघनएवाऽहं विज्ञानघन एव च । अकर्ताऽहमभोक्ताऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २९ ॥ निराधारस्व- रूपोऽहं साधारोऽहमेव च । आत्मकामस्वरूपोऽहमहमेवाऽह- मव्ययः ॥ ३०॥ तापत्रयवियुक्तोऽहं देहत्रयविलक्षणः। अव- स्थात्रयसाक्ष्यस्मि अहमेवाऽहमव्ययः ॥ ३१ ॥ अन्तोतिर्व- हियोतिः प्रत्यक्ज्योतिः परात्परः । ज्योतियोतिःस्वयंन्यो- तिरात्मज्योतिः शिवोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥ अहमेव परं ब्रह्म सच्चि- दानन्दरूपकम् । अदितीयमिति ज्ञात्वा ब्रह्मैव ब्रह्मविद्भवेत् ॥ ३३ ॥ एवं तव हितार्थाय सर्वथा पतिवत्सले । सत्यधर्मप्र- १ अध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकास्त्रग्रस्तापा स्थूलसूक्ष्मकारणभूतात्रयोदेहा जाग्रत्त प्रसुषुप्तयस्तिस्रोऽवस्था । २ अत एव "चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमि दर्शयच्चैव प्रत्यक्षानुमाने ।' इत्यादि वेदान्तदर्शनम् । “तदेव निष्कल ब्रह्म निर्विकल्प नि जनम् । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पयते ब्रुवम् ॥” इत्यादिश्रुति ।

·(१४) श्रीभीमसूबमसहिता । धाराय मनुजेपु ष सुबवे ॥ ३४ ॥ भयेदै गदिवं गुर्द धर्मवर्स सनातनम् । स्यूषतः सूक्ष्मवश्चम यथैव श्वतिचोदिवम् ॥ ३५ ॥ मूलपात्सदाचारादारम्प स्यूसवो मया । व्याल्पा सूक्ष्मवले ते प्रमसमानरूपकम् ॥ ३६ ॥ सहिताया य एवस्पास्तात्पर्य वेषि सारवत् । संसारवारिधः पारं स यायालीलया नरः ॥३॥ पस्स्वेतच्छावयेतिहान्नित्यं भक्तिसमन्वितः। सर्चममकृतं पाप सर्व सपः प्रणश्यति ॥ ३८॥ शृणुयाप सकदापि योगाल्पा नमिदं नर । ममानजनितं पापं तस्मणादेव नश्यति ॥ ३९ ॥ मनुतिष्ठन्ति ये नित्यं एवम्मानसमम्पितम् । निस्पमरि वा न्दृष्टा देवाय प्रणमन्ति हि ॥ ४०॥ तद्धि स!धर्म ज्ञान येन संवेचि युदिमान् । सूक्ष्मातिसूक्ष्मभावानां स्थूलधर्मेण कवा ॥ ४१ ॥ दम्पु हि समस्तेपु भावेषु निसिलेषु च । सर्वत्र सम दृष्टित्वं तेनैन जापते नृणाम् ॥४२॥ तदेव श्रेष्ठविवान विल्या सार्वलोक्किम् । मारणममगा फार्म्यम्रमणधेक्वा मति ॥४३॥ समदृष्टिः समाप्नोति स्पेय पिचस्प पोचमम् । स्पैर्यानोक्षपद महादेतभावविधायकम् ॥ ४४ ॥ विज्ञानदृष्टपा यः पश्येद्धर्म- मावाम्सदाखिलान् । स मानी पुरुषश्रेष्ठो जीवन्मुको मवेधुरम् um ॥ इदं हि धर्मविज्ञानं परम सार्वलोरिकम् । सिद्धा तोऽयं प्रसिदाऽर्यो बेदानामागमस्य च ॥ ४६ ॥ वानस्पैवस्म छोपादि घोरे घाऽस्मिन्कलौ युगे । सस्प स्वरूपं धर्मस्प न सम्मन सप्रसाशते । ४७ ॥ काम भीतोऽस्मि के भने रैम मकर्मणा । इदानी पापबहुसे फाले छोकशुभावहम् ॥ ४ ॥ स्वपमपिशानेन सा मतमधर्मविज्ञानसमाम्पापम्, चर्मत परमसान्त मताप्रशम् प्रथा समाप्रम ऐक्सर्सपाइप्रपनापन पनि परसमाना । नम् भरपामुररेशममानामुमतम पम् । हस्मिाविशालाये प्रीमगार मोनमेनारियातामापीरपालन परमारतामसहित मत आर्मयोमा ·म.२५ मात्मस्वरूपवर्णनम् । ( १७५) सिद्धान्तरूपं वेदानां विज्ञानं सार्वलौकिकम् । प्रकाशं प्राप त- ल्लोके शुद्ध परममद्भुतम् ॥ ४९ ॥ आशिष ते प्रयच्छामि प्रीतोऽहं तव भक्तितः । सुचिरं पुण्यचारित्र्ये भूयाः कल्याणभागिनी ॥ ५० ॥ धर्मे तव प्रवृत्तिश्च सर्वथैव दृढा भृशम् । सर्चलोको- तरा सुभृ विस्मयं प्रकरोति मे ॥५१॥ अतस्ते गर्भ जायेत धार्मिको रूपवान्सुतः । ब्रह्मनिष्ठो गुणाधारः सर्वलोकहिते रतः ॥ ५२ ॥ यथा श्रीशङ्करस्याऽन्ते जगत्पूज्यस्य धीमतः । आ- विर्वभूव रक्षार्थ पदव्याः श्रीजगद्गुरोः ॥ ५३ ॥ श्रीमधुसूदना- चार्यः साधुपूज्यो महामतिः । सरस्वतीपदाइः श्रीसरस्वत्याश्व वल्लभः ॥ ५४॥ तथा तवैव पुण्याहे धर्मबुद्धेश्व कारणात् । अ- पूर्वं पुत्ररत्नं ते भविष्यत्येव नाचिरात् ॥ ५५ ॥ आचार्यपदवी प्राप्य स पुत्रो बुद्धिमहरः। उपदेक्ष्यति लोकानां विज्ञानं परमं महत् ॥ ५६ ॥ कालयोगादिलुप्तं वे धर्मतत्वं सनातनम् । पुनः प्राप्स्यति विस्तारं तस्य शास्त्रविचारतः ॥ ५७ ॥ तस्य विज्ञा- नप्रभया प्राचीनं सत्यरूपकम् । प्रकाशं प्राप्नुयायो धर्मतत्त्वं जगद्वितम् ॥ ५८ ॥ तथा धर्मविजिज्ञासुगणैः सबैरैसंशयम् । १ श्रीमद्वेर्दोपवेदतदगतच्छिरोभागतद्विज्ञानोद्वोधकसप्तदर्शनपारावारीण-तदनुष्टानसुशिक्षितदेव मुनिमानव-चतुर्दशविद्याचतु पष्टिकलादिसत्प्रमाणजातयावत्स्वरूपाद्यवतारभूमृत-श्रीमदद्वैतस- सिद्धान्तप्रतिष्ठापनाचार्य्य-श्रीजगद्गुरुपूज्यपादश्रीमच्छङ्करभगवत सम्प्रदायजलधिजनितहिम- रश्मय -अखिलदिङ्मडलविधाग्कसकलविद्वत्सामतचक्रचडामणिरत्नाकरा', भावुकजीवन्मु- क्तमुनिजनपरमहसाश्रितकल्पतरुरूपनिजकृपापात्रोद्यानात पारिजाता, पतितपामरजनतोद्धार- परायणा , श्रीकृष्णप्रेममक्तिपरिपूर्णस्वाचार्यसंत्सिद्धान्तात्मभूतसद्वयाख्यानेन श्रीमद्भगवद्गीता- शास्त्रार्थवक्तार तथाभूतश्रीमद्भागवतोत्तमव्याख्याकारा श्रीमदद्वतसिद्धिप्रणयनेन स्वाचार्यस- सिद्धान्तसमुद्धारका ,श्रीमद्भगवद्भक्तिरसायनाद्याविर्भावेणा विद्याग्रहग्रस्तजगन्नासत्या ,श्रीम- न्मधुसूदनसरस्वत्याख्यान्वर्थनामानो, ये चागोपालागनसुप्रसिद्धा, इदानी यश शरीराविर्भावा- पन्ना , सति तत्सततिकमलवनीहरैंकसत्कारणास्तदनुगुणरूपनामानश्चेमे श्रीमन्मधुसदनमुन - यश्चतत्सहिताप्रतिवक्तार,समभवन्निति ज्ञेयम् ॥ तथाभावपीमी समाननामानौ श्रीहर्पसत्कुल- भूषणावत्यपि ज्ञेयम् ॥

·१७) श्रीश्रीममूदनसहिता । वस्य धर्मविषाराच तस्य शासार्यवाचनात् ॥ ५९॥ दृश्येव - ममार्गो यो दर्शितो मुनिभिः पुरा । त्रिकालदर्शिभिः पून्मे म्रान्तिशून्यमहात्मभिः ॥ ६॥ अवानाधतमोजूते कलियुगे पापैकमुल्याश्रये घानम्योतिरवीय हारि विमः सर्वत्र विस्ता- रयन् । सर्वमाणिहित प्रगुप्तमतुलं धमफतवं परं संसारे परिवा प्रकाशममल सनेप्यते ते सुसः ॥ ६१ ॥ सप्ताना दर्शनाना दि विधमवसपा पाषां घेदष्टष्टो साम्यं सम्पर प्रसाभ्यागुलरिम- सधिया व्याकृतं शुद्धभाष्ये । योगाभेदेख विगहनरसाम्द शयन् गूढतत्वं व्याख्यायाऽसौ सुमन्मातिमुगमपपं साधन साधु कुर्यात् ॥ ६२ ॥ मनसि वसि काये पुण्यशीलो मितास्मा निखिलमुवनलोकान् प्रीणपन् शास्त्रवाद । जगति सब स पुत्र: संस्पविपामचारे नियतमतष्ठफीतिः कारणं पारु भूयात् । ६२.३ व्याख्यानेनिगमागमाम्मुकपधर्मश्च विस्तारपम्पित व शुमा लयान् अनिमुवः पुण्यालयान कारयन् । आपान्स-गुणाम्बि तानृषिजनान् कुर्यन् जस्सयुतान्पूज्यः पुण्यगुणाकरो जनग- याधिरं स्वत्सवः ॥ १४ ॥ ईश्वरः सर्वमूवाना हदेशे देवि तिष्ठति । भ्रामपन्सर्वभूतानि यन्त्रारूतानि मायया ॥ १५॥ज टिने दरिने नित्यं सम्बोदरशारीरिणे । कमंडलनिषगाय उस्मै ममात्मने नमः ॥ ६६ ॥ चम्ब्रायशीप म्यालयदोपवी- विने । पिनाकलास्वाय तस्मै उग्रारमने नमः॥ ६७ ॥ पश्च- भूतात्मभूताप मूलादिमिभनाय च । मोपद्रोहमोहाय तस्मै शाम्वारमने नमः । ६८॥ संभक्ष्य सर्वमूवानि कृत्वा का जगत् । बासा स्पपिति पवैकस्तस्मै मापारमने नमः ॥ ३९॥ युगेप्यावर्वस योगेर्मासर्वपनहायर्नेः । सर्गप्रसययोः कर्ण वस्मै जमाम धर्म में प्रविनम्र भर मे मिति निरिमा स्वितेन पा मितोम मरामि ।"ra भीमनपारमपम् मेरम्पासः । , ·आत्मस्वरूपवर्णनम् । ( १७७) 1 . कालात्मने नमः ॥ ७० ॥ परः कालात्परो यज्ञात्परात्परतरो हि यः । अनादिरादिविश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ ७१ ।। यो निषण्णो भवेद्रात्री दिवा भवति धिष्ठितः । इष्टानिष्टस्य च द्रष्टा तस्मै द्रष्ट्रात्मने नमः ॥ ७२ ॥ अकुंठं सर्वकार्येषु धर्मका- यर्थिमुद्यतम् । वैकुंठस्य हि तद्रूपं तस्मै कार्यात्मने नमः ॥७३॥ यं विनिद्रा जितश्वासाः शांता दांता जितेन्द्रियाः । ज्योतिः प- श्यन्ति युंजानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥७४ ॥ यस्मात्सर्वाः प्र- सूयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । यस्मिंश्चैव प्रलीयंते तस्मै हेत्वात्मने नमः ॥ ७५ ॥ यं व्यक्तिस्थितमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः । क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥७६ ॥ यं पृथग्धर्मच- रणाः पृथग्धर्मफलैषिणः । पृथग्धः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ ७७ ॥ यश्चिनोति सतां सेतृमृतेनामृतयोनिना । धर्मार्थं व्यवहारार्थं तस्मै सत्यात्मने नमः ॥७८ ॥ यं बृहत बृहत्युक्थं यमिनो यं महाध्वरे । यं विप्रसंघा गायति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ ७९ ॥ पदांगसंधिपर्वाणं स्वरव्यंजनभूषणम् । यमाहुश्चाक्षरं नित्यं तस्मै वागात्मने नमः॥ ८०॥ अपुण्य पुण्योपरमे यं पुन- भवनिर्भयाः । शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥ ८१ ॥ ज्ञाता ज्ञानं तथा ज्ञेयं द्रष्टा, दर्शनदृश्यभूः । कर्ता हेतुः क्रिया यस्मात्तस्मै ज्ञप्त्यात्मने नमः ॥ ८२॥ स्फुरन्ति शी- करा यस्मादानंदस्याबरेऽवनी । सर्वेषां जीवनं तस्मै ब्रह्मानन्दा- त्मने नमः ।। ८३ ॥ तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन सुव्रते । तत्प्र- सादात्परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ८४ ।। इति ते ज्ञानमाख्यात गुह्याद्गुह्यतरं मया। विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ८५ ॥ एवं ते प्रोक्तवान् देवि यावहाचा प्रकथ्यते। तथाऽनिर्वचनीयाँस्तान भावान् श्रीपरमात्मनः ॥ ८६ ॥ परं १ अत एव “अवाइमनसगोचर." | " यतो वाचो निवर्तते अप्राप्य मनसा सह । इत्यादि श्रुति । १२ २ m- ·श्रीभीमप्रसूदनसंहिता । प - शपहिजानीहि पद प्रमसनातनम् । न गोचर वाममो. ब्याती विलक्षणम् ॥ ८७ ॥ एरमुक्ता मुनिको योमी भीमः । धुसूदन । महामारं प्रपपाशु समाषी सन्पविक्षत ॥ ८८॥ इति मीश्रीमधुसूदमसंहितापों भात्मस्वरूपबशन माम फर्षिशोजमा परिशिष्टम् । (निगमागमप्रामापनिरूपणम् ) Learcror- - । t एतस्पा: पंचविंशविसरूपारम्पायेमिकायाः श्रीश्रीमान दनसहितायाः परिशिष्टहारेण संपतो निगमागमसिदारवास्त- स्मामायं च प्रदीप । वेन च लक्ष्पमाप्तो पाठकाना मरमा नयो गमका भविष्पीति । यो हि भाषा पास्ते प त्रिपुटीवि कप्पन्ते । देयं लेकमेपादितीयं ब्रम, पत्र स्वरूपतटस्पेति लक्षणहयवेपम् । कैश्विदापार्यस्वदेव प्रमका रणवम कार्यब्रोसि रूपेण वर्णितम् । भवत चत् बानदारे फेवल बम विद्वापसे इति व निमितम् । ज्ञानमयास्त वेदास्तरे- बह मे प्रम भवति । अत एव बेदार शम्दप्रमेवि कय्यम्ने विभावनिप्पमस्पकरणपप्रंद्रस्प वेदशम्दस्प बानकरणत्वं प्रसि- समेव । प्रलपारस्पायर्या प्रपंचरूपे ससारे स्पमापोऽपि कारक- सपतया पूर्णज्ञानप्रकाशकस्मादेदानां निस्पता विज्ञानभिरा। दर्शनाविशाखाणि । वमैव म्पार्वते । अत एव नित्वत्तम् ।। समाननामरूपत्याच पचामप्यनिरोधो दर्शनात्स्मृवेम। इवि के दाम्तदर्शनम् । क्या" युगान्तेऽम्वहितान्नेदाम्वेतिहासाम्पार्ष- या। सेभिरे वपसा पूर्वमनुशावाः स्वयंसुवा । इविस्मृतिः ।

·शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( १७९ ) 1 4 - 1 1 ननु तत्काले एव वेदाविर्भावः कुतोऽभवत् इदानी कस्मात् त- दाविर्भावो न भवतीति चेन्न । शब्दब्रह्मरूपा वेदाः साक्षात् - ह्मणो वाक्यानीति निश्चीयते । अभ्रान्तवेदोक्तविज्ञानानुसारेणा- दिसृष्टिकालेऽपि संसारसृष्टिः पूर्णशक्तियुक्तवासीदिति । तत्र च विज्ञानसिद्धं प्रमाणमेवमुल्लिख्यते । आदिसृष्टावेव ब्रह्ममनःसृष्टस- नकादिमहात्मनां प्रादुर्भावान्नाग्रे पुनः सृष्टेः किमपि प्रयोजन- मासीत् । फलतस्तु तदेव सृष्टेरत्युत्चमावस्थायां विशिष्टज्ञानसप- नानामृषीणामंतःकरणेषु पूर्णज्ञानरूपिणां श्रुतिज्योतिषामावि- र्भावो विज्ञानसिद्ध एव प्रतिभाति स्म । वेदस्वरूपनिर्णयेच्छूना- मृतभावविकलमनीनां सम्भवति शंका संकुचितचित्ताना किंवा प्रामाण्यमपोरुपेयत्वे वेदानां कथं वा स्वीक्रियते भगवज्ञानरू- यत्वं वेदविज्ञानस्यति । एवमादि शंकानिरासार्थमित्थमनुकथ्यते। प्रमाणानि त्रिधैव भवन्ति; प्रत्यक्षमनुमानमाप्तवाक्यश्चेति । तद- तिरिक्तप्रमाणानि दर्शनशास्त्रेषु विविधपूल्लिखितान्येतेष्वेवान्तर्भ- वन्तीति मन्यते विबुधैः । यथा चैवाप्तप्रमाणादिहारण पूर्वाचा- य्यः सायनशवरादिभिः कृतमेतादृशीनां शंकाना समाधानं तद- संक्षिप्य निर्दिश्यते । तत्रादौ पूर्वपक्षो यथा । ननु कोऽयं चे- दोनाम ? न हि तत्र लक्षणं प्रमाणं चास्ति, न च तदुभयव्य- तिरेकेण किंचिहस्तु प्रसिध्यति, लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसि-' द्विरिति न्यायविदां मतं, प्रत्यक्षादिषु अन्तिमो वेद इति तल्ल- क्षणमिति चेन्मन्वादिस्मृतिष्पतिव्याप्तेः, मंत्रब्राह्मणात्मकः शब्द- राशिर्वेद इति चेदद्यापि तदनिर्णयात् , तस्मान्नास्ति तल्लक्षणं ना.' पि तद्भावे प्रमाणं पश्यामः । वाक्यप्रामाण्य तावन्निर्दोषतया सं. भवति निर्दोषता च अपौरुषेयतया 'आप्तिमूलतया च, तत्र वेद- 'स्य प्रमाणत्वे न तावत्मत्यक्षं प्रमाणं, तस्य सत्संप्रयोगे पुरुष- स्येंद्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्ष अनिमित्वं विद्यमानोपलम्भनात् 7 .

·श्रीश्रीमधसूदनसहिना। इवि जैमिनीयमवर्यसूत्रणव धर्ममत्यममामाण्यवसणनेन तता तिपादकवेदम्यापि तत्सद्भावे मस्या प्रमाणं न भवितुमईवीति । न पाप्यनुमान, वस्यापापिवेदाननुकूलत्वेन यो काम त्वात् । वेदवाक्यं अप्रमाणे पास्यत्वात् होमिस्वाक्यम् इत्या- दि । नाप्यागमः स्याम्तःपातिस्वेनास्मामयस्वप्रसंगात् । स्मृतिः तस्पापि श्वविमूलत्वेनासाधमत्वात् । सार्वजनीना प्रसि- द्विरपि न नीठनभोवांतत्वात्सर्वस्य । अपौरुषेय इति विशेष, वस्यापि सहस्रशीर्षापुरुषनिर्मितस्वं, कर्मफसरूपशरीरिनिर्मित स्वाभावेन तस्वमिति चेत् ऋग्वेद एवारसायतेति जीयम्पात पुत्पचिभरणामापौरुषेयस्येन प्रामाण्यम् । प्रत्युत वेयासिके भा रवं इविवत् काठन कोषमै इवि शाखाकर्टस्वेनाल्यावसात् । कि मत वेदवाक्यं पौरुपेयं वाक्यस्वास्कालिदासादिनाक्पवत् । इति पानुमानम् नाप्पनादित्वं मैदाना, तत्राचीनराजकपोपसभात् । नापि नित्यत्वं वत्मविपापदेयादीनां सृष्टा मनिस्पस्वेन प्रको घाभावेन वाश्यार्थस्वाभावात् मानर्धक्येन सौकिक्वाक्पगत् - नित्यत्वम् । न च सम्पर मनुमवसाधनस्येन तथा अनषिमता- पंगत्लेन या प्रामाण्यम् । अम्पसातान्द्र इत्यादिमंत्राणां म वोषकस्पेनानुभयस्पैवाभावात् । मप स्मिदासीदित्यादीनांस दिग्धतापलेनाप्रमाणत्वात् । भोपधे घायस्यादिपवनानां स- म्बोधन विपरीतार्षफयोधममिति सदमामाण्यमेव । एको स्वास. इसशो रुद्रा इति च,मंत्रा व्याघातवोधफा इति वदप्रामाण्यम् । ममिहिमस्य मेपज इति लोकसिद्धार्मानुयादपस्थात् अनधिगवा- पंगतृत्व नास्ति । अनिरसीतिमत्रेणापादाने प्रामणेन तां पर- भिरभ्रिमादचे इति पुनर्षिधानात् अन्यवरवेपर्यम् । रिवि हि मामणे, विधिरपवादन, विधिपिदिक्षि मममधप्रवर्तनमहाय- मापन ति, तत्र कर्मफायविधयोऽमाचप्रवर्तकार, तेपि म ·शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१८१) .. नाहुति जतिला इति आरण्यतिलगोधूमाहुतिद्रव्यं निषिद्धं सत् तस्यैव जतिलयवाग्वा वा जुहयात् गवीधुकयवाग्वा वा जुहुया- दिति तद्विधायकत्वेन अप्रामाण्यम् । अज्ञातज्ञापकेषु ब्राह्मणवि- धिष्वपि,आत्माग्र आसीत् असदग्रआसीत् इति परस्परविरोधादप्रा- माण्यम् । अर्थवादानां चानर्थक्यं, उक्तानां वेदलक्षणाना तेष्व- भावात् काव्यालापैः समानत्वादप्रमाणम् । मंत्रब्राह्मणयोः स्व- रूपस्य निर्णेहमशक्यत्वाञ्च न प्रामाण्यम् । तस्मात् एवमादि- परः सहस्रदोषैराकुलितत्वेन वेदो न प्रमाणं इत्यादि पूर्वपक्षः ॥ अस्ति कश्चित् ब्रह्माण्डमण्डले निर्दोषपूर्णगुणविग्रहः जगदी- श्वर इवापरो वेदः । येषा नये त्वीश्वरसद्भावे यत्प्रमाणं यच्च त- ल्लक्षणं तच्छब्दमूर्तिधरस्य भगवतो वेदस्यापि । येषा नये ईश्वर एव न तत्सिद्दान्ते धर्मस्वर्गापवर्गादिव्यवस्थाया अभावात्प्रयो- जनाभावेन स्वतो व्याहतत्वात् उपेक्ष्य एव सः न च दृष्टं धनादि प्रयोजन तदभावात् । न च धर्माद्यभावबोधनहारालोकोपकारः, परस्पर हिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः, न चोपकारः स्वरूपतः प्रयोजनं तेनापि प्रयोजनं वाच्यं,, न तावददृष्टं तदनभ्युपगमात् नापि दृष्ट कुवर्मना गच्छत लौकिकरनादरणात् , अप्राप्ते शास्त्र- मर्थवदिति न्यायात् । सम्यक्ज्ञानचारित्रेश्च प्रयोजनाभावे नावि- कारिणां प्रत्याशाऽभावेन समयाभावात तथाविधाविशेषदृशं -प्रतीश्वरेण वेदेन वा न किमपि नियत इति । किं चरेतोधात्वा- यतींद्रियैः प्रमापकैरनुमानजीवेन्चरागमादृष्टादिसिहेर्न नास्तिक- वादो युक्तः । ईश्वरसद्भाववादिनामवैदिकानां तत्तत्सत्वेन ताव- त्प्रत्यक्ष प्रमाण, तन्मने केवलनिराकारस्येशस्याद्यापि कैरपि तैः प्रत्यक्षीकृतत्वस्य तन्द्रथेष्वनुपलभात् । नाप्यनुमानं, तदभावेऽ- पि यथेष्टं कर्तुं शक्यत्वात् , न च शब्दः, तस्य विवादास्पदत्वा- त् , न च वैदिकः यथा शब्देनेशादिसिद्धिः क्रियते तदस्मा- - ·(१८२) श्रीमीमधुमूवनसहिता। भिरपि फk शक्यत इति पेन, अवैदिकसम्दाना, किं यत्वेन नित्यत्वेन या प्रामाण्य, सभयबाप्पनम्मुफ्ममात् ।। चाप्तो मक्का, तदाप्तत्वे पायेदिकसामयिकानां देवदर्शनेनानवस्थितः । न च वैदिकेषु तवा, तेषु विकास भेदभिन्नत्वेऽपि परस्परं वेदप्रामाण्ये साम्पांगीकारात् । पति शस्यध्याम्पामस्पो सहितायाश्चाम्यतरसाधनेषु बेदमामेश्वरमा यवादिनामप्यन्तर्मायोक्त्या न पनपासविहेपादयो वेदिकेषु । त 'स्मात् अवैदिकः केनापि प्रमाणेनेशादिसिद्धः कमशक्यत्वेन मूलशेयिल्यात् श्रद्धाभरमाप्रनिरुसितं तन्मलं नास्माकमीमसि प्पशे ताहरु विरुद्धम् । वेदस्त खलु सर्वथा प्रमाणनिति मात्र पक्षपात स्तुि न्यायविदर्दा समपिताना महमदशा पवार मयेन तस्मामाण्यं सर्वयाम्मुपेतम् । तपमा दिग्दर्शनम् । मय घेद अपौरुषेय सर्वपा नित्य स्वतःप्रमानप्रमिव सहक्षणलक्षितः सम्पगनुभपसाधन अनधिगतार्पगन्वेस्पादित णक संशयविपर्ययव्याघातानुपादादिदोषविधुर ईश्वर पिफमादाविर्भूवो धर्मार्थकाममोक्षफलपदः पूर्ममोरचापनि सर्वजनमसिहा इवि विचार्यते । सत्र वेदानो अपोम्पयस्वमेव । मव एव वेदस्य वति भन श्रवः इति नामदयम् । अम्बनु श्रूयत एष नतस्पादकः सोत्पति रालो यास्तीति अन्वर्य नामहर्य योन रूलपावगीर्यानभाषा कोशादावुपसम्यते । सप्लेरावामुपदेशाभावे अग्रिमपुरुषाना जा तिनधिराणां स्पावराणामिव वा वहपबहाराभावेनेदानीमपि तद भावोपसम्धिप्रसंगः स्पान उपलम्पते पदः। तत्पुस्तके पनि- मीतुनीम नोपप्ठम्पते ननु चोपाठरादिशासाकसन तेषा मीणां परीस्वम् । वेदस्य क्गदिपुरुोम्या पूर्वस्वं पगदपत्र प्रयपनयन्तः वतासाभ्ययनाप्पापनादिसमगपातकाः ।

·.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१८३) . स्मयंते च वैशंपायनः सर्वशाखाध्यायी कठः पुनरिमां केवलां शाखामध्यापयां बभूवेति । स बहुशाखाध्यायिनां सन्निधावेक- शाखाध्यायी अन्यां शाखामनधीयानः तस्यां प्रकृष्टत्वादसाधा- रणमुपपद्यते विशेषणं काठकामिति । अत एव " गोत्रचरणा- हुन्” (४-३-१२६)" चरणाहानाययोः” इति वक्त- व्यम् । " आख्याप्रवचनात् ” (१-१६०) इत्यादि शास्त्रं इति। एवं मण्डलऋषीणां यानि शतादिनामानि तानि चेतरेयके यथा महायोगविद्रूट्या ब्रह्मपराणि तथा तत्रैव द्रष्टव्यानि ऋष्येक- कर्तृत्वे श्रुतिस्मृत्योर्भेदे वीजाभावेनाद्यावधिभिन्नतया महर्षिभि- रेव मर्यादाकरणस्य व्यर्थता स्यात् । एकस्य स्वप्रणीतग्रन्थस्य पूर्व प्रामाण्यं ततोऽवरमपरस्येत्यत्र कारणादर्शनात् । न चोक्त- दिशा अन्येषामपि भाषान्तराणा अपौरुषेयत्वमिति भ्रमितव्य- म् । कर्तुराख्या देशाख्यानां च प्रसिद्धत्वात् । अस्यास्तु देवभा- *षा इति लौकिकवाक्यस्यापि प्रसिद्धत्वात् वेदे च कैमुत्यं, तदेव च अपौरुषेयत्वे साधकम् । न च ऋग्वेदोऽग्नेग्जायतेति जीवेभ्य उत्पत्तिश्रुतिः। ईश्वरस्याम्यादिप्रेरकत्त्वेन तेषा संप्रदायप्रवर्तक- तया तहाक्यमुपचरितम् । पुरुपसृष्टिवाक्ये च तस्माद्यज्ञा- त्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ” इत्यादि पूर्व तदर्शनात् तत्रैव चाने “ मुखादिंद्रश्चाग्निश्च ” इति अग्नेरव्युत्पत्तिकथनात् । न चापौरुषत्वे चोपष्टंभकमनुमानं, तस्य भूतभविष्यवर्तमानसूक्ष्म- व्यवहितविप्रकृष्टादि अदृष्टार्थबोधकत्वरूपोपाधेः,तथा अधिका- रिणां चात्युत्कटतपःपापाभ्यां प्रत्यक्षतो वैदिककर्मानुष्ठानस्य फलदर्शनन बाधसिद्धेरपौरुषयो वेदः। एवं अपौरुषेयत्वेन स्वतः- प्रामाण्ये नित्यत्वे च सिद्ध पुनस्तदेव विचार्य्यते । तत्र औत्प- त्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्वा- र्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं, बादरायणस्यानपेक्षत्वात् इति जै- 1 + ·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। + 1 + . मिनिमूत्रे शब्दम्य अर्थेन सम्मधः मौत्पचिको निस्वा और पेयः प्रत्पक्षादिभिरनवगतस्यादृष्टादेपदेशो विशिहरामोगा। रणे अव्यतिरेकश्च शानस्प न हि तदुत्पन बान सिति, यथा विज्ञायवे तपैव भवति, तस्मावत्प्रमाणं, न हि एक पति प्रत्ययान्तर पुरुषान्तर वा भपेक्षितष्प, पादरापणस्य भी ईपापनस्पापीदं मतमित्ति सूत्रार्थः । वत्र च " सिन्देशमा । सम्बन्धे " इति च भगवान् मारमायनो वार्तिमगारः । मिथ पव्ययाची सिहशब्दः यत्कूटस्थप्वरियालिपु भाषेषु वर्तते इति पाचजलमहाभाष्यम् । पैदिकोऽपि शन्दो जाविश्यक्तिस्फोट रमको नित्यः तथा जातिलसणोः द्रन्पपमेपि सर्वशम्दामा - सत्योपाम्पयधिसमग्रमणो पाय्यस्वात्प्रवाहरूपेण वार्पो निस्प। सम्बन्धोपि व्यवहारपरंपरया अनादिरिवि सोपि नित्यः । इति वहार्तिपार्थनिरूपणाय भीमत्पतंज सभाप्य वहीफाफैयटयो म वृषत्वामित्या वेदाः । न च फेनापि पुरुपेण शम्दानामर्षे मर सम्मन्य फरवा संम्पपाहत वेदा प्रणीवा इति वाध्यम् । पुरुष स्प सम्बम्धुरभाषात् । कप सम्बन्धो नास्ति, प्रस्पास्माभागात् पिरवृचत्वात् मप्रत्यक्ष इदानींदनानामिति चेत्, न दिपिर वृधो न स्मर्पत । न प हिमादादिपु पादिवदस्मरण, पुरुष वियोगो हि देशफुलोत्सादनेन सेषु । न प सम्पार्यव्यवहारवि योगः पुरुषाणामस्ति, ननुसम्पन्धमात्रव्यवहारिणो निष्प्रयोजन पर्दस्मरणं मनावियमाणा विस्मरेयुग यदि हि पुरुपः कृत्या - वम्ब म्पनहारयेत् स म्पवहारमासे अवश्य स्मर्वम्यो भवति । संप्रतिपसो दिकर्दम्पवरोरपः सिध्यति न प्रविपची न हि व दिशामेन पाणिनर्व्यवहारत देयः प्रसोपेरप्रमाणिनिकृति मननुपम्पमानस्प व । न हि विस्मृते वृदिरादेर मूत्रस्प परि वृरिचस्पाचामादिरिति किंचित् प्रतीपेव । शेन वेद व्यपहरनि ·+ शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१८९) - t . रवश्यं , स्मरणीयः सम्बन्धस्य,कती स्यात् व्यवहारस्य च । त- स्मात् न कृत्वा सम्बन्धं व्यवहारार्थ केन चिहेदाः प्रणीताः। प्रमा- णान्तरेण च सम्बन्धारं न प्रतिपद्येमहि । तस्मादपौरुषेयः शब्द- स्यार्थेन सम्बन्ध इति च शाबरभाष्यम् ! पस्पशान्हिके च महा- भाष्ये, शास्त्रपूर्वक प्रयोगे अभ्युदयः तत्तुल्यं वेदशब्देनेति वा- र्तिके, “ शब्दप्रमाणका वयं, यच्छन्द आह तदस्माक प्रमाणं शब्दश्च शब्दज्ञाने धर्ममाह " इत्युक्तम् । तत्र यदि वेदा अनित्याः तर्हि जगति प्रामाण्याभाव एव स्यात् न च प्रत्यक्षं, रेतोधात्वादिमोक्षधर्मवचनसंगृहीतार्थेषु प्र- मापकेषु सर्वविधेन्द्रियसन्निकर्वाणामभावात् न च बोद्ध मानस वा स्वपरिभाषितमेव स्वगोष्टीपु प्रमाणतया संग्रहितं युक्तम् । ना- प्यनुमान, तस्य प्रत्यक्षोपजीव्यत्वेन स्वतत्रतया प्रमापकत्वाभा- वात् । न च आप्त ईश्वरः तन्निर्भितत्वात् वेदे प्रामाण्यम् । अ- द्यावधि वैदिकेश्वरस्याभावात् । न चानुमितः सः । तथापि तस्य सार्वज्ञादौ मानाभावेनाप्य निश्चयात् । ईशसार्वज्ञ कस्य चित् प्रत्यक्ष, प्रमेयत्वादित्यनुमानं मानमिति चेन्न । प्रमेयत्वेन विप्रतिपन्नधान्तरसाधनापातात् । न च विप्रतिपन्न सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत् इत्यनुमानेन जगत्कर्तरि सिद्धे तस्य सार्वज्ञा- दिसिद्धिरिति चेन्न शरीरिजन्यत्वोपाधेः शरीर्यजन्यत्वेन सत्प्र- तिपक्षत्वाच्च । अस्तु वा सकर्तृकत्व, कथं सार्वज्ञसिद्धिः बहुकर्तृ- त्वेनाण्युपत्तेः । लाघवादेकाङ्गीकार इति चेत् न, बहंगीकार- स्य लोकानुकूल्येनागौरवात् । अतः सार्वज्ञसिद्धिः । अस्तु वा आप्तिनिश्चयः तन्मूलत्वं कुतो वेदस्य । वेदः सार्वज्ञादिमता प्रणीत; वेदत्वात् इति व्यतिरेक्यनुमानादिति चेन्न वेदत्वस्य पामरप्रणीतत्वादी साम्यात् । वेद आप्तप्रणीतः प्रमाणवाक्यत्वा- दिति चेन वेदानित्यत्वे प्रामाण्यविवादात् । वेदस्याप्तप्रणीतत्वे - M 1 ·(१५) श्रीश्रीमदनसहिता 1 M + मरुपमाणेन माम्य, पौरुषेयस्प मूलप्रमाणसापेक्षतानिस्माद । न पामस्यौ, अष्टादौ तदप्रदेशात् । नाप्यनुमान दुहत्वात् । न हि लशुनादने पापं यन पुण्पमित्यवानुमार सहस्रमपि साधक स्यात् । अतो वाक्यमेव वकम्यं तदपि नो रुपेयं, मसान्तराम्वेषणेऽनवस्वानात् । अस्विमित्पमेरापैकि तम् । तथा च श्रुतिसिदमेव बेदनिस्पत्वमंगीकार्यम् । पापा विरूपनित्ययेति हि मक् । “अनादिनिधना निस्वा मानुस्खा स्वयंभुवः" इति स्मृतिः । अत एव प निस्पस्वमिति पत्रम् । ननु वेदस्य निस्पस्वेपि न प्रामाण्यम्, आप्तोकस्वाभावात् इपि पेन । प्रामाण्यस्प स्वतस्त्वेन गुणानपेभणात् । प्रामाण्य नाम, याज्ञानकरणत्वम् । न याथार्य शासकारणाविरिकका रणमपेक्षते । यापाप्य शानकारणातिरिक्तकारणनिरपे अवसर वातिरिक्तस्ये सति पानधर्मस्वात् मानस्वक्त । यामार्य व गु गोत्पन्न दानधर्मत्वात् भाप्रामाण्यवत् इत्यापनुमानात् । यचा स्माऽनवसिछत्यादिदोपेम्यः स्वप्रकायोम्युपर्गतम्पस्ताहाक्पमति स्वतः प्रमाणीभूतमनश्यमगीफार्पम् । तत्र नित्यमपोख्ने पदरूपमेन । त्रिविधा हिजीया सभापसिद्धा शब्दमामाण्यम वार । स्वत प्रामाप, परता प्रामाण्यमप्रामार्य च, पूर्वस सोऽमामाण्यमेष सति प्रामाण्यमारणे प्रामाण्य ति निश्चयस्क रूपाः संति तत्र सास्तिकादिकार प्रापमिकाए । राजसास्ता निका हितीया। सामसा नास्तिकास्वतीया इति । ननु बोक वेदाना निरपस्वेऽर्यापीनराजक्पानामनिरपदेवानां वाच्यार्यानो सद्धाव इति, नित्पस्य स्वतंत्रस्प वेदस्प न विषयसिन्दपपीमा स्त्र मधिनित स्प्रमहरयधीना विषपपिद्धिा, यत ईपर एष वेद हमा सेम्योऽसिस जगभिर्मम । मूसवालादिनिर्देशस्तु कासि पसर्वतहरपा सर्वेषामेव जातमापत्यानुपपपते । अनेोपायदा ·शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (-१८७) . दिदेवानां स्वस्वविद्याकर्मभ्यां स्वस्वपदप्राप्त्या न कदाचिदपि दे- वपदानामभावः । प्रलये च वेदसमन्वयाध्यायदिशा ब्रह्मवाचक- त्वादप्राकृतेषु लोकेषु मुक्तदेवानां विद्यमानत्वाहा न कदाचिदपि वेदस्य स्वार्थराहित्येनानित्यत्वम् । ननु लौकिकानामपि शब्दा- नां वेदानुसारिनयेषु नित्यत्वमभ्युपगम्यत इति कथं वैदिकानां व्यावृत्तिरिति चेत्, स्वरवर्णपदवाक्यार्थानां क्रमस्य प्रयोकेच्छा- धीनत्वाभावेन महाभेदस्य विद्यमानत्वात् । ननु तस्य वेदस्य ल- क्षणलक्षितत्वाभावात् अप्रामाण्यमिति चेन्न, अर्च्यते प्रशस्यते इति ऋक् । यजुर्यजतेः । मंत्रा मननात् । छदाप्ति छादनात् । स्तोमः • स्तवनात् । साम सांत्वनात् अयर्वा अरणात् । ब्राह्मणं बृंहणात् । उप ब्रह्मसमीपे नितरां सीदतीत्युपनिषद् । एवमादि व्युत्पत्तिदर्शनात् । मंत्रब्राह्मणात्मकं वेदस्य लक्षणम् । न च त- योः स्वरूपानिर्णय इति वाच्यम् । जैमिनीयधर्मजिज्ञासाहिती- याध्यायस्य प्रथमे पादे सप्तमाष्टमाभ्यामविकरणाभ्यां निर्णीत- त्वात् । तनिष्कर्षश्च यथा-" याज्ञिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम् । तेनुष्टानस्मारकादौ मंत्रशब्दं प्रयुञ्जते । तथा च याज्ञिकसमाख्यातत्वं, अनुष्ठानस्मारकत्वं, स्तुतिरूपत्वं, त्वांत- त्वं, आमंत्रणोपेतत्वं,। प्रैषरूपत्वं, विचाररूपत्वं, परिदेवनरूप- त्वं, प्रश्नोत्तररूपत्वादिकत्वं च येषु ते मंत्रा इति मंत्रलक्षणम् । पादेनार्धर्चेन चोपेता वृत्तबद्या मंत्रा ऋचः। गीतरूपा मंत्राः सा- मानि । वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रश्लिष्टपठिता मंत्रा यजूंषीत्युक्ते न कापि लक्षणसंकरः । तदेवं त्रैविध्यं जैमिनिना सूत्रत्रयेण लक्षि- तम् ।" तेषामृहमंत्रार्थवशेन पाव्यवस्था, गीतिपु. सामाख्या, शेषे यजुःशब्दः ” इति । एतमेवः मंत्रावान्तरविशेषमुपजीव्य वे- दानामृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इति त्रैविध्यसम्पन्नम् । लक्ष- णोपयोगः पूर्वाचार्येर्दर्शितः। ऋषयोऽपि पदार्थाना नान्त - ·(१८८) श्रीमीमधमूरमसहिता । यान्ति पृथक्त्वश । लक्षणेन सिंदानामत याम्ति विपधि- वः ' इति । तस्मादभियुकानां मंत्रोऽसमिति सभास्मान में- प्रलक्षणम् । बामणलक्षण प । “ मंत्रावशिष्टयेदभागो बास " इति वळमणम्, सप देवपिन निन्दा प्रशंसा संश- यो विधि । परक्रिया पुराकल्पो व्यवपारणकल्पनात् । इति । वहविधम् । तेचिरीयारण्यकेहितीयाध्याय, “ पदामनानी तिहासपुराणानि कल्पान्गावा नाराशेसी" इति सगृहीवानों विप्रपरिमाजकन्यायेन प्रामणापवास्तरभेदानामेतिहासादीको पृथगभिवानम् । वेदोपनिषदाश मंत्रेवराणां ब्राह्मणेवागर्मा- वात् मत्रमामणव्यतिरिकवेदभागानामभावात् उस्मं टमया- त्मकं वेदस्पेति, भगवान् भापस्तम्बो यवपरिभाषायो "मत्रनाम- णपोर्वेदनामधेयम्" इति मूत्रयविस्म । बिच सम्पगनुभवसावन एव वेदः । यदुकं मम्यक्सात इन इत्यादीनो अनुभव एष मेति वनिरुकम्पपरिचयररिवानामेर दोषमावहति न मंत्राणाम् । नेप स्पागोरपराधो पदेनमम्धो न पश्यति पुरुषापराव सम वीति न कदाचित् कुत्रापि केनापि पेदे मननुभवसाचनस फा शक्यम् । उपनिपदो घ अनविगतपरप्रमाविगम्वस्वं मा- गोपाल गनप्रसिद्दम् । अवासिदासीदित्यादीनो न संदेशप पर घि , कि साई जगत्कारणस्प परवस्तनोतिगभीरत्वं निम्मेद, व वर्षमेव हि गुरुशात्रसंप्रदायरहितेपु दुर्वेविस्थमवास्विदिस्पनर। वो भद्घोपम्यस्थम् । स एवाभिप्राप सपरिवनेषु को मदा वेदेस्यादिमंत्रपुसष्टीकृतः । ओपप्पादिमोप्पपि पेतना एप तप दभिमानिदेवतास्वेन वेन नामा सम्बोपते, वाम देववा मग वषा यादरापणेनाभिमानिम्पपदेशस्विति सूत्रेण मूत्रिवाः । परस्यापि रुवस्य स्वमरिना सहनमूर्तिस्वीकारात् " अजायमा नोबहुधा विमायवे” इति वेर्नास्ति परस्परं म्याघातः। मसदि- ·स.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( १८९); - - तिचेन्न प्रतिषेधमात्रत्वादिति चोत्तरमीमांसासूत्रेणात्मागे असदग्रे- इति श्रुत्योर्विषयव्यवस्थायाः स्वयमेवोकत्वात्तदनभिज्ञस्य ताह- शशंकोत्थितिः । उक्तश्च तदधिकरणऽर्थोऽस्यां सहितायां ज्ञान- योगाध्यायटिप्पण्याम् । एवमन्येषां शंकामासाना निराकरणं ऋ- ग्भाण्यपीठिकायां श्रीसायनाचार्यैः कृतमिति सर्वं तत्तत एव द्रष्टव्य- म् । विस्तरभयान्नात्र प्रपंच्यते। अर्थवादानां विधिशेषत्वेन तदेक- वाक्यतया सार्थक्यमिति सविस्तर जैमिनिधर्ममीमांसाप्रथमा- ध्याये हीतीयपादे प्रपंचितमिति नानर्थक्यं तेषाम् ॥ अस्य वेद- स्य मूलं बीजं प्रणवः तस्य च द्रष्टब्रह्मति वैदिकाः। तच्च ब्रह्म न प्राकृतपुरुषाद्याकारविशिष्टमंगीक्रियते चदिकैः । ततश्च सर्व- विशेषशून्यसर्वविशेषाधिष्ठानतया सर्वविशेषप्रत्यायकस्य ब्रह्मणो वेदमूलप्रणवशब्दस्वरूपत्वम् । तच्च सर्वव्यापकं शब्दब्रह्म स्फो- टात्मकं स्वरवर्णपदवाक्यमहावाक्यादिशब्दप्रपंचस्य विवाधि- ष्टानरूपतया क्रमशः स्वव्यापकत्वाव्ययत्वादिपारमार्थिकों सत्ता- मनपहायैव सर्वदा वर्तते । प्रणवे च यथा व्याहृतिगायत्र्यादि- ; सर्ववेदसृष्टिस्तथा वैदिकग्रन्थेषु समुपलभ्यत इत्येवं आत्मस्वरूपे ब्रह्मणि वेदस्थितिः । तत्तु समन्वयात् इति च सूत्रम् । ततश्च त- स्य ब्रह्मणः स्वस्वरूपानतिरिक्तमायाख्यशुद्धसत्वान्तः प्रतिबि- म्बितस्य ईशशब्दवाच्यस्य सहस्रशीर्षापुरुषस्य सर्वजगन्मूलभूत- स्य निश्वासगतशब्दात्मका वेदाः किंचिन्नित्यस्वरवर्णादिसमुद्भू- तविशेषविशिष्टास्तिष्ठन्तीति जगद्वीजपुरुषे वेदस्थितिः । शास्त्र- योनित्वादितिच सूत्रम् । ततश्च कार्य्यब्रह्म स्वयंभूहदि परमपुरु- षेण कृतो वेदाविर्भावः । ततश्चतुर्मुखतः शब्दराशिवेदानां सर्वे- षा प्रादुर्भावः । “यो ब्रमणं विदधाति पूर्वं यो वेदाश्च प्रहिणो- . ति तस्मै” इति च श्रुतिरिति । ततस्तपोबललब्धप्रकाशमयहृदये- षु महर्षिषु चाविर्भाव इति । श्रूयते च तैत्तिरीयब्राह्मणे, इन्द्रेण । 44 + - 1 ।

·(१९.) श्रीप्रीमपुसूदनसंहिता तपाप्रसमेन भरदाजाप महपये अगादिवेदेम्वस्तजोराशिमय- म्योऽनतेम्पः कृपया दचितम्या प्रतिवेव मुष्टिमात्रयेवदानम् । एवं ऐतरेयमाझणाल्यापिका । एवमेव पवेचिरीपाजसबेमिशास- पोराल्पायिका मैदिकानुसारिणग्पेषु समुपगम्यते । सभा, भयोन्तःप्रकाशा इवि ववस्वदन्तःप्रकाशमयादयेतु पेदमातुर्मा- वा । तदुकं श्रीमद्भागवैकादशस्कधे धतुर्दशापाये उस प्रति मगवदाक्यं । " कालेन नेष्टा प्रलये वाणीयं वेदसहिता । ममा दो प्रमणे मोका धर्मो यस्पा मदात्मकः । वेन प्रोका वपुषा प मनचे पूर्वजाप सा । ततो मृग्वादयोऽयान्सप्तमममहर्षयर। तेम्पः पिदम्पस्तत्पुत्रा देवदानवगुपका । ममुप्याः सिदमा ः सविपाधरचारणाः । किंवा किमरा नागा सकिंपुरुषा- दयः। वास्तेषां प्रकृतयो रजासत्पतमो अब याभिमूतर नि भिपन्ते मूतानां मतयस्तथा । यधामकृवि सर्वेषां चित्रा मा. प सबम्ति हि एवं प्रकृतिवैविध्यातिपन्ते मतयो नृणाम् । पारंपर्येण केषां चित्पासण्यमवयोऽपरे ।। मम्मायामोहिवधिमा पुरुषाः पुरुपर्पम । श्रेयो वदन्त्यनेकान्त पयार्म बारुषि इति । एव, वेदस्प निर्दोषले, पूर्णगुणकत्वे , सय वेदः, देगानि पद्, सप्त दर्शनानि, पुराणेतिहासादीनि , रपामा- दितास्पर्पग्राहकपर सहस्त्रनः समरानि, मकानमानानि, :- स्ति, वानि पिरकालेन पेदिकनियमानुसारेण श्रीमस्सहरुवा सं. प्रदायानुभगोम्मुखानि यदा भवन्ति, दैवास्तिकहदमे शम्मम परब्रह्मणो क्रमेण मादुरो मरवीति । “मेदोऽसिसो पर्म- 'मूर्स" इति मनुः “धर्मादम कामम स फिमर्थन सेम्बदे" इति भारतसावित्री, कर्मणा शाममातनोति मानेनामृती म पति धर्मार्थकाममोक्ष च विदति" इत्पादिश्वविस्मृविम्यो मेदा १ विरोधानं पता। " व -- 1 ·.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१९) देव पुरुषार्थचतृष्टयसिद्धिः पूर्वसृष्टेरद्यावधि आर्यजनास्तु: वेद- स्य प्रामाण्यमंगीकुर्वतीति तेषु च तत्प्रसिद्धिरस्त्येव । परंच येऽपि सर्वेऽना-वैदिकजातिमंतस्तेषु च तत्तद्वन्थेषु वेदस्य प्राचीनत- मत्वमंगीकुर्वतीति सर्वजनप्रसिद्धो वेदः। उन्नतपदमारूढा विचारशीला अपि जनाः प्रायशो भवन्ति शब्दानुशासनस्यैवाधिकारिणः, बुद्धिश्च तेषां पूर्णतामप्राप्य बाहु- ल्येनाप्तप्रमाणस्यैवानुशासनाधीनतया परिवर्तते। अत एवाप्तप्रमा- णानामपि बाहुल्येनावलम्ब्य वेदानां प्रामाण्यं सिद्धतया प्रदर्श्य- तोसत्प्रमेयस्य तु सर्वप्रमाणगम्यत्वावेदानामपि प्रामाण्यं स्वत एव । प्रत्यक्षानुमानरूपप्रमाणान्तरहयसिद्दामिति चास्ति निश्चयः। अ- नुमानबलेन सुखसाध्येऽपि वेदप्रामाण्ये पूर्णतामापन्नायामेव, बुद्धा तज्जिज्ञासूनामुपजायते शक्तिस्तादृगनुमानव्यापारकरणे । पूर्ण- तासंपादनार्थं च बुद्धेः . सम्यगालोचनीयाः शास्त्रविषया बहवो हि भवन्ति । तत्र क्रियाविज्ञानरूपं कल्पशास्त्रम्, कालविज्ञा- नात्मकं ज्योतिस्तत्वम् स्वरादिविज्ञानप्रकाशकं शिक्षाशास्त्रम्, छन्दोज्ञानप्रदं छन्दःशाखमं, शब्दविज्ञानपूर्ण व्याकरणशास्त्रम, भगद्भावरहस्यविज्ञानरूपं वेदार्थबोधकं निरुक्तशास्त्रश्च सम्यगध्य- यनादिभिरवगन्तव्यम् । ततश्च सप्तविधज्ञानरहस्यविज्ञानात्म- 'कानामाध्यात्मिकतत्तद्दर्शनसंपादकानां ज्ञानवरूपिणां दर्शन- शास्त्राणां सप्तविधानां प्रकृतरहस्यसमालोचनेन गूढतत्वमवबो- व्यम् । तेनैव वेदार्थरहस्याधिगमो नान्यथेति । साधनचतुष्ट- यसंपन्ना एव जिज्ञासवो ब्रह्मजिज्ञासायामधिकारिणो भवन्ति नान्ये इति सिद्धतया प्रदर्शितं दर्शनशास्त्रेषु । लौकिकबुद्धिव- लेन भगवद्भावानुमानस्य संभवाभावात् । यदैव पूर्वोक्तषडंगा- दिसर्वविज्ञानसमालोचनेन सप्तदर्शनरहस्याचगमेन च पूर्णज्ञान- वतामभ्युदेति का चिदलौकिकी विचारशक्तिस्तदैव तागधि- त . - ·(१९) भीनीमधुसूदमसंहिता। - कारिणोऽनुमानमलेन वैदिकरहस्यमसिलं प्रभवन्ति समवमन्तुम् । अलौकिकयोगवलेन समाधिहारेणवेश्वरसाक्षात्कार: समवतीविस- म्यक् प्रदर्शितं योगसारस्पवेदान्तादिदर्शनविचारमस्वारे । एक श्वेश्वरसाक्षात्कारो ययासमाधिरूपं कमपि पुरुषार्यमलौकिकमफे- भते, वथैवेश्वरवाक्यरूपं दरहस्पमपि वदेवासाधारण समापि वः समपेक्षवे येनेष हि वस्पावगम संमवति । एवञ्च समाधि- क्रियाधिमारिणां सिद्धयोगिनामेव मनस्पनन्तटानामपौरुषेयत्वं प्रस्पससिद्धयत् प्रतिभाति ॥ फलतस्स्वधिकारभेदानुसारेण वैदि करास्पमखिलं स्वतन्यरूपेण प्रमाणत्रयसाध्यमिरपत्र नास्तिक चित् संशयः । श्रीभगमतः सरूपत्रयस्पाम्मात्मिकाधिदेवाधिमू- तस्प यथार्पद्रश योगिश्रेष्ठ एव कीगम्रान्तविज्ञानपूर्ण शम्पप्रम- रूपं दरहस्प भवतीति आक्रोति समवगन्दम् । सरूपनमनः शम्दयामणध परस्पर कार्यकारणसम्बन्वेन संगदत्वात् । मुति पुप सर्वप्रेव परिदृश्यते विकाश पूर्वोत्तस्वरूपभावत्रयस्म । वतीनो माहात्म्यस्पालौक्विस्वस्य पैवदेव गूढवम रहस्य, पत्न विश्वेरेव स्वतन्त्ररूपतया भावप्रयात्मर विविषमेव स्वरूप प्र विपपते । ब्रमस्वरूपस्यादिरहितस्पानन्तत्वाग्यानमप्यनन्तमये 'भवति । एवञ्च ज्ञानमया वेदा अनवा इरि स्वतसिटमेव । तपापि फल्पेऽस्मिन् यावत्सस्याका एव वेदाः प्राकममायाता: भीयेपासेनोहतास्तएमात्र समुचिस्पन्ते, वदुर्फ स्कान्दे "म पती महायोगी सरपयस्यां पराशरात् । उरसभाभगवाम्मेदा- नुहार हरिः सयम् प्रायः सभापमुहत्य भग्वेदं कृतनाप्रभुः। यपि निगदाभेष तथा सामामि सामतः ॥ पवर्षा भ्पभजना म पनिशतिधा पुन । शतधा पैरथा पेय पवष सहस्रपात कृष्णो हादगापा पुनम्तस्पाविचये । परार प्रमसूत्रा- णि पो मत्रवर्मनसा । पर पेदवरो शाखा दृष्ट्वा पुसोऽम्प ·पशि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( १९३) त चावि मेधसः । एवं च संकलनया ११३७ वेदानां शाखाः तत्र क्वचि- त्सूतसंहितादिवचनेषु तथा पातंजलमहाभाष्ये च ऋचः शाखाः (२१) एकविंशतिसंख्याकाः, अथर्वणवेदस्य नव शाखा इति मतभेदो दृश्यते वचनानि तु संहितायामस्यां ज्ञानयोगाध्याये स- मुपन्यस्तानि टिप्पण्याम् । एवं “ऋग्वेदस्य तु शाखाः स्युरेक- विंशतिसंख्यकाः। नवाधिकशतं शाखा यजुषो मरुतात्मज । स- हस्त्रसंख्यया जाताः शाखाः साम्नः परंतप । अथर्वस्य च शा- खाः स्युः पंचाशद्भेदतो हरे । ” इति मुक्तिकोपनिषच्छूतौ । तथा च " सर्वेषां चैव वेदानां शाखाभेदस्त्वशक्तिज" इति स्मृ- तेर्वास्तविकशाखाभेदस्य तादृग्विवक्षितत्वाभावादतर्भावविभागा- राधा महर्षिवचसां न कोऽपि विरोधः तत्र मंत्रब्राह्मणयोर्वेदनाम- प्रत्युक्तलक्षणाद्यावत्यो वेदसंहितास्तावंत एव ब्राह्मणभा- गा इति बोध्यम् । ब्राह्मणमपि त्रिविधं विधिरूपमर्थवादरूपं त- दुभयविलक्षणं च । तत्र शब्दभावनालिंगादिप्रयोगो विधिरिति प्राभाकराः इष्टसाधनताविधिरिति तार्किकादयः । सर्वोपि वि- धिश्चतुर्विधः । उत्पत्त्यधिकारविनियोगप्रयोगभेदात् । प्राशस्त्य- निंदान्यतरलक्षणं, यहिधिशेषभूतं वाक्यमर्थवादः । स च त्रिवि- धोः गुणवादोनुवादोभूतार्थवादश्चेति । विध्यर्थवादोभयविलक्षं तु वेदांतवाक्यम् । तच्चाज्ञातज्ञापकत्वेप्यनुष्ठानाप्रतिपादकत्वान्न वि- धि । स्वतः पुरुषार्थ परमानंदज्ञानात्मकब्रह्मणि स्वार्थ उपक्र- मोपसंहारादिषड्विधतात्पर्य्यलिंगवत्तया स्वतः प्रमाणभूतं सर्वान- पि विधीनंतःकरणविशुद्धिद्वारा स्वशेषतामापाय अन्यशेषत्वाभा- वाच नार्थवादः। एवं “एकैकस्यास्तु शाखाया एकैकोपनिषन्म- ता। तासामेकमृचं येन पठ्यते भक्तितो मयि ॥स मत्सायुज्यपद- वीं प्राप्नोति मुनिदुर्लभाम् ।” इति च मुक्तिकोपनिषद् । उपनिष-- दां बहुत्वं बोध्यं कर्मकाण्डे व्यापारभेदेपि सर्वासां वेदशाखाना- ·(10) श्रीश्रीमधुसूदनसहित।। कारिणोऽनुमानवलेन वेदिकरहस्यमसिलं प्रभवन्ति समनभनुम् । अलौकिकयोगरलेन समाधिहारेमवेघरसामास्कारा संमगतीविका म्यक् प्रदर्शिसं योगसांख्पवेदातादिदर्शनविषारमस्ता । एक श्वेश्वरसाक्षात्कारो ययासमाधिरूप कमपि पुरुषार्थमलौकिकमपे- |सते, वयेषेवरवाक्यरूप पेदरहस्पमपि तदेवासाधारण समापि बस समपेशवे येनेव हि वस्यावगम संभवति । एवच समाधि- क्रियाधिकारिणां सिद्धयोगिनामेव मनस्पनम्वेतानामपौरुलेया प्रत्यक्षसिद्धयत् प्रतिभाति । फलतस्स्यधिकारभेदानुसारेण दि- फरहस्यमस्विर स्वतन्त्ररूपेण प्रमाणत्रयसाध्यमित्पत्र नास्तिक स्वित् संशयः । श्रीभगवतः स्वरूपप्रयस्पाम्यात्मिकाधिदेवाधि- तस्य यथार्पद्ररा योगिश्रेष्ठ एव कीगनान्तविज्ञानपूर्ण शम्दाम रूपं वेदरास्य भवतीति शनोति समवगन्तम् । सरूपणमनः शम्दरमणश्च परस्परं कार्यकारणसम्बन्वेन संबद्धत्वात् । इति पु च सर्वत्रैव परिदृश्यते विकाश पूर्वोक्तस्वरूपमाषत्रस्म । वतीनो माहात्म्पस्पालीमिरत्वस्य चैतदेवगूरतम रास्पं, मत्र- तिश्वेरेव स्वतन्त्ररूपवया भावत्रयात्मकं त्रिविधमेन रूपम तिपपते । प्रमस्वरूपस्पादिरहितस्पानन्तस्वाजानमप्पनम्तमय भवति । एवञ्च धानमया वेदा अनन्ता इदि सतासिद्धमेव । सपापि मरूपेऽस्मिन यावत्सस्पाका एवं वेदा प्राकामापावार श्रीवेदम्पासेनोदवास्वपपात्र समुछिरपस्ते, पदुक स्कान्दे ।"म मतीर्णो महायोगी सरपरस्पा पराशरात् । उत्समान्भगवाम्मेदार नुनहार हरिः स्वयम् ॥ मापा सश्पमुत्य प्रस्बेद तमाम यपि निगाव तथा सामानि सामतः पवर्षा म्पमॅजा- म पविशविधा पुनः । अवधा पेक्षा व पेपर सहनषा। कृष्णो दशवराधा देवः पुनस्तस्पार्मविषये । पकार प्रमसूत्रा णि येषां मृत्रत्वमंगसा ॥ पके वेदतरोः पासा रहा 'सोमा ·1. शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( १९५) . युर्विश्वावसू रंभाऽर्जुनो नारदतुंबरू । आंजनेयो मातृगुप्तो वारु- णो नन्दिकेश्वरः । स्वातिर्गणो देवराजः क्षेत्रराजश्च राहलः । दु- र्जयो नाम भूपालो हाहाहूहूश्च रावणः । परमन्दी च सोमेशो ज- गदेकमहीपतिः। व्याख्यातारो भारतीय लोल्लठोद्भटशंकुकाः। भद्राभिनवगुप्तश्च श्रीमत्कीर्तिधरोऽपरः। अन्ये च बहवः पूर्वं ये संगीतविशारदाः। तच्च “ मार्गदेशीयभेदेन द्विधा संगीतमुच्य- ते । हेधा मार्गाख्यसंगीतं भरतायाब्रवीत्स्वयम् । ब्रह्मणोऽधीत्य भरतः संगीतं मार्गसंज्ञि तत् । आसरोभिश्च गन्धर्वैः शम्भोरग्रे प्रयुक्तवान् ।” इति श्रीमतंगः । एवं च मार्गनाम्नि संगीते राग- रागिणीना षोडशसहस्रसंख्याकानां षट्त्रिंशदधिकत्रिशतैस्ताले- र्गानमिति गांधर्ववेदस्य कियान्विस्तार इति कः संख्यातुं समर्थः। तस्य च देवताराधननिर्विकल्पकसमाध्यादिसिद्धिश्च परमं प्रयो- जनम् । स्थापत्यवेदान्तर्गतमर्थशास्त्रं बहुविधं नीतिशास्त्रमश्व- शास्त्रं गजशास्त्रं शिल्पशास्त्रं सूपकारशास्त्रं चतुःषष्टिकलाशास्त्रं चे- ति विश्वकर्मादिभिस्तथा नाना मुनिभिः प्रणीतं तस्य च सर्व- स्य लोकस्य लौकिकालौकिकतत्प्रयोजनभेदाद् भेदो द्रष्टव्यः। एवमुपवेदा निरूपिताः । तत्र वेदेषु ज्ञानविज्ञानयोईयोरेव सुम- हान् विस्तारः परिदृश्यते । स्थूलदृशैव यदा ज्ञानावगम्यं स्थूल- जगदेवानन्तरूपतया प्रतिभाति तदा कारणरूपस्याऽध्यात्मज- गत आनन्त्यानुभवो मनसि कीदृग् विस्मयमुत्पादयति तद्वीर- पुरुषैरनुमेयम् । फलतस्तु तादृशानन्त्यवर्णनकारिणो वेदा निय- तमनन्ता एवेति कः संदेहः । श्रुतिश्च कथयति “अनन्ता वै वे- दाः" इति । यदा वेदा एवानन्तास्तदा वेदसंमतानां शास्त्रान्तरा- णा संख्यानमसंभवमेव भवति । प्राचीनकाले वेदपडंगानां स्वाध्यायप्रवचनसंप्रदायः पूर्णरूपे- णासीत् । इदानी वेदोक्तकर्मक्रमसूचकानां हस्तस्थानीयानां प्रति- ·(१९) श्रीश्रीमनुसूदुमसहिता। पशि : मेकरूपत्वमेव धमकाण्ड इति गतिसामाम्यादितिसूत्रे स्पष्टम् । पवर्णा वेदानां प्रयोजनभेदेन भेदो यथा । तत्र पदाहिय शार्थमभिप्रपृचा इस्पङ्गवाक्मापनियहोपयोग झम्पेदेन, अन्य युप्रयोगो यर्वेदेन, उनादप्रयोगः सामवेदेन, अमयजमान प्रयोगौ सत्रांतर्मूतो, अपर्ववेदस्व शाविकपौष्टिकाभिचारि कादियज्ञकर्मदेवतोपासनारहस्पदानप्रतिपादकत्वेनात्यंतविलक्षण ऋगनुफारी। मय वेदपवष्टयस्य प्रमेण चत्वार उपवेदा । आयुर्वदो धनु वेदो गांधर्ववेदः स्थापत्यवेद इति । वायुर्वेदस्याप्टो स्पानानि भवन्ति सूत्र शारीरमंद्रिय चिकित्सा निदान मिमान विकल्प सिखिम्येति । ममदक्षप्रजापत्यधिनीकुमारधन्वतरींद्रमरदाना श्रिममद मिविश्वामित्रादिभिरुपदिष्टम्बरफेण संक्षिप्तः । तत्रेषस अतेन पंचस्थानारम प्रस्थानान्वरं कृतम् । एवं वाग्भटादिभि रपि पहविशेषः कृतस्तेन शासभेदः।वास्स्यायनेन पंचाम्पाया त्मकं कामशास्त्र प्रणीत तथायुर्वेदाम्त पति पत्रैव सुश्रुतेन वाजीकरणाल्यकामशास्त्राभिधानात् । तस्य च विषयवैराग्यमेव प्रयोजन, शामोद्दीपितविषयभोगे दुस्समाप्रपर्यवसानात् । एवं धर्वेदः पादपमएयात्मकः श्रीविभामियपरशरामादिम्मामा भृतः पत्र प्रयमो दीला दितीयः संग्रहस्तृतीयः सिद्धिः पर्षी प्रोपादावि । पत्र प्रयमे भायुधाधिकारिणो निर्णयः। हि तीये गुरुसम्प्रदायसिदानामस्रग्रस्त्राणामम्पासमंत्रदेववासिद्धि निरूपणम् । एवीयेऽसमयोगः। पतु सप्रियाणां स्वधर्मयुद्ध प्रमापालनमित्यादि निरूपिवम् । गांधविश्व मीसदाशिवादि म्प प्रादुर्भूतः । उर्फ प संगीवरस्नाकरे । " सदाशिवः शियो मझा भरवः कश्यपो मुनिः । मग पाणिंगो दुर्गा शक्ति या सफोहलो ।। विशासिलो दन्तिलन पलोऽवतरस्वपा । पा ·प. शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( १९५) क युर्विश्वावसू रंभाऽर्जुनो नारदतुंबरू । आंजनेयो मातृगुप्तो वारु- णो नन्दिकेश्वरः । स्वातिर्गणो देवराजः क्षेत्रराजश्च राहलः । दु- जयो नाम भूपालो हाहाहूहूश्च रावणः । परमन्दी च सोमेशो ज- गदेकमहीपतिः। व्याख्यातारो भारतीय लोल्लठोद्भटशंकुकाः। भद्राभिनवगुप्तश्च श्रीमत्कीर्तिधरोऽपरः। अन्ये च बहवः पूर्वे ये संगीतविशारदाः।” तच्च "मार्गदेशीयभेदेन विधा संगीतमुच्य- ते । देधा मार्गाख्यसंगीतं भरतायाब्रवीत्स्वयम् । ब्रह्मणोऽधीत्य भरतः संगीतं मार्गसंजि तत् । अप्सरोभिश्च गन्धर्वः शम्भोरग्रे प्रयुक्तवान् ।" इति श्रीमतंगः । एवं च मार्गनाम्नि संगीते राग- रागिणीनां षोडशसहस्त्रसंख्याकाना पट्त्रिंशदधिकत्रिशतैस्तालै- र्गानमिति गांधर्ववेदस्य कियान्विस्तार इति कः संख्यातुं समर्थः। तस्य च देवताराधननिर्विकल्पकसमाध्यादिसिद्धिश्च परमं प्रयो- जनम् । स्थापत्यवेदान्तर्गतमर्थशास्त्रं बहुविध नीतिशास्त्रमश्व- शास्त्र गजशास्त्रं शिल्पशास्त्रं सूपकारशास्त्रं चतुःषष्टिकलाशास्त्रं चे- ति विश्वकम्मादिभिस्तथा नाना मुनिभिः प्रणीतं तस्य च सर्व- स्य लोकस्य लौकिकालौकिकतत्प्रयोजनभेदाद् भेदो द्रष्टव्यः। एवमुपवेदा निरूपिताः । तत्र वेदेषु ज्ञानविज्ञानयोईयोरेव सुम- हान् विस्तारः परिदृश्यते । स्थूलदृशैव यदा ज्ञानावगम्यं स्थूल- जगदेवानन्तरूपतया प्रतिभाति तदा कारणरूपस्याऽध्यात्मज- गत आनन्त्यानुभवो मनसि कीदृग् विस्मयमुत्पादयति ताहीर- पुरुषेरनुपेयम् । फलतस्तु तादृशानन्त्यवर्णनकारिणो वेदा निय- तमनन्ता एवेति कः संदेहः । श्रुतिश्च कथयति “ अनन्ता वै वे- दाः” इति । यदा वेदा एवानन्तास्तदा वेदसंमतानां शास्त्रान्तरा- णा संख्यानमसंभवमेव भवति । प्राचीनकाले वेदषडंगानां स्वाध्यायप्रवचनसंप्रदायः पूर्णरूपे- णासीत् । इदानों वेदोक्तकर्मक्रमसूचकानां हस्तस्थानीयानां प्रति- ·(१९५) भीनीमधसूचनसंहिता। शासं विभकानां फल्पसूत्राणां विरोहितप्रायस्वाद वैदिक्सस्क मणामभाव एव जावः । एवं दिक्कांगकालज्ञानाय ज्योतिष तदपि “मूर्य पितामहो न्यासपशिष्टानिपराशराः । कश्यपो नारदो गरौ मरीचिमनुरंगिरा || लोमशः पलिशवेच पवनो यवनो गुरुः ॥ शौनकोऽएादशावैव ज्योतिशास्त्रप्रवर्तका" इवि सूर्यसिद्धान्चाद् बहुविधम् । इदानी पौरुषेयग्र पैराफुलित लोमोपयोगिफलिसारथनाय म्पबहियत इति महाशोकारस र वेदनोवस्थानीय निरुकमपि यहुविध दियमषपदार्पभावयो धनात्मकमतीवावश्यकमिदानीं तदभावाद् वेदार्य एव दुर्लभ इवि घेदवधिरस्वम् । यथा वेदानम्स्य तयैव निर्वचननिरुक्तान द्वानम्स्पम् । सदभावादेव वेदादरे कार्यम् । शास्पन्ते पैदिकर स्वरादयो याभिरिति शिक्षा वेदनासास्थानीयाः प्रतिशास मुनिभिः प्रकाशितवर्णोधारणभेदरूपमातिशास्यनामापरप या अपि बहुविधाः । तदमायादेवसानो पयार्यगानशिसणा- भाषेन पायो लोप एय दृश्यते । एवं वेदानना सानिरिवि म गिनो घेदस्यापि ग्लानिः स्फुटैव । मतो वेदवदंगस्वाध्यायस- संप्रदायप्रचिरतीयावश्यकीति । एवं वेदवितानदर्शनरूपमा स्राणि बहभेदमापमानीव दृश्यमानानि ज्ञानुमतिगभीराणीवि सर्वप्र यदी हानिरस्ति, वदपं वदेकवाक्यवया तचदिवानमूमय संक्षेपतो निर्दिश्यते । सदेव सौम्य इदमन मासीत् "सस्पै या नमनन्तं प्रम' "वमेव विदित्वाऽति मृत्युमेदि" "नाऽम्याप्पा विषवेऽयनाय "एकमेवाऽदितीयं बम" "भवानमानन्द प्रम" "मानन्द प्रमणो विदाम बिभेति कुतमन" "तमेवैकमास्मान विमानपान्या वाचो विमुचप” इत्पादिश्रुतिम्पोऽहितीपपरमा नन्दषिदनसालास्कार! परमपुरुषार्थ इत्यध्यवासितम् । बत्रादि दीय प्रम प्रमेयं तस्सामास्फारम प्रमा सा प प्रमाणाधीना इस्प ·,शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१९७) तो माननिरूपणायैव गौतमकणादाभ्याम्महर्षिम्यां षोडश सप्त पदार्थगर्भ न्यायवैशेषिकदर्शने प्रणीते, तथाच न पदार्थतवर्मा- णां वा निरूपणे तात्पर्य्यमपि तु प्रमाणनिरूपण एव । स्थू- लविज्ञानसहायेन सहस्तनिरूपणे वैशेषिको न्यायश्चेति दर्शन- हयमेव परमोपयोगितया निर्धार्यते । ततो हि धर्मधर्मिणोर्डयोरेव सम्यग विनिर्णयहारेण तत्वजिज्ञासूनां प्रभूतकल्याणमुपजाय- ते । “समे शुचौ वन्हिजलाग्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाशया- दिभिः । मनोनुकूलेन त चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजन- म्" । "आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्यः” इत्या- दिश्रुतिभ्यो निदिध्यासनस्यात्मसाक्षात्कार प्रति हेतृत्वेन श्रूयमा- णत्वात्त्वंपदलक्ष्यार्थाऽदितीयपरमात्मविषयकचिचवृत्तिधारालक्ष- णनिदिध्यासनसमये विषयेभ्यश्चित्तवृत्तिनिरोधाय प्रधानप्रथ- मतत्वग्रामसांगयोगप्रपंचनार्थमथयोगानुशासनमित्यारभ्य योगद- शनं श्रीमन्महर्षिणा पतंजलिना प्रपंचितमित्यतो न प्रधानादि- निरूपणेन वा योगस्य स्वागमीयफलनिरूपणे तात्पर्य्यमपि त अद्वितीयपरमात्माकारावच्छिन्नचित्तवृतिप्रवाहरूपनिदिध्यास- नाय विषयेभ्यश्चित्तवृत्त्येकाग्रतामात्र एव । अत एव सर्वसाधन- समूहानामुपासनाक्रियाणा च योग एवावसानभूमिः । “नावेदवि- न्मनुते तं बृहन्तं” “वेदश्च सर्वैरहमेव वेद्य " इत्यादि श्रुतिस्मृ- तिम्यो ब्रह्मणो वेदप्रमाणैकगम्यत्वेन शब्दप्रमाणेन प्रमेयविचार- प्रवृत्ती प्रमेयस्याहितीयब्रह्मणस्तत्वमसीत्यादिमहावाक्यीयतत्त्वं- पदलक्ष्यतया पदज्ञानस्य च शक्यार्थज्ञानहारा लक्ष्यार्थबोधक- त्वेन श्रीमद्भगवता कपिलेन प्रधानप्रमुखतत्वगर्भ सांख्यदर्शनं त्वंपदशक्यार्थनिरूपणाय प्रणीतमतो न प्रधानादिपदार्थनिरू- पणे, न वा प्रधानादीनामाविर्भावादिनिरूपणे तात्पर्य किन्तु क- पिलस्य वंशब्दवाच्यान्तःकरणावच्छिन्न चैतन्यनिरूपण एव ·" (150) ओश्रीमदमसहिता। पशि सात्पर्य भवतीति । एवं त्वंपदशस्यायनिर्णयानन्तरं प्रमेयस्पा- हितीयपरमात्मनस्तस्पदस्पापि सक्ष्यतया तत्पदशक्यायबोधः । महावाक्पस्वस्वंपदार्थनिर्णयायैक भवति सोस्य योगदति हयमन दर्शनम् । तत्र च योगदर्शनं तात्पर्यबुद्धिरूपिण्याः प्रज्ञापा सम्प- ग् विकास संमनपति साल्पदर्शनं पस्वंपदापीवबोधे सरायकवा- मुपैति । चित्रकाम्याय श्रीमद्भगववा पतजलिना मारूपयोमे प्रणी- वे सत्यनादिसंसारमूतानां कर्मणां पासनामी रागद्देषादिषमुनि तान्वाकरणेन योगसापनाना शमदमादीनामसभनेन दस्वभवाय वमेत घेदानुवचनेन "बामणा विविदिपन्ति यझेन दानेन वपसा नाशकेन" " सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति सर्वाणि भूतानि । यद्विशन्ति " " यदिरणम्तो प्राचार्य परन्ति सचे पद सग्र- हेण प्रवीम्पोम्" " नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितमयम्' इत्यादि श्रुविस्मृतिभ्योऽन्त फरणमलाना कर्मभि सीपमा- णत्यप्रवणेनान्सामरणपंकाना घ्पपछेदाय परमर्पिगवान् जै- मिनिराधार्योऽयातो धर्मजिज्ञासेस्पारम्य हादशासती प्रणि नाय । वेदस्य पिकाविषयस्वाघदर्यप्रकाशफानि फर्ममीमांसा- भक्तिमीमांसाबममीमांसेतिमीमांसात्रयदर्शनानि श्रीममिनि शांडिल्पवेदव्यासप्रणीतानि । वेषु कर्मसु अधिकारिणां प्राय- म्पादस्यावश्यक श्रेष्ठपं चास्तीवि सस्यातीय विस्तार । मम न्तरा पक्ष्यानिषवोधस्ट सस्पदशक्या निरूपमित शाणि ल्पशेषपाशुपवप्रणेप्रादिमिर्महात्मभिमंगवानेको बासुदेव पर मार्पवस्वमिस्पेवमादिसगुणनिरूपणोदाहरणानि देवीमक्किमीमा सादीनि प्रणीवानि इत्थंच रुपिपवित्र्याचत्पदशक्या वासरे वोऽस्त पशुपविर्वा मात्विपत्र न विशेषः। वपाच गुणवम्मि परास्मनी रूपमित्यादिनिरूपणे न वात्पर्यमपि ४ वस्पदया प्यमायावधिमसम्पनिरूपण एव महावाक्यस्य सत्पमिति ·प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( १९९) पदावबोधजननार्थं कर्ममीमांसाभक्तिमीमांसाचेति मीमांसाशास्त्र- इयं कार्यकारणरूपेण भूरि सहायकं भवति । अतोऽग्निहोत्र- चातुर्मास्यादीनां स्वर्गादावक्षय्यस्थित्यादिहेतुत्वनिरूपणे, न वा प्रपंचस्य सत्यत्वादिनिरूपणे तात्पर्य्य किंतु योगाङ्गशमद- मादिसिद्धयेऽन्तःकरणमलानां विहितकानुष्ठानैर्निवृत्ती भग- वतो जैमिनेर्वाक् तात्पर्य्यवतीति परिचरितचरेण मार्गेणाक्षपाद- कणादकपिलशंडिलजफणिजैमिनीनां तात्पर्य विषयभूतानि पर- स्परमविरुद्धानि प्रमाणानि त्वंपदशक्यतत्पदशक्यचिचैकाग्र्या- न्तःकरणमलापाकरणानि दयित्वा व्याससूत्रार्थ श्रुतैरर्थ च यथायथं वर्णयंतिस्म। योगदर्शनविज्ञाने योगभूमिकासप्तकं, वेदां- तदर्शनविज्ञाने ज्ञानभूमिकासप्तकं येन क्रमेणास्ति तेनैव क्रमेण सोपानारोहणमिवोभयशास्त्रोक्तभूमिकासु समारोहत्यधिकारोति मुतरां शास्त्रैक्यमिति सप्तभूमिकासमारोहायव सप्तदर्शनानीति गूढ़ रहस्यम् । तथा च क्रमप्राप्तसोपानारोहे तदुत्तरोत्तरभूमिस- मारोहणे सौलभ्यं भवतीति नार्षविज्ञाने विरोधगंधः । ज्ञानदर्श- नसप्तभूमिकाविज्ञानरहस्यमेतद्रंथकारप्रणीतसप्तदर्शनसमन्वये द्र- एव्यमिति । सप्तमं च दर्शनं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रं ब्रह्मस्वरूपबो- धोत्पादकमिति सर्वजनप्रसिद्धम् । वस्तुतस्तु सप्तैव दर्शनान्ये- तानि मुक्तिपदस्यैवाहितीयस्य निर्णायकानीति । तथाऽपि ज्ञानोत्कर्षस्य तारतम्यानुसारतो वेदान्ता एव वेदसिद्दान्ता इति प्रकीर्त्यन्ते । प्रत्यक्षानुमानशब्दादिप्रमाणैकवाक्यताप्रमितदृष्टा- दृष्टप्रपंचजातनिर्णायकचतुर्विंशतिमहर्षिप्रणीतसायनाचार्यादिधृ- तहादशलक्षसूत्रात्मकविद्युत्सौदामिनीकलाशास्त्रमतिविस्तृतंचेदा- नी भागशः क्वचित्कर्नाटकादावुपलभ्यते । ईदृशानां ग्रंथानां तिरोधानादेवेदानी जनेषु धर्मकर्मादौ विवादोपस्थानं परिदृश्यते। तथा च दर्शनोद्धारः परमावश्यक इति ज्ञेयम् ।

·(२००) प्रोप्रीमघमूदमसंहिता । पशि- घेदा हि मूलमनादिरूपस्प प्रमादिदोषरहिवस्प निसिलबन हितकारिण सनातनधर्मस्प । तदनु प स्मृतपस्वतम्ब पररा- णानि ववव तंत्राणि क्रमशो भिन्माधिकारप्रयोजनतया प्रमा प्णरूपेण समाद्रियन्से । चतुष्टयमेव सद्देदिकवानविज्ञानसमूहाना संप्रकाशकमिति सर्वजनप्रसिद्धम् । घेदवष्टणां महीणां स्मृति बलेन प्रकाशितानि शास्त्रजातानि स्मृतिशास्त्राणीति कप्यन्ते । वेदानां परममाननीयत्वे सिद्ध वक्ष नुकसस्मृप्तयोऽपि माननीया मवन्तीति के संदेह । ततम दिवीयाधिकरणविषयाणां स्मृति शास्त्राणां सम्मंधे नास्ति का चिदपि शंका । वर्तमानसमये स्म तपो नाम धर्मशाखाणि वक्ष्यमाणरीत्मा भेदमापभानि सपा- "मम्वत्रिविष्णुहारीतयाक्षवल्क्योशनोक्षिा । यमापस्तंबसवर्वा कास्पापनस्पती । पराभारव्याससलिखिवा दसगौवमौ । शातावपो बसिष्ठम्म धर्मशासप्रयोनमा भन्यानि देवस १ गोभिल २ अमदमि विश्वामित्र प्रजापति ५ पदधावाटप ६ पेठीनसि ७ आपलापन ८ पितामह मौधायन १० छागलेय ११ मामालि १२ पवन १३ मारीघ १४ कश्यपा १५ दिमणी तानि उपस्मृतिरूपाणि आपारम्पवहारमायश्चिचवर्णाश्रमधर्मगि शेषाणां विभागेन प्रतिपादकानि संति निर्वधेपु वयहसनोपल- पिरपि भवति । एवं भीमहाभारते तया पाल्मीकीये भीमत्रा मायणे साक्षात् सपा मास्यानोपास्पानादिपरंपरया धर्मस्पैव प्र मृधिनिपूचिमणस्पोफवया इविहासनामा महाकायनाना प भिन्नमपि धर्मशास्त्रे स्मृविधेम प्रमाणमुन्यग्रतया वार्य निर्षि पाद वरीमति एवं सर्वदेवसाधारण मन्त्रशासं शारदाविसका दिवाधिकपिपयातिरिफअविस्मृतिषिद्धसिहायांशबहुल मर्मशा- व बान्तर्मूतं देयम् । स्मृतीनां प्रामाण्य मनसि फस्पर सत्र तत्र वेदाम्पसूत्रेषु " स्मृस्पनरकाशदोपप्रसंग इति नाम्पस्मृत्पनर ·प. शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२०१) काशदोषप्रसंगात् "१२-१-१" इतरेषां चानुपलब्धेः १२-१- २" स्मृतेश्च ” इत्यादिसूत्राणि प्रणयतिस्म भगवान् वेदव्या- सः स्मृतीनां महर्षिसंस्कारजन्यविशुद्धज्ञानमयत्वेन तत्कृतं वेद- विषयकमनुमानं तत्मामाण्य बोधयति इति स्मृतिप्रामाण्यसंप्र- दायः । अत एव स्मयते मुनिभिश्चिन्त्यते सा स्मृतिः । चिन्तनं च यद्विषयिणी आपेक्षाबुद्धिरुत्याप्योत्थताकांक्षापुरस्कारे- णोदेति तद्विषयस्यैव अन्यतरस्य वान्यमहर्षिकृतान्यतमरू- पेण विशिष्टचिन्तनं न विरुध्यते । यस्य विषयस्य यत्र स्मार्तेऽर्थे स्थूलत्वं तत्र विज्ञानसिद्धार्थनिरूपणं दुर्बलं भवति यत्र च पदा- र्थसूक्ष्मत्वं तत्र वैज्ञानिकसिद्धांशनिरूपणं प्रबलं भवतीति, पूर्वा- वस्थायां मुनिमतभेदसंभवोऽस्ति नोत्तरस्यामुक्तायामवस्थायाम्। यथा नारीधर्मेषु “न स्त्री स्वातंत्र्यमर्हति" इत्यत्र पुरुषतंत्रप्रकृति- रिति विज्ञानसिद्धेऽर्थे न केषामपि मतभेदः किं तु विवाहकाल- निर्णये दृष्टादृष्टरजस्करूपदैहिके स्थूलेऽर्थेऽस्ति कोऽपि मतभे- द इति न स लक्ष्यनिर्णये विरोधापादक इति दिक् । यथोत्तरं च मुनीनां प्रामाण्यं भगवत्प्रसादमूलकविद्यातपोयोगसमाधिवलल- ब्धविज्ञानतरतमभावेन चिरन्तनैः स्मृतिहृदयाभिरङ्गीक्रियत इति न विरोधगधः अस्यां संहिताया वर्णाश्रमादिधर्मनिरूपणमस्ता- वेपु टिप्पण्या बाहुल्येन स्मृतिरहस्यं वर्णितप्रायमिति तत्र तत्रैव बोधयितुमुपयुज्यते । भावतत्त्वतः शब्दतत्वस्य महदनन्तराट् यथा हि संभवति कश्विद्भेदः शब्दभावान्मनोभावस्य, तथैव संभवो भवति भाव- भेदः कश्चिच् श्रुतिस्मृत्योनच तद्दोषावहं भवति । श्रुतिस्मृ- तिरहस्यानां सर्वजीवगणेषु प्रचारणार्थं प्रकाटतं तृतीयाधिकार- विषयकं शास्त्रजातं पुराणनाम्ना प्रसिद्धम् । एवं श्रीमन्महाभा- रतं हरिवंशाखिलसहितं सपादलक्षसंख्याविशिष्टं पुराणलक्षणैक- ·(२०२) मोश्रीमधुसूदनसहिता। पसि देशसक्षिवग्रंपाशमहलं प्रोवेतिहासनामक सर्वशिरोधार्य पंचमके- दसया श्रुधिप्रसिद्ध वेदार्पोपहक भीमद्भगवतो व्यासनारायणा दाविर्स प्रमाणपरभागवया प्रकाशमानमस्ति । महापुराणोप पुराणान्यपि श्रुतीना स्मृतीनामनुकूलानीति सदैन माननीयानि । वेपो संख्या नामानि व साधारण्येन पया- "बाम दशसहस्सा णि पानं पोनपष्टि च । श्रीवैष्म त्रयोविंशचतुर्विशति शेर फम् । दशाप्टी श्रीभागवतं नारद पञ्चविंशतिः । मार्कण्ड म्य पाम व दशपञ्च घनःशवम् । पर्दश भविष्य स्पारया पर अवानि च । दशाटो समग मिसमेफादर्शन तु । पविशति वाराइमेकाशीविसहस्रकम् । स्माद शव सपा पैक वामन दश कीर्तिवम् । फौम सप्तदशास्यात मात्स्य व चतुर्दश । एको नर्षिशत्सौपर्ण ब्रमाण्डं दर्शवतु एवं पुराणसदोहपयन सदा हवः ।" इति श्रीमद्भागवते दादयस्फधे । को पूर्वभागप्रप- माप्याये महापुराणान्युक्त्वा । तेषु पायवीयमधिकमुक्त्वा अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कपिदानि च । अष्टादशपुरा णानि वक्ष्ये संक्षेपतो दिमाः । मापं सनरकुमारोक नारसिंहमवः परम् । दवीर्य स्कान्दमुदिए कुमारण सभाषितम् । पतर्प घि षधर्माल्य साक्षामन्दीशभाषितम् । दुाससोकमामय नार दीयमतः परम् । कापिलं वामन पेव तयेवोपनसरिवम् । म घाण पारुणश्चैव फालिफायमेव च । माहेबरं धमा साम्ब सोर सार्यसञ्चयम् । पराशरोक मारी तथैव भार्गवाइयम्" इति । तेपु स्कान्द महापुराणोपपुराणेतिरूपेण विविधम् । श्रीमग- बता पारेणोक्त संदाप महापुराण भीस्कंदभगवता कुमारेण मुनीन् प्रसि फयित सदुपपुराणम् । शिवधर्माल्पमुपपुराण १-बायकामाबोत्तरप्रियामक बीमागकई माम मरमानम् शानिय म्यापापिसनाम्याचम्मो विमागसमिति मततरविरम।

·. शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२०३) "ततो नन्दीपुराणम् । अन्यत्र तूपपुराणेषु वामनस्थाने भानवं स्काद- स्थाने नन्दीपुराणं शिवधर्माख्यं च भिन्नं दृश्यते । नारदीयं नारदमिति भेदेन महापुराणोपपुराणरूपेण हिधा हिधा ज्ञेयम् । अन्यतरस्य कौर्मवचनाद् वायवीयता वा बोध्येति, वासिष्टलैंगाख्यम्” इत्यपि कुत्रचित्पाठो दृश्यत इति न विरो- धः । श्रुतिषु चेतिहासः पुराणमिति । य इतिहासः प्रसिद्धस्तत्रैव श्रीमद्रामायणं षट्कांडानि तथोत्तरमितिसप्तकांडात्मकं योगवा- सिष्ठापरपर्यायमहारामायणोत्तरखिलसहितं च । “ वेदवेद्ये परे पुंसि जाते दशरथात्मजे । वेदः प्राचेतसादासांत्साक्षाद्रामायणा- त्मना" इत्यभियुक्तोक्त्या वेद इवापरं ब्रह्मवरलब्धश्रीवाल्मीकि- मुनेः प्रादुर्भूतं पुराणमिव प्रमाणपदवीं गतं वोध्यम् । उपपुरा- णानां चाष्टादशानामन्यान्युपपुराणानि च सन्ति तन्नामनिर्देशो विस्तरभयान्न क्रियते । के च न पुराणभागाः भरदाजसंहिता- वेदव्याससंहितेत्यादिपुराणसंहितानाम्ना रहस्यनाम्ना तांत्रि- का इवोपलब्धा भवन्ति । गणेशपुराणं मुद्गलपुराणमादिपुराण- मादित्यपुराणमेवमादिनाम्नापि प्रसिहानि कानिचित्पुराणानि नि- बंधधृतवचनानि समुपलभ्यते तत्र महापुराणमारभ्यादित्यपुरा- णपर्यंतपुराणेषु चार्षानार्षग्रन्थनिरसनप्रक्षेपादिर्महान् प्रपंचः का- लमहिना प्रस्तुत इति महदनिष्टम् । अविभीवश्चैतेषां तत्तदृपिम्यो भवति नतूत्पत्तिः तत्र स्वरवर्णपदवाच्यादीनां वेदवन्न क्रमनि- त्यत्वं नापि तदर्थक्रमनित्यत्वं किं तु प्रतिपाद्यार्थमात्रगतं नित्यत्वमिति तदाविर्भाव एव कृतानीति व्यवहारस्तु शब्दक्रम पुरस्कृत्येति तत्वम् ननु तर्हि शब्दानां नित्यत्वेन लौकि- कवाक्यस्याप्याविर्भावो वाच्य इति चेन्न लौकिकशब्दानां नित्यत्वेऽप्यर्थस्योपनिवध्यमानस्य यादृच्छिकतयाऽनित्यत्वे- नाविर्भावस्य वक्तुमशक्यत्वाताअर्थानां श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रति- .

·(२.१) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता । पशि पादिवाना लोपिकशब्दरुपनिवस्वेन पौरुषेयत्वेऽपि सेषु पुण्यो- पचय श्रीव । साधुशम्दापद्मशभूतेषु भाषांतरेपनिबद्धानां वयाभूतानामर्यानां यतोऽप्यपरतया न पुण्योपचय । अव एन सस्काव्यालापानां विष्ण्यशस्वमसत्कान्पालापान निषेधम स्मर्य वे । “प्राकृते संस्कृते चापि" इति शिक्षावास्येन प्राकृवा मपि वैदिकानुलशब्दार्या एक कल्याणप्रदा मम्येपा प न झेच्छित- नापभाषित इति वैदिकनिषेधविषयत्वमेवेति सोपा प्रामादिपु राणानामष्टस प्रमाणेषु ऐतिग्रस्य पुरामूतत्वात् एकप्रधिनिमि धत्वेन पुराणशम्दवाच्यसया प्रमाणरूपत्वं वत्र तेषां पुराणानां विपाशब्दाविर्भावस्तिमालझेन योगिना याववल्क्पेन मा पाराम्याये तृतीयश्लोक सक्तः "पुराणम्पायमीमांसा धर्मशा- सांगमिनिता । वेदाः स्थानानि विधानां धर्मस्प प पवर्दश" इति । तया च विपाशम्दार्यपतर्दशाप्रकारांतर्गतसुगमापबोधक त्वनिर्वधनचवर्गफलमदत्वसस्त्रीनचवर्वर्णाधिकारित्वादिगुणा भिप्रायवो योगियानवल्क्यप्रयमाधिगणितपुराणशम्दार्पपपनपू यक सत्मामाप प्रतिपायवे तया हि पूर्वकालार्पफपुराशदाद सम्र भर इत्पर्ये सापंचरमितिसूप्रेण टअप्रत्यये वस्य अनादेशे पुराणमोकेषु मामणकल्पेविवि मूत्रे पुराणशब्दनिपातनको धिततरागमाभावे महता यत्नन पुराणशम्दः साधितो म्पारणे मुनिभिः स प प्रामादिपु योगरूलपा शका पदावोधनाय प हान्युचायते वदभाये तस्साघुस्यमोधन पास्पादिति वेषाधु निषत्वपल्पनं निर्मसम् । तपा ध्याकरणमहाभाप्ये वारो वा क्यमितिहास: पुराणं पेपर मिसि गणनम् । यसुर्वेदीयबामणे सविस्तार इतिहासपुराणं च प्रतिष्ठितमित्युतम् । छान्दोग्योप निपदि इतिहासपुराण पथ घेदानां वेदमिरयुधम् । वृादार प्पपानिपदि पतस्प पहतो भूतम्म निश्चसितमित्युक्स्वा इति ·शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( २०५) हासः पुराणं श्लोको व्याख्यानानीत्यायुक्तम्।तथा तत्रैव इतिहास- पुराणं विद्या उपनिषद् इत्युक्तं मनुस्मृतौ अ०३श्लोके २३२ पु- राणानि खिलानि चेति श्राद्धे पुराणपठनमुक्तं याज्ञवल्क्यस्मृतौ अ०१श्लोके३५वाको वाक्यं पुराणं चेति।तथाश्लोके ४३वेदाथर्व- पुराणानीत्युक्तम्।हारीतस्मृतो अ०४इतिहासपुराणाभ्यामित्युक्त- म्। कात्यायनस्मृतौप्रपा०२खण्डे१४वाको वाक्यं पुराणानि इति- हासानि चान्वहमिति । व्यासस्मृतो "श्रुतिस्मृतिपुराणानां भवेद- ध्यापने क्षमःयाअ०३“इतिहासपुराणानां वेदोपनिषदां दिजः॥ अ०४“इतिहासपुराणानि स भवेद्देदपारगःमहाभारते स्वर्गपर्व- णि अ०६"अष्टादशपुराणानां श्रवणायत्फलं भवेत् । "आनुशा० पर्व० अ०९० पक्तियब्राह्मणनिरूपणे। "येच भाष्यविदः के चित् ये च व्याकरणे रताः। अधीयते पुराणानि धर्मशास्त्राण्यथापि च" इत्युक्तम् । विराटपर्व० अ० ५० "वेदान्ताश्च पुराणानि"। तथा आदिपर्वणि उपक्रमणिकाध्याये "इतिहासपुराणानामुन्मेषं निर्मितं च यत्" । इत्यायुक्तमिति प्रामाण्यविचारः । न च मिथो विरुद्वानीति वाच्यं तत्प्रामाण्यस्योक्तत्वात्तत्प्रणेतुः श्रीवेदव्यासस्य स्वयं भगवदवतारत्वेन प्रमादादिदोषशून्यत्वादाप्ततमत्वेन "स्त्री- शूद्रहिजबन्धूना त्रयीन श्रुतिगोचरा।” इति वेदार्थोपबृंहकम् । तत्तदुपासकानामुपास्यदेवताहारा यथाधिकारं परमात्माधिगमः पुराणानां वैयासिकानामर्थः। यथा वेदाना सर्वेषामुपास्य प्राणादि- हारा परमात्माधिगमोऽर्थः । यतः सर्वेष्वपि पुराणेषु जगत्कारण- मेकमेव परमार्थतोऽविभक्तनामरूपगुणकत्मिकं ब्रह्म प्रतिपा- यते यथा वेदेः- "अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवती सुत" एवेति सम्मतिस्तु सर्वेपामास्तिकानाम्, परन्तु तेषु तत्र तत्र एकस्य स्तुति- रन्यस्य निन्दा कथं प्रतिपादितेति प्राप्ते ब्रूमः।यत्पाझे विष्णुनिर्मा- ल्यग्रहणं, देवतांतरनिर्माल्यग्रहणं चाडालत्वं च ध्वनितं तत्तु ·(२५) श्रीमीमधुसूदनसहिता। पशि स्वेष्टदेवतामाहात्म्पविद्धधर्य विधेयस्दतिसूचनार्थ चाऽस्वीवि न देवातरनिर्माल्यनिन्दनायेति विवेचनीयम् । न हि पुराणा- पन्सटिकीमूता निन्दा निंदितनिन्दति, अपि न विधेय स्वाति, मप च तेषु गुणभेदादधिकारिभेदाहा यत्र कुत्रापि निम्दनायेति उम्पवे-वत्वर्षवादमाश्रित्य स्वेटमतिपादनार्थमेव उपवीति शा खविदो रहस्यं न कश्चिदशो जानाति । एवमेव खल्वर्यवादस्प घे देपि परितार्थस्वामकस्मिंश्चित्पुराणवाक्ये मास्विकार्ना शङ्काउन सर । “स्वविभिन्दा परकृतिः पुराकल्प" इति श्रीमत्पूज्यपाद न्यायमूत्रकारगौवमोकार्थवादलमणस्प ागरूकत्वात् । ततः स. मानार्थफस्पेन समानप्रयोजनकत्वेन च प्रमाणानीवि प्रमितानि पुराणानि । भाषात्रयकोविदेषु वृतिस्मृतीतिहासपुराणानामेक एवार्य इति विरोधाभावेन पचलक्षम दशलक्षणमपि या पुराण प्रमाणतमम् । अतिरविरोधपरिहाररीतय फल्पभेदोतक- स्तृभेदमसंगभेदादिरूपास्त पुराणपपनैरेव पौराणिकैसीयत इति प्रदम्यपनतो शासम्पम् । तेषु सर्वेप्वपि सास्विनाशो नि प्यामधर्ममोक्षयोः साधफः अर्पकामसाधको चराजसतामा शामिवि प्रैगुण्यविषयत्वं वेदवदेव योग्यम् । श्रीभगवन्तो मार्षया मापीनाः सर्व पर स्वसितिषु शिक्षा- नपरिपूर्णपु प्रकृति विधा सप्तधा वा संषिभष्प प्रदर्शिववतः । पस्तुवस्त सष्टिविपायो प्रकृतेरेवम्मिपविभागरीविदयेन सम्पर्म नमम्रान्तसिदाम्ससया क सुधः विदाब तपेव म्पाकृषत । ये वे पाशा वरुण सप्त सप्त धा सिष्ठन्ति विशवा रुग्रतः ॥ सिनन्न सर्वे मत वदन्न या सस्पयापति समन्द इसि यजुम्भुति।। फारणाम्येपणप्रस्तावेपु पपा प्रकवर्भागापमनुसस्प शासपु म पतये विचारमुस्पतयैप कार्पविशारस्पछेषु वस्या सप्तधा- समयसम्म्प विषयस्वरूपमधार्यते । एवं प शामविवानस्प ·1.शि. निगमागमप्रामाण्यानरूपणम् । (२०७) सौक्ष्म्यानुसारतः कार्यजातस्य तत्सम्बंधिनो नियमबद्धतया प्रद- र्शनार्थमेव पुरा सप्तस्वरमयस्य संगीतशास्त्रस्य प्रादुर्भावोऽभवत्। ऊर्ध्वसप्तलोकानामधःसप्तलोकानां च विचारप्रस्तावेषु युक्तिमा- र्गोऽनुस्त्रियते तथा च चतुर्दशभुवनविचारप्रस्तावोऽपि पूर्वोक्तसि- द्वान्तानुसारीति सुविदितम् । अज्ञानभूमिसप्तकं ज्ञानभूमिसप्तकं च तत्सिद्धान्तानुसारत एव संनिर्णीयते । ज्ञानस्वरूपभेदानां सप्तधात्वमनुसन्धायैव सप्तदर्शनशास्त्राणायाविर्भावः समभवदिति वैदिकविज्ञानस्य भ्रमहीनत्व संसाधयतीति नास्ति संशयलेशः। त्रिधाविभक्तविषयवर्णनप्रस्तावेषु त्रिगुणविभागविज्ञानं सर्वो- त्कृष्टतया सर्वशास्त्रव्यापितया च परिकीयते । तथा चा- ध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकमिति त्रिविधं वैज्ञानिकसि- द्वान्तसम्मतं गूढरहस्यं पुरा समाविष्कृतमभूत् । तच्च भावत्रेवि- ध्यं निगमागमग्रन्थेषु सर्वत्रेव सर्वविचारमूलकतया विन्यस्तमभि- वर्तते । एवं च वेदेषु पुराणतन्त्रादिपु च नैव किमपिभावान्त- रम् त्रिगुणविभागभावत्रयमन्तरेणोपनिबद्ध परिलक्ष्यते । एत- विज्ञानानुसारतया कम्र्मोपासनाज्ञानमिति त्रिकांडभेदतो वे- दानां संप्रकाशोऽभूद् वेदेषु च त्रिविधा एव श्रुतयः परिदृश्यन्ते । ताश्च वक्ष्यमाणरूपेण सुप्रसिद्धाः । अत एव"यथा दुग्धं च भक्तं च शर्कराच सुमिश्रितम्। कल्पितं देवभोगाय परमान्न सुधोपमम्॥ तथा विद्यमापन्नः श्रुतिभेदः मुखात्मकः।नयते ब्राह्मणान् नित्यं ब्रह्मानन्दं परात्परम् । " इतिस्मृतिः। अध्यात्मादित्रिविधरहस्य संहितायामस्यामध्यात्मरहस्यवर्णनाध्याये प्रपंचितं तत एव द्रष्ट- व्यं,श्रुतिवत्पूर्वोक्तभेदत्रैविध्यमनुसृत्य श्रीभगवद्भिः पूर्वाचार्म- हर्षिभिः पुराणादिशास्त्रेषु च समाधिलौकिकपरकीयेतिरूपं भा. पात्रविध्यं समुपनिबद्धम् तथा च तेषां ग्रन्था यथैवाध्यात्मिकादि- भावत्रयगर्भितास्तथैव ते समाध्यादिभाषात्रयोपनिबद्धाश्च परिह- ·(२.८) भीभीमपुम्दनसहिता । पशि श्य॑वे । मत एव न कोपि शब्दस्सेपो ग्रन्थेषु प्रयुक्त समाध्यादि त्रिविधभाषावहित समभिलक्ष्यते । सवा च"समाधिमाषा म पमा सौकिकीति तथा परा । तृतीया परकीयेवि शासमापा विधा स्मृता । गुप्तमेवदहस्यं वै भाषातस्व मार्षयः । सम्यक् मा. स्मा प्रवर्सच शास्त्रपाठेषु संयवाः ॥ समाधिमापा जीवाना योग बुद्धिप्रदीपिका । नयवे नितरामेवान् परमामृतमभ्ययम् ॥ मुर- म्या लौकिकी भाषा लोकबुद्धिप्रसाधिका । परमानन्दमोगान्सा प्रदचे नात्र संशयः ॥ परकीया या भाषा शास्त्रोका पापना- शिनी । जीवाम्सा पुण्यलोकानां कुरुते अधिकारिणः ॥"इस्पादि श्रीभरबाजपुराणसंहितायाम् । त्रिगुणभागानुसारसा जीवाना मु दिरपि साधारण्पेन विध्यमवलम्म्य समुत्पपवे । त्रिविधान दिमेदाः प्रधानसम्बद्धपधिकारानुसारतस्विविधानुशासनान्तर्गत रूपेण प्रसिद्धाः । सप्तदर्शनसम्हास्त योगानुशासनान्तर्गवस्वाद प्राग्वयुद्धेरेवाधिकारविषया इति निश्चीयते । स्मृत्पादिशासदा रेण महर्षया श्रीभगवतः शम्दानुशासन राजानुशासनश्चेत्पनुशा सनदय स्फुटवया व्याख्यावर्षव ,श्रीभगवता मेव्यासेन प शा विपणि विमागविम्पमेन संनिवदम् । त्रिविषचीनो क्रमोम- विविधानेन त्रिविपाधिकारिणो दल्यरूपेण फल्याणसाधना महर्षिभिखिकालो पानिय स्वशासेपु संमफटिवम् । ययादि भापमा वर पसरूपतम्बाप्यात्मिकमावो प्रन्येषु पारियते सा समाधिभापेति संस्पते । नपा च श्रीमद्भगवद्गीतास श्रीभगवडा पानि प्रायश समाधिमापाभापिसानीति बातम्पम् यया "सबै- द्रियगुणाभास सबैद्रियविवर्जितम्। मसक्तं सनमव निर्गुण गुण भोर वा महिरवच भूतानामपरं परमेव पा सूक्ष्मस्वाचदपिशेयर रस्य पोलिऐ र बद । मरिमर भूप दिमकमिस एस्मि सम् । भूतमत प तम्नेयं मसिष्णु प्रभविष्णु पस्योतिषामपि ·1.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२०११) तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धि- ष्ठितम् ॥ इत्यादि संबोधनपदान्यपहाय सर्वाण्येव भगवहाक्या- नि समाधिभाषोपनिबद्दानि नार्जुनप्रशवाक्यानि । मुमुक्षूणां बु- हेः परिशोधनार्थं चित्तस्य च तेषां परमानन्दाभिमुख्यसम्पादना- थं समाधिगम्या एव विषया यया भाषया लौकिकभावेनेव व्या क्रियन्ते सा लौकिकी भाषेति प्रसिद्धम् पुराणादिषु प्रायो लौकि- कभाषा, बाहुल्येन प्रयुक्ता परिदृश्यते यथा “ तदोडराजः क- कुभः करमुखं प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शंतमैः । स चर्षणीना- मुद्गाच्छुचो मृजन्प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥ दृष्ट्वा कुमुदन्त- मस्खण्डमण्डलं रमाननामं नवकुंकुमारुणम् । वनं च तत्कोम. लगोभिरञ्जितं जगौ कलं वामदृशा मनोहरम् ॥ निशम्य गीतं तदनगवर्धनं बजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः । आजग्मुरन्योन्य- मलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः॥ दुहन्त्योभि- ययुः काश्चिद्दोहं हित्वा समुत्सुकाः । पयोधिश्रित्य संयावमनु- हास्यापरा ययुः। परिवेषयन्त्यस्तद्वित्वा पाययन्त्यः शिशून्पयः। शुश्रूषन्त्यः पतीन्काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ लिप- न्त्यः प्रमृजन्त्यन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्रा- भरणाः काश्चित्कृष्णान्तिकं ययुः ॥” इत्यादि, अत्रेदं तत्वं पर- मानंदपारावारमयानां श्रीकृष्णतत्प्रियतद्वामतत्समयनामवाल्म- नोगोचराणां परमदिव्याना तद्रसप्रायसंस्कृतश्रीवेदव्यासश्रीशु- काचार्येवणनात्सर्वपुराणभारतादिभ्य उत्तरं प्रादुर्भावनात् स- रुपि श्रीमद्भागवतार्थः प्रायः समाधिभाषार्थ एव । परमुक्तप्रका- रकभगवद्भावस्य न सर्वेप्यधिकारिणो यतोऽतप्ततपसां जनाना- मेव बाहुल्यात् करुणावशतया ताल्लोकान् भगवत्संमुखान्कम् यया तत्तत्व्यवहतया भापया यः सोऽर्थी वर्णित उपनिबहः सैव भाषा लौकिकात्यभिप्रायो महर्षीणाम् तदुक्तमुपसंहारे " मृषा A ·(11.) श्रीनीमधुमदनसहिता। पशि गिरस्वा असती रसरकथा न कम्यते पगमानधोऽसजा । सदेव सत्पं सदु हैस महल तदेव पुण्यं भगवतुणोदयम् ॥ वदन रम्प रुचिर नव नव वदेव प्रश्चन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोका पशोपणं नृणां यदुधमलोफयशोऽनुगीयते ॥ यत्र घ प्राची नगापापवलंचनेन समाधिगम्परहस्पानां धर्मानुलभावानां वा दृट्वया पुष्टिरानीयसे वर्षमेव प्रयुक्ता भाषा परकीयमाले वि संनिगपते । पुराणतंत्रशास्त्रादयस्तपेतिहासगापाप्रमृत्य व परकीपमाषया बाहुल्पेनोपनिवन्हा दृश्यन्ते । उन्नताधि- मारिणी पक्षे मापात्रयमेव पूर्वोक परमानन्ददायकत्वेन धर्मो स्साहमर्द्वक्त्वेन च परमोपकारीसि समाद्रियते । निम्नाधिकार पतिनान्द जिवामूनो पक्षे शेपोतमेव भापाइयं विशिष्टमुपकार स अनयति । उदाहरणार्य गापादि पया-पातिग्रस्पधर्ममाहात्म्पार्य सत्यवस्सावित्रीगापा, सस्परमा हरिश्चंद्र विश्वामिग्रगाथादि श्री भारते, पुर्वाषांवरीपगाथा, रविदेषगापा, भरतपरित, इत्पादि भीमागरवाईशी जीव सहारिणी भाषा परकीपभाषा तस्या एव वाहुल्यात्पुराण स्मृतिम्पो निमकम् । जनसाधारण्येन भग पदचियेराग्यादिप्रवृस्पर्ष पुराणेपु निवडा येऽस्तेिपु शिरा स्पेश्याक्यतामापादयग्मगाणीमत्पूज्यपादा कृष्णदपायनवेद व्यासः परमात्मान मार्ययते सत्र "रूप रूपमिवर्जितस्य भ पवो ध्यानेन यत्रल्पित स्तुत्या निर्बपनीयताऽसिलगुरो पूरी कृता यमया । म्पापित्वं प निराफत भगवखो यतीर्थयात्रादिना मनग्य जगदीश ! हिपरवा दोपत्रय मत्कृतम् ॥ एवं समाधिभाषायां न पुन पित् विरोध: मि तु सोफियपरसीपमा पापा पर्णितऽ पय फचिनेदो भरितुपर्दतीति पुराणेपु वन शिरोपांश । मापारिमा वरवस्प पूर्वोक्तरीस्या विधा सप्तधा वा पिभागमका सम्पम् मास्यैर धर्मापार्धम्मपिदेगाः प्रदातम्या इति मारपिभि प प्रीभगवद्भिः रामादिएम् ।।

·शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२११) अगणितसंख्यारूपेणापि प्राकट्यमायातानां तंत्रशास्त्राणा- मधुना वहव एवोत्कृष्टग्रन्था लोपं गता इति सिद्धं प्रमाणैबहुविधैः । यथा हि ब्राह्मणग्रन्था वैदिकानां कर्मोपासनाकाण्डानां मुख्यस- हायकरूपतया परिगण्यन्ते तथैव स्मृतिसिद्धकर्मकाण्डानां पौ- राणिकोपासनाविधीनां निर्वाहेऽपि तन्त्राणां सहायकत्वमवश्य- मेवापेक्षणीयम्।फलतस्तु सर्वजीवहितकारिणोऽभ्रान्तसिहान्तपू- र्णस्य सनातनधर्मविज्ञानस्यानुसारेण निगमागमप्रभृतीनि सा- ण्येव शास्त्राणि स्वस्वाधिकारविपयेषु सर्वथैव माननीयानि भ. वन्ति । एतदेव हि विज्ञानमहत्वम् । पूर्वोक्तलक्षणोपेतानि त्रिवि- धभाषामयानि वेदानुकूलपुराणशास्त्राणि जीवगणानामाधुनिकानां परमोपकारं संसाधयन्ति । तदनन्तरञ्च भवन्ति चतुर्थाधिकारविप- यकाणि तन्त्रशास्त्राणि । तत्र च पुराणरीत्या विद्यमानेऽपि भाषावैचित्र्ये अधिकारभेदस्योपरि विलक्षणमेव लक्ष्य परिरक्षितम्। अतश्व गुणत्रयभेदानुसारेण तन्त्रेष्वपि त्रिविधाधिकाराः परिदृश्य- न्तोविज्ञानभाष्यतंत्रे च मध्यमोत्तमाधिमात्रनामभिरधिकारा उक्ताः तथा महानिर्वाणतंत्रे च वीराचारपश्याचारदिव्याचारनाम्नाऽऽचा- रत्रैविध्यं चोक्तं तत् त्रिगुणाधिकारपरतयैवोक्तम्।अत एव तंत्राणा- मपि त्रैविध्यमुक्तं श्रीशिववाक्यं यथा-“यदुक्तं ते मया तन्त्रं त्रि- विधं त्रिगुणात्मकम् । तामसं कुत्र संप्रोक्तं राजसं चापि कुत्र चित् । सात्विकं तत्र कुत्रापि धीमान् तस्मात्तदुद्वरेत् । तामसं नरकायैव स्वर्गीय राजसं प्रिये । सात्विकं मोक्षदं प्राहुस्तुरीयं नि- कलं शिवे । ” इति । तानि च तंत्राणि आगमनाम्ना प्रसिद्धानि तदुक्तं शिवसारतत्रे-"आगतं शिववक्त्रेभ्यो गतं च गिरिजामुखे। मतं श्रीवासुदेवस्य तस्मादागम उच्यते इति । यद्यपि वेदे निगम- शब्दः वेदानुकूलेपु सर्वेष्वपि शास्त्रेपु आगमशब्दो रूढया व्यवहृतो दृश्यते तथापि तंत्रेष्वपि तत्तत्प्रवर्तकाचार्यैर्व्यवन्हियतेोएवं शास्त्रे- ·ARI) श्रीभीमामूदनसंहिता । पशि- म्यपि वैशम्दन्यवहारः पूर्वतंत्रं पाणिनीयतंत्र इत्यादि । तपाप वनस्पयर्तकाचार्येम्यो विस्तारमापन कपिासावानानुशाधनक यस्किमपि तदेव तंत्रमुध्यताउत परुद्रयामले-"आगम निगम चैव प्रशास्र द्विधा मसम्ामचरेण यत्मोकमागम वभिगपते॥ देवीभोक महातंत्रं निगम तहिदु धाः” इति । किं महर्षिभ णीतानि यानि यानि वैत्राणि तान्युपर्वत्रनाम्ना प्रसिद्धानि । सेवा संत्राणां नामादिदिग्दर्शनमात्र यपा-"सिद्धीवर महातनं फा- प्रीसंघ फुलार्णवम्ावानार्णवे नीलतत्र फेस्कारांववमुचममादेन्या गर्म उचराल्पं श्रीमं सिद्धियामलम् । मत्स्पसूक्त सिद्धबारे सिदिसारस्वत तपा । वाराहीत्र देवेशि योगिनीयंत्रमुखमम् । गणेशविमर्षिणीव निस्परसंघ शिक्षापमम् । शपुण्याल्यं मरे शानि मुणमालास्पयंत्रकम् । समाहेश्वर संत्र निरुचामनुचमम्। कुलपकाशफ देवि फल्पे गार्निक शिवे । मियासारं निबन्धा रूप स्वतंत्र तंप्रमुचमम् । सम्मोहने यंत्रराज पलिवास्पं सपा पिनराधाम मासिनीतंत्र रुद्रमामअमुचमम् । पाटीकमविश्व समाम समदिनी । विश्वेश्वरदेशमालिनीविणयं तथा । सम याचारसंत्रश्च भैरवीतप्रमुचमम् । योगिनीहदयं वर्ष भैरव पर मेपरि । सनकुमारक ते योनितंत्र मकीर्तितम् । बाम्तरण देवेशि नवरस्ने घरेया।सचूरामणि सर्व भावपूडामणीयकम् । मंत्रदेवमफाशच कामाख्यानामक सथा । कामधेनुः कुमारी प भूतहसमरसबकम् । मालिनीविजयं वय यामलं अमपामलम् । रिपसारं महान महाकाल कुलामृतम् । फूलोहोरी फुमिका ल्प पत्र चिन्तामणीपकम् । इसि सिद्धसारस्वत । एवं टप संत्राणि यथा-"सिद्धोकान्युपत्राणि कापिलोकानि पानि च। अस्पश्वानि तानि जैमिम्युकानि यानि च । वसिष्ठः कापि समेव नारदो गर्ग एष च । पुषस्स्पो भार्गवः सिदो याझरलयो ·प शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२१३) , . , , भृगुस्तथा। शुक्रो बृहस्पतिश्चैव अन्ये ये मुनिसत्तमाः।" इति वाराहीतंत्रे । अथान्येषामपि तंत्राणां नामानि यथा-पंचरात्रा- गमः,श्रीभागवततंत्रम्, पुरुषोचमतंत्रम्, वासुदेवाध्यात्म, ना- रायणाध्यात्म,प्रवृत्त,सत्तत्वविवेकः, ब्रह्मतकः,वायुप्रोक्तः,प्रकाश- संहिता, विष्णुरहस्य, नामरहस्य, उपासनारहस्य, कालीसारतंत्र, विद्यावैभव, दशावतारचन्द्रिका, कला, महिषमर्दिनी, मातृका, महानिर्वाण, महालील, महाकालसंहिता, मेरु, दामर, वीरभद्र, विजयचिंतामणि, एकजटिका, निर्वाण, त्रिपुरा, कालीविलास, वरदा, वासुदेवरहस्य, आदित्यरहस्य, दुर्गारहस्य, गणपति- रहस्य, सदाशिवरहस्य, बृहद्गीतभीय, वर्णोइत, बृहन्नील, बृहद्योनीरहस्य, ब्रह्मज्ञान, अहेतवर्णविलास, पुरश्चरणचन्द्रिका, रसोल्लास, पञ्चदशी, पिच्छिला, प्रपञ्चसार, परमेश्वर, हंसाय, नित्य, लील, नारायणी, नारदीय, नागार्जुन, दक्षिणामूर्ति, संहिता, दत्तात्रेय, अष्टावक्र, यक्षिणी, योगसारार्णव, अनूत्तम, योगेश्वर, यामलभैरव, राजराजेश्वरी, रेवती, रामार्चनचन्द्रिका, शिवार्चनचन्द्रिका, दुर्गार्चनचन्द्रिका, स्वरोदय, इन्द्रजाल, कालीतन्त्र, कालीकुलसर्वस्व, कुमारी, कृकलासदीपिका, कंका- लमालिनी, कालोत्तर, कल्पसूत्र, गौरीतन्त्र, गन्धर्वतन्त्र, श्रीग- णेश, श्रीसूर्य, विमर्षिणी, गुरुतंत्र, गायत्री, गवाक्ष, गवाक्षसं- हिता, ज्ञानभाष्य, अन्नकल्प, उत्पत्ति, उचर, उड्डीश, यक्षडामर, सरस्वती, लक्ष्मी, शारदा, शक्तिसगम, आगमसर्वस्व, चीनाचार, तारारहस्य, श्रीश्यामारहस्य, स्कंदयामल, निगमकल्पद्रुमलता, लतासार, ऊर्ध्वान्नाय, शिवसारतंत्र, शिवसंहिता, विज्ञान- भाष्य, कुंडलिनी, बृहत्संहिता, मायावैभव, सनत्कुमाररहस्य, 2 गर्गसंहिता, नारदोक्त, वाल्मीकिसंहिता, पुलस्त्यसहिता, इत्यादि । तथा योगिनीजालशम्बरं तंत्रं योगिनीजालदर्शनो- . " ·(२१) श्रीश्रीमधमूनसंहिता । पशि म्यपि तंत्रशम्दन्पवहार पूर्वतंत्र पाणिनीयवंय इस्पादि । तपाप वनस्मवर्तकापार्यम्यो विस्तारमापन कर्मोपासावानानुशासना- ई यत्किमपि सदेव संप्रमुच्यते।उक्त व रुद्रयामते-"मागम निगम पेय प्रशासं विधा मतमामहेश्वरेण यत्मोकमागमे तभिगपये। देवीप्रोफ महातत्रं निगम तहिदुधा।” इति । किं प महर्षि णीतानि यानि यानि वेत्राणि तान्युपत्रनामा प्रसिद्धानि । तेषों नेत्राणां नामादिदिग्दर्शनमात्र यपा-"सिहीवर महातम्ने का- प्रीतंत्र कुलार्णवम् ज्ञानार्णवं नीलतंत्र फेस्फारीतंत्रमुचममादेम्पा- गर्म उपरास्य श्रीझम सिद्धियामलम् । मत्स्पसूक्त सिद्धसारे सिद्धिसारस्वत सपा । पाराहीत्र देवेशि योगिनीतंत्रमुखमम् । गणेशपिमर्षिणीतंत्र निस्पातंत्र शिवागमम् । पामुण्डाल्पं मरे प्रानि मुणमालारस्यसंप्रकम् । ईसमाहेश्वर व निरुतरमनुचमम्। फुलपकाराम देवि कल्प गाम्पक शिवे । मियासारं निषन्धा- एल्प स्वर्वत्र तंत्रमुखमम् । सम्मोहन वैत्रराज ललिताल्पे तपा घिवराधान्य मासिनीतंत्र रुद्रयामसमुचमम् । पछीकमरिश माभं सुझमदिनी । विशद्धेश्वरवंत्रत्रमालिनीविमय वषा । सम याचारवंत्रश्च भैरवीवत्रमुचमम् । योगिनीहदयं वर्ष भैरव पर मेश्वरि । सनत्कुमार पत्र योनितंत्र प्रकीर्तितम् । वत्रान्तरच देवेशि नवरत्नेश्वरं तथा ।कुलचूडामणि वर्ष भाषपूरामणीयकम् । मेघदेमप्रकाश कामारस्पानामकं तथा । कामधेनुः कुमारी प भूसामरसबरम् । मालिनीविषय व मामल मायामसम् । रिपसार महावत्रं महाकाल कुलामृतम् । फूलोहोर्श कुमिका स्प वन्ने चिन्तामणीपफम् । इसि सिद्धसारस्वते । एवं टप संत्राणि यथा-"सिहोकाम्युपत्राणि कापिसोक्तानि यानि च। मस्पस्वानि पैतानि जैमिन्युफानि यानि च । वसिष्ठः पापि- सभेव मारदो गर्ग एपपपुसस्स्यो भागमः सिद्धो मायलयो ·1. शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( २१५) प्रदर्शकमात्रोतलतन्त्रं गुटिकाञ्जनपादुकासिद्विप्रतिपादकमात्रोत- लोत्तरतन्त्रे चतुःषष्टिसहस्रयोगिनीना दर्शनोपायः पञ्चामृततन्त्रं । पृथिव्यादिपश्वभूताना साधनेन मरणाभावप्रतिपादक कापालिक- तन्त्रम् । रूपभेदादिपञ्चतन्त्राण्युञ्चाटनादिप्रतिपादकानि । सर्व- ज्ञानादितन्त्रपञ्चकं कापालिकसिद्धान्तकदेशि दिगम्बरमताचार- प्रदर्शकम् ।पूर्वतन्त्रादि देवीमतपर्यन्तं तन्त्राष्टकं दिगम्बरकदेशि- क्षपणकमताचारप्रदर्शकम् । तंत्रेवपि संहितानाना प्रसिद्धो भा- गोऽस्ति सोऽपि यथा वेदेषु स्मृतिषु पुराणेपु संहितानामकस्तथे- ति बोध्यम् यथा शिवसंहिता कपिलसंहिता वसिष्ठसंहितेत्यादि। एवमादि निगमागमशब्दवाच्या वैदिकाः प्रमाणग्रन्था बहुकोटि- संख्याकाः पूर्व प्रादुर्भूता आसन् ते च कालमहिनाऽदर्शनं गता इदानी कतमोंशोऽपि तेषानोपलभ्यत इति यथालाभं संतोष्टव्य- म् । एवमादि बहूनि तंत्राणि संति तेषां वचनानि पंचसप्रदायप्र- वर्तकाचार्याणां निबंधादिषु संगृहीतानि समुपलभ्यते । तेषा च युगमाहात्म्यानुसारेणांगीकारो यथा “कृते श्रुत्युक्तमार्गः स्यात् त्रेताया स्मृतिसंभवः।हापरे तु पुराणोक्तः कलावागमसम्मतः 77 इति ताराप्रदीपम् । अपि च " श्रुतिस्मृतिविधानेन पूजा कार्या युगत्रये । आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः ॥ न हि देवाः प्रसीदंति कलौ चान्यविधानतः । इति विष्णुयामलम् । तथा "अशुद्धाः शूद्रकर्माणो ब्राह्मणाः कलिसम्भवाः । तेषामा- गममार्गेण सिद्धिर्न श्रीतवर्मना" । इति विज्ञानभाष्यतन्त्रम् । नन्वेवं तमोबहुलानि अधर्मपापदुःखफलानि तंत्राणि किमर्थमा- विर्भूतानीति चेत्सत्यम् । सर्वविधविद्याऽविद्याज्ञानाजानधर्माधर्म- पुण्यपापसुखदुःखादिपरस्परं विरुद्धा गतयो यथैकस्मिन्नद्वितीये कार्यकारणात्मके ब्रह्मणि सर्वदा व्यवहारदशायां सुप्रतीताः परि- स्फुरति ता एव च पुनस्तस्मिन् परमार्थदशायामप्रतीता बाधि- १ ·(२११) श्रीश्रीमनुसूदनसहिता। पशि पायप्रतिपादकम् । सवनम्परतत्वमिन्द्रजालवियामिग्रेप , पृषि ध्यादितत्त्वानामन्यमान्यवोधोपायप्रतिपादकम् सिहभैरवतंत्रम, मायिकमरवतम्बम, कसलभैरवतन्यम, कालामिभरवाय म्, शक्तिभैरवतन्त्रम्, योगिनीभैरवतन्त्रम, महाभैरवतम्रम्, मैरवनायवन्त्रम्, भैरवाष्टकमिदं कापालिफमतप्रतिपादकम् , वहरूपा शकिस्तत्प्रतिपादकतन्त्राणां गणो बहरूपाएकम् , यया माणीतन्त्रम्, इदमेव मामीतन्त्रम् , माहेश्वरीतम्त्रम्, को मारीतन्त्रम्, वैष्णनीवन्त्रम् इन्द्राणीपत्रम् ,पामुण्डासन्धम् ,शि- यदूतीपत्रं चेतिानामपायष्टकमिद प्राधान्येन तचद्देवताप्रतिपाद कम् यामठा नाम सिद्धान्तप्रतिपादकानि तन्त्राणि रुद्रयामला दीन्यष्टो । यथा रुद्रयामसम, शिश्यामसम्', विष्णुयामकम् । अमयामलम, देवीयामम् , आदियामलम्, गणेशमामलम् मादित्ययामलम्, शाक्तवन्त्रतया चतुःषष्टिसम्प्राणामपि यामल- सया व्यवहारः । चन्द्रवानवन्त्रम् कामेश्वर्यादिपोश नित्याप- तिपादक, कापासिकमतदर्शकं च सिथिनामधेयं निस्पेति । श्रीमहासंमोहनवन्त्र जाग्रवामपिनिद्रितोपायप्रतिपादकम् । वा- मस्ट पामफेश्वरं तन्त्र पत्शवीत्यपि कग्यसे । महादेवमहा- देवीविष्णुदेवमादिस्पदेवगणपतिदेवतम्त्राणि, पञ्चकुलाचारभद पिम्। वातुलम् , पातलोघरम् , फामिषेति । त्रीण्येतानि ध प्राणि क्षेत्रकर्षणादिविधिप्रतिपादकानि । दतम्बम् कापालि. काचारप्रदर्शकम् । तत्रभेदगुणवत्रयोः ममा रहस्य पाप रकृतमन्नतन्त्रप्रपोगाणां परावृत्युपायाः प्रदर्शिताः । कालापाद कामशास वात्स्यायनादिमवम् । कामासार रूपादिवृद्धपुपायम सिपादकम्।फुण्डिकामवं गुटिमासिदिमदर्यकम् । गुटिकापान पारम् मसोसर लग रससिद्विप्रकारकम् । पोणातत्रम् । वीमाना म यागिनीसंभोगपक्षिणीस्पस्यानामान्तरम्। तस्याः साधनोपाय- ·.शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२१५) प्रदर्शकमात्रोतलतन्त्रं गुटिकाञ्जनपादुकासिद्धिप्रतिपादकमात्रोत- लोत्तरतन्त्रे चतुःषष्टिसहस्त्रयोगिनीनां दर्शनोपायःपश्चामृततन्त्रं । पृथिव्यादिपञ्चभूताना साधनेन मरणाभावप्रतिपादको कापालिक- तन्त्रम् । रूपभेदादिपञ्चतन्त्राण्युच्चाटनादिप्रतिपादकानि। सर्व- ज्ञानादितन्त्रपञ्चकं कापालिकसिद्धान्तकदेशि दिगम्बरमताचार- प्रदर्शकम् ।पूर्वतन्त्रादि देवीमतपर्यन्तं तन्त्राष्टकं दिगम्बरेकदेशि- क्षपणकमताचारप्रदर्शकम् । तंवेष्वपि संहितानाना प्रसिद्धो भा- गोऽस्ति सोऽपि यथा वेदेषु स्मृतिषु पुराणेषु संहितानामकस्तथे- ति बोध्यम् यथा शिवसंहिता कपिलसंहिता वसिष्ठसंहितेत्यादि । एवमादि निगमागमशब्दवाच्या वैदिकाः प्रमाणग्रन्था बहुकोटि- संख्याकाः पूर्व प्रादुर्भूता आसन् ते च कालमहिम्नाऽदर्शनं गता इदानीं कतमोंशोऽपि तेषा नोपलभ्यत इति यथालाभं संतोष्टव्य- म् । एवमादि बहूनि तंत्राणि संति तेषां वचनानि पंचसप्रदायप्र- वर्तकाचार्याणां निबंधादिषु संगृहीतानि समुपलभ्यते । तेषा च युगमाहात्म्यानुसारेणागीकारो यथा “कृते श्रुत्युक्तमार्गः स्यात् त्रेताया स्मृतिसंभवः।हापरे त पुराणोक्तः कलावागमसम्मतः इति ताराप्रदीपम् । अपि च " श्रुतिस्मृतिविधानेन पूजा कार्या युगत्रये । आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः ॥ न हि देवाः प्रसीदति कलौ चान्यविधानतः । इति विष्णुयामलम् । तथा “अशुद्धाः शूद्रकर्माणो ब्राह्मणाः कलिसम्भवाः । तेषामा- गममार्गेण सिद्धिर्न श्रौतवर्मना ” । इति विज्ञानभाष्यतन्त्रम् । नन्वेवं तमोबहुलानि अधर्मपापदुःखफलानि तंत्राणि किमर्थमा- विर्भूतानीति चेत्सत्यम् । सर्वविधविद्याऽविद्याज्ञानाज्ञानधर्माधर्म- पुण्यपापसुखदुःखादिपरस्परं विरुद्वा गतयो यथै कस्मिन्नहितीये कार्यकारणात्मके ब्रह्मणि सर्वदा व्यवहारदशायां सुप्रतीताः परि- स्फुरति ता एव च पुनस्तस्मिन् परमार्थदशायामप्रतीता बाधि- " ·(२१५) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। पशि. या भवत्येवमेव किल शम्दनमणि प्रवृषिदशायामानुलोम्येन । त्रिगुणमयाधिकारिणो गुणनयात्मकास्वचद्रूपा उपदेशाः परि स्फुरति । निवृचिदशायो प प्रातिलोम्पेन तेषामेव त एकोपदे शाघेपरीस्येन परिस्फुरति । तपथा प्रेगुण्यविषया वेदाः" "अपामसोमममता बमूम नयं स्याम पतयो रयीणाम् ।" " मभिधर छपेनेन यजेस 7 ईशानां विभकाधिकारिविषया णां वेदाना "लोके व्यवायामियमपसेवा निस्पाऽस्प जसोर्न हिसब चोदनााव्यवस्पितिस्ता विमायनसुरागदराम नियचिरि " इतिस्मृते । “मृत्योः स मृत्युमानोति य इर नानेम पश्य वि' इति श्रुतिसंचरितः पयाम्तस्वमस्पापेक्यसीमानमवगाइये। एवं तेरर्य स्मृतयोऽप्यनुगच्छति । पुराणान्यपि प प्रैगुण्यं भजवे निगुण्ये च पर्यवसान प्राप्नुवति । तथैव क्षेत्राण्यपि, "सात्वतमानऐ मैप कर्मणां यतः। पेदिकस्तांत्रिको मि भइति मे विविधो मस” " वैदिकी तांत्रिकी दीक्षा" "E माम्पो येदतत्राम्याम् " इत्यादि पत्र तत्र श्रीमनागनवादिप सारिवकागमर्निचरेवोक्तस्यादुप्पमसात्विकाधिकारिपराप्यपि त प्राणि । एवं रामसतामसान्यपि । टपासाववियं च स्वयं भी भगवतोक्तम् " अप्तमत्तु फलं वेपो तजवत्यल्पमेधसाम् । देवा न देवयजो योति ममता यांवि मामपि" इत्युस्या भगबद्ध पासाभैठपमम्पदेयापुपासापाखिगुणमयस चोक परंप, "ये पेन सास्विका भावा राजसास्वामसाथ ये । मन एपेति सान्नि दि न स्वई येषु ते मयिायिर्मसे सास्विका देषान् यक्षरतासि रा- असाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये पनवे दामसा जनाए इसिप पनाद्राजसतामसमापपोराविर्भावोऽपि प्रपंचस्य प्रवाहनित्यतया मापूर्णः । गुणयपरिपयफ विज्ञानविचारेपु हि मातिपेऽस्मिन् ।। मपंचे भाषाना पावरिष्य प्रतीयते । जस्ताश्रयाः, मियामया, ·1 .शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२१७) ज्ञानाश्रयाः,विज्ञानाश्रयाश्च यथाक्रम उद्भिदाः स्वेदजाः अंडजाः जरायुजा इति । यथा ते च तमःप्रधाना रजःप्रधाना रजःसत्वन- धानाः सत्वप्रधाना इति मनुष्येष्वपि चतुर्भावापन्नेषु प्रातिलोम्ये- न गुणत्रयसंध्यतिक्रमणार्थ रजस्तमोमयप्रकृतीनधिकृत्य तथा त- थोपासनाविधीनामावश्यकत्वात्तदाविर्भावः । अकरणान्मदकरणं श्रेय इति वचनादधिभूतमात्रपरदृष्टीनामतिनास्तिकजड़ानां कुत्र चिदधिदैवे समाकर्षणे नास्तिकाधमत्वं संपादयितुं तदावश्यकत्व- म् । यदि गृहे निवसेत्तंत्रं तत्र लक्ष्मीः स्थिरायते।यज्ज्ञानात्साध- काः सर्वे सर्वैश्वर्यमवाप्नुयुः ॥सारात्सारतरं तंत्रं सर्वसारस्वतप्रदम् ॥ इति बृहन्नीलतन्त्रम्। “तथा समस्तशास्त्राणां तंत्रशास्त्रमनुत्तमम्।।" इति मत्स्यसूक्त। “स ज्ञानी ब्रह्मवित्साधुर्यस्तंत्रं वेचि कालिके" इति महानिर्वाणतंत्रम् । इत्यादितंत्रवचनैर्यन्माहात्म्यमुच्यते तथा "स्त्रीशूद्रहिजबंधूनां तन्त्रज्ञानेऽधिकारिता।एकदेशे परोक्ते तु नत ग्रंथपुरःसरः” इत्यधिकारिनिर्णायकभागवततंत्रादिवचनैर्योऽसा- वधिकारो ब्रह्मज्ञानेपि स्वीशूद्रादीनामुक्तः स सर्वोप्यनुग्रहस्तंत्रा- णामेवेति सार्वजनीनता तंत्राणां भूषणं न तु दूषणम्। किं च तं- त्राणामुत्तमत्वं बहुत्रदृष्टचरं यत अधिभूतादिभावत्रयाणां अध्या- स्मरहस्याध्यायोक्तानां विज्ञानविस्तरस्तथा चतुर्दशाना विद्या- नामुपवेदसहितानामष्टादशाना वा विद्यानां विज्ञानविस्तरः परि- पूर्णस्तंत्रेषु कृतो दृश्यते । अत एव सर्वविधजीवहितकारित्वं तं- त्राणाम् ।अधिकारिणामनिर्णयादेव तंत्रेवतकापंकप्रक्षेपः क्रियते जनैरिति । श्रुतिस्मृतिपुराणरहस्यमेव तंत्रेषूच्यते नान्यत् । देश- कालमहिना त पुराणवतंत्रेष्वपि मूलग्रंथोच्छेदनृतनग्रंथप्रक्षेपादि- रूपः प्रपंचोऽस्त्येवेत्येवमादिकारणैर्मुद्यते जनस्तंत्रमहोदधौ।अपि च यथा हि वेदत्रयेण सहाऽथर्ववेदस्य विद्यते विलक्षणः सम्बन्ध- स्तथैव शास्त्रातरैः सह तंत्राणामपि वर्तते विशिष्टसम्बन्ध इति मा- ·(२१८) श्रीश्रीमभुसूदनसहिता। पशि. ननीयम् । अधिकारविषयत्वेऽपि यथाऽयर्ववेदानां परमोपकारि त्वं माननीयत्वं च समवधार्यते,तथय तंत्रशालासमूदानामपि सर्व जनीनसया परमोपफारिस्व माननीयत्वश्चास्तीत्पवनास्ति संशय लेश एवमधिकारविपययेषिभ्यात् कलिकालेन च वमपरिणाम कालेन सपहस्वात् तंत्राणि बहुधा शिक्यास्यरूपेण प्रसिद्धानि । अनंतशास यह पदिवष्य स्वरूपश्च कालोमहवन विनाः। य स्सारभूत सद्पासितव्य इसो यया क्षीरमिवाम्बुमिनम् ॥ इमा भगवदाना तादि कृत्य जगन्टिवम् । विचार्य सगृहीतेयं मधुसूद नसंहिवा ।। टिप्पणीपरिशिष्टाम्यो साहिता ममिता हिता। अनया विश्वहितकृस्पीणा मधुसूदनः ॥ एप सद्धमसिद्धांतः पूरेव नि रूपित । तधम्प्रतस्तु संक्षिप्तसारत्याभगतार्थता ॥धमहायबमूहो वेदस्कम्धा पुराणशाखाडप ।सुकुसमो मोक्षफलो मधुसूदनपाद पोअयति । योऽस्योस्प्रेक्षक आदिमम्पनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो यासऐदमनप्रविश्य ऋपिणा चक्र पुरा शास्ति वा । यसपपज हास्यजामनुशयी सुप्ता फुलार्य यया त केवल्यनिरस्वयोनिमम ध्यायेदमस्र हरिम् ।। सस्य श्रीगुरुदेवस्य पदाम्भे समर्पिवा । संहितामालिफा सेय वत्कृपागुणगुंफिता । वानपिधानपूणाय विविधाल्पयरूपिणे । शाचताय नमस्फर्मो वेदाय प भवाय प ॥ यरिमे गुरुभिः पूर्व पिरूपेण मानवः । म्याख्याताः सर्व सिद्धांतास्ताभिस्य प्रणमाम्यहम् ॥ तदेवपाप्युक्तम् । हिप्णोः परम पद रसदा पश्यति सरयः। दिवीव पभुराततम् ॥ * शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॐ तत् सत् ॥ इति भीश्रीमग्मधुसूदनसंहिता समाप्ता ॥ त समाप्त

·No text on this page.

·श्रीनिगमागममण्डली कार्यालय
एवं
निगमागमपुस्तकालय का
पता:-
श्रीमथुरापुरी।उत्तर-पश्चिम प्रदेश।
श्रीनिगमागममण्डली प्रकाशित नाना अपूर्व
ग्रन्थरत्नों का सूचीपत्र प्रार्थना करनेपर विना
किसी व्ययके मेजा जाताहै।
पुस्तक मिलनेका पता,
पं०श्रीधर शिवलाल
ज्ञानसागर छापाखाना
मुबई।
पै०श्रीधर शिवलाल
अजमेर, नयाषामार.

·No text on this page.