·नव्यकर्मग्रन्थचतुष्टयरूप आ विभागनुं संशोधन करती वखते सङ्ग्रह करेली प्रतोना सङ्केतो। कपुस्तक-पाटणना संघवीना पाडाना ताडपत्रीय पुस्तक भण्डारनुं छे. खपुस्तक---पण उपरोक्त भण्डारनु ज छे. गपुस्तक-पाटणनिवासी शा. मलकचंद दोलाचंद हस्तकनुं छे. घपुस्तक--पाटणना बृहत्तपागच्छीय पुस्तक भण्डारनुं छे. उपुस्तक-पूज्यपाद प्रवर्चक श्रीमत्कान्तिविजयजी महाराजे वडोदरामां संग्रह करेला पुस्तक भण्डारनुं छे. टीकाकारे टीकामां उद्धरेल शास्त्रीय प्रमाणोना स्थानदर्शक संकेतो। मा०नि० अनु० अनुयोगद्वारसूत्र. अनुयो० अनु० चू० अनुयोगद्वारसूत्र चूणी. अनु० हा० टी० अनुयोगद्वारसूत्र हारिभद्री टीका. आ० प्र० श्रु० द्वि० अ० आचारागसूत्र प्रथम श्रुतस्कन्ध द्वितीय अध्ययन. आवश्यकनियुक्ति. आ०नि० गा० आवश्यक नियुक्ति गाथा. आव०नि० गा० आव० स० गा० आवश्यक समहणी गाथा. उप० मा० गा० उपदेशमाला गाथा. प्रज्ञापनासूत्रोपाङ्ग उपयोगपद. कर्मस्त० ० गा० कर्मस्तव गाथा. जम्बू० जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिसूत्र. जीवस० गा० जीवसमास गाथा. तत्त्वा० अ० सू० तत्त्वार्थाधिगम अध्याय सूत्र तत्त्वार्थ ० अ० सू० सिद्ध० टीका तत्त्वार्थाधिगम अध्याय सूत्र सिद्धसेनीया टीका. धर्मस० 10 गा० धर्मसङ्घहणी गाथा. नन्दी० नन्दीसूत्रटीका. उपयो० पद

·areAERaserasRastray
इदं पुस्तकं मुम्वस्या कोलमाटवीच्या २६-२८ तमे,
गृहे निर्णयसागरमुद्रालये रामचन्द्र येसु शेडगेद्वारा
मुदापितम्
Pelated by Ramchandra Yesa Shedge, at the Nirosya Sagar Pross,
26-28, Kolbhat Lane, Bombay 2।
Published by Vallabhidas Tribhovandas Gandhi, Secretary, Suri
Atmanand Jain Sablia, Bhavnagar
२RRRRAREATRanay
प्रशशित च तत्वालामदास त्रिभुवनदास गांधी, सेमेटरी
श्रीवात्मानन्द जैन समा, भावनगर" इत्यनेन
GORRASTASULALASSA

·नव्यकर्मग्रन्थचतुष्टयरूप आ विभागनुं संशोधन करती वखते सङ्ग्रह करेली प्रतोना सङ्केतो। कपुस्तक--पाटणना संघवीना पाडाना ताडपत्रीय पुस्तक भण्डारनुं छे. खपुस्तक-पण उपरोक्त भण्डारनु ज छे. गपुस्तक-पाटणनिवासी शा. मलुकचंद दोलाचंद हस्तकनुं छे. घपुस्तक-पाटणना वृहत्तपागच्छीय पुस्तक भण्डारनुं छे. ङपुस्तक-पूज्यपाद प्रवर्तक श्रीमत्कान्तिविजयजी महाराजे वडोदरामां संग्रह करेला पुस्तक भण्डारनुं छे. टीकाकारे टीकामां उद्धरेल शास्त्रीय प्रमाणोना स्थानदर्शक संकेतो। क्या . आ०नि० अनु० अनुयोगद्वारसूत्र. अनु० चू० अनुयोगद्वारसूत्र चूणी. अनु० हा० टी० अनुयोगद्वारस्त्र हारिभद्री टीका. आ० प्र० शु० द्वि० अ० आचारागसूत्र प्रथम श्रुतस्कन्ध द्वितीय अध्ययन. आवश्यकनियुक्ति. आ० नि० गा० । आवश्यक नियुक्ति गाथा. आव०नि० गा० आव० स० गा. आवश्यक संग्रहणी गाथा. उप० मा० गा० उपदेशमाला गाथा. प्रज्ञापनासूत्रोपाङ्ग उपयोगपद. कर्मस्त० गा० कर्मस्तव गाथा. जम्बू० जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिसूत्र. जीवस० गा० जीवसमास गाथा. तत्त्वा० अ० सू० तत्त्वार्थाधिगम अध्याय सूत्र. तत्त्वार्थ० अ० सू० सिद्ध० टीका तत्त्वार्याधिगम अध्याय सूत्र सिद्धसेनीया टीका. धर्मसं० ० गा० धर्मसङ्घहणी गाथा. नन्दी० नन्दीसूत्रटीका. उपयो० पद ·४ पञ्चरतुक गाथा. पश्चसइह गाथा. पञ्चसाह रघुवृत्ति पत्र. पञ्चाशक गाथा प्रजापनासूत्रोपा. -- पश्चव० गा. पञ्चसं० गा० पञ्चस० ल० वृ०प० पश्चाश० गा० प्रज्ञा०॥ प्रज्ञाप० प्रज्ञापना पद प्रज्ञा० पद प्रज्ञा० समु० पद प्रव० गा० प्रवच० गा०॥ प्रश० का० प्रशम० का० मराम० पद्य १० कर्मवि० साल पृ० क० वि० गा० वृहत्कर्मवि० गा. वृ० क०स० गा० १० क.१० मा० गा. पृ० द्रव्यसं० गा० पृह० क्षे० गा० मज्ञापनासूत्रोपात पद. मज्ञापनासूत्रोपान समुद्धात पद भवचनसारोद्धार गाथा. -- प्रशमरति कारिका. वृहत्कर्मविपाक गाथा. यहकर्मस्तर गाया. वृहत्कर्मसव भाष्य गाया. वृहद् दन्यसंग्रह गाथा. हक्षेत्रसमास गाया. ० सं० ० सं० गा० १० स० गा. गृहस० गा० वृहमदहणी गाथा. मग०० उ० मगवतीमून हातक उद्देश. भगवतीमून तक उदेश पत्र. मोगासलोपटीका. ००० में०1०3०प० योगशा०० विशे० आ० गा. विशे० गा. विशेषा० गा. विशेगावश्यक मान्य मा.

·श०के० शास्त्र० स्त० श्लो. भगवतीसून शतक उद्देश. शास्त्रवार्तासमुच्चय स्तरक श्लोक. श्रावकमज्ञप्ति गाथा श्रावकप० गा० श्राव०प्र० गा० सि० सिदहेम० सिद्धहेमशब्दानुशासन. प्रज्ञापनासूनोपाङ्ग समुद्धात पद. समु०प० मुद्रित थया पछी जडी आवेल प्रमाणोना स्थानदर्शक संकेतो। शास्त्र० स्त० श्लो० ९० पत्र. २ पनि ९ शास्त्र० स्त० श्लो० ९१ पन २ पति २७ वृ० सं० गा० ३४९ पत्र. ११३ पति २१ पञ्चसं० ल० वृ०प०३२ पत्र ११९ पट्टि २ भ० श० उ०प० ३४५ पत्र. ११९ पति २१ विशेपा० गा० ३००० पत्र १२३ पशि २२ पर १० पति २४ मा गाथा अङ्क ८५ ने बदले ८५५ समजवो. प्रमाण तरीके उद्धरेल प्रमाणग्रन्थोनी स्थानदर्शक सूची। अनुयोगद्वारचूर्णी रतलाम श्रीरुपमदेवजी केसरीमरजी जैनश्वेताम्बर सस्था अनुयोगद्वारमलयगिरीया टीका शेठ देवचद रारभाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड प्रकाशित अनुयोगद्वारहारिभद्री टीका रतलाम श्रीकपमदेवजी केसरीमरजी जैनधेताम्बर सस्था. आचारागसूत्रटीका आगमोदय समिति प्रकाशित. आवश्यकचूर्णी रतलाम श्रीपभदेवजी केसरीमलजी जैनश्वेताम्बर संस्था. आवश्यक हारिभद्री टीका आगमोदय समिति प्रकाशित. आवश्यकनियुक्ति आगमोदय समिति प्रकाशित हारिभद्री टीकागत आवश्यकसङ्ग्रहणी आगमोदय समिति प्रकाशित हारिभद्री टीकागत. उपदेशमारा श्रीजैनधर्मप्रसारक्समा प्रकाशित कर्मप्रकृति रतराम श्रीपभदेवनी केसरीमरजी जैनधेताम्बर सस्था प्रकाशित पधाराकादि दशशातीयगत. कर्मस्तव श्रीजेन-आत्मानंद समा प्रकाशित नन्यकर्मग्रन्थचतुष्कगत.

·६ कल्पभाष्य श्रीजैन-आत्मानन्दसभा प्रकाशित बृहत्कल्पवृतिगत. जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिटीका शेठ. देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड प्रकाशित. जीतकल्पमाप्य हस्तलिखित. जीवसमास रतलाम श्रीऋपमदेवजी केसरीमलजी जैनश्वेताम्बर संस्था प्रकाशित पञ्चाशकादि दशशास्त्रीयगत. तत्त्वार्थाधिगम ना शेठ. मोतीचंद लाघा प्रकाशित. तत्त्वार्थाधिगमटीका ठ. देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड प्रकाशित. धर्मसङ्घहणीटीका शेठ. देवचंद लालमाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड प्रकाशित. नन्द्यध्ययनचूर्णी रतलाम श्रीऋषभदेवजी केसरीमलजी जैनश्वेताम्बर संस्था नन्द्यध्ययनमलयगिरीया टीका शेठ. देवचंद लालमाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड प्रकाशित. नन्द्यध्ययनहारिमद्री टीका रतलाम श्रीऋषभदेवजी केसरीमलजी जैनवेताम्बर सस्था. पञ्चवस्तुकटीका शेठ. देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड प्रकाशित. पश्चसद्धह रतलाम श्रीऋषभदेवजी केसरीमलजी जैनश्वेताम्बर संस्था प्रकाशित पश्चाशकादि दश शास्त्रीयगत. पञ्चसङ्घहमूलटीका (पञ्चसद्धहलघुटीका) शेठ. देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड प्रकाशित. पञ्चाशकटीका श्रीजैनधर्मप्रसारकसमा प्रकाशित. प्रज्ञापनासूत्र आगमोदय समिति प्रकाशित. प्रज्ञापनासूत्रटीका प्रवचनसारोद्धारटीका शेठ. देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धारफण्ड प्रकाशित, प्रशमरतिटीका श्रीजैनधर्मप्रसारकसमा प्रकाशित. बृहत्कर्मविपाक श्रीजैन-आत्मानन्दसमा प्रकाशित प्राचीन कर्मग्रन्यचतु- एयटीकागत. वृहत्कर्मस्तवमाप्य श्रीजैन-आत्मानन्दसभा प्रकाशित माचीन कर्मग्रन्थचतुष्टय टीकागत. वृहत्कर्मस्तवसूत्र श्रीजैन-आत्मानन्दसभा प्रकाशित प्राचीन कर्मग्रन्यचतुष्क टीकागत. वृहाक्षेत्रसमासीका श्रीजैनधर्मप्रसारकसमा प्रकाशित, हाव्यसदह । वृहद्वन्धसामित्व श्रीजैन-आत्मानन्दसमा प्रकाशित प्राचीन कर्मप्रन्यचतुष्क टीकागत. . -- -

·७
M
बृहत् शतकटीका
अमदावादस्य श्रीवीरसमाज प्रकाशित.
शतक
बृहत्सङ्ग्रहणीटीका श्रीजैन-आत्मानन्दसमा प्रकाशित.
भगवतीसूत्रटीका
आगमोदय समिति प्रकाशित.
पञ्चमाज
योगशास्त्रखोपज्ञटीका श्रीजैनधर्मप्रसारकसभा प्रकाशित.
विशेषावश्यकभाप्य बनारस श्रीयशोविजय जैन पाठशाळा प्रकाशित.
शास्त्रवार्तासमुच्चयलघुटीका गोडीजीन कारखानु मुंबई.
श्रावकमजप्सिटीका केशवलाल प्रेमचंद मोदी प्रकाशित.
पडीतिक
श्रीजैन-आत्मानन्दसभा प्रकाशित प्राचीन कर्मग्रन्थचतुष्क
टीकागत.
सिद्धहेमशब्दानुशासनलघुवृत्ति श्रीयशोविजय जैन पाठशाळा बनारस प्रकाशित.
सप्ततिकाटीका
श्रीजैनधर्मप्रसारकसभा प्रकाशित कर्मग्रन्थद्वितीयविभागगत.

·आभार प्रदर्शन. आजे अमे विद्वानोना करकमलमा, छेल्लामा छेल्ली ढवे तैयार करेल वृहत्तपागच्छनायक श्रीदेवेन्द्रसरिकृत खोपजटीकायुक्त नव्यकर्मग्रन्थचतुष्टयनी आवृत्ति अर्पण करवा भाग्यशाळी थईए छीए ए माटे पूज्यपाद श्रीमान् १०८ श्रीचतुरविजयजी महाराजनो अत्यन्त आभार मानीए छीए. तेम ज पूज्य श्रीचतुरविजयजी महाराजना विद्वान् शिष्य श्रीमान् पुण्यविजयजी महाराजे प्रस्तुत ग्रन्थने सुधारवामाटे तेम ज सम्पादनने लगता कार्यमा जे किम्मती हिस्सो आप्यो छे तेमाटे तेओश्रीनो पण आ ठेकाणे अमे अन्त करणधी आभार मानीए छीए. मस्तुत आवृत्तिनु सम्पादन तेओभीए जे प्रकारनी योग्यताथी कयु छे तेने विद्वानो खय समजी शके तेम छ, तथापि अमे तेनो टुकमा परिचय आपवो उचित समजीए छीए-आ आवृत्तिना सम्पादन अने सशोधनमा पूज्य श्रीचतुरविजयजी महाराजे प्राचीन ताडपत्रीय तेम ज कागळनी हस्तलिखित अनेक प्रतोनो उपयोग क्यों छे. तेम जरीकाकारे प्रमाण तरीके उद्धृत करेल पाठोना स्थळोनो उल्लेख मण तेओश्रीए ते ते सळे कयों छे. अने मन्थना अन्तमा अनेक विषयना परिशिष्टो आपीने तो तेओश्रीए प्रस्तुत आवृचिनी महतामा अनेक गणो उमेरो ज कयों छे. कर्मग्रन्थनी प्रस्तुत आवृत्तिना प्रकाशन माटे उपयोगी द्रव्यनी मदद पूज्य श्रीचतुरविज- यजी महाराजना सदुपदेशथी अमने जे धर्मात्मा बहेनो तरफथी मळी छे ते सौनो हार्दिक आभार मानवा साथे तेमना पवित्र नामोनो उल्लेख अमे आनीचे करी दईए छीए- रू० १२५ पाटणनिवासी झवेरी मोहनराल मोतीचन्दनी सुपुत्री बहेन कैसरबहेन तरफयी. रू० १२५ पाटणनिवासी झरी हेमचन्द मोहनलालनी सुपत्नी बहेन हीराबहेन तरफथी. रू०१०० पाटणनिवासी झवेरी भोगीराल मोहनलालनी सुपनी बहेन मणीबहेन तरफथी. रू० १०० पारनपुरनिवासी परीख मणीलाल सूरजमरनी सुपत्नी बहेन तारापहेन तरफथी. रू० १०० पाटणनिवासी शा भीखाभाई त्रिमुवनदासनी विधवा बाई मणीना ट्रस्टीओ तरफ्थी हस्ते झा० मीखाचद साकरचद सोनी रु० ५० पारनपुरनिवासी परीस. दादाभाई सूरजमरनी मुपनी बहेन जामुदपहेन तरफयी. रु० ५० अमदावादनिवासी झवेरी मणीराल मोहनरारनी सुपनी बहेन गुलापवहेन. रु० ५० पाटणनिवासी झोरी भोगीराल रहेरचन्दनी मुपनी बहेन चम्पारहेन तरफी. उपर अमे जेमना पवित्र नामोनो उल्लेख क्यों छे ते सौनो धन्यवादपूर्वक पुन. एक बार मामार मानीए छीए निवेदक- घल्लमठास त्रिभुवनदास गांधी. सेप्रेटरी श्रीजन वात्मानंद समा, गायनगर, ·प्रस्तावना। Nawo- कर्मग्रन्थोनुं प्रकाशन. अमारं नवीन संस्करण-प्रस्तुत सटीक चार कर्मग्रन्थोनी वे आवृत्तिओ थई चूकी छे. प्रथम आवृत्ति भावनगर जैनधर्मप्रसारकसभाए मुंबई निर्णयसागर प्रेसमा प्रत आकारे छपावीने प्रसिद्ध करी हती. तेनुं संपादन पं० श्रीमान आनन्दसागरगणिए कयुं हतुं. अने तेम करी कर्मग्रन्धना जिज्ञासुओनी जिज्ञासाने सौ पहेलां तेओश्रीए ज पूर्ण करी हती. त्यार वाद केटलांएक वर्ष वीत्या पछी प्रथम आवृत्तिनी नकलो न मळयाने लीघे वीजी आवृत्तिनुं संपादन प्रत आकारे ज पं० श्रीयुत प्रतापविजयजीए मुक्तिकमल- मोहनजैनग्रन्थमाला तरफथी कयु हतुं. आ रीते आ कर्मग्रन्थोनी चे आवृत्तिओ थई जया छतां आजे तेनी एक पण नफल नहि मळी शकवाने कारणे, तेम ज फेटलाएक कर्मपन्थना अभ्यासीओनी नवीन संस्करणमाटेनी सूचनाने ध्यानमा लई अमे आ श्रीजु संस्करण हाथ धयुं छे. अमारा संस्करणनी विशेषता-पहेली आवृत्तिना संपादनमा शुद्धिपत्रक आपया छतां तेमा घणीए विशिष्ट अशुद्धिो रही गयेली, जेनुं शुद्धिपत्रक केटलाक समय पहेलो भावनगर जैनधर्मप्रसारकसभाए ज बहार पाडेलु, तेम छतां य फेटलीए विशिष्ट अशुद्धिओ रही जवा पामी हती. वीजा संस्करणमा पण उपरोक्त अशुद्धिओर्नु संशोधन थई शक्युं नथी. ए वधीए अशुद्धिओतुं सशोधन अमे अमारी प्रस्तुत आवृत्तिमा सावधानपणे करवा बनतो प्रयत्न कर्यो छे, २ प्रस्तुत प्रन्यना सपादनमां अमे वे प्राचीन ताडपत्रीय प्रतो अने त्रण प्राचीन कागळनी प्रतोनो उपयोग करी एजें संशोधन घणी ज प्रामाणिक रीते कयु छे, अने साथे साथे केटलाफ विशिष्ट पाठभेदो पण आप्या छे. ३ प्रथमनी चे आवृत्तिओमा टीकाने सळंग रीते छापवामां आवी छे, ज्यारे आ आवृत्तिमा ठेकठेकाणे पेरेग्राफ पाडी ते ते विपयोने छूटा पाडयामां आव्या छे. ४ टीकाकारे ठेकठेकाणे प्रमाण तरीके जे अनेक शास्त्रीय पाठो उद्धर्या छे ए बधा कया प्रन्थना छे ए शोधीने ज्यां सुधी मेळवी शक्या यां सुधी ते ते ग्रन्थनां मूळ स्थळोने नोंधवा यन्न कर्यों छे. अने ते ते मूळ ग्रन्थ साथे सरसावतां जे पाठभेदो जणाया छे तेने अमे टिप्पणमा आप्या छे. आधी अमे कर्मग्रन्थना अभ्यासीओने ते ते अन्धमा रहेला कर्मग्रन्थविषयक विविध विचारोने अवगाहयानी सुगमता करी आपी छे. ५ टीकामां जे अन्य अने प्रन्थकार विगैरेनां नामो आवे छे ए वाचकोना लक्ष्यमां एकदम आवे ते माटे ते नामो अमे स्थलाक्षर(ब्लॅक टाइप )मा आप्यां छे.

·६ प्रस्तुत संपादनमा प्रन्थने अन्ते छ परिशिष्टो आपवामां आव्यां छे. जेमांना पहेला परिशिष्धमा टीकाकारे प्रमाण तरीके उद्धरेल शास्त्रीय पाठो, गाथाओ अने शोक विगेरे अकारादि क्रमथी स्थलनिर्देशपूर्वक आपवामां आव्या छे. वीजा अने त्रीजा परि- शिष्टमां अनुक्रमे कर्ममन्धनी टीकामां आवता अन्य अने प्रन्थकारोनां नामोनो क्रम आपवामां आव्यो छे. चोथा परिशिष्टमा प्रस्तुत कर्मग्रन्य अने तेनी टीकामां आवता कर्मग्रन्थविषयक पारिभापिकशब्दो के जेनी व्याख्या मूळमां तेम ज टीकामां आपवामां आवी छे तेनो खलनिर्देशपूर्वक कोश आपवामां आव्यो छे. पांचमा परिशिष्टमा कर्मप्र- न्थनी टीकामां आवता पिण्डप्रकृतिसूचक शब्दोनो कोप आपवामां आव्यो छे. अने छट्ठा परिशिष्टमां वर्तमानमा उपलब्ध थता श्वेताम्बर-दिगम्बर सप्रदायना कर्मविषयक समग्र साहित्यनी नोंध आपवामां आवी छे,, कर्मग्रन्थोनुं महत्त्व । जैन साहित्यमा कर्ममन्थोनें फेटलुं उस स्थान छे ए माटे आ ठेकाणे पटलं ज कहेंबुं वस थशे के-जैन दर्शन ए काल स्वभाव आदि पांचे कारणोने मानवा छतां गणे अमुक वस्तुस्थिति अने दर्शनान्तरोनी मान्यताओने ध्यानमा लई कर्मवाद उपर काइक यधारे भार मूक्यो छे. एटले जैनदर्शन अने जैन आगमोनुं यथार्थ अने संपूर्ण ज्ञान कर्मतत्त्वने जाण्या सिवाय कोई पण रीते थई शकतुं नथी. अने ए विशिष्ट ज्ञान मेळवया माटेर्नु प्रारम्भिक मुख्य साधन कर्मप्रन्थो सिवाय वीजें एक पण नथी. कर्मप्रकृति, पञ्चसंग्रह आदि कर्मसाहित्यविषयक विशाल अने दरिया जेवा अन्थोमा प्रवेश करवामाटे कर्मग्रन्थोनो अभ्यास अतिआवश्यक होई कर्मग्रन्योतुं स्थान जैन साहित्यमा अतिगौरवभयुं छे. कर्मग्रन्थोनो परिचय । आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए पांच कर्मग्रन्थोनी रचना करी छे, ते पैकीना चार कर्मप्र- न्थोने आ विभागमा प्रकाशित करवामां आवे छे, तेम छतां आ ठेकाणे आचार्य श्रीदेवे- न्द्रसूरिना पांचे कर्मग्रन्थोनो परिचय आपवामां आवे छे. नाम-आचार्य श्रीमान देवेन्द्रसूरिए जे पांच कर्मग्रन्थोनी रचना करी छे तेनां नाम अनुक्रमे आ प्रमाणे छे-कर्मविपाक, कर्मस्तव, पन्धस्वामित्व, पडशीति अने शतक. आ नामो अन्यनो विषय अने तेनी गाथासख्याने लक्ष्यमा राखीने प्रन्थकारे पाडेलां छे. पहेलो त्रण नामो ग्रन्थना विषयने ध्यानमा राखीने पाडवामां आव्यां छे, ज्यारे पडशीति चे ते ते कर्मग्रन्थनी गाथासख्याने अनुलक्षीने पाडवामां आव्या छे. चोथा कर्मग्रन्थनी गाथा ८६ छे माटे तेनुं नाम पडशीति रासवामां आव्युं छे अने पांचमा कर्मपन्थनी गाथा १०० छे माटे तेनुं नाम शतक राखयामां आन्यु छे. आ रीते पांचे कर्भमन्थनां जुदां जुदां नाम होवा छता अत्यारे सामान्य जनता आ कर्ममन्थोने पहेलो कर्मग्रन्थ, बीजो कर्मप्रन्थ, बीजो कर्मग्रन्थ ए नामथी ज ओळसे छे. - अने शतक ए नाम ·. भापा अने छन्द-सामान्य रीते जैन संस्कृतिए प्राकृतभाषा अने आर्याछन्दने मुख्य स्थान आप्यु छे एटले ते संस्कृतिना अनुयायिओए पोतानी मौलिक अने महत्त्वभरी देरेक ऋतिओने प्राकृतभाषामां अने आर्याछन्दमाज बद्ध करी छे. ते ज रीते आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए पोताना कर्मग्रन्थोनीरचना पण प्राकृतभाषामां अने आर्याछन्दमांज करीछे. विषय-१ पहेला कर्मग्रन्थ तरीके ओळसाता कर्मविपाक नामना कर्मग्रन्थमा ज्ञाना- वरणीय दर्शनावरणीय आदि आठ कर्मो, तेना भेद-प्रभेदो अने तेनुं स्वरूप अर्थात् विपाक अथवा फळनुं वर्णन दृष्टान्त पूर्वक करवामां आव्युं छे. २ वीजा कर्मस्तव नामना कर्मग्रन्थमां श्रमण भगवान् महावीरनी स्तुति करया द्वारा चौद गुणस्थानोनुं स्वरूप अनेए गुणस्थानोमा प्रथम कर्मग्रन्थमा वर्णवेल कोनी प्रकृतिओ पैकी कई कई कर्मप्रकृतिओनो बन्ध, उदय, उदीरणा अने सत्ता होय छे एनुं निरूपण करवामां आव्युं छे. ३ त्रीजा इन्धस्वामित्व नामना कर्मग्रन्थमां गत्यादिमार्गणास्थानोने आश्री जीवोना कर्मप्रकृतिविषयक बन्धस्वामित्वनुं वर्णन करवामां आव्युं छे. यीजा कर्मग्रन्थमा गुणस्थानोने आनीने बन्धनुं वर्णन करवामां आव्यु छे ज्यारे आ कर्मग्रन्थमा गत्यादिमार्गणास्थानोने ध्यानमा राखी बन्धस्वामित्वनो विचार करवामां आव्यो छे. ४ चोथा पडशीति नामना कर्मग्रन्थमा जीवस्थान, मार्गणास्थान, गुणस्थान, भाव अने सवा ए पांच विभाग पाडीने तेनुं विसारथी विवेचन करवामां आव्युं छे. आ पांच विभाग पैकी प्रण विभाग साथे वीजा विपयो पण वर्णवयामां आव्या छे. (क) जीव- स्थानमा गुणस्थान, योग, उपयोग, लेश्या, वन्ध, उदय, उदीरणा अने सत्ता आ आठ विपयो चर्चवामां आव्या छे. (स) मार्गणास्थानमा जीवस्थान, गुणस्थान, योग, उपयोग, लेझ्या अने अल्पबहुत्व ए छ विपयो वर्णव्या . अने (ग) गुणस्थानमां जीवस्थान, योग, उपयोग, लेइया, चन्धहेतु, पन्ध, उदय, उदीरणा अने सत्ता आ नव विपयो वर्णव्या छे. पाठला ये विभागो अर्थात् भाव अने समानुं वर्णन कोई विपयथी मिश्रित नथी. ५ पांचमो शतक नामनो कर्मग्रन्थ जो के आ विभागमा प्रकाशित करवामां नथी आव्यो तेम छतां प्रसङ्गोपात तेना विपयनो निर्देश करी देवो अनुचित नहि ज गणाय. आ कर्मग्रन्थमा, पहेला कर्मग्रन्थमा वर्णवेल कर्मप्रकृतिओ पैकीनी कई कई प्रकृतिओ ध्रुवब- धिनी, अध्रुययन्धिनी, भुषोदया, अध्रुवोदया, ध्रुवसत्ताका, अध्रुवसत्ताका, सर्व-देश- घाती, अघाती, पुण्यप्रकृति, पापप्रकृति, परावर्तमानप्रकृति अने अपरावर्तमान प्रकृतिओ छे एनुं निरूपण करवामां आव्यु छे. ते पछी उपरोक्त प्रकृतिओ पैकीनी फई कई कर्मप्रकृतिओ क्षेत्रविपाकी, जीवत्रिपाकी, भवविपाकी अने पुद्रलविपाकी छे एनुं विभाग- वार वर्णन करवामां आन्युं छे. आ पछी उपरोक्त कर्मप्रकृतिओना प्रकृतिबन्ध, स्थितिवन्ध, रसवन्ध अने प्रदेशवन्ध ए चार प्रकारना बन्धनुं स्वरूप अने ते समजमां आवे ते माटे ·१२ मोदक, दृष्टान्त कहेवामां आव्यु छे. आटलं कह्या याद कयो जीव कई कई जातना पन्धनो खामी होय छे ए कहवामां आव्युं छे अने छेचटे उपशमश्रेणि अने क्षपकनेणिनुं विस्तृत स्वरूप वर्णववामां आव्युं छे. आ मुख्य विपयो सिवाय आ कर्मग्रन्थमा भुववन्धिनी आदि प्रकृतिओने आश्रीने साद्यनादि भांगाओनुं निरूपण विगैरे अवान्तर अनेक विपयो ग्रन्थकारे वर्णवेला छे. आधार-आचार्य श्रीमान् देवेन्द्रसूरिए पांच कर्मप्रन्यनी रचना करी ते पहेलो आचार्य श्रीशिवशर्म-श्रीचन्द्रर्पिमहत्तर विगैरे जुदा जुदा पूर्वाचार्यों द्वारा जुदै जुदै समय मळी कर्मविपयक छ प्रकरणोनी अथवा वीजा शब्दोमां कहीए तो छ कर्मग्रन्थोनी रचना थई चूकी हती. एज छ कर्मग्रन्थो पैफीना पांच कर्मग्रन्थोने आधाररूपे पोतानी नजर सामे राखी आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए पोताना कर्मग्रन्थोनी रचना करी छे अने तेधी आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिना कर्मग्रन्थोने "नव्यकर्मग्रन्थ" तरीके ओळखयामां आवे छे. नव्यकर्मग्रन्थोनी. प्राचीनकर्मग्रन्थो साथे तुलना-आचार्य श्रीमान देवेन्द्रसूरिए जे नव्यकर्मपन्थोनी रचना करी छे ए उपर जणाववामां आव्युं तेम स्वतन्त्र नथी पण प्राचीनकर्मग्रन्थोने आधारे करवामां आवी छे. ए रचनामा आचार्य श्रीदेवेन्द्र- सूरिए मात्र प्राचीन कर्मप्रन्योना आशयने ज लीधो छ एम नथी पण नाम, विषय, वस्तुने वर्णववानो क्रम विगेरे दरेके दरेक वायतमाटे तेमणे तेना आदर्शने पोतानी नजर सामे राख्यो छे ए आपणे एमना फर्मग्रन्थो अने प्राचीनकर्मग्रन्थोना तुलनात्मक निरीक्षण द्वारा समजी शकीए छीए. नाम अने विपय-प्राचीन फर्मग्रन्थोनां नामो अने आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिकृत कर्मप्रन्योनां नामोमा लगभग समानता ज छे. जेम आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिना प्रथम कर्म- अन्यने कर्मविपाक नामयी ओळरसवामां आवे छे तेम ते ज विपयने चर्चता प्राचीन कर्मप्रन्यविपर्यक प्रकरणने कर्मविपाक नामथी ज ओळसवामां आवे छे. आ रीते आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए पोताना नव्य फर्मग्रन्थोनां जे नामो आप्यां छे ते प्राचीन कर्मविपयक प्रकरणो, जेने आधारे तेमणे पोताना नव्य कर्ममन्थोनी रचना करी छे, तेने आधारे ज आप्यां छे. प्राचीन कर्मग्रन्थो पैकी बीजा अने चोथा कर्मग्रन्थमा नाममा दृश्य रीते सहज फरक नजरे आवे छे, तेम छतां आचार्य श्रीदेवेन्द्रसरिए पोताना कर्मग्रन्थोने जे नामथी ओळ- सावेल छे ते नामी एटले के कर्मस्तव अने पडशीति ए नामी प्राचीन वीजा अने चोथा फर्मग्रन्थने ओळसवामां आवता तो हता ज. प्राचीन वीजा कर्मग्रन्थने तेना कर्ताए मङ्गलाचरणमां बन्धोदयसयुक्तस्तव एj नाम , नमिऊण जिणवरिंदे तिहुयणयरनाणदंसणपईवे । वंधुदयसंतसुतं घोरछामि थयं निसामेह ॥

·आप्यु हे तेम रतां टीकापार श्रीगोविन्दाचार्य पोतानी टीना प्रारभमां बने अन्तगां एनु नाम कर्मत्तन ज लीधु छे. आ उपरथी एम लागे छ के गूप्रन्थकारे पोताना प्रक- रणमा बन्धोदयसद्युक्तस्तर एषु नाम आपया छता ए नाम घोलवू ये याद रासवं जन- सामान्यने अगवडया धई पडे ते माटे उपरोक्त नामने टुयावी कर्मस्तन प्यु यीशुं नाम आप्यु होय अथवा टीसरे ए नाग टुंगन्यु होय. गमे देम हो, पण वीजा पर्ममन्यनु कर्मस्तन ए नाम पहेलेधी रूड तो हतु ज. नाचार्य श्रीदेवेन्द्रसरि नो पोताना श्रीजा फर्मग्रन्थना अन्तमा यीजा कर्ममन्यने कर्मस्लप ए नामी ज ओढगये थे. प्राचीन चोथा फर्मग्रन्थने पडशीति जने आगमिकास्तुविचारनारप्रकरण घे नामी ओम्पयामां आवे छे. मूळ प्रकरणकारे मूरमा प्रकरणना नामनो उप क्यों नयी पटले वर्तमानमा प्रचलित उपरोक्त ये नाम मन्थकारनी पसनामां हो ये पैम १० यही शराय नदि, तेम प्ता आ रर्मग्रन्यना टीकाकार आचार्य श्रीमान् मलयगिरि अने पृद्धगच्छीय आचार्य श्रीहरिभद्रसूरि पोया पर्मप्रन्यनी गाथासTET अने विषयने ध्यानमा लई उपरोफ पन्ने य नामोनो निर्देश पर्यो है. एटले ए नामो आचार्य श्रीदेवे- न्द्रयार पहेला हता ज एम मानाने प्रपल पारण छे. आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरि तो पोताना नव्य चतुर्थ फर्मग्रन्यने पडशीति ए नामधी ज ओठसाये छे. जेम प्राचीन पर्ममन्योना नाम गाथानी सदरा तेन ज विपयने र स्यमा राखीने पाट- यामां आव्यां रे म आचार्य श्रीदेवेन्द्रशारिस पोताना यर्मप्रन्योने माटे एज पद्धति स्वीपारी 2. पोथो पने पाचमो कर्ममन्य तेमनी सक्षेप रचनापद्धति अनुमार टुमाई जया रतां नवीन विपयो उमेरीने पण गाधामावानुमार पाडेला प्राचीन नामोने कायम रायया सेमणे यस पर्यो जे आपणे आगळ उपर जोई. विपय अने यस्तुवर्णननो क्रमप्राचीन धर्ममन्यरारे पोताना फर्मपन्योमा जे जे विपयो वर्णव्या ऐ अने तेना वर्णननो जे प्रम राल्यो रे, रगमग ते अ विषयो अने सेना यर्गननो प्रम भाचार्य मीदेवेन्द्रसूरिए पोताना पनमन्योमा राख्यो छे. कर्मप्रन्योनो माम-पर जणापामा आन्यु तेम भाचार्य श्रीदेपेन्द्ररिष मन्य पभमन्योनी रसना फरी ते जगाद आचार्य भीशिवशर्म विगैरे जुदा जुदा आपायों द्वारा छ फर्मपन्योनी रचना भई पूरी हती. सेम छता अत्यारे छ पर्मप्रन्योने फरिपार कर्मस्तर विगैरे प्रममा गोटयामा जाममान नी पर प्राचीन अर्याचीन ले आपार्य भीदेवेन्द्ररिप गव्य पर्मपन्योनी रपना परी सारनी. प्राचीन । बदमोदयोददिबपिनम् । परारी मानसियने । २RAVागोमिना गाडेर देशन गगुरोगिरा। गरिदिप नेप पर मोर मसार परिमहिनमा शिर पुलिसीपम: ५ मनि भिगिनि प्रिनतमसो मामिरर ·कर्मग्रन्थोनी रचना कोई एक आचार्यनी कृति के समकाले थयेल आचार्योनी पति नधी, पण सैकाओने गाळे थयेल जुदा जुदा आचार्योनी ए कृतियो छे. एटले अत्यारे कर्ममन्थोने जे कमथी अर्थात् कर्मविपाक पहेलो कर्मग्रन्थ, कर्मस्तव बीजो कर्मग्रन्थ एम छए कर्मप्रन्योने नम्बर वार गोठयायेला आपणे सोईए छीए ए क्रम कर्मविपयने लगता ज्ञाननी सगवडताने लक्षीने आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए गोठवेलो लागे छ, मौलिक नथी. प्राचीन कर्मग्रन्थो पैफीनो शतक कर्मग्रन्थ आचार्य श्रीशिवशर्मसूरिनी कृति छ ज्यारे सप्ततिका कर्मग्रन्थ श्रीचन्द्रपि- महत्तरनी रचना छे, कर्मविपाक ए श्रीगर्गपिमहर्पिनी कृति छे त्यारे आगमिकवस्तुवि- चारसार उर्फ पडशीति कर्मग्रन्थ ए श्रीमान जिनवल्लभगणिनी रचना छे. वीजा जीजा कर्मग्रन्थना प्रणेता कोण ? ए सर्वधे क्यो उहेस मळी शकतो नथी, तेम छतां अमने एम लागे छ के-कर्मविपाकनी रचना थया पछी आ घे कर्मग्रन्थोनी रचना थई होवी जोईए. आ रीते एकंदर जोतां विक्रमना त्रीज्ञा के चोथा सेकार्थी लई विक्रमनी वारमी सदी सुधीमां थयेल जुदा जुदा आचायों द्वारा आ कर्मग्रन्थोनी रचना उत्क्रमथी ज फरायेल होई असारे चालतो कर्ममन्थोनो क्रम आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिना नव्यकर्मप्रन्यो रचाया पछी ज रूढ थगनो संभव वधारे छे. अने अमारी मान्यता मुजब कर्मग्रन्थोनो असारे प्रचलित क्रम आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिथी ज चालु थयो होवो जोईए. नव्य कर्मग्रन्थोनी विशेषता-प्राचीन कर्मग्रन्थकार प्राचार्योए पोताना कर्म- अन्योमा जे विपयो यर्णवेला छे ते ज विपयो नव्यकर्मग्रन्धकार आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए पोवाना कर्मग्रन्थोमां पर्णवेला . तेम छतां आचार्य श्रीदेवेन्द्रसरिना कर्मप्रन्योमा विशे- पता ए छे के प्राचीन पर्मग्रन्थकारोए जे विपयोने अतिस्पष्ट रीते, परन्तु पदला लांया परी वर्णव्या छे, जे सामान्य रीते कण्ठस्थ करनगर अभ्यासीओने अतिवटाठो आपे; त्यारे ते ज विपयोने आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए पोताना कर्मप्रन्थोमां एक पण विषयने पडतो क्या सिवाय, एटलं ज नहि पण वीजा अनेक विपयोने उमेरीने, दरेफ अभ्यासी सहजमां समजी शफे एवी स्पष्ट भापापद्धतिए अतिसंक्षेपधी प्रतिपादन क्या है, जेनो अभ्यास करवामां अने याद करवामां तेना अभ्यासीओने अतिश्रम घे पंटाळो न लागे. प्राचीन कर्ममन्थोनी गाथासाङ्या अनुक्रमे १६८, ५७, ५४, ८६ अने १०२ नी छे ज्यारे नव्य कर्मपन्योनी गाथासझा अनुक्रमे ६०, ३४, २४, ८६ अने १०० नी है. चोया अने पांचमा कर्ममन्योनी गाथासपा प्राचीन फर्मग्रन्धोना जेटली जोई कोईए एम न मानी लेबु के...-'प्राचीन चोथा अने पांचमा फर्ममन्य परतां नम्य चतुर्थ पचम फर्म- प्रन्योमा शाब्दिक फरक सिवाय पीजु पांइ ज नहि होय.' किन्तु आचार्य श्रीदेवेन्द्ररिए पोताना नव्य कर्मप्रन्योमा प्राचीन वर्भमन्योना विषयोने जेटला डंकाची शमाय तेटला टुंफाल्या पठी, तेना पडशीति अने शतकए थे प्राचीन नामोने अमर रापयाना इरादायी फर्ममन्यना अभ्यासीओने अति मददगार यह शके एया विषयो दमेरीने उपासी अने ·सो गाथा पूर्ण करी छे. चोथा कर्मग्रन्थमा आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए भेद-प्रभेदो साथे छ भावोनुं स्वरूप अने भेद-प्रभेदना वर्णन साथे सह्यात, असहरात अने अनन्त एवण प्रकारनी मयाओनुं स्वरूप वर्णव्यु छे. अने पांचमा कर्मग्रन्थमा उद्धार, अद्धा अने क्षेत्र पत्रण प्रकारना पल्योपमोनुं स्वरूप, द्रव्य, क्षेत्र, काल अने भाव ए चार प्रकारना सूक्ष्म अने पादर पुद्गलपरावर्तोतुं स्वरूप तेम ज उपशमणि अने क्षपकश्रेणिर्नु स्वरूप विगैरे अनेक नवीन विपयो उमेर्या छे. आ रीते प्राचीन कर्मग्रन्थो करता आचार्य श्रीदेवेन्द्रसू- रिकृत नव्य कर्मग्रन्थोमां सास विशेषता ए रहेली छे के प्रस्तुत प्रकाशित कराता कर्मग्रन्थोमा प्राचीन कर्मग्रन्थोना प्रत्येक विपयनो समावेश होवा छतां तेनुं प्रमाण अति नानुं छे अने ते साथे एमां नया अनेक विषयो संघरवामां आव्या छे. फर्मग्रन्यो-उपर अमे जणावी आव्या ते मुजय प्राचीन अने नवीन एम चे प्रकारना कर्मग्रन्थो सिवाय विक्रमनी पंदरमी शताब्दीमा थयेल आगमिक आचार्य श्रीजयतिलकसूरिए संस्कृत कर्मग्रन्थोनी पण रचना करी छे. तेम छतां आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिना नव्य कर्मग्रन्थोनुं ज जनसाधारणमां गौरव अने ग्राह्यता वधी पडयां छे, अने आज सुधी जनतामा एज अव्यवछिन्न रीते प्रचार पामी रह्या छे. आचार्य श्रीदेवे- न्द्रसूरिना कर्मग्रन्थोए. पदले सुधी काम कयु छ के अत्यारे थोडा एक गण्या गांच्या विद्वानो सिवाय भाग्ये ज कोई जाणतुं हशे के-आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिना कर्मग्रन्थों सिवाय वीजा प्राचीन कर्मग्रन्थो पण छे जेने आधारे आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिए पोताना कर्ममन्थोनी रचना करी छे. नव्य कर्मग्रन्थोनी टीका-आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिण पोताना नव्य पांचे कर्मग्रन्थो उपर स्वोपक्ष टीका रची हती तेम छतां त्रीजा कर्मग्रन्थनी टीका आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिना समय पछी तरत ज गमे ते कारणे नाश पामी गई होवाथी ते पछीना आचार्योने मळी शफी नी, एटले तेनी पूरवणी करवा माटे कोई विद्वान् आचार्यश्रीए नवीन अवचूरिरूप टीको रची छे जेमतुं नाम टीकामा निर्दिष्ट नीं. अमारा प्रस्तुत विभागमां नव्य पांच फर्म- ग्रंथ पेकीना पहेला चार कर्मग्रंथो सटीक, अर्थात् पहेलो बीजो अने चोथो स्योपर्श टीका माथे अने बीजो उपरोक्त अन्यआचार्यकृत अवचूरी साथे, प्रसिद्ध करवामां आवे छे. टीकानी रचनाशैली-आचार्य श्रीदेवेन्द्रसूरिनी टीका रघवानी शैली एनी मनो- रंजक छे के-मूळ गाथाना कोई पण पद के वाक्यनुं विवेचन रही जया पाम्युं नथी, एटलु ज नहि पण जे पदार्थने विस्तारपूर्वक समजाववानी जरूरत होय तेनुं ते प्रमाणे निरूपण करवामां आव्यु छ, आ सिवाय प्रस्तुत टीकामां एक ए पण विशेषता जोवामां आवे छे के- 1 जुओ पातक गाथा २५ मीनु अवतरण-"मार्गणास्थानकान्याश्रित्य पुनः स्वोपज्ञयन्धस्वामिन्वटी- कार्या विस्तरेण निरूपितसत भरधारणीय इति ।" २ जुओए टीकार्नु अन्तिम पच- "एतद्वन्थस्य टीकाऽभूत्, परंपापि न साऽऽप्यते । स्थानस्साशून्यताहेतोरनोऽलेगमपचूरिका ।

·टीकाकार जे पदार्थ- विवेचन करे छे ते पदार्थने वधारे स्पष्ट अने मजबूत करवामाटे आगम, नियुक्ति, भाप्य, चूर्णी, दीका अने पूर्वमहर्षिविरचित प्रकरणग्रन्थोमांधी ते ते विपयने लगतां प्रमाणो टांकी दे छे. कोई कोई ठेकाणे तो दिगंबर, पुराण बौद्ध अने आयुर्वेदविषयक शास्रोनां प्रमाणो मूकी ते ते पदार्थोने सप्रमाण सिद्ध कर्या छे. आ प्रमाणे नव्य कर्मग्रन्थोनी आ टीका एटली तो विशद, सप्रमाण अने कर्मतत्वना विषयी भरपूर छे के एने जोया पछी प्राचीन फर्मप्रन्थो अने तेनी टीका टिप्पणी विगेरे जोवानी जिज्ञासा लगभग शांत थई जाय छे. टीकानी भाषा सरळ, सुवोध अने हदयंगम होवाधी पठन पाठन करनार सरलताथी कर्मतत्त्वना विपयने प्राप्त करी शके छे. जो फे आ टीकामां धणे ठेकाणे अनुयोगद्वार, नंदी अने प्राचीन कर्मग्रन्थ विगैरेनी टीकाना अक्षरशः संभोंना संदर्भो नजरे पडे छे पण तेटला मानथी अद्भुत अने अपूर्व समह तरीके आ टीकार्नु गौरव कोई पण रीते संडित यतुं नथी. आ विभागमा आवेल सटीक चार कर्ममंथोनुं प्रमाण ५९३८ शोक अने २८ अक्षर छे. कर्मविपयक साहित्य-जैनधर्म मुख्यपणे कर्मसिद्धान्तने माननार होई तेनी श्वेतांवर अने दिगंबर ए वन्ने य शासामा थयेल स्थविरोए अने विद्वान् आचार्योंए जे विविध प्रकारना विपुल ग्रन्थोनी रचना करी छे ए समम साहित्यनो अध्ययन दृष्टिए तेम ज तुलनात्मक पद्धतिए अभ्यास करवा इच्छनारने उपयोगी थाय ते माटे प्रस्तुत प्रकाशनने अंते उपलभ्यमान समग्र कर्मविपयक साहित्यनो परिचय आपनार एक परिशिष्ट आप्युं छे. आ परिशिष्ट जोवाथी दरेकने ए पण ख्यालमां आवशे के-अगाध प्रतिभाशाली जैनाचार्योए कर्मविपयक साहित्यने विधविध रीते केटला विशाळ प्रमाणमा खेड्युं छे ?. ग्रन्थकारनो परिचय. १ ग्रन्थकर्ता-खोपज्ञटीकायुक्त नव्य पांच कर्मग्रन्थना प्रणेता धृहत्तपागच्छीय श्रीमान जगचंद्रसूरिजीना शिष्य श्रीदेवेन्द्रसूरि छे, ए वात प्रत्येक कर्मग्रन्थनी प्रशस्ति गुंर्यावली गुरुगुणरनाकरकाव्य आदि अनेक ग्रन्थोना आधारे निर्विवाद रीते सिद्ध छे. २ समय-श्रीदेवेन्द्रसूरिनो स्वर्गवास विक्रमसवत् १३२७ मां थयानो उल्लेख गुर्वावलीमा स्पष्ट रीते मळे छे. ए उपरथी एमनो समय लगभग विक्रमनी तेरमी शताब्दीनू उत्तरार्द्ध अने चौदमी शताब्दीनो प्रारंभ कही शकाय. एमना जन्म, दीक्षा, सूरिपदप्रतिष्ठा आदिना समयनो उहेस कोई पण स्थळेथी मळी शकतो नीं, तेम छता श्रीमान जगचन्द्रसरिए कियाउद्धार क्यों ते समये तेओश्री दीक्षित अवस्थामां होवानो संभव छे. श्रीमान् जगचन्द्रसूरिए तपागच्छनी स्थापना करी त्यार वाद श्रीदेवेन्द्र- सूरि अने श्रीविजयचन्द्रसूरिने सूरिपद समर्पण कयानू वर्णन गुर्वावलीमां आवे छे. , पन-१२ श्लोक-१७ जुओ.२ पत्र-८ शोक-१० जुओ ३ पन १६ श्लोक १७ शुओ पप "लोक १०७ जुषो.

·१७ ए उपरथी ए संभावना थई शके के--संवत् १२८५ पछीना कोई पण संवतमा तेमने सूरिपद अपायुं हशे. सूरिपद प्रहण समये श्रीदेवेन्द्रसूरि क्य, श्रुत, सयम आदि दरेक पावतमा अतिप्रौढ अने परिणत होवा जोईए. नहि तो अत्यन्त जोसमदार सूरिपदवी अने खास क्रीने ताजेतरमा ज कियाउद्धार करनार तथा उग्र तपश्चर्या करी तपाविरुद मेळवनार श्रीमान् जगचन्द्रसूरिगुरुना गच्छनायक पदना भारने तेओ शी रीते, संभाळी शके ?. श्रीदेवेन्द्रसूरिने गच्छना कार्यमा सहायभूत थाय तथा गच्छY संरक्षण थई शके एवा हेतुथी अने श्रीमान् देवभद्रगणिना उपरोधथी श्रीमान् जगचन्द्रसूरिए श्री विजयचन्द्रने सूरि- पद अर्पण कयु हतुं ए वर्णन गुर्वावलीमा छे. आ उपरथी ए यात तरी आवे छे के- श्रीदेवेन्द्रसूरिनी आचार्यपदवी थया घाद श्रीविजयचन्द्रने सूरिपददी आपयामां आवी हती. श्रीमान् देवेन्द्रसूरिए उजयिनीनगरीमा रहेवासी श्रेष्ठी जिनचन्द्रना पुत्र वीरधवलने जे पसते तेना लग्न निमित्त महोत्सव थई रह्यो हतो अने लग्न करवानी तैयारी चालती हती ते वसते प्रतियोध करी तेना पिता जिनचन्द्रनी सम्मति लई संवत् १३०२ मा दीक्षा आपी हती. त्यार बाद तेमने गुजरात देशना प्रहादनपुर (पालनपुर) नामना नगरमा महोत्सवपूर्वक संवत् १३२३ मा सूरिपदवी अर्पण करी हती, जेओ श्रीविद्यानन्दसूरि ए नामथी प्रसिद्ध थया. श्रीदेवेन्द्रसूरिना जन्म, दीक्षा अने सूरिपदवी विगेरेना समयनो निश्चय नथी तो पण तेओश्री वेरमी शताब्दीना पश्चार्द्धमा अने चौदमी शताब्दीना प्रारंभमां विद्यमान हता ए निर्विवाद छे. ३ जन्मभूमि जाति आदि-श्रीदेवेन्द्रसूरिनो जन्म कया देशमा अने कयी जातिमां थयो हतो ए विगेरेमाटेना उहेसो के प्रमाण आज सुधीमा उपलब्ध थयां नथी. गुर्वावलीमां तेओभीनु जे जीवनवृत्तान्त छे ते पणुं सक्षिप्त अने अपूर्ण छे. एमा मात्र सूरिपद ग्रहण कर्या पछीनी केटलीएक वीनाओर्नु ज वर्णन करेलु छे नहि के संपूर्ण. तेम ज तेओश्रीनुं जीवनवृत्तांत ज्या ज्यां आवे छे ए वधुये अधुरुंज देसाय छे. एटले तेओश्रीता जन्मस्थान, जाति, माता पिता आदि माटे आपणे कझुंज यही शक्ता नथी. मात्र गुर्वा- चली विगेरेना आधारे एटलुं जोई शकाय छे के तेओनीनो विहार मोटे भागे माळवा अने गुजरातमा जथयो छे. आ उपरथी क्दाच संभावना करी शफाय के-तेओषीनो जन्म गुजरात के. माळवा आ ये देशोमांधी कोई पण एक देशमां थयो होय. आयी आगळ यधी जन्म, जाति, माता पिता विगैरे माटे कगुंज पही शकाय तेम नथी. ४ विद्वत्ता-श्रीमान् देवेन्द्रसूरिना प्राक्त अने संस्कृत भाषाना प्रयो जोतो तेओपी) एक असाधारण प्रतिमाशाठी अने जैनसिद्धान्तना तेम ज दर्शनशाखना पारंगत विद्वान , पत्रलोक १०. जुमओ. २ पत्र-२ लोक-1११-१२५ जुभो. गुवांपठी पत्र-1५ भोक १५३ यी १५६ उभो. ३ गुर्वापटी पत्र-१६ सोर-१६४ इभो.

·१८ . हता एमां सहज पण सदेह नथी. ए याववनी साक्षी तेओनीना निर्माण करेला प्रयोज पूरी पाहे छे. तेओनी अद्भुत व्यारयानशक्ति धरावसा होवाची नेमना धर्मोपदेशने प्रति. मासपन्न वस्तुपाल जेया मंनिओ अने अनेक प्राह्मण पण्डितो घणा ज रसपूर्वक श्रवण फरता हता ए पायतनो उल्लेस गुर्यावलीमा स्पष्ट पणे मळे छे. ५ चारित्र-श्रीमान् देवेन्द्रसूरि पेवळ विद्वान अहता एम नहि परन्तु तेओनी उत्कृष्ट पारिनधर्मर्नु पालन करवामां पण अत्यंत प्रतिज्ञानिष्ठ हता. श्रीमान जगधन्द्रसूरिए अपूर्व पुरुषार्थ सेडी तथा असाधारण त्याग धारण करी ने किया उद्धार को हतो एनो निर्वाह श्रीमान् देवेन्द्रसूरि अने श्रीविजयचन्द्रसूरि ए यन्ने आचार्योए साये मळी करवानो हतो, तेम छतां श्रीमान् देवेन्द्रसरिए एक्लाए ज तत्कालीन शिथिलाचारी आचार्योना प्रभायनी असर पोता उपर कोई पण रीते न पढवा देतां धीजगधन्द्राचार्यना फरेला क्रियाउद्धारने परापर रीते सभाळी राख्यो अने श्रीविजयचन्द्रसूरि विद्वान् होपा उतां शिथिलाचारी आचार्योना प्रभावमा दयाई गई शिथिल यह गया, श्रीमान देवेन्द्ररिए वेमने समजायया माटे पूरतो प्रयत्न कर्यो परन्तु ज्यारे तेओ कोई रीते समज्या नहीं त्यारे पोते शुद्धफियारचि होयाथी एमनाथी जुदा थई गया. श्रीमान् देवेन्द्रसूरिन चित्त पारित- धर्मपी एटलं तो सस्कारी तुं फे तेमने शुद्धरियामां परायण जोई अनेफ सविमपाक्षिक अने आत्मार्थी मुमुक्षुओए ए महापुरुपनो आश्रय लीधो हतो. ६ गुरु-श्रीमान देवेन्द्रसूरिना गुरु वृद्धगन्धीय (त्रियाउद्धार फर्या पछी गृहत् तपागच्छीय) श्रीमान जगन्द्रसूरि हता. जेमणे पोवाना गच्छमां शिथिलता जोई पैनवा. लगन्छीय श्रीमान देवमद्रउपाध्यायनी मददी त्रियाउद्धारना पार्यनो आरंभ पर्यो हतो. था कार्य माटे तेओसीए असाधारण सागवृत्ति अने आगमानुसारी शुद्धत्रियाने स्वीशयां शरातमा तेमगेस विकृतिओनो साग पीजींदगी मुधी आंघेल आप परवानो नियम स्वीकायों अने पोवाना शरीर प्रत्येना ममत्वनो मदंतर त्याग फ्यों. आप्रमाणे अविकठिन आचाम्ल (आयेल) सपनी तपस्या करतां पार पर्प व्यतीत थया याद तेमने "तपा" ५ विरुद् मन्यु इतुं अने त्यारपी पद्धगच्छ ए नामने पदले "तपागच्छ ए नाम श्यस्यु बने सेोधी तपगन्छना आय पुरष सरीय प्रसिद्धि पाया. गम्मनी पराधि प्रसंग मंत्रीधर पस्तुपाल विगैरेए हार्दिक मधिपूर्पफ आ महापुरुपनी सत्कार-सम्मानरूप पूजा फरी एती. श्रीमान जगधन्द्रपरि मार तपस्वीज दवा एम नहीं परन्तु अप्रतिम प्रतिमासाठी असाधारण विद्वान पण हसा, ओए मेदपाट (मेयाइ) नी राज्यपानी आपाटमा मग्रीस दिगंबर यादिओनी साये याद गर्यो बो. एवारमा दीरानी नेम पभेप रईयारी चितो. रनरेश सरफपी सेमने "हीरता जगयन्द्रयरि" ए दिल मत्युं यं महापुपरने उस गया, निर्मटयुरि, अगाधारण विद्वया भने दिमुल पारिय एज पद पिमूीि 1-1-11-11 मो. १ गुर्ग पत्र- मोर-१९ मा पमनु पो भो. , ·१९ हता. अने एज विभूतिना प्रभावी ए महापुरुपस्थापित गच्छमां आज सुधी अनेकानेक प्रभावशाली आचार्यों अने श्रावको थई गया छे. ७ परिवार-श्रीमान् देवेन्द्रसूरिना परिवार प्रमाण केटलुं हतुं एनो सत्तावार खुलासो कोई पण ठेकाणेथी मळी आवतो नथी. परन्तु परंपरानी रीति प्रमाणे ते कालमां तेओनीनी आज्ञामां विचरतो समप्र यतिसमुदाय एमनोज परिवार गणाय. गुर्याचलीनो उल्लेस जोतां उपाध्याय श्रीहेमकलशगणि प्रमुख संविप्नपाक्षिक मुनिओ पण तेओनीना परिवारमा हता. वीरधवल अने भीमसिंह आ बन्ने भाइओने प्रतिबोधी पोताना शिष्यो कर्यानो उल्लेख पण गुर्वावलीमा मळे छे. तेमा प्रथम शिष्यनुं नाम श्रीविद्यानंदसूरि छे, जेओ जैन आगमना विद्वान् हता एटलं ज नहीं पण तेओश्रीए विद्यानंद नामर्नु नवीन व्याकरण यनावेलुं हतुं ते जोता तेओ साहित्यादि विविध विप- योमां पण निष्णात हवा. तेओश्रीनुं व्याकरण कोई पण ठेकाणे मळी आवतुं नी एटले असारे तो ते नामशेष थई गया जेवू छे, श्रीमान् देवेन्द्रसूरिना वीजा शिष्य आचार्य श्रीधर्मयोपसूरि हता तेओश्री प्रतिभाशील, विद्वान्, विशुद्धचारिनी अने विशिष्ट प्रभावक पुरुप हता. तेमना रचेला संघाचारभाष्य यमकस्तुतिओ विगेरे अनेकानेक ग्रंथो विद्यमान छे. पोताना गुरु आचार्य श्रीमान देवेन्द्रसूरिना रचेला स्वोपज्ञटीकायुक्त नव्य पंच कर्मग्रंथ आदि ग्रन्थोने तेओश्रीए शुद्ध कर्या छे ए उपरथी तेओश्रीनी विद्वत्तानो अने जैनागम विपयक तेमना विशाळ ज्ञाननो पूर्ण परिचय मळी रहे छे. तेओनीने एक वरात साप करड्यो हतो तेथी श्रावक वर्गमा असाधारण गभराट फेलायो. तेने उतारवा माटे श्रावकोनो आग्रह थवाथी तेओश्रीए श्रावको आगळ वनस्पतिनुं नाम जणावी सापर्नु झेर उतराव्यु ए अनिवार्य दशामा करावेल वनस्पतिकायना अतिअल्प आरंभने निमिचे तेओश्रीए जीवन पर्यंत छ ए विकृतिओनो त्याग कर्यो ए उपरथी एमनी जीवनचर्या अने चारित्र केटलां उप्र हतां ए स्पष्ट रीते जणाई आवे छे. आ महापुरुपर्नु सविस्तर वर्णन जोवा इच्छनारे श्रीमुनिसुंदरसूरि तथा उपाध्याय श्रीधर्मसागरगणिकृत गुर्वावलीओ अने जैनतत्यादर्श जोवां. ८ ग्रंथरचना-श्रीमान् देवेन्द्रसूरिए प्राकृत-संस्कृत भापामां बनावेला जे प्रयो अत्यारे जोवामां आवे छे तेनी नामावली आ नीचे आपयामां आवे छे.. १ श्राद्धदिनकृत्यवृत्ति. २ सटीक पांच नव्य फर्ममंथ. ३ सिद्धपश्चाशिकासूत्रवृत्ति. ४ धर्मरनप्रकरण बृहद्वृत्ति. ५ मुदर्शनाचरित्र. ६ चैत्यवन्दनादि भाष्यनय. बन्दास्वृत्ति(वंदित्तासूचटीया). ८ सिरिउसहयद्धमाणप्रमुसस्तव, ९ सिद्धदण्डिका. १० पत्तारि अह दस गाथाविवरण. उपरोक्त ग्रंथोमां २-३-४-५-६-७-९ अंकोवाळा ग्रंथो जुदी जुदी संस्थाओ तरफपी छपाईने प्रसिद्धिमा आवी गया छे, आ सिवाय जैन ग्रंथावलीमां श्रीदेवेन्द्रसूरिना नामे ७ ·२० पीता पणा प्रयो चढेला छे परंतु ते जुदा जुदा गच्छोमां धयेल पीजा पीजा धीदेवेन्द्र- सूरि नामना आचार्योंए बनावेला छे. प्रतिओनो परिचय, प्रस्तुत विभागनु सशोधन परवामा अमे पाच प्रतिओनो समह पर्यो छे । प्रतिओनी अनुनमे क-खना-ध-ड एवी सता रासामा आवी छे. तेमां कई प्रविनी कई सदा छते कोनी छे। फेवा प्रकारनी छे? विगेरेनो परिचय वाचकोनी जाण सावर मा ठेकाणे श्रावोए सर्वथा उचित लेगशे क अने ख संज्ञकपुस्तको-आ पुलको पाटण-संघीना पाडाना ताडपत्रीय पुस्तकमहारना छे. ए महार असारे शा. पन्नालाल छोटालाल पटवानी देखरेख भीये छे. सेमा क-पुस्तक ताडपत्र उपर रसेलु छे अने ते सटीक छ फर्ममधोनु छे तेनां पत्र १५१ छे पुस्तकनी लाई ३५॥ इच अने पहोलाई २॥ इचनी पुनकनी हरेक मुठीमा यथारेमा पधारे ६ पक्तिओ अने ओडामा ओठी ४ पंक्तिओ छे. प्रतिनी स्थिति घणी सारी छे, ते प्रतिना अतमा नीचे प्रमाणेनो उहस छे--- "इति श्रीमलयगिरिविरचिता सप्ततिटीका समाता !!! प्रथाप्रम्-३८८०1110 सवत् १४६२ वर्षे मायशुदि ६ मामे अथेद श्रीपनने लिखितम् ॥ शुभ भवतु ॥ ऊकेशवंशसम्भूतः, प्रभूतमुस्तादरः । वीसीसाण्डरसीमामे, मुझेष्टी महुणानिधः ॥ १ ॥ मोपीतापसाता, मोपीरप्रतिपोदया। नानापुण्यप्रियानिष्ठा, जाठा तम्य मपर्मिणी ॥२॥ तयो. पुत्री पवित्राशा, प्रशस्या गुणसम्पदा । हार्द्धरीता दोपैर्धर्मकर्मकर्मठा ॥ ३ ॥ शुद्धमम्यक्त्वमाणिक्यारहन मुक्तोद्यतः । एतस्या भागिनेयोऽभूदाकाकः भारयोनमः ॥ ४॥ भोजेनसननमोहणमासराणा श्रीमत्तपागणपयोधिमुधाकराणाम् । विधागुतातिशपराशियुगोसमाना श्रीदेयमुन्दरगुरुमधिनामियानाम् ॥ ५ ॥ पुण्योपदेशमय पेशरसनिय तस्यप्रकाशारिशद पिगीगम्य सम्यक् । एवरमुपुतरमलेसपदुनगाशा मा मारिया पिपुलयोपसद्धिहेतोः ॥ ६ ॥ यामादेन्दुमिते १४६३ प्रवृत्ते, सपत्मरे विक्रमभूपतीये । भीपचनाहानपुरे परेण्ये, श्रीमानकोशे निहित सयेदम् ॥ ७॥ यावद् व्योमाररिन्दे कारगिरिमहानिरीमध्ये वितीनोंदीरारानुलटारिते मर्यदोघाममा। पानादातो परतरगति: मेलनो राजामो मारप्रीया पतिपतिमिरिद पुगर वाध्यमाम् || मपेतु" ·२१ खसंश पुस्तक ताडपत्र उपर लसायेलुं छे अने ते सटीक पार्च कथनुं छे. तेनां पत्र २ थी ३०६ छे. प्रति अंतमां कांइक त्रुटक छ. तेनी लंबाई २२॥ ईच अने पहोलाई २१ इचनी छे. पुस्तकनी दरेक पुंठीमां वधारेमां वधारे ७ अने औडामा औठी ६ पंक्तिओ छे. प्रतिनो अंयभाग नहि होवाथी लेखनकाल आदिने लगी पुष्पिका विगैरे कांइ पण आ ठेकाणे आपी शकवु अशक्य छे. तो पण लिपि जोतां चौदमी शताब्दीना अंउमां आ प्रति लसायानो समय छे. पुस्तकनी स्थिति साधारण छे. क-खेसंज्ञक पुस्तकमां पंक्तिओ एक सरखी नहि होवाना कारणे पंकिंना अक्षरोनी नांध अहीं आपी नथी. गसंज्ञक पुस्तक-आ पुस्तक पाटणना रहेवासी शा. मलुकचंद दोलाचंद हस्तकनु छे अने ते कागल उपर लखायेलुं छे. आ प्रतिमा सटीक छए कर्मग्रंथ छे. एनां पानां २८२ छे. प्रतिनी लयाई १०॥ इंच अने पहोलाई ४॥ इचनी छे. आ प्रतिनी देरेक पुठीमा १५ पक्तिओ छे. पक्तिदीठ ओछामा ओठा ५० अने वधारेमां वधारे ६२ अक्षरो छे. आ प्रतिना अंतमा लेसन काल आदीनो कशोय उल्लेख नथी तेम छतां लिपि जोवा प्रति १७ मी शताब्दीना प्रारंभमां लसायानो संभव छे. पुस्तफनी स्थिति सारी छे. घसंज्ञक पुस्तक आ पुस्तक पाटण फोफलीया याडानी आगली शेरीना तपागच्छीय पुस्तकभंडारनुं छे. आ पुस्तकमंडार तेना ट्रस्टीओ पैकी हाल शॉ० मलुकचंद दोलाचंदनी देखरेस नीचे छे. प्रति कागल उपर त्रिपाठमां लसाएली छे अने तेमां सटीक छ कर्मप्रथो छे. तेना पत्र ११९ छे प्रतनी लंबाई १०॥ इच अने पहो- लाई ४॥ इंची काइक ओछी छे. आ प्रतिनी कोई युठीमा २४ तो कोईमा २५-२६ अने २७ एम ओछी पत्नी पंक्तिओ छे. पक्तिदीठ क्ममां कम ६३ अने अधिकमां अधिक ८१ अक्षरो छे. प्रतिनी स्थिति घणी ज सारी छे. प्रतिना अंतमा नीचे प्रमाणे पुष्पिका छे.- "संवत् १६०६ वर्षे कार्तिकशुद ४ गुरी दिने लिखितम् ।। शुभ भवतु ।।" डसंज्ञक पुस्तक-आ पुस्तक वडोदराना आत्मानन्द जैनज्ञानमन्दिरमा पूज्य प्रवर्तक श्रीमत्कान्तिविजयजी महाराजनो पुस्तकसमह छे तेमानु छे. ए भंडार आत्मा- नन्द जैनज्ञानमन्दिरना सेक्रेटरी शा० जीवणलाल किशोरदास कापडीयानी देखरेस नीचे छे. आ प्रति कागल उपर लसायेली छे अने तेमां सटीक पांच कर्मप्रथ छे. तेनां पत्र १५४ छे. प्रतिनी लवाई १३ इंचधी काइक कम अने पहोलाई ५। इचनी छे. आ प्रतिनी प्रत्येक पुंठीमा १७ पक्तिओ छे अने पचिदीठ कोई पक्तिमा कममां कम ६४ अने अधिकमां अधिक ६७ अक्षरो छे. आ प्रतिना अंतमा लेसनकाल विगेरेनो उहेस नथी. लिपि जोवां ए प्रति १७ मी शताब्दीमा लसायानो संभव छे. मतिनी स्थिति धणी सारी छे.

·२२ . प्रतिओनी शुद्धाशुद्धिनो विचार-क-ख-ग-घ अने संज्ञक प्रतिओमां थोडे घणे अंशे अशुद्धिओ तो दरेकमा छ ज, तो पण परस्पर तारतम्यतानो विचार करतां वधीये प्रतिओमांक अने घ आ चे प्रतिओ सौ करतां सारामां सारी छे. याकीनी ख- ग अने छ आ प्रण प्रतिओमा ख प्रति सारी छे अने गड आ वे प्रतिओमांची ग प्रति सारी छे. अर्थात् एक वीजाथी उत्तरोत्तर अधिक अशुद्ध छे. आभार -आ विभाग, संपादन करती वसते उपरनी पांच प्रतिओनो उपयोग करवामां आव्यो छे. ए पांचे प्रतिओना जुदा जुदा मालिकोए प्रतिओ आपी अमारा संशोधनना कार्यमा जे सुगमता करी आपी छे ते घदल ए महाशयोना उपकारने कोई रीते पण भूली शकाय तेम नथी. वळी आ भागनुं सपादन करती वसते पं. सुखलालजीए हिंदी भाषामा करेला नवीन चार कर्मग्रंथना अनुवादनो अने तेनी प्रस्तावनानो कोई कोई ठेकाणे आश्रय लीघेलो होबाथी तेमनो पण उपकार मातुं छु. अने छेवटमां मारा विद्वान् शिष्य मुनि भीपुण्यविजयजीए आ विभागना प्रत्येक फॉर्मनुं अंतिम प्रुफ तपासी आपी अने संपादनने लगता वीजा कार्यने अंगे जोइती मद आपी मारा कार्यने जे सरल फरी आप्यु छे ते माटे तेओनो पण आ ठेकाणे उपकार मार्नु छुए सर्वथा उचित लेखाशे. उपरोक्त पांचे प्रतिओना,आधारे बहु ज सावधानता पूर्वक आ विभागनुं संशोधन कर्यु छे तो पण फोइफ ठेकाणे दृष्टिदोप आदिना फारणे त्रुटि रहेवा पामी होय तो वाचक महाशयो सुधारी वांचे ए अंतिम प्रार्थना साधे विरमुं छ. मुनि चतुरविजय.

·कर्मविपाकनामना प्रथमकर्मग्रन्थनी विषयसूची गधा पत्र २ २ १ १ ३ विषय कर्मग्रन्थोनुं संशोधन करती वखते संग्रह करेली प्रतोना सङ्केतो टीकाकारे टीकामां उद्धरेल शास्त्रीय प्रमाणोना स्थानदर्शक सङ्केतो मुद्रित थया पछी जडी आवेल प्रमाणोना स्थानदर्शक सङ्केतो प्रमाण तरीके उद्धरेल प्रमाणपन्थोनी स्थानदर्शक सूची मामार प्रदर्शन प्रस्तावना फर्मग्रन्थोनी विषयानुक्रम सूची २३ १ मङ्गलाचरण, अन्यनो विषय अने संवन्ध आदिनु कथन 'कर्म'शब्दनी व्युत्पत्ति जीवनुं लक्षण भने कर्मनी सिद्धि २ कर्म अने जीवनो अनादिसम्बन्ध जीवनी साये कर्मनो अनादिसम्बन्ध होय तो वियोग फेम सम्भवे ? ए शङ्का समाधान २ सामान्य रीते कर्मना प्रकृति, स्थिति, रस अने प्रदेश ए पार प्रकारो अने तेनी मोदकना दृष्टान्त द्वारा समज कर्मना मूल अने उत्तर भेदोनी समुच्चय सया ३ कर्मनी मूलप्रकृतिनां नाम तथा ते दरेकना उत्तर भेदोनी सध्या मूळकर्मप्रकृतिओने ज्ञानावरणीयादिक्रमथी राखवा- कारण भने उपयोगर्नु खरूप ५ ४ ज्ञानना पांच प्रकार अने व्यञ्जनावग्रहना चार प्रकार पांच ज्ञाननु सामान्य स्वरूप ६ केवलज्ञानमा मतिज्ञान आदिना अमावनी चर्चा पांच ज्ञानने मतिज्ञानादिक्रमथी राखवानां कारणो भुतनिश्रित अने अश्रुतनिश्रित मतिज्ञानतुं स्वरूप १० अवैतनिश्रित मतिज्ञानना औत्पत्तिकी, चैनयिकी, कर्मजा अने पारि- णामिकी घुद्धिने आश्री चार प्रकारो ३ ३ ४ ८ अवमहना भेदो व्यञ्जनावप्रहना चार भेदो व्यअनावप्रहमा मन अने चक्षुर्नु वर्जन शामाटे ? ए शशानुं समाधान व्यश्वनावाहनो काल १२ १२ ·२४ गाथा पत्र - १९ विषय ५ मतिज्ञानना अर्थावग्रह आदि २४ भेदो अने भुतज्ञानना उत्तरभेदोनी साक्ष्या १२ मतिज्ञानना श्रुतनिश्रित १२ भेदो तथा ३३६ अने ३४० भेदोनुं स्वरूप १३ ६ श्रुतज्ञानना अक्षरश्रुत आदि १४ भेदो अने तेनुं सविशेष स्वरूप अढार लिपिनां नाम दीर्घकालीकी, हेतुवादोपदेशिकी अने दृष्टियादोपदेशिकी संज्ञाओन स्वरूप १५ मिध्यादृष्टिने सम्यक्थुवना अभावनी पर्चा १६ आचाराङ्ग आदि ११ अङ्गनां नाम अने पदनी सहया १७ दृष्टिवादना पांच भेदो चौदपूर्वनां नाम अने प्रत्येकनी पदसझा १७ ७ श्रुतज्ञानना पर्याय आदि २० भेदो भने तेनुं स्वरूप १८ ८ अवधि, मनापर्यय अने घेवल ज्ञानना भेदो अवधिज्ञानना आनुगामिक आदि छ भेदोनुं सप्रमाण वर्णन हीयमान अने प्रतिपाति अवधिज्ञानमा फरक अवधिज्ञाननी द्रव्यादि चार प्रकारे प्ररूपणा ऋजुमति अने विपुलमति मनःपर्यवज्ञाननुं स्वरूप २१ मनःपर्यवनी द्रव्यादिभेदोथी प्ररूपणा २१ छप्पन अन्तरद्वीपोर्नु सविशेप वर्णन २१ छप्पन अन्तरद्वीपना नामो २४ केवलज्ञान- स्वरूप ९ दृष्टान्तपूर्वक पांच ज्ञानावरण अने नव दर्शनावरण, स्वरूप २६ १० चक्षुदर्शन, अचक्षुदर्शन, अवधिदर्शन अने केवलदर्शनना आवरणर्नु स्वरूप २७ ११-१२ निद्रा, निद्रानिद्रा, प्रचला, प्रचलाप्रचला अने स्यानधि निद्रानुं स्वरूप १२ वेदनीयकर्मना सातावेदनीय अने असातादनीय भेदोनुं स्वरूप २८ १३ पारगतिमा साता असातानो विभाग अने मोहनीयकर्मनी व्याख्या वथा मोहनीयकर्मना थे भेद २९ १४ दर्शनमोहनीयना प्रण भेद सम्यक्त्वने दर्शनमोहनीय केम कही शकाय ? ए शङ्काई समाधान १५ तत्त्वोनी सक्षा अने सम्यक्त्वमोहनीपनी व्याख्या नवतत्त्वस्वरूपनिरूपण गाथाओ ३० क्षायिकादिसम्यक्त्यनु सामान्य स्वरूप ३२ १६ मिश्रमोहनीय अने मिथ्यात्वमोहनीयर्नु स्वरूप २८ ·२५ गाथा पर ३५ . विषय १७ चारित्रमोहनीयकर्मना ये भेदो अने तेना उत्तरभेदो ३४ फपायना सोळ भेदोनु खरूप ३४ १८ चार कपायनी स्थिति, गति अने तेनी विद्यमानवामां सम्यक्त्व आदिना अभावतुं वर्णन १९ जलरेखा आदि दृष्टान्तद्वारा चार प्रकारना क्रोधनुं अने तिनिशलता आदि दृष्टान्तद्वारा चार प्रकारना मानतुं वर्णन २० अवलेहिका आदि दृष्टान्तद्वारा चार प्रकारनी मायानुं अने हरिद्रादि दृष्टान्वद्वारा चार प्रकारना लोभनुं वर्णन ३७ २१ नोकपायमोहनीयकर्मना हास्यादि छ भेदोनुं स्वरूप भयमोहनीयना साव भेदोनां नाम २२ नोकपायमोहनीयकर्मना स्त्रीवेद आदि प्रम वेदोन स्वरूप २३ घारप्रकारना आयुष्कर्मनुं स्वरूप अने नामकर्मना ४२, ९३, १०३ अने ६७ उत्तरभेदोनी सध्या २४-२७ नामकर्मनी वेतालीस प्रकृतियो चोद पिण्डप्रकृति, आठ प्रत्येकप्रकृति, सदशक अने स्थावरदशकनुं स्वरूप २८ असचतुष्क स्थावरपट्टू आदि प्रकृतिबोधक शास्त्रीय सज्ञाओ २९ चौद पिण्डप्रकृतिना ६५ उत्तरभेदो ३० नामकर्मनी ९३, १०३ अने ६७ प्रकृतियोर्नु निरूपण ४२ ३१ बन्ध, उदय, उदीरणा अने सत्तामा केटली केटली प्रकृतियो होय तेनी सया ४२ ३२ पिण्डप्रकृतियोर्नु विशेष व्याख्यान गतिनामकर्मना चार भेदोनु स्वरूप जातिनामकर्मना पांच भेदोनु खरूप जातिनामकर्भने मानवानुं प्रयोजन तनुनामकर्मना पांच भेदोतुं स्वरूप कार्मणशरीरसहित जीव गयंतरमां जाय छे तो ते जीव जतो आवतो फेम देखातो नयी ? ए शानुं समाधान ४५ ३३ अङ्ग-उपासना भेदो अने अङ्गोपाङ्गनामकर्मना त्रण भेदोन स्वरूप ४६ ३४ बन्धननामकर्मना औदारिकबन्धन आदि पांच भेदोन दृष्टान्तपूर्वक स्वरूप ४६ ३५ सहावननामकर्मना औदारिकसनातन आदि पांच भेदोनु दृष्टान्तपूर्वक स्वरूप 4 ·२६ गाथा पर विषय ३६ बन्धननामकर्मना औदारिकौदारिकवन्धन आदि पंदर भेदोनु स्वरूप पांच शरीरमा द्विकादिसंयोगोनी अपेक्षाए वन्धन छवीस थाय तो पंदर पंधन केम कहां? ए शङ्कानुं समाधान ४८ बन्धननी पेठे पंदर सहासन केम न थाय' ए शङ्कानुं समाधान ४८ ३७-३८ सनननामकर्मना वर्षभनाराच आदि छ भेदोनुं वर्णन ४८ ३९ संस्थाननामकर्मना समचतुरन आदि छ भेदोनु स्वरूप अने वर्णनामकर्मना वर्णादि पाच भेदोनु स्वरूप ४९ ४० गन्ध, रस अने सर्शनामकर्मना अनुक्रमे वे पाच अने आठ भेदो अने तेनुं स्वरूप ५० ४१ वर्णादि चारना वीस उत्तरभेदो पैकी शुभ-अशुभ प्रकृतियोनो विभाग ५२ ४२ आनुपूर्वीचतुष्क, नरकद्विकादि शास्त्रीय सज्ञाओ अने विहायोगतिनामकर्मना भेदोनु स्वरूप ५२ ४३ आठ प्रत्येक प्रकृतियो पैकी परापावनामकर्म अने उच्छासनाम- कर्मनुं स्वरूप ४४ आतपनामकर्मन स्वरूप ४५ उयोतनामकर्मनु स्वरूप ४६ अगुरुलघु अने तीर्थकरनामकर्मनुं स्वरूप ५४ ४७ निर्माणनामकर्म अने उपघातनामकर्मनु स्वरूप ४८ घसदशक पैकी नसनाम, पादरनाम अने पर्याप्तनामकर्मनु स्वरूप पोतिशब्दनी व्याख्या, पर्याप्तिनां नाम अने एना प्रत्येक भेदन स्वरूप ५५ लब्धिपर्याप्त अने करणपर्याप्तनुं स्वरूप शरीरपर्याप्तिी ज शरीरनी उत्पत्ति थशे तो शरीरनाम- कर्मनुं झुं प्रयोजन छे ? ए शङ्कानु निवारण उच्छ्वासनामकर्मथी जश्वास लेवानु काम थई शके तो उच्छासपर्याप्ति निरर्थक फेम नहि ? ए शचातुं समाधान ४९ प्रत्येकनाम, खिरनाम, शुभनाम अने सुभगनामकर्मनु स्वरूप ५६ ५. सुस्वरनाम, आदेयनाम अने यशःवीर्तिनामकर्मनु स्वरूप तथा प्रस. दशकथी स्थावरदशकना विपरीतपणानो निर्देश अने स्थावरदशक स्वरूप ५७ लन्धिअपर्याप्त अने करणअपर्याप्त स्वरूप ·५९ 'गाथा विषय ५१ गोत्रकर्मना उधगोत्र अने नीचगोत्र ए ये भेदोनुं दृष्टान्तद्वारा स्वरूप अने अन्तरायकर्मना दानान्तराय आदि पांच भेदोन स्वरूप ५२ अन्तरायकर्मनुं दृष्टान्तद्वारा स्वरूप ५३ ज्ञानावरण अने दर्शनावरणकर्मना बन्धहेतुओ ५४ सातावेदनीय अने असावावेदनीयकर्मना बन्धना कारणो ५५ वर्शनमोहनीयकर्मना बन्धनां कारणो ५६ कषाय अने नोकपायरूप वे प्रफारना चारित्रमोहनीय. कर्म अने नरकायुकर्मना वन्धहेतुओ ५७ तिर्यगायुकर्म अने मनुष्यायुकर्मना बन्धनां कारणो ५८ देवायु अने शुभ-अशुभनामकर्मना बन्धहेतुओ ५९ उच-नीचगोत्रकर्मना बन्धहेतुओ ६० अन्तरायकर्मना बन्धहेतुओ तथा मन्थनो उपसंहार ग्रन्थकारनी प्रशस्ति. ६२ कर्मस्तवनामक वीजा कर्मग्रन्थनी विषयसूची। 400000map- गाथा विषय ६७ ६७ ૬૮ १ मङ्गलाचरण आदि वन्ध, उदय, उदीरणा अने सत्ताने लक्षण २ चौद गुणस्थाननां नामो 'गुणस्थान' शब्दनी व्याख्या मिथ्यादृष्टिगुणस्थान, स्वरूप मिध्यादृष्टिने गुणस्थाननो संभव केम होइ शके ? ए शङ्का समाधान जो गुणस्थान होय तो तेने मिथ्यादृष्टि केम कही शकाय? ए शार्नु समाधान साखादनसम्यग्दृष्टिगुणस्थाननुं अने प्रन्धिभेदन स्वरूप मिश्रगुणस्थाननुं अने प्रणपुलन स्वरूप अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानk स्वरूप, तेने लगता आठ महो अने ए मनोनी स्थापना देशविरतगुणवाननु स्वरूप ७० ·२८ गाथा प्रमत्तगुणस्थान खरूप । ७१ अप्रमत्तगुणस्थानk स्वरूप अपूर्वगुणस्थाननु स्वरूप अने एना भेदो फयन अपूर्वगुणस्थानना त्रण कालनी अपेक्षाये असल्याव. लोकाकासप्रदेशप्रमाण अध्यवसायो अपूर्वगुणस्थानना प्रणकालनी अपेक्षाए अनन्त अध्यवसाय केम न थाय? एशक्षा निवारण ७२ अनिवृत्तियादरसम्परायगुणस्थान, स्वरूप अने तेना में भेदो ७२ सूक्ष्मसंपरायगुणस्थाननु स्वरूप उपशान्तकपायवीतरागछद्मस्थगुणस्थान- स्वरूप उपशमश्रेणिर्नु स्वरूप अने तेनी स्थापना ७३ एक जीय एकमवमा उपशमणि फेटली,वार प्राप्त करे। तेनुं अने तद्विपयक मतान्तरतुं कथन क्षीणकपायवीतरागछास्थगुणस्थान स्वरूप क्षपकवेगिनुं स्वरूप क्षपफणिनी स्थापना सयोगिफेयलिगुणस्थान, स्वरूप अयोगिफेवलिगुणस्थान- अने अयोगित्व फेवी रीते थाय ? तेनुं वरूप ७५ फेवलिसमुद्रात कोण फरे? अने फोण न फरे? तेनुं स्वरूप योगनिरोध अने शैलेशीकरण- संक्षिप्त म्यरूप पधाधिकार। ३ पन्धन लक्षण तथा ओषधी १२० अने मिथ्यारष्टिगुणसानमा ११७ प्रकृतिना यन्धन खरूप ४-५ साखादनगुणस्थानमा १०१ अने मित्रगुणस्थानमा ४४ प्रकृतिना पन्धनु स्वरूप ७९ ६-- अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानमा ७७ अने देशविरतिगुण- स्थानमा ६७ प्रविना बन्धन स्वरूप ७-८ प्रमाणस्थानमा ६३ भने अप्रमत्तगुणस्थानमा ५९-५८ प्रकृतिना धन्यतुं खरूप ९-१० अपूर्वफरणगुणस्थाननासात मागमांधी पहेला मागमा ५८ भने हे पाहीना पांच भागमा ५६-५६ अने सम्स मागमा २६ प्रतिना जन्मनु साप ८० ·२९ गाभा पत्र ८२ ८३ ८४ ८४-८५ ८५-८६ ८५-८६ ८६-८७ विषय १०-११ अनिवृत्तिपादरना पाच भागमा क्रमथी २२, २१, २०, १९ अने १८ प्रकृविना बन्धनुं स्वरूप ११ सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानमा १७ प्रकृतिमा बन्धनुं स्वरूप १२ उपशान्तमोह आदि त्रण गुणस्थानमां १-१-१ प्रकृतिना वन्धन अने अयोगिगुणस्थानमा बन्धना अमावर्नु स्वरूप चन्धाधिकारनी समाप्ति उदयाधिकार । १३ उदय अने उदीरणानुं लक्षण तथा ओपथी १२२ अने मिध्यादृष्टिगुणस्थानमा ११७ प्रकृतिना उद्यतुं वर्णन १४ सासादनगुणस्थानमां १११ प्रकृतिना उदयतुं वर्णन १४-१५ मिश्रगुणस्थानमा १०० प्रकृतिना उदयतुं वर्णन १५ अविरतगुणस्थानमा १०४ प्रकृतिना उदयतुं वर्णन १५-१६ देशविरतिगुणस्थानमा ८७ प्रकृतिना उदयतुं वर्णन १६-१७ प्रमत्तगुणस्थानमा ८१ प्रकृतिना उदयतुं वर्णन १७ अप्रमत्तगुणस्थानमा ७६ प्रकृतिना उदयनुं वर्णन १८ अपूर्वकरणगुणस्थानमा ७२ प्रकृतिना उदयनुं वर्णन १८ अनिवृत्तिगुणस्थानमा ६६ प्रकृतिना उदयतुं वर्णन १८-१९ सूक्ष्मसम्पराय अने उपशान्तमोगुणस्थानमा अनुक्रमयी ६०-५९ प्रकृतिना उदयतुं वर्णन १९-२० क्षीणमोहगुणस्थानमा ५७-५५ प्रकृतिना उदयतुं वर्णन २०-२१ मयोगिकेवलिगुणस्थानमा ४२ प्रकृतिना उदयनुं वर्णन २१-२३ अयोगिकेवलिगुणस्थानमा १२ प्रकृतिना उदयतुं वर्णन उदयाधिकारनी समाप्ति. उदीरणाधिकार । २३-२४ ओघमां १२० अने मिथ्यादृष्टि आदि छ गुणस्थानमा क्रमथी ११५, १११, १००, १०४, ८७ अने ८१ प्रकृतिनी उदीरणानुं फथन २४ अप्रमत्तादि सात गुणस्थानोमा क्रमयी ७३, ६९, ६३, ५७, ५६, ५४ अने ३९ प्रकृतिनी उदीरणा ८७ ८८ ८८ ८८-८९ ८९ ९० ९० ९० ·३० विषय अयोगिफेवालिगुणस्थानमा योगनो अभाव होवाधी उदीरणानो अभाष उदीरणाधिकारनी समाप्ति. ९१ सताधिकार। २५ सत्तानु लक्षण तथा प्रथमथी अगीयार गुणस्थानपर्यन्त १४८ प्रकृतिनी सत्तार्नु निरूपण ९१ २५ सासादन अने मित्रगुणस्थानमा १४७ प्रकृतिनी सत्तार्नु निरूपण ९१ २६ अनन्तानुवधिचतुष्कनुं जेगे विसंयोजन फयु होय, देव-मनुष्यना आयुनो वन्ध को होय अने उपशमश्रेणि उपर आरूढ थयो होय तेनी अपेक्षाए अपूर्पकरण आदि चार गुणस्थानमा १४२ प्रकृतिनी सत्तानुं वर्णन ९२ २६ अविरतसम्यग्दृष्टि आदि पार गुणस्थानमा अनन्तानुगन्धि आदि- सप्तक क्षयनी अपेक्षाए १४१ प्रकृतिनी सत्तानुं निरूपण ९२ २७ अविरतसम्यग्दृष्टि आदि चार गुणस्थानमा नरफ, तियेच अने मुरायुना क्षयनी अपेक्षाये १४५ प्रकृतिनी सचानू निरूपण ९२ २७ अनन्तानुयन्यि ४ मिथ्यात्व ५ मित्र ६ अने सम्यक्त्व ७ आ सात प्रकृतिना क्षयनी अपेक्षाए अविरतसम्यादृष्टियी लईने अनिवृत्तिपादर गुणस्थानना प्रथम भाग मुधी १३८ प्रतिनी सत्तार्नु निरूपण ९३ २८-२९ क्षपफणिने आभी अनिवृत्तियादरगुणस्थानना पीजा भागधी नयमा भाग मुधी प्रमथी १२२, ११४, ११३, ११२, १०६, १०५, १०४ अने १०३ प्रकृतिनी सचान निरूपण ३० सूक्ष्मसम्परायमां १०२ अने क्षीणमोहमा १०१ अने ९९ प्रकृतिनी सत्तातुं निरूपण ९४ ३०-३१ सयोगिफेवलिगुणस्थानमा ८५ प्रतिनी समानुं निरूपण ९४ ३१-३३ अयोगिफेवलिगुणस्थानमा १३ प्रतिनी सत्ता निरूपण ३४ अयोगिकेयलिगुणन्धानमा मवान्वरे १२ प्रकृतिनी समानुं निरूपण ३४ महावीरस्वामिना दीक्षामणादिनु संक्षिप्त पर्णन महावीरस्वामिने नमस्कार परवानो मोवाने उपदेश आदि वर्णन सत्ताधिकारनी समामि साये मायनी समामि मन्यकारनी प्रशसि ९५ ९६ ·वन्धस्वामित्वनामका त्रीजा कर्मग्रन्थनी विषयसूची। गाथा पर विषय १ मङ्गल अने विषयादिक कथन बन्धस्वामित्वनुं लक्षण ९८ चौद मार्गणास्थान अने तेगा उत्तरभेदोनी मइया २-३ पन्धस्वामित्वमा उपयोगी पचावन प्रकृतियोनो सग्रह ४-५ सामान्यथी नरकगतिमां वथा रत्नप्रभा आदि त्रण नरकना नारकोना ओपथी १०१ अने आयनां चार गुणस्थानमा कमी १००, ९६, ७० अने ७२ प्रकृतिना वन्धस्वामित्व कथन १०० ५ पङ्कमा आदि त्रण नरकना नारकोना ओपथी १०० अने पहेला चार गुणस्थानमा प्रमथी १००, ९६, ७० अने ७१ प्रकृतिना बन्धस्वामित्व- कथन १०० ६-७ सातमी नारकीमा ओपथी ९९, अने आदिना चार गुणस्थानमा झमथी ९६, ९१, ७० अने ७० प्रकृतिना वन्धस्वामित्वन कपन १०० ७-८ तिर्यग्गतिमा पर्याप्ततिर्यञ्चोना ओपथी ११७ अने आदिना पांच गुणस्थानमा क्रमथी ११७, १०१, ६९, ७० अने ६६ प्रकृतिना पन्धस्वामित्वन कथन १०१ ९ मनुष्यगतिमा पर्याप्तमनुष्योना ओपथी १२० अने आदिधी तेर गुणस्थानमा कामथी ११७, १०१, ६९, ७१, ६७, ६३, ५९- ५८, ५८-५६-५६-२६, २२-२१-२०-१९-१८, १७, १, १, अने १ प्रकृतिना वन्यस्वामित्वन कथन ९ लन्धिअपर्याप्त विर्यच अने मनुष्योना ओघयी तथा मिथ्या- दृष्टिमा १०९ प्रकृतिना पन्धस्वामित्वन क्थन १०३ १० सामान्यथी देवगतिमा तथा आदिना ये देवलोकमां देवोना ओपथी १०४ अने आदिना पार गुणस्थानां ऋमयी १०३, ९६, ७०, अने ७२ प्रकृतिना चन्यस्वामित्वन कयन १०३ १० ज्योतिष्क, भवनपति, व्यन्तर अने तेनी देवीयोना ओषयी १०३ तथा आदिना पार गुणस्थानमा प्रमयी १०३, ९६, ७० अने ७१ प्रकृतिना यन्यस्वामित्वनुं फपन १०३ ·गाथा पत्र २ विषय ११ सनत्कुमार आदि उ फलना देवोना ओषयी १०१ अने आदिना पार गुणस्थानमा क्रमधी १००, ९६, ७० अने ७२ प्रकृतिना यन्यस्वामित्व क्थन २०३ ११ आनदादि पार कल्पना तथा नय मेवेयकना देवोना ओपयर्थी ९७, अने आदिना चार गुणस्थानमा ९६, ९२, ७०, अने ७२ प्रकृविना बन्धयामित्यनुं फथन १०३ ११ पांच अनुत्तरना देवोना ओपपी अने अविरतसम्यादृष्टि- गुणस्थानमा ७२ प्रकृतिना यन्यस्वामिरपन पथन १०४ ११-१२ एकेन्द्रिय, विकलेन्द्रिय, पृथ्वी, जल अने वनस्पतिना ओपर्धा १०९ तया आदिना वे गुणस्थानमां क्रमपी १०९, ९६ अने मतान्तरे ९४ प्रकृतिना यन्यखामित्वर्नु कपन १०४ १३ पश्येन्द्रिय तथा प्रसकायिकोना ओषयी १२० अने अपनी तेर गुणस्थानमा क्रमथी ११७, १०१, ७४, ७७, ६७, ६३, ५९-५८, ५८-५६-२६, २२-२१-२०-१९- १८, १५, १, १ अने १ प्रतिना पन्यस्वामित्वनु कयन १०४ १३ अनिकाय अने पायुफायिकोना ओपी पया मिथ्यादृष्टि- गुणस्थानमा १०५ प्रतिना पन्धस्वामित्रनु कयन १०४ १३ योगमार्गणामां मनयोग ४ क्या वयोग ४ मा ओषधी अने आदिपी तेर गुणस्थानमा पोन्द्रिय प्रमाणे प्रकृविना पन्यस्वामित्वतुं फटन १३ सत्यादिमनोयोग ४ अने पचनयोग ४ - स्वरूप १३ औदारिककाययोगमा ओपयी अने प्रथमपी सेर गुणस्थानमा पर्यातमनुष्यनी पेठे प्राविना पन्गस्यामित्वर्नु कपन १०५ १३-१५ औदारिफमिमकाययोगमा ओपयी ११४ भने पहेला, मीना, चोया अने घेरमा गुणभ्यानमा प्रमयी १०९, ९४, ७५ अने १ प्रविना धन्यस्वामित्व फयन ०५ १५ फार्मणकापयोगमा ओपपी ११२ अने पहेला, बीजा, पोया अने सेरमा गुणम्पानमा कमी १०७, ९४, ७५ भने १ प्रतिना पम्पहामित्य, कपन १५ बाहारमधापयोग अने पाहारकमिभकारसोपमा मोपली अने महा गुणस्तानमा ६३ मादिना बन्यलामियतुं कया ·पत्र १०६ १०७ १०७ 'गाया विषय १६ वैक्रियकाययोगमो झोपथी अने प्रथमनां चार गुणस्थानमा सा- मान्य देवगतिप्रमाणे प्रकृतिना धन्धवामित्व कथन १६ क्रियमिश्नकाययोगमा ओघयी १०२ अने पहेला, वीजा अने चोथा गुणस्थानमा क्रमथी १०१, ९४ अने ७१ प्रकृतिना पन्धस्यामित्वनुं कयन १६ खीवेद आदि प्रण वेदमा ओपथी १२० अने आदिनां नय गुणस्थानमा क्रमथी ११७, १०१, ७४, ७७, ६७, ६३, ५९-५८, ५८-५६-२६ अने २२ प्रकृतिना बन्धस्वामि- स्वर्नु कथन १६ कषायमार्गणामां अनन्तानुबन्धिचतुष्कमा ओघपी ११७ अने पहेला, वीजा गुणस्थानमा ११७ अने १०१ प्रकृतिना वन्ध- स्वामित्वनुं कथन १६ अमत्याख्यानावरणचतुष्कमा ओपथी ११८ अने आदिनां धार गुणस्थानमा कमी ११७, १०१, ७४ अने ७७ प्रकृतिना बन्धस्वामित्व- कथन १६ प्रत्याख्यानावरणचतुष्कमा ओपथी ११८ अने आदिना पांच गुणस्थानमा क्रमथी ११७, १०१, ७४, ७७ अने ६७ प्रक- विना बन्धवामित्वनुं फथन १७ संज्यलनक्रोध, मान अने मायामां ओपथी १२० अने आदिनां नय गुणस्थानमा क्रमथी ११५, १०१, ७४, ७७, ६७, ६३, ५९-५८, ५८-५६-२६, २२-२१-२०-१९ अने १८ प्रकृतिना बन्धस्वामित्व कथन १७ संज्वलनलोभमा ओपथी १२० अने आदिनां दश गुणस्थानमा क्रमथी ११७, १०१, ७४, ७७, ६५, ६३, ५९-५८, ५८-५६-२६,२२-२१-२०-१९-१८ अने १७ प्रतिना बन्धस्यामित्यतुं फथन १७ संयममार्गणामां असंयतना ओपथी ११८ अने आदिना चार गुणस्थानमा क्रमयी ११७, १०१, ७४ अने ७७ प्रकृतिना धन्यस्वामित्वनुं कथन १७ ज्ञानमार्गणामां मतिमज्ञान आदित्रण अशानमा ओपथी ११७ अने आदिनां प्रण गुणस्थानमा क्रमयी ११५,१०१ अने ७४ प्रकृतिना वन्यस्वामित्वनुं कथन १०७ १०७ १०७ १०० 5 ·१०८ १०८ गाथा विषय १७ दर्शनमार्गणामां चक्षु अने अचक्षुदर्शनना ओपथी १२० तथा आदिनां वार गुणस्थानमा क्रमथी ११७, १०१, ७४, ७७, ६७, ६३, ५९, ५८, २२, १७, १ अने १ प्रकृतिना पन्धस्वामित्व- कथन १७ यथाख्याराचारित्रमा ओपथी १ अने उपशान्वमोह आदि चार गुणस्थानमा क्रमथी १, १, १ अने ० प्रकृतिना बन्धस्वामि. त्खनुं क्थन १८ मनापर्यवहानमा ओघयी ६५ अने प्रमत्तादि सात गुणस्था- नमा क्रमथी ६३,५९, ५८, २२, १७, १ अने १ प्रविना वन्यस्वामित्वनुं कथन १८ सामायिक अने छेदोपस्थापनीयमा ओपथी ६५ अने प्रमत्तादि चार गुणस्थानमा क्रमधी ६३, ५९, ५८ अने २२ प्रकृतिना बन्धस्वामित्वर्नु कथन १८ परिहारविशुद्धिमां ओपथी ६५ अने छहा था सावमा गुण- स्थानमा ६३ अने ५९, ५८ प्रकृतिना चन्दस्वामित्वर्नु कथन १८ केवलज्ञान अने केवलदर्शनमा ओषधी तथा तेरमा गुणस्थानमा १ भकृतिना वन्यस्वामित्वर्नु कथन १८ मति, ध्रुव, अवधिज्ञान अने अवधिदर्शनमा ओपथी ७९ अने अविरतसम्यादृष्टि आदि नव गुणस्थानमा कमी ७५, ६७, ६३, ५९, ५८, २२, १७, १ अने १ प्रकृतिना घन्ध- खामित्यनुं फयन १९ औपशमिकसम्यक्त्वमां ओपथी ७५ अने अविरतसम्यग्दृष्टि आदि आठ गुणस्थानमा झमयी ७५, ६६, ६२, ५८, ५८, २२, १७ अने १ प्रकृतिमा बन्धवामित्वर्नु पथन १९ क्षायोपशमिकसम्यक्त्यमां ओपथी ७९ अने अविरतसम्यादृष्टि आदि पार गुणस्थानमा क्रमी ७७, ६७, ६३ अने ५९- ५८ प्रकृविना बन्धखामित्वन पथन १९ क्षायिकसम्यक्त्वमा ओपयी ७९ अने अविरवसम्यग्दृष्टि आदि ११ गुणस्थानमा ऋमयी ७७, ६७,६३,५९-५८,५८,२२, १७, १, १, १पने प्रकृविना पन्धवामित्वर्नु फयन १९ मिथ्याष्टि, सासादन, मिश्र, देशविरति पने सूक्ष्मसम्पराय १०८ १०८ १०८ १०८ १०८ ·३५ गापा १०९ १०९ १०९ ११० ११० विषय गुणस्थानमा ओषधी अने व स्व गुणस्थानमा क्रमथी ११७, १०१, ७४, ६७, अने १७ प्रकृतिना पन्धस्वामित्वनुं कयन १९ आहारकमार्गणामां आहारकनुं ओपथी १२० अने प्रथमधी तेर गुणस्थानमा क्रमथी ११७,१०१, ७४, ७७, ६७,६३, ५९, ५८,२२, १७, १, १ अने १ प्रकृतिना बन्धस्वामित्वन कथन २० औपशमिकसम्यक्त्यमा कांइक विशेप कथन २० औपशमिक अने क्षायोपशमिकसम्यक्त्वमा फरक २१ कृष्ण, नील अने कापोत लेश्यामां ओपथी ११८ अने आदिना चार गुणस्थानमा क्रमथी ११७, १०१, ७४ अने ७७ प्रक- तिना यन्धस्वामित्वर्नु कथन २२ तेजोलेश्यामां ओषधी १११ अने आदिना सात गुणस्थानमा प्रमथी १०८, १०१, ७४, ७७, ६७, ६३, अने ५९ प्रकृ. तिना वन्धस्वामित्व कथन २२ शुछलेश्यामां ओपथी १०४ अने आदिथी तेर गुणस्थानमा क्रमथी १०१, ९७, ७४, ७७, ६७, ६३, ५९, ५८, २२, १७, १, १ अने १ प्रकृतिना घन्धस्वामित्वन कथन २२ पनलेश्यामां ओपथी १०८ अने आविथी सात गुणस्थानमा क्रमी १०५, १०१, ७४, ७७, ६७, ६३ अने ५९ प्रक- विना बन्धस्वामित्वनु कथन २३ भव्य अने संशिमां ओपथी १२० अने आदिथी तेर गुणस्था- नमा फमथी ११७, १०१, ७४, ७७, ६७, ६३, ५९,५८, २२, १७, १, १ अने १ प्रकृतिना यन्यस्वामित्वनुं कथन २३ अमव्यमां ओपथी अने प्रथम गुणस्थानमा ११७ प्रकृतिना धन्धम्यामित्वतुं कथन २३ असंक्षिमा ओषधी ११७ अने पहेला वथा वीजा गुणस्थानमा अने १०१ प्रकृतिना यन्यस्वामित्वनुं कयन २३ अनाहारकमां ओपथी ११२ अने पहेला, पीजा, चोथा अने तेरमा गुणस्थानमा क्रमपी १०७, ९४, ९५ अने १ प्रकृतिना यन्यखामित्वर्नु फयन २४ लेश्यामां गुणस्थाननी सध्या २४ मतान्तरथी कृष्णादि प्रण लेश्यामा छ गुणवाननुं कथन २४ प्रन्यनी समाति ११० क्रमथी ११७, ११० ११० १११ ·पडशीतिनामक चोथा कर्मग्रन्थनी विषयसूची। पत्र ११२ माया विषय १ मङ्गल अने अभिधेयादि १ व्यादि चार प्रकारची नमलार ११२ १ जीवस्थान, मार्गणास्थान, गुणस्थान, उपयोग, योग, लेश्या, बन्ध, अल्पबहुत्व, भाव अर्ने साहादि दश मुख्य विपयोनी व्याख्या तेमा लेश्यार्नु सविशेषनिरूपण ११२ १ दश विषयोंने जीवस्थानादि कमथी स्थापयामां कारण ११५ १ चौद जीवस्थानमा गुणस्थानादि आठ, चौद मार्गणास्थानमा जीवादि छ भने चौदगुणस्थानमां जीवादि दशपदार्थोनु निरूपण प्रथम जीवस्थानअधिकार, २ चोद जीवस्थानन स्वरूप ११६ २ पर्याप्तिनां छ' नाम अने तेनु स्वरूप २ लब्धि अने करण अपर्याप्तनुं स्वरूप ३ चौद जीवस्थानमा गुणस्थान ११८ ३ चौद गुणस्थानना नामो अर्ने तेना साधारण अर्थनुं निरूपण करती गाथाओ ३ कया फया जीवस्थानमा कयां कयां गुणस्थान होय? तेनु निरूपण ३ सयोगिअयोगिरूप घे गुणस्थानी संझिने फेवी रीते होय? ए सकार्नु समाधान १२० ३ योगना पन्दर नाम १२० ३ औदारिकादि सात योगोनो क्या क्या सम्भव होय? तेर्नु वर्णन १२० ४-५ चोद जीवस्थान पैकी कया फया जीयस्थानमा फया फया योग होया तेर्नु सर्वितर वर्णन १२०-१२१ ५-६ उपयोगनां नामो अने चौद जीवस्थान पकी कया कया जीव. स्थानमा फया फया उपयोगी होय ? सेनुं वर्णन १२१-१२२ ६ एफेन्द्रियने दुवज्ञान येम घटे? एवं निरूपण ७ चोद जीवस्थान की क्या कयर जीवस्थानमां कई कई क्षेश्या होय? सेनुं स्वरूप ·गाथा पत्र विषय ७-८ चौद जीवस्थान पैकी कया कया जीवस्थानमा कर्मनी मूल आठ प्रकृतियोमांधी पेटली केटली प्रकृतिनो बन्ध, उदय, उदीरणा अने सत्ता होय? तेनु स्वरूप १२४-१२५ द्वितीय मार्गणास्थानअधिकार ९ चोद मार्गणाना नाम अने तेनुं स्वरूप १२७ १० गति, इन्द्रिय, काय अने योग आ चार मार्गणाना उत्तर भेदोनी साया अने तेनी व्याख्या १२८ ११ वेद, कपाय, अने ज्ञान आ व्रण मार्गणाना उत्तर भेदोनी सङ्ख्या अने तेनुं सविस्तर व्याख्यान १२८ १२ सयम अने दर्शन आ वे मार्गणाना उत्तर भेदोनी सहया १३० १२ संयममार्गणाना उत्तर भेटो पैकी सामायिक अने छेदोपस्थाप- नीय चारित्रनुं स्वरूप १३० १२ छेदोपस्थापनीयचारित्रना वे भेद १३१ १२ संयममार्गणाना उत्तर भेदो पैकी परिहारविशुद्धिकचारिजनीव्या. ख्या तथा तेना वे भेद अने तपस्या आदिना स्वरूपनी गाथाओ १२ परिहार विशुद्धिक चारिननी प्ररूपणा माटे क्षेत्रादि वीस द्वारो १३२ क्षेत्रद्वारमा परिहारविशुद्धिकचारिनी भरवादिक्षेनो पैकी कया क्षेत्रमा होय तेनुं स्वरूप १३२ कालद्वारमा परिहारविशुद्धिक अवसर्पिण्यादिकाळ पैकी कया काठमा होया तेर्नु स्वरूप १३२ पारिनद्वारमा परिहारविशुद्धिक सामायिकादि पाच पारित पेकी कयों पारिनमा होय? तेनुं स्वरूप १३२ तीर्थद्वारमा परिहारविशुद्धिक तीर्थमा होय में अतीर्थमा होय? तेनु(खरूप पर्यायद्वारमा परिहारविशुद्धिकने गृहस अने यति पणानो जघन्य तथा उत्कृष्ट केटटों पर्याय होय तेनु स्वरूप १३३ आगमद्वारमा परिहारविशुद्धिक नवीन आगमर्नु अध्ययन करे केन करे? तेनु स्वरूप १३३ वेदद्वारमा परिक्षारविशुद्धिनी प्रवृत्ति वसते खोयेदादि पैकी कया बेदमा होय ? तेनु स्वरूप ·गाथा पत्र -- १३४ १३४ १३५ विषय कल्पद्वारमा परिहारविशुद्धिक स्थितकल्प अने अस्थितकल्प- पैकी कया कल्पमा होय? तेनु स्वरूप लिनद्वारमा परिहारविशुद्धिक द्रव्यालिम अने भावलिङ्ग पैकी कया लिङ्गमा होय तेनुं स्वरूप लेण्याद्वारमा परिहारविशुद्धिकने कृष्णादि छ लेश्या पैकी कई लेश्याओ होय ? तेनुं स्वरूप ध्यानद्वारमा परिहारविशुद्धिकने आादि चार ध्यान पैकी कयां होय ? तेनुं स्वरूप गणद्वारमा परिहारविशुद्धिकनी जघन्य अने उत्कृष्टथी गणसाया अने पुरुषसया केटली होय? तेतुं स्वरूप अभिग्रहद्वारमा परिहारविशुद्धिकने द्रव्यादि पार अभिमह पैकी कोई पण अभिग्रह होय के न होय ? तेनुं स्वरूप प्रवग्याद्वारमा परिहारविशुद्धिक कोईने प्रग्रज्या आपे के न आपे ? तेनु स्वरूप मुण्डापनद्वारमा परिहारविशुद्धिक कोईने मुण्डे के न मुण्डे ? तेनुं स्वरूप प्रायश्चित्तद्वारमा परिहारविशुद्धिकने फयां प्रायश्चित्त होय? तेनुं स्वरूप कारणद्वारमा परिहारविशुद्धिकने कारण एटले आलम्वन होय फे महोय ? तेनुं स्वरूप निष्प्रतिकर्मवाद्वारमा परिहार विशुद्धिक निष्पतिकर्म होय के अ. निष्पतिकर्म होय! तेनुं स्वरूप भिक्षाद्वारमा परिहारविशुद्धिकना भिक्षा अने विहार कया फालमा होय ? हेर्नु स्वरूप परिहारविशुद्धिकना इत्वर अने यावत्कथिक घे भेदो आदिन स्वरूप १२ संयममार्गणाना उत्तरभेदोमांथी सूक्ष्मसम्पराय, यथास्यात, देशविरत अने अविरतसम्यग्दृष्टिनी व्याख्या १२ दर्शनमार्गणाना चक्षुदर्शन आदि पार उमर भेदोनी व्याख्या १३ लेश्या, भव्य, सम्यक्त्व अने संशिल्प मार्गणाना उत्तर भेदो १३ लेश्यामार्गणामां छ लेश्यानां नाम १३६ १३६ १३७ १३८ ·गाथा विषय १३ भव्यमार्गणामां भव्य अभव्यनी व्याख्या १३८ १३ सम्यक्त्वमार्गणाना उत्तरभेदो पैकी वेदकसम्यक्त्वनी व्याख्या १३८ १३ सम्यक्त्वमार्गणाना उत्तरभेदो पैकी क्षायिकसम्यक्त्वनुं स्वरूप १३८ १३ सम्यक्समार्गणाना उत्तरभेदो पैकी औपशमिकमम्यक्त्व, तेना वे भेदो अने प्रन्थिभेदतुं स्वरूप १३९ .१३ सम्यक्त्वमार्गणाना उत्तरभेदो पैकी मिथ्यात्व, मिश्र, त्रण पुल अने सासादननुं स्वरूप १४१ १३ संज्ञिमार्गणामां संज्ञि असंज्ञिनी व्याख्या १४२ १४ आहारकमार्गणाना भेद अने मार्गणस्थानमा जीवस्थान १४२ १४ आहारक अनाहारकनी व्याख्या अने चौदमूलमार्गणाना यासठ उत्तरभेदोनां नाम १४२ १४-१८ मार्गणस्थानना उचरभेदो पैकी कया कया भेदमा फयां कयां जीयस्थान होय? तेनुं स्वरूप १४२-४६ अपर्याप्तसंझिने औपशमिक सम्यक्त्व न होवाना अने होवाना मतनुं निरूपण १४२-४३ सम्मूछिममनुष्यनी उत्पत्तिना स्थानो १४४ चादर अपर्याप्तने तेजोलेश्या फेम सम्भवे ' ए शहानु निवारण १४४ १९-२३ चौदमार्गणास्थानना उत्तरभेदोमा कयां कयां गुणस्थान होय ? तेनुं स्वरूप १४७-४९ १५० २४ योगोनी सहया अने मार्गणास्थानमा योग २४ सत्समनोयोग आदि पंदर योगोनुं सप्रमाण स्वरूपनिरूपण १५० २४ फार्मणशरीर गत्यंवरमां साये जाय छे तो फेम देसातुं नयी ? ए शङ्कानुं समाधान १५४ तेजसने शरीर मान्युं छे तो तेने योगमां केम गण्यु नयी ? १५४ एर्नु समाधान २४-२९ चौद मार्गणासानना उत्तरभेदोमां फया फया योगो होय ? क्षेर्नु स्वरूप १५४-६० २९ वैषियलन्धिवाळा अने मित्रगुणस्थानवाला मनुप्यतिधोने बक्रियना आरंभनो सम्भव होया इवां पक्रियमिम फेमन होय? ए शान समाधान १५८ ·गाया विषय २९ केवलिसमुद्धात सविस्तर वरूपनिरूपण २९ बधाए फेवलियो समुद्धात करे के न करे? एशा समाधान ३० उपयोगनां नाम अने मार्गणास्थानना इत्तरभेदोमा उपयोग ३० वार उपयोगमां साकार अने अनाकार विभाग .३.०-३४ चौद मार्गणास्थानना उत्तरभेदोमा फया फया उपयोगी होय? १५९-६४ १६० १६४ तेनुं स्वरूप ३५ योगनी अन्दर जीवस्थान, गुणस्थान, योग अने उपयोगने आधी मतान्तरतुं निरूपण १६६ ३६ चौदमार्गणास्थानना उत्तरभेदोमां कई कई लेश्याओ होय? तेनुं स्वरूप १६७ ३७ मार्गणास्थानमा स्वस्थाननी अपेक्षाए गतिनुं गतिसाथे परस्पर अल्पपटुत्र अने मनुष्यादिनी साहराप्रमाण विगैरे सविशेष स्वरूपनिरूपण १६८ ३८ मार्गणास्थानमा इन्द्रियतुं इन्द्रियसाथै अने फाय काय साथै परस्पर अल्पबहुत्व १७२ ३९ मार्गणास्थानमा योग- योगसाथे अने बेदन वेद माथे परस्पर अल्पचहत्व १७४ ४०-४२ मार्गणास्थानमा कपायनी साथै कपाय शाननी साथे ज्ञान, संय. मनी साथे संयमतुं अने दर्शननीसाथे दर्शननुपरस्पर अल्पयत्व १७५-७६ ४३-४४ मार्गणास्थानमा लेश्यानी साथे लेश्या, मत्र्याभव्य,सम्यक्त्वनी साथै सम्यक्त्वनु संक्षि-असंजिनुं अने आहारक-अनाहारकन परस्पर अल्पबहुल १७७-७८ ४४ सिद्ध करता संसारी जीवो अनन्वगुणाले अने ते प्रधाए प्रायः आहारी छे तो अनाहारीथी आहारी असल्यातगुणा फेम सम्भवे ? ए शङ्कानुं समाधान तृतीय गुणस्थानाधिकार. १५ गुणस्थानमा पौद जीवस्थानचें खरूप १७९ ४६-४७ गुणस्थानमा पंदर योगोत स्वरूप ४८-४९ गुणस्थानमा यार इपयोगर्नु स्वरूप अने ते विषयमा कार्म- मन्थिक करतां सिद्धान्तनुं जुदं मन्तव्य १८०-८२ .

·गाथा पत्र १८२ १८३ १८३ '१८३ १८४ १८४ विषय ५० गुणस्थानमा छ लेश्या स्वरूप '५० मिथ्यावादि मूलवन्धहेतुर्नु कथन '५० अही प्रमादने वन्धहेतु तरीके फेम न जणाग्यो । तेनुं समाधान '५१ मिथ्यात्व अने अविरतिरुप मूलबन्धहेतुना उत्तरभेदोनुं स्वरूप ५२ कपाय अने योगरूप मूलयन्धहेतुना उत्तरभेदोनुं स्वरूप '५२ गुणस्थानमां पार मूलयन्यहेतु- स्वरूप ५३ प्रसङ्गोपाल मूलवन्धहेतुनो फर्मनी उत्तरप्रकृति आश्री विचार ५४ गुणस्थानमा सामान्यथी धन्धहेतुना उत्तर भेदोनी सङ्ख्या ५५-५८ गुणस्थानमा बन्धहेतुना उत्तरभेदोनुं सविशेष स्वरूप. ५९ गुणस्थानमा कर्मनी मूलप्रकृतिना बन्धन वरूप ६० गुणस्थानमा फर्मनी मूलप्रकृतिनी सत्ता अने उदयतुं स्वरूप ६१-६२ गुणस्थानमा फर्मनी मूलपतिनी उदीरणानुं स्वरूप ६२-६३ गुणस्थानमा वर्तमान जीवोना अल्पबहुत्यतुं स्वरूप चतुर्थ भावाधिकार ६४ छ भावनां नाम तेनी व्याख्या अने उत्तरभेदोनी सहक्षा ६४ औपशमिक भावना वे भेदोनुं स्वरूप ६५ क्षायिक अने क्षायोपशमिकभावना कमथी नव अने अढार भेदोनुं स्वरूप ६५ दानादि पांच लब्धियो प्रथम क्षायिकमावनी जाणावी अहीं क्षायो- पशमिफ भावनी कही तो विरोध केम नहिं ? ए शानु समाधान ६६ औदयिक अने पारिणामिकभावना क्रमथी अढार अनेत्रण भेदोनें १८५-८७ १८७ १८८ १८८ १८९ १८९ १९० १९० १९० १९१ .६६ फर्मना उदयथी उत्पन्न थनारा निद्रापञ्चक आदि घणा भावो होइ शफे छे तो छ भावो ज फेम कहा? ए शानुं समाधान ६६ छट्ठा मानिपातिक भावना वीस भेदो ६७-६८ सामिपातिक भाषना संभवी शकता छ भेदोमांधी गत्यादि आनी फेटला होय अने फेटला न होय ? तेनुं स्वरूप ६८ सानिपातिक भावना पूर्वे छवीस भेदो वतान्या छे आ ठेकाणे वीस अने पंदर मलीने पत्रिीस थाय छे दो विरोध फेम नहि ? ए शङ्कानुं समाधान ६९ जीवआश्रित आठ कर्मोमां औपशमिकादि पांच भावोर्नु स्वरूप ६९ धर्मालिफायादि पांच अजीवनुं स्वरूप १९२ १९३ १९३ १९३ 6 ·४२ गाया विषय ६९ अतीवादि भेदथी फालना पण प्रण भेो थई म सोसे अही फेम पवाव्या नहिं १ ए शड्ढामुं समाधान १९४ ६९ समययी राईगे शीर्षप्रहेलिका पर्यन्त फास्ट लरूप १९४ ६९ धर्मास्तिकायादि पांच अजीवमा कया फया भाषो होय? मुंवरूप १९६ ६९ कर्मस्फन्धाषित भोपशमिकादि भाषी भजीचोने पण संभषे वो ते फहेवा जोइए ? ए यारवनो निर्णय १९६ ७० प्रत्येक गुणस्थानमां भोपशामिकादि पांध भावोमांधी फया फया भावो होय ? तेनुं स्वरूप ७० क्षायोपशमिक, औदयिक, औपशामिफ, क्षायिक, पारिगामिक अने सानिपातिफ भावना पचरभेदो जेटला जे गुणस्थानमा होय? तेनुं स्वरूप ७. उपरोक्त अर्थने प्रतिपादन करनारी सबद गायाभो १९८ पञ्चम सक्षणाधिकार ७१ सहयातना प्रण, असहावना नव अमे अनन्तना नव मळो संख्याना एकवीस भेदोन कथन १९९ ७२ जघन्य, मध्यम अने उत्कृष्ट सरक्षाव या पत्य(पाला) भने परिधिनुं स्वरूप ७३ पार पस्योना (पालाना) गाम ठेनी रंडाई, पेदिका घरेलु स्वरूप ७४-७७ पल्योने (पालाओने) भरया बने साली फरपापी फेवी रोने उत्कृष्टसाधना धाय । येनुं सविसरि सरूप २०९-२०६ ७८-७९ नवप्रवारना असमात अने नवप्रकारला Trad संस्प २०७ ७९ जायसवादि संस्थाना पचीस भदोनी सानी २०८ ८० अनुयोगदारसूचना अभिप्राय प्रमाणे उपरोक मेदो कयन बने वे सूचनो पाठ २०९ ८०-८६ मतान्तरथी सदा भने अनन्वन सविस्तर स्वरूप २११-२१३ ८६ प्रस्तुत प्रफरणनी समाप्ति २१३ भन्यपारनी प्रशति मयम परिशिष्ट द्वितीय परिशिष्ट ९ तृतीय परिशि पतुर्थ परिशिष्ट पंपम परिशित पठ परिशिष्ट १

·9
वृहत्तपागच्छनायक-श्रीमद्-देवेन्द्रसरिविनिर्मिताः
चत्वारः कर्मग्रन्थाः।
प्रथम-द्वितीय-चतुर्थाः स्वोपज्ञविवरणोपेताः
तृतीयः पुनरन्याचार्यविरचित्तयाज्वचरिरूपटीकपा समलङ्कृतः

·॥ मम्॥ ॥ श्रीमद्विजयपालमसूरिभ्यो नन ॥ पूज्यश्रीदेवेन्द्रसरिविरचितखोपाटीकोपेतः कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । ॥नमः श्रीमवचनाय ॥ दिनेशवरानवरमतांपैरनन्तकारप्रचित समन्तात् । योऽशोपयत् कर्मविपाकपा, देवो मुदे वोऽस्तु स वर्धमान ॥ १॥ ज्ञानादिगुणगुरूणा, धर्मगुरुणा प्रणम्य पदकमरम् । कर्मविपाके विवृति, स्मृतिवी नविवृद्धये विदधे ॥ २ ॥ तताऽऽदावेयामीष्टदेववानुत्यादिमतिपादिकामिमा गाथामाह- सिरिवीरजिणं चंदिय, कम्मविवागं समासओ चुच्छं। कीरइ जिएण हेजा जेण तो भण्णए कम्मं ॥१॥ श्रिया-सकर त्रिभुवनजनमनश्चमत्कारिमनोहारिपरमाईन्त्यमहामहिमाविस्तारि- "मयोवृक्ष सुरपुप्पष्टिदिन्यो धनिश्यामरमासन च । भामण्डल दुन्दुभिरातपन, सत्प्रातिहार्याणि निनेधराणाम् ॥"

·- १-२] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । मुदितान्यपि मिनाणि, सुकुद्धाश्चेव शत्रवः । न हीमे तत् करिष्यन्ति, यन्न पूर्व कृतं त्वया ॥ बौद्धा अप्याहुः- इत एकनबतौ कल्पे, शक्त्या मे पुरुषो हतः। तेन कर्मविपाकेन, पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः। ।। तदपि च कर्म पुद्गलखरूप प्रतिपचव्यम् , नामूर्चम् , अमूर्तत्वे हि कर्मणः सकाशादात्म- नामनुग्रहोपघातासम्भवात् , आकाशादिवत् । यदाह- अन्ने उ अमुत्तं चिय, कम्मं मन्नंति वासणारुवं । तं तु न जुजह ततो, उवघायागुग्गहाभावा ॥ नागास उवधाय, अणुगगहं वा वि कुणइ सवाणं ॥ इत्यादि । तच कर्म प्रवाहतोऽनादि, “अणाइयं तं पवाहेण" इति वचनात् । यदि प्रवाहापेक्षयाऽनि सादि स्यात् तदा जीवानां पूर्व कर्मवियुक्तत्वमासीत् पश्चादकर्मकस्य जीवस्य कर्मणा सह संयोगः सञ्जातः, एवं सति मुक्तानामपि कर्मयोग स्यात्, अकर्मकत्वाविशेषात् , तब मुक्ता अमुक्ताः स्युः, न चेदमिष्टम् , तस्मादनादिर्जीवस्य कर्मणा सह सयोगः । नन्वनादे- संयोगे कथं वियोगो जीवस्य कर्मणा सह 2 उच्यते-~~-अनादिसयोगेऽपि वियोगो दृष्टः काञ्च नोपलवत् । तथाहि-काश्चनोपलाना यथप्यनादिसयोगस्तथापि तथाविधसामग्रीसद्धावे धन- नादिना किट्टिवियोगो दृष्ट'; एव जीवस्यापि ज्ञानदर्शनचारित्रध्यानानलादिनाऽनादिका सह वियोगः सिद्धो भवति । यदाह भगवान् भाष्यसुधाम्मोनिधिः- जह इह य कंचणोवलसयोगोऽणाइसतइगओ वि। वुच्छिज्जइ सोवाय, तह जोगो जीवकम्माण ।। (विशे० गा.

·४ देवेन्द्रसूरिविरचितलोपज्ञटीकोपेठ. [गाया ठिईवधु दलस्स ठिई, पएसंबंधो पएसगणं जं । ताण रसो अणुमागो, तस्समुदाओ पगइबधो ॥ (पञ्चसं० गा०४३२) अन्यनाप्युक्तम्- प्रकृतिः समुदायः सात् , स्थितिः कालावधारणम् । अनुभागो रसः प्रोक्तः, प्रदेशो दलसञ्चयः ॥ इदं च प्रकृतिस्थितिरसप्रदेशानां खरूपं 'मोदकस्य' कणिकादिमयरडकस 'दृष्टान्तात्' दृष्टान्तेन भावनीयम् । दृष्टान्तादित्यत्र तृतीयाथे पञ्चमी । यदाह पाणिनिः स्वप्रातलक्षणे- "व्यत्ययोऽप्यासाम्" इति । यथा वातविनाशिद्रव्यनिप्पन्नो मोदकः प्रकृत्या बातमुपशमयति, पित्तोपशमकद्रव्यनिर्वृत्तः पितम् , कफापहारिद्रव्यसमुद्भूतः कफमित्येवंस्खमावा प्रकृतिः । सितिस्तु तस्यैव कस्यचिहिनमेकम् , अपरस्य तु दिनद्वयम् , एवं यावत् कस्यचिन्मासादिकमपि फालं भवति ततः परं विनाशादिति । रसः पुनः स्निग्धमधुरादिरूपस्तस्यैव कस्यचिदेवगुणः, अपरस्य द्विगुणः, अन्यस्य त्रिगुण इत्यादिकः । प्रदेशाश्च कणिकादिरूपास्तस्यैव कसचिदेक- प्रकृतिप्रमाणा., अन्यस्य तु प्रसूतिद्वयममाणा', यावदपरस्य सेतिकादिप्रमाणा.) एवं फर्मणोऽपि फस्यचिद् ज्ञानाच्छादनस्वभावा प्रकृति , अपरस्य दर्शनावरणरूपा, अन्यस्याऽऽहादादिमदानल- क्षणा, कस्यचित् सम्यग्दर्शनादिविघातजननसभावेत्यादि । सितिश्च तस्यैव कस्यचित् त्रिंश- सागरोपमकोटीकोटीरूपा, अपरस्य तु सप्ततिसागरोपमकोटाकोटिलक्षणेत्यादि । रसस्त्वनुभाग- शब्दयाच्यस्तस्यैवैकस्थानद्विस्थानत्रिस्थानादिरूप, । प्रदेशा अल्पबहुबहुतरबहुतमादिरूपा इति । पुनः किंविशिष्ट तत् कर्म भवति ! इत्याह-~~-"मूलपगहऽ? उत्तरपगईअडवलसयभेयं" ति मूलप्रकृतयः सामान्यरूपाः 'अष्टो' अष्टसमा यत्र तन्मूलप्रत्यय, उत्तरप्रकृतीना-मूलम- तिविशेषरूपाणामष्टपञ्चाशच्छतभेदा यस तदुत्तरमकृत्यष्टपचाराच्छतभेदामिति ॥ २॥ अधुना मूरप्रतिभेदतस्तस्यैवाष्टविधत्यमुत्तरप्रतिभेदतोऽष्टपचाराच्छतभेदत्वं च प्रदर्शयन् खनामग्राहमष्टौ मूलभेदान् एकैकस च भेदस्य यस्य यावन्त उत्तरभेदास्तांश्च वक्तुमाह--- इह नाणदंसणावरणयेयमोहाऽऽउनामगोपाणि । विधं च पणनघदुअवीसचइतिसयदुपणविहं ॥३॥ 'इह' प्रवचने क्मोंच्यते इति शेषः । मापदंसणावरण"चि ज्ञायते-परिच्छिचते रस्त्व- नेनेति ज्ञानम् , ज्ञातिर्वा ज्ञानन्, सामान्यविशेषालके यानुनि विशेपमहणात्मको शेष इत्यर्थः । तया दृश्यतेडेनेनेति दर्शनम् , दृष्टिी दर्शनम्, सामान्य विशेषालके वस्तुनि सामा- न्यमहणात्मको बोधः । आवियते-आच्यायतेऽनेनेत्यापरणम्, यद्वा आरणोति-आच्छादयति "रम्यादिभ्यः कतरि" (सि० ५-३-१२६) अनटि प्रत्यये भावरण-मिग्मालादिसचिव जीयव्यापाराहतकर्मवगंगान्त पाती विशिष्टपुरसमूहः । ततो ज्ञानं च दर्शनं न शानदर्शने तयोरावरणं ज्ञानदर्शनावरण शनासरण दर्शनावरण चेत्यर्थः । तथा पेचते-गुम्पदास्यस्पत. मितिमन्धो दलस पिन, प्रशान्य र यत् । स ( मंगना) गोदमाग समुदाय प्रशसिन्ध नेनि पग ग०1०॥ पगon ·कमविपाकनामा प्रथमः कमग्रन्थः । " याऽनुभूयते यत् तद् वेद्यम् , “य एचातः" (सि० ५-१-२८) इति यप्रत्यये वेदनीयम् । यद्यपि सर्व कर्म वेद्यते तथापि पङ्कजादिशब्दवद् वेद्यशब्दस्स रूढिविषयत्वात् सातासावरूप- मेव कर्म वेद्यमित्युच्यते न शेषम् । तथा मोहयति-जानानमपि प्राणिनं सदसद्विवेकविकलं करोतीति मोहः, लिहादित्वादच्प्रत्ययः, मोहनीयमित्यर्थः । तथा एति-गच्छत्यनेन गत्यन्त- रमित्यायुः, यद्वा एति--आगच्छति प्रतिबन्धकतां सतकर्मावाप्सनरकादिर्दुगतेर्निर्गन्तुमनसोऽपि जन्तोरित्यायुः, उभयत्रापि औणादिको णुस्प्रत्ययः, यद्वा आयाति-भवाद् भवान्तरं सङ्कामतां जन्तूनां निश्चयेनोदयमागच्छति "पृपोदरादयः" (सि० ३-२-१५५) इत्यायुःशब्द- सिद्धिः । यद्यपि च सर्व कर्म उदयमायाति तथाप्यस्त्यायुपो विशेषः, यतः शेपं कर्म बद्धं सत् किञ्चितस्मिन्नेव मवे उदयमायाति, किश्चितु प्रदेशोदयमुक्तं जन्मान्तरेऽपि खविपाकत उदयं नायात्येव इत्युभयथाऽपि व्यभिचारः आयुपि स्वयं नास्ति, बद्धस्स तस्मिन्नेव मवेऽवेद- नाद , जन्मान्तरसङ्क्रान्तौ तु सविपाकतोऽवश्यं वेदनादिति विशिष्टस्यैयोदयागमनस्य विवक्षि- तत्वात् तस्य चायुप्येव सद्भावात् तस्यैवैतन्नाम । अथवा आयान्त्युपभोगाय तमिन्नुदिते सति तद्भवप्रायोग्याणि सर्वाण्यपि शेषकर्माणीत्यायुः । तथा नामयति-गतिजातिप्रभृतिपर्यायानुभवनं प्रति प्रवणयति जीवमिति नाम । तथा 'गुइ शब्दे' गूयते-शब्धत उच्चावचैः शब्दै- रात्मा यसात् तद् गोत्रम् । ततो ज्ञानदर्शनावरणं च वैद्यं च मोहश्चायुश्च नाम च गोत्रं च ज्ञानदर्शनावरणवेद्यमोहायुर्नामगोत्राणि । तथा विशेषेण हन्यन्ते-दानादिलब्धयो विनाश्य- न्तेऽनेनेति "स्थानायुधिव्याधिहनिभ्यः क." इति कप्रत्यये 'विनम्' अन्तरायम् । 'च.' समुच्चये । "पणनवदुअट्ठवीस" इत्यादि । अत्र द्वन्द्वगों बहुव्रीहिसमासः । भावार्थः पुनर- यम्-पञ्चविधं ज्ञानावरणम्, नवविधं दर्शनावरणम् , द्विविधं वेद्यम् , अार्षिशतिविधो मोहः, चतुर्विधमायुः, त्रिशतविधं नाम, त्रिभिरधिकं शतं त्रिशतं-व्युत्तरशतचिघमित्यर्थः, द्विविध गोत्रम् , पञ्चविषं विममिति । अत्राह–नन्वित्यं ज्ञानावरणाद्युपन्यासे क्रिश्चिदस्ति प्रयोजनम् ! उत यथाकथञ्चिदेश प्रवृत्तः । इति, अस्तीति बमः । किं तद् इति चेद् उच्यते-इह ज्ञानं दर्शनं च जीवस्य खतत्त्वभूतम् , तदभावे जीवत्वस्यैवायोगात्, चेतनालक्षणो हि जीयः, ततः स कथं ज्ञानद- शनाभावे भवेत् , ज्ञानदर्शनयोरपि च मध्ये प्रधानं ज्ञानम् , तद्वशादेव सकलशालादिविचा- रसन्ततिमवृतेः । अपि च-सर्वा अरि लब्धयो जीवस्य साकारोपयोगोपयुक्तस्योपजायन्ते, न दर्शनोपयोगोपयुक्तस्य, "सचाओ लद्धीओ सागारोवओगोवउत्तरस, नो अणागारोवओगोवउ. चस्स" इति वचनप्रामाण्यात् । अन्यच यस्मिन् समये सकलकर्मविनिर्मुक्तो जीवः सजायते सलिन् समये ज्ञानोपयोगोपयुक्त एव, न दर्शनोपयोगोपयुक्तः, दर्शनोपयोगस्य द्वितीयसमये भावात् , ततो ज्ञानं प्रधानम् , तदावारकं च ज्ञानावरण कर्म, ततस्तत् प्रथममुक्तम् । तदनन्तरं च दर्शनावरणम् , ज्ञानोपयोगाच्युतस्य दर्शनोपयोगेऽवस्थानात् । एते च ज्ञानदर्शनावरणे सवि- १ ज्ञानिनमपि ग० ॥ १ 'दुर्गनिकामनुम सब ३ रावा लन्धर साधारोपयोगोपयुक्तस नोऽना- कारोपयोगोपयुकस ॥

·देवेन्द्रत्रिविरक्तिखोपज्ञटीकोपेतः [गाया पाकमुपदर्शयन्ती यथायोगमवश्यं सुखदुःखरूपवेदनीयकर्मविपाकोदयनिमिते भवतः। तथाहि- जानावरणमुपचयोत्कर्षप्राप्तं विपाकतोऽनुभवन् सूक्ष्मसूक्ष्मतरवस्तुनिचारासमर्धमात्मानं जानानः सियते भूरिलोक , ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमपाटवोपेतश्च सूक्ष्मसूक्ष्मतराणि वस्तूनि निजाम- ज्ञयाऽभिजानानो बहुजनातिशायिनमात्मानं पश्यन् सुखं वेदयते; तथाऽतिनिविडदर्शनावरण. विपाकोदये जात्यन्धादिरनुभवति दु खसन्दोह वचनगोचरातिकान्तम् , दर्शनावरणक्षयोपशम- परिष्ठतापरिकरितश्च सप्टचक्षुराद्युपेतो यथावद् वस्तुनिकरम्यं सम्यगवलोकमानो वेदयतेऽम- न्दमानन्दसन्दोहम्, तत एतदर्धप्रतिपत्त्यर्थ दर्शनावरणानन्तरं वेदनीयग्रहणम् । वेदनीयं च मुखदुःखे जनयति, अभीष्टानमीष्टविपयसम्बन्धे चावश्यं संसारिणां रागद्वेषौ, ती च मोहनी- यहेतुकी, तत एतदर्थप्रतिपत्तये वेदनीयानन्तरं मोहनीयग्रहणम् । मोहनीयमुदाध जन्तयो वारम्भपरिग्रहप्रभृतिकर्मादानासक्ता नरकाघायुप्कमारचयन्ति, ततो मोहनीयानन्तरमायुग्रह- णम् । नरकाचायुप्कोदये नावश्यं नरकगत्यादीनि नामान्युदयमायान्ति, तत आयुरनन्तरं नाममहणम् । नामकर्मोदये र नियमादुश्चनीचान्यतरगोत्रकर्मविपाकोदयेन भवितव्यम्, अतो नाममहणानन्तरं गोत्रग्रहणम् । गोनोदये चोथै कुलोत्पन्नस्य प्रायो दानामान्तरायादियो भयति, राजप्रभृतीनां प्राचुर्येण दानलामादिदर्शनात् ; नीचेःयुलोत्पन्नस्य तु दानराभान्तरा• याद्युदयः, नीचजातीनां तथादर्शनात् । तत एतदर्थप्रतिपत्त्यर्थ गोवानन्तरमन्तरायमणमिति ॥ ३ ॥ अथ 'यथोद्देशं निर्देशः' इति न्यायात् प्रथमं सावत् पञ्चपा ज्ञानावरणं च्यारिल्या. सुराह- महसुयओहीमणकेपलाणि नाणाणि तत्थ मइनाणं । वंजणवागहु चउहा, मणनयणविणिंदिययउका ॥ ४ ॥ इह शानशब्दस प्रत्येकं सम्बन्धाद् मतिज्ञानम् , श्रुतज्ञानम् , अवधिज्ञानम्, "मण जि" पदैफदेगे पदसमुदायोपचारात् मन पर्थवज्ञानं मन.पर्यायानं या, केवलज्ञानम् । तत्र "वधि मनिंम् ज्ञाने" मननं मतिः, यद्वा मन्यते-इन्द्रियमनोद्वारेण नियत पस्नु परिच्छिद्यतेऽनयेति मतिः-योग्यदेशावखितवानुविषय इन्द्रियमनोनिमितोऽयगमविशेषः, मतिश्च सामानं च मतिज्ञानम् । इदं नाऽऽगमे आभिनियोधिकज्ञानमुच्यते । यदाद भगयान् देवर्दिधमाश्रमणः- नाण पंन विहं पनवं तं बहा-माभिनियोहियनागं मुयनाणं ओहिनाणं मगनयनाणं फेयरनाणं । ( नन्दी पत्र ६५-१)। तय चायनामिनिबोधिरज्ञानशब्दार्थ:-अभि-प्रत्यामिमुपये, नि-इति नपत्ये, ततधा- मिमुरस -यानुयोग्यदेशापपानापेशी नियन, दन्दिपमनः समाश्रिाय सवनिपयापेक्षा पोषनं पोधोऽभिगियोध , स एयाऽऽमिनियोधिकन, मिनयादेगातिगमत्लादिरणमत्यया, अभिनि- बुध्यत इत्यभिनिरोप इति पतरि दिशादित्यादन् या, पदामिम्बुिध्यते आमना सत्यनि- निधि इति, पनि पन, स एपाऽमिनियोपिकमिति तप, भाभिनितोषिकं पहन पप , PRE-SUPER Yसमापन पर काम . - ·कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । ७ ज्ञानं चाऽऽभिनिवौधिकज्ञानम् । तथा श्रवणं श्रुतम्-अभिलापप्लावितार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिवि- शेषः, एवमाकारं वस्तु घटशब्दाभिलाप्यं जलधारणाद्यर्थक्रियासमर्थमित्यादिरूपतया प्रधानी- कृतत्रिकालसाधारणसमानपरिणामः शब्दार्थर्यालोचनानुसारी इन्द्रियानोनिमित्तोऽगमवि- शेष इत्यर्थः, श्रुतं च तद् ज्ञानं च श्रुतज्ञानम् । तथाऽवधानमवधिः-इन्द्रियाद्यनपेक्षमात्मनः साक्षादर्थग्रहणम्, अत एवेदं प्रत्यक्षज्ञानम् । यदुक्तं नन्यध्ययने- नोइंदियपञ्चसं तिविहं पन्नतं, तं जहा-ओहिनाणपञ्चक्खं मणपजवनाणपञ्चकवं केव- लनाणपथरखं (नन्दी पत्र ७६-२)। अथवा अवशब्दोऽधाशब्दार्थः, अव-अघोऽयो विस्तृतं वस्तु धीयते-परिच्छिद्यतेऽनेने- स्यवधिः, यद्वा अवधिः-मर्यादा रूपिप्वेव द्रव्येषु परिच्छेदकतया प्रवृत्तिरूपा, तदुपलक्षित ज्ञानमप्यवधिः, अवधिश्च तद् मानं चावधिज्ञानम् । तथा परिः-सर्वतोभावे, अवनम् अवः, "तुदादिभ्योऽन्को" इत्यधिकारेऽकिती चेत्यनेन औणादिकोऽकारपत्ययः, अवनं गमनं वेद- नमिति पर्यायाः, परि अवः पर्यवः, मनसि मनसो वा पर्यवो मनःपर्यवः-सर्वतस्तत्परिच्छेद इत्यर्थः, मनःपर्यवश्व स ज्ञानं च मनःपर्यवज्ञानम् । यद्वा मनःपर्यायज्ञानम्, तत्र संज्ञिभि- जीवः फाययोगेन गृहीतानि मनःप्रायोग्यवर्गणाद्रव्याणि चिन्तनीयवस्तुचिन्तनन्यापतेन गनोयोगेन मनस्वेन परिणमध्याऽऽलम्ब्यमानानि मनांसीयुच्यन्ते, तेषां मनसां पर्याया:- श्चिन्तनानुगताः परिणामा मनःपर्यायाः, तेषु तेषां वा संवन्धि ज्ञानं मनःपर्यायज्ञानम् ; यद्वा आत्मभिर्वस्तुचिन्तने व्यापारितानि मनांसि पर्येति-अवगच्छतीति मन पर्यायम् , “कर्मणोऽण्" (सि० ५-१-७२) इति अण्प्रत्ययः, मनःपर्यायं च तद् ज्ञानं च मनःपर्यायज्ञानम् । तथा केवलम्-एक मत्यादिज्ञानरहितत्वात् "म्मि उ छाउमथिए नाणे" (आव०नि० गा० ५३९) इति वचनमामाण्यात् । आह-यदि मत्यादीनि ज्ञानानि खखावरणक्षयोपशमभावेऽपि प्रादुःपन्ति ततो निःशेषतः खखावरणक्षये सुतरां भवेयुश्चारित्रपरिणामयत् , तत् कथं तेषां तदानीमभावः!, आह च-~- आवरणदेसविगमे, जाई विजंति मइसुयाईणि । आवरणसबविगमे, कह वाह न हुंति जीयस्स ! ॥ इति । उच्यते-इह यथा सहस्रमानोरतिसमुन्नतघनापनपनपटलान्तरितस्यापान्तरालावस्थितकट- कुट्यायावरणविवरमविष्टः] प्रकाशो घटपटादीन् प्रकाशयति, तथा केवलज्ञानावरणावृतस्य केवलज्ञानस्यापान्तरालमतिज्ञानावरणादिक्षयोपशमरूपविवरविनिर्गतः प्रकाशो जीवादीन् प्रका- शयति, स च तथा प्रकाशयन् मतिज्ञानमित्यादिलक्षणं ततत्क्षयोपशमानुरूपमभिधानमुद्हति बतो यथा सकलघनपटलकटकुट्याघावरणापगमे स तथाविधः प्रकाशः सहस्रमानोरस्पष्टरूपो न भवति किन्तु सर्वात्मना स्फुटरूपोऽन्य एव, तथेहापि सकलकेवलज्ञानावरणमतिज्ञानाधा- १ नोइन्द्रियप्रत्यक्ष निविधं प्रज्ञप्तम्, तद्यथा-अवयिज्ञानप्रवक्षं मन.पर्यवज्ञानप्रत्यक्ष केवलज्ञानप्रत्यक्षम् ॥ २ नष्टे तु छानस्थिकै ज्ञाने ॥ ३ आवरणदेशविगो, यानि विद्यन्ते मतिश्रुतादीनि । आवरणस( सर्वा- धरण) विगमे, कथं तानि न भवन्ति जीवस्य ।

·८ -- २ । देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाथा वरणविलये न तथावियो मतिज्ञानादिसंज्ञितः केवलज्ञानस्य प्रकाशो भवति, किन्तु सर्वात्मना यथावस्थितं वस्तु परिच्छिन्दन् परिस्फुटरूपोऽन्य एवेत्यदोपः । उक्तं च श्रीपूज्यैः- कटविवरागयकिरणा, मेहंतरियस्स जह दिणेसस्स । ते कडमेहावगमे, न हुंति जह तह इमाई पि ॥ अन्यैरपि न्यगादि-- मलविद्धमणेर्व्यक्तियथाऽनेकपकारतः । कर्मविद्धात्मविज्ञप्तिखथाऽनेकप्रकारवः ।। यथा जात्यस्य रहस्य, नि.शेपमहानितः । स्फुटैकरूपाऽभिव्यक्तिर्विज्ञप्तिस्तद्वदात्मनः ॥ अन्ये पुनराहुः-सन्त्येव मतिज्ञानादीन्यपि सयोगिकेवल्यादौ, केवलमफलत्वात् सन्त्यपि तदानी न वियक्ष्यन्ते, यया सूर्योदये नक्षत्रादीनि । उक्तं च--- . अन्ने आभिणियोहियणाणाईणि वि जिणस्स विनंति । अफलाणि य सूरुदए, जहेव नश्खत्तमाईणि ॥ शुद्धं वा केवलम् , तदावरणमलकलकपकापगमात् । सकलं वा केवलम्, तत्पथमतयैय निःशेषतदावरण विगमतः संपूर्णोत्पत्तेः । असाधारणं या केवलम् , अनन्यसदृशत्वात् । अनन्तं वा केवलम् , ज्ञेयानन्तत्वात् अपर्यवसितानन्तकालावस्थायित्वाद्वा । निर्याघातं वा केवलम् , लोकेऽलोके या कापि व्याघाताभावात् । केवलं च तद् ज्ञानं च केवलज्ञानं यथाय- स्थितसमस्तभूतभवद्भाविभावसभावायमासि ज्ञानमिति भावना। आह--नन्येतेषां पञ्चानां ज्ञानानामित्थं कमोपन्यासे कि कारणम् ! उच्यते-~-इह मति- श्रुते तावदेकन वक्तव्ये, परस्परमनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधात् । तथाहि- य एव मतिज्ञानस्य खामी स एर श्रुतज्ञानस्य य एष श्रुतज्ञानस स्वामी स एव मतिज्ञानस्सापि "जैत्य मइनाण तत्थ सुयनाणं, बत्थ सुयनाणं तत्थ मइनाणं" (नन्दी पत्र १४०-१) इत्यादिवचनमामाण्यात् , ततः सामिसाधर्म्यम् । तथा यावानेव मतिज्ञानस्य स्थितिकालस्तापानेय श्रुतज्ञानस्यापि, तर प्रवाहापेक्षयाऽतीतानागतवर्तमानरूपः सर्पकालः, अप्रतिपतितेकजीवापेक्षया षट्पष्टिसागरोपमाणि समधिकानि, उक्तं च- दो पारे विजयाइसु, गयम्स तिन्नऽजुए अप ताई । अइरेगं गरमवियं, नाणाजीवाम सरद्धा ॥ (विशे० गा० २७६२) इति फालसाधर्म्यम् । यथा चेन्द्रियनिमित्वं मतिज्ञान तथा श्रुतज्ञानमति कारणसाध• १ षटपिनरागरिरणा, मेघन्तरितस्य यथा दिनशता ते पटनापगमे, न मनि यथा तथेमारपि । २ अन्ये आमिनियोधिज्ञानदीन्यपि चिनस विपन्दे। अपने न गये दये ग्धव नक्षपनि ॥ यत्र मतिनं तर श्रुतमान पत्र भुनसन ता मनिसानम् ॥ ४ो पारी सासु, गतम श्रीन (बारा) अच्युतेऽथवा तानि ( सागराशि ६६) । अतिरेक नगवे गागमन मां ·- १] कर्मविपार्कनामा प्रथमः कर्मग्रन्यः । र्म्यम् । तथा यथा मतिज्ञानमादेशतः सर्वदल्यादिविषयमेवं श्रुतज्ञानमपि इति विषयसाधर्म्यम् । यथा च मतिज्ञानं परोक्षं तथा श्रुतज्ञानमपि इति परोक्षत्वसाधर्म्यम् । तत इत्थं साम्यादि. सापादेते मतिश्रुते नियमादेका वक्तव्ये, ते चावच्यादिज्ञानेभ्यः प्रागेव, तद्भाव एवाऽव. ध्यादिसद्भावात् । उक्तं च- ज सामिकालकारणविसयपरोक्सचणेहि तुलाई । तभावे सेसाणि य, तेणाऽऽईए मइसुयाई ॥ (विशे० गा० ८५) ननु भवतामेका मतिश्रुते, प्रागेव चावध्यादिभ्यः, परमेतयोरेख मतिश्रुतयोर्मध्ये पूर्व मतिः पश्चात् श्रुतमित्येव सत् कथम् ? उच्यते--मतिपूर्वत्वात् श्रुतज्ञानस्य, तथाहि-सर्व प्रापि पूर्वमवमहादिरूपं मतिज्ञानमुदयते पश्चात् श्रुतम् । यदाह निबिडजडिमसम्भारतिर- स्कारतरणिः श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमण:- मैहपुवं मुरमुत्तं, न मई सुयपुधिया विसेसोऽयं । पुर्व पालणपूरणमावाओ 5 मई तस्स ।। (विशे० गा० १०५) नन्यध्ययनचूर्णावप्युक्तम्- ते वि य मइपुषयं सुयं ति किया पुध मइनाणं कयं, तप्पिट्टओ सुर्य ति ॥ (पत्र ११) आह-यदि स्यामित्यादिभिरनयोर भेदस्तहिं द्वयोरप्येकत्वमस्तु, मेदहेत्वभावाद् अभेदहेतूनां चाभिहितत्वात् , तदयुक्तम्, भेदहेत्वमावस्यासिद्धत्वात् । तथाहि-स्वान्यादिभिरमेदे सत्यपि लक्षणभेदादनयोर्भेदः, तथाहि-मन्यते योग्योऽर्थोऽनयेति मतिः, श्रवणं श्रुतमित्यादि । तथा हेतुफलभावाद् मेदः, तथाहि मतिज्ञानं श्रुतस्य कारणम्, श्रुतं तु कार्यम् । यच यदुत्कर्षापक- पंवंशादुकापकर्षमाक् तत् तस्य कारणम्, यथा घटस मृत्पिण्डः, तथाहि-श्रुतेप्वपि बहुषु अन्येषु यद्विपयं सरणमीहापोहादि वाऽधिकतरं प्रवर्तते स ग्रन्थः स्फुटतरः प्रतिभाति न शेषः । तथा भेदभेदाद् मैदः, तथाहि--मतिज्ञानमष्टाविंशत्यादिभेदम् , श्रुतज्ञानं तु चतुर्द- शादिमेदम् । तथा इन्द्रियविभागाद् मेदः, तत्प्रतिपादिका चेयं पूर्वान्तर्गता गाथा-- सोइंदिओवलद्धी, होइ मुयं सेसयं तु मइनाणं । मुत्तूणं दधसुयं, अक्सरलंमो य सेसेस ।। (विशे० गा० ११७) तथा वेस्कसमं मतिज्ञानं कारणत्वाद, शुम्बसमं श्रुतज्ञानं तत्कार्यत्यादित्यप्यनयोमेंदनिबन्ध- नम् । तथा इतश्च मेंद:- मतिज्ञानमनक्षरं साक्षरंच, वयाहि-अवग्रहज्ञानमनक्षरम् , तस्यानि- देश्यसामान्यमात्रप्रतिभासात्मकतया निर्विकल्पत्वात् । ईहादिज्ञानं तु साक्षरम् , तस्य परामर्शा- दिरूपतयाऽवश्यं वर्णाऽऽषितस्यात् । श्रुतज्ञानं पुनः साक्षरमेव, अक्षरमन्तरेण शब्दार्थपर्यालो. चनस्पानुपपत्तेः । तथा इतश्च मेदामूककसं मतिज्ञानम् , खमात्रप्रत्यायकत्वात् । अमूककल्स १ यत् सामिकालकारणविषयपरोक्षवेतुल्ये । तद्भावे शेषाणि च वेनाऽऽदौ मतिश्रुते ॥ २ मतिपूर्व श्रुत. सुक्कंगमति श्रुतपूर्विका विशेषोऽयम् । पूर्व पालनपूरणभावात् यन्मतिस्तस्य (श्रुतस्य ) ॥ ३ सयोरपि च मति. पूर्वक श्रुतमिति कृत्वा पूर्व मविज्ञानं कृतं तत्पृष्टत श्रुतमिति ॥ ४ोनेन्द्रियोपलब्धि भवति श्रुत शेषकं तु मविज्ञानम् । मुक्ला द्रव्यश्रुतमक्षरलामश्च शेषेषु ॥ ५ सयदशम् ॥ ६ रजुसदशम् ॥ ५ मिश्रितलात् ॥ " ·ܝܐ -- - १० देवेन्द्रसूरिविरचितस्वोपज्ञीकोतः [गामा भुतज्ञानम् , खपरप्रत्यायकत्वात् । तथा चामूनैव हेतून् सगृहीतवान् भाष्यसुधाम्मोनिधिः- लक्खणभेया हेउफलभावओ भैयइंदियविमागा। पागक्खरमयेयरमेया भेओ मइसुयाणं ।। (विशे० गा० ९७) तथा कालविपर्ययस्वामित्वलामसाधर्म्यान्मतिश्रुतज्ञानानन्तरमवधिज्ञानम् , तथाहि-अप्रति- पतितैकसत्त्वाधारापेक्षयाऽवस्थितिकालोऽवधिज्ञानस्य पट्पष्टिसागरोपमाणि । तथा यथैव मतिश्रु- तज्ञाने मिथ्यात्वोदयतो विपर्ययतामासादयतस्तथाऽवधिज्ञानमपि, तथाहि-मिथ्यादृष्टे. सतस्ता. न्येव मतिश्रुतावधिज्ञानानि मत्यज्ञानश्रुवाज्ञानविमझज्ञानानि भवन्ति । उक्त च- आद्यत्रसमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वसयुक्तम् ।। (प्रशम० पय २२७) इति । तथा य एव मतिश्रुतयोः स्वामी स एवावधिज्ञानस्यापि । तथा विभङ्गज्ञानिनस्त्रिदशादेः सम्यग्दर्शनावाप्ती युगपदेव मतिश्रुतावधिज्ञानानां लामसंभवस्ततो लामसाधर्म्यम् । अवधिज्ञा- नानन्तरं च छद्मस्सविषयमावप्रत्यक्षत्वसाधान्मन पर्यायज्ञानमुक्तम् , तथाहिन्यथाऽवधिज्ञानं छमस्थस्य भवति तथा मन पर्यायज्ञानमपि इति छमयसाधर्म्यम् । तथा यथाऽवधिज्ञान रूपि- द्रव्यविषय तथा मन पर्यायज्ञानमपि, तस्य मन पुदलाऽऽलम्बनत्वाद् इति विषयसाधर्म्यम् । तथा यथाऽवधिज्ञान क्षायोपशमिके भावे वर्तते तथा मन पर्यायज्ञानमपि इति भावसाधर्म्यम् । सया यथाऽवधिज्ञानं प्रत्यक्ष तथा मन पर्यायज्ञानमपि इति प्रत्यक्षत्वसाधर्म्यम् । उक्त -- फालविवजयसामिपलामसाहम्मओऽवही तो। माणसमित्तो छउमत्यविसयभावाइसाहम्मा ॥ (विशे० शा० ८७) तथा मन पर्यायज्ञानानन्तरं केवलज्ञानस्योपन्यासः, सर्वोत्तमत्वाद् अप्रमचयतिखामिसाथ- ात् सर्वावसाने लाभाच । तथाहि सर्वाण्यपि मतिज्ञानादीनि ज्ञानानि देशतः परिच्छेद- कानि, केवलज्ञानं तु सकलवस्तुस्तोमपरिच्छेदक सोचमम् , सोंचमत्वाधान्ते सर्वशिर शे. खरकल्पमुपन्यखम् । तथा यथा मन पर्यवज्ञानमप्रमत्यतेरेवोत्पद्यते तथा केवलज्ञानमपि इत्यप्रमचयतिखामिसाधर्म्यम् । तथा यः सर्वाण्यपि ज्ञानानि समासादयितु योग्यः स नियमात सर्वज्ञानावसाने केवलज्ञानमवामोति, ततः सर्वान्ते केवलमुक्तम् । उक्त च- 'अते केवलमुचमजइसामिनावसाणलामाओ । (धर्मसं० गा० ८५) इति ।। व्याल्यावानि नामसंस्कारमात्रेण पञ्चापि ज्ञानानि । अमामन्येव सविस्तरं व्यारिल्यासः प्रथम मतिज्ञानं प्रकटयनाह-~-"तत्य मइनाण" इत्यादि । 'वन' तेषु पञ्चसु ज्ञानेषु मतिज्ञान- मष्टाविंशतिमेद्रं भवतीत्युत्तरगायायां सम्यन्यः । इह क्लि द्वेषा मतिज्ञानम्-श्रुतनिश्रितमनु- तनिश्रितं च । तर च यत् प्रायः श्रुताभ्यासमन्तरेणापि सहनविशिष्टक्षयोपशमवशासपते सद्मश्नुतनिश्रितमौत्पविक्यादिबुद्विचतुष्टयम् , यदाह श्रीदेवर्द्धिवाचक:---- १रक्षणमेदाद् हेतुफलभावतो भेदेन्द्रियविभागात् । वल्कादरमुकेतरनेदेदो मविश्रुतयो ॥ २ तो मतिश्रुतयोरियायपि ग००३ कालविपर्ययस्वामित्वलामसाधर्म्यतोऽपथि धव ! मान (मन पर्याय) इतः प्रस्थविषयभावादिसाधर्म्यात् ॥ कल्पे उप का २०१० ५ अन्ते केरलमुत्तमपहिसा. मिलानसानसभारत ·. ( - - - कर्मविपाकनामा मागः कर्ममन्यः । 'से कि तं मइनाणं ! मइनाणं दुविहं पनचं, तं जहा-सुयनिस्सियं च अस्मयनिस्सियं च । से किं तं अस्सुयनिस्सियं ? अस्मयनिस्सियं चउविहं पन्नतं, तं जहा-1 उप्पत्तिया वेणइया, कम्मिया परिणामिया । बुद्धी चउनिहा वुत्ता, पंचमा नोवलम्भई ॥ (नन्दी पत्र, १११-१) तत्रौत्पत्तिकी बुद्धिर्यथा रोहकस्य । पैनयिकी बुद्धिः पददर्शनाकरिण्यादिज्ञायफच्छात्र- स्येव । कर्मजा फर्पकसेव । पारिणामिकी श्रीवास्वामिन इव । यत्तु पूर्व भुतपरिकर्मितमतेर्व्य- वहारकाले पुनरश्रुतानुसारितया समुत्पद्यते तत् श्रुतनिश्रितम् । यदुक्तं श्रीविशेपावश्यक- {चं सुयपरिकम्मियमइस्स जं संपयं सुयाईयं । तं निस्सियमियरं पुण अणिस्सियं मइचउकं तं ।। (विशे० गा० १६९) तचतुर्धा भवति, तद्यया--अवग्रह ईहा अपायः धारणा । यदाह- से किं तं मयनिस्सियं मइनाणं ! सुयनिस्सियं मइनाणं चउन्विहं पन्नतं, तं जहा- उग्गहो ईहा अयाए धारणा ॥ (नन्दी यत्र १६८-१) पुनरवग्रहो द्वेषा-व्यञ्जनावग्रहः अर्थावग्रहश्च । आह च--- "से कि त उग्गहे ? उग्गहे दुविहे पनते, तं जहा-जणुग्गहे अत्युग्गहे य । (नन्दी पत्र १६८-२) तत्र व्यज्यते-प्रकटीक्रियतेऽनेनार्थः प्रदीपेनेव घट इति व्यञ्जनम् । आह च- 'वजिजइ जेणत्यो घड व दीवेण वंजण तं च । (विशे० गा० १९४) तधोपकरणेन्द्रियं कदम्यपुप्पातिमुक्तकपुष्पक्षुरपनानाकृतिसस्थित श्रोत्रमाणरसनस्पर्शनलक्षणं शब्दगन्धरसस्पर्शपरिणतद्रव्यसद्धातो वा । ततश्च व्यञ्जनेनोपकरणेन्द्रियेण व्यञ्जनानां शब्दा- दिपरिणतद्रव्याणामवग्रहण परिच्छेदनमेकस्य व्यञ्जनशब्दस्य लोपाद्यतनावग्रहः, किमपीद- मित्यव्यतज्ञानरूपार्थावग्रहादयोऽव्यत्ततरं ज्ञानमित्यर्थः । अयं चतुर्था । यदाइ सूत्रकृत्- "वंजणवगहु चउह" ति सप्टम् । चातुर्विध्यमेव भावयति-मणनयणविणिदियचउक"ति मनब्ध मानसं नयनं च लोचनं मनोनयने, मनोनयने विना मनोनयनविना, नाम नाम- काध्ये समासो बहुलम्" (सि० ३-१-१८) इति समासः । इन्द्रियाणां चतुष्कमिन्द्रियच- तुष्कं तस्माद् इन्द्रियचतुष्कात्, अत्र “गम्ययपः कर्माचारे" (सि० २-२-७४) इति पञ्चमी । मनोनयनवर्जमिन्द्रियचतुष्कमाश्रित्य व्यञ्जनावग्रहश्चतुर्था भवतीति भावार्थः । १ सय कि त मतिज्ञानम्, मतिज्ञानं विविध प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-श्रुतनिश्रित चाश्रुतनिश्रित च । अमकि तदश्रुतनिश्रितम् अश्रुतनिधितं चतुर्विधं प्रज्ञतम् , तपथा-औत्पत्तिकी वैनयिकी, कर्मना पारिणामिकी। युद्धि- अनुर्विधा प्रोता, पञ्चमी दोपलभ्यते ॥ २ कारिख । पूर्व श्रुतपरिकर्मितमतेर्यत साम्प्रते. चीतं । तर निश्रितमितरत् पुनरनिश्रित मतिचतुष्क तत् ॥ ४ अथ किं तव ध्रुननिनि मतिज्ञानम् । श्रुत- निनित मतिज्ञान चतुर्विध प्रसप्तम् , तद्यथा--अवग्रह ईहा अपाय धारणा ॥ ५ अथ कोऽसावरग्रह भव. महो विविध प्रशात , तद्यथा-व्यजनावग्रहोऽर्थावप्रहथ ॥ ६°भत्ते व काग०॥ ७ व्यज्यते येनार्थ. भट इस दीपेन व्यजनं तच ॥ ८ पाचन्द्रभु क०कपुष्पचन्दव घ० रु०॥

·- देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाया उक्तं च नन्द्यध्ययने- से' किं तं पंजणुग्गहे ! वंजगुग्गहे चउविहे पन्नते, तं जहा-सोइंदियवंजणुग्गहे पाणि- दियवंजणुग्गहे रसणिदियवंजणुग्गहे फासिंदियवंजणुग्गहे ॥ (नन्दी पत्र १६९-२) मनोनयनयोर्वर्जनं किमर्थम् । इति चेद् उच्यते-मनोनयनयोरमाप्तकारित्वात् , अप्राक्ष- कारित्वं च विषयकृतानुग्रहोपघातशून्यत्वात् , प्राप्तकारित्वे पुनरनलजलशूल्यादीनां चिन्तनेड- वलोकने च दहनक्लेदनपाटनादयः स्युः । अत्र च विषयदेशं गत्वा न पश्यति, प्राप्तं चार्थ नाल- म्बत इत्येतावन्नियम्यते, मूर्तिमता पुनः प्राप्तेन भवत एवानुग्रहोपघातौ दिनकरकिरणादिनेति । अन्यस्त्वाह-व्यवहितार्थानुपलब्धेरनुमानात् माप्तकारित्वं लोचनपेति, एतदयुक्तम् , अनै- कान्तिकत्वात् , काचारपटलस्फटिकान्तरितस्याप्युपलब्धेः । स्यादेतत् , नायना रश्मयो निर्गत्य तमर्थ गृहन्तीति दर्शनरश्मीनां तैजसत्वात् तेजोद्रव्यैरपतिस्खलनाददोप इति, एतदप्ययुक्तम्, महाज्वालादी प्रतिस्खलनोपलब्धेरित्यत्र बहु वक्तव्यम् ततु नोच्यते, प्रन्थगहनताप्रसङ्गात् । व्यअनावग्रहस्य च कालो जघन्य आवलिकासहोयमागतुल्यः, उत्कृष्ट आनाणपृथक्त्वम् । उक्तंच- वजेणग्गहकालो, आवलियमसंखभागतुल्लो उ। थोवो उक्कोसो पुण, आणापाणप्पहुत्त ति ।। इति ॥ ४॥ उकब्धतुर्षा व्यजनावमहः । अथार्थावग्रहादीन् च्याविख्यासुराह- अत्धुग्गहईहावायधारणा करणमाणसेहिं छहा । इय अट्ठवीसभेयं, चउदसहा वीसहा व सुयं ॥५॥ अर्यत इत्यर्थस्तस्य शब्दरूपादिभेदानामन्यतरेणापि भेदेनानिर्धारितस्य सामान्यरूपस्यायम हणमर्थावग्रहः, किमपीदमित्यव्यक्तज्ञानमित्यर्थः । स च करणमानसैः पोढा भयति, तत्र कर- णानि चेन्द्रियाणि पञ्च मानसं च मनः फरणमानसानि तै. करणमानसैः कृत्वा । इदमुक्तं भवति-श्रोनेन्द्रियार्थावग्रहः १ चक्षुरिन्द्रियार्यावग्रहः २ भाणेन्द्रियार्थावग्रहः ३ रसने. न्द्रियार्थावग्रहः १ स्पर्शनेन्द्रियार्थावग्रहः ५ मानसावमहः ६ इति पोदार्थावग्रहः । तथा- ऽवगृहीतस्यैव वस्तुनः किमयं भवेत् स्थाणुरेव ! न तु पुरुषः' इत्यादिवस्तुधर्मान्वेषणात्मक ज्ञानचेष्टनमीहा, ईहनमीहेति कृत्वा । अरण्यमेतत् सविताऽस्तमागतो, न चाधुना सम्भवतीह मानवः । प्रायसदेतेन खगादिमाजा, भाव्यं सरारातिसमाननाम्ना ॥ इत्याद्यन्वयधर्मघटनन्यतिरेकधर्मनिराकरणाभिमुखतालिस्तिो ज्ञानविशेष ईहेति हृदयम् । साऽपि करणमानसैः पोदैव । वथा ईहितस्यैव वस्तुनः स्थाणुरेवायमिति निश्चयात्मको बोधवि. शेषोऽपायः, अयमपि करणमानसैः पोदा । तथा निश्चितस्यैवाविच्युतिस्मृतिवासनारूपं धरणं १ अथ कोऽसौ व्यसनावद ध्यानावप्रहचतुर्विध प्रजात, तद्यथा-श्रोनेन्द्रियम्यञ्जनावग्रहो प्राणेन्दिय- व्यसनावमहो रसनेन्द्रियन्यजनावग्रह परीन्द्रियव्यजनावग्रह ॥ १ व्यथनावप्रहकाल आवलिकासक्ष्यमागत- स्यस्त । खोक उत्कृष्ट पुनरानप्राणपृथक्त्वमिति ॥ ३ स्थाणुनामेसर्थ । . ।

·५] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्ममन्यः । धारणा । साऽपि करणमानसः पोटैव । अर्थावग्रहादीनां च कालप्रमाणमिदम्- देगह एक समयं, ईहाऽवाया मुहुतमद्धं तु । कालमसख संखं, च धारणा होइ नायथा ॥ (आ०नि० गा० ४) इति । पूर्वोक्तप्रकारेणार्थावग्रहादीनां चतुर्णा प्रत्येकं पडिधत्वात् व्यञ्जनावग्रह भेदचतुष्टयेन सह श्रुतनिश्रितं मतिज्ञानमष्टाविंशतिभेदं भवति । अश्रुतनिधितेन त्वौत्पविक्यादिबुद्धिचतु- प्टयेन सह द्वात्रिंशद्धेदं भवति । जातिसरणममि समतिकान्तसहयातमवावगमखरूमं मतिज्ञा- नभेद एव । तथा चाचारागटीका- जातिसरणं स्वामिनियोधिकविशेषः ॥ (पत्र २०-१) अथवा "बहु१बहुविध क्षिप्रा३ऽनिश्रिता४ऽसन्दिग्धपध्रुवाणां ६ सेतराणाम्" (तत्त्वा० अ० १ सू०१६) इति वचनादष्टाविंशतिरपि द्वादशधा भिद्यते । तथाहि-बहूना- मपि श्रोतॄणामविशेषेण प्रातिविषयखेऽपि शहभेर्यादितूर्यसमुदाये क्षयोपशमवैचित्र्याद फधिदवग्रहादिभिर्बहु गृह्णाति, एकहेलास्फालितानामपि शङ्खभेर्यादितूर्याणां पृथक् पृथक् शब्दं गृहातीत्यर्थः १ । अपरस्त्वयह गृहाति, अव्यक्ततूर्यध्वनिमेवोपलभत इत्यर्थः २। अन्यस्तु योपिदादिवायमानतामधुरमन्द्रत्वादिबहुपर्यायोपेतान् शहादिध्वनीने पृथक् पृथग् जानातीति बहुविघमाहीत्युच्यते ३ । एकद्विपर्यायोपेतांस्तु तानेव जानानोऽबहुविधाही ४ । अन्यस्तु क्षिप्रमचिरेणार्थ जानाति ५। अन्यस्तु विमृश्य चिरेणेति ६ । अन्य- स्त्वनिश्रितमलिनं गृहाति न पुनः पताकयेव देवकुलम् ७ । अपरस्तु पताकया देवकुलमिव लिगनिश्रया गृह्णाति ८ । यद् असशयं गृह्णाति तद् असन्दिग्धम् ९ । संशयोपेतं तु यद् गृह्णाति तत् सन्दिग्धम् १० । यद् एकदा गृहीतं तत् सर्वदैवावश्यं गृह्णाति न पुनः कालान्तरे तहणे परोपदेशादिकमपेक्षते तद् ध्रुवम् ११ । यत् पुनः कदाचिदेव गृहाति न सर्वदा तद् अध्रुवम् १२ । एवमेवैादशभिर्मेदैरवग्रहादयः पूर्वोक्त मेदयुक्ता वस्तु गृहन्तीत्यष्टाविंशत्या द्वादशभिर्गुणितया त्रीणि शतानि पत्रिंशदधिकानि मवन्ति । यदाह भाष्यपीयूपपयोधि:- * बहुबहुविहखिप्पानिस्सियनिच्छियधुवेयरविमता । पुणरुग्गहादओ तो, ते छत्तीस तिसयमेयं ।। नागासद्दसमूह, बहुं पिहं मुणइ भिन्नजाईयं । बहुविहमपमेयं, इकिकं निंदनहुराई । सिप्पमचिरेण तं चिय, सरूवओ ते अणिस्सियमलिंग। निच्छियमसंसयं ज, धुवमच्चतं न य कयाई ॥ (विशे० गा० ३०७-१) १ अवाह एक समयमीहाउपायौ युहूर्नमध्यं (मिजमहत) तु । कालमसङ्ख्यातं सहयातं च धारणा भरति ज्ञातम्या ॥ २ न पृथर जाक० ख० १०॥ ३ "श्य विमृश्य चिख० घ०१० ॥ ४ यद् बहुबहुविध- क्षिप्रानिधितनिधितधुवेतरविभका । पुनरवप्रादयोऽतस्तत् पत्रिंशत्रिशतमेदम् ॥ ५ नानाशब्दसमूह बहु पृथप जानाति मिनजातिकम् । बहुविधमनेकमेदमेकैक सिग्धमधुरादि ॥ ६ नाण सहक० ख० ग० ५० ८०॥ क्षिप्रमचिरेण तत्रैव खरूपतः तदनिधितमलिङ्गम् । निधितमसशयं यद सुषमसन्तं न न कदाचित् ।। -- ·[गाया १ . - -- देवेन्द्रसुरिविरचितखोपजदीकोपेतः मनुतनिश्रितबुद्धिचतुष्टयेन सह चत्वारिंशदधिकानि त्रीणि शतानि मतिज्ञानस मेदानां भवन्ति । यद्वा मतिज्ञान चतुर्विध द्रव्यक्षेत्रकालभावमेदात् । यदाहुर्निर्दलिताज्ञानसम्भारम- सराः श्रीदेवर्द्धिवाचकवरा'-! तं समासमो चउविहं पन्न, तं जहा-दव्वओ खेरमो कालो भावभो । दामोण आमिणिबोहियनाणी आएसेणं सबदधाइ जाणइ न पासइ । खिचमोणं भाभिणियोहियनाणी आएसेण सघ खितं जाणइ न पासइ । कालओ णं आभिणियोहियनाणी आएसेण सहकालं जाणइ न पासइ । भावयो णं आभिणियोहियनाणी आएसेण सबभावे जाणइन पासह । (नन्दी पत्र १८३-२) इति ।। व्याख्यातं सप्रपञ्च मतिज्ञानम् । साम्प्रत श्रुतज्ञानं व्याविख्यासुराह-"चउदसहा वीसहा व सुय"ति 'श्रुतं' श्रुतज्ञानं 'चतुर्दशधा' चतुर्दशमेद विंशतिधा' विंशतिप्रकारं वा मव. तीति ॥ ५॥ तत्र प्रथमं श्रुतस्य चतुर्दश मेदान् व्याख्यानयन्नाह- अक्खर सन्नी सम्मं, साईअं खलु सपजयसियं च । गमियं अंगपविहं, सत्त वि एए सपडिवक्खा ॥६॥ इह श्रुतशब्द पूर्वगायातः सम्बध्यते । ततोऽक्षरभुतं १ संज्ञिश्रुतं २ सम्यक्श्रुतं ३ सादिश्रुतं ४ सपर्यवसितश्रुतं ५ गमिकनुतम् ६ अङ्गप्रविष्टभुतम् ७ इत्येते सप्त भेदाः समति- पक्षाः श्रुतस्य चतुर्दश मेदा भवन्ति । तथाहि-अक्षरभुतप्रतिपक्षम् अनारभुतम् । एवमसं- शिश्रुतं २ मिथ्याश्रुतम् ३ अनादिश्रुतम् ४ अपर्यवसितश्रुतम् ५ अगमिकश्चतम् ६ अङ्ग- मासश्रुतम् ७ इति । तत्राक्षरं निघा-संज्ञाव्यञ्जनलन्धिमेदात् । उक्तं च- । *त सन्नावंजणलद्धिसन्नियं तिविहमक्खरं मणिय । सुबहुलिविभेयनियय, समक्खरमक्खरागारो ॥ (विशे० गा० ४६४) सुबहयो या एता अष्टादश लिपयः श्रूयन्ते, तयाहि- हसेलिवी १ भूयलिधी २, जक्खी ३ तह रक्ससी ४ य बोधवा । उडी ५ ववणि ६ तुरुबी कीरी ८ दबिडी ९ य सिंघविया १०॥ मालविणी ११ नडि १२ नागरि १३, राडलिवी १४ पारसी १५ य बोधवा । तह अनिमिनीय १६ लिवी, चाणकी १७ मूलदेवी य १८॥ ५°ववाचकइ०१ सत् समासतधनुर्विध प्रशतम्, तपाद्रष्यत क्षेत्रत कालतो भावला । द्रव्यत' पनिति पाक्यालद्वारे (एव सर्वत्र) भाभिनियोपिकमानी आदेशेन सर्वव्यानि जानाति न पश्यति । क्षेत्रता आमिनिबोषिकसानी बादेशेन सर्व क्षेत्र अनाति न पश्यति । काला भाभिनियोपिकमानी आदेशेन थर्व कालं जानाति न पसति । भावतः भाभिनिरोधिक ज्ञानी आदेशेन सर्वान् मायान् जानाति न पश्यति । ३ कार मद फ० स० ग०॥ तत संशयानलम्धिसहित विविधमा भनितम् । मुरलिपिमेद. नियत सेशभरमारामार ॥ ५ हलिपि तलिपियशी तथा राक्षसी च बोदव्या। घोड़ी पवनी की री दावरी चमिन्यायिका । पुम्हीव०ख००३०॥ ७ मरिनी नटी नागरी लाटलिपि पारसी बोरया । स्थाशीनितिका लिपिशपया मूलदेवी पत .

·- ६] फर्मविपाकनामा प्रथमः कर्ममन्यः। व्यञ्जनाक्षरमकारादि हकारपर्यन्तमुच्यते । तदेतद्वितयमज्ञनामा कमपि श्रुतकारणत्वादुपचा- रेण श्रुतम् । लब्ध्यक्षरं तु शब्दश्रवणरूपदर्शनादेरर्थप्रत्यायनगर्भाऽक्षरोपलब्धिः । यदाह- जो अक्सरोवलंभो, सालद्धी तं च होइ विनाणं । इंदियमणोनिमित्तं, जो आवरणक्खओवसमो ।। (विशे० गा० ४६६) ततोऽक्षरैरभिलाप्यमावानां प्रतिपादनप्रधानं श्रुतमक्षरभुवम् १। नन्वनमिलाप्या अपि कि केचिद्रायाः सन्ति, येनैवमुच्यतेऽमिलाप्यभावानां प्रतिपादनप्रधानं श्रुतम् । इति, उच्यते- सन्त्येव । यदाहुः श्रीपूज्या पेण्यवणिज्जा माया, अणंतभागो उ अणमिलप्पाणं । पण्णवणिजाणं पुण, अणंतमागो सुयनिबद्धो ।। में चउदसपुधधरा, छट्ठाणगया परुप्पर इंति । तेण उ अणंतमागो, पण्णवणिजाण जं सुतं ।। अक्सरलंमेण समा, ऊणहिया हुंति मइविसेसेणं । ते वि हु मई बिसेसा, सुयनाणमंतरे जाण (विशे० गा० १४१-४३) अनक्षरश्रुतं श्वेडितशिरःकम्पनादिनिमित मामाह्वयति वारयति वेत्यादिरूपमभिप्रायपरि- ज्ञानम् । तथा संज्ञिश्रुतं तत्र संज्ञानं संज्ञा "उपसर्गादातः" (सि० ५-३-११०) इत्य- प्रत्ययः । सा च त्रिविधा-दीर्घकालिकी हेतुपादोपदेशिकी दृष्टिवादोपदेशिकी। यदाह भाग्यसुधाम्भोनिधिः- ईह दीहकालिगी कालिगि वि सन्ना जया सुदीहं वि । संभरह' म्यमिस्स, चिंतेइ य किह णु कायदं ।। (विशे० गा० ५०८) "जे पुण संचिंतेड, इटाणिडे विसयवस्थूसु । वटुंति नियति य, सदेहपरिवालणाहे ॥ पाएण संपर्य चिय, कालम्मि न यावि दोहकालंजा। ते हेउवायसन्नी, निचिट्टा हुति अस्सण्णी ॥ सम्मदिही सन्नी, संते नाणे खओवसनियम्मि । असणी मिच्छतम्मि दिदिवाओवएसेणं ।। (विशे० गा० ५१५-१७) योऽक्षरोपलम्भः सा लम्धिस्तच भवति विज्ञानम् । इन्दियमनोनिमित्तं य यावरणक्षयोपशमः ॥२ प्रज्ञा- पनीया भावा अनन्तमागस्वनमिलाप्यानाम् । प्रज्ञापनीयाना पुनरनन्तमाग श्रुननिबद्धः ॥ ३ यचतुर्दश- पूर्वपराः पदस्थानगताः परस्परं भवन्ति । तेन बनन्तभागः प्रज्ञापनीयाना यत् सूत्रम् ॥ ४ वुत्त क० १०॥ ५ अक्षरलम्भेन समा ऊनाधिका भवन्ति मविविशेषैः । तानपि तु मतिविशेषान् श्रुतशानाभ्यन्तरे जानीहि ।। ६ इह दीर्घकालिकी कालिकीति संज्ञा यया सुदीर्घमपि । ससरवि भूतमेष्यत् बिन्तयति च कर्थ न कर्त- ७ ये पुनः सञ्चिन्य इटानिष्टेषु विषयवस्तुपु । यतन्ते निवर्तन्ते च खदेहपरिपालनाहेतो.॥ प्रायेण साम्प्रतमेष काळे न चापि दीर्घकालज्ञाः । वे हेतुवादसशिनः निश्चेष्टा भवन्ति असशिनः ।। 'कासमा क० ॥ मम्मदृष्टिः सही सति शाने झायोपशासके सही मम्माले एरिवादोपदेशेन । - ध्यम् ॥

·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाया ततश्च संज्ञा विद्यते येषां ते संज्ञिना, परं सर्वत्राप्यागमे ये दीर्घकालिक्या सज्ञया संशि- नस्ते संजिन उच्यन्ते, ततः संज्ञिनां श्रुतं सज्ञिश्रुतम् समनस्कानां मन सहितैरिन्द्रियनितं श्रुतं सजिश्रुतमिति भावः'३ । मनोरहितेन्द्रियज श्रुतमसज्ञिश्रुतम् ४ । तथा सम्यग्दृष्टरहत्य- णीतं मिथ्यादृष्टिप्रणीतं वा यथास्वरूपमवगमात् सम्यक्चतम् ५। मिथ्यादृष्टे. पुनरर्ह- प्रणीतमितरद्वा मिथ्याश्रुतं, यथाखरूपमनवगमात् ६ । आहे-मिथ्यादृष्टेरपि मतिश्रुते सम्यग्दृष्टेरिव तदावरणकर्मक्षयोपशमसमुद्रवे सम्यग्दृष्टेरित पृथुबुधोदरायाकार घटादिकं च संविदाते, तत् कथं मिथ्यादृष्टेरज्ञाने : उच्यते--सदस, द्विवेकपरिज्ञानामावात् । तथाहि-मिथ्यादृष्टिः सर्वमप्येकान्तपुर.सरं प्रतिपद्यते, न भगवदु. तस्याद्वादनीत्या; ततो घट एवायमिति यदा ब्रूते तदा तस्मिन् घटे घटपर्यायव्यतिरेकेग शेयान् सत्त्वज्ञेयत्वप्रमेयत्वादीन् सतोऽपि धर्मानपलपति, अन्यथा घट एवायमित्येकान्तेनाय- धारणानुपपतेः घटः सन्नेवेति ब्रुवाण पररूपेण नास्तित्वस्यानभ्युपगमात् पररूपतामसतीमपि तत्र प्रतिपद्यते ततः सन्तमसन्त प्रतिपद्यतेऽसन्तं च सन्तमिति सदसद्विशेषपरिज्ञानाभावा- पज्ञाने मिथ्यादृष्टेमतिश्रुते । इतश्च ते मिथ्यादृष्टेरज्ञाने, भवहेतुत्वात् । तथाहि-मिथ्यादृष्टीना भतिश्रुते पशुवषमैथुनादीनां धर्मसाधकत्वेन परिच्छेदके, ततो दीर्घतरससारपथप्रवर्तिनी । तथा यहच्छोपलम्भादुन्मचकविकल्पवत् । तथाहि---उन्मचकविकल्पा वस्त्वनपेक्ष्यैव यथाकयश्चित् प्रवर्तन्ते; यद्यपि च ते कचिद्यथावस्थितवस्तुसवादिनस्तथापि सम्यग्यधावस्थितवस्तुतत्त्वपर्या- लोचनाविरहेण प्रवर्तमानत्वात् परमार्थतोऽपारमार्थिकाः, तथा मिथ्यादृष्टीना मतिश्रुते यथा- वद्वस्त्वविचार्यैव प्रवर्तेते, ततो यद्यपि ते कचिद्रसोऽयं स्पर्शोऽयमित्यादाववभारणाध्यवसा- याभाये संवादिनी तथापि न ते स्याद्वादमुद्रापरिभावनातस्तथाप्रवृत्ते, किन्तु यथाकथञ्चित् , अतस्ते अज्ञाने । तथा ज्ञानफलामावाद, ज्ञानस्य हि फलं हेयस्स हानिरुपादेयस्य चोपादानम् , न च ससारात् परं किञ्चन हेयमस्ति, न च मोक्षात् परं किञ्चिदुपादेयम् , ततो भवमोक्षावेका- न्तेन हेयोपादेयौ, भवमोक्षयोध हान्युपादाने सर्वसङ्गविरतर्भवतः, ततः साऽवश्यं तत्त्ववेदिना फर्तव्या, सैव च तत्त्वतो ज्ञानस्य फलम् । तथा चाह भावानुमाखातिवाचक:- ज्ञानस्य फलं विरतिः, (प्रशम० पघ० ७२) इति । साच मिथ्यादृष्टेर्नास्तीति ज्ञानफलाभावादज्ञाने मिथ्यादृष्टेमतिश्रुते । यदाह भाष्यसुधा- म्भोनिधिः- सदसदविसेसणाओ, मवहेउ जहिच्छिओवलंभाओ । माणफलाभावाओ, मिच्छदिद्विस्स अन्नाणं ॥ (विशे० गा० ११५) इति । तथा- "साईय ७ सपञ्जवसिय ८ जणाईयं ९ अपञ्जवसिय १० इचेय दुवालसगं चुच्छिति- नयट्टयाए साईयं सपजवसियं, अवुच्छिविनयट्टयाए अणाईयं अपञ्जवसिय, तं समासओ चउ- १ सदसदविशेषणायहेतुतो यहच्छोपलम्मात् । ज्ञानफलाभाषान्मिध्यादृष्टेरशनम् ॥ २ सादिक । सपर्य- मसितम् ८ अनादिकम् । थपर्यवसितम् १० इत्येतत् द्वादशा व्युच्छित्तिनयातया पादिक सपर्यवसितम्, अम्युच्छित्तिनयार्यतयाऽनादिकमपर्यवसितम्, सतू समासतधनुर्विधं प्रसप्तम् , सयथान्यत. क्षेत्रतः कालको - ·कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः। विहं पनतं, तं जहा-दमो खितओ कालओ भावओ। दधओणं सम्मसुयं एगं पुरिसं पदुध साईयं सपञ्जवसियं, बहवे पुरिसे पडुच्च अणाईयं अपजवसियं । खितओ णं पंच मरहाई पंच एरवयाई मड्डुच साईयं सपज्जवसियं, पंच महाविदेहाई पडुन अणाईयं अपनवसियं । कालो णं उत्सप्पिणि अवसप्पिणिं च पडुच साईयं सपज्जवसियं, नोउस्सप्पिणिं नोमवसप्पिणि च पडुछ मणाईयं अपजवसियं" । नोउत्सर्पिणी नोअवसर्पिणी चेति फालो महाविदेहेषु ज्ञेयः, तत्रोत्सर्पिण्ययसर्पिणीलक्षणकालाभावात् । "भावओ णं जे जया जिणपन्नचा मावा आपविजंति पण्णविनंति परूविनंति दंसिर्जति निदंसिर्जति ते तया पडुच साईयं सपजवसियं, साओ. यसमियं पुण मावं पडुच अणाईयं अपज्जवसियं, अहवा भवसिद्धियस्स सुर्य साईयं सपज्जवसियं"। केवलज्ञानोत्पत्तौ तदमावात् , "नहम्मि उ छाउमच्छिए नाणे" (आ० नि० गा० ५३९) इति वचनात् । “अमवसिद्धियस्स सुयं अगाईयं अपज्जवसियं । (नन्दी पत्र १९५-१)। इह च सामान्यतः श्रुतशब्देन श्रुतज्ञानं श्रुताज्ञानं चोच्यते । यदाह-- मेविसेसियं सुयं मुयनाणं सुयअन्नाणं च । तथा गमाः-सदृशपाठास्ते विद्यन्ते यत्र तद् गमिकम्, "अतोऽनेकखरात्" (सि०७-२-६) इति इक्सत्ययः, तत् प्रायो दृष्टिवादगतम् ११ । अगमिकम्-असदृशाक्षरालापकम् , तत् प्रायः कालिकश्रुतगतम् १२ । अङ्गप्रविष्टं द्वादश्चाहीरूपम् १३ । तथाहि--- अहारस पयसहसा, आयारे १ दुगुण दुगुण सेसेसु । सूयगड २ ठाण ३ समवाय १ भगवई ५ नायधम्मकहा ६॥ अंग उवासगदसा ७, अंतगड ८ अणुतरोययाइदसा ९ । पन्हावागरणं तह १०, विवायसुयमिगदर्स अंग ११ ॥ परिकम्म १ सुत्त २ पुषाणुओग ३ पुषगय १ चूलिया ५ एवं । पण दिहिवायमेया, चउदस पुषाई पुधगयं ।। उप्पाए १ पयकोडी, अग्गाणीयम्मि छन्नवहलक्खा । विरियपवाए ३ अस्थिप्पवाइ १ लक्खा सयरि सट्टी। भावतः । यतः सम्यश्रुतं एक पुरुष प्रतीस सादिकं सपर्यवसितम्, बहून पुरुषान् प्रतीलानादिकमार्य- यसितम् । क्षेत्रवः पर मरतानि पयरसतानि प्रतीय पार्दिक सपर्यवसितम्, पय महाविदेहानि प्रतीसानादि- कमपर्यय वितम् । कासत उत्सर्पिणीमवसर्पिणी र प्रतीय सादिकं सपर्यवसितम्, नोटराकी नोभवसपिना परवीवानादिसमपर्यशितम् । मारतो ये मदा जिन माश पाल्मापन्दे प्रसप्पन्वे प्राप्मन्दे पर निदान्ते, तान् तदा प्रतीस सादिक सपर्यवसितम्, शायोपग्रमिक पुनर्भा प्रतीलानादिकमपर्यरसितम् । अपना भवसिसिकस भुने सादिकं सपर्यवठितम् । नटे तु छानस्थि के हाने । ममवनिदिकस ध्रुवमनारिक- मपर्यपरितम् ॥ विशेषित धुन ध्रुवहन धुतानं च ॥ १ भादश पदसहपानि मापारे । रिगुणनिगुणानि शेषेषु । एमाहतरस्थानमवाय मगरतीपता- पर्मरूपाः ६॥ मामुरासदान्तामनुसरोपपातिरदशा प्रयाधरण १० तया विपाश्रुतमेशा- दरामाम् ॥ परिस्मस्परपूर्ण योगपूर्वगत चूलिका ५ एवम् । पर इटियादमेदानुर्दच पूछी पूरंगवम् ॥ उसादे पदोरी अमापीपे १ वणवद्विलक्षाः । वीर्यप्रादे १ अतिवादे ४ एस सप्ततिः परिः भग्गेणीय क०स०१०॥ 1 4.३ ·r 1 देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपेतः [गाया एंगपऊणा कोडी, पयाण नाणप्पवायपुधम्मि ५। सच्चप्पयायपुधे ६, एगा पयकोडि छच पया ॥ छवीस पयकोडी, पुचे आयप्पयायनामम्मि ७ । फम्मम्पकायमुबे ८, पयकोडी असिइलक्खजुया ।। पिञ्चसाणभिहाणे ९, पुधे चुलसीइ पयसयसहस्सा । देसपयसहसजुया पयकोडी विजापवायम्मि १०॥ कलाणनामधिज्जे ११, पुवम्मि पयाण फोडि छधीसा । छप्पन्नलक्सकोडी, पयाण पाणाउपुषम्मि १२ ॥ किरियाविसालपुबे १३, नव पयकोडीउ बिति समयविऊ । सिरिलोकबिन्दुसारे १४, सहदुवालस य पयलक्खा ॥ अमावास्यश्रुतम् आवश्यकदशवकालिकादि १४ इति ॥ ६ ॥ व्याख्यातं चतुर्दशधा श्रुतम् । सम्प्रति विंशतिधा श्रुतं व्याख्यानयन्नाह- पज्जय१अक्खर रपय३संघाया४ पडिवत्ति५ तह य अणुओगो । पाहुडपाहुडपाहुडवत्थूरपुवा१० य ससमासा ॥७॥ पर्यायश्च अक्षरं च पदं च सहातब्ध पर्यायाक्षरपदसङ्घाता. । “पडिवत्ति" ति प्रति- पतिः, प्राकृतत्वात् लुप्त विभक्तिको निर्देशः । तथा च 'अनुयोग.' अनुगद्वारलक्षणः । मामृत- प्राभृतं च माभूतं च घस्तु च पूर्व च प्राभृतप्राभृतप्रामृतवस्तुपूर्वाणि । प्राकृतत्वालिमव्यत्ययः । यदाह पाणिनिःस्वप्राकृतलक्षणे-लिङ्गं व्यभिचार्यपि"'.' समुच्चये। एते पर्यायादयः श्रुतस्य दश भेदाः कथम्भूताः ! इत्याह-"ससमास"ति समास -संक्षेपो 'मीलक इत्यर्थः, सह समासेन वर्तन्ते ससमासास्ततध प्रत्येक सम्बन्धः । तथाहि-पर्याय पर्यायसमासः, अक्षरम् अक्षरसमास , पदं पदसमासः, सङ्घातः सहातसमासः, प्रतिपति• प्रतिपविसमासः, अनुयोगः अनुयोगसमास', प्रामृतप्राभूत प्रामृतप्राभूतसमास', प्रामृत प्राभूतसमास', वस्तु वस्तुसमासः, पूर्व पूर्वसमास इति विंशतिधा श्रुत भवतीति गाथाक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम्- पर्यायो ज्ञानस्सागो विमागः पलिच्छेद इति पर्यायाः । तत्रैको ज्ञानांश. पर्यायः, अनेके तु ज्ञानाशाः पर्यायसमास । एतदुक्तं भवति- लब्ध्यपर्याप्तस्य सूक्ष्मनिगोदजीवस्य यत् सर्वजपन्यं अवमानतलादन्यत्र जीकान्तरे व एकः श्रुतज्ञानाशोऽपिनापतिज्छेदसमो वर्भते सपर्यायः॥ ये तु द्यादय भुतज्ञानाविमागपलिच्छेदा नानाजीवेषु वृद्धा लभ्यन्ते ते समुदिताः पर्यायसमासः २। भकारादिलब्ध्यक्षराणामन्यतरदक्षरम् ३ । तेषामेव स्यादिसमुदायोऽक्षरसमास १ । पदं एकपदोना कोटी पदानां ज्ञानप्रवादपूर्व ५। सत्यप्रवादपूर्वे ६ एका पदकोटी पद च पदानि । पशितिः पदकोटी पूर्वे आत्मप्रवादनामनि । कर्मप्रवादपूर्व ८ पदकोटी अशीविलक्षयुता । प्रत्याख्यानाभिधाने । पूर्षे चतुरशीति पदातसहस्राणि । दशपदसहस्रयुक्ता पदकोटी विद्याप्रवादे १०॥ कल्याणनामधेये 11 पूर्वे पदानो कोटि पड्दिशति । पदण्याशालाकोटी पदानां प्राणायु पूर्व १२ ॥ क्रियाविशालपूर्वे ११ नव पदहोम्यो मुदते समयविद । श्रीलोकबिन्दुसारे । सार्धद्वादश व पदलशम् ॥

·कर्मविपाफनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । तु 'अर्थपरिसमाप्तिः पदम्' इत्याधुक्तिसद्भावेऽपि येन केनचित्सदेनाऽष्टादशपदसहस्रादिपमाणा आचारादिमन्या गीयन्ते तदिह गृह्यते, तस्यैव द्वादशाक्षश्रुतपरिमाणेऽधिकृतत्वात् , श्रुतमे. दानामेव चेह प्रस्तुतत्वात् । तस्य च पदस्य तथाविधामायामायात् प्रमाणं न ज्ञायते। तत्रैक पद पदमुच्यते ५ । व्यादिपदसमुदायस्तु पदसमासः ६ । गइ इंदिए य कार" (आ. नि० गा० १४) इत्यादिगाथाप्रतिपादितद्वारकलापस्यैकदेशो यो गत्यादिकस्तस्याप्येकदेशो यो मरकगत्यादिस्तत्र जीयादिमार्गणा यका क्रियते स सङ्घातः ७ । धादिगत्याधवयवमार्गणा साहातसमासः ८ । गत्यादिद्वाराणामन्यतरैकपरिपूर्णगत्यादिद्वारेण जीवादिमार्गणा प्रतिपतिः ९। द्वारद्वयादिमार्गणा तु प्रतिपचिसमासः १० । "संतपयपरूवणया दपमाणं च" (मा. नि० गा०१३) इत्यादि अनुयोगद्वाराणामन्यतरदेकमनुयोगद्वारमुच्यते ११॥ तयादिसमुदायः पुनरनुयोगद्वारसमासः १२ । प्रामृतान्तर्वर्ती अधिकारविशेषः प्रामृतमामृतम् १३ । तया- दिसमुदायस्तु प्राभूतप्राभूतसमासः १४ । वस्त्वन्तर्वर्ती अधिकारविशेषः प्रामृतम् १५ । तयादिसंयोगस्तु प्रामृतसमासः १६ । पूर्वान्तर्वर्ती अधिकारविशेषो वस्तु १७ । तयादिसं. योगस्तु वस्तुसमासः १८॥ पूर्वमुत्पादपूर्वादि पूर्वोक्तखरूपम् १९ । तद्व्यादिसंयोगस्तु पूर्वसमासः २० । एवमेते संक्षेपतः श्रुतज्ञानस्य विंशतिर्मेदा दर्शिताः, विस्तरार्थिना तु बृहत्कर्मप्रकृति रत्वेषीया । एते च पर्यायादयः श्रुतभेदा यथोचरं तीवतीव्रतरादिक्षयोपशमलभ्यत्वादित्यं निर्दिष्टा इति परिभावनीयमिति । अथवा चतुर्विधं श्रुतज्ञानम्, तथाहि-द्रव्यतः क्षेत्रतः फालतो भावतश्च । तत्र द्रव्यतः श्रुतज्ञानी सर्वव्याण्यादेशेन जानाति, क्षेत्रतः सर्वक्षेत्रमादेशेन श्रुतज्ञानी जानाति, कालतः सर्व कालमादेशेन श्रुतज्ञानी जानाति, भावतः सर्वान् भावान् भादेशेन श्रुतज्ञानी जानातीति ॥ ७॥ व्याख्यातं सविस्तरं श्रुतज्ञानम् । सम्प्रत्यवधिज्ञानं व्याख्यायते, तच द्वेषा-मवप्रत्ययं देवनारकाणाम्, गुणप्रत्ययं मनुष्यतिरश्वाम् , तय पोढा, तथा चाह सूत्रम्-- अणुगामिवहमाणयपडियाईयरचिहा छहा ओही। रिउमइविउलमई मणनाणं केवलमिगविहार्ण ॥८॥ भानुगामि च वर्षमानकं च प्रतिपाति च इतराणि च-अनानुगामिहीयमानकाप्रतिपातीनि आनुगामिवर्धमानकप्रतिपातीतराणि, विधानानि विधा:-मेदाः, तत मानुगामिवर्षमानकप्रति- पातीतराणि विधा यस्य तत्तथा तस्माद् आनुगामिवर्धमानकप्रतिपातीवरविधात् पड्धा 'अव. धिः' अवधिज्ञानं भवति । उक्तं च नन्यध्ययने- "तं समासओ छधिहं पन्नतं, तं महा--आणुगामियं अणाणुगामियं वडमाणयं हीयमाणयं पडिचाई अपडिवाई । (नन्दी पत्र ८१-१) तत्र गच्छन्तं पुरुषम् ा-समन्तादनुगच्छत्तीत्येवंशीलमानुगामि, यद्देशान्तरगतमपि ज्ञानि- नमनुगच्छति लोचनवत् तद् अवधिज्ञानमानुगामीति भावः १ । तया न आनुगासि अनानु- १ गति इन्द्रिय काय ॥ ३ सतानपणता द्रव्यप्रमाण च ॥ ३ अनुगामि क० ख० ग० एवमपि । ४वत् समासतः परिधं प्रशप्तम् , सयया-आनुगामिकमनानुगामिकवर्धमान हीयमानकं प्रतिपालप्रतिपाति । .

·२० देवेन्द्रसूरिविरचितखोपाटीकोपेतः गाथा गामि, शृङ्खरापद्धपदीप इव यद् न गच्छन्तं ज्ञानिनमनुगच्छति, यत् किल तद्देशवस्यैव भवति, उद्देशनिवन्धनक्षयोपशमजत्वात् , देशान्तरगतस्य त्वपैति, तद् अवधिज्ञानमनानुगामीति भावः २। यदाह भगवान् श्रीदेवर्द्धिक्षमाश्रमण:- से' किं तं अणाणुगामियं ओहिनाण' अणाणुगामियं ओहिनाणं से जहानामए केइ पुरिसे एग महं जोइहाणं काउं वस्सेव जोइटाणस्स परिपेरतेसु परिपेरतेस परिहिंडमाणे परिहिंडमागे परिपोलमाणे परिपोलमाणे तमेव जोइट्ठाण पासह अन्नत्य गए न पासह, एवमेव अणाणु- गामियं मोहिनाणं जत्थैव समुपजइ तस्थेव संखिजाणि वा असंखिजागि था जोयणाई पासह न अनत्य । (नन्दी पत्र ८९-१) भाष्यकारोऽप्याह- अणुर्गोमि उ अणुगच्छइ, गच्छंत लोयणं जहा पुरिस । इयरो उ नाणुगच्छइ, ठियम्पईवु ध गच्छंतं ॥ (विशे० गा० ७१५) सया वर्षत इति वर्षमानम्, ततः संज्ञायों कन्मत्ययः, यहुबहुतल्यनमक्षेगदमिवर्ष- मानज्वलनज्वालाकलाप इव पूर्वावस्थातो यथायोग प्रशस्तप्रशखतराध्यवसायतो वर्धमान- मवधिज्ञानं वर्षमानकम् । एतत् सिलामुलासस्येयभागादिविषयमुत्पय पुनदि विषयविस्तर- णात्मिका याति यावदलोके लोकप्रमाणान्यसध्येयानि खण्डानीति ३ । तया हीयते-तथाविध. सामध्यमायतो हानिमुपगच्छतीति हीयमानम्, कर्मकर्त विवक्षायाम् अनमत्ययः, हीय- मानमेव हीयमानकम् , “कुत्सिताल्पाज्ञाते" (सि०७-३-३३) प्रत्ययः, पूर्वावस्थातो यदधोऽभो हासमुपगच्छति तद् हीयमानकमवधिज्ञानमिति ४ । उक्त च नन्दिचूर्णी- हीयमाणं पुशवत्थाओ अहोऽटो हस्समाणं (पत्र १९) इति । सथा प्रतिपततीत्येवंशीलं प्रतिपाति ५ । यदाह-- से कि तं पडिवाई ! पडिवाई जन्न जहलेण अंगुलस्स अससिधभागं या संसिजभागं या बालागं वा यालगपुहवं या एवं लिक्खं वा जूयं या जयं या जयपुहर या अंगुलं या संगुल. पुह या, एवं एएणं अहिरावणं विहरिय वा हत्यं वा कुम्छि वा कुक्षिहसद्वपमुच्यते पणुंवा गाउयं वा जोपणं वा जोयणसयं या जोयणसहस्स या संलिम्माणि या सखिजाणि था जोयणसहस्साई, उक्कोसेणं रोगं पासिवाणं परिवडिजा, से से पडिवाई । (नन्दी पत्र ९६-२) दावणमिमाधिज्ञानम् धगजगामिकमपिशान एयपानामा पिया एक माग्यो. विस्मन ला तस्यैव ज्योति स्थानस्य परिपन्देषु परिपरन्तु परिहिण्डमान परिविणमान परिपोलमान परियोलपमानः तदेव ज्योति स्मन पयति अन्यत्र गतो म परपति, एक्येव मनानुगानिकमरिहानं गौर समुपपते तत्रैव यानि वा सोयानि वा योजनाणी पापनि मान्यत्र ० १ वामेव प० । अनुगामि गति गठन्तं सोवनं यथा पुरुषम् । इतरतु मानुगति सितमप इस गयन्तम् ॥'गी. भोगan ५वीयमान विस्थानोऽशोऽधो हसमानं ॥ (अप किसर प्रवि!ि अविवाति पर मपन्येनातलायमाग वा सम्पमार्ग वा पालन या बात महत्त्व वा एवं लिशा या यूहा दायर का यकल पा पार्क या मानापाय का, रमेनामिनापेन वितति का मामा भां का पोरन या योजना का योगनरस का होमानि का मारेपान मा योमन सामान, सरकग होई रह प्रविरवेद, पवार प्रतिपाति ॥ - - ·८] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । तथा न प्रतिपाति अप्रतिपाति, यत् क्लिाइलोकस्य प्रदेशमेकमपि पश्यति तद् अप्रतिपा- तीति भावः ६१ हीयमानकप्रतिपातिनोः कः प्रतिविशेषः ! इति चेद् उच्यते-हीयमान पूर्वावसातोऽयोऽधो हासमुपगच्छदभिधीयते, यत् पुनः प्रदीप इव निर्मूलमेककालमपगच्छति तत् प्रतिपातीति । यद्वाऽनन्तद्रव्यभावविषयत्वात् तत्तारतम्यविवक्षयाऽनन्तमेदम् , असोयक्षेत्र- कालविषयत्वातु ततारतम्यविवक्षयाऽसपेयमेदमवधिज्ञानम् । यद्वा चतुर्विधमवधिज्ञानं द्रव्य- क्षेत्रकालभावात् । तथा चाह- 'तं समासओ चउविहं पन्न, तं जहा—दवओ खेतओ कालओ भावो । दधोणं ओहिनाणी जहनेणं अणंताई रूविदवाई जाणइ पासइ, उकोसेणं सधरूविदवाई जाणह पासइ । खिचओ णं ओहिनाणी जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेज्जइमार्ग, उक्कोसेणं असंखेजाई अलोए लोयप्पमाणमिचाई खंडाई जाणइ पासइ । कालओ णं ओहिनाणी जहनेणं आवलियाए अस- खिमइमागं, उकोसेणं असंखिजाओ उस्सप्पिणीमोसप्पिणीओ तीयं च अणागयं च कालं जाणइ पासइ । भावओ णं ओहिनाणी जहन्नेण वि अगते भावे जाणइ पासइ, उक्कोसेण वि अणते भावे जाणह पासह सवभावाणं अणंतभागं । (नन्दी पत्र ९७-१) इति । उक्तमवधिज्ञानम् । इदानी मनःपर्यवज्ञानं व्याख्यानयनाह--"रिउमइ विउलमई मण- नाणं ति। मनोज्ञान' मन.पर्यायज्ञानमित्यर्थः, ऋजुमतिविपुलमतिभेदादिविषम् । तत्र ऋग्वी-- सामान्यप्राहिणी मतिः ऋजुमतिः, घटोऽनेन चिन्तित इत्यध्यवसायनिबन्धना मनोद्रव्यपरि- च्छित्चिरित्यर्थः । यदाह-- रिउ सामन्नं तम्मतमाहिणी रिउमई मणोनाणं । पायं विसेसविमुहं, घडमि चिंतियं मुणइ ॥ (विशे० गा० ७८४) तथा विपुला-विशेषग्राहिणी मतिर्विपुलमतिः, घटोऽनेन चिन्तितः स च सौवर्णः पाटलि- पुत्रकोऽद्यतनो महानित्यायध्ययसायहेतुम्ता मनोद्रव्यविज्ञप्तिरिति भावार्थः, अस्यां व्युत्पती खतनं ज्ञानमेव गृह्यत इति । अथवा ऋग्वी-सामान्यग्राहिणी मतिरस्यासी ऋजुमतिः । विपुला-- विशेषमाहिणी मतिरस स विपुलमतिः, अस्या व्युत्पत्तौ तद्वान् गृह्यते । यद्वा मन.पर्यायज्ञानं चतुर्विधम्-द्रव्यक्षेत्रकालभाव मेदात् । उक्तं च- ते समासओ चउविहं पन्नतं तं जहा दबओ खितओ कालो भावओ। दवओ गं १ तत् समासतश्चतुर्विध प्रशप्तम् , तद्यया-द्रव्यत क्षेत्रत कालतो भावव व्यतोऽअधिशानी जघन्येना- नन्तानि रूपिद्रव्याणि जानाति पश्यति, उत्कर्षेण सर्वरूपिद्रव्याणि जानाति पश्यति । क्षेत्रतोऽवधिज्ञानी जघन्ये- नाहलस्यासयेयभागम्, उत्कर्षेणाऽसद्धयेयानि भोके लोकप्रमाणमात्राणि खण्डानि जानाति पश्यति । कालतो. पधिमानी जघन्येनाऽमालिकाया भसयभागम् , उत्करेगाऽसयेया उस्सर्पिण्यवसर्पिणी अतीत चानागतं च काल जानाति पश्यति । भावतोऽधिज्ञानी जघन्येनाप्यनन्तान् भाषान् जानाति पश्यति, उत्कर्षेणापि अनन्तान् भावान जानाति पश्यवि सर्वभावानामनन्तभागम् ॥ २ ऋजु सामान्य तन्मानमाहिणी ऋजमतिमनोज्ञानम् । प्रायो विशेषविमुख, घटमा चिन्तित जानाति ॥ ३ तत् समासतधनुर्विध प्रज्ञप्तम् , तद्यया-द्रव्यत. क्षेत्रतः कालतो भावत. द्रव्यत प्रामविरनन्ताननन्तप्रदेशिकान् स्कन्धान जानाति पश्यति । तानेव विपुलमतिरस्य' धिकतरान विमलतरान जानाति पश्यति ।।

·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपाटीकोपेतः [गाथा उजुमई अणंते अणंतपएसिए खंधे जाणइ पासह । ते चैव विउलमई अन्महियतराए विमल- तराए जाणइ पासह ( नन्दी पत्र १०७-२)ति) क्षेत्रत. पुनर्ऋजुमतिरघो यावदघोलौकिकमामान जानाति । यदाहुश्चतुर्दशप्रकरणशतप्रासा- दसूत्रधारकल्पप्रमुश्रीहरिभद्रसरिपादा नन्दिवृत्ती- ईहाघोलौकिकान् प्रामान्, तिर्यग्लोकविवर्तिनः । मनोगतांस्त्वसौ मावान्, वेति तद्वर्तिनामपि ॥ (पत्र ४७) ऊध्वं यावद् ज्योतिश्चक्रस्योपरितलम् | तिरिय जाव अतो मणुस्सखिते अट्ठाइजेसु दीवेणु दोसु य समुद्देसु पत्नरससु फम्मभूमीस तीसाए अकम्मभूमीसु छप्पन्नाए अंतरदीवेसु सन्नीणं पंचिंदियाणं पजचगाणं मणोगए भावे जाणइ पासइ । तं चेव विउलमई अटाइजेहिं अंगुलेहि अन्भहियतरयं विसुद्धतरय खे जाणइ पासह । (नन्दी पत्र १०८-१)। इह व्याख्या---'अन्त.' मध्ये मनुष्यक्षेत्रस्य 'अर्घतृतीयद्वीपेषु' जम्बूद्वीपधातकीखण्डपुष्करव- रद्वीपार्थेषु 'द्वयोः समुद्रयोः' लषणसमुद्रकालोदसमुद्रयोः 'पञ्चदशसु फर्मभूमिपु' भरतपश्चकैरवत- पञ्चकमहाविदेहपञ्चकलक्षणासु 'त्रिंशत्यकर्मभूमिपु' हैमवतपञ्चकहरिवर्षपञ्चकदेवकुरुपञ्चकोत्तर- कुरुपञ्चकरम्यकपञ्चकहरण्यवतपञ्चकरूपासु । तथा लवणसमुद्रस्यान्तमध्ये भवा द्वीपा आन्तर- द्वीपास्ते च पट्पञ्चाशसक्ष्याः । तथाहि-इह जम्बूद्वीपे भरतस्य हैमवतस्य च क्षेत्रस्य सीमा- कारी भूमिनिममपञ्चविंशतियोजनो योजनशतोच्छ्यपरिमाणो भरतक्षेत्रापेक्षया द्विगुणविष्कम्भो हेममयश्वीनपट्टव! नानावर्णविशिष्टद्युतिमणिनिकरपरिमण्डितोभयपार्थः सर्वत्र तुल्यविस्तरो गगनमण्डलोल्लेखिरलमयैकादशक्टोपशोभितो वज्रमयतलविविधमणिकनकमण्डितभूमिभागदश- योजनावगाटपूर्वपश्चिमयोजनसहसायामदक्षिणोत्तरपञ्चयोजनशतविस्तारपद्मदशोभितशिरोमध्य- विमागः सर्वतः कल्पपादपश्रेणिरमणीयः पूर्वापरपर्यन्ताभ्यां लवणोदार्णवजलसपी हिमव- नाम पर्यतः, तस्स लवणोदार्णवजलसंस्पर्शादारभ्य पूर्वस्या पश्चिमायां च दिशि प्रत्येक द्वे द्वे गजदन्ताकारे दंष्ट्रे विनिर्गते, वशान्यां दिशि या विनिर्गता दंष्ट्रा तसा हिमवत' पर्यन्तादारभ्य त्रीणि योजनशतानि स्वणसमुद्रमवगायात्रान्तरे योजनशतत्रयायामविष्कम्म किञ्चिन्यूनकोनपञ्चाशदधिकनवयोजनशतपरिरय एकोरुकनामा द्वीपो वर्तते, अय च पश्च- धनु शतप्रमाणविष्कम्भया द्विगन्यूतोच्छ्तिया पद्मवरवेदिकया सर्वत परिमण्डितः, साऽपि च पद्मवरवेदिका सर्वतो वनखण्डपरिक्षिप्ता, तस्य च वनखण्डस्य चक्रवालतया विष्कम्मो देशोने द्वे योजने परिक्षेप पद्मवरवेदिकाममाणः । तथा तस्यैव हिमवतः पर्वतस्य पर्यन्तादारभ्य पाक्षिणपूर्वस्या दिशि त्रीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमवगाध द्वितीयदंष्ट्राया उपरि एकोरुक- द्वीपप्रमाण आमासिकनामा द्वीपो वर्तते । तथा तस्यैव हिमवतः पश्चिमायां दिशि पर्यन्तादारभ्य दक्षिणपश्धिमायां श्रीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमगाए दष्ट्राया उपरि ययोकपमाणो वेषा- णिकनामा द्वीप ! तथा तस्मैव हिमवतः पश्चिमायां दिशि पर्यन्तादारभ्य पश्चिमोचरस्यो दिशि १ एतद् सत नन्दिचूर्णावप्पति ।।

·८] कर्मविपासनामा प्रथमः फर्मग्रन्थः । २३. भीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमवगाव दंष्ट्राया उपरि पूर्वोक्तप्रमाणो नाहोलिकनामा द्वीपः । एवमेते चत्वारो द्वीपा हिमवतश्चतसृष्वपि विदिक्षु तुल्यममाणा अवतिष्ठन्ते । तत एपामेको रुकादीनां चतुणों द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं चत्वारि चत्वारि योजन- शतान्यतिक्रम्य चतुर्योजनशतायामविष्कम्माः किश्चिन्यूनपञ्चषष्टिसहितद्वादशयोजनशतपरिक्षेपा ययोकपावरवेदिकावनखण्डमण्डितपरिसरा जम्बूद्वीपवेदिकातश्चतुर्योजनशतप्रमाणान्तरा हय- कर्णगजकर्णगोकर्णशप्कुलीकर्णनामानश्चत्वारो द्वीपाः । तद्यथा-कोरुफस्य परतो यकर्णः, मामासिकस्य परतो गजकर्णः, वैषाणिकस्य परतो गोकर्णः, नाझोलिकस्य परतः शप्कुलीकर्णः, एवममेऽपि भावना कार्या । तत एतेषामपि हयकर्णादीनां चतुर्णामपि द्वीपानां परतः पुनरपि यथाक्रमं पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येकं पञ्च पञ्च योजनशतान्यतिक्रम्य पञ्चयोजनशतायामविष्कम्भा एकाशीत्यधिकपञ्चदशयोजनशतपरिक्षेपाः पूर्वोक्तप्रमाणपद्मवरवेदिकावनखण्डमण्डितबाह्यप्रदेशा जम्बूद्वीपवेदिकातः पञ्चयोजनशतममाणान्तरा आदर्शमुखमेणूमुखाऽयोमुखगोमुखनामानश्चत्वारो द्वीपाः। एतेषामप्यादर्शमुखादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो भूयोऽपि यथाक्रमं पूर्वोचरादिविदिक्ष प्रत्येकं षट् षड् योजनशतान्यतिक्रम्य पड्योजनशतायाम विष्कम्भाः सप्तनवत्यधिकाष्टादशयोजन- शतपरिक्षेपा यथोकप्रमाणपद्मवरवेदिकावनखण्डमण्डितपरिसरा जम्बूद्वीपवेदिकातः पयोजन- शतप्रमाणान्तरा अश्वमुखहस्तिमुखसिंहमुखव्याघ्रमुखनामानश्चत्वारो द्वीपाः । एतेषामप्यश्वमुखा- दीनां चतुणों द्वीपानां परतो यथाक्रम पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येक सप्त सप्त योजनशतान्यतिक्रम्य सप्तयोजनशतायामविष्कम्मास्त्रयोदशाधिकद्वाविंशतियोजनशतपरिरयाः पूर्वोक्तप्रमाणपद्मवरवे. दिकावनखण्डसमवगूढा जम्बूद्वीपवेदिकातः सप्तयोजनशतप्रमाणान्तरा अश्वकर्णहयकर्णाकर्णक- र्णपावरणनामानश्चत्वारो द्वीपाः। तत एतेषामश्वकर्णादीनां चतुर्णा द्वीपानां परतो यथाक्रमं पूर्वोत्त- रादिविदिक्षु प्रत्येकमष्टावष्टौ योजनशतान्यतिक्रम्याटयोजनशतायाम विष्कम्मा एकोनत्रिंशदधिक- पञ्चविंशतियोजनशतपरिक्षेपा यथोक्तप्रमाणपद्मवरवेदिकावनखण्डमण्डितपरिसरा जम्बूद्वीपवेदि- कातोऽष्टयोजनशतप्रमाणान्तरा उल्कामुखमेघमुख विद्युन्मुखविद्युदन्ताभिघानाश्चत्वारो द्वीपाः । ततोऽमीपामप्युल्कामुखादीनां चतुणों द्वीपानां परतो यथाक्रम पूर्वोत्तरादिविदिक्षु प्रत्येक नव नव योजनशतान्यतिक्रम्य नवयोजनशतायामविष्कम्माः पञ्चचत्वारिंशदधिकाष्टाविंशतियोजन- शतपरिक्षेपा यथोक्तप्रमाणपनवरयेदिकावनखण्डमण्डितपरिसरा जम्बूदीपवेदिकातो नवयोजन- शतप्रमाणान्तरा घनदन्तलष्टदन्तगूढदन्तशुद्धदन्तनामानश्चत्वारो द्वीपाः । एवमेते सप्त चतुष्का हिमवति पर्वते चतसृष्वपि विदिक्षु व्यवस्थिताः, सर्वसङ्ख्ययाऽष्टाविंशतिः । एवं हिमवत्तुल्यवर्ण- प्रमाणे पाहदप्रमाणायामविष्कम्भावगाहपुण्डरीकहूदोपशोभिते शिखरिण्यपि लवणोदार्णवजल- संपर्शादारभ्य यथोक्तप्रमाणान्तराश्चतस्पु विदिक्षु व्यवस्थिता एकोहकादिनामानोऽसुग्णापान्त- रालायामविष्कम्मा अष्टाविंशतिसझ्या द्वीपा वक्तव्याः, सर्वसङ्ख्यया पट्पञ्चाशदन्तरद्वीपाः । एतद्ता मनुष्या अध्येतन्नामान उपचारात्, भवति च तास्थ्यात् तव्यपदेशः, यथा पञ्चाल- देशनिवासिनः पुरुषाः पञ्चाला इति । ते च मनुष्या वज्रऋपमनाराचसहनिनः समचतु. रससंस्थानाः सर्वांगोपाङ्गसुन्दराः कमण्डलुकलशयूपस्तूपवापीध्वजपताकासौवस्तिकयवमत्स्यमक.

·प २४ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाया रकूर्मस्थवरस्थालांशुकाष्टापदाइशशुपतिष्ठकमयूरश्रीदामामिषेकतोरणमेदिनीजलधिवरमवनादर्शप- तगजपमसिंहचामररूपप्रशस्तोत्तमद्वात्रिंशल्लक्षणधराः स्वभावत एव सुरभिवदनाः पतनुको- धमानमायालोमाः सन्तोपिणो निरौत्सुक्या मार्दवार्जवसम्पन्नाः सत्यपि मनोहारिणि मणिकन- कमौक्तिकादौ ममत्वकारणे ममत्वाभिनिवेशरहिताः सर्वथाऽपातवैरानुबन्धा हस्त्यश्वकरभगोमहि. पादिसद्भावेऽपि तत्परिभोगपराङ्मुखाः पादविहारिणो ज्वरादिरोगयक्षभूतपिशाचादिग्रहमारिव्य- सनोपनिपातविकलाः परस्सरप्रेष्यप्रेषकभावरहितत्वादहमिन्द्राः। तेषां पृष्ठकरण्डकानि चतुःषष्टि- सध्याकानि, चतुर्थातिकमे चाहारमहणम् , आहारोऽपि च न शाल्यादिधान्यनिष्पन्नः किन्तु पृथिवीमृत्तिका कल्पद्रुमाणां पुष्पफलानि च । तथाहि-जायन्ते खल तत्रापि विलसात एवं शालिगोधूममुद्माषादीनि धान्यानि पर न तानि मनुष्याणामुपमोगं गच्छन्ति, या तु पृथिवी सा शर्करातोऽप्यनन्तगुणमाधुर्या, यश्च कल्पद्रुमफलानामाखादः स चक्रवर्तिभोजनादप्यधि- कगुणः। यदुक्तम्- तेसिं गं भंते ! पुष्फफलाणं केरिसए आसाए पनते : गोयमा! से जहानामए रण्यो चाउरंतचकवटिस कल्याणे भोयणजाए सयसहस्सनिष्फल्ने वन्नोववेए गंधोक्वेए रसोववेए फासोववेए आसायणिजे विस्सायणिज्जे दप्पणिज्जे मयणिने विहणिजे सबिंदियगायपहाय- णिजे आसाएणं पन्नते, इत्तो इतराए चेव पन्नचे । (जम्बू० पत्र ११८-१) ततः पृथिवी कल्पपादपयुष्यफलानि च तेषामाहारः । तथाभूतं चाहारमाहार्य मासादादि- संस्थाना ये गृहाकाराः कल्पगुमास्तेषु यथासुखमवतिष्ठन्ते । न च तत्र क्षेत्रे दंशमशकयूकाम- कुणमक्षिकादयः शरीरोपद्रवकारिणो जन्तव उपजायन्ते । येऽपि जायन्ते मुजगन्याभसिंहाद- यतेऽपि मनुष्याणां न बाधायै प्रभवन्ति, नापि ते परस्पर हिंस्यहिंसकभावे वर्तन्ते, क्षेत्रानु- मावतो रौद्रमावरहितत्वात् । मनुष्ययुगलानि च पर्यवसानसमये युगलं प्रमुवते, तद् पुनयु- गलमेकोनाशीतिदिनानि पालयन्ति । तेषां शरीरोच्छ्योऽष्टौ धनुःशतानि, पल्योपमासपेयमा- गममाणमायुः, स्तोककपायतया स्त्रोकप्रेमानुवन्धतया च ते मृत्वा दिवमुपसर्पन्ति । मरणं च तेषां जृम्भिकाकाशक्षुतादिमानव्यापारपुरस्सरं भवति, न शरीरपीडारम्भपुरस्सरमिति । अत्र गाथा:- हिमगिरिनिग्गयपुधावरदादा विदिसि संठिया लवणे। जोयणतिसए गंतु, तिन्नि सए वित्यराऽऽयामा ।। वेइयवणसंडजुया, चउ अंतरदीय तेसि नामाई । एगोरुग १ आभासिय २, साणियनाम ३ नंगूली १ ॥ पो भगवन् । पुषफलाना फीश भासाद प्रज्ञा ! गौतम ! स यथानायक राशपातुरन्तवकवर्तिनः स्पाणं भोजनजात शतमहसनिणण धर्णोपेतं गन्धोपपेतं रसोपपेवं सभेपपेत मास्वादनीयं विखादनीय दर्पणीय मदनीयं बृहणीय सर्वेन्द्रियगानप्रदादनीयमाखादेन प्राप्तम् , इत इटवरव प्राप्त । रिनिर्गतपूर्वापदादा विदिशि संस्थिता लवणे । योनिशवं गला त्रीणि पदानि विस्वराशयामा " बेरिका. पनसायुताथवार भन्दादीपास्तेषां नामानि । एक, १ मामासिक २ पाणिकनामा ३ नामोलि. ४ ॥ २ हिमगि ·८] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्ममन्यः । "ऐसि परओ चउपणछसत्तअडनवयजोयणसएसु । हयकन्ना ५ गयकन्ना ६, गोकन्ना ७ सकुलीकन्ना ८॥ आयंसग ९ मिंदमुहा१०,अओमुहा११गोमुहा१२चउर दीवा। अस्समुहा १३ हस्थिमुहा१४, सिंहमुहा १५ तह य वग्धमुहा १६॥ ततो य अस्सकन्ना १७, हरिथ १८ अकन्ना य १९ कन्नपावरणा २० । उकामुह २१ मेहमुहा २२, विजुमुहा २३ विजुदंता य २४ ॥ घणदंत२५ लटुंदंता २६, निगूढदंता य २७ सुद्धदंता य २८ । इय सिहरिम्मि वि सेले, अट्ठावीसंतरदीवा ।। उमयेऽपि मिलिताः षट्पञ्चाशत्सङ्ख्याः । एएसु जुगलधम्मी, धणुसय असिया परमरूया । पल्लअर्सखिजाऊ, गुणसीदिणऽवच्चपालणया ॥ चउसट्ठीपिट्टिकरंडमंडियंगा चउत्थभोई य । कप्पतरुपूरियासा, सुरगइगामी तणुकसाया ॥ शेपं सूत्रं स्पष्टम् ।। कालओ णं उज्जुमई जहन्नेणं पलिओवनस्स असंखिज्जइभाग, उक्कोसेण वि पलिओवमस्स असंखिजहभागं तीयं अणागयं च कालं जाणइ पासइ । तं चेय विउलमई अमहियतरागं जाणइ पासइ । (नन्दी पत्र १०८-२) जीतकल्पभाष्येऽप्युक्तम्---- कालओ उज्जुमई उ, जहन्नउकोसए वि पलियस्स । भागमसंखिज्जइमं, अतीय ऐस्से व कालदुगे ।। जाणइ पासइ ते ऊ, मणिज्जमाणे उ सन्निजीवाणं । ते चेव य विउलमई, वितिमिरसुद्धे उ जागेइ ॥ (गा०८२-८३) भावतस्तु तत्पर्यायाश्चिन्तनानुगुणपरिणतिरूपा ऋजुमतेविषय इति । चिन्तनीयं तु मूर्तम- १ए पातचतुःपञ्चपदसताटनवायोजनशतेषु । हयकर्णः ५ गजकर्णः ६ गोकर्णः । शकुलकर्णः ।। भादर्शमुखएमेण्द्रमुखो १० अयोमुखः ११ गोमुखः १२ चलारो द्वीपाः । अवमुखः १३ हस्तिमुखः १४ सिंहमु- सः १५ तथा च व्याघ्रमुखः १६॥ ततश्चाश्वकर्णः १७ हखिकर्णा १८ऽकर्णी च १९ कर्णप्रावरणः २० । उल्का- मुसः २१ मेपमुसः २१ विद्युन्मुखः २३ विद्युहन्तय २४ ॥ घनदन्तः २५ लाटदन्तः २६ निगूढदन्तय २७ शुद्धदन्तय २८ । इति शिखरिण्यपि शैलेऽष्टाविंशतिरन्तरद्वीपाः ।। २ एतेषु युगलधर्माणो धनु शतान्यष्टोच्छ्रिताः परमरूपाः । पल्यासयेयायुप एकोनाशीतिदिनापत्यपालनकाः ॥ चतुःषष्टिपृष्ठकरण्डकमण्डितावाचतुर्थमोजिनश्च । कलतपरिताशाः सुरगतिगामिनस्वनुकपायाः ॥ ३ कालत ऋजुमति धन्येन पल्योपमस्यासद्ध्येयभागम् , उत्कर्षेणापि पन्योपमस्यासचयेयभागमतीतमनागतं च काल जानाति पश्यति । तदेव विपुलमविरभ्यधिकतरकं जानाति पश्यति ॥ ४ फालत ऋजुमतिस्तु जघन्यत उत्कर्षतोऽपि पल्यस्य । भागमसयेयमतीचे एष्यति पा कालद्विके जानाति पश्यति तांस्तु मन्यमानांतु सैशिजीवानाम् । तानेव च विपुलमतििितमिरशुद्धालु जानावि ॥ ५ एसे व का प० ग० ५०० ।

·'देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपेतः {गाथा मूते चा त्रिकालगोचरमपि बाधमर्धमनुमानादवैति, “आणइ बशेऽशुमाणामो" (विशे० गा० ८१४) इति वचनात् । यत एतत्परिणतान्येतानि मनोदव्याणि इत्येतदन्यथानुपपत्ते- रमुकोऽयोऽनेन चिन्तित इति लेखाक्षरदर्शनात् तदुक्तार्थमिव प्रत्यक्ष मनोदव्यदर्शनाचिन्त्यमर्थ- मनुमिमीते । स चैप बाह्याभ्यन्तररूपो द्विविघोऽपि विषयः स्फुटतरबहुतरविशेषाध्यासितत्वेन विपुलमतेविमलतरोऽवसेय इति । निरूपितं मनःपर्यायज्ञानम् ॥ अथ केवलज्ञान व्याचिल्यासराह--"केवलमिगविहाणं" ति 'केवलं' केवलज्ञानम् 'एक- विधानम्' एकविधम् , प्रथमत एव सर्वद्रव्यक्षेत्रकालभावमाहकत्वादिति भाव इति ॥ ८॥ अभिहितं केवलज्ञानं तदभिधाने च व्याख्यातानि पञ्चापि ज्ञानानि । इदानीमेतेषामावरणमाह-- एर्सि जं आवरणं, पड व्व चक्खुस्स तं तयावरणं । दसणचउ पणनिहा, वित्तिसमं दसणावरणं ॥९॥ 'एप' भतिज्ञानादीनां पञ्चानां नानां यद् 'आवरणम्' आच्छादकम् , 'पट इव' सूत्रादि- निष्पनशाटक इव 'चक्षुप.' लोचनस्य, तत् तेषां मतिज्ञानादीनामावरणं तदापरणमुच्यते । इदमत्र हृदयम्-~-यथा घनघनतरपनतमेन पटेनावृतं सत् निर्मलमपि चसुर्मन्दमन्दतरमन्दतम- दर्शनं भवति, तथा ज्ञानावरणेन कर्मणा धनघनतरघनतमेनावृतोऽयं जीवः शारदशरापरकर- निकरनिर्मलतरोऽपि मन्दमन्दवरमन्दतमज्ञानो भवति, तेन पटोपमं ज्ञानावरणं फर्मोच्यते। तत्रावरणस्य सामान्यत एकरूपत्वेऽपि यत् पूर्वोत्तानेकभेदभिवस्य मतिज्ञानस्यानेकमेवमेवाऽऽव- रणसभावं कर्म तद् मतिज्ञानावरणमेकमहणेन गृह्यते चक्षुषः पटलमिव १ । तथा पूर्वाभिहि- तभेदसन्दोहस्य भुवज्ञानस यद् भावरणखमा कर्म तत् श्रुवज्ञानावरणम् २ । तथा माप- पश्चितभेदकदम्बकस्सावधिज्ञानस्स यद् आवरणखमावं कर्म तद् अवधिज्ञानावरणम् ३१ वथा पानितिमेदद्वयस्य मन.पर्यायज्ञानस्य यद् भावरणखमावं कर्म तद् मनःपर्यायज्ञानावरणम् ।। तथा पूर्वप्ररूपितसरूपस केवलज्ञानस यद् भावरणसमावं कर्म तत् केवलज्ञानावरणम् ५। उक्तं च बृहत्कर्मविपाके- मेरउग्गयससिनिम्मलतरस्स जीवस्स छायणं जमिह । नागावरणं कम्म, पहोवमं होह एवं तु ॥ जह निम्मरा वि घरसू, पडेण फेणावि छाईया सती । मंद मंदतराग, पिच्छइ सा निम्मला जह वि ॥ तह महमुयनाणावरण अवहिमणकेवलाण आवरण । जीवं निम्मलस्वं, आवाइ इमेहि भेएहि ॥ (गा० १०-१२) तदेयमेतानि पञ्चावरणान्युदरमतयः, वसिम्पनं तु सामान्येन भानावरणं मूलपतिः। जानाति वामानामाना। र सवाशिनिमलदास श्रीवस हरनं यति । शनायर कम पटोपर्म मवर एवंषा निर्मलमपि या पटेन केनापि यदि पत् । माई मदनरावे तर निर्मल मपि । तपा मपिघुसनादरममाधिमनाके पर नामावरणम् । गीर निर्मनस्पेनि. "Or मागुपरमार्ण मोहीमाओवर ग भार" पृदायमविपाके में ·- ५-१०] कर्मयिपाकनामा प्रथमः कर्ममन्यः । यथाऽङ्गुलीपञ्चकनिष्पन्नो मुष्टिः, मूलत्वपत्रशाखादिसमुदयनिप्पन्नौ वा वृक्षः, घृतगुडकणि- कादिनिप्पन्नो वा मोदक इति । एवमुत्तरत्रापि मावनीयम् व्याख्यातं पञ्चविषं ज्ञानावरण कर्म। इदानीं नवविषं दर्शनावरणं कर्म व्याख्यानयन्नाह-"दसणचउ पणनिदा वितिसमं दसणावरण" ति । इह भीमो भीमसेन इति न्यायात् पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद्वा "दसण- .चउ" इति शब्देन दर्शनावरणचतुष्कं गृह्यते । तत्र दृष्टिदर्शनम् , दृश्यते-परिच्छियते सामा- न्यरूपं वस्त्वनेनेति वा दर्शनम् , तस्यावरणानि-आच्छादनानि दर्शनावरणानि तेषां चतुर्फ दर्शनावरणचतुष्कम् । तथा "पणनिद्द" ति द्राक् कुत्सितगती, नितरां द्राति-कुत्सितत्वमवि- स्पष्टत्वं गच्छति चैतन्यं यासु ता निद्रा, "भिदादयः" (सि० ५.३-१०८) इति अइ. प्रत्ययः, 'पञ्च' इति पञ्चसया:-निद्राशनिद्रानिद्रारप्रचलाइपलामचलाशस्त्यानदिपरूपा निद्राः पञ्चनिद्रा निद्रापञ्चकम् । ततो दर्शनावरणचतुष्कं निद्रापञ्चकमिति नवधा दर्शना- वरणं भवति । किंविशिष्टम् ! इत्याह--"वितिसम" ति वेत्रिणा-प्रतीहारेण सम-तुल्यं वेत्रिसमम् । यथा राजानं द्रष्टुकामस्याप्यनभिप्रेतस्य लोकस्य वेत्रिणा स्खलितस्स राज्ञो दर्शन नोपजायते, तया दर्शनस्वभावस्याप्यात्मनो येनाऽऽवृतस्य स्तम्भकुम्माम्भोरुहादिपदार्थसार्थस न दर्शनमुपजायते तद् वेत्रिसमं दर्शनावरणम् । उक्तं च- दसणसीले जीवे, सणघायं करेह जं कम्म । वं पडिहारसमाणं, दसणवरणं भवे कम्मं ॥ जह रन्नो पडिहारो, अणभिप्पैयस्स सो उ लोगस्स । रनो तहि दरिसावं, न देइ ददु पि कामस्स ॥ जह राया तह जीवो, पडिहारसमं तु दंसणावरणं । तेणिह विधएणं, न पेच्छए सो घडाईयं ।। (वृहत्कर्मवि० १० गा० १९-२१) अथ दर्शनावरणचतुष्कं न्याचिख्यासुराह-- चक्षूदिद्विअचक्खूससिंदियओहिकेवलेहिं च । दसणमिह सामन्नं, तस्सावरणं तयं घउहा ॥ १० ॥ इह चक्षुःशब्देन दृष्टिगते, अचक्षुःशब्देन "सेसिंदिय" ति चक्षुर्वर्जशेषेन्द्रियाणि गृह्य- न्ते, ततश्चक्षुश्च अपक्षुश्च भवधिध केवलं च चारचक्षुरवषिफेवलानि तैः चक्षुरचक्षुरवधिके- कले। पसन्दः "अक्सूससदिय" इत्यत्र मनसः संसूचकः । दर्शन ह' पक्ने 'सामान्य सामान्योपयोग उच्यते, यदुक्तम्-- जं सामनग्गहणं, भावागं नेव कट्ठ भागारं । अविसेसिऊण भत्ये, दंसणनिय घुघर समए ।। (वृ० वन्यसं० गा०४३) १ दर्शनशीले जीवे दर्शनपात रोति मन् कर्म 1 तद प्रविहारसमान दर्शनावरणं भवेटर्म ॥ यथा यहा प्रतिहारोन्नभिप्रेतस्य स तु कस्य । राज खत्र दर्शनं न ददाति दृष्टमरि प्रमस्य ॥ यथा एमा तथा जीवर प्रविहारम दर्शनावरणम् । सेनेह विवन्धरेन न प्रेप प पटादिकम् ।। २ यद धामान्य भावना मेर सकारम् । भविशेषयिखाऽान् दर्शनमित्युध्यते समये ।

·देवेन्द्ररिनिरचितसोपनीशेपेत (মাথা 'तस्यावरण दर्शनावरणम्, तत् चतुर्धा भवति--चक्षुर्दर्शनावरणम् १ अनभुर्दर्शनावरणम् २ अवधिदर्शनावरणम् ३ केवर दर्शनावरणम् १ इति गायाक्षरार्थ । भावार्धस्त्वयम्-इह चभुर्द- र्शन नाम यत् चक्षुषा रूपसामान्यमहण तस्यावरण चक्षुर्दर्शनावरण चक्षु सामान्योपयोगावरणमिति यावत् १ । भचक्षुषा चक्षुर्जशेपेन्द्रियचतुष्टयेन मनसा च यदा ससविषयसामान्यपरिच्छेदो. ऽचक्षुदर्शन तस्यावरणमचक्षुर्दर्शनावरणम् २।अवधिना रुपिद्रव्यमर्यादया दर्शन सामान्यार्पमह. णमवधिदर्शन तस्यावरणमवधिदर्शनावरणम् ३ । फेरलेन सम्पूर्णवस्तुतत्वप्राहकयोपविशेष रूपेण यद् दर्शन वस्तुसामान्यांशमहण तत् केवलदर्शन तस्यावरण फेयरदर्शनावरणम् । अनाह-ननु यथाऽवधिदर्शनावरण कोम्यते तथा मन पर्यायज्ञानस्यापि दर्शनावरण फर्ग किमिति नोव्यते', उच्यते 1-मन पर्यायज्ञान तथाविपश्योपरामपाटवात् सर्वदा विशे पानेय गृहदुत्पद्यते, न सामान्यम् , अतस्तदर्शनाभावाचदापरण कर्मापि न भवति । माप चक्षुर्दर्शनावरणोदये एकद्वितीन्द्रियाणां मूलत एव चक्षुर्न मपति, पशु पछेन्द्रियाणां तु गा. मपि चक्षुम्बयाविधे तदुदये विनश्यति तिमिरादिना वाऽसए भवति । चक्षुर्नशेपेन्द्रियम. नसा पुनर्यथासम्भवमभयनमस्पष्टमयन याऽचक्षुर्दर्शनावरणोदयादिति ॥ १० ॥ अभिहित दर्शनावरणचतुष्कम्, सम्प्रति निद्रापञ्चकमभिधित्सुराह- सुहपडियोरा निक्षा १, निहानिधा २ य चुकारपडिपोहा। पयला ३ ठिओवविहस्स पयल्पयरा ४ चकमओ ॥११॥ मुखेन अकृच्छेण नखच्छोटिफामात्रेणापि प्रतियोष -जागरण सप्तर्यस्यां सापावसायो सा सुसमतियोषा निद्रा, तद्विपाकयेया फर्मप्रकतिरपि फारणे कार्योपचाराद निद्रेत्युच्यते १ विदा- तोऽतिशायिनी निद्रा पिदानिदा, मपूरव्यसकादित्वा मध्यपदलोपी समास च' रामुचये, दुसेन-कप्टेन पहुभिर्घोलनाप्रकारेरत्यथमस्फुटतरीगूतदैतन्यत्वेन खतु प्रतियोयो यसो सा उसप्रतियोपा, अत एव मुखप्रतियोपदिापेक्षयाऽस्या अतिशायिनीत्वम्, तद्विपाकयेषा कर्ग- प्रतिरपि निद्रागिदा २ । प्रचलति-विघूर्णते यस्यां सापावसायों माण सा प्ररला, साप स्तिस्योर्मानेन उपविष्टस्स-आसीनस मयति, तमिपाकवेधा कर्मप्रतिरपि प्रगला । पचलातोऽतिशापिनी प्रवरा पचनापचग, इस 'तु'पुनर 'नाम' पमनमरि पुर्वतो जन्तोरुपतिष्ठते, मत सानसितसममवापरामपश्याऽतिशायिनीत्वासा, ঘিােমলা शर्मप्रतिरपि प्रचाराचगसूत्रे च "पपलाया" इति हम्पत्य "दीप सो मियो " (सि०८-१-५) इति ।। इति ॥ ११ ॥ दिनिनिपत्थपरणी, धीणदी ५ अदपपिअदपला । मरित्तागधारारिरण प पुहा उ पेपणियं ॥ १२॥ स्त्याना बहुपेन सहानगपा गृहि-अनिकाला जामदयमाध्यय सितापाननिया सागपापों सा त्यानगृद्धि | योदय" (मि०८-२-१७४)शी माग ' म..10.102 विभाग ·कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मसन्धः। थीणद्धी" इति निपात्यते । अस्यां हि जाग्रदयस्थाध्यवसितमर्धमुत्थाय साधयति । श्रूयते होतदागमे कथानकम् - कचित् प्रदेशे कोऽपि क्षुल्लको द्विरदेन दिवा स्खलीकृतः स्त्यानयुदये वर्तमानसस्मिन्नेव द्विरदे पदाभिनिवेशो रजन्यामुत्याय नहन्तयुगलमुत्पाद्य खोपाश्रयद्वारे क्षिप्त्वा पुनः सप्त- वान् इत्यादि। इमां च व्युत्पत्तिमाश्रित्याह-दिणचिंतियत्थकरणी थीणद्धी" इति दिने-दिवसे चिन्ति- समुपलक्षणत्वानिशायामपि चिन्तितम्-अध्यवसितमर्थ करोति-साधयति निद्रानिद्रावतो- रमेदोपचारादिनचिन्तितार्थकरणी,म्यादिभ्यः" (सि०५-३-१२६) कर्तर्यनसत्ययः । यद्वा स्त्याना--पिण्डीमूता ऋद्धिः-आत्मशक्तिरस्यामिति स्त्यानदिः, एतत्सद्भावे हि प्रथमसंहननस्स केदावार्षवलसदृशी शक्तिः । एनां च व्युत्पत्तिमाश्रित्याह-"अद्धचकिमद्धाल" ति अर्धन. क्रिण: वस्य पलापेक्षया अर्थ वलं-स्थाम यस्सा उदये जन्तोर्भवति साऽर्धचयर्धवला, तद्विपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि थीणद्धीति ५। अत्र चक्षुर्दर्शनावरणादिचतुष्कं मूलत एव दर्शन- लब्धिमुपहन्ति, निद्रापञ्चकं तु माप्ताया दर्शनलब्धेरुपघातकृत् । आह च गन्धहस्ती- निदादयः समधिगताया एवं दर्शनलब्धेरुपघाते वर्तन्ते, दर्शनावरणचतुष्टयं तद्गमोच्छे- दित्वात् समूलघातं हन्ति दर्शनलब्धिमिति (तत्वार्थ अ० ८ ० ८ सिद्ध० टीका)। अभिहितं द्वितीयं नवविधं दर्शनावरणम् । साम्प्रतं तृतीयं कर्म वेद्यं वेदनीयापर- पर्याय न्याचिल्यावराह-"महुलित" इत्यादि । मधुना-मधुररसेन लिप्ता-खरण्टिता खड्गस्य-करवालस्य धारा-तीक्ष्णाग्ररूपा तस्या जिहया लेहनमिव-आखादनसदृशं द्विथैव' द्विपकारमेव सातासात मेदात् , तुशब्द एवकारार्थः, 'वेदनीय' वेद्यं कर्म भवति । इह च मधुलेहनसन्निभं सातवेदनीयम् , खाधाराच्छेदनसममसातवेदनीयम् । उक्तं च- मैहुआसायणसरिसो, सायावेयस्स होइ हु विवागो । जं असिणा तहि छिज्जइ, सो उ विवागो असायस्स ।। (पृ. कर्मवि० गा०२९) भय गतिचतुष्टये सातासातस्वरूपमाह- ओसन्नं सुरमणुए, सायमसायं तु तिरियनरएसु । मन व मोहणीयं, दुविहं दसणचरणमोहा ॥१३॥ ओसन्नशब्दो देशीवचनो बाहुल्यवाचकः, यथा--"ओसन्नं देवा सायं वेयर्ण वेयंति।" तत्र 'मोसने बाहुल्येन प्रायेणेत्यर्थः, सुराश्च-देवा मनुजाश्च-मनुष्याः सुरमनुजं समाहारद्वन्द्वः, तस्मिन् सुरमनुजे सुरेषु मनुजेप्वित्यर्थः 'सातं' 'सातवेदनीयं भवति । ओसन्नग्रहणात् च्यवन- कालेऽन्यवाऽपि सुराणामसातोदयोऽप्यस्ति, चारकनिरोधवधवन्धनशीतातपादिभिर्मनुजानामध्य- सातमिति । नरकभवाः प्राणिनोऽन्युपचारात् नरकाः, तततिर्यञ्चश्च नरकाश्च तिर्यमरकानेषु १°समानम ख ग हु०॥ २ मध्वाखादनसश. सातवेद्यस्य भवति सलु विपाकः । यदसिना तत्र छिद्यते स तु विपाओवातस्य ॥ ३ हु ० ० ॥ ४ माहुलेन देवाः सात वेदनं वेदयन्ति ।। - ·गापा देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेत तिर्यक्षु नरकेष्वित्यर्थः, ओसनशब्दस्यहापि सम्बन्धादसातम्, 'तुः पुनरथें व्यवहितसम्ब- म्धश्च, स चैवं योज्यते-तिर्यमरकेषु पुनरसातं प्रायो भवति । ओसन्नमहणात् केषाश्चित् पट्टहस्तितुरझादीनी तिरश्चां नारकाणामपि जिनजन्मकल्याणकादिषु सावमप्यस्वीति । उक्त द्विविधं वेदनीयं तृतीयं कर्म ॥ इदानीमष्टाविंशतिविधं मोहनीयं चतुर्थ कर्माभिघित्सुराह-मज व मोहणीयं" इत्यादि । 'मद्यमिव' मदिरासदृशं मोहयतीति मोहनीयं कर्म । "प्रवचनीयादयः" (सि० ५.१-८) इति कर्तर्यनीयमत्ययः । यथा हि मद्यपानमूढः प्राणी सदसद्विवेकविकलो भवति, तथा मोह- नीयेनापि कर्मणा मूढो जन्तुः सदसद्विवेकविकलो भवतीति । तच्च 'द्विविघं' द्विभेदम् , कथम् ' इत्याह-"दसणचरणमोह"ति दर्शनमोहाचरणमोहादित्यर्थः । तत्र दृष्टिदर्शनं यथा- पस्थितवस्तुपरिच्छेदस्वद् मोहयतीति "कर्मणोऽण् (सि० ५-१-७२ ) इत्यणप्रत्यये दर्शन मोहम् । चरन्ति-परमपदं गच्छन्ति जीवा अनेनेति चरणं चारित्रं तद् मोहयतीति चरणमो- हमिति ।। १३ ॥ अथ दर्शनमोहं व्याख्यानयनाह- दसणमोहं तिविहं, सम्मं मीसं तहेव मिच्छत्तं । सुद्धं अद्धविसुद्धं, अविसुद्धं तं हवइ कमसो॥१४॥ वर्शनमोह पूर्वोकशब्दार्थ 'त्रिविधं त्रिप्रकार भवति । “सम्मति सम्यक्त्वं मिश्र' सम्य- मिथ्यात्वं तथैव मिथ्यात्वम् । एतदेव खरूपत आह-शुद्धमविशुद्धमविशुद्धं तद् भवति 'क्रमशः' क्रमेणेति । अयमत्रार्थ:-मिथ्यात्वपुद्गलकदम्बकं मदनकोद्रवन्यायेन शोषितं सद् विकाराजनकरवेन शुद्धं सम्यक्त्वं भवति, तदेव किञ्चिद्विकारजनकत्वेनाविशुद्धं मिश्रम् , तदेव सर्वथाप्यविशुद्धं मिथ्यात्वमिति । उक्तं च- तद्यथेह प्रदीपस्य, खच्छाम्रपटरैहम् । न करोत्यावृति काश्चिदेवमेतद्रुचेरपि ।। एकपुजी द्विपुशी च, त्रिपुञ्जी वा ननु क्रमात् । दर्शन्युभयवांश्चैव, मिथ्याष्टिः प्रकीर्तितः ।। अत्राहसम्यक्त्वं कथं दर्शनमोहनीयं स्यात् । न हि तद् दर्शनं मोहयति, तस्यैव दर्श- नत्वात्, उच्यते-मिथ्यात्वप्रकृतित्वेनातिचारसम्भवाद् औपशमिकादिमोहत्वाच दर्शनमोह- नीयमिति ।। १४ ।। इत्युक्तं सहेपतसिविधं दर्शनमोहम् । सम्प्रत्येतदेव ब्याचिल्यामुः प्रथम सम्यक्त्वखरूपमाह- जियअजियपुग्नपापाऽसघसंवरपंधमुक्खनिजरणा । जेणं सहइ तयं, सम्म सहगाइपहुभेयं ॥१५॥ जीवश्च अजीवश्च पुण्य च पापं च आनवश्व संवरश्य पन्धश्च मोक्षश्च निर्जरणं च निर्जरा, एतानि नव तत्त्वानि 'येन' कर्मणा 'प्रद्दधाति' प्रत्येति तत् सम्यक्त्वमुच्यते । तत्र नव तत्त्वान्यनि- जीवा१ऽजीवा २ पुर्न३, पावाऽऽसव ५ संवरो ६य निजरणा ७ । 'ना नार" क०ग घ० ०॥ २ जीवालीको पुण्य पापमानव संवरष निर्जरणा बन्धो मोहयता नब सत्तानि भवन्ति इति देयानि ॥ १॥ एकविषद्विविधत्रिविधायनुर्धा पसविघट्टिया पीना।

·॥
१५-१५] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः ।
३१
पंघो ८ मुक्खो ९ य तहा, नव तत्ता हुंति इय नेया ॥१॥
एगविहदुविहतिविहा, चउहा पंचविहछविहा जीया ।
चेयणपतसइयरेहिं २, वेय३गई४करण५काएहिं६ ॥ २ ॥
एगिदिय सुहुमियरा, मितिचउसन्नीअसन्निपंचिंदी।
अपजता पजता, चउदसमेया अह्व जीवा ॥ ३ ॥
पण थावर मुहुमियरा, परिचवणसन्नऽसन्निविगलतिगं।
इय सोलस अपजचा, पजत्ता जीव पचीसा ॥ ४ ॥
धम्माऽधम्माऽऽगासा, य दवदेसप्पएसओ तिविहा ।
गइठाणऽवगाहगुणा, कालो य अरूविणो दसहा ॥ ५॥
खंधा देस पएसा, परमाणू पुग्गला चउह रुवी ।
जीव विणा अचेयण, अकिरिया सधगय वोमं ॥ ६॥
कालो माणुसलोए, जियधम्माऽधम्म लोयपरिमाणा।
सवे द इट्टा, काल विणा अस्थिकाया य ॥
धम्माऽधम्माऽऽगासा, कालो परिणामिए इहं भावे ।
उदयपरिणामिए पुग्गला उ सधेनु पुण जीवा ॥ ८॥ जीवाजीवतत्त्वे ।।
तिरिनरमुराउ उच्चं, सायं परघायआयवुजोयं ।
जिणऊसासनिमाणं, पणिदिवइरुसभचउरंसं ॥९॥
तसदस चउवन्नाई, सुरमणुदुग पंचतणु उवंगतिगं ।
अगुरुलहु पदमखगई, बायाला पुन्नपगईओ ॥१०॥
पुण्यतत्त्वम् ॥
नाणंतराय पण पण, नव बीए नियअसायमिच्छतं ।
थावरदस नरयतिगं, कसायपणवीस तिरियदुर्ग ।। ११ ॥
चउजाई उपघायं, अपढमसंघयणखगइसठाणा ।
वन्नाइअनुभवउरो, बासीई पावपगडीओ ॥ १२ ॥
पापतत्त्वम् ।।
चेतनप्रसेतरेवेंदगतिकरणकायैः ॥ २॥ एकेन्द्रियाः सूक्ष्मेतरा द्वित्रिचतु संश्यसशिपश्चिन्दिया । अपर्याप्ता
पर्याप्ताधतुर्दशमेदा भथवा जीवाः ॥ ३ ॥ पच स्थावराः सूक्ष्मेतरा: प्रत्येकवनसत्यसशिविकलत्रिकम् । इति
षोडशापर्याप्ता. पर्याप्ता जीवा वात्रिंशत् ॥ ४॥ धर्माधर्माकाशाथ द्रव्यदेशप्रदेशतनिविधाः । गतिस्थानावकाश-
गुणाः कालश्वारूपिणो दशधा ॥५॥ स्कन्धा देशा प्रदेशा परमाणवा पुद्गलाचतुर्धा रूपिणः । जीव विनारे-
तना भक्रियाः सर्वंगत व्योम ॥ ६॥ कालो मनुष्यलोके जीवधर्माऽधर्मा लोकपरिमाणाः । सर्वाणि द्रव्याणीयानि
कालं विनाऽस्तिकायाच ॥ ॥ धर्माऽधर्माऽकाशाः कालः पारिणामिक इइ भावे । उदयपारिणामिके पुद्गलास्तु
सर्वेषु पुनर्जीवा ॥ ८ ॥ तिर्यामरसुरायुरुचे (गो) सातं पराघाताऽऽतपोद्योतम् । जिनोच्टासनिर्माण, पर
नियवर्षभचतुरनम् ॥ ९॥ सदशकं चनारो वर्णादय सुरमनुष्यदिकं पञ्च सनव उपात्रिकम् । माला
प्रथमखणनिर्दिचलारिंशत्पुण्यप्रकृतयः ॥ १०॥ ज्ञानान्तरायाः पच पच नर द्वितीये नीचासातमिप्पालम् ।
स्थावरदशकं नरकत्रिकं पायपपविशतिस्वियंग्दिकम् ॥1॥ तन्नो जातय उपपातमप्रपमसंहननखगति-
स्मानानि । वर्णायशुमचतुष्कं मशीतिः पापप्रातयः ॥ ११ ॥

·{गामा
"
देवेन्द्रदरिविरचितखोपज्ञटीकोपेत.
इदिय कसाप अवय, किरिया पण चउर पच पणवीसा।
जोगतिग बायाला, आसवमेया इमा किरिया ।। १३ ॥
काइय १ अहिंगरणीयार, पाउसिया ३ पारितावणी किरिया।।
पाणइवाया५ssरंभिय, परिगहिया ७ मायवती य ८ ॥ १९ ॥
मिच्छादसणवती ९, अप्पचक्खाण १० दिदि ११ पुट्ठी य१२ ।
पाडचिय १३ सामतोवणीय १५ नेसत्यि १५ साहत्थी १६ ॥१५॥
आणवणि १७ वियारणिया १८, मणभोगा १९ अणवकसपञ्चइया २० ।
अन्नापओग २१ समुदाण२२, पिज२३दोसेररियावहियार५ ॥ १६ ॥
आश्रयतत्त्वम् ॥
भावण चरण परीसह, समिई नइधम्म गुति पारस उ ।
पच दुवीसा पण दस, तिय संवरभेय सगवन्ना ॥ १७ ॥
संवरतत्त्वम् ।।
पारसविद वो निजरा उ अबा अकामसक्कामर ।
पपइटिईअणुभागप्पएसभेया चाह पंधो ॥१८॥
निर्जरापन्यतये॥
संतपयपरूवणया१, दवपमाणं च २ खित ३ फुसणा य ।
कालो ५ अतर ६ भागा ७, भाव ८ऽम्पबहू ९ नवह मुक्खो ॥ १९ ॥
जिणअजिगर तित्यतिस्था४, गिह५अन्नसरिंगयीटनरश्नपुसा१० ।
पत्तेप११सयबुद्धा१२, वि बुद्धवोहि१३५१४ऽणिका य१५ ॥ २० ॥
इति मोक्षतत्त्वम् ॥
इत्युक्त सहेपतो नवतत्वखरूपम् , विस्तरवस्तु श्रीधर्मरतटीकातोऽवसेयम् । तदेव येन
कर्मणाऽमूनि नव तत्त्वानि भद्दधाति तत् सम्यक्त्वम्, किंविशिष्ट: "खइयाइबहुमेप" ति
क्षायिकमादी येषां ते क्षायिकादय , क्षायिशदयो बहवो भेदा प्रकारा यस्य तत् क्षायिकादि-
बहुभेदम् । इहादिशब्दावेदकौपशमिकसासादनक्षायोपशमिकमहणम् । एतय्याख्यानगाथा--
द्रियाणि कवाया बनतानि किया पर चखार पच पचविंशति । योगनिक वाचवारिंशदाधवमेदा
रमा क्रिया काविश्यधिकरगिधे प्रादेपिन पारितापनिकी किया। प्राणाविपातिश्यारम्मिकी पारिम-
हिदी मायाप्रत्यविधी च ॥ नियादर्शनप्रसायिकी अप्रत्यास्यानि रष्टिकी हशिकी च । प्रातिली
धामन्तोपनिपातिछी मै शनिकी खाइस्तिकी ॥ १५ ॥ मामयनिरी विदारीधनाभोगिये भावकामाला
मिकी । भन्यप्रायोगिकी समुदानिी प्रेमिकी ट्रेषिकी ऐपिपि ॥१॥ मावनाः चरणानि परीपहा अमित-
य मजिधर्मा गुप्तपदादयतुप दाविपति पय दयनिक परमेदा सप्तपमान 10
तपोनिश भदा मामाTaleतिवमागप्रदेशमेदाप पापणता
पप्रमाण व क्षेत्र सर्शनाप । कालोऽन्तरमाणो भावाल्पपरखे नवधा मोक्षा॥ जिनागिनतीपाती
महामसरिंगशीनरनपुस । प्रलेखांक्षा अपि पुरोपितकाने के सिद्धा) व ॥१०॥

·(विशे० १६] फर्मविपाकनामा प्रथमः कर्ममन्यः । खीणे दंसणमोहे, तिविहन्मि वि साइयं भवे सम्मं । वेयगमिह सबोइयचरमिलयपुग्गलागार ॥ (धर्मसं० ८०१) उवसमसेटिगयस्स उ, होइ हु उपसामियं तु सम्म । जो वा अकयतिपुंजो, असवियमिच्छो लहइ सम्मं ।। उसमसम्मवाओ, चयओ मिच्छं अपावमाणस्स । सासायणसम्मतं, तयंतरालम्मि छावलियं ॥ मिच्छत्तं जमुइन्नं, वे सीणं अणुइयं च उपसंत । गोसीमावपरिणयं, येइज्जतं खओवसमं ॥ ० आ० गा० ५२९-३१-३२) इति ॥ १५॥ उतं सम्यक्त्वम् । अथ मिश्नमाह- मीसा न रागदोसो, जिणधम्मे अंतमुह जहा अन्ने । नालियरदीवमणुणो, मिच्छं जिणधम्मविवरीयं ।। १६ ।। 'मिश्राद' मिश्रोदयाद् जीवस्य 'जिनधर्मे जिनधर्मस्योपरि न रागः-मतिदौर्बल्यादिना एका- न्तनिश्चयात्मकथद्वानरूपः प्रीतिविशेषः, न च द्वेषः-एकान्तविप्रतिपत्तिपरिणामोपजावनिन्दा- लकोप्रीतिरूपः । मिश्रोदयश्च "अवमुहु" ति अन्तर्मुहूर्त' भिन्नमुहूर्तकाल यावद् भवती- त्यर्थः । अथ कयं मिश्रोदयाजिनधर्मे न रागो न द्वेषः ! इत्याशय दृष्टान्तमाह-"जहा भन्ने" इत्यादि । 'यथा' इत्युदाहरणोपन्यासे 'अन्ने कुराधोदने 'नालिकेरद्वीपमनुजस्य' नालि- केरद्वीपवासिपुरुषस्य न रागो न च द्वेषोऽदृष्टाऽश्रुतत्वेन । उक्तं च बृहच्छतकहीं- हा मालिकेरदीववासिस्स अइछुहाइयस्स वि पुरसस्स इत्थ ओयणाइए अणेगविहे वि ढोइए तस्स आहारस्स उवरिं न रुई न य निंदा, जेण कारणेण सो ओयणाइओ आहारो न कयाइ दिट्ठो नावि सुओ । एवं सम्मामिच्छद्दिहिस्स वि जीवाइपयत्याणं उपरि न रुई न य निंदा ॥ इत्यादि। उक्तं मिथम् । सम्प्रति मिथ्यात्वमाह-"मिच्छं जिणघम्मविपरीयं" ति । "मिच्छं" ति मिथ्यात्वं जिनधर्माद् विपरीत-विपर्यस्खं ज्ञेयमिति शेषः । मनायमाशयः-रागद्वेपमोहादिक- समाहितेऽदेवेऽपि देवबुद्धिः, "धर्मज्ञो धर्मकता च, सदा धर्मपरायणः । सत्त्वाना धर्मशास्त्रार्थदेशको गुरुरुच्यते ॥" पक्षीणे दर्शनमोहे विविधेऽपि क्षायिक भवेत्सम्पमतम् । वेदमिह सर्वोदितररमपुरलपासम् ॥ . मधेशिगवस व भवति सल ओपरामिकं तु सम्यक्तम् । यो पातत्रिपुनोऽसरितामध्यावो ममते सम्प- क्लम् ॥ उपसमाम्यातस्यवमानस मिप्यालमप्राप्नुवन । पास दनसम्यावं तदन्तराले पावित्रम् ।। मप्यत्वं यदुर्ग रसीगमनुदितं चोपरान्तम् । निधीभावपरिगवं पेपमानं बायोसनिकम् ॥ २ उपमा. मयसेडिगरस्स हो तव इति माप्ये ॥ ३ यया नाठिकरतीपर डिनो विगु दतमपि पुरस्सहोदना. रकऽनेकविधेऽपि चोरिते वसाहारस्योपरि न रचिनं च निन्दा, पेन रपेन स मोदनाविक महान पदाधिदस्यो नापि भुतः । एवं सम्यस्मिप्पारेरपि जीप पिदर्शन TR न रपिनं च निन्दा ।

·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाथा इत्यादिप्रतिपादितगुरलक्षणविलक्षणेऽगुरावपिः गुरुबुद्धिा, ' संघमसूनृतशौचत्रशसत्यादि(प्रज्ञा- किश्चन्यादि)खरूपधर्मप्रतिपक्षेऽधर्मेऽपि धर्मबुद्धिरिति मिथ्यात्वम् ॥ १६ ॥ उक्त मिथ्यात्वम् , तगणने चाभिहित त्रिनियमपि दर्शनमोहनीयम् । इदानीं चारित्रमोहनीयममिधित्सुराह- सोलस कसाय नव नोकसाय दुविहं चरित्तमोहणियं । अण अप्पचक्खाणा, पचक्खाणा य संजलणा ॥१७॥ 'द्विविध' द्विभेदं चारित्रमोहनीय भवति, तद्यथा --"सोलस फसाय" ति कप्यन्ते-हिंस्यन्ते परस्परमस्मिन् प्राणिन इति कपा-संसारः, कपमयन्ते-च्छन्त्येभिर्जन्तव इति कपाया । यद्वा फपस्याऽऽय -लामो येभ्यस्ते कपायाः क्रोधमानमायालोमाः। तत्र क्रोधोऽक्षान्तिपरिणतिरुप., मानो जात्यादिसमुत्योऽहकारः, माया परवचनावात्मिका, लोमोऽसन्तोषात्मको गृद्धिपरि- णामः । ततः पोडशसक्ष्याः कषायाः कपायमोहनीयमुच्यते । विमक्तिलोपश्च मारतत्वात् , एवमुत्तरत्रापि । "नव नोकसाया ति कषायै सहचरा नोकपायाः, ते च नव-हास्यादय. पट् प्रयो वेदाः । अत्र नोशब्दः साहचर्यवाची । एषा हि केवलाना न प्राधान्यमस्ति, किन्तु कषायै- रनन्तानुबन्ध्यादिभि. सहोदयं यान्ति, तद्विपाकसदृशमेव विपाकं दर्शयन्ति, बुधमहवदन्यस. सर्गमनुवर्तन्ते इति भावः । कपायोद्दीपनाद्वा नोकपायाः । उक्तं च- फपायसहवर्तित्वात् , कपायप्रेरणादपि । हास्यादिनवकस्योका, नोकपायकपायता ।। ततो नवसपा नोकपाया नोकषायमोहनीयमुच्यते । अथ "यथोद्देशं निर्देश" इति न्यायात प्रथमं कपायमोहनीय व्याख्यानयनाह-"अण अप्पचक्खाणा" इत्यादि । "अण" वि अनन्तानुबन्धिनः । तत्रानन्तं ससारमनुयधन्तीत्येवंशीला अनन्तानुबन्धिनः । यदवाचि- यस्सादनन्त संसारमनुनन्ति देहिनाम् । ततोऽनन्तानुवन्धीति, संज्ञाऽऽयेषु निवेशिता ।। ते चत्वारः क्रोधमानमायालोमाः । यद्यपि चैतेपा शेपकपायोदयरहितानामुदयोनास्ति, तथा- प्ययश्यमनन्तसंसारमौलकारणमिथ्यात्वोदयाक्षेपकत्वादेषामेवानन्तानुवन्धित्वन्यपदेशः । शेषक- पाया हि नावश्य मिथ्यात्वोदयमाक्षिपन्ति, अतस्तेपामुदययोगपद्ये सत्यपि नायं व्यपदेश इत्य- साधारणमेतेपामेवैवनामेति । तथा न वेद्यते खल्पमपि प्रत्याख्यानं येषामुदयादतोऽप्रत्याख्यानाः । यदमाणि- नात्पमप्युत्सहेद्येपा, प्रत्याख्यानमिहोदयात् । अप्रत्याख्यानसंज्ञाऽतो, द्वितीयेषु निवेशिवा ।। ते चत्वारः मोघमानमायालोमाः । तया प्रत्यायानं-सर्वविरतिरूपमावृण्वन्तीति मत्याख्यान नावरणाः । यत्यागादि-- सर्वसावयविरतिः, प्रत्याख्यानमिहोच्यते । वदावरणसंज्ञाऽतस्तृतीयेपु निवेशिवा ।। । , - भाचा काया।

·१७-१८] फर्मविणकामामा प्रथमः फर्ममन्यः । ते चत्वारः क्रोधमानमायालोभाः । तथा परीषहोपसर्गोपनिपाते सति चारित्रिणमापि 'संशब्द ईपदर्थे' सम्-ईपद् ज्वलयन्ति--दीपयन्तीति सज्वलनाः । यदभ्यपायि परीपहोपसर्गोपनिपाते यतिमप्यमी । समीपद् ज्वलयन्त्येव, तेन संज्वलनाः स्मृताः ।। ते चत्वारः क्रोधमानमायालोमाः । तदेवं चत्वारश्चतुष्ककाः पोडश भवन्तीति ॥ १७ ॥ उक्ताः पोडश कपायाः, सम्प्रत्येतेषामेव विशेषतः किञ्चित् स्वरूपं प्रतिपिपादयिषुराह- जाजीववरिसचउमासपक्खगा नरयतिरियनरअमरा । सम्माणुसव्वविरईअहखायचरित्तघायकरा ॥१८॥ "जाजीव ति "यावत्तावजीवितावर्तमानावटभावारकदेवकुलैवमेवे वः" (सि०८-१- २७१) इति प्राकृतसूत्रेण वकारलोपे यावनीवं च वर्ष च चतुर्मासं च पक्षध यावजीवव- पंचतुर्मासपक्षास्तान् गच्छन्तीति यावज्जीववर्षचतुर्मासपक्षगाः । "नासो गमः खड्डौ च विहा- यसस्तु विह" (सि०५-१-१३१) इति डप्रत्ययः । इदमुक्तं भवति–यावजीवानुगा अनन्तानुगन्धिन', वर्षगा अप्रत्याख्यानावरणाः, चतुर्मासगाः प्रत्याख्यानावरणाः, पक्षगाः संज्वलनाः । इदं च- फरुसवयगेण दिणतवं, अहिक्खिवंतो य हणइ मासतवं । परिसतवं सवमाणो, हणइ हणंतो य सामन्नं ॥ (उप० मा० गा० १३४) इत्यादिवद् व्यवहारनयमाश्रित्योच्यते; अन्यथा हि पाहुबलिमभृतीनां पक्षादिपरतोऽपि संज्व- लनायवस्थितिः श्रूयते, अन्येषां च संयतादीनामाकर्पादिकाले प्रत्याख्यानावरणानामप्रत्याख्या- नावरणानामनन्तानुबन्धिना चान्तर्मुहूर्तादिकं कालमुदयः श्रूयत इति । तथा नरकगतिकार- णत्वादनन्तानुबन्धिनः कपाया अपि नरकाः, मवति च कारणे कार्योपचारः, यथा-"आयु- घृतम्, नडलोदकं पादरोगः" इति । एवं तिर्यग्गतिकारणत्वात् तिर्यञ्चोऽपत्याख्यानावरणाः, नरगतिकारणत्वानराः प्रत्याख्यानावरणाः, अमरगतिकारणत्वादमराः संज्वलनाः । एतदुक्तं भवति-अनन्तानुबन्ध्युदये मृतो नरकगतावेव गच्छति, अप्रत्याख्यानावरणोदये मृत- स्त्रिर्यक्षु, प्रत्याख्यानावरणोदये मृतो मनुष्येपु, सज्वलनोदये पुनर्मूतोऽमरेग्वेव गच्छति । उक्तश्चायमर्थः पश्चानुपूर्व्याऽन्यत्रापि- पैक्खचउमासवच्छरजावजीवाणुगामिणो मणिया । देवनरतिरियनारयगइसाणहेयवो नेया ।। (विशे० गा० २९९२) इंदमपि व्यवहारनयमधिकृत्योच्यते; अन्यथा हि अनन्तानुबन्ध्युदयवतामपि निय्याहशां केपाश्चिदुपरितनौवेयकेत्पत्तिः श्रूयते, प्रत्याख्यानावरणोदयवता देशविरतानां देवगतिः, अप्रत्याख्यानावरणोदयवतां च सम्यग्दृष्टिदेवानां मनुष्यगतिः । तथा “सम्म" वि सम्यक्त्वं च "अणुसबविरइ"चि विरतिशब्दस्स प्रत्येकं सम्बन्धाद् अणुविरतिश्च-देशविरतिः सर्वविर- पपत्रचनेन दिनतपोऽधिक्षिपक्ष हन्ति मासतपः । वर्षतप शरमान हन्ति प्रयधामध्यम् ॥ २पहर- तुमाधवत्सरयावबीयानुगामिनो मनिता देवनरविर्यमारउगविधापनहेतदों हेया।

·:- ग -- देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाथा तिध यथाख्यातचारित्रं च सम्यक्त्वाणुसर्वविरतियथाख्यातचारित्राणि तेषां घातः-विनाशः सम्यक्त्वाणुसर्वविरतियथाख्यातचारित्रघातस्तं कुर्वन्तीत्येवंशीलाः सम्यक्त्वाणुसर्वविरतियथा- ख्यातचारित्रघातकराः । एतदुक्तं भवति–अनन्तानुबन्धिनः कषायाः सम्यक्त्वघातकाः । यदाहुः श्रीभद्रबाहुखामिपादाः- पंढमिल्लुयाण उदए, नियमा संजोयणाकसायाणं । सम्मइंसणलंमं, मवसिद्धीया वि न लहंति ॥ (आ० ति० गा० १०८) अप्रत्याख्यानावरणा देशविरतर्घातकाः, न सम्यक्त्वस्येत्यालब्धम् । यदाहुः पूज्यपादा:- वीर्यकसायाणुदये, अप्पचक्खाणनामधिज्जाणं । सम्मइंसणलंभ, विरयाविरयं न उ लहंति ।। (आ० नि० गा० १०९) प्रत्याख्यानावरणास्तु सर्वविरतेीतकाः, सामर्थ्यान देशविरतेः । उक्तं च- तैहयकसायाणुदए, पञ्चक्खाणावरणनामधिजाणं । देसिकदेसविरई, चरित्तलंभ न उ लहंति ॥ (आ० नि० गा० ११०) संज्वलनाः पुनर्यथाख्यातचारित्रस्य पातकाः, न सामान्यतः सर्वविरतेः । उकं च श्रीम. दाराध्यपादैः- मूलगुणाणं लंभ, न लहइ मूलगुणपाइणं उदए । सजलणाणं उदए, न लहह चरणं अहक्खायं ।। (आ० नि० गा० १११) इति ॥ १८ ॥ अथ जलरेखादिदृष्टान्तेन किश्चित्सविशेष क्रोधादिकपायाणां सरूपं व्याचिख्यासुराह- जलरेणुपुढविपव्ययराईसरिसो घउविहो कोहो। तिणिसलयाकट्टडियसेलत्थंभोवमो माणो ॥ १९ ॥ इह राजिशब्दः सदृशशब्दश्च प्रत्येकं सम्बध्यते । ततो जलराजिसशस्वायत् संज्वलनः कोपः, यथा यष्ट्यादिभिर्जलमध्ये राजी-रेखा क्रियमाणा शीघ्रमेव निवर्तते, तथा यः फयम- प्युदयमाप्तोऽपि सत्वरमेव व्यावर्तते स संवरना क्रोधोऽभिधीयते १ । रेणुराजिसदृशः प्रत्याख्यानावरणः क्रोधः, अयं हि सज्वलनक्रोधापेक्षया तीव्रत्यारेणुमध्यविहितरेखावत् चिरेण निवर्तत इति भाव. २ । पृथिवीराजिसशस्त्वप्रत्याख्यानावरणः, यथा स्फुटितपृथिवीसम्ब- धिनी राजी कचघरादिभिः पूरिता फष्टेनापनीयते, एवमेपोऽपि प्रत्याख्यानावरणापेक्षया कप्टेन निवर्तत इति भावः ३ । विदलितपर्वतराजिसदृश. पुनरनन्तानुसन्धी क्रोधः, कथमपि निवर्तयितुमशक्य इत्यर्य. १ । उक्तचतुर्विधः क्रोधः ।। इदानीं मानोऽभिधीयते -~-तत्र तिनिसलतोपम संज्वलनो मानः, यया तिनिशा वनस्पति- १ प्राथमिकामामुदये नियमासयोजनामायाणाम् । राम्यग्दर्शनलाभ भवशिक्षिका अपि न लभन्ते ।। २ द्वितीयापायाणामुदयेऽप्रत्याख्याननामधेयानाम् । सम्यग्दर्शनलाम विरताविरतं न तु मगन्ते । तृतीय- कपायागामुदये प्रत्याख्यानावरणनाममानाम् । देशेकदेशविराति परिवराम न तुझमन्ते ॥ ४ मूलगुणना लभ न लमठे गलगुणादिनामुदये । संन्दलनानामुदये न लमते चरणं यथास्यातम् ।

·१९-२१] फर्मविपकनामा प्रथमः फर्मनन्धी विशेषस्तत्सम्बन्धिनी लसा सुखेनैव नमति, एवं यस मानस्योदये जीवः साग्रहं मुक्त्वा सुखेनैव नमति स संज्वलनमानः १ । यथा स्तब्धं किमपि काठममिवेदादिनहूपायैः फटेन नमति, एवं यस्य मानस्योदये जीवोऽपि कष्टेन नमति स काठोपमः प्रत्याख्यानावरणो मानः २ । यथाऽस्थि-हड्डे बहुतौरुपायैरतितरां महता कप्टेन नमति, एवं यस्य मानस्योदये जीवोऽप्यति- सरा महता कटेन नमति सोऽस्थ्युपमोऽप्रत्याख्यानावरणो मानः ३ । शिलायां घटित शैल: शैलण्यासौ स्तम्मश्च शैलस्तम्भस्तदुपमस्त्वनन्तानुवन्धी मानः, कथमप्यनमनीय इत्यर्थः । ॥१९॥ उक्तश्चतुर्विधो मानः । अथ मायालोभी व्याख्यानयन्नाह- मायाऽवलेहिगोमुत्तिमिंदसिंगघणवंसिमूलसमा । लोहो हलिहखंजणकद्दमकिमिरागसामाणो ॥ २० ॥ मायाऽचलेखिकासमा सज्वलनी, धनुरादीनामल्लिख्यमानानां याऽवलेखिका वक्रत्वापा पतति, यथाऽसौ कोमलत्वात् सुखेनैव प्राञ्जलीक्रियते, एवं यस्या उदये समुत्पन्नाऽपि हृदये कुटिलता सुखेनैव निवर्तते सा संज्वलनी माया १ । गौः-बलीवर्दस्तस्य मार्गे गच्छतो वक्रतया पतिवा मूत्रधारा गोमूत्रिकाऽभिधीयते, यथाऽसौ शुष्का पवनादिभिः किमपि कैप्टेन नीयते, एवं यजनिता कुटिलता कप्टेनापगच्छति सा गोमूत्रिकासमा प्रत्याख्यानापरणी माया २ । एवं मेपनसमायामप्यप्रत्याख्यानावरणमायायां भावना कार्या, नवरमेपा करतरनिवर्तनीया ३ । धनवंशीमूलसमा वनन्तानुवन्धिनी माया, यथा निनिडवशीमूलस्य कुटिलता किल पहि- नाऽपि न दद्यते, एवं यजनिता मनःकुटिलता कथमपि न निवर्तते साऽनन्तानुबन्धिनी माये- त्यर्थः । । तथा लोभो हरिद्रारागसमानः सज्वलनः, यथा वाससि हरिद्रारागः सूर्यातपस्पर्शा- दिमात्रादेव निवर्तते तथाऽयमपीत्यर्थः १ । कटनिवर्तनीयो वसविलमप्रदीपादिखजनसमानः प्रत्याख्यानावरणलोमः २ । कटतरापनेयो वस्त्रलमनिबिडकर्दमसमानोऽपत्याख्यानावरणलोमः ३। कृमिरागरक्तपदृसूत्ररागसमानः कथमप्यपनेतुमशक्योऽनन्तानुबन्धी लोम ४ इति ॥२०॥ उक्तं कपायमोहनीयम् । अथ नोकपायमोहनीयं व्याख्यायते, तच द्विवियम्-हास्यादिपक वेदत्रिकं च । तत्र हास्यादिपदक व्याख्यानयनाह-~ जस्सुदया होइ जिए, हास रई अरइ सोग भय फुच्छा सनिमित्तमन्नहा वा, तं इह हासाइमोहणियं ॥ २१ ॥ यस्य 'उदयाद्' विपाकात् 'भवति' जायते 'जीवे' जीवस्य हासो रतिः अरतिः शोको मयं "कुच्छ"ति जुगुप्सा, हासादिशन्देषु सिलोप माकृतत्वात् , 'सनिमिचं' सकारणम् 'अन्यया' अनिमित्तं निष्कारणम्, वाशब्दः पक्षान्तरद्योतक, तद् इह' प्रवचने हास्यादिमोहनीयम् । आदिशब्दाद् रतिमोहनीयम् अरतिमोहनीयं शोकमोहनीयं मयमोहनीयं जुगुप्मामोहनीयं मण्यत इति शेषः, इति गायाक्षरार्थः । भावार्थः पुनरयम्-यदुदयात् सनिमिचमनिमितं वा जीवस्य हासः-हास्सं मवति तद् हासमोहनीयम् १ । यदुदयात् सनिमितमनिमित्रं वा बासा- सन्तरेषु वस्तुपु जीवस्य रतिः-प्रमोदो मवति तद् रतिमोहनीयम् २ । यदुदयात् सनिमित- कनापनीय ०२०॥ - ·T [गाया देवेन्द्रसूरिविरचितलोपज्ञटीकोपेता मनिमिया जीवस्य वाद्याभ्यन्तरेषु (वस्तुपरतिः-अप्रीतिर्मवति तद् अरतिमोहनीयम् ३ ॥ यदुदयात् सनिमित्तमन्यथा वा जीवस्योरताडनक्रन्दनपरिदेवनदीर्घनिश्वसनमलठनरूपः शोको भवति तत् शोकमोहनीयम् ४ । यदुदयात् सनिमित्तमनिमित दा तथारूपससस्पतो जीवस्स "इहपरलोयारऽऽदाण३मकम्हाधमाजीवश्मरणमसिलोए ७" (आव०सं०गा. पत्र ६३५-२) इति गाभार्थोक सप्तविध भयं भवति वद् मयमोहनीयम् ५ । यदुदयात् सनिमिचमनिमितं वा जीवस्याशुमवस्तुविषया जुगुप्सा-व्यलीक मवति सद् जुगुप्सामोह- नीयम् ६ ॥ २१ ॥ उक्तं हास्यादिषट्कं, सम्प्रति वेदत्रिकमाह- पुरिसित्थि तदुभयं पह, अहिलासो जव्वसा हवइ सोए । थीनरनपुवेउदओ, फुफुमतणनगरदाहसमो॥२२॥ प्रतिशब्दः प्रत्येकं योज्यते, पुरुष प्रति लियं प्रति तदुभयं प्रति-स्त्रीपुरुष प्रतीत्यर्थः 'यशात् यत्पारतध्याद् 'अभिलाषा' यान्छा 'भवति' जायते, तुशब्दः परस्परापेक्षया पुनर, स्त्री-योपित् नर---पुरुषः "नपु"नि नपुंसकं तैवेद्यते-अनुग्यते सीनरनपुंवेदखसोदय धीनरन- पुंवेदोदयो ज्ञेय इति शेषः । फम्फुमा-करीपम् तृणानि-प्रतीतानि नगर-पुरम् अकुमा- तृणनगराणि तेषा दाहस्तेन सम-तुल्य इति गायाक्षरार्थः । भावार्थस्स्वयम्--यदशात् त्रियाः पुरुपं प्रत्यभिरापो भवति, यथा पितवशाद् मधुरद्रव्यं प्रति, स फुस्फुमादाहसमः, [* यथा यथा पाल्यते तथा तथा ज्वलति "हति च, एवमबलाऽपि यथा यथा संस्पृश्यते पुरुपण तथा तथाऽस्या अधिकतरोऽमिलापो जायते, अमुज्यमानायां तु च्छन्नकरीपदाहतुल्योऽमिलापो मन्द- इत्यर्थः, इति *] स्त्रीवेदोदयः १ । यद्वशात् पुरुषस्य स्त्रियं प्रत्यमिलापो मवति, यथा श्लेष्मव. शादम्लं मति, स पुनस्तृणदाहसम, [* यथा तृणाना दाहे ज्वरनं झटिति विध्यापनंग भवति, एवं पुंवेदोदये स्त्रियाः सेवनं प्रत्युत्सुकोऽभिलापो भवति, निवर्तते च तत्सेवने शीघ्र- मिति *] नरवेदोदय २ । यदशाद् नपुंसकस तदुमय मत्समिलापो भवति, यथा पिवलेप्म- पशाव मञ्जिका प्रति, स पुनर्नगरदाहसम, [* यया नगरं दयमानं महता कालेन दपते विध्याति च महतैव, एवं नपुंसकवेदोदयेऽपि स्त्रीपुरुषयोः सेवनं प्रत्यभिटापातिरेको महताऽपि कालेन न निवर्तते, नापि सेवने तृप्तिरिति *] नपुवेदोदयः ३ । अभिहित वेदत्रिकम्, तद- मिधाने चामिहितं नवधा नोकपायमोहनीयम्, तदभिधाने प समर्थित भारित्रमोहनी- यमिति ॥ २२॥ उक्तमष्टाविंशतिविधं चतुर्य मोहनीय कर्म, इदानी पधममायुष्कर्म व्याविरुयामुराद--- सुरनरतिरिनरयाज, हडिसरिसं नामकम्म चित्तिसमं । पापालतिनयइविहं, तिउत्तरसयं च सत्तही ॥ २३ ॥ मायु शब्दः प्रत्येकं योग्यते, ततश्च मुमु रागन्त इति मुराः, पहा "सरत् ऐश्वर्यदीप्यो." पहपरलोकादाममासादारी विकामरणम सोशः। --एतार सविध पदी सन्धमा फखरे नास्ति, एक्सप्रेऽपि या मा पा स० ४ा य ५० ग० प००५मानाऽपि स०॥ इदा पग०८०॥

·२२-२४] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्ममन्या। मुरन्ति-विशिष्टमैश्वर्यमनुभवन्ति दिव्याभरणकान्त्या सहजशरीरकान्त्या व दीप्यन्त इति सुराः, यदि वा सुष्टु रान्ति-ददति प्रणतानामीप्सितमर्थ लवणाधिपस्थित इस लवजलधौ मार्ग जनार्दनस्पति सुराः-देवाः तेपामायुः सुरायुर्येन तेप्ववस्पितिर्भवति १ । नृणन्वि-निश्चिन्यन्ति वस्तुतत्त्वमिति नराः मनुष्याः तेयामायुर्नरायुस्तद्भवावस्थितिहेतुः २। "तिरि" ति माकृतत्यात् तिरोऽञ्चन्तिनाच्छन्तीति तिर्यञ्चः, व्युत्पत्तिनिमित्तं चैतत् , प्रवृत्तिनिमित्तं तु तिर्यग्गतिनाम, मते चैकेन्द्रियादयः, ततस्तिरश्थामायुस्तिर्यगायुर्यनैतेषु स्वीयते ३ । नरान् उपलक्षणत्वात् तिर- श्योऽपि प्रभूतपापकारिणः कायन्तीव-आइयन्तीवेति नरका:-नरकावासावत्रोत्पना जन्तवोऽपि नरकाः, नरको वा विद्यते येषां ते "मादिभ्यः" (सि०७-२-१६) इति अप्रत्यये नरका- हतेषामायुर्नरकायुर्येन ते तेषु प्रियन्ते । एतच्चायुईडिसदृशं भवति । तत्र हडिखोडकरतेन सदशं तत्तुल्यम् , यथा हि राजादिना हडौ क्षिप्तः कश्चिचौरादिस्ततो निर्गमनमनोरथं कुर्वा- णोऽपि विवक्षितं कालं यायत् तया भियते, तथा नारकादिस्ततो निष्क्रमितुमना अपि वदायुषा मियत इति हाडिसदृशमायुः । व्याख्यात चतुर्विषं पश्चममायुप्कर्म ॥ सम्प्रति षष्ठं नामकर्माभिधित्सुराह-"नामकम्म चिचिसम" इत्यादि । नामकर्म भवति 'चित्रिसम' चित्रं कर्म तत् कर्तव्यतया विद्यते यस्य स चित्री-चित्रकरस्तेन समम्-सदृशं चित्रि- समम् । यथा हि चित्री चित्रं चित्रप्रकार विविघवर्णकः करोति, तथा नामकर्मापि जीवं नार- फोऽयं तिर्यग्जातिकोऽयमेकेन्द्रियोऽयं द्वीन्द्रियोऽयमित्यादिव्यपदेशैरनेकपा करोतीति चित्रि- सममिदमिति । एतच्चानेकमेदव, कथम् ! इत्याह---"घायालतिनवइविहं तिउत्तरसयं च सव- ही" ति । अत्र विधाशब्दस्य प्रत्येक योगाद् द्विचत्वारिंशद्विधम् , यद्वा विनवतिविधम् , यदि वा घ्युत्तरशतविघम् , अथवा सप्तपष्टिविधम् । चशब्दः समुच्चये व्यवहितसम्बन्धश्च, स च तथैव योजितः ॥ २३ ॥ अथ नामकर्मणो द्विचत्वारिंशतं भेदान् पचिकटयिपुराह-~- गइजाइतणुउवंगा, पंधणसंघायणाणि संघयणा । संठाणवन्नगंधरसफासअणुपुग्विविहगगई ॥ २४ ॥ इह नामः प्रस्तावात् सर्वत्र गत्यादिपु नामेत्युपस्कारः कार्यः । तथाहिनातिनाम जाति- नाम ततुनाम उपान्नाम (ग्रन्थानम् १०००) बन्धननाम सङ्घातननाम संहनननाम संस्था- ननाम वर्णनाम गन्धनाम रसनाम स्पर्शनाम भानुपूर्वीनाम विहायोगतिनामेति । तत्र गम्यते-- तयाविधकर्मसचिवै वैः प्राप्यत इति गतिः-नारकादिपर्यायपरिणतिः, तद्विपाकवेद्या कर्मप्र- कृतिरपि गतिः, सैव नाम गतिनाम १ । जननं जाति -एकेन्द्रियादिशब्दव्यपदेश्येन पर्या. येण जीवानामुत्पत्तिः, तद्भावनिवन्धनभूतं नाम जातिनाम २ । तनोति-जन्तुरात्मप्रदेशान् विस्तारयति यस्यां सा तनु, वजनकं कर्मापि तनुः, सैव नाम सनुनाम, शरीरनामेत्यर्थः ।। "उवंग" ति उपलक्षणत्वाद् अनोपाननाम, तत्र "अशोप व्यक्किप्रक्षणगतिपु" इति धातोः अध्यन्ते-ार्मोत्सवेरारभ्य व्यक्तीभवन्ति चन्ममृतेप्रेक्ष्यन्ते चेत्यमानि शिरउरउदरादीनि पक्ष्यमाणखरूपाणि, उदवयवमूवान्यनुल्यादीन्युपाशानि, शेषाणि तु तत्प्रत्ययवभूतान्यहुलिषु । १°निरगवामाख०ग०७०॥

·। बध्यन्ते- देवेन्द्रदूरिविरचितखोपनदीकोपेत. [गाथा पर्वरेखादीन्योपाभानि, ततश्चानानि चोपानानि च अनोपान्नानि चेति द्वन्द्वे "सादावस- ध्येय " (सि० ३-१-११९) इत्येकशेषे च कृते अङ्गोपाझानीति, तत्र यदुदयात् शरीरतयो- पाचा अपि पुद्गला अनोपानविभागेन परिणमन्ति तत् कर्मापि अनोपाननाम गृह्यमाणपुद्गला पूर्वगृहीतपुद्गलै सह श्लिष्टा क्रियन्ते येन तद् बन्धन तदेव नाम बन्धननाम ५। स्वत एव समन्ति-सङ्घातमापद्यन्ते, ततस्ते सनन्त सन्त सङ्घात्यन्ते प्रत्येक शरीरपञ्च. कमायोग्या पुद्गला पिण्ड्यन्ते येन तत् सङ्घातन तदेव नाम सद्भातननाम ६ । सहन्यन्ते- घातूनामनेकार्थत्वाद् दृढीनियन्ते शरीरपुद्गला कपाटादयो लोहपट्टिकादिनेव येन तत् संहनन तदेव नाम सहनननाम ७ । सन्तिष्ठन्ते-विशिष्टावयवरचनामिकया शरीराकृत्या जन्तवो भवन्ति येन तत् सस्थान तदेव नाम संस्थाननाम ८ । वर्ण्यते--अलतियतेऽनेनेति वर्ण कृष्णादि , जन्तुरारीरे कृष्णादिवर्णहेतुक नामकर्मापि वर्णनाम ९ । गन्ध्यते-आघायत इति गन्ध , तद्धेतुत्वान्नामकर्मापि गन्यनाम १० । रस्यते-आखाद्यत इति रसखिकादि , जन्तु- शरीरे तिक्तादिरसहेतुक कर्मापि रसनाम ११ स्पृश्यत इति स्पर्श कर्कशादि, तद्धेतुत्वात् कर्मापि स्पर्शनाम १२ । द्विसमयादिना विग्रहेण भवान्तर गच्छतो जन्तोरनुश्रेणिनियता गमनपरिपाटी आनुपूर्वी, तद्विपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरप्यानुपूर्वी १३ । गमन गति , सा पुनरन पादादिविहरणात्मिका देशान्तरमाप्तिहेतुर्दीन्द्रियादीना प्रवृतिरभिधीयते, नैकेन्द्रियाणां पादादे- रमावात् , ततो विहायसा-नमसा गतिविहायोगति , तद्धेतुत्वात् कर्मापि विहायोगतिनाम १४ । ननु विहायस. सर्वगतत्वेन ततोऽन्यत्र गमनामावाद् व्यवच्छेद्यामावेन विहायसेति विशेषणस वैयर्यम् , सत्यम् , किन्तु यदि गतिरित्येवोच्येत तदा नाम्न प्रथमप्रकृतिरपि गतिरस्तीति पौनरुक्त्याशङ्का स्यात् , तयवच्छेदार्थ विहायोप्रहणमकारि, विहायसा गति प्रवृतिर्न तु भवगतिारकादिकेति ॥ २४ ॥ अथ प्रदर्शिताना गत्यादिप्रकृतीनाममिपानसङ्ख्याकथनपूर्वकमष्टौ प्रत्येकप्रकृतीराह- पिंडपयडि त्ति चउदस, परघाउस्सासआयपुज्जोयं । अगुरुलहुतित्थनिमिणोवघायमिय अह पत्तेया ॥ २५ ॥ तैर्गतिनामादिमि पदैर्वक्ष्यमाणचतुरादिभेदाना पिण्डिताना प्रतिपादनात् पिण्डप्रकृतय उच्यन्ते । का इति' इति एता गत्यादयोऽनन्तरगाथोद्दिष्टा प्रकृतय । कियन्त्य पुनस्वा । इत्याह-चतुर्दशसक्या । तथा मक्रमानामशब्द पराघातादिप्वप्यध्याहार्य , तद्यथा- परापावनाम उच्छासनाम आवपनाम उध्योवनाम अगुरुलघुनाम "तिस्थ" ति तीर्थकरनाम "निमिण" ति निर्माणनाम उपधातनाम 'इति' एता पराघातादय 'अटो असत्या प्रत्येक- प्रकृतयो ज्ञेया , आसा पिण्डप्रकृतिवदन्यमेदामावादिति ॥ २५ ॥ तस पायर पञ्चत्तं, पत्तेय धिरं सुभं च सुभगं च। सुसराइज जसं तसदसग थावरदसं तु इमं ॥ २६ ॥ नामशब्दस्यहापि सम्बन्धात् बसनाम बादरनाम पर्याप्सनाम प्रत्येकनाम स्थिरनाम शुमनाम सुभगनाम 'चशन्दी' समुच्चये मुखरनाम आदेयनाम “जस' ति यश कीर्तिनाम इत्येव to , ·- - २५-२९] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्ममन्यः । नसशब्देनोपलक्षितं प्रकृतिदशकं सदशकमिदमुच्यते इति शेषः । क्या स्थावरेण-सावरश- व्देनोपलक्षितं सदशकस्य विपक्षभूतं "दस" ति प्राकृतत्वाद् दशकं सावरदशकम् , तत् पुनरिदं वक्ष्यमाणमिति ॥ २६ ॥ तदेवाह- थापर सुहुम अपज, साहारणअधिरअसुभदुभगाणि । दुस्सरऽणाइजाजस, इय नामे सेयरा वीसं ॥ २७ ॥ इहापि नामस्यब्दस्य सम्बन्धात् स्थावरनाम सूक्ष्मनाम अपर्यातनाम साधारणनाम अस्थि- रनाम अशुमनाम दुर्भगनाम दुःखरनाम अनादेयनाम "अजस" ति अयशःकीर्तिनाम | प्ररू- पितं दशकद्वयमपि, अधुना दशकद्वयमीलने यथामूता सतीयं विंशतिर्यद्विपयोच्यते तदाह- "इय" ति 'इति' अमुना प्रसादिप्रदर्शितप्रकारेण "नामे" चि नामकर्मणि 'सेतरा' सप्रतिपक्षा प्रत्येकसंज्ञिता विंशतिर्विज्ञेया । तथाहि-त्रसनामः स्थापरनाम प्रतिपक्षभूतम्, एवं बादर- सूक्ष्मप्रकृतीनामपि सेतरत्वं सुप्रतीतमेवेति ॥ २७ ॥ अथानन्तरोद्दिष्टत्रसादिविंशतिमध्ये यासा प्रकृतीनामाद्यपदनिर्देशेन याः संज्ञा भवन्ति ताः कथयन्नाह- तसचउथिरछक अथिरफासुदुमतिगधावरचउक। सुभगतिगाइविभासा, तदाहसंखाहिँ पयडीहिं ॥ २८ ॥ त्रसप्रकृत्योपलक्षितं चतुष्कं त्रसचतुष्कम्, एतदनुसारतः समासोऽन्यत्रापि कार्यः, ततो यथासम्भवं पुनरपि समाहारद्वन्द्वध । तत्र त्रसचतुकं यथा-वसं वादरं पर्याप्तं प्रत्येकमिति । स्थिरपट्कम् --स्विरं शुभं सुभगं सुखरम् आदेयं यश कीर्तिश्चेति । अस्थिरषदकम्-अस्सिरा शुभदुर्भगदुःखराऽनादेयाऽयशःकीर्तिवरूपम् । सूक्ष्मत्रिकम्सूक्ष्माऽपर्याप्तसाधारणलक्षणम् । स्थावरचतुष्कर--सावरसूक्ष्माऽपर्याप्त साधारणाख्यम् । सुमगत्रिकम्-सुमगमुखराऽऽदेया. भिधम् । आदिशब्दाद् दुर्भगत्रिकम् -दुर्भगदुःखराऽनादेयखरूपं गृह्यते । ततः सूत्रपदे समासो यथा--सुभगत्रिकमादिर्यस्य दुर्भगत्रिकस्य तत् सुमगत्रिकादि तस्य विभाषा-अरूपणा फर्तव्येति शेषः । काभिः कृत्वा पुनस्त्रसचतुष्कादिका विमापा कर्तव्या ! इत्याह-'तदादि- साध्यामिः प्रकृतिमिः' सा-निर्दिष्टा प्रकृतिरादिर्यस्याः सद्ध्यायाः सा तदादिः, तदादिः सध्या यासां प्रकृतीनां तावदादिसमास्वामितदादिसल्याभिः प्रकृतिमिः, फोऽर्थः: यामी प्रकृतिससादिका निर्दिया तामादौ कृत्वा निर्दिष्टसक्ष्या पूरणीयेति । एताश्च संज्ञाः प्रकृति- पिण्डकसाहिण्यो यथास्थानमुपयोगमायासन्तीति कृत्वा प्ररूपिता इति ॥२८॥ उक्ता नामकर्मणो द्वाचत्वारिंशद् भेदाः । अय तस्यैव विनवतिमेदान् प्ररूपयितुकामो गत्यादिपदानां पिण्डप्रकृतिसंजिकानां मध्ये येन पदेन यावन्तो मैदाः पिण्डिता वर्तन्ते वान् मेदान तेपामाह- गइयाईण उ कमसो, चउपणपणतिपणपंचएछ । पणदुगपणचउदुग, इय उत्तरभेयपणसही ॥२९॥ 'गत्यादीनां पिण्डप्रकृतीनां पूर्वपदर्शितस्वरूपाणां पुनः क्रम' क्रमेण ययाससमिति प्रक००॥

·- ४२ । देवेन्द्रसूरिमिरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाथा यावत् चतुरादयो मेदा मवन्तीति वाक्यार्थ । तथाहि गतिनाम चतुर्धा, नातिनाम मञ्चधा, जनुनाम पञ्चधा, अपाङ्गनाम निधा, बन्धननाम पश्या, सधातननाम पञ्चधा, संहनन- नाम पोढा, सस्थाननाम पोढा, वर्णनाम पञ्चधा, गन्धनाम द्विधा, रसनाम पश्या, स्पर्श नामाऽष्टघा, भानुपूर्वीनाम चतुर्धा, विहायोगतिनामाद्वेषा । एतेषा सर्वमीलने मेदाप्रमाह---- "इय" ति 'इति' अमुना चतुरादिभेदमीलनप्रकारेणोचरभेदाना पञ्चषष्टिरिति ॥ २९ ॥ अड़वीसजुया तिनवइ, सते या पनरपंधणे तिसयं ।। बंधणसंघायगहो, तणूस सामनवनचा ॥३०॥ पपा पूर्वोक्ता पञ्चषष्टि 'अष्टाविंशतियुता' प्रत्येकप्रकृत्यष्टाविंशत्या सह मीलने निमिर- घिका नवतित्रिनवतिर्मवति । साचि कोपयुज्यते इत्याह-"सते" ति प्राकृतत्वात् सत्तायां सत्कर्म प्रतीत्य बोदव्येत्यर्थ । वाशब्दो विकल्पाथों व्यवहितसबन्धश्च, साचैव योग्यवे- 'पञ्चदशबन्धनैतिशत या' पञ्चदशसहयैर्वक्ष्यमाणस्वरूपैर्वन्धनै प्रदर्शितत्रिनवतिमध्ये मक्षितस्त्रि- मिरधिक शत निशत वा सत्तायामधिक्रियते इति शेष । अथ त्रिनवतिमध्ये पञ्चदशाना प्रकृतीना प्रक्षेपेऽष्टोत्तर शत भवतीति चेद् उच्यते-या वक्ष्यमाणा पश्चदश बन्धननामप्र• कृतयस्तास मध्यात् सामान्यत औदारिकादिबन्धनपञ्चकस्य त्रिनवतिमध्ये पूर्व प्रक्षिप्तत्वात् शेपाणा दशाना प्रक्षेपे त्रिशतमेव भवतीति न कश्चिद्विरोध, 1 सूत्रे च "पनरबधणे" इत्यत्र विभक्तिवचनव्यत्यय प्राकृतत्वादिति । उता नामकर्मणविनवतिव्युत्तरशत च मेदानाम् । अथ सप्तपदिभेदानाह-बघणसघायगहो तणूसु" चि । बन्धनानि च पञ्चदशा सद्यावाश्च-- सङ्घातनानि पञ्च, बन्धनसघातास्तेपा ग्रहण ग्रहो पन्धनसवातप्रह। 'तनुषु शरीरेषु, तनु- ग्रहणेनैव बन्धनसङ्घाता गृह्यन्ते न पृथग् विवक्ष्यन्त इत्यर्थ । तथा "सामनवन्नचऊ" ति सामान्य-कृष्णनीलाद्यविशेषित वर्णेनोपलक्षित चतुक सामान्यवर्णचतुष्क गृह्यत इति शेष । अयमत्राशय --इह सप्तपष्टिमध्ये औदारिकादितनुपञ्चकमेव गृह्यते, न तद्वन्धनानि वत्स- धातनानि च, यत औदारिकतन्वा खजातीयत्वाद् औदारिकतनुसदृशानि बन्धनानि तत्सहा- ताश्च गृहीता, एव वैक्रियादितन्वाऽपि निर्जनिजपन्धनसाधाता गृहीता इति न पृथगे। पञ्च- दश बन्धनानि पञ्च सङ्घाता गण्यन्ते । तथा वर्णगन्धरसस्पर्शाना यथासय पञ्चद्विपञ्चाऽट मे. दैनिप्पन्ना विंशतिमपनीय तेषामेव सामान्य वर्णगन्धरसस्पर्शलक्षण चतुष्क गृह्यते, ततश्चान- न्तरोदितात् व्युत्तरशताद् वर्णादिपोडशकवन्धनपञ्चदशकसङ्घातपञ्चकलक्षणाना पदत्रिंशत्मकृती- नामपसारणे सति सप्तपष्टिर्भवतीति ॥ ३० ॥ एतदेवाह- इय सत्तही बंधोदए य न य सम्ममीसया पंधे । वधुदए सत्ताए, वीसवीसऽवनसयं ॥ ३१ ॥ 'इति' पूर्वोकप्रकारेण सप्तषष्टिर्नामकर्मप्रकृतीना भाति । सा च कोपयुज्यते । इत्याह- "वोदए यति वन्यश्च उदयश्च बन्धोदय तस्मिन् 'बन्योदये' बन्धे च उदये च सघषष्टि- भवति, चशब्दाद् उदीरणाया च सप्तपष्टि । अब बन्धनसङ्घातनवर्णादिविशेपामा विवक्षा- १जा निजायखळग०१०॥ . - ·- ३१-३२] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मप्रन्यः । शादेव पन्धे नाधिकार इत्युक्तम् , सम्प्रति ययो प्रकृत्योः सर्वथैव पन्धो न भवति ते माह-निय सम्ममीलया बघे" चिमच नैव सम्यक्त्वमिश्रक बन्येऽधिक्रियते । अयम- भिप्राय:--सम्यक्त्वमिश्रयोर्बन्ध एव न भवति, किन्तु मिथ्यात्वपुद्गलानामेव जीवः सम्यक्त्व- गुणेन मिथ्यात्वरूपतामपनीय केपाश्चिदत्यन्तविशुद्धिमापादयति, अपरेषां स्वीपद्विशुद्धिम् , केचित् पुनर्मिथ्यावरूपा एवावतिष्ठन्ते; तन येऽत्यन्तविशुद्धास्ते सम्यक्त्वन्यपदेशमाजा, ईपद्विशुद्धा मिश्रव्यपदेशभाजः, शेषा मिथ्यात्वमिति । उक्तं च- सम्यक्त्वगुणेन ततो, विशोधयति कर्म तत् स मिथ्यात्वम् । यद्वच्छगणप्रमुखैः, शोध्यन्ते कोद्रवा मदनाः ।। यत् सर्वथाऽपि तत्र विशुद्धं तद् भवति कर्म सम्यक्त्वम् । मिथं तु दरविशुद्धं, भवत्यशुद्धं तु मिथ्यात्वम् ॥ उदयोदीरणासचाच पुनः सम्यक्त्वमिश्रक रमप्याधिक्रियेते । एवं च सति ज्ञानावरणे पञ्च, दर्शनावरणे नव, वेदनीये द्वे, मोहे सम्यक्त्वमिश्वर्जाः पविंशतिः, आयुपि चतसः, नानि मेदान्तरसम्मवेऽपि प्रदर्शितयुक्त्या सप्तषष्टिः, गोने द्वे, अन्तराये पञ्च इत्येतद्विशत्युत्तरं प्रकृति- शतं बन्धेऽधिक्रियते । एतदेव सम्यक्त्वमिश्रसहितं द्वाविंशत्युत्तरमकृतिशतमुदये उदीरणायां च । सक्षायां पुनः शेषकर्मणां पञ्चपञ्चाशत् नामखिनवतिरित्यष्टाचत्वारिंशं शतम्, यद्वा शेषकर्मणां पञ्चपञ्चाशत् नामव्युत्तरशतमित्यष्टापञ्चाशं शतमधिनियत इति । एतदेव मनसि- कृत्याह-"बंधुदए सचाए" इत्यादि । इह शतशब्दस्य प्रत्येकं योगाद् ययासायं बन्धे विशं शतम् , उदये उपलक्षणत्वाद् उदीरणायां च द्वाविंशं शवम्, सत्तायामष्टपञ्चाशं शतम् उपलक्षणत्वादष्टाचत्वारिंशं शतमिति, भावना 'सुकरैव ॥ ३१ ॥ अथ पूर्वनिर्दिष्टान् गतिजातिप्रभृतीनां पिण्डप्रकृतीनां चतुरादिमेदान् व्याविख्यासुराह-- निरयतिरिनरसुरगई, इगवियतियचउपणिदिजाईओ। ओरालियवेउवियाहारगतेयकम्महगा ॥ ३२॥ निरयाश्च तिर्यञ्चश्च नराध सुराश्च तेषु गतिरिति विग्रहः । मावार्थोऽयम्-आतिशब्दः प्रत्येक योज्यते, ततश्य "अयमिष्टफलं देवम्" इति वचनाद् निर्गतम् अयम्-इष्टफलं सात- वेदनीयादिरूपं येभ्यस्ते निरयाः-सीमन्तकादयो मरकावासा , ततो निरयेषु विषये गतिरिति गतिनाम निरयगतिनाम, तद्विपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि निरयगतिनाम, नारकशब्दव्यपदेश्य- पर्यायनिमन्धन निरयगतिनामेति हृदयम् । एव तिर्यगनरसुरगतिनामापि वाच्यम् । अत्राह-ननु सर्वेऽपि पर्याया जीवेन गम्यन्ते प्राभ्यन्त इति सर्वेषामपि तेषां गतित्व- प्रसारः, तथा च भाग्गतिशब्दस्पेयमेव व्युत्पचिर्दर्शितेति, नैवम्, यतोऽविशेषेण व्युत्पादिता अपि शब्दा रुढितो गौशब्दवत् प्रतिनियतमेवार्थ विषयीकुर्वन्तीत्यदोपः । उक्तं गतिनाम चतुर्विधम् १॥ तथा सूचकत्वात् स्त्रस एकेन्द्रियाच द्वीन्द्रियाच त्रीन्द्रियाश्च चतुरिन्द्रियाच पञ्चेन्द्रियाच १ ओरालविउन्मादारमतेयकम्मग मग खरा घ०॥

·. देवेन्द्रसुरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः •[गाथा तेषां जातय इति विग्रहः । भावार्थोऽयम्-एकेन्द्रियद्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपश्चेन्द्रिय जातिनाममैदात् पञ्चधा जातिनाम । तत्र एकस स्पर्शनेन्द्रियज्ञानस्यावरणक्षयोपशमाद् एकवि- ज्ञानमाज एफेन्द्रियाः, द्वयोः सर्शनरसनज्ञानयोरावरणक्षयोपशमाद् द्विविज्ञानमाजो द्वीन्द्रिया', त्रयाणां स्पर्शनरसनप्राणज्ञानानामावरगक्षयोपशमात् त्रिविज्ञानमाजस्त्रीन्द्रियाः, चतुर्णा सर्शनर- सनप्राणचक्षुर्मानानामावरणक्षयोपशमात् चतुर्विज्ञानमाजश्चतुरिन्द्रियाः, पञ्चानां स्पर्शनरसन- प्राणचक्षुःोत्रज्ञानानामावरणक्षयोपशमात् पञ्चविज्ञानभाजः पञ्चेन्द्रियाः । तत एकेन्द्रियाणां जातिनाम एकेन्द्रियजातिनाम, एवं यावत् पञ्चेन्द्रियजातिनाम । अत्राह-ननु एतेन जातिनाना किं भावेन्द्रियमेकादिकं जन्यते ! उत द्रव्येन्द्रियम् । माहोखिदेकेन्द्रियोऽयमित्यादिव्यपदेशः । इति त्रयी गतिः । तत्र यद्यायः पक्षः स न युक्त, भावेन्द्रियस्य श्रोत्रादीन्द्रियज्ञानावरणक्षयोपशमजन्यत्वात् "क्षायोपशमिकानीन्द्रियाणि" इति वचनात् । अथ द्रव्येन्द्रियं जन्यते तदप्ययुक्तम् , द्रव्येन्द्रियस्पेन्द्रियपर्याप्तिनामोदयजन्यत्वात् । एकेन्द्रियादिव्यपदेशस्त्वेकादीन्द्रियज्ञानावरणक्षयोपशमपर्याप्तिनामभ्यामेव सेत्स्यति किमन्तर्ग- डुना जातिनामा , अनोच्यते-आद्यविकल्पयुगलं तावद् अनभ्युपगमादेव निरखम् । यत् पुनरुक्तम् 'एकेन्द्रियादिव्यपदेशस्तु' इत्यादि तदयुक्तम्, यत इन्द्रियज्ञानावरणक्षयोपशम इन्द्रियपर्याप्तिश्च यथाक्रमं भावेन्द्रियजनने द्रव्येन्द्रियजनने च कृतार्या कथमेकेन्द्रियादिव्यप- देशनिवन्धनपरिणतिलक्षणं फार्यान्तरं जनयितुमलम् , न धन्यसाध्यं कार्यमन्यः साधयति, अतिप्रसमात्, तस्माद् एकेन्द्रियादीना समानजातीयजीवान्तरेण सह समाना पाया काचित् परिणतिरेकेन्द्रियादिशब्दवाच्या अवश्य जातिनामकर्मोदयत एवाभ्युपगन्तव्या । उक्तं च- अव्यभिचारिणा सादृश्येन एकीकृतोऽर्थात्मा जातिः इति । तथाहि-बकुलादीनामनुमानादिसिद्धे इन्द्रियपञ्चकक्षयोपशमे सत्यपि पश्चेन्द्रियशब्दव्यप- देश्यपञ्चेन्द्रियजातिनामकर्मोदयजन्यविशिष्टबाह्यपरिणत्यभावात् न पञ्चेन्द्रियव्यपदेशो भवति । यद्येवं गोतुरगमुजगमातादिक्रमे सत्यपि पञ्चेन्द्रियव्यपदेश्यस्यापि पर्यायस्य कारणं किश्चित् कर्माभ्युपगन्तव्यम् । इति चेद् नैवम्, जातिनामकर्मवैचित्र्यादेव तत्सिद्धेः । न चात्रकान्तेन युक्त्युपन्यास एवामहः कार्यः, भागमोएपनिगम्यत्वात् तत्त्वस्य । यदवादि- आगमथोपपत्तिश्च, सम्पूर्ण दृष्टिलक्षणम् । अतीन्द्रियाणामर्थानां, सद्भावपतिपतये ॥ इति । उफ जातिनाम पञ्चधा २। तया औदारिकं च वैक्रियं च आहारकं च तेजसं च कार्मिक चेति द्वन्द्वः । भावार्थोऽयम्-औदारिकवैक्रियाऽऽद्वारकतैजसकामणनाममेदात् पयपा शरीर- नाम । तत्र उदार-प्रधानम्, प्राधान्यं चास्स तीर्थकरगणघरशरीरापेक्षया, ततोऽन्यस्यानुत्तरमुर- शरीरस्यापि अनन्तगुणहीनत्वात्, यद्वा उदारं-सातिरेकयोजनसहसमानत्वात् शेषशरीरापेक्षया वृहत्प्रमाणम्, वृहवा चास वैक्रियं पति भवधारणीयसहजशरीरापेक्षया द्रष्टव्या, अन्ययो- तरवैत्रियं योजनलक्षमानमपि लभ्यते, उदारमेवीदारिकम् , "विनयादिम्य." (सि०७-२~ विदिक्ष०॥

·४५ ३२] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्यः । १६९) इतीकण्प्रत्ययः, तन्निबन्धनं नाम औदारिकनाम, यदुदयवशाद् औदारिकशरीरप्रायोम्यान पुद्गलानादाय औदारिफशरीररूपतया परिणमयति, परिणमय्य च जीवप्रदेशैः सहान्योऽन्यानु- गमरूपतया सम्बन्धयति, तद् औदारिकशरीरनामेत्यर्थः १ । तथा विविधा क्रिया विक्रिया तस्या भवं वैक्रियम् । तथाहि-तदेकं भूत्वा अनेकं भवति, अनेकं भूत्वा एकम् , अणु मूत्ला महद् भवति, महच भूत्वा अणु, खेचरं मूत्वा भूमिचरं भवति, ममिचरं भूत्वा खेचरं भवति, दृश्य भूत्वा अदृश्यं भवति, अदृश्यं मूत्वा दृश्यमित्यादि । तच्च द्विषा-औपपातिकं लब्धिपत्ययं च । तत्रौपपातिकम्-उपपातजन्मनिमितम् , तच देवनारकाणाम् । लब्धिप्रत्ययं तिर्यमनुष्या- णाम् । वैक्रियनिबन्धनं नाम वैक्रियनाम, यदुवया वैक्रियशरीरमायोग्यान पुद्गलानादाय पैकि- यशरीररूपतया परिणमयति, परिणमय्य च जीवप्रदेशैः सहान्योऽन्यानुगमरूपतया सम्बन्ध- यतीति २ । तथा चतुर्दशपूर्व विदा तीर्थकरस्फातिदर्शनादिकतथाविधप्रयोजनोत्पची सत्यां विशिष्टलब्धिवशाद् आहियते-निर्वर्यंत इत्याहारकम् , “बहुलम्" (सि०५-१-२) इति वच- नात् कर्मणि णक्मत्ययः, यथा पादहारक इत्यादी, तच वैक्रियापेक्षयाऽत्यन्तशुमं सच्छस्फटि- कशिलेव शुनपुद्गलसमूहघटनात्मकम्, आहारकनियन्धनं नाम आहारफनाम, यदुदयवशाद् आहारकशरीरपायोग्यान पुद्गलानादाय आहारकशरीररूपतया परिणमयति, परिणमय्य च जीवप्रदेशैः सहान्योऽन्यानुगमरूपतया सम्बन्धयतीति ३ । तथा तेजसा तेजःपुद्गलैनिर्वृत्तं तैज- सम्, यत् मुक्ताहारपरिणमनहेतुर्यद्वशाय विशिष्टतपःसमुत्यलव्यिविशेषस पुंसस्तेजोलेश्या- विनिर्गमः, तेजोनिवन्धनं नाम तैजसनाम, यदुदयवशात् तैजसशरीरमायोग्यान् पुद्गलानादाय तैजसशरीररूपतया परिणमयति, परिणमप्य च जीवप्रदेशः सहान्योऽन्यानुगमरूपतया सम्ब- न्ययतीति ४ । तथा कर्मपरमाणुपु भवं कार्मिक कार्मणशरीरमित्यर्थः । कर्मपरमाणव एवा- रमप्रदेशैः सह क्षीरनीरवदन्योऽन्यानुगताः सन्तः कार्मणशरीरम् , कर्मणो विकारः कार्मणमिति घ्युत्पचेः । तदुक्तम्- कम्मविगारो कम्मणमट्टविहविचितकम्मनिष्फलं । सवेसि सरीराणं, कारणम्यं मुगेयई ।। अत्र "सोसि" ति सर्वेपामौदारिकादिशरीराणां 'कारणभूत' बीजमूतं कार्मगयरीरम् । ने खल्यामूलमुच्छिन्ने मवप्रपञ्चपरोहवीजभूते फार्मणे वपुषि शेषशरीरप्रादुर्भावसम्भवः । इदं च कार्मणशरीरं जन्तोगत्यन्तरसद्वान्तौ साधकतम कारणम् । तथाहि-फार्मगेनैव वपुषा परिक- रितो जन्तुर्मरणदेशमपहायोत्पविदेशममिसर्पति । ननु यदि कार्मणवपुःपरिकरितो गत्यन्तरं सामति नर्हि स गच्छन्नागच्छन् वा फलात् नोपलक्ष्यते । उच्यते-कर्मपुद्गलानामतिसूक्ष्म. तया चक्षुरादीन्द्रियाऽगोचरत्वात् । आह व प्रज्ञाकरगुप्तोऽपि--- अन्तरा भवदेहोऽपि, सूक्ष्मत्वानोपलक्ष्यते । निष्कामन् प्रविशन् वाऽपि, नामावोऽनीक्षणादपि ॥ १ . ० स०ग०५०॥ १ कर्मविकारः कामंगमाविपरिचिप्रमनिरामम् । सो दारीरागो कारणभूतं शावयम् ॥

·देवेन्द्रसरिविरचितसोपाटीकोपेतः [गाथा कार्मणनिवन्धनं नाम कार्मणनाम, यदुदयात् कार्मणप्रायोग्यान् पुदानादाय कार्मपशरीर- रूपतया परिणमयति, परिणमय्य च जीवप्रदेशै. सहान्योन्यानुगमरूपतया ।सम्बन्धयतीति ५॥ ३२ ॥ उक्तं तनुनाम पञ्चधा ३, इदानीमनोपाङ्गनाम त्रिधा पाह- पाहरु पिहि सिर उर, उयरंग उवंग अंगुलीपमुहा। सेसा अंगोवंगा, पढमतणुतिगस्सुवंगाणि ॥ ३३ ॥ 'बाई' भुजद्वयम् 'ऊरू' ऊरुद्वयम् पृष्ठिः' प्रतीता 'शिर' मस्तकम् 'उर' वक्षः 'उदरं 'पोट्टमित्यष्टायनान्युच्यन्ते । इह विभक्तिलोपः प्राकृतत्वात्, एवमन्यत्रापि । उपानानि अङ्गुली. प्रमुखाणि, इह पुंस्त्वं प्राकृतत्वात् । 'शेपाणि' तत्प्रत्यवयवमतान्यगुलपर्वरेखादीनि अनोपा- शानि, इहापि पुंस्त्वं प्राकृतत्वात् । प्राकृते हि लिङ्गमतन्त्रम् । यदाहुः प्रभुश्रीहेमचन्द्रसरि- पादाः सप्राकृतलक्षणे-लिङ्गमतनम् (सि०८-४-४४५) इति । इमानि च उपाशनि "पढमतणुतिगस्स" ति प्रथमा'-आद्या यातनवः-शरीराणि तासां त्रिकं-त्रितयमौदारिकवक्रि- याऽऽहारकखरूपम् तस्य प्रथमत त्रिकस्य भवन्ति । सत. प्रथमतनुत्रिकद्वारेणाङ्गोपाङ्गनामापि निविध मन्तव्यम् । तथाहि-औदारिकालोपाङ्गनाम वैक्रियानोपाननाम आहारकाङ्गोपाङ्गनाम । तत्र यदुदयाद् औदारिकशरीरत्वेन परिणवानां पुद्गलानामझोपाङ्गविभागपरिणतिरुपजायते तद् भौदारिकालोपासनाम १ । यदुदयाद् वैक्रियशरीरत्वेन परिणतानां पुद्गलानामझोपाङ्गावि- मागपरिणतिरुपजायते तद् चैक्रियाझोपाङ्गनाम २ । यदुदयाद आहारकशरीरत्वेन परिणताना पुद्गलानामलोपानिमागपरिणतिरुपजायते तद् आहारकालोपाङ्गनाम ३ । तैजसकार्मणयोस्तु जीवप्रदेशसंस्थानानुरोधित्वात् नास्त्यशोपानसम्भव इति ।। ३३ ।। उक्त निविषमझोपाङ्गनाम । साम्प्रतं बन्धननामखरूपमाह- उरलाइपुग्गलाणं, निपद्धयज्झतयाण संबंधं । जं कुणइ जउसमं तं, उरलाईबंधणं नेयं ॥ ३४ ॥ औदारिकादिपुद्गलानाम् आदिशब्दाद् वैक्रियपुद्गलानाम् आहाररुपुद्गलानां वैजसपुद्गलानां कार्मणपुद्गलानाम् , किंविशिष्टानाम् ! इत्याह---"निबद्धवज्झतयाणति निवद्धाश्च वध्यमानाश्च निबद्धबध्यमानास्तेषां 'निबद्धबध्यमानानां' पूर्वबद्धानां यध्यमानाना च यत् कर्म 'सम्बन्ध' परसरं मीलनं करोति दारुणामिव जतु, अत एव जतुसम तद् बौदारिकादिवन्धनम् ,आदि- शब्दाद् वैक्रियबन्धनम् आहारकपन्धनं तैजसबन्धनं कार्मणबन्धनं 'ज्ञेय' ज्ञातव्यमिति गाथा- क्षरार्थः। भावार्थस्त्वयम्-इह पूर्वगृहीतैरौदारिकपुद्गलैः सह परस्परं गृह्यमाणान् औदारिकपुद्ग' लान् उदितेन येन कर्मणामभाति-आत्मा अन्योऽन्यसंयुक्तान् करोति तद् औदारिकशरीरवन्धन- नाम दारुपाषाणादीना जतुराराप्रभृतिलेपद्रव्यतुल्यम् १ । पूर्वगृहीतक्रियपुद्गलैः सह परसरं गृह्यमाणान् वैक्रियपुद्गलान् उदितेन येन कर्मणा बध्नाति--आत्माऽन्योऽन्यसयुकान् करोति तद् जतुसम वैक्रियशरीरबन्धननाम।पूर्वगृहीतैराहारकशरीरसुद्गलै सह परस्परं गृह्यमाणान् माहा. रफपुद्रान् उदितेन येन कर्मणा पनाति-आत्माऽन्योऽन्यसंयुक्तान् करोति तद् जतुसममाहा- पुहिक सगon १ पेनि घ०॥ - ·३३-३६] कर्मविपाकनामा प्रथमा कर्ममन्धः। रकशरीरयन्यननाम ३ । पूर्वगृहीतैस्तैजसपुद्गलैः सह परस्परं गृह्यमाणातैजसपुद्गलान् उदितेन येन कर्मणा बध्नाति-आत्माऽन्योऽन्यसयुक्तान् करोति चद् जतुसम तेजसशरीरबन्धननाम । पूर्वगृहीतै कार्ममपुद्गलै सह परसर गृह्यमाणान् कार्मणपुद्गलान् उदितेन येन कर्मणालभाति- मात्माऽन्योऽन्यसंयुक्तान् करोति तद् जतुसम कार्मणशरीरबन्धननाम ५ । यदि पुनरिद शरीरपञ्चकपुद्गलानामौदारिकादिशरीरनाम. सामर्थ्याहीतानामन्योऽन्यसम्बन्धकारि बन्धन पञ्चक न स्यात् ततस्तेषा शरीपरिणतो सत्यामप्यसम्बन्धत्वात् पवनाहतकुण्डसितास्तीमितस- क्तूनामिवैकत्र स्थैर्य न स्यादिति ॥ ३४ ॥ उक्त वन्धनखरूपम् । इद च अन्धननाम असंह: ताना पुद्गलाना न सम्भवति, अतोऽन्योऽन्यसन्निधानलक्षणपुद्गलसहते कारण सङ्घातनमाह- जं संघायह उरलाइपुग्गले तणगणं व दंताली । तं संघायं पन्धर्णमिव तणुनामेण पंचविहं ।। ३५ ॥ यत् कर्म 'सङ्घातयति' पिण्डीकरोति औदारिकादिपुद्गलान् आदिशब्दाद् वैक्रियपुद्गलान् आहारकपुद्गलान् तैजसपुद्गलान् कार्मणपुद्गलान् , तत्र दृष्टान्तमाह-'तुणगणमिव' तृणोत्कर- मिवेतश्चेतश्च विक्षिप्त 'दन्ताली' काष्ठमयी सरुमण्डलप्रसिद्धा, तत् 'सङ्घात' सङ्घातननाम, तच पूर्वोक्त बन्धननामापि 'तनुनामा' शरीराभिघानेन पञ्चविध भवतीति । तत्र बन्धननाम पूर्वमेव मावितम् । अथ सङ्घातनाम भाव्यते-औदारिकसङ्घातनाम वैक्रियसङ्घातनाम आहार- कसङ्घातनाम तैजससाङ्घातनाम कार्मणसङ्घातनाम । तत्र यदुदयाद् औदारिकशरीरत्वपरिण- वान् पुद्गलानात्मा सङ्घातयति-अन्योऽन्यसन्निधानेन व्यवस्थापयति तद् औदारिकसङ्घातननाम १ । यदुदयाद् वैक्रियशरीरत्वपरिणतान् पुद्गलानात्मा सङ्घातयति-अन्योऽन्यसनिशानेन व्यवस्थापयति तद् वैक्रियसवावननाम २ । यदुदयाद् आहारकशरीरत्वपरिणवान् पुद्गलानात्मा सङ्घातयति-अन्योऽन्यसन्निधानेन व्यवस्थापयति तद् साहारकसद्धातननाम ३ । यदुदयात् तैजस- शरीरत्वपरिणवान् पुद्गलानात्मा सङ्घातयति-अन्योऽन्यसन्निधानेन व्यवस्थापयति तत् तैजस- सङ्घातननाम ४ । यदुदयात् कार्मणशरीरत्वपरिणवान् पुद्गलानात्मा सङ्घावयति-अन्योऽन्यस- निधानेन व्यवस्थापयति तत् कार्मणसातननाम ५ इति ॥ ३५॥ उक्त पञ्चधा बन्धननाम पञ्चधा सङ्घातननाम । सम्प्रति "सते वा पनरबघणे तिसय" इति (३०) गाथासूचित बन्धनपञ्चदशक च्याचिख्यासुराह- ओरालविउव्याहारयाण सगतेयकम्मजुचाणं । नव बंधणाणि इयरदुसहियाणं तिनि तेसिं च ॥ ३६॥ औदारिकवैक्रियाऽऽहारकशरीराणा नव बन्धनानीति योग । कीदृशाना सवार। इत्साह- 'खकतैजसकार्मणयुक्तानाम्' प्रत्येक संकजसकार्मणाना मध्यादन्यतरेण युक्तानामित्यर्थ । "नव" चि नवसस्यानि बन्धनानि बन्धनप्रकृतयो मवन्तीति । औदारिकवैक्रियाहारकाणा त्रया- णामपि प्रत्येक स्वनामा तैजसेन कार्मणेन च योगाद् द्विकसंयोगनिप्पन्नान्येकैकस्य औदारिका- देखीणि त्रीणि वन्धनानि भवन्ति, तेषा च त्रयाणा त्रिकाणा मीलने नव बन्धनानीति । १णमावि त°क०॥ २खखते का घ०॥

·४८ देवेन्द्रसूरिविरचितलोपस्टीकोपेतः । [गाथा तथाहि-औदारिकऔदारिकवन्धननाम १ औदारिकतैजसबन्धननाम २ औदारिफकार्मण- बन्धननाम ३, वैक्रियवैक्रियवन्धननाम १ वैक्रियतैजसपन्धननाम २ वैक्रियकार्मणबन्धन- नाम ३, आहारकाऽऽहारकवन्धननाम १ आहारकतैजसबन्धननाम २ आहारककार्मणव- न्धननाम ३ । तत्र पूर्वगृहीतैरौदारिकशरीरपुद्गलैः सह गृहमाणौदारिकपुगलानां बन्धो येन क्रियते तद् औदारिकौदारिकबन्धननाम १ । येनौदारिकपुद्गलाना तैजसशरीरसुद्गलैः सह सम्बन्धो विधीयते तद् औदारिकतैजसबन्धननाम २। येनौदारिकपुद्गलानां फार्मणशरीरसु- गुगलैः सह सम्बन्धी विधीयते तद् औदारिककामणबन्धननाम ३ । एवमनेन न्यायेनान्यान्यपि धन्धनानि वाच्यानि । शेषबन्धननिरूपणायाह--"इयरसहियाणं तिलि" ति इतरे-सकीय. नामापेक्षयाऽन्ये तैजसकार्मणशरीरे, ततः प्राकृतत्वादन्यथोपन्यासेऽपि द्वे च ते इतरे च द्वीतरे ताभ्यां सहितानि-युक्तानि द्वीतरसहितानि, यद्वा "दु" चि द्विकं तत इतरच तद्विकं चेतरद्विकं तेन सहितानि इत्तरद्विकसहितानि तेषां द्वीतरसहितानाम् इतरद्विकसहितानां था, औदारिक- वैक्रियाहारकाणामत्रापि योज्यम् , त्रीणि बन्धनानि भवन्ति । अयमाशय-प्रत्येकमौदारिक- वैक्रियाहारकाणा तैजसकार्मणाभ्या युगपत् संयोगे त्रिकस्योगरूपाणि त्रीणि बन्धनानि भव- न्ति । तथाहि-औदारिकतैजसकार्मणबन्धननाम १ वैक्रियतैजसकार्मणबन्धननाम र आहा- रकतैजसकामणबन्धननाम ३ । अर्थः पूर्वोक्त एव । न केवलमेषामौदारिकादीनामितरद्विक- सहितानामेव त्रीणि वन्धनानि भवन्ति, किन्तु "तेसिं च" ति त्रीणीति शब्दो डमरुकमणिन्या- यावत्रापि योज्यः । ततोऽयमर्थः–तयोश्चेतरशब्दवाच्ययोस्तैजसकार्मणयोः खनाता इतरेण च योगे त्रीणि बन्धनानि भवन्ति । यथा-तैजसतैजसबन्धननाम १ तैजसकार्मणबन्धननाम २ कार्मणकामणबन्धननाम ३ । तदेवं नव त्रीणि त्रीणि च मिलितानि पञ्चदश बन्धनानीति । अत्राह-पञ्चाना शरीराणा द्विकादियोगप्रकारेण षड्विंशतिः संयोगा भवन्ति, ततुल्य- बन्धनानि च कस्मात् न भवन्ति ! उच्यते-औदारिकवैक्रियाहारकाणा परस्परनिरुद्धाऽन्योऽ. न्यसम्पन्धाभावात् पञ्चदशैव भवन्ति, नाधिकानि । आह-यथा पञ्चदश बन्धनानि भवन्ति, एवमनेनैव क्रमेण पञ्चदश साता अपि कस्मात् नाभिधीयन्ते । सङ्घातितानामेव बन्धनभावात् , तथाहि-पाषाणयुग्मस कृतसद्धातस्यै- वोत्तरकाल वनलेपरालादिना बन्धनं क्रियते, तदसत् , यत्रो लोके ये खजातौ संयोगा भवन्ति त एव शुमाः, एषमिहापि खशरीरपुद्गलानां खशरीरपुद्गलै. सह ये संयोगरूपाः सङ्घाताखे शुभा इति प्राधान्यख्यापनाय पञ्चैव सङ्घाता अभिहिता इति ॥ ३६ ॥ व्याख्यातानि पञ्चदशापिबन्धनानि। सम्मति संहनननाम पडियमभिषित्सुईयायुगलमाह- संघयणमहिनिचओ, तं उद्धा वनरिसहनारायं । तह रिसहनारायं, नारायं अद्धनारायं ॥ ३७॥ कीलिय छेवह इह, रिसहो पहो य कीलिया यजं । उभओ मकडधो, नारायं इममुरालंगे ॥ ३८॥ १-२"हमन्यो ख०१०॥ M - ·३७-३९] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्ममन्यः । संहन्यन्ते-दृढीक्रियन्ते शरीरपुद्गला येन तत् संहननम् , तच 'अस्थिनिचयः' कीलिकादि- रूपाणामस्थां निचयः-रचनाविशेषोऽसिनिचयः । तत् संहननं 'पड्धा' पद्मकारैर्भवति । तद्यथा-वजऋपमनाराचं १ तथा ऋपभनाराचम् २ इहानुखारोऽलाक्षणिकः, नाराचम् ३ अर्धनाराचं १ कीलिका ५ सेवार्तम् ६ । 'इह' प्रवचने 'ऋपमा' ऋपमशब्देन परिवेष्टनपट्ट उच्यते, 'वजं' वजशब्देन कीलिकाऽभिधीयते, 'नाराचं' नाराचशब्देनोमयतो मर्कटबन्यो भण्यते । 'इदम्' अस्थिनिचयात्मकं संहननम् 'औदारिकाले' औदारिकशरीर एव, नान्येषु शरीरेषु, तेषामस्थिरहितत्वात् । इति गाथायुगलाक्षरार्थः । भावार्थः पुनरयम्-इह द्वयोरस्मो- रुमयतो मर्कटबन्धेन बद्धयोः पट्टाकृतिना तृतीयेन अस्मा परिवेष्टितयोरुपरि तदस्थित्रयभेदि कीलिकाख्यं वचनामकमसि यत्र भवति तद् बजऋषभनाराचम्, सनिबन्धनं नाम वजन- पमनाराचनाम १ । यत् पुनः कीलिकारहितं संहननं तद् अपमनाराचम् , तनिमन्धनं नाम ऋषभनाराचनाम २ । यत्र पुनर्मर्कटबन्धः केवलो भवति न पुनः कीलिका ऋषमसंज्ञः पट्टश्च तद् नाराचम् , तन्नियन्धनं नाम नाराचनाम ३ । यत्र स्वेकपार्श्वन मर्कटबन्धो द्विती- यपाधेन च कीलिका भवति तद् अर्धनाराचन्, तनिबन्धनं नामाऽर्धनाराचनाम ४ । या पुनरसीनि कीलिकामात्रबद्धान्येव भवन्ति तत् कीलिकासहननम्, तनियन्धनं नाम कीलि- कानाम ५ । यत्र तु परस्परं पर्यन्तस्पर्शलक्षणां सेवामागतान्यस्थीनि भवन्ति नेहाभ्यवहार- तैलाभ्यङ्गविश्रामणादिरूपां च परिशीलनां नित्यमपेक्षन्ते तत् सेवार्तम्, तन्निबन्धनं नाम सेवा- तनाम ६ ।यद्वा "छेवटुं" ति दकारस्व लुप्तपेह दर्शनात् छेदानाम्--अलिपर्यन्तानो वृत्तं-परस्पर- सम्बन्धघटनालक्षणं वर्तनं वृत्तियत्र तत् छेदवृत्तम् , कीलिकापट्टमर्कटबन्धरहितमस्थिपर्यन्तमा. प्रसंस्पर्शि पष्ठमित्यर्थः । ततो यदुदयात् शरीरे वज्रम्पभनाराचसंहननं भवति तद् वज्रऋष- भनाराचसहनननामकमेति । एवमृषभनाराचादिष्वपि वाच्यमिति ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ब्याल्यास पड्डिधं संहनननाम । सम्प्रति पोढा संस्थाननाम विवक्षुराह- समचउरंसं निग्गोहसाइखुनाई वामणं हुंडं । संठाणा वन्ना किण्हनीललोहियह लिद्दसिया ॥ ३९ ॥ समचतुरसम् १ "निगोह" ति पदेकदेशेऽपि पदप्रयोगदर्शनात् न्यग्रोधपरिमण्डलम् २ सौदि ३ कुजम् ४ वामनम् ५ हुण्डम् ६ इति षट् ‘संस्थानानि' अवयवरचनात्मकशरीरा- कृतिस्वरूपाणि शरीरे भवन्तीति शेषः । तत्र समाः-शास्त्रोक्तलक्षणाऽविसंवादिन्यश्चततोऽत्रयः- पर्यशासनोपविष्टस्य जानुनोरन्तरम्, आसनस्य ललाटोपरिभागस्य चान्तरम्, दक्षिणस्कन्धस्य वामजानुनधान्तरम्, वामस्कन्धस्य दक्षिणजानुनश्चान्तरमिति चतुर्दिग्विमागोपलक्षिताः शरी- रावयवा यत्र तत् समचतुरसम्, "सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरस्त्रैणीपदाऽजपदपोष्ठपदमद्रप- दम्" (सि० ७-३-१२९) इति सूत्रेण समासान्तोऽप्रत्ययः, समचतुरसं च तत् संस्थानं च समचतुरससंस्थानम् । तुल्यारोहपरिणाहः सम्पूर्णलक्षणोपेतानोपाजावयवः खाङ्गुलाटाधिकश- १ कार भ० ख० ग० ड० ॥ २ पार्वे मक० ग० । एवमप्रेऽपि ।। ३ सादि । दामनम् ४ कुन्जम् ५ हु° ख० ग० १०॥

·- । देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाथा तथाहि-औदारिकऔदारिकबन्धननाम १ औदारिकतैजसवन्धननाम २ औदारिककार्मण- वन्धननाम ३, वैक्रियवैक्रियबन्धननाम १ वैक्रियतैजसवन्धननाम २ वैक्रियकार्मणवन्धन- नाम ३, आहारकाऽऽहारकबन्धननाम १ आहारकतैजसवन्धननाम २ आहारककार्मणव- न्धननाम ३ । तत्र पूर्वगृहीतैरौदारिकशरीरपुद्गलैः सह गृह्यमाणौदारिकपुगलानां वन्धो थेन क्रियते तद् औदारिकौदारिकबन्धननाम १ । येनौदारिकपुद्गलाना तैजसशरीरपुद्गले. सह सम्बन्धी विधीयते तद् औदारिकतैजसवन्धननाम २ । येनौदारिकपुद्गलानां फार्मणशरीरपु- गले. सह सम्बन्धो विधीयते तद् औदारिककार्मणबन्धननाम ३ । एवमनेन न्यायेनान्यान्यपि पन्धनानि वाच्यानि । शेषबन्धननिरूपणायाह--"इयरदुसहियाणं तिनि" ति इतरे-खकीय- नामापेक्षयाऽन्ये वैजसकार्मणशरीरे, तत. प्राकृतत्वादन्यथोपन्यासेऽपि द्वे च ते इतरे च द्वीतरे ताभ्या सहितानि-युक्तानि द्वीतरसहितानि, यद्वा "दु" ति द्विकं तत इतरच तहिकं चेतरद्विकं तेन सहितानि इतरद्विकसहितानि तेपा द्वीतरसहितानाम् इतरद्विकसहिताना वा, औदारिक- वैक्रियाहारकाणामत्रापि योज्यम्, त्रीणि बन्धनानि भवन्ति । अयमाशय --प्रत्येकमौदारिक- वैक्रियाहारकाणा तैजसकार्मणाभ्या युगपत् सयोगे निकसंयोगरूपाणि त्रीणि बन्धनानि भव- न्ति । तथाहि-औदारिकतैजसकार्मणवन्धननाम १ वैक्रियतैजसकार्मणबन्धननाम २ आहा- एकतैजसकामणबन्धननाम ३ । अर्थः पूर्वोक्त एव । न केवलमेषामौदारिकादीनामितरद्विक- सहितानामेव त्रीणि बन्धनानि भवन्ति, किन्तु "तोस च" ति त्रीणीति शब्दो डमरुकमाणिन्या- यादनापि योज्यः । ततोऽयमर्थ -तयोश्चेतरशब्दवाच्ययोस्तैजसकार्मणयो, खनामा इतरेण च योगे त्रीणि बन्धनानि भवन्ति । यथा-वैजसतैजसबन्धननाम १ तैजसकामणबन्धननाम २ कार्मणकार्मणवन्धननाम ३ । तदेवं नव त्रीणि त्रीणि च मिलितानि पञ्चदश बन्धनानीति । अत्राह-पञ्चाना शरीराणा द्विकादियोगमकारेण पडिंशति सयोगा भवन्ति, तत्तुल्य- बन्धनानि च कस्मात् न भवन्ति उच्यते-औदारिकवैक्रियाहारकाणा परस्परविरुद्धाऽन्योs. न्यसम्बन्धाभावात् पञ्चदशैव भवन्ति, नाधिकानि । आह—यथा पञ्चदश बन्धनानि भवन्ति, एवमनेनैव क्रमेण पञ्चदश सङ्घाता अपि कमात् नाभिघीयन्ते । सङ्घातितानामेव बन्धनभावात् , तथाहि-पापाणयुग्मस्य कृतसज्ञातस्यै- वोचरकाल वालेपरालगदिना बन्धन क्रियते, तदसत्, यतो लोके ये खनातौ संयोगा भवन्ति तएव शुभा', एवमिहापि खशरीरपुद्गलाना खशरीरपुद्गलैः सह ये संयोगरूपाः सङ्घातास्ते शुभा इति प्राधान्यल्यापनाय पश्चैव साता अभिहिता इति ॥ ३६ ॥ व्याख्यातानि पञ्चदशापि बन्धनानि । सम्प्रति संहनननाम पड्डिघममिधित्सुईयायुगलमाह-~- संघयणमहिनिचओ, तं रद्धा वज़रिसहनारायं । तह रिसहनारायं, नारायं अद्धनारायं ॥ ३७॥ कीलिय छेवह इह, रिसहो पहो य कीलिया वन्नं । उभओ मकडयंधो, नारायं इममुरालंगे ॥ ३८ ॥ १-२"ह बन्धो ख००१०॥

·। ३७-३९] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । संहन्यन्ते-दृढीक्रियन्ते शरीरपुद्गला येन तत् संहननम् , तच 'अस्थिनिचयः कीलिकादि- रूपाणामस्मां निचयः-रचनाविशेषोऽसिनिचयः । तत् सहननं 'पड्या' पदप्रकारैर्भवति । तद्यथा-वजम्पमनाराचं १ तथा ऋषमनाराचम् २ इहानुखारोऽलाक्षणिकः, नाराचम् ३ अर्धनाराचं ४ कीलिका ५ सेवार्तम् ६ । 'इह' प्रवचने 'मपभ.' ऋपमशब्देन परिवेष्टनपट्ट उच्यते, 'वज' बजशब्देन कीलिकाऽभिधीयते, 'नाराचं' नाराचशब्देनोमयतो मर्कटबन्धो भण्यते । 'इदम्' अस्थिनिचयात्मकं सहननस् 'औदारिका' औदारिकशरीर एव, नान्येषु शरीरेप, तेपामस्थिरहितत्वात् । इति गाथायुगलाक्षरार्थः । भावार्थः पुनरयम्-इह द्वयोरस्मो- रुमयतो मर्कटपन्धेन बद्धयोः पट्टाकृतिना तृतीयेन अस्मा परिवेष्टितयोरुपरि सदस्थित्रयमेदि कीलिकाख्यं वजनामकमसि यत्र भवति तद् वज्रमपमनाराचम् , तन्निबन्धनं नाम वजन- पमनाराचनाम १ । यत् पुनः कीलिकारहित संहननं तद् अपमनाराचम् , तन्निबन्धनं नाम ऋषभनाराचनाम २ । यत्र पुनर्मकटबन्धः केवलो भवति न पुनः कीलिका ऋषमसंज्ञः पट्टश्च तद् नाराचम् , तन्निबन्धनं नाम नाराचनाम ३ । यत्र स्वेकपार्थेन मर्कटयन्धो द्विती- यपाधेन च कीलिका भवति तद् अर्धनाराचम्, तन्निबन्धनं नामाऽर्धनाराचनाम ४ । या पुनरसीनि कीलिकामात्रबद्धान्येव भवन्ति तत् कीलिकासंहननम् , तन्निबन्धनं नाम कीलि- कानाम ५ । यत्र तु परस्परं पर्यन्तस्पर्शलक्षणां सेवामागतान्यस्थीनि भवन्ति नेहाभ्यवहार- तैलाभ्यङ्गविश्रामणादिरूपा च परिशीलना नित्यमपेक्षन्ते तत् सेवार्तम् , तन्निवन्धनं नाम सेवा- तनाम ६ । यद्वा "छेवट्ट" ति दकारस्य लुप्तस्पेह दर्शनात् छैदानाम्-अस्थिपर्यन्तानां वृत्त-परस्पर- सम्बन्धघटनालक्षणं वर्तन वृत्तियत्र तत् छेदवृत्तम् , कीलिकापट्टमर्कटबन्धरहितमस्थिपर्यन्तमा प्रसंस्पर्शि पष्ठमित्यर्थः । ततो यदुदयात् शरीरे वज्रम्पभनारावसंहननं भवति तद् वनस्प- भनाराचसहनननामकर्मेति । एवमृषभनाराचादिप्वपि वाच्यमिति ।। ३७ ॥ ३८ ॥ व्याल्यास पड्डिधं संहनननाम । सम्प्रति पोढा संस्थाननाम विवसुराह- समचउरंसं निग्गोहसाइखुनाई वामणं हुंडं । संठाणा बन्ना किण्हनीललोहियहलिहसिया ॥ ३९ ॥ समचतुरस्रम् १ "निग्गोह" चि पदैकदेशेऽपि पदप्रयोगदर्शनात् न्यग्रोधपरिमण्डलम् २ सौदि ३ कुजम् ४ वामनम् ५ हुण्डम् ६ इति षट् 'संस्थानानि' अवयवरचनात्मकशरीरा- कृतिस्वरूपाणि शरीरे भवन्तीति शेषः । तत्र समाः-शास्त्रोक्तलक्षणाऽविसंवादिन्यश्चतस्रोऽसयः- पर्यशासनोपविष्टस्य जानुनोरन्तरम्, आसनस्य ललाटोपरिमागस्य चान्तरम्, दक्षिणस्कन्यस्य वामजानुनश्चान्तरम्, वामस्कन्धस्य दक्षिणजानुनश्चान्तरमिति चतुर्दिखिमागोपलक्षिताः शरी- रावयवा यत्र सत् समचतुरसम्, "सुमातसुधसुदिवशारिकुक्षचतुरसैणीपदाजपदमोठपदमदर- दम्" (सि०७-३-१२९) इति सूत्रेण समासान्तोऽप्रत्ययः, समचतुरस्र च तत् संस्थानं च समचतुरससंस्थानम् । तुल्यारोहपरिणाह, सम्पूर्णलक्षणोपेताजोपासावयवः खाडलाष्टाधिकश- १°कार भ० ख० ग० १०॥ १ 'पार्थे म क० ग० । एवमग्रेऽपि ॥ ३ सादि ३ वामनम् ४ कुन्जम् ५ हु ख० ग० १०॥

·- + देवेन्द्रसूरिविरचितलोपज्ञटीकोपेतः गाथा सोच्छ्यः सर्वसंस्थानप्रधानः पञ्चेन्द्रियजीवशरीराकारविशेषः समचतुरससंस्थाननिबन्धनं नाम समचतुरसनाम.१ । न्यग्रोधवत् परिमण्डलं , यस्य तद् न्यग्रोधपरिमण्डलम् , यथा.न्यमोष:- घटवृक्ष उपरि सम्पूर्णाययवोऽधस्तु हीनस्तथा यत् संस्थानं नाभेरुपरि सम्पूर्णावयवम् अधस्तु न तथा तद्न्यमोधपरिमण्डलम्, तनिबन्धनं नाम न्यग्रोधपरिमण्डलनाम २। सह आदिना- नाभैरपस्तनमागरूपेणे.ययोक्तप्रमाणयुक्तेन वर्तत इति सादि । सर्वमपि हि शरीरं सादि, ततः सांदित्वविशेषणान्यथानुपपत्तेरादिरिह विशिष्टो ज्ञातव्यः । ततो यत्र, नाभरघो यथोकममाण- मुक्तमुपरि च, हीनं.तत् सादि संस्थानम् , तन्निवन्धनं नाम सादिनाम. ३ । पत्र , पाणिपाद- शिरोमीवं यथोक्तप्रमाणोपपन्नम् उरउदरादि च मडमं तत् कुजसंस्थानम् , तनिवन्धनं नाम कुमनाम १ १ यत्र पुनरुरदरादि यथोक्तप्रमाणोपेतं हस्तपादादिकं च हीनं तद् ,वामनस- स्थानम्, तनिबन्धनं नाम वामननाम, ५ । अन्ये,तु कुलवामन्योर्विपरीतं लक्षणमाहुः । यत्र सर्वेऽप्यययवाः शास्त्रोक्तप्रमाणहीनांस्तत् सर्वत्रासंस्थितं हुण्डसंस्थानम् , तन्नियन्धनं नाम हुण्ड- नाम ६ । ततो यदुदयाद् जन्तुशरीरं समचतुरससंस्थानं भवति तत्कर्मापि समचतुरससंस्थान- नामेति । एवं न्यग्रोधपरिमण्डलादिप्वपि योज्यम् । उक्तं थोढा संस्थाननाम । इदानीं पश्चया वर्णनामाऽऽह-~-वर्णाः पञ्च भवन्ति कृष्णपनीललोहित३हरिद्रसिताः ५ ॥ तत्र यदुदयाद् जन्तुशरीरं कृष्णं भवति राजपट्टादिवत् तत्कर्मापि कृष्णनाम १ । यदुदयाद्- जन्तुशरीरं मरकतादिवद् नीलं भवति तद् नीलनाम २ । यदुयाद् जन्तुशरीर लोहितं रक्त हिङ्गुलादिवद् भवति तद् लोहितनाम ३ । यदुदयाद् जन्तुशरीर-हारिद-पीतं हरिदावद् भवति -तद् हारिद्रनाम ४ । यदुदयाद् जन्तुशरीरं सितं-श्वेतं शहादिवद् भवति तत् सितनाम ५। कपिशादयस्त्वेतसंयोगेनैवोत्पद्यन्ते, न पुनः सर्वथैतद्विलक्षणा इति न दर्शिताः ।।.३९ ॥ ! उक्तं वर्णनाम पञ्चधा । अथ गन्धनाम द्विधाऽऽह- सुरहिदुरही रसा पण, तित्तकडुकसायअंबिला महुरा। फासा गुरुलघुमिउखरसीउपहसिणिद्धरुक्ख ॥ १० ॥ इह गन्धशब्दः प्रक्रमाद् गम्यते, ततः सुरभिगन्धो दुरमिगन्धश्च द्वेधा गन्धः । तत्र सौमु- ख्यकृत् सुरभिगन्धः, यदुदयाद् जन्तुशरीरं कर्पूरादिवत् सुरभिगन्धं भवति तत् सुरभिगन्ध- नाम १ । वैमुख्यकृत् दुरभिगन्धः, यदुदयाद् जन्तुशरीरं लशुनादियद् दुरभिगन्धं भवति तद् दुरभिगन्धनाम २ । अत्राप्युभयसंयोगजाः पृथग नोक्ताः, एतत्संसर्गजत्वादेव मैदाविवक्ष- णात् । उक्तं द्विधा गन्धनाम ।। अथ पञ्चधा रसनामाऽऽह-रसाः पूर्वोक्तशब्दार्थाः पञ्च भवन्ति । तथाहि तितकटुक- पायाऽम्लाश्चत्वारो मधुरश्च पञ्चमः । तत्र श्लेष्मादिदोपहन्ता निम्याद्याश्रितस्तितो रसः । तथा च भिपक्शास्त्रम्- श्लेष्माणमरुचिं पित्तं, तृपं कुष्ठं विपं ज्वरम् । हन्यात् तिको रसो बुद्धेः, कर्ता मात्रोपसेवितः ॥ इति । १ हुण्डं ख० ग०॥ २लकादि स० ग० रु०॥ . - ·१०] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । - -- , यदुदयाद् जीवशरीरं निम्यादिवत् तिक्कं भवति तत् तिक्तनाम १ । गलामयादिप्रशमनो मरिचनागराद्याश्रितः कटुः । यदवादि- फटुर्गलामयं शोफं, हन्ति युक्त्योपसेवितः । दीपनः पाचको रुच्यो, बृंहणोऽतिकफापहः ।। यदुदयाद् जन्तुशरीरं मरिचादिवत् कटु भवति तत् कटुनाम २। रक्तदोपाद्यपहर्ता निमीतकाऽऽमलककपित्यायाश्रितः कपायः । यदमाणि- रक्तदोपं कर्फ पितं, कपायो हन्ति सेवितः । रूक्षः शीतो गुरुमाही, रोपणश्च सरूपतः ।। पदयाद् जन्तुशरीरं विमीतकादिवत् कपायं भवति तत् कपायनाम ३ । अभिदीपनादि- कृद् अम्लीकाद्याश्रितोऽम्लः । यदभ्यधायि- अम्लोऽमिदीसिकृत् स्निग्धः, शोफपित्तकफापहः । क्लेवनः पाचनो रुच्यो, मूढवातानुलोमकः ।। यदुदयाद् लीवशरीरमम्लीकादिवद् अग्लं भवति तद् अम्लनाम ४ । पिचादिप्रशमकः खण्डशर्कराद्याश्रितो मधुरः । यदवाचि- पितं वातं कर्फ हन्ति, धातुवृद्धिकरो गुरुः जीवनः केशकद् वालवृद्धक्षीणोजसां हितः ।। पदयाद् जन्तुशरीरमिवादिवद् मधुरं भवति तद् मधुरनाम ५ । स्थानान्तरे स्तम्भिता हारविध्वंसादिकर्ता सिन्धुलवणाद्याश्रितो लवणोऽपि रसः पठ्यते, स चेह नोपानः, मधुरादि- ससर्गजत्वात् वदभेदेन विवक्षणात् । सम्भाव्यते च तत्र माधुर्यादिसंसर्गः, सर्परसानां लवण- प्रक्षेप एव खादुत्वोपपवेरिति । अभिहितं पञ्चधा रसनाम ॥ अधुना स्पर्शनाम अष्टधा पाह-स्पृश्यन्त इति पर्शाः 'अष्टौ' अप्पसङ्ख्याका भवन्ति । तथाहि---गुरु१लघुरमृदुसरशीत५उप्णमिग्यलक्षाः ८ इति । तत्राधोगमनहेतुरयोगो- लकादिगतो गुरुः । प्रायस्तिर्यगूर्ध्वगमनहेतुरर्कतूलादिनिश्रितो लघुः २ । सन्नतिकारणं तिनिसलतादिगतो मृदु. ३ । स्तब्धतादिकारणं दृपदादिगतः खरः ४ । देहस्तम्भादिहेतुः मालयाद्याश्रितः शीत: ५। आहारपाकादिकारणं ज्वलनाद्यनुगव उष्णः ६ । पुद्गलद्रव्याणी मिथः संयुज्यमानानां बन्धनिबन्धनं तैलादिस्थितः स्निग्धः ७ । पुद्गलद्रव्याणां मिथोऽसंयु- ज्यमानानामबन्धनिबन्धनं भस्माद्यापारो सक्षः ८॥ एतत्संसर्गजास्तु नोक्ताः, एप्वेवान्तर्मा- यादिति । ततो यदुदयाद् जन्तुशरीरं गुरु मवति बजादिवद् तद् गुरुस्पर्शनाम १ । यदुदया जन्तुशरीरमर्कतूलादिवद् लघु भवति तद् लघुस्पर्शनाम २ । यदयाद् जन्तुशरीरं हंसरूतादिवद् मृदु भवति तद् मृदुसार्शनाम ३ । यदुदयाद् जन्तुशरीरं खरं-कर्कशं पापाणादिवद् भवति तत् खरस्पर्शनाम ४ । यदुदयाद् जन्तुशरीर शीतं-शीतलं मृणालादिवद् भवति तत् शीतपर्श- नाम ५ । यदुदयाद् जन्तुशरीरं हुतमुजादिवद् उप्णं भवति तद् उष्णस्पर्शनाम ६ । यदु- दयाद् जन्तुशरीर नादिवत् निग्धं भवति तत् स्निग्धस्पर्शनाम ७ । यदुदयाद् जन्तुशरीरं ·, देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाथा तथाहि-औदारिकऔदारिकपन्धननाम १ औदारिकतैजसबन्धननाम २ जीदारिककार्मणा- पन्धननाम ३, वैक्रियवैक्रियबन्धननाम १ वैक्रियतैजसबन्धननाम २ क्रियकार्मणबन्धन- नाम ३, आहारकाऽऽहारफवन्धननाम १ आहारकतैजसवन्धननाम २ आहारककार्मणब- घननाम ३ । तत्र पूर्वगृहीतैरौदारिकशरीरपुरलैः सह गृह्यमाणौदारिकपुद्गलानां बन्धो येन क्रियते तद् औदारिकौदारिकवन्धननाम १ । येनौदारिकपुद्गलानां तैजसशरीरपुद्गलैः सह सम्बन्धो विधीयते तद् औदारिकतैजसबन्धननाम २। येनौदारिकपुद्गलानां कार्मणशरीरपु- द्लैः सह सम्बन्धो विधीयते तद् औदारिककामणबन्धननाम ३ । एवमनेन न्यायेनान्यान्यपि पन्धनानि वाच्यानि । शेपबन्धननिरूपणायाह--"इयरसहियाणं तिनि" ति इतरे-सकीय- नामापेक्षयाऽन्ये तैजसकार्मणशरीरे, ततः प्राकृतत्वादन्यथोपन्यासेऽपि द्वे च ते इतरे च द्वीतरे ताभ्यां सहितानि-युक्तानि द्वीतरसहितानि, यद्वा "टु" ति द्विकं तत इतरच तविक चेतरद्विकं तेन सहितानि इतरद्विकसहितानि तेषां द्वीतरसहितानाम् इतरद्विकसहिताना वा, औदारिक- वैक्रियाहारकाणामत्रापि योज्यम्, त्रीणि बन्धनानि भवन्ति । अयमाशय.-~-प्रत्येकमौदारिक- वैक्रियाहारकाणां तैजसकार्मणाभ्या युगपत् संयोगे त्रिकसंयोगरूपाणि त्रीणि बन्धनानि भव. न्ति । तथाहि-औदारिकतैजसकामणबन्धननाम १ चैक्रियतैजसकामणबन्धननाम २ आहा. रकतैजसकार्मणबन्धननाम ३ । अर्थ पूर्वोक्त एव । न केवलमेषामौदारिकादीनामितरद्विक- सहितानामेव त्रीणि बन्धनानि भवन्ति, किन्तु "तेसिं च"चि त्रीणीति शब्दो डमरुकमणिन्या- यादत्रापि योज्यः । ततोऽयमर्थ'--तयोथेतशब्दवाच्ययोस्तैजसकार्मणयोः सनामा इतरेण 'च योगे त्रीणि बन्धनानि भवन्ति । यथा-तैजसतैजसबन्धननाम १ वैजसकार्मणबन्धननाम २ कार्मकार्मणबन्धननाम ३ । तदेवं नव त्रीणि त्रीणि च मिलितानि पञ्चदश बन्धनानीति । अत्राह--पञ्चाना शरीराणा द्विकादियोगप्रकारेण पड्रिंशतिः संयोगा भवन्ति, तत्तुल्य- बन्धनानि च फसात् न भवन्ति ! उच्यते-औदारिकवैक्रियाहारकाणा परस्परविरुद्धाऽन्योs. न्यसम्बन्धामावात् पञ्चदशैव भवन्ति, नाधिकानि । आह-यथा पञ्चदश बन्धनानि भवन्ति, एवमनेनैव क्रमेण पञ्चदश सचाता अपि करमात् नामिधीयन्ते । सङ्घातितानामेव बन्धनभावात् , तथाहि-पाषाणयुग्मस्य कृतसञ्चातस्यै- वोचरकाल वजलेपरालादिना बन्धन क्रियते, तदसत्, यतो लोके ये खजातौ संयोगा भवन्ति त एव शुमाः, एवमिहापि खशरीरपुद्गलानां खशरीरपुद्गलैः सह ये संयोगरूपाः सधाताते शुमा इति प्राधान्यख्यापनाय पश्चैव साता अभिहिता इति ॥ ३६॥ व्याख्यातानि पञ्चदशापि बन्धनानि।सम्प्रति संहनननाम पड्विधममिधित्सर्गायायुगलमाह- संघयणमहिनिचओ, तं छद्धा वनरिसहनारायं । तह रिसहनारायं, नारायं अद्धनारायं ॥ ३७॥ कीलिय छेवढं इह, रिसहो पटो य कीलिया वजं । उभओ मकडपंधो, नारायं इममुरालंगे ॥ ३८ ॥ १-२°ह बन्धो ख०० इ०॥

·. फर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । संहन्यन्ते-हढीक्रियन्ते शरीरपुद्गला येन तत् संहननम् , तच 'अस्थिनिचयः कीलिकादि- रूपाणामस्मां निचयः-रचनाविशेषोऽसिनिचयः । तत् संहननं 'पड्या' पट्प्रकारैर्भवति । तद्यथा-वजऋपमनाराचं १ तथा ऋपभनाराचम् २ इहानुखारोऽलाक्षणिकः, नाराचम् ३ अर्धनाराचं १ कीलिका ५ सेवार्तम् ६ । 'इह' प्रवचने 'ऋपम.' अपमशब्देन परिवेष्टनपट्ट (उच्यते, 'वन' वज्रशब्देन कीलिकाऽभिधीयते, 'नाराचं' नारावशब्देनोमयतो मर्कटपन्यो भण्यते । इदम्' अस्थिनिचयात्मकं संहननम् 'औदारिकाले औदारिकशरीर एव, नान्येषु शरीरेषु, तेपामस्थिरहितत्वात् । इति गाथायुगलाक्षरार्थः । भावार्थः पुनरयम्-इह द्वयोरस्मो- रुभयतो मर्कटयन्धेन बद्धयोः पट्टातिना तृतीयेन अस्मा परिवेष्टितयोरुपरि तदस्त्रियमेदि कीलिकाख्यं पजनामकमसि यत्र भवति तद् वज्रम्पभनाराचम् , तन्निबन्धनं नाम वजन- पभनाराचनाम १ । यत् पुनः कीलिकारहितं संहननं तद् ऋषमनाराचम् , तन्निबन्धनं नाम ऋषभनाराचनाम २ । यत्र पुनर्मर्कटवन्धः केवलो भवति न पुनः कीलिका ऋषमसंज्ञः पट्टश्च तद् नाराचम् , तन्निबन्धनं नाम नाराचनाम ३ । यत्र स्वेकपाश्वेन मर्कटपन्धो द्विती. यपाधेन च कीलिका भवति तद् अर्धनाराचम्, तन्निवन्यन नामाऽर्घनाराचनाम ४ । यत्र पुनरस्थीनि कीलिकामात्रबद्धान्येव भवन्ति तत् कीलिकासंहननम् , तनिमन्धनं नाम कीलि. कानाम ५ । यत्र तु परस्परं पर्यन्तसर्शलक्षणां सेवामागतान्यस्थीनि भवन्ति महाभ्यवहार- तैलाभ्याविश्रामणादिरूपां च परिशीलनां नित्यमपेक्षन्ते तत् सेवार्तम्, तन्निबन्यनं नाम सेवा- तनाम ६ । यद्वा "छेवट्ट" ति दकारस्य लुप्तस्येह दर्शनात् छेदानाम्-अस्थिपर्यन्तानां कृतं-परस्पर- सम्बन्धघटनालक्षणं वर्तनं वृत्तियत्र तत् छेदवृत्तम् , कीलिकापट्टमर्कटवन्धरहितमस्थिपर्यन्तमा- प्रसंस्पर्शि षष्ठमित्यर्थः । ततो यदुदयात् शरीरे वज्ररूपमनाराचसंहननं भवति वद् वनस्प. भनाराचसंहनननामकर्मेति । एवमृपमनाराचादिप्वपि वाच्यमिति ॥ ३७ ॥ ३८॥ व्याख्यासं पड्डिपं संहनननाम । सम्प्रति पोढा संस्थाननाम विवक्षुराह- समचउरंसं निग्गोहसाइखुवाई वामणं हुंडं । संठाणा पन्ना किण्हनीललोहियहलिहसिया ॥ ३९ ॥ समचतुरसम् १ "निगोह" ति पदैकदेशेऽपि पदप्रयोगदर्शनात् न्यग्रोधपरिमण्डलम् २ सौदि ३ कुलम् ४ वामनम् ५ हुण्डम् ६ इति पट् 'संसानानि' अवयवरचनात्मकशरीरा- कृतिखरूपाणि शरीरे मवन्तीति शेषः । तत्र समाः-शास्त्रोक्तलक्षणाऽविसंवादिन्यश्चतस्रोऽसया- पर्यशासनोपविष्टस्य जानुनोरन्तरम् , आसनस्य ललाटोपरिमागस्य चान्तरम्, दक्षिणस्कन्धस्स वामजानुनश्चान्तरम् , यामस्कन्धस्य दक्षिणजानुनश्चान्तरमिति चतुर्दिग्विमागोपलक्षिताः शरी- रावयवा यत्र तत् समचतुरसम्, "सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरसैणीपदाऽजपदपोष्ठपदमद्रप- दम्" (सि०७-३-१२९) इति सूत्रेण समासान्तोऽप्रत्ययः, समचतुरसं च तत् संस्थानं च समचतुरससंसानम् । तुल्यारोहपरिणाहः सम्पूर्णलक्षणोपेवानोपानावयवः खाराष्टाधिका- पर भ. ग० १०॥ १'पायें मक०ग० । एवमप्रेऽपि ॥ सादि ३ वामनम् ४ पुग्नम् ५ स० ग०८०॥

·7 -- ५२ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपेतः [गाथा भूत्यादिषद् रूक्षं भवति सद् रुक्षपर्शनाम ८॥ ४० ॥ उक्तमष्टया स्पर्शनाम । इवानी वर्णादिचतुष्कोचरविंशति मेदाना शुमाशुभत्वयोरभिधित्सया माह- नीलकसिणं दुगंध, तित्तं कडयं गुरुं खरं रुक्खं । सीयं च असुहनवगं, इकारसगं सुभं सेसं ॥४१॥ 'नीलकृष्णं नीलकृष्णाख्ये कर्मणी अशुभे, दुर्गन्धनाम, "तिरं कड्डयं" इति तिक्त- कटुके रसनासी, गुरु खरं रूक्षं शीतं चेति चत्वारि स्पर्शनामानि । एतानि च सर्वाग्यपि समादितानि किमुच्यते इत्याह--'अशुभनवकं' नव प्रकृतयः परिमाणमस प्रकृतिवृन्दस्य तद् नवकम् , अशुभं च तद् नवकं च अशुभनवकम् । 'एकादशकम्' एकादर्शप्रकृतिसमूहरूपं, यया रक्तपीतश्वेतवर्णाः, सुरमिगन्धः, मधुराऽम्लकषायरसाः, लघुमृदुनिग्घोष्णस्पर्शा इति 'शुम' शुभविपाकवेद्यत्वात् शुभखरूपम् । कीदृशं तत्इत्याह-शेष' कुवर्णनवकाद् अवशिष्टम् , कोऽर्थः कुवर्णनवकार शेषा एकादश वर्णादिमेदाः शुभवर्णकादशकमुच्यत इति ॥ ११॥ अधुना गतिनामातिदेशेनाऽऽनुपूर्वीचतुष्टयम्, आनुपूर्वीसम्बन्धेनोतरनोपयोगिप्रकृतिसमु- दायसवाहिनरकद्विकादिरूपं संज्ञान्तर, विहायोगतिद्विक चामिधातुमाह- घउह गह व्वऽणुपुव्वी, गइपुब्धिदुर्ग तिगं नियाउनुयं । पुष्पीउदओ वक्के, सुह असुह वसुद्द विहगगई ।। ४२ ॥ चतुर्षी गतिरिवाऽऽनुपूर्वी मागुक्तरूपा भवति । कोऽर्थ :-त्यभिधानव्यपदेश्यमानुपू. यनिाम, खतो निरयानुपूतिर्यगानुपूर्वीमनुष्यानुपूर्वीदेवानुपूर्वीभेदत आनुपूर्वीनाम चवर्षेति तात्पर्यम् । तत्र नरकगत्या नामकर्ममकृत्या सहचरिताऽऽनुपूर्वी नरकगत्यानुपूर्वी, तत्समकालं चास्या वेद्यमानत्वात् तत्सहचरितत्वम् । एव तिर्यग्मनुष्यदेवाऽऽनुपूर्योऽपि वाच्या. "गहयुधि- दुगंति इह पूर्वीशब्देनाऽऽनुपूर्वी मण्यते, आनुशब्दलोप. "ते लग्वा" (सि० ३-२-- १०८) इति सूत्रेण, यथा देवदत्तः देव दत. इति । ततो नरकादिगतिनरकाद्यानुपूर्वी- खरूपं नरकादिद्विकमुच्यते । तदेव त्रिकमभिधीयते-तिपूर्वीविकमिह, काकासिगोल- कन्यायेन सम्बध्यते । कीदृशं तद् ! इत्याह-'निजायुयुत' नरकाद्यायुप्कसमन्वितं नरका- दित्रिकमुच्यत इति हृदयम् । उपरक्षणत्वाद् वैक्रियपटक विकलत्रिकम् औदारिकद्विकं वेक्रिय- द्विकम् आहारकद्विकम् अगुरुलघुचतुष्कं वैक्रियाष्टकमित्याद्यनुतं संज्ञान्तरं प्राधम् । तत्र देवगतिर्देवानुपूर्वी नरकगतिर्नरकानुपूर्वी क्रियशरीरं वैक्रियानोपामिति वैकियपदकम् । द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियाणा नातयो विकलनिकम् । औदारिकशरीरं औदारिकाशेपानमि. त्यौदारिकद्विकम् । वैक्रियशरीरं वैक्रियातोपानमिति वैक्रियद्विकम् । आहारकशरीरम् आहा- रकाहोपामित्याहारकद्विकम् । देवगतिर्देवानुपूर्वी देवायुनरकगतिर्नरकानुपूर्वी नरकायुर्वेकि- यशरीर क्रियानोपामिति वैक्रियाटकम् । अगुरुलघुउपयातरपराधातश्उच्छासहल. क्षणमगुरुलधुचतु:कमिति । ननु आनुपू उदयो नरकादिषु विमृजुगत्या गच्छत आहोखिद् वागत्या ' इत्याशझपाह--"पुरीउदओ वक्के" वि पूा -आनुपूा वृषमस्स नासिकारज्जु. शरापाप्रस०००।

·४१-३४] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । कत्साया उदयः-विपाको वक्र एव भवति । अयमर्थ:-नरके द्विसमयादिवक्रेण गच्छतो जीवस्य नरकानुपूर्ती उदयः, तिर्यक्षु द्विसमयादिवक्रेण जीवस्य गच्छतस्तिर्यगानुपूया उदयः, मनुष्येषु द्विसमयादिवक्रेण गच्छतो जीवस्य मनुष्यानुपूर्व्या उदयः, देवेषु द्विसमयादियकेण गच्छतो जीवस्य देवानुपूळ उदयः । उक्तं च वृहत्कर्मविपाके- नरयाउयस्स उदए, नरए यक्केण गच्छमाणस । नस्याणुपुवियाए, तहि उदओ अलहिं नस्थि ।। (गा० १२२) एवं तिरिमणुदेवे, तेसु वि वकेण गच्छमाणस्स । तेसिमणुपुधियाणं, तहिं उदो अनहिं नस्थि ।। (गा० १२३) तथा विहायता-आकाशेन गतिविहायोगतिः, सा द्विघा-शुमा प्रशस्ता 'मशुमा' अप्र. शस्ता ! क्रमेणोदाहरणमाह--"वमुट्ट" वि पृषः-यूपमः सौरमेयो मलीपर्द इति यावत्, तो धूपस्य उपलक्षणत्वाद् गजकलमराजहंसादीनां प्रशस्ता विहायोगतिः । उष्ट्रः करमः झमेलक, इति यावत् , तत उष्ट्रस्य उपलक्षणत्वात् सरतिड्डादीनामप्रशस्ता विहायोगतिरिति ॥ १२ ॥ व्याख्याताः पिण्डप्रकृतीनामत्तरभेदाः, साम्प्रतमष्टौ प्रत्येक कृतीरभिघित्सराह- परघाउदया पाणी, परेसि पलिणं पि होइ दुद्धरिसो। अससलद्विजुत्तो, हवेइ ऊसासनामयसा ॥ ४३ ।। परान् आइन्ति-परिभवति परैया न हन्यते-नाभिमयत इति पराघातम्, तनिबन्धनं नाम पराधातनाम । ततः 'परापातोदयात्' पराघातनामकर्मविपाकात् 'प्राणी' जन्तुः 'परेपाम्" अन्येषां 'बलिनामपि वलववामपि आतां दुर्बलानामित्यपिशब्दार्थः, 'भवति' जायते 'दुर्घः' अनमिमयनीयमूर्तिः । अयमर्थः-यदुदयात् परेपा दुप्पधर्षः-महौजखी दर्शनमात्रेण यार- सौष्ठवेन या महामुपसभामपि गतः सभ्यानामपि क्षोममुत्पादयति प्रतिपक्षपतिमाप्रतिपात प करोति तत् परापातनामेत्यर्थः १। 'उच्वासनामवशाद्' उच्वासनामकर्मोदयेन 'उच्सनल- ब्धियुको भवति' उच्दासलब्धिसमन्वितो जायते, यदुदयाद् उच्ट्रसनलब्धिरात्मनो भवति तद् उच्वासनाम २ । सर्वलब्धीना क्षायोपशमिकत्वाद् औदायिकी लब्धिर्न सम्भवतीति त्, नैवदति, वैक्रियाहारकलब्धीनामौदयिकीनामपि सम्भवाद्, धीर्यान्तरायक्षयोपनमोऽपि चार निमिचीमवतीति सत्यप्यौदयिकरने पायोपसमिकन्यपदेशोऽपि न विरुध्यते ॥ १३ ॥ रविपिये उ जियगं, तावजुयं आपयाउन उ जलणे । जमुसिणफासस्स ताह, लोहिययनस्स उदउ सि ।। ४४ ।। 'आतपाई' भावपनामोदयाद् जीवानामा-शरीर 'तापयु' सयमनुष्णमभ्युप्मभकाशयुक्त भवति । आतपस पुनरुपयो रविनिम्य एव, तुशब्द एवकारायः । कोऽमः:-मानुमण्डला- दिपार्थिदशरीरेवेव नतुन पुनः 'ज्वलने तमुनि । अत्र युकिमाह-'यद्' यसात् कारणात् 'तत्र' ज्वरने-ज्वलनजन्तुशरीरे तेजसामारीर इत्यर्थः उपसर्गसौदपत्रया मामयुर उसपे मरके एकंग गमरमापूर्षसगोरोग्यारयिरग्मनुप्पण देवरि ग म देशमानवीय कोरलोमा यि १००० ·दोन्द्रसुरिविरचितस्वोपत्रटीकोपेत. [गाथा लोहितवर्णसोदय इति, तेजस्कायशरीराण्येवोष्णसीदयेनोष्णानि लोहितवर्णनामोदयात्तु प्रकाशयुक्तानि भवन्ति, न स्वातपोदयादिति भाव । यदुदयाद् जन्तुशरीराण्यात्मनाऽनुष्णा- न्यप्युप्णप्रकाशरूपमातप कुर्वन्ति तद् आतपनामेत्यर्थ ३ ॥ १४ ॥ अणुसिणपयासरूवं, जियंगमुजोयए इहुजोया । जइदेवुत्तरविकियजोइसखज्जोयमाइ ब्व ॥ ४५ ॥ इह 'उद्योताद्' उद्योतनामोदयेन 'जीवान' जन्तुशरीरम् 'उद्योतते' उद्योत करोति, कथम् । इत्याह-अनुष्णप्रकाशरूपम् , उष्णप्रकाशरूप हि वहिरप्युद्योतत इति तस्यवच्छेदार्थमनु प्णप्रकाशरूपमित्युक्तम् । आह क इवोद्योतोदयाद् जन्तुशरीराण्यनुष्णप्रकाशरूपमुद्योत कुर्वन्ति' इत्याह-~-'यतिदेवोत्तरवैक्रियज्योतिष्कखद्योतादय इव' तत्र यतयश्च-साघव देवाश्च-मुरा यतिदेवा , यतिदेवैर्मूलशरीरापेक्षयोत्तरकाल क्रियमाण वैकिय यतिदेवोत्तरवैक्रियम्, ज्योति- का -चन्द्रग्रहनक्षत्रतारा , खद्योता -प्रतीता, ततो यतिदेवोचरवैक्रिय च ज्योति काश्च खद्योताच ते आदि]षा रनौषधीप्रमृतीनां ते यतिदेवोत्तरवैक्रियज्योतिप्कखद्योतादयस्त इव । अत्र मकारोऽलाक्षणिक । अयमर्थ –यथा यतिदेवोचरवैक्रिय चन्द्रग्रहादिज्योतिष्का खद्योता रलौषधीपमृतयश्चानुष्णप्रकाशात्मकमुद्योत विदधति तथा यदुदयात् जन्तुशरीराण्यनु- प्णप्रकाशरूपमुद्योतमातन्वन्ति तद् उद्योतनामेत्यर्थ ४ ॥ १५ ॥ अंगं न गुरु न लहुयं, जायइ जीवस्स अगुरुलहुउदया। तित्येण तिहुयणस्स वि, पुजो से उदओ केवलिणो ॥ ४६॥ 'अगुरुलघूदयाद्' अगुरुलघुनामोदयेन जीवस्य 'अ' शरीरं न गुरु न लघु 'जायते' भवति कि तु अगुरुलघु । यत एकान्तगुरुत्वे हि वोढुमशक्य स्मात् , एकान्तलघुत्वे तु वायु नाऽपह्रियमाण धारयितु न पार्येत । यदुदयाद् जन्तुशरीरं न गुरु न लघु नापि गुरुलघु किन्त्वगुरुलधुपरिणामपरिणत भवति तद् अगुरुलघुनामेत्यर्थ ५। 'तीर्थेन' तीर्थकरनामा कर्मवशात् 'त्रिभुवनस्यापि' देवमानवदानवलक्षणत्रिलोकलोकस्यापि 'पूज्य ' अयंचनीयो भवति । 'से' तस्स तीर्थकरनामकर्मण 'उदय' विपाक केवलिन' उत्पन्न केवलज्ञानस्यैव । यदुदयाद् जीव सदेवमनुजासुरलोकपूज्यमुत्तमोत्तम "तित्य मते ! तित्य तित्यपरे तित्य: गोयमा! अरिहा ताप नियमा तित्थकरे, तित्य पुण चाउयने समगसंघे पढमगणहरे या ॥" (भग० २०२० उ०८ पत्र ७९२२) इति परममुनिषणीतधर्मतीर्थस प्रवर्तयितृपदमवाप्नोति तत् तीर्थकरनामेत्यर्थ ६॥ १६ ॥ अंगोवगनियमणं, निम्माणं कुणइ सुत्तहारसमं । उवधाया उयहम्मइ, सतणुवयवलंपिगाईहिं ।। ४७ ।। 'निर्माण' निर्माणनाम 'अनोपाननियमनम् अपत्यानां नियतप्रदेशव्यवस्थापन 'करोति' विदधाति, अत एवेद 'सूत्रधारसग' सूत्रभृत्कल्पम् । यदुदयाद् जन्तुशरीरेष्वशोपाहाना १ती भवत 1 तीर्थम् ! तीर्थकरतीम् गौतम मह खावनियमाद्वीपहर तीर्थ पुनधतुर्वर्ण भ्रम सद प्रथमगणपमा १सत र स० ·१५-१८] कर्मनिशानामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । प्रतिनियवस्थानवृत्तिा भवति तत् सूत्रधारकसं निर्माणनामेत्यर्थः । तदमावे हि तहतका कौरोपाङ्गनामादिभिर्निवर्तितानामपि शिरउदरादीनां स्थानवृत्तेरनियमः सात् ७ । 'उपघाताद' उपघातनामोदयाद् 'उपहन्यते' विनाश्यते जन्तुः, कैः इत्याह-वा--सकीया तनुः-शरीरं खतनुस्खस्या अवयवाः-अंशा ये लम्बिकादयः, आदिशब्दात् प्रतिनिहाचौरदन्तादिपरिमहस्तैः, "सतणुवयव" इत्यत्र अकारलोपः प्राकृतत्वात् । यदुदयात् स्वशरीरान्तःमवर्षमानैर्लम्बिकापति- जिलाचौरदन्तादिमिर्जन्तुरुपहन्यते तद् उपघातनामेत्यर्थः ८॥ १७ ॥ व्याख्याता अष्टौ प्रत्येकमकृतयः । साम्प्रतं सदशकं व्याख्यानयनाह- वितिचउपणिदिय तसा, पायरओ वायरा जिया थूला । नियनियपजत्तिजुया, पजत्ता लद्धिकरणेहिं ॥ १८॥ त्रस्यन्ति-उप्णाधमितताः सन्तो विवक्षितस्थानाद् उद्विजन्ते गच्छन्ति च छायाघासेवनार्थ स्थानान्तरमिति त्रसाः, तत्पर्यायविपाकवेधं कर्मापि त्रसनाम । ततः 'सात्' प्रसनामोदयाद् जीयाः "बितिचउपणिदिय" छि इन्द्रियशब्दस्य प्रत्येकं योगाद् द्वे इन्द्रिये स्पर्शनरसनलक्षणे येषां ते द्वीन्द्रियाः, शङ्खचान्दनककपर्दजलकाकृमिगण्डोलकपूतरकादयो भवन्ति । त्रीणि स्पर्शनरसनमाणलक्षणानीन्द्रियाणि येपा ते त्रीन्द्रियाः, यूकामकृणगर्दभेन्द्रगोपककुन्धुमको- टकादयः । चत्वारि स्पर्शनरसनप्राणचक्षुर्लक्षणानीन्द्रियाणि येषां ते चतुरिन्द्रियाः, मक्षिका. अमरमशकवृश्चिकादयः । पञ्च स्पर्शनरसनप्राणचक्षुःश्रोनरूपाणीन्द्रियाणि येषां ते पञ्चेन्द्रियाः, मत्स्यमकरहरिहरिणसारसराजहंसनरसुरनारकादयो भवन्तीति । यदुयाद् जीवास्त्रसा द्विति- चतुःपञ्चेन्द्रिया भवन्ति तत् त्रसनामेत्यर्थः १ । 'बादराद' वादरनामोदयाद् 'जीवाः' जन्तवो बादराः-स्थूला भवन्ति । पादरत्वं चेह न चक्षुर्माणत्वमिष्टम् , बादरस्याप्येकैकस्स पृथिव्यादिशरीरस्य चक्षुर्माहत्या. भावात् । तस्माद् जीयविपाकिस्वेन जीवस्यैव कश्चिद् बादरपरिणामं जनयति एतद्, न पुरलेपु, किन्तु जीवविपाक्यप्येतत् शरीरसुद्गलेष्वपि काश्चिदप्यमिव्यक्तिं दर्शयति । तेन बादराणां बहुतरसमुदितपूथिव्यादीनां चक्षुषा ग्रहणं भवति, न सूक्ष्माणाम् । जीवविपाकिकर्मणः शरीरे खशक्तिप्रकटनमयुक्तमिति चेत्, नैवम् , नीयविपाक्यपि क्रोधो भ्रूमङ्गत्रिवलीतरनितालिक- फलकक्षरखेदजलकणनेत्राद्याताम्रत्वपरुपवचनवेपथुप्रभृतिविकार कुपितनरशरीरेऽपि दर्शयति, विचित्रत्वात् कर्मशक्तरिति । यदुदयाद् जीवा बादरा भवन्ति तद् बादरनामेत्यर्थः २ । 'पर्याधात्' पर्याप्सनामोदयाद् जीवा निजनिजपर्याप्तियुता भवन्ति । तत्र पर्याति म पुद्गलोपचयजः पुद्गलग्रहणपरिणमनहेतुः शक्तिविशेषः, सा च विषयमेदात् पोढा-आहारपर्याप्तिः १ शरीरपर्याप्तिः २ इन्द्रियपर्याप्तिः ३ उच्छासपर्याप्तिः ४ मापापर्याप्तिः ५ मनःपर्याप्तिः ६ चेति । तत्र यया बाह्यमाहारमादाय खलरसरूपतया परिणमयति सा आहारपर्याप्तिः १ । यया रसीमूतमाहारं रसामृग्मांसमेदोऽस्थि- मन्नाशुक्रलक्षणसप्तधातुरूपतया परिणमयति सा शरीरपर्यातिः २ । यया धातुरूपतया परिण- १°मर्कोटका ख०५०१०॥

·[गाथा । देवेन्द्रसूरिविरचितलोपज्ञटीकोपेतः मितमाहारमिन्द्रियरूपतया परिणमयति सा इन्द्रियपर्याप्तिः ३ । यया पुनरुच्छ्वासपायोग्यवर्ग: णादलिकमादाय उच्छ्वासरूपतया परिणमय्याऽऽलम्ब्य च मुञ्चति सा उच्चासपर्याप्तिः । यया तु भाषापायोग्यवर्गणाद्रव्यं गृहीत्वा मापात्वेन परिणमथ्याऽऽलम्ब्य च मुञ्चति सा भाषापर्याप्तिः ५. यया पुनर्मनोयोग्यवर्गणादलिकं गृहीत्या मनात्वेन परिणमय्याऽऽलम्ब्य च मुञ्चति सा मनःपर्याप्तिः ६ । एताश्च यथाक्रममेकेन्द्रियाणां द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियास ज्ञिपञ्चेन्द्रियाणां संक्षिपञ्चेन्द्रियाणां च चतुःपञ्चषट्सध्या भवन्ति । तथा क्रियशरीरिणां शरीरपर्याप्तिरेवैका आन्तमॊहर्तिकी, शेषाः पञ्चाप्येकसामयिक्यः । औदारिकशरीरिणां "पुन- राहारपर्याप्तिरेवैका एकसामयिकी, शेषाः पुनरान्तमौर्तिक्यः । आह च-- वियपज्जती, सरीर अंतमुहु सेस इगसमया । आहारे इगसमया, सेसा अंतमुहु ओराले ॥ सतः पर्याप्तयो विद्यन्ते येषां समादिभ्यः" (सि०७-२-४६) इति अमत्यये ते पर्यासा: वद्विपाकवेयं फर्मापि पर्यापनाम ! यदुदयात् सपर्याप्तियुक्ता भवन्ति जीवास्तत् पर्याप्तनागे- त्यर्थः ३ ते च पर्याप्ता द्विधा-लब्ध्या करणैश्च । तत्र ये खयोग्यपर्याप्ती. सर्वा अपि समर्थ्य मियन्ते नार्वाक् ते लब्धिपर्याप्ताः; ये च पुनः करणानि शरीरेन्द्रियादीनि निर्वर्तितवन्तस्ते करणपाता इति । ननु च शरीरपर्याप्त्यैव शरीरं भविष्यति, किं प्रागभिहितेन शरीरनामा !, नैतदति, साध्य- भेदात् । तथाहि-शरीरनाम्नो जीवेन गृहीतानां पुद्गलानामौदारिकादिशरीरत्वेन परिणतिः साध्या, शरीरपर्याः पुनरारब्धशरीरस्य परिसमाप्तिरिति । अथ मागुक्तेनोच्छासनासवोच्छ्रसनस सिद्धत्वाद् इहोच्यासपर्याप्तिनिर्विषयेति, नैवर, सतीगम्युच्छासनामोदयेन जनितामुच्छमनल- ब्धिमामा शक्तिविशेषरूपामच्छासपर्याप्तिमन्तरेण व्यापारयितुं न शक्नुयात् । यथा हि शरीर- नामोदयेन गृहीता अप्यौदारिकादिशरीरपुद्गलाः शक्तिविशेषरूपां शरीरपामि विना शरीर- रूपलया परिणमयितुं न शक्यन्त इति शरीरनामः पृथग इप्यते शरीरपर्याप्तिः, एवमनाप्यु- ध्यासनामः पृथगुच्छासपर्याधिरेष्टन्या, तुत्ययुफित्वादिति ॥४८॥ । पत्तेय तणू पत्तेउयेणं दंतभट्टिमाइ थिरं। नाभुवरि सिराइ सुह, सुभगाओ सव्वजणइटो ॥४९॥ 'प्रत्येकोदयेन' प्रत्येकनामकर्मोदयवशाद् जन्तूनां प्रत्येकं तनुः पृथक पृथक् शरीर भवति, यदुदयाद् एकैकस जन्तोरेकैकं शरीरमौदारिकं वैक्रियं पा भवति तत् प्रत्येकनामे. त्यर्थः । विर' स्थिरनामोदयेन दन्ताऽस्म्यादि निश्चलं भवति, यदुदयात् शिरोऽस्थिमीवा- 'दीनामवयवानां स्थिरता भवति तत् स्थिरनामेत्यर्थः ५ । 'शुभं शुभनामोदयात् नाभ्युपार शिरमादिर्भवति, यद्दया नाभेरुपर्यवयवाः शुभा मवन्ति तत् शुमनाम, शिरःप्रभृतिभिः स्पृष्टः परो हप्यतीति तेषां शुभत्वम् ६ । मुभगार' सुभगनामोदयेन सर्वजनेटो भवति, सक्रियपर्याप्ति शरीरे धान्तमौतिकी शेश एकसामयिक्य । आहारे (पर्याप्ति ) एकसामयिकी शेषा भान्तमौर्तिक्य औदारिके ॥

·१९-५०] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्यः । यदुदयाद् अनुपकार्यपि सर्वस्य मनःमियो भवति तत् सुभगनामेत्यर्थः ७ । तदभ्ययायि- अणुवकए वि बहूणं, होइ पिओ तस्स सुभगनामुदओ नि । सुभगुदए वि हु कोई, कंची आसज दूमगो जइ वि। जायऍ वदोसाओ, बहा अमवाण तित्थयरो॥ ॥४९॥ सुसरा महुरसुहझुणी, आइना सव्वलोयगज्झवओ। जसओ जसफित्ति इओ, थावरदसगं विवजत्थं ॥५०॥ सुखरात सुखरनामोदयेन मधुरः-माधुर्यगुणालहतः मुखयतीति सुखः-सुखदो ध्वनिः- खरो भवति, यदुदयाद् जीवस्य खरः श्रोत्रमीतिहेतुर्भवति तत् सुखरनामेत्यर्थः ८ । आदे- याद' आदेयनामोदयेन सर्वलोकेन समस्तजनेन ग्राह्यम्-आदेयं वचः-वचनं यस्य स तथा, यदुदयाद् यत्किश्चिदपि वाणो जीवः सर्वसोपादेयवचनो भवति, दर्शनसमनन्तरमेव तस्याभ्यु- स्थानादि समाचरति तद् आदेयनामेत्यर्थः ९ । “जसउ" ति यशाकीर्तिनामोदयाद् यशः- कीर्तिर्मवति । तत्र सामान्यतस्तपःशौर्यत्यागादिसमुपार्जितयशसा कीर्तन-संशब्दनं श्लाघनं यशःकीर्तिरुच्यते । यद्वा-- दानपुण्यकृता कीर्तिः, पराक्रमकृतं यशः। अथवा- एकदिग्गामिनी कीर्तिः, सर्वदिग्गामुकं यशः । १० इति । न्याच्या त्रसदशकम् । सम्प्रति स्थावरदशकं व्याचिख्यासुरतिदिशति-'इतः' त्रसदश- फाद स्थावरदशकं 'विपर्यस्तं' विपरीतार्थ भवति । तथाहि-तिष्ठन्तीत्येवंशीला उप्णाद्यमिता- पेऽपि तत्परिहाराऽसमर्थाः स्थावराः, "स्वेशमासपिसकसो वरः" (सि०५-२-८२) इति वर- प्रत्ययः, पृथिवीकायिका अकायिकास्तेजस्कायिका वायुकायिका वनस्पतिकायिका एकेन्द्रियाः, तद्विपाकवेयं फर्मापि सावरनाम । तेजोवायूनां तु सावरनामोदयेऽपि चलनं खाभाविकमेव, न पुनरुणाघभिवापेन द्वीन्द्रियादीनामिव विशिष्टम् १ इति । यदुदयात् सूक्ष्माः पृथिवीका- यिकादयः पञ्च भवन्ति तदपि जीवविपाकि सूक्ष्मनामकर्म २ इति । यदुदयात् पूर्वोक्तखयो- अयपर्याप्तिपरिसमाप्तिविकला जन्तवो मवन्ति तद् अपर्याप्तनाम, अपर्याप्तयो विद्यन्ते येषां तेऽपर्याप्ता इति कृत्या, तनिबन्धनं नाम अपर्याप्तनाम । तत्र द्वेषा अपर्याप्ताः-लब्ध्या करणैश्च । तत्र येऽपर्यायका एव सन्तो प्रियन्ते, न पुनः स्वयोग्यपर्याप्तीः सर्वा अपि समर्थयन्ति ते लब्ध्यपयोप्ताः । ये युनः करणानि-शरोिन्द्रियादीनि न तावत् निर्वतेयन्ति, अथ चावश्यं पुर- खाद निवर्तयिष्यन्ति ते करणापर्याप्ताः । इह चैवमागमः-लब्ध्यपर्याता अपि नियमादाहार- शरीरेन्द्रियपर्यातिपरिसमाप्तावेवः प्रियन्ते नार्वाक्, यसादागामिमवायुद्धा प्रियन्ते सर्व एव देहिनः, तच्चाहारशरीरेन्द्रियपर्यातिपर्याप्तानामेव बध्यत इति ३ । यदुदयाद् अनन्तानां जीवानां साधारणम् एकं शरीरं मवति तत् साधारणनाम १ । यदुदयात् कर्णभूजिहाधवयवा १ अनुपकतेऽपि यहूनां भवति प्रियस्सस्स मुमगनामोदयः । मुभगोदयेऽपि खलु कश्चित् कश्चिदासाद्य दुर्भगो यद्यपि । जायते तद्दोपातू ययाऽभन्मानो वीर्यकरः ।। २ ति यशसः यशोनामकर्मोदयेन मशकी ०n क०८ ·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाथा अस्थिराः चपला भवन्ति तद् अस्थिरनाम ५। यदुदयाद् नामेरघः पादादीनामवयवानामशुभता भवति तद् अशुमनाम, पादादिना हि स्पृष्टः परो रुष्यतीति तेषामशुभत्वम् । कामिनीव्यवहा- रेण व्यभिचार इति चेत् , नैवम् , तस्य मोहनिबन्धनत्वाद, वस्तुसितिश्चेह चिन्त्यत इति ६ । यदुदयवशाद् उपकारकृदपि जनस्याऽप्रियो भवति तद् दुर्भगनाम । उक्तं च- उवगारकारगो वि हु, न रुच्चई दूभगो उ जस्सुदए । ७ इति । यदुदयात् खरभिन्नहीनखरो मवति तद् दुःखरनाम ८। यदुदयवशाद् युक्तियुक्तमपि ब्रुवाणो नाऽऽदेयवचनो भवति न च लोकोऽभ्युत्थानादि वस्य करोति तद् अनादेयनाम ९ । यदुद. यात् पूर्वप्रदर्शिते यशःकीर्ती न भवतस्तद् अयश कीर्तिनाम १० इति ॥ ५० ॥ व्याख्यातं द्विचत्वारिंशद्भेदं विनवतिमेदं युवरशतमेदं सप्तपष्टिभेदं षष्ठं नाम । सम्पति द्विमेदं गोत्रकर्माभिघिसुराह--- गोयं दुहुचनीयं, कुलाल इव सुघडभुंभलाईयं । विग्धं दाणे लाभे, भोगुवभोगेसु विरिए य ॥५१॥ गोनं माग्वर्णितशब्दार्थ 'द्विधा' द्विमेदम् , कथम् । इत्याह-'उच्चनीचं' उच्चं च नीचं च उचनीचम्, उच्चैर्गोत्रे नीचैर्गोत्रमित्यर्थः । एतच्च 'कुलाल इव' कुम्भकारतुल्यम् । शोमनो घटः सुघट:-पूर्णकलशः, मुम्भलं-मद्यस्थानम् , मुघटमुम्मले आदी यस्स तत्कृतोपकरणस्य तत् सुपटगुम्भलादि करोतीति शेषः । अयमन भावः---यथा हि कुरालः पृधिन्यावादशं पूर्णकलशादिरूपं करोति यादृशं लोकात् कुसुमचन्दनाक्षवादिभिः पूर्जा लभते, स एव भुम्भ- लादि तादृशं विदधाति यादृशमप्रक्षिप्तमद्यमपि लोकाद् निन्दा लभते; तथा यदुदयाद् निर्धनः कुरूपो बुद्ध्यादिपरिहीणोऽपि पुरुषः सुकुलजन्ममात्रादेव लोकात् पूजां लभते तद् उचैर्गो- त्रम् १, यदुदयात् पुनर्महाधनोऽप्रतिरूपरूपो बुझ्यादिसमन्वितोऽपि पुमान् विशिष्टकुलाs- भावाद् लोकाद् निन्दा पामोति तद् नीचेोत्रम् २ इति । उक्तं द्विविधं गोत्रकर्म ।। अथ विघ्नकर्म पञ्चधा व्याख्यानयन्नाह---"विग्धं दाणे लाभे" इत्यादि । विशेषेण हन्यन्ते- तहानादिलब्धयो विनाश्यन्तेऽनेनेति विमम्-अन्तर । तच विषयभेदात् पञ्चति दर्श- यति-~दीयत इति दानं तस्मिन्, लभ्यत इति लभस्वस्मिन्, भुज्यते-सकृदुपभुज्यत इति भोगः पुप्पाहारादिः, उपेति--पुनःपुनर्भुज्यत इति उपभोगो भवनाऽऽसनाशनादि । उक्तं च--- सैह भुजइ ति भोगो, सो पुण आहारपुप्फमाईस । उवभोगो उ पुणो पुण, उवभुजइ भवणवणियाई ।। (०.०वि० गा० १६५) ततो मोगश्च उपभोगश्च भोगोपमोगौ तयोः, प्राकृतवशाच द्विवचनखाने बहुवचनं भवति, यदाहुः श्रीहेमचन्द्रसुरिपादाः स्वप्राकृतलक्षणे-"द्विवचनस्य बहुवचनम्" (सि०८-३- १३०) इति । विशेषेण ईर्यते-चेष्यतेऽनेनेति वीर्यम्, यद्वा विविधम्-अनेकप्रकारमीरयति यत् प्राणिनं किया तद् वीर्य सामर्थ्य शकिरिति पर्यायास्तस्मिन् 'घः' समुधये, सर्वत्र विश- १ उपसरकारकोऽपि हि न रोचते दुर्मगस्तु यस्योदये ॥ २ वनवसना ग 500 समुन्यदे इति भोग, स पुनराहारपुपादिध । उपभोगष्ट पुनः पुनशमन्यवे भवननितादि।

·५१-५३] कर्मविपाफनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । ५९ मिति योज्यम् । विषयसप्तमी चेयं सर्वत्र । ततो दानादिविषयभेदतो दानादिविषयं पञ्चधा विनं कर्म भवतीति वाक्याक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम्-सत्यपि दातव्ये वस्तुनि, आगते च गुणवति पात्रे,जानन्नपि दानफलं, यदुदयाद् दातुं नोत्सहते तद् दानान्तरायम् १ । यदुदयाद् विशिष्टेऽपि दातरि, विद्यमानेऽपि देये वस्तुनि, याच्माकुरालोऽपि याचको न लमते तद् लामान्तरायम् २। यदुदयात् सति विभवादौ सम्पद्यमाने चाहारमात्यादौ विरतिहीनोऽपि न मुझे तद् भोगान्तरायम् ३ । यदुदयाद् विद्यमानमपि वसालारादि नोपमुझे तद् उपभोगान्तरायम् १ । यदुदयवशाद् बलवान् नीरुजो वयासोऽपि च तृणकुनीकरणेऽप्यसमर्थस्वद् वीर्यान्तरायम् ५ इति ॥५१॥ एतच्च माण्डागारिकसममिति दर्शयन्नाह- सिरिहरियसमं एयं, जह पडिकूलेण तेण रायाई । न कुणइ दाणाईयं, एवं विग्घेण जीवो वि॥१२॥ थियो गृहं श्रीगृह-माण्डागारं तद् विद्यते यस स श्रीगृहिक:-माण्डागारिकस्तेन सम- तुल्यमेतदन्तरायकर्म । यथा 'तेन श्रीगृहिकेण 'प्रतिकूलेन अननुकूलेन 'राजादिः' राजा- नृपतिः, आदिशब्दात् श्रेष्ठीश्वरतरवरादिपरिग्रहः 'न करोति' कर्तुं न पारयति दानादि, आदि- शब्दाद् लाममोगोपमोगादिग्रहणम् । एवम् अमुना श्रीगृहिकदृष्टान्तेन 'विभेन' अन्तरायकर्मणा 'जीवोऽपि जन्तुरपि दानादि कर्तुं न पारयतीति ।। ५२ ॥ व्याख्यातं पञ्चविधमन्तरायं कर्म, तद्व्याख्याने च समर्थिता "इह नाणदसणावरणवेय" (गा०३) इत्यादिमूलगाथा । अथ "कीरइ जिएण हेऊहिं जेण तो भन्नए कम्म" (गा०१) इत्यादौ यदुक्तं तद्व्याख्यानार्थ यस्य कर्मणो ये बन्धहेतवस्तान कचन हेतुद्वारेण काऽपि च हेतु- महारेण दिदर्शयिपुराह- पडिणीयत्तण निन्हय, उवधाय पओस अंतराएणं । अघासायणयाए, आवरणदुर्ग जिओ जयइ ॥५३॥ 'आवरणद्विकं' ज्ञानावरणदर्शनावरणरूपं जीवः 'जयति' घातूनामनेकार्थत्वाद् बनातीति सम्बन्धः । तत्र ज्ञानस-मत्यादेििननां-साध्वादीना ज्ञानसाधनस्य-पुस्तकादेः 'प्रत्यनीकत्वेन' तदनिष्टाचरणलक्षणेन 'निहवेन' न मया तत्समीपेऽधीतमित्यादिखरूपेण 'उपपातेन' मूलतो विनाशस्वरूपेण 'प्रद्वेषण' आन्तरामीतिरूपेण 'अन्तरायण' भक्तपानवसनोपायलामनिवार- णलक्षणेन 'अत्याशातनया' च जात्यायुद्धट्टनादिहीलारूपया ज्ञानावरणं कर्म जयतीति सर्वत्र द्रष्टव्यम् । एतचोपलक्षणम् , अतो ज्ञान्यवर्णवादेन आचार्योपाध्यायाधविनयेनाऽकालस्वाध्याय- करणेन काले च स्वाध्यायाऽविधानेन प्राणिवधाऽनृतभाषणस्तैन्याऽब्रह्मपरिग्रहरात्रिभोजनाऽवि- रमणादिभिश्च ज्ञानावरणं जयतीत्यायपि वक्तव्यमिति । एवं दर्शनावरणेऽपि वाच्यम् , नवरं दर्शनामिलापो वक्तव्यः । तथाहि-दर्शनस्य-चक्षुर्दर्शनार्दर्शनिनां-साध्यादीनां दर्शनसा- साधनस्य-श्रोत्रनयननासिकादेः सम्मत्यनेकान्तजयपनाकादिप्रमाणशास्त्रपुस्तकादेर्वा प्रत्यनी- करवेन-तदनिष्टाचरणलक्षणेन, निहवेन-न मया तत्समीपेऽधीतमित्यादिखरूपेण, उपपातेन- १० ख० ग०८०॥ २°कलनिहवोपघातान्तरयात्साशातनादिभिर्दर्शक०० पुस्तकयोरेव पादः ।

·- देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपतः । [गाथा मूलतो विनाशेन, प्रद्वेषण-आन्तराप्रीत्यात्मकेन, अन्तरायण-भक्तपानवसनोपानयलाभनिवरा- गेन, अत्याशातनया च-जात्यादिहीलया दर्शनावरणं फर्म जयतीति सर्वत्र द्रष्टव्यम् । उप- लक्षणमिदम् , अठो दर्शनिनां दूषणग्रहणेन श्रवणकर्वननेत्रोत्पाटननासाछेदजिहाविकतनादिना प्राणिवधाऽनृतभाषणस्तैन्याऽब्रह्मपरिग्रहरानिमोजनाऽविरमणादिमिध दर्शनावरणं जयतीत्यायपि वकन्यम् । यददादि श्रीहेमचन्द्रसूरिप्रमुपादैः- ज्ञानदर्शनयोसद्वत्, तद्धेतूनां च ये किल । विप्रनिहस्पैशून्याऽऽशासनाघातमासराः ।। ते ज्ञानदर्शनावारकर्महेतव आथवाः । (योगशा० टी० पत्र ३०६-२) ॥ ५३॥ उक्ता ज्ञानावरणदर्शनावरणपन्यहेतवः । इदानीं वेदनीयस्य द्विविधस्यापि तानाह-- गुरुभत्तिस्त्रंतिकरुपाययजोगकसायविजयदाणजुओ। दधम्माई अबइ, सायमसायं विवजयओ॥१४॥ इह युतशब्दस्य प्रत्येकं योगः, ततो गुरवः-मातापितृधर्माचार्यादयस्तेषां मक्तिः-आसनादि- प्रतिपनिर्गुरुमक्तिस्तया युतो गुरुभक्तियुत-गुरुमक्तिसमन्वितो जन्तुः 'सात' सातवेदनीयम् 'अर्जयति' समुपायतीति सम्बन्धः । 'क्षान्तियुतः क्षमान्वितः 'करुणायुतः' दयापरीतचेताः 'प्रतयुतः' महानताऽणुवतादिसमन्वितः 'योगयुतः दशविधचक्रवारसामाचार्याधाचरणमगुणः 'पायविजययुतः क्रोधादिकपायपरिभवनशीलः 'दानयुतः' दानरुचिः 'हृदधर्म:' आपसपि निश्चलधर्मः, आदिशब्दाद् पालवृद्धग्लानादिवैयावृत्त्यकरणशीलो निनचैत्यपूजापरायणम्य सातम् अर्जयति' पनाति । यदवाचि- देवपूजागुरूपास्तिपावदानदयाक्षमाः। (योगशा० टी० पत्र ३०६-२) सरागसंयमो देशसंयमोऽकामनिर्जरा । शौचं बालतपश्चेति, सद्वेधस्स स्युराप्रवाः ।। (योगशा० टी० पत्र ३०६-२) तथा विपर्यवतः' सातपन्यविपर्ययेण असातमर्जयति, तथाहि-गुरुगामवज्ञायकः क्रोधनो निर्दयो प्रतयोगविकल उत्कटकषायः कार्पण्यवान् सद्धर्मकृत्यप्रमतः हस्त्यश्चालीवादि- निर्दयदमनवाहनलाञ्छनादिकरणप्रवणः सपरदुःखशोकवपतापक्रन्दनपरिदेवनादिकारकश्चेति । पदम्पधायि- दुःसयोकवघाखापक्रन्दने परिदेवनम् । सान्योमयस्याः स्युरसद्वेवस्यामी इहामवाः ।। (योगशा० टी० पत्र ३०६-२)॥५४॥ उक्ता वेदनीयस्य पन्धहेतवः । साम्प्रतं मोहनीयस्य द्विविधस्थापि वानाह- उम्मग्गदेसणामरगनासणादेवदव्यहरणेहिं । दसणमोहं जिणमुणिचेयसंघाइपढिणीओ ॥५५॥ उन्मार्गस्य-मवतोर्मोक्षहेतुत्वेन देशना-कयनमुन्मार्गदेशना, मार्गस्य-मानदर्शनचारित्रल- राणस मुतिपयस्य नाराना-अपलपन मार्गनाशना, देवरन्यस्य त्यध्यस्प हरणं ममोपेश्य- मशाहीनत्वरक्षणम्, तत उन्मार्गदेशना च मार्गनागना र देवगन्पहरणं देवमिमीः पूजा गुरपाधि पात्रदान दया क्षमा हतियोगशालेबीग..

·, ५१-५६] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । 'दर्शनमोहं' मिथ्यात्वमोहनीयमर्जयति । तथा 'जिनमुनिचैत्यसहादिपत्यनीक' तत्र जिना:- तीर्थकराः, मुनयः साधवः, चैत्यानि-प्रतिमारूपाणि, सङ्घः साधुसाध्वीश्रावक श्राविकाल. क्षणः, आदिशब्दात् सिद्धगुरुश्रुतादिपरिग्रहः, तेषां प्रत्यनीका अवर्णवादाशावनायनिष्टनिर्व- तको दर्शनमोहमर्जयति । यदभाणि- पीतरागे श्रुते सङ्के, धर्मे सर्वसुरेषु च । अवर्णवादिता तीनमिथ्यात्वपरिणामिता ।। सर्वज्ञसिद्धदेवापहवो धार्मिकदूषणम् । उन्मार्गदेशनानामहोऽसंयतपूजनम् ।। असमीक्षितकारित्वं, गुर्वादिप्ववमानना । इत्यादयो दृष्टिमोहस्साश्रवाः परिकीर्तिताः ।। (योगशा० टी० पत्र ३०७-१)॥ ५५ ॥ दुविहं पि चरणमोहं, कसायहासाइक्सियविवसमणो। पंधह नरयाउ महारंभपरिग्गहरओ रुद्दो ॥५६॥ 'द्विविधमपि द्विभेदमपि 'चरणमोह' चारित्रमोहनीयं-कपायमोहनीयनोकपायमोहनीयरूपं जीवो बनातीति सम्बन्धः । किंविशिष्टः! इत्याह---'कपायहास्यादिविषयविवशमना' तत्र कपाया:-क्रोधादय उक्तखरूपाः पोडश, हास्यादयः-हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सा इति गृह्यन्ते, विषयाः-शब्दरूपरसगन्धस्पर्शाल्याः पञ्च, वतः कपायाध हास्यादयश्च विषयाश्च कषा- यहास्यादिविषयास्तैर्विवश-विसंस्थुलं पराधीनं मनः-मानसं यस स कपायहास्यादिविषयवि. वशमनाः । इदमत्र हृदयम्-कपायविवशमनाः कपायमोहनीयं बध्नाति, हास्यादिविवशम- नास्तु हास्यादिमोहनीयं-हास्यमोहनीयरतिमोहनीयाऽरतिमोहनीयशोकमोहनीयमयमोहनीयजु- गुप्सामोहनीयाज्यं नोकपायमोहनीयं पनाति, विषयविवशमनाः पुनर्वेदत्रयाख्यं नोकपायमो- हनीयं बधाति । सामान्यतः सर्वेऽपि कपायहास्यादिविपया द्विविधस्यापि चारित्रमोहनीयस्य बन्धहेतवो भवन्ति । यत्सत्यपादि-- कपायोदयवस्तीवः, परिणामो य आत्मनः । चारित्रमोहनीयस्य, स आश्रव उदीरितः ॥ उत्मासनं सकन्दपोपहासो हासशीलता । बहुमलापो दैन्योक्तिहस्स्यस्यामी स्युराश्रवाः ।। देवादिदर्शनोत्सुक्यं, चिो रमणखेलने । परचित्तावर्जना चेत्याश्रवाः कीर्तिता रतेः॥ असूया पापशीलत्वं, परेषां रतिनाशनम् । अकुशलपोत्साहनं, चारतेराश्रवा अमी॥ स्वयं भयपरीणामः, परेपामय मापनम् । वासनं निर्दयत्वं च, भयं प्रत्याश्रवा अमी ।। परशोकाविष्करणं, खशोकोत्पादशोचने । रोदनादिपसक्तिश्च, शोकस्यैते स्युराश्रवाः ।। चतुर्वर्णस्य सदस्य, परिवादजुगुप्सने । सदाचारजुगुप्सा च, जुगुप्सायां स्युराश्रवाः ।। ईर्ष्या विषादगाबें च, मृपावादोऽतिवक्रता । परदाररतासक्तिः, स्त्रीवेदस्याश्वा इमे ॥ खदारमानसन्तोपोऽनीा मन्दकपायता । अवकाचारशीललं, पुंवेदस्याश्रवा इति ॥ स्त्रीपुंसान सेवोमाः, कयायास्तीवकामता । पाखण्डिस्लीनतमन्नः, षण्ढवेदाथवा अमी॥ साधूनां गर्हणा धर्मोन्मुखानां विघ्नकारिता । मधुमांसविरतानामविस्त्यमिवर्णनम् ॥ विरताविरतानां चान्तरायकरणं मुहुः । अचारित्रगुणाख्यानं, तथा चारित्रदूषणम् ॥ वर्जन योगशास्त्रे ॥ १'तभ्रंशः योगशास्त्रे ॥

·६२ देवेन्द्ररिविरचितखोपाटीकोपेतः [गाथा रूपायनोकपायाणामन्यस्थानामुदीरणम् । चारित्रमोहनीयस्य, सामान्येनाश्रवा ममी। (योगशा० टी० पत्र ३०७-१) अभिहिता मोहनीयस्य बन्धहेतवः । सम्प्रति चतुर्विधस्साप्यायुपखानाह-"यंघइ नरयाउ" इत्यादि । 'बधाति अर्जयति 'नरकायुः' नारकायुकं जीवः । किविशिष्टः इत्याह---'महारम्म- परिग्रहरतः' महारम्भरतो महापरिमहरतश्चेत्यर्थः । 'रौद्रः' रौद्रपरिणामो गिरिमेवसमानकपा- यरौद्रध्यानाऽऽरुपितचेतोवृचिरित्यर्थः । उपलक्षणलात् पञ्चेन्द्रियवधादिपरिग्रहः । ययगादि- पञ्चेन्द्रियप्राणियो, यहारम्मपरिग्रहो । निरनुग्रहता मांसभोजनं स्थिरवैरता । रौदध्यानं मिथ्यात्वानन्तानुवन्धिकपायता । कृष्णनीलकापोताध, लेश्या अन्तमापणम् ॥ परद्रव्यापहरणं, मुहुर्मैथुन सेवनम् । अवशेन्द्रियता चेति, नरकायुप आश्वाः ।। (योगशा० टी० पत्र ३०७-१)॥५६॥ उका नरकायुपो हेतवः । इदानी तिर्यगायुपखानाह-- तिरियाउ गूढहियओ, सढो ससल्लो तहा मणुस्साउं। पयईई तणुकसाओ, दाणरुई मज्झिमगुणो य ॥१७॥ तिर्यगायुर्वध्नाति जीवः, किंविशिष्टः । इत्याह-'गूढहृदय.' उदायिनृपमारकादिवत् तथा आत्मामिप्रायं सर्वथैव निगृहति यथा नापरः कश्चिद् वेति, 'शठा' वचसा मधुरः परिणामे तु दारणः, 'सशल्य ' रागादिवशाऽऽचीर्णाऽनेकप्रतनियमाऽतिचारस्फुरदन्तःशल्योऽनालोचिताs. मतिकान्तः, तथाशब्दाद् उन्मार्गदेशनादिपरिमहः । उक्तं च- उन्मार्गदेशना मार्गप्रणाशो गूढचिचता । आर्तध्यानं सशल्यत्वं, मायारम्भपरिमही ।। शीलमते सातिचारो, नीलकापोतलेश्यता । अप्रत्यास्त्यानेकपायातिर्यगायुप आश्रयाः ॥ (योगशा० टी० पत्र ३०७-२) उकास्तिर्यगायुर्वन्धहेतवः। अथ मनुप्यायुपतानाह--"मर्गुस्साउ" इत्यादि । मनुयायुजीवो बनाति, किंविशिष्टः! इत्याह-~-प्रत्या' समावेनैव 'तनुफपाय.' रेणुराजिसमानकपाया, 'दानरुचिः' यत्र तत्र वा दानीलः, मध्यमास्तदुचिताः केचिद् गुणा:-क्षमामार्दवाऽऽर्जवादयो यस्य स मध्यमगुणः, अथमगुणस हि नरकायु सम्मवाद्, उत्तमगुणस्य तु सिद्धेः पुरोकायुपो वा सम्मवादिति भावः । पशब्दाद् अस्पपरिप्रहाऽपारम्मादिपरिमहः । माह प- अस्पो परिमहारम्मी, सहजे मार्दवाऽऽर्जवे । कापोतपीतलेश्यावं, धर्मध्यानानुरागिता ।। प्रत्याख्यानपायत्वं, परिणामय मध्यमः । संविभागविपायित्वं, देवतागुस्सूजनम् ।। पूर्वरापप्रियारापी, मुसमजापनीयता । लोक्यात्राम माध्यस्थ्य, मानुपायुष आश्रयाः ।। (योगशा० टी० पत्र० २०७-२) उका मनुष्यायुषो पन्योतकः । सम्पति देवापुरबानाह- अविरयमाह सुराउ, पालतेवोऽकामनिबरो जयह । १°मदारा०प०१०॥ २नारयोगशाले सघ20ra. पास०ए००६०॥ ।

·५७-५८] कर्मविपाकनामा प्रथमः कर्मग्रन्थः । सरलो अगारविल्लो, सुहनामं अन्नहा असुहं ॥ ५८॥ 'अविरत' अविरतसम्यादृष्टिः 'मुरायुः' देवायुष्कं 'जयति' बध्नाति, आदिशब्दाद् देश- विरतसरागसंयतपरिग्रहः । वीतरागसंयतस्त्वविविशुद्धत्वादायुन बन्नाति, घोलनापरिणाम एव तस्स वध्यमानत्वात् । वालं तपो यस्य सः 'बालतपाः' अनधिगतपरमार्थखमावो दुःखगर्भमोह- गर्मवैराग्योऽज्ञानपूर्वकनिर्विवतप.प्रभृतिकष्टविशेषो मिय्यादृष्टिः, सोऽध्यात्मगुणानुरूपं किञ्चिद- सुरादिकायुध्नाति । यदाह भगवान् भाष्यकार:- बोलतचे पडिबद्धा, उक्कडरोसा तवेण गारविया । वेरेण य पडिबद्धा, मरि असुरेसु उववाओ ॥ (वृ० संग्र० गा० १६०) अकामस्य-अनिच्छतो निर्जरा-कर्मविचटनलक्षणा यस्यासावकामनिर्जरः । इदमुक्त भवति- अकामताहाए अकामछुहाए अकामबंमचेरवासेणं अकामसीयायवदंसमसगअण्हाण- गसेयजल्लमलपंकपरिगहेणं दीहरोगचारगनिरोहवंषणयाए गिरितरुसिहरनिवडणयाए जलजलण- पवेसअणसणाईहिं" उदकराजिसमानकषायस्तदुचितशुभपरिणामः किश्चिद् व्यन्तरादिकायुर्व- धाति । उपलक्षणत्वात् कल्याणमित्रसम्पर्कमानसो धर्मश्रवणशील इत्यादिपरिग्रहः । यदाहु:- सरागसंयमो देशसयमोऽकामनिर्जरा । कल्याणमित्रसम्पकों, धर्मश्रवणशीलता ॥ पात्रे दानं तपः श्रद्धा, रत्नत्रयाऽविराधना । मृत्युकाले परीणामो, लेश्ययोः प्रद्मपीतयोः ।। पालतपोऽमितीयादिसाधनोल्लम्बनानि च । अव्यक्तसामायिकता, देवस्यायुप आश्रवाः । (योगशा० टी० पत्र ३०७-२) उक्ता देवायुपो बन्धहेतवः । सम्प्रति नामकर्म यद्यपि द्विचत्वारिंशदादिभेदादनेकपा तथापि शुभाशुभविवक्षया द्विविधमित्यस द्विविधस्यापि बन्धहेतूनाह-"सरलो" इत्यादि । 'सरल' सर्वत्र मायारहितः, गौरवाणि-ऋद्धिरससातलक्षणानि विद्यन्ते यस्य स गौरववान् , न गौरक्वान् अगौरववान् "आखिल्लोल्लालवन्तमन्तेतेरमणा मतोः" (सि०८-२-१५९) इति प्राकृत- सूत्रेण मतोः स्थान इल्लादेशः । उपलक्षणस्यात् ससारमीर:-क्षमामार्दवार्जवादिगुणयुक्तः शुभ- देवगतियश कीर्तिपञ्चेन्द्रियजात्यादिरूपं नामकर्म बध्नाति । 'अन्यथा' उक्तविपरीतखमावः, सथाहि-मायावी गौरववान् उत्कटक्रोधादिपरिणामः 'अशुभ' नरकगत्ययशःकीत्येकेन्द्रियादि- जातिलक्षणं नामकर्जियतीति । उक्तं च- मनोवाकायक्क्रत्वं, परेषां विप्रतारणम् । मायाप्रयोगो मिथ्यात्वं, पैशून्यं चलचिता । सुवर्णादिप्रतिच्छन्दःकरणं कूटसाक्षिता । वर्णगन्धरसस्पर्शान्ययोपपादनानि च ॥ अझोपाङ्गच्यावनानि, यन्त्रपक्षरकर्म च । कूटमानतुलाकर्माऽन्यनिन्दात्मप्रशंसनम् ॥ हिंसानृतस्तेयाऽब्रह्ममहारम्भपरिमहाः । परुषाऽसम्यवचनं, शुचिवपादिना मदः ।। मालतपसि प्रतिबद्धा उत्कटरोपासपमा गर्विता । वैरेण च प्रतिवदा (तेषा) मृवा असुरेषु उपपात.।। २ अकामवृष्णया अकामधुपया अकामब्रह्मचर्यवासेन अकामशीतात्पदशमशकामानकखेदजलमलपपरिमहेग धीर्घरोगचारकनिरोपवन्धनतया गिरिवरुशिखरनिपतनतया जलज्वलनप्रवेशानशनादिभि.॥ ३र्शायन्यथा- मादनानि च । १०८० योगशास्त्रे च ॥

·। - देवेन्दसूरिविरचितलोपज्ञटीकोतः {गाथा मौखर्याक्रोशौ सौभाग्योपपाताः कार्मणक्रिया । परकौतूहलोत्पादः, परहास्यबिडम्बने । वेश्यादीनामलङ्कारदानं दावामिदीपनम् । देवादिव्याजाद्गन्धादिचौर्य तीवकषायता ॥ चैत्यपतिश्रयाऽऽरामप्रतिमानां विनाशनम् । अन्तारादिक्रिया चेत्यशुभस्य नाम्न आश्रवाः ॥ एत एवान्यथारूपास्तथा संसारभीरुवा । प्रमादहानं सद्भावार्पण क्षान्त्यादयोऽपि च ।। दर्शने धार्मिकाणां च, सन्ध्रमः स्वागतक्रिया । परोपकारसारत्वमाश्रवाः शुभनामनि ।। (योगशा० टी० पत्र ३०७-२)॥ ५८॥ उका नानो बन्धहेतवः । सम्पति गोत्रस्य द्विविधस्यापि तानाह-- गुणपेही भयरहिओ, अज्झयणज्ज्झावणाई निचं । पकुणह जियाइभत्तो, उचं नीयं इयरहा उ ॥ ५९ ॥ 'गुणप्रेक्षी' यस्य यावन्तं गुणं पश्यति तस्य तमेव प्रेक्षते पुरस्करोति, दोपेषु सत्खप्युदात इत्यर्थः । 'मदरहितः विशिष्टजातिलाभकुलेश्वर्यबलरूपतपःशुवादिसम्पत्समन्वितोऽपि निरह- धारः, 'नित्यं सर्वदा 'अध्ययनाध्यापनारुचिः खयं पठति इतरांध पाठयति, अर्थतन्य खयम- भीक्ष्णं विमृशति परेसां च व्याल्यानयति, असत्यां या पठनादिशकौ तीनबहुमानः परानध्य- यनाध्यापनापरायणान् अनुमोदते, वथा 'जिनादिभक्तः' जिनानां-तीर्थनाथानाम् मादिशब्दात् सिद्धाचार्योपाध्यायसाधुनैत्यानामन्येषां च गुणगरिष्ठानो भकः बहुमानपरः 'प्रकरोति' प्रकर्षण समपार्जयति 'उचम्' उच्चैर्गोत्रम् । 'नीच' नीवैर्गोत्रम् 'इतरया तु' मणितविपरीतसमावः । उकंच- परस्य निन्दायज्ञोपहासाः सद्गुणलोपनम् । सदसदोपकथनमात्मनस्तु प्रशंसनम् ॥ सदसद्गुणशंसा च, खदोषाच्छादनं तथा । जात्यादिभिर्मदथेति, नीचेगोत्राथवा अमी ।। , नीचैर्गोत्रावविपर्यासो विगतगर्वता । वाकायचितैर्विनयः, उच्चैोत्राथवा अमी ।। (योगशा० टी० पत्र ३०८-१) ।। ५९ ।। उका गोत्रस्य बन्धहेतवः । साम्प्रतमन्तरायस्य ये बन्यहेतवस्तानभिषित्सुः शास्त्रमिदं समर्थयन्नाह- जिणपूयाविग्घकरो, हिंसाइपरायणो जयइ विग्छ । इय कम्मविवागोऽयं, लिहिओ देविंदसूरीहिं ॥ १० ॥ 'जिनपूजाविधकरः' सावधदोपोपेवत्वाद् गृहिणामप्येषा अविधेया इत्यादिकुदेशनादिभिः समयान्ततत्त्वदूरीकृतो जिनपूजानिपेषक इत्यर्थः। हिंसा-जीववय आदिशब्दाद् अनृउमापणने- न्याऽप्रमपरिग्रहरात्रिभोजनाऽविरमणादिपरिग्रहखेषु परायणः-तसरः, उपलक्षणत्वात् मोक्ष- मार्गस्य शानदर्शनचारित्रादेस्वहोपग्रहणादिना विनं करोति, साधुम्यो वा भक्तपानोपायोप- करणभैपजादिकं दीयमानं निवारयति, तेन चैवद् विदधता मोक्षमार्गः सोऽपि विभितो मवति, अपरेपामपि सत्त्वाना दानरामभोगपरिमोगविभं करोति, मनादिप्रयोगेण च परस्म पीर्यम- पहरति, हठाच क्षबन्धनिरोधादिभिः परं निश्चेष्टं करोति, छेदनभेदनादिमिश्च परस्पेन्द्रियश्च- मानवाः शुभनानोऽय पीयन भावाः ॥ इति योगशाले। भरना ००॥

·६०] कर्मविपाकनामा प्रथम कर्मग्रन्थ । क्तिमुपहन्ति । स किम् । इत्याह-'जयति' धातूनामनेकार्थत्वाद् अर्जयति 'विन' पञ्चप्रकार- मप्यन्तरायकर्म । इति पूर्वोक्तप्रकारेण 'कर्मविपाक' कर्मविपाकनामक शास्त्रम् 'अय' सम्प्रत्येव निगदितखरूप 'लिखित ' अक्षरविन्यासीकृत देवेन्द्रसरिभिः करालकलिकालपातालतला- बमजद्विशुद्धधर्मधुरोद्धरणधुरीणश्रीमञ्जगचन्द्रसरिचरणसरसीरुहचरीकैरिति ॥ ६० ॥ ॥ इति श्रीदेवेन्द्रसूरिविरचिता खोपज्ञकर्मविपाकटीका समाप्ता ।। [अन्धकारमशस्ति.] - विष्योरिव यस्य विभो , पदत्रयी व्यानशे जगन्निखिलम् । कर्ममल्पटलजल्द , स श्रीवीरो जिनो जयतु ॥१॥ बुन्दोज्ज्वलकीर्तिभरै , सुरमीकृतसकलविष्टपाभोग । शतमखरातविनतपद , श्रीगौतमगणधर पातु ॥ २ ॥ तदनु सुधर्मखामी, जम्यूप्रभवादयो मुनिवरिष्ठा । श्रुतजलनिधिपारीणा, भूयास श्रेयसे सन्तु ॥ ३ ॥ तत प्राप्ततपाचार्येत्यभिख्या मिथुनायका । समभूवन् कुले चान्द्रे, श्रीजगचन्द्रसूरयः ॥४॥ जगजनितबोधाना, तेपा शुद्धचरित्रिणाम् । विनेया समजायन्त, श्रीमद्देवेन्द्रसूरयः ॥ ५॥ खान्ययोरपकाराय, श्रीमद्देवेन्द्रसरिणा । टीका कर्मविपाकस, सुबोधेय विनिर्ममे ॥ ६ ॥ विवुधवरधर्मकीर्तिश्रीविद्यानन्दसूरिमुख्यबुधै । सपरसमयकतुशलैस्तदैव संशोधिता चेयम् ॥ ७ ॥ यद्गदितमल्पमतिना, सिद्धान्तविरुद्धमिह किमपि शास्त्रे । विद्वद्भिस्तत्त्वशै , प्रसादमाधाय तच्छोध्यम् ॥ ८॥ कर्मविपाके विवृति, वितन्वता यन्मयाऽर्जित मुकृतम् । कर्मविपाकविमुक्त , समस्तु सर्वोऽपि तेन जन ॥९॥ मन्थाम्-१८८२ ।। समाप्तोऽय सटीक कर्मविपाक। °भर ख० ड०॥ २प्रम्-१७८१ क० घ०॥ क०९ ·|| अहम् ॥ पूज्यश्रीदेवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः कर्मस्तवाख्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः। ॥ नमः श्रीमवचनाय ॥ . बन्धोदयोदीरणसत्सदस्यं, नि शेषकर्मारिवलं निहत्य । यः सिद्धिसाम्राज्यमलञ्चकार, श्रिये स वः श्रीजिनवीरनाथ. ॥ नत्वा गुरुपदकमलं, गुरूपदेशाद्यथाश्रुतं किञ्चित् । कर्मस्तवस्य विति, विदधे खपरोपकाराय ॥ तनाऽऽदावेव मङ्गलार्थममीष्टदेवतास्तुतिमाह- तह थुणिमो वीरजिणं, जह गुणठाणेसु सयलकम्माई। पंधुदओदीरणयासत्तापत्ताणि खवियाणि ॥१॥ 'तथा' तेन प्रकारेण 'स्तुम.' असाधारणसद्भूतसकलकर्मनिर्मूलक्षपणलक्षणगुणोत्कीर्तनेन स्तवनगोचरीकुर्मः, कम् ! 'चीरजिन' तत्र विशेषेण-अपुनर्भावेन ईते-'ईरिक गतिकम्पनयोः' इति वचनाद् याति शिव, कम्पयति-आस्फोटयति अपनयति कर्म येति वीरः, यदि वा 'शर वीरणि विक्रान्ती' वीरयति स-कपायोपसर्गपरीपहादिशत्रुगणमभिभवति स्म वीर., उभयत्र लिहादित्याद् अच्, यद्वा ईरणमीर', "भावाकोंः" (सि० ५-३-१८) इति पञ्, ततश्च विशिष्ट ईर.-गमन 'सवें गत्यर्था ज्ञानार्थाः' इति वचनाद् ज्ञानं यस्य स वीर इति, भनेन व्युत्पचित्रयेण भगवतश्चरमजिनेवरस्य सार्थसम्पदमाह । अथवा विशिष्टा-सकलभुवनामुता यका स्वर्गापवर्गादिका ई.-लक्ष्मीस्ता राति-भव्येभ्यः प्रयच्छति 'राक् दाने' इति वचनाद् वीर., "आतो डोऽहायाम." (सि०५-१-७६) इति डप्रत्यय , राति च भगवान् सुरासु. रनरोरगतिर्थक्साधारण्या वाण्या नि श्रेयसाभ्युदयसाधनोपायोपदेशेन भत्र्यानां भुवनाद्भुतां श्रियम् , तथा चोक्तम्- अरहंता भगवतो, अहिय च हियं च न वि इह किचि । चारति कारवति य, घेत्तूण जणं बला हत्थे ।। ( उप० मा० गा० १४८) उवएस पुण तं देति जेण चरिएण किचिनिरयाणं । देवाण वि हुति पहू, मिंग पुण मणुयमिचाणं । ॥ (उप० मा० ४४९) इति । इत्यनया व्युत्पत्त्या च प्रसिद्धसिद्धार्थपार्थिवविपुलकुर विमरनमखर निशीथिनीनाथस्य निन- महन्तो भगवन्तोऽहितं च हित च नापि इह विचित् । पारयन्ति कारयन्ति च गृहीला जने पल इले ॥ उपदेशे पुनस्सं ददति येन परिदेन कीर्तिनिलयानाम् । देवानामपि मान्ति नभव कमा पुनर्गज. मात्राणाम्।।

·१-२] कर्मस्तवाल्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः । नाथस्य परार्थसम्पदमाह । वीरवासी जिनश्च कयायादिप्रत्यर्थिसार्थजयाद् वीरजिनस्तं वीर- जिनम् । 'यथा' येन प्रकारेण अभिनवकम्मग्गणं, बंघो ओहेण तस्थ वीससयं । तित्ययराहारगदुगवन मिच्छम्मि सतरसयं ॥ (गा० ३) इत्यादिवक्ष्यमाणेषु 'गुणस्थानेषु' परमपदप्रासादशिसरारोहणसोपानकल्पेषु व्याख्यास्यमानस. रूपेषु मिथ्यादृष्ट्यादिषु सकलानि-समस्तानि मतिज्ञानावरणामृत्युत्तरप्रतिकदम्बकसहितानि कर्माणि-ज्ञानावरणीयादिमूलप्रकृतिरूपाण्यष्टौ कर्माणि च खोपज्ञकर्मविपाके विस्तरेण व्याख्यातानि । कथम्भूतानि ! "यंधुदओदीरणयासत्तापत्चाणि" ति । तत्र मिथ्यात्वादिभिर्बन्ध. हेतुभिरञ्जनचूर्णपूर्णसमुद्रकवद् निरन्तरं पुद्गलनिचिते लोके कर्मयोग्यवर्गणापुद्गलैरात्मनः क्षीर- नीखद् वययापिण्डवद्वाऽन्योऽन्यानुगमाभेदात्मकः सम्बन्धो बन्धः १, तेषां च यथाव- स्थितिबद्धानां कर्मपुद्गलानामपवर्तनादिकरणविशेषकृते सामाविके वा स्थित्यपचये सति उद- यसमयप्राप्तानां विपाकवेदनमुदयः २, तेपामेव कर्मपुद्गलानामकालप्राप्ताना जीवसामर्थ्यविशे- पाद् उदयावलिकायां प्रवेशनमुदीरणा ३, तेषामेव कर्मपुद्गलानां बन्धसङ्गमाभ्या लब्धात्म- लामानां निर्जरणसङ्क्रमणकृतखरूपपच्युत्यमाने सद्भावः सत्ता ४, बन्यश्च उदयश्च उदीरणा च सवा च बन्धोदयोदीरणासत्तास्ताः प्राप्तानि तानि । सूत्रे च "उदीरणया" इत्यन कम- त्ययः सार्थिक', 'क्षपितानि' निर्मूलोच्छेदेनामावत्वमापादितानीति ॥ १ ॥ गुणस्थानेषु कर्माणि क्षपितानीत्युक्तम् । ततो गुणस्थानान्येव तावत् खरूपतो निर्दिशति- मिच्छे १ सासण २ मीस ३, अविरय ४ देसे ५ पमत्त ६ अपमत्ते ७ ॥ नियहि ८ अनियहि १ सुमु १०. वसम ११ खीण १२ सजोगि १३ अजोगि १४ गुणा ॥२॥ "गुण" ति गुणस्थानानि ततः “सूचनात् सूत्रम्" इति न्यायात् पदैकदेशेऽपि पदसमुदा- योपचाराद् वा इहेवं गुणस्थानकनिर्देशो द्रष्टव्यः । तद्यथा-मिथ्यादृष्टिगुणस्थानं १ साखादन- सम्यग्दृष्टिगुणस्थानं २ सम्यग्मिथ्यादृष्टिगुणसानम् ३ अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानं ४ देशविर- तिगुणस्थानं ५ प्रमसंयतगुणस्थानम् ६ अप्रमत्सयतगुणस्थानम् ७ अपूर्वकरणगुणस्थानम् ८ अनिवृतिवादरसम्परायगुणस्थानं ९ सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानम् १० उपशान्तकपायवीतराग- छमस्थगुणस्थानं ११ क्षीणकपायवीतरागच्छमस्यगुणस्थानं १२ सयोगिकेवलिगुणस्थानम् १३ अयोगिकेवलिगुणस्थानम् १४ इति । तत्र गुणाः-ज्ञानदर्शनचारित्ररूपा जीवस्वभावविशेषाः, स्थानम्-पुनरत्र तेषां शुद्धविशु- द्धिप्रकर्षापकर्षकृतः खरूपभेदः, तिष्ठन्त्यस्मिन् गुणा इति कृत्वा, गुणानां स्थानं गुणस्थानम्, मिथ्या-विपर्यस्ता दृष्टि:-अईत्मणीतीवाजीवादिवस्तुप्रतिपत्तिर्यस्य भक्षितहृत्पूरपुरुषस्य सिते पीतप्रतिपचियत् स मिथ्यादृष्टिः, तस्य गुणस्थानं-ज्ञानादिगुणानामविशुद्धिप्रकर्षविशुद्धपकर्ष. कृतः खरूपविशेपो मिय्यादृष्टिगुणस्थानम् ।

·देवेन्दयूरिविरचितस्वोपाटीकोफैनः [गाथा ननु यदि मिथ्यादृष्टिः ततः कथं तस्स गुणस्थानसम्भवः गुणा हि ज्ञानादिरूपाः, तत् कथं ते दृष्टौ रिपर्यस्खायां भवेयुः ! इति, उच्यते-इह यद्यपि सर्वधाऽतिमवलमिथ्यात्वमोहनी- योदयाद् अहत्मणीतजीवानीया दिवस्तुपतिपत्तिरूपा दृष्टिरमुमतो विपर्यस्ता भवति तथापि काचिद् मनुष्यपधादिप्रतिपचिरविपर्यस्ता, ततो निगोदावसायामपि तथामताऽध्यकस्पर्शमात्र• प्रतिपतिरविपर्यसाऽपि भवति, अन्यथाऽजीपलप्रसङ्गात् । यदागमः- संघजीचाणं पि य णं अक्सरस्स अणंतमागो निशुम्याडिओ चिट्टइ, जइ पुण सो वि आपरिजिजा ताणं जीवो अजीवतणं पाविजा । (नन्दीपन १९५-२) इति । तथाहि-समुलताऽतिपहलजीमूतपटलेन दिनकररजनिकरकरनिरुरतिरस्कारेऽपि नैकान्तेन तत्समानाशः सम्पद्यते, प्रतिप्राणिप्रसिद्धदिनरजनिविभागाऽभावासहात् । उक्त प- मुटु वि मेहसमुदए, होइ पहा चंदमुराणं । (नन्दीपत्र.१९५-२) इति । एवमिहापि प्रलमिथ्यात्योदयेऽपि काचिदविपर्यस्ताऽपि दृष्टिर्भवतीति तदपेक्षया गिय्याशी गुणस्थानसम्भवः। यद्येवं ततः फयमसी मिथ्याप्टिरेव ! मनुष्यपधादिपतिपत्त्यपेक्षया अन्ततो निगोदार- सायामपि तयामूताऽन्यकस्पर्शमात्रप्रतिपत्त्यपेक्षया वा सम्यग्दृष्टित्वादपि, नेप दोषः, यतो गगयदहलणीतं सकलमपि द्वादशानार्थमभिरोचयमानोऽपि यदि तद्गदितमेकमप्यक्षरं न रोच. यति तदानीमध्येप मिथ्यादृष्टिरेयोच्यते, सस्य भगवति सर्यो प्रत्ययगाशत् । तदुक्तम्- यमक्सर मि इश, पि जो न रोएइ मुनिदिई । सेस रोयंती विड, मिट्टिी जमालि । ॥ (पहल० गा०१६७) इति । कि पुनर्भगवदर्हदभिहितराकलजीवाजीनादियस्तुतत्त्वमतिपविधिकलः । इति । आयम्-औपचमिकसम्यक्त्वराभलक्षणं सादयति-अपनयतीत्यायपादनम् , अनन्तानुगन्धि- पायवेदनम् । पत्र पृषोदरादित्वाद् यसब्दलोपः, द्वहुलमिति कर्तर्यनद , सति सम्मिन् परमानन्दरूपानन्तमुसफलदो निःश्रेयसतरानमन ओपरामिकसम्याललाभो नमन्यत समय- मात्रेण उत्कर्पतः पशिरावलिकाभिरपगच्छतीति । ततः मह ासादनेन धर्तत इति सासादन, सम्यग्-अविपर्यस्ता दृष्टि:-जिनमगीतवस्तुमतिपरियंस स सम्यग्दृष्टिः, पासादनासो सम्य- दृष्टिय सामादनसम्पादृष्टिः, तस्स गुपसानं सामादनसम्यग्दष्टिगुमसाना । सास्वादनगम्य- ग्दष्टिगुणसानमिति वा पाठः, तर सह सम्यस्त्वरक्षणरसामावलेन पर्तन इति सासादनः । पथा हि मुक्तशीरासविषयन्यरीकचितः पुरषदमनकाले क्षीरामासमासादपनि, तपोडी मिथ्यात्वाभिमुखतया सम्परत्वस्योपरि व्यतीकरितः सम्परत्वमद्वमंगदरसमाम्पादयति । ततः स पामो सम्याटिय सस गुणसानं सायानसम्याष्टिगुणमानम् । एतधर्व मशिना गमरागरसंसारसागरमध्यमभ्यासानो जन्गुम्स्यिावत्यपमनन्नान् पुदररानिनन्तदुम- नामपि मारमोनियोडोरिणि, पुनी प्रमुगार ११ मेपामुररे भाही प्रमापार्यो। पामारी पी एपिसम निकामि Pawan ·२] कर्मस्तयाख्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः । लक्षाण्यनुभूय कथमपि तथाभन्यवपरिपाकवशतो गिरिसरिदपलघोलनाकल्पैनाऽनाभोगनिवर्ति- तयथामवृत्तकरणेन "करणं परिणामोऽत्र" इति वचनाद् अध्यवसायविशेषरूपेणाऽऽयुर्व नि ज्ञानावरणीयादिकर्माणि सर्वाण्यपि पल्योपमासयेयमागन्यूनैकसागरोपमकोटाकोटीस्थितिकानि करोति । अत्र चान्तरे जीवस कर्मजनितो धनरागद्वेषपरिणामः कर्कशनिबिडचिरपरूढगुपिल- वक्रग्रन्थिवद् दुर्भदोऽभिन्नपूर्वो अन्धिर्भवति । तदुक्तम्- तीए वि थोवमित्ते, खचिए इत्यंतरम्मि जीवस्स । हवा हु अमिन्नपुबो, गंठी एवं जिणा विति ॥ (धर्मसं० ० गा० ७५२, श्राप० प्र० गा०३२) गंठि ति सुदुन्मओ, कक्सडघणरूढगूदगंठि छ । जीवस्स कम्मजणिो, घणरागद्दोसपरिणामो ॥ (विशेपा० गा० ११९५) इति । इमं च ग्रन्थि यावदभन्या अपि यथाप्रवृतिकरणेन कर्म क्षपयित्वाऽनन्तशः समागच्छन्ति । उक्तं चाऽऽवश्यकटीकायाम्- अभव्यस्यापि कस्यचिद् यथाप्रवृत्तिकरणतो ग्रन्थिमासाद्याऽहंदादिविभूतिदर्शनतः प्रयोजना- न्तरतो वा प्रवर्तमानस्य श्रुतसामायिकलाभो भवति न शेषलाम इति । एतदनन्तरं कश्चिदेव महात्माऽऽसन्नपरमनिर्वृतिसुखः समुल्लसितप्रचुरदुर्निवारवीर्यप्रसरो निशितकुठारधारयेव परमविशुद्ध्या यथोक्तस्वरूपस्य ग्रन्थभेदं विधाय मिथ्यात्वस्थितेरन्तर्मुहूर्त- मुदयक्षणाद् उपर्यतिक्रम्यापूर्वकरणाऽनिवृत्तिकरणलक्षणविशुद्धिजनितसामर्थीद् अन्तर्मुहूर्तका- लप्रमाणं तत्प्रदेशवेद्यदलिकामावरूपमन्तरकरणं करोति । अत्र यथाप्रवृत्तिकरणाऽपूर्वकरणा- ऽनिवृत्तिकरणानामयं कमः- जो गंठी ता पढम, गठिं समइच्छओ भवे वीयं । अनियट्टीकरणं पुण, सग्मचपुरस्सडे जीवे ॥ ( विशे० आ० गा० १२०३) "गठि समइच्छो" ति मन्थि समतिकामतः-मिन्दानस्येति, "सम्मतपुरक्खड" ति सम्यक्त्वं पुरस्कृतं येन तस्मिन् आसन्नसम्यक्त्वे जीवेऽनिवृत्तिकरणं भवतीत्यर्थः । एतस्मिश्चान्तरकरणे कृते सति तस्य मिथ्यात्वकर्मणः स्थितिद्वयं भवति । अन्तरकरणा- दधस्तनी प्रथमा स्थितिरन्तर्मुहूर्तप्रमाणा, तस्मादेवान्तरकरणाद् उपरितनी शेषा द्वितीया । स्थापना मात्र प्रथमस्थितौ मिथ्यात्वदलिकवेदनादसौ मिथ्यादृष्टिरेव, अन्तर्मुहूर्तेन पुनस्तस्या- मपगतायामन्तरकरणप्रथमसमय एवापशमिकसम्यक्त्वमामोति, मिथ्यात्वदलिकवेदनाऽभावात् । यथा हि वनदावानलः पूर्वदग्धेन्धनमूपरं वा देशमवाप्य विध्यायति, तथा मिथ्यात्ववेदनवनद- वोऽप्यन्तरकरणमवाप्य विध्यायति । तथा च सति तस्यौपशमिकसम्यक्त्वलामः । उक्तं च- १ तथा अपि स्त्रोकमाने क्षपित बनान्तरे जीवस्य । भवति हि अमिनपूर्वो प्रन्थिरेवं जिना ब्रुवन्ति । प्रन्थिरिति मुदुर्भेदः कर्कशघनरूदगूढभन्पिरिव । जीवस्य कर्मजनितो घनरागद्वेषपरिणाम ॥ १र्थोऽन्त' क० ग०॥ ३ यावद् प्रन्थिः तावत् प्रथमं प्रन्थि रामतिरामतो भवेदितीयम् । अनिवृत्तिकरण पुनः सम्य- क्लपुरस्कृते जीवे । ४ अपुग्वं तु विशेषावश्यकभाष्ये ।

·७० . देवेन्द्र रिविरचितस्त्रोपज्ञटीकोपेतः [गाथा ऊसरदेसं दड्डिलयं च विझाइ वणदयो पप्प । इय मिच्छस्स अणुदए, उवसमसम्म लहइ जीवो ॥ (विशेपा० गा० २७३४) तस्यां चान्तहिर्तिस्यामुपशान्ताद्धाया परमनिधिलाभकरपायां जघन्यतः समयशेषायामु- स्कृष्टतः पडावलिकाशेषाया सत्यां कस्य चिन्महानिमीपिकोत्थानकल्पोऽनन्तानुकभ्युदयो भवति, तदुदये चासौ साखादनसम्यग्दृष्टिगुणस्थाने वर्तते, उपशमश्रेणिप्रतिपतितो वा कश्चित् सासा- दनत्वं याति, तदुत्तरकालं चावश्यं मिथ्यात्वोदयादसौ मिथ्याष्टिर्भवतीति २। तथा सम्यक् च मिथ्या च दृष्टियस्यासौ सम्यग्मिध्यादृष्टिः, तस्य गुणस्थानं सम्यग्मिथ्यादृष्टि- गुणस्थानम् । इहानन्तराभिहितविधिना लब्धेनौपशमिकसम्यक्त्वेन औषधविशेषफल्पन मदन- कोद्रवस्थानीयं मिथ्यात्वमोहनीयं कर्म शोधयित्वा विधा करोति । तद्यथा-शुद्धमविशुद्धम- विशुद्धं चेति । स्थापना AAA । तत्र त्रयाणां पुजानां मध्ये यदाऽर्धविशुद्धः पुञ्ज उदेति तदा तदुदयाद् जीवस्साघविशुद्ध जिनप्रणीततत्त्वश्रद्धानं भवति, तेन तदाऽसौ सम्यग्मिथ्याष्टि- गुणस्थानमन्तर्मुहूर्त कालं स्पृशति, तत ऊर्ध्वमवश्यं सम्यक्त्वं मिथ्यात्वं वा गच्छतीति । तथा विरतिर्विरतं लोवे क्तपत्यय , तत्पुनः सायद्ययोगपत्याल्यानं तद् न जानाति नाभ्यु. पगच्छति न तत्पालनाय यतत इति प्रयाणां पदानामष्टौ गङ्गाः । स्थापना-मानान तत्र प्रथमेषु चतुर्यु भनेपु मिथ्याप्टिरज्ञानित्वात् , शेपेषु सम्याटिजनित्यात्, न माया सप्तसु भनेषु नास्स विरतमस्तीत्यविरतः, "अभ्रादिभ्यः” (सि०७-२-४६) नान इति अप्रत्ययः, चरममझे तु विरतिरस्तीति । यद्वा पिरमति स-सायद्ययोगेभ्यो निवर्तते मोति विरतः, "गत्यर्थाऽकर्मकपियभुजे.' (सि० ५-१-११) इति क जापा तरिक्तप्रत्यये विरतः, न विरतोऽविरतः, स चासो सम्यग्दृष्टिश्चाविरतसम्यान ग्दृष्टिः । इदमुकं भवति-यः पूर्ववर्णितीपशमिकसम्यादृष्टिः शुद्धदर्शनमोहपुझो-जा। 5/या दयवर्ती क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टिा क्षीणदर्शनसप्तकः क्षायिक्सम्यग्दृष्टियं परममुनिप्रणीता सा- वधयोगविरति सिद्धिसौपाध्यारोहणनिःश्रेणिस्ता जानन् अप्रत्यारयानकषायोदयविभिनत्वात् नाभ्युपगच्छति, न च तत्पालनाय यतत इत्यसावरितसम्यग्दृष्टिरच्यते, तस्य गुणमानम- विरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानम् । उक्तं च- व अविरहहे, जागंतो रागदोसदुक्खं च । विरहसुहं इच्छंती, विरई काउ च असमत्यो ।। एस असंजयमम्मो, निंदतो पावकम्मकरणं च । अहिगयजीवाजीवो, अचलियदिट्टी चलियमोहो । तथा सनसावधयोगस्य देशे-एक्यतविषये म्यूरमावधयोगादौ सर्वरिषयानुमतिवन। 1 ऊपरदेश दग्धं च विध्यायति वनदय प्राप्य इति मिथ्यागम ददये उसममम्याच रमने आया २ भन्थमपिरतिहेबाननो रागद्वेषदु संच। दिशामुगनिया मिति पो थासमर्थ ॥ एषोऽध्यगम्य गारी निन्दन पापकर्मकरण च । अधिगतावादीयोऽधिगमोहः॥ ३७नियमोहो फल घ०॥ पयस्थलफ.० ५०॥ महापा जाानान ·. २] कर्मस्तवाल्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः । ७१ सावधयोगान्ते विरतं विरतिर्यस्यासो देशविरत. । सर्वसावद्यविरतिः पुनरस्य नास्ति, प्रत्याख्या- नावरणकपायोदयाद , सर्वविरतिरूपं प्रत्याख्यानमावृण्वन्तीति प्रत्याख्यानावरणाः । उक्तं च- सम्मईसणसहिओ, गिव्हतो विरहमप्पसत्तीए । एगधयाइचरिमो, अणुमइमिन ति देसजई ।। देशविरतस्य गुणस्थानं देशविरतगुणस्थानम् ५। तथा संयच्छति स-सम्यग् उपरमति म सयत , " गत्ययाऽकर्म" (५-१-११) इति तः, प्रमाद्यति स्म-सयमयोगेषु सीदति स्म, प्राग्वत् कर्तरि क्तः प्रमत्तः, यद्वा प्रमदनं ममत्वं- प्रमादः, स च मदिराविषयकपायनिद्राविकथानामन्यतमः सर्वे वा । प्रमतमस्यास्तीति प्रमतः-- प्रमादवान् "अनादिभ्यः" (सि०८-२-४६) इति अप्रत्ययः, अमत्तश्चासौ संयतश्च प्रमत्तसयतः, तस्य गुणस्थानं प्रमत्तसयतगुणस्थानम् , विशुद्ध्यविशुद्धिप्रकर्षाऽपकर्षकृतः खरूप- भेदः । तथाहि-देशविरतिगुणापेक्षया एतद्गुणानां विशुद्धिप्रकयोऽविशुधपकर्यश्व, अप्रमत- संयतापेक्षया तु विपर्ययः । एवमन्येप्वपि गुणसानेषु पूर्वोत्तरापेक्षया विशुद्ध्यविशुद्धिपकर्षाऽप- कर्पयोजना द्रष्टव्या ६। न प्रमतोऽप्रमत्तः । यद्वा नास्ति प्रमचमस्यासावप्रमत्तः, स चासो सयतश्च, तस्स गुणस्था- नम् अममतसंयतगुणस्थानम् ७ । अपूर्वम्-अभिनवं प्रथममित्यर्थः करणं-स्थितिघातरसघातगुणश्रेणिगुणसङ्गमस्थितिवन्धानां पञ्चानामर्थानां निर्वर्तनं यस्यासावपूर्वकरण } तथाहि-बृहत्प्रमाणाया ज्ञानावरणीयादिकर्म- स्थितेरपवर्तनाकरणेन खण्डनम्-अल्पीफरणं स्थितिषात उच्यते । रसस्यापि प्रचुरीमूतस्य सतोऽपवर्तनाकरणेन खण्डनम्-अल्पीकरण रसघात उच्यते । एतौ द्वावपि पूर्वगुणस्थानेषु विशुद्धेरल्पत्वादल्पावेव कृतवान् , अन पुनर्विशुद्धे प्रकृष्टत्याद् बृहत्प्रमाणतया अपूर्वाविमौ करोति । तथा उपरितनस्थितेर्विशुद्धिवशादपवर्तनाकरणेनाऽवतारितस्य दलिकस्यान्तर्मुहूर्तप्रमा- णमुदयक्षणादुपरि क्षिपतरक्षपणाय प्रतिक्षणमसोयगुणवृद्ध्या विरचनं गुणश्रेणि । स्थापना । एतां च पूर्वगुणस्थानेष्वविशुद्धत्वात् कालतो द्वाघीयसी दलिकरचनामाश्रित्याऽप- थीयसीमल्पदलिकस्यापवर्तनाद् विरचितवान् इह तु तामेव विशुद्धत्वादपूर्वा कालतो इखतरा दलिकरचनामाभित्य पुनः पृथुतरां बहुतरदलिकस्यापवर्तनाद् विरचयतीति । तथा यध्यमान- शुभप्रकृतिप्वबध्यमानाशुभप्रकृतिदलिकस्य प्रतिक्षणमसद्धयेयगुणवृद्ध्या विशुद्धिषशाद् नयनं गुण- सङ्कमः, तमप्यसाविहापूर्व करोति । तथा स्थिति कर्मणामशुद्धत्वात् प्राग् द्राधीयसी वद्धयान्, इह तु तामपूर्वा निशुद्धत्वादेव हसीयसी बनातीति स्थितिवन्धः । अयं चापूर्वकरणो द्विघा-क्षपक उपदामकश्च, क्षपणोपशमनाईत्वात् चैवमुच्यते, राज्याई. कुमारराजवत्, न पुनरसौ क्षपयत्युपशमयति वा, तस्य गुणस्थानम् अपूर्वकरणगुणस्थानम् । एतच गुणसानं प्रपन्नाना कालत्रयवर्तिनो नानाजीवानपेक्ष्य सामान्यतोऽसयलोकाकाश- १ सम्यग्दर्शनसहित गृहन् विरविमात्मराया। एकमतादिचरिम. अनुमतिमान इति देशयतिः ॥ २ "यसी दलिकखात्यसापक स०।।

·. ७२ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाथा प्रदेशप्रमाणान्यध्यवसायस्थानानि भवन्ति । कथं पुनस्तानि भवन्तिः इति विनेयजनानु- ग्रहार्थ विशेषतोऽपि मरूप्यन्ते-इह तावदिद गुणस्थानकमन्तर्मुहूर्तकालपमाण भवति । तत्र च प्रथमसमयेऽपि ये प्रपन्ना. प्रपद्यन्ते प्रात्स्यन्ते च तदपेक्षया जपन्यादीन्युःकृष्टान्तान्मसदथे. यलोकाकाशप्रदेशप्रमाणान्यध्यवसायस्थानानि लभ्यन्ते, प्रतिपत्तृणा बहुत्वादध्यवसायाना च विचित्रत्वादिति भावनीयम् । ननु यदि कालत्रयापेक्षा क्रियते तदेतद्गुणस्थानक प्रतिपन्नानामनन्तान्यध्यवसायस्थानानि कस्माद् न भवन्ति : अनन्तजीवरस्य प्रतिपन्नत्वाद् अनन्तैरेव च प्रतिपस्यमानत्यादिति, सत्यम् । सादेव यदि तत्मतिपतृणां सर्वेपा पृथक् पृथग्भिन्नान्येवाध्यवसायस्थानानि स्यु , तच्च नास्ति, बहूनागेकाध्यवसायनिवर्तित्वादपीति । ततो द्वितीयसमये तदन्यान्यधिकतरण्यध्यवसायस्था- नानि लभ्यन्ते, वृतीयसमये तदन्यान्यधिकतराणि, चतुर्थसमये तदन्यान्यधिकतराणीत्येवं तावनेयं यावत् चरमसमयः । एतानि च स्थाप्यमानानि विषमचतुरस्र क्षेत्रमभिव्यामुवन्ति । तद्यथा-- अत्र मथमसमयजघन्याध्यवसायस्थानात् प्रथमसमयोत्कृष्टमध्यवसायस्थानमनन्त- १०००००० गुणविशुद्धम्, तस्माच द्वितीयसमयजघन्यमनन्तगुणविशुद्धम्, ततोऽपि द्विती- यसमयजघन्यात् तदुत्कृष्टमनन्तगुणविशुद्धम् , तस्माच तृतीयसमयजपन्यमन- न्तगुणविशुद्धम्, ततोऽपि तदुत्कृष्टमनन्तगुणविशुद्धमित्येव तावन्नेय यावद् द्विचरमसमयोत्कृष्टात् चरमसमयजघन्यमनन्तगुणविशुद्धम्, ततोऽपि तदुत्कृएमनन्तगुणविशुद्ध- मिति । एकसमयगतानि चामून्यध्यवसायस्थानानि परस्परमनन्तभागवृष्यसझरातमागवृद्धि- सहयातभागवृद्धिसभषेयगुणवृद्ध्यसोयगुणवृद्ध्यनन्तगुणवृद्धिरूपषट्स्थानरुपतितानि । युगपदेत- गुणस्थानप्रविष्टाना च परस्परमध्यवसायमानस्य व्यावृतिलक्षणा निवृतिरप्यस्तीति नियचिगुण- स्थानकमप्येतदुच्यते, अत एवोक्त सूत्रे "नियष्टि अनियट्टी" इत्यादि ८॥ तथा युगपदेतद्गुणस्थानकं प्रतिपन्नाना बहूनामपि जीवानामन्योऽज्यमध्यवसायस्थानस्य व्या- वृत्ति. निवृत्तिर्नास्त्यस्येति अनिवृत्तिः समकालमेतद्गुणसानकमारूतस्यापरस्य यदध्यवसायस्थान विवक्षितोऽन्योऽपि कश्चित्चद्वत्येवेत्यर्थः । सम्परैति-पर्यटति संसारमनेनेति सम्पाय -फपायो. दय , वादर.-सूक्ष्मकिट्टीकृतसम्परायापेक्षया स्थूर, सम्परायो यस्य स वादरसम्पराय , अनिव- विश्वासौ बादरसम्परायश्च अनिवृतिनादरसम्पराय , तस्य गुणस्थानमनिवृतिवादरसम्परायगुण- स्थानम् । इदमप्यन्तर्मुहूर्तममाणमेव । तत्र चान्तर्मुहूर्ते यावन्त समयास्तत्लाविष्टाना तावन्त्येवा. ध्यवसायस्थानानि भवन्ति, एकसमयप्रविष्टानामेकौवाध्यवसायसानस्यानुवर्तनादिति । स्थापना प्रथमसमयादारभ्य प्रतिसमयमनन्तगुणविशुद्धं ययोवरमध्यवसायसानं भवतीति वेदि- तव्यम् । स चानिवृतिबादरो द्विधा-सपक उपचमरुश्च ९१ तथा सूक्ष्मः सम्परायः किट्टीकृतलोमकपायोदयस्पो यत्य सोऽयं सूक्ष्मसम्पराय, । सोऽपि द्विधा-क्षपक उपशमको वा, क्षपयति उपशमयति या लोममेकमिति कृत्वा, वस्स गुणसान सूक्ष्मसम्परायगुणसानम् १०। स्थानितानविवासना०प०॥ २तोऽपि ताफ०स० ग० घ०॥

·२] कर्मस्तवाल्यो द्वितीयः कर्मग्रन्यः । तथा छायते केवलज्ञानं केवलदर्शनं चात्मनोऽनेनेति च्छम-ज्ञानापरणदर्शनावरणमोहनी- यान्तरायकर्मोदयः । सति तस्मिन् केवलसानुसादात् , तदपगमानन्तरं चोत्पादात् । छानि तिष्ठतीति च्छद्मस्थः । स च सरागोऽपि भवति इत्यतस्तावच्छेदार्थ वीतरागग्रहणम् । पीत:- विगतो रागः-मायालोमरुपायोदयरूपो यस्य स वीतरागः,स चासो छद्मखश्च वीतरागच्छमस्यः । स च क्षीणकपायोऽपि भवति, तस्यापि यथोक्तरागापगमाद् अतस्तद्यवच्छेदार्थम् उपशा- न्तकषायग्रहणम् । “कप शिप" इत्यादिदण्डकघातुहिंसाधः, कान्ति कप्यन्ते च परस्परमस्मिन् प्राणिन इति कपः-संसारः, कपमयन्ते गच्छन्त्येमिर्जन्सव इति कपायाः-क्रोधादयः, उपशान्ताः-उपशमिता विद्यमाना एव सङ्कमणोद्वर्तनादिकरणोदयायोग्यत्वेन व्यवस्थापिताः कपाया येन स उपशान्तकषायः, स चासौ वीतरागच्छास्यश्चेति उपशान्तकपायवीतरागच्छ- मस्सा, तस्य गुणस्थानमिति प्रापत् । तत्राविरतसम्यग्दृष्टेः प्रमृत्यनन्तानुबन्धिनः कपाया उप- शान्ताः सम्भवन्ति । उपशमश्रेण्यारम्भे हनन्तानुगन्धिकपायान् अविरतो देश विरतः प्रमतो. ऽप्रमचो या सन् उपरामय्य दर्शनमोहत्रितयमुपशमयति । तदुपशमानन्तरं ममचाऽपमचगुण- स्थानपरियतिशतानि कृत्वा ततोपूर्वकरणगुणवानोतरकालमनिवृसिनादरसम्परायगुणस्थाने चारित्रमोहनीयस्य प्रथमं नपुंसकवेदमुपशमयति, ततः स्त्रीवेदम्, ततो हास्सरत्यरतिशोकमयजु- गुप्सारूपं युगपत् पट्कम् , ततः पुरुपवेदम्, ततो युगपद् अप्रत्याख्यानावरणप्रत्याख्यानावरणी 'क्रोधी, ततः संज्वलनक्रोधम्, ततो युगपद् द्वितीयतृतीयों मानी, ततः संज्वलनमानम्, ततो युगपद् द्वितीयतृतीये माये, ततः संज्वलनमायाम्, ततो युगपद् द्वितीयतृतीयौ लोभी, ततः सूक्ष्मसम्परायगुणस्थाने संज्वलनलोममुपशमयति इत्युपरामश्रेणिः । स्थापना चेयम् । वि. स्तरतस्तूपशेमधेणिः स्वोपजशतकटीकायर्या व्या- स्याता ततः परिमावनीया । तदेवमन्येप्वपि स.मा.. गुणस्थानकेषु कापि क्रियतामपि कपायाणामुपशा- अ.मा.प्र.मा. न्तत्वसम्भवाद् उपशान्तकपायव्यपदेशः सम्भवति, अतस्त्याच्छेदार्य वीतरागग्रहणम् । उपशान्त- अ.मा.प्र.मा. फपायवीतराग इत्येतावताऽपाटसिद्धौ छमस्समहणं खरूपकथनार्थ, व्यवच्छेद्यामावाद ; न पच्छास उपशान्तकपायवीवरागः सम्भवति यस्य च्छन- हास्य | रति भरतिशोकमय समदमेन व्यवच्छेदः स्वादिति । गलिश्च गुण- स्थानेऽटाविंशतिरपि मोहनीयप्रकृतय उपशान्ता ज्ञातव्याः । उपशान्तकषायश्च जपन्येने समयं भ..अ.मा.भ.मा.भ.. भवति, उत्कर्षण स्वन्तर्मुहूर्त कालं यावत् , तत ऊर्च नियमादसौ प्रतिपतति । प्रतिपातच द्वेषा-भवक्षयेगाऽद्धाक्षयेण च । तत्र भवभयो मियमाणस्य, सदाशय उपसान्ताद्वायां समाप्तायाम् । अदायेन च प्रतिस्तन् यथैवारम्वथैव पतिपदति, यत्र यत्र मन्पोइसोदीरणा व्यवच्छिनास्तत्र तत्र मतिपतता सता ते मारभ्यन्त इति सं.सो - न.पं. मि.मो! मि.मोस.मो.

·- 1 देवेन्द्रसूरिविरचितसोपनदीकोपेत. [गाया यावत् । प्रतिपतश्च तावत् प्रतिपतति यावत् प्रमत्तगुणस्तानम् । कश्चित्तु ततोऽप्यपस्सन गुण- स्थानकद्विक याति, कोऽपि सासादनमावमपि । य पुनर्मवक्षयेण प्रतिपठति स प्रथमसमय एवं सर्वाण्यपि पन्धनादीनि करणानि प्रवर्तयतीति विशेष । उत्कर्षतश्चैकसिन् भवे द्वौ वारावुपराम- गि प्रतिपद्यते । यश्च द्वौ वारावुपशमश्रेणिं प्रतिपद्यते तस्य नियमात् तस्मिन् मवे क्षपाण्य- भाव । य पुनरेक बार प्रतिपद्यते तस्य क्षपकोणिर्भवेदपीति । उक्त च समतिकाचूगों- सो दुवे वारे उवसमसेटिं पडियनइ तस्स नियमा तम्मि भवे खवासेदी नत्यि, जो इकसिं उक्समसेदी पडिवजह तस्स सवगसेढी वि हुज ति ॥ एप कार्मग्रन्यिकाभिमाय । आगमाभिमायेण त्वेकसिन् भव एकामेव अणि प्रतिपद्यते, यदुत कल्पमाये- एवं अपरिवडिए, सम्मचे देवमणुयजम्मेषु । अन्नपरसेटिव, एगमवेण च सघाइ ॥ (गा० १०७) सर्वाणि देशविरत्यादीनि । अन्यत्राप्युक्तम्- मोहोपशम एकसिन्, भवे द्वि स्वादसन्तवम् । यस्मिन् मवे तूपशम , सयो मोहस्य तत्र न । इति । ११॥ तथा क्षीणा-अभावमापन कपाया यस्य स क्षीणकपाय । तत्रानन्तानुवन्धिपायान प्रथममविरतसम्यादृष्टायप्रमतान्तेषु गुणसानेपु क्षयितुमारमते, ततो मिथ्यात्व मिश्र सम्य- पत्वम्, ततोप्रत्याख्यानावरमान मत्यास्त्यानाधरणान् कायानटी क्षयितुमारमते, तेषु चार्थ- क्षप्तेिष्वेवातिविशुद्धिवादन्तराल एव स्त्यानमित्रिक नरकद्विक तिर्यन्दिकम् एपेन्द्रियदी- न्द्रियत्रीन्द्रिपचतुरिन्द्रियजातय भातपम् दद्योत स्थावर सूक्ष्म साधारणमिति प्रकृतिपोडाक क्षपयति । सन्धि क्षीगे झपामाप्टकस क्षपितरोप क्षपयति । ततो नपुसकवेद खावेद हास्या. दिपक पुपेद संज्वलन कोष मान मार्या क्षपयति, एता प्रकृतीरनिवृतिबादरसम्परायगुणस्थाने सापति, संज्यसनम सूक्ष्मसम्परायगुणस्थान इति अपकणि । स्थापना चेयम् । विस्तरवस्तु क्षएकोणिस्वरुप सोपशवकटीकाया निरूपित वन एव परिमावनीयम् । तदेवमन्येष्वपि गुणसानेपु क्षीणकपायव्यपदश सम्भवति, कापि कियठामपि पायाणां क्षीण- स्वाद, मतम्यवच्छेदार्थ पीतयग्ग्रहणम् । क्षीणकपाययीतरागत व पेयलिनोऽप्यन्ति इति तापच्छेदाचे छमत्सममम् । समहमे पहले सरगन्यपदार्थ बीउसममइन । भीमरागधासी उनसश्च वीवरागच्यास 1 स चोरशान्तपापोऽप्यति इति तययच्छदार्थ शीणकषायममम् । क्षीणकपामश्वासी पीचरागच्छमस्यश्च क्षीणायनीवरागच्छमस , तस्य गुणसान कामपायपीवरागच्छ सगुणसानम् १२ इति । सोमवारी उपग्मय प्रदिपपद वस नियमतस्मिन् मरे पनि नि, म एवार न अनि विपक्षपोलिपि मोसमीपतित पम्पार समनुसन्म मरार अमित एगणवेन पानि ।। ५ सय २००० साउनदम परामि। ३"तत ०३. ग.भ.."

·कर्मस्तवाल्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः । ७५ २] सं. लो स.मा. सं.मा. म को अ.मा. प्र.मा. हास्य रति [अरति | शोक | भय जुगुप्सा खी. वे. न. वे अ. को. भ. मा. प्र.मा. म.लो.प्र.लो. स.मो. मि.मो मि.मो अ.को अमा अमा अलो तथा योगो वीर्य शक्तिः उत्साहः पराक्रम इति पर्यायाः, स च मनोवाकायलक्षणकरणभेदात् तितः संज्ञा लमते, मनोयोगो वाग्योगः काययोगश्चेति । तथा चोक्तं कर्मप्रकृती- परिणामालंबणगणकारणं तेण लद्धनामतिगं । कजन्भासानुन्नप्पवेसविसमीकयपएस ।। (गा० ४) तत्र भगवतो मनोयोगो मनःपर्यायज्ञानिमिरनुत्तरसुरादिभिर्वा मनसा पृष्टस्य सतो मनसैव देशनात् , ते हि भगवत्मयुक्तानि मनोव्याणि मनःपर्यायज्ञानेनाऽवधिज्ञानेन वा पश्यन्ति, दृष्ट्वा च ते विवक्षितवस्त्वाकारान्यथानुपपत्त्या लोकखरूपादिबाह्यमर्थमवगच्छन्तीति । वाग्योगो धर्मदेशनादौ । काययोगो निमेषोन्मेषचक्रमणादौ । ततोऽनेन योगत्रयेण सह पर्वत इति सयोगी "सर्यादेरिन्" (सि०७-२-५९) इतीन् प्रत्ययः । केवलं केवलज्ञानं केवलदर्शनं च विद्यते यस्य स केवली, सयोगी चासौ केवली च सयोगिकेवली, तस्स गुणस्थानं सयोगिकेवलिगुण- स्थानम् १३ । तथा न विद्यन्ते योगाः पूर्वोक्ता यस्यासावयोगी । कयमयोगित्वमसावुपगच्छति ! इति चेद् उच्यते--स भगवान् सयोगिकेवली जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तम् उत्कृष्टतो देशोनां पूर्वकोटी विहृत्य कश्चित् कर्मणां समीकरणाथ समुद्भातं करोति, यस्य वेदनीयादिकमायुषः सकाशाद- धिकतरं भवति, अन्यस्तु न करोति । यदाहुः श्रीआर्यश्यामपादा:- सैधे वि णं भंते ! केवली समुग्यायं गच्छति : गोयमा 1 नो इणढे समझे । १गत्रयमें स०॥ १ परिणामालम्बनग्रहणकारणं तेन लब्धनामत्रिकम् । कार्याभ्यासान्योऽन्यप्रवेश- विपनीकृतप्रदेशम् ॥ ३ सर्वेऽपि खलु भन्दत! देवलिन समुद्धातं गच्छन्ति ! गौतम । नायमई समर्थः । यस्य आयुपा तुल्यानि बन्धनै स्थितिमिव । भदोपग्राहिमर्माणि न समुद्धा स गच्छति ॥ अगला समुद्धातम् भनन्ता विलिनो जिनाः । जरामरणविप्रमुला सिदि वरगति गता ॥ , - ·, देवेन्द्रसूरिविरचितस्रोपटीकोपेतः (गाथा जस्साउएण तुलाई, बंधणेहिं लिईहि य । भवोवग्गाहिकम्माई, न समुग्धाय स गच्छद ।। अगंतूणं समुपायं, अणता केवली जिणा । जरमरणविष्पमुक्का, सिद्धिं वरगइं गया । (प्रज्ञा० पत्र ६०१-१) अत्र "बंधणेहि"ति वध्यन्त इति यन्धनानि "भुजिपत्यादिभ्यः कर्मोपादाने" (सि०५--- ३-१२८) इति कर्मण्यनट् , कर्मपरमाणवस्तैः, शेपं सुगमम् । गत्वा वाऽगत्त्वा वा समुदा. तम् । समुद्धातखरूपं च खोपज्ञपडशीतिकटीकायां विस्तरतः प्ररूपितं तत एवावधारणी. यम् । भवोपग्राहिकर्मक्षपणाय लेश्यातीतमत्यन्ताप्रकम्पं परमनिर्जराकारणं ध्यानं प्रतिपित्सुर्यो- गनिरोधार्थमुपक्रमते । वत्र पूर्व बादरकाययोगेन बादरमनोयोगं निरुणद्धि, ततो वाग्योगम् । ततः सूक्ष्मकाययोगेन बादरकाययोगम् । तेनैव सूक्ष्ममनोयोग सूक्ष्मवाग्योगं च; सूक्ष्मकाययोगं तु सूक्ष्मक्रियमनिवर्तिशुक्लध्यानं ध्यायन खावष्टम्भेनैव निरुणद्धि, अन्यस्यावष्टम्मनीयस्य योगा- न्तरस्य तदाऽसस्वात् । तध्यानसामर्थ्याच वदनोदरादिविवरपूरणेन सङ्कुचितदेहविभागवर्तिप्रदेशो भवति । तदनन्तरं समुच्छिन्नक्रियमप्रतिपाति शुक्लध्यान ध्यायन् मध्यमपतिपत्त्या हवपञ्चाक्ष- रोगिरणमात्र कालं शैलेशीकरणं प्रविशति । तत्र शैलेशः मेरुः तपेयं स्थिरता-साम्यावस्था शैलेशी, यद्वा सर्वसवरः शीलं तस्य य ईश: शीलेश तस्येयं योगनिरोधावस्या शैलेशी, तस्यां करण-पूर्वविरचितशैलेशीसमयसमानगुणश्रेणीकस्य वेदनीयनामगोत्राख्याऽपातिकर्मत्रितपस्या- सोयगुणया श्रेण्या आयु.शेषस्य तु यथाखरूपस्थितया श्रेण्या निर्जरणं शैलेशीकरणम् । तचासो प्रविष्टोऽयोगी स चासौ केवली च अयोगिकेवली । अयं च शैलेशीकरणचरमसमयानन्तरमुच्छि. बचतुर्विधकर्मबन्धनत्वाद् अष्टमृत्तिकालेपलिक्षाऽधोनिममक्रमाऽपनीतमृत्तिकालेपजलतलमर्यादो- चंगामितथाविधाऽलावुवद् ऊर्ध्व लोकान्ते गच्छति, न परतोऽपि, मत्स्यस्य जलकल्पगत्युपष्ट- मिधर्मास्तिकायाऽभावात् । स चोर्ष गच्छन् ऋजुश्रेण्या यावत्खाकाशप्रदेशेष्विहावगाव- सावत एव प्रदेशानूर्वमप्यवगाहमानो विवक्षितसमयाच समयान्तरमसंस्पृशन् गच्छति । तदुक्तमावश्यकचूर्णी- जैतिए जीवो अवगाढो तायइयाए ओगाहणाए उहुँ उज्जुगं गच्छइ न वक, वीयं च समयं न सिइ ॥ (पूर्वार्द्ध पत्र ५८२) इति ।। । दुषमान्धकारनिममजिनप्रवचनप्रदीपप्रतिमाः श्रीजिनभद्रगणिपूज्या अन्याहुः-- पजैतमिवसन्निस्स जदियाई जहन्नजोगिस्स । हुँति-मणोदघाई, तबावारो य जम्मनो । (विशेषा० गा० ३०५९) तदसखगुणविहीणं, समए समए निरुममाणो सो। मणसो सधनिरोह, कुणइ असंखिजसमएहिं ।। (विशेषा० गा० ३०६०) १ समुत्सन्न कर स० ग० घ० ॥ ३ यावया जीवोऽवगावस्वारसाऽवगाहनया कमजुक गच्छति न यकम् , द्वितीय च समयं न स्पृशति ॥ ३ श्याप्तमात्रसंझिनो यान्ति जपन्ययोगिन । भवन्ति मनोवव्याणि नद्यापारय यन्माष ॥ तदसलगुणविहीन समये समय निरन्धान स. । मनास सर्वनिरोध करोयसायसमयः ॥ ।

·७७ कर्मस्तवाख्यो द्वितीयः कर्ममन्यः । पंजतमित्तबिंदियजहन्नवहजोगपजया जेउ। "तदसखगुणविहीणे, समए समए निरुमंतो ॥ (विशे० गा० ३०६१) सव्यवइजोगरोह, सखाईएहि कुणइ समरहिं । ततो य सुहुमपणयस पढमसमओयवनस्स ॥ (विशेषाः गा० ३०६२) जो रि जनजोगो, तदसंखिजगुणहीणमिकेछ । समए निरुममाणो, देहतिभागं च मुंचंतो॥ (विशेषा० गा० ३०६३) रुभइ स कायजोग, संखाईएहिं चेव समएहिं । तो कयजोगनिरोहो, सेलेसीभावणामेह ॥ (विशेषा० गा० ३०६४ ) हस्सक्खराई मज्झेण जेण कालेण पच भन्नति । अच्छइ सेलेसिगओ, तत्त्रियमेवं तमओ काल ॥ (विशेषा० गा० ३०६८) तणुरोहारंभाओ, झायइ सुहुमकिरियानियहि सो। वोच्छिन्नकिरियमप्पडिवाई सेलेसिकालम्मि ॥ ( विशेषा० गा० ३०६९) तदसंखेजगुणाए, गुणसेढीइ रइय पुरा कम्मै । समए समए खेविउ, कमेण सध तहि कम्म ॥ (विशेषा० गा० ३०८२) उजुसेढीपडिवन्नो, समयपएसंतर अफुसमाणो । एगसमएण सिज्झइ, अह सागारोवउत्तो सो ॥ (विशेषागा०३०८८) इति तस्य गुणस्थानमयोगिकेवलिगुणस्थानम् १४ इति ॥२॥ व्याख्यातानि सभावार्यानि चतुर्दशापि गुणस्थानानीति । अथ यथैतेष्वेव गुणस्थानेषु भगवता पन्धमुदयमुदीरणां सचा चाऽऽश्रित्य कर्माणि क्षपितानि तथा विमणिपु. प्रथम तावद् बन्धमा- श्रित्य क गुणस्थाने कियत्यः कर्मप्रकृतयो व्यवच्छिन्ना ! इत्येतद् बन्धलक्षणकथनपूर्वकं प्रचि. करयिपुराह--- अभिनवकम्मग्गहणं, बंधो ओहेण तत्य चीस सयं । तित्थयराहारगदुगवाज मिच्छम्मि सतरसयं ॥३॥ मिथ्यात्वादिभिहेंतुभिरभिनवस्य-नूतनस्य कर्मण -ज्ञानावरणादेर्महणम्-उपादानं बन्ध इत्युच्यते । 'मोघेन सामान्येनैक किश्चिद्गुणस्थानकमनानित्येत्यर्थः । “तत्य" वि तत्र १ पर्याप्तमानद्वीन्द्रियजपन्यवचोयोगपर्यया ये तु । तदसट्यगुणविहीनान् समय समये निरन्धान ॥ सर्व- पचोयोगरोप सहयातीते करोति समय । ततश्च सूक्ष्मपनकस्य प्रथमसमयोपपनस ॥ य किल जपन्य. योगसदसोयगुणहीनमेकैस्मिन् । समये निरुधानो देहतिमाग च मुञ्चन् । रुणद्धि स काययोग सह्या- तोतरेव समये । तत कृतयोगनिरोध शैलेशीमावनामेति ॥ हवालनि मध्येन येन शालेन पय मण्यन्ते । भाले शलेशीगत तावन्मात्र मक कायम् ॥ तनुरोधारम्भाद् ध्यायति सूक्ष्मकियानिति स । युच्छिा. क्रियमप्रतिपाति शैलेसीकाले । तदवोयगुणाया गुणश्रेणी रचित पुरा कर्म । समये समये क्षपयिला क्रमेण सर्व ता कर्म, ऋजुप्रेणिप्रविपन्न समयप्रदेशान्तरमस्टशन् । एकसमयेन सिध्यति भय साकारोप- युक्त स ॥ २ सविय कमसो सेलेखिकालेग ॥ इति माये पार ।।

·७८ देवेन्द्रसूरिविरचितसोपज्ञटीकोपेतः [गाथा बन्धे 'विशं शत' विंशत्युत्तरं शतं कर्मभकृतीनां भवतीति शेषः । तथाहि-मतिज्ञानावरणं भुतज्ञानावरणम् अवधिज्ञानावरणं मनःपर्यायज्ञानावरणं केवलज्ञानावरणमिति पञ्चधा ज्ञाना- वरणम् । निद्रा निद्रानिद्रा प्रचला प्रचलापचला स्त्यानःि चक्षुर्दर्शनावरणम् अचक्षुर्दर्शनाव- रणम् अवधिदर्शनावरणं केवलदर्शनावरणमिति नवविधं दर्शनावरणम् । वेदनीयं द्विघा-~- सातवेदनीयम् असातवेदनीयं च ! मोहनीयमष्टाविंशतिभेदम् , तद्यथा--मिध्यात्वं सम्यग्मि- थ्यात्वं सम्यक्त्वमिति दर्शनत्रिकम् , अनन्तानुबन्धी क्रोधो मानो माया लोमः ४ अप्रत्या- ख्यानावरणः क्रोधो मानो माया लोभः ४ प्रत्याख्यानावरणः भौधो मानो माया लोमः । संज्वलनः क्रोधो मानो माया लोमः ४ इति पोडश कषायाः, स्त्री पुमान् नपुंसकमिति वेद- प्रयम् , हास्यं रतिः अरतिः शोको भयं जुगुप्सेति हास्यपदकम् , मिलितं नव नोकषायाः । मायुश्चतुर्धा-नरकायुः तिर्यगायुः मनुष्यायुः देवायुरिति । अथ नामकर्म द्विचत्वारिंशद्विधम् , तद्यथा-चतुर्दश पिण्डप्रकृतयः अष्टौ प्रत्येकप्रकृतयः सदशकं स्थावरदशकं चेति । तत्र শিৱসৰ ছনঃনিলাম জানিনা হালি বাঙ্গদ অৰণাৰ খানা संहनननाम संस्थाननाम वर्णनाम गन्धनाम रसनाम स्पर्शनाम आनुपूर्वीनाम बिहायोगति- नामेति । आसां मैदा दयन्ते-नरकतिर्यमनुष्यदेवगतिनाममेदात् चतुर्थी गतिनाम, एके- न्दियद्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपश्चेन्द्रियजातिनामेति पञ्चधा जातिनाम, औदारिकवैक्रिया. ऽऽहारकतैजसकार्मणशरीरनामेति पञ्चधा शरीरनाम, औदारिकासोपाझं वैक्रियाझोपानम् आहारकाङ्गोपाङ्गनामेति त्रिधाऽनोपानाम, बन्धननाम पञ्चधा औदारिकवन्धनादि शरीरवत् , एवं सङ्घातनमपि, संहनननाम पझेदम्-वनऋपमनाराचम् अपमनाराचं नाराचम् अर्धना- राचं कीलिका सेवात चेति, संस्थाननाम पड्डिधं-समचतुरसं न्यग्रोधपरिमण्डलं सादि वामनं कुखं हुण्डं चेति, वर्णनाम पचपा-कृष्णं नीलं लोहितं हारिदं शुक्लं चेति, गन्धनाम द्विधा--सुरेभिगन्धनाम दुरभिगन्धनामेति, रसनाम पश्चना--तिक्तं कटुकं कषायम् अम्लं मधुरं चेति, स्पर्शनाम अष्टधा-कर्कशं मृदु लघु गुरु शीतम् उप्णं निग्धं रूक्षं च, भानुपूर्वी चतुर्धा-नरकानुपूर्वी तिर्यगानुपूर्वी मनुष्यानुपूर्वी देवानुपूर्वीति, विहायोगतिविधा~-प्रशस्तवि- हायोगतिः अप्रशस्तविहायोगतिरिति आसां चतुर्दशपिण्डप्रकृतीनामुत्तर मेदा अमी पश्चषष्टिः । प्रत्येकप्रकृतयस्त्यिमाः-पराधातनाम उपघातनाम उच्छासनाम आतपनाम उद्योतनाम अगु- रुलघुनाम तीर्थकरनाम निर्माणनामेति । सदशकमिदम्सनाम बादरनामा पर्याप्तनाम प्रत्येकनाम सिरनाम शुभनाम सुभगनाम सुखरनाम आदेयनाम यश-कीर्तिनामेति । सावरदशकं पुनरिदम्-स्थावरनाम सूक्ष्मनाम अपर्याप्तनाम साधारणनाम अस्थिरनाम अशुमनाम दुर्भगनाम दुःखरनाम अनादेयनाम अयशःकीर्तिनामेति । पिण्डप्रकृत्युचरभेदाः पश्चषष्टिः प्रत्येकप्रकृत- योऽटौ सदशकं स्थावरदशकं च सर्वमीलने विनवतिः । गोत्रं द्विधा उच्चैर्गोत्रं नीचेगानं च। अन्तरायं पञ्चधा-दानान्तराय लाभान्तरायं भोगान्तरायम् उपभोगान्तरायं वीर्यान्तरायं चेति । एवं च कृत्वा ज्ञानावरणे कर्मप्रकृतयः पञ्च ५ दर्शनावरणे नव ९ वेदनीये द्वे २ मोहनीयेऽष्टा- १०पासमिति ख००॥ २ मिनाम असुरमिना क० य०ग०॥

·फर्मस्तवाल्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः । विंशतिः २८ आयुपि चतसः १ नाग्नि त्रिनयतिः ९३ गोत्रे द्वे २ अन्तराये पश्च ५ सर्वपिण्डेड. प्टाचत्वारिंशं शतं भवति, तेन च सनायामधिकारः ! उदयोदीरणयोः पुनरोदारिकादिवन्धनानां पञ्चानामौदारिकादिसङ्घातनानां च पञ्चानां यथासमौदारिकादिपु पञ्चसु शरीरेप्वन्तर्भावः । वर्णगन्धरसस्पर्शानां ययास पञ्चद्विपञ्चाऽटमेदानां तद्भेदकृतो विंशतिमपनीय तेषामेव चतुर्णाममिन्नाना ग्रहणे पोडशकमिदं पन्धनसङ्घातनसहितमष्टचत्वारिंशशताद् अपनीयते, शेषेण द्वाविंशेन शतेनाधिकारः । बन्धे तु सम्यग्मिथ्यात्वसम्यक्त्वयोः सङ्कमेणैव निप्पाद्यमानत्वाद् घन्धो न सम्भवतीति तयोविंशतिगताद् अपनीतयोः शेषेण विंशत्युत्तरशतेनाऽधिकार इति प्रकृतिसमुत्कीर्तना कृता । प्रकृत्यर्थः खोपज्ञकर्मविपाकटीकायां विस्तरेण निरूपितस्तत एवावधार्य इत्यलं प्रसझेन । प्रकृतं प्रस्तुमः । तत्र बन्धे सामान्येन विशं शतं भवतीति प्रकृतम् । तदेव च विशं शतं 'तीर्थकराहारकद्विकवर्ज' तीर्थकराहारकद्विकरहितं सत् "मिच्छम्मि" ति भीमसेनो मीम इत्यादिवत् पदवाच्यस्यार्थस्य पदैकदेशेनाऽप्यभिधानदर्शनात् मिथ्यात्वे मिथ्यादृष्टिगुणस्थान इत्यर्थः । एवमुत्तरेष्वपि पदवाच्येषु पदैकदेशप्रयोगो द्रष्टव्यः । "सतरसयं" ति सप्तदशाधिकं शतं सप्तदशशतं बन्धे भवतीति । अयमत्राभिप्रायः-तीर्थकर- नाम तावत् सम्यक्त्वगुणनिमित्वमेव बध्यते, आहारकशरीराऽऽहारकासोपानलक्षणमाहारकद्विक स्वप्रमचयतिसम्बन्धिना संयमेनैव । यदुक्तं श्रीशिवशर्मसूरियादैः शवके- सम्भचगुणनिमितं, तित्ययरं संजमेण आहारं । (गा० ४४ ) इति । मिथ्यादृष्टिगुणस्थाने एतत्प्रकृतित्रयवर्जनं कृतम् , शेषं पुनः सप्तदशशतं मिथ्यात्वादिमिहें- तुभिर्वध्यत इति मिथ्यादृष्टिगुणस्थाने तद्वन्य इति ॥ ३ ॥ नन्वेता मिथ्यादृष्टिमायोग्याः सप्त- दशशतसहसाः सर्वा अपि प्रकृतय उचरगुणस्थानेषु गच्छन्त्युत काश्चिदेव! इत्याशयाह-- नरयतिग जाइथावरचउ हुंडायवछिवहनपुमिच्छं। सोलंतो इगहियसउ, सासणि तिरिवीणदुहगतिगं ॥ ४ ॥ 'नरकत्रिक' नरकगतिनरकानुपूर्वीनरकायुर्लक्षणम् “जाइथावरचर" ति चतुःशब्दस प्रत्ये- फमभिसम्बन्धाद 'जातिचतुष्कम्' एकेन्द्रियजातिद्वीन्द्रियजातित्रीन्द्रियजातिचतुरिन्द्रियजातिख- रूपं स्थावरचतुष्कं स्थावरसूक्ष्माऽपर्यायसाधारणलक्षणं, हुण्डम् आतपं छेदपृष्ठं "नपु" वि नपुंसकवेदः "मिच्छं" ति मिथ्यात्वमित्येतासां "सोलंतु" ति पोडयानां प्रकृतीनां मिथ्याष्टि- गुणसाने 'तत्र भाव उत्तरनामावा' इत्येवंरक्षणोऽन्तो विनाशः क्षयो मेदो व्यवच्छेद उच्छेद इति पर्यायाः । इयमत्र भावना-एता हि योडश प्रकृतयो मिथ्यादृष्टिगुणस्थान एव पन्ध- मायान्ति, मिथ्यात्वमत्ययत्वादेतासाम् ; नोचरत्र साखादनादिए, मिथ्यात्वाभावादेव । यत एताः प्रायो नारकैकेन्द्रियविकलेन्द्रिययोग्यत्वाद् अत्यन्ताऽशुमत्वाच मिथ्यादृष्टिरेव बना- तीति ससदाशवात् पूर्वोकाद् एतदपगमे शेपमेकोचरं प्रकृतिशतमेवाविरत्यादिहेतुभिः साखा. देने पन्धमायाति, अत एवाह-गहियसय सासणि" वि एकाधिकशत साखादने वध्यते । "इगहियसय" इत्यत्र विभक्तिलोपः प्राकृतत्वात् । एवमन्यत्रापि विमकिलोपः प्राकृतलक्षण- १सयालगुणनिमित तीर्थकर संयमेनाहारम् ॥

·८० - . देवेन्द्रमूरिविरचितखोपनटीकोत [गाथा वशादवसेय । “तिरिथीणदुहगतिग" ति । किशब्द प्रत्येक सम्पध्यते, 'तिर्यत्रिक तिर्य- गगतितिर्यगानुपूर्वातिर्यगायुर्लक्षण 'स्त्यानईित्रिक' निद्रानिद्रामचलामचलास्त्यानदिवरूप 'दुर्भ- गत्रिक' दुर्भगदु खराऽनादेयखरूपमिति ॥ १ ॥ अणमज्झागिहसंघयणघउ निउज्जोयकुखगइस्थिति। पणवीसंतो मीसे, चउसयरि दुआउयअवंधा ।। ५ ॥ चतु शब्दस प्रत्येक योजना "अण" चि अनन्तानुबन्धिचतुष्कम् अनन्तानुबन्धिको धमानमायालोमाख्यम्, मध्या --मध्यमा आयन्तवर्जा आकृतय --सस्थानानि मध्याकृतय तासा चतुष्क-न्यग्रोधपरिमण्डलसस्थान सादिसस्थान वामनसस्थान कुजसंस्थानमिति, तथा फाकाक्षिगोलकन्यायात् मध्यशब्दस्यात्रापि योग , ततो मध्यानि-मध्यमानि प्रथमान्तिमव- जीनि सहननानि अस्थिनिचयात्मकानि तेषा चतुकम्-मपमनाराचसंहनन नाराचसंहननम् अर्धनाराचसहनन कीलिकासंहननमिति, "निउ" ति नीचैर्गोत्रम् , उद्योतम्, कु-कुत्सिताऽप्र- शस्ता खगति -विहायोगति कुखगति अप्रशस्तविहायोगति रित्यर्थ, "थि" ति स्त्रीवेद इत्येतासा पश्चविंशतिपकृतीना सास्वादनेऽन्त , अत्र अध्यन्ते नोचरत्रेत्यर्थ , यतोऽनन्तानुबधि- प्रत्ययो घासा बन्ध , स चोचरन नास्तीति । ततश्चैकाधिकशतात् पञ्चविंशत्यपगमे "मीसिवि 'मिश्रे' सम्यग्मिथ्यादृष्टिगुणसाने षट्सप्ततिबन्धे भवति । ततोऽपि "दुआउयअबध" ति द्वयो- मनुष्यायुदेवायुषोखन्धो यापुरबन्धस्तस्माद् व्यायुरवन्धादिति हेतोश्चतु सम्पतिर्भवति । इदमुक्त भवति-इह नारकतिर्यगायुपी यथासक्ष्य मिथ्यादृष्टिसाखादनगुणस्थानयोध्यवच्छिन्ने, शेष तुम- नुप्यायुदेवायु यमवतिष्ठते तदपि मिनो न बध्नाति, मिश्रस्य सर्वथाऽऽयुर्वन्धप्रतिषेधात् । उकच- सम्मामिच्छद्दिडी, आउयवध पि न करेइ । ति । तत पट्सप्ततेरायुयापगमे चतु सप्ततिर्भवतीति ॥ ५ ॥ सम्मे सगसयरि जिणाउबंधि बहर नरतिग पियकसाया। उरलदुगतो देसे, सत्तही तिअफसायंतो ॥६॥ "सम्मि" ति अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थाने "सगसयरि" वि सप्तसप्ततिप्रकृतीनां बन्धो भवति । कथम् । इति चेद् उच्यते-पूर्वोक्तैव चतु सप्तति "जिणाउवधि" चि तीर्थकरनाममनुष्या- युवायु यवन्धे सति सप्तसपतिर्भवति । एतदुक्त मवति–तीर्थकरनाम सावत् सम्यक्त्व- मत्ययादेवान पन्धमायाति, ये च तिर्यामनुष्या अविरतसम्यग्डशस्ते देवायुधति, ये तु मारकदेवास्ते मनुष्या॑युध्नन्ति, ततोऽत्रेय मकृतिमयी समषिका लभ्यते, साच पूर्वोत्ताया चतु सप्ततौ क्षिप्यते जाता सप्तसप्ततिरिति 1 "वहर" नि वर्षभनाराचसंहनन "भरतिय" वि नरत्रिक-नरगतिनरानुपूर्वीनरायुर्लक्षण प्रवियकसाय" वि द्वितीयकपाया अपत्याख्यानावरणा क्रोधमानमायालोमा "उरलदुग' चि औदारिकद्विकम् औदारिकशरीरौदारिकाझोपागलक्षण- मित्येवासा दशप्रकृतीनामविरतसम्यादृष्टावन्तो भवति, एता अन बध्यते मोटरत्यर्थ । अय- ." मध्यातिचतुक-य° ख०ntoक सहननचतुष्पम्- 'क० स० घ० इ० ॥ ३ सम्मरिमध्यादृचिरायुधमपि न करोति ॥ युनिवर्तयन्ति, फ० ० । 44

·,
५-८]
कर्मसगरयो द्वितीयः कर्मग्रन्थः ।
मत्राभिमायः-द्वितीयकपायांतावत् तदुदयाभागान वभाति देशविरतादिः कपाया शान्तानु.
बभिरी वेद्यमाना एव यध्यन्ते, जे एड ते घंघह" इति वचनात् । अनन्तानुवन्धिनस्तु
चतुर्विशतिसत्कर्माऽनन्त वियोजको मिथ्यालं गतो अन्धावलिकामानं कालमनुदितान् पभाति ।
यदाहुः सप्ततिकाटीकायां मोहनीयचतुर्विंशतिकावसरे भीमलपगिरिपादा:-
इह सम्याटिना सता केनचित् प्रथमतोऽनन्तानुवन्धिनो विसंयोजिताः, एतावतैव स
विधान्तो न मिथ्यात्वादिक्षयाय उद्युक्तवान्, तथाविधसामध्यभावात् । ततः कारान्तरेण
मिथ्यात्वं गतः सन् मिथ्यात्वमत्ययतो भूयोऽप्यनन्तानुवन्धिनो बध्नाति । ततो बन्धावलिका
यावत् नायाप्यतिकामति तावत् तेपामुदयं विना बन्ध इति । (पत्र १३५-२)
नरत्रिकं पुनरेकान्तेन मनुष्यवेद्यम्, औदारिकद्विकं यम पमनाराचसंहननं च मनुष्य-
तिर्यगेकान्तवेद्यम्, देशविरतादिषु देवगतिवेद्यमेव मनाति नान्यत् , तेनासा दशप्रकृतीनाम-
विरतसम्यग्दृष्टिगुणसानेऽन्तः । तत एतत् प्रकृतिदशक पूर्वोक्तसप्तसप्ततेरपनीयते, ततः "देसे
सपहि" चि 'देश' देशविरतगुणसाने सप्तपष्टिर्वध्यते "तियकसायंतु"चि तृतीयकपायाणां-
प्रत्याख्यानावरणकोधमानमायालोमानां देशविरतेऽन्तः, तदुत्तरेषु तेपामुदयाभावाद् अनुदितानां
चामन्यात् "जे यह ते यंघइ" इति वचनाद् इति भावः । एतच प्रकृतिचतुक पूर्वोक्तसप्त-
पटेरपनीयते ॥६॥ ततः-
तेवहि पमत्ते सोग अरइ अधिरदुग अजस अस्सायं ।
धुछिन छन सत्त व, नेह सराउं जया निटं ॥७॥
"तेवट्टि पमति" ति विषष्टिः प्रमचे अध्यते । शोकः अरतिः "अथिरदुग" वि अतिरवि.
कम् अस्थिराशुमरूपम् "अजस" ति अयश कीर्तिनाम मसातमित्येताः पद् प्रातयः प्रम
"थुरिज" नि माकृतत्वादादेशस व्यवच्छियन्ते-धीयन्ते पन्धमाप्रित्येति भावः । यद्धा
सप्त या व्यवच्छिमन्ते । कयम् ! इत्याह-"नेइ मुराउं जया नि" ति यदा कधित् प्रमशः
सन् सरायुन्सुमारभते निष्ठां च नयति मुरायुन्यं समापयतीत्यर्थः सदा पूर्वोक्ताः पद्
मुरायःसहिताः सन व्यवच्छियन्त इति ॥ ७॥

·देवेन्द्रसूरिविरचितलोपज्ञटीकोपेतः [गाया ननु यदि पूर्वोकत्रिपदैः शोकाऽरत्यस्थिरद्विकाऽयशोऽसातलक्षणं प्रतिषट्कमपनीयते तर्हि सा सप्तपञ्चाशद् भवति, अथ सुरायु सहितं पूर्वोकमकृतिपटकमपनीयते तर्हि पट्पञ्चाशत् , ततः कथमुक्तमेकोनषष्टिरष्टपश्चाशद्वाऽप्रमते ! इत्याशश्याह--"ज माहारगदुगं बंधे" चि 'यद्' यसात् कारणाद् आहारकद्विकं बन्धे मवतीति शेषः । अयमत्राशयः--अप्रमत्यतिसम्बन्धिना संयमविशेषेणाऽऽहारकद्विकं वध्यते, तच्चेह लभ्यत इति पूर्वापनीतमप्यत्र क्षिप्यते, ततः पट्पञ्चा. शद् आहारकद्विकोपेष्टापश्चाशद्भवति, सप्तपश्चाशत् पुनराहारकद्विकप एकोनपटिरिति ॥८॥ अडवन्न अपुष्वाइमि, निहदुगंतो छपन्न पणभागे। सुरदुग पणिदि सुखगह, तसनव उरलविणु तणुवंगा ॥९॥ समचउर निमिण जिण वनअगुरुलपुचउ उलंसि तीसंतो। चरमे छवीसबंधो, हासरईकुच्छभयभेओ ।। १० ।। "अडवन्न अपुडाइमि" ति। इह किलापूर्वकरणाद्धायाः सप्त भागा• क्रियन्ते । तत्राऽपूर्वस्य- अपूर्वकरणस्यादिमे-अयमे सहमागेऽष्टापश्चाशत् पूर्वोका भवति । तत्र चाये सतमागे निद्रा- द्विकस्य-निद्रामचालक्षणस्यान्तो भवति, अन बध्यते नोचरत्रापि, उत्तरत्र वहन्धाध्यवसाय- स्थानाभावात् , उत्तरेष्वप्ययमेव हेतुरनुसरणीयः । ततः परं पट्पञ्चाशद् भवति । कथम् ! इत्याह ---"पणमागि" ति पञ्चानां भागाना समाहार पञ्चभागं तस्मिन् पञ्चमागे, पञ्चसु भागे. चित्यर्थः । इदमुक्तं भवति-अपूर्वकरणादाया. सप्तमु भागेषु विवक्षितेषु प्रथमे सप्तमागेs- एपश्चाशत्, सत्र च व्यवच्छिन्ननिद्रामचलापनयने पदपञ्चाशत् , सा च द्वितीये सप्तमागे तृतीये सधमागे चतुर्थे सहभागे पञ्चमे सप्तमागे पष्ठे सप्तभागे भवतीत्यर्थः । तत्र च पष्ठे सप्तमागे आसां विंशत्मकृतीनामन्तो भवति इत्याह-"मुरदुग" इत्यादि । मुरद्विक-सुरगति- सुरानुपूर्वीरुपं "पणिदि" ति पश्चेन्द्रियजातिः, सुखगतिः-प्रशस्तविहायोगतिः "वसनव"चि प्रसनवक-सवादरपर्यातप्रत्येकस्विरशुभसुभगसुखराऽऽदेयलक्षणं "उरल विणु"वि औदारि- फशरीरं विना औदारिकाझोपानं च विनेत्यर्थः "तणु" हि तनवा-शरीराणि "उवंग" वि उपाझे । इदमुक्त भवति-क्रियशरीरम् आहारकशरीर वैजसशरीरं फार्मणशरीरं वैक्रियाहो- पारम् आहारकालोपा चेति । "समचउर" ति समचतुरनसंस्थानं "निमिण" ति निर्माणं "जिण" पि जिननाम-तीर्थकरनामेत्यर्थः "वनमगुरुल्हुव" वि चतु शब्दस प्रत्येकम. मिसम्बन्धाद् वर्गचतुष्कं वर्णगन्धरसस्पर्शरूपम् , अगुरुरघुचतुष्कम् अगुरुरघूपपातपरापा- तोच्यासलक्षणमित्येतासा त्रिंशत्प्रकृतीना "छलसि" ति पष्ठोऽशः-मागः पहंशः, मयूरव्यं- सकादित्वात् समास., यथा--तृतीयो मागस्त्रिमाग इति । अत्र डकारस्य लकारो "हो" (सि० ८-१-२०२) इति माकृतसूत्रेण तस्मिन् पडशे। ततः पूर्वोकपट्सयासत इमा- विंशत् महतयोऽपनीयन्ते शेषाः पडिशतिमतयोऽपूर्वकरणस्य "चरमि" ति चामे अन्तिमे सप्तमे सप्तमागे वन्ये लभ्यन्त इत्यर्थ । घरमे च सहमागे हास्यं च रतिश्च "बुच्छ" सि कुत्सा प-जुगुप्सा भय च हास्यरनिकुत्सामयानि तेपा भेद-व्यवच्छेदो हास्परतिकुल्लाम- यमेदो मवतीति । एवाश्चतस. मानय, पूर्वोकपइिंशतेरस्नीयन्ते, रोपा द्वाविंशति , सा " .

·९-१२] फास्तवाख्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः । चाऽनिवृत्तिवादरप्रथममागे भवतीति ।। ९-१० ॥ एतदेवाह- अनियहिभागपणगे, इगेगहीणो दुबीसपिहयधो । पुमसंजलणचउण्हं, कमेण छेओ सतर सहुमे ॥११॥ 'अनिवृतिमागपञ्चके' अनिवृत्तिबादराद्धायाः पञ्च मागेप्वित्यर्थः । स पूर्वोक्तो द्वाविं. शतिबन्ध एकैकहीनो वाच्यः, एकैकसिन् भागे एकैकस्याः प्रकृतेर्बन्धव्यवच्छेद इत्यर्थः । कथम् । इत्याह-"पुमसंजलणचउण्डं कमेण छेउ" ति क्रमेणाऽऽनुपूर्व्या प्रथमे भागे पुवेदस्य च्छेदस्तत एकविंशतेर्बन्धः, द्वितीये भागे संज्वलनक्रोधस्य च्छेदस्ततो विंशतेर्वन्धः, तृतीये भागे संज्वलनमानस्य च्छेदस्तत एकोनविंशतेर्वन्धः, चतुर्थे भागे संज्वलनमायापाश्छेदस्ततोऽ- टादशाना बन्धः, पञ्चममागे संज्वलनलोभस्य च्छेदः, उत्तरत्र तहन्धाध्यवसायस्थानामावः छेदहेतुः, संज्वलनलोमस्य तु पादरसम्परायप्रत्ययो बन्धः, स चोचरत्र नास्तीत्यतश्छेदस्ततः सूक्ष्मसम्पराये सप्तदशप्रकृतीनां बन्यो भवतीत्यत आह-"सतर मुहुमि" चि सष्टम् ॥११॥ चउदंसणुञ्चजसनाणविग्घदसगं ति सोलसुच्छेओ। तिसु सायबंध छेओ, सजोगि बंधंतुणंतो अ॥१२॥ यंघो सम्मत्तो। "चउर्दसण" वि चतुर्णा दर्शनाना समाहारश्चतुर्दर्शनं-चक्षुर्दर्शनाऽचक्षुर्दर्शनाऽवधिदर्श- नकेवलदर्शनरूपम् "उच्च" ति उच्चैोत्रम् "जस" ति यश.कीर्तिनाम "नाणविग्धदसगं" ति ज्ञानावरणपश्चकं विघ्नपञ्चकम्-अन्तरायपञ्चकमुभयमीलने ज्ञानविघ्नदशकमित्येवासा पोडशमकृ- तीनां सूक्ष्मसम्पराये बन्यसोच्छेदो भवति, एतद्वन्धस्य साम्परायिकत्वाद् उत्तरेषु च साम्परा- यिकस्य कपायोदयलक्षणस्याऽभावादिति । "तिसु सायबंध" वि त्रिपु-उपशान्तमोहक्षीणमो- हसयोगिकेवलिगुणस्थानेषु सातबन्धः सातस्य केवलयोगप्रत्ययस्य द्विसामयिकस तृतीयसमयेऽ- वस्थानाभावादिति भावः, न साम्परायिकस्य, तस्य कपायपत्ययत्वात् । आह च भाग्यसुधाम्मोनिधिः- उवसंतखीणमोहा, केवलिणो एगविहबंधों । ते पुँण दुसमयठिइयस्स बंधगा न उण संपरायसे । इति । "छेओ सजोगि" ति डमरुकमणिन्यायात् सातवन्धशब्दसेह सम्बन्धस्ततः सयोगिकेव- लिगुणस्थाने सातबन्धस्य च्छेदः-व्यवच्छेद । इह सातबन्योऽस्ति, योगसद्भावात् । नोचरत्रा- योगिकेवलिगुणस्थाने, योगाभावात् । ततोऽबन्धका मयोगिकेवलिनः । उक्तं च- सेलेसी पडिवन्ना, अवन्धगा हुंति नायर्ग । "तुणतो अ" वि मन्यस्यान्तोऽनन्तश्च बन्धशब्दस्याऽमे पाठीलोपः प्राकृतत्वात् । तत इदमुक्तं भवति यत्र हि गुणस्थाने यासां प्रतीनां बन्धहेतुन्यवच्छेदस्वत्र तासां बन्ध. उपशान्तीपमोहा केवलिन एकविधवया ॥३वे पुनर्विंगमयस्थितिकस बन्धका न पुन सम्परा- यस॥ ५ोदेशी प्रतिमा अन्धा भवन्ति शातव्याः ॥२-४-६ पोडो पनाशके क्रमेण गापाया उत्तरा ४२ गापाया पूर्वार्दगुत्तराई चोपलभ्यते ॥

·८४ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः [गाभा स्थान्तः यथा मिथ्यादृष्टिगुणस्याने व्यवच्छिन्नबन्धानां पोडशानां प्रकृतीनाम्, मिथ्यात्वादि। रतिकपाययोगा बन्धहेतवस्तेषु मिथ्यात्वं तत्रैव व्यवच्छिन्नम्, ततश्च मिथ्यादृष्टिगुणस्थाने वास बन्धस्यान्तः, तत उत्तरेषु कारणवैकल्येन बन्याभावात् । इतरासां बन्धस्यानन्तः, तत उत्तरेष्वपि तद्वन्धकारणसाकस्येन बन्धमावादिति । एवमन्येष्वपि गुणसानेषु प्रकृतीनां खखबन्धहेतुव्य- वच्छेदाव्यवच्छेदाभ्यां साकल्यवैकल्यवशाद् बन्धस्यान्तोऽनन्तथ भावनीय इति ॥ १२ ॥ ।। इति श्रीदेवेन्द्रसूरिविरचितायो खोपज्ञकर्मवक्टीकायां बन्याधिकारः समासः ॥ बन्याधिकारमेनं, विवृण्वता यन्मयाऽर्जित पुण्यम् । इह कर्मबन्धमुक्तो, लोकः सर्वोऽपि तेनास्तु । साम्प्रतमुदयस्य प्रायस्तत्समानत्वाद् उदीरणायाश्च लक्षणकयनपूर्वकं कमिन् गुणस्थाने वियत्या प्रकृतयस्तस्य भगवतः क्षीणा.' इत्येतन्निर्दिदिक्षुराह- उदओ विवागचेयणमुदीरण अपत्ति इह दुवीससयं । सत्तरसय मिच्छे मीससम्मआहारजिणऽणुदया ॥१३॥ इह कर्मपुद्गलानां ययासस्थितिबद्धानामुदयसमयप्राप्तानां यद् विपाकेन-अनुभवनेन चेदनं स उदय उच्यते । "उदीरण अपचि" वि कर्मपुद्गलाना यथास्थितिवद्धानां यद् ममास- काल वेदनमुदीरणा मण्यते । "इह" ति 'इह' उदये उदीरणायां च "दुवीससय" ति 'द्विविंशशतं' द्वाभ्यामधिकं विंश शवं द्विविंशशतं मयूरव्यसकादित्वात् समासः, तत् सामा. न्यतोऽधिक्रियत इति शेष । सप्तदशशतं "मिच्छे" ति मिथ्यादृष्टिगुणसाने उदये भवति । कथम् । इत्याह-"मीससम्मआहारजिणणुदय" नि, मिश्रं च "सम्म" वि सम्यक्त्वं "आहार" ति इहाऽऽदारकशब्देन सर्वत्राऽऽहारकशरीराऽऽहारकापालदाणमाहारकद्विकं गृसते वत आहारक च "जिण" नि जिननाम प मिश्रसम्यक्त्वाहारजिनानेपामनुदयात् । इदमन हृदयम्-मिश्रोदयस्तावत् सम्यग्मिध्यादृष्टिगुणस्थान एव भवति, सम्यक्त्वोदयस्त्व- विरतसम्यग्दृष्ट्यादी, आहारकद्विकोदप प्रमचादी, जिननामोदयः सयोगिकेवल्यादी भवति । तत इदं प्रकृतिपञ्चकं द्वाविंशतिशनाद् अपनीयते ततो मिथ्यादृष्टिगुणसाने सप्तदशशतं भवतीति ॥ १३ ॥ सुहमतिगायवमिच्छं, मिच्छतं सासणे इगारसयं । निरयाणुपुषिणुदया, अणधायरइगविगल अंतो ॥१४॥ सूक्ष्मत्रिकं च-सूक्ष्माऽपर्याप्तसाधारणरूपम् आतपं च मिथ्यात्वं च सूक्ष्मतिकातपमिण्यार्य मिथ्यात्वे-मिथ्यादृावन्तो यस्य तद् मिथ्यात्वान्तम्, एतत्परुतिपयकस मिथ्यात्वेऽन्तो भवतीत्यर्थः । अयमत्राशय -सूक्ष्मनाम्न उदयः सूक्ष्मैकेन्द्रियेषु, अपर्याधनामस्त स.. प्वप्यपर्यातकेप, साधारणनासोऽनन्तवनस्पतिपु, आतपनामोदयस्तु यादरपृथिवीकायिक वेब न चैतेपु सितो जीव सासादनादित्व लमते, नारि पूर्वप्रतिपन्नस्पयते, साखादनस्तु केयुक०प०॥

·कर्मस्तवात्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः । यद्यपि बादरपर्याप्तकेन्द्रियेपूत्पद्यते तथापि न तस्यातपनामोदयः, तत्रोत्पन्नमात्रस्वासमाप्तशरीर- स्यैव साखादनत्ववमनात्, समा च शरीरे तबाऽऽतपनामोदयो भवति, मिथ्यात्वोदयः पुनर्मिथ्यादृष्टावेव, तेनैतासां पञ्चप्रकृतीनां मिथ्यादृष्टावृदयस्यान्तः । तत इदं प्रकृतिपञ्चक पूर्वोक्तसप्तदशशताद् अपनीयते शेषं द्वादशशतं सास्वादने उदयं प्रतीत्य भवति, नरकानु- पूर्व्यपनयने चैकादशशतं भवतीत्येतदेवाह--"सासणे इगारसयं नरयाणुपुष्णुिदय" वि साखादन एकादशशतमुदये भवति, नरकानुपूर्यनुदयात्, नरकानुपू- उदयो हि नरके वक्रेण गच्छतो जीवस्य भवति, न च साखादनो नरकं गच्छति । यदुक्तं वृहत्कर्मस्तवमाष्ये- नरयाणुपुधियाए, सासणसम्मम्मि होइ न हु उदओ। नरयम्मि जं न गच्छइ, अवणिज्जइ तेण सा तस्स ॥ (गा०८) ततो नरकानुपूर्वी मिथ्यादृष्टिव्यवच्छिन्नसूक्ष्मत्रिकातपमिथ्यात्वलक्षणप्रकृतिपञ्चकं च सप्त- दशशताद् अपनीयते शेपं सासादने एकादशशतं भवतीति । "अणथावरहगविगलअंतु" ति "अण" ति अनन्तानुवन्धिनश्चत्वारः क्रोधमानमायालोमाः स्थावरनाम "इग" ति एके- न्द्रियजातिः विकलाः पञ्चेन्द्रियजात्यपेक्षयाऽसम्पूर्णा द्वीन्द्रियजातित्रीन्द्रियजातिचतुरिन्द्रिय- जातय इत्यर्थ , इत्येतासां नवानां प्रकृतीनां साखादनेऽन्त उदयमाश्रित्य भवति । इयमत्र भावना -अनन्तानुबन्धिनामुदये हि सम्यक्त्वलाम एव न भवति । यदाहु' श्रीमद्रबाहुखामिपादाः-- पैढमिल्लुयाण उदए, नियमा सजोयणाकसायाणं । सम्मद्दसणलंभ, भवसिद्धीया वि न लहंति ॥ (आ० नि० गा० १०८) नापि सम्यग्मिथ्यात्वं कोऽप्यनन्तानुबन्ध्युदये गच्छति, योऽपि पूर्वपतिपत्नसम्यक्त्वोs. नन्तानुवन्धिनामुदयं करोति सोऽपि साखादन एव भवतीत्युत्तरेष्वासामुदयामावः । स्थावर- केन्द्रियजातिविकलेन्द्रियजातयस्तु यथासमेकेन्द्रियविकलेन्द्रियवेद्या एव । उत्तरगुणस्थानानि तु संक्षिपञ्चेन्द्रिय एवं प्रतिपद्यते, पूर्वपतिपत्नोऽपि पञ्चेन्द्रियेष्वेव गच्छतीत्युत्तरेवासामुदया- भाव इति ॥ १४॥ मीसे सयमणुपुब्बीणुदया मीसोदएण मीसंतो। चउसयमजए सम्माणुपुव्यिखेवा यियकसाया ॥१५॥ 'मिने सम्यग्मिथ्यादृष्टौ शतमुदये भवति, कथम् ! इत्याह--"अणुपुषीणुदय" ति, इहा- मुपूर्वाशब्देन तिर्यगानुपूर्वीमनुजानुपूर्वीदेवानुपूर्वीलक्षणा आनुपूर्वत्रियी गृपते तस्या अनुद- यात् मिश्रोदयेन च । अयमत्र भाव -नरकानुपूर्वी तावद् उदयमाश्रित्य साखादने व्यव- च्छिन्ना, इह सा न गृह्यते; शेषमानुपूर्वीत्रिकं मिश्रदृष्टेनोंदेति, तस्य मरणाभावात् "ने सम्म- युद० ख० ग॥ २ नरकानुपूर्व्या सासादनवम्यक्त्वे भवति न घुदर । नरक यत्र गच्छति अपनीयते वेन सा तल ॥ १प्रयमानामुदये नियमात् सयोजनाकपायाणाम् । सम्यग्दर्शनला मरसिदिरा मपिन समन्वे॥ ४न सम्यग्मिय करोति कालम् । - ·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज़टीकोपेता [गामा स्यान्ता यथा मिथ्याष्टिगुणसाने व्यवच्छिन्नयन्यानां षोडशानां प्रकृतीनाम् , मिथ्यात्वादि- रतिकपाययोगा बन्धहेतरस्तेषु मिथ्यात्वं तत्रैव व्यवच्छिन्नम्, ततश्च मिथ्यादृष्टिगुणसाने तासो बन्धस्यान्त', तत उतरेषु कारणवैकल्येन बन्धाभावात् । इतरासा बन्धस्यानन्तः, तब उतरेप्वपि तद्वन्धकारणसाकल्येन बन्धभावादिति । एवमन्येवपि गुणस्थानेषु प्रकृतीनां सखवन्धहेतुन्या पच्छेदाव्यवच्छेदाभ्यां साकल्यवैकल्यवशाद् बन्धस्यान्तोऽनन्तश्च भाषनीय इति ॥ १२ ॥ ॥ इति श्रीदेवेन्द्रसूरिविरचितायां खोपज्ञकर्मस्खक्टीकायो मन्माधिकारः समासः ।। बन्याधिकारमेन, विवृण्वता यन्मयाऽर्जितं पुण्यम् । इह कर्मबन्धमुक्तो, लोकः सोऽपि तेनास्तु ॥ साम्प्रतमुदयस्य प्रायस्वत्समानत्वाद् उदीरणायाथ लक्षणकयनपूर्वकं फसिन् गुणसाने वियत्या प्रकृतयस्तस्य भगवतः क्षीणा । इत्येतनिर्दिदिक्षुराह-- उदओ विवागवेयणमुदीरण अपत्ति इह दुचीससयं । सतरसय मिच्छे मीससम्मआहारजिणऽणुदया ॥ १३ ॥ इह कर्मपुद्गलानां ययावस्थितिवद्धानामुदयसमयमासाना यद् विपाकेन-अनुभवनेन वेदन स उदय उच्यते । "उदीरण अपत्ति" चि कर्मपुद्गलाना यथास्थितिवद्धानां यद् समाध- फाले वेदनमुदीरणा मण्यते । "इह" ति 'इह' उदये उदीरणायां च "दुवीससयं" ति 'द्विविंशशत' द्वाभ्यामधिकं विशं शतं द्विविंशशत मयूरव्यसकादिस्वाद समासः, तत् सामा. न्यतोऽधिक्रियत इति शेषः । सप्तदशशतं "मिच्छे" ति मिथ्यादृष्टिगुणसाने उदये भवति । कथम् । इत्याह--"मीससम्मआहारजिणणुदय" ति, मिथं च "सम्म" दि सम्यक्त्वं च "आहार" चि इहाऽऽहारकशब्देन सर्वत्राऽऽहारकशरीराऽऽहारकापाशलक्षणमाहारकद्विक गृसते तत आहारक च "जिण" वि जिननाम च मिमसम्यक्त्वाहारजिनास्त्रेपामनुदयात् । इदमत्र हृदयम्-मिश्रोदयस्तावत् सम्यग्मिध्यादृष्टिगुणस्थान एव भवति, सम्यक्त्योदयस्त्व- विरतसम्यग्दृष्यादौ, आहारकद्विकोदय प्रमचादी, जिननामोदयः सयोगिकेवल्यादी भवति । तत इदं प्रकृतिपयक द्वाविंशतिशताद् अपनीयते सतो मिय्यादृष्टिगुणस्थाने सप्तदशशतं गपतीति ॥१३॥ सुहमतिगाययमिच्छ, मिच्छतं सासणे हगारसम् । निरपाणुपुग्विणुदया, अणधायरहगविगलअंतो ॥१४॥ सूक्ष्मत्रिकं च-पूक्ष्माऽपर्यायसाधारणरूपम् धातपं च मिथ्यावं च सूक्ष्मविकावपमिप्यावं मिथ्यात्वे-मिथ्यादृष्टावन्तो यस्य तद् मिथ्यात्वान्तम्, एतत्प्रकृतिपयकस मिथ्यात्वेऽन्तो भवतीत्यर्थः । अयमत्राशय सूक्ष्मनाम उदयः सूक्ष्मैकेन्द्रियेषु अपर्यातनामस्तु सबै- वन्यपर्याप्तकेय, साधारमनाऽनन्तवनस्पतिए, आतपनामोदपस्तु चादरएयिशीकापिय देव न चैतेषु सितो जीव. साखादनादित्व लमते, नापि पूर्वप्रतिपनस्पत्तपते, साखादनस्य केपुपमाघ०॥

·- १३-१५] कर्मम्नवाल्यो द्वितीयः फर्ममन्यः । ययपि चादरपर्याप्तकेन्द्रियेत्पद्यते तथापि न तस्यातपनामोदयः, तत्रोत्सन्नमात्रस्सासमाप्तशरीर. स्यैव साखादनत्ववमनात्, समाक्षे च शरीरे चाऽऽतपनामोदयो भवति, मिथ्यात्वोदयः पुनर्मिथ्यादृष्टावेव, तेनैतासा पयप्रकृतीनां मिथ्यादृष्टावुदयसान्तः । तत इदं प्रकृतिपयक पूर्वोक्तसप्तदशशलाद् अपनीयते शेषं द्वादशशतं सास्वादने उदयं प्रतीत्य भवति, नरकानु- पूर्व्यपनयने चैकादशशतं भवतीत्येतदेवाह-"सासणे इगारसयं नरयाणुपुष्णुिदय" चि साखादन एकादशशतमुदये भवति, नरकानुपूर्व्यनुदयात् , नरकानुपूयी उदयो हि नरके वकेण गच्छतो जीवस्य भवति, न च साखादनो नरकं गच्छति । यदुकं बृहत्कर्मस्तवमाष्ये- नरयाणुपुधियाए, सासणसम्मम्मि होइन हु उदओ। गरयम्मि जं न गच्छइ, अवणिजइ तेग सा तस्स ।। (गा०८) ततो नरकानुपूर्वी मिथ्यादृष्टिव्यवच्छिन्नसूक्ष्मत्रिकातपमिथ्यात्वलक्षणप्रकृतिपञ्चकं च सप्त- दशशताद् अपनीयते शेष सासादने एकादशशतं भवतीति । "अणयावरहगविगन अतु" ति "अण" ति अनन्तानुबन्धिनश्चत्वारः क्रोधमानमायालोमाः स्थावरनाम "ग" ति एके- न्द्रियजातिः विकराः पधेन्द्रियजात्यपेक्षयाऽसम्पूर्णा द्वीन्द्रियजातित्रीन्द्रियजातिचतुरिन्द्रिय- जातय इत्यर्थः, इत्येतासां नयानां प्रकृतीनां साखादनेऽन्त उदयमाश्रित्य भवति । इसमन भावना-अनन्तानुवन्धिनामुदये हि सम्यक्त्वलाम एव न भवति । यदाहुः श्रीमद्रबाहुखामिपादाः- पैदमिद्धयाण उदए, नियमा संजोयणाकसाया । सम्मइंसणलंभ, मवसिद्धीया वि न लहंति ॥ (०नि० गा० १०८) नापि सम्यग्मिथ्यात्वं कोऽप्यनन्तानुबन्ध्युदये गच्छति, योऽपि पूर्वपतिपनसम्यक्त्वोs- नन्तानुवन्धिनामुदयं करोति सोऽपि साखादन एव भवतीत्युत्तरेप्यासानुदयाभावः । स्यावी. केन्द्रियज्ञातिविकलेन्द्रियजातयातु यथासमेकेन्द्रियविकलेन्द्रियवेया एव । उत्तरगुणसानानि तु संज्ञिान्द्रिप एव प्रतिपयते, पूर्वप्रतिपन्नोऽपि पधेन्द्रियेप्वेव गच्छतीसुघरेप्यासामुदया- माय इति ॥१४॥ भीसे सयमणुपुथ्वीणुदया मीसोदएण मीसंतो। पउसयमजए सम्माणुपुन्चिरोया यियकसाया ॥१५॥ मि सम्यमिथ्यादृष्टी शतमुदये भवति, कथा ! इत्याह---"अणुपुषीणुदय" लि, इहा- नुपूर्वाशब्देन तिर्यगानुपूर्वीमनुजानुपूर्वीदेवानुपूर्वीरक्षणा आनुपूर्वीत्रयी गृपते वस्या अनुद- यात् मियोदयेन च । अयमत्र माव'-नरकानुपूर्वी सावद् उदयमाश्रित्य सासादने व्यव- छिमा, इह सा न गृपते; शेषमानुपूर्वी त्रिकं मिनदृप्टेनोंदेति, उस मरणामाबाद में सम्म युग०॥ २ नरमपूर्ण पणानपम्पन्चे मरत न पुदर । नयागी अपनीयते न सा तसा १ प्रपमान नियमाद सोनाराम् । सम्पादन मनिरिण भपि म समन् । ४म सम्बरिम रोधि हाम् ।

·- देवेन्द्ररिविरचितखोपजटीकोपेतः [गाथा भीसो कुणइ कालं" इति वचनात् । मिश्रप्रकृतिः पुनरनोदये प्राप्यते, ततः साखादनन्य- वच्छिन्नं प्रकृतिनवकमानुपूर्वी त्रिकं न पूर्वोकैकादशशताद् अपनीयते शेषा तिप्रति प्रकृतीनां नवनवतिः, तत्र मिमप्रकृतिप्रक्षेपे जात शतमिति । "मीसंतु" ति मिश्रगुणस्थाने मिश्रप- कृतेरन्तो भवति, एतदुदये हि मिश्रष्टिरेव भवति नान्य इति । "उसयमजए सम्माणुपु. विखेव" चि चतुर्भिरधिक शतं चतु शतमुदये भवति, का इत्याह-~मयते' अविरतस- म्यादृष्टी, कयम् ! इत्याह-"सम्म" वि सम्यक्त्वं "अणुपुधि" चि आनुपूर्व्यधतसस्तासा क्षेपात्-प्रक्षेपात् । इदमुक्तं भवति--पूर्वोक्तशताद् मिश्रगुणसानव्यवच्छिन्नैका मियमकृति- स्पनीयते, शेषा नवनवतिः, तत्र सम्यक्त्वानुपूर्वीचतुष्कलक्षण प्रकृतिपञ्चकं क्षिप्यते जातं चतु शतम्, यतः सम्यक्त्वमन्न गुणे उदयन एव, वयाऽविरतसम्यग्दृशा ययावं चतलोड- प्यानुपूर्व्य इति । "नियकसाय" चि द्वितीयकषायाः-अप्रत्याख्यानावरणाश्चत्वारः झोप. मानमायालोमाः ॥१५॥ मणुतिरिणुपुचि विउवष्ट दुहग अणहबदुग सतरछेओ। सगसीह देसि तिरिगहआउ निउन्नोय तिकसाया॥१६॥ "मणुतिरिणुपुषि" ति भानुपूर्व शब्दस्य भत्येक योजनाद् मनुजानुपूर्वी तिर्यगानुपूर्वी "विडवg" हि वैक्रियाप्टक वैक्रियशरीरक्रियाझोपानदेवगतिदेवानुपूर्वीदेवायुनाकगतिन- रकानुपूर्वीनरकायुर्लक्षणं दुर्भगम् अनादेयद्विकम्-अनादेयाऽयश कीर्तिररूपम् इत्येतासां सप्तदश- प्रकृतीनामविरतसम्यग्दृष्टावुदयं प्रतीत्य च्छेदो मवति । तत इमा सप्तदश प्रकृतयः पूर्वोक- चतु शताद् अपनीयन्वे शेषा "सगसीह देसि" ति सप्ताशीति. "देसि" चि देशविरते उदये मवति । इदमत्र तातर्यम्-द्वितीयकपायोदये हि देशविराम मागगे निषिद्धा, यदागम.- घीयकसायाणुदए, अप्पञ्चक्खाणनामधिजाण । सम्मइसणलंग, वित्याविरयं न उ लहति ॥ (मा०नि० गा० १०९) नापि पूर्वपतिपतदेशविरल्यादेजीवस्य तदुदयसम्भवनेनोचरेषु तदुदयाभाव; मनुजानुपूर्वी- तिर्यगानुपूयोस्तु परमवादिसमयेषु त्रिप्वपान्तरालगतावुदयसम्भवः, स च यथायोगं मनुज- तिरश्या वर्षाष्टकाद् उपरिष्टात् सम्भविषु देशविरत्यादिगुणस्थानेषु न सम्भवति; देवत्रिक भारकत्रिकं च देवनारकवेधमेव, न च तेषु देश विरत्यादेः सम्मव; कियशरीरक्रि. यानोपासनामोस्तु देवनारपेदय , तिर्यम्मनुप्येषु तु माचुर्येणाऽविरतसम्यादृष्टान्तेषु, मस्त घरगुणस्थानेष्वपि केषाश्चिदागमे विष्णुकुमारस्यूलमद्रादीनां वैक्रियतिकस्योदय. भूयते स प्रविरठवरत्वादिना केनापि कारणेन पूर्वाचार्य विवक्षिवे इत्यसामिरपि न विवक्षित इति, दुर्भगमनादेयद्विामित्येवास्तु तिस. प्रकृतयो देशविरत्यादिषु गुणपत्ययाद् नौदयन्त इत्येता अविरते व्यवच्छिन्ना इति । "तिरिगहाउ" पि तिर्यक्शन्दस्य मत्येकं योगात् तिर्यगतिस्तिर्यगायु "निठजोय" चि नीचर्गोत्रमुधोतं च "तिकसाय" वि हतीया. कपाया- रिटीशयागायुदये समास्याननाम्यानाम् । पम्पादनाम रिसारित ममता २। दुर्मक० ०१०॥ .

·- १६-१८] कर्मस्तवाख्यो द्वितीयः कर्मग्रन्यः । खिकपाया मयूरज्यसकादित्वात् पूरणप्रत्ययलोपी समासः, प्रत्यारयानावरणाश्चत्वारः क्रोधमा- नमायालोमाः॥१६॥ अच्छेओ इगसी, पमत्ति आहारजुगलपक्खेवा । थीणतिगाहारगदुगछेओ छस्सयरि अपमत्ते ॥ १७ ॥ पूर्वोक्ताष्टप्रकृतीनां देशविरते उदयमादित्य च्छेदो भवति, ततः प्रम एकाशीति- भवति, आहारकयुगलपक्षेपात् । इदमत्र हृदयम्-तिर्यगतितिर्यगायुपी तिर्यग्वेद्य एव, तेषु च देशविरतान्नान्येव गुणस्थानानि घटन्ते नोचराणीसुतरेषु तदुदयाभावः, नीचर्गो तु तिर्यग्गतिखामाच्याद् नुवोदयिकं न परावर्तते, ततश्च देशविरतस्यापि तिरथ्यो नीचर्गोत्रो- दयोऽस्त्येव, मनुजेए पुनः सर्वस देशविरतादेर्गुणिनो गुणप्रत्ययाद् उच्चैर्गोत्रमेयोदेतीत्युचार नीचर्गोत्रोदयाभावः, उद्योतनाम समावतस्तिर्यग्वेद्यम् , तेषु च देशविरतान्तान्येव गुणस्सा- नानि नोउराणीत्युत्तरेषु तदुदयामावः, यद्यपि यतिवैक्रियेऽप्युद्योतनामोदेति "उचरदेहे च देवजई" इति वचनात् तयापि खल्पत्यादिना केनापि कारणेन पूर्वाचार्यनै विवक्षितमित्य- स्माभिरपि न विवक्षितम् तृतीयकपायोदये हि चारित्रलाम एव न भवति, उक्तं च पूज्यैः- तेइयकसायाणुदए, पचक्साणावरणनामधिजाणं । देसिकदेसविरई, चरिचलंमं न उ रहंति ॥ (मा०नि० गा० ११०) न च पूर्वपतिपन्नचारित्रस तदुदयसम्भव इत्युत्तरेषु तदुदयाभाव इत्येता अष्टौ प्रकृतयः पूर्वोकसप्ताशीतरपनीयन्ते शेषा एकोनाशीतिःतत आहारकयुगलं क्षिप्यते, यतः प्रमचयतेराहा- रकयुगलस्योदयो भवतीत्येकाशीतिः । "वीणतिग" ति स्त्यानदित्रिक-निद्रानिद्रामचलापर. लास्त्यानद्धिरूपम् आहारकद्विकम्-आहारफशरीराहारकानोपानलक्षणमिति प्रकृतिपटकस्स प्रमचे छेदो भवति, ततः पूर्वोकाशीतेरिदं प्रतिपञ्चकमपनीयते शेषा पट्सप्ततिरप्रमचे उदये भवति । अयमत्राशयः-स्त्यानदित्रिकोदयः ममादरूपत्वाद् अप्रमते न सम्भवति, आहारकद्विकं च विकुर्वाणो यतिरोत्सुक्याद् अवश्यं प्रमादवरागो भवत्यत इदमप्यममने उदयमाश्रित्य न जायटीति, यत्पुनरिदमन्यत्र यते-अमत्यतिराहारकं विकृत्य पश्चाद् विशुद्धिपक्षात् तत्रस एवाप्रमचतां यातीति सत् केनापि खल्पत्वादिना कारणेन पूर्वाचान विवक्षितमित्यसाभिरपि न विवक्षितमिति ।। १७ ।। सम्मत्तंतिमसंघयणतिगच्छेओ पिसत्तरि अपुव्ये । हासाइण्याअंतो, घसहि अनियहि घेयतिगं ॥१८॥ सम्यक्त्वम् अन्तिमसंहननत्रिकम्-अर्धनाराचसंहननवीलिकासंहननसेवा सहननरूपमि- त्येतत्प्रकृतिचतुष्टयसाप्रमचे छेदो भवति, तत इदं प्रकृतिचतुष्कं पूर्वोकपदमातेरपनीपते शेषा द्वासप्ततिः "अपुरि" ति अपूर्वकरणे उदये भवतीति । अयमत्राशयः-सम्यक्त्वे शापित उपशमिते या नियमावत इत्यर्वकरणादौ तदुदयामावः, अन्तिमसंहननत्रयो- बतादेहे पदेवपटी ॥ २ एटीपणामुहये प्रलापान वणन मवानाम् । देशमिरवि पत्रिभंन समन्त।

·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः मा दये तु श्रेणिमारोढुमेव न शक्यते तथाविधशुद्धरमावाद् इत्युत्तरेषु तदुदयामाव. । "हासा- इछसमतु" चि हास्यमादौ यस्य पट्कस्य तद् हास्यादिषट्क-हासरत्यरतिशोकमयजुगुप्सायं तस्यान्तोऽपूर्वकरणे मवति, संक्लिष्टतरपरिणामत्वाद् एतस्य, उपरेषां च विशुद्धतरपरिणाम स्वात् तेषु तदुदयाभाव इति । उपरेप्वप्ययभुदयव्यवच्छेदहेतुरनुसरणीयः । तत इदं प्रकृति- पद्कं पूर्वोक्तद्विसप्ततेरपनीयते शेषा “छसहि अनियहि वि पट्पटिरनितिमादरे भवति, उदयमाथित्येति शेषः । "यतिग" ति वेदत्रिक-खोवेपुवेदनपुंसकवेदाख्यम् ॥ १८॥ संजलणतिगं छच्छेओ सहि सुहमम्मि तुरियलोभंतो। उवसंतगुणे गुणसहि रिसहनारायदुगअंतो॥ १९ ॥ 'संज्वर नत्रिक' संज्वलनकोधमानमायारूपमित्येतासां षण्णा प्रकृतीनामनिवृतिपादरे दो भवति । तत्र लियाः श्रेणिमारोहन्या त्रीवेदस्य प्रथममुदयच्छेदः ततः प्रमेण पुरेवल नपुसकवेदस संज्वलनत्रयस्य चेति, पुंसस्तु भेणिमारोहत. प्रथम पुवेदसोदयच्छेदसत. कमेण स्त्रीवेदस पण्डवेदस संज्वलनत्रयस चेति, पण्डस तु श्रेणिमारोहतः प्रयम पदयदस्योदयच्छे. दसतः सीवेदस्य पुंवेदस संग्वलनत्रयस्य चेति । एतमतिपकं पूर्योकपट्याटेरपनीयते, शेता "सहि सुहमम्मि" हि पटिः सूक्ष्मसंपराये उदये भवति । अत्र च 'तुर्यलोमान्त ' चर्यलो. मान्तः संग्वलनलोमन्यवच्छेद इत्यर्थः । तत इयमेका मति. यप्रसनीयते शेषा 'उपशान्त. गुणे' उपशान्तमोहगुणसाने एकोनषष्टिरुदये मवति । "रिसहनारायदुगर्भतु" ति भएम. नाराचद्विकम्-ऋपमनाराचसहनननाराचसंहननाख्यं वस्यान्त उपशान्तगुणे माति, मममसह- ननेनैव क्षाकयेण्यारोहणात् क्षीणमोहादी तद्दयामावः । उपशमणिस्तु प्रथमसंहननाये. गायते, सत इदं प्रतिद्वय पूर्वोतकोनषष्टेपनीयते शेषा ॥ १९ ॥ सगवन्न खीण दुचरमि, निद्ददुगंतो य परमि पापमा । नाणंतरायदसणउ जो सजोगि पापाला ॥२०॥ सपधारात् "वीण" वि क्षीणमोहस्य "दुचरिमि" ति द्विचरमसमये-परमसमयादगि द्वितीये समये निद्राद्विकस्स-निद्रामवसास्त्यस क्षीणद्विचरमसमयेऽन्त इत्येवत् प्रतिद्वय पूर्वो- कसपचाशतोऽपनीयते तत. "परमि" चिघरमसमये क्षीणमोहति शेष:, ""शि पचपचाशद् उदये भवति । इदमुकं मयति-निद्रापरयो. क्षीगमोहस मिसरामरे उदपच्छेदः । अपरे पुनराहुः--उपशान्तमोहे निद्रापलयोदयच्या, पणनामनि निद्राना पोरनापरिणामे भवत्युदयः, क्षाकाणा स्वविविशुद्धत्वाद् न निदोदयसम्मरः, उसमकाना पुनानतिविनसत्तात् सावपति । "नागरायसापर" भानावराणपएक पति भुगत धिमन पर्यायरेवरज्ञानावरणरूपम् अन्तरापरक दानराममोगोमोगमीयांवरायासंदर नपतुष्पं चमुरचारपधिकेवलदर्शनावरपरापनित्येताया मोइचरमसमये हो भवति, सदनन्तर क्षीणमोहत्वाद् इत्येवामा तिर्दशक पूशिरापोऽननीयते, शला- रिशद तीर्थकरनामोदयाच सरपक्षेप मारवारिकर रायोगिनिति मातीती। एतदेव- "सजोगि पापाठ"पि सम् ॥ २० ॥ - ·१९-२२] कर्मस्तवाख्यो द्वितीयः कर्ममन्यः । तित्युदया उरलाऽधिरखगइदुग परित्ततिग छ संठाणा । अगुमलहुवन्नचउ निमिणतेयकम्माइसंघयणं ॥ २१ ॥ ननु पञ्चपञ्चाशतो ज्ञानावरणपञ्चकाऽन्तरायपञ्चकदर्शनचतुष्कलक्षणप्रतिचतुर्दशकापन- यन एकचत्वारिंशदेव भवति, ततः कथमुक्तं सयोगिनि द्विचत्वारिंशद्! इत्याह--"तित्यु- दय" चि 'तीयोंदयात्' तीर्थकारनामोदयादित्यर्थः । यतः सयोग्यादी तीर्थकरनामोदयो भवति, यदुक्तम्- उदए जस्स सुरासुरनरवइनिबहेहि पूहओ होइ । तं तित्ययरत्नाम, तस्स विवागो हु केवलियो ।। (ऋ० १० वि० गा० १४९) ततः पूर्वोक्तकचत्वारिंशति तीर्थकरनाम क्षिप्यते जाता द्विचत्वारिंशत्, सा च सयोगिनि भवतीति । "उरलाऽथिरखगइदुग" ति द्विकशब्दस्य प्रत्येकं योगाद् औदारिकद्विकम्-औदारिक- शरीरौदारिकाकोपागलक्षणम् अस्थिरद्विकम्-अस्थिराऽशुमाख्यं खगतिद्विकं-शुभविहायोगत्य- शुभविहायोगतिरूपम् "परिउतिग" ति प्रत्येकत्रिकम्-प्रत्येकस्थिरशुभाख्यम् "छ संठाण" चि पसस्थानानि-समचतुरसन्यग्रोधपरिमण्डलसादियामनकुञ्जहुण्डखरूपाणि संस्थानशब्दस्य च पुंस्त्वं प्राकृतलक्षणवशात् , यदाह पाणिनिः सप्राकृतलक्षणे-"लिंग व्यभिचार्यपि" । "अगुरुलहुयनचउ" ति चतुःशब्दस प्रत्येक सम्बन्धाद् अगुरुलघुचतुष्कम्-अगुरुलघूपपात- परापातोच्छासाख्यं वर्णचतुष्कं-वर्णगन्धरसस्पर्शरूपम् "निमिण" चि निर्माणं "तेय" ति तैजसशरीर "कम्म" ति कार्मणशरीरं “आइसंघयण" ति प्रथमसंहननं-वमर्षभनाराचसंहन- नमित्यर्थः ॥ २१ ॥ दूसर सूसर सायासाएगयरं च तीस पुच्छेओ। पारस अजोगि सुभगाइजजसनयरयेयणियं ॥ २२ ॥ तसतिग पणिदि मणुयाउगइ जिणुचं ति चरमसमयंता ।, ।। उदओ सम्मत्तो।। दुःखरं मुखर सातं च-मुखम् असावं च-दुःख सातासाते तयोरेकतरम् अन्यतरत् सातं याऽसातं वेत्यर्थः, तेदेतासां त्रिंशतः प्रकृतीनां सयोगिकेवलिन्युदयन्यवच्छदः । तत्रैकतरवेदनीय यदयोगिकेवलिनि न वेदयितव्यं तत् सयोगिकेवलिचरमसमये व्युच्छिन्नोदयं भवति, पुनरु- सरसोदयामावात् । दुःखरसुखरनामोस्तु भाषापुद्गल विपाकित्वाद् वाग्योगिनामेवोदयः, शेषाणां पुनः शरीरपुद्गलविपाक्त्विात् काययोगिनामेव । तेन हि योगेन पुद्गलमहणपरिणा- मालम्बनानि, ततस्तेषु गृहीतेप्वेतेपो कर्मणां खखविपाकेनोदयो भवति, तेनाऽयोगिकेवलिनि तयोगाभावात् तदुदयाभाद इति एताविंशत् प्रकृतयः पूर्वोक्तद्विचत्वारिंशतोऽपनीयन्ते, ततः शेषा द्वादस प्रकृतयोऽयोगिकेवलिन्युदयमाश्रित्य मवन्तीति । एतदेवाह - पारस अजोगि" इत्यादि । द्वादश प्रकृतयोऽयोगिकेवलिनि 'चरमसमयान्ता' चरमसमयेऽयोगिकेचलिगुणस्थान- १ उदये यस मुरासुरनरपतिनिषदः पूजितो भवति । तत् तीर्थकरन म तस दिशाको हि फेवलिनः । २त पता १०० क. १२ ·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज़टीकोपेतः [गाथा सान्तः-व्यवच्छेदो यास ताश्चरमसमयान्ताः । ता एवाह-सुमगं बादेयं "जस" ति यश - कीर्तिनाम अन्यतरवेदनीयं सयोगिकेवलिचरमसमयज्यवच्छिन्नोद्वरित वेदनीयमित्यर्थ ॥ २२॥ "तसतिगं" ति सत्रिक-वसवादरसर्याप्ताख्यं "पणिंदि" ति पञ्चेन्द्रियजाति. "मणुयाउ- गइ" वि मनुजशब्दस्य प्रत्येकं योगात् मनुजायुमनुजगतिः "जिण" ति जिननाम "उच्च" ति उच्चैगोत्रम् इतिशब्दो द्वादशप्रकृतिपरिसमाप्तिद्योतक इति ।। ॥ इति श्रीदेवेन्द्रसूरिविरचितायां खोपज्ञकर्मस्तवटीकायामुदयाधिकार. समाप्त: ॥ उदयाधिकारमेन, विवृण्वता यन्मयाऽर्जितं सुकृतम् । दुष्कर्मोदयरहितो, लोक सर्वोऽपि तेनास्तु ॥ - अथ तस्स भगवतः कस्मिन् गुणस्थाने कियत्य. प्रतय उदीरणामाश्रित्य व्यवच्छिन्ना ! इत्येतदतिदेशद्वारेणाह- उदउ व्युदीरणा परमपमत्ताईसगगुणेसु ॥ २३ ॥ उदयवद् उदीरणा पूर्वोक्तशब्दार्या गुणसानेषु वक्तव्या । किमुक्तं भवति-यावतीनां प्रकृतीनामुदयस्वामी तावतीनामुदीरणाखाम्यपीति । अतिप्रसानिवृत्त्यर्थमाह--"परमपम- पाईसगगुणेसुति । परं' केवलमियान विशेषः 1:--अप्रमर आदी येपा तेऽममतादय गुणा'-- गुणस्थानानि, सप्त च ते गुणाश्च सप्तगुणा , अममचादयश्च ते सप्तगुणाय अममचादिसप्त- गुणास्तेप्वप्रमत्तादिसप्तगुणेषु ॥ २३ ॥ किम् । इत्याह-- एसा पयडितिगूणा, वेयणियाऽऽहारजुगल पीणतिगं। मणुयाउ पमत्ता, अजोगि अणुदीरगो भगवं ॥ २४ ॥ ॥ उदीरणा सम्मत्ता॥ 'एपा' उदीरणा प्रकृतित्रिकेण ऊना-हीना वक्तव्या । इयमत्र भावना-~-मिथ्यादृष्टेः सप्तदशोचरसतस्योदयः, उदीरणाऽन्येवम् । सास्वादनस्य एकादशशतस्त्रोदयस्तथैवोदीरणाऽपि । मिथस्योदयः शतस्य, उदीरणाऽपि । अविरतसम्यग्दृष्टेरुदयश्चतुरुचरशतस्य, तथैवोदीरणा । देश- विरतस्य सप्ताशीतेरदय , उदीरगाऽपि । प्रमत्तस्यैकाशीतरदय , उदीरणाऽपि च । मरमते उदय पट्सधते , उदीरणा त्रिसप्तते. १। अपूर्वकरणे उदयो द्विसप्तते, उदीरणा एको. नसते. २ । अनिवृत्तिबादरे उदय. पट्पष्टेः उदीरणा विपटेः ३ । सूक्ष्मसम्पराये उदय पष्टे, उदीरणा समपञ्चाशतः ४ । उपशान्तमोहे उदय एकोनपटे , उदीरणा पट्पयारात ५। क्षीणमोहे उदय. सप्तपञ्चाशत, उदीरणा चतुष्पञ्चाशन ६ । सयोगिकेवलिन्युदयो द्विचत्वा- शित, उदीरमा एकोनचत्वारिंशत ७ इति । ननु केन प्रतिनिकेणाऽप्रमादिदीरणा ना! इत्याशपाह-"वेयणियाहारजुगल" ति, युगलशब्दस्य प्रत्येक योजना वेदनीययुगलं-सात- मेदनीयाऽमाववेदनीयरूपम्, आहाररुयुगलम्-आहारकशरीराहारकालोपासलक्ष गम्, "यीण तिग" ति 'स्त्यानदित्रिक निद्रानिद्रामचरामचलात्यानदिलक, मनुप्यायु इत्येतासामष्टाना ·२३-२५] कर्मस्तवाख्यो द्वितीयः फर्मग्रन्यः । प्रकृतीनां प्रमत्तेऽन्तः व्यवच्छेद उदीरणां प्रतीत्य यासां ताः प्रभवान्ताः । अयमत्र भावार्थ:-स्त्यानदित्रिक प्रमादरूपत्वाद् अप्रमादिषु नास्त्येव, कुतस्तेषु तदुदीरणा !; आहारकशरीरं च त्रिकुर्वाण औत्सुक्या यतिः प्रमच एवेति अप्रमचादिपु तदपि नास्ति, कुतनेषु तदुदीरणा ! सातासातमनुजायुषां हि प्रमादसहितेनैव योगेनोदीरणा भवति नान्येनेत्युत्तरेषु न तदुदीरणा । तदयमत्र तात्पर्यार्थः- उदयमाश्रित्य प्रमचे हि स्त्यानाद्वत्रिकाहारकद्विका- ख्यपञ्चप्रकृतयो व्यवच्छिद्यन्ते, उदीरणामाश्रित्य पुनः स्त्यानदित्रिकाहारकद्विकसातासातमनुजा- युर्लक्षणा अष्टौ प्रकृतय इति मनुनायुःसातासातरूपप्रकृतित्रयेणाऽप्रमचादियु कना उदीरणा वाच्येति । 'अयोगी' अयोगिकेवली 'अनुदीरकः न किमपि कर्मोदीरणया क्षिपति, योगा- भावात् , उदीरणा हि योगकृतकरणविशेष इति भगवान् परमप्रयतवान् सर्गसंवररूपचारित्रधर्म- वान् येत्यर्थः ।। २४॥ इति श्रीदेवेन्द्रसूरिविरचितायां खोपज्ञकर्मस्तपटीकायामुदीरणाधिकारः समासः ।। सुकृतं मया यदाप्तं, विवृण्वतोदीरणाधिकारमिमम् । तेनास्तु सर्वलोको, दुष्कर्मोदीरणारहितः ॥ अथ सचालक्षणकयनपूर्वकं यथा तेन भगवता त्रिलोकीपतिना श्रीमद्वर्धमानखामिना सत्तामाश्रित्य गुणस्थानेषु कर्माणि क्षपितानि तथा प्रतिपादयन्नाह- सत्ता कम्माण ठिई, यंघाईलद्धअत्तलाभाणं । संते अडयालसयं, जा उपसमु विजिणु वियतइए ॥ २५ ॥ सत्ता उच्यत इति शेषः, किम् ! इत्याह-'कर्मणां' ज्ञानावरणादियोग्यपरमाणूनां सितिः अवसानं सद्भाव इति पर्यायाः । किविशिष्टानां कर्मणाम् ! इत्याह-'बन्यादिलब्धात्मला- भानां तत्र मिथ्यात्वादिमिर्हेतुभिः कर्मयोग्यपुद्गलरात्मनो यययापिण्डवद् अन्योन्यानुनमा- भेदात्मकः सम्बन्धो पन्ध , आदिशब्दात् सझमकरणादिपरिग्रहः, ततो पन्धादिमिर्लव्यः- प्राप्त आत्मलाभ:-आत्मस्वरूपं यैस्तानि बन्धादिलब्धात्मलाभानि तेषां बन्धादिलव्यालला. मानां कर्मणां या स्थितिः सा सत्ता, तस्यां "सते" ति सत्कर्मणि-सत्तायामष्टाचत्वारिंशं शतं प्रकृतीनां भवति । कियन्ति गुणस्थानानि यापद् ! इत्याह-"जा उक्समु" वि यावदुपरा. मम्' उपशान्तमोहम् । अयमर्थ:-मिथ्यादृष्टिगुणसानात् प्रभृत्युपशान्तमोहगुणसानं गाव- दष्टाचत्वारिंदा शतं सवायां भवति । किमविशेषेण ! नेत्याह-विजिणु पियतइए" वि विगत जिननाम यस्मात् तद् विजिनं जिननामविरहितं तदेवाष्टाचत्वारिंशं शतं भवति । का हत्याह-द्वितीये-साखादने तृतीये-मिनदृष्टी, "सासणमिस्साहिएम या तित्य" इति वचनात् सासादनमिथयोः सप्तचत्वारिंश शवं भवतीत्यर्थः । इदमत्र हृदयम्-इह मिथ्या- दृष्टरष्टचत्वारिंशमपि शतं सनायाम् ; यदा हि माग्मदनरकायुः क्षायोपशामिकं सम्यक्त्वमवाप्य तीर्थकरनामो पन्धमारमते तदाऽसौ नरकपूत्पवमानः सम्यक्त्वमवश्यं वमतीति मिथ्यादृष्ट- 18.ग.८०॥ २ गमोग्ने १०॥ सामदनधिरहिटेषु का सीपंकरम् ॥ , - ·९२ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपशटीकोपेतः [गाथा स्तीर्थकरनानोऽपि सना सम्भवति साखादनमियोस्तु सस्मिन्नेव जिननामरहिते समपत्ता- रिश श सत्तायां, जिननामसत्कर्मणो जीवस्य तद्भावाऽनवाप्तेः, तद्वन्धारम्भस्य च शुद्धस- म्यक्त्वपत्ययत्वात् । यदुक्तं बृहत्कर्मस्तवमा ये- तित्थयरेण विहीणं, सीयालसयं तु संतए होइ । सासायणम्मि उ गुणे, सम्मामीसे य पयडीणं ॥ (गा० २५) अविरतसम्यग्दृष्ट्यादीनामक्षिप्तदर्शनसप्तकानामष्टचत्वारिंशस्यापि शतस्य सत्ता सम्भवतीति ॥२५॥ hi ai.'. अप्पुव्वाइचउके, अण तिरिनिरयाउ विणु पिआलसयं । : सम्माइचउसु सत्तगखयम्मि इगचत्तसयमहया ॥ २६ ॥ गाथापर्यन्तवहँथवाशब्दस सम्बन्धात् पूर्व तावदष्टचत्वारिंशं शतं सचायामुक्तम् , अथ- वाऽयमपरः सत्तामाश्रित्य भेदः, तथाहि-'अपूर्वा दिचतुष्के' अपूर्वकरणानिवृत्तिवादरसूक्ष्म- सम्परायोपशान्तमोहरूपे "अण" 'ति अनन्तानुवन्धिचतुष्कं "तिरिनिरयाउ"। ति आयु:- शब्दस प्रत्येक योगात् तिर्यगायुर्नरकायुश्च विना द्विचत्वारिंशं शतं भवतीति । अयमा- शया-यः कश्चिद् विसंयोजितानन्तानुबन्धिचतुष्को पद्धदेवायुमनुजायुषि वर्तमान उपश- मश्रेणिमारोहति, तस्य तिर्यगायुनरकापुरनन्तानुवन्धिचतुष्कलक्षणप्रकृतिपट्करहितं शेष द्विच- स्वारिंशं शतं सत्तायां प्राप्यते । यदुक्तं बृहत्कर्मस्तवमाप्ये- अणतिरिनारयरहियं, वायालसयं वियाण संतम्मि । उवसामगस्सऽपुधानियट्टि सुहुमो व संतम्मि !॥ (गा० २६) "सम्माइचउसु ति सम्यक्त्वादिचतुर्यु-अविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरतप्रमत्ताममत्तेपु "सच- गखयम्मि" सि अनन्तानुबन्धिचतुष्कमिथ्यात्वमिश्रसम्यक्त्वलक्षणसप्तकक्षये सत्येकचत्वारिंश शतमथवा सवायां भवति । इहाप्यथवाशब्द आवृत्त्या योज्यते । यदुक्तं वृहत्कर्मस्तवस्त्रे- अणमिच्छमीससम्मं, अविरयसम्माइअप्पमचंता । (गा०६) इति ।। २६ ॥ खयगंतु पप्प चउसु चि, पणयालं नरयतिरिसुराउ विणा । सत्तग विशु अडतीसं, जा अनियही पढमभागो ॥२७॥ क्षपकं 'तुः पुनर, क्षकं पुनः 'प्रतीत्य आथित्य 'चतुर्वपि' अविरतदेशविरतप्रमवाप्रम- पु. पणयालं" ति पञ्चचत्वारिंशं शतमथवा भवति । अथवाशब्द इहापि सम्बध्यते । कथम् ! इत्याह-~"नरयतिरिसुराउ विण" चि, आयुःशब्दस्य प्रत्येकं योगात् नरकायुस्तिर्य- गायुः सुरायुर्विना-अन्तरेण । इदमुक्तं भवति–यो जीवो नारकतिर्यक्सुरेषु चरमं तद्भवमनु- मूय मनुष्यतयोत्पन्नम्तस्य नारकतिर्यक्सुरायूपि खसमवे व्यवच्छिन्नसत्ताकानि जातानि, पुनस्त. १ तीर्थकरेण विहीन सप्तचनारिंशं शतं तु सतायो गवति । सासादने तु गुणे सम्पमित्रे च प्रकृतीनाम् ।। २ अनतिर्यनारकरहितं दावखारिश शतं विजानीहि सत्तायाम् । उपशामकस्य अपूर्वस्याऽनिाः सूक्ष्मस (अपूर्व स्पेत्यादी विभक्तिव्यत्ययापष्टी) वा सत्तायाम् (अनेसनेनानन्तानुबन्धितुर्क एवे ) ॥ ३ भन- मिष्यामिश्रसम्यक् अविरतसम्यक्लाचप्रमत्तान्तम् ।। (मन्नाप्यनेयोनानन्तानुवन्धिचनाई) पत्रिनं पु००१०॥

·२६-२९] कर्मस्तवाल्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः । दनवाप्तेः। उकं च-- सुरनरयतिरियाउं, निययभवे सघजीवाणं । (वृ० क० स्व० गा०६) इति । इयं चैतेषु गुणस्थानेषु सामान्यजीवानां सम्भवमाश्रित्य सत्ता वर्णिता, न अधिकृतस्तव- स्तुत्यस्य चरमजिनपरिवृढस्य, अस्साः सुरनारकतिर्यगायुःसम्भवापेक्षणीयत्वाद् , जिनस्य च तदसम्मवात् , तस्यापि च प्राग्भवापेक्षया सम्भवो वाच्यः । इदमेव पञ्चचत्वारिंशं शतं सप्त- कमनन्तानुबन्धिमिथ्यात्वमिश्रसम्यक्त्वाख्यं विनाऽष्टात्रिंशं शतं भवति । कियन्ति गुणस्या- नानि यावद् ! इत्याह--"जा अनियट्टी पढमभागु" ति, इहानिवृत्तिवादराद्धाया नव भागाः क्रियन्ते, ततोऽविरते देशविरते प्रमत्तेऽप्रमत्ते निवृत्तिवादरेऽनिवृत्तिवादरस्य च प्रथमो भाग. स्तावदष्टात्रिंशं शतं भवति । उक्तं च- 'सते अडयालसयं, खवगं तु पडुच होइ पणयालं । आउतिग नस्थि तहिं, सत्तगखीणम्मि अडतीस ।। (वृ० क० स्त० भा० गा० २९) पैणपालं अडतीस, अविरयसम्माउ अप्पमतु चि । अप्पुषे अडतीसं, नवरे खवगम्मि बोधछ । इति ॥ २७॥ अथ क्षपकश्रेणिमधिकृत्याऽनिवृत्तियादरादिपु प्रकृतिषु सचा वर्ण्यते उपशमश्रेणिसत्ताया. स्विह नाधिकार इति- थावरतिरिनिरयापवदुग धीणतिगेग विगल साहारं । सोलखओ दुवीससर्य, वियंसि यियतियकसायंतो ॥ २८॥ इहानिवृतिवादरस्य प्रथमे भागेऽष्टत्रिंशं शतं सनायां भवति । तत्र च "थावरतिरिनिरयाय- वदुग" ति द्विकशब्दस्य प्रत्येकं योगात् स्थायरद्विकं-स्थावरसूक्ष्मलक्षणम् , तिर्यद्विकं-तिर्य- गतितिर्यगानुपूर्वीरूपम् , नरकद्विक-नरकगतिनरकानुपूर्वीलक्षणम् , आतपद्विकम्-आतपोद्यो. ताख्यम् , "यीणतिग" ति स्त्यानचित्रिकं-निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानर्द्धिलक्षणम् , "इग" चि एकेन्द्रियजातिः, "विगल" ति विकलेन्द्रियजीतयः-दीन्द्रियजातित्रीन्द्रियजातिचतुरि- न्द्रियजातिलक्षणोः, "साहारं" ति साधारणनाम इत्येतासां षोडशानां प्रकृतीनां क्षयः सचा- माश्रित्य भवति । ततोऽनिवृत्तिवादरस्य 'यशे' द्वितीयभागे द्विविंशं शतं भवति । तत्र "पियतियकसायं तु" ति कषायशब्दस्य प्रत्येकं योगाद् द्वितीयकपायाः अपत्याख्यानावरणा- श्वत्वारः, तृतीयकपाया:-प्रत्याख्यानावरणाश्चत्वार इत्येवासामष्टानां प्रकृतीनामन्तः क्षयः । ततस्तृतीयांशे चतुर्दशशतं भवतीति ॥ २८ ॥ एतदेवाह- तयाइसु चउदसतेरवारछपणचउतिहिय सय कमसो। नपुइत्यिहासछगपुंसतुरियकोहमयमायखओ ॥ २९ ॥ १ मुरनरकठिपंग युनिकभवे सर्वजीवानाम् ॥ २ सत्तायामष्टचजारिशं शतं क्षप तु प्रदील भवति पर- पखारिशम् । भायुनिक नास्ति तत्र सप्तके होगे यात्रिंशम् ॥ ३ पयसारिशमशात्रिंशमविरतसम्परावादप्रमत इति । भपूर्वेऽशावि नवरे क्षपके पोयम् ।। ४ गावि.-बी फ० ५०॥ ५ मा 'सा क०५० .

·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः
[गाथा
तृतीयादिषु भागेषु चतुर्दश च त्रयोदश च द्वादश च षट् च पञ्च च चत्वारि च त्रीणि
चेति द्वन्द्वः, तैरधिकं शतम् , "तिहिय सय" इत्यत्राकारलोपो विभक्तिलोपश्च प्राकृतत्वात् ,
'क्रमश.' क्रमेण सनायां भवति । कथम् ! इत्याह-"नपुइत्यि" इत्यादि । नपुं च-नपुंस-
कवेदः स्त्री च-स्त्रीवेदः हास्यपदकै च-हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्साख्यं पुमाश्च-पुंवेदः नपुं-
खीहास्यपदकपुमांसः, क्रोधश्च-कोपः मदश्च-मदो मानोऽहकार इति पर्यायाः माया च-
निकृतिः क्रोधमदमायाः, तुर्याः-चतुर्थाः संज्वलनाः क्रोधमदमायास्तुर्यक्रोधमदमायाः, नपुं-
स्त्रीहास्यपटकपुमांसश्च तुर्यक्रोधमदमायाश्च नपुंस्त्रीहास्यपदक'तुर्यक्रोधमदमाया', तासां क्षयो
नपुंस्त्रीहास्यपदक'तुर्यक्रोधमदमायाक्षयः । 'मायखओ' इत्यत्र हस्खत्वं “दीर्घहखौ मिथो वृत्तौ"
(सि० ८-१-४ ) इत्यनेन प्राकृतसूत्रेण । इति गाथाक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम्-अनिवृ-
विवादरस्य तृतीये भागे द्वितीयतृतीयकषायाप्टकक्षये चतुर्दशाधिकं शतम् , चतुर्थमागे नपुंस-
कदक्षये त्रयोदशाधिकं शतम्, पञ्चमे भागे सीवेदक्षये द्वादशाधिकं शतम् ,
पाठे भागे हास्य-
पकाये पडधिकं शतम्, सप्तमे भागे पुंवेदक्षये पञ्चाधिकं शतम्, अष्टमे भागे सज्वलनको
धक्षये चतुरधिकं शतम् , नवमे भागे संज्वलनमानक्षये व्यधिकं शतम्, संज्वलनमायाक्षये तु
व्याधिकं शतं सत्तायां भवति । तच्च सूक्ष्मसम्पराये ॥ २९ ॥ तथा चाह-
सुडुमि दुसय लोहंतो, खीणदुचरिमेगसय दुनिद्दखओ।
नवनवइ चरमसमए, चउदंसणनाणविग्धंतो ॥ ३० ॥
"मुहुमि" ति सूक्ष्मसम्पराये 'द्विशतं' द्वाभ्यामधिकं शतं सत्तायां भवति । तत्र च
'लोमान्तः' संज्वलनलोभस्य क्षयः । तत "खीणदुचरिमेगसउ" ति क्षीणमोहद्विचरमसमये
'एकशतम्' एकाधिक शतं सचायाम् । तत्र च "दुनिद्दखउ" ति निद्राप्रचलयोर्द्वयोः क्षयो
भवति, ततो नवनवतिश्चरमसमये क्षीणमोहगुणस्थानस्येति शेषः । तत्र चत्वारि च तानि
दर्शनानि च चतुर्दर्शनानि-चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदर्शनावरणाख्यानि, ज्ञानानि ज्ञानावरणानि-
मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलज्ञानावरणलक्षणानि पञ्च, विनानि-दानलामभोगोपभोगवीर्यवि-
मरूपाणि पञ्च, तेषामन्तो भवति ॥ ३० ॥ तत:-
पणसीइ सजोगि अजोगि दुचरिमे देवखगइगंधदुगं।
फासह वन्नरसतणुबंधणसंघायपण निमिणं ॥ ३१ ॥
पञ्चाशीतिः सयोगिकेवलिनि सचायां भवति । ततः "अजोगि दुचरिमे" ति अयोगि-
केवलिनि द्विचरमसमये इत्येतासां द्विसप्ततिप्रकृतीनां क्षयो भवति । ता एवाह-"देवखगह-
गंधदुर्ग" ति । द्विकशब्दस्य प्रत्येक योगाद् देवद्विकं-देवगतिदेवानुपूर्वीरूपम्, खगतिद्विकं-
शुभविहायोगत्यशुभविहायोगतिरूपम् , गन्धद्विक-सुरभिगन्धाऽसुरभिगन्धाख्यम्, 'फासट्ट"
ति स्पर्शाष्टकं-गुरुलधुमृदुसरशीतोष्णन्निग्यलक्षाख्यम् , “वन्नरसतणुबंधणसंघायपण" ति पञ्च-
कशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धाद्वर्णपञ्चक-कृष्णनीललोहितहारिदशलाख्यम् , रसपञ्चक-तिक्तकटु-
कषायाम्लमधुररूपम्,
तनुपञ्चकम्-औदारिकवैक्रियाहारकतैजसकार्मणतनुलक्षणम्, एवं तनु-
नाना बन्धनपञ्चकं सद्धातनपञ्चकं च वाच्यम्, "निमिण" ति निर्माणमिति ॥ ३१ ॥

·३०-३४] कर्मविपाकनामा द्वितीयः कर्मग्रन्थः । संघयणअधिरसंठाणछक अगुरुलहुचउ अपजत्तं । सायं व असायं वा, परितुरंगतिग सुसर नियं ॥ ३२ ॥ षट्कशब्दस्य प्रत्येकं योगात् संहननपट्कं-बजम्पभनाराचम्पभनाराचनाराचाऽर्धनाराच- कीलिकासेवार्तसंहननाख्यम् , अस्थिरपट्कम्-अस्थिराऽशुभदुर्भगदुःखराऽनादेयाऽयश कीर्तिरू- पम्, संस्थानषट्क-समचतुरसन्यग्रोधपरिमण्डलसादिवामनकुलहुण्डसस्थानाख्यम् , अगुरुलघुच- तुष्कम्-अगुरुलघूपघातपराघातोच्छासाख्यम् , अपर्याप्तम् , सातं वाऽसातं वा एकतरवेदनीय, यदनुदयावस्यम् , “परितुवंगतिग" ति त्रिकशब्दस्य प्रत्येक सम्बन्धात् प्रत्येकत्रिकं प्रत्ये- कस्थिरशुभाख्यम् , उपात्रिकम्-औदारिकवैक्रियाऽऽहारकासोपानरूपम् , सुखरम्, “नियं" ति नीचैर्गोत्रमिति ॥ ३२॥ विसयरिचओ य चरिमे, तेरस मणुयतसतिग जसाइन । सुभगजिणुच पर्णिदिय सायासाएगयरछेओ॥ ३३ ॥ इत्येतासां द्विसप्ततिपकृतीनामयोगिकेवलिद्विचरमसमये सत्तामाश्रित्य क्षयो भवति । ततः पूर्वोक्तपञ्चाशीतेरिमा द्विसप्ततिप्रकृतयोऽपनीयन्ते शेषास्त्रयोदश प्रकृतयोऽयोगिचरमसमये क्षीयन्ते । तथा चाह-"बिसयरिखओ" ति स्पष्टम् । 'च.' पुनरर्थे व्यवहितसम्बन्धश्च । चरमसमये पुनः अयोगिकेवलिनत्रयोदशप्रकृतीनां क्षयो भवति । "मणुयतसतिग" ति निकराब्दस्य प्रत्येकं योगाद् मनुजनिक-मनुजगतिमनुजानुपूर्वीमनुजायुर्लक्षणम् , असत्रिक-स- बादरपर्याप्ताख्यम् , “जसाइजं" ति यश कीर्तिनाम आदेयनाम सुभगम् "जिणुच्च" चि जिननाम उच्चैर्गोत्रम् । "पर्णिदिय" ति पञ्चेन्द्रियजातिः सातासातयोरेकतरं तस्स च्छेदः-सत्तामाश्रित्य क्षय इति ॥ ३३ ॥ अत्रैव मतान्तरमाह- नरअणुपुव्वि विणा वा, बारस घरिमसमयम्मि जो खविलं। पत्तो सिद्धिं देविंदवंदियं नमह तं वीरं ॥ ३४ ॥ 'नरानुपूर्वी विना' मनुष्यानुपूर्वीमन्तरेण वाशब्दो मतान्तरसूचको द्वादश प्रकृतीरयोगि- केवलिचरमसमये यः क्षपयित्वा सिद्धि प्राप्तस्तं वीर नमतेति सण्टकः । अयमत्राभिप्रायः- मनुजानुपूर्व्या अयोगिद्विचरमसमये सत्ताव्यवच्छेदः, उदयाभावात् , उदयवतीनां हि द्वाद- शाना स्तिबुकसङ्गमाभावात् खानुभावेन दलिकं चरमसयेऽपि दृश्यत इति युक्तस्तासा चरमसमये क्षयः, आनुपूर्वीनाम्ना तु चतुर्णामपि क्षेत्रविपाकित्वाद् मवान्तरालगतावेवोदयस्तेन भवस्यस्य नास्ति तदुदयः, तदुदयाभावाच्चायोगिद्विचरमसमये मनुजानुपूर्व्या अपि सत्ताव्यवच्छेदः, उन्मतेऽयोगिकेवलिनो द्विचरमसमये त्रिसप्ततिप्रकृतीनो चरमसमये च] द्वादशानां क्षय इति । ततो यो भगवान् मातापित्रोर्दिवगतयोः सम्पूर्णनिजप्रतिज्ञो भक्तिसम्भारम्राजिष्णुरोचिष्णुलो- कान्तिकत्रिदशसद्मजन्मभिः पुप्पमाणवकैरिव "सर्वजगजीवहियं मयचं तित्यं पवतेहि" (आव० नि० गा० २१५) इत्यादिवचोमिनिवेदिते निष्क्रमणसमये संवत्सरं यावत् निरन्तरं स्थूरचा. मीकरघारासारै. प्रावृषेण्यधाराधर इयामुद्रदारिद्यसन्तापपसरमवनीमण्डलस्योपशमथ्य परस्पर- १ सर्वजगचीवहित भगवन् वीर्य प्रवर्तय ।

·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनीकोपतः [गाया महमहमिफया समायातसुरासुरनरोरगनायकनिकरैः "जय जीव नन्द क्षत्रियवरवृषम !” इत्या- दिवचनरवनया स्तूयमानः सम्प्राप्य ज्ञातखण्डवनं प्रतिपन्ननिरवद्यचारित्रभारः साधिका द्वादश- संवत्सरी यावत् परीपहोपसर्गवर्गसंसर्गमुग्रमधिसह्य परमसितध्यानाऽकुण्ठकुठारपारया सकलध- नधातिवनखण्डखण्डनमखण्डमाषाय निर्मलाऽविकलकेरलबलावलोकितनिखिललोकालोकः श्री- गौतमप्रभृतिमुनिपुश्वानां तत्त्वमुपदिश्य संसारसरितः सुखं सुखेन समुत्रणाय भव्यजनानां धर्मतीर्थमुपदर्याऽयोगिकेवलिचरमसमये त्रयोदश प्रकृतीदिश प्रकृती क्षपयित्वा 'सिद्धि' परमानन्दरूपां प्रातः, तं 'नमत' प्रणमत 'पी' श्रीवर्धमानखामिनम्, किंविशिष्टम् ! 'देवे. न्द्रवन्दितं' देवानां भवनपतिन्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकानामिन्द्राः-सामिनो देवेन्द्रास्तैर्वन्दितः शशधरकरनिकरविमलतरगुणगणोत्कीर्तनेन स्तुतः शिरसा च प्रणतः "वदुइ स्तुत्यभिवाद- नयोः" इति वचनात्, यद्वा पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद् देवेन्द्रेण-देवेन्द्रसूरिणा आचा. येण श्रीमागचन्द्रसूरिचरणसरसीरुहचश्चरीकेण वन्दितः सकलकर्मक्षयलक्षणाऽसाधारणगुण- सङ्कीर्तनेन स्तुतः कायेन च प्रणत इति । 'नमत' इति प्रेरणाया पञ्चम्यन्तं क्रियापदम् , तच श्रोतृणां कश्चिदनामोगवशतः प्रमादसम्भवेऽप्याचार्येण नोद्विजितव्यम्, किन्तु मृदुमधुरव- चोमिः शिक्षानिबन्धनैः श्रोतृणां मनांसि प्रहाद्य यथार्ह सन्मार्गप्रवृत्तिरुपदेशव्या इति ज्ञापना- र्थम् । यदाह प्रवचनोपनिपटेदी भगवान् हरिभद्रसूरिः- अणुवतणाइ सेहा, पायं पावंति जुग्गयं परमं । रयणं पि गुणुकरिसं, उवेइ सोहम्मणगुणेणं ।। (पञ्चव० गा० १७) इत्य य पमायखलिया, पुधमासेण फरस व न हुंति । जो तेऽवणेइ सम्म, गुरुत्तणं तस्स सफलं ति ॥ (पञ्चव० गा० १८) को नाम सारहीणं, स हुज जो भद्दवाइणो दमए । दुढे वि य जो आसे, दमेह तं सारहिं बिति ।। (पञ्चव० गा० १९) इति ॥३॥ ॥ इति श्रीदेवेन्द्रसूरिविरचितायां खोपज्ञकर्मस्तवटीकायां सत्चाधिकारः समाप्तः ॥ ॥ तत्समाप्तौ च समासा लघुकर्मस्तयटीका ।। सताधिकारमेनं, विवृण्वता यन्मयाऽर्जितं सुकृतम् । नि.शेषकर्मसत्तारहितस्तेनास्तु लोकोऽयम् ।। १ अनुवर्तनया शिक्षका प्राय प्राप्नुवन्ति योग्यता परमाम् । रममपि गुणोत्कर्षमुपैति शोधकगुणेन । मन च प्रमादस्मलितानि पूर्वाभ्यासेन कस्य वा न भवन्ति । यस्तानि अपत्यति सम्यग् गुरुत्वं तस्य सफलमिति ।। को भाम सारणीनो स भवेद् यो भववाजिनो दमयेव । इटानपि च योऽवान् दमयति त चारधि मुददे ।

·९७ कर्मस्तवाख्यो द्वितीयः कर्मग्रन्थः। ॥ अथ प्रशस्तिः॥ विष्णोरिव यस विमोः, पदत्रयी व्यानशे जगनिखिलम् । कर्ममलपटलमुक्तः, स श्रीवीरो जिनो जयतु ॥ १॥ कुन्दोज्वलकीर्तिमरैः, सुरमीकृतसकलविष्टपामोगः । शतमखशतविनतपदः, श्रीगौतमगणधरः पातु ॥ २ ॥ तदनु सुधर्मस्वामी जम्यूप्रभवादयो मुनिवरिष्ठाः । श्रुतजलनिधिपारीणाः, भूयांसः श्रेयसे सन्तु ॥ ३ ॥ क्रमात् प्रासतपाचार्येत्यभिल्या भिक्षुनायकाः । सममूवन् कुले चान्द्रे, श्रीजगचन्द्रसूरयः ॥ ४ ॥ जगञ्जनितबोधानां, तेषां शुद्धचरित्रिणाम् । विनेयाः समजायन्त, श्रीमद्देवेन्द्रसूरयः ॥ ५ ॥ खान्ययोरुपकाराय, श्रीमद्देवेन्द्रसूरिणा । कर्मस्तवस्य टीकेयं, सुखबोधा विनिर्ममे ॥ ६ ॥ विबुधवरधर्मकीर्तिश्री विद्यानन्दसूरिमुल्यबुपैः । खपरसमयैकयुशलैस्तदैव संशोषिता चेयम् ॥ ७ ॥ यद्गदितमल्पमतिना, सिद्धान्तविरुद्धमिह किमपि शाले । विद्वद्भिस्तत्त्वज्ञैः, प्रसादमाघाय तच्छोध्यम् ॥ ८॥ कर्मस्तवसूत्रमिदं, विवृण्वता यन्मयाऽर्जित मुकृतम् । सर्वेऽपि कर्मबन्धास्तेन घुट्यन्तु जगतोऽपि ॥९॥ इति खोपक्ष- टीकोपेतः कर्मस्तवः। मं ८३.

·m १। अहम् ।। तपागच्छीयपूज्यश्रीदेवेन्द्रसूरिविरचितः वन्धस्वामित्वनामा तृतीयः कर्मग्रन्थः। सावरिका सम्यग् बन्धखामित्वदेशक वर्धमानमानम्य । पन्धस्वामित्वस्य, व्याख्येय लिख्यते किचित् ॥ इह खपरोपकाराय यथार्थाभिधान बन्धवामित्वमकरणमारिम्सुराचायों मालादिपतिपा- दिका गाथामाह- पंधविहाणविमुकं, वंदिय सिरिवद्धमाणजिणचंदं । गइयाईसं चुच्छं, समासओ यंघसामित्तं ॥१॥ व्याख्या-इह प्रथमाधेन महल द्वितीयानाऽभिधेय साक्षादुक्तम् । मयोजनसम्बन्धी तु सामर्थ्यगम्यौ । तन्त्र बन्ध -कर्मपरमाणूना जीवप्रदेश सह सम्बधस्तस्य विधान-मिथ्यात्या- दिभिर्बन्धहेतुमिनिर्वर्तन बन्धविधान तेने विमुक्त स तथा तं वधविधानविमुक्त पन्दित्या श्रीवर्धमान जिनपद्रन 'वक्ष्ये' अभिधासे 'समासत ' संक्षेपतो न विसरेण, विम्' इत्याह--- 'बन्यस्वामित्व बन्ध -फर्माणूना जीवप्रदेश सह सम्बन्धस्तस्य स्वामित्वम्--आधिपत्य जीयाना मिति गम्यते । केपु : “गइयाईसु" ति गतिरादिषा तानि गत्यादीनि, आदिशब्दाद् इन्द्रि- यादिपरिमह , तेषु गत्यादिपु मार्गणास्थानेषु । मन चेय मार्गणास्थानप्रतिपादिका वृहदन्धस्वामिखगाथा--- गह १ इदिए य २ काए ३, जोए १ वेए ५ कसाय ६ नाणे य॥ संजम ८ दसण ९ लेसा १०, मव ११ सम्मे १२ सनि १३ आहारे १४ ।। (गा०२) तत्र गतिश्चतुर्धा-नरकगतिस्तिर्यमातिमनुप्यगतिदेवगतिरिति १ । इन्दिय स्पर्शनरसन- प्राणचभु थोत्र मेदात् पञ्चया, इन्द्रियग्रहणेन च तदुपलक्षिता एकेन्द्रियद्वीन्दियत्रीन्दियचतुरि- न्द्रियपश्चेन्द्रिया गृह्यन्ते २ । काय पोदा पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसकाय भेदात् ३ । योग पञ्चदशधा-सत्यमनोयोग १ त्यमनोयोग २ सत्यासत्यमनोयोग ३ असत्याभूषामनोयोग ४ सत्यवाग्योग ५ असत्यवाग्योग ६ सत्यासत्यवायोग ७ असत्यामृपावाग्योग वैकियकाय योग ९ माहारककाययोग १० औदारिककाययोग ११ पैकियगिशाययोग १२ आहारक- १ रिमुल बन्दि १०००।

·१-३] बन्धवामित्वाल्यस्तृतीयः फर्मग्रन्थः । मिश्रकाययोगः१३ औदारिकमिश्नकाययोगः १४ कार्मण फाययोगः १५ इति । वेदस्त्रिधा- वीवेदः पुरुषवेदो नपुंसकवेदश्च ५ । कपायाः क्रोधमानमायालोमाः ६ । ज्ञानं पञ्चधा- मतिज्ञानं भुतज्ञानम् अवधिज्ञानं मनःपर्यायज्ञानं केवलज्ञानं च, ज्ञानमहणेन चाऽज्ञानमपि तत्प्रतिपक्षभूतमुपलक्ष्यते, तच त्रिविधम्मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं विमङ्गज्ञानं चेति ज्ञानमार्गणास्था- नमएषा ७ । संयमः' चारित्रं तच पञ्चधा-सामायिकं छेदोपस्थापनं परिहारविशुद्धिकं सूक्ष्म- सम्परायं यथाख्यातं च, संयमग्रहणेन च तत्प्रतिपक्षमूतो देशसंयमोऽसंयमश्च सूच्यत इति संयमः सधषा ८ । दर्शनं चतुर्विधम्---चक्षुदर्शनम् अचक्षुर्दर्शनम् अवधिदर्शनं केवलदर्शनं च ९ । लेश्या पोदा-कृष्णलेश्या नीललेश्या कापोतलेश्या तेजोलेश्या पद्मलेश्या शुक्ललेश्या च १०। भव्य:-तथारूपानादिपारिणामिकभावात् सिद्धिगमनयोग्यः, भव्यग्रहणेन च तत्प्रतिपक्षमूतोऽभ- व्योऽपि गृह्यते ११ । सम्यक्त्वं त्रिधा-क्षायोपशमिकम् औपशमिकं क्षायिकं च, सम्यक्त्व- प्रहगेन च तत्प्रतिपक्षमतं मिथ्यात्वं सासादनं मिश्रं च परिगृह्यते १२ । संज्ञी-विशिष्टस्मर- णादिरूपमनोविज्ञानसहितेन्द्रियपश्चकसमन्वितः, तत्प्रतिपक्षभूतः सोऽप्येकेन्द्रियादिरसंज्ञी सोऽपि संज्ञिमहणेन सूचितो द्रष्टव्यः १३ । आहारयति ओजोलोमप्रक्षेगहाराणामन्यतममा- हारमित्याहारकः, वत्प्रतिपक्षमूतोऽनाहारकः १४ । ननु ज्ञानादिषु किमर्थमज्ञानादिपतिपक्ष- ग्रहणं कृतम्:, उच्यते-चतुर्दशखपि मार्गणास्थानेषु प्रत्येक सर्वसांसारिकसत्त्वसवहार्थमिति । उक्तरूपेषु गत्यादिपु बन्धवामित्वं वक्ष्ये । तत्र बन्धं च प्रतीत्य विंशत्युत्तरं प्रकृतिशतम- पिक्रियते । तथाहि-ज्ञानावरणे उचरप्रकृतयः पञ्च, दर्शनावरणे नव, वेदनीये द्वे, मोहे सम्यक्त्वमिश्रवर्जा पड्विंशातेः, आयुषि चतस्रः, नाग्नि भेदान्तरसम्भवेऽपि सप्तषष्टिः, गोत्रे वे, अन्तराये पश्च, सर्वमीलने विंशत्युत्तरं शतमिति एतच प्राक् सविस्तर कर्मविपाके भावितमेय ॥ १ ॥ सम्पति विशत्युत्तरशतमध्यगतानामेव वक्ष्यमाणाथोंपयोगित्वेन प्रथम कियतीनामपि प्रकृतीनां सङ्ग्रह पृथकरोति- जिण सुरविउवाहारदु, देवाउ य नरयसुहुमविगलतिगं । एगिदि थावराऽऽयव, नपु मिच्छं हुंड छेवढें ॥२॥ अण मज्झागिइ संघयण, कुखग निय इत्थि दुहगयीणतिगं । उज्जोय तिरिदुर्ग तिरिनराउ नरउरलदुग रिसह ।। ३ ।। व्याख्या-जिननाम १ सुरद्विकं-सुरगतिसुरानुपूर्वीरूपं ३ वैक्रियद्विक-वैक्रियशरीरवै- क्रियाङ्गोपाङ्गलक्षणम् ५ आहारकद्विकम्-आहारकशरीरं तदनोपारं च ७ देवायुप्फ च ८ नरकत्रिकं नरकगतिनरकानुपूर्वीनरकायुष्करूम ११ सूक्ष्मत्रिक-सूक्ष्माऽपर्याप्तसाधारणलक्षणं १४ विकलत्रिकं-द्वित्रिचतुरिन्द्रियजातयः १७ एकेन्द्रियजातिः १८ स्थावरनाम १९ आत- पनाम २० नपुंसक वेदः २१ मिथ्यात्वं २२ हुण्डसंस्थानं २३ सेवार्तसंहननम् २४ ॥२॥ "अण" ति अनन्तानुबन्धिकोषमानमायालोमाः २८ मध्याकृतयः' मध्यमसस्थानानि- न्यग्रोधपरिमण्डलं सादि वामनं कुब्जं चेति ३२ मध्यमसहननानि-ऋषमनाराचं नाराचम् अर्धनाराचं कीलिका चेति ३६ “कुखग" चि अशुभविहायोगतिः ३७ नीचेगोत्रं ३८ स्त्रीवेदः ·। 11 - १०० देवेन्द्ररिविरचितः सावरिकः ।। [गाया ३९ दुर्भगत्रिकं-दुर्भगदुःस्वराऽनादेयरूपं ४२ स्त्यानद्धित्रिक-निद्रानिद्रामचलापचलात्या- नर्द्धिलक्षणम् १५'उद्योतनाम ४६ तिर्यद्विक-तिर्यगतितिर्यगानुपूर्वीरूपम् ४८ तिर्यगायुः १९,नरायुः ५० नरद्विकं-नरगतिनरानुपूर्वीलक्षणम् ५२ औदारिकद्विकम्-औदारिकशरीर- मौदारिकाङ्गोपाङ्गनाम च ५४ वजऋषभनाराचसंहननम् ५५ इति पञ्चपञ्चाशत्मकृतिसकहः ॥३॥ अर्थतस्य प्रकृतिसहहस्य यथास्थानमुपयोगं दर्शयन् मार्गणासानानां प्रथमं गतिमार्गणा- स्थानमाश्रित्य बन्धः प्रतिपाद्यते-- सुरइगुणवीसवनं, इगसउ ओहेण बंधहिं निरया । तित्थ विणा मिच्छि सयं, सासणि नपुचउ विणा छनुई ॥४॥ व्याल्या--"जिण सुरविउवाहार" (गा० २) इत्यादिगायोकाः क्रमेण सुरद्विकाये. कोनविंशतिप्रकृतीवर्जयित्वा शेषमेकोत्तरशतमोपेन नारका पतन्ति । अयमत्राभिप्राय:- एता एकोनविंशतिकर्मप्रकृतीर्घन्धाधिकृतकर्मप्रकृतिविंशत्युत्तरशतमध्याद् मुक्त्वा शेषस्यैको- तरशतस्य नरकगती नानाजीवापेक्षया सामान्यतो बन्धः, सुरद्विकायेकोनविंशतिप्रकृतीनां तु भवप्रत्ययादेव नारकाणामबन्धकत्वात् । सामान्येन नरकगतो बन्धमभिधाय , सम्पति,तसामेव मिथ्यादृष्टादिगुणस्थानचतुष्टयविशिष्टं तं दर्शयति-"तित्थ विणा" इत्यादि । प्रागुक्तमेकोतर- शतं तीर्थकरनाम विना मिथ्यादृष्टिगुणस्थानके शतं भवति । एतच शतं नपुंसकवेदमिथ्यात्वहु- ण्डसंस्थानसेवात सेहननप्रकृतिचतुष्कं विना सासादनगुणस्थानके षण्णवतिरिकाणां बन्धे ॥४॥ विणु अणवीस मीसे, बिसयरि सम्मम्मि जिणनराउजुपा । इय रयणाइस भंगो, पंकाहस तित्थपरहीणो॥५॥ व्याख्या--प्रागुक्ता पण्णवतिरनन्तानुवन्ध्यादिविंशतिप्रकृतीविना मिश्रगुणसाने सप्ततिः । सैव जिननामनरायुष्कयुठा सम्यग्दृष्टिगुणस्थान के द्विसप्ततिः । इति' एवं बन्धमाश्रित्य भङ्गः रवादिषु' रसप्रमाशराममायालकाप्रभाभिधानप्रथमनरकथिवीत्रये द्रष्टव्यः । पारमादिषु पुनरेष एव मस्तीर्थकरनामहीनो विज्ञेयः । अयमर्थ:--पप्रभाघूमममावमाप्रमासु सम्यक्स्व- सद्भावेऽपि क्षेत्रमाहारम्येन तथाविपाध्यवसायामावात् तीर्थकरनामबन्धो नारकाणां नास्तीति ततस्तत्र सामान्येन शतम् , मिथ्यादृशां च शतम् , सासादनानां पण्णवतिः, मिश्राणां सप्ततिः, अविरतसम्यादृष्टीनामेकसप्ततिः । इह सामान्यपदेऽविरवसम्यग्दृष्टिगुणसाने र रमप्रमादिम- अस्तीर्थकरनाला हीन उक्तः । मिय्यादृप्यादिषु त्रिपु गुणसानेषु पुनस्वस मागेवाऽपनीतत्वात् तदवस एव ॥ ५॥ अजिणमणुआउ ओहे, सत्तमिए नरदुगुच विण मिच्छे । इगनयई सासाणे, तिरिआउ नपुंसचउपनं ॥६॥ व्याख्या-रसप्रमादिनरकत्रयसामान्यबन्धाधिवेकोतरशतमध्याजिननाममनुजायुपी मुक्त्या शेषा नवनवतिरोपपन्धे सप्तमयिन्यां नारकाणो भवति । सेव नवनवतिर्नरगतिनरानुपूर्वी ए. नरद्विकोधेगोत्रपिना पण्णवतिर्मियादृष्टिगुणसाने भवति । सैव पण्णवतिम्चिर्यगायुर्नसकवेद- मिप्यावहुण्डसंस्थानसेवा संहननरनिंग एकनवतिः सासादने राधम्या नारकामाम् ॥ ६॥ । .

·बन्यस्वामित्वाख्यस्तृतीयः कर्ममन्यः । अणचउवीसविरहिया, सनरदुगुचा य सपरि मीसदुगे। सतरसउ ओहि मिच्छे, पजतिरिया पिणु जिणाहारं ॥७॥ व्याख्या-पागुणा एकनवतिरनन्तानुबन्ध्यादिचतुर्विशतिप्रकृतिभिर्विरहिता नरद्विकोचे- गोगाभ्यां च सहिता सप्ततिर्भवति, सा च "मीसदुगे" वि मिश्राऽविरतगुणस्थानद्वये द्रष्टच्या। इह सप्तम्यां नरायुस्तावद् न यध्यत एव, तहन्याभावेऽपि च मिश्रगुणस्थानकेऽविरतगुणस्सा- नके च नरद्विकं बध्यते । अयमर्थ.--नरद्विकस्य नरायुपा सह नावश्यं मतिवन्धो यदुत यंत्रयायुध्यते तत्रैय गत्यानुपूर्वाद्वयमपि, तस्याऽन्यदाऽपि बन्धात्; मिथ्यात्वसासादनयोस्तु कलपाध्यवसायत्वेन नरद्विकं न बध्यते । एवं नरकगतौ बन्धवामिले प्रतिपाय.अय तिर्यगती तदाह-"सतरसउ" इत्यादि । विंशत्युतरशतं जिननामाऽऽहारकद्विकं च विना शेपं सप्त- दशोचरचतमोघे मिथ्यादृष्टिगुणस्थाने च पर्यावास्तिर्ययो पनन्ति । अत्रौपे तिरश्चा सत्यपि सम्यक्त्वे भवप्रत्ययादेव तथाविधाध्यवसायामावात् तीर्थकरनामः सम्पूर्णसंयमामावाद् आहा- रकद्विकस्य च पन्धो नास्तीति हृदयम् ॥ ७ ॥ विणु नरयसोल सासणि, सुराउ अण एगतीस विणु मीसे । ससुराउ सयरि सम्मे, पीयकसाए विणा देसे ॥८॥ व्याख्या-मागुक्तं सप्तदशोचरशतं नरकत्रिकादिषोडशमातीविना एकोवरदातं सासादने पर्याप्ततिरब्धाम् । एतदेवैकोतरशतं मुरायुरनन्तानुवन्ध्यायकत्रिंशत्प्रकृतीय विना एकोनस. पतिः, सा मित्रगुणसाने वध्यते । अयं भावार्थ:-~-"सम्मामिच्छदिट्टी आऊबंधं पिन करेइ ।" इति वचनाद् भत्र सुरनरायुषोरपन्धः, अनन्तानुपन्ध्यादयध पञ्चविंशतिपातयः सासादन एवं व्यवच्छिन्नबन्धाः, तथा मनुष्यास्तिवच मित्रगुणसानकसा अविरतसम्यगह- टिबद् देवाईमेय यान्ति, तेन नरद्विकोदारिकतिकवा पमनाराचानामपि पन्धाभावः । एव पकोनसपतिः मुरायुपा सहिता सप्ततिः 'सम्यक्त्वे' अविरतगुणस्सानके भवति । सक्षतिः 'द्वितीयकषायैः' अपत्याख्यानकोपमानमायालोमैर्विना पक्षष्टिशविरतगुणसाने यध्यते ॥८॥ अग तिर्यग्गतिपन्याधिकार एव मन्यलाघवायं मनुष्यगतावपि अन्य दर्शयति- इप पउगुणेसु वि नरा, परमजया सजिण ओटु देसाई। जिणइफारसहीणं, नवसउ अपजत्ततिरियनरा ॥९॥ व्याख्या-व्यथा पर्याप्ततिरब्यो मिथ्यादृष्टादिषु चतुर्पु गुणसानेपु सप्तदशोचरशतादिको अन्य उत्तः इति एवं पर्याप्तनरा अपि चतुएं-मिष्याइटिसासादनमियापिरतिगुणसानेषु समुदशी. परशतादिनन्धखामिनो मन्तन्याः। परम्' अयताः अविरतसम्यादृष्टयः पर्याधनराः "सजिग"वि अविरतसम्पादष्टिपर्यासतिग्पन्धयोग्यसपतिर्जिननामसहिना एकसधतिमा बामन्ति, दिननाम- फर्मणोऽपि पन्धकत्वात् तेषाम् । “ओह देसाइ" ति देशपिरतादिगुणम्मान गुणस्थानमा नामयगे च पर्याप्तनराणां पुनः 'ओप.' सानान्यो पन्थोऽबसेयः । स च फर्मनगो एय । यतः कर्मचान्ये सामान्यतो गुणसानकेषु बन्धः मतिरादिदो न पुनः रिसन गत्यादिना १ रामणियाराधमपि गरी ·। ॥ देवेन्द्रसूरिविरचिता सावरिका [गाथा र्गणासानमाभित्य, स मान बहुषु स्थानेधूपयोगीति मूलतोऽपि दयते- अभिनवकम्मरगहणं, बंधो मोहेण तत्य वीस सयं । , तित्ययराहारगदुगकर्ज मिच्छम्मि सतरसय ।। नरयतिग जाइथावरचउ हुडाऽऽयवछिवटुनपुमिच्छं । सोलतो इगहियसउ, सासणि तिरिथीणदुहगतिगं ॥ भणमज्झागिइसंघयणचउ निउज्जोय कुखगइस्थि वि । पणवीसतो मीसे, चउसयरि दुआउय अपंधा । सम्मे सगसयरि जिणाउबंधि बहर नरतिग बियकसाया। उरलदुगतो देसे, सचट्ठी तियकसायंतो ।। तेवहि पमते सोग अरइ अथिर दुग अजस अस्सायं । चुच्छिज्ज छच्च सच क, नेइ सुराउं जया गुणसहि अप्पमते, सुराउबंध तु जइ इहागच्छे । अनह अट्ठावन्ना, जं आहारगदुगं बंधे ।। अडवन अपुधाइमि, निइदुगंतो छपन्न पणभागे । सुरदंग पणिदि सुखगइ, तसनव उरल विणु तणुवंगा ।। सगरजर निमिण जिण वनमगुरुलहुनउ छलंसि तीसंतो। परिमे छवीसबंधो, हासरईकुच्छमयभेको । अनियट्टिभागपणगे, इगेगहीणो दुवीसविहयो । पुमसजलणचउण्इं, कमेण छेलो सतर मुहुमे ॥ चउदसणुञ्चजसनाणविग्धदसगं ति सोलमुच्छेओ। तिसु सायबंध छेओ, सजोगि बंधंतुणंतो य ॥ (गाथा ३-१२) इति । एतासां दशानामपि गाथानां व्याख्यान कर्मस्तवटीकातो योद्धव्यम् । इत्योपबन्धः । इह फर्मस्तवोक्तगुणस्थानकबन्धाद् नरतिरश्चा मिश्राऽविरतगुणस्थानकयोरयं विशेषः- कर्मस्तये मिश्रगुणस्थानके चतुःसप्ततिः अविरतसम्मादृष्टिगुणस्थानके सप्तसप्ततिः तिरश्चा पुनर्मनुष्यद्विकौदारिकद्विकवजपमनाराघसंहननरूपप्रकृतिपञ्चकस्य बन्धामावाद् मिश्रगुणस्था- नके एकोनसप्ततिः, अविरतसम्यग्दृष्टौ सुरायु क्षेपे सप्ततिः, नराणा तु मिश्रे एकोनसप्ततिः, अविरतसम्यग्हसौ तीर्थकरनामसुरायु क्षेपे एकसप्ततिः । अस्यां च एकसयतो यदि मनुष्यद्वि- कौदारिकद्विकवचम्पमनाराच संहननप्रकृतिपश्चकं नरायुष्कं च क्षिप्यते तदा कर्मस्तवोक्ता सप्तसप्ततिर्भवत्यविरतगुणस्थानके 1 तथा कर्मस्तवे देशविरतगुणस्थानके या सप्तषष्टिरुक्ता सा तिरश्धा जिननामरहिता पट्पष्टिर्देशविरतगुणसाने भवति । प्रमचादीनि गुणस्थानानि तिरश्चा न सम्भवन्ति । नराणां तु सर्वगुणस्थानकसम्मवेन देशविरतादिगुणस्थानकेषु कर्मस्तयोक्त एव सर्वोऽप्यन्यूनाधिक औषरन्धो याच्यः । ततश्च पर्याप्तनराणां सामान्येन बन्धे विंशत्युत्त- रशतं प्रकृतीनां प्राप्यते, तेषामेव मिथ्याशा सप्तदशोत्तरशतम्, सासादनानामेकोतरशतम्, ·, " बन्धखामित्वाख्यस्मृतीयः कर्ममन्यः । मिश्राणामेकोनसप्ततिः, अविरतसम्यग्दृष्टीनामेकसप्ततिः, देशविरतानां सप्तषष्टिः, प्रमचानां त्रिषष्टिः, अप्रमचानामेकोनपष्टिरष्टपञ्चाशद्वा, निवृत्तियादराणां प्रथमे भागेऽष्टपञ्चाशत्, भाग- पञ्चके पट्पञ्चाशत् , सप्तमभागे षड्विंशतिः, अनिवृत्तियादराणामाये भागे द्वाविंशतिः, द्वितीये एकविंशतिः, तृतीये विंशतिः, चतुर्थे एकोनविंशतिः, पञ्चमेऽष्टादश च, सूक्ष्मसम्परायाणां सप्तदश, उपशान्तमोहक्षीणमोहसयोगिनामेका सातलक्षणा प्रकृतिबन्धे प्राप्यते, अयोगिनां तु बन्धाभावः । एवमन्यत्राप्योपबन्धः कर्मस्ववानुसारेण मावनीयः । उक्तस्तिर्यमराणा पर्यासाना बन्धः, अथ तेषामेवापर्याप्तानां तमाह-"जिणइकारसहीणं" इत्यादि । यदेव नराणामोन घबन्धे विंशत्युत्तरशतं तदेव जिननामाघेकादशप्रकृतिहीनं शेषं नवोत्तरशतमपर्याप्ततिर्यमरा ओघतो मिथ्यारवे च बध्नन्ति । यद्यपि करणापर्याप्तो देवो मनुष्यो वा जिननामकर्म सम्यक्त्व- प्रत्ययेन याति तथापीह नराणां लब्ध्याऽपर्याप्तत्वेन विवक्षणाद् न जिननामबन्धः ॥ ९ ॥ तिर्यगती मनुष्यगतौ च बन्धखामित्वमुक्तम् । साम्प्रत देवगतिमधिकृत्य तदुच्यते- निरय व्व सुरा नवरं, ओहे मिच्छे इगिदितिगसहिया। कप्पदुगे वि य एवं, जिणहीणो जोइभवणवणे ॥१०॥ व्याख्या-सुरा अपि नारकवद् ओपनो विशेषतश्च तद्वन्धखामिनोऽवगन्तव्याः । नवर- मयं विशेषः-ओघे मिथ्यात्वगुणस्थानके च पन्धमाश्रित्य सुरा एकेन्द्रियादित्रिकसहिता द्रष्टव्याः । ततोऽयमर्थः-यो नारकाणामेकोत्तरशतरूप ओपबन्धः स एवैकेन्द्रियजातिस्था- वरनामाऽऽतपनामप्रकृतित्रयसहितः सुराणां सामान्यतो बन्धश्चतुरमशतम् , तदेव मिथ्यात्वे जिननामरहितं ध्युत्तरशतम् , एतदेवैकेन्द्रियजातिस्थावराऽऽतपनपुंसकवेदमिथ्यास्वहुण्डसेवार्तल- क्षणप्रकृतिसप्तकहीनं सासादने षण्णवतिः, पण्णवतिरेवानन्तानुपन्ध्यादिपड्विंशतिप्रकृतिरहिता मिथे सप्ततिः, सैव जिननामनरायुष्कयुता द्विसप्ततिस्वामविरतसम्यग्दृष्टयो देवा मनन्तीति सामान्यदेवगतिवन्धः । साम्प्रतं देवविशेषनामोच्चारणपूर्वकं तमाह-' -"कप्पदुगे" इत्यादि। 'कल्पद्विफेऽपि' सौधर्मेशानाख्यदेवलोकद्वयेऽपि एवं सामान्यदेवबन्यवद् बन्धो द्रष्टव्यः । तथाहि-सामान्येन चतुरप्रशतम् , मिथ्यादृशां व्यमशतम् , सासादनाना पण्णवतिः, मिश्राणां सधतिः, अविरताना द्विसप्ततिः । देवौषो जिननामकर्महीनो ज्योतिप्कमवनपति- व्यन्तरदेवेषु तद्देवीपु च विज्ञेयः, जिनकर्मसचाकस्य तेषत्पादाभावेन तत्र सहन्धासम्भवात् , ततः सामान्यतस्यधिकशतम्, मिथ्यात्वेऽपि व्यधिकशतम् , सासादने पण्णवतिः, मित्रे सधतिः, अविरते एकसप्ततिः ॥ १० ॥ रयण व्व सणकुमाराइ आणयाई उजोयचउरहिया । अपजसिरिय व्य नयसमिगिदिपुढ विजलतरुविगले ॥ ११ ॥ व्याख्या सनत्कुमाराद्याः सहसारान्ता देवा रलप्रमादिषयमपृथिवीत्रयनारकवद् बन्धमा- धित्य द्रष्टव्याः । तद्यथा-सामान्येनैकाप्रशतम् , मिथ्याशा शतम् , सासादनानां पण्णवतिः, मिथाणां सततिः, अविरताना द्विसप्ततिः । आनताद्या अवेयकनवकान्ता देवा अपि उद्योत- नामतिर्यगतितिर्यगानुपूर्वातिर्यगायु.प्रकृतिचतुष्करहिता रलप्रमादिनारकवदेव द्रष्टव्याः, ततः , ·है - १०४ देवेन्द्रसूरिविरचितः सावचूरिका [गाथा सामान्यतः सप्तनवति ते वनन्ति, मिथ्यादृशः पण्णवतिम् , सासादना द्विनवतिम् , मिश्रेऽविरते चोद्योतादिचतुष्कस्य प्रागेवापनीतत्वात् सम्पूर्ण एव रत्नप्रभादिभः ततो मिश्राः समर्ति अवि. रता द्विसप्तति बन्नन्ति ।। मिथ्यात्वादिगुणस्थानत्रयाभावात् पञ्चानुतरविमानदेवा एतामेवावि. रतगुणस्थानकसत्कां.द्विसधति वनन्तीत्यनुक्तमापि ज्ञेयमिति । उक्तं देवगतौ पन्धखामित्वम् , तगणनाच्च गतिबन्धमार्गणा समाप्ता । साम्प्रतमिन्द्रियेषु कायेषु च तदारभ्यते-"अपन" इत्यादि । अपर्याप्ततिर्यग्वद् नवोत्तरशतमेकेन्द्रियपृथ्वीजलतरुविकलेषु द्रष्टव्यम् । अयमर्थ:--- विंशत्युत्तरशतमध्याद् जिननामाघेकादशप्रकृतीर्मुक्त्वा शेपं नवोचरशतमेकेन्द्रिया विकले. न्द्रियाः पृथ्वीजलवनस्पतिकायाश्च सामान्यपदिनो मिथ्याशश्च बधान्ति ॥ ११॥ अथैतेषामेव सासादनगुणस्थाने बन्यमाह- । छनवइ सासणि विणु सहुमतेर केह पुण मिति चउनवई । तिरियनराहिँ विणा, तणुपजत्तिं न ते जति ॥ १२ ॥ व्याख्या-मागुक्तं नवोचरशतं सूक्ष्मनिकादिपकृतित्रयोदशकं मिथ्यात्व एव व्यवच्छिन्न- बन्धमिति कृत्वा सद् विना षण्णवतिः सासादने एकेन्द्रियविकलेन्द्रियपृथ्वीजलवनस्पतिकायानां भवति । केचित् पुनराचार्या ध्रुवते चतुर्नवति तिर्यनरायुष्काभ्यां विना, यतस्त एकेन्द्रियविकले. न्द्रियादयः सासादनाः सन्तस्तनुपर्याप्ति न यान्ति मतले तिर्यमरायुरवन्धकाः । अयं भावार्थ.- तिर्यमरायुषोस्तनुपर्याप्त्या पर्याप्तरेव वध्यमानत्वात् पूर्वमतेन शरीरपर्याप्त्युतरकालमपि सासाद- नमावस्येप्टत्वाद् आयुर्बन्धोऽभिप्रेत, इह तु प्रथममेव तन्निवृत्तेर्नेष्ट इति पण्णवतिः । तिर्यम- रायुषी विना मतान्तरेण चतुर्नवतिः ॥ १२ ॥ उक्त एकेन्द्रियादीनां पन्ध., अथ पञ्चेन्द्रियाणां त्रसकायिकानां च तमाह--, ओह पणिदि तसे गइतसे जिणिकार नरतिगुच्च विणा । मणवयजोगे ओहो, उरले नरभंगु तम्मिस्से ॥ १३ ॥ व्याख्या---'ओघः' विंशत्युत्तरशतादिलक्षणः कर्मसवोक्तः पञ्चेन्द्रियेषु प्रसकायिकैषु चाव- गन्तव्यः । तद्यथा-सामान्यतो विंशत्युत्तरशतम् , मिथ्यात्वे सप्तदशोउरशतम, सासादने एकोतरशतम्, मिशे चतुःसहतिः, अविरते सप्तसप्ततिः, देशे सप्तपष्टिः, प्रमते त्रिषष्टिः, अपमते एकोनपष्टिरष्टपञ्चाशद्वा, निवृत्तिवादरे प्रथममागेऽष्टपञ्चाशत् , भागपञ्चके पाश्चाशत्, सप्त. ममागे पड्विंशतिः, अनिवृतियादरे आधे भागे द्वाविंशति , द्वितीये एकविंशतिः, तृतीये विंशतिः, चतुथे एकोनविंशतिः, पञ्चमेऽष्टादश, सूक्ष्मे सप्तदश, शेषगुणस्सानत्रये सातस्करस बन्धः, अयोगिनि पधाभावः । गतिनसा. तेजोवायुकायासेपु जिननामाकादशभकृतीनर. त्रिकमुधेगोंत्र च विना विंशत्युवर शतं शेष पशोर शर्त बन्धे लभ्यते, सासादनादिमावस्तु ने सम्भवति । यत उत्तम्- ने किचि लमिव सुहुमतसा ।। सूक्ष्मत्रसाखेजोपायुकायीवा इति । एवमुक इन्द्रियेषु कायेषु च पन्धः, सम्प्रति योगेपु नजिशिकभन्दै एमात्रा ·शतम् , १२-१५] चन्यसामित्वाख्यस्तृतीयः कर्मग्रन्थः । तं प्रतिपादयन्नाह -"मणवयजोगे" इत्यादि । सूचकत्वात् सूत्रस्य सत्यादिमनोयोगचतुष्के तत्पूर्वके सत्यादिवाग्योगचतुष्के च ओघबन्धो विंशत्युत्तरशतादिलक्षणः कर्मस्तयोक्तो ज्ञेयः । तत्र सत्यादिस्वरूपं विदम्-सत्यं यथा अस्ति जीवः सदसपो देहमात्रव्यापीत्यादिरूपतया यथा- वस्थितवस्तुतत्त्वचिन्तनपरम् । सत्यविपरीत त्वसत्यम् । मिश्रखभावं सत्यासत्यम् , यथा-धव- खदिरपलाशादिमिश्रेषु बहुप्वशोकवृक्षेप्वशोकवनमेवेदमिति विकल्सनापरम् । तथा यद् न सत्यं नापि मृपा तदसत्यामृपा, इह विप्रतिपत्तौ सत्यां यद् वस्तुपतिष्ठासया सर्वज्ञमतानुसारेण विक- रुप्यते, यथा अस्ति जीवः सदसद्प इत्यादि तत् किल सत्यं परिभाषितम् । यत् पुनर्विप्रतिपत्ती सत्यां वस्तुप्रतिष्ठासया सर्वज्ञमतोत्तीर्ण विकरप्यते, यथा नास्ति जीव एकान्तनित्यो वा इत्यादि तद् असत्यम् । यत् पुनर्वस्तुप्रतिष्ठासामन्तरेण खरूपमात्रपोलोचनपरम् , यथा हे देवदच! घट- मानय, गा देहि मद्यमित्यादिचिन्तनपरं तद् असत्यामृपा, इदं स्वरूपमात्रपर्यालोचनपरत्वाद् न ययोक्तलक्षणं सत्यं भवति नापि मृपेति । इदमपि व्यवहारनयमतेन द्रष्टव्यम् , निश्चयनयम- तेन तु विप्रतारणादिबुद्धिपूर्वकमसत्येऽन्तर्भवति, अन्यथा तु सत्ये । "उरले" ति मनोवाम्यो- गपूर्वके औदारिककाययोगे नरमश: "इय चउगुणेसु वि नरा" (गा०९) इत्यादिना प्रागु- साखरूपः । यथा-ओघे विंशत्युत्तरशतम् , मिथ्यात्वे सप्तदशोत्तरशतम् , सासादने एकोपर- मिथे एकोनसप्ततिः, अविरते एकसप्ततिः इत्यादि । मनोरहितवाग्योगे विकलेन्द्रिय- भन्नः। केवलकाययोगे त्वेकेन्द्रियमन्तः । "तम्मिस्से" वि तन्मिो औदारिकमिश्रयोगे ॥१३॥ सम्प्रति बन्ध उच्यते-- आहारछग विणोहे, चउदससउ मिच्छि जिणपणगहीणं । सासणि चउनवइ विणा, नरतिरिआऊ सुहुमतेर ॥ १४ ॥ व्याख्या-विंशत्युत्तरशतमाहारकादिप्रकृतिपटकं विना शेपं चतुर्दशाधिकशतमोपबन्धे प्राप्यते । अय भावार्थ:-औदारिकमिश्रं कार्मणेन सह, तचापर्याप्तावस्थाया केवलिसमुद्धा- तावस्थायां वा; उत्पत्तिदेशे हि पूर्वभवादनन्तरमागतो जीय. प्रथमसमये कार्मणेनैव केवलेना- हारयति, ततः परमौदारिकस्याप्यारम्यत्वादौदारिकेण कार्मणमिश्रेण यावद् शरीरस्य निप्पचिः केवलिसमुद्धातावस्थाया द्वितीयषष्ठसप्तमसमयेषु कार्मणेन मिश्रमौदारिकमिति । अपर्याप्ताव- स्थायां च नाहारकादिपटक बध्यते इति वन्निषेधः । केवलिसमुद्धातावस्थायां पुनरेकस्स सात- स्यैव बन्योऽभिधास्यते । एतदेव चतुर्दशोचरशवमौदारिकमिश्रकाययोगी मिथ्यात्वे जिनना- मादिप्रकृतिपञ्चकहीन शेष नवोत्तर शत बध्नाति । स एव सासादने चतुर्नवर्ति बनाति, नवोत्तरशतमध्याद मुक्त्वा नरतिर्यगायुषी सूक्ष्मत्रिकादित्रयोदशप्रकृतीश्व, नरतिर्यगायुपोरप- याप्तत्वेन सासादने बन्धाभावात् , सूक्ष्मत्रिकादित्रयोदशकस्स तु मिथ्यात्व एव व्यवच्छिन्न- बन्यतया च ॥ १४ ॥ अणचउवीसाइ विणा, जिणपणजय सम्मि जोगिणो सायं। विणु तिरिनराउ कम्मे, वि एवमाहारदुगि ओहो ॥१५॥ व्याख्या–प्रागुता चतुर्नवतिरनन्तानुबन्ध्यादिचतुर्विशतिप्रकृतीविना जिननामादिपति- ·. देवेन्द्रसूरिविरचितः सावरिक [गाथा पञ्चकयुता च पञ्चसप्ततिस्तामौदारिकमिश्रकाययोगी सम्यक्त्वे बध्नाति । तथा सयोगिन औदा- रिकमिश्रस्था. केवल्सिमुद्धाते द्वितीयषष्ठसप्तमसमयेषु सातमेवैक बध्नन्ति । एवं गुणस्थानक- चतुष्क एवौदारिकमिश्रयोगो लभ्यते नान्यत्र । अथ कार्मणयोगादिषु बन्धः प्रतिपाद्यते "विणु तिरि" इत्यादि । ययौदारिकमि बन्धविधिरोघतो विशेषतश्चोक्त. एवं कार्मणयो- गेऽपि तिर्यमरायुषी विना वाच्या, कार्मणकाययोगे तिर्यमरायुपोईन्धाभावात् । कार्मणकाय- योगो ह्यपान्तरालगतावुत्पत्तिप्रथमसमये च जीवस्स मिथ्यात्वसासादनाऽविरतगुणस्थानकायो- पेवस्य लभ्यते । उक्त च-- मिच्छे सासाणे वा, अविरयसम्मम्मि यहव गहियम्मि । जति जिया परलोए, सेसिक्कारस गुणे मुर्नु ।। (प्रव० गा० १३०६) तथा सयोगिनः केवलिसमुद्भाते तृतीयचतुर्थपञ्चमसमयेषु चेति गुणस्थानकचतुष्टय एवं कार्मणकाययोगो नान्यत्र । ततो विंशत्युत्तरशतमध्याद् आहारकपट्कतिर्यमरायु प्रकृतीमुक्त्वा शेषस्य द्वादशोतरशतस्य सामान्येन कार्मणकाययोगे बन्ध । तदेव द्वादशोतरशत जिनादि- पञ्चकं विना शेपं सप्तोत्तरशतं कार्मणकाययोगे मिथ्याहशो वन्ति । तदेव सतोचरशत सूक्ष्मादित्रयोदश प्रकृतीर्मुक्त्वा शेषा चतुर्नवर्ति कार्मणयोगे सासादना वनन्ति । चतुर्नवतिरे. वाऽनन्तानुबन्ध्यादेचतुर्विशतिप्रकृताविना जिननामादिप्रकृतिपञ्चकसहिता च पञ्चसप्ततिस्तां कार्मणयोगेऽविरता बध्नन्ति । सयोगिनस्तु कार्मणकाययोगे सातमेवैकं बन्नन्ति । तथाऽऽहा- रककाययोगश्चतुर्दशपूर्वविदः, आहारकमिश्रकाययोगश्च तस्यैवाऽऽहारकशरीरस्य प्रारम्भसमये पारेत्यागसमये च औदारिकेण सह द्रष्टव्य । ततः 'आहारकद्विके आहारकशरीरतन्मिश्ररक्षणे योगद्वये ओघ कर्मस्तयोक्त. प्रमत्तगुणस्थानवर्ती त्रिषष्टिप्रकृतिबन्धरूपः। एतत् काययोगद्वय हि लब्ध्युपजीवनात् प्रमत्तस्यैव न त्वममत्स्य ॥ १५ ॥ सुरओहो घेउव्वे, तिरियनराउरहिओ य तम्मिस्से । वेयतिगाइम पिय तिय, कसाय नव दु चउ पंच गुणा ॥१६॥ व्याख्या---'सुरौष.' सामान्यदेवबन्धो वैक्रियकाययोगे द्रष्टव्यः । तद्यथा-सामान्येन चतुरप्रशतम् , मिथ्यात्वे घ्युचरशतम् , सासादने पण्णवतिः, मिथे सप्ततिः, अविरते द्विसधतिः । तथा तन्नि' क्रियमिश्रे स एव सुरोपतिर्यनरायुष्करहितो वाच्यः । इह देवनारका निजा- युपण्मासावशेषा एवायुवन्ति, अतो क्रियमिश्रयोगे उत्पविप्रथमसमयादनन्तरमपर्याप्ताद- स्थासम्मविनि आयुयबन्धाभावः। तथा चाऽनौघे युत्तरशतम् , मिथ्यात्व एकोत्तरशतम् , सासा- दने चतुर्नवतिः, अविरत एकसप्ततिः । वैक्रियमिश्रयोगो मिश्रता चाऽस्यात्र कार्मणकायेनैव सह मन्तव्या । अयमपि च मिथ्यात्वसासादनाऽविरतगुणस्थानकत्रय एव लभ्यते नान्यत्र । यद्यपि देशविरवस्याऽम्बडादे. प्रमचस्प तु विष्णुकुमारादेकियं कुर्वतो क्रियमिवैक्रियस- म्भवः श्रूयते पर खमावस्यस्य वैकिययोगस्याऽत्र गृहीतत्वाद् अथवा सल्यत्वाद् अन्यतो वा १मिध्यात्व सासादने वाऽविरतसम्यक्त्वेऽपका गृहीत । यान्ति जीवा परलोक शेषकादश गुणस्थानानि २"यभावम्मि अहिगए अहवा प्रवचनसारोद्धारे व पाठ ·१६-१७] वन्धखामित्वाख्यस्तृतीयः कर्मग्रन्थः। १०७ कुतोऽपि हेतोः पूर्वाचार्यः स नोक्तः । एवं योगेषु बन्धवामित्वमुक्तम् । अथ वेदादिषु तद्- भिधित्सुः प्रथमं गुणस्थानकानि तेष्वाह--"वेयतिग" इत्यादि। 'वेदत्रिके' स्त्रीवेदपुवेदनपुंस. कवेदरूपे 'नच' नवसद्ध्याकानि "संजलण" इत्याद्यतनगाया(१७)स्थ "पदम" इति पदस्थानापि सम्बन्धात् 'प्रथमानि' मिथ्यात्वादीनि अनिवृत्तिबादरान्तानि गुणस्थानकानि भवन्ति, ततः परं' वेदानामभावात् । एतेषु यः कर्मस्तवोक्तः सामान्यवन्धः स द्रष्टव्यः । तद्यथा--सामान्यतो नानाजीवापेक्षया विंशत्युतरशतम् , मिथ्यात्वे सप्तदशोतरशतम् , सासादने एकोत्तरशतम् , मित्र चतुःसधतिः, अविरते सप्तसप्ततिः, देशविरते सप्तपष्टिः, प्रमचे त्रिपष्टिः, अप्रमते एकोनप- प्टिरष्टपञ्चाशद्वा, निवृत्तिबादरे प्रथममागेऽष्टपञ्चाशत् , मागपञ्चके पट्पञ्चाशत् , सप्तममागे पट्विंशतिः, अनिचिचादरे आद्य भागे द्वाविंशतिः, एवमन्यत्रापि गुणस्थानकेषु यथास- म्मवं कर्मस्तयोक्तो बन्धो वाच्यः । कषायद्वारे-आधेऽनन्तानुगन्धिकोषमानमायालोमरूपे कपायचतुके द्वे प्रथमे मिथ्यात्वसासादनाख्ये गुणस्थानके तत्र तीर्थकरयन्धस्य सम्यक्त्वा- त्ययत्वाद् आहारकद्विकबन्धस्य च संयमहेतुत्वाद् अनन्तानुबन्धिषु तदभावात् सामान्येन सप्त- दशोतरशतम् , मिथ्यात्वे सप्तदशोत्तरशतम्, सामादने एकोत्तरशतम् । द्वितीयेऽप्रत्याख्यानाख्ये कपायचतुप्के चत्वारि मथमानि मिथ्यात्वसासादनमिश्राऽविरतनामकानि गुणस्थानकानि, तत्राहारकद्विकबन्धाभावेन सामान्येन अष्टादशोत्तरशतम् , मिथ्यात्वे सप्तदशोतरशतम् , सासादने एकोत्तरशतम् , मिश्रे चतुःसप्ततिः, अविरते सप्तसप्ततिः । तृतीये प्रत्याख्यानावरणाख्ये कषाय- चतुप्के पञ्च आधानि मिथ्यात्वादीनि देशविरतान्ताने गुणस्थानकानि, देशविरते सप्तपष्टिः, शेपाणि तथैव ।। १६ ॥ संजलणतिगे नव दस, लोभे चउ' अजइ दु ति अनाणतिगे। पारस अचक्खुचक्खुसु, पढमा अहवाइ चरमचऊ ॥ १७ ॥ व्याख्या-'संज्वलनत्रिके' संज्वलनक्रोधमानमायारूपे नवाऽऽद्यानि गुणस्थानकानि । तत्र सामान्यबन्धाद् निवृत्तिवादरं यावद् वेदत्रिकन्यायेन विंशत्युतरशवादिको बन्धः, अनिचि. पादरे तु प्रथमे भागे द्वाविंशतिः, द्वितीये 'वेदरहिता एकविंशतिः, तृतीये संज्वलनकोपर- हिता विंशतिः, चतुर्थे संज्वलनमानरहिता एकोनविंशतिः, पञ्चमे सज्वलनमायारहिता अष्टा- दश । सज्वलनलोभस्य तु सूक्ष्मसम्परायेऽपि भावात् तत्र दश प्रथमानि गुणस्थानानि, तत्र नव तथैव, दशमे तु सूक्ष्मसम्पराये सप्तदश प्रकृतयः । संयमद्वारे--'अयते' असंयते चत्वारि आद्यानि गुणस्थानानि, तन्त्र सामान्यतोऽविरतसम्यग्दृष्टेरपि समृहीतत्वाद् जिननामक्षेपात् सप्त- दशोचरशतं जातमष्टादशोचरशतम् , मिथ्यात्वे सप्तदशोचरशतम् , सासादने एकोतरशतम् , मिश्रे चतुःसप्ततिः, अविरते सप्तसप्ततिः । ज्ञानद्वारे-'अज्ञानत्रिके' मत्यज्ञानश्रुताज्ञान विमङ्गरूपे द्वे मिथ्यात्वसासादने, त्रीणि वा गुणस्थानकानि मिश्रेण सह । अयमाशयः-मिश्रे ज्ञानां- शोऽज्ञानांशश्वास्ति, तत्र यदाऽज्ञानांशप्राधान्यविवक्षा तदाऽज्ञानत्रिके गुणस्थानकद्वयमेव, ज्ञानांशप्राधान्यविवक्षायां तु तृतीयं मिश्रमपि, तत्रौघे सप्तदशोत्तरशतम् , मिथ्यात्वे सघदशोत्तर- सासादने एकोतरशतम् मित्रे चतुःसप्ततिः। दर्शनद्वारे-चक्षुरचक्षुर्दर्शनयोः प्रथमानि ग शतम्।

·[गामा - १०८. देवेन्द्रसूरिविरचितः सावचूरिकः द्वादश गुणस्थानानि, परवस्तु , चक्षुरचक्षुषोः सतोरप्यनुपयोगित्वेनाव्यापारात् । तत्रौधे विंशत्युत्तरशतम् , मिथ्यात्वे सप्तदशोत्तरशतम्, इत्यादि यावत् क्षीणमोहे सातबन्ध, एकः । यथाख्याते, घरमगुणस्थानकचतुष्कम्, तत्र सामान्यत एकः, उपशान्तमोहे एकः, क्षीणमोहे 'एकः, सयोगिनि. एकः, अयोगिनि शून्यम् ॥ १५ ॥ मणनाणि सग जयाई, समइय छेय चउ दुन्नि परिहारे । केवलिदुगि दो घरमाञ्जयाइ नव मइसुओहिदुगे ॥१८॥ व्याख्या-मनःपर्यायज्ञाने सप्त 'यतादीनि' प्रमच संयतादीनि क्षीणमोहान्तानि । तत्र सामान्यत आहारकद्विकसहिता त्रिषष्टि ता पञ्चषष्टिः, प्रमते त्रिपष्टिः इत्यादि यावत् क्षीण.. मोहे एकः केवलसात्वन्धः । सामायिके छेदोपस्थापने च चत्वारि यतादीनि 'गुणस्थानानि, तत्र सामान्यतः पञ्चषष्टिः, मते, त्रिपटिरित्यादि प्राग्वत् , सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानकादौ तु सूक्ष्मसम्परायादिचारित्रभावात् । तथा 'टे गुणस्थानके प्रमचापमतरूपे परिहारविशुद्धिकचारित्रे नोत्तराणि, तस्सिंधारित्रे वर्तमानस्य श्रेण्यारोहणप्रतिषेधात्, तत्र सामान्यतः पञ्चषष्टिः, प्रमते त्रिषष्टिः, अप्रमते एकोनपटिरष्टपञ्चाशद्वा । 'केवलद्विके' केवलज्ञान केवलदर्शनरूपे द्वे चामे' अन्तिमे सयोगिकेवल्ययोगिकेवल्याख्ये गुणस्थानके भवतः, अनौघे एकस्य सातस्य यन्धः सयोगिनि च, अयोगिनि शून्यम् । तथा मतिश्रुतयोः 'अवधिद्विके' च अवधिज्ञानावधिदर्शन- लक्षणे 'अयतादीनि' अविरतसम्यादृष्ट्यादीनि क्षीणमोहपर्यवसानानि नव गुणसानकानि भवन्ति, सयोग्यादौ केवलोत्पत्त्या मत्यादेरभावात् , तत्रौपतोऽप्रमत्तादेर्मत्यादिमत आहारक- द्विकस्यापि बन्धसम्भवाद् एकोनाशीतिः, विशेषचिन्तायामविरतादिगुणस्थानकेषु कर्मस्तवोक्तः सप्तसप्तत्यादिमितो बन्धो द्रष्टव्यः ॥ १८ ॥ अड़ उवसमि चउ चेयगि, खइए इक्कार मिच्छतिगि देसे। सुमि सठाणं तेरस, आहारगि नियनियगुणोहो ॥ १९ ॥ व्याख्या- इह 'अयतादि' इति पदं सर्वत्र योज्यते । ततोऽयतादीनि उपशान्तमोहान्तान्यष्टौ गुणखानान्यौपशमिकसम्यक्त्वे भवन्ति, तत्र सामान्यत औपशमिकसम्यक्त्वे वर्तमानानां देव- मनुजायुपोईन्धामावात् पञ्चसप्ततिः, अविरतेऽपि पञ्चसप्ततिः, देशे सुरायुरबन्धात् पद्मष्टिः, प्रमते द्वापष्टिः, अप्रमचे अप्टपश्चाशद् इत्यादि यावदुपशान्ते एकः । वेदके' क्षायोपसमि- कोपरपर्यायेऽयतादीन्यप्रमतान्तानि चत्वारि गुणस्थानकानि, तत्रौघे एकोनाशीतिः, अविरते सप्तसप्ततिः, देशे सप्तपष्टिः, प्रमते त्रिषष्टिः, अपमते एकोनपष्टिरष्टपश्चाशद्वा । अतः परम- पर्शमश्रेणावीपशमिकं.क्षपकश्रेणी पुनः क्षायिकम् , क्षायोपशमिकसम्यक्त्वं तूदीमिथ्यात्वक्ष- येऽनुदीर्णमिथ्यात्योपशमे च भवतीति । उक्तं च- 'मिच्छर जमुइण्णं, वे सीणं अणुइयं तु उवसंत । मीसीमावपरिणयं, वेइज्जतं खओवसमं ॥ (विशेषा० गा० ५३२) तथा क्षायिकसम्यक्त्वे अयतादीनि अयोगिकेवलिपर्यवसानानि एकादश गुणस्तानकानि, मध्यास यदी तत् क्षीगमनुदितं मयान्तम् । निनोभावपरिण वेधमानं सोशमम् ॥

·" १८-२१] बन्धखामित्वात्यस्तृतीयः कर्मग्रन्थः । तनौघे एकोनाशीतिः, अविरते सप्तसप्ततिः, देशे सप्तपष्टिः इत्यादि यावदयोगिनि शून्यम् । क्षायिकसम्यक्त्वस्वरूपं विदम्- खीणे दंसणमोहे, तिविहम्मि वि भवनियाणभ्यम्मि । निप्पञ्चवायमउलं, सम्मत्तं खाइयं होई ॥ (श्राव० प्र० गा० १८) तथा 'मिथ्यात्वत्रिके' मिथ्यादृष्टिसाखादनमिश्रलक्षणे 'देशे' देशविरते 'सूक्ष्मे सूक्ष्मसम्प- राये 'स्वस्थान' निजस्यानम् । अयमर्थः-मिथ्यात्वमार्गणास्थाने मिथ्यादृष्टिगुणस्थानम् , सासा- दनमार्गणास्थाने सासादनगुणस्थानम् , मिश्रमार्गणास्थाने मित्रगुणस्थानम् , देशसंयममार्गणास्थाने देशविरतगुणस्थानम्, सूक्ष्मसम्परायसंयमे सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानम् । अत्र च खवगुणस्थानीयो बन्धः, यथा--मिथ्यात्वे ओपतो विशेषतश्च सप्तदशोत्तरशतम् , एवं सासादने एकाचरशतम् , मिश्रे चतुःसप्ततिः, देशे सप्तपष्टिः, सूक्ष्मे सप्तदशः । आहारकद्वारे-त्रयोदश गुणस्थानानि मिथ्यादृष्ट्यादीनि सयोगिकेवल्यन्तानि आहारके जीवे लभ्यन्ते, अयोगी त्वनाहारकः । तत्रौघतः विंशत्युत्तरशतम् , मिथ्यात्वे सप्तदशोत्तरशतम् , इत्यादि यावत् सयोगिनि सातरूपैका प्रकृतिर्बन्धे भवति । एवं वेदादिषु मार्गणास्थानेषु गुणस्थानकान्युपदर्य सम्प्रति तेषु बन्धाति- देशमाह-"नियनियगुणोहो" वि निजनिजगुणौघः, एतेषु वेदादिषु यानि खखगुणसानानि तेप्वोधः कर्मस्तयोलो बन्धे द्रष्टव्य इत्यर्थः । स च यथास्थानं मावित एव ॥ १९ ॥ यच्च प्रागुक्तम् "अष्टौपशमिकसम्यक्त्वे गुणस्सानानि" इति तत्र कश्चिद्विशेषमाह- परमुवसमि वहता, आउ न पंधति तेण अजयगुणे। देवमणुआउहीणो, देसाइसु पुण सुराउ विणा ॥ २० ॥ व्याख्या-सर्वत्र वेदादिपु निजनिजगुणोघो वाच्य इत्युक्तं परमीपशमिकेऽयं विशेषः- औपशमिके वर्तमाना जीवा आयुर्न बध्नन्ति तेनाऽयतगुणस्थान के देवमनुज्ञायुया हीन ओपो वाच्यः, नरकतिर्यगायुपोः प्रागेव मिथ्यात्वसासादनयोरपनीतत्वान्न तद्धीनता । तथा 'देशा- दिषु' देशविरतप्रमचाऽप्रमतेषु पुनरोघः सुरायुविना ज्ञेयः । औपशमिकसम्यक्त्वं तूपशमश्रेण्यां प्रथमसम्यक्त्वलाभे या भवति जीवस्य । उक्तं च- उवसामगसेढिगयस्स होइ उवसामियं तु सम्म । जो वा अकयतिपुंजो, अखवियमिच्छो लहइ सम्म । (विशेषा० गा० ५२९, २७३५) ननु क्षायोपशसिकौपशमिकसम्यक्त्वयोः कः प्रतिविशेषः !, उच्यते—सायोपशमिके मिथ्यात्वदलिकवेदनं विपाकतो नास्ति प्रदेशतः पुनर्विद्यते, औपशमिके तु प्रदेशतोऽपि नास्तीति विशेषः ॥ २०॥ उक्त वेदादिपु वन्यस्वामित्वम् । अथ लेश्याद्वारमुच्यते-- ओहे अट्ठारसयं, आहारदुग्ण आइलेसतिगे। तं तित्थोणं मिच्छ, साणाइसु सम्वहिं ओहो ॥ २१ ॥ १क्षीणे दर्शनमोहे निविधेऽपि भवनिदानमते । निष्प्रयपायमनुलं सम्यश्वं क्षायिक भवति ॥ २ उपश- मीगतस मवति औपचामिकं नु सम्परजम् । यो वास्तत्रिपुप्रोमपितमिभ्यालो उमवे सम्यक्त्रम् ॥

·२२-२४] बन्धवामित्वाल्यस्तृतीयः कर्मग्रन्यः । , एक मुक्त्वा शेषस्य द्वादशोत्तरशतस्याऽनाहारके सामान्येन बन्धः । तथा जिननाम सुरद्विक वैक्रियद्विकं च द्वादशोत्तरशतमध्याद् मुक्त्वा शेषस्य सप्तोत्तरशतस्यानाहारके मिथ्यादृष्टौ बन्धः। तथा सूक्ष्मादित्रयोदश प्रकृतीर्मुक्त्वा शेषायाश्चतुर्नवतेः सासादनस्सेऽनाहारके बन्धः । तथा:- नन्तानुबन्ध्यादिचतुर्विंशतिप्रकृतीश्चतुर्नवतेमध्याद् मुक्त्वा शेषायाः सप्ततेर्जिननामसुरद्विकवै- क्रियद्विकयुक्तायाः पञ्चसप्ततेरविरतेऽनाहारके बन्धः । तथा सयोगिनि केवलिसमुद्धाते तृतीय- चतुर्थपञ्चमसमयेप्वमाहारक एकस्याः सातप्रकृतेर्बन्धः ॥ २३ ॥ अथ भाग यदुक्तं लेश्याद्वारे-साणाइसु सहिं ओहो" ति (गा० २१) "सासादनादिषु गुणसानेषु सर्वत्र लेश्यापके ओपो द्रष्टव्यः" इति, तत्र न ज्ञायत मादिशब्दात् कस्या लैश्यायां कियन्ति गुणस्थानानि गृह्यन्ते : इत्यतो लेश्यासु गुणस्थानकान्युपदर्शयन् प्रकरणसम- थनां प्रकरणज्ञानोपायं चाह- तिसु दुस सुकाइ गुणा, चउ सग तेर ति बंधसामित्तं । देविंदसरिलिहियं, मेयं कम्मत्ययं सोउं ॥ २४ ॥ व्याख्या-तिस्पु' आद्यासु कृष्णनीलकापोतलेश्यासु "चउ" इत्यादिना यथाक्रम सम्बन्धात् 'चत्वारि' मिथ्यात्वसासादनमियाविरतरूपाण्याद्यानि गुणस्थानानि प्राप्यन्ते, एतद्गुणस्थानच- तुम्के परिणामविशेषतः पाणामपि लेश्याना मावात् । 'द्वयोः तेजपालेश्ययोमिथ्यात्वादीनि सप्त गुणस्थानानि, वयोरममत्वगुणस्थानकान्तमपि यावद्भावात् । शुक्ललेश्यायो त्रयोदश मिथ्या- स्वादीनि गुणस्थानानि, तस्या मिथ्यादृष्टिगुणस्थानात् प्रभृति यावत् सयोगिकेवलिगुणस्थानक सायदपि भावात् । अयोगी त्वलेश्यः । इह च लेश्याना प्रत्येकमसहयेयानि लोकाकाशप्रदेश- प्रमाणान्यध्यवसायसानानि, ततो मन्दाध्यवसायस्थानापेक्षया शुक्कलेश्यादीनामपि मिथ्यादृष्ट्यादौ सम्मयो न विरुध्यते । तथा कृष्णादिलेश्यात्रयं यदिहाविरतगुणस्थानकान्तमुक्तं तद् वृहद- न्धस्वामित्वानुसारेण, पडशीतिकेतु तस्स प्रमत्तगुणस्थानकात यावदभिहितत्वात् । तथाहि- लेसा तिन्नि पमतं, तेऊपम्हा उ अप्पमता। सुका जाप सजोगी, निरुद्धलेसो अजोगि चि ।। (जिनवल्लमीवपडशीति गा० ७३) तत्त्वं तु श्रुतधरा विदन्ति इति । प्रतिपादितं गत्यादिषु वन्यस्वामित्वम् , तत्प्रतिपादनाच्च समर्थित पन्धखामित्वप्रकरणम् । इतिशब्दः परिसमाप्तौ । बन्धस्वामित्वमेतत् 'ज्ञेयं' योद्धव्यं, कर्मस्तवं श्रुत्वा, अत्र बहुपु स्यानेषु तदुक्तवन्यातिदेशद्वारेण मणनात् ॥ २४ ॥ एतद्वन्यस्य टीकाभूत्, परं कापि न साऽऽप्यते । सानस्याशून्यताहेतोरतोऽलेख्यवर्णिका ।। ॥ इति पन्धसामित्वावरिः समाप्ता॥ मन्थानम् ४२६ अक्षराणि २८ रेदयासिन प्रमतं यावद तेजपो त अप्रमत्ततम् । भगायावत् सयोगिन निरसलेयोऽयोगीति ।।

·॥ अहम् ।। पूज्यश्रीदेवेन्द्रसूरिविरचितखोपाटीकोपेतः पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः। ॥ ॐ नमः प्रवचनाय॥ यद्धाषितार्थलवमाम्य दुरापमायु, श्रीगौतममभृतयः शमिनामधीशाः। सूक्ष्मार्थसार्थपरमार्थविदो बभूवुः, श्रीवर्धमानविमुरस्तु स वः शिवाय ॥ १॥ निजधर्माचार्येभ्यो, नत्वा निष्कारणैकबन्धुभ्यः । श्रीपडशीतिकशास्त्रं, विवृणोमि यथागमं किञ्चित् ॥ २ ॥ तत्राऽऽदावेवाऽभीष्टदेवतास्तुत्यादिपतिपादिकामिमा गाथामाह- नमिय जिणं जियमग्गणगुणठाणुवओगजोगलेसाओ। पंधप्पयहभावे, संखिजाई किमवि चुच्छं ॥१॥ जिनं नत्वा जीवस्थानादि वक्ष्य इति सम्बन्धः । तत्र 'नत्वा' नमस्कृत्य, नमस्कारो हि चतुर्धा-दन्यतो नामको न भावतो यथा पारकादीनाम् १, भावतो नामैको न दव्यतो यथाऽनुचरोपपातिसुरादीनाम् २, एको द्रव्यतोऽपि भावतोऽपि यथा शम्बकुमारभृतीनाम् ३, एको न द्रव्यतो नापि भावतो यथा कपिलादीनाम् १ । ततो द्रव्यमावरूपेण भावनमस्कारेण नमस्कृत्य । कम् ! इत्याह-'जिन' रागद्वेषमोहादिदुरवैरिवारजेतारं वीतरागम् , परमाई- न्त्यमहिमालहवं तीर्थकरमित्यर्थः । अनेन परमाभीष्टदेवतानमस्कारेण ऐकान्तिफमात्यन्तिक- मावमङ्गलमाह, तेन च शास्त्रस्याऽऽपरिसमावेनिष्पत्यूहता मवतीति । क्त्वाप्रत्ययस्य चोत्तरक्रिया- सापेक्षत्वाद् उत्तरक्रियामाह--जीवमार्गणागुणसानादि वक्ष्ये । इह सानशब्दस्य प्रत्येक योगाद् जीवस्यानानि, मार्गणास्थानानि, गुणस्थानानि । तत्र जीवन्ति-यथायोग्य प्राणान् धार- यन्तीति जीवाः माणिनः शरीरमृत इति पर्यायाः, तेषां जीवानां सानानि-सूक्ष्मापयो? के- न्द्रियत्वादयोऽवान्तरविशेषाः, तिष्ठन्ति जीवा एषु इति कृत्वा जीवस्थानानि १३ मार्गणे- जीवादीना पदार्थानामन्वेषणं मार्गणा, तस्साः सानानि आश्रया मार्गणासानानि यक्ष्यमा- गानि गत्यादीनि २१ गुणाः-शानदर्शनचारित्ररूपा जीवस्खमावविशेषाः, स्थान-पुनरेतेषां शुध्धशुद्धिपकर्षापकहतः स्वरूपमेदः, तिष्ठन्ति गुणा अस्मिन्निति कृत्वा, गुणाना सानानि गुणस्थानानि-परमपदप्रासादशिखरारोहणसोपानकलानि स्वोपज्ञकर्मवाटीकायां सविस्तर- मभिहितानि इहैव वा रिधिद्वक्ष्यमाणानि मिथ्यादृष्टिममृतीनि चतुर्दश श "उवओग" चि उपयोजनमुपयोगः-पोधरूपो जीवव्यापारः, भावे पन्, यद्वा उपयुज्यते-वस्तुपरिच्छेदं प्रति - -

·पहशीतिनामा चतुर्थः कर्मप्रन्यः ।
व्यापार्यत इत्युपयोगः, कर्मणि पन्, यदि या उपयुज्यते वस्तुपरिच्छेदं प्रति जीवोऽनेनेसु.
पयोगः, "पुनामि प;" (सि०५-३-१३०) इति फरणे घप्रत्ययः, सर्वत्र जीवततत्त्वभू.
तोऽयबोध एवोपयोगो मन्तव्य: १) "योग" ति योजनं योगः-जीवस पीय परिसन्द इति
यावत् , यदि या युज्यते-भावनयलानादिक्रियाप्त व्यापार्यत इति योगः, कर्मणि धन्, यद्धा
युज्यते-सम्बध्यते धावनवल्गनादिक्रियासु जीयोऽनेनेति "पुनाशि०" (सि० ५-३-१३०)
इति करणे घप्रत्ययः, स च मनोवाक्षायलक्षणसहफारिकारणभेदात् विविधो घश्यमाणस.
रूप: ५। "लेसाउ" विलिश्यते-मिप्यते कर्मणा सहात्माऽनयेति लेश्या, कृष्णादिदन्यसाचि.
ज्यादात्मनः शुभाशुभपरिणामविशेषः । यदुक्तम्-
कृष्णादिद्रव्यसाचिव्यात्, परिणामो य आत्मनः ।
स्फटिकस्येव बनाय, लेश्याशब्दः प्रवर्तते ॥ इति ।
साच पोदा-कृष्णलेश्या नीललेश्या कापोतलेश्या तेजोलेश्या पालेल्या मुलेश्या ।
आसां च सरूपं जम्यूफलखादकपट्पुरषीदृष्टान्तेन ग्रामपातनमचलितचीरपट्कदृष्टान्तेन या
एवमयसेयम्-
जह जंबुपायवेगो, मुपक्षफलमरियन भियसाहागो ।
दिट्टो छहि पुरिसेहिं, ते किती जंबु भरपेमो ।।
विह पुण ते! बितेगो, आरुहणे हुज जीयसंदेहो ।
तो छिंदिऊण मूलाउ पाडिउं लाई मक्रोमो
पीयाऽऽह इद्दहेणं, कि लिनेण वरुणा उ अम्हं ! ति ।
साहा महाल हिंदह, तइओ येई पसाहा ॥
गुच्छे चउत्यो पुण, पंचमओ येइ गिण्हह फलाई ।
छटो उ येह पडिया, एए पिय सायहा पितु
दिदंतस्सोक्णमओ, जो येइ तरं तु हिंद मूलाभो ।
सो वर किण्हाए, साह महसाउ नीलार ।
हया पसाहा फाऊ, गुच्छा तेज फराह पम्हाए।
पडियाई मुरुलेसा, अहका अन्नं इमाऽभरणं !!
चोरा गामवदत्य, विगिगया एए देह पाए।

·- देवेन्द्रसरिविरचितखोपनटीकोपेतः [गाथा पिच्छह तं सई, दुपयं च चउप्पयं वा वि ।। बीओ माणुस पुरिसे, य तईओ साउहे चउत्यो उ । पंचमओ जुज्झते, छटो पुग तस्थिमं भणइ ॥ इकं ता हरह घणं, बीयं मारेह मा कुणह एयं । केवल हरह धणं ती, उपसंहारो इमो तेसि ।। सधे मारेह ची, वट्ट सो किण्हलेसपरिणामे । एवं कमेण सेसा, जा चरमो मुशलेसाए ।। अस्यैव दृष्टान्तद्वयस्य सवगाथा:- मूलं साह पसाहा, गुच्छ फले छिंद पडियभक्खणया । सर्व माणुस पुरिसा, साउह जुज्झत घणहरणा ॥ आसु च लेश्यासु यो जीवो यस्यां लेश्यायां वर्तते स प्रदर्श्यते- वैरणे निरणकंपो, अइचंडो दुम्महो खरो फरसो । किण्हाइ अणझप्पो, वहकरणरओ य तशालं । मायाडमे कुसलो, उफोडालुद्ध चवलचलचित्तो। मेहुणतियामिरओ, अलियपलावी य नीलाए । मूढो आरमपिओ, पावं न गणेइ सबकज्जेसु । न गणेइ हाणिवुडी, कोहजुओ काउलेसाए । दक्खो संवरसीलो, रिजुमाको दागसीलगुगजुचो । धम्मम्मि होइ बुद्धी, अरूसणो तेउलेसाए । सचशुकंपो य थिरो, दाणं खल देह सबजीवाणं । अइकुसलबुद्धिमंतो, धिहमंतो पम्हलेसाए । धम्मम्मि होइ बुद्धी, पावं बजेइ सबकजेसु । आरंमेसु न रज्जइ, अपक्सवाई य सुकाए । यं प्रेशर्ष सं सर्व द्विपदं च चतुष्पद पापि ॥ द्वितीयो मनुष्यान पुरुषधि वृदीयः सायुधांधतर्पत । परामको युध्यमानान पठा पुनखरेदं भगति । एवं तावद् हरप धनं दितीयं मात्पप मा परतवम् । केवल दरव धनं उपसंहारोऽयं तेषाम् ॥ सर्वान् मारयति वर्तते सहुरेश्यापरिणामे । एवं कमेण शेषा यावत् परमः अल्ललेश्यायाम् ॥ मूल पासा प्रशाखा गुच्छा फलानि छिन्त पवितभक्षणता ! पर्व मनुष्यान पुरुषान् पायुधान युप्पमा. मान हिन्त पनहरणम् ॥ २ रेप निरनकम्मा मदिरा सा घर पाणायामनप्पामः पार. गातय सरकालम् । मायादुम्मे इशल उत्कोराळपासचलचितः । मैपुनदीमाभिरतः भीडालापीप नीलायाम् ॥ गूढ भारम्भत्रियः पापं न पणयति गरेकायेंषु । म गणपति हानिानी कोषयुतः पोत- वैश्यायाम् ॥ दस वरशील नामावौ दानशीलगुणयुतः । धर्मे भवति इदिः भपेषणः वेगौडेसायाम् ॥ सत्वानुकम्पाय स्थिरः दान पल ददाति एवंजीवेभ्यः । विशालबुद्धिमान् प्रतिमान् पाटेश्यापार भो भावि पुदिः पाप पर्नपति सका । भारम्मेषु न एमति सपक्षपाती मायाम ॥

·- पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मप्रन्यः । ११५ ततो जीवस्यानानि च मार्गणास्थानानि च गुणस्थानानि च उपयोगाश्च योगाश्च लेश्या- धेति द्वन्द्वे द्वितीया शस् । "बंध" वि मिथ्यात्वादिभिर्वन्धहेतुमिरञ्जनपूर्णपूर्णसमुद्रकवद् निर- न्तरं पुद्गलनिचिते लोके कर्मयोग्यवर्गणापुद्गलरामनः क्षीरनीरवद् वयय पिण्डवद्वा अन्यो- न्यानुगमामेदात्मकः सम्बन्धो बन्धः १ । उपलक्षणत्वाद् उदयोदीरणासनानो परिमहः । तत्र तेषामेव कर्मपुद्गलानां यथास्वसितिबद्धानामपवर्तनादिकरणकृते सामाविके वा स्थित्यपचये सत्युदयसमयमाप्तानां विपाकवेदनमुदयः । तेषामेव कर्मपुद्गलानामकालप्राप्तानां जीवसामर्थ्य- विशेषाद् उदयावलिकायां प्रवेशनमुदीरणा ३ । तेपामेव कर्मपुद्गलानां बन्धसङ्कमाभ्यां लब्धात्म- लामानां निर्जरणसमकृतखरूपप्रच्युत्यमावे सति सद्भावः सवा । यद्वा बन्ध इति पदैक- देशेऽपि 'भामा सत्यभामा' इति न्यायेन पदप्रयोगदर्शनाद् बन्धहेतवो मिथ्यात्वाऽविरतिकपा- ययोगरूपा वक्ष्यमाणा गृह्यन्ते ७ । "अप्पयहू" ति भावप्रधानत्वानिर्देशस्य अल्पपहुत्वं गत्यादि- रूपमार्गणासानादीनां परस्परं स्तोकम्यस्त्वम् ८ । "भाव" ति जीवाजीवानां तेन तेन रूपेण भवनानि-परिणमनानि भावा औपशमिकादयः ९ । ततो पन्धश्च अल्पबहुत्वं च भावाश्चेति द्वन्द्वे द्वितीयाबहुवचनं शस् । सूत्रे च "अप्पयई" इत्यत्र दीर्घत्वं "दीर्घदूसौ मियो वृती" (सि०८-१-५) इति प्राकृतसूत्रेण । "संखिजाइ" चि सयायते-चतुप्पल्यादिप्ररूपणया परिमीयत इति सध्येयम् , आदिशब्दादसधेयानन्तकपरिग्रहः १० । तत एवं जीवस्थाना- दिकमनन्तकपर्यवसानं द्वारकलापमत्र वक्ष्य इत्यनेनाभिधेयमाह । कथं वक्ष्ये । इत्याह- "किमवि चि किमपि किश्चित्-वसं न विस्तरवत् , दु.पमानुमावेनापचीयमानमेघायुर्बलादि- गुणानामैदंयुगीनजनानां विस्तराभिघाने सत्युपकारासम्भवात् , तदुपकारार्थ चैप शास्त्रारम्भ- प्रयासः । एतेन ससियरुचिसत्त्वानाश्रित्य प्रयोजनमाचष्टे । सम्बन्धस्त्वर्थापविगम्या, स चोपा. योपेयरक्षणः साध्यसाधनलक्षणो गुरुपर्वक्रमलक्षणो वा स्वयमभ्यूः । इह च मार्गणास्थानगुणस्यानादयः सर्वे पदार्या न जीवपदार्थमन्तरेण विचारयितुं शक्यन्त इति प्रथमं जीवस्थानमहणम् १ । जीवाश्च प्रपञ्चतो निरूप्यमाणा गत्यादिमार्गणासानैरेव निरूपयितुं शक्यन्त इति तदनन्तरं मार्गणास्थानमहणम् २ । तेषु च मार्गणास्थानेषु वर्तमाना जीवा न कदाचिदपि मिथ्यादृष्ट्यायन्यतमगुणसानकविकला भवन्तीति ज्ञापनाय मार्गणा- स्थानकानन्तरं गुणसानकग्रहणम् ३ । अमूनि च गुणस्थानकानि परिणामशुष्यशुद्धिपकर्षाप- कर्षरूपाण्युपयोगवतामेवोपपद्यन्ते नान्येषामाकाशादीनाम्, तेषां ज्ञानादिरूपपरिणामरहितत्वा- दिति मतिपत्त्यर्थ गुणस्थानकमहणानन्तरमुपयोगमहणम् १ | उपयोगवन्तश्च मनोवाकायचेष्टाम वर्तमाना नियमतः कर्मसम्बन्धमानो भवन्ति । क्या चागमः- जाप णं एस जीवे एयइ यह चलइ फंदइ घट्टइ खुन्मइ तं तं भावं परिणमह ठाव णं अविवंधए वा सत्तविहवंधए वा छविधए वा एगविहवंधए वा नो णं अपंधए । इति ज्ञापनार्थमुपयोगमहणानन्तरं योगमहणम् ५ । योगवशाधोपावस्यापि कर्मणो यावद् भारत खत एक जीव एमवे येरते चलति सन्ददे पाते एम्पति तं तं मावं परिणमठे लावदा विष- बन्धको पा सप्तविपरम्पोमा परिन्पो वा एकविभवन्मको काम सम्बन्धका ।

·देवेन्द्रसूरिविरचितस्वोपज्ञीकोतः [गाया न कृष्णाद्यन्यतमलेश्यापरिणामो जायते तावद् न तस्य स्थितिपाकविशेषो भवति, "स्थिति- पाफविशेषस्तस्स भवति लेश्याविशेषेण" इति वचनमामाण्यात् , ततो योगवशादुपाचस्स कर्मणो लेश्याविशेषतः स्थितिपाविशेषो मक्तीति प्रतिपतये योगानन्तरं लेश्यामहणम् ६ । लेश्या-- वन्तश्च यथायोग्यैन्यहेतुभि कर्मबन्योदयोदोरणासत्ता प्रकुर्वन्तीति ज्ञापनाय लेश्यानन्तरं पन्धमहणम् ७ । बन्धोदयादियुक्ताश्च जीवा मार्गणास्थानाधाभित्या नियमत परसरमरूपे या भवेयुहयो वेति निवेदनार्थ बन्धानन्तरमल्पबहुत्त्वग्रहणम् ८ ते च जीवा मार्गणासानादि- प्वल्पे वामहो वा मवन्तोऽवश्य पण्णासौपशमिकादिभावानां केपुचिद मायेषु वर्तन्त इति प्रक- टनार्थमल्पबहुत्वानन्तर भावग्रहणम् ९ । औपशमिकादिभाववतां च जीवानामपरहुत्वं नियमतः सत्येयकेन असहधेयकेन अनन्तकेन वा निरूपणीयमिति मायग्रहणानन्तरं सक्ष्येय- कादिग्रहणम् १० इति । । यद्यपि चेह सामान्येनोक "जीयस्थानादि वक्ष्ये" तथाप्येव विशेषतो द्रष्टव्यम्--जीवस्याग- केषु गुणस्थामकयोगोपयोगलेश्याकर्मपन्योदमोदीरणासघा वक्ष्ये, मार्गणास्थानके पुनर्जीव- स्थानफगुणस्थानफयोगोपयोगलेश्याऽल्पपाहुत्वानि, गुणस्थानकेषु चा जीवसानकयोगोपयोग- लेश्यामन्धहेतुपन्धोदयौदीरणासत्ताऽल्पय त्वानि । तत्र गाथा:- चउदसजियठाणेसु, चउदस गुणठाणगाणि १ जोगा य२। उपयोग ३ लेस ४ मधु ५६ ६ दीरणा ७ सैत ८ मह पए। चउदसमग्गणठाणेसु, मूलपएK पिसहि इयरेसु । जिय १ गुण २ जोगु ३ वओगा ४, लेस ५ ऽपहुं ६ व छहाणा ।। चउदसगुणठाणेसुं, जिय १ जोगु २ योग ३ लेस बंषा ५ य । बंधु ६ दयु ७ दीरणामओ ८, संत ९ ऽपरा १० च वस ठाणा ॥ इति ॥१॥ सत्र यथोद्देश निर्देश इति न्यायात प्रथमं तावद् जीवस्थानानि निरूपयलाह-- इह सुहमयायरेगिदियितिचउअसन्निसन्निपंचिंदी। अपजत्ता पञ्जत्ता, कमेण चउदस जियहाणा ॥२॥ 'इह' असिन् जगति भनेन क्रमेण चतुर्दश जीवस्यानानि प्रामिसपितशब्दानि भवन्ति । फेन फ्रमेण इति चेत्, इत्याह-सूक्ष्मपादरेकेन्द्रियद्वित्रिचतुरसंज्ञिसज्ञिपधेन्द्रिया, एते प सर्वेऽपि प्रत्येक पर्याप्तका अपर्याप्तकाधेति । तत्र एक पर्शनलक्षणमिन्द्रियं येषां त एपे- न्द्रियाः पृयिन्यसेजोवायुवनस्पतयः, ते च प्रत्येक द्वेषा-सूक्ष्मा यादराश्च । सूक्ष्मनामकर्मो- दयात् सूक्ष्मा सकरलोकव्यापिन, पादरनामफर्मोदयाद् पादराः ते प रोकपतिनियतदेशव- तिनः । द्विश्चितुरसैझिसज्ञिपधेन्द्रिया इति, इन्द्रियशन्दस्य प्रत्येक योगा धीन्द्रिया श्रीन्द्रिया मतुरिन्द्रिया असजिसशिमेदामिता पन्नियाः । तत्र द्वे सनरसामने पितुर्दशमीपस्थानेषु चतुर्दश गुणस्थानहानि योगाय । उपयोगटेसावरभोदयापरमा पनि चतुर्दशमार्गगास्थानेगु मूलादेषु विषधिरितए । जीवगुणयोगोरयोगा ऐसाऽमबहुल पर स्थानानि . धनुगमस्थाने जीवयोगोपयोग यादग्पा चौदयोरणा प्रतापमान र स्थानानि ।

·, पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मप्रन्यः । इन्द्रिये येषां ते द्वीन्द्रियाः कृमिपूतरकचन्दनकशङ्ककपर्दजलौकाप्रभृतयः । श्रीणि स्पर्शनरस- नप्राणरूपाणि इन्द्रियाणि येषां ते त्रीन्द्रियाः कुन्थुमत्कुणयूकागर्दमेन्द्रगोपकमकोटकादयः । चत्वारि सर्शनरसनघाणचक्षुर्लक्षणानि इन्द्रियाणि येषां ते चतुरिन्द्रियाः अमरमक्षिकामशकवृ- श्चिकादयः । पञ्च स्पर्शनरसनप्राणचक्षुःभोवलक्षणानि इन्द्रियाणि येपां ते पञ्चेन्द्रियाः मत्स्य- मकरेभकलमसारसहंसनरमुरनारकादयः, ते च द्विविधाः-संज्ञिनोऽसशिनश्च । तत्र संज्ञानं संज्ञा-भूतभवद्भाविभावसभावपर्यालोचनम्, "उपसर्गादातः" (सिक ५-३-११०) इत्यह प्रत्ययः, सा विद्यते येषां ते सज्ञिनः-विशिष्टसरणादिरूपमनोविज्ञानमाज इति यावत् , तद्विपरीता असंज्ञिनः-विशिष्टस्मरणादिरूपमनोविज्ञानविकला इत्यर्थः । एते च सूक्ष्मैकेन्द्रि- यादयः प्रत्येक द्विधा---पर्याप्तका अपर्याप्तकाश्च । पर्याप्तिर्नाम-पुद्गलोपचयजः पुद्गलग्रहणपरि- णमनहेतुः शक्तिविशेषः, सा च विषयभेदात् पोदा-आहारपर्याप्तिः १ शरीरपर्यातिः २ इन्द्रि- यपर्याप्तिः ३ उच्छ्वासपर्याप्तिः ४ भाषापर्याप्तिः ५ मनःपर्माप्तिः ६ चेति । तत्र यया बायमाहार- मादाय खलरसरूपतया परिणमयति सा आहारपर्याप्तिः १ । यया रसीभूतमाहारं रसामुग्मां- समेदोऽस्थिमज्जाशुक्रलक्षणसप्तधातुरूपतया परिणमयति सा शरीरपर्याप्तिः २॥ यया धातुरूपतया परिणमितमाहारमिन्द्रियरूपतया परिणमयति सा इन्द्रियपर्याप्तिः ३ । यया पुनरुच्यासपायोग्य- वर्गणादलिकमादाय उच्छासरूपतया परिणमय्याऽऽलम्व्य च मुञ्चति सा उच्छासपर्याप्तिः १ । यया तु मापापायोग्यवर्गणाद्रव्यं गृहीत्वा भाषात्वेन परिणमप्याऽऽलम्व्य च मुञ्चति सा भाषापर्याप्तिः५। यया पुनर्मनोयोग्यवर्गणादलिकं गृहीत्वा मनस्त्वेन परिणमय्याऽऽलम्ब्य च मुश्चति सा मनःपर्याप्तिः ६ । एताश्च यथाक्रममेकेन्द्रियाणां द्वीन्द्रियादीनां संझिनां च चतुःप- श्चपदसया भवन्ति । यदमाणि- आहारसरीरिंदिय, पजनी आणपाणुमासमगे। चचारि पंच छ प्पि प, एगिदियविगलसन्नीणं !! पर्याप्तयो विद्यन्ते येषां ते पर्याप्ताः, "अमादिभ्यः" (सि०७-२-४६) इति मत्वर्थीयः अमत्ययः, खार्थिककपत्ययोपादानात् पर्याप्तकाः । ये पुनः खयोग्यपर्याप्तिपरिसमाप्तिविकला. स्तेऽपर्याप्सकाः, ते च द्विधा लब्ध्या करणैश्च । तन्न येऽपर्यासका एवं सन्तो मियन्ते न पुनः स्वयोग्यपर्याप्तीः सर्वा अपि समर्थयन्ते ते लध्यपर्याप्तकाः, ये पुनः करणानि-शरीरेन्द्रिया- दीनि न तावद् निर्वर्तयन्ति अथ चावश्यं पुरस्ताद् निर्वर्तयिष्यन्ति ते करणापर्याप्तकाः । इह चैवमागमः- लब्ध्यपर्यासका अपि नियमादाहारशरीरेन्द्रियपर्यामिपरिसमाप्तावेद मियन्ते नार्वाग, यलादागामिमवायुद्धा प्रियन्ते सर्व एव देहिनः, तथाऽऽहारशरीरेन्द्रियपर्यातिपर्याशानामेव इति ॥ २॥ तदेवं निरूपितानि जीवस्थानानि अर्थतेप्वेव जीवसानेपु गुणस्थानानि प्रचिकटयिपुराइ- १ साहारसरी रियापि पर्याप्पय आनप्राणभाषामनाति । चतया पर रुपि र एकेन्द्रियविरुल- संगिनाम् । मप्यते ।

·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेठ [गाया पायरअसन्निविगले, अपजि पढमविय सनिअपजते । अजयजुय सन्निपज्जे, सव्वगुणा मिच्छ सेसेसु ॥ ३ ॥ इह चतुर्दश गुणस्थानानि भवन्ति । तद्यथा-~-मिथ्यादृष्टिगुणस्थान १ सासादनसम्याह• टिगुणस्थान २ सम्यग्मिथ्यादृष्टिगुणस्थानम् ३ अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थान ४ देशविरतिगुण- सान ५ प्रमतसयतगुणस्थानम् ६ अप्रमतसंयतगुणस्थानम् ७ अपूर्वकरणगुणस्थानम् । अनिवृत्तिबादरसम्परायगुणस्थान ९ सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानम् १० उपशान्तकपायवीतरागच्छ• प्रस्थगुणस्थान ११ क्षीणकपायवीतरागच्छद्मस्थगुणस्तान १२ सयोगिकेवलिगुणस्थानम् १३ अयोगिकेवलिगुणस्थानम् १४ । एतेषामर्थलेशोऽयम्- जीवाइपयत्थेसु, जिणोवइटेसु जा असदहणा । सद्दहणा वि य मिच्छा, विवरीयपरूवणा जा य ॥ संसयकरण ज पि य, ज तेसु अणायरो पयस्थेसु । त पचविह मिच्छ, तदिट्टी मिच्छदिट्टी य॥ उसमअद्धाएँ ठिओ, मिच्छमपतो तमेव गतुमणो। सम्म आसायतो, सासायण मो मुणेयधो॥ जह गुडदहीणि विसमाइमावसहियाणि हुति भीसामि । भुजतस्स तहोमयदिट्ठीए मीसदिट्टीओ। तिविहे वि हु सम्मते, थोवा वि न विरइ जस्स फम्मवसा । सो अविरउ चि भन्नइ, देसे पुण देसविरईओ ॥ विगहाकसायनिहासदाइरओ भवे पमत्तु ति । पचसमिओ तिगुत्तो, अपमतजई मुणेयधो ।। अप्पुव अप्पुष, जहुचरं जो करेइ ठिहकड। रसकड तम्घाय, सो होइ अपुधारणु चि॥ विणिवदृति विसुद्धि, समगपइट्टा वि जम्मि बन्नुन । ततो नियहिठाण, विवरीयमो वि अनियट्टी ।। थूलाण लोहखडाण वेयगो थायरो मुणेयो। सुहमाण छोड सहुमो, उनसतेहिं तु उसंतो। १जीबादिपदार्थेषु जिनोपदिष्टेषु याऽनदा । पदाऽपि व मध्या विपरीतपहरणा याचशरण यदपि च यस्तष्पनादर पदार्थ । तरावविध मिघ्याल तद्राटि नियाश्चि ॥ माध्यनि स्तिो मम्यान मखमेव गमना । सम्यक्त माखादयन् सासाइनो हातस्य ॥ यथा गुदभिती विमादिमावरा हवे गपतो मिले। मुनानस तपोमयाठा निधाशिक । त्रिविधेपि हि सम्पये तोहापि न पिनि यस कर्मवशात् । सोऽविरत इति भम्पटे देव पुनर्देशविरते । पिपासायनिद्रामादिरो भयेर प्रमत्त इव । परमितसिप्तोऽप्रमत्तरवितम्य ॥भमपूर्व ययोत्तर य करोति स्थिविना साम्तमा भवलपूर्वकरण इति विनिवर्त वे पिशुदि समविद्यामपि यस्मिन्नम्योन्यम् । ततो वित्तिय विपरीतमोड पनि गूलाना सोमवमानो दोबाइये काम मात्र मावि म परमात rurala ·३] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्ममन्यः । खीणम्मि मोहणिजे, खीणकसाभो सजोग जोगि ति (गति) । होइ पउत्ता य तओ, अपउत्ता होइ हु अजोगी ॥ पविरयसासणमिच्छा, परमविया न उण सेसगुणठाणा । मिच्छस्स तिन्नि भंगा, छावलियं होइ सासाणं ।। तितीसयर चउत्यं, पुधाणं कोडि ऊण तेरसनं । लहुपंचक्खर चरिमं, अंतमुहू सेसगुणठाणा ॥ ततो बादराच-बादरैकेन्द्रियाः पृथिव्यम्बुवनस्पतिलक्षणाः असंज्ञी च-विशिष्टमरणादि- रूपमनोविज्ञान विकलः विकलाश्व-विकलेन्द्रिया द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियाः यादरासंजि- विकलं तस्मिन् पादरासंजिविकले । किंविशिष्टे ! "अपजि" ति अपर्याप्ते, कोऽर्थः । अपर्याप्तवादरैकेन्द्रियेषु पृथिव्यम्बुवनस्पतिषु, तथा अपर्याप्तेऽसज्ञिनि, तथा विकलेषु द्वीन्द्रि- यत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियेष्वपर्याप्तेषु । किम् ! इत्याह-"पढमबिय" ति इह "सधगुणा" इति पदाद् गुणशब्दस्साकर्षणम्, ततः प्रथम-मिथ्यादृष्टिगुणस्थानं द्वितीयं-सासादनगुणस्थानं भवति । मम तेजोवायुवर्जनं किमर्थम् ! इति चेद्, उच्यते-तेजोवायूनां मध्ये सम्य- क्त्वलेशवतामपि उत्पादाभावात् सम्यक्त्वं चासादयतां सासादनमावाभ्युपगमात् । नन्वेकेन्द्रियाणामागमे सासादनमावो नेप्यते, "उमयाभावो पुढवाइएमु सम्मतलद्धीए" इति परममुनिप्रीतवचनप्रामाण्यात् , अत एवागमे एकेन्द्रिया अज्ञानिन एवोकाः, द्वीन्द्रि- यादयश्च केचिदपर्याप्तावस्थायां सासादनभावाभ्युपगमाद् ज्ञानिन उक्ताः केचिच तदभावाद् अज्ञानिनः, यदि पुनरेकेन्द्रियाणामपि सासादनभावः स्यात् तर्हि तेऽपि द्वीन्द्रियादिवद् उम. यथाऽप्युच्येरन्, न चोच्यन्ते, यदुक्तम्- ऐंगेंदिया णं मंते ! कि नाणी अन्नाणी ! गोयमा नो नाणी नियमा अन्नाणी । तथा- बेइंदिया णं भंते । किं नाणी अन्नाणी ! गोयमा ! नाणी वि अन्नाणी वि । इत्यादि । तत् कथमिहापर्याप्ठयादरैकेन्द्रियेषु पृथिव्यम्बुवनस्पतिलक्षणेषु सासादनगुणसानकमाव उक्तः!, सत्यमेतत्, किन्तु मा त्वरिष्ठाः, सर्वमेतदने प्रतिविधास्याम इति । "सनिअपजचे अजयजुय" ति । संजिन्यपर्याप्ते तदेव पूर्वोक्तं मिध्यादृष्टिसासादनलक्षणं गुणस्थानकद्वयमयतयुतं भवति । यमनं यतं-विरतिरित्यर्थः, न विद्यते यतं यस सोऽयतोऽ. विरतसम्पादृष्टिरित्यर्थः, तेन युतं-संयुक्तमयतयुतम् । इदमुकं भवति सजिन्यपर्याछे त्रीणि मिथ्याइटिसासादनाऽविरतसम्यग्दृष्टिलक्षणानि गुणस्थानानि भवन्ति, न शेपाणि सम्यग्मिथ्या- भीगे मोहनीये क्षीणकषाय. सयोगः योगीति । भरति प्रयोका च सका भयोचा भवसेवायोगी। अविरतपासादनमिप्यासानि परमविवानि न पुनः शेषगुणस्थानानि । मिथ्यालय प्रयो भनाः परापलिक भवति पासादनम् ॥ त्रयस्त्रिंशददराणि चतुर्थ पूर्वाणां कोटिपना प्रयोदशम् । रघुरमा चरममन्तमुहूर्त शेषगुणस्थानानि ॥ १ भयामावः पृथियादिषु सभ्यक्बलम्धेः॥ १एकेदियाः महन्त । शानि. मोऽमानिनः गौतम मानिनो नियमादशानिनः ॥ दीन्द्रियाः मदन्टा किंशानिनोमानिन· गौतम ! शानिनोप्यमानिनोभपि।

·देवेन्द्ररिविरचितलोपट्टीकोपेतः [गाम दृशादीनि, तेषां पर्यासावस्थायामेव मावात् । सनिपजे सबसुग" ति संझिनि पर्यासे सण्यिपि मिथ्यादृश्यादीनि अयोगिपर्यन्तानि गुणस्थानकानि भवन्ति, संजिनः सर्वपरिणामसम्भवात् । अथ कथं सशिनः सयोग्ययोगिरूपगुणस्थानाद्वयसम्भवः तदा तस्साश्मनक्कतया संज्ञि- त्वायोगात् :, न, तदानीमपि हि तस्स द्रव्यमन सम्बन्धोऽसि, समनस्काधाऽविशेषेण संजिनो व्यवहियन्ते, ततो न तस्य भगवतः संशिताव्याघातः । यदुक्कं समतिकाचूर्णी- मणकरण केवलिगो वि अत्यि तेण सनिणो मतंति, मनोविन्नाणं पहुच ते सनिणो न मयंति ति । "मिच्छ सेसेस" ति मिथ्यात्वं शेपेषु' भणितायशिष्टेषु पर्याप्तापर्यावसूक्ष्मपर्याप्तपादरैकेन्द्रिय- द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियाऽसंक्षिपञ्चेन्द्रियरक्षणेषु सप्तम जीयस्थानकेषु मिथ्याष्टिगुणसानमेव भवति न सासादनमपि, यत. परमयादागच्छतामेव घण्टारालान्यायेन सम्यक्त्वलेशमासादय- वामुत्पचिकाल एवापर्याप्तावस्साया बन्तूना एभ्यते न पर्याप्तावस्थायाम् । अतः पहिसूक्ष्म• सादर र द्विवनिश्चतुपरस जिरवेन्द्रियाणां तदभावः, अपर्याप्तसूक्ष्मैकेन्द्रियेऽपि न सासादन- सम्भवः, सासादनस्य मनाए शुभपरिणामरूपत्याद, महासक्लिएपरिणामस्य च सूक्ष्मैकेन्द्रिय- मध्ये उत्पादाभिधानादिति ॥ ३॥ तदेवं निरूपितानि जीवस्थानके गुणस्थानकानि । साम्प्रतं योगा यकुमवसरमाप्तास्ते प पञ्चदश, तद्यथा-सत्यवाग्योगः १ असत्ययाग्योग. २ सत्यमृपावाग्योग ३ असत्यासपाया- ग्योगः । तस्वरूपं चेदम्- सचा हिया सतामिह, संतो मुणयो गुणा पयस्या वा । तधिवरीया मोसा, मीसा जा तदुमयसहावा । अहिगया जा वीस वि, सहु चिय केवलो असधमुसा । एवं मनोयोगोऽपि चतुर्पा द्रष्टव्यः १ । काययोगः सतपा-जीवारिकम् १ औदारित मिश्र २ क्रियं ३ क्रियमियम् ४ आहारकम् ५ आहारकमिधं ६ कार्मण १७ 1 वो- दारिककाययोगसियामनुप्ययो. । तयोरेयापर्यातयोरौदारिफमिश्रकाययोगः । किसफार योगो देवनारकयोस्तिमनुप्ययोर्ग पैकियर ब्धिमतो. । क्रियमिश्रकाययोगोऽपर्याप्योर- नारकयोस्तियन्मनुष्ययोर्या वैशियस्यारम्भकाले परित्यागकाले च । आहारकं चाचपूर्वविदः । थाहारकमियकाययोग माघारकस मारम्भसमये परित्यागाले १ । मार्मणास्योगोऽय- प्रकारकर्मविकाररूपशरीरचेष्टासरूपोऽन्तरालगदायुत्पविषयमरामपे पेवलिसमुदातासामा पातानेवान् योगान् जीवसानपेषु व्याचिस्यासयह-- अपजत्तकि फम्मुरलमीस जोगा अपनसग्निसु से। सपिउव्यमीस पसं, तणुपनेसुं उरलमले ॥४॥ मनपर रेजिनोऽप्यखिर हो मगन्ते । परोविश न म स.. Pा सवामिद पटो मुनो गुपयादा REE ET SAREATO अनधियतामा पिएम्बपि मरठ. अपना - ·-- पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । १२१ अपर्यासाना-सूक्ष्मवादरद्वित्रिचतुरसज्ञिपञ्चेन्द्रियाणां पटकं अपर्याप्तपट्कं तमिन् अपर्याप्त- पट्के सैज्ञिपश्चेन्द्रियापर्याप्तवर्जितेषु पसु अपर्यासेपु योगौ भवतः । द्विवचनस्य बहुवचनं प्राकृतत्वात् , यथा--"हत्या पाया" इत्यादौ । की योगी! इत्याह' कार्मणौदारिक- मिश्री । तत्र कार्मणकाययोगोऽपान्तरालगतायुत्पत्तिप्रथमसमये च, शेषकालं त्यौदारिकमिश्रका. ययोगः । “अपजसन्निसु ते सविउद्यमीस" ति 'अपर्याप्तसंशिपु संध्यपर्याप्तजीवेषु ''तो' पूर्वोक्तौ कार्मणौदारिकमिप्रकाययोगी भवतः, कि केवलौ ? न इत्याह-सह वैक्रियमिश्रेण वर्तेते इति संवैक्रियमित्रौ । तथा चापर्याप्तसंजिनि त्रयो योगा भवन्ति कार्मणकाययोग औदारिकमिश्रकाययोगो क्रियमियकाययोगश्च । तत्र कार्मणकाययोगोऽपान्तरालगावुत्र- तिप्रथमसमये च, दोपकालं तु तिर्यव्यनुष्ययोरौदारिकमिश्रकाययोगः । सजिनोऽपर्याप्ठस्य देव. नारकेषु पुनरुत्पद्यमानस्य वैक्रियमिश्रकाययोगो द्रष्टव्यो न शेषस्य, असम्भवात्, मिश्रता चान कार्मगेन सह द्रटन्या । अत्रैव मतान्तरमुपदर्शयन्नाह-'एयु' पूर्वनिर्दिष्टेषु शेषपर्या- त्यपेक्षयाऽपर्याप्तेपु तनुपर्याप्ट्या पर्याप्तेषु शरीरपर्याप्तेप्यित्यर्थः 'औदारिकम्' औदारिककाय- योगम् 'अन्य केचिदाचार्याः शीलाङ्कादयः प्रतिपादयन्तीति शेषः, शरीरसर्यात्या हि परिसमातिवत्या किल तेषां शरीरं परिपूर्ण निप्पन्नमिति कृत्वा । तथा च तद्न्यः-- औदारिककाययोगस्तिर्यदमनुप्ययोः शरीरपर्याप्तेरुव॑म् , तदारतस्तु मिश्रः । (आ. म. श्रु. द्वि० अ० पत्र ९४) इति । नन्धनया युक्त्या संजिनोऽपर्याप्तस्स देवनारकेपुत्पद्यमानस्य तनुपर्याप्त्या पर्याप्तस्य वैक्रिया मपि शरीरमुपपद्यत एव किमिह तद् नोक्तम् । इति, उच्यते---उपलक्षणत्वाद् एतदपि दृष्ट- व्यमित्यदोषः, यद्वा इहापर्याप्ता लब्ध्यपर्याप्तका एवान्तर्मुहूर्तायुपो द्रष्टव्याः, तेच तिर्यम- नुप्या एव पटन्ते, तेपामेवान्तर्मुहूर्वीयुष्कत्वसम्भवात् , न देवनारकाः, तेषां जपन्यतोऽपि दशवर्षसहसायुस्कत्वात् । लब्ध्यपर्याधका अपि च जघन्यतोऽपि इन्द्रियपर्याप्तौ परिसमासा- यामेय मियन्ते नाग इत्युक्तमागमाभिप्रायेण । ततस्तेषां लब्ध्यपर्याप्तकानां शरीरपर्यात्या पर्याप्तानामौदारिकमेव शरीरमुपपद्यते न वैक्रियमित्यदोषः । किमान्यमतकयनेनाऽयमभिप्रायः सूच्यते यद्यपि तेषां शरीरपर्याप्तिः समजनिष्ट तथापि इन्द्रियोच्छासादीनामद्याप्यनिप्पन्नत्वेन शरीरस्यासम्पूर्णत्वाद् अत एव कार्मणस्याप्यद्यापि ज्यामियमाणत्वाद् औदारिकमिश्रमेव तेषा युक्त्या घटमानकमिति ॥ १ ॥ सम्वे सन्निपजत्ते, उरलं सुहमे समासु(स) तं चउसु । यायरि सविउविदुगं, पजसन्निसु यार उयोगा ॥५॥ 'सर्वे' पञ्चदशापि योगा भवन्ति । तथाहि-चतुर्या मनोयोगः चतुर्धा वाग्योग. सप्तघा फाययोगः । इत्साह-संक्षिपर्याप्ने' संज्ञी चासौ पातश्च सजिपर्याप्तः तलिन् संक्षिपर्याप्से । नन्यौदारिकमिश्रवैक्रियमिश्रकामणकाययोगाः कथं संक्षिपर्याप्तस पटन्ते तेपामपर्यापाय- सामायित्वात् !, उच्यते-क्रियमित्रं संयतादेकियं प्रारममाणस्य प्राप्यते, औदारिकाम- अकार्मणकाययोगी तु केवलिन. समुद्भावावसायाम् । यदाह भगवानुमाखातिवाचकवरः-- , 7 ·देवेन्द्रप्रिविरचितलोपज्ञटीकोपेत. (गाथा औदारिकप्रयोक्ता, प्रथमाष्टमसमययोरसाविष्ट । मिश्रौदारिकयोका, सप्तमपठद्वितीयेषु ।। फार्मणशरीरयोगी, चतुर्धके पश्चमे तृतीमे च । (प्रश.का. २७६-७७) इति । 'पर्याप्त सूक्ष्मे सूक्ष्मैकेन्द्रिये औवारिककापयोगो भवति । पर्याप्तशन्नध "मधे सन्निपजते" इति पदाद् डमरुकमणिन्यायेन सर्वत्र योग्य । "चउसु" वि चतुर्प द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरि- न्द्रियासशिपञ्चेन्द्रियेषु पर्याप तदेवौदारिक मवति । किं फेवलम् । म हत्याह--'सभाष' सह भाषया असत्यामृपाखरूपया "विगलेसु असश्चमोसा" इति वचनाद् धर्तत इति सभापम् । कोऽर्थ, विकलनिकासंज्ञिपञ्चेन्द्रियेषु पासेषु औदारिकफाययोगाऽसत्यामृषामापालक्षणों को योगावित्यर्थः । तद् इत्यनुवर्तते, सद् औदारिक सह क्रियटिकेन वैक्रिय क्रिमिनल्समा वर्तत इति संवैक्रियद्विक पादरैकेन्द्रियपाते मवति । अयम:बादरैकेन्द्रिये पर्या औदारिककामयोगवैक्रियकाययोगक्रियमिश्काययोगलक्षगासयो योगा भवन्ति । सत्र भीमा- रिककाययोगः पृथिव्यम्वुतेजोवनसतीनाम्, वैक्रियद्विक तु वायुकायस्पेति ।। प्ररूपिता जीवस्थानेषु योगा । साम्प्रतमुपयोगाः मरूपणायसरमाधा, ते पवाद । सपथा-मतिज्ञान १ तशान २ अवधिज्ञान ३ मनःपर्ययशाग : फेयलमान ५ लक्षणानि पश्च ज्ञानानि, मत्पशान १ शुताज्ञान २ विमा ३ रूपाणि श्रीग्यज्ञानानि, चक्षुर्दर्शनाच- क्षुर्दर्शनारऽवधिदर्शन फेयलदर्शन:रूपाणि पत्वारि दर्शमानि इत्येतानुपयोगान् जीवसानपे दिदर्शयिपुराह--"पनसम्मिनु पार उपभोग" वि पनशब्देन पर्याध उच्यते, पत्र पर्माताध ते संझिनच पर्याप्तसशिनः, तेषु पर्यायसजिए 'दादरा' द्वादासपा उपयोगा मरन्ति । ते पप्रमेणब न तु युगपत् , उपयोगाना तथानीपस्तभावतो योगरयासम्मवाद । उक्त प- "समए दो गुयोगा" इति । भीमपासामिपादा अप्या- माणम्मि दसणम्मिय, एसो एगपायम्मि उपउचा। सबस्स फेसलिस्सा, जुगव दो नस्थि उपभोगा ।

·६] पडशीतिनामा चतु। कर्मप्रन्यः । १२३ वस्थानकेषु पर्याप्ताऽपर्यापसूक्ष्मवादरैफेन्द्रियाद्वीन्द्रिय ६श्रीन्द्रियाऽपर्याप्तचतुरिन्दिया९ऽसजि. पञ्चेन्द्रिय १० लक्षणेषु पूर्वोकाश्चत्वार उपयोगाव्यक्षुर्दर्शनं विना भवन्ति । अयमर्थ:--पूर्वोक्त. दशजीवस्थानकेषु चक्षुर्दर्शनवर्जा अचक्षुर्दर्शनमत्यज्ञानश्रुताज्ञानलक्षणात्रय उपयोगा भवन्ति । ननु सानेन्द्रियावरणक्षयोपशमसम्भवाद् भवतु मतिरेफेन्द्रियाणाम्, यत्तु भुतं तत् कयं जापटीति ! भाषालब्धिोत्रेन्द्रिपलब्धिमतो हि तद् उपपद्यते नान्यस्य । तदुक्तम्- भावीय मासासोयरगिणो जुजए न इयरस्म । मासाभिमुहस्स सुर्य, सोऊण व जंहविजाहि ।। (विशेषा० गा. १०२) इति । उच्यते-इह तायदेकेन्द्रियाणामाहारादिसंज्ञा विद्यन्ते तथा सूत्रेऽभिधानात्, संशा चामिलाप उच्यते । यदयादि परोपकारभूरिभिः श्रीहरिभद्रसूरिभिर्मूलावश्यकटीकायाम्- भाहारसंज्ञा आहाराभिलापः क्षुद्वेदनीयोदयममवः खल्वात्मपरिणामविशेषः (पत्र ५८०) इति। अभिलापा ममैवरूपं वस्तु पुष्टिकारि तद् यदीदमवाप्यते ततः समीचीनं भवतीत्येवं शब्दा- थोल्लेखानुविद्धः स्वपुष्टिनिमितभूतपतिनियतवस्तुप्राप्स्यव्यवसायरूपः स च श्रुतमेव, शब्दार्था- लोचनानुसारित्वात् , श्रुतस्यैवैतलक्षणत्वात् । यदयादिषुर्दलितमयादिकुवादाः श्रीजिनमद्रगणिक्षमाश्रमणपादा:- 'इंदियमणोनिमित्तं, जे विनाणं सुपाणुसारेणं । निययत्थतिसमत्य, तं भावमुयं मई सेप्स ॥ (विशेषा० गा० १००) "सुपाणुसारेण" ति शब्दार्यालोचनानुसारेण । केवलमेकेन्द्रियाणामन्यक्त एव कचनाप्य- निर्वचनीयः शब्दायोलेसो द्रष्टव्यः, अन्यथाऽऽहारादिसंज्ञाऽनुपपतेः । यदप्युक्तम् --मापा- लब्धिनोत्रेन्द्रियलब्धिविकलवाद् एकेन्द्रियाणां श्रुतमनुपपन्नमिति, तदप्यसमीक्षिताभिधानम् , तथाहि-यकुलादेः सर्शनेन्द्रियातिरिक्तद्रव्येन्द्रियलब्धिविकलत्वेऽपि किमपि सूक्ष्मं मावेन्द्रि- यपञ्चकविज्ञानमभ्युपगम्यते पचिदियो ध बउलो नरु व सविसोवलंमाओ" इत्यादिव- चनप्रामाण्यात् । तथा भाषाश्रोत्रेन्द्रियलब्धिविकलरवेऽपि तेषां किमपि सूक्ष्मं श्रुतमपि मवि- प्पति, अन्यथाऽऽहारादिसंज्ञाऽनुपपत्तेः । यदाह प्रशस्यमाप्यसस्यकाश्यपीकत्सः श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमण:- जह मुहम माविंदियनाणं दविंदियोण विरहे वि। दरमुयामावम्मि वि, भावमुयं पत्यिवाईग ॥ (विशेषा० गा० १०३) इति । संजी चासौ अपर्यापश्च संश्यपर्याप्तः तलिन् संश्यपर्याप्ट मन पर्यवज्ञानचक्षुर्दर्शनकेवलज्ञान- १ मरतं मापाभोवलापिस पुग्यदे नेवरस । भाषामिमुरास पुन भुवा वा यद् भवेत् । शनि- थमनोनिमित्त सद् विज्ञानं भुतानुसारेण । निमोजिममर्थ न भायधुन मतिः शेषम् ॥ ३ परिस इसरो नर र सर्पविषयोपलम्मान । यपा पमं मावेन्द्रियहान इयेन्दियामा बिहेभपाय. शुताभावेऽपि भारभुत पियानाम् ॥ ५ मारणेई नि । वह दमापामा मा पनि विशेषा. घश्यभाये।

·-- M १२४ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपेतः [गाथा केवलदर्शनलक्षणकेवलद्विकविहीनाः शेषा मतिज्ञानश्रुतज्ञानावधिज्ञानमत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्ग- ज्ञानाचक्षुर्दर्शनावधिदर्शनरूपा अष्टावुपयोगां भवन्ति ॥ ६ ॥ उक्ता जीवस्थानेषु उपयोगाः । साम्प्रतं जीवस्याने वेव लेश्याः प्रतिपिपादयिपुराह- । सन्निदुगि छ लेस अपजवायरे पढम चउ ति सेसेसु । सत्तट्टपंधुदीरण, संतुदया अह तेरससु ॥७॥ सज्ञिनो द्विकम्-अपर्याप्तपर्याप्तलक्षणं सशिद्विकं तस्मिन् , संज्ञिन्यपर्याप्ते संज्ञिनि पर्याप्ते चेत्यर्थः, षड् लेश्याः-कृष्णनीलकापोततेज:पद्मशुक्ललक्षणा भवन्ति । अपर्याप्तबादरे प्रथमा- श्वतत्रः कृष्णनीलकापोततेजोरूपा भवन्ति । तेजोलेझ्या कथमस्मिन्नवाप्यते ! इति चेद् उच्यते-यदा पुढेवीआउवणस्सइगम्भेषज्जतसखजीवीसु । सग्गचुमाणं वासो, सेसा पडिसेहिया ठाणा ॥ (पृ० सं० गा० १८०) इति वचनात् कश्चनापि देवः स्वर्गलोकात् च्युतः सन् पादरैफेन्द्रियतया भूदकतरघु मध्ये समु- स्पद्यते तदा तस्य घण्टालालान्यायेन सा प्राप्यत इत्यदोषः । "ति सेसेसु" ति प्रथमा इत्यनुवर्तते, प्रथमास्तिस्रः-कृष्णनीलकापोतलक्षणाः 'शेषेषु' प्रागु- तापर्याप्तपर्याप्तसशिपञ्चेन्द्रियापर्याप्तवादरैकेन्द्रियवर्जितेषु अपर्याप्तपर्याप्तसूक्ष्मैकेन्द्रियरद्वीन्द्रिय- २त्रीन्द्रियरचतुरिन्द्रियारऽसज्ञिपञ्चेन्द्रियरपर्यायवादरैकेन्द्रियरलक्षणेवेकादशसु "जीवसानेषु भवन्ति ता नान्या., तेषां सदैवाऽशुभपरिणामत्वात् , शुभपरिणामरूपाश्च तेजोलेश्यादयः ॥ तदेयं जीवस्थानकेषु लेश्या अभिधाय साम्प्रतमेतेष्वेव बन्धोदयोदीरणासंचाल्यस्थानचतु. एयममिधित्सुराह-"सत्तट्ट वंधु" इत्यादि । सप्त का अष्टौ वा सपाटाः, "सुज्वाईं सध्या सध्येये सझ्यया बहुव्रीहि " (सि. ३-१-१९) इति सूत्रेण बहुव्रीहिसमासः, यथा द्वित्रा इत्यादौ । बन्धश्च उदीरणा र बन्धोदीरणे सप्ताप्टानां बन्धोदीरणे सप्ताटयाधोदीरणे त्रयोदशसु जीवस्थानेषु सज्ञिपर्याप्तवर्जितेषु शेषेषु भवतः । एतदुक्तं भवति-अपर्याप्तसूक्ष्मैकेन्द्रियर पर्या- पसूक्ष्मैकेन्द्रिया२ऽपर्याप्तवादरैकेन्द्रिय३पर्यासवादरैकेन्द्रिया अर्याप्तद्वीन्द्रिय५पर्याप्तद्वीन्द्रिया६. ऽपवित्रीन्द्रिय ७ पर्याप्तत्रीन्द्रियाटऽपर्याप्तचतुरिन्द्रिय ९ पर्याप्तचतुरिन्द्रिया १०ऽपर्याप्तासंज्ञिपचे. न्द्रिय११पर्याशासज्ञिपञ्चेन्द्रिया१२ऽपर्याप्तसंज्ञिपञ्चेन्द्रियर३रूपेषु त्रयोदशसु जीवस्थानेषु सप्ता- नामष्टानां वा बन्धः, सप्तानामष्टाना वा उदीरणा । तथाहि-यदानुभूयमानमवायुपस्त्रिमागनव- भागादिरूपे शेपे सति परगवायुर्वध्यते तदाऽष्टानामपि फर्मणां यन्ध, शेषकालं त्वायुपो बन्धा- भावात् सप्तानामेव बन्धः । तथा यदाऽनुम्यमानभवायुरुदयावलिकावशेष भवति तदा सप्ता. नामुदीरणा, अनुभूयमानमवायुषोऽनुदीरणात् , आवलिकारोषस्योदीरणाऽनईत्वात् । उदीरणा हि उदयावलिकाबहिर्वर्तिनीभ्य स्थितिभ्यः सकाशात् करायसहितेन कपायासहितेन वा योग- फरणेन दलिकमाकृष्य उदयसमयप्राप्तदलिकेन सहाऽनुभवनम् । तथा चोक्तं कर्मप्रकृतिचूर्णी- पृष्यमनपविगर्भपर्याप्त पाववर्ष श्रीविषु । सरयुताना वास. रोशनि प्रविविधानि स्थानानि ।

·. पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । १२५ उदयावलियावाहिरिल्लठिईहिंतो कसायसहियासहिएणं जोगकरणेणं दलियमाकडिय उद्- पचदलिएण समं अणुभवणमुदीरणा । ततः कथमावलिकागतस्योदीरणा भवति !, न च परभवायुपस्तदोदीरणासम्भवः, तस्योदया- भावात् , अनुदितस्य च उदीरणाऽनहत्वात् । शेषकालं त्वष्टानामुदीरणा। सच उदयश्च प्राकृतत्वात् सन्तोदया, अष्टानामेव कर्मणां त्रयोदशसु जीवस्थानकेषु पूर्वेषु भवतः । तथाहि-एतेपु त्रयोदशसु जीवस्थानकेषु सर्वकालमष्टानामपि सत्ता, यतोऽष्टानामपि कर्मणां सचा उपशान्तमोहगुणस्थानकं यावदनुवर्तते । एते च जीवा उत्कर्पतो यथासम्भवमविरतस- म्यादृष्टिगुणस्थानकवर्तिन एवेति । एवमुदयोऽप्येतेषु जीवस्थानेष्वष्टानामेव कर्मणां द्रष्टव्यः । तथाहि-सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानकं यावदष्टानामपि कर्मणामुदयोऽवाप्यते, एतेषु च जीवस्था- नकेपूत्कर्पतोऽपि यथासम्भवमविरतसम्यग्दृष्टिगुणसानकसम्भव इति ॥ ७ ॥ सत्तट्टछेगवंधा, संतुदया सच अह चत्तारि। सत्त छ पंच दुर्ग, उदीरणा सन्निपजत्ते ॥८॥ संज्ञी चासौ पर्याप्तश्च सज्ञिपर्याप्तः तस्मिन् संजिपर्याप्ते चत्वारो बन्धा भवन्ति । तद्यथा- सप्तानां प्रकृतीनां बन्ध एकः, अष्टानां प्रकृतीनां पन्धो द्वितीयः, पग्णां प्रकृतीनां बन्धस्तृतीयः, एकस्याः प्रकृतेर्बन्धश्चतुर्थो बन्धः । तत्राऽऽयुर्वर्जानां सप्तानां कर्मप्रकृतीनां बन्धो जघन्येनाs- न्तर्मुहूर्त यावद् उत्कर्षेण च त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि पण्मासोनानि अन्तर्मुहूर्तानपूर्वकोटित्रि- भागाभ्यधिकानि । तथाऽऽयुर्वन्धकाले तासामष्टानां बन्योऽजघन्योत्कर्षेणाऽन्तर्मुहूर्तपमाणः, आयुपि पध्यमानेऽष्टानां प्रकृतीना बन्धः प्राप्यते, आयुषश्च बन्धोऽन्तर्मुहूर्तमेव कालं भवति, न ततोऽप्यधिकम् । तथा एना एवाप्टावायुर्मोहनीयवर्जाः षट्, एतासा च जघन्येन एकं समयं बन्धः । तथाहि-ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयनामगोत्रान्तरायरूपाणा पण्णां प्रकृतीनां बन्धः सूक्ष्मसम्परायगुणस्थाने, तत्र चोपशमश्रेण्या कश्चिदेकं समयं स्थित्वा द्वितीयसमये भवक्षयेण दिवं गतः सन् अविरतो भवति, अविरत पावश्यं सप्तप्रकृतीना बन्धक इति पण्णां पन्धो जघन्येनैक समयं यावद्, उत्कर्षेण स्वन्तर्मुहूर्तम्, सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानस्याऽऽन्तर्गौहर्तिकत्वात् । तथा सानां प्रकृतीना बन्धन्यवच्छेदे सत्येकस्या सातवेदनीयरुपायाः प्रकृतेर्बन्धः, सच जघन्येनैक समयम् , एकसमयता चोपशमश्रेण्यामुपशान्तमोहगुणसाने प्रावद्भावनीया, उत्क- ण पुनर्देशोना पूर्वकोटिं यावत् । स चोत्कर्षतः कस वेदितव्य । इति चेद् उच्यते-यो गर्म- वासे माससप्तकमुपित्वाऽनन्तरं शीघ्रमेव योनिनिष्क्रमणजन्मना जातो वर्षाप्टकाचोवं संयम प्रतिपना, प्रतिपत्त्यनन्तरं च क्षपकणिमारुह्य उत्पादितकेवलज्ञानदर्शनः, तस्य सयोगिकेव- लिनो वेदितव्यः । अयं चान वात्सर्यार्थ:-मिथ्यादृष्टाधरमतान्तेषु ससानामटाना वा पन्धः, आयुर्वन्धामावाद् अपूर्वकरणानिवृत्तिवादरयोध सप्तानां बन्धः, सूक्ष्मसम्पराये पण्णा मन्धः, उपशान्तमोहादिप्वेकस्याः प्रकृतेर्वन्धः । तथा सच्च उदयश्च प्राकृतत्वात् सन्तोदया, ततः १ उदयावलिकास्थितिभ्य उपायसहितासहितेन रोगकरऐन दतिकमाइभ्य उदयप्राप्तदलिकेन सम भनुमवनमुदीरणा ॥ .

·- १२६ देवेन्द्र त्रिविररितखोपटीकोपतः [गाया संज्ञिपयो सवामाश्रित्य त्रीणि सानानि, तथ्या-सस भर पसारि । एवमुदयमप्यादित्य श्रीणि सानानि, सघया-सप्त मष्ट चत्वारि । तत्र सर्वप्रकृतिसमुदयोऽष्टौ, एतासां बाटाना सामन्यानधिकृत्यानाथपर्यवसाना, मन्यानधिकृस्याऽनादिसपर्यवसाना । तया मोहे क्षीणे सप्तानां सप्ता, सा बाजपन्योरकणान्तर्मुहूर्तप्रमाणा, सा हि क्षीणमोहगुणसाने, तस्वय कालमानमन्तर्मुहर्तमिति । पातिकर्मचतुष्टयक्षये प चतसणां सपा, सा च जमन्येनाऽन्तमह- तममाणा, उरकर्षण पुनर्देशोनपूर्वकोटिमाना । तथा सर्वप्रकृतिसमुदयोऽटौ, मासा प उदयो- ऽमध्यानाभित्याऽनाथपर्यवसानः, मन्यानाभिस्याऽनादिसपर्यवसानः | उपान्तमोहगणसान- कात् प्रतिपतितानाधित्य पुनः सादिसपर्यवसानः । स च जपन्येनाऽन्तर्मुहर्तप्रमाणा, उपश- मगीतः पतितस पुनरम्यन्तहितेन फस्साम्युपतामणिपतिपदे, उत्कर्षेण तु देशोनाs- पार्धपुद्गलपरावर्तः । तथा ता एवासी मोहनीयरर्जाः सध, तासामुदयो जपन्येन एक समयम् । तपाहि--मोहबर्जससानां मरुतीनामुदय उपशान्तमोहे क्षीणमोहे घामाप्यते, तत्र विद् उपशान्तगुणस्थानके एक समय सिखा द्वितीये समये मवक्षयेण दिवं गच्छन् अविरतो भवति, अविरतत्वे पावश्यमष्टानां प्रकृतीनामदयः, सतः समानामुदयो जघन्येनेकसमयं यावदाप्यते, उत्कर्षण त्वन्तर्मुहूर्तम् , उपशान्तमोदक्षीणमोहगुणसानयोरान्तमौहर्तिकत्वात् । तया पाति- फर्मवर्जाश्चतसः प्रकृतय, तासां च जपन्यत उदय भान्तीहर्तिका, उत्कग देशोनपूर्वको. टिममाण इति । पिण्डाव्यायम्-मिथ्यादृष्टिगुणस्थानकमारभ्य यावद् उपधान्तमोदपुणन सानकं तावद् अष्टानामपि सजा, क्षीणमोहगुणसाने समानां सवा, सयोग्ययोगिगुणस्थानक. योश्चतसणां सना ] तथा मिथ्याइरे. प्रमति सूक्ष्मसम्परायं यावद् अष्टानामदया, उपशान्त. मोहगुणस्थाने क्षीणमोहगुणसाने च सहाना प्रकृतीनादयः, सयोग्ययोगिगुपसानयोधत. यणामुदय इति । तथा संजिरावे उदीरणास्थानानि पय, तपा-सप्स अप पद पर दे इति । तत्र यदाऽनुभूयमानमवापुरावलिकावशेष भवति सदा तथाखमावस्वेन तस्मानुदीना- णत्वात् समानामुदीरणा, यदा खनुम्यमानमवायुरापलिकावशेष न भवति तदाऽष्टानां मह. तीनामुदीरणा । तत्र मिथ्यादृष्टिगुणसानकात् प्रभृति यावत् प्रमवसंयतगुणसानकं वारद सघानामष्टानां वा उदीरणा, सम्यग्मिच्यादृष्टिगुणस्सानफे तु सदैवाऽएानामेव उदीरणा, आयुष आवलिकाशेपे मिश्रगुणस्थानस्यैवाऽमावात् । तथाऽममधगुणसानका प्रमृति पावन बदम- सम्परायगुणस्सानकस्यापलिकाशेपो न भवति तायद् वेदनीयायुर्वजाना पण्या मातीनामदी. रणा, तदानीमतिविशुदस्वेन वेदनीयायुरुदीरणायोग्याध्यवसायसानामा आयलिलाय. शेरे तु मोहनीयस्याऽप्यावलिझापविष्टत्वेनोदीरणाया असम्मगत् शनायाणदर्धनावरणनाम. गोत्रान्तरायाणामेवोदीरणा । एतेषामेव चोपशान्तमोगुणसानफेऽप्युदीला । क्षीगमोहान- सानफेऽप्येतेषामेव यापद् आयलिफामानमो न भवति, भावलि कायरोपे व शानावर णदर्शनावरणान्तरायाणामप्यावलिकामविष्टवाद् नोदीरगति द्वयोरेख नामगोरपोरदारणा, एवं रायोगिफेयलिगुणसानोऽसि । अयोगिकेवहिगुपसानके तु पर्वमानो जायः सरंभानुदारक एव । मनु तदानीमप्येप सपोगिफेवलिगमसानक प मरोपमाहिमचष्टयोदयान पर्व ·पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । १२७ ततः कथं तदाऽपि तयोर्नामगोत्रयोरुदीरको न भवति । नैष दोषः, उदये सत्यपि योगसव्य- पेक्षत्वाद् उदीरणायाः, तदानीं च तस्य योगासम्मवादिति ॥ ८॥ तदेवं जीवस्थानकेषु गुणस्थानकायभिधाय साम्प्रतं मार्गणास्थानेषु जीवस्थानकादि विवक्षु- स्वान्येव तावद् निर्दिशन्नाह-- गहइंदिए य काए, जोए घेए कसायनाणेसु । संजमदंसपलेसा, भवसम्मे सनिआहारे ॥९॥ गम्यते-तथाविधकर्मसचिवैजींवैः माप्यत इति गतिः-नारकत्वादिपर्यायपरिणतिः११ इन्द- नादिन्द्रः-आत्मा ज्ञानवर्ययोगात् तस्येदमिन्द्रियम्, "इन्द्रियम्" (सि. ७-१-१७४) इति सूत्रेणाऽभीष्टरूपनि पतिः, ततो गतिश्च इन्द्रियं च गतीन्द्रियं तसिन् गतीन्द्रिये, एवमन्यन्नापि द्वन्द्वः कार्य:, 'च: समुच्चये २ । चीयते--यथायोग्यमौदारिकादिवर्गणागणैरुपचयं नीयत इति कायः "वितिदेहावासोपसमाधाने कश्चादेः" (सि०५-३-७९) इति घन्प्रत्ययश्वका- रस्य ककारः (च) ३। युज्यते धावनवल्गनादिचेष्टाखात्माऽनेनेति "पुनामिल" (सि०५- ३-१३०) इति घे योग: ४। वेद्यते-अनुभूयत इन्द्रियोद्भूतं मुखमनेनेति वेदः ५। "कष शिष जप शप" इत्यादिदण्डकधातुः, कप्पन्ते--हिंस्यन्ते परस्परममिन् प्राणिन इति कष:- संसारः, कपमयन्ते-गच्छन्ति एमिर्जन्तव इति कषायाः, यद्वा कषस्यायः-लामो येभ्यस्ते कायायाः शातिञ्जनम्, यद्वा ज्ञायते-परिच्छिरते वस्वनेनेति ज्ञानम्, सामान्यविशेषात्मके वस्तुनि विशेषग्रहणात्मको बोध इत्यर्थः । संयमनं-सम्यगुपरमणं सावधयोगादिति संयमः, यद्वा संयम्यते-नियम्यत आत्मा पापन्यापारसम्भारादनेनेति संयमः "संनिव्युपाघमः" (सि०५-३-२५) इति सूत्रेणात्प्रत्ययः, यदि वा सम्-शोभना यमाः-प्राणातिपातान्त- भाषणादचादानाब्रह्मपरिग्रह विरमणलक्षणा अस्मिन्निति संयमश्चारित्रम् ८ ॥ श्यते-विलोक्यते पास्त्वनेनेति दर्शनम् , यदि वा दृष्टिदर्शनम् , सामान्यविशेषात्मके पस्तुनि सामान्यात्मको पोष इत्यर्थः । लिश्यते-लिप्यते फर्मणा सहाऽऽत्माऽनयेति लेश्या १० । भवति-परमपदयोग्य- सामासादयतीति भव्यः-सिद्धिगमनयोग्यः "भव्यगेयजन्यरम्यापात्याप्लाव्यं न वा" (सिक ५-१-७) इति कर्तरि यप्रत्ययः, सूत्रे च यकारलोपः प्राकृतत्वात् १११ सम्म" ति सम्य. शब्दः प्रशंसार्थोऽविरुद्धार्थो वा, सम्यग् जीवः, तद्भावः सम्यक्त्वम्, प्रशस्तो मोक्षाविरोधी था प्रशमसंवेगादिलक्षण आत्मधर्म इति यावत् । यदाहुः श्रीमद्रवाहुस्खामिपादा:- से ये सम्मसे पसस्थसम्मत्तमोहीयकम्माणुवेयणोवसमसयसमुत्ये पसमसंवेगाइलिंगे सुई आयपरिणामे ॥ (आव. नि० पत्र ८११-१) इत्यादि १२॥ संज्ञान संज्ञा-भूतमवद्भाविमावसभावपर्यालोचनं सा विद्यते येषां ते संज्ञिनः, "ब्रह्मादि- भ्यस्तो" (सि०७-२-५) इति इन्प्रत्ययः, विशिष्टस्मरणादिरूपमनोविज्ञानसहितेन्द्रियपञ्च. १ तच सम्यक् प्रशस्तसम्यक्समोहनीयकर्माणुवेदनोपशमसयसमुत्पः प्रशमसंवेगादिलितः शुभ भाम- परिणामः॥ १ भतिप्रबलोऽयं लेखकदोषो यनोपलभ्यतेऽदः किन्तु वौयादिभ्य इति । तत्त्वतस्तु निसादिभ्य इनिसनेनैवेन (सि••i-) " ·- . "१२८ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेत. [गाया कसमन्विता इत्यर्थः १३. ओजआहारलोमाहारकवलाहाराणामन्यतममाहारमाहारयति-गृहा. तीत्याहारः, "अ" (सि०५-१-१९) इत्यच् [प्रत्ययः ] आहारक इत्यर्थः ११। ओज. आहारादीनां लक्षणमिदम्- सरिरेणोयाहारो, तयाह फासेण लोमआहारो। पक्खेवाहारो पुण, कावलिओ होइ नायो ।। (प्रव० गा० ११८०) ॥९॥ उक्तानि मूलभूतानि चतुर्दश मार्गणास्थानानि । इदानीमेतेषामेवोचरभेदानाह-- सुरनरतिरिनिरयगई, इगवियतियचउपणिदि छक्काया । भूजलजलणाऽनिलवणतसा य मणवयणतणुजोगा ॥१०॥ । इह गतिशब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते, ततः सुरगति नरगतिः तिर्यग्गतिः नरकगतिः । तत्र सुष्ठ राजन्त इति सुरा। यदि वा सुनु रान्ति ददति प्रणतानामभीप्सितमर्थ लवणाधिप- मुस्थित इव लवणजलधौ मार्ग जनार्दनसेति सुरा.; यद्वा 'सुरत् ऐधर्यदीयो.' सुरन्ति-- विशिष्टमैश्वर्यमनुभवन्ति दिव्याभरणसम्भारसमृद्ध्या सहजनिजशरीरकान्त्या च दीप्यन्त इति सुराः, सुरेष विषये गतिः सुरगतिः । नृणन्ति-विवेकमासाद्य नयधर्मपरा भवन्तीति नरा.-- मनुष्यास्तेषु विषये गतिर्नरगति । "तिरि" ति प्राकृतत्वात् तिरोऽचन्तिनाच्छन्तीति तिर्ययः, व्युत्पचिनिमिचं चैतत् प्रतिनिमि तिर्यग्गतिनाम, एते चैकेन्द्रियादय , ततस्तिर्यक्षु विपये गतिस्तिर्यग्गतिः । नरान् उपलक्षणत्वात् तिरथ्योऽपि प्रभूतपापकारिणः कायन्तीव आहय. न्तीवेति नरकाः नरकायासावनोत्पना जन्तवोऽपि नरकाः, नरको प्रा विद्यते येयां ते "अादिभ्य " ( सि०७-२-४६) इत्यप्रत्यये नरकास्तेषु विषये गतिर्नरकगतिः । इहापि इन्द्रियशब्दस्य प्रत्येक सम्बन्धाद् एकेन्द्रियद्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपञ्चेन्द्रिया इति २१ षट् काया.-भू-पृथ्वी जलम्-आपः ज्वलन-तेजः अनिल --वायुः . "वण" छि वनस्पतिः नसाः-द्वीन्द्रियादय ; ततः प्रत्येक कायशब्दस्य योगात् पृथिव्येव काय शरीरं यस स पृथिवीकायः, एवमप्कायः तेजस्काय; वायुकायः वनस्पतिकाया वस- काय इति ३ च समुच्चये। योगशब्दस प्रत्येकं सम्बन्धात् त्रयो योगा, तथाहि-~- मनोयोग वचनयोगः तनुयोग । तत्र तनुयोगेन मन प्रायोग्यवर्गणाभ्यो गृहीत्वा मनोयोगेन मनस्त्वेन परिणमितानि वस्तुचिन्तापवर्तकानि द्रव्याणि मन इत्युच्यन्ते, तेन मनसा सहका- रिकारणभूतेन योगो मनोयोग, मनोविषयो, घा योगो मनोयोगः । उच्यत इति वचन भाषापरिणामापनः पुद्गलद्रव्यसमूह इत्यर्थ , तेन वचनेन सहकारिकारणभूतेन योगो वचन. योगः, वचनविषयो वा योगो वचनयोगः । तनोति-विस्तारयत्यात्मप्रदेशनस्यामिति तनुरोदारि- कादिशरीरं तया सहकारिकारणभूतया योगस्तनुयोग , तनुविषयो वा योगस्वनुयोग ४ ॥१०॥ घेय नरित्थिनपुंसा, कसाय,कोहमयमापलोभ ति। महसुपऽवहिमणकेवल विभंगमहअनाणसागारा ।। ११ ।। । वेदशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धात् भयो वेदा.नरवेदः स्त्रीवेदः नपुंसकवेदः । तत्र नास्य-- शरीरेणौराहाररखचा ससेम लोमाहार । प्रक्षेपाहार पुन पनिको मपति शासमा . - ·, , . १०-११] यदशीतिनामा चतुर्थ कर्ममन्य । पुरपस्य स्त्रिय प्रति अभिरापो नरवेद , स्त्रिय-योपित पुरुष प्रत्यभिलाप स्त्रीवेद , नपुस- कस्य-पण्वस्य स्त्रीपुरुषी प्रत्यभिरापो नपुसकर्वेद ५१ कपायाश्चत्सार --कोषकपाय "मद" चि मदो मानोऽहकारो गर्य इत्यथ मानकपाय मायाकपाय लोभापाय । इतिशब्द पाया- णामनन्तानुवन्ध्यादिबहुमेदसूचनार्थ , सूत्रे च "मायरोम" चि हसत्व प्रातल्यात् ६. "मइ- मुयऽवहि" इत्यादि । इहाऽवधीत्यत्राऽकारलोपाद् ज्ञानशब्दस्य च प्रत्येक सम्य धाद् एय प्रयोग - मतिज्ञान श्रुतज्ञानम् अवधिज्ञान मन पर्यवज्ञान केवरज्ञानम् , तथा विमगमत्यज्ञान श्रुताज्ञानानि । एतानि पञ्च ज्ञानानि त्रीण्यज्ञानानि साकाराणि वर्तन्त इति वाफ्यार्थ । भावार्थत्ययम्--"बुधि मनिंच जाने" मनन मति , यद्वा मन्यते-इन्द्रियमनोद्वारेण नियत वस्तु परिच्छिद्यतेऽनयेति मति -योग्यदेशावस्थितवस्तुविपय इन्द्रियमनोनिमिचोऽवगमविशेष , मतिश्च सा ज्ञान च मतिज्ञानम् । श्रवण श्रुतम्-अभिरापप्लावितार्थग्रहणहेतुस्पर ब्धिविशेष , एवमाकार वस्तु घटशब्दाभिराप्य जरधारणाद्यर्थक्रियासमर्थमित्यादिरूपतया प्रधानीकृतत्रिकाल- साधारणसमानपरिणाम शब्दार्थपर्यारोचनानुसारी इद्रियमनोनिमित्तोऽवगमविशेष इत्यर्थ , श्रुत च तद् ज्ञान च श्रुतज्ञानम् । अवधानमवधि --इन्द्रियाद्यनपेक्षमात्मन साक्षादथप्रहणम् , अथवा अवशब्दोऽध शब्दाथ अप-अधोऽधो विस्तृत वस्तु धीयते-परिच्छिद्यतेऽनेनेत्यरधि , यद्वा अवधि –मर्यादा रूपिप्वेव द्रव्येषु परिच्छेदकतया प्रवृत्तिरूपा तदुपरक्षित नानमप्यवधि , अवधिश्च तद् ज्ञान च अवधिज्ञानम् । परि-सवतोभावे, अवनमव , ' तुदादिभ्योऽाका" इत्यधिकारे "अफिती च" इत्यनेनौणादिकोऽकारप्रत्यय , अवन गमन वेदनमिति पर्याया , परि अव पर्यव , मनसि मनसो वा पर्यवो मन पर्यव सक्तस्तत्परिच्छेद इत्यथ , मन पर्यवश्व तद् ज्ञान च मन पर्यवज्ञानम् । यद्वा मन पर्यायज्ञानम्, तत्र संज्ञिमिर्जीचे काययोगेन गृहीताल मन पायोग्यवर्गणाद्रव्याणि चिन्तनीयवस्तुचिन्तनत्र्याप्तेन मनोयोगेन मनम्त्वेन परिणमय्याऽऽर म्व्यमानानि मनासीत्युच्यन्ते, तेषा मनसा पर्याया-चिन्तनानुगता परिणामा मन पर्याया , तेषु तेषा या सम्बधि ज्ञान मन पर्यायज्ञानम् । यद्वा आत्मभिर्वस्तुचिन्तने व्यापारितानि मनासि पर्येति-अवगच्छतीति मन पर्यायम् "कर्मणोऽण् ' (सि ५-३-१४) इत्यणप्रत्यय , मन • पर्याय च तद् ज्ञान च मन पर्यायज्ञानम् । केयरम्-एक मत्यादिरहितत्वात् "नेहम्मि उ छाउ- मथिए नाणे (आ०नि० गा० ५३९) इति परममुनिप्रणीतवचनप्रामाण्यात्, गुद्ध वा केवर तदायरणमल करपक्षापगमात्, सकल वा केवल तत्प्रथमतयैव नि शेषतावरणविगमत सम्पूर्णापते , असाधारण वा केवलम् अनन्यसदृशस्वात्, अनन्त वा केवल ज्ञेयानन्तत्वाद् अपर्यवसितानन्तकालावस्थायित्वाद्वा, निर्याघात वा केवल रोकेऽरोके वा पापि व्याघातामापात्, केवल च तद् ज्ञान च केवरज्ञान-यथावस्थितसमस्तभूतभवद्भाविभावावभासि ज्ञानमिति मारना । तथा मतिश्रुतावधिज्ञानान्येव मिथ्यासपफ्लपिततया यथाक्रम मत्यजानश्रुतानानविमानान- व्यपदेशमानि भवन्ति । उक्त च- आघायमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वस्युक्तम् ॥ (प्रग० का० २२७) इति । नटे तुम्धिक शो॥ - ·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपाटीकोता ( মাখা "विमग" ति विपरीतो भा -परिच्छित्तिप्रकारो यस्मिंस्तद् विमङ्गम् , विपर्यस्तमवविज्ञान विभज्ञानमुच्यते इत्यर्थ । सह आकारेण-जातिवस्तुप्रतिनियतग्रहणपरिणामरूपेण "आगारो उ विसेसो” इति वचनाद् विशेषेण वर्तन्त इति साकाराणि । अयमर्थ ---वक्ष्यमाणानि चत्वारि दर्शनान्यनाकाराणि, अमूनि च पञ्च ज्ञानानि साकाराणि । तथाहि-सामान्यविशेषा- त्मक हि सकल ज्ञेय वस्तु, कथम् । इति चेद् उच्यते---दूरादेव हि शालतमालतालबकुलाशो- कचम्पककदम्बजम्बुनिम्बादिविशिष्टव्यक्तिरूपतयाऽनवधारित तरुनिकरमवलोकयत' सामान्येन वृक्षमात्रप्रतीतिजनक यदपरिस्फुट किमपि रूप चकासि तत् सामान्यरूपमनाकार दर्शनमुच्यते, "निर्विशेष विशेषाणाममहो दर्शनमुच्यते" इति वचनमामाण्यात् । यत् पुनस्तस्यैव निकटीभूतस्य तालतमालशालादिव्यक्तिरूपतयाऽवधारित तमेव महीरुहसमूहमुत्पश्यतो विशिष्टव्यक्तिमतीतिज- नक परिस्फुट रूपमाभाति तद् विशेषरूप साकार ज्ञानम् अप्रमेयप्रभावपरमेश्वरप्रवचनप्रवीण- चेतस प्रतिपादयन्ति, सह विशिष्टाकारेण वर्तत इति कृत्या । तदेव प्रतिमाणिप्रसिद्धप्रमाणा- बाधितप्रतीतिवशात् सर्वमपि यस्तुजात सामान्यविशेषरुपद्वयात्मक भावनीयमिति ॥ ११ ॥ सामइय छेय परिहार सुहुम अहवाय देस जय अजया। चक्खु अचक्खू ओही, केवलदसण अणागारा ॥१२॥ समाना-ज्ञानदर्शनचारिजाणामाय -लाभ समाय समाय एव सामायिक विनयादेराकृतिगण- वाद् इकण्प्रत्यय , यद्वा सम -रागद्वेषविप्रमुक्तो य सर्वभूतान्यात्मवत् पश्यति, आयो लाभ प्राप्ति- रिति पर्याया , समस्य आय समाय , समो हि प्रतिक्षणमपूर्वनिदर्शनचरणपर्यायवाटवीभ्रमण संक्लेशविच्छेदकैर्निरुपमसुखहेतुभिरध कृतचिन्तामणिकामधेनुकल्पद्रुमोपमैयुज्यते, समाय एव सामा. यिक मूलगुणानामाधारभूत सर्वसावद्यविरतिरूप चारित्रम् । यदाह वाचकमुख्यः-- सामायिक गुणानामाधार खमिव सर्वभावानाम् । न हि सामायिकहीनाश्चरणादिगुणान्विता येन । तस्माजगाद भगवान् , सामायिकमेव निरुपमोपायम् । शारीरमानसानेकदु खनाशस्य मोक्षस ।। यद्यपि च सर्वमपि चारिनमविशेषत सामायिक तथापि च्छेदादिविशेषविशेष्यमाणमर्थत शब्दान्तरतश्च नागात्य भजते । प्रथम पुनरविशेषणात् सामान्यशब्द वावतिष्ठते सामायिकमिति। तच द्विधा-इत्वर यावत्कयिक च । तत्रेवर भाविव्यपदेशान्तरत्वात् खल्पकारम् , तच्च प्रथमच. रमतीर्थकरतीर्थे भरतैरवतेषु यावद् अद्यापि शैक्षकस्य महारतानि नारोप्यन्ते तावद् विज्ञेयम् । आत्मन कथा यावद् यदास्ते तद् यावत्कय यावजीवमित्यर्थ , यावत्कथमेव यावत्कयिकम् , प्रतय भरतैरखतेपु प्रथमचरमवर्जमध्यमद्वाविंशतितीर्थकरतीर्थान्तर्गतसाधूना महाविदेहतीर्थकरमुनीना चावसेयम्, तेषामुपस्थापनाया अभावात् । "छेय" ति छेदोपस्थापना, तत्र पूर्वपर्यायस्य छेदेनो. पस्थापना-महावतेप्यारोपण यत्र चारित्रेतत् छेदोपस्थापनम् , मरतैरवतप्रथमचरमतीर्थकरतीर्थ एवं कारतु विशेष ॥ १मपविमद फ०ख० ग००० ३मुत्थापनाया अ°क०स० ग. २०॥ ४ छेदेनोत्था खडा छेदो या ग०॥ ५"प्रवेषु पत्रक.मग घ.१०॥

·१२]
पडशीतिनामा चतुर्थः कमन्याः ।
नान्यत्र । तथ द्विधा-सातिचारं निरतिचारं च । तत्राऽनतिचारमित्यरसामायिक शैक्षस्य यद्
भारोप्यते, तीर्थान्तरं या सहामतः साधोः, यथा श्रीपार्धनाथतीयांद् वर्धमानस्वामितीयं सहा-
मनः पद्ययामधर्मप्रतिपती । सातिचारं पुनर्यद् मूलगुणघातिन. पुनर्ननोचारणम् । "परिहारे"
ति 'परिहारविशुद्धिक' परिहरण परिहारस्तपोनिरोपमन विशुद्धिर्यम्मिश्चारित्रे तन् परिहारविशु.
दिकम् , तय द्विया-निर्विशमानकं निर्विष्टकायिकं च । तत्र निर्विशमानका विवक्षितचारिता
सेवकाः, निर्विष्टकायिका आसेवितविवक्षितचारित्रकायिका , तदन्यतिरेकात् चारित्रमप्येवमुच्यते ।
इह नरको गणः, तौको याचनाचार्यश्चत्वारो निर्विशमानकाश्चत्वारम्वाऽनुचारिणः । निशि-
मानकानां चायं तपोविशेष.-
परिहारियाण उ तवो, जहन्न मझो तहेव उफोसो।
सीउपवासकाले, भणिओ धीरेहि पचेयं ।।
तत्थ बहलो गिम्हे, चउत्थ छटुं तु होइ मन्शिमओ ।
अट्टममिह उनोसो, इचो सिसिरे पाक्सामि ।।
सिसिरे उ जहनाई, छट्टाई दसमचरिमगो होइ ।
यासासु अमाई, पारसपजंतगो नेओ ।।
पारणगे आयाम, पंचनु गहों दोसऽभिग्गहो मिक्खे ।
फप्पहिया वि पइदिण, फरेंति एमेव आयाम ॥
एर छम्माम तयं, चरिउं परिहारिया अणुचरंति ।
अणुचरगे परिहारियपैयट्टिए जाप एमासा ॥
फैप्पट्टिओ वि एवं, छम्मास तर करेइ सेसा उ ।
अणुपरिहारिंगभावं, वयति कम्पट्टियत च ॥
एवेसो अट्टारसमासपमाणो उ पनिओ कप्पो ।
संसेवओ विसेसो, विसेसमुवाउ नायत्रो ॥
प्पसमतीह तयं, जिणकप्पं या उविति गच्छं या!
पडिवजमाणगा पुण, विणम्सगामे पवनंति ॥ (प्रयच० गा०६०२-६०९)

·.. देवेन्द्रसरिविरचितसोपज्ञटीकोपेतः गाथा वा भवेद् अवेदो वा, तत्र सवेदः श्रेणिप्रतिपत्त्यभावे उपशमश्रेणिपतिपतौ वा, क्षपकणिपति- पत्ती ववेद इति । उक्तं च--- 'वेदो पवित्तिकाले, इत्थीवजो उ होइ एगयरो । पुष्वपडिवन्नओ पुण, होज सवेभो अवेओ वा ॥ ( पञ्च३० गा० १४९७) करुपद्वारे-स्थितकल्प एवायं नास्थितकरुपे, "ठयकप्पम्मि वि नियमा" (पञ्चव० गा. १५३३) इति वचनात् । तत्राऽऽचेलक्यादिषु दशसपि स्थानेषु ये स्थिताः साधवस्त करता स्थितकल्प उच्यते, ये पुनश्चतुर्पु शय्यातरपिण्डादिप्ववस्थितेषु कल्पेषु स्थिताः शेषेषु चाऽऽचे. लक्यादिषु पद्यस्थितास्तत्कल्पोऽस्थितकल्पः । उक्तं च- ठिय अडिओ य कप्पो, आधेसकाइएमु ठाणेषु । सत्येसु ठिया पढमो, चउ ठिय छसु अट्ठिया बीओ॥ (पञ्चव० गा०.१४९९) आचेलक्यादीनि च दश स्थानान्यनि- (आचेलकुदेसियसिजायररायपिंडकिइकम्मे । चयजिट्टपडिक्कमणे, मासंपज्जोसवणकप्पे ॥ (पञ्चव० गा० १५००) " चत्वारश्चावस्थिताः कल्पा इमे-- सिन्जोयरपिंडम्मी, चाउजामे य पुरिसजेटे य । किइकम्मरस य करणे, चत्वारि अवट्ठिया कप्पा ।। (पञ्चाश० १७ गा०१०) लिङ्गद्वारे नियमतो द्विविधेऽपि लिङ्गे भवति । तद्यथा--द्रव्यलिने भावलिङ्गे च । एके- नापि विना विवक्षितकल्पोचितसामाचार्ययोगात् । लेश्याद्वारे-तेजःप्रभृतिकासूतरा तिसृषु विशुद्धासु लेश्यासु परिहारविशुद्धिकं कल्पं प्रतिपद्यते, पूर्वप्रतिपन्नः पुनः सर्वाखपि कथधिद् भवति, तत्राऽपीतराखविशुद्धलेश्याम नात्यन्तसंक्लिष्टासु वर्तते, तथाभूतामु वर्तमानो न प्रभूतं कालमवतिष्ठते, किन्तु स्त्रोकम् , यतः स्ववीर्यवशात् झटित्येव ताभ्यो व्यावर्तते । अथ प्रथमत एव कस्मात् प्रवर्तते? उच्यते-कर्मवशात् । उक्तं च- लेसासु विसुद्धासुं, पडिवजह तीसु न उण सेसासु । पुवपडिवन्नओ पुण, हुज्जा सव्वासु वि कहंचि ।। नचंतसंकिलिहामु थोषकालं च हंदि इयरेसु । चित्ता कम्माण गई, तहा वि विरियं फलं देह ।। (पञ्चव० गा० १५०३-४) १ वेदः प्रतिकाले स्त्रीवस्तु भवति एकतरः । पूर्वप्रतिपक्षकः पुनर्भवेत् सवेदोऽवेदो वा ॥ २ स्थितकल्प एव नियमात् । ३ स्थितोऽस्थितश्च कल्प: आचेलक्यादिकेषु स्थानेषु । सर्वेषु स्थिताः प्रथम वर्ष स्थिताः षदखस्थिता द्वितीयः॥ ४ भाचेलक्यौदेशिकशय्यातरराजपिण्डकृतिकर्माणि । प्रतज्येष्ठप्रतिक्रमणानि मास- पर्युषणाकल्यौ । ५ शय्यातरपिण्डे चतुर्याम चपुरुपयेऽये च । कृतिकर्मणश्व करणे चलारोऽवस्थिताः कल्याः।। ६ पञ्चाशके प्रवचनसारोद्धारे च-ठिकणो मसिमाणं तु' इलेवं पाठः ॥ ७ लेट्यामु विशुद्धाम प्रतिपयते तिरुषु न पुनः शेपाम् । पूर्वप्रतिपक्षकः पुनर्भवेत् सर्वास्वपि कथयित् ॥ नालन्तसप्लिया खोककाल वहन्दि इतरासु । चित्रा कर्मणां गतिः तथापि वीर्य फलं ददाति ॥ सराम घ० पक्षपस्तुके ।।

·१२] पदातिनामा चतुर्धः कर्मसन्धः । ध्यानद्वारे-धर्मध्यानेन प्रवर्तमानेन परिहारविशुद्धिकं कसं प्रतिपद्यते । पूर्वमतिपन्नः पुनरातरौदयोरपि भवति केवलं प्रायेण निरनुसन्धः । उक्तं च- झोणम्मि नि धम्मेणं, पडिवजइ सो पवट्ठमाणेणं । इयरेसु वि शाणेमुं, पुल्वपपन्नो न पडिसिद्धो ।। एवं च कुसलजोगे, उद्दामे तिचकम्मपरिणामा । रद्दसु वि भायो, इमम्स पायं निरणुबंधो ॥ (पञ्चर० गा० १५०५-६) गणद्वारे-जघन्यतसयो गणाः प्रतिपद्यन्ते, उत्कर्पत. दातसक्ष्याः । पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यत उत्कर्षतो वा शतशः । पुरपगणनया जघन्यत. प्रतिपद्यमाना सप्तविंशतिः, उत्कर्पत सहसम् । पूर्वप्रतिपनाः पुनर्जघन्यतः शतशः, उत्कर्पत सहस्रशः । आह च- गणओ तिनेय गणा, जहन्न पडिवत्ति सयस उकोसा। उपोसजहन्नेणं, सयमु चिय पुवपडिपन्ना ॥ सचावीस जना, सहम्समुकोसओ य पडिवती। सयसो सहम्ससो या, पडिवन्न जहन्न उकोसा ॥ (पश्चा० गा० १५३४-३५) अन्यय यदा पूर्वप्रतिपन्न कल्पमध्याद् एको निर्गच्छति अन्य प्रविशति तदोनप्रक्षेप पतिपत्नी कदाचिद् एकोऽपि भवति पृथक्त वा । उक्त च- पंडिवजमाण भइया, इको वि य हुज ऊणपखेये । पुब्बपडिवन्नया वि य, भइया एक्को पुहत्तं वा ॥ (पञ्चव० गा० १५३६) अभिप्रद्वारे----अभिप्रहाश्चतुर्विधा । तद्यया-द्रयाभिग्रहा क्षेत्राभिमहा धाराभिग्रहा भावामिमहाश्च विचित्रा भवन्ति । तत्र परिहारविशुद्धिक्स इमेऽभिमहा न भवन्ति, यम्माद् • एतस्य फल एव यथोदितरूपोऽभिप्रहो वर्तते । उक्त च- दवाईय अभिग्गह, रिचिचरूया न हुति'पुण केई । एयर्स जायकप्पो, कप्पु घियऽमिगहो जेण ।। ऐयम्मि गोयराई, नियया नियगेण निरखवाया य । तप्पारणं चिय परं, एयम्स विमुद्धिटाणं तु ॥ (पञ्चव० गा० १५००-१०) मनग्याद्वारे-नासावन्यं प्रवाजयति कल्लसितिरेषेति वा । उत्तं - प्यानेऽपि धर्मेण (ध्यानेन) प्रतिपयतेऽमी प्रार्थमानेन । इतरेप्पपि प्यानेषु प्ररमो नीपिर। एवं र गरयोगे रामे वीतर्मपरिणमान् । रोमानवोरपि भावोऽस प्राशे निरनुकाध ॥ २ मा क० स० ग००८०३ गणतनप एव गण उपन्या प्रतिपति तय समय । यसरपथको शता एवं पूर्वप्रतिपमा । सार्विदानि पन्या सहादुरटनच प्रतिपत्ति । पुरा गहमी वा प्रनिता ४ प्रतिश्पमाना भला एकोऽपि च मवेद उनप्रक्षेरे। पूर्वप्रनिनियमीर भर एक पृयावा।। ५त्यादिद्य अभिपहा विचित्रस्तान मान्ति पुन रेपि । परम्प कार वर्गम एक भिषो मेन ॥ ६ माईआऽभि व पपस्तुळे । पति हतिरेमा राति पक्षयन्तु। भावहिलो कपो वि इति पक्षपस्तुके । ९ ललिन रसद मिया मिसमैन निरा. पारतपासनमेव परमेतस मिनिम्पानं तु ॥ उपन्या उत्तम ॥

·{गाथा १३६ । देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः । पंचएइ न एसो, अन्नं कप्पट्टिइ ति काग । (पश्व० गा० १५११) उपदेशं पुनर्यथाशक्ति प्रयच्छति । मुण्डापनद्वारेऽपि नासावन्य मुण्डापयति । अथ ममन्या- नन्तरं नियमतो मुण्डनमिति प्रवज्याग्रहणेनैव तद् गृहीतमिति किमर्थ पृथग द्वारम् ! तदयुक्तम् , प्रभज्यानन्तरं नियमतो मुण्डनस्याऽसम्भवात् , अयोग्यस्य कश्चिद्दत्तायामपि प्रवज्यायो पुनर- योग्यतापरिज्ञाने मुण्डनायोगाद् , अत. पृथगिद द्वारमिति । प्रायश्चित्तविधिद्वारे--मनसाऽपि सूक्ष्म- मप्यतिचारमापन्नस्य नियमतःचतुर्गुरुकं प्रायश्चित्तमस्य, यत एष फल्प एकाग्रतामधानस्ततसदों गुरुतरो दोष इति । कारणद्वारे-कारणं नामाऽऽरम्बनम् , तसुन. सुपरिशुद्ध ज्ञानादिकम् , तचास्य न विद्यते येन तदाश्रित्याऽपवादपदसेविता स्यात्, एप हि सर्वत्र निरपेक्ष. शिरकर्मक्षय- निमिदं प्रारब्धमेय खं कल्पं यथोक्तविधिना समापयन् महात्मा वर्तते । उक्तं न- कारणमालंबणमो, ते पुण नाणाइय मपरिसद्ध । एयस्स तं न विजइ, उचियं तवसौहणोपायं ।। संपत्य निरवयक्खो, आर्दविय से दहें समाणतो। बट्टइ एस महप्पा, किलिट्टकम्मक्सयनिमित्रं ।। (पप गा० १५१७-१८) निष्पतिकर्मताद्वारे-~-एप महारमा निष्पतिकर्मशरीरोऽक्षिमरादिकमपि कदाचिद् नापन यति, न च प्राणान्तिकेऽपि व्यसने समापतिते द्वितीयपदं सेवते । उक्त च-- निप्पंडिकग्मसरीरो, अच्छिमराई वि नावणेइ सया । पाणतिए वि य महावसणम्मि न वट्टए पीए॥ अप्परहुतालोयणविसयाईओ उ होइ एस चि । अहवा सुहभावाओ, बहुग पेय चिय इमस्स ॥ (पथर० गा० १५१९-२०) भिक्षाद्वारे-भिक्षा विहारक्रमश्वाऽस्य तृतीयस्सा पौरप्यां भवति, शेपामु च पौरुषीषु पायो. सर्ग , निद्राऽपि चाऽस्याऽल्पा द्रष्टव्या । यदि पुन कथमपि जवापरमस्य परिक्षीण भवति तथाऽप्येकोऽविहरमपि महाभागो न द्वितीयपदमापयते, किन्तु तत्रय यथाकल्पमात्मीययोगान् विदधाति । उक्त च- संइयाप पोरिसी, भिक्साकारो विहारकालो उ । सेसासु य उमग्गो, पाय अप्पा य निदी वि ॥ (पार० गा० १५२१) . माजपति नेपोऽन्य उत्पम्मितिरिति पला ॥ २वारणमाम्नं तत् पुन शनादि गुरिन्। एतम्प वम विच उदितं तर सापनोपाय ॥ ३ पञ्चपस्तुरे तु-गाहमा पा-साना ४ पर निरपेक्ष भारत स्वाद प्रभाश्यन । वर्तवे एप महाग्मा सिरकर्मभयानिमित्तम् ॥ ५ सणे. १०३०॥ (दपिम पेव से गपशपस्तुक-मारिय॥ नियतिरमशरीरोमझिम झापपि मापनयति सपा । प्रमान्तिकेऽपि च मायगने न वतने मितीये। ‘पञ्चपस्तुफे तुरा भगतामेचनविश्मादीमतु भवा RN अपका समभार परमपतकम् ॥ १. सुतीयस्मा पौरप्पा मिसामसो विहारपाला शेवापुष दत्मा प्रदोऽमार निरापिre ति पचपस्तुके।

·१२] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्ममन्यः । जपावलम्मि सीणे, अविहरमाणो वि नवरि नावजे। तत्थेय अहाकप्पं, कुणइ उ जोगं महाभागो । (पञ्चव० गा० १५२२) एते च परिहारविशुद्धिका द्विविधाः, तद्यथा--इत्वरा यावत्कथिकाश्च । तत्र ये करपस- माप्त्यनन्तरमेव कसं गच्छं वा समुपयास्यन्ति त इत्वराः, ये पुनः कल्पसमात्यनन्तरमन्यवधा- नेन जिनकल्पं प्रतिपस्यन्ते ते यावत्कथिकाः । उक्तं च- इचरिय थेरकप्पे, जिणकप्पे आवकहिय चि ॥ (पञ्चव० गा० १५२४) अत्र सविरकल्पग्रहणमुपलक्षणं स्वकल्पे वेति द्रष्टव्यम् । तत्रेवराणां कल्पप्रभावाद् देवम- नुष्यतिर्यग्योनिककृता उपसर्गाः सद्योपातिन आता अतीवाविषद्याश्च वेदना न प्रादु.पन्ति, मावत्कथिकानां सम्भवेयुरपि । ते हि जिनकल्यं प्रतिपत्स्यमाना जिनकल्पभावमनुविदधति, जिनकल्पिकानां चोपसर्गादयः सम्भवन्तीति । उक्तं च- इचरियाणुवसग्गा आयंका वेयणा य न हवन्ति । आवकहियाण मइया, (पञ्चव० गा० १५२६) इति । तथा "मुहुम" ति सूक्ष्मसम्पराय' सम्परैति-पर्यटति संसारमनेनेति सम्परायः क्रोधादि- कपायः, सूक्ष्मो लोभांशमात्रावशेषतया सम्परायो यत्र तत् सूक्ष्मसम्परायम् । इदमपि संक्लिश्य- मानकविशुद्ध्यमानकभेदं द्विधा । तत्र श्रेणिप्रच्यवमानस्य संझिश्यमानकम् , श्रेणिमारोहतो विशुद्ध्यमानकमिति । "अहखाय" घि अथशब्दोऽत्र याथातथ्ये, आङ अभिविधौ, आ- समन्ताद् याथातथ्येन ख्यातमथाख्यातम् , कपायोदयाभावतो निरतिचारत्वात् पारमार्थिकरूपेण ख्यातमथाल्यातम् । यद्वा यथा सर्वस्मिन् जीवलोके ख्यातं-प्रसिद्धम् सकपायं भवति चारित्र- मिति यत्तद् यथाख्यातम् । “देसजय" चि देशे सकल्पनिरपराधप्रसवधविपये यतं-यमनं सेयमो यस्य स देशयतः सम्यग्दर्शनयुत एकाणुवतादिधारी, अनुमतिमात्रश्नावक इत्यर्थः । यदाह श्रीशिवशर्मसूरिवरः कर्मप्रकृती- एंगधयाइ चरमो, अणुमइमिच ति देसजई ॥ (गा० ३४०) "अजय" ति न विद्यते यतं-विरत विरतिर्यस्य सोऽयतः सर्वथा विरतिहीनः । तथा दर्शन- शब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धात् चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनावधिदर्शनकेवलदर्शनरूपाणि चत्यारि दर्शनानि । तर चक्षुषा दर्शनं-वस्तुसामान्यांशात्मकं ग्रहणं चक्षुर्दर्शनम् १, अचक्षुपा-चक्षुर्वर्जशेषेन्द्रियन्तु टयेन मनसा च यद् दर्शनं सामान्याशात्मकं ग्रहणं तद् अचक्षुर्दर्शनम् २, अवधिना-रुपिद- व्यमर्यादया दर्शन-सामान्यांशग्रहणमवधिदर्शनम् ३, केवलेन-संपूर्णवस्तुतत्त्वग्राहकबोधवियो- रूपेण यद् दर्शन-सामान्यांशग्रहणं तत् केवलदर्शनम् ४ इति । किरूपाप्येतानि दर्शनानि ? मत आह–'अनाकाराणि' सामान्याकारयुक्तत्वे सत्यपि न विद्यते विशिष्टव्यक्त आकारों के तान्यनाकाराणि । भावार्यः प्रागेवोक्त इति ॥ १२ ॥ जसाबले झोगेऽविहरनपि नवरं नापद्यते । तत्रैव यथावस्यं करोति तु योग महाभागः ॥ २ स्थविरकल्पे, जिनकल्ये यावत्थिया इति ॥ ३ इतरिकाणामुपसा आता वेदनाश्च न नन्दा एस्त्रतादिचरम भनुमतिमात्र इति देशयति ॥ ५ "ये या बार पिकानां भकाः॥ क.१८ ·१३८ देवेन्द्रसूरिनिरचितखोपटीकोपेत [गाथा किण्हा नीला काऊ, तेज पम्हा य सुक्क भवियरा । वेयग खइणुवसम मिच्छ मीस सासाण सनियरे॥१३॥ इह पोढा लेश्या-कृष्णलेश्या नीललेश्या कापोतलेश्या तेजोलेश्या पद्मलेश्या 'ब' समु- ञ्चये व्यवहितसम्बन्धश्च, स च शुकलेश्या च इत्यत्र योज्य । भव्य ' मुक्तिगमनाई 'इतर' अभव्य -कदाचनापि सिद्धिगमनानह । "वेयग" ति 'वेदक' सम्यक्त्वपुद्गलवेदनात् क्षायोपश- मिकमित्यर्थ । तत्रोदीर्णस्य मिथ्यात्वस्य क्षयेण अनुदीर्णस्य चोपशमेन विप्कभितोदयखरूपेण यद् निर्वृत्त तत् क्षायोपशमिकम् । उक्त च-- मिच्छत्त जमुइन्न, त खीण अणुदिय च उपसत । मीसीभावपरिणय, वेइज्जत खओवसम ।। (विशेषा० गा० ५३२) तथा "खइग" ति क्षयेण-अत्यन्तोच्छेदेन त्रिविधस्याऽपि दर्शनमोहनीयस्य निर्वत क्षायि- कम् । तच्च क्षपकश्रेण्यामेव भवति- पंढमकसाए समय, खवेह अतोमुहुचमिचेण । ततु च्चिय मिच्छत्त, तओ य मीस तओ सम्म ॥ बद्धाऊ पडिवन्नो, पढमकसायखए जइ मरिज्जा । तो मिच्छतोदयओ, विणिज मुज्जो न खीणम्मि ।। तम्मि मओ जाइ दिव, तप्परिणामो य सचए सीणे । उवरयपरिणामो पुण, पच्छा नाणामइगईओ ।। खीणम्मि दसणतिए, कि होइ तओ तिदसणाईओ। भन्नइ सम्मदिट्टी, सम्मत्खए फओ सम्म । निव्वलियमयणबुद्दवरूप मिच्छत्तमेव सम्मच । खीण न उ जो भावो, सद्दहणालखणो तस्स ।। सो तस्स विसुद्धयरो, जायइ सम्मत्तपुग्गरक्खयो। दिट्टि व्व सण्हमुद्धन्भपडलविगमे मणूसस्स ।। जह मुद्धाणुगय, वस्थ मुद्ध जरक्खए मुतर । सम्मत्तसुद्धपुग्गल्परिक्सए दसण पेव ॥ (विशेषा गा० १३१५-२१) मिथ्यात्व यदुदीगं तत् क्षीणमनुदित चोपशान्तम् । मिश्रभावपरिणत चेपमान क्षायोपशामिकम् ॥ २प्रथमक्यायान् समकक्षपयति अन्तर्मुहूर्तमानेगा तत एव मिग्याल ततश्च मिमं तत सम्यक्त्वम् ॥ घटायु प्रतिपन प्रथमपायलये यदि मियेत । ततो मिथ्यालोदयतश्चिनुयाद् भूयो न क्षीणे ॥ सस्मिन् रातो याति रिव तत्परिणाम सारके क्षीणे । उपरतपरिणाम पुन पचामानामविगतिक ॥ क्षीणे दानयिक कि भवति सकत्रिदर्शनातीत । भग्यदे सम्पररटि सम्यक्तक्षये कुत राम्यश्वम् । निर्वलितमदनकोदवरूप मिथ्या वमेव सम्यक्सम् । क्षीणं न तु यो भाव प्रदानलक्षणलस्य ।। स तस्य विमुखतरो जायते राम्यक्त्त पुलक्षयत । हरिरिव समशुद्धावपटलविगमे मनुष्यस्य ॥ यया शुद्धजलानुगत बन्न मुदं जयाये मुताम् । सम्याला गुदगुदलपरिक्षये दर्शनमप्येवम् ॥ ३ दुद्ध मग यसका ·१३] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । १३९ ''तम्मि य तइय चउत्थे, भवम्मि सिझति खझ्यसम्मत्ते । मुरनरयजुगलिमु गई, इमं तु जिणकालियनराणं ।। पडिवचीए अविरयदेसपमत्तापमचविरयाणं । अन्नयरो पडिवज्जइ, सुक्कज्झागोवगयचित्तो ॥ (विशेषा० गा० १३१४) तथा उदीर्णस्य मिथ्यात्वस्य क्षये सति अनुदीर्णस्य उपशमः-विपाकप्रदेशवेदनरूपस्य द्विवि- धस्याप्युदयस्य विष्कम्भणं तेन निवृत्तमौपशमिकम् , तच द्विघा-अन्थिमेदसम्भवमुपशमश्रेणि- सम्भवं च । तत्र प्रन्थिभेदसम्भवमेवम्-इह गम्मीरापारससारसागरमध्यमध्यासीनो जन्तुर्मिध्या- त्वप्रत्ययमनन्तान् पुद्गलपरावर्तान् अनन्तदुःखलक्षाण्यनुभूय कथमपि तथाभव्यत्वपरिपाकवशतो गिरिसरिदुपलघोलनाकल्पेनाऽनाभोगनिवर्तितयथाप्रवृत्तिकरणेन “करणं परिणामोऽत्र" इति वच- नादध्यवसायविशेषरूपेणाऽऽयुर्वर्जानि ज्ञानावरणीयादिकर्माणि सर्वाण्यपि पल्योपमासस्येयभाग- न्यूनकसागरोपमकोटाकोटीसितिकानि करोति, अन चाऽन्तरे जीवस्य कर्मजनितो धनराग- द्वेषपरिणामरूपः कर्कशनिविडचिरमरूढगुपिलवक्रमन्थिवद् दुर्भेदोऽभिन्नपूर्वो अन्थिर्भवति । तदुक्तम्- तीए वि थोवमित्ते, खविए इत्यंतरम्मि जीवस्स । ह्यइ हु अभिन्नपुब्यो, गंट्ठी एवं जिणा बिंति ॥ (धर्मसं० गा० ७५२ ) गंठि चि सुदुम्मेओ, कक्खडघणरूढगूढगठि व्य । जीवस्स कम्मजणिओ, पणरागद्दोसपरिणामो॥(विशेपा० गा० ११९५) इति । इमं च ग्रन्थि यावद् अभव्या अपि यथाप्रवृत्तिकरणेन कर्म क्षपयित्वाऽनन्तश समागच्छन्ति । उक्तं चावश्यकटीकायाम्- अभव्यस्यापि कस्यचिद् यथाप्रवृत्तिकरणतो ग्रन्थिमासाद्य अर्हदादिविभूतिदर्शनत प्रयोजनान्त- रतो या प्रवर्तमानस्य श्रुतसामायिकलाभो भवति न शेपलाम इति ॥ (पत्र ७६ ) एतदनन्तरं कश्चिदेव महात्मा समासन्नपरमनिवृतिसुख समुल्लसितप्रचुरदर्निवारवीर्यप्रसरो निशिवकुठारधारयेव परमविशुद्ध्या यथोक्तस्वरूपस्य अन्धेर्भेद विधाय मिथ्यात्वस्थितेरन्तर्मुहूर्त- मुदयक्षणादुपर्यतिक्रम्याऽपूर्वकरणानिवृत्तिकरणलक्षणविशुद्धिजनितसामोऽन्तर्मुहूर्तकालप्रमाणं तत्प्रदेशवेद्यदलिकामावरूपमन्तरकरणं करोति । अत्र यथाप्रवृत्तिकरणापूर्वकरणानिवृतिकरणाना- मयंक्रमः- जो गंठी ता पढमे, गठिं समइच्छओ भवे वीय । अनियट्टीकरणं पुण, सम्मत्तपुरक्खडे जीवे ॥ (विशेपा० गा० १२०३) १ तस्मिंश्च तृतीये चतुर्थे भवे सिम्यन्ति क्षायिक्सम्यक्से । मुरनारक्युगलिकेषु गतिरेतत्तु जिनकालिकनरा- माम् ॥ प्रतिपत्ती अविरतदेशप्रमत्ताप्रमत्तविरतानाम् । अन्यतर प्रतिपद्यते शुक्लष्यानोपगतचित्त ॥ २ तस्या अपि सोभाने क्षपितेऽनान्तरे जीवस्य । भवति हि अभिन्नपूर्त प्रन्थिरेवं जिना युवते । प्रन्थिरिति मुदुर्भेद कशपनरुडगूढप्रन्थिरिव । जीवस्य कर्मजनितो घनरागद्वेषपरिणाम ॥ ३ यावद् प्रन्थिस्तावद प्रथम प्रन्धि समतिनामतो भवेद् द्वितीयम् । अनिवृत्तिकरण पुन पुरस्कृतसम्यक्त्वे जीवे ॥

·१३] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्ममन्य । 'सनोयणाइयाण, नणूदओ सनयस्म पडिसिद्धो । सचमिह सोऽणुभाग, पहुच न पएसकम्म तु ॥ भणिय च सुए जीवो, वेएड् न याऽणुभागकम्म तु। ज पुण पएसकग्म, नियमा वेण्इ त सन। नाणुदिय निजरए, नासतमुदेइ ज तओऽवत्स । सव्व पएसकम्म, वेएउ मुचए सो॥ बिह दसणाइयाओ, न होइ सनोयणाइयणओ । मदाणुभावयाए, जहाऽणुभावम्मि वि कहिचि ॥ निचमुइन पि जहा, सयलचउन्नाणिणो तटावरण । न वि घाइ मदयाए, पएसझम्म तहा नेय ॥ (विशेषा० गा० १२९४-९८) "मिच्छ" ति मिथ्यात्वम्-अदेवदेवबुध्यगुरुगुरबुध्यतत्सतत्त्वयुद्धिरक्षणम् । “मीस" वि इहा नन्तराभिहितविधिना पनौपशमिक्सम्यक्त्वेन प्रन्थिसम्भवेन औषधनिशेषकरूपैन मदनको स्वस्थानीय मिथ्यात्वमोहनीय कर्म विशोधयित्ता त्रिधा करोति । तथाहि-~-शुद्धमर्धविशुद्धम विशुद्ध चेति । स्थापना AAAIT प्रयाणा पुजाना मध्ये योऽसावर्षविशुद्ध पुज स मिश्र उच्यते, सम्यग्मिथ्यात्वमित्यथ । एतदयात् मिल प्राणी निनमणीत तत्त्व न सम्यग् प्रदधाति नापि निन्दति । उक्त च यहच्छतक सहचूणी- जंहा नालिकेरदीवयासिस्स अइछुहियस्स वि परिसस्स इत्य ओयणाइए अणेगहा नि दोइए तस्स आहारस्स उवरिं न रई न य निंदा नेण कारणेण सो ओयणाइओ आहारो न कयाइ दिदी नानि मुओ, एव सम्मामिच्छदिहिस्स पि जीवाइपयत्याण उपरिं न रुई न य निंदा इत्यादि । तथा "सासाण" ति सासादा तर आयम्-औपशमिकसम्यस्पलाण सादयति-अपनयति आसादनम्-अनन्तानुरधिकपयवेदनम् अत्र पृपोदरादित्याद् यशब्दलोप , "रम्यादिभ्य" (५-३-१२६) कतयनप्रत्यय , सति पस्मिन् परमानन्दरूपानन्तमुखदो नि श्रेयसतरवीनम्तो अन्यिमैदसम्मनापशमिक्सम्यक्पराभो उपन्यत समयमात्रेण उत्कर्पत पद्भिरावरिकाभिरपग रछतीति, तत सह आसादनेन वतत दति सासादनम् । यद्वा सत्सादन तत्र सम्यकपल- रसास्वादनेन वर्तत इति सास्वादनम् , यथा हि मुक्तक्षीराजविषयत्र्यलोकपिपुरसन्नरमाकाले क्षीराउरसमाखादयति तथाऽत्रापि गुणन्याने मिथ्यात्वाभिमुसतया सम्परसस्सोपरि न्यलीवनितम्य रोपोजनादिगो नन्दय संपतस प्रविधिः । सरमिद मानुभाग प्रत्रीय नामत २ शुने दो पदसति न पा अनुभागरम तु । पर पुन मगर नियम पति र परम् । नामनिर्गो मागदुली पल्लोपसम्मान पापिना मुदत या य न तो न भी संबोजना वेदनन । मन्दानुभाता सराअनुमरि मिदिन मुपिया मानिसारणम् । नापि पातीमा तय हेरम् ॥ १मान MENT हीन अभिसरि पुरसम्बोदना ये अनसीन तस्रो व रथिन मदा, सामान पनकमहोन पदापिदोनपि भार पथमिमारो नगरपमि॥ - ·[गाथा देवेन्द्रसूरिविरचितखोपटीकोपेत पुरुषस्य सम्यक्त्वमुद्रमतस्तद्रसाखादो भवतीति इद साखादनमुच्यत इति । तथा "सनि" ति विशिष्टस्मरणादिरूपमनोविज्ञानभाक् सज्ञी, इतरोऽसज्ञी सर्वोऽप्येकेन्द्रियादि ॥१३॥ आहारेयर भेया, सुरनरयविभंगमइसुओहिदुगे। सम्मत्ततिगे पम्हामुकासन्नीसु सन्निदुर्ग ॥ १४ ॥ ओजोलोमप्रक्षेपाहाराणामन्यतममाहारमाहारयतीत्याहारक । 'इतर अनाहारको विग्रहग- त्यादिगत । "भैय" ति चतुर्दशमौलमार्गणास्थानानामिमेऽवान्तराश्चतुरादिसया भेदा भवन्तीति शेष , सर्वेऽपि द्विपष्टिभेदा । तथाहि गतिश्चतुर्धा, इन्द्रिय पञ्चधा, काय पोढा, योगविधा, वेदस्त्रिधा, कपायश्चतुर्धा, ज्ञानपञ्चकम् अज्ञानत्रिकमिति ज्ञानमार्गणास्थानमप्टधा, संयमपञ्चक देश- सयमासयमसहित सप्तधा, दर्शन चतुर्धा, लेश्या पोढा, भव्योऽभव्यश्चेति भव्यमार्गणास्थान द्विधा, सम्यक्त्वत्रयमिथ्यात्वमिथसासादनभेदात् सम्यक्त्वमार्गणास्थान पोढा, सजिमार्गणास्थान सपतिपक्ष द्वेधा, आहारकमार्गणास्थान सप्रतिपक्ष द्वधा । सर्वेऽप्येत एकत्र मील्यन्ते तत उत्तरभेदा द्वाप- टिरिति । अत्र गाथा-- चउ पण छ तिय तिय चउ, अड सग चउ छञ्च दु छग दो दुलि । गइयाइमम्गणाण, इस उत्तरमेय यासट्टी। इत्येवमुक्ता गत्यादिमार्गणास्थानानामयान्तरमेदा । साम्प्रतमेतेप्वेव जीवस्थानानि चिन्तय- नाह--"मुरनरयविभग" इत्यादि । सुरगतो नरकगतौ च 'सज्ञिहिक' पर्याप्तापर्याप्तलक्षण भवति । अपर्याप्तश्चेह करणापर्याप्तो गृखते, न रब्भ्यपर्याप्त , तस्य देवनरकगत्योरुत्पादाभावात् । तथा 'विभङ्गे' विभाज्ञाने 'मतौ' मतिज्ञाने 'श्रुते' श्रुतज्ञाने "ओहिंदुगि" ति अवधिद्विके--अवधि ज्ञानावधिदर्शनलक्षणे 'सम्यक्त्वत्रिके क्षायोपशमिकक्षायिकोपशमिकलक्षणे पद्मलेश्यामा शुरु- लेश्याया सजिनि च संज्ञिद्विकमपर्याप्तपर्याप्तरक्षण भवति, न शेपाणि जीवस्थानानानि, तेपु मिथ्यानादिकारणतो मतिज्ञानादीनामसम्भवात् । अत एव च हेतोरिहापर्याप्तक करणापर्याप्तको गृह्यते, न रध्यपर्याप्त , तस्य मिध्यादृष्टिवाद् अशुभलेश्याकत्वाद् असज्ञिकत्वाचेति । आह- क्षायिकक्षायोपशमिकोपशमिकेषु कय सञी अपर्याप्तको लभ्यते । उच्यते-इह य कश्चित् पूर्ववद्धायुष्क क्षपकणिमारम्यानन्तानुवन्ध्यादिसप्तकक्षय कृत्वा क्षायिकसम्यक्त्वमुत्साय यदा गतिचतुष्टयस्यान्यतरस्या गतायुत्पद्यते तदा सोऽपर्याप्त क्षायिकसम्यक्त्वे प्राप्यते, क्षायोपामि क्सम्यक्त्वयुक्तश्च देवादिभवेभ्योऽनन्तरमिहोत्पद्यमानतीर्थकरादिरपर्याप्तक' सुमतीत एव । औपशामिक सम्यक्त्व पुनरपर्याप्तावस्थायामनुचरमुरस द्रष्टव्यम् । इहोपरामिक्सम्यक्त्वमपयांप्तस्य केचिद् नेच्छन्ति, तथा च ते पाहुन तावदस्यामेवापयर्या. सावस्थायामिद सम्यक्त्यमुपजायते, तदानीं तस तथाविधविशुधभायात्, अथैतत्तदानीं मोत्पादि, यत्तु पारमविक तद् भवतु, केन विनिवार्यत इति मन्येयास्तदपि न युतियुत्त मुत्पश्याम , यतो यो मिथ्याष्टिस्तत्प्रथमतया सम्यक्त्वमौपशमिकमवाप्नोति स तावरदावमापन्न सन् कारन करोत्येव । यदुत्तमागमे--- पिलार पयपत्रस्यषयारोष्ट सत बलार पल द्रौपदी दोगलादिमागणानामित्युत्तरमेदादापरि ।

·पडशीतिनामा चतुर्थः कमग्रन्थः । १४३ अणबंधोदयमाउगबंधं कालं च सासणो कुणई । उवसमसम्मदिट्टी, चउण्हमिकं पि नो कुणई ॥ उपशमश्रेणेम॒त्वाऽनुत्तरमुरेपूत्पन्नस्याऽपर्याप्तकस्यैतल्लभ्यते इति चेद् नन्येतदपि न बहु मन्या- महे, तस्य प्रथमसमय एव सम्यक्त्वपुद्गलोदयात् क्षायोपशमिकं सम्यक्त्वं भवति न त्वौपशमि- कम् । उक्तं च शतकवृहचूणीं- 'जो उबसमसम्मदिट्टी उपसमसेटीए कालं करेइ सो पढमसमए चेव सग्मत्पुंजं उदयापलि- याए छोहण सम्मत्पुम्गले वेएइ, तेग न उवसमसम्मट्टिी अपञ्चत्तगो लन्भह इत्यादि । तस्मात् पर्याप्तसज्ञिरक्षणमेकमेव जीवस्थानकमत्र प्राप्यत इति स्थितम् । अपरे पुनराहुः--भवत्येवापर्याधावस्थायामप्यौपशमिकं सम्यक्त्वम्, सप्ततिचूर्णादिपु तथा- भिधानात् । सप्ततिचूर्णी हि गुणस्थानकेषु नामकर्मणो बन्योदयादिमार्गणावसरेऽविरतसम्यग्दृष्ट- रुदयस्थानचिन्तायां पञ्चविंशत्युदयः सप्तविंशत्युदयश्च देवनारकानधिकृत्योक्त', तत्र नारकाः क्षायिकवेदकसम्यग्दृष्टयः, देवास्तु त्रिविषसम्यग्दृष्टयोऽपि । तथा च तद्न्य.- पणवीससत्तावीसोदया देवनेरइए पटुच्च, नेरइगोर्खयगवेयगसम्मदिट्टी देवो तिविहसम्मदिट्टी वि।। पञ्चविशत्युदयश्च शरीरपर्याप्तिं निवर्तयतः । तथाहि-निर्माणस्थिरास्थिरागुरुलघुशुभाशुम- तैजसकार्मणवर्णगन्धरसस्पर्शचतुप्कदेवगतिदेवानुपूर्वीपञ्चेन्द्रियजातित्रसवादरपर्याप्तकं सुमगदुर्भ- गयोरेकतरम् आदेयानादेययोरेकतरं यश कीययश कीयोरेकतरमित्येकविंशति , तत शरीर- पर्याप्त्या पर्याप्तस्यै वैक्रियद्विकोपघातप्रत्येफसमचतुरस्रलक्षणप्रकृतिपञ्चकक्षेपे देवानुपूर्व्यपनयने च पञ्चविंशतिर्भवति । ततः शरीरपर्याप्त्या पर्याप्तस्य शेपपर्याप्तिभि पुनरपर्याप्तस्य पराघातप्रशस्त- विहायोगतिक्षेपे सप्तविंशतिर्भवति । ततोऽपर्याप्तावस्थायामपीह देवस्यौपशमिक सम्यक्त्वमुक्तम् । तथा पञ्चसाहेऽपि मार्गणास्थानकेषु जीवस्थानकचिन्तायामौपशमिकसम्यक्त्वे "उँवसमसम्मम्मि दो सन्नी" इत्यनेन ग्रन्थेन सशिद्विकमुक्तम् । ततः सप्ततिचूर्ण्यभिप्रायेण पञ्चसहाभिप्रायेण चास्माभिरपि औपशमिकसम्यक्त्वे सजिद्विकमुक्तम्, तत्त्व तु केवलिनो विशिष्टबहुश्रुता वा विदन्तीति ॥ ११ ॥ तमसन्निअपनजुयं, नरे सपायरअपज लेऊए । धावर इगिदि पढमा, चउ यार असन्नि दुदु विगले ॥१५॥ 'तत्' पूर्वोक्त सजिद्विकमपर्याप्तासंजियुतं 'नरे' नरेषु लभ्यते, जातायेक्वचनम् । अयमर्थ--- १ अनन्तानुगन्धिन्धोदयं आयुन्धं कालं च सासादन रोति । औपनिरसम्यरिश्चनुर्णमेकमरिन घरोति ॥ २ य उपशमसम्यग्दृष्टिरपरामण कालं करोति स प्रथमममय एवं सम्यक्तपुध उदयावनिकायो शिवा सम्परसपुगलान् वेदयति देन नोपशमसम्यग्दृष्टिरपर्यातको लभ्यते ॥ ३ पविशतिसप्तविंशन्युयो देवने रविरान् प्रदील, नैरविक साविश्वेदकसम्मानिर्देवग्निविधसम्पटिपि ग. ५०८०॥ ५ इत उप-"शेषाप्तिभिरपर्याप्तत्य" इलैप पाये जैनधर्मप्रसारक्संसान शिते पुसकेऽधिको इसते, परमल पावति पयसाप पुपादशेषु नासि भद्रो गले नारत इति ।। (उपसममम्पकवे द्रौ सरिनी ।। ४ राहा०प० ·देवेन्द्ररिविरचितसोपज्ञटीकोपेत [गाथा इह द्वये मनुष्या, गर्भव्युत्क्रान्तिका सम्मच्छिमाश्च । तत्र ये गर्भव्युत्क्रान्तिकारतेषु यथोक्त सज्ञिद्धिक लभ्यते । ये तु वान्तपितादिषु सम्मूछन्ति तेऽन्तर्मुहर्तायुषोऽसज्ञिनो लब्ध्यपर्याप्त काश्च द्रष्टव्या । यदाहु श्रीमदार्यश्यामपादा प्रज्ञापनायाम्- कहि ण भते ! सम्मुच्छिममणुस्सा सम्मुच्छति । गोयमा ! अतो मणुस्सखेतरस पणयाली साए जोयणसयसहस्से अड्वाइजेसु दीवसमुद्देसु पनरससु कम्मभूमीम तीसाए अकग्मभूमीसु छप्पनाए भतरदीवेसु गम्भवक्कतियमणुस्साण चेव उच्चारेसु वा पासवणेसु वा खेलेसु या सिंघा णेसु वा यतेम वा पिचेसु वा पूएमु वा सोणिएमु वा मुझेसु वा मुक्कपुग्गलपरिसाडेसु वा विग यजीवकलेवरेसु वा थीपुरिससनोगेसु वा नगरनिद्धमणेसु वा सवेसु चेव अमुइटाणेमु इत्य ण सम्मुच्छिममणुस्सा सम्मुच्छति अगुलस्स असखेजमागमिताए ओगाणाए । असन्नी मिच्छदिही अनाणी सव्वाहिं पज्जचीहिं अपज्जता अतमुहुत्ताउया चेव काल करति ति । (पत्र ५०-१) तान् सम्मच्छिममनुप्यानाश्रित्य तृतीयमप्यसश्यपर्याप्तलक्षण जीवस्थान प्राप्यत इति । 'सबा यरअपज तेऊए" ति तदेवेत्यनुवर्तते, तदेव पूर्वोक्त सझिद्विक सह बादरापर्यानि वर्तत इति समादरापर्याप्त तेजोलेश्याया लभ्यते । एतदुक्त भवति-तेजोलेश्याया त्रीणि जीवस्थानानि भवन्ति सत्यपर्याप्त सक्षिपर्याप्त वादरैकेन्द्रियापर्याप्तश्च । वादरोऽपर्याप्त कथमवाप्यते । इति चेद् उच्यते-इह भवनपतिन्यन्तरज्योतिप्फसौधर्मेशानदेवा पृथिवीजलवनस्पतिषु मध्ये उत्प यते । यदाह दु धमान्धकारनिमनजिनमवचनप्रदीपो भगवान् जिनमद्रगणिक्षमाश्रमण:--- पुंढवीआउवणस्सइ, गन्भे पजत्तसंखजीवीम् । सग्गचुयाण यासो, सेसा पडिसेहिया ठाणा ।। (पृ० सं० पन ७७-१) तेच तेजोलेझ्यावन्त , यदमाणि- किण्हा नील काऊ, तेऊलेसा य भवणवतरिया । जोइससोहम्मीसाणि तेउलेसा मुणेयव्या ॥ (१० सं० पत्र ८१-१) यल्लेश्यश्च म्रियते तल्लेश्य एव अग्रेऽपि समुत्पद्यते, "जल्लेसे मरइ तल्लेसे उववजह" इति वच नात् । अतो बादरापर्याप्तावस्थाया कियत्काल तेजोलेश्याऽवाप्यत इति सिद्ध जीवस्थानकाय तेनो लेश्यायामिति । कायद्वारे-स्थावरेषु पृथिव्यतेजोवायुवनस्पतिरक्षणेषु, इन्द्रियद्वारे एकेद्रिये च प्रथमानि चत्वारि जीवस्थानानि सूक्ष्मैकेद्रियापर्याप्तसूक्ष्मैकेद्रियपर्याप्तवादरेकेन्द्रियापर्याप्तवाद १५ मदत! सम्भूच्छिममनुप्या सम्मूर्छन्ति गौवम ! अन्तर्मनुष्यमस्य पञ्चचलारिंशति योजन शतसहस्रेषु अतृतीययोद्वीपसमुत्यो पनदास कमभूमिषु शिल्पफर्मभूमिषु पदपधाशलन्तीपेषु गर्भ व्यु क्रातिकमनुष्याणामेव उघारेषु वा प्रसवशेषु वा ठेप्ममु वा सिंघानेषु वा वादेषु पा पित्तेपु वा पूतेषु वा शोगितेषु वा शुकेषु वा शुनपुद्र परिशाटेषु वा विगतजीवकलेवरेषु वा नीपुरुपसयोगेषु वा नगरनिमनेषु या सर्वेष्वेवारिस्थानेषु अन समूच्छिममनुष्या सम्मति अालयासमयभागमात्रयाऽवाहनया। असशिनो मिथ्या टयोऽनानिन सर्वामि पयातिभिरपर्याप्तका अन्तर्मुइत्तायुष्का एवं बाल कुर्वन्ति । २ पूपिव्यवनस्पतिषु गर्भजेषु पर्याप्तसयातजीविषु । सर्गच्युताना वास शेषागि प्रतिपितानि स्थानानि ।। ३ वृष्णनीयकापोतवेजोलेश्याच भवनभ्यन्तरा । ज्योति कचौधर्मेशानेषु तेजोळेश्या ज्ञातव्या ॥ ४ मोसो मियते तमेस उपनवे॥

·१५-१७] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । १४५ रैकेन्द्रियपर्याप्तलक्षणानि भवन्ति। असज्ञिनि सजिव्यतिरिक्त कोलिक लिकन्यायेन प्रथमशब्दस्य सम्बन्धात् 'प्रथमानि' आदिमानि द्वादश जीवस्थानानि पर्याप्तापर्याप्तसूक्ष्मवादरैकेन्द्रियद्वित्रिचतुर- संनिपञ्चेन्द्रियलक्षणानि भवन्ति, सर्वेषामपि विशिष्टमनोविकलतया सज्ञिप्रतिपक्षत्वाविशेषात् , सज्ञिप्रतिपक्षस्य चाऽसज्ञित्वेन व्यवहारात् । “दुदु विगल" ति 'विकलेपु द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतु- रिन्द्रियेषु द्वे द्वे जीवस्थानके भरतः । तत्र द्वीन्द्रियेषु द्वीन्द्रियोऽपर्याप्त पर्याप्त इति द्वे, त्रीन्द्रि- येषु त्रीन्द्रियोऽपर्याप्तः पर्याप्त इति द्वे, चतुरिन्द्रियेषु चतुरिन्द्रियोऽपर्याप्तः पर्याप्त इति द्वे ॥१५॥ दस चरम तसे अजयाहारग तिरि तणु कसाय दु अनाणे । पढमतिलेसा भवियर, अचक्खु नपु मिच्छि सव्ये वि ॥ १६ ॥ 'त्रसे' सफाये 'चरमाणि' अन्तिमानि पर्याप्तापर्याप्तद्वित्रिचतुरसज्ञिसज्ञिपञ्चेन्द्रियलक्षणानि दश जीवस्थानानि भवन्ति, द्वीन्द्रियादीनामेव नसत्वात् । 'अयते' अविरते सर्वाण्यपि जीवस्थानानि भवन्ति । तथा आहारके "तिरि" ति तिर्यगतो 'तनुयोगे' काययोगे कपायचतुष्टये 'द्वयोर- ज्ञानयो.' मत्यज्ञानश्रुताज्ञानरूपयो. 'प्रथमत्रिलेश्यासु' कृष्णलेश्यानीललेश्याकापोतलेश्यालक्षणानु भव्ये 'इतरस्मिन्' अभव्ये "अचक्खु" ति अचक्षुर्दर्शने "नपु" ति नपुंसकवेदे "मिच्छ' ति मिथ्यात्वे 'सर्वाण्यपि' चतुर्दशापि जीवस्थानकानि भवन्ति, सर्वजीवस्थानकव्यापकत्वाद् अयता- दीनामिति ॥ १६ ॥ पजसन्नी केवलदुग, संजय मणनाण देस मण मीसे । पण चरम पज्ज वयणे, तिय छ व पन्जियर चक्खुम्मि ॥१७॥ "पजसन्नि" चि पर्याप्तसज्ञिलक्षणमेकमेव जीवस्यान भवति । क ' इत्याह---'केवलद्विके केवल- ज्ञानकेवलदर्शनलक्षणे 'सयतेषु' सामायिकच्छेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिकसूक्ष्मसम्पराययथाख्या- तरूपपञ्चप्रकारसयमवत्सु "मणनाण" ति मन पर्यायज्ञाने "देस" ति देशयते-देशविरते थावक इत्यर्थः, "मण" ति मनोयोगे "मीस" ति मिश्रे-सम्यग्मिध्यादृष्टो । तर केवलद्विक सयतेषु मन पर्यायज्ञाने देशविरते च सज्ञिपर्याप्तलक्षण जीवस्थानक विना नान्यद् जीवस्थानकं सम्भ- वति, तर सर्वनिरतिदेशविरत्योरभावात् । मनोयोगेऽप्येतदन्तरेणाऽन्यद् जीवस्थानकं न घटते, तन मन सद्भावायोगात् । मिश्रे पुन पर्याप्तसज्ञिव्यतिरेकेण शेष जीवस्थानकं तथाविधपरिणा- माभावादेव न सम्भवतीति । तथा पञ्च जीवस्थानानि 'चरमाणि' अन्तिमानि 'पर्याप्तानि' पर्याप्त- द्वीन्द्रियपर्याप्ठत्रीन्द्रियपर्याप्तचतुरिन्द्रियपर्यासासशिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तसज्ञिपञ्चेन्द्रियलक्षणानि "वय- ण" ति वचनयोगे-चाग्योगे भवन्ति न शेषाणि, तेषु वाग्योगासम्भवात् । "तिय छ व पजियर चक्खुम्मि" चि चक्षुर्दर्शने त्रीणि जीवस्थानानि पर्याप्तचतुरिन्द्रियपर्याप्तासज्ञिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तसंजि- पञ्चेन्द्रियरूपाणि नान्यानि, तेषु चक्षुष एवाभावात् । अत्रैव मतान्तरेण विकल्पमाह--पड् वा जीवस्थानानि चक्षुर्दर्शने मवन्ति । कथम् ? इत्याह--"पञ्जियर" चि पूर्वप्रदर्शितपर्याप्पत्रिके सेतरमपर्याप्तत्रिकसहितं पद् भवन्ति । इदमुक्त भवति-अपर्याप्तपर्याप्तचतुरिन्द्रियासज्ञिपञ्चेन्द्रि- यसज्ञिपचेन्द्रियरूपाणि पड् जीवस्यानानि चक्षुर्दर्शने भवन्ति, चतुरिन्द्रियादीनामिन्द्रियपर्याप्त्या १नलकक०० ग०८०॥ २'नमन्तरे का घड०॥ क.१९ ·१४६ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपस्टीकोपेत [गाया पर्याप्ताना शेषपर्याप्त्यपेक्षया अपर्याप्तानामपि आचार्यान्तरैश्चक्षुर्दर्शनाभ्युपगमात् । यदुक्त पञ्चसमहमूलटीकायाम्- करणापर्याप्तेपु चतुरिन्द्रियादिषु इन्द्रियपर्याप्ती सत्या चक्षुर्दर्शन भवति । (पत्र-५-१) इति ॥ १७॥ थीनरपणिदि चरमा, चउ अणहारे दु सन्नि छ अपजा। ते सुहुमअपन्न विणा, सासणि इत्तो गुणे बुच्छं ॥१८॥ स्त्रीवेदे नरवेदे पञ्चेन्द्रिये च 'चरमाणि' अन्तिमानि पर्याप्तापर्याप्तासंज्ञिसज्ञिपञ्चेन्द्रियलक्ष णानि चत्वारि जीवस्थानानि भवन्ति । यद्यपि च सिद्धान्ते असज्ञी पर्याप्तोऽपर्याप्तो वा सर्वथा नपुसक एवोक्त । तथा चोक्त श्रीमगवत्याम्- ते 'ण भते! असनिपचेंदियतिरिक्खजोणिया कि इत्थिवेयगा पुरिसवेयगा नपुसगवेयगा' गोयमा । गो इथिवेयगा नो पुरिसवेयगा नपुसगवेयगा (श०२४ उ० १ पत्र ८०६) इति । तथापीह स्त्रीपुसलिङ्गाकारमात्रमझीकृत्य सीवेदे नरवेदे चासजी निर्दिए इत्यदोप । उक्त च पञ्चसङ्ग्रहमूलटीकायाम्- यद्यपि चासंज्ञिपर्याप्तापर्याप्तौ नपुसको तथापि स्त्रीपुसलिगाकारमात्रमझीरत्त्य स्वीपुसायुक्ती (पत्र १०) इति । अपर्याप्तकश्वेह करणापर्याप्तको गृह्यते न लब्ध्यपर्याप्तक , लब्ध्यपर्याप्तकस्य सर्वस्य नपुसक त्वात् । अनाहारके "दु सन्नि छ अपज" ति द्विविध संज्ञी पर्याप्तापर्याप्तलक्षण पद्द अपर्याप्ता श्चेत्यष्टो जीयस्थानानि भवन्ति । अयमर्थ ----अपर्याप्तसूक्ष्मवादरैकेन्द्रियद्वित्रिचतुरसेशिसंक्षिपञ्चे- न्द्रियलक्षणानि सप्त जीवस्थानानि अनाहारके विग्रहगतायेक द्वौ त्रीन् वा समयान् यावद् आहारासम्भवात् सम्भवन्ति, विग्नहगदमावन्ना, केवलिणो समुहया अजोगी य । सिद्धा य अगाहारा, सेसा आहारगा जीवा ॥ (श्रावकम० गा०६८) इति वचनात् , सजिपर्याप्तलक्षण जीवस्थानम् अनाहारके केवलिंसमुद्रालावस्थाया तृतीयचतुर्थ- पञ्चमसमयेषु लभ्यते । उक्त च- कार्मणशरीरयोगी, तृतीयके पश्चमे चतुर्थे च । समयत्रये च तस्मिन् , भवत्यनाहारको नियमात् ।। (प्रश० का० २७७) "ते सुहुमअपज विणा सासणि" हि साखादने सम्यक्त्वे तान्येव पूर्वोक्तानि पड् अपर्याप्त पर्याप्तसंज्ञिद्विकरक्षणान्यष्टो जीवस्थानानि सूक्ष्मापर्याप्त विना सप्त भवन्ति । एतदुक्त भवति- अपर्याप्तवादरैकेन्द्रियद्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियासज्ञिपञ्चेन्द्रियसनिपञ्चेन्द्रियपर्याप्ससज्ञिपश्चेन्द्रिय लक्षणानि सप्त जीवस्थानकानि सासादनसम्यक्त्वे भवन्तीति, यत्तु सूक्ष्मैकेन्द्रियापर्याप्तलक्षण जीव- १ ते भद त । असंशिपथेन्द्रियलियंग्योनिका किं स्त्रीवेदका पुरुषवदवा नपुसकवेदका ! गौतम न स्त्रीवेदका न पुरुषवेदका नपुसकवेदका इति ॥ २ विद्यद्गतिमापना पेवलिन समुद्धता अयोगिनश्च । सिहाथानाहारा शेपा थाहारका जीवा । , ·१८-२०] पडशीतिनामा चतुर्थ. कर्मग्रन्थः । १४७ स्थान तत् साखादनसम्यक्त्वे न घटामियति, सासादनसम्यक्त्वस्य मनाझ शुभपरिणामरूपत्वात् , महासलिष्टपरिणामस्य च सूक्ष्मेकेन्द्रियमध्ये उत्पादाभिधानात् । सूत्रे च सर्वन लिङ्गव्यत्यय प्रारत- खात्, प्राकृते हि लिङ्ग व्यभिचार्यपि । यदाह पाणिनिःस्वप्राकृतलक्षणे "लिग व्यभिचार्यपि" इति । उक्तानि मार्गणास्थानकेषु जीवस्थानकानि । इत ऊर्ध्वमेतेप्येव मार्गणास्थानकेपु"शुणि" चि गुणस्थानकानि 'वक्ष्ये' प्रतिपादयिष्य इति ॥ १८ ॥ अथ यथामतिज्ञातमेव निर्वाहयन्नाह- पण तिरि चउ सुरनरए, नर सन्नि पणिदि भव्य तसि सव्ये । इग विगल भू दग वणे, दुदु एगं गइतस अभब्चे ॥ १९ ॥ पञ्च गुणस्थानकानि मिथ्यादृष्टिसास्वादनमिश्राविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरतिरक्षणानि "तिरि" ति तिर्यगतौ भवन्ति । चतु शब्दस्य प्रत्येक योगात् 'सुरे' मुरगती चस्यारि प्रथमगुणस्थानकानि 'नरके' नरकगती च प्रथमानि चत्वारि गुणस्थानानि भवन्ति न देशविरतादीनि, तेषु भव- खमावतो देशतोऽपि चिरतरभावादिति । 'नरे' नरगतो 'संजिनि' विशिष्टमनोविज्ञानभाजि पञ्चेन्द्रिये भव्ये 'प्रसे' त्रसकाये च 'सर्वाप्यपि चतुर्दशापि गुणस्थानकानि भवन्ति, एतेषु मिथ्या- दृष्यादीनामयोगिफेवल्यवसानाना सर्वभावानामपि सम्मवात् । "इग" ति एकेन्द्रियेषु सामान्यत "विगल" ति विकलेन्द्रियेषु' द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियेषु 'भुगि' पीकाये 'उदके अकाये 'वने वनस्पतिकाये "दुदु" ति 'द्वे द्वे आये मिथ्यालसासादनलक्षणे भवत । तत्र मिथ्यात्व- मविशेषेण सर्वेषु द्रष्टव्यम् , सासादन तु तेजोवायुवर्जयादरेकेन्द्रियद्विविचतुरिन्द्रियपृथिव्यम्यु- वनस्पतिपु लब्ध्या पर्याप्तकेषु करणेन वपर्याप्तकेपु, न सर्वेप्विति । तथा एक मिथ्यात्वलक्षण गुणस्थानक भवति, केषु' इत्याह-गत्या गमनेन सा न तु प्रसनामकर्मोदयाद् गतित्रसा- तेजोवायवस्तेषु, सासादनमावोपगतस्य तेषु मध्य उत्पादाभावाद् अभव्येषु चेति ॥ १९ ॥ घेय तिकसाय नव दस, लोभे चउ अजह दु ति अनाणतिगे। धारस अचक्खुचक्रउसु, पढमा अपाइ चरम चऊ ॥२०॥ 'वेदे वेदनये त्रयाणा कपायाणा समाहारखिम्पाय-क्रोधमानमायालक्षण तलिन् त्रिकपाये "पढम" चि प्रथमानीति पद डमरुकमणिन्यायेन सर्वत्र योग्यम् । ततो वेदे-सीपुनपुसक्लक्षणे कपायत्रये च प्रथमानि मिय्यादृशादीनि अनिवृविवादरपर्यन्तानि नव गुणस्तानमानि भवन्ति नशेपाणि, अनिवृचिवादरगुणसान एव वेदविरुस कपायत्रिस्म्य चोपशान्तत्वेन क्षीणत्वेन या शेपेषु गुणस्थानेषु तदसम्भवात् । 'लो' रोमपाये दश गुणस्थानानि, तत्र नर पोकानि दशम तु सूक्ष्मसम्परायलक्षणम्, तत्र मिट्टीतमक्ष्मरोमरपायदलिकस्य वेद्यमानत्वात् । चत्वारि प्रथमानि 'अयते' विरतिहीन इत्यर्थ , कोऽयं । पिरतिहीने मिथ्यात्यमासादन मिश्रापिरतस- म्यग्दृष्टिलक्षणानि चत्वारि गुणन्यानानि मान्तीति । "दु ति अन्नापतिगे" ति 'अज्ञानरिक मत्यज्ञानभुताज्ञानविभागज्ञानरक्षने पथमे द्वै गुणसाना मिथ्यादृष्टिसावादनासं भवन , न मिश्रमपि । यतो यद्यपि मित्रगुणसानले यथासिताम्तुनत्त्वनिर्णयो भान्ति तयारि न तन्य- शानान्येर सम्यग्नान शव्यामिश्रन्वाद् अत एव न मित्रगुणसानम्नमिधीयते । टक च- - ·. देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपेत [गाथा मिथ्यावाधिकस्य मिनदृष्टेरज्ञानबाहुल्य सम्यक्त्याधिकस्य पुन सम्यग्ज्ञानगहुल्यम् (जिन वल्लमीयषडशीतिटीका पत्र १६०-२) इति.। ज्ञानलेशसद्भावतो न मिश्रगुणस्थानकमज्ञानत्रिके लभ्यते इत्येके प्रतिपादयन्ति तन्मतमधि कृत्यासाभिरपि 'हे' इत्युक्तम् । अन्ये पुनराहु -अज्ञानत्रिके नीणि गुणस्थानानि, तद्यथा-मिथ्यात्व साखादन मिश्र दृष्टिश्च । यद्यपि "मिस्सम्मी वामिस्सा" (पञ्चस० गा० २०) इति वचनाद् ज्ञानव्यामिश्राण्य ज्ञानानि प्राप्यन्ते न शुद्धाज्ञानानि तथापि तान्यज्ञानान्येव, शुद्धसम्यक्त्वमूलत्वेनात्र ज्ञानस्य प्रसि- द्धत्वात् , अन्यथा हि ययशुद्धसम्यक्त्वस्यापि ज्ञानमभ्युपगम्यते तदा साखादनस्यापि ज्ञानाभ्यु पगम स्यात् , म चैतदस्ति, तस्याज्ञानित्वेनानन्तरमेवेह प्रतिपादितत्वात् , तस्माद् अज्ञानत्रिके प्रथम गुणस्थानकत्रयमवाप्यत इति । तम्मतमाश्रित्यास्माभिरपि 'त्रिकम्' इत्युक्तम् । तत्त्व तु केवलिनो विशिष्टभुतविदो वा विदन्तीति । द्वादश प्रथमानि गुणस्थानकानि अचक्षुर्दर्शने चक्षुर्दर्शने च भवन्ति, यतो मिथ्यादृष्टिप्रभृतिक्षीणमोहपर्यन्तेषु गुणस्थानकेप्वचक्षुदर्शनचक्षुर्दर्शनसम्भवात् । यथास्याते चारिने 'चरमाणि' अन्तिमानि उपशान्समोहक्षीणमोहसयोगिकेवल्ययोगिकेवलिरक्षणानि चत्वारि गुण- स्थानानि भवन्ति, एषु कपायाभावादिति ॥२०॥ मणनाणि सग जयाई, समइय छेय चउ दुन्नि परिहारे । केवलदुगि दो चरमाऽजयाइ नव मह सुओहिदुगे ॥ २१ ॥ 'मनोज्ञाने' मन पर्यवज्ञाने "सग" ति सप्त गुणस्थानानि भवन्ति । कानि' इत्याह--- 'यतादीनि' तत्र "यमू उपरमे" यमन यत सम्यक् सावद्याद् उपरमणमित्यर्थ , यत विद्यते यस्य स यत -प्रमत्तयति , यत आदी येपा तानि यतादीनि-प्रमत्ताप्रमत्तापूर्वकरणानिवृत्तिवादरसूक्ष्म- सम्परायोपशान्तमोहक्षीणमोहलक्षणानीति । सामायिके छेदोपस्थापने च चत्वारि यतादीनि गुण- स्थानानि, प्रमत्ताप्रमत्तनिवृत्तिवादरानिवृत्तिबादराणीत्यर्थ । द्वे गुणस्थानके प्रमत्ताप्रमत्तलये परिहा- रविशुद्धिकचारित्र इत्यर्थ , नोत्तराणि, तस्मिन् चारित्रे वर्तमानस्य श्रेण्यारोहणप्रतिषेधात् । 'केव- लद्विके फेवरज्ञानकेवलदर्शनरूपे द्वे गुणस्थाने मवत , के ' इत्याह -'चरमै अन्तिमे सयोगि- केवैलिगुणस्थानकायोगिकेवलिगुणस्थानके इति । "अजयाइ नव महसुओहिंदुगे" नि अयत अविरत स आदी येपा तान्ययतादीनि-अविरतसम्यग्दृष्ट्यादीनि क्षीणमोहपर्यवसानानि नर गुणस्थानानि भवन्ति 'मतौ' मतिज्ञाने 'श्रुते' श्रुतज्ञाने 'अवधिद्विके' अवधिज्ञानावथिदर्शन लक्षणे, न शेपाणि । तथाहिन मतिज्ञानश्रुतज्ञानावधिज्ञानानि मिध्यादृष्टिसासादनमिश्रेषु भवन्ति, तद्भावे ज्ञानत्वस्यैवायोगात् । यत् तु अवधिदर्शन तत् कुत्तश्चिदभिप्रायाद् विशिष्ट श्रुतविदो मिथ्यादृष्ट्यादीना नेच्छन्ति, तन्मतमाश्रित्यास्माभिरपि तत् तेषा न भणितम् । अथ च सूबे मिथ्यादृष्टयादीनामप्यवधिदर्शन प्रतिपाद्यते । यदाह रभसवशविनप्रसुरासुरनरकिनरवि- घाघरपरिवृद्धमाणिक्यमुकुटकोटीविटकनिष्टचरणारविन्दयुगल श्रीसुधर्मखामी पञ्चमाणे- ओहिदसणअणागारोवउता ण भते ! कि नाणी अन्नाणी - गोयमा । नाणी वि अनाणी १ मिने व्यामिभागि ॥ २ चल्ययोगिके स० ग० घ०॥ ३ अवधिदर्शनानाकारोपयुक्ता भदत!

·२१-२३] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्मग्रन्थ । १४९ वि। जैइ नाणी तो अत्थेगइया तिनाणी अत्थेगइया चउनाणी । जे तिनाणी ते आभिणियो- हियनाणी सुअनाणी ओहिनाणी । जे चउनाणी ते आभिणियोहियनाणी सुयनाणी ओहिनाणी मणपज्जवनाणी । जे अन्नाणी ते नियमी मइअनाणी सुयअन्नाणी विभगनाणी । (श०८ उ०२ पत्र ३५५-१) इति । अत्र हि येऽज्ञानिनस्ते मिथ्यादृष्टय एवेति मिथ्यादृश्यादीनामप्यवधिदर्शन साक्षादन सूत्रे प्रति- पादितम् । स एव विभङ्गज्ञानी यदा सासादनभावे मिश्रभावे या वर्तते तत्रापि तदानीमवधिद- र्शन प्राप्यत इति । यत् पुन सयोग्ययोगिकेवलिगुणस्थानकद्विक तर मतिज्ञानादि न सम्भवत्येव, तयवच्छेदेनेव केवरज्ञानस्य प्रादुर्भावात् "नैम्मि उ छाउमथिए नाणे" (आव० नि० गा० ५३९) इति वचनप्रामाण्यादिति ॥ २१ ॥ अड उवसमि चउ वेयगि, खड़गे इफार मिच्छतिगि देसे। सुहुमे य सठाणं तेर जोग आहार सुकाए ॥ २२॥ काकाक्षिगोलकन्यायाद् इह "अयादीनि" [इति] पद सर्वत्र योज्यते । ततोऽयतादीन्युपशश न्तमोहान्तान्यष्टो गुणस्थानान्योपशमिकसम्यक्त्वे भवन्ति । अयतादीन्यप्रमत्तान्तानि चत्वारि 'वेदके' क्षायोपशमिकापरपर्याये गुणस्थानकानि भवन्ति । क्षायिकसम्यक्त्वे अयतादीन्ययोगिकेव- लिपर्यवसानान्येकादश गुणस्थानकानि भवन्ति । तथा 'मिथ्यात्वत्रिके' मिथ्यादृष्टिसासादनमिश्रल- क्षणे 'देशे' देशविरते 'सूक्ष्मे' सूक्ष्मसम्पराये 'च' समुच्चये 'सस्थान' निजस्थानम् । इदमुक्त भवति--मिथ्यात्वमार्गणास्थाने मिथ्यादृष्टिगुणम्थानम् , सासादनमार्गणास्थाने सासादन गुणस्या- नम् , मिश्रे मार्गणास्थाने मिश्र गुणस्थानम् , देशसयममार्गणास्थाने देशविरत गुणस्थानम् , सूक्ष्मसम्परायसयममार्गणास्थाने सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानम् । तथा 'योगे' मनोवाकायलक्षणे अयोगि- केवलियजितानि शेषाणि त्रयोदश गुणस्थानानि भवन्ति, सर्वेप्वप्येतेषु यथायोग योगत्रयस्यापि सम्मवात् । तथा आहारकेषु आधानि त्रयोदश गुणस्थानानि भवन्ति, सर्वेष्वप्येतेषु ओजोरोम- प्रक्षेपाहाराणामन्यतमस्याहारस्य यथायोग सम्भवात् । तथा 'मुक्काए" चि शुक्ललेश्याया प्रथमानि प्रयोदश गुणस्थानानि भवन्ति, न त्वयोगिकेवलिगुणस्थानम् , तस्य लेश्यातीतत्वादिति ॥ २२ ॥ अस्सन्निसु पढमदुर्ग, पढमतिलेसासु छच दुसु सत्त। पदमंतिमदुगअजया, अणहारे मग्गणासु गुणा ॥ २३ ॥ 'असज्ञियु' सझिव्यतिरिक्तेयु प्रथम मिथ्याइटिसासादनरक्षण गुणस्थानकद्वय भवति । तत्र (मन्थानम्-१०००) मिथ्यात्वमविशेषेण सर्वत्र दृष्टव्यम् , सासादन तु लब्धिपर्यासकामा करणापर्याप्तावस्थायामिति । पथमासु तिरषु लेश्यासु मिथ्याध्यादीनि ममत्तान्तानि षड् गुणस्था- शानिनोऽमानिन ? गौतम ! ज्ञानिनोऽप्यनानिनोऽपि । यदि ज्ञानिन तनोऽस्लेका विज्ञानिनोऽस्लेककाच नुशानिन । ये निशानिनस्ते आमिनियोधिकज्ञानिन थुनज्ञानिनोऽवधिज्ञानिन । ये चतुर्मानिनसे आभिनि योधिज्ञानिन श्रुतज्ञानिनोऽवधिज्ञानिनो मन पर्यायज्ञानिन । ये अज्ञानिनते नियमाद् मत्सशानिन श्रुता ज्ञानिनो विमाशासन १ जे नापी ते भगवत्याम् ॥ २ मा तिअनाणी, त जहा–मह भगवस्याम् ॥ ननु भयस्थिकेशने। ४ ताति पक०॥

·१५० देवेन्द्ररिविरचितस्वोपज्ञटीकोपेत [गामा नानि भवन्ति । 'च' समुच्चये । कृष्णनीलकापोतलेश्याना हि प्रत्येकासयोकामाशप्रदेशप्र- माणान्यध्यवसायसानानि, ततो मन्दसंहशेषु तदध्यवसायसानेषु तथाविधसम्यक्सदेशविरति- सनविरतीनामपि सद्भावो न विरध्यते । उक्त च-- सम्यक्त्वदेशविरतिसर्वविरतीना प्रतिपत्रिकाले गुमलेझ्यात्रयमेव भवति । उपरकाल तु सर्या अपि लेश्या परावर्तन्तेऽपि इति । श्रीमदाराध्यपादा अप्याहु संम्मत्तमुय सव्यासु रहइ सुद्धासु तीमु य चरित । पुवपडियाओ पुण, अनयरीए उ लेसाए । (आव०नि० गा० ८२२) श्रीभगवत्यामप्युक्तम्- सोमाइयसजए ण भते । कइलेसामु हुजा गोयमा ! छमु लेसासु होजा, एय छेओनट्टा- वणियसनए वि (श० २५ २० ७ पत्र ९१३-१) इत्यादि । तथा 'द्वयो' तेजोलेश्यापालेश्ययो सप्त गुणस्थानानि भवन्ति, ता पद् पूर्वोक्तान्येव सप्तम त्वप्रमवगुणस्थानकम् , अपमचसयताध्यवसायस्थानापेक्षया मिथ्यादृयादीना प्रमचान्ताना तेजोले- श्यापमलेश्ये तारतम्येन जघन्यात्यन्ताविशुद्धिके द्रष्टव्ये । तथा अनाहारके पच गुणस्सानानि भवन्ति । कानि' इत्याह-~-प्रथमान्तिमद्विकाऽयतानि' इति द्विकसब्दस प्रत्येक योगाद मथम- छिक-मिथ्यादृष्टिसासादनलक्षणम् अन्तिमद्विक-सयोगिफेयत्ययोगिकेचलिरक्षणम् 'अयन' इति अविरतसम्यग्दृष्टिश्चेति । तन मिथ्यात्वसास्वादनाविरतसम्यग्दृष्टिलक्षण गुणस्थानकत्रयमनाहा- रके विग्रगती प्राप्यते, सयोगिकेचलिगुणस्थानक त्वनाहारके समुद्रातापस्थाया तृतीयचतुर्थपञ्चम- समयेषु द्रष्टव्यम् । यदवादि चतुर्थतृतीयपञ्चमेप्वनाहारक" इति । अयोगिकेवल्यवस्थायां तु योगरहितनेनौदारिकादिशरीरपोपक्पुद्गलमहणाभागद् अनाहारकत्यम्, "औदारिक्वैरियाहा- रक्शरीरपोषकपुद्गरोपादानमाहार" इति प्रवचनोपनिपद्वेदिन । एव मार्गणासानेपु गत्यादिषु “गुण" चि गुणसामान्यभिहितानि ॥ २३ ॥ अधुना मार्गणासानेवेव योगानमिथित्यु प्रथम तावद्योगानेव सम्पत आह-- ·२४] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्मग्रन्थ । मनोयोग ११ तथा सत्यविपरीतोऽसत्य , यथा नास्ति जीव एकान्तसद्भूतो विश्वव्यापीत्यादि- कुविकल्पचिन्तनपर , असत्यश्वासी मनोयोगच असत्यमनोयोग २ । तथा मिश्र - सत्यासत्य- मनोयोग, यथा इस भरखदिरपराशादिमिथेषु बहुप्रशोकवृक्षेषु अशोश्वनमेनेदमिति यदा विकल्पयति तदा तगाऽशोमवृक्षाणा सद्भायात् सत्य , अन्येषामपि धवखदिरपायादीना तर सद्भावाद् असत्य इति सत्यासत्यमनोयोग इति, व्यवहारनयमतापेक्षया चेवमुच्यते, परमार्थत पुनर- यमसत्य एव यथाविकल्पितार्थायोगात् ३ । न विद्यते सत्य या सोऽसत्य , न विद्यते मृपा या सोऽमृप , असत्यश्वासाघमृपश्च "क्त नत्रादिमिन्नै" (सि० ३-१-१०५) इति कर्मधारय , असत्यामृपश्चासी मनोयोगश्च असत्यामृपमनोयोग । इह विप्रतिपची सत्या वातुप्रतिष्ठासया सर- ज्ञमतानुसारेण यद् विकल्प्यते, यथाऽस्ति जीय सदसदूप इत्यादि, तत् क्लि सत्य परिभाषितम् आराधकत्वात् । यत्तु विप्रतिपक्षी सत्या वस्तुपतिष्ठासया सर्पजमतोत्तीर्ण किचिद् विकल्प्यते, यथा नास्ति जीव एकान्तनित्यो वेत्यादि, तद् असत्यमिति परिमापित विराधक्त्वात् । यत् पुन- बस्तुप्रतिष्ठासामन्तरेण स्वरूपमात्रप्रतिपादनपर व्यवहारपतित मिशिद् विकल्प्यते, यथा हे देवदत्त! घटमानय गा देहि मथमित्यादि, तद् एतत् सरूपमात्रप्रतिपादन व्यावहारिक विकल्पज्ञानम् । न यथोक्तलक्षण सत्य नापि मृपेत्यसत्यामृपमनोयोग इति व्यारयातचतुर्धा मनोयोग । “वइ" चि वाग्योगोऽपि चतुर्धा द्रष्टव्य , तथाहि-सत्यवाम्योग १ असत्यवाग्योग २ सत्यासत्य- वाग्योग ३ असत्यामृपयाग्योग ४ । तत्र सता हिता सत्या, सत्या चासी वाक् च सत्यराक् , तया सहकारिकारणमूतया योगो [सत्यवाग्योग , अथवा वचनगत सत्यत्व सत्कार्यवान योगे- ऽप्युपचर्यते, ततश्च सत्यश्वासी वाग्योगध सत्यवाग्योग , भावार्थ सत्यमनोयोगवद् वाच्य १। असत्या-सत्याद् विपरीता सा चासी वाक् चाऽसत्यवाय तया योगोऽसत्याग्योग २ । तथा सत्या चासायसत्या चेत्यादि पूर्ववत् कर्मधारयो बहुव्रीहिर्वा, सा चासी वाक् च सत्यासत्यवार , तस्प्रत्ययो योग सत्यासत्यनाम्योग ३ । न विद्यते सत्य यत्र सोऽसत्य , न विद्यते मृपा यन सोऽमृप , असत्यवासावमृपश्चासत्यागृप , स चासौ वाग्योगच असत्यामृषवाग्योग , शेप मनो- योगवत् सर्व वाच्यम् १ । अत्र तृतीयचतुर्थी मनोयोगी चाग्योगी च परिस्थव्यपहारनयमतेन द्रष्टव्यो । निश्चयनयमतेन तु मनोज्ञान वचन का सर्वमदुष्टविवक्षापूर्वक सत्यम् , अज्ञानादि- दूपिताशयपूर्वक स्वसत्यम् , उभयानुमयरूप तु नाम्स्येव सत्यासत्यराशिद्वयेऽन्तर्माणादिति माव. नीयम् । तथा काययोग सक्षघा-वेनियकाययोग आहारक्काययोग "उरर" ति औदारि- कफाययोग "मीस" ति मिश्रशब्दस पूर्वदर्शितशरीररिकेण सह सम्बन्धाद् वैकि यनित्र काययोग आहारकमिथकाययोग औदारिकमिश्नकाययोग "कम्मण" ति फार्मणकाययोग इत्य सारार्थ । मावार्थम्सयम्-विविधा विशिष्टा या पिया वित्रिया, तम्या मर वैरियम् । तथाहि- तदेक भूत्याऽनेक भवति, अनेक मत्वकम् , अणु मृत्या महद् माति, महद् मूलाऽशु, तथा मनरं भूत्या भूमिचरं भवति, भूमिचर भूत्वा सचरम् , अदृश्य मूला दृदय माति, दृश्य भूत्वाऽदृश्य- मित्यादि । या विशिष्ट पुरन्ति तदिति वैकुक्किम, दिगदित्वाद् अलिपसिदि । तप द्विधा-औषपातिक सन्धिमत्स्य च । तवीपपातिरनुषपातबन्ननिमिचम्, तथ देवनाराणाम्, - . - ·- २४] यडशीतिनामा चतुर्थ कर्ममन्यः। १५३ अरेग बोयणसहस्सं वनस्पत्यादीनामिति । रस नाम सस्पप्रदेशोपचितत्त्वाद् वृहत्त्वाच मिण्ड- वत् । मोरील नाम मासासिहाय्यायदयवबद्धत्वात् । (अनु. हा. टी पत्र ८७) श्रीपूज्या अप्याह त्योदारमुरील, ओरालमत्व महागण । ओरालिय ति पढम, पडुच तित्थेसरसरीर ।। भण्णइ य तहोराल, वित्यरवत पणस्सति पप्प । पपईह मस्थि मन, इदहगित निसाल ति ॥ उरल थेवपएसोचिय पि महाग जहा भिंड । मसहिष्हारपद्ध, ओराल समयपरिमासा ॥ (अनु. हा दी पत्र ८७) सर्वत्र साधिक इकपत्यय , उदारमेव उरालमेव उरलमेव ओरालमेव औदारिकम् । पोदरा- दित्वाद् इष्टरूपनिप्पत्ति , औदारिकमेव चीयमानत्वात् काय , तेन सहकारिकारणभूतेन तद्विषयो वा योग औदारिककाययोग ५। तथा औदारिक मित्र यत्र कार्मणेनेति गम्यते स औदारि- फमिश्र , उत्पतिदेशे हि पूर्वभवादनन्तरमागतो जीव प्रथमसमये फार्मणेनेव फेवलेनाऽऽहारयति, तत परमौदारिकस्याऽप्यारब्धत्वाद् औदारिकेण कार्मगमिश्रेण यावत् शरीरनिष्पतिः । यह सकलभुताम्मोनिधिपारदृश्या विश्वानुमहकाम्यया निर्मितानेकशाससन्दर्भ श्रीभद्रमानुसामी- ओएण कम्मरण, थाहारेई भणतर जीवो। तेण पर मीसेण, जाय सरीरस्म निष्फनी । केवलिसमुखातावस्साया तु द्वितीयषष्ठसप्तमसमयेषु कार्मणेन मिश्रमौदारिक प्रतीतमेप, "मिश्रौदारिकयोता सधमपष्ठद्वितीयेषु ।।" (पश० का० २७६) इति पचनात् । औदारिक मिश्रश्वासी कायश्च तेन योग औदारिकमिश्रकाययोग ६ । तथा कर्मणो विकार कार्मणम् , "विकारे" (सि०६-२-३०) अण्प्रत्यय , यद्वा कर्मव कार्मणम् , "प्रशादिभ्योऽण् (सि. ७-२-१६५) [ इत्यण् प्रत्यय । कर्मपरमाणव एवात्मपदेशे. सह क्षीरनीरवद् अन्योन्यानु- गता सन्त फार्मण शरीरम् । उक्त च--- कम्मविगारो कम्मणमट्टविहविचित्तकम्मनिष्फल । सन्वेसि सरीराण, कारणभूय मुणेयव्व ।। ( अनु हा.टी पर८७) अत्र "सव्येसि" इति सर्वेषामौदारिकादीना शरीराणा कारणभूत-चीनभूत कार्मणशरीरम् , १ सोरालिय अनुयोगद्वारघूर्णी ॥ १ समप्रोऽप्येप पाठ अनुयोगद्वारचूर्णावपि तमेऽसि ॥ तत्रोदारसुराल ओराटमयदा महत्तया । औदारिकमिति प्रथम प्रवीय तीयश्वरशरीरम भभ्यते च तयोराल विस्तारपद् वनस्पतिं प्राप्य ! प्रकृत्या नास्त्यन्यद् एताव मान विशालमिति ॥ तो प्रदेशोपचितमपि महाया भिम् । मासास्थिन्नायुबद्धमोराल समयपरिभाषा ।। महब विश्णेय । इति अनुयोगद्वारलधुवृत्ती पाठ ॥ ५ योगेन कर्मणेनाहारयसन तर बीय पर मित्रेण यावच्चरीरस निष्पत्ति ॥ धर्मविकार कार्मणमष्टविधविचित्रकर्मनिष्पनम् । रावयां दारी + - , पत्र -" ४"राल टरले ओरल कारणभूत ज्ञातव्यम् ॥

·१५६ , देवेन्दरिविरचितखोपश्टीकोपेत [ गाथा कोना भवन्ति । पाहारकद्विक युनरेतेप्वज्ञानस्वादेव दुरापास्तम् । तथा औपशमिकसम्यक्त्वे आहारफद्विकोनास्त्रयोदश योगा , आहारक सत्रापि न घटामियर्ति, यत औपशमिकसम्यक्त प्रथमसम्यक्त्वोत्पादकाले उपशमश्रेण्यारोहे वा भवति । न च प्रथमसम्यक्त्वोत्पादकाले चतुर्दश पूर्वाधिगमसम्भव , तदभावाय कथमाहारकद्विकभार प्रादुर्भावपदवीमियति । उपशमश्रेण्यारूढ स्त्वाहारफ नारमत एक, तस्याऽप्रमचत्वाद, माहारकारम्मकस्य तु रब्युपजीवनेन औत्सुक्य मावतः प्रमादबहुलत्वात् । उक्त च- आहारग तु पमनो उम्पाएइ न अप्पमत्तो इति । आहारकस्थितश्योपशमश्रेणि नारभत एव, तथास्वभावत्यादिति । तथा अभव्ये मिथ्यात्वे च चतुर्दशपूर्वाधिगमामावादेव आहारकद्विकवर्जास्त्रयोदश योगा । स एव पूर्वोक्तात्रयोदश योगा औदारिफद्विकेन-औदारिकौदारिकमिश्रलक्षणेन ऊना --हीना एकादश योगा 'सुरे' सुरगती 'नरके' नरकगती भवन्ति । तथाहि-मनोयाग्योगचतुष्टयवैकियवेक्रियमिश्नकार्मणलक्षणा एका दश योगाः सुरेषु नारकेषु च पटन्ते । तत्र कार्मणमपान्तरालगतावुत्पत्तिप्रथमसमय एव, वेकि यमिश्रमपर्याप्तायस्थायाम् , पर्याप्तावस्थाया तु वैक्रिय मनोवाग्योगचतुष्टय च । यत् पुनरौदारिकद्विक तद् भयप्रत्ययादेव देवनारकाणा न सम्मवति । आहारकद्विक तु पुरनारकाणां भवस्वभावतया विरत्यभावेन सर्वविरतिप्रत्ययचतुर्दशपूर्वाधिगमासम्भवादेव दूरापास्तमिति ॥ २६ ॥ कम्मुररदुग थावरि, ते सविउव्विदुग पच इगि पचणे । छ असन्नि चरमवश्जुय, ते घिउचिदुगूण चउ विगले ॥ २७ ॥ कार्मणम् 'औदारिकद्विकम्' औदारिकौदारिकमिश्रलक्षणमिति त्रयो योगा । क इत्याह--- "थावरि" ति स्थावरकाये-पृथिन्यसेजोवनस्पतिकायरूपे, वायुकायिकस्य पृथग् भणिप्यमाण यात् । अयमन भाव ----स्थावरचतुष्के फार्मणौदारिकद्विकरूपालयो योगा भवन्ति । तत्र कार्मणमपान्तरारगतावुत्पत्तिप्रथमसमये या, औदारिकमिश्न तु अपर्याप्तावस्थायाम्, पर्याप्ताव स्थामा पुनरौदारिकमिति । 'ते' पूर्वोक्तालयो योगा 'सवैक्रियद्विका ' सह वैक्रियद्विकेन-वैकि यक्रियमिश्रलक्षणेन वर्तन्त इति सबैक्रियद्विका सन्त पञ्च भवन्ति । क इत्याह-~~-"इगि' ति सामान्यत एकेन्द्रिये 'पवने' वायुकाये च । तत्र कार्मणीदारिकद्धिकरक्षणयोगत्रयभावना प्राग्वत् । वैक्रियद्विकभावना त्वेवम्-इह रिल चतुर्विधा वायवो वान्ति । तद्यथा--सूक्ष्मा अपर्याप्ता १ सूक्ष्मा पर्याप्ता २ वादरा अपर्याप्ता ३ बादरा पर्याप्ताश्च ४ । तत्र वादरपर्या सानों केपाश्चिद् वैक्रियलब्धिसम्भवोऽस्ति तानधिकृत्य वैशियमिश्र पैत्रिय च लभ्यते । ननु कथमुच्यते केपाश्चिद् वैक्रियलब्धिसम्मवोऽस्ति । यावता सर्वेऽपि यादरपर्याप्तवायव सवैक्रिया अवैक्रियाणा चेष्टाया एवाप्रवृत्ते । उक्त च-- केई भपति-साधे येउधिया वाया वायति, अवेउधियाण चिट्टा चेव न पवनइ । (अनु० चू० पत्र ६५, अनु० हा० टी० पत्र ९२) इति । १ पेचिद् भति-सर्व चैर्विका वाता वाति सवै कियाणा चेटैव न प्रवर्तते। १ या वाण चे अनुयोगद्वारचूर्णिलधुटीकयो । एव, आहारक तुप्रमा उत्सादयति नाप्रमत्त ।

·२७-२८] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्मग्रन्थ । १५७ तद् अयुक्तम् , सम्यक् सिद्धान्तापरिज्ञानात् , क्रियाणामपि तेषा खभावत एव चेप्टोप. पचे । यदाह भगवान् श्रीहरिभद्रसरिरनुयोगद्वारटीकायाम्-- वांउकाइया चउन्विहा-सुहुमा पजना अपज्जचा, बादरा वि य पजचा अपजचा । तस्थ तिन्नि रासी पत्तेय असंखेजलोगप्पमाणप्पएसरासिपमाणमिचा, जे पुण बादरा पजत्ता ते पय- रासंखेजहभागमिता । तस्य ताव तिष्ह रासीण वेउधियलद्धी चेव नस्थि । वायरपज्जताण पि असंखिजइमागमिचाण लद्धी अस्थि । जेसि पि रद्धी अस्थि ते वि पलिओवमासखिज्जमाग- समयमिता सपय पुच्छासमए वेउधियवत्तिणो । तथा जेण सबेसु चेवं उद्योगाइसु चरा वायवो विज्जति तम्हा अवेउधिया वि वाया चायति ति पित्तव । सभायो तेसिं वाइयव । ( पत्र ९२, अनु० चू० पन ६७) इति । बानाद्वायुरिति कृत्वा "तिण्ह रासीण" ति त्रयाणा राशीना पर्याप्तापर्याप्तसूक्ष्मापर्याप्तबादरवा- युकायिकानाम् । तथा त एव पूर्वोक्का पञ्च कार्मणोदारिकद्विकवैक्रियद्विकरक्षणयोगा चरमा- चतुर्थी असल्यामृपरूमा वाग्-वचनयोगश्चरमवाक् तया युक्ता पड् योगा भवन्ति । क ' इत्याह- 'असशिनि सज्ञिन्यतिरिक्त जीवे । तत्र कार्मणमपान्तराल्गलावुत्पत्तिप्रथमसमये च, औदारिक- मिश्रमपर्याप्तावस्थायाम् , पर्याप्तावस्थायामौदारिकम् । बादरपर्याप्तवायुकायिकाना वैक्रियद्विकम् , चरमभापा शहादिद्वीन्द्रियादीनामिति । त एव पूर्वोक्ता पड़ योगा वैक्रियद्विकेन-चैक्रियवैक्रिय- मिश्ररक्षणेन ऊना-हीनाश्चलारो भवन्ति । कर इत्याह-'विकलेपु' द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रि- येपु । कोऽर्थ : तत्र कार्मणौदारिकद्विकभावना प्राग्वत् । चरमभाषा च असत्यामृपरूपा शङ्खा दीना भवति, शेपास्तु भाषा न भवन्त्येव "विगैलेसु असच्चमोसे वा” इति वचनादिति ॥ २७ ॥ कम्मुरलमीस विणु मण, वइ समइय छेय चक्खु मणनाणे । उरलदुग कम्म पढमंतिम मणवह केवलदुगम्मि ॥ २८ ॥ कार्मणमोदारिकमिश्र विना शेपास्त्रयोदश योगा भवन्ति । क ' इत्याह-मनोयोगे वाग्योगे सामायिकसंयमे छेदोपस्थापनसंयमे चक्षुर्दर्शने मन पर्यायज्ञाने । भावना सुकरैव । यो तु कार्म गौदारिकमिश्री तो तेषु सर्वथा न सम्भवत एव, तयोरपर्याप्तावस्थाया भावात् , मनोयोगकाग्योग- सामायिकच्छेदोपस्थापनचक्षुर्दर्शनमन पर्यायज्ञानाना च तस्यामवस्थायामसम्भवात् । ती "उर रदुग" चि औदारिकद्विकमौदोरिकौदारिकामेश्रकार्मणकाययोगौ [मिश्रकाययोगौ] सयोग्य- वस्थायामेव समुद्धातगतस्य वेदितव्यो ["कम्म" ति कार्मणकाययोग ! १ वायुकामिका चतुर्विश-मुक्ष्मा पर्याप्मा १ अपर्याा २ बादरा अपि च पर्याप्ता ३ अपर्याप्ला । तम यो राशय प्रत्येक असरयलोक्प्रमाणप्रदेशरशिप्रमाणमात्रा, ये पुनर्बादरा पर्याप्तास्ते प्रतरासङ्ख्या तभागमाना । वन तावत् प्रयाणा राशीनां वैक्रियाब्धिरेव नालि । वादरपर्याप्तानामपि असह्यातभाग मानाणो लब्धिरस्ति । येषामपि लन्धिरस्ति तेऽपि पत्योपमासययमागममयमाना साश्रत पृच्छासमये वैकुर्विवर्तिन 1 तथा येन सर्वेष्वेव ऊर्ध्वलोकादिषु चला वायदो विद्यते तस्यादवैर्विका अपि वाता वा दीति ग्रहीतव्यम् । खभावनेपा वातव्यम् । २ व रोगा स० अनुयोगद्वारलघुकायाम् । व लोगागासाइ अनुयोगद्वारचूणीं ॥ ३ विश्लेषु असल्यामृपा या ॥ ४ इत ऊर्द्धम्-'केवलाद्वक केवलज्ञानदेवलदर्शनस्से सप्त योगा । के ते इत्याह--' इत्येवरूप पाटो यदि स्यात्तदा सविमेति ॥ ५°दारिफामिश्रकाम° फ०२०म००१०॥ ।

·१५९ " २९] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । श्रीकुलगृहस्स भगवतः केवलिनः सम्भवति, तस हि समुद्धातगतस्य तृतीयचतुर्थपञ्चमसमयेपु कार्मणम्, "कार्मगशरीरयोगी चतुर्थके पञ्चमे तृतीये च ।" (पश० का०२७७) इति वचनात् , द्वितीयपष्ठसप्तमसमयेप्यौदारिकमिश्रम् , "मिश्रीदारिकयोक्ता ससमपष्ठद्वितीयेषु ॥" (प्रश० का० २७६ ) इति वचनाद् अवाप्यत इति यथाख्यावसंयमे द्वयोरपि सम्भवात् । अथ विनेयजनानुग्रहाय केयलिसमुद्भातखरूपमभिधीयते--तत्र सम्यम्-अपुनर्भावेन उत्- प्राबल्येन कर्मणो हननं यातः प्रलयो यस्मिन् प्रयत्नविशेषे स समुद्धातः । अयं च केचलि- समुद्भातोऽष्टसामयिकः, तं च पारभमाणः प्रथममेवाऽऽयोजिकाकरणमान्तर्मोइर्तिकमुदीरणा- वलिकायां कर्मप्रक्षेपन्यापाररूपमभ्येति । अथाऽऽयोजिकाकरणमिति कः शब्दार्थः ? उच्यते- "आइ मर्यादायाम्" आ-मर्यादया केवलिदृष्टया योजन-शुभानां योगानां व्यापारणमायो- जिका, “भावे" (सि० ५-३-१२२) णकः, तस्याः करणमायोजिकाकरणम् । आह च--- कइसमइए णं भंते ! आओजीकरणे पन्नते ? गोयमा! असंखेजसमइए अंतोमुहुत्तिए आओजीकरणे पन्नते ॥ (प्रज्ञापनापत्र ६०१-१) अयं कृतकृत्योऽपि केवली किमर्थ समुद्धातं करोति । इति चेद्, उच्यते- वेदनीयनाम- गोत्राणामायुषा सह समीकरणार्थम् । यदाह भगवान् श्रीभद्रबाहुखामी- 'नाऊण वेयणिज्ज, अइपहुयं आउयं च थोवागं । गंतूण समुग्घायं, खवेइ कम्मं निरवसेसं ॥ (आ. नि. गा. ९५४) प्रज्ञापनायामप्युक्तम्- कैम्हा णं भंते ! केवली समुग्धायं गच्छइ ? गोयमा ! केवलिस्स चत्तारि कम्मंसा अक्खीणा अवेइया अणिजिन्ना भवन्ति । त जहावेयणिजे आउए नामे गोए । सबबहुए से वेयणिज्जे कम्मे हवइ, सबथोवे से आउए कम्मे हवइ, विसमं समं करेइ बंधणेहिं ठिईहि य, विसम- समीकरणयाए बंधणेहि ठिईहि य एवं खलु केवली समुग्घायं गच्छइ ॥ (पत्र ६०१-१) "वंधणेहिं" ति अध्यन्त आत्मप्रदेशैः सह लोलीभावेन संश्लिष्टाः क्रियन्ते योगवशद् ये ते बन्धनाः, "भुजिपत्यादिभ्यः कर्मापादाने" (सि० ५-३-१२८) इति कर्मण्यन्टू, कर्मपर- माणवः, स्थितयः-वेदनाकालाः, शेपं सुगमम् । उक्त च--- आयुपि समाप्यमाने, शेषाणां कर्मणां यदि समाप्तिः । न स्यात् स्थितिवैषम्याद्, गच्छति स ततः समुद्भातम् ॥ स्थित्या च बन्धनेन च, समीक्रिया हि कर्मणां तेषाम् । अन्तर्मुहूर्तशेषे, तदायुषि समुजिघांसति स.॥ १ कतिसामयिकं भदन्त । आयोजिकाकरणं प्रज्ञप्तम् ? गौतम । असोयगामयिरमान्तमौहूतिरम् आयो. जिकाकरणं प्रज्ञाप्ठम् ॥ २ शाखा वेदनीयं अतिबहुकं आयुष्कं च स्तोकम् । गला गमुद्धात क्षपयति वर्म निरवशेषम् ॥ १ कस्माद् भदन्त ! केवली समुद्रातं गच्छति ? गौतम ! केवलिन थलार पांश अक्षीणा अवेदिता अनिर्णा भवन्ति । तद्यथा-वेदनीयं आयुष्कं नाम गोनम् । सर्वबहुकं तस्य वेदनीय कर्म गयति, सर्वतोकं तस्यायु कर्म भवति, विषम समं करोति, बन्धन. स्थिनिभिय, विषमस समस्रणाय मन्धनः स्थितिमिष एव सर केवली समुद्रातं गच्छति ।। . .

·.. १६ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपेतः [गाथा अथ सर्वेऽपि केवलिनः समुद्धातं गच्छन्ति न वा ? इति चेद्, उच्यते-यस्य केवलिन आयुषा सह वेदनीयनामगोत्राणि समस्थितिकानि भवन्ति स हि न केवलिसमुद्भातं करोति, शेषस्तु करोति । उकं च श्रीमदार्यश्यामपादैः- सबै विगं भंते ! केवली समुपायं गच्छंतिगोयमा ! नो इंगटे समझे। जस्साउएग तुलाई, बंधणेहिं ठिईहि य । भवोवग्गाहिकमाई, समुग्धाय से न गच्छइ ।। अगंतूणं समुग्धायं, अर्णता केवली जिणा । जरमरणविप्पमुक्का, सिद्धि घरगई गया । (पत्र. ६०१-१) समुद्भातं च कुर्वन् केवली प्रथमसमये बाहुल्यतः खशरीरममाणमूर्वमश्च लोकान्तपर्य- न्तमात्मप्रदेशानां सङ्घातदण्डं दण्डस्थानीय ज्ञानाभोगतः करोति, द्वितीयसमये तु तमेव दण्ड पूर्वापरदिग्द्वयप्रसारणात पार्धतो लोकान्तगामिकपाटमिव कपाटं करोति, तृतीयसमये तमेव कपाटं दक्षिणोत्तरदिग्द्वयप्रसारणाद् मन्थसदृशं मन्यानं करोति लोकान्तमापिणमेव । एवं च लोकस्य प्रायो बहु पूरितं मन्थान्तराण्यपूरितानि भवन्ति, अनुश्रेणि गमनात्, चतुर्थे तु समये तान्यपि मन्थान्तराणि सह लोकनिप्कुटैः पूरयति, ततश्च सफलो लोकः पूरितो भवतीति । तदनन्त- रमेव पञ्चमे समये यथोक्तकमात् प्रतिलोमं मन्यान्तराणि संहरति जीवप्रदेशान् सफर्मकान् सङ्कोचयति, पठे समये मन्थानमुपसंहरति घनतरसमोचनात्, सप्तमे समये कपाटमुपसंहरति दण्डात्मनि सोचनात्, अष्टमे समये दण्डं समुपहत्य शरीरस्य एवं भवति । न चैतत् सम- भीषिकाविजृम्भितम् । यदाहुद्धाः- 'उहाहायय लोगंतगामिणं सो सदेहविक्संभं । पढमसमयम्मि दंड, कोइ विहयम्मि उ कवाडं ॥ सइयसमयम्मि मधे, चउत्थए लोगपूरणं युगइ । पडिलोमं संहरणं, काउं तो होइ देवत्यो ।। (विशेषा० गा० ३०५२-३०५३) • याचकवरोऽन्याह- दण्ड प्रथमे समये, कपाटमय चोचरे तथा समये।। मन्यानमथ तृतीये, लोकन्यापी चतुर्थे ।।। संहरति पथमे स्वन्तराणि मन्यानमय पुनः पठे। सप्तमके तु कपाटं, रांहरति ततोऽटमे दण्डम् ।। (मग का० २७४-२७५) तस्येदानी समुद्धातस्य योगव्यापारचिन्त्यते-योगाय मनोयामायाः, अपां कः कदा च्यामियते । तत्रेद मनोवाग्योगयोरल्यापार एव, प्रयोजनाभावात् । त्वेऽपि भदन्त ! केवलिनः समुद्धानं मलन्ति ! गौतम ! नायमः समः । यस्यामा पानि जन्मने स्थिनिमिया मयोपमाहिधर्माधि समदान गन गली . अशा समुहातमनन्ता: रातो जिनाः । जरामरणारिमुष्पः विधि यति गाता ॥ 'पो फ० प० २००१ अधांधाय मानिसहरिकाभम् प्रथमगम राई करोती विलायन कपाटम् । रानीसामरे ममा पके शैम्पूरण की प्रोम हा सा तनो भी देहा ·६१ २९] पासीतिनागा तुर्यः समन्यः । पदाट धर्मसारमूलटीकायां भगवान् श्रीहरिभद्रसूरिः- मनोरयसी वदा न व्यापारयति, प्रयोजनाभावात् । पाययोगस तु आदारिफकाययोगसीदारिपमिश्रकाययोगस या कार्मणकाययोगस्य या व्यापारो न शेपत्य, रूपनीरनामापेन गेपन्य छाययोगग्याऽसम्भवात् । तर प्रथमाष्टमस. मययोरीदारिफकायमाधान्याद् औदारिकराययोग एप, द्वितीयपष्टसप्तमकेषु पुनः कार्मणशरीर- सारि व्याप्रियमाणगान भौगारिकमिन एव, तृतीयचतुर्थपसमेषु तु केवलमेव धामणं गरीरं व्यापारभागिति फार्मणवाययोगः । यदाहुः धीमदार्पश्यामपादाः श्रीप्रमापनायां पत्रिंशसमे ममुद्धातपदे- पटनहमेनु ममएमु पोरालियसरीरकायनोग जुजइ, रिदयमहमरामेनु समएमु ओरालिय- भीमगसरीरफायनोग जुजइ, तइयपरत्वपंचमेस समएमु कम्मगसरीरकायजोगं मुंजइ ॥ (पर ६०१-२) मायकारोऽप्याह- में फिर समुपायगो, मणवइजोगप्पमओयणं गुणइ । ओरालियनोगं पुण, जुबइ पठमऽहमे समए । उमयायारामो, तम्मीस यीयछट्टसचमए । तिउत्थपंचने कम्मगं तु तम्मतचिट्टाओ॥ (विशे० गा० ३०५४-३०५५) ततः समुद्रातात् प्रतिनिधो मनोवागययोगरयमपि व्यापारयति । यतः स भगवान् भव. धारणीयकर्मसु नामगोनवेदनीयेप्पचिन्त्यमाहाल्यसमक्षातयात. मभूतमायुषा सह समीहतेप्व- प्यन्तर्मुहूर्तभाविपरमपदो यदाऽनुवरीपपातिकादिना देवेन मनसा पृच्छ्यते तर्हि व्याकरणाय गनापुद्गलान् गृहीत्या मनोयोग युक्ति, तमपि सत्यमसत्यामृपारूप वा; मनुष्यादिना पृष्ट' सन् मष्टो या पार्यरशाद् गृहीत्या मापापुदलान् वाग्योगम् , तमपि सत्यमसत्यामृपारूपं या न शेषान् वाम्मनोयोगान् , क्षीणरागद्वेपत्यात् ; काययोगं तु गमनादिचेष्टामु; तदेवमन्तर्मुहूर्त कालं यथायोगं योगस्यव्यापारभार फेवली मूत्वा तदनन्तरम् अत्यन्ताप्रकम्पं लेश्यातीतं परमनिर्ज- राकारणं ध्यानं प्रतिपित्सरपश्यं योगनिरोपाय उपक्रमते, योगे सति यथोक्तरूपस ध्यानस्याऽ- सम्भवात् । यदाह भाप्याधाम्मोधिः- 'विणितपसमग्यामओ, तिमि वि जोगे जिणो पजिज्जा । सयमसघामोस, च सो मणं तह वईजोगं ॥ ओरालकायजोग, गमणाई पाडिहारियाणं च। १ प्रथमाटमयो रामयशेरौदारिक्शरीरपाययोग युनणि, द्वितीयपटरानमेषु रामयेषु औदारिकमिधारीर- पापयोग युनष्ठि, तृतीययनुर्धरमभेषु समयेषु कार्मणशरीरकाययोग युनहि ॥ २ वकिल रामदातगतो मनोवाम्योगप्रयोजनं करोति । औदारिपयोगं पुनयुक्ति प्रथमाटमयो समययो । उभयच्यापाराद तमि द्वितीयषष्टगतमेषु । हनीयचतुर्थपञ्चमेषु कार्मणं तु सन्मानचेष्टाया.॥ ३ विनित्तममुद्रातमीनपि योगान् जिन. प्रयुशीत । रासमरायागपं च स मनस्तथा धाग्योगम् ॥ औदारिफकाययोग गानादि प्रतिहारमा क.२१ ·देवेन्द्ररिविरचितखोपज्ञटीकोपतः [गाथा पञ्चप्पणं कारेजा, जोगनिरोहं तओ कुणई ।। कि न सजोगो सिज्झइ, स बंधहेउ ति जं खलु सजोगो। न समेइ परमसुकं,स निजराकारणं परमं ।। (विशेषा० गा० ३०५६-३०५८) अन्यत्राप्युक्तम्-- स ततो योगनिरोध, करोति लेश्यानिरोधमभिकाइन् । समयस्थितिं च बन्धं, योगनिमित्तं स निरुत्सु ॥ समये समये कर्मादाने सति सन्ततेन मोक्ष स्यात् । यद्यपि हि विमुच्यन्ते, स्थितिक्षयात् पूर्वकर्माणि ॥ नाकर्मणो हि वीर्य, योगद्रव्येण भवति जीवस्य । तस्याऽवस्थानेन तु, सिद्धः समयस्थितिबन्धः॥ योगनिरोधं च कुर्वाणः प्रथमं मनोयोगं निरुणद्धि, तत्र पर्याप्तमात्रसज्ञिपञ्चेन्द्रियस्स प्रथम- समये यावन्ति मनोद्रव्याणि यावन्मानश्च तव्यापारस्तमाद् असाधेयगुणहीने मनोयोग प्रतिस- मयं निरुन्धानोऽसत्ययैः समयैः साकल्येन निरुणद्धि । यदाह भगवान् श्रीमदार्यश्यामः-- 'से पं पुधामेव सनिस्स पचिंदियस्स पजत्यस्स जहनजोगिस्स हिट्टा असखेजगुणपरिहीणं पढम मणजोगं निरुभइ ।। (प्रज्ञा० समु० पद ३६ पत्र ६०७-२) भाप्यकारोऽप्याह- पंजचमित्तसन्निस्स जत्तियाइं जहन्नजोगिस्स । हुंति मणोदधाई, तथावारो य जम्मत्तो ।। तदसंखगुणविहीणं, समए समए निरंभमाणो सो । मणसो सबनिरोह, कुणइ असखिज्जसमएहिं ॥ (विशेषा० गा० ३०५९-३०६०) तओ अणंतरं च णं बेइंदियस्स पजत्तगस्स जहन्नजोगिस्स हिट्टा असखिज्जगुणहीणं दुधं वइजोगं निरंभइ ॥ (प्रज्ञा० समु० पद ३६ पत्र ६०७-२) भाष्यकृदयाह- पॅजत्तमित्तबिंदियजहन्नवइजोगपञ्जया जे उ । तदसंखगुणविहीणं, समए समए निरंभंतो ॥ सधवइजोगरोह, सखाई एहि कुणइ समएहिं । (विशेपा० गा० ३०६१-३०६२) प्रत्यर्पण दुर्यात् योगनिरोधं तत करोति । किं न सयोग सिध्यति स बन्धहेतुरिति यत् रालु रायोग । न समेति परमशुक्र स निर्जराकारणं परम् ।। १ स पूर्वमेव सशिन पञ्चेन्द्रियस्य पर्याप्तकस्य जपन्ययोगिनोऽधस्तादसधयेयगुणपरिहीण प्रथम मनोयोग निद- पदि ॥ २ पर्याप्तमात्रसज्ञिनो यावन्ति जघन्ययोगिन । भवन्ति मनोदव्याणि तापारय यन्मान ॥ तदस- गुणविहीनं समय समये निरन्धन स । मनस सबैनिरोधं करोत्यसयसमयै ॥ ३ ततोऽनन्तरं च द्वीन्द्रि- यस पर्याप्तकस्य जघन्ययोगिनोऽधस्तादरायगुणहीनं द्वितीयं पचोयोग निरुणद्धि । ४ पर्याप्तमात्रहीन्दिय- जघन्यवनोयोगपर्याया ये तु । तदसरसगुणविहीन समये समये निरन्यन् ॥ सर्ववचोयोगरोध समातीत परोति समयैः ।।

·२९] पडशीतिनामा चतुर्थ. कर्ममन्यः । तेओ अणतरं न णं मुटुमसरा पणगजीवन्स अपजावगम्म जहनजोगिम्स हिदा अससेज गुणपरिहीण तध कायजोग निरुभइ ॥ (प्रा० समु० पद ३६ पर ६०७-२) तच काययोग निरन्धान सूक्ष्मनियमप्रतिपातिध्यानमधिरोहति । तासामाघ वदनोदरा- दिविवरपूरणेन सङ्कुचितदेहविभागयर्तिप्रदेशो भरति । यदाह भाप्यसुधासुधांशु:- तेचो य मुहुमपणगम्स पढमसमओयसनम || (विशेपा० गा० ३०६२) जो सिर जहनजोगो, तदससेजगुणहीणमिशिछ । समए निरुममाणो, देरतिभाग च सुचतो॥ रुमइ स कायजोग, सखाईएरि चेव समएहि । तो कयजोगनिरोही, सेलेसीमाययामेई ॥ (विशेपा० गा० ३०६३-३०६४) सील च समाहाण, निच्छयओ सबसगरो सोय। तम्सेसो सेलेसो, सेलेसी होइ तदवत्या | हम्सकबराइ मशेण जेण कारेण पच भण्णति । अच्छइ सेलेसिगओ, तचियमित तओ काल ॥ तणुरोहारमाओ, झायइ मुटुमकिरियानियहि सो । बुन्टिनकिरियमप्पडिवाई सेलेसिकालन्मि ॥ (निशेषागा० ३०६७-३०६९) प्रज्ञापनायामप्युक्तम्-- जोगनिरोट फरिचा अनोगय पाउणइ, अनोगय पाउणिवा ईसि हस्सपचरपरचारगाए असरोजसमइय मतमुहुचिय सेरेसिं पडियमइ, पुरइयगुणसैदीय च ण कम तीसे सेरेगदाए असखेज्जाहिं गुणसेदीहिं अससेजे कम्मसरे सवयते वेदगिजाउयनामगोए इथेए चारि कम्मसे जुगप सरिता ओरलियतेयाकम्मगाइ सहि विप्पतहणाहिं विप्पजहिला उजुसेटीए अफुसमा- पगईए एगसमएण अविगहेण उट्टगता सागारोवउचे सिम्झइ ॥ (सन०५०३६ पत्र ६०७-२) माप्पकारोऽप्या- संदसरोजगुणाए, गुणसेढीह रहय पुरा कम्म । तोऽन तर च सूमल पापम्प भरमांतरम्य अपन्द्रयोगिनोऽभवदरगुतीय पारयोग निदादा साप परनरम प्रयनगमरोपमन्य ॥ पयोग महमारा हीनदेरमा समय मिरपन देवग्गिय मुशन । समयसोग रास्टलौर मम मित जागीरोध रितीभवती ॥h समाध नियत गजर स २ । तर रोही मारि सवस्था हमागी मन देन पडेन पय मपन्न। म मेरेगनXT पारम् । तदोपरम्मा पानी नकिमानसिं स । मुरिमझिान १ योगीरोइनोगतां सी, पोजगारी writdared, रति पर शक हेरेपनि भर. मोपन मापन धापन पेसीमानामा पानि पिरगन र म परमानेर अनुमाया देवीले दी। मातापित पुरामा समर समपे पाcिart - ·. १६४ देवेन्दसरिविरचितलोपश्टीकोपेत [ गाथा समए समए खैविउ, कमेण सब तहि कम्म ॥ (विशेपा० गा० ३०८२) रिउसेढीपडिवनो, समयपएसतर अफुसमाणो । एगसमएण सिज्झइ, अह सागारोवउत्तो सो ॥ (विशेपा० गा० ३०८८) अय च समुद्धातविधि सर्वोऽप्यानश्यकाभिप्रायेणोक्त । तत्रेय गाथा--- दई कनाडे मथतरे य सहरणया सरीरत्थे । भासाजोगनिरोहे, सेलेसी सिज्झणा चेव ॥ (आ०नि० गा०९५५) इति ॥२९॥ अभिहिता मार्गणास्थानेषु योगा । साम्प्रतमेतेप्वेव उपयोगखरूपनिरूपणपूर्वकमुपयोगान भिधित्सुराह- तिअनाण नाण पण चउ, दंसण धार जिय लक्ग्वणुवओगा। विणु मणनाण दुकेवल, नव सुरतिरिनिरयअजण्सु ॥ ३०॥ 'त्रीण्यज्ञानानि' मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गरूपाणि 'ज्ञानानि' मतिज्ञानश्रुतज्ञानावधिज्ञानमन - पर्यवज्ञानकेवलज्ञानलक्षणानि पञ्च स्वोपज्ञकर्मविपाकटीकायां विस्तरेणाभिहितखरूपाणि 'चत्वारि दर्शनानि' चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनावधिदर्शनकेवल्दर्शनरूपाणि इत्येव द्वादशोपयोगा पामिरूपितशब्दार्थी भवन्ति । किविशिष्टा ? इत्याह-"जिय रक्खण" ति प्राकृतत्वाद् विभ- क्तिलोप , 'जीवस्य' आत्मन 'लक्षण' लक्ष्यते-ज्ञायते तदन्यव्यवच्छेदेनेति लक्षणम्-असाधारण खरूपम् । अत एवोक्तमन्यत्र--"उपयोगलक्षणो जीव" इति । ते च द्विधा–साकारा अना- काराश्च । तत्र पञ्च ज्ञानानि त्रीण्यज्ञानानि इत्यष्टावुपयोगा साकारा , चत्वारि दर्शनानि अना- कारा उपयोगा । यदाह प्रवचनार्थसार्थसरससरसीरुहसम्हप्रकाशनसहतमानुर्भगवान् श्रीमदार्य- श्यामः प्रज्ञापनायामुपयोगपदेऽष्टमे- कॅतिविहे ण मते । उवओगे पन्नने 2 गोयमा ! दुविहे उवओगे पन्न, त जहा- सागारोवओगे य अणागारोवओगे य । सागारोवोगे ण भते ! कतिविहे पन्नते । गोयमा' अट्ठविहे पनचे, त जहा-आभिणियोहियनाणसागारोवओगे सुयनाणसागारोओगे ओहि- नाणसागारोवओगे मणपज्जवनाणसागारोवओगे वरनाणसागारोवओगे मदअन्नाणसागारोवओगे १ सविय कमसो सेलेसिकारेण । इति विशेषायश्यामाप्ये ॥ २ अनुषप्रतिपक्ष समयप्रदेशा न्तरमस्यूशन् । एकसमयेन तिघ्यति थथ साकारोपयुक्त स ॥ ३ दण्ड कपाट मथा अतरानि संदरणता शरीरस्य । भाषायोगनिरोध शैलेशी सिदिव। ४ भस्मसावर्तिपु सर्वेप्पपि पुलपादशेषु जैनधर्म प्रसारकसमया मुद्रिते चादरों उपयोगपदेऽटमे' इत्येवमेवोपलभ्यदे पर प्रशापनाया अटमपद न संज्ञापदभैय, उपयोगपद तु एकोनत्रिंशत्तममेवेति ॥ ५ कतिविधो मदत! उपयोग प्राप्त गीतम! विविध उपयोग प्राप्त , तघया-सासारोपयोगद्यावादारोपयोगय । सारोपयोगो भदन्त ! कविविध प्रशान्त गौतम ! यविध प्रशप्त , तयथा-साभिनिवेषिकशनसारोपयोग १ श्रुनानसारोपयोग ३ अधिशनसाकारोपयोग ३ मन पर्यवज्ञानसाकारोपयोग. ४ केदरशनसाकारोपयोग ५ मलानसाग रोपयोग ६ श्रुनाशनसाकारोपयोग विमानसारोपयोग । नाकारोपयोगो मदत कविविध प्रशम : गौतम ! चतुर्विधः प्रस्त, तथा चतुर्दर्शनानागारोपयोग १ अत्रभुदर्शनानाकारोपयोग २अवधिदर्शनानागारोपयोग ३ केवदर्शनानाकारोपयोग ४ ॥ .

·३०-३२] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्यः ।
१६५
सुयअन्नाणसागारोवओगे विमंगनाणसागारोपओगे । अगागारोवोगे गं भंते ! कइविहे
पनचे ? गोयमा ! चउबिहे पन्नते, तं जहा-चक्खुदंसणअणागारोवओगे अचक्खुदंसणसणा-
गारोवओगे ओहिदसणअणागारोवओगे केवलदंसणसणागारोवओगे य॥ (उपयो० पद २९
पत्र ५२५-१)
भावार्थः प्रागेव मार्गणास्थाने भेदाभिधानावसरे सप्रपञ्चमभिहित इति । "विणु मणनाण"
इत्यादि, बिना मन.पर्यायज्ञानं केवलद्विकं च-केवलज्ञानकेवलदर्शनलक्षणं शेपा नवोपयोगा
भवन्ति 'सुरे' सुरगतो "तिरि" ति तिर्यग्गतौ 'नरके नरकगतो 'अयते' विरतिहीने, एतेषु
सर्वेष्वपि हि सर्वविरत्यसम्भवेन मनःपर्यायज्ञानकेवलद्विकासम्भवादिति ॥ ३० ।।
तस जोय येय सुझाहार नर पणिदि सन्नि भवि सब्वे ।
नयणेयर पण लेसा, कसाइ दस केवलदुगुणा ॥ ३१ ॥
त्रसेपु 'योगेषु' मनोवाकायरूपेषु 'वेदेषु' द्रव्यवेदरूपस्त्रीपुनपुंसकलक्षणेषु शुकलेश्यायाम्
आहारकेषु नरगतौ पञ्चेन्द्रियेषु संशिपु "भवि" ति भव्येषु च सर्वे द्वादशाप्युपयोगाः सम्भवन्ति,
एतेषु सर्वेष्वपि सम्यक्त्वदेशविरतिसर्वविरत्यादीनां सम्भवात् । “नयणं" ति चक्षुर्दर्शने "इयर"
त्ति अचक्षुर्दर्शने 'पञ्चसु लेश्यामु' कृष्णनीलकापोततेज.पद्मलेश्यासु 'कपायेषु' क्रोधमानमायालो-
भेषु दश उपयोगा भवन्ति । के ? इत्याह-केवलद्विकेन ऊना-हीना ज्ञानचतुष्टयाऽज्ञाननि-
कदर्शनविकरूपाः, न तु केवलद्विकम् , चक्षुर्दर्शनादिसद्भावेऽनुत्पादात् तस्य ॥ ३१ ॥
चउरिंदि सन्नि दुअनाणदंस इग वित्ति थावरि अचक्खू ।
तिअनाण दंसणदुर्ग, अनाणतिग अभव मिच्छद्गे ॥ ३२ ॥
चतुरिन्द्रिये असज्ञिनि च चत्वार उपयोगा भवन्ति । के ते? इत्याह--'द्यज्ञानदर्शने' द्वे
अज्ञाने-मत्यज्ञानश्रुताज्ञानरूपे, द्वे दर्शने-चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनलक्षणे इत्यर्थः । तथा त एव
पूर्वोक्ताश्चत्वार उपयोगाः "अचक्खु" ति अचक्षुषः-चक्षुर्दर्शनरहिताः सन्तस्त्रयो भवन्ति ।
केषु ? इत्याह--"इग" ति सामान्यत एकेन्द्रियेषु द्वीन्द्रियेषु त्रीन्द्रियेषु 'स्थावरेषु' पृथिव्यम्बुते-
जोवायुवनस्पतिषु । कोऽर्थः । एकद्वितीन्द्रियस्थावरेषु मत्यज्ञानश्रुताज्ञानाचक्षुर्दर्शनरूपास्त्रय उप-
योग भवन्तीत्यर्थः, न शेषाः, यतः सम्यक्त्वाभावाद् मतिश्रुतज्ञानासम्भव., सर्वविरत्यभावाच्च
मन.पर्यायज्ञानकेवलज्ञानकेवलदर्शनाभावः, यत् पुनरवधिद्विकं विभङ्गज्ञानं च तद् भवप्रत्ययं
गुणपत्ययं या, न चाऽनयोरन्यतरोऽपि प्रत्ययः सम्भवति, चक्षुर्दर्शनोपयोगाभावस्तु चक्षुरिन्द्रिया-
भावादेव सिद्धः । तथा त्रयाणामज्ञानानां समाहारः त्र्यज्ञानम् , अज्ञानत्रयम्-मत्यज्ञान ताज्ञान-
विभन्नरूपं 'दर्शनद्विकं' चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनलक्षणमित्येते पञ्चोपयोमा भवन्ति । कर इत्याह-
'अज्ञानत्रिके' मत्वज्ञानश्रुताज्ञानविभारूपे । यत्त्वज्ञानत्रिकेऽवधिदर्शनं पूर्वाचार्यः कुतश्चित् कार-
णाद् नेप्यते तद् न सम्यगवगच्छामः, तथाविधसम्प्रदायामावात् ; अथ च सिद्धान्ते प्रतिपाद्यते,
तथा च प्रज्ञप्तिमनं पूर्वदर्शितमेव, तदभिमायादमाभिरपि नोक्तमिति । 'अभवे' अमव्ये 'मिय्या-
त्वद्विके' मिथ्यात्वे सासादने (च] पचोपयोगा:-अज्ञानत्रिकदर्शनद्विकरूपा न शेषाः, अव-
दातसम्यक्त्वविरत्यभावादिति ॥ ३२ ॥

·है देवेन्द्ररिविरचितसोपज्ञटीकोपतः {गाथा केवलदुगे नियदुर्ग, नव तिअनाण विणु खड्य अहखाए । दसणनाणतिगं देसि मीसि अन्नाणमीसं तं ॥३३॥ 'केवलद्विके' केवरज्ञानकेवलदर्शनरक्षणे 'निजद्विक' केवलज्ञानकेवरदर्शनरूपमुपयोगद्विक भवति, न शेपा दश, ज्ञानदर्शनन्यवच्छेदेनैव केवलयुगलस्य सद्भावात्, "नम्मि उ छाउम- थिए नाणे ।" (आ०नि० गा० ५३९) इति वचनात् । तथा क्षायिके सम्यक्त्वे यथा- ख्याते च सयमे नवोपयोगा भवन्ति । के ते' इत्याह-~-'अज्ञानत्रिक' मतिश्रुताज्ञानविभङ्ग- ज्ञानलक्षण विना, यत क्षायिकयथाख्यातयोरज्ञानत्रिक न भवत्येव, तस्य मिथ्यात्वनिबन्धनत्वात्, निर्मूलतो मिथ्यात्वक्षयेणोपशमेन च क्षायिकसम्यक्त्वयथाख्यातोत्पादात् , अत एतयोर्नवोपयोगा भवन्तीति । तथा 'देशे देशविरते पडुपयोगा भवन्ति । कथम् । इत्याह--'दर्शनज्ञानत्रिक' त्रिकशब्दस्य प्रत्येक सम्बन्ध , दर्शननिक-चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनावधिदर्शनरूपम् , ज्ञाननिक- भतिश्रुतावधिज्ञानरूपमिति, न शेषा , मिथ्यात्वसर्वविरत्यभावात् । मिश्रे तदेव दर्शनज्ञाननिक- मज्ञानमिन द्रष्टव्यम् , मतिज्ञान मत्यज्ञानमिश्र १ श्रुतज्ञान श्रुताज्ञानमिश्र २ अवधिज्ञान विभा- ज्ञानमिथ ३ दर्शनत्रिक ३ चेति मिश्रेऽपि पडुपयोगा सिद्धा भवन्ति । इह चावधिदर्शनमाग- माभिप्रायेण उच्यते, अन्यथा एतेप्वेव मार्गणास्थानकेषु गुणस्थानकमार्गणाया "अनयाइ नय भइसुओहिदुगे" (गा० २१) इत्युक्तमिति ॥ ३३ ॥ मणनाणचक्खुवजा, अणहारे तिनि दंस चउ नाणा। घउनाणसंजमोवसम वेयगे ओहिदंसे य ॥ ३४॥ मन पर्यायज्ञानचक्षुर्दर्शनवर्जा शेषा दशोपयोगा अनाहारके भवन्ति । यत्तु मन पर्यवज्ञान चक्षुर्दर्शन तच्चानाहारके न सम्भवति, यतोऽनाहारको विग्रहगतौ केवलिसमुद्धातावस्थाया च, न च तदानीं मन पीयज्ञानचक्षुर्दर्शनसम्भव इति । तथा 'त्रीणि दर्शनानि' चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्श नावधिदर्शनरूपाणि 'चत्वारि ज्ञानानि' मतिनुतावधिमन पर्यायलक्षणानीत्येव सप्तोपयोगा भवन्ति, कर इत्याह----चतु शब्दस्य प्रत्येक सम्बधात् चतुर्यु ज्ञानेषु-मतिज्ञानभुतज्ञानावधिज्ञानमन - पर्यायज्ञानेपु, तथा चतुर्यु सयमेषु-सामायिकच्छेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिकसूक्ष्मसम्परायेषु, औपशमिके सम्यक्त्वे 'वेदके' क्षायोपशमिकापरपर्याय, अवधिदर्शने 'च' समुच्चये, न शेषा , तत्सद्भावे मत्यज्ञानादीनामसम्भयात् । इहाप्यवधिदर्शने मत्यज्ञानाद्युपयोगप्रतिषेधो बहुश्रुताचार्या- मिप्रायापेक्षया द्रष्टव्य , अन्यथा हि मत्यज्ञानादिमतामपि सूत्रे साक्षाद् अवधिदर्शन प्रतिपादि- तमेव, प्रज्ञप्तिसूत्रं च प्रागेवोक्तमिति ॥ ३४ ॥ उक्ता मार्गणास्थानेषु उपयोगा । अथ योगेषु जीवगुणस्थानकयोगोपयोगान् अधिकृत्य मतान्तरमाह--- दो तेर तेर पारस, मणे कमा अह दुचउ चउ वयणे । चउ दु पण तिन्नि काए, जियगुणजोगोवओगऽन्ने ॥ ३५ ॥ अन्ये वाचार्या "मणि" ति मनोयोगे द्वे जीवस्थानके, त्रयोदश गुणस्थानकानि, त्रयोदश ये, अवधिद्विके-अवधिज्ञानावधिदर्शनरूपे च क० स० ग० म०६० मुद्रितपुस्तकादर्श च ॥

·प ३३-३७] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । १६७ योगाः, द्वादशोपयोगा इतीच्छन्ति 'क्रमात्' क्रमेण यथासयमित्यर्थः । अत्रायमभिप्राय:- प्राग् योगान्तरसहितोऽसहितो वा स्वरूपमात्रेणैच काययोगादिर्विवक्षितस्तेन तत्र यथोक्तगुणस्था- नकादिवक्तव्यता सर्वाऽप्युपपद्यते, इह तु काययोगादियोगान्तरविरहित एव विवक्ष्यते । यथा- मनोयोगवाग्योगविरहितः काययोगः, मनोयोगविरहितो वाम्योगः । ततो मनोयोगे द्वे अन्तिमे जीवस्थानके, अयोगिकेवलिवर्जितानि त्रयोदश गुणस्थानानि, कामणौदारिकमिश्नवर्जितास्त्रयोदश योगाः, कामणोदारिकमिश्री हि काययोगी अपर्याप्तावस्थायां केवलिसमुद्धातावस्थायां वा । ने च तदानी मनोयोगः, अपर्याप्तावस्थायां मनस एवाभावात् , केवलिसमुद्धातावस्थायां तु प्रयो जनाभावात् । उक्तं च- मनोवचसी तु तदा सर्वथा न व्यापारयति, प्रयोजनाभावात् । (धर्मसारमूलटीकायाम् ) तथा 'वचने' मनोयोगविरहिते वाग्योगे क्रमाद् अष्टौ जीवस्थानानि-पर्याप्तापर्याप्तद्वीन्द्रियत्री- न्द्रियचतुरिन्द्रियासंज्ञिपञ्चेन्द्रियरूपाणि, द्वे गुणस्थाने-मिथ्यात्वसासादनलक्षणे, चत्वारो योगाः- कार्मणौदारिकमिश्रौदारिकासत्यामृपावाग्योगरूपाः, चत्वार उपयोगाः-मत्यज्ञानश्रुताज्ञानचक्षुर्दर्श- नाचक्षुर्दर्शनलक्षणाः । वाग्योगो हि मनोयोगविरहितस्वभावो द्वीन्द्रियादिप्वेवाऽसंक्षिपञ्चेन्द्रियपर्य- न्तेषु सम्भवति नान्येषु । ततो यथोक्तान्येव जीवस्थानकादीनि तत्र सम्भवन्ति नोनाधिकानि । तथा केवलकाययोगे चत्वारि पर्याप्तापर्याप्तसूक्ष्मवादरैकेन्द्रियलक्षणानि जीवस्थानकानि, द्वे आध गुणस्थानके-मिथ्यादृष्टिसासादनलक्षणे, पञ्च योगाः-वैक्रियद्विकौदारिकद्विककार्मणरूपाः, त्रय उपयोगाः-मत्यज्ञानश्रुताज्ञानाचक्षुर्दर्शनवरूपाः । केवलकाययोगो हि एकेन्द्रियेष्वेवावाप्यते, तन्त्र जीवस्थानकादीनि यथोक्तान्येव घटन्त इति ॥ ३५ ॥ अभिहितं योगेप्वेकीयमतम् । साम्प्रतं मार्गणास्थानेषु लेश्या अभिधिसुराह-~- छसु लेसासु सठाणं, एगिदि असन्नि भूदगवणेसु । पढमा चउरो तिन्नि उ, मारय विगलग्गि पवणेसु ॥ ३६ ॥ पडलेश्यासु खस्थानं खा खा लेश्या भवति, यथा कृष्णलेल्याया कृष्णलेश्या इत्यादि। सामान्यत एकेन्द्रियेपु 'असज्ञि(नि'मनोविज्ञानरहिते) 'भूदकवनेषु' पृथिव्यम्बुवनस्पतिषु प्रथमाः-- कृष्णनीलकापोततेजोलेश्याश्चतस्रो भान्ति, भवनपतिव्यन्तरज्योतिप्कसौधर्मेशानदेवा हि स्वख- भवच्युता एतेषु मध्ये समुत्पद्यन्ते ते च तेजोलेश्यावन्तः, जीवश्च यल्लेश्य एव नियते अग्रेऽपि तल्लेश्य एवोपपद्यते, "जल्लेसे मरइ तल्लेसे उववज्जइ" इति वचनात् । तत एतेपामपर्याप्तावस्थायां कियत्कालं तेजोलेश्या भवति । नारकेषु 'विकलेषु' द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियेषु' अमिषु' तेजस्कायेपु 'पवनेषु' वायुकायिकेषु प्रथमास्तिस-कृष्णनीलकापोतलेझ्या भवन्ति नाऽन्याः, प्रायोऽमीपामप्रशस्ताध्यवसायस्थानोपेतत्वात् ।। ३६ ॥ अहखाप सुहम केवलदुगि सुका छापि सेसठाणेसु । नरनिरयदेवतिरिया, थोचा दु असंखऽणंतगुणा ॥ ३७॥ यथाख्यातसंयमे सूक्ष्मसम्परायसंयमे च केवलद्विके' केवलज्ञानकेवलदर्शनलले शुक्ललेश्यैव न शेपलेश्याः, यथाख्यातसंयमादौ एकान्तविशुद्धपरिणामभावात् तस्य च शुकलेश्याऽविनाभू- ·२६८ -- । देवेन्द्रसूरिविरचितखोपड्टीकोपेतः [गाथा तत्वात् । 'शेपसानेषु' मुरगतौ तिर्यगतो मनुष्यगतौ पञ्चेन्द्रियासकाययोगत्रयवेदत्रयकपायच- तुष्टयमतिज्ञानश्रुतज्ञानावधिज्ञानमनःपर्यायज्ञानमत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानसामायिकच्छेदोपस्था- पनपरिहारविशुद्धिकदेशविरताविरतचक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनावधिदर्शनमव्याभव्यदायिकक्षायोपश- मिकोपशमिकसास्वादनमिश्रमिथ्यात्वसश्याहारकानाहारकलक्षणेकचत्वारिंशत्सु शेपमार्गणास्थानकेषु पडपि लेश्याः। उक्ता मार्गणास्थानेषु लेश्याः । इदानी मार्गणास्थानेषु स्वस्थानापेक्षयाऽल्पबहुत्वं निरूपयिपु- राह--'नरनिरय' इत्यादि । इह यथासहवेन योजना कर्तव्या । सा चैवम्-नरा निरयदेव- तिर्यग्योनिकेभ्य. सकाशात् स्तोकाः । यत इह द्विविधा नरा:--- -~~वान्तपित्तादिजन्मानः सम्मूर्छजाः, सीगर्भोत्पन्नाः गर्भजाश्च । तत्रायाः कदाचिद् न भवन्त्येव, जघन्यतः समयस्य उत्कृष्टतस्तु चतुर्विंशतिमुहर्तानां तदन्तरकालस्य प्रतिपादितत्वात् । यदाह सन्देहसन्दोहशैलशृङ्गभङ्गदम्मोलिभगवान् जिनभद्रगणिक्षमाश्रमण:- वारस मुहुत्त गम्भे, उक्कोस समुच्छिमेसु चउवीसं । उक्कोस विरहकालो, दोस वि य जहन्नओ समओ॥ (३० सं० पत्र १३०-१) उत्पन्नानां तु जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्तस्थितिकत्वेन परतः सर्वेषां निलेपत्वसम्भवाद् यदा तु भवन्ति तदा जघन्यत एको द्वौ त्रयो वा, उत्कृष्टतस्त्वसङ्ख्याताः । इतरे तु सर्वदैव सोया भवन्ति नासद्धयेया , तन सहयेयकस्य सक्ष्यातभेदत्वान्न ज्ञायते कियदपि सत्येयकम् अतो विशेषत इदं प्ररूप्यते---इह षष्ठवर्गः पञ्चमवर्गेण यदा गुणितो मवति तदा गर्भजमनुष्य- सखया भवति । अथ कोऽयं पष्ठ. (ग्रन्थानम्-१५००) वर्गः ? कश्च पञ्चमः ? इत्येतदुच्यते-- विवक्षितः कश्चिद् राशिस्तेनैव राशिना यत्र गुण्यते स तावद् वर्गः । तत्रैकस्य वर्ग एव न भवति, अतो वृद्धिरहितत्वादेप वर्ग एव न गप्यते । द्वयोस्तु वर्गश्चत्वारो भवन्ति, एष प्रथमो वर्गः ४॥ चतुर्णा वर्गः षोडशेति द्वितीयो वर्गः १६ । षोडशानां वर्गों के शते पट्पश्चाशदधिके तृतीयो वर्गः २५६ । अस्य राशेर्वर्गः पञ्चषष्टिः सहस्राणि पश्च शतानि पट्त्रिंशदधिकानि चतुर्थों वर्गः ६५५३६ । अस्स राशेर्वर्गः सार्धगाथया प्रोच्यते---- चैत्तारि य फोडिसया, अउणतीस च हुंति कोडीओ। पउणावन्नं लक्खा, सत्तहि चेव य सहस्सा दो य सया छन्नउया, पंचमवगो इमो विणिहिट्टो । ( अनु० चू० पत्र ५०) अवस्थापना--१२९४९६७२९६ । अस्यापि राशेवों गाथात्रयेण प्रतिपाद्यते-- लक्खं कोडाकोडी, चउरासीइं भवे सहस्साई। १ सा चैम्से द्वन्द्रमेययोरिति एकचत्वारिंशति' इति भाव्यम्, भविष्यत्यपि, तथापि लेसन पण्डितंमन्येन वा वेनाप्येतद् अक्षितं लक्ष्यते ॥ २ द्वादश मुहूर्ता गर्भजेषु सम्मूच्छिमेषु चतुर्विशति । उत्कपतो विरह- काल, द्वयोरपि च धन्यतः समयः । ३ चलारि ३ कोटिशतानि एकोनशिच भवन्ति कोटय.. एकोनपश्चाशद् लक्षा सप्तपष्टिरेव च सहस्राणि ॥ द्वे च शते पण्णवतिः पञ्चमवोऽयं विनिर्दिए ॥ ४ गो समासो होति । अनुयोगद्वारचूर्णी ।। ५ लक्षं वोटाकोटी चतुरशीविर्भवन्ति सहस्राणि । । -- ·३७] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । चचारि य सत्तहा, हुंति सया कोडिकोडीणं ॥ चोयालं लक्खाई, कोडीणं सत्त चेव य सहस्सा । तिन्नि य सया य सर्यरी, कोडीगं हुंति नायना ॥ पंचाणउई लक्खा, एगावन्नं भवे सहस्साई । छ स्सोलमुत्तर सया, एसो छट्टो हवइ वग्गो ॥ (अनु० चू० पत्र ७०) [अङ्कतोऽपि दर्श्यते-] १८४४६७४४०७३७०९५५१६१६ । तदयं पठो वर्गः पूर्वोक्तेन पञ्चमवर्गेण गुण्यते, तथा च सति या सह्या भवति तस्यां जघन्यपदिनो गर्भजमनुष्या वर्तन्ते । सा चेयम्-७९२२८१६२५१४२६४३३७५९३५४३९५०३३६ । अयं च राशिः कोटीकोट्यादिप्रकारेण केनाऽप्यभिधातुं न शक्यतेऽतः पर्यन्तादारभ्यामानसङ्ग्रहार्य गाथाद्वयम्-- छग तिन्नि तिन्नि सुन्नं, पंचेव य नव य तिन्नि चचारि । पचेव तिन्नि नव पच, सत तिन्नेव तिन्नेव ॥ घर छ हो चउ इको, पण दो छकिंवगो य अट्टेव । दो दो नव सचेव ये, अंकटाणा पराहुचा !! (अनु० चू० पत्र०७०) तदेवमेतेप्वेकोनत्रिंशदकस्थानेषु जघन्यपदिनो गर्भजमनुप्या वर्तन्ते । उक्तं चानुयोगद्वारेपु- जहन्नपए [सखेज्जा] संखिज्जाओ कोडाकोडाकोडीओ। (पत्र २०५-२) तदेवं जघन्यपदिनो मनुप्या , उत्कृष्टपदिनम्त्वसयाताः । उक्तं चानुयोगद्वारसूत्रे- उकोसपए असखिज्जा असखिजाहि उसप्पिणीओसप्पिणीहिं अवहीरंति कालओ, खिचओ उकोसपए स्वपक्सिचेहिं मणूसेहिं सेढी अवहीरइ, असखेजाहिं अवसप्पिणीहिं उस्सप्पिणीहिं कालओ, खिचओ अंगुलपदमवग्गमूल तइयवागमूलपडु-पन्नं ।। (पत्र २०५-२) अस्सयमक्षरगमनिका-उत्कृष्टपदे मनुष्य असश्येयोत्सापिण्यवसर्पिणीसमयराशितुल्याः । क्षेत्रतस्त्वेकलिन् मनुष्यरूपे प्रक्षिप्ते मनुप्यरूपरेका नभ प्रदेशश्रेणिरपहियते । कियता कालेन ! इत्याह-असझपेयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीभि. । कियता क्षेत्रम्वण्डापहारेण ' इत्याह-"अगुलपढमव- मामूलं तइयवम्गमूलपडुप्पन्न" ति श्रेणेरगुलप्रमाणे क्षेत्र यः प्रदेशराशिस्तस्य यत् प्रथमं वर्गमूलं तत् तृतीयवर्गमूलपदेशराशिना गुप्यते, गुणिते च यः प्रदेशराशिर्भवति तत्प्रमाणं क्षेत्रखण्डमे- कैक रूपमपहरति । अयमर्थ. इह किराहल्पमाणक्षेत्रे नम प्रदेशराशिः सदावतोऽसद्धयेय. चत्वारि च सप्तपटिभवन्ति शतानि योटिकोटीनाम् ॥ चतुथवारिंशद् रक्षा कोटीनां सप्त एव च सहमामि । प्रीणि च शतानि च सप्तति. छोटीनां भवन्ति ज्ञातव्यानि ॥ पयनवनिर्लक्षा एकपचासद् भवन्ति सहलागि । पद् षोडशोत्तरापि सतानि एप षष्टो भवति वर्ग ।। १ ससरि अनुयोगद्वारचूर्णिलघुवृत्त्योः । १ पद प्रोषि प्रीगि शून्यं पर्यव च नव च प्रीत बसारि । पच त्रीणि नव पय राप्त त्रीपर श्रीयन पत्तारि पद द्वे चलारि एक पञ्च दे पद एकरुन अटेव । वैदे नय सत्तेव च स्थानानि परामुपनि । २ य सणाई उपरिहुताई ।। मनुयोगद्वारचूनी ॥ ३ उपन्यारे सज्ञाता. सोया. कोटिकोटियोध्या ·। १७९ देवेन्द्रसूरिविरचितसोपज्ञटीकोपेतः [गाथा प्रदेशपरिमाणोऽप्यसत्कल्पनया षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयपरिमाणः कल्प्यते २५६; अत्र प्रथम वर्गमूलं पोडश १६, द्वितीय वर्गमूलं चत्वारि ४, तृतीयं वर्गमूलं द्वे २; तत्र प्रथमवर्गमूलं पोडशलक्षणं तृतीयवर्गमूलेन गुणितं जाता द्वात्रिंशत् ३२, एवमेते नमःप्रदेशाः सदावतोऽस- येया अप्यसत्कल्पनया द्वात्रिंशत्सायाः परिप्राधाः । ततः श्रेणेमध्याद् यथोक्तप्रमाणं द्वात्रिंशत्प्र- देशप्रमाणमित्यर्थः क्षेत्रखंण्डै योकैकं मनुष्यरूपं क्रमेण प्रतिसमयमपहरति तदाऽसपेयोत्सर्पि- प्यवसर्पिणीमिः सर्वाऽपि श्रेणिरपहियते यद्यकं मनुष्यरूपं सात् , तच्च नास्ति, सर्वोत्कृष्टानामपि समुदितगर्भजसम्मूर्छजमनुष्याणामेतावतामेव भावात् । इदमुक्तं भवति---उत्कृष्टपदवर्तिभिरपि सर्वतः सप्तरज्जुपमाणस्य धनीकृतस्य लोकस्यैकैकप्रदेशपहिरूपं श्रेणिमात्रमपि अङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेश- राशिसम्बन्धितृतीयवर्गमूलगुणितप्रथमवर्गमूलपदेशममाणैरसत्कल्पनया षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयम- माणाकुलमानक्षेत्रप्रदेशाशिसम्बन्धिद्विकलक्षणतृतीयवर्गमूलगुणितपोडशकलक्षणप्रथमवर्गमूलल- ब्धद्वात्रिंशत्प्रदेशप्रमाणैराकोशखण्डैमनुष्यरूपस्थानीयैरपह्रियमाणमपि नापहियते, एकरूपहीन- स्वात्। यदि पुनरेक रूपमन्यत् स्यात् ततः सकलाऽपि श्रेणिरपहियेत । फालतच प्रतिसमयमेता- वत्प्रमाणैरप्याकाशखण्डैरपहियमाणा । श्रेणिरसञ्चयाताभिरुत्सर्पिण्यवसार्पिणीमिनिःशेषतोऽपहियते, कालतः सकाशात् 'क्षेत्रस्यात्यन्तसूक्ष्मत्वात् । उक्तं च--, उकोसपए जे मणुस्सा हवति तेसु इमम्मि मसरूवे पक्खिचे समाणे तेहिं मणुस्सेहिं सेढी अवहीरइ । तीसे य सेटीए कालखिचेहिं अवहारो माजिद-कालो हाव अखिजाहिं उस्स- प्पिणीओसप्पिणीहिं, खित्तओ अंगुलपढ़मयग्गमूलं तइयवम्गमूलपडप्पन । किं भणिय होइ ?- तीसे सेटीए अंगुलायए खंडे जो पएसरासी तस्स जं पर्दैमवग्गमूलपएसरासिमाणं तं तइयवग्गमू. लंपएसरासिपडप्पाइए समाणे जो 'पएसरासी हवइ एवइएहि संडेहिं अवहीरमाणी अवहीरमाणी जाव निहाइ ताव मणुस्सा वि अवहीरमाणा अवहीरमाणा निट्ठति । आह कहमेगा सेढी एदह- मितेहिं खण्डेहिं अवहीरमाणी अवहीरमाणी असंखेज्नाहि उत्सप्पिणिओसप्पिणीहिं अवहीरइ ? आयरिओ आह--खेतस्स मुहुमत्तणो । सुते वि जं भणियं--- सुहुमो य होइ कालो, तत्तो सुहुमयरयं हवइ खिचं। अंगुलसेढीमिते, ओसप्पिणीओ असंखिज्जा ॥ (अनु० चू० पत्र ७२) इति । १ उत्कृष्टपदे ये मनुष्या भवन्ति सेवेकस्मिन् मनुष्यरूपे प्रक्षिप्ते सति तैमनुष्यः श्रेचिरपहियते । सस्याच घेणेः कालक्षेत्राभ्या अपहारी मृग्यते-कालतस्तापदरारेयाभिरसपियरसर्पिणीभिः, क्षेमतोऽहुलप्रथमवर्गमूलं तृतीयवर्गमूलंगुणितम् । किं भणितं भवति? --तस्या. श्रेणेरझुलायते सण्डे यः प्रदेशगशिः तस्य यत् प्रथमवर्ग• मूलप्रदेशराशिमानं तत् तृतीयवर्गमूलप्रदेशराशिगुणिते सति यः प्रदेशराशिभवति एतावद्भिः खण्टेरपहिया माणाऽपहियमाणा यायलिस्तिष्ठति तावद् मनुष्या अपि अपहियमाणा अपहियमाणा निस्तिष्ठन्ति । आह कयभेका श्रेणिरेतावन्मात्रैः सढरपहियमाणा अपहियमाणा अराधेयाभिरुत्सर्पियतराषिणीभिरपहियते ? भाचार्य आह-क्षेत्रस्य सूदमसात् । सूक्षेऽपि यद्भणितं-सूक्ष्मश्च भवनि यातस्ततः सूक्ष्मतरकं भवति क्षेत्रम् । बहुलश्रेणिमात्रेऽवसर्पिण्योऽसद्धयेयाः ।। २ जाप अनुयोगद्वारचूर्णी ॥ ३ "दुप्पाडितं अनुयोग- द्वारचूर्णी ।। ४ °टमं वग्गमूलं तं तइयवग्गमूलपएगरासिणा पडुपानिजइ, पटुप्पाहि ममाणे जो रासी हद एवएहि पण्डेहिं सा सेटी भव अनुयोगमारचूर्णौ ॥ • ५ गायेयमावश्यकनियुक्ती सप्तत्रिंशत्तमी ॥

·पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । अतो निरयादिभ्यः सकाशात् स्तोका नराः, तेभ्यो नारका असद्धयेयगुणाः । यत एवमनु- योगद्वारेपु नारकपरिमाणमुपदश्यते-- नेरइयाणं भंते ! केवइया वेउधियसरीरा पन्नता : गोयमा ! दुविहा पन्नत्ता, तं जहा-बद्धि- ल्या मुबिल्लया य । तत्थ णं जे ते बद्धिल्ल्या ते णं असंखेजा, असखिज्जयहि उत्सप्पिणिय- सप्पिणीहि अवहीरति कालओ, खेत्तओ असंखेजाओ सेढीओ पयरस्स असंखेजहभागो । तासि णं सेढीणं विक्वंमसूई अंगुलपढमवम्गमूलं बीयवग्गमूलपडुप्पन्नं, अहव णं अंगुलविइयवग्गमू- लघणपमाणमित्ताओ सेढीओ ॥ (पत्र १९९-२) अस्येयमक्षरगमनिका—नारकाणां बद्धानि वैक्रियशरीराण्यसङ्ख्ययानि, प्रतिनारकमेकैकवैकि- यसद्भावाद् नारकाणां चासद्धयेयत्वात् , तानि च कालतोऽसध्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमयराशितु- ल्यानि । क्षेत्रतस्तु प्रतरासद्धयेयभागवय॑सध्येयश्रेणीनां ये प्रदेशास्तत्सङ्ग्यानि भवन्ति । ननु प्रत- रासहयेयभागेऽसहयेययोजनकोटयोऽपि भवन्ति तत् किमेतावत्यपि क्षेत्रे या नम श्रेणयो भवन्ति ता इह गृह्यन्ते ! न, इत्याह--"तासि णं सेढीणं विक्खंभसूई" इत्यादि । तासां श्रेणीनां विष्कम्भसूचिर्वितरश्रेणिग्राह्येति शेषः । कियती ? इत्याह-"अंगुल' इत्यादि । अगुलपमाणे प्रतरक्षेत्रे यः श्रेणिराशिः तत्र किलासयेयानि वर्गमूलान्युनिष्ठन्ति अतः प्रथमवर्गमूलं द्वितीय- वर्गमूलेन प्रत्युत्पन्न-गुणितम् , तथा च यावन्त्योऽत्र श्रेणयो लब्धा एतावत्प्रमाणश्रेणीनां विष्क- म्भसूचिर्भवति, एतावत्यः श्रेणयोऽत्र गृह्यन्त इत्यर्थः । इदमुक्तं भवति- अङ्गुलप्रमाणे प्रतरक्षेत्रे किलाऽसत्कल्पनया षट्पञ्चाशदधिके द्वे शते श्रेणीनां भवतः, तद्यथा-२५६, अन प्रथम वर्गमूलं १६, द्वितीयं ४, चतुर्भिश्च पोडश गुणिता जाता चतु.पष्टिः ६४, एषा चतुःषष्टि- रपि सद्भावतोऽसङ्ख्येयाः श्रेणयो मन्तव्याः, एतावत्सङ्ख्यश्रेणीना विस्तरसूचिरिह प्राथा । अथवा 'ण' इति वाक्यालङ्कारे, अय द्वितीय प्रकारः प्रस्तुतार्थविषये । तथाहि--"अङ्गुलबिइयवग्ग- मूलपण" इत्यादि । अङ्गुलप्रमाणपतरक्षेत्रवर्तिश्रेणिराशेयद् द्वितीयवर्गमूलमनन्तरं चतुष्टयरूपं दर्शितं तस्य यो धनश्चतु.पष्टिलक्षणस्तत्प्रमाणाः श्रेणयोऽत्र गृह्यन्त इति प्ररूपणैव भिद्यतेऽर्थतस्तु स एव । इदमत्र तात्पर्यम्-सप्तरज्जुप्रमाणस्य घनीकृतस्य लोकस्य या ऊर्ध्वाधआयता एकपादे- शिक्यः श्रेणयोऽङ्गुलमात्रक्षेत्रप्रदेशराशिगतद्वितीयवर्गमूलघनप्रदेशराशिप्रमाणास्तासां यावान् प्रदे- शराशिस्तावत्प्रमाणा नारका., अतस्ते नरेभ्योऽसयातगुणा एव ॥ एतेभ्योऽपि देवा असङ्ख्यातगुणाः । कथम् ? इति चेद् उच्यते-देवा हि भवनपत्यादि- भेदेन चतुर्धा, भवनपतयोऽसुरादिभेदेन दगविधाः । तत्राऽमुरकुमारा अपि तावद् घनीकृतस्य लोकस्स या ऊर्ध्वाधआयता एकप्रादेशिक्यः श्रेणयोऽङ्गुलमात्रक्षेत्रगतप्रदेशराशिसम्बन्धिप्रथम- वर्गमूलासरेयभागगतप्रदेशराशिप्रमाणास्तासां सम्बन्धी यावान् प्रदेशराशिस्तावत्सङ्ख्याकाः, एवं नागकुमारादयोऽपि द्रष्टव्याः। तथा सम्स्येययोजनप्रमाणाकाशप्रदेशसूचिरूपैः खण्डैर्यावद्भिर्मनी कृतस्य लोकस्य मण्डकाकारः प्रतरोऽपहियते तावत्प्रमाणा व्यन्तराः । उक्तं च--- सखेजजोयणाणं, सूइपएसेहि माइयं पयरं । वतरसुरेहि हीरह, एवं एक्केच भएणं । (पञ्चस० गा० ४८) ·. देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेत [गाथा अस्या अक्षरगमनिका—सद्धयेययोजनप्रमाणा'सूचि' एकप्रादेशिकी पतिस्तत्पदेशे -सद्धयेय- योजनप्रमाणेकप्रादेशिकपरिप्रदेशैरिति यावत् भक्त प्रतर व्यन्तरसुरैरपहियते तावद्भागलब्धराशि- प्रमाणा व्यन्तरसुरा इत्यर्थ । इयमत्र भावना-सयेययोजनप्रमाणसचिप्रदेशा किराऽसत्कल्प- नया दश, प्रतरप्रदेशाश्च लक्षम्, ततो दशभिर्भागे हृते लब्धा सहसा दश एतावन्त इत्यर्थ । 'एवम्' उक्तेन प्रकारेण प्रतिनिकाय व्यन्तराणा भावना कार्या । न चैव सर्वसमुदायपरिमाण- नियमव्याघातप्रसङ्ग , सूचिप्रमाणहेतुयोजनसद्धयेयत्वस्य वैचित्र्यादिति ।। तथा षट्पश्चाशदधिकशतद्वयागुलप्रमाणेराकाशप्रदेशसूचिरूपै खण्डैर्यावद्भिर्यथोक्तखरूप प्रत- रमपहियते तावत्प्रमाणा ज्योतिप्का देवा । उक्त च- छपन्नदोसयगुलसूइपएसेहि भाइय पयर । जोइसिएहिं हीरइ, (पञ्चस० गा० ४९) इति । अत एवोकम्---"वाणमतरेहिंतो सखेजगुणा जोइसिय" ति । तथा वैमानिकदेवा घनी- कृतस्य लोकस्स या ऊर्ध्वाधआयता एकप्रादेशिक्य श्रेणयोऽङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशिसम्बन्धितृती- यवर्गमूलयनप्रमाणास्तासा यावान् प्रदेशराशिस्तावत्प्रमाणा , अत सकलभवनपत्यादिसमुदाया- पेक्षया चिन्त्यमाना देवा नारकेभ्योऽसध्यातगुणा एव । तेभ्योऽपि च देवेभ्यस्तियश्चोऽनन्त- गुणा , तत्रानन्तसहयोपेतस्य वनस्पतिकायस्य सद्भावात् । उक्त च- एऍसि ण भते ! नेरइयाण तिरिक्सजोणियाण मणुस्साण देवाण सिद्धाण य कयरे कयरे- हिंतो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा गोयमा ! सधथोवा मणुस्सा, नेरइया असखेजगुणा, देवा असखेनगुणा, सिद्धा अणतगुणा, तिरिस्खजोणिया अणतगुणा ॥ (प्रज्ञापन पत्र ११९-२) तथा- थोवा नरा नरेहि य, असखगुणिया हवति नेरइया । तत्तो सुरा सुरेहि य, सिद्धाऽणता तओ तिरिया । (जीवस० गा० २७१) इति ॥ ३७ ।। उक्त गतिप्वल्पबहुत्वम् । साम्प्रतमिन्द्रियद्वारे कायद्वारे तदमिधिल्सुराह-~- पण चउ ति दु एगिदी, थोघा तिन्नि अहिया अणतगुणा । तस थोच असंखऽग्गी, भूजलनिल अहिप वणणंता ॥ ३८ ॥ पञ्चेन्द्रियाश्चतुरिन्द्रियादिभ्य स्तोका , तेभ्यश्चतुरिन्द्रिया 'अधिका' विशेषाधिका , तेभ्य- स्वीन्द्रिया विशेषाधिका , तेभ्यो द्वीन्द्रिया विशेषाधिका । तत्र च यद्यपि धनीकृतस्य लोकस्य १ षट्पनाशदधिकद्विशताङ्गुसूचिप्रदेर्मक प्रतर । ज्योतिष्क दियते ।। २ व्यन्तरेभ्य सोयगुणा ज्योतिष्वा ॥ ३ एदेषां भदत। नैरयिकाणां विर्यम्योनिकाना मनुष्याणां देवानां सिद्धानां च स्तरे कतरे भ्योऽल्पा वा बहुका वा नुत्या या विशेषाधिका वा ! गौतम ! सर्वस्तोश मनुष्या , नैरमिका असोयगुणा, देवा असहयगुणा , सिद्धा अनन्तगुणा , तिर्यग्योनिया अनन्तगुणा ॥ ४ लोका नरा नरेभ्यधासस गुपिता भवति नैरयिका । तत इरा सुरेभ्यश्च सिद्धा मनन्तास्तस्त्रियं ।।

·. ३८] पडशीतिनामा चतुर्थ. कर्मग्रन्थ । ऊर्ध्वाधआयता एक्प्रादेशिक्य श्रेणयोऽसङ्ख्यातयोजनकोटीकोटीप्रमागाफाशप्रदेशसूचिगतप्रदेश- राशिप्रमाणास्तासा यावान् प्रदेशराशिस्तावप्रमाणा द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियतिर्यन्योनिपञ्चे- न्द्रिया अविशेषेण सूने निर्दिष्ट , तथा चोक्त तत्र यथोक्तरूपद्वीन्द्रियपरिमाणाभिधानानन्तरम्- जह वेइ दियाण तहा तेइदियाण चउरिंदियाण वि भाणियव पचिंदियतिरिक्खजोणियाण नि । ( अनुयो० पर २०४-१) इति । तथापि सूचिपरिमाणहेतुयोजनगतासङ्ख्यातरूपसङ्ख्याया बहुभेदत्वान्न यथोक्तविशेषाधिकत्या- भिधानव्याघात । अत एव च हेतोस्तिर्यग्योनिपचेन्द्रियेषु द्वीन्द्रियादितुल्यतया सूत्रेऽभिहितेप्यपि तत्रापि नरनिरयदेवप्रक्षेपेऽपि पञ्चेन्द्रियाश्चतुरिन्द्रियादिभ्य स्तोका एव द्रष्टव्या । यदभ्यघायि- 'पचिंदिया य थोवा, वियजएण वियरा विसेसहिया । (जीवस० गा० २७५) द्वीन्द्रियेभ्योऽपि चैकेन्द्रिया अनन्तगुणा , वनस्पतिकायजीवराशेरनन्तानन्तत्वात् । यदुक्तमा- एएसि ण भते ! एगिदियनेंदियतेइदियचउरिंदियपचिंदियाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुआ वा विसेसाहिया वा ? गोयमा । सबत्योवा पचिंदिया, चरिंदिया विसेसाहिया, तेदिया विसेसाहिया, देइदिया विसेसाहिया, एगिदिया अगतगुणा । (प्रज्ञापनापद ३ पत्र १२०-२) "तस थोव" इत्यादि । 'नसा' द्वीन्द्रियादय पूर्वनिर्दिष्टसध्यान्तेजस्कायिकादिभ्य स्तोका । तेभ्यस्त्रसेभ्योऽसङ्ख्यातगुणा "अग्गि" ति अमिकायिका , तेपा सूक्ष्मबादरभेदभिन्नानामसद्ध्येय- रोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् । तेभ्य "भू" ति पृथिवीकायिका विशेषाधिका. । तेभ्यः "जल" ति अप्कायिका विशेषाधिका । तेभ्य "अनिल" ति वायुकायिका विशेषाधिका । यद्यपि च एतेषामपि पृथिवीकायिकादीनामसद्ध्येयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणतया सूत्रे अविशे- पेण निर्देश कृत , तथा चोक्तम्--- जैहा पुढविकाइयाण एव आउकाइयाण पि । (अनु० पत्र २०२-१) इत्यादि । तथापि लोकानामसङ्ख्यातत्वस्याऽनेकभेदभिन्नत्वादिहेय विशेषाधिकत्वामिधानेऽपि न कश्चि- दोष । उक्त च श्रीप्रज्ञापनायाम्- "एएसि ण भते ! तसकाइयाण पुढविकाझ्याण आउकाइयाण तेउकाइयाण वाउकाइयाण १ यथा द्वौन्द्रियाणा तथा बौन्द्रियाणा चतुरिन्द्रियाणामपि मणितव्य पञ्चेन्द्रियतिर्यग्यौनिकानामपि । २ पञ्चेन्द्रियाच लोका विपर्ययेण विकला विशेषाधिका ॥ ३ एतेषा भदन्त ! एकेन्द्रियद्वीन्द्रियत्रीन्द्रि यचतुरिन्द्रियपञ्चन्द्रियाणां च कतरे कतरेभ्योऽल्पा वा बहुका वा विशेषाधिका वा गौतम ! सर्वलोका पञ्चेन्दिया , चतुरिन्द्रिया विशेषाधिका , नौद्रिया विशेषाधिका, द्वीन्द्रिया विशेषाधिका , एकेन्दिया अनन्त गुणण ।। ४ यथा पृथ्वीवायिकानामेवमकायिवानामपि । ५ एवेषा भदन्त! नसायिकाना पृथ्वीवायि कानामप्यायिकाना तेनस्कायिराना वायुसायिकाना वनस्पतिकायिकानामयिकानां च कतरे क्तरेभ्योऽल्पा चा बहुका वा तुल्या या विशेषाधिका वा गौतम ! सर्वस्तोकानसकायिका , तेजस्कायिका असईवेयगुणा पृथ्वीकायिका विशेषाधिरा, अप्कायिका विशेषाधिका , वायुकायिका विशेपाधिका, अकायिका अनन्तगुणा, वनस्पतिकायिका अनन्तगुणा ॥ - . .

·- १७४ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनदीकोपेत [गाथा यणस्सइकाइयाण अकाइयाण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुला वा विसेसाहिया वा' गोयमा ! सपत्थोवा तसकाइया, तेउकाइया असखिजगुणा, पुदविकाइया विसेसाहिया, आउकाइया विसेसाहिया, वाउकाइया विसेसाहिया, अमाइया अणतगुणा, वणस्सइकाइया अणतगुणा । (प्रज्ञा० पद ३ पत्र १२२-२) अन्यत्राप्युक्तम्--- थोवा य तसा तत्तो, तेउ असखा तओ विसेसहिया । कमसो भूदगयाऊ, अकायहरिया अणतगुणा ॥ (जीवस० गा० २७६) "अकाय" चि सिद्धा । तेभ्यो वायुमयिकेभ्य “वणऽणत" ति वनम्पतिकायिका अन्त गुणा , अनन्तलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वाद् वनस्पतिकायिकानामिति ॥ ३८ ॥ सम्प्रति योगेषु वेदेषु अल्पपहुत्य प्रचिकटयिपुराह--- मणवयणकायजोगी, थोवा अस्संखगुण अणंतगुणा । पुरिसा थोवा इत्थी, संखगुणाऽणंतगुण कीवा ॥ ३९॥ मनोयोगिन स्तोका , सज्ञिपञ्चेन्द्रियाणामेव मनोयोगित्वात् । तेभ्यो वाग्योगिनोऽसद्धपातगुणा , द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिद्रियासज्ञिपञ्चेन्द्रियाणा वाग्योगिना मनोयोगिभ्योऽसहपातगुणाना तत्र प्रक्षेपात् । वाग्योगिभ्योऽपि काययोगिनोऽनन्तगुणा , वनस्पतिकायिकानामप्यनन्ताना तत्र प्रक्षे पादिति । आह च- ऐएसि ण भते ! जीवाण सजोगीण मणनोगीण वइजोगीण कायजोगीण अजोगीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुला या विसेसाहिया वा ? गोयमा सवत्थोवा मणजोगी, यइजोगी असखेजगुणा, अजोगी अणतगुणा, कायजोगी अणतगुणा, सजोगी विसेसाहिया । (प्रज्ञा० पद ३ पत्र १३४-१) . - ·३९-४०] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्मग्रन्थ । १७५ एंएसि ए भते । जीवाण सरेयगाण इत्यावेयगाण पुरिसवेयगाण नपुसकवेयमाण अवेय- गाण य कयरे कयरेहितो अप्पा या बहुया चा बुल्ला वा विसेसाहिया या गोयमा ! सबत्योवा जीवा पुरिसोयगा, इत्थीवेयगा सरखेजगुणा, अवेयगा अणतगुणा, नपुसगवेयगा अगतगुणा, सवेयगा विसेसाहिया ॥ (प्रज्ञा० पद ३ पत्र १३४-२) माणी कोही माई, लोही अहिय मणनाणिणो थोवा । ओहि असंखा मइसुप, अत्यि सम असंख विन्भंगा ॥४॥ कपायद्वारे--सर्वसोका मानिन , मानपरिणामकारस्य क्रोधादिपरिणामकारापेक्षया सर्वस्तो- फत्वात् । तेभ्य क्रोधिनो विशेपाधिका , क्रोधपरिणामकालस्य मानपरिणामकारापेक्षया विशेषाधिकत्वात् । तेभ्योऽपि मायिनो विशेषाधिका , यद् भूयस्त्वेन जन्तूना प्रभूतकाल च मायाबहुरत्वात् । ततोऽपि लोमिनो विशेषाधिका , सर्वेषामपि प्राय संसारिजीवाना सदा परि- ग्रहायाकादासद्भावात् । उक्त च- एएसिया मते ! जीवाण सकसाईण कोहकसाईण माणकसाईण मायाकसाईण रोमकसा- ईण अकसाईग य कयरे कयरेहितो अप्पा वा यहुया वा तुला वा विसेसाहिया वा गोयमा ! संपत्थोवा जीवा अकसाई, माणकसाई अगतगुणा, कोहकसाई विसेसाहिया, मायाकसाई विसेसाहिया, लोभकसाई विसेसाहिया, सकसाई विसेसाहिया(प्रज्ञा० पद ३ पत्र १३५-१) ज्ञानद्वारे--'मनोज्ञानिन' मन पर्यायज्ञानिन शेपज्ञान्यपेक्षया स्तोका , तद्धि गर्भजमनु- प्याणा तत्रापि सय॑तानामप्रमचाना विविधामर्पोषध्यादिरब्धियुक्तानामुपजायते । उक्त च- त सजयस्स सव्वप्पमामरहियस्स विविहरिद्धिमओ । (विशेषा० गा० ८१२) इत्यादि । ते च स्तोका एच, सङ्ख्यातत्वात् । तेभ्योऽसद्ध्येयगुणा अवधिज्ञानिन , सम्यग्दृष्टिदेवादीना- मप्यवधिज्ञानमाना तेभ्योऽसङ्ख्यातगुणत्वात् । ततोऽवधिज्ञानिभ्यो मतिज्ञानिश्रुतज्ञानिनो विशे- पाधिका , अवधिज्ञानरहितसम्यग्दृष्टिनरतिर्यक्प्रक्षेपात् । एतौ च मतिज्ञानिश्रुतज्ञानिनो स्वस्थाने चिन्यमानौ द्वावपि 'समौ' तुल्यौ, मतिज्ञानश्रुतज्ञानयो परस्परमनान्तरीयकत्वात् । यदाह भगवान् देवर्धिवाचका- १ एतेपा मदत! जीवाना सवेदवानां स्त्रीवेदवाना पुरुषवेदकाना नपुसक्वेदकानामवेदकाना च कवरे क्तरेभ्योऽत्पा वा बहुका वा तुल्या वा विशेषाधिका वा गौतम ! सर्वतोस जीवा पुरुविदका स्रीवेदका सवयेयगुणा , अवेदका अन तगुणा नपुसक्वेदका अनन्तगुणा सवेदका विशेषाधिका ॥ २ एतेषा भदन्त ! जीवाना सम्पाधिणा क्रोधकपायिणा मानपायिणा मायापायिणां लोभकपायिणा अकयायिका च कतरे कतरेभ्य मला वा बहुका वा तुल्या श विशेषाधिका वागतम 1 सवस्तोका जीवा अक्पायिण , मानवपाविणोऽनन्तगुणा कोधकपायिगो विशेषाधिका मायावषायिणो विशेषाधिका, लोभक्पायिणो विशेषाधिका सक्षायिणो विशेषाधिका ।। ३ तत्सयतस सर्वप्रमादरहितस विविधर्द्धिमत ॥ ४ सरं नान्तरीक०प०ग० घ०१०॥ , ·, देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेत गाथा जैत्य मइनाण तत्य सुयनाण, जत्थ सुयनाण तत्थ मइनाण, दो वि एयाइ अनुन्नमणुगयाई । (नन्दी पत्र १४०-१) इति । तेभ्यश्च मतिज्ञानिश्रुतज्ञानिभ्यो विभङ्गज्ञानिनोऽसअथातगुणा , मिथ्या दृष्टिसुरादीना विभङ्ग- ज्ञानवता तेभ्योऽसझ्यातगुणत्वादिति ॥ १० ॥ केवलिणो णंतगुणा, महसुयभन्नाणि पंतगुण तुल्ला । सुहुमा थोवा परिहार संख अहखाय संखगुणा ॥४१॥ तेभ्यश्च विभङ्गज्ञानिभ्य केवलिनोऽनन्तगुणा , सिद्धाना तेभ्योऽनन्तगुणत्वात् , तेपा च केवलज्ञानयुक्तत्वात् । तेभ्योऽपि च केवलज्ञानिभ्यो मत्यज्ञानिश्रुताशानिनोऽनन्तगुणा , सिद्धे- भ्योऽपि वनस्पतिकायिकानामनन्तगुणत्वात् , तेपा च मिथ्यादृष्टितया मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयुक्तत्वात् । एते चोभयेऽपि मत्यज्ञानिश्रुताज्ञानिन संस्थाने चिन्त्यमानास्तुल्या , मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयो पर- स्परमविनाभावित्वात् । उक्त च- एएसि ण भते ! जीवाण आभिणिबोहियनाणीण सुयनाणीण ओहिनाणीण मणपजयनाणीण केवलनाणीण महअन्नाणीण सुयअन्नाणीण विभगनाणीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुला वा विसेसाहिया वा गोयमा ! सवत्थोवा जीवा मणपज्जवनाणी, ओहिनाणी असं खेजगुणा, आभिणियोयिनाणी सुयनाणी दो वि तुल्ला विसेसाहिया, विभगनाणी असखिज- गुणा, केवलनाणी अणतगुणा, मइअन्नाणी सुयअन्नाणी य दो वि तुला अणतगुणा । (मज्ञा० पद ३ पन १३७-१) सयमद्वारे--सर्वस्तोका सूक्ष्मसम्परायसयमिन , शतपृथक्त्वमात्रसम्भवात् । तेभ्य परिहार- विशुद्धिका सद्ध्यातगुणा , सहसपृथक्त्वसम्भवात् । तेभ्योऽपि यथाख्यातचारिनिण सहयात- गुणा , कोटिपृथक्त्वेन प्राप्यमाणत्वादिति ॥४१॥ छेय समईय संखा, देस असंखगुण गंतगुण अजया। थोच असंख दु गंता, ओहि नयण केवल अचक्खू ॥४२॥ तेभ्यो यथाख्यातचारित्रिभ्यइछेदोपस्थापनचारित्रिण सत्येयगुणा , कोटीशतपृथक्त्वेन लभ्य- मानत्वात् । तेभ्योऽपि सामायिकसयमिन सध्येयगुणा , कोटीसहसपृथक्त्वेन प्राप्यमाणत्वात् । तेभ्योऽपि देशविरता असहयातगुणा , असङ्ख्याताना तिरश्या देशविरतिसम्भवात् । तेभ्योऽन- न्तगुणा 'अयता ' सयमहीना आद्यगुणस्थानकचतुष्टयवर्तिन इत्यर्थः, मिथ्यादृशामनन्तानन्त- वात् । दर्शनद्वारे यथाक्रममेव पदघटना-तोका अवधिदर्शनिन , सुरनारकाणा नरतिरश्चा १ यत्र मतिज्ञान तर श्रुतज्ञानम् , यन श्रुतशान तत्र भतिज्ञानम्, द्वे अपि एते अन्योन्यमनुगते । २ एतेषां भदन्त ! बीवाना आभिनिवोधिज्ञानिना श्रुतज्ञानिनामवधिज्ञानिना मन पर्यवज्ञानिना केवर ज्ञानिना मत्यज्ञानिना श्रुताज्ञानिनां विभाशानिना च क्तरे कतरेभ्योऽन्पा वा बहुवा वा तुल्या या विशेषाधिया या गौतम! सर्वतोका जीवा मन पर्यवज्ञानिन अवधितानिनोऽमोयगुणा आभिनिवोधिज्ञानिन ध्रुव शानिनो द्वयेऽपि तुल्या विशेषाधिका विमाशानिनोऽसरेयगुणा , केवलसानिनोऽनन्तगुणा, मत्यज्ञानिन श्रुताझानिनच येऽपि तुस्या अन तगुण ॥ - .

·१७७ , ४१-४३] घडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । च केपाश्चिदवधिदर्शनसम्भवात् । तेभ्यश्चक्षुर्दर्शनिनोऽसद्ध्यातगुणाः चतुरिन्द्रियादीनामपि चक्षु- दर्शनिनां तत्र प्रक्षेपात् । तेभ्योऽनन्तगुणाः केवलदर्शनिनः, सिद्धानां तेभ्योऽनन्तगुणत्वात् , तेषां च केवलदर्शनयुक्तत्वात् । तेभ्योऽप्यनन्तगुणा अचक्षुर्दर्शनिनः, सर्वसंसारिजीवानां सिद्धे- भ्योऽनन्तगुणत्वात् , तेषां च नियमादचक्षुर्दर्शनोपेतत्वात् । यदाहुः परममुनयः- एएसि पं भंते ! जीवाणं चक्खुदंसणीगं अचक्खुदंसणीणं ओहिदसणीणं केवलदंसणीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा : गोयमा ! सव्वत्थोवा जीवा ओहिदसणी, चक्खुदंसणी असंखिजगुणा, केवलदसणी अणन्तगुणा, अचक्खुदंसणी अणंतगुणा । (प्रज्ञा० पद ३ पत्र १३७-२) इति । ॥४२॥ पच्छाणुपुव्वि लेसा, थोवा दो संख णंत दो अहिया । अभवियर थोव णंता, सासण थोवोवसम संखा ।। ४३ ॥ लेण्याद्वारे पश्चानुपूर्व्या लेश्या वाच्याः । तद्यथा-शुललेझ्या पद्मलेश्या तेजोलेश्या कापो- तलेश्या नीललेश्या कृष्णलेश्या । तत्र स्तोकाः शुक्ललेश्यावन्तः, वैमानिकप्वेव देवेषु लान्तका- दिप्वनुतरसुरपर्यवसानेपु केपुचिदेव कर्मभूमिजेषु मनुष्यस्त्रीपुंसेपु तिर्यक्स्त्रीपुंसेषु च के चित् सद्ध्यातवर्षायुप्केषु शुक्ललेश्यासम्भवात् । ततः सप्ट्यातगुणाः पद्मलेश्यावन्तः, सनत्कुमारमाहेन्द्र- ब्रह्मलोकदेवेषुक्तरूपेषु च मनुष्यतिर्यक्षु पद्मलेश्याभावात् , सनत्कुमारादिदेवानां च लान्तकादिदे- वेभ्यः सद्ध्येयगुणत्वात् । तेभ्योऽपि तेजोलेश्यावन्तः सहधेयगुणाः, सौधर्मेशानादिदेवेषु केपु- चिच तिर्यमनुप्येषु तेजोलेश्यासद्भावात् , तेषां च सकलपद्मलेश्यासहिततिर्यगादिप्राणिगणापेक्षया सयेयगुणत्वात् । ततः कापोतलेश्यावन्तोऽनन्तगुणा , अनन्तकायिकेप्वपि कापोतलेश्यासद्भा- वात् । ततोऽपि विशेषाधिका नीललेश्यावन्तः, नारकादीनां तल्लेश्यावतां तत्र प्रक्षेपात् । ततः कृष्णलेश्यावन्तो विशेषाधिकाः, भूयसां तल्लेश्यासद्भावात् । यदभ्यधायि परमगुरुणा- एएसि णं भंते ! जीवाणं सलेस्साणं किव्हलेस्साण नीललेस्साणं काउलेस्साणं तेउलेस्साणं पम्हलेस्साणं सुक्कलेस्साणं अलेम्साण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया या तुल्ला वा विसे- साहिया वा : गोयमा ! सवत्योवा जीवा सुक्कलेसा, पन्हलेस्सा संखिजगुणा, तेउलेस्सा सखिज्ज गुणा, अलेस्सा अणंतगुणा, काउलेस्सा अगंतगुणा, नीललेस्सा विसेसाहिया, शिष्हलेस्सा विसे- साहिया, सलेस्सा विसेसाहिया । (प्रज्ञा० पद ३ पत्र १३५-१) भन्यद्वारे-अभव्याः स्तोकाः, तेषां वक्ष्यमाणखरूपजयन्ययुक्तानन्तकतुल्यत्वात् । तेभ्यो १ एतेषा भदन्त ! जीवानां चक्षुर्दर्शनिनामचक्षुर्दशनिनामदधिदर्शनिनो फेवलदर्शनिनां च क्तरे क्तरेभ्यः अल्पा या बहुका वा नुल्या वा विशेषाधिन वा ? गौतम ! सर्वस्तोका जीया अवधिदर्शनिनः, चक्षुर्दर्शनि- नोऽमोयगुणा., केवदर्शनिनोऽनन्तगुणाः, अचक्षुर्दर्शनिनोऽनन्तगुणाः ।। १ एतेषा भदन्त! जीवानां सलेल्याना कृष्णलेश्यानां नीललेल्याना कापोतलेश्याना तेजोलेश्यानां पद्मलेदयाना शुकलेश्याना अलेश्याना च कतरे कतरेभ्योऽल्पा वा बहुका वा तुल्या या विशेषाधिका वा ? गौतम ! सर्वलोका जीवाः शुकलेश्या , पद्मठेश्या. सद्ध्येयगुणाः, तेजोलेश्याः सङ्घयेयगुण , अलेझ्या अनन्तगुणाः, पापोतलेश्या अनन्तगुणा, नीलळेश्या विशेषाधिकाः, कृष्णलेल्या विशेषाधिका., सलेल्या विशेषाधिकाः॥ - क०२३ ·. - १७८ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेत [ শাখা मन्या -सिद्धिगमनार्हा अनन्तगुणा । आह च भगवानार्यश्यामः- एएसि ण भते । जीयाण भवसिद्धियाण अमवसिद्धियाण नोभवसिद्धियाण नोअभवसिद्धि- याण य क्यरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्य वा विसेसाहिया वा गोयमा ! सवत्थोवा अभवसिद्धिया, नोमवसिद्धिया नोअभवसिद्धिया अणतगुणा, भवसिद्धिया अणतगुणा । (प्रज्ञा० पद ३ पत्र १३९-१) सम्यक्त्वद्वारे -साखादनसम्पादृष्टय तोका , ओपशमिकसम्यक्सात् केपाश्चिदेव प्रच्यव- मानाना साखादनत्वात् । तेभ्य "उवसम" ति औपशमिकसम्यग्दृष्टय सहयातगुणा ॥४३॥ मीसा संखा वेयग, असंखगुण खइय मिच्छ दु अणंता। सनियर थोष णताऽणहार थोवेयर असंखा ॥ ४४ ॥ तेभ्यश्चौपशमिकसम्यग्दृष्टिभ्यो मिश्रा असाहयातगुणा । तेभ्य "वेयर" ति क्षायोपश्चमि- कसम्यग्दृष्टयोऽसयातगुणा । तेभ्य क्षायिकसम्यग्दृष्टयोऽनन्तगुणा , क्षायिकसम्यक्त्ववता सिद्धा- मामानन्त्यात् । तेभ्योऽपि मिध्यादृटयोऽनन्तगुणा , सिद्धेभ्योऽपि वनस्पतिजीवानामनन्तगुण- खात्, तेया च मिथ्याष्टित्यादिति । सज्ञिद्वारे--सज्ञिनो जीवा स्तोका , देवनारकसमनाक- पञ्चेन्द्रियतिर्यझ्नराणामेव सझिल्वात् । तेभ्य 'इतरे' असज्ञिनोऽनन्तगुणा , वनस्पतिजीवानामन- न्तत्वात् । यदागमे न्यगादि- एएसि ण भते ! जीवाण सन्नीण असन्नीण नोसन्नीण नोअसन्नीण य कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ! गोयमा । सधयोवा जीवा सन्नी, नोसन्नीनो. असन्नी अणतगुणा, असली अणतगुणा । (प्रज्ञा० पद ३ पत्र १३९-१) तथाऽऽहारकद्वारे- अनाहारका स्तोका , विग्रगत्यापन्नसमुद्धातकेचलिभवस्यायोगिकेवलि- सिद्धानामेवानाहारकत्वात् । यदाह भाष्यसुधाम्भोधिः- विगेहगइमावन्ना, केवलिणो समुहया अजोगी य । सिद्धा य अगाहारा, सेसा आहारगा जीवा ।। तेन्य 'इतरे' आहारका जीवा असङ्ख्यातगुणा । यदवाचि वाचयमप्रवरै श्रीमदार्यश्या- मपादैः- एएसि ण भते ! जीवाण आहारगाण अणाहारगाण य कयरे कयरेहितो अप्पा या बहुया १ एतेषा भदन्त ! जीवानो भवसिद्धिकानाममवसिद्धिवाना नोभवसिद्धिकाना नोअभवसिद्धिकाना च कतरे कतरेभ्योऽल्पा वा बहुका या तुल्या वा विशेषाधिका वा गोठम! सर्वस्तोका अभवसिद्धिका , नोमवसिद्धिका नोअमवसिद्धिका अनन्तगुणा, भवसिद्धिका अनन्तगुणा ॥ २ °यानो अ° प्रज्ञापनायाम् ॥ ३ एवेषा भदन्त ! जीवानां संशिनामसज्ञिना नोसज्ञिना नोअसज्ञिनां च कतरे कतरेभ्योऽल्पा या बहुका था नुल्या या विशेपाधिका वा गौतम! सर्वलोका जीवा सशिन, नोसंझिनोअसजिनोऽनन्तगुणा , असशिनोऽनन्तगुणा ॥ ४ मीनोअसमीण प्रज्ञापनायाम् ॥ ५ विग्रहगल्यापमा केवलिन समुद्धता अयोगिनच । सिद्धाधानाहारा शेया आहारका जीवा ॥ ६ गाथेय श्रावकाशसि प्रवचनसारोद्धार श्रीचन्द्रीयसमहणीषु वर्तते पर भाष्यकारमा पस्या नोपलन्धा ॥ ॥ एतेषां भदन्त! जीवाना आहार काणामनाहारकाणा र कतरे कतरेभ्योऽल्पा वा बहुका वा नुस्या का विशेषाधिका का गौतम ! सर्वसोका जीवा अमाहारका, आहारका मामधेयगुणा ।

·११-४६] पडशीतिगामा चतुर्थः कर्ममन्यः । १७९ या तुल्ला पा विसेसाहिया या ? गोयमा ! सवत्योवा जीवा अणाहारगा, आहारगा असंखिज- गुणा । (मज्ञा० पद ३ पत्र १३८-१) ननु च सिद्धेभ्योऽनन्तगुणाः संसारिजीवाः ते च प्राय आहारकाः तत् कथमसत्पातगुणा अनाहारकेभ्य आहारकाः इति, नेप दोषः, यतः प्रतिसमयमैकैकस निगोदस्याऽसइयेयभाग- प्रमाणाविग्रहगत्यापन्ना जीवा लभ्यन्ते, ते चानाहारका', तत आहारकजीवानामनाहारकजीवापेक्ष- याऽसद्धपातगुणलमेवेति ॥ ४५ ॥ चिन्तिवं गत्यादिमार्गणास्थानेषु स्वस्थानापेक्षयाऽल्लमहत्वम् । इदानीं गुणस्थानकेषु जीवस्सातानि चिन्तयन्नाह- सम्वजियठाण मिच्छे, सग सासणि पण अपज सन्निदुर्ग। सम्मे सन्नी दुविहो, सेसेसुं सन्निपजत्तो॥ ४५ ॥ सर्वाणि जीवस्थानानि-चतुर्दशापि मिथ्यादृष्टिगुणस्थानके भवन्ति, मिथ्यात्वस्य सर्वेषु जीय- स्थानकेषु सम्भवात् । तथा "सग" ति सप्त जीवस्थानानि सासादने भवन्ति । तद्यथा-पचा- पर्याप्ताः' चादरैकेन्द्रियोऽपर्याप्तः १ द्वीन्द्रियोऽपर्याप्तः२ त्रीन्द्रियोऽपर्याप्तः ३ चतुरिन्द्रियोऽपर्याप्तः ४ असज्ञिपञ्चेन्द्रियोऽपर्याप्तः ५ 'संज्ञिद्विकम्' संज्ञी अपर्याप्तः ६ पर्याप्त ७ । अपर्याप्तकाचेह करणापर्याप्तका द्रष्टव्याः, न तु लब्ध्यपर्याप्तकाः, तेषु मध्ये साखादनसम्यक्त्वसहितस्योत्पादा- भावात् । “सम्मे सन्नी दुविहो" ति अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानके सज्ञी 'द्विविध.' अपर्याप्त पर्याप्तरूपो द्रष्टव्यः । इहापर्याप्तकः फरणापेक्षया ज्ञेयो न तु लब्ध्यपेक्षया, लब्ध्यपर्याप्तमध्येऽवि- रतसम्यग्दृष्टेरभावात् । 'शेपेषु' मिश्रदेशविरत्यादिगुणस्थानकेषु सज्ञी पर्याप्त इत्येकमेव जीवस्था- नकम् , न शेपाणि, तेषां मिनभावदेशविरत्यादिप्रतिपत्त्यभावात् । न च पूर्वमतिपत्नमिश्रमावोs न्येषु जीयस्थानकेषु सझामन् लभ्यते, "ने सम्ममिच्छो कुणइ कालं" इति वचनात् ॥ ४५ ॥ तदेवं गुणस्थानकेषु व्याख्यातानि जीवस्यानकानि । सम्पति गुणस्थानकेप्वेव योगान् व्याख्या- नयनाह- मिच्छदुग अजह जोगाहारदुगुणा अपुवपणगे उ । मणवहउरलं सविउव्य मीसि सविउव्वदुग देसे ॥ ४६ ॥ मिथ्यादृष्टिद्विकं-मिथ्याष्टिसास्वादनलक्षणं तर 'अयते' अविरतसम्यग्दृष्टो चेत्येवं गुणग्या- नकत्रये संज्ञी पञ्चेन्द्रियोऽपि लभ्यते, तस्य च यथोक्ता आहारकद्विकेन-आहारककाययोगाहार. कमिश्रकाययोगलक्षणेन ऊना:-रहिताखयोदश योगाः सम्भवन्ति । यत् पुनराहारकद्विकं तत् चतुर्दशपूर्विंग एव । यदभ्यधायि- आहारदुगं जायद चउदसपुधिस्स (पञ्चस० गा० १२) इति । न च निण्यादृष्टिसासादनायतानां चतुर्दशपूर्वाधिगमसम्भव इति । तथा 'अपूर्वपयके' अपूर्व- करणानिवृविवादरमिसम्परायोपशान्तमोक्षीणमोहलक्षणे नव योगा भवन्ति । तयया- चतुर्विधो मनोयोगः १ चतुर्पियो याम्योगः ? औदारिककाययोगः १ इति, न शेषश, अत्यन्तवि- शुद्धतया तेषा वैक्रियाहारकद्विकारम्मासम्भवात् , तत्र सितानां च सभावत एव घेन्यारोहाभावात् । १न सम्परिमप्यारगिल करोमाहारादि जस्ते चतुर्दिन ।

·१८० देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपेत [गाथा ओदारिकमिश्रमपर्याप्तावस्थायाम् , कार्मण त्वपान्तरालगतौ । यद्वा उने अपि केवलिसमुद्धातावस्था- याम् , ततस्ते अप्यत्र गुणस्थानकपञ्चके न सम्भवत इति । तथा त एव पूर्वोका नव योगा सबै क्रिया सन्तो दश योगा 'मिटे' सम्यग्मिथ्यादृष्टिगुणस्थानके भवन्ति । तथाहि-चतुर्विधमनो योगचतुर्विधवाग्योगौदारिकवैक्रियलक्षणा दश योगा मिश्रे भवन्ति, न शेषा । तद्यथा---आहा रकद्विकस्याऽसम्भव पूर्वाधिगमासम्भवादेव, कार्मणशरीर त्यपान्तरालगतो सम्भवति, अस्य च मरणासम्भवेनाऽपान्तरालगत्यसम्भवस्ततस्तस्याप्यसम्भव । अत एवौदारिकवैश्यिमिश्ने अपिन सम्भवत , तयोरपर्याप्तावस्थाभावित्वात् । ननुमा भू देवनारकसम्बन्धि वैक्रियमिश्रम् , यत् पुनर्मनुप्यतिरधा सम्यग्मिथ्याशा वैक्रि- यरब्धिमता वैक्रियकरणसम्मवेन तदारम्भकाले वैक्रियमिश्र भवति तत् कस्माद नाभ्युपग म्यते । उच्यते-तेपा वैक्रियकरणासम्भगदन्यतो वा यत युतश्चित् कारणात् पूर्वाचार्य भ्युप गम्यते तन्न सम्यगवगच्छाम , तथाविधसम्प्रदायाभावात् , एतथ मागेवोत्तमिति । तथा त पव पूर्वोक्ता नव योगा 'सवैक्रियद्विका ' वेत्रियवेक्रियमिश्रसहिता सन्त एकादश देशे' देशविरते भवन्ति, अम्बड़सेव वैक्रियल ब्धिमतो देशविरतस्य वेझियारम्भसम्भवादिति ॥ ४६॥ साहारदुग पमत्ते, ते विउपाहारमीस विणु इयरे । कम्मुरलदुगताइममणवयण सजोगि न अजोगी ॥ १७ ॥ पूर्वोत्ता एवैकादश योगाश्चतुर्विधमनोयोगचतुर्विधवाग्योगोदारिक्वैरियद्विलक्षणा 'साहार- कद्विका ' आहारफाहारकमिश्रसहिता सन्तस्त्रयोदश योगा प्रमचे भवन्ति । औदारिकमिश्रका- मणकाययोगामावस्तु पूर्वोक्तयुक्तेरेवायसेय इति । त एव पूर्वोक्तात्रयोदश योगा वैकियमिश्राहार- कमिश्न विना एकादश 'इतरस्मिन्' अप्रमत्तगुणवानके भवन्ति । तथाहि-चतुर्विधमनोयोग- चतुर्विधवाग्योगौदारिकवैत्रियाहारकलक्षणा एकादन योगा अप्रमते । यतु वैनियमिश्रमाहारक मिश्र च तन्न सम्भवति, तद् वैक्रियस्याहारकस्य च प्रारम्भकाले भवति, तदानीं च लब्ध्युपजीवनादिनौल्यु क्यमावत प्रमादमाव सम्मरतीति । तथौदारिकमिश्रमपर्याप्तावस्थायाम् , कार्मण खपान्तरारगती। यद्वा रमे अपि केवलिसमुद्धातावस्थायाम् , ततस्ते अन्यत्र गुणस्थानके न सम्भवत इति । तथा कार्मणम् 'ओदारिकद्विकम्' ओदारिकोदारिकमिश्रलक्षणम् अन्त्यादिममनसी-सत्यासत्यामृपरूपी मनोयोगो अन्त्यादिमवचने-सत्यासत्यामृपलक्षणो वाग्योगी चेति सप्त योगा सयोगिफेवरिनो भवन्ति, कार्मणौदारिकमिश्रे तु समुद्धातावस्थायामिति । 'न' व परदशयोगमध्यादेकेनापि यो गेन युक्त अयोगी' अयोगिकेवली भवति, योगामापनियन्यनत्यादयोगित्वापसाया इतिजा उक्ता गुणस्थानकेषु मोगा । अधुनतेप्वेवोपयोगानभिधातुकाम आह- तिअनाण दुदंसाइमदुगे अजइ देसि नाणदंसतिगं। ते मीसि मीस समणा, जयाइ केलिदुगंतदुगे ॥४८॥ 'आदिमद्विके' मिथ्यादृष्टिसाखादनलक्षणप्रथमद्वितीयगुणस्थानकद्वय इत्यर्थ । 'तिमनाण दुदस" ति त्रयाणामज्ञानाना समाहारल्यज्ञान-मत्यज्ञानश्रुताज्ञाननिभानरूप, दर्शन दों १शमिश्रक०० घ.॥२ भादिका ग घ.३०॥

·४७-१९] पढीतिनामा चतुर्थः कर्ममन्यः । इयोदयोः समाहारो द्विवर्ग-चक्षुदर्शनाचक्षुर्दर्शनरूपमित्येते पञ्चोपयोग मिथ्यादृष्टिगामादन- योर्मवन्ति, न दोपा, सम्यक्पविरत्यमावात् । तया 'मयते' अविरतसम्यादृष्टो 'देशे देशवि- रते पटुपयोगा मान्ति । तथाहि-"नाणदंसतिगं" ति विकशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धाद् माननिफ मतिज्ञानश्रुतज्ञानावधिशानरूपं दर्शविक-चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनापधिदर्शनलक्षणमिति, न शेपा., सर्पविरत्यमागत् । 'ते' पूर्वोत्ता मानविकदर्शननिकरूपा पटुपयोगा 'मि' सम्य- मिथ्यादृष्टिगुणम्यानके 'मिया.' अनानसहिता द्रष्टव्याः, तन्योभयदृष्टिपातित्यान् केरलं फदा- चित् सम्यक्त्वाहुल्यतो मानवाहुल्यम् , कदाचिच मिथ्यात्वपाहुल्यतोऽज्ञानमाहुल्यम्, समकक्ष तायां तूमयांशसमतेति । असिंथ गुणस्थानके यद् अवधिदर्शनमुक्कं तत् सद्धान्तिकमतापेक्षया द्रष्टव्यमित्युक्तं प्राक् । “समणा जयाइ" सि “य उपरमे" यमनं यत-सर्वसारधविरतं तद् विधते यस स यत'-"अनादिभ्यः" (सि०७-२-४६) इत्यप्रत्ययः प्रमचगुणस्थानापन साधुः, यत आदिउँपां गुणस्थानकानां वानि यतादीनि-प्रमचाभमचापूर्वकरणानिचित्रादरपूरम- सम्परायोपशान्तमोदक्षीणमोहरक्षणानि सप्त गुणसानकानि तेषु पूर्वोक्ता जाननिरुदर्शनति- कात्याः पटुपयोगाः "समण" नि मन,पर्यायज्ञानसहिता. सप्त भवन्तीति, न शेषाः, मिग्याव- पातिकर्मक्षयाभावात् । 'केवलद्विकं' केवलज्ञानफेरलदर्शनलक्षणोपयोगद्वयरूपम् 'अन्तद्विषे' सयोगिकेवल्ययोगिकेवलिरक्षणचरमगुणस्सानकद्वये भवति, नशेपा दश मानदमनलक्षणाः, च्छेदेनेव फेवरज्ञानकेयरदर्शनोत्पत्ते, "नम्मि उ छाउमथिए नाणे" (आ० नि० गा० ५३९) इति वचनात् ॥ ४८ ॥ तदेवमभिहिता गुणसानक्षेपूरयोगा । माग्मतं यदिह अफरणे सूनाभि- मतमपि कार्मग्रन्थिकाभिपायानुसरणतो नाधितं तदर्शयन्नाह- सासणभावे नाणं, चिउच्वगाहारगे उरलमिस्सं । नेगिदिसु सासाणो, नेहाहिगयं सुयमयं पि ॥४९॥ 'सासादनमा' साखादनसम्यग्दृष्टित्वे सति ज्ञानं भवति नाज्ञानमिति 'श्रुतमतमपि सिद्धा- न्तसम्मतमपि, तथाहि- इंदिया णं भंते ! किं नाणी अन्नाणी : गोयमा ! नाणी वि मनाणी नि। जे नाणी ते 'नियमा दुनाणी, आमिणियोहियनाणी सुयनाणी । जे अन्नाणी ते नि नियमा दुअन्नाणी, तं जा-मइअनाणी मुयअन्नाणी । (म०२०८ उ०२ पत्र ३४३-२) इत्यादिने वीन्द्रियादीनां झानित्वमभिहितं तय सासादनापेक्षयैव, न शेषसम्यक्त्वापेक्षया, असम्मपात् । उक्तं च प्रजापनाटीकापाम्- 'बहंदियम्स दो नापा वह मंति: मण्इ-सासायगं पटुव तासापजच्याम दो नाणा हम्मति ( ) इति । "त् कस चित् सम्यक १० १०॥ २ मटे तु मासिक सने ॥ द्वीन्द्रिमा मदन्वा कि मानिनोऽशानिनः गरम ! स्वनिनोऽप्पा निनोऽपि । ये शानिनने नियमाविरनिन , आमिनियोपिया. निन. शुतरलेन । येप्रनिनम्वैधपि निरमा पानिनः, तपा-मामानिन शुगरनिन ॥४ हौन्द्रि यमदे पपने फ एक मरते-मासादनं नवील उस्मरमिरस देकाने लभ्यते । - ·देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेत [गाया तत सासादनमावेऽपि ज्ञान सूत्रसम्मतमेव । तथेत्य सूत्रसम्मतमपि नेह प्रकरणेऽधिकृतम्, कि- न्त्वज्ञानमेव, कर्मग्रन्थाभिप्रायस्यानुसरणात् । तदभिप्रायश्चायम्-साखादनस्य मिथ्यात्वाभिमुख- तया तत्सम्यक्त्वस्य मलीमसत्वेन तन्निबन्धनस्य ज्ञानस्यापि मलीमसत्यादज्ञानरूपतेति। तथा सूत्रे वैक्रिये आहारके चारभ्यमाणे तेन प्रारभ्यमाणेन सहोदारिकस्यापि मिश्रीभवनाद् औदारिकमिश्रमुक्तमिति । तया चाह प्रज्ञापनाटीकाकार:- यदा पुनरोदारिकशरीरी वैक्रियलब्धिसम्पन्नो मनुष्य पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिको वा पर्याप्तवा दरवायुकायिको वा वैक्रिय करोति तदीदारिकशरीरयोग एवं वर्तमान प्रदेशान् विक्षिप्य वैक्रियशरीरयोग्यान् पुद्गलानादाय यावद् वैक्रियशरीरपर्याप्त्या पर्याति न गच्छति तावद् वैक्रियेण मिश्रता, व्यपदेशश्च औदारिकस्य प्रधानत्वात् (पद १६ पत्र ३१९-१) । एवमाहारकेणापि सह मिश्रता द्रष्टव्या, आहारयति चैतेनैवेति तस्यैव व्यपदेश इति । परि- त्यागकाले वैक्रियस्याहारकस्य च यथाक्रम वेक्रियमिश्रमाहारकमिश्न च । उक्त च श्रीप्रज्ञापना- टीकायाम्-- [यदा) आहारकारीरी भूत्वा कृतकार्य पुनरप्यौदारिक गृहाति तदाऽऽटारकस्य प्रधानत्वा- दोदारिकप्रदेश प्रति व्यापारामावान परित्यजति यावत् सर्वथैवाहारक तावदीदारिकेण मिथतेति आहारकमिश्रशरीरकायप्रयोग इति । तञ्चैव वैक्रियाहारकारम्भकाले औदारिकमिश्र सूत्रेऽभिहितमपि नेह प्रकरणेऽधिकृत कार्म- ग्रन्थिकः, गुणविशेषप्रत्ययसमुत्पलब्धिविशेषकारणतया प्रारम्भकाले परित्यागकाले च क्रिय- स्याहारकस्य च प्राधान्य विवक्षणेन चैक्रियमिश्रस्याऽऽहारफमिश्रस्य चैवाभिधानात्, तदभिमायस्य चेहानुसरणात् । तथा नैकेन्द्रियेषु "सासाणो" ति भावप्रधानोऽय निर्देश , सासादनभाव सूत्रे मत , अन्यथा द्वीन्द्रियादीनामिवैकेन्द्रियाणामपि शानित्यमुच्येत, न चोच्यते, किंतु विशेषत मतिषिध्यते । तथाहि- एगिदिया ण भते ! किं नाणी अन्नाणी गोयमा ! नो नाणी नियमा भन्नाणी (म० २० ८ उ०२ पत्र ३१५-२) इति । स चेत्य सासादनमावपतिपेध सूने मतोऽपि केनचित् कारणेन कार्मग्रन्थिकर्नाभ्युपगम्यत इतीहापि प्रकरणे नाधिक्रियते, तदभिप्रायस्यैवेह प्रायोऽनुसरणादिति । "नेहाहिगय सुयमय पि" इत्येतद् विभत्तिपरिणामेन प्रतिपद सम्बन्धनीयम्, तथैव सम्बन्धितमिति ॥ १९ ॥ अधुना गुणसानकेष्वेव लेश्या अनिधित्सराह- छसु सव्वा तेउतिगं, इगि सु सुफा अजोगि अलेसा। पंधस्स मिच्छविरहकसापजोग ति घउ हेऊ ॥५०॥ 'पमु' मिथ्यादृष्टिसासादनमियाविरतदेशविरतप्रमत्तलक्षणेषु गुणस्थानकेषु 'सर्या परि कृष्णनीरकापोततेज पद्मगुरेश्या भवन्ति । "तेउतिग इगि" चि एकस्मिन् मप्रमयगुणसाके 'तेनस्तिक' तेज पमशुकदेश्यात्रय भवति, न पुनराध रेश्यानयमित्याहव्यम् । 'पद्म' एकदिया मदतीसानिनोमानिन । गौतम । नो शानिनो नियमादानिन । , ·- ५०-५२] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । अपूर्वकरणानिवृत्तिवादरसूक्ष्मसम्परायोपशान्तमोहक्षीणमोहसयोगिकेवलिलक्षणेपु गुणस्थानकेषु शुकलेश्या भवति न शेषाः पञ्च । 'अयोगिनः' अयोगिकेवलिनः 'अलेश्याः' अपगतलेश्याः । इह लेझ्यानां प्रत्येकमसोयानि लोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि अध्यवसायस्थानानि, ततो मन्दाध्यब- सायस्थानापेक्षया शुललेश्यादीनामपि मिथ्यादृष्ट्यादौ, कृष्णलेश्यादीनामपि प्रमत्तगुणस्थानकेऽपि सम्भवो न विरुध्यत इति ।। तदेवमुक्का गुणस्थानकेषु लेश्याः । सम्पति बन्धहेतवो वक्तुमक्सरप्राप्ताः, ते च मूलभेदतश्च- त्वार उत्तरभेदतथ सप्तपञ्चाशत् , तानुभयथाऽपि प्रचिकटयिपुराह--"बंधस्स मिच्छ” इत्यादि, 'बन्धस्य ज्ञानावरणादिकर्मबन्धस्स मूलहेतवश्चत्वारः 'इति' अमुना प्रकारेण भवन्ति । केन प्रकारेण ? इत्याह –'मिथ्यात्वाविरतिरूपाययोगा.' तत्र मिथ्यात्वं-विपरीतावबोधस्वभावम् , अविरतिः-सावघयोगेभ्यो निवृत्त्यभावः, कपाययोगाः-आमिरूपितशब्दार्थाः । नन्यन्यत्र प्रमादोऽपि बन्धहेतुरभिधीयते, यदवादि- मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगा बन्धहेतवः । (तत्त्वा० अ० ८ सू०१) इति स कथमिह नोक्तः । उच्यते-मद्यविषयरूपस्य तस्याविरतावेवान्तीयो विवक्षितः । कपायाश्च पृथगेयोक्ताः, वैक्रियारम्भादिसम्भवी तु योगग्रहणेनैव गृहीत इत्यदोष इति ॥५०॥ उक्ताश्चत्वारो मूलहेतवः । इदानीमुत्तरमेदान् प्रचिकटयिपुः प्रथमं मिथ्यात्वस्याविरतेश्वो- परमेदानाह-- अभिगहियमणभिगहियाभिनिवेसिय संसइयमणाभोगं । पण मिच्छ घार अविरह, मणकरणानियम छजियवहो ॥५१॥ अभिग्रहेण-इदमेव दर्शनं शोभनं नान्यद् इत्येवंरूपेण कुदर्शनविषयेण निर्वृचमाभिग्रहिकम् , यदशाद् बोटिकादिकुदर्शनानामन्यतमं गृहाति । तद्विपरीतमनाभिग्रहिकम् , यवशात् सर्वाण्यपि दर्शनानि शोभनानीत्येवमीपन्माध्यस्थ्यमुपजायते । 'आभिनिवेशिकं' यद् अभिनिवेशेन निवृत्तम् , यथा गोष्ठामाहिलादीनाम् । 'सांशयिक' यत् संशयेन निवृत्तम् , यद्वशाद् भगवदर्हदुपदिष्टेष्वपि जीवाजीवादितत्त्वेषु संशय उपजायते, यथा- न जाने किमिदं भगवदुक्त धर्मास्तिकायादि सत्यम् । उतान्यथा ? इति । 'अनाभोग' यद् अनाभोगेन निवृत्तम् , तचैकेन्द्रियादीनामिति । "पण मिच्छ" ति पश्चप्रकारं मिथ्यात्वं भवतीति । द्वादशप्रकाराऽविरतिः, कथम् । इत्याह-मन:- सान्तं, करणानि-इन्द्रियाणि पञ्च तेषां स्वखविषये प्रवर्तमानानामनियमः-अनियन्त्रणम् , तथा पण्णां-पृथिव्यतेनोवायुवनस्पतित्रसरूपाणां जीवानां वधः-हिंसेति ॥ ५१ ॥ अभिहिता मिथ्यात्वाविरत्युत्तरबन्धहेतवः । सम्प्रति कपाययोगोत्तरवन्धहेतूनाह- नव सोल कसाया पनर जोग इय उत्तरा उ सगवन्ना। इगचउपणतिगुणेसुं, चउतिदुइगपचओ बंधो॥५२॥ स्त्रीवेदपुरुषवेदनपुंसकवेदहास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सारूपा नव नोकषायाः, ते च कपायसह- चरितत्वाद् उपचारेणेह कषांया इत्युक्ताः । 'पोडश कपाया.' अनन्तानुबन्धिक्रोधादयः । नोकपा- यंकपायखरूपं च सविस्तर खोपज्ञकर्मविपाकटीकायां निरूपितमिति तत एवावधारणीयम् ।

·- [गाथा . देवेन्द्रसूरिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः। पञ्चदश योगाः' अत्रैव व्याख्यातखरूपाः । इति' अमुना प्रदर्शितप्रकारेण पञ्चद्वादशपञ्चविंश- तिपञ्चदशलक्षणेन सप्तपञ्चाशत् पुनरुचरभेदा बन्धस्य, मवन्तीति ॥ प्रदर्शिता यन्यस्य मूलहेतवश्चत्वार उत्तरे सप्तपञ्चाशत्सङ्ख्याः । अधुना बन्धस मूलहेतून् गुण सानकेषु चिन्तयन्नाह--"इगचउपणतिगुणेमुं" इत्यादि । इहेवे पदघटना---'एकसिन् मिथ्या दृष्टिलक्षणे गुणस्थानके चत्वारः-मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगलक्षणाः प्रत्ययाः हेतवो यस्य स चतुःप्रत्ययो बन्यो भवति । अयम-मिथ्यात्वादिभिश्चतुर्मिः प्रत्ययैमिय्यादृष्टिगुणस्थानकवर्ती जन्तु नावरणादिकर्म बध्नाति । तथा 'चतुर्यु' गुणस्थानकेषु साखादनमिश्राविरतदेश विरतलक्ष- गेपु त्रयः-मिथ्यात्वविवर्जिता अविरतिकपाययोगलक्षणाः प्रत्यया यस्य स त्रिमत्ययो बन्धो भवतीति । अयमर्थः-साखादनादयश्चत्वारो मिध्यात्योदयाभावात् तद्वत्रिभिः प्रत्ययः कर्म वघ्नन्ति । देशविरतगुणस्थानके यद्यपि देशतः स्थूलपाणातिपातविषया विरतिरस्ति. तथापि साऽल्पत्याद् नेह विवक्षिता, विरतिशब्देन इह सर्वविरतेरेव विवक्षितत्वादिति । तथा 'पञ्च' गुणस्थानकेषु प्रमत्ताममतापूर्वकरणानिवृतिवादरसूक्ष्मसम्परायलक्षणेषु द्वौ प्रत्ययौ--कपाययोगा- मिस्यौ यस्य स द्विपत्ययो बन्धो भवति । इदमुक्तं भवति–मिथ्यात्वाविरतिप्रत्ययद्वयस्य एते: प्वगावात शेषेण कपाययोगप्रत्ययद्वयेनाऽमी प्रमचादयः कर्म बन्नन्तीति । तथा 'त्रिपु'. उपशान न्तमोहक्षीणमोहसयोगिकेवलिलक्षणेषु गुणस्थानकेषु एक एव मिथ्यात्वाविरतिकपायाभावाद् योगलक्षणः प्रत्ययो यस्य स एकात्ययो भवति । अयोगिकेवली भगवान् सर्वथाऽप्यवन्धक इति ॥५२॥ माविता मूलबन्धहेतवो गुणस्थानकेषु । सम्प्रत्येतानेव मूलबन्धहेतून विनेयवर्गानु- प्रहार्थमुत्रप्रकृतीराश्रित्य चिन्तयन्नाह - घउमिच्छमिच्छअविरइपचइया सायसोलपणतीसा । जोग विणु तिपचइयाऽहारगजिणवन सेसाओ॥५३॥ प्रत्ययशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धात् चतुःप्रत्ययिका सातलक्षणा प्रकृतिः । मिथ्यात्वात्ययिकाः षोडश प्रकृतयः । मिथ्यावाविरतिप्रत्ययिकाः पञ्चत्रिंशत् प्रकृतयः । योग विना 'त्रिमत्ययिकाः' मिथ्यात्वाविरतिकपायप्रत्ययिका आहारकद्विकजिनवर्जाः शेपाः प्रकृतय इति गाथाक्षरार्थः। भावार्थः पुनरयम् -सातलक्षणा प्रकृतिश्चत्वारः प्रत्यया मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगा यस्याः सा चतुःप्रत्ययिका, "अतोऽनेकखराद" (सि०७-२-६) इतीकमत्ययः, मिथ्यात्वादिभिश्चतुर्मि- रपि प्रत्ययैः सात बध्यत इत्यर्थः । तथाहि सात मिथ्यादृष्टी पध्यत इति मिथ्यात्वपत्ययम् शेषा अप्यविरत्यादयस्त्रयः प्रत्ययाः सन्ति, केवलं मिथ्यात्वस्य एवेह प्राधान्येन विवक्षितत्वात् ते तदन्तर्गतत्वेनैव विवक्षिताः, एवमुज्रनापि । तदेव मिय्यात्वामावेऽप्यविरतिमत्सु सासा- दनादिषु बध्यत इत्यविरतिप्रत्ययम् । तदेव कपाययोगपसु प्रमत्यादिषु सूक्ष्मसम्परायावसानेषु वध्यत इति कपायप्रत्ययम् , योगमत्ययस्तु पूर्ववत् तदन्तर्गतो विवक्ष्यते । तदेवोपशान्तादिए केवलयोगवसु मिथ्यात्वाविरतिकपायामावेऽपि बध्यत इति योगप्रत्ययमिति । एवं सातरक्षणा प्रकृति चतुःप्रत्ययिका । तथा मिय्यालमत्ययिकाः षोडश प्रकृतयः । इह यासां कर्मतवे-- "नरयतिग ३ ज्या भावरनउ ! हुंडाऽऽयब १ छिप १ नपु १ मिच्छं १ । सोरतो" ·. ५३-५५] पडशतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । (गा० ४) इति गाथावयवेन नारकत्रिकादिषोडशमकृतीनां मिथ्यादृष्टान्त उक्तस्ता मिथ्याव- प्रत्ययाः भवन्तीत्यर्थः । तद्भावे बध्यन्ते तदभावे तूतरत्र सासादनादिपु न यध्यन्त इत्यन्वयन्य- तिरेकाभ्यां मिथ्यात्वमेवासां प्रयानं कारणम् , शेषप्रत्ययत्रयं तु गौणमिति । तथा मिथ्यात्याविर- तिप्रत्ययिकाः पञ्चत्रिंशत् प्रकृतय , तथाहि--"सासणि तिरि ३ थीण ३ दुहग ३ तिगं ।। अण ४ मज्झागिइ ४ संघयणचउ ४ नि १ उजोय १ कुखगइ १ स्थि १ ति।" (कर्मस्त. गा० ४-५) इति सूत्राययवेन तिर्यकत्रिकप्रभृतिपञ्चविंशतिप्रकृतीनां सास्वादने बन्धन्यवच्छेद उक्तः, तथा— "बइर १ नरतिय ३ वियकसाया ४ । उरलदुगंतो २" (कर्मस्त० गा० ६) इति सूत्रावयवेन यजर्पभनाराचादीनां दशानां प्रकृतीनां देशघिरते बन्धव्यवच्छेद उक्त., एव च पञ्चविंशतेर्दशानां च मीलने पञ्चत्रिंशत् प्रकृतयो मिथ्यात्वाविरतिमत्ययिका एता , शेषप्रत्ययद्वयं तु गौणम् , तद्भावेऽप्युतरत्र तद्वन्धाभावादिति मावः । भणितशेषा आहारकद्विकतीर्थकरनामवर्जी सर्वा अपि प्रकृतयो योगवर्जत्रिप्रत्ययिका भवन्ति, मिथ्यादृयविरतेषु सकायेषु च सर्वेषु सूक्ष्म- सम्परायावसानेपु यथासम्भवं बध्यन्त इति मिथ्यात्नाविरतिकपायलक्षणप्रत्ययत्रयनिबन्धना भव- न्तीत्यर्थः । उपशान्तमोहादिपु केवलयोगवसु योगसद्भावेऽप्येताप्सो बन्धो नास्तीति योगप्रत्ययर- र्जनम् , अन्वयव्यतिरेकसमधिगन्यत्वात् कार्यकारणभावस्येति हृदयम् । आहारकशरीराहारकाङ्गोपा- अलक्षणाहारकद्विकतीर्थकरनाम्नोस्तु प्रत्ययः "सम्मत्तगुणनिमित्त, तित्थयर सजमेण आहार ।" (बृहच्छत० गा०१५) इति वचनात् संयमः सम्यक्त्वं चाभिहित इतीह तद्वर्जनमिति ॥५३॥ उक्त प्रासनिकम् । इदानीमुत्तरवन्धमेदान् गुणस्थानकेषु चिन्तयन्नाह--- पणपन्न पन्न तियछहिय चत्त गुणवत्त छचउद्गवीसा। सोलस दस नव नव सत्त हेउणो न उ अजोगिम्मि ॥५४॥ मिथ्यादृष्टौ पञ्चपञ्चाशद् बन्धहेतव. १ । सासादने पञ्चाशद् बन्धहेतव, २ । चत्तशब्दस्य प्रत्येक सम्बन्धात् व्यधिकचत्वारिंशदित्यर्थः, बन्धहेतवो मिश्रगुणस्थानके ३ । पडधिकचत्वारिंशद् बन्धहेतयोऽविरतिगुणस्थानके ४ । एकोनचत्वारिंशद् बन्धहेतयो देशविरतगुणस्थानके ५ । विंशतिशब्दस्य प्रत्येक सम्बन्धात् पड्विंशतिबन्धहेतव प्रमत्तगुणस्थाने ६ । चतुर्विंशतिर्वन्धहेत- बोऽप्रमचगुणस्थानके ७ । द्वाविंशतिर्वन्धहेतवोऽपूर्वकरणे ८ । पोडश बन्धहेतवोऽनिवृत्तिवादरे ९। दश बन्धहेतवः सूक्ष्मसम्पराये १० । नव बन्धहेतव उपशान्तमोहे ११ । नव बन्धहेतवः क्षीणमोहे १२ । सप्त बन्धहेतव. सयोगिकेवलिगुणस्थाने १३ । 'न तु' नैयायोगिन्येकोऽपि बन्धहेतुरस्ति, पन्धाभावादेवेति ॥ ५४॥ अथामूनेव बन्धहेतून् भावयन्नाह- पणपन्न मिच्छि हारगदुगूण सासाणि पन्न मिच्छ विणा । मिस्सदुगकम्मअण विणु तिचत्त मीसे अह छचत्ता ॥ ५५ ॥ मिथ्यादृष्टौ आहारकाहारकमिश्रलक्षणद्विकोना पञ्चपञ्चाशद् बन्धहेतवो भवन्ति, आहारक- द्विकवर्जनं तु "संयमवतां तदुदयो नान्यस्य" इति वचनान् । सास्वादने मिथ्यात्वपञ्चकेन विना पञ्चाशद् बन्धहेतवो भवन्ति, पूर्वोक्तायाः पञ्चपञ्चाशतो मिथ्यात्वपञ्चकेऽपनीते पञ्चाशद् बन्धहे: + सम्यक्सगुणनिमित्तं तीर्थको संयमेनाहारकम् ॥ । क. १४ ·[गाथा देवेन्द्रसरिविरचितखोपज्ञटीकोपेत. तव सासादने द्रष्टव्या । मिश्रे त्रिचत्वारिंशद् बन्धहेतयो भवन्ति, कथम् । इत्याह-मिश्र- द्विकम्' औदारिफमिश्रवैक्रियमिग्नलक्षण "कम्म" ति फार्मणशरीर "भग" चि अनन्त'नुर- धिनस्तेविना । इयमत्र भावना-न सम्ममिच्छो कुणइ काल" इति वचनात् सम्यस्मिथ्यादृष्टे परलोकगमनाभावाद् औदारिकमिश्रवैक्रियमिद्विक फार्मण च न सम्भवति, अनन्तानुयुद्- यस्य चास्य निपिद्धत्वाद् अनन्तानुबन्धिचतुष्टय च नास्ति, अत एतेषु सप्तम पूर्वोक्ताया पचा- शतोऽपनीतेषु शेषास्त्रिचत्वारिंशद् बन्धहेतवो मिथे भवन्ति । 'अ' अनन्तर पट्चत्वारिंशद् बन्धहेतवो भवन्ति ॥ ५५ ॥ सदुमिस्सफम्म अजए, अविरहकम्मुरलमीस पिकसाए । मुत्तु गुणवत्त देसे, छचीस साहारदु पमत्ते ॥६॥ कर इत्याह-'अयते' अविरते, कथम् । इत्याह-समुमिस्साम" चि द्वयोनिश्यो समाहारो द्विमिश्रम् , द्विमिश्र च कार्मण च द्विमिमकार्मणम् , सह द्विमिश्रफार्मा वर्तते या त्रिचत्वारिंशत् । इयमत्र मात्रा अविरतमभ्यम्दष्टे परलोकगमनसम्भवात् पूर्वापनीतमीदारिक मिश्रवैक्रियमिनलक्षण द्विक कार्मण च पूर्वोक्तायां त्रिन वारिंशति पुन प्रक्षिप्यते ततोऽविरते पद चत्वारिंशद् बन्धहेतवो भवन्ति । तथा 'देशे' देशविरते एफोनचत्वारिंशत् पन्धहेनयो भवन्ति, कथम् । इत्या--अनिरति -प्रसासयमरूपा फार्मणम् औदारिफमिथ द्वितीयकपायान्-अप. त्याख्यानावरणान् मुक्त्या शेपा एकोनच गारिंशदिति । अनायमाशय -विमागतायपर्याप्तफाय साया च देशविरतेरमावात् फार्मणादारिफमिश्रद्वय न सम्भयति, प्रसासयमाद् विरतवान् समाविरति जापटीति। ननु प्रसासंयमान् साल्पनाद् एवासी विरतो न पारम्भजादपि सन् यमसी प्रसाविशी सोऽप्यपनीयते', सत्यम्, किन्तु गृहिणामशक्यपरिहारत्वेन सत्यप्यारम्भा असा विरति विष क्षितेत्यदोष । एतच यहच्छतफहमूर्णिमामृत्य लिम्पितमिति न खगनीपिका परिभाषनीया। तथाऽमत्याख्यानावरणोदयसाऽस्म निषिद्धस्वाद् इत्यमत्याग्न्यानोवरणचतुष्टयं म पगं मायति । तत एते सप्त पूर्योकाया तोऽपनीयते तत एफोनचत्वाशिद पचहतय झोपा देश- विरते भवन्ति । तथा पइिंशतिन्पहेतव मा भरन्ति । "महारदु' वि राह माहारिपन-- आहारकाटारकमिभलक्षणेन वर्तत इति साहारकद्विका ॥ ५६ ।।

·५६-५९) पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । भवन्ति । 'अपूर्वे' अपूर्वकरणे पुनः सैव चतुर्विंशतिक्रियाहारकरहिता द्वाविंशतिबन्धहेतवो भवन्तीति ॥ ५७॥ अछहास सोल पायरि, सुहुमे दस वेयसंजलणति विणा। खीणुवसंति अलोभा, सजोगि पुन्चुत्त सग जोगा ॥५८॥ एते च पूर्वोका द्वाविंशतिर्वन्धहेतवः 'अछहासाः' हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सालक्षणहास्य- पट्करहिताः षोडश बन्धहेतवः “बायरि" ति अनिवृतिवादरसम्परायगुणस्थानके भवन्ति, हास्या- दिषट्कस्यापूर्वकरणगुणस्थानक एवं व्यवच्छिन्नत्वादिति भावः । तथा त एव पोडश त्रिका- ब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धाद् वेदत्रिकं-स्त्रीपुनपुंसकलक्षणं सङ्ग्वलनत्रिक-सज्ज्वलनक्रोधमानमायारूपं तेन विना दश बन्धहेतवः सूक्ष्मसम्पराये भवन्ति, वेदत्रयस्य सम्बलनकोधमानमायात्रिकस्य चानिवृत्तिबादरसम्परायगुणस्थानक एवं व्यवच्छिन्नत्वात् । त एव दश 'अलोभाः' लोभरहिताः सन्तो नर बन्धहेतवः क्षीणमोहे उपशान्तमोहे च भवन्ति, मनोयोगचतुष्कवाग्योगचतुष्कोदारि- ककाययोगलक्षणा नव बन्धहेतव उपशान्तमोहे क्षीणमोहे च पाप्यन्ते, न तु लोभः, तस्य सूक्ष्म- मम्पराय एवं व्यवच्छिन्नत्वात् । सयोगिकेवलिनि पूर्वोक्ता सप्त योगाः, तथाहि-औदारि- कमौदारिकमिश्नं कार्मणं प्रथमान्तिमी मनोयोगी प्रथमान्तिमौ वाग्योंगी चेति । तत्रौदारिक सयोग्ययस्थायाम् औदारिकमिश्रकार्मणकाययोगी समुद्धातावस्थायामेव वेदितव्यो । मिश्रीदारिकयोक्ता, सप्तमपटद्वितीयेषु ॥ (प्रशम० का० २७६) कार्मणशरीरयोगी, चतुर्थके पञ्चमे तृतीये च । (प्रशम० का० २७७) इति । प्रथमान्तिममनोयोगी भगवतोऽनुपरसुरादिभिर्मनसा पृष्टस्य मनसैव देशनात् , प्रथमान्तिमवा- ग्योगी तु देशनादिकाले । अयोगिकेवलिनि न कश्चिद् बन्धहेतुः, योगस्यापि व्यवच्छिन्नत्वात् ॥ ५८ ॥ उक्ता गुणस्थानकेषु बन्धहेतवः । सम्प्रति गुणस्थानकेप्वेव पन्धं निरूपयन्नाह-- अपमत्ता सतह मीसअप्पुव्ययायरा सत्त। यंघइ छ स्सुहुमो एगमुवरिमाऽयंधगाजोगी ॥ ५९॥ मिथ्यादृष्टिप्रभृतयोऽप्रमत्तान्ताः सप्ताष्टौ वा कर्माणि बनन्ति, आयुर्वन्धकालेऽष्टौ शेपकालं तु सप्त । "मीसअप्पुधबायरा” इति मिश्रापूर्वकरणानिवृत्तिबादराः सप्तैव बनन्ति, तेपामायुर्वन्धा- भावात् । तत्र मिश्रस्य तथाखाभाव्याद् इतरयोः पुनरतिविशुद्धत्वाद् आयुर्वन्धस्य च घोलनाप- रिणामनिबन्धनत्वात् । “छ स्मुहुमु" ति सूक्ष्मसम्परायो मोहनीयायुर्व नि षट् कर्माणि बध्नाति, मोहनीयबन्धस्य वादरकपायोदयनिमित्त्वात् , तस्य च तदभावात् , आयुर्वन्धाभावस्त्वतिविशुद्ध- यादवसेयः । “एगमुचरिम" चि 'एक' सातदेवनीयं कर्म 'उपरितना.' सूक्ष्मसम्परायाद् उप- रिष्टाद्वर्तिन उपशान्तमोहक्षीणमोहसयोगिकेवलिनो अनन्ति, न शेषकर्माणि, तद्वन्धहेतुत्वाभा- वात् । 'अवन्धक.' सर्वकर्मप्रपञ्चबन्धरहित: 'अयोगी' चरमगुणस्थानकवी, सर्वबन्धहेतुला- भावादिति ।। ५९ ॥ उक्ता गुणस्थानकेषु बन्धस्थानयोजना । साम्प्रतं गुणसानकेष्वेवोदयसत्ता- स्थानयोजनां निरूपयन्नाह- १ सयोग्यवस्थाक०ख०० घ०१०॥

·१८८ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपजटीकोपेतः [गाथा आसुहुमं संतुदए, अद्द वि मोह पिणु सत्त खीणम्मि । चउ चरिमदुगे अह उ, संते उपसंति सत्तुदए ।। ६० ॥ सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानकममिव्याप्य सत्तायामुदये चाष्टावपि कर्मपतयो भवन्ति । अय- मर्थ -मिथ्यादृष्टिगुणस्थानकमारभ्य सूक्ष्मसम्पराय यावत् सचायामुदये चाटायपि कर्माणि प्राप्यन्ते । 'मोह विना' मोहनीय वर्जयित्वा सप्त कर्मप्रकृतयो भवन्ति क्षीणे' क्षीणमोहगुण- स्थानके, सत्तायामुदये च मोहनीयस्य क्षीणत्वात् । "चउ चरिमदुगे" ति 'चरमविके' सयोग्य- योगिकेवलिगुणस्थानद्वये सत्तायामुदये च चतस्रोऽघातिकर्मप्रकृतयो भवन्ति, तत्र घातिकम- चतुष्टयस क्षीणत्वात् । “अट्ट उ सते उपसति सत्तुदए" चि तुशब्दस्य व्यवहितसम्बन्धाद् उपशान्तमोहगुणस्थानके पुनरष्टायपि कर्मप्रकृतय सत्ताया माप्यन्ते, सप्तोदये मोहनीयोदया- भावादिति भाव ॥ ६०॥ उक्ता सत्तोदयस्थानयोजना । साम्प्रतमुदीरणास्थानानि गुणस्थानकेषु निरूपयिपुराह-- उहरंति पमत्तता, सगह मीसह वेयआउ विणा । छग अपमत्ताइ तओ, छ पंच सुहुमो पणुवसंतो॥ ११ ॥ मिथ्यादृष्टिप्रभृतय प्रमत्तान्ता यावद् अद्याप्यनुभूयमानभवायुरापलिकाशेष न भवति तावत् सर्वेऽप्यमी निरन्तरमष्टावपि कर्माप्युदीरयन्ति । आवलिकावशेषे पुनरनुभूयमाने भवायुपि सप्तैव, आवलिकावशेषस्य कर्मण उदीरणाया अभावात् , तथाखाभाव्यात् । “मौस?" ति सम्यग्मि- ग्यादृष्टि पुनरमादेव कर्माप्युदीरयति, न तु कदाचनापि सप्त, सम्यग्मिथ्यादृष्टिगुणस्थानके वर्तमानस्य सत आयुप आवलिकावशेपत्याभावात् । स अन्तर्मुहूर्तावशेषायुष्क एव तद्भाव परि- त्यज्य सम्यक्त्व मिथ्यात्य या नियमात् प्रतिपद्यत इति । 'अप्रमत्तादयत्रय ' अप्रमतापूर्वकरणा- निवृत्तिवादररक्षणा 'वेद्यायुर्विना' वेदनीयायुपी अन्तरेण षट् कर्माणि उदीरयन्ति, तेषामतिवि- शुद्धतया वेदनीयायुपोरुदीरणायोग्याध्यवसायस्थानाभावात् । "छ पच सुहुमो" ति [ 'सूक्ष्म ' सूक्ष्मसम्पराय पट् पश्च वा कर्माण्युदीरयति । ] तत्र पड् अनन्तरोक्तानि, तानि च वावद् उदी स्यति यावद् मोहनीयमावलिकावशेप न भवति । आवलिकावशेषे च मोहनीये तस्याप्युदीर- पाया अभावात् शेपाणि पश्च कर्माण्युदीरयति । "पणुवसंतु" ति उपशान्तमोह पञ्च फर्मा- प्युदीरयति न वेदनीयायुर्मोहनीयकर्माणि, तत्र वेदनीयायुपो कारण प्रागेवोक्तम्, मोहनीय तूदयाभावाद् नोदीर्यते, "वेद्यमानमेवोदीर्यते" इति वचनादिति ॥ ६१ ।। पण दो खीण दु जोगी गुदीरगु अजोगि धेय उवसंता। संखगुण खीण सुहुमा, नियटिअप्पुव्व सम अहिया ॥१२॥ क्षीणमोहोऽनन्तरोतानि पञ्च कर्माण्युदीरयति । तानि च तावद् उदीरयति यावद् ज्ञानार- रणदर्शनावरणान्तरायाण्यापलिकामविष्टानि न भवन्ति, आवलिकामविष्टेषु तु तेषु तेषामप्युदी- रणाया अभावात् । द्वे एप नामगोत्रलक्षणे कर्मणी उदीरयति । “दु जोगि' विदे' कर्मणी नामगोत्राख्ये योगा नाम-मनोवाकायरूपा विद्यन्ते यस्य स योगी-सयोगिकेवली उदीरमति, न शेषाणि । घातिकर्मचतुष्टय तु मूरत एव क्षीणमिति न तस्योदीरणासम्भव , वेदनीयायुपो- .

·इह किल पड् भावा भवन्ति । विशिष्टहेतुमिः खतो या जीवानां तत्तद्रूपतया मनानि मीसोदय" इत्यादि । अत्र सूचकत्वात् सूत्रस्यैवं प्रयोगः, "उवसम" चि औपशमिको मुबा, , "परिणाम" चि पारिणामिको भावः । तत्रोपशमनमुपशमः-विपास्पदेशक विकि ध्रस्याप्युदयस्य विष्कम्भणं स एव तेन या निवृत्त औपशमिकः । क्षयः- कोटेदः ६०-६४] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः। १८९ स्तूदीरणा पूर्वोक्तकारणादेव न भवति । "गुदीरगु अजोगि" ति अयोगिकेवली न कस्यापि कर्मण उदीरकः, योगसव्यपेक्षत्वाद् उदीरणायाः, तस्य च योगाभावादिति ॥ उक्ता गुणस्थानकेपूदीरणास्थानयोजना । सम्प्रति गुणस्थानकेप्वेव वर्तमानानां जन्तूनामल्प- त्वबहुत्वमाह-"थेव उवसंत" ति खोकाः 'उपशान्ताः' उपशान्तमोहगुणस्थानवर्तिनो जीवाः, यतस्तै प्रतिपद्यमानका उत्कर्पतोऽपि चतुःपञ्चाशत्प्रमाणा एवं प्राप्यन्त इति । तेभ्यः सकागात् क्षीणमोहाः सत्येयगुणाः, यतस्ते प्रतिपद्यमानका एकस्मिन् समयेऽष्टोचरशतप्रमाणा अपि लभ्यन्ते । एतचोत्कृष्टपदापेक्षयोक्तम् अन्यथा कदाचिद् विपर्ययोऽपि द्रष्टव्यः-स्तोकाः क्षीणमोहाः, वहवस्तु तेभ्य उपशान्तमोहाः । तथा तेभ्यः क्षीणमोहेभ्यः सकाशात् सूक्ष्मसम्परायानिवृत्तिबा- दरापूर्वकरणा विशेषाधिकाः । खस्थाने पुनरेते चिन्त्यमानास्त्रयोऽपि 'समाः' तुल्या इति ॥१२॥ जोगि अपमत्त इयरे, संखगुणा देससासणामीसा। अविरय अजोगिमिच्छा, असंख चउरो दुवे गंता ॥ ६३ ॥ तेभ्यः सूक्ष्मादिभ्यः सयोगिकेवलिनः सङ्ख्यातगुणाः, तेषां कोटीपृथक्त्वेन लभ्यमानत्वात् । तेभ्योऽप्रमत्ताः सद्ध्येयगुणाः, कोटीसहस्रपृथक्त्वेन प्राप्यमाणत्वात् । तेभ्यः "इयरे" ति अप्र- मतप्रतियोगिनः प्रमचाः सत्येयगुणाः । प्रमादभावो हि बहूनां बहुकालं च लभ्यते विपर्ययेण वप्रमाद इति न यथोक्तसङ्ख्याव्याघातः । “देस" इत्यादि देशविरतसाखादनमिश्राविरतलक्षणा- श्चत्वारो यथोचरमसावधेयगुणाः । अयोगिमिथ्यादृष्टिलक्षणौ च द्वौ यथोत्तरमनन्तगुणौ । तत्र प्रमत्तेभ्यो देशविरता असद्ध्येयगुणा., तिरश्चामप्यसङ्ख्यातानां देशविरतिभावात् । साखादनास्तु कदाचित् सर्वथैव न भवन्ति, यदा भवन्ति तदा जघन्येनैको द्वौ वा, उत्कर्षतस्तु देशविरते- भ्योऽप्यसद्ध्येयगुणा. । तेभ्योऽपि मिश्रा असपेयगुणा , साखादनाद्धाया उत्कर्षतोऽपि पडाव- लिकामात्रतया स्तोकत्वात् , मिश्राद्धायाः पुनरन्तर्मुहूर्तप्रमाणतया प्रभूतत्वात् । तेभ्योऽप्यसथे- यगुणा अविरतसम्यग्दृष्टयः, तेंपो गतिचतुष्टयेऽपि प्रभूततया सर्वकालसम्भवात् । तेभ्योऽप्ययो- गिफेयलिनो भवस्याभवस्थभेदभिन्ना अनन्तगुणा., सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्योऽप्यनन्तगुणा मिध्यादृष्टयः, साधारणवनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् तेषां च मिथ्यादृष्टित्वादिति ॥ ६३॥ तदेवमभिहितं गुणस्थानवर्तिनां जीवानामल्पबहुत्वम् । इदानी "नमिय जिणं जियमागण" (गा० १) इत्यादि द्वारगाथासूचितं भावद्वारं व्याचिख्यासुराह- उपसमखपमीसोदयपरिणामा दु नव ठार इगवीसा। तियभेय सन्निवाइप सम्मं चरणं पढम भावे ॥ ६४ ॥ भवन्त्येभिरुपशमादिभिः पर्यायैरिति वा भावा । किनामानः पुनस्ते ! इत्याह-वसर भावः, ·देवेन्द्रसूरिविरचितसोपजटीकोपेन [गाया स एव तेन या निवृत्त क्षायिक । क्षयश्च-समुदीर्णसाभाव उपशमध-अनुदोर्णस्य विभि. तोदयत्व ताभ्यां निवृत्त क्षायोपामिक । उदय -शुभाशुभप्रकृतीना विपाकतोऽनुमपन स एव तेन या नियंत औदयिक । परि-समन्ताद् नमन-जीवानामनीयानां च जीपलादिसर- पानुभवन प्रति प्रहीमवन परिणाम स एव तेन या निर्देश पारिणामिक । पतेपामेव यया- समय भेदानाह-"दु नव टार इगलीसा तिय भेय" ति द्वौ भेदावीपशमिफस १ गर भेदा क्षायिकम्य २ अष्टादश मेदा क्षायोपशमिक्स्स ३ एकविंशतिभेदा औदायिकम्य ५ त्रयो भेदा पारिणामिकस ५ । "संनिवाइय" चि सम्-इति सहतरूपतया नि-इति नियन पतन गम नमेकत्र वर्तन सनिपात , कोऽर्थ । एपामेव व्यादिसंयोगप्रकारका निर सासिपातिक , अय च षष्ठो भाव ६ । अथ “ययोद्देश निर्देश" इति न्यायात् औपशमिकादिभापाना यादीन् भेदान् प्रचिकटयिपुराह---"सन्म चरण पदम भाये" ति इह यथासदर दर्मनमोहनीयचारि- प्रमोदनीयकर्मोपशमभूत सम्यक्त्व चरण च 'प्रथमे आये 'भावे' औपशमिफलक्षणे भवतीति शेप । इति निरूपिती द्वौ भेदावीपशमिकभावस्य ॥ ६ ॥ पीए केवलनुयलं, सम्मं दाणाइलद्धि पण चरणं । तहए सेसुयोगा, पण लद्धी सम्म विरइदुगं ॥ ३५ ॥ 'द्वितीये क्षायिके भावे नव मेदा भवन्ति । तथाहि-'फेयरयुगल' मेयरमा फेवल्ली- नम् । तर केवरज्ञानापरणक्षयमतत्वो क्षायिफ फेवरज्ञान १ वरवर्शनापरणक्षयरागत क्षायिक फेवरदर्शन २ दर्श इमोहनीयक्षयसमुत्थ क्षायिक सम्यक्त्व ३ 'दानादिलषय पर दानलमभोगोपभोगयीर्यरक्षणा दानादिनपपयरकारान्तरापक्षयोमूता शायिस्य ८ शरिरमो. नीपक्षयसम्मूत च क्षायिक परण ययाग्न्यातसजितमित्यर्थ तथा 'गृतीये' धायोपामि- कभावेऽएादश भेदा भवन्ति । तद्यथा-'पोपोपयोगा' फेयरज्ञानफेवनदर्शनव्यतिरिरमामतिमा. नभुतज्ञानायधिज्ञानमा पर्यशापाटयमत्यज्ञानभुनावानपिम:मालपाशानविकरमुर्द- दर्शनाचक्षुर्दर्शनावधिदर्शनरक्षणदर्शनविक्समा दशोपयोगा १० "प रदि" हि पदेकदेशे परसमुदायोपचाराद् दानरामभोगोपभोगपीयरमा राय पप ५ "मम्म"घि सायपत्र 'विरतिद्विक' देशविरतिसर्व विरतिलाणम् २ इत्पतेऽसादा भेदा दायोपगामिक मरन्ति । तन परमारि शानानि श्रीण्य नानानि मारर्णयमक्षयोपशमसम्मूतवन, प्रीति पानि दर्शनावरणक्षयोपशमोदता, दागादिपपरन्धय पाविधान्नरायगयोपशमनन्यस्येन हा- योपशामिकमावान्तीय इति ।

·६५-६६] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । त्याख्यानावरणक्षयोपशमजत्वेन क्षायोपशमिकभावे वर्तत एवेति ।। ६५ ॥ अन्नाणमसिद्धत्तासंजमलेसाकसायगइवेया । मिच्छं तुरिए भव्वाभम्वत्तजियत्तपरिणामे ॥६६॥ अज्ञानम् १ असिद्धत्तम् २ असंयमः ३ लेश्या:-कृष्णनीलकापोततेज पद्मशुसलेश्याभेदात पट् ९ कपायाः-क्रोधमानमायालोभाख्याश्चत्वारः १३ गतिः-नरकतिर्यमनुष्यसुरगतिभेदाचतुर्धा १७ वेदाः-स्त्रीपुंनपुंसकारत्यास्त्रयः २० मिथ्यात्वम् २१ इत्येते एकविंशतिभेदाः 'तुर्ये' चतुर्थे औदयिके भावे भवन्तीत्यक्षरार्थः। भावार्थः पुनरयम्-इहासध्यवसायात्मकं सज्जानमप्यज्ञानं तच मिथ्यात्योदयजमेव । यदभ्यधायि- जह दुधयणमवयणं, कुच्छिय सोलं असीलमसईए । भन्नइ तह नाणं पि हु, मिच्छदिहिस्स अन्नाणं ॥ (विशेषा० गा० ५२०) असिद्धत्वमपि सिद्धलाभावरूपमष्टप्रकारकर्मोदयजमेव । असंयम'-अविरतत्वं तदप्यम- त्याख्यानावरगोदयाद जायते । लेश्यास्तु येषां मते कपायनिप्यन्दो लेश्याः तन्मतेन कपायमो. हनीयोदयजत्वाद् औदयिक्यः, यन्मतेन तु योगपरिणामो लेश्याः तदभिप्रायेण योगत्रयजनक- कर्मोदयममवाः, येषां त्वष्टकर्मपरिणामो लेश्यास्तन्मतेन ससारित्वासिद्धत्ववद् अष्टप्रकारकर्मोद- यजा इति । कपाया:-क्रोधमानमायालोभरूपा मोहनीयकर्मोदयादेव भवन्ति । इह गतयः- गतिनामकर्मोदयादेव नारकत्वतिर्यक्त्वमनुजत्वदेवत्वलक्षणपर्याया जायन्त इति । वेदाः-स्त्रीपुं- नपुंसकाख्या नोकपायमोहनीयोदयादेव जायमानाः स्पष्टमौदयिका एवेति । मिथ्यालमपि अत- त्त्वश्रद्धानरूपं मिथ्यात्वमोहनीयोदयजमेव इत्यौदायिकं प्रतीतमिति । । ननु निद्रापञ्चकसातादिवेदनीयहास्यरत्यरतिप्रभृतयः प्रभूततरभावा अन्येऽपि कर्मोदयजन्या सन्ति तत् किमित्येतावन्त एवैते निर्दिष्टाः !, सत्यम् , उपलक्षणत्वादन्येऽपि द्रष्टव्या , केवलं पूर्व- शास्त्रेषु प्राय एतावन्त एव निर्दिष्टा दृश्यन्त इत्यत्राप्येतावन्त एवास्माभिः प्रदर्शिताः । तथा भव्यत्वम् १ अभव्यत्वं २ जीयत्वम् ३ इत्येते त्रयो मैदा. पारिणामिके भावे भवन्ति । तदेवं द्विभेद औपशमिको मावः २ नवभेदः क्षायिक' ९ अष्टादशभेदः क्षायोपशमिकः १८ एकविंश- तिभेद औदयिकः २१ त्रिभेदः पारिणामिकः ३ । सर्वेऽपि भावपञ्चकभेदाखिपञ्चाशदिति ॥६६॥ प्ररूपितं सप्रभेद भावपञ्चकम् । अधुना सान्निपातिकाख्यषष्ठभावभेदप्ररूपणायोपक्रम्यते- सन च यद्यप्यौपशमिकादिभावानां पश्चानामपि द्विकादिसयोगमाः पइिंशतिर्भवन्ति, तद्यथा---- औपशमिक १ क्षायिक २ क्षायोपशमिक ३ औदायिक ४ पारिणामिक ५ इति भावपञ्चक पट्टकादापालिख्यते ततो दश द्विकसंयोगा अक्षसंचारणया लभ्यन्ते, दशैव त्रिकसंयोगाः, पञ्च चतुष्कसंयोगाः, एकः पञ्चकसंयोग इति । तथापि पडेव संयोगा जीवेष्वविरुद्धाः सम्भवन्ति । शेपास्तु विंशतिः संयोगभङ्गाः प्ररूपणामात्रभावित्वेनाऽसम्भविन एव, अतः सम्भविषझेदवा- रेण गत्याद्यानिता यावन्तः सान्निपातिकभावमेदाः सम्भवन्ति यावन्तश्च न सम्भवन्ति तदेतत् प्रकटयन्नाह-- १ यथा दुर्वचनमवचनं कुत्सितं शीलमशीलमसत्या. । भण्यते तथा ज्ञानमपि सल मिप्यादृष्टेरज्ञानम् ॥ - ·१९२ देवेन्द्रसूरिविरचितसोपाटीकोपेत লাখা चउ चउगईसु मीसगपरिणामुदएहिँ चउ सखहएहिं। उवसमजुएहिँ या चउ, केवलि परिणामुदयखइए ॥ ६७ ॥ चत्वारो भङ्गाश्चतस्पु गतिपु चिन्त्यमानासु भवन्ति । के कृत्वा' इत्याह---मिश्रकपारिणा- मिकौदयिकर्भावावर्णितस्वमाये । इयमत्र भावना -गतिचतुष्टयद्वारेण चिन्त्यमान क्षायोपश मिकपारिणामिकौदयिकरक्षण एकोऽप्यय त्रिकसयोगरूप सान्निपातिको भावश्चतुर्धा भरति । तथाहि-क्षायोपरामिकानीन्द्रियाणि, पारिणामिक जीवत्वादि, औदयिकी नरकगति इत्येको नरकगत्याश्रितस्त्रिकसयोग । एव तिर्यमनुष्यदेवगत्यभिलापेन त्रयो भगका अन्येऽपि याच्या इति । एव चतुर्विधा गतिं मतीत्य त्रिकसयोगेन चत्वारो भेदा निरूपिता । सम्प्रति चतु सयोगेन चतुरो भेदानाह-"चउ सखइएहि" ति चत्वारो भेदा भवन्ति । के ' इत्याह--सह क्षायि- केण वर्तन्ते ये क्षायोपशमिकपारिणामिकौदयिकलक्षणा भावास्ते सक्षायिकास्तै सक्षायिकै । अयमर्थ तिचतुष्टयद्वारेण चिन्त्यमान क्षायोपशमिकपारिणामिकोदयिकक्षायिकलक्षण एकोड प्यय चतुष्कसयोगरूप सान्निपातिको भावश्चतुर्धा भवति । तद्यथा--क्षायोपशमिकानीन्द्रियाणि, पारिणामिक जीवत्वादि, औदायिकी नरकगति , क्षायिक सम्यक्त्वमित्येको नरफगत्याश्रितश्चतु. प्कसंयोग । एव तिर्यमनुष्यदेवगत्यभिरापेन त्रयो भनका अन्येऽपि याच्या इति । एव चतु- विधा गतिं प्रतीत्यैकप्रकारेण चतुष्कसंयोगेन चत्वारो भेदा निरूपिता । अधुना प्रकारान्तरेण चतुष्कसंयोग एव चतुरो भेदानाह---"उवसमजुएहिं वा च" ति वाशब्दोऽथवाशब्दार्थ , अथवा क्षायिकभावाभावे औपशमिकेन प्रदर्शितस्वरूपेण भावेन युते --कलितै पूर्वोत्तै क्षायो- पशमिकपारिणामिकौदयिकैरेव निप्पन्नस्य सानिपातिकमावस्य गतिचतुक प्रतीत्य चत्वार । चतु सत्या भेदा भवन्तीति शेष । तद्यथा--क्षायोपशमिकानीन्द्रियाणि, पारिणामिक जीवत्वम् , औदायिकी नरकगति , औपशमिक सम्यक्त्वमित्येको नरकगत्याश्रितश्चतुप्कसंयोग । एव तिर्यमनुष्यदेवगत्यभिरापेन त्रयो भना अन्येऽपि वाच्या । तदेवममिहिता गतिचतुष्टयमाधि- सकेन त्रिकर्सयोगेन द्वाभ्या चतुष्कर्मयोगाभ्या द्वादश विकल्पा । सप्रति शुद्धसंयोगत्रयख- रूप शेषमेदत्रय निरूपयिपुराह-"केवलि परिणामदयखइए" ति 'केसरी' केवलज्ञानी पारिणामिकौदयिकक्षायिके सान्निपातिकमैदे किसंयोगरूपे वर्तते, यतस्तस्य पारिणामिक जीवत्वादि औदयिकी मनुजगति क्षायिकाणि ज्ञानदर्शनचारित्रादीनि । तदेयमेकसिक्संयोग फेवलिपु सम्भवतीति ॥ ३७॥ खयपरिणामे सिदा, नराण पणजोगुवसमसेदीए । ह्य पनर सनिवाइयभेया पीसं असमविणो ॥ ६८॥ . 'सिद्धा' निर्दम्यसकलकर्मेन्धना क्षायिकपारिणामिके साक्षिपातिकमैदे द्विकरयोगमा वर्तन्ते । तभाहि-सिद्धाना क्षायिक ज्ञानदर्शनादि, पारिणामिक जीवलमिति द्विक्सयोगो भवति । 'नराणा' मनुष्याणा पधकसयोग सानिपातिकमेद उपशमश्रेण्यामेव भाप्यते, यतो य सायिफसम्यम्हष्टिर्मनुष्य उपशमश्रेणी प्रतिपद्यते तस्यौपशमिक चारित्र क्षायिक सम्यक्स क्षायोपरामिकानीन्द्रियाणि मौदायिती मनुतगति पारिणामिक जीयत्व भन्यख चेति । 'इति' 1 ·६७-६९] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्ममन्यः । १९३ अमुना पूर्वदर्शितप्रकारेण गत्यादिपु संयोगपट्कचिन्तनलक्षणेन परस्परविरोधाभावेन सम्भविनः पञ्चदश सान्निपातिकमेदा. पष्ठमावविकल्पाः प्ररूपिता इति शेषः । “वीस असमविणो ति विंशतिसक्ष्याः संयोगा असम्भविनः, प्ररूपणामात्रभावित्वेन न जीवेषु तेषां सम्भवोऽस्तीति । मनु पड्विंशतिभेदाः पाक् प्रदर्शिताः, इह तु पञ्चदशानां विंशतेश्च मीलने पञ्चत्रिंशत्सपा मेदाः प्राप्नुवन्तीति कथं न विरोधः?, अत्रोच्यते-ननु विस्मरणशीलो देवानांप्रियः, यतोऽनन्तरमे- वोदितं गत्यादिद्वारेणैव ते चिन्त्यमानाः पञ्चदश भवन्ति, मौला च्यादिसंयोगास्तु पडेव । तथाहि-एको द्विकसंयोगः, द्वौ द्वौ त्रिकचतुष्कसयोगी, एक. पञ्चकसंयोग इति पण्णां विंशत्या मीलने पविशतिसर्ययोपजायत इति नात्र कश्चन विरोध इति ॥ ६८ ॥ अभिहिताः समभेदाजीवानामौपशमिकादयो भावा. । साम्प्रतमेतानेव कर्मविषये चिन्तयन्नाह- मोहेव समो मीसो, चउघाइस' अट्टकम्मसु य सेसा । धम्माइ पारिणामियभावे खंधा उदइए चि ॥ ६९॥ 'मोहे एय' पष्ठीसप्तम्योरथ प्रत्यभेदाद्, यथा वृक्षे शाखा वृक्षस शाखा, मोहनीयस्यैव कर्मणः 'शम.' उपशमोऽनुदयावस्था मरमच्छन्नामेरिव न तु समस्तानां कर्मणाम् । “मीसो चउपाइसु"त्ति 'मिश्र.' क्षयोपशमः, तत्र क्षयः-उदयावस्थस्यात्यन्तामावस्तेन सहोपशमः-अनुदयावस्था दरवि- ध्यातवहिवत् क्षयोपशमः, 'चतुर्ष' चतु सद्धयेषु 'पातिपु' ज्ञानादिगुणपातफेषु कर्मखित्युत्तरोक्त- मत्रापि सम्बन्धनीयम्, ततो ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनीयान्तरायलक्षणानां घातिकर्मणामेव क्षयोपशमो भवति न स्वघातिकर्मणामिति । 'अष्टकर्मसु' ज्ञानावरणायन्तरायावसाने 'चा' पुनरर्थे अष्टकर्मसु पुनः शेषाः' औदयिकक्षायिकपारिणामिकभावा भवन्ति । तत्रोदय-विपाकानुभव- नम्, क्षयः-अत्यन्ताभाय , परिणामः-तेन तेन रूपेण परिणमनमित्यक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम्-- मोहनीयकर्मणः पञ्चापि भावाः प्राप्यन्ते । मोहनीयवर्जितज्ञानावरणदर्शनावरणान्तरायलक्षणानां तु त्रयाणां घातिकर्मणामुदयक्षयक्षयोपशमपरिणामखमावाश्चत्वार एवं भाया भवन्ति न पुनरुप- शमः । शेषाणां वेदनीयायुर्नामगोत्रखरूपाणां चतुर्णामप्यघातिकर्मणामुदयक्षयपरिणामलक्षणास्त्रय एवं भावा भवन्ति, न तु क्षयोपशमोपशमाविति । प्रतिपादिता जीवेषु तदानितकर्मसु च पञ्चापि भावाः । अधुना तान् अजीवेषु विभणिपु- राह--"धन्माइ' इत्यादि । इह पदेकदेशे पदसमुदायोपचाराद् धर्मास्तिकायः १ अधर्मास्ति- कायः २ आकाशास्तिकायः ३ पुद्गलास्तिकायः ४ कालद्रव्य ५ चेति परिग्रहः । तत्र धारयति- गतिपरिणतजीवपुद्गरान् तस्वभावतायामवस्थापयतीति धर्मः, अस्तयश्चेह प्रदेशास्तेषां चीयत इति कायः-सङ्घातोऽस्तिकायः, ततो धर्मश्वासावस्तिकायश्च धर्मास्तिकायः । तथा न धारयति- गतिपरिणतानपि जीवपुद्गलान् तत्वभावतायां नावस्थापयति स्थित्युपष्टम्मकत्वात् तस्येत्यधर्मः शेष प्राग्वत् । आ-समन्तात् काशते-अवगाहदानतया प्रतिभासत इत्याकाशः, शेपं प्राग्वत् । पूरणमलनधर्माणः पुद्गला', पृषोदरादित्वाद् इष्टरूपसिद्धि शेपं पूर्ववत् । तथा "फलण् सद्ध्याने" कलन कालः, कल्यते वा-परिच्छियते वस्त्वनेनेति कालः, कलानां वा-समयादिरूपाणां समूह। कालः । आह सामूहिके प्रत्यये नपुंसकलिङ्गेन भवितव्यम्, यथा कापोतं मायूरं चेति, तिन,] ·[गामा देवेन्द्ररिविरचितत्तोपाटीकोपेत यदाहु श्रीहेमचन्द्रसरिपादाः-उच्यते सद्विचशाद् लिङ्गस्य न नियम । यदाह पाणिनिः- लिगमशिप्यम् , रोकाश्रयत्वात् तस्येति । तत काल एव ततस्पद्रवणाद् द्रव्य कालद्रव्यम्, तर च कालन्य वस्तुत समयरुपम निर्वि भागत्वाद् न देशप्रदेशसम्भव , अत एवातासिकायवाभावो वेदितव्य । नन्यतीतानागतवर्तमानभेदेन कालस्यापि वैविध्यमस्तीति तिमिति नोक्तम् ।। सत्यम्, अतीतानागतयोविनष्टानुत्पन्नत्वेनाऽविद्यमा त्वाद् यातमानिक एव समयरूप माप । यद्येव तहिं पूर्वसमयनिरोधेनगोचरसमयसद्भावेऽसमपाताना समयाना समुदयसमित्याधगम्भ- चादावलिकादय शास्त्रा तरमतिपादिता पालविशेषा फथ साच्छन्ते !, सत्यम्, तत्त्वतो न समच्छन्त एव, केवल व्यवहारार्धमेव यस्मिता इति । अथ केऽमी आपलिकादय कालविशेषा । इति विनेयमापच्छाया तदनुग्रहाय सन्या वारभ्य फारविशेपा प्रतिपाद्यन्ते । तत्र समयसरूपमेयमनुयोगदारे प्रतिपापते, मधमा- से कि त समए समयस्स प परवण करिम्सामि--से रहामर तुम्नागदारए सिया वरुणे यत्व जुगव जुवाणे अपायके घिरम्महत्ये ढपाणिपायपासपिद्दतरोरुपरिणए तरजमल जुगरपरिपनिमबाह चम्मिगदुहणमट्टियसमाहयतीचियगायकाए लघणपवणजरगयापागममत्ये उरस्सपरसमलागए छेए दरसे पटे कुमले मेहावी निउणे उिणसिप्पोरगए एग गदह पडसाडिय या पट्टसाडिय या गटाय सयराह हत्यमिप लोसारिजा, तय चोया पपग एस चयासी-जेण कालेण तेण तुनागदारएण तीसे पहाडियाए बापटसाहिया या सपराद इत्यामिरे ·पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । ओसारिए से समए मवह नो इणद्दे समझे, कम्हां जम्हा संखिजाणं तंतुणं समुदयसमिति- समागमेणं',पडसाडिया निष्फलइ, उवरिल्लयम्मि तंतुम्मि अच्छिन्ने हिहिल्ले तंतू न छिज्जइ, अन्नम्मि काले उरिल्ले तंतू छिजइ अन्नम्मि काले हिहिले तंतू छिज्जइ, तम्हा से समए न भवइ । एवं वयंतं पन्नवगं चोयए एवं वयासी-जेणं कालेणं तेणं तुन्नागदारएणं तीसे पड़- साडियाए वा पट्टसाडियाए वा उवरिल्ले तंतू छिने से समएं : न स्वइ, कम्हा : जम्हा संखि- जाणं पम्हाणं समुदयसमिइसमागमेणं एगे तंतू निष्फजइ, उवरिल्ले पम्हम्मि अच्छिन्ने हिहिले पम्हे न छिजइ, अन्नम्मि काले उवरिल्ले पम्हे छिज्जइ अन्नम्मि काले हिट्टिले पन्हे छिज्जइ, तन्हा से समए न भवइ । एवं वयंत पन्नवगं चोयए एवं वयासी-जेणं कालेणं तेणं तुन्नागदारएणं. सम्स तंतुस्स उपरिल्ले पम्हे छिन्ने से समए । न भवइ, कम्हा ! जम्हा अणंताणं संघायाणं समुदयसमिइसमागमेणं एगे पम्हे निप्फजइ, उवरिले संघाए अविसंघाइए हिहिले संघाए न विसंघाइजइ, अन्नम्मि काले उवरिल्ले संघाए विसंघाइज्जइ अन्नम्मि काले हिहिल्ले संघाए विसं- घाइजइ, तम्हा से समए न भवइ । इत्तो विणं सुहुमतराए समए पन्नचे समणाउसो! १ (पन १७५-२)|| असखिज्नाणं समयाणं समुदयसमिइसमागमेणं सा एगा आवलिय त्ति पवुच्चइ २ (पत्र १७८-२)॥ सम्येया आवलिका आनः, एक उच्छास इत्यर्थः ३ । ता एव सद्ध्येया निःश्वासः ४ । द्वयो- रपि कालः प्राणुः ५ । सप्तमिः प्राणुभिः स्तोकः ६ । सप्तभिः स्तोकैर्लयः ७ । सप्तसप्तत्या लवानां मुहूर्तः ८ । त्रिंशता मुहूरहोरात्र. ९ । ते. पञ्चदशभिः यक्षः १० । ताभ्यां द्वाभ्यां मासः ११ । मासद्वयेन ऋतुः १२ । ऋतुत्रयमानमयनस् १३ । अयनद्वयेन संवत्सरः १४ । पञ्च- भिस्तयुगम् १५ । विंशत्या युगैर्वर्षशतम् १६ । तैर्दशभिर्वर्षसहस्रम् १७ । तेषां शतेन वर्षलक्षम् १८ । चतुरशीत्या च वर्पलक्षैः पूर्वाद् भवति १९ । पूर्वाङ्गं चतुरशीतिवर्षलक्षगुणितं पूर्व भवति २०, तच्च सप्ततिः कोटिलक्षाणि षट्पञ्चाशच्च कोटिसहस्राणि वर्षाणाम् । उक्तं च- पुषस्स य परिमाणं, सयरिं खल होति कोडिलक्खाओ। छप्पन्नं च सहस्सा, बोघधा वासकोडीणं ॥ (जीवस० गा० ११३) स्थापना-७०५६०००००००००० । इदमपि चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितं त्रुटिताङ्गं भवति २१ । एतदपि चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितं त्रुटितम् २२ । एतदपि चतुरशीतिलक्षैर्गुणितमटटाङ्गम् २३ । एतदपि चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितमटटम् २४ । एवं सर्वत्र पूर्वः पूर्वो राशिश्चतुरशीतिलक्षवल- पेण गुणकारेण गुणित उत्तरोत्तरराशिरूपतां प्रतिपद्यत इति प्रतिपत्तव्यम् । ततश्च अववाहू २५ अवयं २६ हुहूकाझं २७ हुहूकं २८ उत्पलाई २९ उत्पलं ३० पाझं ३१ पगं ३२ नलिनाहं ३३ नलिनं ३१ अर्थनिपूराङ्गं ३५ अर्थनिपूरं ३६ अयुताङ्गं ३७ अयुतं ३८ नयु- ताङ्ग ३९ नयुतं ४० प्रयुताझं ४१ प्रयुतं ४२ चूलिका ४३ चूलिका ४४ शीर्षप्रहेलिकाझं ४५, एवमेते राशयश्चतुरशीतिलक्षखरूपेण गुणकारेण यथोत्तरं वृद्धा द्रष्टव्यास्तावद् यावदिदमेव १० एगा प° अनुयोगद्वारे ॥ २-३ °ए भवद ! न भ° अनुयोगद्वारे । ४ पूर्वस्य च परिमाणं सप्ततिः खलु भवति कोटिलक्षाणाम् । षट्प्रयाश च सहसा ज्ञातव्या वर्षकोटीनाम् ।

·देवेन्दपरिविरचितखोपाटीकोपेत [गाथा शीर्षप्रहेलिकाप्न चतुरशीतिल्क्षैर्गुणित शीर्षप्रहेलिका भवति १६ 1 असा सरूपमहतोऽपि दर्यते-७५८२६३२५३०७३०१०२४११५७९७३५६९९७५६९६१०६२१८९६- ६८५८०८०१८३२९६ अग्रे चत्वारिंश शून्यशतम् । तदेव शीर्षप्रहेलिकाया सर्वाभ्यानि पर्नवत्यधिकशतसहरन्यास्थानानि भवन्ति । एतम्माध परतोऽपि सदय कालोऽति, स त्वनतिशामिनामसन्यवहार्यत्वात् सर्पपोपमयाऽत्रैव यक्ष्यते । पस्योपमसागरोपमपुद्गलपरापादिका. रखरूप पुन खोपज्ञशतकटीकायां सविस्तरमभिहित तत एवावधारणीयम् । सतो धर्मालिकाय १ अधर्मास्तिकाय २ आकाशानिमाय ३ पुरालिकाय ? काल ५. द्रव्याणि 'पारिणामिके' तेन तेन रूपेण परिणमनसमाये पर्यायपिशेषे घर्तन्त इति शेप । तथाहि-धर्माधर्माकाशास्तिकायानामनादिकारादारभ्य जीवानां पुद्गल्या च गतिसित्युपटम्मा घकाशदानपरिणामेन परिणतत्याद गादिपारिगामिकमावपतित्वम् । पालमपगमयम्माप्पारापरस मयोत्सरितयाऽऽवलिकादिपरिणामपरिणतपादनादिपारिणामिभायातित्वमेय । पादिरर न्धानां सादिकारात् तेन तेन समावेन परिणामात् सादिपारिणामिक्स मेर्वादिस्कन्धानो खना दिकारात् तेन तेन रूपेण परिणामादनादिपरिणामिकमाववर्तित्व चैति । भार कि सर्वेऽप्य जीवा पारिगामिक एवं मारे वर्तन्ते । आहोश्चित् केचिदन्यन्गिापि । इत्पार-सपा उदए वि" चि कथा' अनन्तपरमाण्वात्मा न तु केवराणय, तेषां जीवेाऽमहणाव, 'औद- यिकेऽपि' औदयिकभावेऽपि, न पेवल पारिणामिक इत्यपिदार्थ । तथाहिरीरादिता मोदयजनित औदारिफादिशरीरतया ओशरिकादी स्कन्धानामेवोदय इति गाय ! उदय पपोदयिक इति गुत्पचिपक्षे नु फर्मस्कन्धरक्षणेवतीपेचीदपिकमायो भवतीति माय । तयाहि-क्रोधायुदये जीवस्य फर्मरन्धातामदयम्नेषागेवीदपिकत्वमिति । नन्वेष कर्मम्कामानिता ओपशमिकादयोऽपि मवा अपीवानां सम्भवन्त्यतमेपामार माल प्रामोति, सत्यम्, तेषामविवपिता, मत पर फधिदनीयातो पारिणामिर पद मापोऽन्यु पगम्यत इति ॥ ६२ ॥ व्यास्याता सतीयाधिता अपि भाषा । मम्मति जीयगुणगते गा सनकेपु मावार रिनपयिपुराह- ·0] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्ममन्यः । १९७ सूक्ष्मसम्परायलक्षणगुणस्थानकद्वयवर्ती जन्तुरुपशमक उच्यते, तस्य चत्वारः पञ्च या भाषा भवन्ति । कथम् । इति चेद्, उच्यते--अयस्तावत् पूर्ववदेव, चतुर्धस्तु क्षीणदर्शनत्रिकस्य श्रेणिमारोहतः क्षायिकसम्यक्त्वलक्षणोऽन्यस्य पुनरोपरामिकसभाव इति । अमीपामेव चतुणां मध्येऽनिवृत्तिमा दरसूक्ष्मसम्परायगुणसानद्वयवर्तिनोऽप्योपशमिकचारित्रस शास्त्रान्तरेषु प्रतिपादनाद् औपश- मिकचारित्रप्रक्षेपे पञ्चम इति । 'उपशान्त.' उपशान्तमोहगुणस्थानकवर्ती तस्यापि चत्वारः पञ्च या भावाः प्राप्यन्ते, ते चानन्तरोपशमकपदप्रदर्शिता एव । "पर सीणापुत्रि" वि चत्वारो भावाः क्षीणापूर्वयो.' क्षीणमोहगुणस्थानकेऽपूर्वकरणगुणसानके चेत्यर्थः । तत्र क्षीणमोहे त्रयः पूर्ववत् , चतुर्थः क्षायिकसम्यक्त्वचारित्रलक्षणः, अपूर्वकरणे तु वयः पूर्ववत्, चतुर्थः पुनः क्षायिकसम्यक्त्वसमाव औपशमिकसम्यक्त्वस्वभावो वेति । "तिन्नि सेसगुणहाणग" चित्रय' त्रिसद्धया भावा भवन्ति, केपु ! इत्याह-विभक्तिलोपात् 'शेषगुणस्थानके मिथ्यादृष्टिसास्या- दनसम्यग्मिच्यादृष्टिसयोगिकेवल्ययोगिकेवलिलक्षणेषु । तत्र मिथ्यादृष्ट्यादीनां त्रयाणामौदयिकी गतिः, क्षायोपशमिकानीन्द्रियाणि, पारिणामिकं जीवत्वम् इत्येते त्रयो भाषाः प्रतीता एव । सयो- गिकेवल्ययोगिकेवलिनो. पुनरौदयिकी मनुजगतिः, क्षायिकं केवलज्ञानादि, पारिणामिकं जीवत्वम् इत्येवंरूपात्रय इति । आह किममी त्रिप्रभृतयो भावा गुणस्थानकेषु चिन्त्यमानाः सर्वजीवा- धारतया चिन्त्यन्ते ! आहोश्चिदेकजीवाधारतया ! इत्याह--"एगजिए" ति एकजीवाधारतयेत्थं भावविभागो मन्तव्यः, नानाजीवापेक्षया तु सम्भविनः सर्वेऽपि भावा भवन्तीति । अधुनतेषु गुणस्थानकेषु प्रत्येकं यस्य भावस सम्बन्धिनो यावन्त उत्तरभेदा यस्मिन् गुणस्सा- नके प्राप्यन्त इत्येतत् सोपयोगित्वादसाभिरभिधीयते । तद्यथा-क्षायोपशमिकभावमेदा मिथ्या- दृष्टिसाखादनयोरन्तरायकर्मक्षयोपशमजदानादिरब्धिपश्चक ५ अज्ञानत्रय ३ चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शन- २ लक्षणा दश भवन्ति, सम्यग्मिथ्यादृष्टौ दानादिलब्धिपश्चक ५ ज्ञानत्रय ३ दर्शनत्रय ३ मिश्र रूपसम्यक्त्व १ लक्षणा द्वादश मेदा भवन्ति, अविरतसम्यग्दृष्टी मिश्रत्यागेन सम्यक्त्वपक्षेप व एव द्वादश, विरती च द्वादशसु मध्ये देशविरतिप्रक्षेपे त्रयोदश, ममवाप्रमचयोश्च देशविरति- विरहितेषु पूर्वमदर्शितेषु द्वादशखेव सर्वविरतिमनःपर्यायज्ञानप्रक्षेपे चतुर्दश, अपूर्वकरणानिय- तिवादरसूक्ष्मसम्परायेषु चतुर्दशभ्य, सम्यक्त्वापसारणे प्रत्येकं त्रयोदश, उपशान्तमोहक्षीणमो- योस्त्रयोदशभ्यश्चारित्रापसारणे द्वादश क्षायोपशमिकभावभेदाः माप्यन्ते । अधुनौदयिकमायभेदा भाव्यन्ते-मिथ्यादृष्टावज्ञानासिद्धत्वादय एकविंशतिरपि भेदा भवन्ति, साखादन एकविंशतेर्मिथ्यात्वापसारणे विंशति , मिश्राविरतयोविंशतेरज्ञानापगमे एकोनविंशतिः, देशविरते च देवनारकगत्यभावे सप्तदश, प्रमते व तिर्यग्गत्यसंयमाभावे पचदश, अप्रमत्तेच पञ्चदशम्य आद्यलेख्यात्रिकामाचे द्वादश, अपूर्वकरणेऽनिवृत्तियादरे व द्वादशभ्यस्त्रेज.पद्मलेश्य- योरमावे दश, सूक्ष्मसम्पराये सञ्चलनलोममनुजगतिशुललेश्याऽसिद्धवलक्षणाश्चत्वार औदयिका भाया., उपशान्तक्षीणमोहसयोगिकेवलिषु चतुर्य. सश्वनलोमाभावे त्रयः, अयोगिकेवलिनस्तु मनुजगत्यसिदत्वरूपमौदरिकभावभेदद्वयं प्राप्यते । औपशामिकमावमेदा उच्यन्ते अविरतादारभ्योपशान्तं यावदीपयमिक्सम्यक्त्वाल औप.

·[गाथा " , १९८ देवेन्द्रसूरिविरचितखोपनटीकोपेत. शमिकभावमेद प्राप्यते, औपशमिकचारित्रलक्षणस्त्वनिवृत्तेरारभ्योपशान्त यावत् प्राप्यते । क्षायिकभावभेदश्च क्षायिकसम्यक्त्वरूपोऽविरतादारभ्योपशान्त यावत् प्राप्यते, क्षीणमोहे च सायिक सम्यक्त्व चारित्र च प्राप्यते, सयोगिकेवल्ययोगिकेवलिनोस्तु नवापि क्षायिक- भावा प्राप्यन्ते । पारिणामिकभावभेदा मिथ्यादृष्टो त्रयोऽपि, साखादनादारभ्य च क्षीणमोह यायदभन्यत्ववों चौ भवत , सयोगिकेवल्ययोगिकेवलिनोस्तु जीवत्वमेवेति, भव्यत्वस्य च प्रत्यासन्नसिद्धावस्थाया- मभावादधुनाऽपि तदपगतप्रायत्वादिना केनचित् कारणेन शास्त्रान्तरेषु नोक्तमिति नामाभि- रप्यत्रोच्यते। यस्य भावस्य भेदा यस्मिन् गुणस्थानके यावन्त उक्तास्तेपा सम्भविभावभेदानामेकत्र मीलने सति तावद्भेदनिप्पन्न पष्ठ सान्निपातिकमावभेदस्तस्मिन् गुणस्थानके भवति । यथा--मिथ्या- दृष्टावौदयिकमावमेदा एकविंशति , क्षायोपशमिकभावभेदा दश, मारिणामिकभावभेदात्रय , सर्वे भेदाश्चतुस्त्रिंशत् । एव साखादनादिप्वपि सम्भविभावभेदमीलने तावद्भेदनिप्पन्न पष्ठ सानिपातिकमावभेदो वाच्य । एतदर्थसवाहिण्यश्चैता गाथा यया- "पण अतराय अन्नाण तिन्नि अञ्चक्खुपक्खु दस एए । मिच्छे साणे य हवति मीसए अतराय पण ।। नाणतिग दसणतिग, मीसगसम्म च वारस ह्वति । एव च अविरयम्मि वि, नवरि तहि दसण सुद्ध । देसे य देसविरई, तेरसमा तह पमचअपमचे । भणपज्जवपक्खेवा, चउदस अप्पुटकरणे उ ।। वेयगसम्मेण विणा, तेरस जा सुहुमसपराउ चि । ते धिय उवसमखीणे, चरित्तविरहेण पारस उ॥ खाओवसमिगमावाण किचणा गुणपए पडुच कया । उदइयमावे इण्हि, ते चेव पडुच दसेमि ॥ चउगइयाई इगवीस मिच्छि साणे य हुति वीस च । मिच्छेण विणा मीसे, इगुणीसमनाणविरहेण !! एमेव अविस्यम्मी, सुरनारयगइविओगओ देसे। सतरस हुति ते चिय, तिरिगइअसजमाभावा ।। पान्तराया बसानानि प्रीमि अपनयन दश एते । मिध्याले सासादने च भवति निभा अन्त राया पय । कानत्रिक दर्शनयिक मिसम्यक्स य द्वादश भवन्ति । एव याचिरतेऽपि भवर पत्र दर्शन शुभम् ॥ देशे व देशविरतित्रयोदधी तथा प्रमत्ताप्रमत्तयो । मन पर्यवशेषार चतुर्दश धपूर्पकरणे छ। वेदकसम्परलेन बिना प्रयोदश यायत् यक्ष्मराम्पराय हवात एक उपशान्त गयो पारिनविरदेण द्वाद क्षायोपशमिममायानो कीर्तना गुणादानि प्रती कृता । औदायिकमाये तानी ताम्यर प्रती र दर्शयामि। चतुर्गस्यादि एविंशतिमिप्यले गासादने व भवति विविध मिथ्याचेर दिना मि एकोनविंशविरहा अविरहेण ॥ एक्मेदाविरवे गुरनारकगतिविमोगतो देशे । राहदामात एव शिग्गययमामाषान् ।।

·७०-७१] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्मग्रन्य । पनरस पमतम्मी, अपमते आइलेसतिगविरहे । ते चिय पारस मुद्देगलेसओ दस अपुधम्मि । एव अनियट्टिम्मि वि, सुहुने सजरणलोभमणुयगई। अतिमलेसअसिद्धत्तमापओ जाण चउ मावा ।। संजरणलोभविरहा, उपसंततीणकेवलीण तिग । लेसाभावा जाणमु, अजोगिगो भावदुगमेव ।। अविरयसम्मा उपसतु जाव उवसमगसाइगा सम्मा । अनियट्टीओ उवसतु जाप उक्सामिय चरण । खीणम्मि खइयसम्म, चरण च दुग पि जाण समकाल। नव नव खाइयभावा, जाण सजोगे अजोगे य॥ जीवचममवत, भवत्त पि हु मुणेसु मिच्छम्मि । साणाई खीणते, दोन्नि अभधत्वज्जा उ॥ सजोगि अजोगिम्मि य, जीवत चेव मिच्छमाईण । ससभावमीरणाओ, भाव मुण सन्निवाय तु॥ व्याख्यातमाया एघेता , नवरमेकादश्या गाथायाम् "उवसमगखाइगा सम्म" ति अनेनीपश- मिकक्षायिकसम्यक्त्वरूपमीपशमिकक्षायिकभावमेदद्वय युगपल्लाघवार्थ निरूपितम् । ततश्चाविर- तादारभ्योपशान्तमोर यावत् कस्यचिदौपशमिकसम्यक्त्वरूप औपशमिकमारभेद भाप्यते कस्य- चित् पुन क्षायिकसम्यक्त्वरूप क्षायिकभावमेदधेति ॥ ७० ॥ व्याख्यात मूरद्वारगाथाया मावद्वारम् । सम्प्रति सरेयकादिद्वार प्रचिकटयिपुराह- संखिलेगमसंसं, परित्तजुत्तनियपयजुप तिपिहं । एयमणंत पि तिहा, जहन्नमज्झुपसा सव्ये ॥ ७१ ॥ एतायन्त एत इति सध्यान सज्येयम्, “य एघात " (सि०५१-२८) इति यमत्यय , तय 'एकम् एकमेव भवति, नापरे असाध्येयादेवि परीतादयो मूलभेवस्खासा भेदा अस्स वियन्त इति भाव । न सद्ध्यामहतीत्यसमयम् , ' देण्डादिभ्यो य " (सि० ६.४-१६८) इति यमत्यय , अस- ध्येयक तत् पुन परीत्त च युक्त च निजपद-सकीयपदममषेयफलक्षण तथ परीचयुक्तीन पदा प्रमतेप्रमत्ते आदिले पारिवाविरद । त एव द्वारा क्लेसातो दा भाई ॥ एषम नितेऽपि रामे रामलनरोममनुभगो । अन्तिमटेन्यानिस्तयोमावाद् जानीहि सताये मारा ॥ सत्र हनलोगविरहानुपातभाशालिनी त्रिम । सामावाबानीहि भयोगिनो मादिर मतसम्य क्साइपचान्त पापनुपशमक्षारिक सम्पारे । नितिन उपशान्त सावदोषयमिक पागम् ॥ शीण धादिस्यम्पात परण च दिकमपि जानीहि समागम् । नानद दायिकमासन जानादि योगऽयोगे च॥ जीवतममन्यत मन्यतमपि सतु मानीहि निम्याने । सामानादिषु होलादे द्वारमन्यमवी सयौगिन्ययोगिनिय वत्त व मिप्यनारीनाम् । सागमाश्मीलना गप पानीति समिnि रसिद्धहेमराम्दाशासने सार्थ 'इव यामिनीयस्नु परिभ्यो सन् इलेवन सूपम् ।।

·[गाथा २०० देवेन्द्ररिविरचितखोपज्ञटीकोपेतः पदानि तैर्युक्तं-समन्वितं सत्, किम् ? इत्याह-'त्रिविधं त्रिप्रकारं भवति । यथा-परीचा- सद्धयेयकं १ युक्तासहधेयकम् २ असक्ष्यातासध्येयकम् ३ इति उक्तं त्रिधाऽसयेयकम् । अधुना त्रिविधमनन्तकमाह--"एवमणंत पि तिह" ति 'एवम्' अनेनानन्तरप्रदर्शितप्रकारेण परीत्तयुक्तनिजपदयुक्तलक्षणेन 'अनन्तमपि' अनन्तकमपि न केवलमसद्धयेयकमित्यपिशब्दार्थः 'त्रिधा त्रिप्रकार वेदितव्यम्, तद्यथा-परीतानन्तकं १ युक्तानन्तकम् २ अनन्तानन्तकम् ३ इति । एवमेतानि समुदितानि सप्तापि पदानि पुनरेकैकशस्त्रिरूपाणि भवन्तीति दर्शयितु- माह--"जहन्नमझुक्सा सधे" ति प्राकृतत्वातिव्यत्ययाद्' 'जघन्यमध्यमोत्कृष्टानि' जघन्य. मध्यमोत्कृष्टभेदभिन्नानि 'सर्वाणि' समस्तानि एकैकशः सप्तापि पदानि वेदितव्यानीत्यर्थः । तथाहि-जघन्यसद्धयेयकं मध्यमसद्धयेयकम् उत्कृष्टसध्येयकम् । तथा जघन्यपरीवासद्धयेयक मध्यमपरीचासद्धयेयकम् उकृष्टपरीचासहयेयकम् । जघन्ययुक्तासमवेयक मध्यमयुक्तासयेयकम् उत्कृष्टयुक्तासद्येयकम् । जघन्यासयातासहधेयकं मध्यमासळ्यातासङ्घयेयकम् उत्कृष्टासध्यातास- श्येयकम् । तथा जघन्यपरीतानन्तक मध्यमपरीतानन्तकम् उत्कृष्टपरीवानन्तकम् । जघन्ययु- तानन्तक मध्यमयुक्तानन्तकम् उत्कृष्टयुक्तानन्तकम् । जघन्यानन्तानन्तक मध्यमानन्तानन्तकम् उत्कृष्टानन्तानन्तकम् । तदेव सत्यातक त्रिधा असहयातमनन्तक च नवधा भवतीति ॥ ७१ ।। तदेव सस्येयकादिभेदमरूपणामात्र कृत्वा विस्तरतस्तत्वरूप निरूपयिषु सध्यातकं विधेति यद्दिष्ट तद् विवृण्वन्नाह- लहु संखिजंदु चिय, अओ परं मज्झिमं तुजा गुरुपं । जंबूद्दीवपमाणयचउपलपरूवणाइ इमं ॥७२॥ इहैकको गणनसक्ष्यां न लभते, यत एकस्मिन् पादौ दृष्टे घटादि वस्त्यिदं तिष्ठतीत्येवमेव पाय प्रतीतिरूपद्यते, नैकस याविषयत्वेन । अथवा आदानसमर्पणादिव्यवहारकाले एक वस्तु मायो न कश्चिद् गणयति, अतोऽसंव्यवहार्यत्वादल्पत्वाद्वा नैको गणनसचवां लभते, तस्माद् द्विमभृतिरेख गणनसङ्ख्या । अत एवाह-'सद्ध्येय सङ्ग्यातकं 'लघु' जघन्यं-रुख, चियशब्दस्याऽवधारणा- र्थत्वात् , यदाहु श्रीहेमचन्द्रसरिसादाः प्राकृतलक्षणे-णइ म चिय च अवधारणे" (सि०८-२-१८४) द्वावेव, नैक , पूर्वोदितयुक्ते । अत परम्' एतस्मात् विकभूतनपन्यसद्धपातका- दूर्ध्वं मध्यमं तु सद्ध्यातक पुनस्त्रिचतुरादिकमनेकप्रकारं भवति । कियदूरं यावद् मध्यम भवति । इत्याह --"जा गुरुय" ति 'यावद्' इत्यवधौ ‘गुरुकम्' उत्कृष्ट-सर्वोपरिवर्ति सद्ध्यातकं प्रामो- तीति शेषः । अथेदमेव गुरुक सध्यातक कय विज्ञेयम् ! इत्याह-'इदम्' अधुनेव वक्ष्य- माणखरूप गुरुकं सङ्ख्यातक ज्ञेयमिति शेषः । कया ! 'जम्बूद्वीपप्रमाणचतुष्पल्यप्ररूपणया' जम्बूनाना वृशेणोपलक्षितो द्वीपो जम्बूद्वीपस्तेन जम्बूद्वीपेन ममाणम्-इयचावधारणं येषा ते जम्बूद्वीपप्रमाणकास्ते च ते चत्वार चतु सक्ष्याः पल्याच धान्यपल्या इव जम्बूद्वीपप्रमाणकच- तुपल्यास्तेषा प्रकृष्टरूपा प्ररूपणा-व्यावर्णना तया । एतदुक्क भवति-यथा जम्बूद्वीपो लक्ष- योजनप्रमाण एवमेतेऽप्यायामविष्कम्माम्या प्रत्येक लक्षयोजनप्रमाणा वृत्ताकारत्वाच परिधिना, ·७२-७३] घडशीतिनामा चतुर्थः कर्ममन्थः । परिही तिलक्ख सोलस, सहस्स दो य सय सतवीसहिया । कोसतिय अहवीस, धणुसय तेरंगुलद्धहियं ॥ (बृह० क्षे० गा०६) इतिगाथाभिहितप्रमाणोपेताः । उक्तं च श्रीमदनुयोगद्वारस्ने- जहन्नयं संसिज्जयं किचिल्लिय होइ ? दो रूवाई । तेण परं अजहन्नमणुकोसयाई टाणाई जाय उकोसयसंखिज्जयं न पावइ । उक्कोसयं संखिजयं 'कित्तियं होइ ? उक्कोसयरस संखिजयस्स परूवणं करिम्सामि-से जहानामए पल्ले सिया एगं जोयणसयसहस्सं आयामविसंमेणं तिन्नि जोयणसयसहस्साई सोलस सहस्साइं दोन्नि य सत्तावीसे जोयणसए तिनि य कोसे अट्टावीस च धणुसयं तेरस अंगुलाई अद्धंगुलं च किंचि विसेसाहियं परिक्खेवेणं ॥ (पत्र २३५-१) ततो जम्बूद्वीपप्रमाणचतु.पल्यप्ररूपणयेदमुत्कृष्टं सहयातकं मरूपयिष्यत इति भावः ॥७२॥ अथैते चत्वारोऽपि पल्याः किनामानः । इत्येतदाह--- पल्लाऽणवट्टियसलागपडिसलागमहासलागक्खा । जोयणसहसोगाढा, सवेइयंता ससिहभरिया ।। ७३ ॥ धान्यपल्य इव पल्याः कल्प्यन्ते, ते च जम्बूद्वीपप्रमाणाः । किनामानः ! इत्याह-"अणव. द्विय" इत्यादि । यथोचरं वर्धमानखभावतयाऽवस्थितरूपाभावाद् अनवस्थित एवोच्यते । तथेह शलाका.-एकैकसर्पपप्रक्षेपलक्षणास्ताभिः शलाकाभिभ्रियमाणत्वात् पल्योऽपि शलाका । तथा प्रतिशलाकामिनिप्पन्नत्वात् प्रतिशलाका । महाशलाकाभिनिवृत्तत्वात् महाशलाका । तत एषां द्वन्द्वेऽनवस्थितशलाकाप्रतिशलाकामहाशलाकास्ता इत्यम्भूता आख्याः-संज्ञा येषां तेऽनवस्थितश- लाकामतिरालाकामहाशलाकाख्याः । त एव विशिप्यन्ते-योजनसहस्रं तु अवगाढाः । इद- मुक्तं भवति–रत्नप्रभायाः पृथिव्या' प्रथमं योजनसहस्रप्रमाण रत्नकाण्डं मित्त्वा द्वितीये वन- काण्डे प्रतिष्ठिता इति । पुनस्त एव विशिप्यन्ते- "सवेइयंत" ति वज्रमय्या अष्टयोजनो- च्छायायाश्चत्वार्यष्टौ द्वादश योजनान्युपरिमध्याधोविस्तृताया जम्बूद्वीपनगरप्राकारकल्पाया जगत्या द्विगव्यूतोच्छ्रितेन पञ्चधनुःशतविस्तृतेन नानारत्नमयेन जालकटकेन परिक्षिप्ता या उपरि वेदिकेति पद्मवरवेदिकेत्यर्थः, द्विगव्यूतोच्छ्रिता पञ्चधनु शतविस्तीर्णा गवाक्षहेमकिक्किणीजालघण्टायुक्ता देवानामासनशयनमोहनविविधक्रीडास्सानमुभयतो बनखण्डवती तस्या अन्त. :-पर्यवसानमग्रभाग इति यावद् वेदिकान्तः, ततध सह वेदिकान्तेन वर्तन्त इति सवेदिकान्ताः । ते च कथं सर्प- पैताः इत्याह-"ससिहमारिय" तिसह शिखया-उच्छ्यलक्षणया वर्तन्त इति सशिखाः, ततः सशिखं यथा भवति तथा सपंपैताः-पूरिताः सशिखभृताः कर्तव्या इति शेषः । अयमत्रा- १परिधिप्लयो लक्षा. पोडश सहस्राणि द्वे च शते सप्तविंशत्यधिके । कोशनिक अष्टाविंशं धनु शतं भयो- दशाहुलान्य‘धिकानि ॥ २ जघन्यं सयातक कियद् भवति ? द्वे रूपे । तत. परमजघन्योत्कृष्टानि स्थानानि यावद् उत्कृष्ट सत्यातकं न प्रामोति । उत्कृष्टं सहयातकं कियद् भवति । उत्कृष्टस्य सङ्ख्यातकस्य प्ररूपी करिष्ये असौ यथानामक पत्य स्यात् एक योजनशतसहस्रम् आयामविष्यम्माभ्याम्, त्रीणि योजनशत- सहस्राणि षोडश सहस्राणि द्वे च सप्तविंशे योजनशते वयश्च क्रोशा अष्टाविंशं च धनुशतं प्रयोदशालानि भर्धाहुलं च किचिद् विशेषाधिक परिक्षेपेण ॥ ३-४ केवइयं अनुयोगबारसूत्रे ।। क०२६ ·२०२ देवेन्द्रसरिविरचितलोपजदीकोपेतः [गाथा शयः-एतेषां व्यावर्णितखरपाणां चतुर्णामपि पल्यानां मध्याद् यो यथावसरं सर्पपैः पूर्यते.त योजनसहस्रावगाहादू समधिकाप्टयोजनोच्छूितवेदिकान्तं पूरयित्वा तदुपरि तावत् शिखा वर्धनीया यावद् एकोऽपि सर्पपो नापतिष्ठत इति । अत्र सर्वे सवेदिकान्ताः सशिखभृताच कर्तव्या इति सामान्योक्तावपि प्रथममनवस्थितपल्य एवं भृतः करणीयः । शेपास्तु यथावस- रमेवेति मन्तव्यमिति ।। ७३ ॥ अधुना तस्यानवस्थितपल्यस्य जम्बूद्वीपप्रमाणस्य सर्पपैर्मृतस्य यद् विधेयं तदाह--- तो दीवुदहिसु इफिक सरिसवं खिविय निहिए पढमे । पढमं च तदंत चिय, पुण भरिए तम्मि तह खीणे ॥ ७४॥ 'ततः' सर्पपभरणादनन्तरमसत्कल्पनया केनचिद् देवेन दानवेन वा वामकरतले धृत्वा 'द्वीपोदधिषु' द्वीपसमुद्रेषु एकैकं सर्पप सिद्धार्थ क्षिल्या 'निष्ठिते' अन्तर्भूतण्यर्थत्वात् निष्ठापिते- रितीने 'प्रथमे' अनवनिपलरे, कोऽर्थः ! एकं सर्प द्वीरे प्रक्षिपति, एकमुदधी, पुनर- प्येक द्वीपे, एकमुदधी, एवं प्रतिद्वीपं प्रत्युदधि चैकैकं सपएं प्रतिक्षिपन्नसी देवो या दानवो वा तावद् गतो यावदनवस्थितपल्यो निष्ठितो मवति । ततः किं विधेयम् ! इत्याह ----"पदमं य" इत्यादि। द्वीपे समुद्रे वा यत्रासावनवस्थितपल्यो निष्ठितो गवति "तदंत चिय" वि स एवानवस्थि- तपस्यस निष्ठाकारी द्वीपः समुद्रो याऽन्तः पर्यवसानं प्रमाणतया यस्य द्वितीयानवस्थितपस्यस्य स तदन्तलम् , द्वितीयानवस्थितपल्यप्रमाणामियायकं विशेषणमिदम् , ततस्तदन्तमेय चियशब्दस्याय- धारणार्थत्वाद् विस्तीर्णतया तावत्ममायमेवेत्यर्थः । 'प्रथममिव' आयपल्यमिवेत्युषमानेन द्वितीय- मनवस्सितपस्यमपि सहसयोजनावगाढमष्टयोजनोच्छितजगत्युपरिवेदिकोपशोभितं सशिखं सर्व- भृतं कुर्यादिति सूचयति । ततः प्रथमानवस्थितपल्यमिव तदन्तमेव 'पुनः' भूयः 'मृते' सर्पदैः रिते 'तस्मिन् द्वितीयानवसित्तपत्ये 'तया' तेन प्रकारेण निक्षिप्तचरमसर्पपद्धीपादेरमत एकः सर्पपो द्वीपे, एकः समुद्र इत्यादिना क्षीणे निष्ठिते सति द्वितीयानवस्थितपत्ये ॥ ७ ॥ ततः किं विधेयम् ! इत्याह-~- खिप्पइ सलागपल्लेगु सरिसवो इय सलागाय(खि)वणेणं । पुन्नो धीओ य तओ, पुर्य पिव तम्मि उद्धरिंग ।। ७ ।। 'क्षिप्यते निधीयते शलाकापल्ये द्वितीये शलाकासंज्ञक एकस एव सर्पपः, सच मान- वस्थितपल्यसत्कः किन्त्वन्य एवेत्यवसीयते, "पुण भरिए तम्मि तह सीगे" (गा०७४) 'इति सूत्रावयवस्य सामत्यरिक्तीकरणमतिपादनपरत्वात् । अन्ये वनकसितपल्यसक एवं क्षिप्यते इत्याचक्षते, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति । आह किमिति द्वितीयपल्य एर निष्ठिते सत्य- फस सर्पपल शलाकापल्ये प्रक्षेपणमभिहितं यारता प्रथमपत्येऽपि निष्ठित किस रापस प्रक्षेपो युज्यते । इति, सदयुक्तम्, अभिमायापरिशानान्, यतोऽनयस्थितपल्यालकाभिरेयासी पूरणीयः, प्रथम लशयोजनामितत्वेनारसितपरिमाणतयाऽनवस्थित एयन भरतीत्यतो द्विती- याचनवसितपल्यशलाका एव तत्र प्रक्षेपमर्हन्तीति । न चैतत् समनीषिकाविनृम्भितम् , यदुक- मनुयोगदारेषु--- .

·७४-७६] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्य । २०३ 'से ण पल्ले सिद्धत्थयाण मरिए, तओ ण तेहिं सिद्धत्यएहि दीनसमुदाण उद्धारे धिप्पद, एगे दीवे एगे समुद्दे एगे दीवे एगे समुद्दे एव खिप्पमाणेहिं खिप्पमाणेहि जावइया ण दीयसमुद्दा तेहि सिद्धत्यएहि अप्फुन्ना एस ण एवइए सित्ते पल्ले आइहे। से ण पल्ले सिद्धत्ययाण भरिए, तओ ण तेहिं सिद्धत्थएहिं दीवसमुद्दाण उद्धारे पिप्पइ, एगे दीवे एगे समुद्दे एगे दीवे एगे समुद्दे एव सिप्पमाणेहिं खिप्पमाणेहि जावइया ण दीपसमुद्दा तेहिं सिद्धत्यएहि अप्फुना एम ण एवइए खिचे पल्ले पढमा सरागा (पत्र २३५-२) इति । यश्च "पल्लाणवट्टिय" (गा०७३) इत्यादिगाथाया प्रथमस्यानास्थितन्यपदेशोऽसौ योग्यता- मात्रेण राज्याईकुमारस्य रानव्यपदेशवद् द्रष्टव्य । "इय सरागखवणेण पुनो वीओ य" ति 'इति' अमुना पूर्वप्रदर्शितशलाकाक्षेपणप्रकारेण 'द्वितीयश्च' शलाकापल्य पूर्णो मृतो भवति सशिस इति यावत् । इयमत्र भावना--ततो यस्मिन् द्वीपे समुन्द्र वा स एष द्वितीयपस्यो निष्ठा गतस्तदन्ता मूलत सर्वेऽपि ये द्वीपसमुद्रास्तापत्रमाण पुनरम्य पल्य परिकल्प्यते पूर्ववत् सर्प पूर्यते, ततस्त तावत्प्रमाण पल्यमुत्पाढ्य ततो निष्ठितस्यानात् परतो द्वीपसमुद्रेष्वेकैक सर्पप प्रक्षिपेत् , यावदसौ निष्ठितो भवति, ततो द्वितीया शलाका सर्पपरूपा शलाकापल्ये प्रक्षिप्यते । ततोऽपि यस्मिन् द्वीपे समुद्रे वा स एप तृतीयोऽनपस्थितपल्यो निष्ठितस्तदन्ता मूरत सर्वेऽपि ये द्वीपसमुद्रास्तावत्प्रमाण पुनरम्य पल्य परिकल्प्यते पूर्ववत् सर्पपेरापूर्यते, ततम्त तावत्प्रमाण पल्यमुत्पाट्य ततो निष्ठितस्थानात् परतो द्वीपसमुद्रेप्पेकै सर्पप प्रक्षिपेद् यावदसौ निष्ठितो भवति, ततस्तृतीया सर्पपरूपा शलाका शराकापल्ये प्रक्षिप्यते । एवमनेन क्रमेण पुन पुनर- नवस्थितपल्यस्य सर्षपभरणरिक्तीकरणलब्धकैकसर्पपरूपामि शलाकाभि शराकापल्यो यथोक्त- प्रमाण सशिखाकस्तावत् पूरयितव्यो यावत् तत्रैकोऽप्यन्य सर्पपो न मातीति । “वीओ य" ति इत्यत्र चशब्दात् पूर्वपरिपाट्यागतोऽनवस्थितपल्य सर्पपैरापूरणीय , तत कि विधेयम् । इत्याह- "तओ पुध पिय तम्मि उद्धरिम" चि 'तत ' शराकापल्यपूर्वपरिपाट्यागतानपस्थितपल्यापूरणा- नन्तरं पूर्ववत् 'तस्मिन्' शाकापल्ये उद्धृते सति ॥ ७५ ॥ खीणे सलाग तइए, एवं पढ़मेहिं वीययं भरसु। तेहि य तइयं तेहि य, तुरियं जा किर फुडा चउरो ।। ७६ ॥ 'क्षीणे च' निर्लेये सति सर्पपरूपा शराका 'तृतीये' प्रतिशतकापत्ये प्रक्षिप्यते इतीयमक्षर- गमनिका । भावार्थस्त्वयम्-तत शलाकापल्यापूरणानन्तर न शराकापल्य वामकरतले कृत्वा पूर्वानवस्थितपल्यचरमसर्पपाक्रान्ताद् द्वीपात् समुद्राद्वा परत प्रतिद्वीप प्रतिसमुद्र चैक सर्पप प्रक्षिपेद् यावदसौ निष्ठितो भवति, तत प्रतिशराकापल्ये सर्पपरूपा प्रथमा प्रतिशतका प्रक्षिप्यते । ततोऽनन्तरोक्तोऽनयस्थितपल्प उत्पाट्यते, तत शाकापल्यसर्पपाकान्ताद् द्वीपात् १ स पस्य सिद्धार्थकैत , वतस्तै विद्यार्थीद्रीपसमुद्राणी उद्धारो गृहने, एगे दीफ एक समरे एको द्वीपे एक समुदे एव क्षिप्यमाण क्षिप्यमाणे यावन्तो द्वीपसमुद्रास्त सिद्धार्थ के स्पृटा एप एतावान् क्षेने पत्य आदिष्ट । स पल्ल सिद्धारभूत , ततले सिद्धायौदीपसमुशणामुशारो गाते, एको द्वीपे एक समुद्र एको द्वीपे एक समुदे एव क्षिप्यमाणे सिप्यमागे सावन्तो द्वीपसमुदाचे निझार्थक क्या एका एतापति क्षेत्र पर प्रयमा पाल्यका ।। .

·गाथा
२०४
देवेन्द्ररिविरचितखोपाटीकोपेतः
समुद्राद्वा परतः पूर्वक्रमेण द्वीपसमुद्रप्वेकैकं सर्प प्रक्षिपेद् यावदसौ निःशेषतो रिक्तो भवति ।
ततः शलाकापल्ये पुनरपि सर्पपरूपा एका शलाका प्रक्षिप्यते । ततोऽनन्तरोकानवस्थितपल्यच-
रमसर्पपानान्तो द्वीपः समुद्रो वा यस्तदन्तमनवस्थितपल्यं सर्पपैर्भूत्वा ततः परतः पुनरप्येकैकं
सर्पपं प्रतिद्वीपं प्रतिसमुद्रं च प्रक्षिपेद् यावदसौ निष्ठितो भवति, ततो द्वितीया शलाका शला-
कापल्ये प्रक्षिप्यते । एवमपरापरानवस्थितपल्यापूरणरिक्तीकरणलब्धैकैकसर्पपर्थदा शलाकापल्य
आपूरितो भवति पूर्वपरिपाट्या चानवस्थितपल्यस्तदा शलाकापल्यमुत्पाट्य प्राक्तनानवस्थितपल्य-
चरमसर्पपाक्रान्ताद् द्वीपात् समुद्राद्वा परतः प्रतिद्वीप प्रतिसमुद्रं चैकैकं सर्पपं प्रक्षिपैद् गाव-
दसौ निर्लेपो भवति, ततः प्रतिशलाकापल्ये द्वितीया शलाका प्रक्षिप्यते । ततोऽनवस्थितपल्य-
मुत्पाट्यानन्तररिक्तीकृतशलाकापल्यचरमसर्पपाक्रान्ताद् द्वीपात् समुद्राद्वा परतः पूर्वक्रमेण द्वीप-
समुद्रेवेकैकं सर्पपं प्रक्षिपेद् यावदसौ निष्ठितो भवति, ततः पुनरपि शलाकापल्ये सर्षपरूपा
शलाका प्रक्षिप्यते । यत्र चासौ द्वीपे समुद्रे वा निष्ठितस्तावत्प्रमाणविस्तरात्मकमनवस्थितपल्यं
सर्पपैरापूर्य ततः परतः पूर्वक्रमेण द्वीपसमुद्रेप्वेकैकं सर्पपं प्रक्षिपेद् यावदसौ निष्ठितो भवति,
ततः शलाकापल्ये द्वितीया शलाका सर्षपरूपा प्रक्षिप्यते। एवमनेन क्रमेण तावद् वक्तव्यं यावत्
त्रयोऽपि प्रतिशलाकापल्यालाकापल्यानवस्थितपल्याः परिपूर्णमापूरिता भवन्ति । ततः प्रतिश-
लाकापल्यमुत्पाख्य निष्ठितस्थानात् परतः प्रतिद्वीपं प्रतिसमुद्रीकैकं सर्पपं .प्रक्षिपेद् यावदसौ
निष्ठितो भवति, ततो महाशलाकापल्ये एका सर्पपरूपा शलाका प्रक्षिप्यते । ततः शलाकापल्य-
मुत्पाट्य प्रतिशलाकापल्यगतचरमसर्पपाक्रान्ताद् द्वीपात् समुद्राद्वा परतः प्रतिद्वीपं प्रतिसमुद्रमे-
कैकं सर्प प्रक्षिपेद् यावदसौ निष्ठितो भवति, ततः प्रतिशलाकापल्ये प्रतिशलाका प्रक्षिप्यते ।
ततोऽनवस्थितपत्यमुत्पाटयेत् , उत्पाट्य च शलाकापल्यगतचरमसपाकान्ताद् द्वीपात् समुद्राता
परतो द्वीपसमुद्रेवेकै सर्पपं प्रक्षिपस्तावद् गच्छेद् यावदसौ निःशेपतो रित्तो भवति, ततः
शलाकापल्ये प्रथमा शलाका प्रक्षिप्यते, ततोऽनन्तरोक्तानवस्थितपल्यगतचरमसर्षपाक्रान्तो द्वीपः
समुद्रो वा यस्तत्पर्यन्तविस्तरात्मकोऽनवस्थितपल्यः कल्पयित्वा सर्पपैरापूर्यते, ततस्तमुत्पाश्च ततो
निष्ठितस्थानात् परतो द्वीपसमुद्रप्वेकैकं सर्पपं प्रक्षिपेद् यावदसौ निलेपो भवति, ततो द्वितीया
शलाका शलाकापल्ये प्रक्षिप्यते, एवं शलाकापल्य आपूरणीयः, एषमापूरणोत्पाटनप्रक्षेपपरम्परया
तायद्वक्तव्यं यावन्महाशलाकापल्यप्रतिशलाकापल्यालाकापल्यानवस्थितपल्याः सर्वेऽपि परिपूर्ण
शिखायुक्ताः समापूरिता मवन्ति । एतदेव निगमयन्नाह--"एवं पदमेहिंइत्यादि, एवम्' अनेन
प्रदर्शितक्रमेण 'प्रथम' अनवस्थितपल्यदितीयमेव द्वितीयक-शलाकापल्यं 'मरस्य' पूरय, तेश्च'
द्वितीयस्थानवतिमिः शलाकापल्यैः 'तृतीय' प्रतिशलाकापल्यं भरख, 'वैध' भतिशलाकापल्यैः
'तुर्य चतुर्थ महाशलाकापल्यं तावद् भरख यावत् 'फिल' इत्याप्तागमवादसंसूचकः 'स्फुटाः'
व्याप्ताः सशिसा मृता इति यावत् 'चत्वारः' चतुःसला अनयस्थितशलाकाप्रतिशलाकामहाश-
लाकास्याः पल्या भवन्तीति ॥ ७६ ॥ ततश्चतुणों पल्यानां पूर्णले यत् सम्पद्यते तदाह-
पढमतिपयुद्धरिया, दीवुदहीं पलचउसरिसवा य।
सव्वो वि एस रासी, रूतूणो परमसंखिन ॥ ७ ॥

·. ७७] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्ममन्यः । २०५ प्रथमम्-आद्यं यत् त्रिपल्यं-पल्यत्रयमनवस्थितशलाकाप्रतिशलाकास्यं तेनोद्धृताः-एकैकस- पंपप्रक्षेपेण व्याप्ताः प्रथमनिपल्योद्धृता , क एते ? इत्याह-द्वीपोदधयो न केवलं द्वीपोदधयः पल्यचतुष्कसर्पपाश्च, कि भवति इत्याह--'सर्वोऽपि समस्तोऽपि 'एपः' अनन्तरोक्तः सर्पपव्या- सद्वीपसमुद्रपल्यचतुष्कगतसर्पपलक्षणः 'राशिः' सङ्घातः 'रूपोन.' एकेन सर्पपरूपेण रहितः सन् 'परमसद्ध्येयम्' उत्कृष्ट सङ्ख्यातकं भवतीति । तदेवं तायदिदमुत्कृष्टं सहयेयकम् । जघन्यं तु द्वौ, जघन्योत्कृष्टयोश्चान्तराले यानि सङ्ख्यास्थानानि तानि सर्वाणि मध्यमं सहयेयकमिति सामर्यादुक्तं भवति । सिद्धान्ते च यत्र कचित् सध्यातग्रहणं करोति तत्र सर्वत्रापि मध्यम सयेयकं द्रष्टव्यम् । यदुक्तमनुयोगद्वारचूणा- सिद्धते य जत्य जत्य संखिजगगग कतं तत्य तत्थ सर्व अजहन्नमणुक्कोसयं ददुवं (पत्र ८१) इति । इदं चोत्कृष्टं सहधेयकमित्यमेव प्ररूपयितुं शक्यते, द्विकादिदशशतसहसलक्षकोट्यादिशीर्ष- प्रहेलिकान्तराशिभ्योऽतिबहुना समतिक्रान्तत्वेन प्रकारान्तरेणास्यातुमशक्यत्वात् । यदाहुः प्रसि- दसिद्धान्तसन्दोहविवरणप्रकरणकरणप्रमाण(ग्रन्थ)ग्रथनावाप्तसुधांशुधामधवलयशःप्रसरधवलितस- कलवसुन्धरावलयाः श्रीहरिभद्रसरिपादा अनुयोगद्वारटीकायाम्- जंबूद्दीवप्पमाणमेचा चत्वारि पला-पढमो अणवट्ठियपल्लो, बिइओ सलागापल्लो, तईओ पडिसलागापल्लो, चउत्थओ महासलागापल्लो (एए चउरो वि रयणप्पहपुढवीए पढमरयणकंडं जोय- गसहस्सावगाहं मिनूग विइए वयरकंडे पइटिया । इमा ठवणा-~100 एए ठविया। एगो गणणं न उवेइ, दुप्पभिई संख ति काउं । तत्थ पढमे अगवट्ठियपल्ले दो सरिसवा पक्खिता एवं जहन्नगं संखिज्जगं । ततो एगुत्तरखुड्डीए तिन्नि चउरो पंच जाव सो पुन्नो अन्नं सरिसवं न पडिच्छइ चि ताहे असब्भावट्ठवणं पडुच्च वुच्चति-तं को वि देवो दाणवो वा उक्खित्तुं वामकरयले काउं ते सरिसवे जंबूद्दीवाइए एवं दीवे एगं समुद्दे पक्सिविजा जाव निट्ठिया, ताहे सलागापले एगो सरिसवो छूढो । जत्थ निटिओ तेण सह आरिल्लएहि दीवसमुद्देहि पुणो अन्नो पल्लो आइ- जइ, सो वि सरिसवाणं भरिओ, तओ परओ एकेक दीवसमुद्देसु पत्रिसवंतेणं निहाविओ, तो सलागापल्ले बिइया सलागा पक्खिता । एवं एएणं अणवट्ठियपल्लकरणक्कमेण सलायग्गहणं १ सिद्धान्ते च यर यन सङ्ख्यातकाहणं कृतं तत्र तन सर्वमजघन्यमनुल्कष्ट द्रष्टयम् ॥ २ जम्बूद्वीप- प्रमाणमात्राश्चत्वार. पल्या -प्रथमोऽनवस्थितपल्य , द्वितीय शलाकापल्य , तृतीय प्रतिशलाकापल्य चतुर्थको महाशलाकापल्य । एते चखारोऽपि रसप्रभापृथ्व्या प्रथमं रसगण्ड योजनसहस्रादगाहं भिस्वा द्वितीयस्मिन् बन्नकाण्डे प्रतिष्ठिता । एषा स्थापना 0000 एते स्थापिता । एको गणना नोपैति, द्विप्रमति सयेति कुल्ला । तत्र प्रयमेऽनवस्थितपल्ये द्वौ सर्पपी प्रक्षिप्तौ एतजघन्यक सङ्ख्यातकम् । तत एपोतरसध्या प्रयथलार पञ्च यावत् स पूर्णोऽन्यं सर्प न प्रतीच्छति इति तदा असद्भावस्थापना प्रतीयो. घ्यते- कोऽपि देवो दानवो बोक्षिप्य वामकरतले कृला तान् सर्वपान जम्बूद्वीपादिके एक द्वीपे एकं समुद्र प्रक्षिपेद्यावनिष्टिता , तदा शलाकापल्ये एक सर्पपो क्षिप्त ।यन निष्ठितस्तेन सह आराठीयैःपसमुदः पुनरम्यः पत्यः आदीयते, सोऽपि सर्पपैनः, ततः परत एकैकं द्वीपसमुद्रेषु प्रक्षिपता निष्ठापितः, ततः शलाकापल्ये द्वितीया शलाका प्रक्षिशा । एक्मेवेनानवस्थितपत्यकरणकमेण शलाकामद कुर्वता शल्पशास्स: शलाशामि- .

·२०६ देवेन्द्रसूरिविरचितस्वोपज्ञटीकोपेत फरेंतेण सलागापल्लो सरागाण भरिओ, कमागतो अणवट्टियओ वि । तओ सलागापल्लो सलाग न पडिच्छह ति काउ सो चेव उक्खित्तो निट्टियट्टाणाओ परओ पुद्यकमेण पक्खिचो निटिओ य, तओ पडिसरागापल्ले पढमा सरागा छूटा । तो अगवटिओ उक्वित्तो निट्टियटाणाओ परओ पुषकमेण पक्खिचो निटिओ य, तो सलागापर्छ सरागा पक्खिचा । एव अण्णेण अण्णेग अणवट्ठिएण आरियनिधिरतेण आहे पुणो सरागापल्लो भरिमओ अणवडिओ य, ताहे. पुणो सलागापलो उक्खित्तो पक्खित्तो निटिओ य पुधकमेण, साहे पडिसलगापाले बिया पडिसागा छूटा । एव आइरणनिकिरणेण जाहे तिन्नि वि पडिसागसागअणवट्ठियपला य भरिता ताहे पडिसरागापरलो उक्खित्तो पक्खिप्पमाणो निटिओय ताहे महारारागापले पदमा महासरागा ठूढा, ताहे सलागापल्लो उक्खितो पविखप्पमाणो निहिओ य ताहे पडिसरागापल्ले सल्लगा परिषला। ताहे अणवडिओ उविग्वत्तो पविखतो य ताहे सरागापछे सरागा पक्सिचा । एव आइरणनि चिरणकमेण ताव कायद्य जार परपरेण महासराग पडिसराग सराग अणवट्ठियपालो य चउरो वि भरिया, ताहे उफोसमइच्छिय । इत्य जावइया अणवट्टियपसरागापालपडिसरागा- पल्लेण य दीवसमुद्दा उद्धरिया, जे य चउपट्टिया सरिसमा एस सो वि एतप्पमाणो रासी एगरवूणो उकोसय सखिजय हबइ । जहष्णुगोसट्टाणमझे जे ठाणा ते सधे पत्य अन हणमणुगोसया संविजया भणिया । सिद्धते य जत्थ सत्य संविजयगहण कय तत्थ तत्य सध अजहनमणुकोसय दय । एव संसेजगे पारिए सीसो पुच्छह-भगा किमएण अणयट्टियपालसलागाडिसरागाईहि य दीवसमुडुद्धारगहणेण य उफोससखिज्जपरूपणा जिद गुरू भणइ--नस्थि अन्नो सखिजगस्स फुडयरो पावणोपाओ चि (पैत्र १११) ।। ७७ ॥

·७७-७९] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्मग्रन्थ । २०७ इत्युक्त विविधमपि सद्धपेयकम् । इदानी नाविधमसरेयक नवविधमेव चानन्तक निरुरु- पयिपुर्गाथायुगमाह--- रूवजयं तु परित्तासंग लहु अस्स रासि अन्भासे। जुत्तातंरिवलं लहु, आवलियासमयपरिमाणं ॥ ७८॥ पूर्वोक्तमेवोत्कृष्ट साधेयक 'रूपयुत तु रूपेण-एकेन सर्पपेण पुनर्युक्त सत् 'रघु जघन्य 'परी- तासाय' परीतासषेयक भवति । इदमत्र हृदयम्-इह येनकेन सर्पपरूपेण रहितोऽनन्तरोद्दिष्टो राशिरुत्कृष्टसाध्यातकमुक्त तन रागो तस्यैव रूपस्य निक्षेपो यदा क्रियते तदा तदेवोत्कृष्ट सङ्ख्या तक जघन्य परीत्तासझयातक भवतीति । इह च जपन्यपरीचासयकेऽभिहिते यद्यपि तस्यैव मध्यमोत्कृष्टभेदप्ररूपणावसरतथापि परीतयुक्तनिनपदभेदतस्विमेदानामप्यसयेयकाना मध्यमो स्कृष्टभेदी पश्चादरुपवक्त यत्सात् प्ररूपयिष्येते, अतोऽधुना जघन्ययुक्तासङ्ख्यातक तावदाह-~- "अस रासि अन्भासे" इत्यादि अस्य राशे-जघन्यपरीवासद्धयेयकगतराशे 'अभ्यासे' परस्परगु- णने सति 'रघु जघन्य युकासद्धयेयक भवति । तच्च 'आवलिकासमयपरिमाणम्' आवलिका- "असखिजाण समयाण समुदयसमिइसमागमेण" ( अनुयो० पत्र १७८२) इत्यादिसिद्धान्त प्रसिद्धा तस्सा समया -निर्विभागा कालविभागास्तत्परिमाणमावलिकासमयपरिमाणम्, जघन्ययु कासधेयकतुल्यसमयराशिममाण आवलिका इत्यर्थ । एतदुक्त भरति-जघन्यपरीचासहपेयक सम्बन्धीनि यावन्ति सर्पपलक्षणानि रूपाणि तान्येकैकश पृथक् पृथक् संस्थाप्य तत एकैकस्मिन् रूपे जघन्यपरीनासर्तयातकप्रमाणो राशियवस्थाप्यते, तेषा च राशीना परस्परमभ्यासो विधीयते । इहैव भावना--असत्कल्पनया क्लि जघन्यपरीचासाहयेयकराशिस्थाने पञ्च रूपाणि कल्प्यन्ते, तानि वित्रियन्ते-जाता पञ्चैकका १११११, एककानामध प्रत्येक पञ्चैर वारा पञ्च पञ्च व्यव- स्थाप्यन्ते । तद्यथा १९५५ । अत्र पञ्चभि पञ्च गुणिता जाता पञ्चविंशति , साऽपि पञ्चमि राहता जात पञ्चविंश शतम् इत्यादिश्मेणामीपा राशीना परस्पराभ्यासे जातानि पञ्चरिंशत्यधिका न्येकत्रिंशच्छतानि ३१३५ । एप कल्पनया तावदेताद मात्रो राशिभपति, सद्भावतस्वसचथे यरूपो जघन्ययुक्तासङ्ख्यातकतया मन्तव्य इति ।। ७८ ॥ निरूपित जघन्ययुक्तासङ्ख्येयकम् । सम्प्रति शेपजघन्यासङ्ख्यातासङ्ख्यातकभेदस्य जघन्यपरीवा नन्तकादिवरूपाणा त्रयाणां जघन्यानन्तकमैदाना च स्वरूपमतिदेशत प्रतिपिपादयिपुराह-~- वितिचउपंचमगुणणे, कमा सगासख पढमचउसत्त। णंता ते स्वजुया, मज्झा रचूण गुरु पच्छा ॥ ७९॥ इह "सखिज्जेगमसख ' ( गा० ७१) इत्यादिगाथोपन्यस्तोत्कृष्ट सङ्ख्यातकादिमौलसप्तपदापे क्षया सद्ध्यातकाद्यभेदविक्रानि यानि परीत्तासङ्ख्यातकादीनि षट् पदानि तानि परीचासङ्ख्या तकानन्तानन्तकभेदद्वयविकरानि द्वित्रिचतु पश्चसद्ध्यात्वेन प्रोक्तानि । तत_'द्वित्रिचतु पश्चम १ असहयेयाना समयाना समुश्यममितिसमागमेन ॥ २ मौलसप्तपदानि खेत नि-उत्कृष्टसह्यातकम् १ परीत्तासङ्ख्यातकम् २ युक्तासङ्ख्यातकम् ३ असख्यानासायातकम् ४ परीत्तान तपम् ५ युतानन्तरम् । अन तानन्तकम् ॥

·[गाया देवेन्द्ररिविरचितसोपाटीकोरेता गुणने द्विनीयतृतीयचतुर्थपञ्चमपदयाध्यराशेरन्योन्याम्यासे सति प्रमान् प्रमेण "ससंस" ति मारतत्वात् 'सप्तमासलातम्' स्थापनापेक्षया जपन्यसम्पातफम्। मध्यमसंन्यातरम् ३ उसएएयानम्। पतिमा खप.. परीतासं• गप्प. ३ परीत स. 171 युणाम जपन्यम् । युध्यस. गम्म.५ मुशार्ग गा. असा असे अघ. भर्स. भ.मय-भ-भर-र. परीतानन्वं 1.1 परीतनन्त मारपरीधानन्त उम्र युतानन्तजप. युष्यात मध्य. ५ पुन । ठा भातात जप. ७ अनतान्त मध्यभान उरहार - जपन्यासमपातागलातकम् । “पदमचउसव णत" हि पाहतत्वात् प्रथमचनुराधमान्यान. कानि । तर प्रथमानन्तक-अपन्यपरीचानन्तर चतुर्थानन्तकम्-उपन्ययुकानन्तर मत मानन्तक-जपन्यान्तानन्तक भवतीति । इस जप यमध्यमोसृष्टगेदतोऽसपेयशानगी प्रत्येक नाविपत्यार मशितमेदाना सक्षममयमादिराशा राहच्छत एव । इदमनदस्यंग- द्वितीये पुत्तारामपातकपदपाये जपन्ययुगासमपातफलक्षणे रागी विवृते राति यायन्ति रूपा तापत्सु प्रत्येक जपन्ययुक्तासासातस्मा राशयोऽभ्यसनीया, ततनेपा राशीत परम्परनाइने यो राधिर्भवति ता सप्तमासदेयक मन्तव्यम् । एतीये सरायपासलेयरपदयाच्ये जपन्या- सोयासरेयरूपे राशी यान्वि मपाणि तारतागेर जपन्यायमासलेपाराशनम न्योऽन्यगुणने सति यो राशि सम्पद्यते तद् प्रयानन्तप जपन्यपरीणानामयनेयम् । पाएँ तु परीणान्तरूपदयाच्ये जपन्यपरीचन तरस रागी यापति पाणि तायदा जपय परीणान्तकराशा परम्पग्गभ्यास यावान् रातिपनि सा पार्थमनन्ना उपन्ययुक्तासनाक ·७९-८०] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्ममन्य । २०९ इत्याह-'गुरव ' उत्कृष्टा 'पाश्चात्या पश्चिमराशय इत्यर्थ । इयमत्र भावना-अपन्ययुक्ता- सस्यातकराशिरेकेन रूपेण न्यून स एव पाश्चात्य उत्कृष्टपरीचासश्येयकखरूपो भनति, नपन्या- सध्यातासमपातकराशिस्त्वेकेन रूपेण न्यून सन् पाश्चात्य उत्कृष्टयुक्तासात्यातकस्वरूपो भवति, जघन्यपरीचानन्तकराशि पुनरेकेन रूपेण न्यून पाचात्य उत्कृष्टासङ्ख्यातासायातकखरूपो भवति, जघन्ययुक्तानन्तकराशिस्त्वेकरूपोन पाश्चात्य उत्कृष्टपरीचानन्तकखरूपो भवति, जघन्यानन्ता- नन्तकाशिरेकरूपरहित पाश्चात्य उत्कृष्टयुक्तानन्तकखरूपो भवतीति । इद चासझ्येयकानन्तक- भेदानामित्य प्ररूपणमागमाभिप्रायत उक्त, कैश्चिदन्यथाऽपि चोच्यते ॥ ७९ ॥ अत्र एवाह- इय सुत्तुत्तं अन्ने, पग्गियमिकसि चउत्थयमसंखं । होइ असंखासंग्वं, लहु स्वयं तु तं मज्झं ॥ ८ ॥ 'इति' पूर्वोक्तप्रकारेण यद् असक्षपातकानन्तकस्वरूप प्रतिपादित तत् सूत्रे-अनुयोगद्वार- रक्षणे सिद्धान्ते उक्त-निगदितम् । तथा चोक्त श्रीअनुयोगद्वारेपु- उकोसए सखिजए रूव पक्खित्त जहन्नय परितासखिजय होइ । तेण पर अजहन्नमणुको- सयाइ ठाणाइ जाव उक्कोसय परिचासविजय न पावेइ । उकोसय परित्तासखिजय किचिय होइ । जहन्नय परिसासखिजय जहन्नयपरिचासखिज्जयमिचाण रासीण अन्नमनभासो रूबूणो उकोसय परिचासखिजय हवइ, अहवा जहन्नय जुवासखिजय रूबूण उकोसय परिवासखि- जय होइ । जहन्नय जुत्तासखिजय किचिय होइ जहन्नयपरिचासखिज्जयमिचाण रासीण अन्न- मन्नन्मासो पडिपुन्नो जहन्नय जुत्तासखिजय होइ, अहवा उकोसए परिचासखिज्रए रूप मक्खिच जहन्नय जुचासखिज्जय होइ, आवलिया वि तिचिल्लया चेव । तेण पर अजहन्नमणु- कोसयाइ ठाणाइ नाव उकोसय जुनासंखिन्जय न पावइ । उकोसय जुत्तासखिज्जय कितिल्लय होइ , जहन्नएण जुचासंखिजएण आवलिया गुणिया अन्नमन्नन्मासो रूवूणो उक्कोसय जुचा- सखिज्जय होइ, अहवा जहन्नय असखिज्जासखिजय रूजूण उक्कोसय जुत्तासखिजय होइ । जहन्नय असंखिजासखिजय कित्तिय होइ ? जहन्नएण जुत्तासखिजएण आवलिया गुणिया अनमन्नव्मासो पडिपुत्लो जहन्नय असखिज्जासखिजय होइ, अहवा उक्कोसए जुत्तासखिज्जए रूप पक्खित जहन्नय असखिज्जासखिज्जय होइ । तेण पर अजहन्नमणुकोसयाइ ठाणाइ जाव १ उत्कृष्टके सयेयके रूप प्रक्षिप्त जघन्यक परीतासयेयक भवति । तत परमजघन्योत्कृष्टकानि स्थानानि यावदुत्कृष्ट परीत्तासययक न मानोति । उत्कृष्टय परीत्तासयेयक कियद् भवति ? जघन्यक परीत्तासशेवयक जपन्यपरीतासङ्ख्येयकमात्राणा राशीनामन्योन्याभ्यासो पोन उत्कृष्टक परीत्तासयेयक भवति, अथवा जघ न्यक युकासवयव स्पोन उकृष्टक परीत्तासहोयक भवति । पन्धक युक्तासहयेयक कियद्भवति । अघन्यक परीसासझोयकमात्राणा राशीनामन्योन्याभ्यास प्रतिपूर्णो जघन्यक युजासयेयक भवति अयवोत्कृष्टके परी सासययके रूप प्रक्षिप्त जघन्य युकासबेरक भवति, यावलिकाऽपि तावत्येव । तत परमजघन्योत्कृष्टकानि स्थानानि यावदुत्कृष्टक युक्तासङ्ख्ययक न प्राप्नोति । उकृष्टक युक्तासन्येयक कियद्भवति । जघन्यकेन युक्तास- येयकेनावठिका गुणिता अन्योन्याभ्यासो रूपोन उत्कृष्टक युक्तासययक भवति, अथवा जघन्यकमसोया सझेयक रूपोन उकृष्ट युझासयेयक भवति । जघन्यकमसङ्ख्येयासकीयक कियद् भवति । जघन्यकेन युत्ता- सद्धयेयकेनावलिका गुणिता बन्योन्याभ्यास प्रतिपूर्णो उपन्यकमसोयासलेयक भवति, अथोत्कृष्टके युजा सङ्घयेयके रूप प्रक्षिप्त जघन्यकमसोयासझेयक भवति । तत परमजघन्योत्कृष्टकानि स्थानानि यावदुत्कृष्टक क०२७ ·२१० देवेन्द्ररिविरचितखोपनटीकोपेतः [गाथ उकोसयं असंखिज्जासंखिजयं न पावेइ । उकोसयं असंखिज्जासंखिजयं किचियं होइ ? जहन्नर असंखिज्जासंखिजयं जहन्नयअसंखिजासंखिजयमित्ताणं रासीणं अन्नमन्नन्भासो रूचूणो उकोसर असंखिज्जासंखिज्जयं होइ, महवा जहन्नयं परिचाणतयं रूपूर्ण उकोसयं असखिज्जासंखिज्जर होइ । जहन्नयं परित्ताणतयं कितियं होइ ? जहन्नये असंखिज्जासंखिज्जयं जहन्नयअसंखिज्जासं खिज्जयमित्ताणं रासीणं अन्नमन्नन्मासो पडिपुन्नो जहन्नयं परितणतयं होइ, अहवा उक्कोसए असंखिज्जासंखिजए एवं पक्खित्वं जहन्नयं परित्ताणतयं होइ । तेण परं 'अजहन्नमणुकोसयाद ठाणाई जावं उसोसयं परिचागंतयं न पावइ । उक्कोसयं परिताणतयं कितियं होइ। जहन्नयं परिताणतयं जहन्नयपरिताणतयमिताणं रासीणं अन्नमन्नव्मासो रूबूणो उकोसयं परिचाणंतयं होइ, अह्वा जहत्तयं जुत्ताणतयं रुबूणं उक्कोसय परिचाणंतयं होइ । जहन्नयं जुत्ताणतयं कित्तियं होइ ? जनयं परित्ताणतयं जहन्नयपरिचाणतयमिचाणं रासीणं अन्नमनभासो पडि- पुनो जहन्नयं जुत्ताणतय होइ, अहया उक्कोसए परिताणतए रूवं परिखतं जहन्नये जुत्ताणतयं होइ, अभवसिद्धिया वि. ततिया चेव । तेण परं अजहन्नमणुकोसयाई ठाणाई जाव उकोसयं जुत्ताणतयं न पावइ । उसोसयं जुत्ताणतयं कित्तियं होइ ? जहन्नएणं जुत्ताणंतएणं अभवसि. द्धिया गुणिया अन्नमनभासो रुचूणो उसोसयं जुत्ताणतय होइ, अहवा जहन्नयं अणंताणतयं रूवूर्ण उफोसयं जुत्ताणतयं होइ । जहन्नयं अणंताणतयं किचियं होइ ? जनएणं जुत्ताणत- एणं अभवसिद्धिया गुणिया अन्नमन्नन्मासो पडिपुन्नो जहन्नयं अणंताणतयं होइ, अहवा उक्कोसए जुत्ताणतए रूवं पक्खितं जहन्नयं अणंतागंतयं होइ । तेण परं अजहन्नमणुकोसयाई ठाणाइं । एवं उक्कोसयं अणंताणतयं नस्थि । (२३८-१) इति । 'मसयासोयकं न नाप्नोति । उत्कृष्टकमसयेयासझोयकं कियद् भवति ? जपन्यकमसयासषयकं जघन्य. कासययास यक्मात्राणां राशीनामन्योन्याभ्यासो स्पोन उत्स्टकमसोयासरश्यक भवति, अथवा जप- न्यकं परीत्तानन्तकं रूपोनं उत्कृष्टकमसोयासझेयकं भवति। जघन्य परीतानन्तकं कियद् भवति ? जघन्य- कमबपयासी जघन्यकासायासयेयकमायाण राजीनामन्योन्याभ्यासः प्रतिपूणे जपन्य परीतानन्तकं भवति, अथवोत्कृष्ट केऽमययाराधयेयफे रूपं प्रक्षिप्त जघन्य परीत्तानन्तकं भवति । ततः परमजपन्योत्कृष्ट- कानि स्थानानि यावदुत्कृष्टकं परीत्तानन्तकं न प्राप्नोति । उत्कृष्ट परीतानन्तकं कियद् भवति । जघन्यकं परी. तानन्तकं जपन्यकपरीतानन्तकमात्राणां राशीनामन्योन्याभ्यासो रूपोन उत्टकं परीत्तानन्तकं भवति, अथवा जघन्यके युतानन्तकं रूपोनमुन्कृष्टक परीतानन्तकं भवति । इपन्य युग्मनन्तकं कियद् भवति ? जप न्य परीत्तानन्तकं जघन्यकपरीत्तानन्तदमात्राणा राशीनामन्योन्याभ्यास. प्रतिपूर्णो जघन्य युतानन्तक भवति, अथवोकृष्टके परीत्तानन्तके रूपं प्रक्षिप्तं जघन्यकं युतानन्तकं भवति, अभवसिद्धिका थपि तावन्त एव । ततः परमजघन्योत्दृष्टकानि स्थानानि यावदुत्कृष्टकं युतानन्तकं न प्राप्नोति । उनकृष्टकं युकानन्तकं किया भवति ! जघन्यकेन युक्तानन्तकेनामवतिरिका गुशिता अन्योन्याभ्यासो रूपोनः उत्कृष्टकं युफानन्तकं भाति, भयवा जघन्यकमनन्तानन्तकं रूपोनमुत्कृष्टके युतानन्तकं भवति । जघन्यकमनन्तानन्तकं कियद्भवति जय. न्यकेन युकानन्तकेनाभवसिद्धिका गुणिता अन्योन्याभ्यासः प्रतिपूर्णो जघन्यकमनन्तानन्तकं भवति, भयो। स्कृष्टके युहानम्तके रूपं प्रक्षिप्तं जघन्यकमनन्तानन्तकं भवति । ततः परमजघन्योत्कृष्टकानि स्थानानि । एव. मुत्कृटकमनन्तानन्तकं नास्ति ।। 12 एतविशन्तर्गतपालो मुद्रितानुयोगदारेषु मास्ति ।।

·८०-८२] पडशीतिनामा चतुर्थ कर्मग्रन्थ । उक्त सूत्राभिप्राय । साम्प्रत मतान्तरगतमसपातानन्तकखरूपमाह-"अने वग्गिय" इत्यादि । अन्ये आचार्या -एके सूय एवमाहु , यथा-~-'चतुर्थकमसहस्य' जयन्ययुक्तासद्धपातक- रूप 'वगित' तावतैव राशिना गुणित सत् 'एकसि" ति एकवार भाति' जायते-सम्पद्यते असक्ष्यासद्धय 'रघु' जघन्यम् , जपन्यासद्ध्यातासायातक भवतीत्यर्थ । अत्रापि मते असक्ष्यातक- मुद्दिश्य मध्यमोत्कृष्टभेदप्ररूपणा पूर्वोक्तवेति दर्शयनार- "रूवजुय तु त मज्झ" ति रूपेण- सर्पपलक्षणेन युत रूपयुत 'तु' अवधारणे व्यवहितसम्बन्धश्च 'तद्' इति तदेवानन्तराभिहित जय- न्यासयेयासद्धयेयादिकम् कि भवति इत्याह–'मध्य' मध्यमासयेयासोयादिक भवति ॥८॥ रूवूणमाइमं गुरु, ति वग्गिउं तं इमं दस क्खेये । लोगागासपएसा, धम्माधम्मेगजियदेसा ॥ ८१ ॥ तदेव जपन्यासद्धयेयासद्धयेयादिक 'रूपोनम्' एकेन रूपेण रहित सद् 'आदिम' तदपेक्षया आद्यस्य राशे सम्बन्धि 'गुरु' उत्कृष्ट भवतीति । अयमत्राशय -जघन्यासलयेयासक्येयक रूपोन सद् युक्तासात्यातकमुत्कृष्टक भवति, जघन्यपरीचानन्त रूपोनमसझ्येयासत्येयकमुकृष्ट भवति, जघन्ययुक्तानन्त तु रूपोनमुत्कृष्ट परीतानन्त मवति, जपन्यानन्तानन्तक तु रूपोनमु- स्कृष्ट युक्तानन्तक भवतीति । अधुना जघन्यपरीचानन्तक मतान्तरेण प्ररूपयन्नाह--"ति वग्गिउ त" इत्यादि । 'तद्' इति प्रागभिहित जघन्यासझयेयासहयेयक 'निर्वर्गयित्वा' सदृशद्वि- राशी परस्पर त्रीन् वारानभ्यस्येत्यर्थ । अयमत्राशय -~-जपन्यासङ्ख्येयासक्येयकराशे सदृशद्वि- राशिगुणनरक्षणो वर्गो विधीयते, तस्यापि वगैराशे पुनर्वर्ग क्रियते, तस्यापि वर्गराशे पुनरपि वों निष्पाद्यत इति । तत किम् ? इत्याह-'इमान्' वक्ष्यमाणस्वरूपान् ‘दश' इति दशस- ध्यान् क्षिप्यन्त इति कर्मणि पनि क्षेपा ---प्रक्षेपणीयराशयस्तान् 'क्षिपख' निघेहीत्युत्तरगा- थाया सम्बन्ध । तथाहि-लोकाकाशस्य प्रदेशा १ धर्मश्च अधर्मश्च एकजीवश्च धर्माधर्मक- जीवास्तेपा देशा-प्रदेशा । अयमत्रार्थ ---धर्मास्तिकायप्रदेशा २ अधर्मास्तिकायप्रदेशा ३ एकजीवप्रदेशा ४ ॥ ८१ ॥ तथा-- ठिइबंधज्झवसाया, अणुभागा जोगछेयपलिभागा । दुण्ड य समाण समया, पत्तेयनिगोयए खिवसु ॥४२॥ स्थितिबन्धस्य कारणभूतान्यध्यवसायखानानि कपायोदयरूपाण्यध्यवसायशब्देनोच्यन्ते, तान्यसहयेयान्येव । तथाहि-ज्ञानावरणस्य जघन्योऽन्तर्मुहूर्तप्रमाण स्थितिवन्ध , उत्कृष्टतस्व त्रिंशत्सागरोपमकोटाकोटीप्रमाण , मध्यमपदे लेकद्वित्रिचतुरादिसमयाधिकान्तर्मुहूर्तादिकोऽस येयभेद , एपा च स्थितिवन्धाना निर्वर्तकान्यध्यवसायस्थानानि प्रत्येक्मसद्धयेयलोकाकाराप्र- देशप्रमाणानि मिन्नान्येव, एव च सत्येकस्मिन्नपि ज्ञानावरणेऽसद्धयेयानि स्थितिबन्धाध्यवसाय- सानानि लभ्यन्ते, एव दर्शनावरणादिष्वपि वाच्यम् । “अणुभाग" ति 'अनुभागा' ज्ञाना- वरणादिकर्मणा जघन्यमध्यमादिभेदभिना रसविशेषा , एतेपा चानुभागविशेषाणा निर्वर्तका- न्यसद्धयेयलोकाकाशपदेशममाणान्यध्यवसायस्थानानि मवन्त्यतोऽनुभागविशेषा अध्येतारन्त एप कारणमेदाश्रितत्वात् कार्यमेदानाम् । “जोगळ्यपलिमाग" चि योग -मनोवामाय- .

·- - २१२ देवेन्द्रसरिविरचितखोपजदीकोपेत [गाथा विषय वीर्य तस्य केवलिप्रज्ञाच्छेदेन प्रतिविशिष्टा निर्विभागा भागा योगच्छेदप्रतिभागा , ते च निगोदादीना सज्ञिपञ्चेन्द्रियपर्यन्ताना जीवानामाश्रिता जघन्यादिभेदभिन्ना असोया मन्तब्या । "दुष्ह य समाण समय ति 'द्वयोश्च समयो' उत्सर्पिण्यवसर्पिणीकारखरूपयो समया असहयेयसरूपा । "पत्तेयनिगोयए" ति अनन्तकायिकान् वयित्वा शेपा पृथिव्यवेजोवायु- वनस्पतिनसा प्रत्येकशरीरिण सर्वेऽपि जीवा इत्यर्थ, ते चासध्यया भवन्ति । निगोदा सूक्ष्माणा बादराणा चातन्तकायिक्वनस्पतिजीयाना शरीराणीत्यर्थ , ते चासद्धयाता । एवमेते प्रत्येकमसयेयखरूपा दश क्षेपास्तान् क्षिपख ॥ ८२॥ अथ राशिदशकप्रक्षेपानन्तरं तस्यैव राशेर्यस्मिन् विहिते यद् भवति तदाह--- पुण तम्मि ति वग्गियए, परित्तणंत लहु तस्स रासीण। अम्भासे लहु जुत्ताणंतं अन्भवजियमाणं ॥ ८३ ॥ पुनरपि "तम्मि" ति 'तस्मिन्' अनन्तरोदिते प्रक्षिप्तक्षेपदशके 'त्रिवर्गिते' श्रीन वारान वर्गिते सति परीत्तानन्त 'लघु' जघन्य भवति । इदमुक्त भवति--जघन्यासहधेयासस्येयकखरूपे वार- त्रय वर्गिते राशौ दशैते क्षेपा क्षिप्यन्ते, तत इस्य पिण्डितो यो राशि सम्पद्यते स पुनरपि वारत्रय वार्यते ततो जघन्य परीचानन्तक भवतीति । इदानीं जघन्ययुतानन्तकनिरूपणायाह- "तस्स रासीण" इत्यादि, 'तस्य' जघन्यपरीचानन्तकस्य सम्बन्धिना राशीनामन्योन्यमभ्यासे सति 'लधु' जघन्य युक्तानन्तकमभव्यजीवमान भवति । इयमत्र भावना--जयन्यपरीचानन्तके ये राशय सर्पपरूपास्ते पृथक् पृथग् व्यवस्थाप्यन्ते, तेपा तथा व्यवस्थापिताना जपन्यपरीत्तानत कमानाना राशीनामन्योन्याभ्यासे सति युतानन्त जघन्य भवति, तथा जघन्ययुक्तानन्तके यावन्ति रूपाणि वर्तन्त अभवसिद्धिका अपि जीवा केवलिना तावन्त एव दृष्टा इति ॥ ८३ ।। जयन्यानन्तानन्तकमरूपणायाह- तब्धग्गे पुण जायइ, ताणत लहु तं च तिक्खुत्तो। वग्गसु तह विन तं होइ णंतखेवे खिवसु छ इमे ।। ८४ ॥ तस्य-जधन्ययुकानन्तकराशेर्वर्ग-सकृदभ्यासे तद्वगें कृते सति 'पुन' भूयोऽपि 'जायते' सम्पद्यते अनन्तानन्त 'लघु' जपन्यम् , जघन्यानन्तानन्तक भवतीत्यर्थ । उत्कृष्टानन्तानन्तप्र- रूपणापाह-"त च तिकबुतो" इत्यादि । 'तुच' तत् पुनर्जन्यमान्तानन्त 'त्रिकृत्व' जीन् वारान् 'वर्गयख' तावतैर राशिना गुणय । अयमत्रार्थ ---जघन्यानन्तानन्तकराशेस्त्रावतेव राशिना गुणनखरूपो वर्ग क्रियते, ततखस वर्गितराशे पुनर्ग , तस्यापि वर्गितराशेयोऽपि वर्ग इति । 'तथापि' एवमपि वारत्रय वर्ग कृतेऽपि तद्' उकृष्टमनन्तानन्तक 'न मवति' न जायते । तत किं कार्यम् । इत्याह---अनन्तक्षेपान् ‘इमान्' वक्ष्यमाणवरूपान् 'पद' पट्स- छपान् 'क्षिपख' निघेहीति ॥ ८५ ॥ तानेव पडनन्तक्षेपानाह-- सिद्धा निगोयजीवा, वणस्सई फाल पुग्गला चेव । सच्चमरोगना पुण, ति पग्गिउं केवलदुगम्मि ॥ ५ ॥ , ·८३-८६] पडशीतिनामा चतुर्थः कर्मग्रन्थः । २१३ सर्व एव 'सिद्धाः निष्ठितनिःशेषकर्माणः १ 'निगोदजीवा. समस्ता अपि सूक्ष्मवादरमेदभिन्ना अनन्तकायिकसत्त्वाः २ वनस्पतयः' प्रत्येकानन्ताः सर्वेऽपि वनस्पतिजीवाः ३ 'कालः' इति सर्वोऽप्यतीतानागतवर्तमानकालसमयराशिः ४ 'पुद्गलाः समस्तपुद्गलराशेः परमाणवः ५ 'सर्च' समस्तम् 'अलोकनभः' अलोकाकाशमिति उपलक्षणत्वात् सर्वोऽपि लोकालोकप्रदेशराशिः ६ इत्ये- तद्राशिपकप्रक्षेपानन्तरं यस्मिन् कृते यद् भवति तदाह--'पुनः' पुनरपि 'त्रिवर्गयित्वा' श्रीन वारांस्तावतैय राशिना गुणयित्वा 'केवलद्विके' केवलज्ञानकेवलदर्शनयुगले क्षि सति ।। ८५ ॥ किम् । इत्याह- खित्ते गंताणतं, हवेइ जिद्वं तु यवहरइ मज्झं । इय सुहुमत्थवियारो, लिहिओ देविंदसूरीहिं ॥ ८६ ।। 'क्षिप्ते' न्यस्ते सत्यनन्तानन्तकं भवति' "ज्येष्ठम्' उत्कृष्टम् 'तुः पुनरर्थे व्यवहितस- म्बन्धश्च । 'व्यवहरति' व्यवहारकारि 'मध्यं तु' मध्यमं पुनः । इयमत्र भावना-इह केवल- ज्ञानकेवलदर्शनशब्देन तत्पर्याया उच्यन्ते, ततः केवलज्ञानकेवलदर्शनयोः पर्यायेप्वनन्तेषु क्षिप्तेषु सत्सिति द्रष्टव्यम्, नवरं ज्ञेयपर्यायाणामानन्त्याद् ज्ञानपर्यायाणामप्यानन्त्यं येदितव्यम् , एवमनन्तानन्तं ज्येष्ठं मवति, सर्वस्यैव वस्तुजातस्यात्र संगृहीतत्वाद, मतः परं वस्तुसत्त्वस्व सत्याविषयस्याभावादित्यभिप्रायः । सूत्राभिप्रायतस्त्वित्यमप्यनन्तानन्तकमुत्कृष्टं न प्राप्यते, अनन्तकस्याप्रविधस्यैव तन्त्र प्रतिपादितत्वात् । तथा चोक्तमनुयोगद्वारेपु- स एवमुक्कोसय अणंताणतयं नत्यि। तदन तत्त्वं केवलिनो विदन्ति । सूत्रे तु यत्र कचिदनन्तानन्तकं गृह्यते तत्र सर्वत्राजघन्यो- स्कृष्टशब्दवाच्यमनन्तानन्तकं द्रष्टव्यम् । तदेवं व्याख्यातं समपञ्चं समपातकासात्यातकानन्तका- दिखरूपम् , तन्निरूपणे च व्याख्याता "नमिय जिणं जियमम्गण" (गा०१) इत्यादि मौल- द्वारगाथा । सम्प्रति पडशीतिसद्धपगाथाप्रमाणत्वेन यथार्थ पडशीतिकशासं समर्थयन्नाह- "इय सुहुमत्यवियारो" इत्यादि । 'इति' पूर्वोक्तप्रकारेण सूक्ष्मः-मन्दमत्यगम्यो योऽर्थः- शब्दाभिधेयं तस्य विचारः विचारणं 'लिखित ' अक्षरविन्यासीकृतः पञ्चसावहादिशास्त्रेभ्य इति शेषः । कैः । इत्याह-'देवेन्द्रसुरिमि ' करालकलिकालपातालतलायमद्विशुद्धधर्मधुरोद्ध- रणधुरीणश्रीमजगचन्द्रसूरिक्रमकमलचञ्चरीकैरिति ॥ ८६ ॥ ॥ इति श्रीदेवेन्द्रसूरिविरचिता स्रोपज्ञपडशीतिकटीका समासा ॥ १ एवमुत्कृष्टमनन्तानन्तकं नाखि । । एतचिहान्तर्गतपाटो मुदितानुयोगद्वारेषु नोपलब्धः ।।

·अथ ग्रन्थकारमशस्ति। विष्णोरिव यस्य विभो , पदत्रयी व्यानशे जगनिखिलम् । सूक्ष्मार्थसार्थदेशी, स श्रीवीरो निनो जयतु ॥१॥ कुन्दोज्वरकीर्तिभरै , सुरभीकृतसकलपिष्टपाभोग । शतमखशतविनतपद , श्रीगौतमगणधर पातु ॥ २ ॥ तदनु सुधर्मस्वामी, जम्यूप्रभवादयो मुनिवरिष्ठा । सुतजलनिधिपारीणा, भूयास श्रेयसे सन्तु ॥ ३ ॥ तत प्राप्ततपाचार्येत्यभिरया मिथुनायका । समभूवन् कुले चान्द्रे, श्रीजगचन्द्रसूरय ॥ १ ॥ जगजनितवोधाना, तेषा शुद्धचरित्रिणाम् । निनेया समजायन्त, श्रीमद्देवेन्द्रसूरय खान्ययोरुपकाराय, श्रीमद्देवेन्द्रसूरिणा । पडशीतिकटीकेय, सुखरोषा विनिर्ममे ॥ ६ ॥ विबुधवरधर्मकीर्तिश्रीविद्यानन्दसरिमुल्यबुधै । खपरसमयैककुशरेसदैव सशोधिता चेयम् ॥ ७ ॥ यद्गदितमल्पमतिना, सिद्धान्तविरद्धमिह किमपि शासे । विद्वद्भिस्तत्त्वज्ञ, प्रसादमाधाय तच्छोध्यम् ॥ ८॥ पडशीतिकशास्त्रमिद, विरप्यता यन्मयाऽनित महतम् । भव्यलोक, माधविचारणाचतुर ॥ ९॥ मन्यामम् २८०० । समन्यामम् ५९३८ अ २८॥ vies इति धर्मग्रन्थचतुष्टात्मर प्रथमो विमाः।

·परिशिष्टं प्रथमम् । कर्मग्रन्थटीकान्तः प्रमाणतयोद्धृतानां शास्त्रीयावतरणानामकारादि- फ्रमेणानुक्रमणिका । Agp- ४५ भन्नादिभ्यः३९-५६-७०-91-130-12-101 अग्नोऽग्निदीप्तिकृत् भरामवहार अकिती घ भवमिष्टफलं देवं ५५ अक्सरभेण समा १५ अरण्यमेवरमविताऽस्तमागतो १२ भगंतूर्ण समुग्धाय ७६-१६. भरहता भगवंता अर्थपरिसमाप्ति पर्द अच् १२८ भरपी परिप्रहारम्भी वेग उवामगदसा अविरयसम्मा उवसंतु १९९ भोपानच्यायनानि भविग्यसासणमिच्छा ११९ अऔर व्यक्तिममण- अविसेसियं मय सुय- महाररसपयसहसा अव्यभिचारिणा साह अदवन अपुम्बाइमि १०२ | अशोकक्षः सुरपुष्प- अतिरिनारयरहियं ९२ असंचिताणं समयाणं भगवंधोदयमाठग- १४३ असमीक्षितकारिवं भणमागिसंघयण १०२ असूया पापशीरवं मणमिण्टमीससम्म ૧૨ आ भणहिगया जा तीसुवि १२० भागमश्वोपपत्तिश्च भणाइयं तं पदाहेण ३ आगारोउ विसेसो १५० अणुगामि ३ अणुगच्छद २० आयेरकुसिय ११४ भणुवकए वि पहूर्ण आइ मर्यादायाम् १५९ अणुवत्ताइ सेवा आणवणि बियारणिया मनोऽनेकस्यरात् १७-१८४ातो दोऽहावामः भनियहिभागपणगे १०२ आत्मरवेनाविशिष्टस (शास्त्र स्त० लो० १०)२ अन्तरा भवदेहोऽपि १५-१५१ | आद्यत्रयमज्ञानमपि अन्ते येवलमुत्तम- १. आयसा मिंढमुहा २५ अग्ने आभिणियोहिय 4 | आयुर्पून नवोदकं पा. १५ भने उ अमुत्तं चिय ३ आयुपि समाप्यमाने १५९ भले भर्णति अविरय १४० आदिवल्लोलालवन्त- अप्पबहुसालोयण १३६ | आवरणदेसविगमे अप्पुर्व भप्पुग्वं (पश्च० ल. वृ० पन्न३२) ११0 भासि खभोवसभी सिं अप्पुग्वं नाहिनइ १३३ | आहारकदुगं जायइ १५५ अभवसिद्धियस्स मुयं आहारग तु पमत्तो अभव्यस्यापि कस्यचित् ६९-१३१ | आहारदुर्ग जायद अभिनवकम्मरगहणे १०२ भादारसरीरिदिय ७ ·२ भाहारसंशा आहाराभि- आहार चउदसपुग्विणो इता हरह धणं इत एकनवती कल्पे इत्तरिय थेरकप्पे इसरियाणुवसग्गा इस्य य पमायसलिया। इंदिय कसाय अव्यय इंदियमणोनिमित्तं इन्द्रियम् इह दीहकालिगी इहपरलोयादाणम. इ६ सम्यग्दृष्टिना सता इहाभोलौकिकान् सामान् १२३ ] उपसमभद्धाए ठिभो (पश००००प०१२) ३५५-१५८/उवसमसम्मत्ताओ उपसमसम्मम्मि दो ससी १५३ १४ उदसमसेडिंगयलट ३ उघसामगसेविगयस्स १३७ टवसामगसेढीम १३७ ऊ ९६ उमरदेसं दहिलयं १५० १७५ १.८ १.८ १७५ ईरिक गतिकम्पनयोः ईप्यांनिपादगाओं व 104 १४२ १८ उपोसए पसंसिभा म उकोसर जे मथुरा उकोसए संसिजए उग्गा एवं समय उज्यते दिवसात उसेढीपरियो उदाहापयलोग उत्सरदेहे च देवनई उस्मासनं सकन्दपो. उदपजरस मुरासुर- उदयावलियावहिरिष्ठ उन्मार्गदेशमा मार्ग- उपयोगलक्षणो जीप: उपसगांदातः उत्पतिया घेणापा १२६ एपसि गंभंते ! एर्मि- १२७ १५ एएसि गं मंते ! जीवाणं आमि- एएसिणं भंते ! जीवाणं आहा- २८ एपसि णं मंते ! जीवाणं घपस्तु. एपसि गं भंते! जीवाणं भव- २२ एएसिगं भंते! जीयाणं सक- एणमि णं भंते ! जीवाणं सजो. एपसिणं भंते! जीवाणं समी- ६१ एपसिणं भंते! जीयाणं सरे. एपसिणं भंते ! जीवाणं सये. एएसिणं भंते ! तसका एएसि गं भैते! मेरह २०९ एपमु उपलधग्मी १९४/ एकदिग्गामिनी फीति एकपउगा कोटी १६. एकपक्षी दिलीच ८७ पगविहातुविनिविहा ६.ाएगायपाहघरमो ८१ गिदिय मुद्दमियरा १२५ एगिदिपा गं भंते ! किना. ६२ एगिदिया णं भंते! मा. १४ एपाम्य पारूपात. १५-10 पयाम्म गोपराई "एपस्म एम नेभो .एमेर मरियम्मी एमो भट्टार पर्व मनियमि १५१ / प्रमरियरिए 41 रोम in ५८ पटनोगे 43/ इम्मा 1.९ १३५ उपाए पपको उमप यायाराओ उभयामायो पुश्या- उरलं वपरमो उसपर्स गुग संदेति उगारकाागोनि पीयमोहो ·४ ८१ ७४ उसद्विपिष्टिकर २५ | जाणइ मोऽशुमाणामो सतुर्यतृतीयपञ्चमे १५० जातिसरण स्वामिनिबोधि- चतुर्वर्णस्य सखस्य जावणएस जीवे एयर चत्तारिय कोडिसया जिण अजिण तित्यतिस्था चितिदेहावासोपसमा. १२७/जीवत्तमभावत चैत्यप्रतिभयाराम- ६५ | जीवाइपयायेसु (पञ्च० ल. पृ० १०३२) चोयाल लक्खाइ १६९ | जीनाजीवा पुन घोरा गामवहाय ११३ [जे पुण सपितेउ जे एहते वह एग तिमि निमि सुख | जो अक्सरोवलभो छप्पसदोसयगुल- जो उवसमसम्माहिती १४३ १७३ सम्वीस पथकोसी जोएण कम्मएण १५३-१५४ १८ जो किर जहन्न जोगो जोगनिरोह करिता १६३ जधावलम्मि खीणे १३०, जो दुषे वारे उयसमा ज उदसपुग्वधरा श ज यहुबहु विहखिप्पर- २३ / ज्ञानदर्शनयोस्तद्वत् जदुरीयप्पमाणमेता २०५ ज्ञानस्य फल विरतिः जसामनगाहण ज सामिकाउकारण ९झाणम्मि विधम्मेण १३५ जत्तिए जीवो अवगादी ७६ ठ जाय मानणि वस्थ सु ठिवधु दलस्स लिई जय जीव नन्द क्षत्रिय ९६ ठिय अद्विभो य कप्पो जालेसे मरा सछेसे उ. १४४-१६७ ठियकप्पम्मि विनियमा १३४ जरसाउरण तुलाइ जह इह य कचोवल. जह गुहदहीणि विसमा (पश०स०पू०प०१२).९० ण जह जम्बुपाययेगो १३ गइचे चिय च अव- जह दुग्वयणमवयण १९१ जह निम्मका विच २६ संजयस्स सन्द जाइनपए सखेजास त समावजणलदि जहाय सखिजय किसि त समामो धउम्बिह पत्र- जह पेइंदियाण तहा १७३ तसमासमओ छम्विह पन- जह रसो पविहारो २७/राइयकसायाणदए ३६-८७ जह राया तहजीवो २०/तयसमयम्मि मथ जह सुजलाणुगम १३८तयाए पोरिसीए जह मुहुम भाविंदिय २३ / सभो अणतरं च म बेइ. १६२ जहा मालिकेरदीववासि- जहा पुरविकाइयाणे १०३ तणुरोहारमाओ ७७-१६३ जागठी सापडम ६९-१९] वसोय अस्सकना २५ जाणापासाहले tha ३होल. हमो भणतर पण मुह १५ सय सुहुमपणास ·५ ८ ५८ यस्य पायो निन्दै दन्द प्रयमे समय सत्य वाप उदार आलं १५२ दर्शने धार्मिणांच तरयोदामरावं १५५ दम्बाईप अमिम्मद पदसंखगुणाविहीणं अ६-१९२ दानपुण्यहवा कीर्तिः ५० तसंखेमगुणाए •१६५ द्वितस्मोरगी रायथेहप्रदीपस्य २० दीपंहलो मियो वृत्ती सम्मि मभो जाह दि २८ दुःखशोरवधामाप सम्मिय साइप पढरपे १३९ / देवनागुरूपानि ससदस घडवलाई ११/ देखाउयं पदक तसाजगाद भगवान् १३. देशादिदर्शनौरमुग्य वह महमुयनाणावरण २६ | देसे प देसविर १९० निगुणा तिरूव महिया ११/दोपसया उसठया तिचीसपर चढाय १९दोधारे विजयाइसु तिर भैते! नित्य ५४ दिपचनस्य बहुवचनं तिस्थपरसमीवासे घ तिग्धयरेण विहीर्ण ९१ धम्मम्मि घोरपुदी तिथि सिनियमओ पिय १५ पम्माधम्मागासा तिरिनरमुराउ उपं ३१ धम्माधम्मागासा तिरियं जाय तो मणु- २२ धर्मगो धर्मक्वांच निविद वि सम्म-(पर०.०२०११) न सीए वियोयमिते सप्टर गारवयला मपंतसरिटिहामु उदादिम्योऽन्की ७-१२२ मम्मि उडाउमथिए नाणे--10-१२५-11- इखा जाटाणा ११२ सेनानदर्शनावार- मरयनिय बाइपावर सेभंते ! भसन्धि 10 मरपाउपस्स उपए ५२ मरपाणुपुरिवाए सेवा पमते सोग १.२ म सम्ममीमोगह कार्य से विममंदा होगा म सम्ममिप्यो कुमाबाई तेसिणे भंते! पुफफ. १५८-130-100 म किंचि समिट मुहम- तेमुवि प मदपुप्ययं भयं माउयदेपगित १५९ मारमंगो हिदी पूराग लोहाण (प... ५.२१)10 मागार्म उपार्ष पोशामरा मोहिम २मानिय इसनिर्ग भोपापसातो १४मार्गवराव पग न द मार्ग पंचपिई पर करो संवासीको 110 मजास्मि दमनम्मिय ११२ २० मागहरण रंगोमा 10 मागणी मिमाए रमादिग्यो पा १७/मामला सामो ६९-१९मा समुग्पापगभो २५ . सासीले गोरे ·14 मात्री गमागौर मासमप्युप्सदेपेक्षा मियमुहर्ष पि सहा से रायमाय पा- मिनारय समधिगणपा निप्परिधम्मपरीरो निविशेष विदोषणा निगलियमपणाव परमपविए- मेरपाण मंते ! के मोदरियपपरख १२४-१४१ 118 ३५ पाएर म एशो २७ पाएश संपर्प पिय १] पानिपरिदिमती- २ पात्रे दान तपः धमा २५ पारणगे भायाम १२सपाई कति १३.पुत्रीभारपणासह १५८माप्ति ६५ पुपातिप पुम मुपपरिकग्मिय- पुण्यस्म प परिमाण | पुप्पाहीय तु राय पूसापनियापापी एपोदादर प्रकृतिः समुशायरसाद प्रज्ञादियोऽण १२३ प्रत्याख्यानकायाप प्रयधनीयादप फ १९५ प ६२ ५ ४ १५३ ६२ .६-१५२ परसपरोण दिशक्य ३५ य १७५ . परसपामारायच्या. पघासाभिहाणे पंचाई ससा पपिरिमोप परलो पोन्धियमाणियो पपिरियाय पोया पगामिवविदिप पससमितसभिरस पतिवनमाण भइया पाटिपसीए भविश्य परमकमाएसमय पदमट्ठभेमु समएम परमिपाण उदए पण अंतराए भन्माण पण थापर मुहुमियरा पणयाल भातीस पणवीपसमाधीसोद- पण्णवणिना भावा पारस पमसम्मी पयमरसर पिइक परद्रयापहरण परतोकाविष्करण परस्य निन्दावशोप- परिकमसुत्त पुम्बा परिणामायणगहण- परिहारियाण यो परिही तिलक्ख सोळस परीरहोपसर्गोप ५ ५५ १३९ यसीसगुणा पतीस ५३८ पदाउ पडिवणे बध अविरह ३६-८६ | पहुबदुविधक्षिप्रानिधि १९८ बहुलम् ३.धारसहिदको निनरा २३] यारस मुहुत गम्भे १५३ पालतरोऽमितीयादित १५ चालतवे पडिया १९९) बीमो माशुस पुरिसे बीयकमायाणुरुप ६२ | बीयाइ इइदेण युधि मनि ज्ञाने ६५ | यहदिया ण भते! कि १७/ मेइदियरस दो नाणा यह १५८ ६२ ११४ २६-८६ १८१ १८ ७५ महादिभ्यस्तो भ ११ २.१ मणिय च सुए जीवो ३५ मण्णाय वहाल १४१ ·८ ८० १०१ १५. ६०-६३ १२८ ७५ ९५ १३६ ७७-१६२ ५ १५ ७५-१६० घेउब्बियपबत्ती ५६ सम्मामिच्छट्टिी घेएइ सतकम्म ११० आठ- घेदो पवित्तिकाले १३४ | सम्मे सगसयरि जिणा- वेद्यमानमेवोदीर्यते १८८ सम्यक्त्वगुणेन ततो वेयगसम्मेण विणा १९. सम्यक्तवदेशविरति. वेरेण निरणुकपो 11४/ सरउग्गयससिनिगमल. येश्यादीनामलसार ६४ सरागसयमो देश प्यत्ययोऽप्यासाम् ४ सरिरेगोयाहारो सर्वशसिद्धदेवाप- शीलबते सातिचारो सर्वसावधविरति ६२ यूर धीरणि विक्रान्ता- सर्वादेरिन् श्लेष्माणमरचिं पित्त सर्वे गत्या ज्ञानार्थी. ५० सबजगजीवहिय सम्वजीवाण पिय सयमवतां तदुदयो १८५ सम्बय निरवयरखो समयकरण जपि प (प०००प०३२).४ सम्ववइजोगरोह सहरति पञ्चमे स्वन्त १६० सम्बाओ लद्धीओ सह भुखद् ति भोगो ५८ सम्वे मारेह त्ति सखेजजोयणाण सब्वे विण भते । देवली सचा हिया सतामिह १२० सजोगि अजोगिम्मिय १९९ साधूनां गहणा धर्मों. संजलणलोभविरहा १९९ सामाइयजए र्ण भते। सजलगाईण समो सामायिक गुणानामाधार संनोयणाइयाण १४१ सासाणमिस्साहिएमु वा सट्ठाणे पडिवत्ती १२३ | सिमायरपिटम्मि स ततो योगनिरोध १६२ सिद्धते य जय जय सत्तणुकपोप विरो १११ सिसिरे उ जहसाई सत्तावीस जहन्ना सदसदविसेसणाओ सुज्वायें ससया सोये सदसणशसा घ ६४ सुदु वि मेहसमुदए सतपयपरूवाया १९-३२ मुमातसुश्वसुदिवारि सते अदयालसय ९३ सुभगुदए विहु कोई सबिध्युपायम १२. सुरव ऐश्वर्यदीप्त्यो समए दो गुवोगा १२२ | पुरनरपतिरियभाव समचउर निमिण जिण १०२ सुवर्णादिप्रतिच्छन्दा समये समये कर्मा १६२ | मुहुमो य होह कारी सम्मसगुणनि मिस ७९-१८५/सूधनात् सूत्रम् मम्मत्तय सम्बामु १५० से ति भणाणुगामियं मोहि. सम्मासणसहिमो से कि उम्गहे। सम्मट्टिी सनी १५ मे हि पहिवाई। साइय सपजवसिय ११ १५० २०५ १३५ सीलं च समाहाण १२१ ५९ २८-१२८ ९३ २० २० ·से विंश महनाण स्थित्या च पन्धनेन च १२ स्पेशमासपिसकसो वर १९५ | सादापसत्येय ११ सदारमानसन्तोपोड २०३ स्वय भयपरीणाम ह से कि त बजगुग्गहे? से किस समए । सम से विमुपनिस्सिय मइ से ण पखे सिद्धत्थयाण से पधुन्यामेव समिस सेय सम्मत्ते पसबस सेरेसी पडिपशा सोइदिभोवलद्धी सो पेय गणवसमो सो तस्स विमुदयरो खीपुसानसेवोगा स्थाखायुधिव्याधिनि स्थितिपाकविशेपस्तस्य १२१ १६७ इसलिवी भूलिपी हत्या पापा १४० वह पसाहा काऊ १३० | इसक्सराइ माझेण ६३ | हिंसान्तसेयायझ ५/ हिमगिरिनिग्गयपुन्या ११६ हीयमाण पुग्दादरथाओ द्वितीयं परिशिष्टम्। कर्मग्रन्धटीकान्तरुद्धृतानां ग्रन्थनाम्नां सूची। भनुयोगद्वार २. अनुयोगद्वारचूर्णि अनुयोगद्वारटीका अनुयोगद्वारलघुवृत्ति अनुयोगद्वारसूत्र अनेकान्तजयपताका भागम भाचाराङ्गटीका भार्ष আবষপূর্তি आवश्यकदीका कर्मप्रकृति कर्मप्रकृतिवृणि कर्मविपाक कर्मलव १६९-101-1९४-1जीतकरभाष्य २५ २०२-२०९-२५/दिनकृत्यदीका ૨ २०५] धर्मसारमूलटीका १५७-२०५ ] नन्दिचूर्णि १५२ नदिवृत्ति २२ १६९-२०१नन्धध्ययन 3-12-18 ५९ मन्यध्ययनचूर्णि ९ ७१-११५-११७-१४२ पञ्चमाह ११८ ३/ पसद्रह २३) पासाहमूलटीका १४६ ७६ प्रज्ञप्तिसूत्र ६९-1३९ प्रज्ञापना ११४-१५१-१६:-१६-११-१७३ ७५-120 प्रज्ञापनाटीमा १२४ प्राकृतलक्षण ४-10-18-५८-८९-100 ९९ / बुहन्छवाहपूर्णि 01-1०२-१०३-10 | वृहकर्ममहात १९ ०५-१०६-100-100-वृक्षाकर्मविपाक २६-५३ २.१-1100731-12 हत्कर्मसवमाष्य ८५-९२ १.२ टकर्मसवस्त्र ९२ यस्वामित्व कर्मखवटीका कस्पभाग्य ·१० ५९ भगवती भिपक्शान मूलावश्यकटीका धातुक शतकवृहचूर्णि पदशीतिक सप्तनिकाचूर्णि सप्ततिचूर्णि ११६-१५० | सप्ततिकाटीका ५० सम्मति १२३ | स्वोषज्ञकर्मविपाक खोपज्ञकर्मविपाकटीका १४३ खोपज्ञकर्मलपटीका ७१-१२० स्वोपज्ञातकटीका १४३ स्वोपरपशीतिटीमा ७०-१६१-१८३ ७३-७४ तृतीयं परिशिष्टम् । कर्मग्रन्थटीकान्तर्गतानां ग्रन्थकृन्नाम्नां सूची। vidro आराध्यपाद ३६ १५० भद्रबाहुस्खामि ३६-८५ १२२-१२७-१५१-१५९ आर्यश्याम ७५-१४४-१६०-१६५ भाष्यकार २०-६३-१६५-१६२-१६३ १६२-१६५-१७८भाध्यक्त १६२ उमास्वातिवाचक १६-१७ भाष्यपीयूपपयोधि फामयिक ०४-१८२ भाग्यसुधारमोनिधि ३-10-१५१६-८५ गधहस्ती २९ दिनभद्गणिक्षमाश्रमण ९-७६-१२३-१४० भाग्यसुधाशु १५५-१६३ ११४-१६८मलयगिरि ८१ देवधिक्षमाश्रमण ६-२०वाचमुख्य देवधिवाचक १०-18-१७४ावाचश्वर पाणिनि ४-१८-८९-११-१९| वृद्ध १६. ८-१५-८७ १५३, शिवशर्मसूर्ति पूयपाद २६-१४.शीला १२१ पौराणिक २ सुधर्मस्वाम्म महाररगुप्त १४-१५४ | हरिमारि २२-१६-१२३-१५.१५७- प्रज्ञापनाटीमाकार १८२ ३. हेमपत्री ११-५८-१०-१९५ ·चतुर्थं परिशिष्टम् । कर्मग्रन्थटीकान्तर्गतानां पारिभापिकशब्दानां स्थानदर्शकः कोशः। ७० ७. पन. शब्द पन. शब्द पन. अक्षरध्रुव १४-१८ अनाहारक ९९-१४२ अवग्रह अक्षरसमासथुत १० अनिवृत्तिकरण ६९ अवधिज्ञान ७-११९ अक्षिप्र १३ अनिवृत्तिबादरसम्परायगुण अवधिदर्शन २८-१३५ भगमिकश्रुत १७ स्थान. ७२ अवधिदिक १४२-१५८ भगुरलघुचतुष्क ५२-८२/ अनिधित १३/ अवर १९५ अगुरलघुनाम ४०-५५ अनुगामि १९ भववाह १९५ भार ५६ अनुयोगद्वारभुत अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थान भगमविटथुत १७ अनुयोगद्वारसमासधुत १९ अशुद्ध अजवाबधुत १८ भन्तरकरण ६९ अशुभनाम ५१-५८ अङ्गोपाङ्ग ४६ अन्तराय ५-५८-७८ अशुभविहायोगति अझोपादनाम ३९-४६-७८ अपर्यवासित १६ अश्रुतनिधित अचक्षुर्दर्शन २८-१३७ अपर्याप्तनाम ४१-५७-११७/असंयम ९९-१३७ अज्ञान ९९-१२९ अपर्याप्तपङ्क १२१ असहुयात १९९ अज्ञानविक १४७ अपाय १२ असहयातासातक २०७ अट १९५ भपूर्वकरण ६९ असहयातासङ्ख्यातकउत्कृष्ट २०८ अटटाङ्ग १९५ अपूर्वकरणगुणस्थान असङ्ख्यावासहयातकजघन्य २०८ अथास्यात १३० अप्रनिपाति २९ अपक्यातासङ्घयावकमध्यम २०८ अद्धाक्षय ७३ अप्रत्याख्यानावरण ३४-३६ असंज्ञि ९९-१५७ अधुव १३ अप्रमत्तसंयतगुणस्थान ७१ असंनिभुत १६ अनक्षरधुत १५ भबहु १६ असत्यमनोयोग १५१ भनमुगामि १९ अबहुविध १३ असखवाग्योग १५१ अनन्त २०० भभव्य ९९ असस्थामृपमनोयोग १५१ अनन्तानन्तकउत्कृष्ट २०८/अम्ल रस १० असत्यामृपवाग्योग १५1 अनन्तानन्तकजघन्य २०८/भयन १५ अनन्तानन्तकमध्यम २०८ सयशकीर्तिनाम ४१-५० असातवेदनीय अनन्वानुबन्धि ३४-३६ अयुत १९५ अस्थिरद्विक ८1 अनन्तानुवन्धिचतुर्विशति भयुवा अनन्वानुवन्धियतुष्क ८०मयोगिकेचलिगुणस्थान ७५ अस्थिरपक अमन्तानुपन्ध्येकत्रिंशत् मरति अनवस्थितपस्य २०. अर्थनिपूर १९५/ आतपद्विक ९६ अनाकारोपयोग १३-१३७- अर्थनिपूराष्ट्र १९५ आतपनाम ४०-५३ १६१ अर्यावग्रह १२ आदेवनाम १०-५७ अनादिश्रुत १६ अर्धनाराच ४९ आन १९५ अनादेपद्विक ८६ मद्धविशुद्ध २० आनुपूर्वीनाम १०-५१-७८ अनादेयनाम ४५-५८ मत्सबहुव ११५-१६९ आभिनिदोधिक ६ १९५ असन्दिग्ध १९५ अस्थिरनाम ३० अहोरात्र ·१२ ४८ ५० ७४ शम्द पत्र शन्द भायु ५-३८-७८/उपास ५६ कार्मणकार्मणव धननाम भायोजिकाकरण १५९ उपाधिक ९५ कार्मणारीरबधननाम ४६ भावलिका १९५/ उणस्पश ५. कार्मसातननाम आहारक ४५ मउमति २. कीलिका भावारक ९९-१२८-१४२ मतु १९५] कुटज ५० भाधारककाययोग १५३पभनाराच ४९ कृष्णवण भाहारककार्मणवन्धननाम ४८ एकेन्द्रियतातिनाम ४४-११६ केवलशन ७-१२९ भाहारकोजसकार्मणय घननाम | एकेद्रियनिक १०३ केवर दर्शन २८-१३७ ४८ औत्पत्तिकी "देवलद्धिक ११५-१५७ भाहारकतेनसबन्धननाम ४८ भादयिकभाव १९०-१९॥ केवलिसमुद्राव १५९ भाहारकरिक ५२-८५-१५५ औदारिक ४३ शोध ३६-१२९ भाहारसमिप्रकाययोग १५२ औदारिककाययोग १५२ क्षपकणि भाहारकशरीरयन्धननाम ५६ औदारिककार्मणर धननाम ४८ क्षायिक थाहारकपक १०५ भौदारिकतजसकामंगप धननाम क्षायिकभाव आहारकसहावननाम १८क्षायोपशामिक धाहारकाहारकय धननाम ४४ भौदारिक्तैजसब धननाम ४८क्षायोपशमिकमाय १९० भाहारपयाधि ५५-११७ औदारिकद्विक ५२-८०-१५६ क्षिप्र ९८-१२७ १२० औदारिकौदारिकपन्धननाम ४८ क्षीणकपाययीतरागमस्थ इन्द्रियपर्याति ५५-120 औदारिकमिश्रकाययोग १५३ गुणस्थान १२ औदारिकशरीरय धननाम ४६ सरस्पर्श उर्गान ५८भीदारिकसद्धातननाम ९८-१२७-१२८ उदास १९५/ औपपातिक ११७ उष्ट्रासनाम ४०-५३ औपशामिक ३०-६९-१३९|गतिनाम उष्ट्वासपर्याप्ति ५६/औपशमिकभाव उस्कृष्टसङ्ख्यात २००क्टुरस उत्तरप्रकृति ४ कपाट उपर १९५|करण ६७-११२-११८ उत्पा १९५ करणपर्याप्त ५६-१७ गुरस्पर्श ५१ उदय ६७-८४-११५ करणापर्याप्त ५७-११७ गोत्र ५५८-७८ उदीरणा ६७८४-११५ कर्म प्रथि उद्योसचतुष्क १०३ वर्मजा "प्रथिभेद १३९ उधोतमाम ४०-५१ कपाय ३१-०८-१२-१२७-चक्षुर्दर्शन २८-१३७ उपकरणेन्द्रिय १२९/चतुरिन्द्रियजातिनाम ४४-११६ उपघातनाम ४०-५४ कपायपचविंशति -१२८ उपभोगान्तराय ५८ कवायरस ५०/चतुर्थोष ९४ उपयोग १२-१२२-१६ पायपोडाक ३४ ७८ चतुर्थमद ९४ उपशमश्रेणि ७३काय २८-१२७-१२०/ चतुर्थमान उपशान्तकपाययीतरागरम काययोग १२०-१२८-१५१ चतुथमाया स्थगुणस्थान १५ चतुथलोम उपशा तादा ७०/कार्मणकाययोग १५३ पाणमोह १७ गति १५१ गतिनस ९४ १८९ गधद्विक ५० गन्धनाम १६० गमिकश्रुत ६१ गुणस्थान १४ ८८ ७३ कार्मण ·१३ १३०/दर्शन शब्द पत्र.शब्द पन.शब्द पत्र. चूलिका १९५ ग्रुटितान १९५ नरविक ५२ चूलिका १९५ दपढ़ १६० नरदिक ५२-१९ दोपस्थापनीय ५-२० नरानुपूर्ती ५२ जघन्यसङ्ख्यात २०० दर्शन ९९-१९७-१३७ नलिन १९५ जातिचतुष्क ७९ दर्शनयनुष्क २७-८८ मलिना १९५ जातिनाम ३९-४४-७८ दर्शनधिक ३०-७८ नवनोकपाय जातिस्मरण १३ दर्शनतिक १६६/नामकर्म जीवस्थान ११२-११६ दर्शनद्विक १६५ माराच जिनपत्रक १०५ दर्शनमोह ३० निद्रा जिनकादश १०१ दर्शनादरण ४-२७-७८ निद्रादिक ८२ जुगुप्सा ३८ दानान्तराय ५८ निद्रानिद्रा ૨૯ যান ९९-१२७-१२९ दीर्घकालिकी १५ निद्रापश्चक २७ ज्ञाननिक १६६ दुरभिगन्ध ५० निरयगतिनाम ५३ ज्ञानावरण ५-६-७८ दुर्भगत्रिक ८. निरयनिक ५२-७९ धनुनाम ३९-४४-७८ दुर्भगनाम ४१-५८/ निरयद्विक तिकरस ५० दुस्वरनाम ४१-५८ निरयानुपूर्वी ५२ तिविग्रक ८०-५२ रष्टिवादोपदेशिकी १५/निर्माणनाम ४०-५४ तिर्यगानुपूर्वी ५२ द्वितीयकपायाः ८६-९३ निर्विशमानक तिर्यगायुः ३९ द्वीन्द्रियजातिनाम ४५-१६- निर्विष्टकायिक तिर्यग्गतिनाम ४३-१२८ १२८|निधित 11 तिर्यद्विक ९३-५२/देवगतिनाम ४३ निवास तीर्थकरनाम ४०-५६ | देवत्रिक ५२ नीचगोत्र ५८ सुर्यकोष ९४ देवद्रिक ९४-५२ नीलवर्ण सुर्यमद ९५ | देवानुपूर्वी ५२ नोकपाय मुर्यमान ९५ | देवायुः ३० नोकपायनवक सुर्यमाया ९५ | देशविरनिगुणस्थान ७० न्यग्रोधपरिमण्डल दुर्योभ ८८ देशसंयम ९९-१३० पक्ष १९५ तृतीयकपायाः ८६-१३ धारणा १२ पविशतिकपाय तेजस ३ पवेन्द्रियजानिनाम ४-11- वैजसकार्मणवन्धननाम ४८ नपुपकचनुष्क १२८ सैजसवैजसबन्धननाम ४८ नपुसषेद १८-१२९ पदथुत १८ सेजसशरीरयम्घनमाम १९५ पदसमासथुत वैजससबावननाम १९५, पम १९५ घसघनुष्क नरकगतिनाम १३-१२० पमान १९५ असनिक ०९-९५ नरकनिक ५२-७९ परायादनाम असदशक 1-७८ नरकदिक ५२-९३ परिवारविशुदिक प्रसनवक ८२ मरकपोश 101 परीसानन्तरकृष्ट २०८ प्रमनाम १०-५५ नरमानुपूर्वी ५२ परीत्तानन्तकजघन्य २०८ श्रीन्द्रियजाविनाम १५-१६ नरमयु ३९ परीधानन्तस्मभ्यम युटिस १९५ नररूगतिनाम ५३ परीक्षामड्यावर ५. ४५jध्रुव ४६ मयुत ५७नयुतार ·१४ १८/भाव ८०/पोग ९९ योग शब्द पर शब्द पर |शब्द पत्र परीतासहपातकडस्कृष्ट २०८ यादरनाम ४०-५५-१६ मृदस्पर्श ५१ परीत्तासन्वयातकजघन्य २०७|भय ३० मोहनीय ५-२९-७८ परीत्तासङ्घयातकमध्यम २०८ भवक्षय ७३ ययानत्तकरण पर्याप्सनाम ४०-५६-१७ भव्य ९९-१२०/ यश पीर्तिनाम ५०-५७ पर्यायभुत १५-१८९/युक्तधान्तकउत्कृष्ट पर्यायसमासश्रुत १८ भाषापर्याप्ति ५६ युतानन्वकजघन्य पल्य २०॥ भोगान्तराय ५८ युस्मनन्तकमध्यम पारिणामिकभाव १९०-१९. मतिज्ञान ६-१२९/युत्तासहयातक २०७ पारिणामिकी "मत्यज्ञान १२९ युक्तासहपातकउत्कृष्ट २०८ पिण्डमकृति ४०-७८ मधुररस ५० पुवासल्यावकजधाय २०० पुरुपवेद ३८-१२८ मध्यमसङ्गयातक २०० युवासस्यातमध्यम २०८ पूर्व १९५/मध्यसस्थान ९९/पुण १९५ पूर्वश्रुत १९ मध्यसस्थानचतुष्क पूर्वसमासश्चत १९ मध्यसहनन ९८-19-१२- पूर्वा १९५ मध्यसहननचतुष्क ८० ११०-१२८ प्रकृति ३-४ मध्याकृति ९९ रूक्षस्पर्श ५. प्रचा २८ मन पर्यवज्ञान ७-१२९ रति प्रघरामचला ५६ रस प्रतिपत्तिश्रुत १९ मन पयायज्ञान ७-१२९/ रसनाम ५०-५०-७८ प्रतिपत्तिसमासश्रुत १९ मनुष्यगतिनाम ५३-१२८ एस्पर्श ५1 प्रतिपाति २१ मनुष्यधिक ५२-२५ एम्धिपर्याप्त ५६-११७ प्रतिशटाकापल्य २०१/मनुष्यदिक १५२ प्रत्याख्यानावरण ३५-३६ मनुष्यानुपूर्वी ५२ हप्यक्षर प्रत्येकनाम ४०-५६ मनुष्यायु ३२/रुण्यपर्याप्त प्रत्येकप्रकृति १२०-१२८-१५०एवं प्रदेश ३-४ मन्यान १६. सामाग्वराय ५८ भमासयवगुणस्थान "महाशलाकापल्य ९९-११-१२९ प्रयुत १९५/माा प्रयुतान १९५ मापा १६-१२९ोहितवण प्राण १९५मार्गगारयान 14 (गति) ५२ प्राभूतथुन १९५/क्नमनाराच मामृतमाभूतध्रुव ९९/वर्णधनुफ ८२ मामृतमाभूवसमासचव ११ मिथ्यात्व १४1-11 नाम ४०-५० मामृतसमासवत १९ मिष्याष्टिगुणस्थान */पमानक पन्ध १०-०७-१८-11५/मिग्यात्पनिक १९५पायुत बन्धननाम १०-१५-10-४८ मिथ्याधुत वस्तुममानात वन्धवामिय १५/यायोग १२०-१२८-१५ बाघदेनु ११-११पामन २०/मन पर्याति ५२ एन्धिमत्यय ४०-७८ मनोयोग २०ाहेश्या ३१-१२९/सोम १९ मास १५ मिष्याय 12 १८/ मिथ १५M ३/गहत ३/मूनमान पादुपिष ·४५ सझिद्विक १५३ सज्ञिभुत दान्द पत्र शब्द परशद पत्र. निकलनिक ९९ सवत्सर १९५ सामायिकसयम विपाक १/सस्थाननाम ४०-४९-७८ सासादन ९९ विपुलमति २१ सस्थानपक ९५ सासादनसम्यवस्व निमयज्ञान १२९| सहनननाम ४०-४९-७८ सासादनसम्यग्दृष्टिगुणस्थान ६८ विहायोगतिद्विक ८९-९४ सहननपद ९५ सास्वादनसम्यक्त्व ३.-100 विहायोगतिनाम ४०-५३ सङ्ख्यात १९९/सास्वादनगुणस्थान वीर्यान्तराय ५८ सङ्घातननाम ४०-१७-७८ सिववर्ण येद ३४-९९-१२७-१२८/सहातधुत १९सुभगत्रिक वेदकसम्यक्त्व ३०-१३८|सहातसमासश्रुत १९/मुभगनाम पेदनिक ३८-७८-८७|सज्ञाक्षर १५ सुरगतिनाम ५५-१२८ पेदनीय ५-२८-७० सनि १९-1१७-१२७ सुरनिक ५२ वैक्रिय १२५ सुरद्विक पैकियकाययोग १५ सुरमिगन्ध ५० वैफ्रियकार्मणयन्धनमाम १८ सश्चलन ३५-३६ सुखरनाम ४०-५० वैक्रियतैनसकार्मणयन्धननाम ४८ | सश्वलनचतुष्क ३ सूक्ष्मप्रयोदशक वैरियतजसवन्धननाम १८ सवलनत्रिक ८८ सूक्ष्मनिक धेक्रियद्विक ५२-९९-१५६ सचा ६७-११५ सूक्ष्मनाम ११-40-114 पेक्रियमिश्रकाययोग १५२ सत्यमनोयोग १५० सूक्ष्मसम्पराय १२. वैक्रियक्रियवन्धननाम ४८ सत्यवाग्योग १५) सूक्ष्मसम्परायगुणस्थान २ वैफियशरीरबन्धननाम ४६ सत्यासत्यमनोयोग १५. सेवात १९ वैश्यिपक ५२ सत्यासस्थवाग्योग वैफियसवातननाम ४० सन्दिग्ध ३ स्त्यानदि २८ क्रियाष्टक ५२-८६ सपर्यवसित १६स्त्यानदिनिक पैनयिकी "समचतुरन ४९ वीवेद १८-१२९ ध्यान ११ममय १९४ स्थावरचतुष्क व्यअनाक्षर १५ समुद्रात १५९ स्थावरदशक व्यअनावग्रह "सम्पराम १३७ स्थावरद्विक ९३ शरीरपर्याप्ति ५५-११७ सम्यस्त्व १० स्थावरनाम शलाकापल्य २.१ सम्यक्सव ९९-१२० स्थावरपक शीतस्पर्श ५. सम्यवनिक १४२ स्थिति शीर्षप्रहेलिका १९६ सम्यवत्रिक १५५ स्थिरनाम शीर्षप्रहेलिकास १९५) सम्यक्थुत १६ प्रिग्धरा ७० सम्यग्मिध्याव स्पर्शनाम ५०-५०-०८ शुमनाम १०-५६ सम्पतिमध्यारष्टिगुणस्थान ० हारिदवर्ण ५० शुभविहायोगति ५३ सयोगिकेवलिगुणस्थान ७५ हास्य शुतज्ञान ०-१२९ साकारोपयोग ३०-१६०हास्यपक शुतनिधित सातवेदनीय २५ हीयमान १२९ सादिश्रुत ३० मादिसस्थान १९५ पोडाकपाय ३४-७८/साधारणनाम ४१-५० हुकार १९५ सयम ९९-१२-१३०/सान्निपातिकमाव १९०-१९२ हेतुवादोपदेशिनी १५. स्तोक ८० धुताज्ञान ·पञ्चमं परिशिष्टम् । कर्मग्रन्थान्तर्वर्तिनां पिण्डप्रकृतिसूचकानां शब्दानां कोशः। शब्द पत्र शब्द भगुरलघुचनुष्क ५२-८२ सुर्यक्रोध अज्ञानत्रिक ११७ | तुर्यमद अनन्तानुगन्धिचतुर्विशति १०१ तुर्यमान अनन्तानुबन्धिचतुष्क ८० सुर्यमाया अनन्तानुवन्ध्येकत्रिंशव १.१ तुर्यलोभ धनादेयतिक ८६ तृतीयकपाया अपर्याप्तपक १२१ वसन्तुष्क अवधिद्विक ११२-११८ भ्रसनिक अस्थिरद्विक ८१ घसदशक अस्थिरपक ४१-९५/ग्रसनवक आतपद्विक २३ दर्शनचतुष्क भाहारकद्विक ५२-८१-१५५ दर्शनतिक आहारकपक १०५ दर्शनतिक उघोराचतुक १०३ दर्शनद्विक उपात्रिक ९५/दुर्भगतिक एफेन्द्रियनिक १०३ द्विवीयकपाया औदारिकद्धिक ५२-८०-१५६ देवत्रिक कपायपचविंशति ३५-७८ देवद्धिक कपायपोटशक ३५-७० नपुसकचतुष्क फेवलाद्विक १४५-१५७ नरकत्रिक गन्धद्विक ९४ नरकद्धिक चतुर्पक्रोध ९४ नरकपोदश धतुर्थमद ९४ नरनिक धनुर्थमान ९४ नाद्विक चतुर्थमाया ९४ नवनोकपाय चतुर्थलोम ८८/निद्राविक जातिचतुष्क ७९ निद्रापञ्चक जिनपक १०५/निरयानिक जिनकादशक १.१/निरयादक ज्ञाननिक नोक्पायनवड तियत्रिक ८०-५२ पविशतिकपाप तिमेदिक ९३-५२/मापसस्थानचतुष्क पर शब्द पन ९५ मध्यसहननचतुष्क ९४ मनुप्यमिक ५२-१५ ९४ मनुष्यद्विक ५२ ९५ | मिथ्यावद्विक ८८ वणचतुक ८२ ८६-९३ विकलनिक ५२ विकलनिक ९९ ७९-९५ विहायोगतिहिक ८५-९५ ४-७८ घेदग्निक ५२-१९-१५६ ५२ क्रियाष्टक ५१-८६ १६६ पोडशकपाय २५-०८ सस्थानक ८० सहननपद ९५ सशिद्विक १२४ પર १४-५२ सश्चएनचतुष्क सश्यलनधिक ८८ १०० सम्यवनिक १४२ सम्यक्रवत्रिक १५५ ८२ क्रियद्विक २७-८८ क्रियपङ्क ५२-७९ ५९ 01/सुभगतिक ५२ सुरधिक ५२-९९ सुरक्षिक १.१ ३-७८ यामप्रयोदशक ८२ सूक्ष्मत्रिक २० स्थानदियिक ५२-३१ स्थावरचतुष्क ८. ५१-९६ स्थायरदशक २७-७८ स्थायरतिक १९-७८ स्थापरपद दास्यपद ११ ·आवा चिहवाला प्रन्थो मुद्रित थइ गया छे. ४ आवा चिहवाला प्रन्यो इन्धी अमाए जोवामा आव्या नथी. पण बृहटिप्पनिका अने प्रन्थावलीना आधारे अहीं नांध जीधी हे, पष्टं परिशिष्टम् । श्वेताम्बरीयकर्मतत्त्वविषयकशास्त्राणां सूची। नंबर. मन्थनुं नाम. कतो. लोकप्रमाण. रचनाकाल वोरे. कर्मप्रकृति | शिवशर्मसूरि " चूर्णी चूर्णाटिप्पनर मुनिचन्द्रसूरि श्लो० १९२० वृत्ति मलयगिरि " " वृत्ति ३ पञ्चसङ्ग्रह गा०४७५ विक्रमनी ५ मी सदीनो संमव के. लो०७००० मन्थकारे पोतार्नु नाम भाप्यु नयी पण विक्रमनी रमी सदीपी पहेरानो होवो जोइए. विक्रमनी १२ मी सदी. सो०८००० विक्रमनी १२-१३ सदी. यशोविजयोपा- | श्लो० ३००० | विक्रमनी १८ भी सदी. ध्याय पोतानो समय प्रन्यकारे भाप्यो नदी चन्द्रर्पिमहत्चर | गा० ९६३ तेम पीजे टेकाणे पण जोयो मथी. लो०९००० श्लो. १८८५० | विक्रमनी १२-१३ मी सदी. श्लो० २५०० विक्रमनी १२ मी सदीनो संभव है. आ अन्यनी ५१७ सने ५६७ गापाओ पण जोवामां आवे छे. विक्रमनी १० भी सदीनो संभव हे. गा० १६८ विक्रमनी १२-१३ मी सदी श्लो० १००० विक्र. १२-१३ मी सदीनो संभव छे. काए पोवानुं नाम आयु नयी. विक्रमनी १३ मी सदीनो संभव से. रचनाकाल मने पोवातुं नाम अन्य- कारे आप्यु नयी. " " 11 स्वोपशवृत्ति इहृत्तिछ मलयगिरि दीपक | वामदेव ३ प्राचीन छ कर्मप्रन्या "" |गा०५५१ (१) कर्मविपाक गर्पि | परमानन्दसूरि श्लो० ९२२ " वृत्ति " व्याख्या | उदयप्रभसूरि लो० १२० "" टिप्पनर (२) कर्मस्तव गा०५७ भाष्य गा० २४ 1" " गा०१२ " भाग्य वृत्ति | गोविन्दाचार्य श्लो०१०१० टिप्पनx | उदयप्रभसूरि लो० २९२ (३) बन्धस्वामित्व " गा०५४ धृत्तिकारे पोतानो समय आप्पो नयी पण १२८८ पहेलानो होवो जोहए. | विक्रमनी मी सदीनो संभव हे. रचनानो काल भने पोतार्नु नाम अन्य कारे भाप्युं नयी. विघ्मसंवत् ॥ विश्मनी १२ मी सदी भाष्यकारे पोतानो समय भने नाम शो०५६. " दृत्तिक (४) परशीतिक हरिभद्रसूरि जिनवल्लभगणी गा००६ गा०२३ " भाग्य | आप्यु नथी.

·नंबर. अन्यनाम. कर्ता. छोकप्रमाण. रचनाकाल घगैरे. 1 " भाष्य गा०३८ भाष्यकारे पोतानो कार अने नाम आप्यु नथी, " इति " वृत्ति . " - "उद्धार " " " भाग्य " " " पृत्ति हरिभद्रसूरि लो०८५० विक्रमनी १२ भी सदी. मरयगिरि लो०२१४० विक्रमनी १२-१३ मी सदी यशोमदसूरि लो. १६३० विक्रमनी १२ मी सदी मान्यतिर रामदेव लो००५० विक्रमनी १२ मी सदी. विवरण मेस्वापक पन०३२ विवरणकारनो समय विवरण जोया | सिवाय थई शक नहीं. शोक० १६०० / रचनाकाल भने फर्मानुं नाम अन्य जोयाथी कदाच मळी शके. श्रवरि सो०७०० (५)शतक शिवशर्मसूरि गा." विक्रमनी ५ मी सदीनो समय से. गा०२४ माप्यकारे पोतानुं नाम भने समय प्रन्थमा भाप्यो नथी. गा०२४ ॥ वृष्भाव्य | चक्रधरसूरि लो० १४१३ विक्रमसंवत् १९७९ घूर्णी मो० २२२२ रचनाकाल भने पोतार्नु नाम पूर्णीकारे आप्यु नथी. मलधारिदमच-सो०३७४० विनमनी १२ मी सदी. न्द्रसूरि टिप्पनर उदयममरि सो. ९७४ विक्रमनी १३मी सदीनी संभव है. | गुणरससूरि विक्रमनी १५ मी सदी (१) सप्ततिका चन्द्रर्पिमहत्तर गा००५ पोतानो समय प्रन्धकारे माग्यो नयी. माप्य | अमयदेवसूरि गा० १९१ विक्रमनी"-१२मी सदी " घूर्णी पग्र. १२२ रचनाकाल भने कानुं नाम कदाप अन्य जोयाथी मळी शके चन्द्रापिमहधर लो० २३०० अन्यमांधी रचनाबाट मदी शायो नमी. मलयागिरि सो०३०८० विक्रमनी १२-१५ मी सदी भाष्यति मेस्तुमसूरि सो०११५. विक्रमसवर १९ टिप्पनर | रामदेव सो०५७४ विक्रमनी २ मी सदी. गुगरमसरि मिनी १५ मीसदी लोक प्रमाण मयीन कर्ममन्यनी अपरि साये गणपेटु दे. सार्वात दिनवानुमासी गा.१५५ किमनी १२ मी सदी. भाप्यारे पोतार्नु माम भने रचना. काल मारपो भाफोनधी. मुनियन्त्रपरि शे. ११.. रिटमर्मवत् 1100 घनेघरगति विसमर्मवत् 1.1 " ॥ भवरि पन०२५ " प्रापि " सिन " ॥ अव १ " माय गा.10 " ·नबर प्रन्यनु नाम. कता श्लोकप्रमाण रचनाकाल वगेरे " वृत्तिटिप्पनx लो० १४०० " " 12 श्लो०५४०० " २८ मा० तिर चक्रेश्वरसूरि शाह०प०१५ रचनाकाल पुस्तक जोया सिवाय कही | शकाय नहीं. रचनाकाल अने पर्तानु नाम पुस्तक जोवाथी निश्चय करी शकाय ५ नव्य पाच कर्मग्रन्थाः देवेन्द्रसरि गा०३०४ विक्रमनी १३-१४ मी सदी स्वोपज्ञटीरा शो०१.१३१ (पन्धस्वामित्व विना) भवचूरि मुनिदशेखरसूरि | श्लो० २९५८ रवनाकारको निर्णय पुस्तक जोवायी कदाच धाय अवरि गुणरत्नसूर विक्रमनी १५ भी सदी (२) बन्धस्वामिरवा सो० ४२६ अ० | अवचूरिकाकारे पोवानु नाम तथा यचूरिख समय आप्यो नथी (३) कर्मस्तयविव- | कमर संयमोपा- | लो० १५० विक्रमसंवत् १५५९ रण- (१) कर्मग्रन्यवा- जयसोम श्लो० १७००० | विक्रमनी १७ मी सदी लावबोध -मतिचन्द्र लो० १२००० रचनाकालनो निर्णय पुस्तक जोया सिवाय थई शके नहीं जीवविजय लो०१०००० विक्रमसवत् १८०३ ६ मन स्थिरीकरणप्र-महेन्द्रसरि गा०१६७ विनमसवत् १९८४ करण , धृत्ति संस्कृत पार कर्मग्रन्थ जयतिलकसूरि श्लो० ५६१ विक्रमनी १५ मी सदीनो प्रारम्भ. कर्मप्रकृतिद्वानिशिका गा० ३२ प्रत्यकारे रचनाकाल भने पोतानुं नाम ध्याय " " श्लो० २३०० "" आप्यु नथी ९ लो० ३२५ " भावप्रकरण विमलविजयगणी गा०३० | स्वोपज्ञवृत्ति 1. बन्धहेतूदयविभगीय हर्षकुरगणी गा०६५ वृत्तिवानर्षिगणी १५ |बन्धोदयस तापक-विजयविमरगणी गा० २४ | विक्रमसवत् १६२३ विक्रमसवत् १६२३ विक्रमनी १६ मी सदी विक्रमसवत् १६०२ विक्रमनी १७ मी सदीनो प्रारम्भ. लो०११५० " " श्लो० ४०० ,,स्वोपझावचूरि १२ र्मसवेधभङ्गप्रक | देवचन्द्र रण १३ भूयस्कारादिविचार- लक्ष्मीविजय रचनाकाल ग्रन्थ जोवाथी कदाच मळी याचे विक्रमनी १७ मी सदी. गा०६० प्रकरण ०३.

·दिगम्मरीयकर्मतत्त्वविपयकशास्त्राणां सूची। नयर प्रन्यनाम फती सोकप्रमाण रचनाकाम सो०३६...भनुमाने-विस्मनी ४.५ मीसदी महाकर्मप्रकृतिप्राभूत पुष्पदन्त राधा (पट्यशास्त्र) भूतयली मझात " " " " " " . " " " " " " "" " माटीका कुन्दकुन्दाचार्य सो० १२००० टीका शामकुण्डाचाय |सो. ६... कर्णाटीका सम्पुरराचार्य लो० ५४... सटीका समतभद्राचाय लो०५८... घ्या टीका यापदेवगुरु सो०१४००० धव टीका धीरसेन | लो० ७२०.. | लगभगविक्रमसपत् ९.५ २ कपायमामृत गुणधर गा. २३५ | अनुमाने विश्मनी ५ मी सदी घू घृति यतिवृषभाचाय सो० ६... | अनुमा० विक्रमीही सदी उपानि धारणाचाय सो १२००० भाव टीस शामकुण्टाचार्य | श्लो० ६... पूण्याख्या सम्पुलगधार्य |सो. ८५... मा टीका चप्पदेषगुरु सो. ६.... ज टीका चीरसेन तथा सो० ६०००० विक्रमनी -10मी सदी पिनसेन ३ गोम्मटसार नेमियन्द्रसिदा गा० १७०५ विकमनी भी सदी থ8 का टीका चामुग्गराय विरमगामी सदी सटीका केयवर्ती सटी श्रीमदभपत्र हिं टीका टोडरमही सन्धिसार नेमिचन्द्रसिदा | गा• ६५० विज्ञानी मीसदी स्वचयति सारीका शायनी हिंन्टीका रोटरमही म.क्षपणासार माधपचन मि.-1मी सदा अभिनत विरमभन्.1 १ आ परिपिट मुसरी पारनादि भासादमादी । १ मामाकर्मी पे मटने लेनी " . . ५ ·इति समाप्तानि परिशिष्टानि ।

·इति सटीकः कर्मग्रन्थचतुष्टयरूपः प्रथमो विभागः समाप्तः।

·। अर्हम् ॥ श्रीआत्मानन्दजैनगन्धरत्नमालायामद्यावधिमुद्रितानां ग्रन्धानां सूची। < १ समवसरणस्तवः-तपाआचार्यश्रीधर्मघोपहरिप्रणीतः सावचूरिकः < २ क्षुल्लकभवावलिप्रकरणम्-श्रीधर्मशेखरगणिगुम्फितं सावरिकम् २३ लोकनालिद्वात्रिंशिकाप्रकरणम्-तपाआचार्यश्रीधर्मघोपसूरिसूनितं सावचूरिकम् १४ योनिस्तवः--तपाश्रीधर्मघोपसूरिविरचितः सावरिकः < ५ कालसप्ततिकाप्रकरणम्-तपाश्रीमद्धर्मघोपाचार्यनिर्मितं सटीकम् ५६ देहस्थितिस्तवः-तपाश्रीधर्मघोपसरिविहितं सावचूरिकम् लघ्वल्पयत्वप्रकरणम्-सटीकं च < ७ सिद्धदण्डिकाप्रकरणम्-तपाआचार्यश्रीमद्देवेन्द्रसूरिसंदृब्धं सावचूरिकम् २८ कायस्थितिस्तोत्रम्-तपाश्रीकुलमण्डनसूरिसंसूत्रितं सावचूरिकम् < ९ भावप्रकरणम्-श्रीमद्विजयविमलगणिविनिर्मितं खोपनावचूा समलङ्कृतम् K१० नवतत्त्वप्रकरणम्--उपकेशगच्छीयाचार्यश्रीदेवगुप्तसूरिविहितं नवाङ्गीवृत्तिकारश्रीमद्- भयदेवाचार्यप्रणीतेन माप्येण श्रीमद्यशोदेवोपाध्यायसूत्रितेन विवरणेन च विभूषितम् नवतत्त्वमकरणम्-मूलमात्रं च ४११ विचारपञ्चाशिकाप्नकरणम्-श्रीमद्विजयविमलगणिगुम्फितं खोपज्ञावचूर्या समेतम् ४१२ परमाणुखण्डपट्त्रिंशिका पुद्गलपट्त्रिंशिका निगोदपट्त्रिंशिका च- श्रीरत्नसिंहसूरिविहितयाऽवचूर्या सहिताः ४१३ बन्धट्विशिका-श्रीविजयविमलापरनाम्ना वानरपिगणिना प्रणीतयाऽवचूर्या समेता ४१४ श्रावतभङ्गप्रकरणम्-सावचूरिकम् ४१५ देववन्दन-गुरुनन्दन-प्रत्याख्यानभाप्यम्--तपाश्रीमद्देवेन्द्रसूरिविहितं सपाश्रीसोम. सुन्दरसूरिविनिर्मितयाऽवचूर्योपेतम् ४१६ सिद्धपञ्चाशिकाप्रकरणम्-तपासाचार्यश्रीमद्देवेन्द्रसूरिसूत्रितं सावचूरिकम् ४१७ अन्नायउच्छकुलकम्-श्रीआनन्दविजयगणिकृतयाऽवचूर्या सहितम् ४१८ विचारसप्ततिकाप्रकरणम्-श्रीमन्महेन्द्रसरिसङ्कलितं श्रीविनयकुशलपणीतया वृत्त्या समेतम् ४१९ अल्पबहुत्वविचारगर्भो महावीरस्तवः-श्रीसमयसुन्दरगणिगुम्फितमा खोपज्ञवृत्त्योपेतः महादण्डकस्तोत्रं च - सावचूरिकम् ४२० पञ्चसूत्रम्--याकिनीमहत्तरासूनु-आचार्यश्रीहरिभद्रविनिर्मितया टीकया समेतम् x२१ जम्बूस्खामिचरितम्-अञ्चलगच्छीयश्रीजयशेखरसूरिप्रणीतं संस्कृतपद्यबन्धनम् ४२२ रनपालनृपकथानकम्-वाचनाचार्यसोममण्डनविनिर्मित सस्कृतपद्यबन्धनम् . २३ सूक्तरनावली-वृहत्तपागच्छीयश्रीमद्विजयसेनरिप्रणीता २४ मेघदूतसमस्यालेखः–श्रीमन्मेघविजयोपाध्यायविनिर्मितः मेषदतमहाकाव्यचतुर्थच- रणसमस्यापूर्तिरूपः ·२ २५ चेतोदूतम्-मेघदूतमहाकाव्यचतुर्धचरणसमस्यापूर्तिरूपम् ४२६ पर्युपणाटाहिकाचदिनत्रयव्याख्यानम्-श्रीमद्विजयलक्ष्मीसूरिप्रणीतम् ४२७ चम्पकमालाफथा--श्रीमद्भावविजयगणिगुम्फिता सस्कृतपद्यमयी ४२८ सम्यक्त्वकौमुदी-श्रीमजिनहर्पगणिग्रथिता सस्कृतगद्यात्मका ४२९ श्राद्धगुणविवरणम्---श्रीजिनमण्डनगणिप्रणीतम् ४३० धर्मरनप्रकरणम्-पिप्पलगच्छीयश्रीशान्त्याचार्यप्रणीत सोपज्ञीकोपेतम् ४३१ कल्पसूत्रम्-दशाश्रुतम्कन्यस्याप्टममध्ययन श्रीमद्विनयविजयोपाध्यायविरचितया सुयो- धिकाख्यया टीकया समेतम् ४३२ उत्तराध्ययनसूत्रम्-श्रीभावविजयगणिसङ्कलितया वृत्योपेतम् ४३३ उपदेशसप्ततिका-वृहत्तपागच्छीयश्रीसोमधर्मगणिप्रणीता ४३४ कुमारपालप्रवन्धः-श्रीमजिनमण्टनगणिप्रणीतो गद्यपद्यमय ४३५ आचारोपदेशः–श्रीमचारिजमुन्दरगणिविनिर्मित ४३६ रोहिग्यशोकचन्द्रकथा- ४३७ गुरुगुणपद्भिशपट्टिनशिकाकुलकम्-श्रीरलशेखररिप्रणीत खोपज्ञदीपिकाख्यया व्याख्यया युतम् ४३८ ज्ञानसाराएकानिन्यायविशारद-न्यायाचार्यश्रीमद्यशोविनयोपाध्यायविहितानि श्रीम- देवचन्द्रजिद्विनिर्मितया ज्ञानमअर्याख्यया व्याख्ययोपतानि ४३९ समयसारप्रकरणम्-श्रीमद्देवानन्दाचार्यप्रणीत खोपज्ञटीकासमर कृतम् नयतत्त्वस्वरूप- वर्णनात्मकम् समयसारप्रकरणमूल च x४० सुकृतसागरमहाकाव्य-श्रीरलमण्डनविनिर्मित सकृतपद्यमय पेथडशाज्झणचरितात्मक ४४१ धम्मिल्लकथा- ४४२ प्रतिमाशतकम्-न्यायविशारद-न्यायाचार्य-श्रीमयशोविनयोपाध्यायविहित श्रीमाव- प्रभसूरिविरचितया लघुटीकया सहितम् ४४३ धन्यकथानकम्-श्रीदयावर्षनप्रणीत सस्तपद्यात्मकर ४४४ चतुर्विशतिजिनस्तुतिसङ्ग्रहः-श्रीशीररत्नसूरिविनिर्मित x४५ रौहिणेयकथानकम्- ४४६ लघुक्षेत्रसमासप्रकरणम्-~श्रीरलशेखरक्रिमणीत खोपश्टीकोपेतम् x४७ बृहत्सवहणी-धीमन्जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणप्रणीता आचार्यश्रीमल्यगिरिपूज्यविहितया टीकया समेता वृहत्सद्दरणीमूल च x१८ श्राद्धविधिः-हचपागच्छीयश्रीरतशेखरसूरित्रित सोपावृचियुत x४९ पदर्शनसमुथपः-आचार्यश्रीहरिभद्रसूरिमीन श्रीगुणरतहिनिर्मितया टीकयोपेत ४५० पञ्चसंग्रह:-श्रीचन्द्रपिमहत्तरत्रित श्रीम मयगिरिसादमणीतया रोक्या सहित ४५१ सुरुवसकीर्तनकान्यम्-पण्डितथीअरिसिंहविरचित प्रतिसगं श्रीअमरचरकविविनि- मितशोकचतुकयुन रहामात्यीयम्तुपास्तेज पार चरितात्मकम् ·४५२ चत्वारः प्राचीनाः कर्मग्रन्थाः- १ कर्मविपाक:-गर्गपिमहर्षिणीतः पूर्वाचार्यप्रणीतया व्याख्यया श्रीपरमानन्दसूरि- सूत्रितया टीकया चोपेतः २ कर्मस्तवः--श्रीगोविन्दाचार्यविरचित्या टीरुयोपेतः ३ बन्धस्वामित्वम्-वृहद्गच्छीयाचार्यहरिभद्रकृतया टीकया समेतम् ४ आगमिकवस्तुविचारसारप्रकरणम्-पडशीतिरित्यपरं नाम श्रीमज्जिनवल्लभगणि- पणीतम् आचार्यश्रीपमलगिरिपादविहितया वृहद्गच्छीयाचार्यहरिमद्रकृतया च किया सहितम् चत्वारः कर्मग्रन्था मूलमात्राः कर्मस्तवभाष्यद्वयं पडशीतिभाष्यं च ४५३ सन्योधसप्ततिका–नागपुरीयतपागच्छीयश्रीरलशेखरसूरिसङ्कलिता श्रीगुणविनयवा- चकप्रणीतया व्याख्यया समलता ४५४ कुवलयमालाकथा-श्रीरनप्रभसूरिप्रणीता आचार्यदाक्षिण्याकसूत्रितप्राकृतकथानुसा. रिणी संस्कृतभाषात्मका गद्यपद्यमयी ४५५ सामाचारीप्रकरणम् आराधकविराधकचतुर्भङ्गीप्रकरणं च एतद्द्यमपि न्याय- विशारदन्यायाचार्यमहोपाध्यायश्रीमद्यशोविजयोपाध्यायविनिर्मितं खोपज्ञटीकोपेतम् ४५६ करुणायचायुधं नाटकम्-श्रीबालचन्द्रसूरिप्रणीतम् ४५७ कुमारपालचरित्रमहाकाव्यम्-श्रीमञ्चारित्रसुन्दरगणिप्रणीतं संस्कृतपद्यमयम् ४५८ महावीरचरियं-श्रीनेमिचन्द्रप्रिविनिर्मितं प्राकृतं पद्यवन्धं च ४५९ कौमुदीमित्रागन्दरूपकम्-प्रबन्धशतकर्तृश्रीरामचन्द्ररिप्रणीतम् ४६० प्रयुद्धरौहिणेयं नाटकम्-श्रीरामभद्रसूरिसूत्रितं प्रकरणम् ४६१ धर्माभ्युदयं छायानाटकं सूक्तावलीच-एतद्वितयमपि श्रीमन्मेघप्रभाचार्यविनिर्मितम् ४६२ पञ्चनिग्रन्थीमकरणं प्रज्ञापनोपाझरतीयपदसङ्घहणी च--एतद्वितयमपि नयाशी. वृत्तिकारश्रीमदभयदेवाचार्यससूत्रितं सावचूरिकम् ४६३ रयणसेहरीकहा--श्रीजिनहर्षगणिप्रणीता प्राकृतभापामयी गद्यपद्यात्मका ६४ सिद्धप्राभृतम्-पूर्वाचार्यप्रणीतटीकया समलङ्कृतम् ४६५ दानप्रदीपः-महोपाध्यायश्रीचारित्ररत्नगणिगुम्फितः संस्कृतपद्यात्मकः ४६६ बन्धहेतूदयत्रिभङ्यादीनि प्रकरणानि सटीकानि १ बन्धहेतूदयविभङ्गीप्रकरणम्-श्रीहर्पकुलगणिप्रणीतं श्रीविजयविमलगणिविर- चितविवरणोपेतम् २ जघन्योत्कृष्टपदे एककालं गुणस्थानकेषु बन्धहेतुप्रकरणं सटीकम् ३ चतुर्दशजीवस्थानेषु जघन्योत्कृष्टपदे युगपद्धन्धहेतुकारणं सटीकम् ४ बन्धोदयसत्ताप्रकरणम्-श्रीमद्विजयविमलगणिविहितं सावचूरिकम् ६७ धर्मपरीक्षा-श्रीजिनमण्डनगणिप्रणीता ४६८ सप्ततिशतस्थानाप्रकरणम्-बृहत्तपागच्छीयश्रीसोमतिलकसूरिनिर्मितं राजसूरिंगच्छी- यश्रीदेवविजयविरचितया वृत्या समेतम् ·४ ६९ चेइयवद्गमहाभासं-श्रीशान्त्याचार्यप्रणीत संस्कृतछाययाविभूषितम् ७० प्रश्नपद्धतिः-नवावृत्तिकारश्रीमदमयदेवाचार्यशिष्यश्रीहरिचन्द्रगणिविरचिता X७१ कल्पमतम्-दशाश्रुतस्कन्यस्साष्टममध्ययन श्रीधर्मसागरोपाध्यायसूत्रितया किरणावल्या- ख्यया टीकया सहितम् ७२ योगदर्शनम्-~-महर्पिपतअलिप्रणीत न्यायाचार्यश्रीमद्यशोविजयोपाध्यायकृतयावृत्त्योपेत योगनिशिका च-आचार्यहरिभद्रविनिमिता न्यायविशारदोपाध्यायश्रीमद्यशोविजय- गणिगुम्फितया टीकया युता ७३ मण्डलप्रकरणम्-विनयकुशरप्रणीत खोपज्ञवृत्तिसहितम् ७४ देवेन्द्रप्रकरण नरकेन्द्रकप्रकरण च-एतत्प्रकरणयुग्म पूर्वाचार्यप्रणीत मुनिचन्द्र सूरिसूनितया वृत्त्या च समेतम् ७५ चन्द्रवीरशुभा धनधर्म सिद्धदत्तकपिल सुमुसनृपादिमित्रचतुष्केति कथाचतुष्ट- यम्-तपागच्छालङ्कारधीमुनिसुन्दरसूरिप्रणीत सस्कृतपद्यात्मकम् ७६ जैनमेघदूतकाच्यम्- ७७ श्रावकधर्मविधिप्रकरणम्--आचार्यहरिभद्रप्रणीत श्रीमानदेवसूरिविरचितया कृत्यासहित ७८ गुरुतत्त्व विनिश्चयः-न्यायविशारद-न्यायाचार्य-श्रीमद्यशोविनयोपाध्यायविनिर्मित स्वोपज्ञटीकोपेत ७९ ऐन्द्रस्तुतिचतुर्विशतिका न्यायाचार्यश्रीयशोविजयोपाध्यायविरचिता खोपज्ञविवरण- युता परमज्योति पञ्चविंशतिका परमात्मपञ्चविंशतिका श्रीविजयप्रभस्वाध्याय ऋपभदेवस्तवन च ८० वसुदेवहिण्डिप्रथमसण्डम्-~~श्रीसङ्घदासगणिवाचकविरचित प्राकृतसाहित्यस्यापूर्व प्राचीनतरोऽय ग्रन्थ वसुदेवपरिभ्रमणेतिवृत्तगर्भित प्रथमोऽश ८१ वसुदेवहिण्डिप्रथमसण्डम्-श्रीसङ्घदासगणियाचकविरचित द्वितीयोऽश ८२ बृहत्कल्पसूत्रम्-श्रुतकेवलिसविरार्यभद्रवाहुसामिप्रणीत खोपज्ञनियुक्त्युपेत श्रीसद्ध- दासगणिविनिर्मितेन भाष्येण युत आचार्यश्रीमलयगिरिपादविहितयाऽर्धपीठिकावृत्त्या तपाश्रीक्षेमकीर्तिसूरिसूत्रितया शेपसमग्रवृत्त्या समेतम् तस्याय पीठिकारूप प्रथमोऽश ८३ वृहत्कल्पसूत्रम्-सनियुक्तिभाप्यवृत्तिकम् तस्साय प्रथमोद्देशकगतमरम्बप्रकृत-मास. कल्पप्रकृतात्मको द्वितीयोऽश ८४ हत्कल्पसत्रम् --सनियुक्तिभाप्यतिकम् तस्याय प्रथमोद्देशका-तस्तृतीयोऽश ८५ नव्यकर्मग्रन्थचतुष्टयम्-श्रीमद्देवेन्द्ररिप्रणीत खोपनटीकोपतम्