·॥ श्री ॥. ده ॥ योविश्वनाथो विनयते ॥ ॥ उपोद्घातः ॥ -::..: श्रीमत्पूज्यपादेभ्यः श्रीदयालशास्त्रियो गुरुभ्यो नमः ॥ । खलु पण्डितकुलतिलककान्यकुधनदेशीयश्रीमित्र- मिश्रमहाशयेनाचारव्यवहारप्रायश्चित्तेषु विष्वपि काण्डे. पु प्रपौतो वीरमित्रोदय एषु दिवसेषु काश्यामन्यल च विद्या. भवनेषु व्यवहारकाण्डस्यैवोपलभमानः परममाननीयः पर- स्परविरुवदाभासमानबहुविधस्मृतिवधनयन्थकारवचसी च तदाभासनिरसनपुरःसरं व्यवस्थावस्थापनघणो यद्यप्यस्ति व्यव- हारविषये समस्त एव परमोपकारको धर्मनिबन्धाना मध्यति प्रसिहतरमेवास्ति विधिमण्डलीषु । एष च मिष- मित्रो गनपतधर्माधिकरणे धिक्षवः पण्डितवरी बौर- मित्र इत्युभयनाम्नाकरोदिर्म ग्रन्यं तदुद्योनितः । मुद्रित. थायमस्ति दिवारं कलिकतापत्तनेऽथापि व्यवस्थितपुस्तकसम्प- तिविदुषां भवति व्युत्पत्तिमी कर्यायत्यन्तमेवोपयुक्तं दायभाग- प्रकरणं निष्कृष्य तावन्मात्रमेषात्यन्तपवित्रतापुरमरमुद्रणीय- मितिकृतीत्साहन बाबूषविनाशीलालेन प्रोत्साहितस्तशेध- 'नेऽवत्यत्री गुरुवरवालशास्त्रिचरणानामेकमपरं च पाठगोली..

·8 दायभागः । - , ॥ स्थावरप्रीतिदानप्रतिषेधमानतात्ववकलेऽन्यांशस्यानुवादमावं व्यर्थ वापरपायं चापहाते । अथ- मणिमुक्ताप्रवालानां सर्वस्यैव पिता प्रभुः । स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहः ॥ तथा, पिट प्रसादाद भुज्यन्ते वस्त्राण्खाभरणानि च । स्थावरन्तु न भुज्यत प्रसाद सति पैटके इति वचनमवश्यं विभागप्राक्कालीनस्वावरप्रसाददानप्र- तिपधपरं वाच्च, मणिमुक्तादिप्रसाददानानुमतिपुर.सरं स. प्रतिधाभिधानात् । अन्यथा तस्यानुवादमावत्वेन वैयाप- तः । तथा च नन्मना पुत्रादीनां खत्वान्मणिमुतादिपु तद- नुमतिमन्तरेणापि दाने पितुः खातन्त्यम् । स्थावरी तु तदनुम- त्यैवेति विशेष इति वचनदयार्थस्य वाच्यत्वाजन्मना स्वत्वमा- यातीति। मैयम् । तस्य पितामहोपात्तस्थावरविपयत्वात् । अ. तीते पितामहे तत्वाम्यनाशापितापुत्रयोः साधारण सदी- यद्रव्य खत्वेऽपि स्थावरएव पुवानुमत्यपेक्षा मणिमुक्तादौ तु. नेति तदर्थात् । यत्तु गौतमवचनमुत्यत्त्वैवार्थ खामित्वं ल- भते त्याचाया, इति जन्मनः खत्वहेतु व मिताक्षराहाता प्रमागास्वेनोपन्यस्त तदायभागतत्वकसा व्याख्यातमेव । पि- टखलोपरमे तजन्यरवस्य हेतुभूतनोत्पत्तिमावसम्बन्धेनान्व- सम्बन्वाधिकेन ननकधने पुत्राणां खामित्वात्तद्धनं पुवी लभते नान्यः सम्बन्धीत्याचा मन्यन्तइति । न तु पिटखत्वे विद्य- मानेऽपि तव पुत्रस्वरवमिति तदर्थः नारदेवलवचनविरोधा- त् । पित!वंगते पुवा विभजेयुद्धनम्पितुरिति नारदः पितु- ईनमित्याह । धन्यथा धन विभनेयुरित्येवावक्ष्यत् ॥ पितऍपरते पुया विभजेयुनिम्पितुः । * अनशरवस्य मा. १, ३ पुस्तकी ·वीरमित्रोदये। ५ . -- भखाम्यं हि भवेदेपा निर्दोष पितरि स्थिते । इतिदेवन्नोऽपि पितुईनमित्युनोत्तरानाखाम्यं हौसि स्पष्टमेव तेपामखत्वन्तत्र हेतुत्वेनोक्तवान्। निर्दोष पातित्यादिखत्वापगमदोषरहिते । मनरपि । अचं पितुथ मातुश्च समेत्य भ्रातरः समम् । भजेग्न् पैटक रिक्यमनीशास्ते हि नीयतोः ॥ इति जीवतोम्मातापित्रीस्त हने पुत्राणामखान्य व्यक्तमेवाइ। यत्त शवलिखितायाहतुः ॥ न नीवति पितरि पुत्रा रिक्थ- म्भजेग्न्यद्यपि :स्वाम्यम्पशादधिगरान्त रनहा एव पुवा प- धर्मयोरखातरल्यादिति ॥ स्मृतिचन्द्रिकाकारेण च व्याख्यातम् । यद्यपि तैः पुर्वः स्वकीयजन्मनः पवादनन्तरमेव पिटधने खा- म्यमधिगतं प्राप्तन्तथापि जीवति पितरि तदनं तदिछाम्विना न विभजेरन्नर्थधर्मयोरखातल्यापिटपारतल्यादिभागकरणेऽ- नहाः पुवा इति । तेनानेन जन्मना पुत्रादीनां पिलादिखा- मिकधने स्वस्वमिति । तदपि न । मन्वादिवचनानां वहनाम- वाम्यप्रतिपादकानामनुरोधमास्यान्वथा वर्गा नौयत्वात्। वर्णि- सच कल्पतरौ। यद्यपि पद्यादधिगतं पिटधनं व्यापारनिरपेक्षः पुवैविद्यादिभिपाते धने खाम्यन्तयापि तत्राप्यखाम्यञ्जीव- ति पितरि किमुत पिटधने पर्थधम्मयोस्ते पां पितरि नीवत्व- खातन्त्यादिति । किञ्च स्वस्व शास्फसमधिगम्यं तव च रि- क्थक्रयादियजन्मनः स्वरय हेतुरवे नानुक्त जम्मना खत्वमप्र- माणकमेव । पत एव यथा भाय्यांदिवचनम् भायं। पुवथ दासय त्रय एवाधनाः स्मृताः । धतुरिति T-~~पा. २ पुस्तके। समते-पा. १ पुस्तके।

·६ दायभागः। यत्त समधिगच्छति यस्य ते? तस्य तहनमिति ॥ पारतन्त्यमावप्रतिपादनपरन्तथाऽम्बाम्यवचनान्चपोल्य- पामाम् । भय्यांदिप्वध्यग्न्यादिवचनैः कर्तनादिना चार्जकरवे. न स्वामित्वे सिई युतमस्वातन्त्यमाचपरमन्यधा पूर्तादिए धनसाध्येयु पुराणादिश्रुतन्तषामधिकारित्वमपि विसात। यच तु प्रत्यत जन्मनः स्वखहेतुत्वे प्रमागाभावार्थ मेवान्यथा- नेकवचनवर्णनम् । किञ्च यदि खात्य लौकिकं स्यात त- दुपायानामपि लौकिकत्वात् खामी रिक्थक्रायस विभागपरि- ग्रहाधिगमे ब्राह्मणस्याधिकं लब्ध क्षत्रियस्य विजित नि- विष्ट' वैश्वशुदयोरिति गौतमवचनं व्यर्थमेव स्यादनुवादमात्र- त्वान्न हि पाकादोदनी भवतीत्यादि शास्त्रे निप्पयोजनमनुवा- टमाचमुच्यते । तस्य हि वचनस्यायमर्थः । रिक्थं दायः क्रयः प्रमिद्धः । सम्विभागो दायस्यैवैकदेशनिष्ठस्वामित्वव्यञ्जको विभा- गः । परिग्रहः पूर्वमपरेणावीकृतस्यारण्यादिसाधारणप्रदेशस- म्वन्धिनस्तृणनल काष्ठादेः खीकारः । अधिगमोऽजातस्वामि- कस्य निध्यादेः प्राप्तिः । एतेपु स्वत्व तुषु सत्सु स्वामी भवति । जातैषु च जायते । ब्राह्मणस्य लब्धं प्रतिग्रहादिप्राप्तमधिक. ममाधारणं रिक्थादयस्तु सर्वसाधारणाः । अधिकमित्युत्त- रत्र सर्वत्र सम्बध्यते । क्षत्रियस्य विनितं युद्धविजयदण्डादि- प्राप्तमसाधारणम् । वैश्यस्य निर्विट कृषिगोरक्षणादि भृतिल. धम् । शूट्रस्य हिजशथूपादिभूतिलब्धम् । निःपूर्वस्य विश - तिवाचक त्वाम् । निर्देशा भृतिभोगयोरितिनिकाण्डाभिधाना- त् वैश्यशुद्रग्रहणयोपलक्षणत्वादन्येषामप्यनुलोमलप्रतिलीमना- तानां सूतानामश्वसारथ्यमित्याद्योशनसादिप्रतिपादितं वृत्ति जातं निर्विष्टशब्देन संगृह्यते । मर्वस्य कृतिरूपत्वात्। किञ्च- योऽदत्तादायिनो हस्ताल्लित ब्राह्मणो धनम् । ? यस्यैते–मा० २ पुस्तके।

·वीरमित्रीदये। साविधानार्थ विभागविधानाथै चेति युक्तम् । दृष्टार्थवाधि- भागस्योभयस्याप्यनुपपत्तः । नापि नियमविधिविभागस्य । "एवं सहवसेयुर्वा पृथग् वा धर्मकाभ्ययेति मनुना विकल्पामि- धानात् । कालविधौ च मिनुपरमानन्तरकालएव विभागी नैमित्तिकास्य निमित्तानन्तर्यबाधोऽयं स्यात् । नातेष्टिवजात- प्राणवियोगापत्तिसरूपविशेषविरोधस्याशभावात् । अतो जो- यतोः पिलोस्तदमे स्वान्य नास्ति किन्त परतयोस्तयोरिति* त- त्कालीनस्खत्वज्ञापनार्थं मन्वादिवचनं, विभागस्तु खातन्वात- कालौन इच्छाप्राप्नोऽनूयते । तथा चैतइचनविरोधादपि न जन्मना स्वत्वं वक्तुं शक्यम् । उपरमवत्यतितत्वादिकमपि पि वादिस्वस्वनाशकारणं वक्ष्यते । तस्मात् पित्रादिखत्वनाशएव तधने पुत्रादीनां स्वाम्य न तत्व त्यसमकालीनमिति खाम्या- दिसद्धावस्य सर्वव प्रतिवन्धकलात् सर्वोऽपि सप्रतिवन्ध एव दाय दूति दैविध्यमनुपपन्नमिति । अत्रीच्यते । यदि पिचादि- खत्वापगमएव पुवादीनां तहने खरवं तर्हि निर्दीप पित्रादी नौवति तेषां धनमाध्यदिवाकमखनधिकारप्रसङ्ग जातपु- तुः कृपावी योऽग्नीनादधीतैत्यादिश्रुतिविरोधस्तुण्यः खकपोल- कल्पिाहेत्वाभाससमर्थितम्मृत्यर्थानुरोधेन श्रुतिमहोचोऽयु- त: । प्राहिताग्नाविष्टप्रघमयज पिवादी नीवत्यपि पुवादी- न् प्रति तत्पत्त्य विशेषात् । सकलयाजिक शिष्टानां तदनुछा- नदर्शनाञ्च । नातयुवकृष्णकेशपदाभ्यां क्योर्गनतिक्रमस्येय विवक्षा न तु सयोग्यवस्थितयोः सम्पति विरोधाधिका- रणे भाष्यवार्तिकाटी स्थितत्वात् । न च यथा पुत्रानुगत्या पितुर्भवम्मले तदधिकारस्तमा मन्मलेऽपि पुत्रादीनामपि पि- वाद्यनुमत्येति वाच्यम् । यतो द्वयोरपि मते पितु खत्वस्य ध- • कि तूपरतयोगिसिपा. २ पुस्तके । । २ ·६ दायभागः। Tws यत्त समधिगच्छति यस्य ते? तस्य तदनमिति ॥ पारतन्त्यमावप्रतिपादनपरन्तथाऽस्वाम्यवचनान्यपीत्य- पाम्तम् । भांदिप्वयग्न्यादिवचनैः कर्तनादिना चार्जकत्वे- न खामिरवे सिई युफिमस्वातन्त्यमाचपरमन्यथा पूर्तादिषु धनसाध्येपु पुराणादिशुतन्तेषामधिकारिखमपि विमोत । अत्र तु प्रत्यत जन्मनः खखहेतुत्वे प्रमाणाभावार्थमेवान्यथा- नेकवचनवर्णनम् । किञ्च यदि खात्य लौकिकं स्यात्तस्ति- टुपायानामपि गौकिकत्वात् खामी रिक्वक्रयसम्विभागपरि- ग्रहाधिगमेपु ब्राह्मणस्याधिक लब्ध'क्षत्रियस्य विजित नि. विष्ट वैश्वशुद्रयोरिति गौतमवचन व्यर्थमेव स्यादनुवादमात्र- खान्न हि पाकादोदनी भवतीत्यादि शास्त्र निष्पयोजनमनुवा- गेमा- स्मृतिपुरा इस्य निर्दोष नोवत्यपि पित्रादौ पुत्रादियनाद्यनुष्ठानाधि- कारस्थानुरोधात्। वस्तुतस्तु लौकिकमेव खत्वं लोके च नात- माधाणामेव पुवादोना पिचादिधने खाम्यव्यवहारोऽन्येपा- ममीति साधयिष्यामः । यच्च पित्रादीनामनुमत्ययोग्यपुत्रादि- साधारणस्वत्व कायमनुमतिमन्तरेगाधानादिक स्याटित्युत्तन्त- दनुमतियोग्यप्वपि पुत्रादिपु साराग्ल्यात्पित्रादीनां न तदनुम- त्यपेक्षा किमुतानुमत्ययोग्येष्विति परिहतप्रायमेव । तविधिबला- देवाधिकारोऽवगम्बत इति तु विज्ञानेश्वराचार्य : । पतची- स्पत्त्येवार्थ खामित्वमिति गौतमवचनस्य यजीमूतवाहनरघुन- न्दनाभ्याम्पारम्परिकोत्पत्तिखत्वतुर्वन व्याख्यानं कृतन्तट- पि व्यर्थ मेव । यत्त, शववचनन्तम्यापि स्मृतिचन्द्रिकोजाव्याग्य - व साधीयसी । कल्पतरताव्याख्यायान्तु विद्याद्युपाताध्याहारे- ऽनुपस्थितभूय:पदाध्याहरः प्रसज्येत । जन्मपदाध्याहारस्तु पुत्रत्वाद्याक्षे पोपस्थितेरल्पाध्याहाराञ्च नायुतः । तेन शुल्य : :

·वीरमिचोदये। * मतावादिस्ववनाशएट ल विधानार्थ विभागविधानार्थ चेति युक्तम् । दृष्टार्थत्वादि- भागस्योभयस्याप्यनुपपत्त: । नापि नियमविधिविभागस्य । "एवं सबसेयुर्वा पृथग् वा धर्मकाम्ययेति मनुना विकल्पाभि- धानात् । काल विधौ च पित्रुपरमानन्तरकालएव विभागो नैमित्तिकस्य निमित्तानन्तर्यवाधोऽयं स्यात् । नातेष्टिवज्जास- प्राणवियोगापत्तिसरूपविशेषविरोधस्यानाभावात् । अतो जो- वतो. पित्वोस्तहगे स्वान्य नास्ति किन्तु परतयोस्तयोरिति त- त्कालीनस्वत्वज्ञापनार्य मन्वादिवचन, विभागस्तु स्वातन्वयात- त्कालीन एच्छाप्राप्तोऽनयते । तथा चैतचनविरोधादपि न जन्मना खत्वं वक्तुं शक्यम् । उपरमवत्पतितत्वादिकमपि पि वादिखत्वनाशकारगां वक्ष्यते । तस्मात् पिबादिस्वतः महस्य । साजितमपि पुत्र चन जन्मना खत्वं गमयति । यथा परमते मगिमुक्तावाला. दोनां पैतामहानामपि पितुरेव खत्वन्तत्मारगात्तथास्मन्- मतेऽपि पुत्रादीनान्तव जन्मना खत्वे साधारणेऽपि पितुटां- नाधिकार इत्यविशेष.। तस्मात्पैटके पैतामहे च द्रव्ये पुत्रा. दीनां यद्यपि जन्मनैव स्वत्वं तथापि पितुरावध्य केषु धर्मक- त्येषु वाचनिकैषु च प्रसाददानकुटुम्बमरणापविमोक्षादिपु च स्थावरव्यतिरिक्तद्रव्यविनियोगे मुतान्यमिति ध्येयम् । स्थावरादौ तु वाजित पिचाटिपरम्पराप्राप्ते च पुत्रादिपा- रतन्त्यं तुल्यमेव स्थावर द्विपदश्चेव यद्यपि स्वयमज्जितम् । अमम्भूय सुतान् सर्वान्न दान न च विक्रय:-. ये नाता येऽप्यजाता ये च गर्ने व्यवस्थिताः । वृत्तिच तेऽभिकाड्यन्ति न दान न च विक्रय, ॥ इत्यादि वचनात् । अस्याप्यपवाटो वक्ष्यते । यच्च स्वत्वस्य । ।

·६ दायभागः। मा यत्त समधिगच्छति यस्य ते? तस्य तदनमिति ॥ पारतन्त्यमावप्रतिपादनपरन्तथाऽस्वाम्यवचनान्यपीत्य- पातम् । भव्यांदिप्वध्यग्न्यादिवचनैः कर्तनादिना चाकावे. न खामिरवे सिई युतिमखातन्त्यमाचपरमन्यथा पूर्तादिपु धनसाध्येषु पुरागादिश्रुतन्तेषामधिकारित्वमपि विरुद्यो त । अत्र तु प्रत्यत जन्मनः खत्वहेतुत्वं प्रमाणाभावार्थ मेवान्चधा- नेकवचनवर्णनम् । किञ्च यदि वात्य लौकिकं स्यातहिं त- टुपायानामपि तौकिकत्वात् स्वामी रिक्थक्रयसम्विभागपरि- ग्रहाधिगमेषु ब्राह्मणस्याधिक नब्ध क्षत्रियस्य विनित नि- विष्ट वैश्यशूद्रयोरिति गौतमवचन व्यर्धमेव स्यादनुवादमाच- त्वान्न हि पाकादोदनी भवतीत्यादि शास्त्रे निप्पयोजनमनुवा- गेमारामदातग्रह स्मृतिपुरा घस्य निर्दोषे नोवत्यपि पिलादी पुत्रादियन्नाद्यनुष्ठानाधि- कारस्थानुरोधात् । वस्तुतस्तु लौकिकमेव खत्वं नोके च नात- मात्राणामेव पुत्रांदोना पिवादिधने खाम्यव्यवहारोऽन्येपा- मपीति साधयिष्यामः । यच्च पिवादीनामनुमत्ययोग्यपुपादि- साधारणस्खत्वं बाघमनुमतिमन्तरेणाधानादिक स्यादित्युक्तान्त- दनुमतियोग्येष्वपि पुत्रादिपु सारान्ल्यात्पित्रादीनां न तदनुभ- त्यापेक्षा किमुतानुमत्ययोग्येष्विति परिहतप्रायमेव । तविधिवला- देवाधिकारोऽवगम्यत इति तु विज्ञानेश्वराचार्य: । परायो- स्पत्त्य वार्धवामित्वमिति गौतमवचनस्य यतीमूतवाहनरघुन- न्दनाभ्याम्पारम्परिकोत्पत्तिखत्वहेतुले न व्याख्यानं कृतनाट- मि व्यर्थ मेव । यत्त शङ्खरचनन्तस्यापि स्मृतिचन्द्रिकोतव्याख्य- व साधीयसी । कल्पतरूतव्याख्यायान्तु विद्याापाताध्याहार- ऽनुपस्थितभूय.पदाध्याहरः प्रसज्येत । जन्मपदाध्याहारस्त पुषत्वाद्याक्ष पोपस्थितेरल्पाध्याहाराच नायुक्तः । तेन श्रुत्यु ·वीरमित्रोदये। e सविधानाध विभागविधानार्थ चेति युक्तम् । दृष्टार्थवादि- भागस्योभयस्याप्यनुपपत्तः । नापि नियमविधिर्विभागस्य । "एवं सहवसे यु, पृथग् वा धर्मकाभ्ययेति मनुना विकल्याभि- धानात् । कालविधौ च पित्रुपरमानन्तरकालए विभागी नैमित्तिकस्य निमित्तानन्तर्यायाधोऽयं स्यात् । नातेष्टिवजात- प्राणवियोगापत्तिसरूपविशेपविरोधस्याधाभावात् । अतो जो- वतीः पित्रोस्तइने स्वास्य नास्ति किन्त परतयोस्तयोरिति त- त्कालौनसत्वज्ञापनाईं मन्वादिवचनं, विभागस्तु स्वातन्वयात्त- त्कालीन एच्छाप्राप्तोऽनद्यते । तथा चैतवचनविरोधादपि न जन्मना खल्वं वक्तुं शक्यम् । उपरमवत्यतितत्वादिकमपि पि वादिखत्वनाशकारगां सच्यते । तस्मात् पिनादिस्ववनाशष्ट महस्साजितमपि पुर चन जन्मना स्वत्वं गमयति । यथा परमते मणिमुक्ताप्रपाला. दोनां पैतामहानामपि पितुरेव स्वत्वन्तत्स्मरगात्तथास्मन्- मतेऽपि पुधादीनान्सव जन्मना स्वस्खे साधारणेऽपि पितुटा. नाधिकार इत्यविशेषः । तस्मात्पै ढके पैतामहे च द्रव्ये पुवा- दीनां यद्यपि जन्मनैव स्वत्वं तथापि पितुरावश्यकेषु धर्मक- त्ये पु वाचनिकेषु च प्रसाददानबुादम्वभरणापविमोक्षारिष च स्थावरव्यतिरिक्तद्रव्यविनियोगे सुता नियमिति ध्येयम् । स्थावरादी तु खाजिते पिचादिपरम्पराप्राप्त च पुत्रादिपा- रतल्यं तुल्यमेव स्थावर विपदञ्चेव यद्यपि स्वयमजितम् । भसम्भूय सुतान् सर्वान्न दानं न च ॥ लोकमिछ ये जाता येऽप्यनाताच ये च गर्भ । नियतोपा तिच तेऽभिकान्ति न दानं 'दि वचनात् । अस्याप्ययवादीसंमतम् । लि- ·६ दायभागः। . यत्तं समधिगच्छति यस्य ते? तस्य तदनमिति ॥ पारतन्त्यमावप्रतिपादनपरन्तथाऽस्वाम्यवचनान्य पोल्य- पातम् । भादिष्वध्यग्न्यादिवचनैः कर्तनादिना चानकत्वे- न स्वामित्वे सिई युमिस्वातन्त्यमावपरमन्यथा पूर्तादिषु धनसाध्येपु पुराणादिनुतन्तेषामधिकारित्वमपि विरुद्ध त । अत्र तु प्रत्युत जन्मनः खत्वहेतुत्वे प्रमाणाभावार्थमेवान्यथा- नेकवचनवर्णनम् । किञ्च यदि खात्य लौकिक स्यातहि त- टुपायानामपि ग्लौकिकत्वात् स्वामी रिक्थक्रयसम्विभागपरि- ग्रहाधिगमेयु ब्राह्मणस्याधिक लब्ध क्षत्रियस्य विजित' नि. विष्ट वैश्वशूद्रयोरिति गौतमवचन व्यर्थमेव स्यादनुवादमाव- त्वान्न दिपाकादोदनी भवतीत्यादि शास्त्रे निष्पयोजनमनुवा- गयामदासह वित्त स्मृतिपुरा - चस्य निर्दोपे नोवत्यपि पिलादी पुचादियज्ञाद्यनुष्ठानाधि- कारस्थानुरोधात्। वस्तुतस्तु लौकिकमेव स्वत्वं नोके च नात- मात्राणामेव पुरांदोना पिचादिधने स्वाम्यव्यवहारोऽन्येपा- व्यायामः । यच्च पित्रादीनामनुमत्ययोग्यपुत्रादि- तथापि सम्लोकप्रमागको गन्तरेगामापारयन्त- रुपेणेति न व्यभिचारः । इह तु सुवर्णादिरूपेण न कयादि- साधनत्वगपि तु खरवेनैवेति सुवर्णावादिनाभरणाद्यर्थक्रिया- साधनत्वात्तद्यथा लौकिक रुपमैवं खत्वमपि सानुगतं लौकि- कमेव न ह्यस्खेन क्रयादिक्रियानिर्वाहो लोके । न चैवं खामी रिक्वेत्यादिम्मृतीनां लोकमिद्दार्यानुवादकरर्षनान- धक्यापत्तिरति वाच्यम् । धर्माधर्मोपयोगितया व्याकरणस्मृ- धनोटिवाचकत्वतदभावरूपमाधु दामाधुत्यविवेकस्येध रा- अपपत्ते । साधुशब्दाधिकरणे ह्येतदवस्थितं यत्मसीर्ण व्य- पुत्रत्वारियां लोकानामविविक्त लौकिकमेव माधुत्वं शास्त्रेण ·वीरमिनोदये। e सविधानार्थं विभागविधानार्थ चेति युक्तम् । दृष्टार्थत्वाद्दि- भागस्योभयस्याप्यनुपपत्तः । नापि नियमविधिविभागस्य । "एवं सहवसेयुर्वा पृथग् वा धर्मकाभ्ययेति मनुना विकल्पाभि- धानात् । कान विधी च पिचुपरमानन्तरकालएव विभागी नैमित्तिकस्य निमित्तानन्तर्यवाधोऽयं स्यात्। नावेष्टिवजात- प्राणवियोगापत्तिसरूपविशेषविरोधस्याथाभावात् । अतो नौ- वतो: मिलोस्तदने खान्य नास्ति किन्तू परतयोस्तयोरिति त- कान्तोनस्तत्वज्ञापनार्थ मन्वादिवचनं, विभागस्तु खातन्त्रात्त- त्कालीन इच्छामासोऽनद्यते । तथा चैतड्चन विरोधादपि न जन्मना खत्वं वक्तुं शक्यम् । उपरमवत्पतितत्लादिकमपि पि वादिखखनाशकारगावच्यते । तस्मात् पिचादिस्ववनाशष्ठ महस्य । साजितमपि पुर चन जन्मना स्वत्वं गमयति । यथा परमते मणिमुक्ताप्रयाला- दीनां पैतामहानामपि पितुरेव खत्वन्तत्सारणा तथानान्- मतेऽपि पुत्रादीनान्तव जन्मना खत्वे साधारणेऽपि पितुदी- नाधिकार इत्यविशेषः । तस्मात्पैटके पेड़- । तस्मात्पै सके प्रेहि खत्वस्य विभागेन क्रियते । मुख्यामुखाहेतुत्वग्रहणे स्वामिपदें वैकुप्यापत्तेः । अत एवाह मिताक्षरायां विज्ञानेश्वराचार्य: । विभागशब्द- थानेकखामिकधनविषयः प्रमिदो नान्यदीयविषयो न प्रही. पविषय इति । लोके पुवादीनां जन्मनैव स्वत्वं प्रसिद्धतर- मिति । यदपि पनी दुहितरीत्यादिवचने तदपि स्वामिस- म्बन्धनिबन्धनानेकदायहरमाप्ती लोकामिडेमि खत्वे च्या- मोहनिरासार्थम् । प्रायेण व्यवहार स्मृतीना लोकमिहार्था- नुवादकत्वमिति सकलनिवन्धुभिरभिधानात् । नियतीपाय- कं खत्वं लोकसि इमेवेति भगवतो गुरोरपि संमतम् । लि- माता- . इति मिताक्षराकृता-पा. २ पुस्तके ।

·१४ दायभागः। प्मानये हि तृतीये वर्णके द्रव्याननियमानां करवर्धवे स्व- स्वत्वमेव न स्यात् खत्वस्यालोकिकत्वादिति पूर्वपंचासम्म- वमाशा द्रव्यार्जनं प्रतिग्रहादीनां खत्वसाधनं लोकसितम् एवेति पूर्वपचः समर्थितस्तेन । न च ट्रध्यार्जनस्य क्रत्वर्थत्वे स्वमेव न भवतीति याग एव न संवर्तेत । प्रपितमिदं के. नापि बन्न खरवं नापादयतीति विप्रतिषिमिति ग्रन्थ- न। अस्यार्थष्टीकाकता विकृत एवम् । यदा ट्रव्याननिय- मानां क्रत्वर्थत्वन्तदा नियमानां स्वत्वापायसामिदं शास्त्र न वोधयति । कस्यर्थताबोधने व्यापृतवात् । सधा सति प्रति- यहादिप्राप्तस्य खत्यमित्याच प्रमाणाभावादखेन च खत्यागा- त्मकयागासम्भवात् कस्यान द्रव्यानननियमा भवेयुरिति पू. व पचासम्भव इति शद्वार्थः । प्रल पितमित्याद्युत्तर तस्यार्थः । भर्जनप्रतिग्रहादः स्वत्व तुताया लोकसिद्धत्वेन शास्त्रस्य स- पाब्यापारानियमानां कलर्थतव तेन गम्यत इति न यागा- सम्भवो नियमानर्धक्यचति मिवान्तऽपि सेन खत्वस्य लौकि- स्वाभ्युपगमेनैव विचारप्रयोजनमुक्तम् । पतो नियमासिक्रमः पुरुषस्य न क्रतोरिति । अस्याप्यर्थ एवं विद्वतः। यदा द्रव्यानः | ननिय मानां कस्वत्वन्सदा नियमानितेनैव क्रतुन्न नियमाति- क्रमानितेन द्रव्ये गा न तु पुरुपस्य नियमासिक्रमदोषः पूर्वपक्षे । सिद्धान्त खनन नियमस्य कवर्थ त्वाभावात्केवल पुरुषार्थ वादति मामानितेनापि द्रव्येण क्रतुमिद्विरप्रत्यू हा। पुरुषस्यैव तु नि- यमातिक्रमदीपः इति । पनन नियमातिकमार्जितस्यापि खस्यमभ्युपगरामन्यया क्रतुमिहाभिधानविरोधात् । नवैधाधि- करणे कुमारिम्न स्वामिनोऽप्यनमवतः खत्वं लौकिकमित्येवा- मिममिति तत्सत्यवाप्तिकराव रखाभियोगभानां सुम्तभमेव ।

·वीरमिचोदये । पत एवाह शास्त्रदीपिकायां पार्थसारथिः । रागप्राप्त तावद- जनन्न शास्त्रीयम् । रागतश्च पुरुषार्थ तया प्राप्तिः प्रत्यक्षे गौवा- नित द्रव्यं पुरुपम्पोायत्पुरुषार्थं विज्ञायते न तदनुमानेन क्र- त्वेवाशेषतया शक्यं विज्ञातुम् । तम्मात् पुरुषार्थं द्रव्यं क्रतुरपि पुरुयकार्याणामन्चतम इप्ति कान्तिरवत्कृतावप्युपयुज्यत- त्ये तावान् विशेषः । न तु तस्यैवागन्तधा सति नौवनलोपाल तुरेव न सम्वतंतेति प्रघट्टकेन । अवार्जनस्य शास्त्रीय त्वन्निर- स्यता खत्वस्य तटुपायानाच लोकसिदत्वं स्पष्टतरमेवोक्तम् । अन्यदपि तेनैवोक्तम् । तस्मात् पुरुषार्थन्द्र व्याजनमेवच्च दृष्टार्थ भवति । नियमस्तु दृष्टार्थाभावात्काममदृष्टार्थ: स्यात् । अदृष्टम- पि पुरुषार्थाजनविषयत्वात् नियमस्य पुरुषगतमेव कल्प्यते । तेनासावुपायान्तरेगाजयन् प्रत्यवतीति गम्यतति । ततश्च खामी रिक्थे त्यादिवचसा लौकिकमेव रिक्शादीनां खत्वोपा- यख मनूद्य तदतिरित्तोपायनिवृत्ती तात्पर्यनियमविधयेति ना- नर्थक्यशद्वापि दृप्तिमाधनभोजनाधितदिडियमवत् । ट्रया- जनमेव कवर्थ पुरुषार्थत्वविचारोदाहरणानियमस्तु पूर्वपक्षयु- हितयोपन्यस्त । स एव तत्रोदाहरणमित्येव भट्टगुरुमतयोर्भेदः। खत्वस्यलौकिकत्वं तूमयसम्मतमिति निष्कपः। तत्तद्दपाभूप- णादि तु तन्वाभियोगवतामाकरे एक व्यक्तं प्रस्तुतानुपयोगादिह नीच्यते । एतेन चौय्यांदिप्राप्तम्यापि खत्व स्यादिति यत्सग्रह- कारधारेश्वराभ्या खत्वस्य लोकिकत्वे टूषगामभिहितं तद- पि परालम् । चौर्यादियु खत्वोपायत्वस्य लोकएवाप्रसिद्धर- न्यस्य स्वमिदन्नास्त्र त्ये व व्यवहारात् । क्रयायुपायसन्देहादेव खत्वसन्देहोऽपीदमस्य वास्य वैत्याकारको नानुपपन्न । मम ·१ दायभागः । ख मनेनापतमिति न यादपा रेव स्वत्वादिसि च यत् खत्वस्य नीकिकत्वे दूपरममिक्षितं रादप्ये सेनालनविशी- म् । यदीत संयहतो । गरिव ग मर्वम्य तव विनियोगनिय. न्वगायथेष्टविनियोध्यत्वकपम्वयाऽमग्भः दृश्या कापि यिनि- योगामायादिति । तदप्यापारातः । नहि वयमपिछफविनि- योगोपहितं स्वत्वं वमोऽपि तु रादईत्वमावम् । अन्यथा रानादि- भयादिशाप्रतीघावेऽपि सव स्थाहिनियागच्छानिछादंशयोथ खखतदभावी विरुदो प्रसज्य याताम् । राजादिनियन्तणादि- व शाम्वनियन्त्र गादन्ववैच्छिया विनियोगाभावेऽपि तदईवस्या- नपायात्। पत एव टुर्वृत्तेनाशाम्बीयविनियोगेप्यख व्यवहा. रो नास्ति । प्रत्यवायमावपरं शास्त्रातिकमात् । तदईता च सदनितत्वप्रयुशाऽस्त्येव । तथा च नयविवेकेऽप्युतम् । सञ्च सस्य तद यदीनानिमिति । सह यष्टविनियोगाई मि- त्यर्थः । प्रतिवन्धान्दग्मिनन यतोऽपि कुमूलस्थवीनस्य वीजरव- प्रयुक्तामहरोत्पादनाहरवमिव । वस्तुतस्तु योजखागाईस्वयी- रिव व स्वयघेष्ट विनियोगाईत्वयोरपि भेद एव । पन्चधाई- सावच्छेदकापरिचयेऽहंसाया दुनिरूपत्वात्। तेन ब्राह्मण्यमि- व स्वत्वमपि तदुपायजानव्यङ्गापदार्थान्तरमेवोत्पतिविनाश- शालि । ब्राह्मण्यन्तु नातिरूपं नित्य मित्येतावान् परं भेदः । इदचाकरे व्यक्त लीलावत्यादौ च । पत्र मिताक्षरायां खाव- नोकिकालौकिकत्व विचारप्रयोजनमुक्तं शास्बै कममधिगम्य खख यहस्तिनायन्ति कर्मगगा ब्राह्मगा धनम्। तस्योत्सर्गे शान्ति दानेन तपसैव च ॥ इत्यादिस्मरणादसत्प्रतिग्रहादि यस्य यदर्जनोपायत्वेन 1 ·वीरमित्रोदये । गिपि तदर्जिते तस्य स्वस्वाभावाचौथ्यांद्यर्जितवत्तत्पुत्राणा- मपि तदविभाज्यमेव । लौकिकले तु स्वस्थ तदनितेऽपि मितुः खत्यात्तत्पुत्राणा पिटधन वन तहिभाज्यम् । अनयितुरेव प्रतिषेधातिक्रमनिमित्चप्रत्यवायायायथितम् । तत्पुवादीना- न्तु दायरूपधर्मोपायतस्तत् खमिति न प्रायश्चित्तमपि ॥ सप्तयित्तागमा धा दायो लाभ: क्रयो नयः । प्रयोगः कर्मयोगश सत्प्रतिग्रह एव च ॥ इति मनुस्मरणात् । प्रयोगो वधार्थ द्रव्यप्रयोग कर्मयोग पा- विज्यादिधारणम् । तख दायादीनां वयाणां वर्णचतुष्टयसाधा- रण्ये न जयस्य नत्रिय प्रति योगस्य स्वयं कृतस्य वैश्य शूद्र च प्रति धयं त्वम् । मखयं कृतम्याप दि च स्वयकृतस्यापि सर्वान् प्रति। कर्मयोगस्य तु विप्रं प्रत्येवेति विशेष इति । पत्र मदनर- नकारो टूपणमाह । ख त्यस्य शास्सैकसमधिगम्यरवेऽप्यसरप्र- तिग्रहादिनिपेधो न खत्वानुत्पादकतां तेषां वदति । किन्तु प्रत्ययायमावहेतुताम् । इतरथा भापगतः सम्प्रयान भुञ्जानो वा यसस्तसः । न लिप्यते नसा विप्रो ज्वलनासमो हिंस ॥ कुसीद कृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीताखयं कृतम् । थापत्काले खय कुन्निनसा युज्यते हिनः ॥ पति वचनैरेनसान युज्यतइत्यभिधानेनापदि प्रत्यवायामा वायगमैनापटि प्रत्यवायस्यैवावगमात् । प्रतिपेधातिप्रसवयोः समानविषयवौचित्यात् । पत एवानापदि तद्रव्यपरित्या- गपूर्वक नपतपोरूप प्रायश्चित्तमेव विदधाति न चोप्यादि- वद्रानदगडमाप किञ्चिदचनमसरप्रतिग्रहादी । तेनासत्पति- यहादेः पूर्वपचमिशान्तयोई योरपि तेषां खत्वोत्पादक वायिशे- -- ! ३.

·१८ दायभागः। पात्तदन्तिस्य पुवादिविभाण्यरवमपि तुल्यमिति नैसत्प्रयोन. नं विचारस्यास्य युक्तमिति । अत्र वदामः । शास्त्र समधिग- म्यस्वयवादिनी मते यथा चौय्यांदिनिषेधस्य स्वत्वानुत्पाद. कारपदण्ड प्रयोजकत्वप्रायशिताईताप्रयोगकरवपरता सथाऽस- त्पतियहादिनिषेधस्याप्यस्तु । यथा चापटुपाधिना राथै व सप्तमे भत्तो भक्तानि पानशता । भश्वस्तनविधानेन इर्तव्यं दीनकर्मणः ॥ भास्यासव्य , सत्ती पृच्छते यदि पृच्छति॥ इत्यादिप्रतिप्रसषयलाञ्चीयें तचितयाभावस्तथाऽसत्प्रति- यहादेरप्यस्त । पन्चथोमयत्रापि ततः पञ्चमहायजाद्य निप्पति- प्रसङ्गः शास्त्रीय स्वस्वस्याप्रसक्तचोर्योपायकत्यनिषेधः कथमि- तिचेत्। न । पधिगमागसविन कश्चित्तत्प्रसक्तस्तेनावश्ववतव्य. त्यात्। पपरथा प्रतिषेधानुपपत्तः। शास्त्रप्राप्तप्रतिषेधे च विक- ल्यापत्तिभिया दौक्षितो न जुहोतीत्यादिवझाष्यकारमतेन पर्यु. दासत्वं सामान्य विशेषभावेन विशेषनिषेधसामान्यविध्योर्वाध्य- बाधकभावोऽपि वा मतान्तरेगोत्यपि स्वीकार्य मेवागत्या। प्रति- ग्रहादेस्तु प्रसक्तिर्याह्मणादेरस्त्यवेत्यापत्तदभावोपाधिको प्रशि- प्रसवप्रतिषेधावप्युपपन्नतरी । तसत्प्रतिग्रहखयं कृतवाणिज्या- दावनापदि ब्राह्मणस्य राजदण्डोऽपि स्यादितिचेन्न । इटा पत्तः। नहि स्वधम्मत्यागिनो राजदण्डाभावः कस्यापि सम्म- तः । स च क्वचित् सामान्यरूपेगोत एव रयते व चिहिशे- षानात इत्यन्यदेतत् । अत एवालौकिकखत्ववादिन इदमप्य- परं दूषणम् । चोर्यादिनिषेधस्य वितयप्रयोजकतागौरवं प- युदासत्वादिखीकारगौरवं च । लौकिकखत्ववादिनस्तु दण्ड- ·वीरमित्रोदये। १४ प्रत्यवायमविपरलम् । तेषां स्वत्वानुपायत्वस्य लोपसिधवा- दिति रागग्राप्तनिषेध पर्युदासादिस्वीकारानापत्तिश्चेति लाघयमिति । तस्माच्छास्वै कसमधिगम्य स्वरवेऽसत् प्रतिय- हादैस्तदनुपायवात्तदनिते पितु स्व स्वाभाषः स्यादेवेत्यापाद्य चौर्यानितपिल वनाविभागवदसत्प्रतिग्रहाद्यनि तस्याप्यवि- भाज्यत्वं लौकिक तु तस्मिन् लोयो सेयामपि सदुपायत्व सि तहिभाज्यमिति मिताक्षरीनं साध्वे व प्रयोजनम् । इद- वोपलक्षणाम् । पुर्वपई चौद्यिर्जितपिटधनस्त्रोकारे यथा- पुवादीनामपि दण्ड. प्रायशित च भवत्येव सथाऽमरप्रतिग्रहा- धर्जितसदयपणेऽपौत्यपि प्रयोजनमवसे यमर्जयितुरेव प्रायश्चि- तमित्यभिधानेन सूचितखात् । इदन्विह विचार्यम् । खत्यस्य लौकिकरये चौर्य्यस्य लोके तदनुपायरवे सिद्दे षड्भक्तानाना- द्यापदि यञ्चौर्यमनुमतन्तेन चोरिते स्वत्वमुपाते न वा। माद्यः । लोकेऽनुपायत्वेनावधारितात्तदुत्पत्ते रंभ्युपगन्तुमशक्य त्वात् । नहि प्रत्यक्षविरुदं शास्त्रसहस्रेणापि जलादेर्दधिजन- कस्वादिबोध्यते । न द्वितीयः । अस्खेन पश्चमहायज्ञादि- प्रधानानिष्पत्तेः । म च सुत्प्रतिघातमात्रमेव तेन क्रियता मान्यदलौकिकमिति वाच्यम् । शिष्टाचारविरोधात न हि शिष्टाः पञ्चमहायजायकवा तटुपयुञ्जते । यदन्न. पुरुपो लो- के तदन्नास्तस्य देवता इति स्मरणाच्च । अत एव विश्वामित्र. श्वजाडूनी नपचग्रहादाहत्येन्द्रादिदेवोद शेन त्यक्सा भी- ध्यामीति मनसिकृत्य यदा यथादेवत तड़ागांस्त्यक्तुं प्र- तस्तटातुष्टै रिन्द्रादिभिवृष्टि सृष्टा । सस्यश्च तत्क्षणमेव प्रभू सममूटित्याख्यायिको पुराणेषु स्मय॑ते । भास्कसमधिगम्ये तु स्वत्वं यथाशास्त्रचौदिरपि व स्वोत्पादक रसतदभावो न । हनन करवारि- पापनकथो।

·दायभागः। विरुदौ । लौफिकखवतदुपायवादिनस्तूभयत:पाथा रण- रियमिति । अब प्रतिविमः । यद्यपि चौव्यस्य खयोत्पाद- कावन्न सोकसि तथाप्यनेनैव समभशाशनकाले घड्भक्तान- शिनोऽप्यविधानाद गम्यते । खत्वमावस्य हि शास्त्रीयख वि- मधमतज्जानानां क्रयादिस्वत्वसाध्यव्यवहारानुपपत्त: । भ. सयौर्यनिधी दण्डपापमानधोधक एव । चौर्यस्य स्वस्वोत्पा- दकत्वाप्रसतेनं सदभावपरः । यथा ब्राह्मण्यस्य सर्वस प्रत्यक्ष- त्य ऽपि जात्युत्कर्षस्थले शास्त्रीयत्वमेव । पुरुषेयत्तानियमस्या शास्त्रकगम्यत्वात् । यथाराचार्याः । एतापमात्रन्विागमि- कं प्रत्यैतव्यम् । महायं परुषेयत्तानियमो नोकप्रमागागम्य इति । तत्रापि तावत् पुरुषपरम्परानन्यव्यक्ती ब्राह्मण्यमभि- व्यज्यतति व्यङ्ग्यव्यञ्चकभाव एव परं शास्त्रीयव्यञ्जके ज्ञान- वतस्तादृशव्यक्ती ब्राह्मण्य प्रत्यक्षमेव व्यशिप्रत्यक्षप्रमुख जाति- प्रत्यक्षसामयीसम्भारादित्यपि यन्ति । तु चौर्यमानस्यैव खत्वानुत्पादकत्वग्रहाताशस्य तस्य खत्वोत्पादकतैष शास्त्रण योध्यते । नच प्रत्यक्षविरोधः । न हि प्रत्यचविरुद शास्त्रसस. गापि बोधयितुं शक्य मिति वाच्यम् । नंद्यनुत्पादकरवमपि खोक्षात् तादृशेम व्यवहारामावादन्वयव्यतिरेकगम्याखावस्य चौर्योपायकता नावगम्यतत्ये तावत् तथा च पुवेष्टवादीनां लो- कानबगतपुवादिननकता यथाशास्त्रादवगम्यते सेषां दृष्टोमा- यातरजन्यतायामपि तथेहायस्तु स्वर्गाहवनीयादीनामलौमि. कमावरूपाणां दृष्टोपायाभावोऽप्यधिक इत्यन्यदेसत् । प्रतिबन्ध वाप्रतिवददाहादिजनक्षता यथोत्तेजकमन्वाणामयादिशा- स्वगम्यालोकप्रमाणगम्यत्वाद उत्त नफतायाश्च प्रतिवन्धकार- तिवनकार्य जनकतातिरिक्ताया पनिर्वाच्यत्वात् । शक्तिनाशत- न हि खत्वानुत्पाद-मा. २ पुस्तक ।

·वीरमिचोदये। टुत्पत्तिफल्पनायामसिगौरवात् । यत्तु जन्मना खत्यनिराकु. वंता नीमूतवाहनेन व चिजन्मनैवेति नन्मनिवन्धनात्वारिप- सापुत्रसम्बन्धस्य पिटमरणस्य च कारणावात्परम्परया व. नमिति प्राचीननिखनाभिप्रायमुक्का कयमुत्पादनरूमेगा पि- गतव्यापारय पुर्व खत्त्वोत्पत्तिरित्याशयोक्तमन्यव्यापारे- णाप्यन्यस्य स्वत्वमविमशास्त्रमूलकत्वादस्य । दृष्टय लोकत पि दाने हि चेतनोद्देश्यकत्यागादेव दाटयापारात् सम्प्रदा- नस्य द्रव्यं सामित्वम् । न च खीकरणात् वरवं खीकर्तुरेव दाटत्वापत्तः । परख त्वापत्तिफलेन हि दानरूपता तच्च फलं सम्प्रदानाधीनम् । यथा हि देयतोद्देशेन व्यागं कुर्वन्नपि यजमानो न होता किन्तु तस्यैव यागस्य होमाभिधाननिमित्त- भूतम्पक्षेपं कुर्वन्नृरिवगेव होतेत्युच्यते तद्दवापि स्यात् । कि- व मनसा पाबमुहिश्येत्यादिशास्त्रे खोकारात् प्रागेव दान- पदं दृष्टम् । ननु यहणं स्वीकारः अभूततद्भावे विप्रयोगाद- खं खौं कुर्वन् व्यापार: खोकारो भयति कथन्त सः प्रागेव स्व: त्वम् । उच्यते । उत्पन्नमपि स्वरवं सम्प्रदानव्यापारण ममेद- मिति जानेन यथेष्टव्यवहाराह * क्रियते इति स्वीकारणब्दा- र्थः। याजनाध्यापनमाहचर्याच्च प्रतियइम्य व त्वमननयतोऽप्य- जनरूपता न विमक्षा । याननादी दक्षिणादानादेव व त्या- त् । पिटनिधनकोलोनजीवनमेय वा पुवस्यान नम्भविष्यति । किच भावादिधने सन्मरपात्तन्मरणकालीन जीवनाहा भा- अन्तरादः स्वरवमकामेनापि वाच्यतहटिहाप्यस्विति तदत- प्रतिवन्धकोत्ते नक विचारप्रपञ्चस्तु मत्कृततर्क पादधार्तिका- लोक सहनशक्तिप्रस्ताधे द्रष्टव्यः। इत्यधिक: :-पा. १ पुस्तके * जानेन व्यवहाराह-पा० ।।२। पुस्तकयो। ।

·दायभागः। विरुदौ । लौकिकखत्व तदुपायवादिनस्तूभयत:पाथा रण- रियमिति । अत्र प्रतिविमः । यद्यपि चौय्यस्य स्वत्योत्पाद- कवन लोक्रसिद्ध तथाप्य नेनैव समभशाशनकाले पड्भतान- शिनोऽप्यविधानाद् गम्यते । खत्वमात्रस्य हि शास्त्रीयस्व वि- रुवमतज्ज्ञानानां क्रयादिखत्वसाध्यव्यवहारानुपपत्तेः। प- तयौर्यनिषेधी दण्डपापमावयोधक एव । चौर्यस्य खत्वोत्पा- दवावाप्रसन सदभावपरः । यथा ब्राह्मण्यस्य सर्वल प्रत्यक्ष- 'त्येऽपि जात्युत्कर्षस्थले शास्त्रीयत्वमेव । पुरुपयत्तानियमन शास्त्रैकगम्यत्वात् । यथाहुराचार्याः । एतावमान्त्यि गमि- कं प्रत्यैतव्यम् । नद्ययं परुषेयत्तानियमी नोकप्रमागागम्य इति । तत्वापि तापत् पुरुपपरम्परानन्य व्यक्ती ब्राह्मण्यमभि- व्यज्यतइति व्यङ्ग्यव्यञ्जकभाव एव परं शास्त्रीयव्यञ्चके जान- वतस्ताहशव्यक्ती ब्राह्मण्य प्रत्यक्षमेव व्यक्तिमत्यक्षप्रमुखजाति- प्रत्यक्षसामग्रीसम्भारादित्यपि वदन्ति । इह तु चौयंमावस्यैव खत्वानुत्पादकत्वग्रहाताशस्य तस्य स्वत्वोत्पादकतैय शालेय वोध्यते । नच प्रत्यक्षविरोधः । न हि प्रत्यक्षविरुधशास्त्रसहसे- णापि बोधयितुं शक्यमिति वाच्यम् । नंयनुत्पाद करवमपि सोकात् साशेन व्यवहाराभावादन्वयव्यतिरेकगम्याखवस्य चौ-पायकतानावगम्यतइत्येतावत् तथाच पुवेष्टवादीनां लो कानबगतपुवादिजनकता यथाशास्वादवगम्यते तेषां दृष्टोपा- यान्तरजन्य तायामपि तहाप्यस्त खर्गाहवनौयादौनामलौकि- कामावरूपाणां दृष्टोपायाभावो" इत्यन्यदेतत् । प्रतियन्त्र वाप्रतिवइदाहादिजनकता TOणाम दिशा- स्वगम्यालोकप्रमाणगम्यवाद तिवद्धकार्यजनकतातिरिक्तायां Ravina माशेलको , * न हि खत्यानुत्पाद- ·वीरमित्रोदये। २१ दुत्पत्तिकल्पनायामसिगौरवात् । यत्तु जन्मना खत्वनिराकु- वंता नौमूतवाहनेन क चिजन्मनैवेति जन्मनिवन्धनवास्थि- तापुत्रसम्बन्धस्य पिटमरगास्य च कारण वात्परम्परया ब. नमिति प्राचीननिखनाभिप्रायमुक्का कथमुत्पादनरूपण पि- गतव्यापारेण पुर्व खत्त्वोत्पत्तिरित्याशयोक्तमन्वव्यापार- णाप्यन्यस्य स्वत्वमविरुध शास्त्रमूलकत्वादस्य । दृष्टय लोकेऽ. पि दाने हि चेतनोहेश्यकत्यागादेव दाटयापारात् सम्प्रदा- नस्य द्रव्ये स्वामित्वम् । न च खीकरणात् खरवं स्वीकर्तुरेव दात्यापत्त: । परस्वखापत्तिफलेन हि दानरूपता सञ्च फलं सम्प्रदानाधीनम् । यथा हि देवतो शेन व्यागं कुर्वनामि यजमानो न होता किन्तु तस्यैव यागस्य होमाभिधाननिमित्त- भूतम्यक्षेप कुर्वन्नृस्विर्गव होतेत्युच्यते सहदशापि स्यात् । कि स्व मनसा पावमुहिश्येत्यादिशास्त्रे खोकारात् प्रागेव दान- पदं दृष्टम् । ननु यहां स्वीकारः अभूततद्भावे विप्रयोगाद- खं व कुर्वन् व्यापारः स्वीकारो भवति कधन्ततः प्रागेय स्ख- त्वम् । उच्यरी । उत्पन्नमपि स्वरवं सम्प्रदानव्यापारेण ममेद- मिति जानेन यथेष्टव्यवहाराई २० क्रियते इति स्वीकारशब्दा- र्थः। याजनाध्यापनमाहचर्याच्च प्रतियहम्य व स्वमननयतोऽप्य- नरूपया न विरुहा । याननादी दक्षिणादानादेव व वा- त्। पिटनिधनकोन्तोनञ्जीवनमेव वा पुवस्यार्जनम्भविष्यति । किच भावादिधने सन्मरणातम्मरणाकालीनजीवनाधा भा. अन्तरादेः स्वयमकामेनापि याच्यन्त टिहाप्यस्विति । तदंत- प्रतियन्धको नकवियरिप्रपञ्चस्तु मत्कृततकंपादकार्तिका- लोक सहनशक्तिप्रस्ताव ट्रष्टव्य.। इत्यधिक.- i.-~पा. १ पुस्तके जानेन व्यवहाराह-पा० ।।२। पुस्तकयो।

·२४ दायभागः। हस्यापि खत्वाजनकत्वेऽपि गौणमेवाननत्वमिति । तदप्यवी. धात् । तव हि ये ये हिनप्रभृतीनाम्मागास्तेपांतषान्तेभ्यो भृतिरूपेणैव दक्षिणाकाले प्रतिपादनम् । परिक्रयव्यवहारी- प्यत एव स्वामिकम्मपरिक्रयति नैमिनिसुत्रादौ विस्तरेगा नि- गीत एव विस्तरस्तु सदैव द्रष्टव्यः । कर्मकरानतिननिका भू. तिरेव हि परिक्रयः । एवमध्यापनेपि शिष्योऽध्यापकायाध्या- पनभृतिमेव तत्सन्तोषजननीमध्ययनान्तेऽर्पयति । नियतभृ- तिकरणे तु भूतकाध्यापनमुपपातकम् । अत एव याजनाध्या- पनयोः प्रतिग्रहादभृतिशब्दवाच्यनिर्वेशाच्च पृथगभिधानमुभय- मिश्रितत्वात् । तेन तयोरपि मुख्यमेवार्जनत्वम् । दक्षिणात्व- व्यवहारोऽप्यत एव स्विगध्यापकदेये । यदपि भावादिधने भावन्तरादिखत्वोत्पादकत्वन्तन्निधनस्य तत्कालीनभावन्तरा- दिनोधनस्य वा कृप्तमिति पुत्रादावपि पिचादिनिधनन्तका- लौनजीवनं या स्वत्वोत्पादकमस्त न रखमपुत्वादिजन्मनै- वेत्युनाम् । तदापि जन्मनोऽपि स्वत्वोत्पादकत्वस्यावश्यकखोप- पादनाव परिहतम् । यञ्चोक्तमूवंम्पितुश्चेत्यादि मनुवचन- मपि जन्मनः स्वत्वापादकत्वन घटते । प्राविभागनिषेधार्थ- स्वं तस्थावार्थ परखापत्तेः विभागस्य दृष्टार्थत्वेन तद्दिधानकाल- विधानयोरसम्भवात् । विभागस्य पक्षप्राप्तस्य नियमार्थ सह- वासविधिविरोधायापत्तेः। तम्मात्पितरि सति मातरिच सत्या- न्तदनस्वाम्याभावः उपरतयोरेव तयोः पुत्वादेस्तद्धनखाम्यमिति प्रतिप्राटनार्थमेव तहाच्यामिति । तदप्युत्तानाभिधानम् । अ- स्वार्थ विधानापत्तेस्तुल्यत्वात् । प्रागखातन्न्ये गा कानविधिप- रत्वे याधकाभावात् । इच्छाप्राप्तकालानुवादेऽपि व्यवहारशा- स्वरयेनाविरोधात् । एतेन नातेटिवच्छेपिविरोधादिनिमि- ·. वीरमित्रोदये। २५ तानन्तर्यवाधकामावास्पिनुपरमानन्तरक्षण एव विभागः प्रस- ज्यतेत्यपास्तम् । कान विधानेन पिबुपरमस्य निमित्तवा- बोधनाच! पन्यथा निमित्त सति नैमित्तिकस्यावश्यकत्वा- स्पिषोरु विभागवारणे प्रत्यावायोऽपि प्रसज्येत । परितस्यपा- रिव्राज्ययोः पिटवलमाशोऽप्यधिकः जन्मना खत्वं तुल्यमे- व । पातिव्य तु प्रायथितानाचरणे एव स्वस्यनाशो विभा- गानहता च । पन्यथा द्रव्यसाध्य प्रायशित्तमपि पित्रोः स्व- द्रव्येण न स्यात् । अत एव मातुनिवत्त रसीत्याद्यपि काल- विधिपरमेव न तु पातित्यादिवशन खत्वाभावः । स तु लो- यात एव विभागनियेधाच्च भावादाविवेत्यादि वक्ष्यते । कि- स तदेवं पिटरबत्वापगम एकाः कालः अपरथानमगत एवं पिटखाम्य पितुरियेवि कानद्वयमित्युका मध्ये मिसाचरोस विभागकामाबय दूषयित्वा सम्मात्पतितत्व निस्पृहखोपरमैः पिटवरषापगम एक. शाल: पपरश सति स्वरने सदिच्छास इति काणहयमैय युशमित्युपसंहरता जीमूतवाहनैव पि- खवानपगमेऽपि पुत्राणां विभागो झौनकृतम्तव पुषाणा- स्पिटधने खस्योत्पादः कथं याथन नौयतीः पिवीरस्वा- म्यप्रतिपादकयपन, सा न विरोधः अखस्य विभागासम्भ- यास्कयन्त विभागः पिटखत्यापगमएवोज़ पितुत्यमेन विवचिसोऽत एप मरापदम्परित्यज्यायमित्य तम् । पिटख- रखापगमोध्यमित्यर्थः । पिस पापगमय तन्निधनादिवत्वस्य पलिस निस्पृश्वाभ्यागपत्याटि मणी वापरदिवशेषचन पाथम् । भवायुमरमनिस्पृहत्यादिना पुत्राणां स्वरवस्पिटधने भवतीति नापनादयमेरु काग ति च यदुतसवाप्युपर- सम्पयादिनेत्य नेग पिट समापगम एव यदि विधचित्ततध. .

·वीरमिचोदये। मः । प्रत्ये कहतीनि सम्बधाविशेषात् स्वाम्यानि च सन्त्ये व । परस्परविभागगते परस्परस्यान्यान्यदीयट्रव्ये तानि न- ध्यन्ति परमरणपारितभ्यादिनेवेति न काप्यनुपपत्तिः । व्य- वस्थापनमपीदमेव पन्य थैकदेशउत्पादनमित्य व वदेत् । अ- त एव विनाशमात्र कल्पना न तु स्वत्वान्तरोत्पाटकल्पना । गौमूतवाहनमते च कुछ वास्तव ममखमिति विभागामा गनिरूपणातदधौनश्रौतस्मा लौकिकको छेटः । अनुम. त्या विभागोत्तरकृतया परस्परट्रव्य परस्परस्वत्वान्तरीत्पत्ति- खोकारे तदुत्पादविनाशकल्पनागौरवं यत्वयामिताक्षराकृते प्रत्यापादित ततोऽपि तवाधिकमापन्नम् । व्यवहारानुपयोगे- नं समुदायखत्वस्य निष्पयोननता खयोपन्यस्ता साप्ये वादेश- गतवत्याभ्युपगमे तुल्यैवेति वरामतिदूर ग़त्वा ॥ अथ विभागकालकर्तुनिरूपणम् ॥ सब मनुः । कर्ध्व पितुथ मातुस समेत्य भ्रातरः समम् । भनेरन् पैटक रिक्थमनौशात हि नीवतोः ॥ पैट कम्पिवोः सम्बन्धि प्रागुभयोपादानात् । पतएव पि- तुम मिति पिळवनमिभागकाल: । माटरू मिति मारध- नविभागकालोऽभिडितः । चशब्दस्तु कालान्तरसमुच्चयार्थः नतु योरुध्वमिति नियमाः। पिटधनविभागे माटलीवन- स्याप्रतिबन्धकवात् । माधन विभागे पिट जीवनस्य । तथा चासयहकारः। पिटद्रव्यविमागः स्याज्जीवन्त्यामपि मातरि। स्वतन्त्रतया स्वाम्य यस्मान्मातुः पति विना । विभागोऽपि तथा पितरि नीवति । २.पुस्तके ·३२ दायभागः। - रास्मात् पतितत्वनि:स्पृहत्वोपरमैः पितुः खत्वापगम एकः कालोऽपरश्य सति सत्वस्व तदिच्छात इति कालइयमेव यु- समिति । तरिमसाधराकृदाश्यापरिज्ञानात् । नहि सेन का- लवयनियमोऽभिहितः । तथेत्यादि ग्रन्थेन कालान्तरस्यानु- पदमेव प्रतिपादनात् । नियमस्य निर्वीनत्वात् । पिटखरया. पगम एक कालोऽपरवानपगत एव पिटखाम्ये तदिच्छात इति कानयमित्यम्यशधम् । निवृत्तरजस्कायां मारारि रव- नन्वयापत्त: । नहि माटनिहत्तरजस्कसामावेण पिटखरवाप- गमः। जम्मना खत्वावस्थापमापिटवस्वापगमस्य कालो- पलक्षावासम्भवाच । एवं दीर्घरोगग्रस्तखेऽपि न खरवापग- म ति कालदयनियमस्तवापि दुःममाधः । इष्टापत्तौ तह- चनविरोधः । यच्चोक्तं तेनैव । मातुनिहते रजसौतिपिताम- हादिधनाभिप्रायम् । निवृत्त रनसि पुत्रान्तरसम्भवाभावात्त- न्या च पिता तुरिष्ठयैव पुवायां विभागः । पनिवृत रजसि क्रमागतधन विभाग पश्चाज्जातानां हत्तिन्तीपापतः नचासो युतः। ये जाता येऽप्यजाताय ये च गर्भे व्यवस्थिताः। सतिश्च सेऽभिकाहन्ति हत्तिोपो न विद्यते ॥ शिवचनात् । यत एव पिटधने कानयमत एव मनुगौत. मादिभिर्मतपदम्परित्यज्योध्यमित्य ताम् । कम्पितुः स्वस्खा- पगम इत्यर्थः । यदि चास्य पितृधनविषयता स्यात्त व वि. भागामातस्तु पित्यमेव हरेघनमित्यस्य निर्विषयता भवेत्। निवृत्तरजसि पुनोत्पत्त्वसमावात् । मारधनगोचरत्वचाम्य नागद्वनीयमेव । मातुरेव निई नवापत्तेः । अतो नित रजमासि पैतामहधनविपयम् । गच्छामनपक्ष्य रनोनिह- ·वीरमिनोदये। तिमा विभागनिमित्त मन्भवत्यनिया विभागाभावात् कस्वैच्छयेत्यपेक्षायामूर्ध्व पितुः पुवा रिक्थं विभजेयुनिवृत्त रजसि मातु वति चक्कुतीति गौतमवचनापितुरेवेच्छात इति नि यसति पितामहाधिनविभागस्यापि पिखोर- भाय इत्ये कः कालः । मातुर्नियत्त रजसि पितुरिछात दूति कालयमेवेति । तदप्यनभियुक्तप्रमोदनम् । तिलोपाते: पिटधनेऽपि तुल्यत्वात् । अर्ध्व विभागादित्यस्य निर्विघयत्वा- पत्ते रपि पितामहोदिधनेऽपि तुख्यत्वात् । सस्पृहे पितरि पा- तित्यादिदुष्टे पितामधनेऽपि पुवेच्छया विभागस्य सकलस. मतखादयश्ययाच्यत्याच्च । वस्तुतस्तु पितामहादिधगे भूयां पितामहोपात त्यादिना सदृशस्य पितापुत्वखाम्यस्य यक्ष्य- मायत्वात् पुच्छयापि तस्य विभाग उचित एव । यत्यत्र व्याख्यानान्तरमनीशवस्य सहनगोचरवादि कल्पनन्सत् सर्व. सहधनविवेचगे निराकरिष्यामः । वयन्तु स्वातन्त्रवाहे पितरि मोवति तदिच्छेव विभागनिमित्तम् । पातित्यपारिव्रज्यादि- भिसदहे पुत्ते छापि । तदु परमे तु खेच्छाया निमित्तत्व- मर्थसिमिति कालत्रयमेवानेन प्रकारेगा । अन्यथा बहूनाम- परतस्पृहत्वादीनां विकल्पसमुच्चयादिककल्पनानुपपत्ती वि- अषयाविशेष्यभावाद्यव्यवस्थापत्तो वहुभ्याकुन्तीभाव, । पतएव क चिचगे केपाञ्चिदेवोपादानमनुपादानच केयाश्चित् स- छते । एकामूलकालानालाघवेनोपरतस्प हलादिभिः पितु खातम्याभावस्सैकस्य सबैपलक्षगात्। अनीशास्ते हि जीवतो: निर्दोघे पितरि स्थिते नौयतोरपि शस्यते इत्यादि वचनखरसोऽ- प्येवमेव । अतएव पिनो वतीर्धातणां सहवासो मुख्यमतदनुम- ५.

·३४ दायभागः। त्यादिनाज्येष्ठस्य कार्यक्षमस्यान्यस्य वा पुरस्य खातन्यामन्ये- पान्तदनुरोधवत्तित्वमिति च पक्षचयमुक्तवन्तो व्यासादयः ।भा- राणां गौवतोः पित्रोः सहवासो विधीयते,, इतिव्यासः। नौवति पितरि पुचाणामयादा वसगांक्षेपेषु न स्वातन्वाम् । “कामं दाने प्रीषिते पातिगते ज्येष्ठो वार्धाश्चिन्तये"दिशि हारीतः । शवलिखितौ तु स्पष्टतममाहतुः। “पितयंगक्त कुटुम्बव्यवहार रान् ध्यष्ठः प्रतिकुर्यादनतरी या कार्यनस्तदनुमतो गत्वकामे पितरि रिक्थविभागी वृध विपरौतचेतसि दीर्घरोगिगि या ज्येष्ठ एवपिट पदोन्पालयेदितरेपासक्यमूल हिं कुटुम्बमस्त- तन्त्राः पिटमन्तो मातुरप्ययमयस्थिताया" इति । तस्माद्यथी. नारीत्या विभागस्य कालत्रयमेवेति ब्रूमः । पत्र मनुवचने समेत्येत्यनेन पाक्षिक साहित्यमनद्यते बहुत्वयत् । धन्य थै- कच्छया इयोश्च भाचोविभागो न स्यात् सममिति तु नियः भ्यते । राञ्च विवक्ष्यामः । यत्त, पिबोरिति विधननिर्देशा- रसोदरभातगां पिटधनविभागोऽपि मातुरभावएव कार्य: माधन विभागार्थ मातुरभावोपादानम् । जीवतोर' पौत्यस्य माटधनगोचररवानुपपत्तेरन्यधनगो रत्वमवश्यंधा- च्यमती यवेव पित्रीरभावो निमित्त तवैव नोवतीरपौत्य- पिशब्द न जीवनस्यापि प्रशस्तत्वकीर्तनान्न मातुरभावो मा. वने व्याख्येय इति जीमूतवाहन माह तदमम्बदम् । पितु- श्व मातुश्चेखि मनुश्चने पृथनिर्देशादन्वयामि विवचनस्य विभागसम्बन्धविवक्षामावे या व्याख्यानं युताम् इतरयेक्षतरध- मेऽन्यतरामावस्यादृष्टार्थत्वापत्तः । यच्चो जोवतीरित्यादर्मा- हवनगोचरत्वानुपपरिवादि । तस्यापि कोऽभिप्रायः । मा- तुः पितरि नौयत्य स्वातन्लान्न तहनगोचरत्वमिति यदि तह - पितरिति नाति-पा. १ । २ । पुस्तकयोः ।

·वीरमिचोदये। ३५ । सत्खपत्ये पु भार्याधनेऽपि पितुः खाम्यन्तदभावस्यापि तना- नुपयोगादन्य विषयत्वापत्तिः । अभिप्रायान्तरन्त्वसम्भवटुक्तिक- मिति वक्ष्यामः । तस्मादृष्टार्थत्वात्तत्वहनविषय एव तदभा- व: संग्रहकारायुक्तो युक्तः । यथाच पित्रो वतीर्धात गा सह- पासो मुख्यस्तथा तदूर्वमपि । तथा च शवलिखितौ । “कामं संभव सेयुरेकातः संहता वृद्धिमापोरनि"श । संहता: सहवस- तो द्रव्योपचयसाहाय्यादिना परम्परकृतेन वृद्धिमान युरित्य. र्थः । नारदोऽपि विभ्याई कत: मान् ज्येष्ठो भ्राता यथा पिता । भासाशतः कनिष्ठो वा शल्यपेक्षा कुल स्थितिः ॥ मनु रपि । ज्येष्ठ एय तु गृहणीयास्पिल्यन्धनमशेषतः । शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा ॥ ज्येष्ठेन जातमाग पुत्री भव त मानवः । पित गामन्यव स समात्सर्वमहसि ॥ यस्मिन्न सं नयति वैन चानन्यमग्नुते । स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान् विदुः ॥ पितेव पालयेत् पुत्रान् ज्येष्ठो भातन् ययीयसः । पुत्रवचोपि वर्तेरन् ज्येष्ठे धातरि धर्मतः ॥ ज्येष्ठः कुलं वर्च यति विनाशयति वा पुनः । ज्येष्ठः पूज्यतमो लोके ज्येष्ठ. समिरगर्हितः ।। यो ज्येष्ठो ज्यठहत्तिः स्यान्मातेव स पितेव सः । मधेऽवृत्तिर्यस्तु स्मास सम्भ्यस्तु वधुवर । यो सोमादिनिकुर्वीत ज्येष्ठो भातन्वीयसः । ". सोऽज्येष्ठः स्यादमागध नियन्तयश्च रानभि । "इत्यादि वचनानि च यद्गुणज्येष्ठवशवतिराया सर्वेपा * माता-इति पा. १।२ । पुस्तकयोः । ।

·.
दायभागः ।
सहवास: प्रशस्तः । धर्मवृद्धिकामनया तु विभागः कार्य
इत्यातुर्मनुप्रनापती।
एवं सहवसे युवा पृमग्वा धर्मकाम्यया ।
पृथग्विबईते धर्मस्तस्माइयां पृधक्रिया ॥
धर्मश देवादाचनरूपस्तस्यैव सहवासे पृथक्वाश्रवणात् ॥
तथा च बृहस्पतिः। एकपाोन वसतास्पिटदेवधिनाचनम् ।
एकम्भवेहिमतानान्तदेय स्याद् गृहे रहे पूति।
यत्त संग्रहकारेणाग्निहोबादिधर्मवृधिरपि धर्मवृदिशग्दे-
न रहातरत्य तम् । यदाह ।
क्रियते व विभागेन पुत्राणाम्पैट कन्धनम् ।
खरवे सति प्रवर्तन्ते तस्मादा पृथक क्रिया इति ।
प्रवर्तन्ते स्वस्खयता अग्निहोत्रादि क्रियाइति शेष प्रति
सत्त, नगमनैव पुवाणाम्पिटधनस्वत्वाविभागात्मागपि
श्रौतस्मातकर्माधिकार प्रतिपादयट्रिम्माभिः प्रागेव प्र.
त्यासि ।तस्मात्पञ्चमहायज्ञादिधर्म एव धर्मशब्द नाव प्राधः ।
दत्तासु भगिनीपु चेति तु न कालार्य शिन्तु तासामवश्यं
दानार्थम् । यथा
यच्छिष्टम्पिदायेभ्यो दवणम्पैकन्ततः।
साटभिस्तहिमताव्यमृगी न स्यायथा पिता ।।
दीतनारदवचनमृणादानावश्यक स्वार्थ ग विभागकालार्थम ।
पिता च यदि खेच्छया पुवान् विभजति तदापि मिरधुशे.
पछा नोपादेया किन्तु
"ज्येष्ठ वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समाशिन"
पक्षयोर्मध्ये
यः पक्ष इष्टः सयाध इति योगीश्वरवचना-
इति
* पृथवाधवग्यात् । इति पां.-१२ पुस्तकयोः ।

·वीरमित्रोदये। ३७ यः । ज्येष्ठ श्रेष्ठभागेन मध्यमं मंध्यमभागेन कनिष्ठं कनि- प्रभागेन सर्वे वा ज्येष्ठादय. समांशमानः काव् इति वि- जामेश्वराचार्याः । प्राच्यास्तु खेच्छयेति पृथापनान्तरं ज्ये- छादिमागसमभागी च हो पनाविति पधत्रयमतएव ज्येष्ठ वेति प्रथमो वा शब्दः खेछयेति पक्षापेक्षया ममञ्चसो व. क्ष्यमाणपक्षापद्यत्वे किष्टः स्यादिव्याहुरूपपत्तिश्च तत्र य- दन्ति । पितैव वा स्वयं पुवान् विभजेदयसि स्थित । ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन यथा वास्य मतिभवेत् ॥ इतिमारदवचने ज्येष्ठ वेत्यादिनै क विषमविभागप्रकारमु. पन्यस्य यथा वास्येत्यु तोरन्योऽपि न्यूनाधिकभागः पितुरिछ- यास्तीति गम्यते । हारीतोऽपि । “जीवन्नेव वा विभज्य वन- माश्रयेद् वृद्धाश्रमं या गच्छत् खल्पं या सम्विभज्य भूयिष्ठमा- दाय वसे द्यद्यपदस्येत्पुनस्तेभ्यो गृहणीयादिति । वृद्धाश्रमः पारिव्रज्यम् । उपदस्येद् द्रव्याभावेन नौणो भवेत् । पचापि खल्प वेत्यादि पक्षान्सरमुक्तम् । तस्मात्तदेकमूमा कतानुरोधे म योगीश्वरवचनेऽपि तत्सग्रहायेच्छयेति पृथक्पक्ष एव युक्त इति । तदसत् । वा शब्दस्तावद् हेधापि व्युत्पत्तासमनमः या धोपपत्तिरुता साप्ययुक्ता । यदि वचनान्तरोपात्तपक्षान्तर- संग्रहामिच्छयत्वस्य भवेटुतराई व्यर्थमेव स्याटुक्तपक्षयस्यापि वचनान्तरोपासत्यादिच्छयेत्यमेन तयोरपि सग्रहसम्भवात्। सदि तरपक्षसग्रहार्यस्वे मन्दप्रयोजनसा स्थादेव । इछाया निरहु- शत्वेनानियमवारणाय यचनान्तरालोचन विना सदनिर्श- हाताखोपात्तपक्षहये व्यवस्थानिरासार्थतयेच्छयेति व्याख्याय- ·दायमागः। मागे वचनान्तरालोचनावश्वकरवात् । न च विघाल्योन्य छालामे इच्छयेति निरर्थकामिति वाच्य म्। उत्तराध वैयध्यार्षि- क्षया व्यवस्थितविकल्प निरासाय खवाक्योपात्तपनदयविषयतया तदनुवादस्यैवीपपन्नतर स्वात् । नारदादोकमून कता तु विना. नेश्वरव्याख्यानेऽपि नापैति । तदुक्तपक्षयस्य वचनान्तरेष्व प्युपादानात् । न च निरर्गले छामाधमेव पक्षानार योगीश्व- रवचनार्थोऽस्विति वाच्यम् । “पयथा शास्त्रकारी च न वि- भागे मिसा प्रभु"रित्यस्य निर्विपयतापत्तेः । इच्छोमावस्य था- स्त्रीयत्व ऽयथाशास्त्रकारित्वाप्रसक्तेः । “नोवधिभागे त मिता भैक पुचं विशेषयेत् । निजियेन चैवैशमकस्मात्कारगा विने". ति कात्यायनवचसोऽपि निविषयता स्याद छाया एकका- रपावास् । म विशेषयेच्छास्त्रायज्य ठभागाद्यतिरितोषिकवि- शेयवतन्न कुर्यात् सारगच्च शास्त्रीत पातित्यादिकं विना- कस्मात् क्रोधात् सुभगपुत्रमेहादिना वा न नि नयाग- रचितं न कुर्यादित्यर्थः । यच्च न्यूनाधिकाविभत्तानान्धयः पिटकृतः स्मृतः । इति योगीश्वरवचनन्तदपि धो धमादनसशेत् पित्रा कृतः कृत एव स्मृतो न निवर्तते । अधर्मस्वयथाशास्त्र कती- निवर्तत एवेत्यभिप्राय इति विज्ञानयोगिभिरेय व्याख्यात व्याधित. कुपितोवेल्यादिवचनानुरोधात् । एव समन्यूनाधिका भागा: पिया येषां प्रक्षास्थिताः । तथैव ते पालनौया विनेयास्त स्युरन्यथा ॥ पिचैव तु विभत्ता ये समन्यूनाधिक ईनैः । . -- ·वीरमित्रीदये। ३६ तेषां म एय धयः स्यात्सर्वस्य हि पिता प्रभुः ॥ इतिहस्पतिनारदवचने अपि व्याख्येये । श्रेष्ठादिविभा- गेऽपि पित्रा व्ये छादिभ्यो दत्तोऽन्यैरनुशयो न कार्य: । समां- शविभागे या ध्ये ठादिभिरिति सास्पार्थः । अतएव नारदस्ते- षां स एव धर्म्यः स्यादित्याइ । श्रेष्ठादि भागच मनुनोतः ॥ ज्ये ठस्य विश उद्धारः सर्वद्रव्याञ्च यवरम् । ततोऽम्मध्यमस्य स्यात्तुरीयन्तु यवोयस इति । समापदं यौवायन पाह। “पुत्रेभ्यो दायं व्यमनदिति सोऽगः सर्वेपामविशेषादिति मनुः पुत्र भ्यो दायं व्यभनदि- ति श्रुती विशेषाश्रवणात्"। सर्वेषाम्पुत्राणां समोऽग इत्यर्थः । यदि पिता स्वेच्छया समांशनपुत्रान्विभनते तदा स्वपनीभ्यः पुत्रसममर्श दद्यादिल्या याज्ञवल्क्यः । • यदि कुर्यात् शमानंशान् पत्नाः कार्याः समांशिकाः । न दत्त स्त्रीधनं यासाभर्ना वा श्वशरेणा वा ॥ यासां भर्चा श्वशरण या स्त्रीधनं प्रौत्यादिना न दत्त भार्वादियहगामुपलक्षणं वक्ष्यमाणस्त्रीधनशून्या दूत्यर्थः । ता- साम्पत्नोनां पुत्रममांशभागमात्र नियम्यते । तथा च यदा श्रे- छभागादिनापि पिता पुत्रान् विभनति तदापि श्रेष्ठभागा- द्यधत्योधतोहाराद् द्रयसमुदायात् पुत्रसमानेवांशान् पलयो तमन्त न स्वज्य ठभागादिकमित्यर्थः पय॑वस्यति । यस्तु पत्रधाः खोचार: परीभाण्डाटिम्तमपि पत्नी लभते । तथा चापस्तम्बः "परीभाण्डव रहेलारो भााया” इति । परीभाण्डम्मी- मनपाचादि यदसाधारणं यस्या पणकारोऽप्यसाधारणस्तद्दि वेचयिष्यते । म च पक्षयेऽप्य सावता पुत्रसमोशित्व पत्नीनां विज्ञानेश्वरेणोतन्तहिं यदि कुयात् समानंशानिति समां- ·४० दायभागः। शानुवादी व्यर्थ: पत्नी ज्येष्ठांशादि न लभन्ते इत्येतावन्मा- चमेव वाच्यमिति युक्तम् । यतः एवं समुचतोहार समानंशान् प्रकल्पयेत् । उधारोऽनुधले विषामियं स्यादशकल्पना ॥ एकाधिकं हरेज्येष्ठ पुत्रोऽध्यहन्ततोऽनुनः ॥ शमशं योयोस इति धौव्यवस्थितः । इतिमनुना, “घयो वा पूर्वनः स्यादेकै कमितरेषा"मिति गौतमेन, "पथ भासणां दायभागोयशं हरेज्याठो गयाश्व- स्य चाच दशममजावयो रहं च कनिष्ठस्य कायसं रोप- रणानि च मध्यमस्य"ति । वशिष्ठेन । ज्येष्ठस्यांशोऽधिको देयः कनिष्ठस्य वरः स्मृतः । समांशभानः शेषाः स्युरप्रत्ता भगिनी तथा । इतिनारदेन.चोहारमृरी विषमभागमावमुक्तन्तदादाट्रियते- सदा पनीनामंशाभावप्रतिपादनाय यदि कुर्यात्समा गानि- त्य समिति ग दोपः । पराएव भात यामविभक्तानां या त्यानम्मवरसह । म तंत्र विषमभागम्पिता टद्यारकथश्चन ॥ इसिमनु ना सर्वेषां भातवान्द्रव्याने यदि सह समान मेवी- त्यानमुद्योगो भवेत्तदा पितुर्विषमविभागदानप्रतिषेधकम- नुषचनव्याख्यागे जीमूतवाहनेनोतमुधारस्तु पित्रा दात. व्य एवं सस्य विभागापरवाभावात् । न्यूनाधिक विभाग- स्यैव निषेधादिति । तस्माना; वा श्रेष्ठभागेनेति याजल्- क्याायुक्त सहारेऽपि समांशभागिता पुषाणामस्त्वेवेति तथा- पोटं वचनं प्रवर्ततएव । घशादिपक्षे परं न प्रवर्ततति विज्ञानयोगिनामाशयः दित्ते तु स्त्रीधने दत्त रवध प्रकल्प- ·वीरमित्रोदये। ४१ येदित्यवाई दानं वक्ष्यते । यद्यपि तदाधिवेदनिके भवां दीय- माने वक्ष्यते तथाप्याकाज्ञायां समानन्यायावादत्रापि योज्य- म् । अतएवाह बौधायनः । बहनामेकधर्माचामेकस्यापि यटुच्यते । सर्वेषामेव तत् कुर्यादेकरूपा हि ते स्मृताः ॥ इति । भातृ णामविभक्तानामित्यादिमनुवाक्यं सहोत्यानं- सर्वेषां विभागमार्थना यदि भवतीति नीमूतवाह- नेन तदनुयायिना दायतत्त्वकृता च व्याख्यातम् । यदि पु- नः पितरि मौर्वात पुवा एव विभागमर्थ यन्ते तदा विषम- विभागः पिना न दातव्य इति वदता तव सहशब्दवैयर्थ्य- मुत्यानशब्दस्य चोद्योगवाचिनोऽपि भागप्रार्थनापरत्वम- न्याय्यमित्यमाद्याख्यानमेवादत्तव्यम् । तथा च सामान्वार्थसमुत्याने विभागस्तु समः स्मृतः । इति योगीश्वरवच.सम्वाटोऽपि लभ्यते । तस्याम्मदमि- मतार्थ तयेवोपपत्त: । दत्त त्वईमित्यत्वाप्यईशब्दः समप्रवि- भागवचनो न भवति पतच यावता पुर्वदत्तमिदानोन्दीयमा- न समम्भवति तावद्दे यमिति मिताचरायामुक्त तवायमा- शयः । यद्यपि नपुंसकस्याई शब्दस्य पुंस्सोई सऽमेशकद्दति कोशात्समांशवाचित्वमस्ति तथापि कदाचित्तासां पुत्वाधि- कधनत्वदाचित्तदूनधत्वमव्ययस्थितमईमियमस्य चादृष्टार्थ- रवं मा प्रमाझोटिति पुचसमांशितायामेव तात्पर्यमिति। प- व मदनरत्नाकर आइ । परन्य इति वहुवचनात्मतिपनि स- मानंशान् पिता गृहगीयान्न तु ताम्यः पृथक्कृत्यांशी दात- न्यः । मायापत्योविभागो न विद्यत इति हारीतवचनविरो- धापत्तरिति । तन्न । नाव नायापत्योविभाग उच्यते येन हा.

·४२ दायभागः। रौतवचनविरोध: स्यात्किन्तु पत्ये व पुविभागसमये ताभ्य- स्तत्समांशदानम्मीलिदानवत् । अतएव स्त्रीधने दत्ते खई मि- त्य क्तमिति न कोऽपि दोषः। यस्तु तीवति पितरि पुचेश्या विभागः स वैषम्याश्रवणान्मातुनिवृत्त रनसीति मनुवचने समशब्दानुषगाच्च सम एव योऽपि मितुरूवं विभागः सोऽपि स- म एव पूर्वीदाहृतमनुवचने सममित्यभिधानात् । हारीती- ऽपि । “समानी मृत पितरि रिक्थ विभाग." पैठौनसिरपि "पैट के विभज्यमाने दायाद्ये भातवां समो विभाग:'। या- जवल्क्योऽपि ॥ विभजेरन् मुताः पिरूल मृक्थमृणं समम् ॥ पित्रीमध्वमिति कालः सुता इति कर्तारः सममिति प्र- कारनियम इति मिताक्षरा । ननु मनुनैव पितुरुवं विभाग- गमपक्रम्य न्येष्ठ एव तु यह गोयापिल्य धनमशेपतः । शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरन्तथा ॥ इतिसहवासपक्षं मुख्यमुवा ज्ये ठस्य विश उद्दार इत्यादिना विषमविभागोऽप्युक्तास्तत्कथं समनियम इति चेद् उच्यते । यद्यप्ययं विषमभागो नीवत्यजीवति च पितरि शास्त्रदृष्टस्त- थापि वचनान्तरानुरोधात्कली सम एवेति नियमः ॥ पस्वयं लोकविशिष्ट धर्ममप्याचरेन तु ॥ इति योगीश्वरवचनात् । मात्र लोकपदैन युगमुच्यते । युगा- न्तर धम्य मपि युगान्तरे यहिद्दिष्ट प्रतिपिञ्चन्तन्नाचरीदित्यर्थः । धन्यया धर्म्य स्वास्वय॑त्वयोर्याघातः । शास्त्रविहिते तदमि- जवि पो वाधित एव । तदनभिन्नपामरजनविहे पस्तु नाख- ग्यत्वापादकोऽग्नीपोमीयादिहिंसादारतिप्रसन्मादित्यादिटू- ·वीरमिनोदये। . पणं स्यात् । अतएव मिताक्षरायाममधुपर्क पशुवधगवालम्भा. दिकलिवर्धमिव लोकविहिष्टत्वनोदाहतम् । कलिवर्येषु च पुनरुदाहादियामचतादीनां यत्रोक्तंन्त व ज्ये ठाशाादा- रादिकमपि । तथा चादिपुरायो । जढायाः पुनरूहाहो ज्ये ठांशी गोवधस्तथा । कलौ पञ्च न कुर्वीत भाटनाया कमण्डलुः ॥ स्मृति संग्रहऽपि ॥ यथा नियोगधर्मो नो नानुवघ्यावधीपि वा। तथोद्वार विभागोऽपि नैव सप्रति वर्तते ॥ नियोगधर्मो खाटमार्याया वागदत्तायां मृतपतिकायां गुवांदिनियोगेन विधिनागमनम् । मैवावरूणीझामनुवन्ध्यां वशामालभेनेति विहितो गौवधः । सम्पति, कलौं। अतएवापस्त- म्यो जीवन् पुवेभ्यो दायं विभजेत्सममिति स्वमतमुरका ज्य- ठो दायाद इत्ये कइति कृत्स्नधनग्रहणं ज्योधस्येत्ये कोयमत- मुपन्यस्य देशविशेष सुवर्ण गावः कृष्णम्भौम ज्ये ठस्य रथः परी. भाण्डम्पितुडलद्वारो भाल्या नातिधनञ्चेत्ये कमतरवैनै- वोहारविभाग दर्शयित्वा तच्छास्त्रविप्रतिषिद्धमिति निराक- तवान् शास्त्र विप्रतिषेधञ्च स्वयमेष विकृतवान् । “मनुः पुत्वे भ्यो दार्य व्यभजदित्यविशेषेण श्रूयत" इति । तस्मान्न विषमविभागः शास्त्रदृष्टोऽपि कलावनुष्ठेयः यत्त मिताक्षगकृता श्रुतिविरोधेल्य तो तहिचार्यम् । श्रुतिवि- रोधे हि सति युगान्तरेऽपि तस्याननुष्ठाने तद्दोधकवचना- ना सर्वथाऽप्रामाण्यमेव स्यादिति कलिवज्यं तयोपन्यासो वि- रुद्ध । नयात्यन्तश्रुतिविरोधोऽपि । अविशेषत्रयो सति सम स्वादश्रुतित्वादितिन्यायलभ्यत्वात्समत्वस्य । स्मृतिपन्ट्रि का- ·४४ दायसागः । । यान्तु बौधायनोदाहतं विषमविभागप्रतिपादकमपि श्रुत्यन्त. र लिखितम् । ज्य छस्वादाधिक्यऽपि श्रुत्वन्तरमित्याइ म एव । 'धनमे कमेकमुहरज्ये ठस्तम्मात् ज्ये ; पुत्र धनेन निर- यसययतीति श्रुतरिति । धनमेकमेकमिति वदन् श्रुति- वाक्यगतं धनेत्ये कवचनं विवचिसमिति सूचयति । निरवमाययति · सीपयतीत्यर्ध इति चन्येन । भीमूराया- हनादयस्तु यदा भक्त्यसिशयादिना भाराग्यामनुमतिस्तदो- दारादियिपममागोऽत एवाद्यतनानाम्भक्त्योद्यभावाकाराय- हज्य ठाभावाच समभाग एक लोको दृश्वरी इत्यादिना ग्रन्थे- नानुमत्खननुमतिभ्यां विषमसमभागयोयवस्थापमाहुः तत्तु स- था सरि पुर्व छाया एव प्रयोजकत्वापत्तेः पूर्वाईविरोधादना. देयम्। पित्रिछाया: स्वरान्वपघान्तरपरत्वा प्रागेय निरा- मि । पिपा पुत्रेभ्यः स्वाजिराधयिभागन्ददता स्वयमंशयं ग्राद्यमित्यार नारदः ॥ हावंगी प्रतिपदोत' विभनन्नात्मनः पितेति । सहस्पतिरपि । नीयविभागे तु पिता रयीतांगवयं स्व. यमिति । पितुरंगड्ययाणमेकपुर विषयमिस्याहतुः इनिसितो। स या कपुवः स्याद डीभाभायात्मनः कुर्यात् ॥ न्यवहारपारिजातकार इदं वचनमेयं व्यापष्ट । एकग- ब्दोऽत्र येष्ठयाची । राधा च यदि यो गुग्णयतया धमानंन. गतस्तदा तेन मह विभागे पित्रांगदयं ग्रामिति । सोमृत- पाइनन्नु एयाम्य पुनः एकपुत्र एयापिटा पोरम इति यायत न पुन. एका पुशे गति यहुमोहिम्नम्नान्यपटाप्राधान्य म पठो तत्पुयाइनस्यात् । षा च घेतत्रम्य ब्यातिनुम्य ·वीरमिचोदये। ४५ हिपिटकत्वात् । तथाचौरसपुत्ररूपः पिता सपिटवने भाग- दयं गृहणीयान्न तु क्षेवजा इति व्याथल्यौ । तदमत् । तथा सति पिता महधनगोचरतास्य स्यातल च सदृश स्वाम्यम्यिता पुवयोरित्यौरसस्यापि पितुः पुत्वसमांशताया व्यवस्थापयिष्य- मागावात्। तथा धागत्या वहुव्रीहि रेवास्यः । मिताक्षराकृता त्विद वचनमनादृतमेव ॥ कात्यायन: ह्यशहरोऽईहरी वा पुरवित्तार्जनापिता। मातापि पितरि प्रेते पुवतुल्यांशभागिनीति पत्र जीमूतवाहनः । पुवस्य वित्ताजनात् पुखार्जितपि वित्ते स्वातिव पितुरशयमित्यस्यार्थो न तु पुवश्च वि तय सयोवजनादिति । अनर्जितपुत्रस्यापि भाटभिर्विभागे वित्तार्जकतांशदयस्येष्टत्वात् । अतो विभागाईमम्बन्धिनि वि- धमामेऽर्ज कस्य घशादिहरण्यमसति तु सर्वहरस्वमिति वा- च्यन्तथा सति पिटपुत्रपदयोः प्रमत्तगौतता स्यात् । किञ्चा- जन स्वस्व हेतुभूतो व्यापारः । पजन स्त्रत्वन्नापादयतीति विप्रतिषिद्धमित्यभिधानात् । नच पुवेपु स्वत्वमस्तोति सर्व- स्वदाने दर्शितमतस्तव गौणमज्जनपद वित्त । मुख्यमिति सकृटु चरिते वैरूप्यमयुक्तम् । न च पुवस्याजकत्वादेवांगाय- प्राप्त: पितुशास्मोहचमादृतेऽपि वचनान्तरादय भागड्यसि. हेर्वचनमिदमनर्थकमिति वाच्यम् । एतचनमन्तरेणापि पुत्र धने पितुर्भागयाप्राप्तेरस्य सार्थक्याद् इत्याह । तन । ६. हापेक्षया पठायलक्षणावतो भक्टुक्तसमासस्थायुक्तस्वात् । यच्चाननिसपुत्रस्येत्यादिदन्टूपान्तदत्वसम्बन्धम् । वाटभा- गादाविषयकत्वादस्य पितृधन प्रस्तावात् । न चैवस्पुवपद व्यर्थं वित्तानस्य व घशहरत्वे हेतुखोपपत्ते रिति वाच्यम् । F ·४६ दायभागः। अस्वातन्ल्याद्यतः पुत्रीपि वित्तपत्त नैवानितस्तेन परतन्तः स्थार्जितधने पितुरंगद्दयग्रहणावग्रहो न भवतीत्यत्र तात्य- यम् । यच्चानपदवैरूप्यन्तदप्यसत् । पुर्वेऽपि पिटवस्य ट. त्वात् । न च सर्वम्वदाननयविरोधः । पित्राद्यखरवे तस्य ता- त्पर्य्यात् । पुवाद्यदानस्य तन्नयसिद्वान्तस्य भाष्यप्रदर्शितचोद- कविरोधयुक्तिसिद्धत्वात् । अतएव पुत्रकन्यादानादिविधयो मु- ख्या एव न पुत्रारितन्त्रोकरारुमगोगदानादार्थाः । सदस पितुरंगयोपादानं स्वातिविषयन्न पिचार्जितविषयम् ॥ भुयांपितामहोपात्ता निवन्धी द्रव्यमेव वा। तल स्यात्सदृशं स्वाम्य पितुः पुत्रस्यचोभयोः ॥ इलियाजवल्क्यान सच पितापुत्रयोः समस्वाम्याभिधानात् समांशभागित्वमेव । तस्य द्ययमर्थः । भूः शालिवादिका। निबन्धो राजाममुशस्य कस्मिन् पर्णभराक्रमुकभरकादावि- यन्ति पर्यादीनि देयानोति शासनारूट तया यत्तित्वेन दीयते राटुच्यते । तथा द्रव्यं सुवादि तब पितुः पुत्रस्य च खाम्य हि शब्द न प्रसिथमित्य च्यते। नन्मनैव खत्वात् । त- दपि सदृशन्तुल्यमोऽव पुवाणां न पिवर्जित इवपिटपार- तन्वामिति तदनिच्छयापि विभागांशदयनियमय पितुर्ना- स्तीति । वृहस्पतिः । द्रव्ये पितामहोपात स्वारे उनमे लया। सममंगित्वमान्यातं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥ पिता सम एवांशी गायो न तु स्वानिवदशहयं वि- पविभागपक्षाययणं वेत्यर्य इति मदनरत्रकारः । नीमूस. वाहनस्तु यव योभावो यत्येव पितये कः पुत्रमुत्पाद्य नदोऽन्यश नीति पारिपसापि मृगस्तव पिटवनं प्रत्यास- - ·वीरमित्रीदये। ४७ - सेः पुत्रस्यैव प्राप्नोति न तु प्रामतपिटकपीत्रस्य विप्रकर्षा- तहाधार्थ सदृश स्वाम्यमिति वचनम् । यथा पैतामहधने पि. तु. स्वाम्य तत्पुत्रस्य वाम्यन्तथा तत्पौत्रस्यापि न तु सन्निक- विप्रकर्षयुक्ती विशेषः । पार्वणविधिना पिण्डदानकृत्त्येन ६- योरविशेषादित्यभिप्रायः। अतएव मृतपिटकः प्रपौत्रोऽपि प्रपि- तामहधने पुत्रपौवाम्यां सह तुल्यवदेव स्वामी पिण्डदा- नाद्यविशेषात् । नीति तु पितरि पुवाणान्तहनस्वाम्य स. पुत्रधारयविभागे तत्पवागाामपि विभाग. स्यात् स्वामि- त्वसाम्यात् । तस्मान्मृतपिटकपीवविषययामिदं न पौवमान विषयकन चाप्रक्रान्तरवादनर्थकत्व प्रागेकपिटकाणामेव प्रक- मात् । सादृश्यवचनन्तु साजिरावत्पित्रिच्या विभागामा- वार्थम् । यथाह विष्णु । "पिता चेत्पुतान् विभनेत्तस्य खेच्छा खयमुपातऽर्थे । पैतामहे तु पिता पुत्रयोस्तुल्य साम्य"मिति ॥ अत: खोपात्त पिता न्यूनाधिकभागै. पुवामिछया वि. भनतु पैतामहे तु तुल्यस्वच्छन्दवृत्तिता । एतावतेवेतहचनी- पपत्तौ सामान्यप्राप्तम्पिलछाया विभागकालत्व पितुथ भागदयं न निषिध्यते । जीवपिटकावविषयतापि वा धा- रेश्वरानुमतस्योस्तान्तथापाछाकृतन्य नाधिकभागनिरासार्थ- व । न तु पुत्रेच्छया विभागश्च पितुग्नेन बोध्यते । किञ्च जन्मविद्यागुणज्य छे हान्दायादयामयात् ॥ * पितुः स्वाम्यमिति नास्ति-पा० १ १२ । पुस्तकयो । पिण्डदाटरवेन-पा. १।२। पुस्तकयोः ।

·४८ दायभागः। . समांशभागिनस्त्वन्चे तेषां पिट समस्तु मः ॥ ति वहस्पतिवचनायितापि स्वपिटकृतनरकनिवर्तको गुगाज्य छः स्वभाटभिः सह विभागे पिटसमवेन यांशयमा. क् तव पुवैः सह विभागे. पितैवांशद्वयं पैतामधनेनाप्नोति खदारया एव पुत्वाणान्सचनसम्बन्धोस्तीति भवतो मुनीना- स वचनमनुचितम् । तस्मादिच्छया विभनेत्सुतानिति पि- विझाया विभागकालत्वं हावंशी प्रतिपदोतयोटि वचनोक्तं पितुभांगडयञ्चाविशिष्टं पितामधनेपि । न्यूनाधिकभाग- मावन्तु पुढेपु स्वाच्छन्दोन न भवति ॥ द्रव्ये पैतामहोपात स्थावरे नगमे तथा । सममंशित्वमाख्यासम्पितुः पुवस्य चैवहि ॥ इतिहस्पशिना पितापुवयोरंशसाम्यस्य वाहत्य विधानात्क- थम्पितुम्बाप्यशहयमिति चैन्न । गिरवमंशकर्तृत्वं समन तु खेच्या खानितवन्य नाधिकांशकर्तृत्वमिति तदर्थात् । नत्वंशवत्व सममिति । स योकपुवः स्यादित्ये कपुत्त्रपदस्यी- रसपरत्वस्योतात्वाहिपिटकदेवनादिरूपपिवभिप्राय वा स- मांशित्वाभिधानमित्याह तदनादेयम् । सन्दर्भविरोधात् । तथाहि । भने कपिट कायाम्पिटहारकभागकल्पनामभिधाया- नन्तर भुयां पितामहोपात्त त्यु तन्तनास्वाम्यमेव पौवाणाम्पे- सामहे धने पितरि जीवति विभागाभावी वा । तदिच्छयव वा स्वार्जितवहिभाग इति शकावयमेवोत्तिष्ठति । यन्मिताच. रायासुनो तन्निराकरणार्थमेवेदम्ववचनन्तद्याख्यानरोत्या सन- छते । प्रमौरापिटकाविषयकत्वेन सङ्कोचोऽस्य कुतः । न च धारेश्वरावधारितरीत्या पावमावविषकसायामपि न्यूना- धिकभागमावस्य पिविच्छाकृतनिरासायेदं न पित्रिकाका- ·वीरसिनोदये। ४ ल तदीयभागह यस्याविशेषप्रवत्तस्य ति वाच्यम् । यिगिग- मनाविरहात् । किन पिविशाया हेतुत्वमिच्छया विभजे- दिति .तृतीयानिर्देशाच्छाब्दमार्घिकन्तु तस्याविभागकालोप- लक्षणस्वम् । तत्र शाब्दहेतुम्वाधमानानेनार्थिक कान्तीप- लक्षणत्वन्न वाध्यतइति चित्रम् । सति च खाम्यसाम्ये पुवे- छाया निमित्तगयन्तरकृतव तस्याः कालोपलक्षात्वङ्गलेपाति- कमाप तारम् । ननु पितुरंशद्वयम्पिटत्वप्रयुतान्न खाम्बा- धिक्यप्रयुक्तं माग्यर्ज कस्वप्रयुक्त तस्य येन चैषां खयमुपार्जितं स्यात्म वंशमेव लभेतेति वाशिष्टसाधारणवचनादेव सिधे हा- बंधी प्रतिपद्य तेइति विशेषवचनानर्थक्यप्रसङ्गात् । सम्मा- पिपलितेऽपि ज्येष्ठ पुत्रत्वप्रयुक्त यथा तस्यांशयं विशेषवच- नातथा पैतामहे पितुरपि । अतएवासानाते पुत्रानितेऽपि पितु- रंशषमिति चेत् सत्यम्। परन्तु निःसङ्कोचाहत्तखाम्यसाम्यव- चनेन तयाध्यते । पुतानि तु पितुरंगद्दयामायो भवटुदाह- सपुवयित्तानं नादिति वचनस्य भवटुक्तार्थदूषणात्प्रागेव व्यवस्था- पितः। न च तद्धनादंगावयाभावेऽपि सामान्यवचनादेव पुत्रा. निऽतपि पितुरंगलयमायालिति वाच्यम् । विचार्जनस्य तब है. तुवापन्यासवैयर्थ्य प्रसगात्। न च तदर्थवादमात्रमन्यधानकख. प्रयुताभागवयस्य वशिष्ठयचनादेव सिर्विशेषवचनानक्याप- सिरिति वाच्यम् । यसमाथा फरवमयुशपुवांशष्यस्थावार या- त पिटवप्रयुक्तपिवंशयेऽपि भागसाम्यएव पर्यवसानम्भवे. न तु भवदमिमसं पुनापिक्षया मितुरंशाधिक्यन्तघाइत्य वचना- भावात् । यञ्च किशेत्यादिनानौचित्यमुतन्तन्न किश्चित् । याचनिक साम्य नौचित्याप्रसत: 1 ज्ये छस्य ज्य ठत्व- खाम्ये इत्येव-पा. २ । पुस्तके । २.

·५० दायभागः। प्रयुक्तमंशय पिटरवप्रयुक्तच्च पितुरिति ज्येष्ठमुत्वसाम्यापत्ते- स्त्वयाप्यनौचित्यस्य दुरित्वात् । मदनरत्नराकात्यायनवच- नानान्तु सर्वेषां भातणाम्पिसापुवाणाच समांशग्रहणमेव मुख्य मिति प्रतीयते। सकलं ट्रव्यजातं यामागैर्गृह्णन्ति तत्समैः । पितरी भातरचैव विभागो धय उच्चत इति ।। अत एव योगीश्वरोऽपि सर्वे वा स्यु : समांशिन इ ति सर्वपदं प्रायु अन्यथा समांशिनो वा कुर्वीत सुतानिति वदेत् । यस्तु विभागिना मध्ये स्वव्यवसायेन नीवनममर्थः पिटधनादिविभागन्न निषति तम्प्रत्याह मनुः । भात गां यस्तु नेहरा धनं गतः स्यकर्मणा। स निर्वास्यः स्वकादंगात्किञ्चिदखोपजीवनम् ॥ याज्ञवल्क्योऽपि । गतस्यानीहमानस्य किञ्चिहत्त्वा पृधक्रिया। निवास्यो नि.सम्बन्धीकरणीयः । पृथक् क्रियेत्यस्याप्यय- मेवार्थः । किश्चिहत्त्व ति विभागचिन्हत्वेन किश्चिदसारमपि दत्त्येत्यर्थः । सत् पुत्राणां दायनितधानिध्यर्थवेदम् । हता- युधस्तु कुटुम्बार्थेषु चौद्य तस्तत्कार्यं कुमते तु यः । स भाटभि'गीयो ग्रासाच्छादनवाइन: ।। । इतिनारदवचनैवाक्यतालाभेन मनुवचने स निस्यि इति पाठ प्रकल्पा स भारमिगुंडोतभागेः खस्खभागाइनमाकप्य पूरणीय इत्यर्थ इति व्याख्यातवान् । तत्तुनेहरोत्यादि पटवैय- परमपेच्यम् । मेधातिथिप्रमुखाचार्यानाहततपापाठकल्प- नानोचित्याच पृथक् क्रियेति स्पष्टवचनसम्बादाच । प्रका- शफारम्नु यो भागिषु धनार्थ व्यापृतेषु प्रमादालस्यादिना मे- 4 - ·वासमतादय। - याजनाध्यापनेनापि यथास्तेनस्तथैव सः ॥ इत्यदत्तादायिनशोरस्य हस्ताद्याजनादिखहत्त्वापि धन- 'मर्जयतो टण्डविधानमनुपपन्न स्वत्वम्य लौकिकत्वे । स्व- त्यानयता निरपराधत्त्वात्। मन्मते तु शास्त्र कसमधिगम्यत्वा- त् स्वत्वस्य चौरदाटकयाजनाटावेतहचनादेव खत्वानुत्पाद.. कत्वात विधानमुपपन्नतरम्। अपिच मम वमनेनापहृतमिति व्यपदेशा न स्यात् खत्वस्य लौकिकरदै । अपहर्तुरेव तत्र स्व- त्वात् । मन्मते अपहारस्य निपिवत्वेन स्वत्वानुत्पादकत्वादुम् पन्नोऽयं व्यपदेशः । यदि च सुवर्णत्वादिकमिव तव स्वत्वम पि प्रत्ययप्रमाग कन्तहिं सुवर्ण वादी यथा न सन्देहस्तथास्य खमिदमस्य वेत्यपि सन्द हो न स्यानिर्गीतत्त्वात् । इदमेवोतं संग्रहकारेगा। वर्तते यस्य यदस्त तस्य स्वामी स एव । अन्य स्वमन्यदस्तषु चौथ्यांद्यैः किन्न दृश्यते । तम्माच्छास्त्रत एव.स्यात् खाम्यं नानुभवादपि । यस्यापहृतमेतेन न युक्तं वक्त मन्यथा । विदितोऽर्थागमः शास्त्रे तथावणिं पृथक् पृथगिति ॥ शास्त्रे स्वामी रिक्थक्रयेत्यादौ साधारणासाधारणरूपी- ऽअगिमः खत्त्वोपायः पृथक् पृथग्वणि तस्तथा विदितो लौकिश- (स्वराच्छा शास्त्रानर्थक्यं स्यादिदितइत्यर्थः । अन्यत् स्पष्टम् । य- थावर्णमिति स्मृतिचन्द्रिकायां पाठ. । पूर्वपाठस्तु मटनरत्न- लिखितः । अथ यद्यस्य यथेष्टं विनियोच्च तत्तस्य समिति लोकप्रसिद्धर्यथेष्टविनियोज्यत्व स्वत्वमिति चौथ्यांद्यर्जिते ना- चिराव्यविनियोज्यत्वाभावाहिनियोगकाले चासादिदर्शनात् । पत एक सन्द होऽप्युपपन्नः सुवर्णत्वादि- तुल्यत्वाभावात् स्वत्वस्य मैवम् । अमम्भवात् । शास्त्रेण सर्वस्य ·दायभागः। कुटुम्बभरणादौ विनियोगविशेषनियमादैछिकविनियोगवि- षययत्वस्य कुवाप्यप्रसिह: । तदप्याह संग्रहकारः शंघोपन्चा- सपुरःसरम् । न च खमुच्यते तद्यत् खेच्छया बिनियुज्यते । विनियोगाऽस्य सर्वस्य शास्त्रे गोव नियम्यते इति ॥ अत्र पूर्वाई शबोपन्याम उत्तराई तत्परिहारः । न च रिक्शादिवटुत्पत्त्यै वार्थवामित्व मिति गौतमवचने उत्पत्तर- पि जन्मापरपव्यायाः स्वत्व हेतुखोत : सत्यपि स्वत्वस्य तदुपा- यानाञ्च शास्त्रै कसमधिगम्यत्वे नन्मना पुत्रादेः पित्रादिधने खत्वमक्षतमेवेति वाच्यम् । तस्यानेकपो रन्यथा व्याख्या- नस्य प्रायोक्तत्त्वात् । इदमेवामिसम्बाय धारेश्वरेणापि शा- स्वैकममधिगम्यमेव खत्वमिति सिद्धान्तितम् । अपि च नौ- वत्यपि पित्र दो पुवादेस्तचने जन्मना खत्वे तदनिछायाम- पि पुनादीच्छयैव विभागः स्यात् । अखातन्त्यपचनानवमिति छत् न । तथा सति दृष्टादृष्टविरोधमाव भवेद्यवहारस्तु ति. देव । यथा पित्रादिभिः सह पुत्रादिभिशतुप्पाद्यवहारे प्रवच माने तेषां दृष्टादृष्टयो:योविघातमात्रं शुगे शिष्ये पितुः, पुव इत्यादि वचनार्थ इति प्राक् प्रवश्चितं तथानापि स्यात् । पस्विति चेन्न, सकस निबन्धविरोधात् । वा चिज मनैवेति प्रा. चीनगन्य लिखनमपि सम्पनिबन्धनवापिसापुवादिमम्बन्ध स्य पिटमरणस्य च तत्वत्वापगम हेतुत्वेन पगम्यग्या वर्गानत यम् । किस जड़ पितुश्चेत्यादि मनुवचनं जन्मना पुवाणे खस्वपचे जीवति पितरि सत्यपि पुवायां स्वाभ्य तदिच्छया विना न तहिभाग अर्वन्तु सर्व छयति विभागनिषेधार्थ प्रागिति वाच्य तवान्याय्यमस्वाम्यपरत्वापत्तः । न च पिचुपरमका ·वीरमित्रोदये। ५१ - हेत न व्याप्रियेत साहायन्न कुर्यात् स्वकर्मगा स्वव्यापारण मत: माहायकक्षमोऽपि सन् स स्यकादंशात् स्वव्यापारननि. तादनाद वहि:कार्य किञ्चिदुपजीवनं दावा मूलधनमावभा- गीकरणीय इतीदग्मनुवचनन्निांस्येत्यांकरपाठमङ्गीकृत्यैव व्या. चष्टे । तदपि न युक्तम् । भपिशव्दाद्यध्याहारप्रसङ्गात् । योगीश्वरवचनसम्वादिनोऽर्थम्य स्पष्टतरप्रतीतिकत्याच्च । भव- टुक्तार्थस्य वचनान्तरवणकत्वाञ्च । कात्यायन ॥ अविभको निजे प्रेते तत्सुतं रिक्थभागिनम् । कुर्षीत नौवनं येन लब्धन्नैव पितामहा. नभेतांशं मपिल्यन्तु पिटव्यावापि तत्सुनात् । स एवांशस्तु सर्वेषां भातृगणां न्याययो भवेत् ॥ नमते तत्तो वापि निहत्तिः परतो भवेत् ॥ । निजे । भातरि । तत्मतं भाटपुवम् । नौवनम्भागः । म कीदृशम्भागं लभतइत्य पक्षिते आह । पिल्यमंशमिति । सत्- सुतः यस्य धनं विभज्यते तस्य प्रपौत्रः। पौत्रस्य प्रस्तुतत्वात् । परततत्सुतान्नित्तिर्भागनित्तिर्भवेतरपौवपुतो, भागन्न लभे- तेत्यर्थः । अतएव देवलोऽपि , अविभक्त विमत्तानां कुल्यानां वमतां मह । भूयो दायविभागः स्यादाचतुर्थादिति स्थितिरिति ॥ योजिचतुर्थमभिव्याप्य दायभाग इत्यर्थः । विभक्ताना. मपि संसर्गादिना सह वासे मतीय व्यवस्था वसतां सहेसि. वचनात् । पिल्यमिति कात्यायनीत : 1 पिटहारको भाग इति सूचितम् । अतएवाह याजबन्न्क्यः ॥ प्रमोरापिट कागान्तु पिटतो भागकल्पमति ॥ पैतामहे धने नन्मना स्वत्वम्पोवा गाां पुवैः सहाविशिष्ट- ·५२ म दायभाग। मेव ।यद्यपि तेन पुत्ववत्पौवाग्यामपि पुत्रसम एव भाग उचि- तः तथापि तेपाम्पिटहारेगा भागं प्रकल्पा स्वस्वपिटभागा- धिकारी न तु पैतामहे धने स्वतो भागित्यमित्यर्थः । एसटु- शं भवति । अविभक्ता भ्रातरी यदा पुत्रानुत्पादादिष्टगतास्त- बैकस्य हो पुत्त्रावन्येषान्विचतुराद्या इति पौचाणां वैषम्या- दाहविक स्थपिटभागं वेधा विभज्य रहगोरास्त्रिचतुराद्या - पि स्वस्वपितभागमेकैफन्तधादिरूपेगा विभज्य गृहणन्ति न तु पोचसंख्य या पैतामहधनभागः । पनयैव रीत्या केषु चिद- भाटपु जीवत्सु केपु चिच्च पुत्रानुत्पाद्य विनष्टेषु नियमाणाः सवस्वाशभागिनोऽन्येषां पुत्राः खस्वपित्वंशभागिन इति वाच- नियोऽयम्दः । पतएव वचनमिदमन्यवत्तानुवादकमुबारादि विषमविभागोऽपि वाचनिक. समांशत्वं तु स्वाम्यसाम्यात्माप्तमे. चानूद्यते । यच्च पैतामहमपहारादिना नष्टम्पिोयिते सच पि- विझयैध पित्रजितव पौधा विभागभाज इत्या मनुः । पैट कन्तु पिता द्रव्यमनवाप्त यदान यात् । न तत्पु वैर्भमार्य मकामः स्त्रयमनितम् ॥ स्वयमर्जितमिवेतोष शब्दाध्याहारण योग्यम् । यहा त- पितामहाङ्गतमगेनैवोवृतमतः स्थानितमेव नातं यत इति हेतुतया योच्यम् । पकाम इति वचनामिविपश्यैष ताही पैतामहऽपि विभागो न पुनेछयेति गम्यते । तथा स्मृत्यमार- मपि ॥ पैतामहं कृतम्पिबा स्वशत्या यटुपार्जितम् । विद्याशौर्यादिना प्राप्तात्र स्याम्यम्पितुः स्मृतम् ॥ प्रदानं स्वच्छया कुशिागचैव सतो धनात् ।, तदभावे तु तनयाः समांशाः परिकीर्तिता इति ।

·वीरमित्रोदये। । वृतमपरैरहतं पितामहेन न प्रत्याहृतम्पित्रा तु प्रत्योह. तमित्यर्थः । स्वशक्त्ये युक्तः पितामहद्रव्यानुपश्चषणेत्यर्थः । तदुपने घण तूधतेऽर्जकत्वनिमित्तमंशयं येन चैषां स्वयमुपा- नितं स्यात्स हाशमेव लभेतेति वशिष्ठषचनापिता भजते । इदश्च विद्यादिष्वपि योज्यन्तच्च विस्तरेण विवेक्ष्यते । अयमात्र निर्गलितोऽर्थः । यद्यपि जन्मनैव पैट के पैतामहे च धमे पुच- पौधा स्वाम्यन्तथापि पूक्तिवचनैः पैटके पुचाद्याम्पिटपर- तन्नसया पितुथार्ज कतया प्राधान्यापित्रा स्वाणिते विनियुज्य- माझे स्थावर ठिपदश्चैवेत्यादि प्राक्प्रदर्शितवचनात्तहाति- रिक्त पुरनुमतिरवश्य' कार्यो । पैतामहे तु निषेधाधिका- रोऽप्यस्ति । सदनुस्ते पित्रोधते तु तदिच्छायशवर्तितैय पैताम- हेपोति । मणिमुक्तादौ तु पैतामछेऽपि पितुरेव स्वात- स्त्र मणिमुक्ताप्रवालानामित्यादिमागलिखितवचनेभ्यः पच पिचुपरमानन्तरं यो भातणां विभागः स पिचोरिति दि- वचनादुभयोपरमएव पिधमेऽपि न तु मातुरुपरमो माध- नगोचर इति संग्रहकाराद्युक्तमादत्र्तव्यम् । पैटकमित्यत्र पि- बोरिदमित्य कशेषकल्पनायां प्रमाणाभावात् । जनन्यां संस्थितायान्तु समं सहोदरा इत्यादिना मातृधनविभा. गस्याये वक्ष्यमाण वाचाल मारधनविभागविधी पोनरु- त्यापत्तेच । याज्ञवल्क्येनापि मातुर्दुहितर इत्यादिना मानधनविभागस्य विभजेरन् सुताः पित्रोरिक्थमिनि सम्ब. यो नाभिमतः किन्तु पित्रोसम्वमित्येव । पितुर्स क्शमृणामि- ति तु सम्बन्धोऽर्थात् माक्थकरण विभागस्योत्तराईनोक्तः। पत एव प्रागुतगतलिखितवचने रिक्थमूलं हि कुटुम्बमि. त्यादौ मातुरप्येवमवस्थिताया इत्यनेन मातुरपेक्षयाप्यस्वा- ·५४ दायभागः। . सन्न्य विभागानधिकारः सोदराणां तस्यामपि नीयन्त्यामि- त्ये सदर्थ मेयोक्तम् । पराश भातणाजीवतो पित्रीः सहवासो विधीयते । सदभाव विभकाना धर्मस्ते या विवईते ॥ दूति व्यासवचने सहवासविधानमुखेन पृथग्भावनिषेधा- जीवतोरिति साहित्यमविवक्षितम् । अत एव एकस्मिन्नपि जीव- ति विभागो न धर्म्यः किन्तूभयोपरमे। पिबोरभावइत्यादि बह. स्पतिवचमेऽपि निहत्तरजस्कायां मारारि नीयत्या विभागस्य मावधनगाचरत्वानुपपसेरुभयाभावीतषिभागस्यैव जीवसोर- पीत्यपि शब्दन निर्दिष्टस्य शस्तत्वकोत नादुगयोरभाये भा- विभाग, पिटधनगोचर एवेत्यवधार्यते । अस एव व्यासी मातरि जीवन्त्यां यो विभागस्तस्य माटप्रधान यात्व दर्शयति । तबाह । समानाशिसया ये नातास्त्वेकन सूनवः । विभिन्नमारकास्तेयां माटभाग प्रशस्यते ॥ हस्पतिरपि । यी याजाता वहय. समाना नातिसङ्ख्यया । सामनास्तै विभक्तव्य माभागेन धर्मत इति ॥ पव जातिसध्यया साम्य सापनानामपि भागविशेप खरूप कती नास्तीति.मातृभागवविधान मातृप्राधान्यपरमे वैति नाय पुवाया निशाग, किन्तु तन्मातगामि विश्व वि. भाग. कर्तव्य इत्यत्र तात्पर्य्यम् । तेनैतन्मातृधनात्रापि मातृजीवमे पुराणान्न परस्पर विभागो धयं । पतो गौरामा द्युक्त विभागे धर्मवृदिरपि मानुपरमण्व वेदितव्येति भीमू तवाहन चाह । तपितृधने मात्रभावापेनया अदृष्टार्थ त्याप : प्रागेव निरस्तम्। यच्च पैतृकमित्ये कशेषम्याप्रमाणक- त्वात् ।नयापत्तश्च नास्य मातृधनपरत्वमित्य कन्तदप्य- ·वौमित्रोदये। ५५ दृष्टार्थतापत्तिभयादेशशेषस्य स्वीकर्तव्यत्वादयुतम् । पौनरु- सान्त्वयुक्तम् । पूर्वी शस्यापि मातृधनविभागस्य विशेषविधामा- यानुवादोपपत्तः। याजलक्ये तु मिताक्षराकृता च मातापि- खोईनं सुता विभनेरनिव्य तम् । तर मातृधमेऽपवादमाई त्य तराईमवतारयता न पौममताम्परिकृतम्। ताभ्य क्ट तेऽन्व- य इति च दुहिवभावेऽन्वयः पुवादिर्मातृधनमृणावशिष्ट ग- पोयादिति व्याख्याय दञ्च विभोरन् सुताः पिवीरुध्वंमृक्थमृणं समम् ॥ इत्यनेनैव सिद्धमपि स्पष्टाधमुक्तमित्य क्तम् । न चान पिलोल- धमित्येवास्तु सम्बन्धः मातृधनविभागस्योत्तरादोऽभिधानापि- तुस्ट क्थमृणमिति पय॑वस्यति तथा च साम्य इत्यादेनिरर्थ- कानुवादत्वमपि न प्रसम्भवतोति वाच्यम् । चटक्थक्ट णपदयोः ससम्बन्धिकार्थत्तदाकालायां स्ववाक्योपात्तपिलोरितिपदानुप- ङ्गस्यैव परिशेषावगवार्थि कपितुःपदान्वयापेक्षयाभ्यर्हिस यात्। सदशेम तु साम्य इत्यस्यानुवादरवस्थाप्यभ्युपगमौचित्यात् । येत्यन्वयपद दुहिवन्वयदौहिवादिपरत्वेन ब्याचक्षते त- न्मते तु वैयर्थ्य गम नास्ति । तदेतविस्तरेण स्त्रीधनविभाग- प्रस्ताव प्रपञ्चयिष्यामः ॥ शद्धति खिसोक्त मातरि जीवन्त्यामस्वातन्त्रान्तु मानव. वत् तबमगोचरमपि मङ्गच्छतएव । भातगामित्यादि व्यास- वचनमपि सहयासमाशस्यमावमुभयजीवनाहेति जीवतो- रितिसाहित्य विवक्षायामपि न दोषः । वस्तुतस्तु मिवोच- मपि ज्ये ४ एन तु गृहणीयादिति सहवासस्य मुख्यत्यादिभा- गस्य च धर्मशधार्थत्वा माम्मासरि जीवन्त्यामपि धर्मस्य पञ्चमहा- यन्नादेरावश्यकत्वात्तवार्थ विभाग उचित एव । यत्त, पिता- * प्रसइक्ष्यतीति--पा० ११२ पुस्तकयोः ।

·५६ दायभागः। रभावसि छहस्पतिवचने निहत्तरजस्कायां मातरि जीव- न्यामित्याद्युतरात्रीच्यते । उभयनीवमे सहवासः प्रशस्तम्त- दभावे विभाग इति पूर्वाईनाभिहिते मातर्यनिहत्तरजस्कार्या सन्तानमम्भवात् तदृषिलोपस्य च ये नाता येऽप्यनासाथे- त्यादिवचनेन गहिसरवान्नित्तरनस्कायान्तु तस्यान्सदनसतो- रुपरत पृह पितरोव विभागः प्रशस्त इति तस्यार्थः । तथा स- ति निक्षत्तरजस्कायां सस्यान्तदीयस्टक्याधिकारिकन्यासमा मस्थासम्भवात्मतरान्तदिच्छया सहनविभागोऽपि पुवाणामुचि. त इति मातृधनगोचरताम्यस्य वचसः सम्भवतीति न किञ्चि- देतत् । यदपि व्यासहस्पतिवचसोर्मातृप्राधान्य सापनषि- भागस्पातन्सन्ममाप्यविरुद्धम् । यथा हि जीवतोरस्वतन्त्रः स्याज्जरयापि समन्वितः । इत्यादि वचनवशाविभागोत्तरमपि पुत्रस्य पितृमातृपार- सन्या । तथैतवचनवशान्मातृभाग एवायमितियुधा सदानाव- शम्बदराया तज्जीवनावधि स्थेयमित्येतावमा पितृधनविभागेपि तस्याञ्जीवन्त्यामनधिकारः कुतस्त्य पूत्यलमधिकन ॥ नीवस्पि- तृकविभागे पित्रा यथा स्वपुषांशसमांशभागिन्यः स्वपनाः का- वास्तथा तदुपरमविभागेऽपि पुवैताः स्वसमांशभागिन्यः का- य्यां इत्याह याज्ञवल्क्यः ॥ पितुरुर्व विभजा माताप्यशं समं हरेत् । न दत्त स्त्रीधनं यासां भावाशशरेण वा ॥ यदि स्त्रीधनन्दत्तन्न भवति दत्त वंशाई हारिणो कार्य- ति समांशहारिणीमातेति वरगाद,म्यवाई शब्दो न समविभा- गवचन: किन्तु यावता पुवसमांशिता भवति तावदेव विवक्षित- म्। पत्र मातृपदस्य नननौवाचकरवान्नापुचसापनमालपरत्वम- पि । सकछुतस्य मातृपदस्य मुख्यगौयोभयार्थखानुपपत्तेः॥

·वीरमित्रोदये। ५७ यत्तु, पसुतास्तु पितुः पत्न्यः समानांशाः प्रकल्पिताः ॥ पितामह्यश सांस्तो माटतुल्या प्रकीर्तिताः ।। इतिव्यासवचनाद योगीश्वरवचने पनीयहणाच नीवत्यिक- विभागे पत्नीमात्रस्य पुत्वसमांशत्वम् । पुत्तपत्रीपदयोः पि. प्रतियोगिकसम्बन्धार्थकतया गीणमुख्यार्थकत्वानापत्तेः । पि- श्रीवं विभागे तु पुत्वकर्तृकतया तत्सम्बन्धिमात्र प्रतीसेवक- प्याटुभयपरत्यासम्भवात् पुत्रवतीनामेय वपुत्वसमांशित्वम- पुत्राणान्तु ग्रामाच्छादनमात्रभातमविभक्तसंसृष्टपतीनामिव । युक्तचैतनी यहिभागे पितुः खातन्त्रवाद अनीवहिभागे पु- वाणां खासन्वाद माटपदपत्रीपदख रसाच्च । युक्तचा- पुवायां ग्रामाच्छादनमावभाजनत्वमिति बहुतरनिवन्धख. रसः । मिताक्षराकृतस्तु नीयहिभागे पुत्वसमांशित्वं पत्नीना मुक्तामिदानी पितुरुर्ध्व विभजतामपि पुत्वसमभागित्वं पनी- नानामाहेत्यवसारणिकं पितुरुष विभजतामित्यस्य योगीश्वर- वचसः प्रयच्छतोऽत्रापि सपुत्रापुत्सकल पिटपत्नीनां पुषस- मांशि त्वमभिप्रेतमिति प्रतीयते । मटनरवकृताप्यत एवोगा- म्। छाननीयहणमपुचाणामपि मारसपत्नौनामुपत्त व पि- तामहोनाश्च । पसुताश पितुः पन्त्य इत्यादि व्यासवचनादि ति। युक्तश्चैतत्पितुः पल्य इति पुत्रप्रतियोगिकपिटग्रहणस्या- न्यथा वैयात्। पुत्रसमांशिवस्य पिझतविभागविषये परन्यः कार्याः समांशिका इति वदन्नपि मातर इत्येव वदेत् । तममा. स्पिट पत्नीत्वायुमैव जीवहिभागसाधारणं पुचसमांशभारक- मितिमिताक्षरामदनरबकारक्षतीरभिप्रायः । पितुरिति क्ष- सरि षष्ठी । रोग पिट कर्तृके विमागे पत्न्यः समानांशा इत्यु. सोऽर्थात्तत्मतियोगिकस्यैव पत्नी वस्य लाभाजीवहिभागविषय-

·५८
दायभागः ।
तैवास्योचिता। तत्र माटपदे मुख्यमुख्यमाटपरत्वानौचि-
त्यात्मतिसम्बन्धितया च पुवाणामेव खवचनोपात्तानामुपस्थि-
सेजननीपरत्यमेव मारपदस्य मुख्यार्थलाभायोचितम् । शि-
टाचारोऽप्येवम् । यदन युक्तन्तद्ग्राद्यमित्यलमधिोग ।
वृहस्पतिः तदभाव तु जननी तनयानां समांशिनी ॥
अब प्रक्रमात्तच्छन्दन पिता गृह्यते । पितरि प्रेते यदि
केऽपि भातरोऽसंस्हताः सन्ति तदा तत्संस्कारं समुदायद्रव्येण
विधायावशिष्टं यथाशन विभजनीयमित्याह याज्ञवल्क्यः ।
असंस्कृतास्तु संस्कार्या भाटभि पूर्वसंस्कृतः ॥
भाटभिरित्यभिधानादसस्कृता भातर इति प्रतीयते ।
संस्कार्यस्त्वमात्र विधानस्य दायभागप्रस्तावासम्बन्धात्समु-
दायद्व्यादिति विवक्षितम् । तथाच व्यासः ॥
असंस्कृतास्तु ये तव पैट शादेव तदनात् ।
संस्का- भाटभियेछः कन्चकाय यथाविधि ॥
यविद्यमाने पिधनेऽसस्कृतसंस्कारावश्यकतामाह नोदिः ।
अविद्यमाने पिवर्षे स्वांशादुदृत्य वा पुनः ।
अवश्यबार्थ्याः संस्कारा भाटभिः पूर्वसंस्कृतैः ॥
असंस्कृतभगिनीसंस्कारोऽप्यावश्वकः । सति पिटरव्ये
ताभ्योऽशदानमपोत्याह याज्ञवल्क्यः ।।
भगिन्य निजादशाहत्त्वांगन्तु तुरीयकमिति ।
घसंस्कृता. संस्कार्या इत्यनुपङ्गः ॥
मनुः । खेभ्योऽशभ्यस्तु कन्याभ्यः प्रार्धातरः पृथक् ।
खात्खादंशाच्चतुर्भाग पतिताः स्युरदित्सवः ॥
प्रलोभयत्र प्रत्येकपरिकल्पितानिनादंशाटुद्धृत्य सर्वैधा-

·वीरमिनोदये। ५४. भिर्भगिनीभ्यः प्रत्येकं चतुर्थोऽशो देय इत्यर्थो न भवति । तथा सति वहुचाटकाया वहुधगत्वं बहुभगिनीक्षस्य धातु- निईनतापरः । तम्मात्सस्कारोपयुक्तद्रव्यदानमावं विवक्षित. मिति रत्नाकरचिन्तामण्याटी व्याख्यातम् । अनढानान्तु क- न्यानाम्वित्तानुरूपेगा संस्कारं कुर्यादितिविष्णुवचनच तत्रोपो- धनकमुपन्यस्तम् । तदयुक्तम् । अंशदानाविवक्षायाः स्मृतिहये - प्यन्यय्यत्वात् । मंस्काराकरणप्रत्यवायात्पृथगदानप्रत्यवाय श्रवणाञ्च अन्य था पतिता स्युरदित्सव इत्यदानप्रत्यवायवचनमप्यसस्कार- प्रत्यवायपरं स्यात् । अतो मेधातिथिमिताचराकारादिभि- ग्ल्यिातमेवम । निशाद गात् स्वात् खादशादिति नापादाने पञ्चम्यपि तु ल्यवोपे। तथा च तमपेक्ष्येति यावत् । एतच्च यजातीया कन्या तज्जातीय पुवभागचतुर्थांशभागिनी सा कायो । तथा चायम? वामगा जातीया या कन्या वक्ष्यमा- गो ब्राह्मगोपुवभागो यावांश्चचतुर्थाशस्त म्या' । एवं क्षत्रिया- दिजातीय कन्यावपि। तच्च यथा । यदि कम्य चिद ब्राह्मख्य वै- का पत्नी तस्याकः पुत्रः कन्यका चैका तत्र पिल्यन्द्रव्यं स वमेव विधा विभज्य सवै कम्भागञ्चतुर्दा कृत्वै को भागो भगिन्यै- देयोऽवशिष्ट. स स्वयगृहणीयात् । एवं पुत्रहये कन्वैक्ये च त्रेधा विभाग सर्वद्रव्यस्य विधायक स्य चतुर्दाकृतस्य भागस्य | चतुर्थभागम्भगिन्चै दावा शेषं दाभ्यां यथाशस्विभज्य ग्राघम् । पुवैक्य कन्चादित्वे वैधाकृतस्य द्रव्यस्यै कम्मागचतुर्दा कृत्वा द्वावंशी हाभ्यां कन्याश्या दत्वाऽवशिष्टन्तेन ग्राह्यम् । एन स- मागजातायेषु सास्यापि मर्वथा भगिनीनां भारजात्युचित- भागतुरोगांगभागिता यया भवति तथोद्यम् । यदा तु ब्रा- ·दायभागः। ह्मणीपुत्र एक: नवियकन्या चैका तब पिटधनं सप्तधा वि- भज्य चलिया पुवभागांस्त्रौंशतुद्धा विभज्य तुरीयमंशं क्षत्रिया- कन्यायै टखा शेषं ब्राह्मणोपवो गृहणीयात् । यदा तु दो ब्रा- मगपुत्री क्षत्रियाकन्या 'चैका तदा पिट वनमेकाटशधा क. त्या क्षत्रियापुत्रभागांस्त्रीयतुही विभज्य कमंशं जत्रियकन्या- यै दत्त्वा ब्राह्मणीपुत्रावन्यत्सर्व विभज्य गृहगीयाताम् । ए- वं सर्वचजातिवैषम्य भाटभगिनीसंख्यासाम्यवैषम्यं योज्यम् । विष्णुरपि । “मातरः पुत्रभागानुमारभागहारिण्योऽनूढाय दुहितरः पुषभागानुसारेण यथावर्गक्रमेगा पुत्राणाश्चतुस्त्रिो- कभागभागिता तथा सतजातीय पत्नीनामपि” । भनुढाथ दुहितरः पुत्रभागानुमारभागहारिण्य इत्यनेन यद्यपि चतुग- द्वाणानां सर्वेपां दुहिटभ्यो दानं प्रतीयते तथापि स्वेभ्योऽशेभ्यः स्वात् स्वादशादिति मनुयोगीश्वराभ्याच्चतुर्थांशदानस्योक्तस्त- धैव पुत्रभागानुसारी न सनातीयभाटसमभागहारित्वमि- त्य विरोध: । स्पष्टमाह सस्पतिः ॥ समांशा मातरस्त्व पातुर्था गाय कन्यका इति । कन्यकानान्त्वदत्तानाचतुर्थो भाग इप्यते । पुत्राणाञ्च चयो भागा: साम्यं स्वल्यधने स्मृतम् । इतिवदत: कात्यायनस्याप्येतदेवाभिमतम् । साम्यमित्यादे- स्वयमर्थः। यदिसंस्कारपर्याप्तमपि पिटधनं नास्ति तदा पुत्र. समभागितैव दुहितगामिति । धनुढानां वित्यादि विष्णु व- चनमपि मेधातियादौनान्न प्रतिकूलम् । वित्तानुमारेण सं- स्कारमनुढानाम्पित कन्यानां खभगिनीनां वायांदित्यनेन संस्कारावश्यकतामाबमबोच्यते न तु भागदानादाने। स्मृतिच- न्द्रिकाकारस्तु । “कन्याभ्यश पिटद्रव्यन्देयं वैवाहिक वखि"ति का वन्यधनं-इति पा.१:२ । पुस्तकयोः । - ·वीरमित्रोदये। ६१ - देवलवचनानुसारेण संस्कारमात्रीपयोगिट्रव्यदानमेय मन्च- ते । वैवाहिक वसु देयमिति वैवाहिकविशेषास्यान्यथावैय- थ्यांपत्तरिति तदाशयः । अत्र वदामः । यान्याभ्यः पिटद्रव्य. न्द यमिति पृथग्विधिः । त मन्वायनुरोधाच्चतुर्थांशरूपमेव । वैवाहिकम्वसु च देय मित्यपि पृथगेव विधिः विभज्यभाने दाया- ये कन्यालङ्कारं वैवाहिकच्च स्त्रीधनं लभेतेति शतपचनमगा. नार्थतया । व्याख्यातञ्चैद गड्ढ वचनं विद्यारण्य श्रीचरगो: परा- शरस्मृतिटोकायाम् । पैटकद्रव्य विभागकाले खतालङ्का- रादिकमपि कन्या प्रान त्याह शव इति । यदि तु वैवाहिक विवाहोपयोगि पिट्रव्यं कन्याभ्या देयमित्यर्थः स्याहसुपदम्प. मरुक्तं स्यादिति पृथग्विधियमेवात्र युक्तम् । दायरात्वकृता तु कन्याभ्यश पिटद्रव्याद्देय वैवाहिकं वस्विति पठितन्तत्रापि गोन समानार्थकतान्नाभायास्मटुक्तमेव व्याख्यानमाद मई न तु विवाहोपयुक्तद्रव्यपरसत्यवसैयम् । पच च मन्वादिवच- नेषु भगिनी पदं कचित् कचिच कन्वादिपदं यद्यपि श्रूयते तथापि भातृकत कविभागाधिकारापिटप्रतियोगिकं कन्या- खन्दुहितृत्वं भातृप्रतियोगिकञ्च भगिनी विमादायैकार्थकता- यसेया । तस्मादजीवपितृविभागे भगिनीनामपि पितृद्रव्यां- शभागित्वन्न तु सस्कार्यतामात्रम् । पूर्वन्तु यत्किञ्चित्यिता ददाति तदैव लभते विशेषवचनाभावादिति । नीमूत वाइ- नेन तूतम् । प्रदद्य मोतर: दत्वांशन्विति मनुयोगीश्वराभ्या- मभिधानान्न भगिनाभिरधिकारबुद्या चतुर्थोऽशो ग्राह्यः । न यधिकारिण एकस्मै भावेऽन्योऽधाता खांशाहृद्यादित्युच्यते तथा चतुशिदानमपीति तददाने भातगामेव दोषो न तु रितीत । तदप्ययुक्तम् , उक्तिवैचिल्यमात्र- तासाम्पसद्याका ·दायभागः । स्थाप्रयोजकत्वात् । इच्छया विभनेत्सुतान् उद्धारं न्यायसे दरवेत्यादि वत् । यपि तेनैवीतम् । येषान्तु न कृता: पित्रा संस्कारविधयः क्रमात् । कतव्या भातृभिस्तेषां पैट कादेव तदनात् ॥ इति नारदवाक्ये तेषामिति पुंगिहानिर्देशात्तदनन्तरमेव चाविद्यमानइति वचनारमाझा संस्कारार्थमेवेदं वचनमिति सति पिटट्रव्ये मन्वादियचनेभ्यो भगिनीसंस्कारावश्यकटरम- तीते: मंस्कारोपयोगि व्यदानमेव विवक्षितमिति तदेयम् । वचनान्तरेषु भगिनीसंस्कारस्थावकश्वकरवप्रसासः ॥ पिता पितामहो माता सकुल्यो नननी तथा । कन्याप्रटः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः ॥ अप्रयच्छन् समाप्नोति भ्रूणहत्यामृताहती। दूति भातुरपि योगीश्वरे गा भगिनौविवाहसंस्कागकरगी मूणहत्यादोषथुनेम्तस्मादेकमूलकतया येपान्तेपामित्यस्य सामा. न्यलिङ्गन्नपुंसकमिति वधनात्सामान्य विवक्षान्यायाञ्च नपुंसक- पध्यन्नत्यं विरुपै कशेषोऽपि वाभ्युपगन्तुमुचिरा एवेति । यवी- यस इति नुम्दीर्घयोरभावञ्छान्दसमभिप्रत्य अमस्कृता भ्रातरस्त ये स्युम्नत्र यवीयसः । संस्कार्याः पूर्वजैस्ते वै पैट कान्मध्यकादनात् । इति वृहस्पतिवचनं पठित्वा भाटग्रहगां भगनौनामप्युप- लक्षगामिति मदनरत्नता व्याख्यातम् । यत्र च संस्कारसाह. चांदनढानां दुहित गां कन्यकानान्त्वदत्तानामित्यनदरव- विशेषगोपादानाञ्चापरिणीता एव चर्याशभागिन्चो भगि- न्योऽन्यास्तु यत्किञ्चिदोबित्यालभन्त इति बोध्यम् । मा- दृधने चेदमपञ्चमीयम् ॥ स्थावरस्य खानितम्य पैतामहस्य ·वीरमिनोदये। वा पुवानुमत्य व पिता दानादि कुर्यात् । स्थावरं विपदञ्चै- वेति प्रागुदाहावचनात् । यद्यपि स्वयमर्जितमित्यनेन पै- तामहे कैमुसिकन्यायेन पुत्रानुमत्यावश्यकता प्रदर्शिता । त- थापि कुटुम्बव्यापिन्यामापदि तु यः कश्चिदन्याननुमतावपि कुटुम्बभरणस्यावश्यकरवात् स्थावरदानविक्रयादावधिकारी। एकोऽपि स्थावर कुर्य्याहानाधमनविक्रयम् । आपत्काले कुटुम्बार्थे धर्मार्थे च विशेषतः ॥ इति वचनात् । धर्मार्थ इत्यनेनावश्यकः पितृथाचादिरूपो धर्मो गृह्यते । यत्त स्मारगम् । विमता पविभक्ता वा सपिण्डाः स्थावरे समाः। एको धनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रयति । तवाविभक्तानां मध्यकद्रव्ये खाम्यसाम्यादनीशत्वमन्या- नुमति विना सिद्धमपि स्थावरे विशेषतस्तदादरार्थमुच्यते विभन्नानान्तु व्यवहारमौकार्थम् । कानान्तरे हि विभ- लाविभक्तसंशये विभागभावनावश्यं साक्ष्यादि प्रमाणेन त. था सति कार्या स्यादन्यथा साधारणद्रव्यदानाद्यसम्भवात् । अनुमती तु सत्यां तदनपेक्ष एव व्यवहारः सियति । ननु य. था श्रुतं स्थावरे विभक्तानामपि सम खाम्यम् । विभागस्या- हष्टाधताप्रसङ्गात् । अतथान्यानुमतिमन्तरेणापि दानादि- स्वरूपं सिधयेव । विभागभावनायां व्यवहारोऽपि । यथा, खग्रामजातिसामन्तदायादानुमतेन वा । हिरण्योदकदानेन पड्भिर्गच्छति मेदनी ॥ इति वचने ग्रामानुमतिः सामन्तानुमतिय । सामन्तानु- मतिस्तु सीमाविमतिपत्तिनिरासायापि। जातिदायादानुमते. स्तु पूर्ववदेव व्यवस्था ।

·४ uy दायभागः। अतएव स्मृत्यन्तरम्। प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषत इति अन्यथावापि ग्रामसामन्तामुमतिमन्तरेण दानाद्यसि- द्विः प्रसज्येत हिरण्योदकंदानेनेति स्थावरे विक्रायो नास्ति कुर्यादाधिमनुजयेति स्थावरस्य विक्रयप्रतिपेधात् । भूमिं य: प्रसिगृहयाति भूमि यच प्रयच्छति । तावुमा पुण्य कर्मागो नियतं स्वर्गगामिनी ॥ इति दानप्रशसनाच्च कुटुम्बभरणाद्यर्थमवश्यकर्तव्येऽपि वि. क्रये सहिरण्यसुदकं क्षेत्रे दत्वा दानांशोऽपि कथिद्यथा त- व भवति तथा दानरूपेण स्थावरविक्रयं कुर्यादिति सूचित- म् । जीमूतवाहनस्तु ॥ स्थावरस्य समस्तस्य गोवसाधारणस्य च। नैकः कुर्याजयन्दानं परस्परमतं विना ॥ विभता वाऽविभता वेत्यादि व्यासोनवचनहयमुपन्य- स्य नेदमेकस्य क्रयदानाद्यनधिकारप्रतिपादनार्थम् । यथेष्ट- विनियोगाईवलक्षणस्य स्वत्वस्य द्रव्याग्सरव स्थायरेऽप्यधि- शेषात् स्वत्वत्यागाद्यनिष्यत वचनशतेनापि वस्तुनोऽन्यथाक- रणाशक्तधयितुमशक्य स्वात् । किन्तु दुर्वृत्तपुरुषम्पति कु- टुम्बावादिनिमित्ताभावे कुटुम्बविरोधादधर्मभागिता जाप- नाथू निषेधरूपम् । एवं स्थावरं हिपदं चेत्यादिशमपि विभता- विषयं वर्णनीयम् । अतएव नारदः । योकजाता बहवः पृथग्धाः पृथक क्रियाः । पृथक्कर्मगुणोपेता न चैत्कार्येषु संयुताः॥ खभागान् यदि दास्ते विक्रोणीयुरयापि वा। कुर्युर्यथष्टं रात्सर्वमीशास्ते खधनस्य हि ॥ इति मामान्चत एव विक्रयाद्यनुमन्यते । ईगात वध- ·वामिनाट्य । ६५ . .. नस्य हीति खभिधानात् स्थावरगोचरमपीदं वचनम् - परया तदानर्थक्यापती रित्याह, तत्सम्यगेय परं स्वधर्मभागि- ता ज्ञापनार्थ मित्युक्तम् । अथा स्थावरविक्रायस्य वहन् प्रत्यपि निषेधादेकग्रहणपार्थक्यापत्तः । व्यवहारशास्त्रस्य व्यवहार- सौकय्यांदिष्टप्रयोलनसम्मवेऽदृष्टयल्पनानुपपत्तः । अन्य- थाऽनुमतावपि तदापत्तः । कुटुम्वविरोधनन्यवचनानारप्र- तिपादिताधर्मप्रयोनकतापरमस्तु । अब च पुछया यो जीवधिमागी यथानीयहिभागः म एकच्छ यामि भवत्यविशेषा- त्। पत एव विभाग प्रक्रम्य यत्कात्यायनैनीताम् । भप्राप्त व्यवहाराणां धन व्ययविवनितम् । न्य से युवधुमित्रषु प्रोपितानां तथैव च ॥ इति, तदपि सहतम् । पन्यथा सदनुमतिमन्तरेण वि. भागाभावे तदनस्य बन्धुमित्र पु न्यासविधानमनुपपन्न स्या- त् । तथा विष्णुरपि । “रक्ष्यं वालधनमाव्यवहारप्राप्त- रिति"। पयस विभागः पुचपोचप्रपौत्चपर्यन्तः समोना- धोत्पत्तित: प्रख्यासत्तिकमेगाधिकारक्रमः । पुत्वादोनान्नया- णामपि पावणे पिण्डदानाधिकारात् । पत एव देवसः । पिता पितामहवि तथैव प्रपितामह। उपासते जातं शकुगाा इष पिम्प्रणम् ॥ मधुमार शाकैच पयसा पायसेन च । एष मी दास्यति बाई पास च मघास चेति ॥ तथा मोवाः शवलिखितगौतमानाम। पिता पितामहशेव राधेव प्रपितामह । जालम्पुर प्रशंसन्ति पिप्पले शमा पय । मधुमासेन खान पयसा पायसेग था । ८ नोकमा निखितातमा-पारापुस्तायोः ॥

·है ६ दायभाग। N -- -- - एप दाम्यति नस्तृशि वर्षासु च मघासु चैशि ॥ , एवं तुल्याधिकारात् जन्मना स्वत्वस्यापि, तुल्यत्वात्त- ल्यमागभागिता प्रसक्ताप्यनेकपिट कागान्वितिवचनैन नि- वत्तते । जीवपितृकयोः पौत्रप्रपौचयोः पार्यगानाधिकारेगा पिण्ड दातृत्वामोवापितामहप्रपितामहधनेऽनधिकारः । यदा चैकस्य पुत्वस्य पुत्वा: सन्त्येकच पुच्च एवास्ति तदा. पुत्तस्यैको मा- गोऽपरथैकः सर्वेषां पौवाणाम् । खपित्रधीन नन्ममूलकत्वात् पितामहधनसम्बन्धम्य यावत्येव धने तस्य स्वामित्वारयन्ता- वत्येव तेषामपोति जीमूतवाहनोतन्त्वनादेयम् । जन्मना पौ- चाणामपि पितामहंधने स्वत्वञ्यवस्थापनात् । तम्मात् पौचा- णां पितामधने वाचनिकमेव भागवै पम्यं न त्वोपपत्तिकम् । यन्त्र कस्य भातुरने कसङ्ख्याः पुत्ता पन्यस्य च ततोऽल्पसङ्ख्या स्तत्र दमने का पितृकाणामितिवचनं पौत्तत्वेन .. सर्वेषां सम- भागनिहत्त्यर्थञ्जीवति तु पितरि पौवागाम्पिमामधनसाम्ये सपुचोपुचमादयविभागे तत्पुत्वाणामपि विभाग: स्यात् खा. म्याविशेषादिति तत्मागेव निरम्तम् । उक्तोऽतिप्रसङ्गोऽप्यने. नैव परास्तः । अत एव पिटमातृपुचसमयाय , पितृव्य पितृ- धनन्तदिति भ्रातृपुचागान्तत्र खाम्याभावाविभाग एव न स्या- दित्यप्यपास्तम् । यञ्च नोवरिपटकयोरित्यादि रादपि मन्दम् । न हि पिण्डदानाधिकार एव दायग्रहणे प्रयोनका ज्येष्ठ, सति कनीयसामनधिकारोऽपि दायग्रहणात् । तदहशायायात्राप्य- नपायात् । गोत्रज्ञादीनां दायहराणामने केषां समवाये पिण्ड- दानादापकारिख धनस्वामिनो यत्तदनुपकारि व्यायत काम्पर- नतु तत्र प्रयोज काम् । नीव हिभागेऽजीवहिभागे- या कस्या- ञ्चिस्पिटपत्नयां भाटपवनां वा स्पष्टगर्मायामाप्रमयम्प्रतीक्ष्य विभागः कार्यः । पमेन वचनेनेवेति पा. पुपर । - ·वीरमित्रोदये। "पथ भ्रातृगान्दायविभागो याचानपत्या: स्त्रियतामा. मापुरमाभादिति" मिष्ठम्मरणात् । पापुचन्नामादिति यत्र- नात् स्पष्टगर्मासु प्रतीक्षाऽस्पष्टगर्भास नेत्यवगम्यते । अतएव राव पथाढत्पन्नम्य विभागप्रकारमाह योगीश्वरः । विभक्तपु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् ॥ पिपिछया पुत्तेच्या वा नौवतो. पिनोविभक्तपु पश्चात्मा वायां भाऱ्यांयामुत्पनो..विभागभाक् । विमञ्चतइति वि- भाग: पित्रो गम्तम्भजतति विभागभाग भवति । पित्री- सूर्ध्व स एय तयोरश तभत इत्यर्थ । टुहितरि मा- भागमिति विशेषः । सवयामिति विशेषग्पाटमय गायां जासस्त पिल्याबमारवांगमेव लभते टुहिवभाव माटमागं सर्वमेव । अगनेव न्यायेन नायहिभागेऽपि विभक्त जोऽसवर्गा- पुत स्वशात्युचितभागमागे न सहन पित्यभागित्वमय मेयम् । एरादेवाभिप्रत्य मनुः । मध्वं विभागाजातस्तु पिल्यमेव हरेहनमिति । पिचोरिदम्पित्यम्पनं यथोतव्यवस्थया इत् । एमकरिग भाटभिः स्वांगादाकस्य स्वभागममभागमाया म न कार्यः । गौतमोऽपि । “विभाजः पिल्यमेवेति" । नीयति तु पिरारि मारारि तत्मपरन्याचाऽविस्पष्ट गर्मीयां यिभर्यिभागाननारी- त्पन्नोऽनं स्वभागादाय स्वभागसमभागमा कार्य. । रामा घ विषा: पिट विममा विभागानगरपन्नाय विभागन्टमिति । राम घाटा तद्विभाग पितेव गृहीत्वा सपरिपानयत् । राम्श तय धिकागत् । पातन्य महाराणामित्यादि मागत ययनाच । यच यधनन् । मनोगः पुनः पिशेमांतभाग विमान इति लिय इति नास्ति य:ए. पुस्तकम् ।

·. दायभागः। द रॉस्याप्ययमेव विषयः पूर्वजो विभागात्पूर्वमुत्पन्नः प्राप्त- पिटधनविभागः पित्राविभागऽनोशो न खामो। विमतान पूर्व विभत्तास्य धातुभांगेऽनौश इत्ययः । विभागोत्तरच यषि- वर्जितं तदपि विभक्तनस्यैव । पुदैः सह विभक्त न पिवा यतस्वयमर्मितम् ॥ विभक्तजन तत्सर्वमनीशास्तव पूर्वजाः। यधा धने तथणे च दानाधानक्रयेषु च ॥ परस्परमनोशास्ते मुरक्षा शौचोदकक्रियाम् । इति हस्पति स्मरणात् । स एव ।। पिघा सह विभत्ता ये सापना वा सहोदराः। जघन्यजास्तु ये तेपाम्पिटभोगहरास्त से । पत्र हेतुग्नौशः पूर्वनः इत्यादितवचनोक्त एव । ये तु वि- भक्तोः पित्रा समृष्टाः पुत्लास्तैः सह तु तस्त्र विभागो न सक- लपित्यधनग्रहगमित्याह मनुः ॥ संसष्टास्तेग वा ये स्य विभमेत स तेन पित्रा पितुम+म्पिटधने मामिविभज्य गृहीते दि. भागसमयेऽस्यष्टगर्मायाः पिटपना: पुवे नाते स्वखभागादा. यव्ययविशोधितात: ': स्वस्खभागमसभागभार करगीय इत्यो. ३ याजयलक्यः ॥ दृश्याहा तट्विभागः स्यादायव्यय विशोधितात् । दृश्याद भाटभिगुहौतात् । पाया प्रतिमासं प्रतिदिन प्र- त्यन्द यत्तटुपरिमपम् । व्ययः पिटकराणांपाकरण भाटभगि- नोसंस्कारकरगञ्च । तस्य सर्वसाधारण्यो न कर्तव्यत्वात् 1 न तु मारकत व्यव्ययस्तस्यैतत् मम्बन्धामावात् । ताभ्यामाय- न्ययाभ्यां विगोधितास्पिटधनासम्म विभागोत्तरोपन्नस्य वि. तेः सह।

·वीरमित्रोदये। भाग. पूर्व विभन्नसमः स्वादिस्यर्थःतदुःशाम्भवति । प्रातिखिकेषु खखभागेषु तदुत्वमायम्प्रवेश्यावश्यक च साधारण व्ययनिष्का प्रयाविशिष्ट स्वखभागेभ्य किञ्चिस्किचिदुहृत्य विभक्तमा खभा- गसमभाक् कार्य इति वा शब्दस्तु विभक्तेषु सतो जाए इति- पूर्वेन सह व्यवस्थितविकल्याय: व्यवस्थाचोतव । हला- युधस्तु दृश्यात् प्रत्यक्षान्न तु गुप्तापितृधनादित्यर्घ मुरका विभक्तभावपेचया योल्पगुणो विभक्तजस्तहिषयोऽयम्पचर- त्या । सनिर्मोजत्वाद गुप्तस्यापि विभागानन्तरं जातस्य स- मभागेम विभजनीयवादव तदमहत्तौ प्रमाणाभावानियम- कल्पनेऽष्टार्थतापत्तर्विचामेश्वरोताकतथा च पचनसामन स्याटुपेक्ष्यम् । घमवर्णानां मातृणं विभाग प्रकारमा इ योगीश्वर । चतुस्लिोकमागाः स्युर्वर्गाशो ब्राह्मणात्मजाः ॥ चलजास्त्रिदेवकभागा विड्जास्त होकभागिन इति ॥ तिस्रो वर्णानुपूर्वेण हे तथैका यथा क्रमम् । "ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्बार्ष्या खा शूद्रजननमः ॥ इति योगीश्वरेगा वाह्मास्यामवणास्तिस्रः क्षत्रियस्य विश एका भार्या इति सवर्णामादाय तेषां मध्ये ब्राह्मणस्य चत- स्रः क्षत्रियस्य तिस्रो वेश्यस्य । इत्यतम् । सवर्णामवर्ण मर्व- भाय्याभिप्रायेण त्यादिसंख्याने वैश्यस्थापि वै शूद्रापरिकारे च स्वैविति वा शूद्र जम्मन इति वैश्या लक्षण्यामङ्गतरेव स- वाभिप्रायवेयं सस्येति विज्ञानयोगिभिल्लासम् । व बाह्मणाद ब्राह्मण्यादिपु स्त्रो नाताः पुत्वा यथाक्रमं वर्ग- गोमाटांनुसारेण । सस्यैकवचनाछस् वीप्सायामित्यधि- कारण कारके शस् प्रत्यय. वर्णे वर्ण इत्यर्थः । ब्राह्मणादिम्य च 1 तथा ·दायभागः। त्रियाटियु नातानां मूभिपिक्तादिजातिमंजत्वेन तदर्गाशब्दे यहगामम्भवान्मारवर्णश इत्यर्थः । चतु स्विकभागाः स्युः । एगटुक्तम्भवति।ब्राह्मणेन ब्राह्मण्यामुत्पन्ना एकैकणचतुरथतुरो- मांगान् लमन्त । तेनैव चत्रियायामुत्पान्ना स्त्री स्त्रीन् तेनैव वैश्यायामुत्पन्ना हीही तेनैव शूद्रायामुत्पन्ना एकमेकैमिति वर्णश इति सर्वत्रोत्तरत्र सम्बध्यते । तथा च क्षत्रात् क्षत्रिया- दिपु माता यथाक्रमन्त्रीस्त्रीन् हौहायकैकञ्च लभते । बिट- वैश्यादियु नाता यथाक्रमहोदावेकमेकं लभनाइति । शुद्रस्यासवर्णाभायाभावात्तत्पुत्वाणां सजातीयपुषभागः पूर्वी- त एव । यद्यपि 'शुद्रापरिणयने विज्ञातर्भूय्यांक्षेपः पुत्रार्थवि- वास्तु सर्वथा शूट्रायां निषिद्ध एव । तथा च मनु विष्णू.॥ "छीननाति स्त्रिया मोहादुद्दइन्तो विजारायः।। कुनान्चैव नयन्त्याशु ससन्तानामि शुद्रताम् । शूद्र वेदी परात्यवं सतध्यतन यस्य च । शौनकस्य सुनोत्पत्या तदपत्य तया भूगोः । तटपत्यतया शूद्रामावजगितापत्यवत्तया ब्रिाह्मणस्य तु नवेविड़मेषयावधिक टोपामाइतुस्तपरिणय सावेष । शूद्रा शयनमोरोप्य ब्राहगो यात्यधोगतिम् । जनयित्वा सुतनाम्यां ब्राह्मण्याय हीयत इति । योगीश्वरोऽपि । यदुच्चो द्विजातीनां 'शूद्रादारीपसंग्रहः । नैरान्मम मत यम्मावात्मा जायते खयमिति ॥ तेन विप्रा दजारागृहापुधामावात्कयन्तस्यांगाभिधान- मिति प्रतिमाति । तथापि रतिधर्मार्थ विवाश्योरनुकारुपत्येन परियातायां शूद्रायामनुपगालाराम्य विभागाभिधानमुपप- नमेष । शूद्रात्राती निषादो यः पारगतिनातिययनामय । - . । +- • भूयान्.दोषः-पा: १ । पुस्तक ।

·वीरमित्रोदये।
आचारमिताचरायामेवमेव व्यवस्थापितम् । अतएव मनुना।
कामतम्तु प्रवृत्तानामिमा. स्यु क्रमशोऽवराति ॥
कामत इत्यवरा इति च वदता सयपरिणयनमेव मु
ख्यमित्य तम् । शतलिखिताभ्यामपि । “भाया. सनाती
याः सर्वेषा श्रेयस्य स्युरिति पूर्व कल्पस्ततोऽनुकल्पय रा-
स्रो ब्रह्मणस्यानुपूर्ये या तिस्रोराजन्यस्य ६ वैश्यस्य एका
शुद्रस्येति" । धानुपू]ी त्यु तेरुत्तरोत्तरञ्जघन्यता सूचिता । य
तु मनुना चातुर्वण्य पुविभागे प्रकारहयमुक्तम् ।
व्यं गन्दायादवप्रो हा वशी क्षधियासुत ॥
वैश्यानोऽध्यईमेकांशमश शूद्रासुती हरेत् ।
सर्व वा रिक्थ जातन्तु दशधा परिकल्पा तत् ॥
धर्म्य विभाग कुवीत विधिनानेन धर्मवित् ।
चतुर्गेऽशान् हरदिप्रस्त्रीनथान् क्षत्रियासुत ॥
वैश्यापुत्रो हरेशमश शूद्रासुतो हरेदिति ।
तवोचरप्रकारी योगीश्वरसवादी । सद्गुणपदगुगावत् क्ष
चियादिपुत्रविययतया व्यवस्थापनीयम् । अतएव ब्राह्मणना-
तो राजन्यापुत्र एव यदि जम्मज्येष्ठो गुणवाच तदा ब्राह्मपी
पुत्वसमाशभाक् । ब्राह्मणोन चियेण च वैश्यायाञ्जनित
स्ताहा क्षत्रियापुत्वसमाशभागित्याह वृहस्पति ।
विप्रेण नचियाजातो नम्मज्येष्ठो गुणान्वित ।
भवेत् ममाशी विप्रेण वैश्यानातस्तथैव च ।
तथा बौधायन । "सबर्गा पुत्रानन्तरयुखयोरनन्तरायु
वोन, ग्यवान् स ज्येष्ठाश हरेत् गुणवान् हि शेषाणाम्भर्ता
भवतीति" एतचनेऽनन्तरोत्पन्नमावस्य गुणवत्यज्येष्ठता प्रयु
तोत्कृष्टयुवसमाशभातोते. वैश्य जशूद्रापुत्रस्याप्येवविधस्य वे

·७२ दायभाग। श्वापुवममांशिता द्रष्टव्या हस्पत्यनुक्कापि । ज्येष्ठांश हरे- दित्यस्योत्कृष्टसमागहरणमेवार्थों इस्पतिसंवाटाटुसमजाती- यापचयाधिकांणानीचित्याच । यदा तु शुद्र एवैक: पुत्री ब्रा- मापस्य सदा स तइनटतीयांशहारी भागमयं सपिण्डानांत- दभावे सफुल्यानानोषामप्यावे श्रादकर्तुः । ग्रदा देवलः । निषाद एकपुवस्तु विप्रक्यस्य रतीयभाक् । बौ सपिण्डः सकुल्यो वा स्वादाताथवा हरेत् ॥ ब्राह्मणाच्छूद्रायां विनाया जाती निपाटः स एक- शासौ पुवर्य दिव्यर्थः । क्षत्रियवैश्ययोस्तु सधनाईरोऽपर- मईमपुत्रधनग्रहणाधिकारिणस्तहकमेण गृहणीयुः । तथा च विष्णुः । द्विजातीनां शूद्रस्त्वैकपुषोऽहिरोऽपुत्रयस्य या ग- ति: साइम हितोयस्येति । हिजातिपदेनात्र धषियवैश्य- मात्रयहणम् । देवलेन ब्राह्मणे विशेषाभिधानात् । एकपु- व दूति कर्मधारयः । पदमपि सत्ताविगुणयच्छुद्रापुत्रविषय- म्। अन्यथा यद्यपि स्यात सत्पुत्र इत्यादिना ब्राणघ- चियविशामित्यादिना च वच्यमाणमनुवचन विरोधापत्त:। यद्यपि सामान्यत इयम्भागकृप्तिसत्ता तथापि प्रतियहप्राप्त- भूमिव्यतिरितविषयाचचियादिसुमागापत्र भागप्रतिषिधात् । तथा च छहस्पतिः॥ न प्रतिग्रइभुया चचियादिसताय वे याप्येसां मिया द्रद्यान्मृते विप्रास्तो परत्म पच प्रतियहोप्रादामाजयादिप्राप्तायाभवत्ये पक्षपामणि भागः स्वमात्य इति भूचितम् । एव भूमिमा विषये घद्रा पुलस्य पृषिपधी देवादिनी शहाज इति-पा. १ । पुस्तक।

·वौंवमित्रोदये। ७३. शुद्रां हिनातिभिर्भाती न भूमे गमईसि । सनाता वाप्न यात्सर्वमिति धर्मो व्यवस्थित इति ॥ या, ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रापुवी न रिक्थभाक् । यदेवास्य पिता दद्यात्तदेवास्थ धमं स्मृतम् ॥ इसिमनुवचनं तपिटप्रीतिदत्तधनसद्भावविषयमिति दा- क्षिणात्याः । निर्गुणापरियीतशूद्रापुच विषयमिति तु पौरस्त्या- स्तम्मन्दम् । यदेवास्येत्यादिवाक्यशेषोतव्यवस्थामपहायानुपात- सगुणनिर्गुणाव्यवस्थायाः कल्पयितुमनहत्वात् । अपरिगीतशू- द्रापुत्रभागस्य च दासप्रस्तावेऽभिधास्यमानखात्याच्येव व्यवस्था सुस्था । मुख्यामुख्यपुत्राणां विभागव्यवस्थां वक्तुं तत्खरूपं नि- रूप्यते । तत्र याज्ञवल्क्यः ॥ पौरसी धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः । क्षेवजः क्षेवनातस्तु सगोत्रे गोतरेण वा। गृह प्रच्छन्न उत्पन्ना गृढनस्तु सुतः स्मृतः । कानीन: कन्यकानातो मातामसुतो मतः ॥ पक्षतायां बतायां वा नात: पौनर्भवः सुतः । दारान्माता पिता वायं म पुत्री दत्तकः स्मृतः ॥ कोतव ताम्यां विक्रौत: कविमः स्यात् खय हातः । दत्तात्मा तु खयन्दत्तो गर्भे पिन्नः सहोढनः ॥ उत्सृष्टो रयते यस्तु सोऽपविद्धो भवेत् सुतः । सयां धर्मविवाहोढा धर्मपत्नी तस्यां नास पौरसः पुव इति मिताक्षरा । वस्तुतन्तु गेदमेव बोधव्यम् । अनुलोमना- नाम्मू मिपितादीनामौरसवन्तादिति खवचनविरोधात् । न हि ते सवर्णायामुत्पन्ना ब्राह्मणादिभु येषां येन धर्मविया- स्तदुत्पन्नानामनौरसवप्रसङ्गे तेषु सत्स्वप्यन्येषां दायग्रह- ·७४ दायसागः। 1 गप्रमहाच । समादुत्कर्षाभिनाय सवर्णाग्रहणं धर्मपत्नीन- वमान वाक्योपात्त वादियावत्त के लक्षणम् । अतएव मनुः । संस्कृतायां खभा-यां खयमुत्पादयेत्त, यम् । चौरसन्तं विजानीयात्पुर्व प्राघमकल्पिकाम् ॥ वशिष्ठोऽपि। “हादशैव पुत्राः पुराणदृष्टा स्वयमुत्पादिताः खक्षेत्र संस्कृतायामौरसः प्रथम" इति। विष्णुरपि । अथ द्या. दश पुत्वा भवन्ति वक्षेचे संस्मतायामुत्पादित: खयमौरसः प्र घम" इति । भव वचनद्वयेऽपि खक्षेत्र संस्कृतायामिति.व्या. ख्यानव्याख्येयभावोऽन्वथा पौनरुक्त्यापत्तः । देवलः । संस्खासायां स्वभाच्यां स्वयमुत्पादितो हि यः । औरसो नाम पुच. स प्रधान: पिटवशधक् ॥ मापस्तम्ब । “सवर्णी शास्त्रविहितां यथतुं गच्छतः पुचा- स्तेषां धर्माभिसम्बन्धः दायेनाव्यतिक्रमशोभयोमातापित्रो.” । योधयनः । “सवर्णायां सस्कृतायां स्खयमुत्पादितमौरसं पुत्र विद्यात्" । अथाप्युदाहरन्ति ॥ घनादगात्सम्भपसि हृदयादभिनायसे । पात्मा वै पुत्वनामासि स नोवेत् शरदः शतम् ॥ धाधत्त पितरो गर्भकुमार पुष्करस्रजम् । यह पुरुपस्यात्सा सथा 'स्वमिह जायसे ।। मात्मा पुच इति प्रोता. पितुर्मातुग्नुग्रहात् । पुन्नामस्वायसे यात्युत्तस्तेनासि सजितः ।। चापस्तम्बीयवौधायनीययोः सवाांग्रहणामुत्कयांभिप्रायक- मेव । पत एकामवासूत्पन्नानामप्योरसपुलप्रस्तावएव वि- भागाकार उक्त. सङ्गच्छते । पापम्तम्पवचने सवांमपूर्वामि- शि रत्नाकर धृतः माठोऽपूर्वोनपूर्व. पतिय स्था. सा याग्दधा- .

·वीरमिनोदये। ७५ पिया न भवतीत्य इति प्रकाशकार इति व्याख्यातच । पारिजावेऽप्युक्तम् । सवर्णाव दिनस्य हिजा । शूद्रस्य शूद्रा । न तु ब्राह्मणस्य ब्राह्मणी वियस्य क्षत्रिया वैश्यस्य वैश्या । अन्यथा ब्राह्म गादिपरिगीतक्षत्रियादिपुत्वाणां द्वादशपुत्वान्त- वो न स्यादिति । पुचिकायाः सुतः पुषिकासुतः स तत्समः । यथा लोकवशिष्ठः। प्रभाटकां प्रदास्यामि तुभ्यङ्गन्यामलङ्कृताम् । अस्यां यो नायते पुत्र स मे पुत्तो भवेदिति ॥ मनुरपि । अपुत्तोऽनेन विधिना सुता कुर्बोत पुत्रिकाम् । यटपत्य भवेदम्यां तन्मम स्यात् बधाकरम् ।। अनेन तु विधानेन पुरा चक्रोऽथ पुचिकाम् । विद्यार्य स्वयंशस्य स्वयं दक्षः प्रजापतिः ॥ दही म दशवाय कश्वपाय त्रयोदश । मोमाय राजे मत्कृत्य प्रौतात्मा सप्तविशतिम् ॥ पत्र परिभाष्य दत्तायामुत्पन्न पुतिकापुचा मातामहस्य- त्य तम् । पपरिमापिसदत्तायामपि समभवतीति भाटमसीमि- सि विशेषणम्पचिकाकरणशद्वानिवृत्त्यर्थम् । चमेन चापरिमा- पितापि पुचिका भवतीत्याचारमिताक्षरायां निरूपितम् । अतएव गौतमोऽपि । “पितोत्सृजेत्पुत्रिकामनपत्यो मदमप- त्यमिति सम्वाद्य अभिमन्धिमात्रात्युनिकेत्ये कपामिति” । ब्रह्म- रागोऽपि ॥ अपुचा तु या कन्या मनमा पुत्रवरहाता । राजाग्निवान्धवेभ्यश्च समक्ष वाथ कुत्र चित् ॥ प्राग्गर्भमयवा शुल्कयुक्ता पिवा वराय वा। मृते पितरि वा दत्ता सा विजया तु पुत्रिका ।।

·७६. दायभागः। पिच्यादृक्थात्समभागं लभेतैतादृशी सुतेति ॥ मनुः । मातुः प्रथमतः पिण्ड' निर्वपेत्युचिकासुतः ।। हितोयन्तु पितुस्तस्यास्टतोयन्तु पितुः पितुरिति ॥ अथवा पुत्रिका चासो सुतश्च पुविकासुत इति पुस्ति- कैव पुत्रस्थानीयेत्यर्थः । तस्याचौरसो नातत्वेऽपि कन्यावा- रपुवसमवमिति वयम् । पिवण्यवानामल्प त्वाम्माविषयवानां वाहुल्याचौरससमवमिति मिताक्षरा । यथा वशिष्ठः । "हि- तौयः पुत्र. पुखिकैवेति" । घामप्यायणस्तु । अपुगा परक्षेत्र नियोगोत्पादितः सुतः । उभयोरप्यसौ रिक्यो पिण्डदाता च धर्मत इति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि । स वोजिनी याप्यौरसस्तथाप्यन्यो- वोत्पन्नवादौरसादपकृष्ट एव । अतएवौरसो धर्मपत्नीन इत्यौ. रसलक्षण सेनैवाभिहितम् । अस्माभिरपि क्षेत्वजवानमाया- रक्षेवजपुत्रमध्यएव व्याख्यास्यते । मनुरपि । कियाभ्युपगमात् क्षेत्रं वीनार्थं यत्पदीयते । तस्येइ भागिनी दृष्टौ बौनी क्षेविक एव च ॥ यथा लोके क्रिया कर्षणाख्या तदभ्युपगमात् । एकस्य वा- पार्थे वीज बीयादि नाम्ति क्षेत्रमस्ति पपरस्य क्षेत्र नास्ति वी. नमस्ति । सव तौ मदीयं वा जन्वदीयं क्षेवं तव सदा वाप- न कृर्षि कुर्वस्तवोत्पन्नं फलमाययोरस्त्वित्यभ्युपगमं सम्बिद य- दि कुमतस्तथा सक्ति हावपि तत् फागमागिनौ दृष्टौ। राधा हामुष्ययणस्थलेऽप्यतोत्पनमाययोरस्त्विति सविदा योगा- स्य क्षेवेऽपर. स्वबोनमावपति तटुत्पनमप्यपत्वमुभयोर्भवतीति तस्य क्षेवनस्य हिपिट कत्वेन धामुष्यायणसत्ता। पत्र यान- वल्क्येन नियोगोत्पादित इत्युक्त नियुक्तस्य व देवरसपि- ·वीरमित्रीदये। .७७ ण्डादेधाचादियांयां वृताभ्यङ्गादिविधिना पुत्रीत्पादनमि- तरथा प्रत्यवाय उभयोरित्युक्तं भवति । तथा च मनु. ॥ पसुताद्र्वनुज्ञातो देवरः पुत्रकाम्यया । सपिण्डो वा सगोत्री या वृताम्यत तावियात् ॥ अनेन विधिना नात: वनोऽस्य भवेत्सुतः । यदा वनभिमन्धाय हयोरपत्यपरक्षेवे देवरादिना बीज- मुप्यते तदा क्षेत्रिय एव तटपत्यम् । तदम्याह मनुः ॥ फलन्त्वनमिसन्धाय बीजिनां क्षेत्रिगान्तधा। प्रत्यन विग्यामर्थो वोमाद्यानिवलीयमौति ॥ फलमपत्यरूपमनभिसन्धाय यत्र पर चे यदपत्यमुत्पा- यते तत्क्षेवस्वामिन एव भाति । यथा लोके परचेवे बौद्या- दियो क्षेत्रवामिना सह सम्विटमकृत्वैव गवादी परकी- येऽन्यदीयोनडुवादिऊर्यमावपति तवोभयवापि क्षेवखा. मिन एव तटुत्पन्ने फल खाम्य दृश्यत इति प्रत्यक्षमित्यस्यार्थ । तत्व हेतुर्षीजाद्योनिर्यस्लीयसीति । गवारवादी सथा दर्शनादि- ति भाव । तथाभिसन्धी सत्येव क्षेवनस्य बीजखाम्यन प्रा- मुप्यायणत्वं क्षेवखामिस्वाम्य तु क्षेवउभयवापोति फलितो ऽर्थः । अतएव यद्यपि याज्ञवल्क्येनापुवेणेत्यादिवचने बीज्यभि सन्धि पात्तस्तथापि मन्वादोकमून तयानुसन्धे य. । पतएव विगः वजातस्तु सगोखेणेतरेय वा इत्यन भिसन्धि साधारण क्षेवजमक्षणमुक्तमन्यथा पौनरुक्तापत्ते । सगोत्रेण देवग्सपि गडाटिना । इतरेगासगोवे गो त्यनुकल्प मनुना मपिण्डो वा सयोलो वा इत्यभिधानात् । नियोगय वाग्दताविषय एवेत्या- चार्याः । यस्या छियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः।

·७८ दायभागः।। सामनेन विधानेन निजो विन्देश देवरः ॥ तिमनुना तव व नियोगविधना पुवोत्पादनस्य नियमि- तत्वात् । विधवानियोगस्य प्रत्युत प्रतिपित्याच्च । तथाडि देवराहा सपिण्डोदा स्त्रिया मम्याड्रियुक्तायो। प्रजेप्सिताधिगन्तव्या सन्तानस्य परिचये ॥ विधवायां नियुक्तस्तु तातो वाग्यतो निशि। एकमुपादयेत् पुष न दिसौयं कथञ्चनेति ॥ इत्यादि विधवानियोगमुपन्वस्य निषेधयति स्वयमेव मनुः । मान्यस्मिन् विधवा नोरी नियोक्तच्या हिजातिभिः । पन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्म इन्युः सनातनम् । नोवाहिकषु मन्वेषु नियोगः को त्यते चित् । न विवाहविधावुक्तं विधवावेदम पुनः ॥ । अयं विनै हि विविद्भिः पशुधर्मो विगार्हतः । मनुष्याणामपि प्रोतो वेगो राज्यं प्रशोमति ॥ स महीमखिलान्निन् राजर्षिप्रवरः पुरा। वर्णानां मकरधने कामोपहतचेतनः । ततः प्रभृति यो मोहात्ममौतपतिकां स्त्रिगम् । नियोजयत्यपत्यार्यन्तं यिगईन्ति माधव इति । पव वाग्दत्ताशब्देन तुभ्यगह सम्प्रदटइत्यादिमहल्प- वाक्र्धन कन्वादावा टता गृयते । विधवागद न तु समय- दीपर्यन्तं विवाहोटा पचान्मापतिका । न तु विवाहात्माग नियतकामप्रतियधमारपवारदा दत्तायाः। पव्य झेऽपतिरोऽसोये दशदोपविनित। इमां कान्यां प्रदास्यामि देवाग्निगुममन्निधौ । इति याय गप्रतिज्ञायते । पराए पतिरिति मननोक्तम् ।

·वीरमित्रोदये। ७६ .. प्राग्भाविप्रतिश्रवणस्य विवाहप्रयोगवहिविन प्रसिधाव्यस्य पतित्वाग्निगुमसन्निधाविसिवाक्येन , प्रतिज्ञायते । यद्यपि सहरिपसाया। पपि न स पतिजांतः भाय्यांत्ववत्पतित्व- स्थाप्यलोकिकसंस्कारात्मकत्वेन विवाभावनाभाव्य स्य ससतं प्रागनुत्पत्त: तथापि प्रयोगोपक्रमे तत्फरतीभूतवाय- हारसम्भवः । यजमागेष्टितः प्रागण्याहवनीय व्यवहारयत् । प्रतिश्रवणमावे तु न सटुपक्रमोऽपीति सर्वथा पतित्वव्यपदे- शोऽनुपपन्नः । अतएव प्रतीच्योदीच्यादीनां विवाहादिविधि- प्राकाले वाग्दत्तायास्तदुद्देश्ये मृतेऽपि पुनरविगीतशिष्टैरन्येन. सह विवाहः क्रियते । अन्यथा कली नियोगविधरपि निपिछत- या पुनरवताविवारस्य दूरापास्तगया स दुराचार एव स्यात् । तथा चायमर्थः । वाचा सत्य कृते सङ्कल्पवाक्येन दाने कसे सति यस्याः पतिः पशिस्वभाव्यकविवाहभावनाविषयीभूत: पु. रुपो नियति । न च विहितप्रतिपिदत्यादिकल्प एव विध. बानियोगस्यास्त्विति वाच्यम् । वस्तुनि विकल्पासम्भवात् । नहि विधवायां नियोगारप्रपत्तप्रत्यवायो भवति न भवति थे. शि सम्भवति । नियोगविधय॑स्या मियेतेल्यादिवचनेन याग्- दत्ताविषयस्ये नियन्विते पिंधवाविषये प्रत्यभावाच नियो- जयित ग्यानिन्दाथव पा.त् । स्नोधर्मेषु व्यभिचारस्य महुदोप- जनकत्वश्रयणात् सयमम्यातिप्रशसनाच्च तुल्यबलत्वस्यापि विधिप्रतिपधयोरभावात् । तथा च मनुरेव ॥ कामन्तु चपयेईह पुष्पमूलफलैः शुभैः। न तु नामापि गृहणीयात्पत्यो प्रेते परम्मत । इति जीवनार्य पुमपान्तरायचे निपिके ·दायभाये। L -- - पासीतामरणात क्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी। यो धर्म एकपत्नीनां कावन्तौ रामनुत्तमम् । अनेकानि सहस्राणि कुमारब्रह्मचारिणाम् । दिवं गतानि विप्राणामहात्वा कुलसन्ततिम् । मृत भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता खगच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रह्मचारिणः । पपत्यलोमाद्या तु स्त्री भत्तारमतिवर्तते ॥ से निन्दामवाप्नोति पतिलोकाच्च होयते ॥ इति पुवार्थमपि पुरुषागाराश्रयणं निन्दातिशयपुर.सर- म्प्रतिषितवान् पचारखयमेव यस्या मियतेत्यनेन वाग्दत्ता विषयनियोगस्य च धर्मत्वमुक्तावान् । भनेन विधानेनेत्युका । यथा विध्यधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचित्रसाम् । मिधो भजताप्रसवात्मकत्सहाताती ॥ इति विधानमपि दर्शितवान् । वृताभ्यङ्गगुर्वनुज्ञादिः पू- वोक्तः स्मृत्यन्तरोतर यो विधिः सोऽप्यनेनेति सर्वनामा परा- मृश्यते । देवरग्रहण सपिण्डादेरुपक्षणं वचनान्तरानुसात् । पतिपदं वाचा सत्य इति च व्याख्यातमेव । यो वाग्दत्ता सप्रतियहमन्तरेणेव तस्याः पतिरित्यस्मा. देवावगम्य राति मिताक्षराग्रन्थोऽप्यसादुक्ताभिप्रायकतयै- व मेयः । यथाश्रुते दोषस्थीत स्यात् । पतएवायेतनोग्रन्यः । पयक्ष विवाहो वृताभ्यनादिनियमवानियुक्तागमनाइमेवेति नदेवरस्य सस्याग्भार्यात्वमापादयति । पतस्तदुत्पन्नमपत्य क्षेत्रवामिन एवासत्यां सम्विदि । सम्बिदैव तूमयोरपीति । नारदः ॥ क्षेत्रिकानुमते वीन यस्य क्षेवे प्रषिच्यते ।

·वीरमित्रोदये। तदपत्य इयोरेव बौनिचेविकयोमतम् ॥ शव लिखिती । “मन्त्रसस्कारक रपत्यमित्याङ्गिरसो वी- निक्षेविकयोरनुमते यहीजम्प्रकीर्यते तत् द्विधा खस्येत्युशनाः"। कात्यायनः । क्षेत्रिकस्य मसेनापि फलमुत्पादयेत्त, यः । तस्य भागिनी ती तु ग फलं हि विनैकतः ॥ हारोतः । “नोवति क्षेचजमाहुरखातन्वान्मृते धोमुष्या- मणमगुप्तयीनत्वात् मायीन क्षेचं फलति नाक्षेचं बीनं रो- इत्यु भयदर्शनादुभयोरपत्य मित्य परे । तेषामुत्पादयितु. प्रथमः प्रबरो भवति । हो पिण्डी निर्वाप दा रेकपिण्डे वा हावेव- तु कोर्स येत्। हितोये पुचस्वतीये पौत्रो लेपिनश चीनन्वाचचा- ण पासप्तमादित्येकै" । नीवति क्षेत्रपतौ तस्यैव क्षेत्र पुत्र- माहुः । पत्र हेतुरखातन्वयात् स्त्रिया इत्यर्थः । मृते तु क्षेत्रप- तो पपुवाथयनं भर्तुरित्यादि वक्ष्यमाणमनुवचनादखातन्याम- विशिष्ट यद्यपि तथापि न क्षेत्रिण एव तत्र हेतुरनुप्तयोजत्वात् छ- विणो वौनिनम्प्रत्यवश्यभावादित्यर्थः । सवोपपादकाता बीन- मित्यादि नियांप निरुप्यतेऽस्मिन्निति निर्वाप. पिण्ड पिट यज- स्तव दामुप्यायणाः पिटद्दयाय हो पिण्डो पृथग्दद्युः एकपिण्डे वा दो पितरावनुकोर्तयेत् । एकै कस्मिन् होचाविति वीप्सा योध्या। “यदि हिपिता स्यादकै कस्मिन् पिण्डे ही हौतूपलाघये- दि"त्यापस्तम्बस्मरणात् । त्रयाणामपि हित्वादिति भावः । वि- तीयइत्यादि । द्वितीयं रतीय चारभ्येत्यर्थः। लेपिनय त्रीनित्या दि । तत्कीतनेऽपि दी हायनकोत येदित्यर्थः । नारदोऽपि । हामुष्यायण का दाभ्यां पिण्डोदके पृथक् । पटकथादहीगमादयुर्विनिक्षेविकयोस्तया ॥ महाशमिति यघोधिसभागोपलक्षणम् । वौधायन । "प- याप्युदाहरन्ति । ११ ·दायभागः। . हिपितुः पिण्डदानं स्यात् पिण्डे पिण्डे च नामनी । घयच पिण्डा: परसां स्युरेवं कुर्वन्न दुष्यतीति । पां पिटपितामहमपितामहानाम् । स एव । "मृतस्य प्रसूती यश लोवस्त्र व्याधितस्य वा मानुमतस्य घे सवनः स च द्विपिता दिगोवश योरपि वषाक्ट- क्थभाग्भवति" । मनुः ॥ यस्तल्पन: प्रमौतस्य लीयस्य व्याधितस्य वा ॥ स्वधर्मे नियुतायां स पुवः क्षेवनः स्मृतः । अब सर्वत्र नावति क्षेत्रिणि व्याध्यादिप्रतिसई पुत्रोत्या. दमे यथायोग गुरुणाम्भ तुरपि नियोगः सम्विच्च । मृते तु गु- रूणामेव । राधा च बनी विविधी विपिटकः विकपिल- कथ। रहे प्रच्छन्न उत्पन्नोजारारपयात्सवजानितत्वेन निर्णी- तः क्षेत्रवामिनो गूढनी माम पुत्रः । मनुः । उत्पद्यसे गृह यस्य न च जायेत कस्य सः । स गृहे गूढ उत्पन्नम्तस्य स्याद्यस्य सल्पन: ॥ नचेत्यादि पुरुपविशेषनन्यवेनाजातोऽपि सवर्णजारन- न्यरवेन जासः । सजातीयेप्वयम्प्रोतास्तनयेपु मया विधिः । इति योगीश्वरोक्तस्तच्च व्यास्यास्य । कानीमः कन्यका- यामपरिणीतायां सवर्णाजासः स मासामसुतो यस्य सा कन्या सदैव पुत्र इत्यर्थः॥ परिणो सायान्तु नासी वोटुरेव तु गूढमः । यथाह मनुः । पिटवेग्मनि कन्वा तु यम्युश्चमयेद्रहः । सं कानीनं वदनाना पीढः कन्वासमायमिति।

·वीरमित्रोदये। M एतेषांक्वैरपरिणीतायां पिण्डावस्थितायां मवर्ण मार- नः कानीनः स च मातामहसुत इत्युक्तं तबिरुहं ब्रह्मपुरागी- यं कल्पतरूलिखितं वाक्यम् । पदत्तायोन्तु यो नातः सवर्णोन पितुर्य है। 'स कानौन. सुतस्तस्य यस्मै सा दीयते पुन ॥ भारतवाक्यमपि तत्र व ॥ कानीनय सहोटव गूढायां यश्च नायते । तेषां वोढा पिता यस्तै च भागहराः स्मृता इति ॥ पत्रादत्तायां सवर्णात् पितुर्ग्रह जायस्य कानीनयमविरु- बम् । यस्मै सा पुनर्दीयते तस्यासौ सुत इति विरुष नार- दवचनेऽपि गुढोत्पन्नसहोढकानीनस्यापि वोटैव पितति प्र- तिपादितम् । मनुनापि वोटुरित्युक्त न मातामहस्येति । या तु मिताक्षराकृता यद्यनूढायामुत्पन्नस्तर्हि मातामहसुतो ऽप्यूटायान्सदा वोढरेवेति व्यवस्था कृता सापि मनसि न चमत्कारमादधाति । तथा सति हि कन्याशब्दवाच्यायाम परिणीतायां प्रजातत्वात् तस्य कानीनत्वन्दुर्वचम् । नच क न्याशब्द' स्ल्यपत्य मात्रपरो विशेषण वैयर्थ्यात्। गूटनादीनामपि नोत्पनखेनाचार्तिकस्वात् । सर्वा हि कस्य चित्कन्येव । ब्र- पुराणवचम विरोधश्च दुप्परिहरस्तावादत्तायामित्युक्तत्वात् । पतएव मानवविरोधोऽपि दुःसमाध? एव । कल्पतरुकारेगापि परस्परविरुधवषनानि ति खितवता हृदयशून्यवद्दावस्थानभि- धानाद्विरोध एव न प्रतिसंहत तेन हि मातामहसुतत्वका- नौनम्य बोधयन्ति यहनि वचनान्यपन्यस्य तद्विमई ब्रह्म पुग नारदवचने सदनुपदमेव लिखिते। तव वशिष्ठस्य वच । "कानौनः पञ्चम. या पिटगृहेऽसस्कृता कामादुत्पादयेत्स का- सूशोथोढायां तदा पा.१ पुस्तके । १ टुपरिसमाध पा २ पुस्तके ·८४ दार्यभागः। नौनो मातामहस्य भवतीत्याई" । अथाप्युदाहरन्ति । अपुत्रा दुहिता यस्य पुवं विन्देत तल्पनः । पीवी मातामहस्तेन दद्यापिगडं हरेवनमिति । नारदस्यैवम् । अज्ञात पिटको यस्तु कानीनोनूढमारकः । मातामहस्य दद्यात्म पिण्ड रिक्थं हरेत्ततः ॥ बौधायनस्यापि । “असंस्कृतामनतिसृष्टां यामुपगत्तयां यो जासः स कानीन" इति । अव प्रतिविमः। मातामास- तत्वं कानीनस्य प्रतिपादयतां वचनोनां सर्वथा या न दत्ता- तस्याः सवर्ण जातविषयत्वम् । वोढुः सुतत्वं प्रतिपादयतान्तु सङ्कल्पितायां सप्तपदीपर्यन्तं विवाहभावनाभाव्यभार्या त्वम- प्राप्तायां यः सवर्णादुत्पन्नस्तहिपयखम् । अदत्तायामिति ना: रदवचने बौधायनवचने चानतिसृष्टामिति यदाभ्यामसमाप्त- विवाहभावनीच्यते न तु सर्वघा दत्ता। युक्तचैतत् । सहल्पन पिलखत्वापगमपरिणे टख स्वोत्पत्ते रूपक्रमात् पितुः सर्वथा खत्यापगमाभावाञ्च कानीनव व्यपदेशस्य परिणेतृखत्त्वोपनी- मेण तदीय त्वस्य च सम्भवात् पूर्णपितृखत्वे तु तदुत्पन्नस्य मा. सामसुतस्वोपपत्तः। मनुवचनस्याप्ययमर्थः । या सहल्पि- ताऽसमाप्तविवाहभावना अतएव • कन्चापरिणेतभार्यात्वस्या- निप्पत्तः । सादृशकन्यासमुनवं कानौननामानं वोढुर्येन विवा द्यते सतस्य वदेदिति । पतएव पितृवेश्मनीत्यपि सङ्गतमनुवा- दराया। विवाहननारमेव भर्तृगृहप्रवेशात् । मिताक्षरायन्थ- स्थाप्ययमर्थः । अनूठायां वोढुमनुपकान्तायाम् । अढायां वो- टुमुपकान्तायामिति । पादिकर्मणि त: न तु भूते । समाप्त- विवाहभावनायान्तु सवर्ण जारनाती गूटनः । पतएव गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो भर्तृगृहे तेनाजासो नात इत्युक्तम् .पुनर्भूईि. सवांयामित्यधिक २ । पुस्तके + ·वीरमित्रोदये। विधा। विवाहमावेणाक्षसाम्यन्येन परिणीयमानैका । अन्या तु विवाहात्मागेव पुरुषसम्भोगपिता । तस्याञात: पौन- वः । पतएवाक्षसायां बतायां वा नात इत्युक्तम् ॥ मनुः । या तु पत्या परित्यक्ता विंधवा वा स्वयेच्छया ॥ उत्पादयेत्पुनर्भया स पौनर्भव उच्यते ॥ कात्यायन: । सीबं विहाय पतितं या पुनलभते पतिम् । तस्याम्पोनर्भयो मातो व्यतामुत्पादकस्य सः ॥ . वशिष्ठविष्णू । “पीनर्भवश्चतुर्थ” इति । चतुर्थत्वं तदनुक- मापेक्षया । माता भत्तिया पिता वा यमन्चस्मै दद्यात्स तस्य "दत्तकः पुत्रः । तथा च मनुः ॥ माता पिता वा टद्यासां यमद्भिः पुत्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज यो दत्रिमः सुतः ॥ मापदौरयुक्तोरनापदि दातुः प्रत्यवाय: । मातापितरौ प्रत्येक मिलितौ वा । अतिरिति दानप्रतिग्रहप्रकारोपल- क्षणम् । सदृशं सवर्ण, प्रौतिसयुक्तमिति क्रियाविशेषणम् । ए- कः पुत्रश न देयो न प्रतिग्रायः । तथा च वशिष्ठः । "शकशी. णितसम्भवः पुरुषो मातापिटनिमित्तकम्तस्य प्रदानविक्रय- परित्यागेपु मातापितरौ प्रभवत: न खेक पुषन्दद्यात्पतिर- गौयाद्वा स हि सन्तानाय पूर्वेपान्न तु स्त्रीपुत्रं दद्यात्मति- गृहणीयावान्यवानुज्ञानातुरिति”। पत्र भनुजां विना स्त्रि- याः पुत्रप्रतियह निषेधाददत्तानुज्ञे भर्तरि मृते विधवया कृतः पुवो दत्तको न भवतीत्याहुम्तव अपुत्रस्य गत्यभावात्पुत्र- करणस्यावश्यकत्वथवणाच्छाग्त्रमूलकतदनुत्तीयास्तत्राप्यक्षः । नचैवमनुचानादन्यवेति व्यावत्याभावाच्छाम्बीयानुमतेः स- वंबावश्यकत्वादिति वाच्यम् । मुमुक्षौ पत्नान्तरे पुत्रवतो * दानप्र--इति पा. १: पुस्तके । .

·दायभागः। यानुनाया असम्भवासा- यदि वपुत्रार्थ मेव तं प्रतिसृष्टणी- यात्तदर्थत्वात् प्रसिधस्य । सर्वासामेकपत्नीनामे का चैत्युविधी भवेत् ॥ - सांस्तास्तेन पुर्वण प्राह पुत्रवतीर्मनुरिति ॥ पुत्रकार्यश्राहादेः सपत्नीपुत्रेण सिई नुजां विना साह श्या: पुवो न कार्य. । उभयोरपि वन कार्य्यस्य तेन निष्पत्तेः भर्तुहि स भौरस एव मुख्य. सस्था पपि दत्तयद् गौष इति सादृश्या भर्वनुमतिमन्तरेणेतरो न प्रतियाय इति साप- थः । वस्तुतस्तु । भासणामकाजासानामेयश्चेत् पुववान् भवेत् । सपास्तांस्तेम पुवेगा पुत्रिणी मनुग्ब्रवीत् ॥ इतिवचनवदेसस्यापि भाटपुवस्य गौणदत्तकपुत्रस्वादिस- म्भवेऽन्य, पुचप्रतिनिधिन्न कार्य इत्यर्थकतया मिताक्षरास्मृ- तिचन्द्रिकादौ व्याख्यातवाहर्तरि जीवति भार्य या खास- न्वेण सदननुमती न मुवीकरणीय पूति भर्तुरनुज्ञानादन्य- वे त्यस्यार्थः। मृते तु सम्मिन् यत्पारवान्तदनुमतिरवामिचि- ता। एव सति दृष्टार्थता भवति प्रतिषेधस्य ॥ तस्माददत्ता- नुन्ने मृतेऽपि भत्तरि भाऱ्यांया दत्तकादिकरणमविरुदम् । म- नुवचनहयस्य पूर्वीक्षार्थकत्वं उपपत्तिरपि मिताक्षरादायो ता । यदपुखरिक्थग्रहणाधिकारिक्रमपरे पली दुहितर इत्य- शाननः स्त्रीधनमित्यत्र च भाटपुत्रसपतीपुत्रयो. पनादिभ- घांधभावेऽधिकारप्रतिपादनविगेधापत्तेरिति सञ्च तत्रैव प्रम- वयिष्यते । भगेपुत्रसदावेऽपि ज्येष्ठ पुचो न देयः । “ज्येष्ठे- न भासमाग्य पुत्रो भवति मानव" इति पुच कार्यकरण सस्त्र व मुख्य स्वाभिधानात् ॥ • सर्वे ते तेन.पा. १ पुस्तके । .

·वीरमित्रोदये। ত . क्रीमस्वयंदत्तकृत्रिमेष्वपि समानन्याय स्वादकपुत्रज्येष्ठ- पुत्रयोनिषेधः । पत एव ववृचब्राह्मणे हरिचन्द्रोपाख्याने कौतेऽपि ज्येष्ठपुचप्रतिषेधलिङ्गदर्शनं सज्य ठपुच निशान उवाचेसि । पुत्र प्रतियहाकारय । “पुचम्प्रतियहीष्यन् वधूनाइय रोजनि चावेद्य निवेशनस्य मध्ये व्यातिभित्वाऽरयान्धवं बन्धुसन्निकृष्टएव प्रतिगृहणीयादिति” वशिष्ठोतः । पदूरबान्धवमिति देशभायाविप्रकृष्टस्य प्रतिषेधः । एवं क्रीतादिष्वयि समानन्वायत्वात् । कल्पतरी खटू- रवान्धवमसनिकृष्टमेवेति पाठं लिखित्वाऽदूरयान्धर्व सन्निहि- तमोतुलादिकम् असन्निकृष्टमेव पविज्ञातगुणदोषमपि । भयर्थ एयकार इति व्याख्यातम् । “सन्देहे चोत्पन्ने दूरे वा- भधवं शूमिव स्थापयविनायते । केन च वस्त्रायतामितो"ति च वशिष्ठवचनमधिकं तिखि वैवं विश्वतम् । सन्देहे वान्ध- वानामसन्निधानानातिसन्देहउत्पन्ने शूमिव संस्कारधी- ममेव स्थापयेत् । शूद्रोऽपि हि कृतपुतो भवतीत्यभिप्राय इति॥ क्रौतस्तु पुचस्ताभ्यां विक्रीत इति । ताभ्यां मातापिट- भ्यां मात्रा भवर्नुज्ञया पिवा वा मूल्यग्रहेणापरस्य दत्तः । ए- पुत्वज्य ठपुत्रौ वर्जयित्वा, पापदीत्येव । सनातीयेविल्युम- संहारात्मवई एव । यत्त, मनुनीतम् । क्रीमीयाद्यस्त्वपत्यार्थ मातापिचोर्यमन्तिककात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य महशोऽसदृशोऽपिवेति ॥ तद्गुणोः सदृशोऽसदृशो वेति व्याख्येयन्न त भात्याऽसदृश इति सनातीय बित्यनेन विरोधापत्ते । यौधायनोऽपि। "मा- बापित्रोईस्ताकोतोऽन्यतरस्य वा योऽपत्यार्थे गृद्यते स क्रोत- ·८८ दायभागः । क इति । कृतिमस्तु पुचार्थिनास्वयं धन वादिप्रदर्शनादि- ना प्रलोभ्य स्व मे पुत्त्रो भवेति यः सवर्णः पुत्री कृतः स उच्य- ते मातापिटविहीनशेत् । तत्सद्भाव तत्परतन्त्रतया तेन पुती- भवितुमक्यणस्वात् । मनुविष्णू पपि । सदृशं यम्प्रकुर्यातां गुणदोषविचक्षणम् । पुर्व पुत्रगुणैर्युक्त स विज यस्तु कृचिम इति । सदृशं सवर्णम् । प्रकुर्याता मातापितरौ मिलितो प्रश्ये कंवा ॥ दत्तात्मा तु खयन्दत्तः खयमेव खात्मानमनाम्मै दत्तवांस्त- पाहम्पुषा भवामीति स्वयमुपगतो मातापिटविहीनस्ताभ्यां व्यको वा सवर्णापतितः स उच्यते । तथा च मनुः ॥ मातापिटविहीनो यस्यतो वा स्यादकारणात् । धात्मान स्पर्शयास्मै खयन्दत्तस्तु स स्मृरा इति । पकारणात् पातित्यादिकारणमन्तरेगाव दुर्भिवादी पौष- गाद्यसामध्यादिना मातापिटभ्यान्त्यक्त. स्वतन्त्र इत्यर्थः । यस्तु गर्भेस्थितोऽपरिपीसावस्थायां सवर्णानारामातो गर्मियान्त- स्यां परिणीयमानायां विन्नः प्राप्त विहन्ताम इत्यस्य निष्ठान्तं रूपम् । नुदविदेत्यादिसूत्र गण निष्ठासम्बन्धितकारस्य नकार: स सभोट ज उच्यते । स योटुः पुत्रः । तथा च मनुः । या गर्मिणी संस्क्रियते जाताजातापि वा सती ।। योढुः स गर्मो भयति सहोट इति चोच्यते ॥ विषारपि । “सहोट. सप्तम. गर्मिणो या सस्क्रियते त- स्या. पुत्रः म तु पाणिग्रहस्पति" समाप्त इति सटोयपाठकमा.

·वीरमित्रोदये। CE पेक्षया । उरसृष्टो मातापितभ्यां त्यक्ती यो गृयते पुत्वार्थिना सोऽपविहो नामग्रहीतुः पुत्तः । एतावपि सवविय । तथा विष्णुरपि । “अपविहस्त्वे कादगः पित्ला मात्रा च परित्यक्तः स वैन गृहीतः । वशिष्ठः । "पपविक्षः पञ्चमोऽयं मातापिट- भ्यामपस्तं गृहणीयात्"। एकादशवं पञ्चमत्वं च तत्तत्पाठ- क्रमापेक्षया । यस्त मनुना गौग्यपुत्वमध्ये पारशवास्यः शूद्रापुष: परि- गणित: स योगीश्वरेण सजातीयप्वयं प्रौशाम्तनयेपु मया वि- धिरित्युक्तोपसंहारयाजन नियमकारणात्तस्य च कथञ्चिदपि 'सजातीयत्वासम्भवानीतः । पतएष नातोऽनौत्यादिना ग्रन्थे- न स उकः । हिनातिनातस्य शूद्रायुत्तस्यान्याभावेऽपि पिल्य- टक्थहररवाभायाञ्च । तच्च वक्ष्यते । तथा च मनुः ।। यं ब्राह्मणन्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत् राम् । स पारयनव शयस्तस्मात् पारशवः स्मृत इति ॥ धौधायनोऽपि। “विजातिप्रयराकृद्रायां नात: कामात्या- रणव इति" । तौरसादन्ये गोपाः पुचा मुख्यस्वोरम एव । तथा च मनु। क्षेत्रनादौन् सुतानेतामेकादश यथोदितान् । पुत्प्रतिनिधीना: क्रियामोपारमनीषिणः । क्रियातोपात् परिययादिक्रियामतीपादित्यर्थः। क्रियातीपा- दिति प्रतिनिधिले तुः । स्मृतिचन्ट्रि कायान्तु गैरसाभाये तत्कर्तृकथावादिक्रियालोपाद विभ्यतो मनीषिण रथय ए. फादश पुत्र प्रतिनिधान् फर्तव्यरवेनाहुरिति व्याख्याराम् । हस्पतिः । पुत्रास्त्रयोदश मोहा मनुना येऽनुपूर्वगः । सन्तानकरपणात घामौग्मपुत्रिका तया ॥

·दायभागः।
,
.
पाज्य विना यथा तेल सद्भिः प्रतिनिधिः स्मृतः ।
तथैकादश पुत्रास्तु पुलिकोरसयोविना ।।
ब्रह्मपुराणे । दत्तकच खयन्दतः कृत्रिमः कृत एव च ।
अपविद्धाय ये पुचा भरणीयाः सदैव हि ॥
भिन्नगोलाः पृथपिण्डा: पृथग्वशकरास्तथा ।
सूतके मृतके वापि त्यहाशीचस्य भागिनः ।
पपि वस्नान्नदातगां नेवबीनवतान्तथा ।
शूद्रो दामः पारशयो विप्राणां विद्यते व चित्॥
राजां तु शापदग्धानां नित्य क्षयवतान्तथा।
अघ सग्रामीलानां कदाचिद वा भवन्ति ते॥
औरमो यदि वा पुलस्त्वथ वा पुत्रिका सुतः।
न विद्यते तत्र तेषां विजेया क्षेत्रमादयः ॥
एकादश पृथग्भावा वंशमावकरास्तु ते।
थाहादि दासवत्सर्वे तेषां कुर्वन्ति नित्यशः ॥
गूढोत्पन्नय कानीमः सहोटः वजस्तथा।
पीनभवथ वैश्वानां राजदगडभयादपि ॥
वनिता: पश्च धनिनां शेषाः सर्वे भवन्त्यपि ।
शूद्राणां दासवृत्तीनां परपिण्डोपजी विनाम् ॥
परायत्तशरीराणान्न क्वचित् पुत्र इत्यपि ।
सम्माद्दासस्य दास्याय नोयते दास एवति ॥
एवमेसेपा पुवायां खरूपनिरुप्य तेपान्दाययणं निरूप्यते॥
राव योगीश्वरः॥
पिगडदोंऽगहरीपां पूर्वागाये परम्परः।

·वीरमिबोदये। परःपर इशि वौसादर्शनात् पूर्वपूर्वाभाव इत्यपि वौसाब- सेया । औरसपौलिकेयसमवायेऽप्येवमौरसे सति पुत्रिकासुतस्य दायग्रहयाभावे प्रसतो मनुरपबदति । पुविकायां कृतायान्तु यदि पुत्रोऽनुनायते । समस्तव विभागः स्याज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रिया इति ॥ 'बृहस्पतिरपि । एक एवौग्सः पिल्ये धने स्वामी प्रकीर्तितः ॥ सत्तु ल्या पुत्रिका प्रोक्ता भर्तव्यास्त्वपरे सुराः । ' भच्च पुत्रिकाया एव प्रथमपुवे नाते पचादौरसोत्पत्ती पुविकापुवस्य व्य'छत्वादत्रीत्वाच ज्येष्ठांशमागिता भवेदि- ति युक्त तस्य पौवत्वात् । तदाह मनुः ॥ प्रकृतो वा कृता वापि यं विन्दत्स दृशात्सुतम् । पौत्री मातामहस्त न दद्यात् पिण्ड हरेइनमिति । पुत्तिका हि पुत्वम्तत्पुत्लो दौहित्रोपि पौवस्तहान् पी- भवति । पौचम्य च ज्यछत्वेनांशातिरेको नैव श्रुत । न चवशिष्ठवचने अस्यां यो जायते पुत्र स मे पुची भवेदिति पु. विकापुर स्यापि पुत्रत्याभिधानात्तहिरोध इति वाच्यम् । मनु- विरोधेन सस्य गोण्यापिण्डदाररवगिमित्तपुत्रत्वाभिप्रायकरथा- त् । पुविकाया: पुमपत्यत्वामावाद्यथागौणं पुत्रपटप्रतिपादात्वं तथा स्खनन्यपत्रिकानन्य पुनस्यापि पुंस्त्वं सत्यपि अन्याया- भाषान् जन्यपुंस्त्वस्यैव पुवपदशक्यत्वात् । तथान्येषामपि पु. बाणां पूर्वपूर्वसत्वे सर्वभागानहखमगेन प्रमतमपषदति । व- शिष्ठः । "तस्मिंचमतिरहौतमोरस उत्पोत चतुर्थभागभा. गी स्याहत्तफ इति" दत्तकग्रहणं नीतादीनामुपलक्षणं पुनी. करणाविशेषात् ॥ चतुर्थ भागो-पा. १ पुस्तके । .

·१२ दायभागः। - . उत्पन्न स्वौरसे पुत्र चतुर्थीशहराः सुताः । सपा अमवर्गास्तु ग्रासाच्छादनभाननाः ॥ इति कात्यायनवचनाच्च । सवर्णाः वनदत्तकादयस्तै सखोरसे चतुर्थाशहराः । प्रसवर्णाः कानीनगुढोत्पन्नसहोट- पोनर्भवाम्ते तु मत्योरसे न चतुर्थीशहरा पपि किन्तु यासार छादनमात्रमागिन दूत्यर्थः कात्यायनवचनस्य ॥ अतएर विष्णु । प्रशस्तास्तु कानीनगुढोत्पन्नसोटनाः । पौनवश नैवैते पिण्डरिक्थादिभागिन इति॥ औरसे सति कानौनादीनां चतुर्थीशभागिरवं प्रतिषेधति कानीनादीनामप्यौरसादाभावेऽस्यैव पित्यसकलधनया पूर्वाभावे परपर ति वचनात् । यच्च मनुवचनम् ॥ एक एबोरसः पुतः पिल्यस्य बसुनः प्रभुः । शेपागामान्नृशंस्यार्धं प्रदद्यात, प्रनीवनमिति ॥ तदपि दत्तकादोनामौरसप्रतिकुलरवेऽत्यन्त निर्गमात्येच चतुर्थाशादिनिपेधपरवानीनादिनिधभरच तेषां सत्यारसे या माछादनमावभागित्यस्योत्तरवात् तदेकमूलकरयकल्पनात् । क्षेवजस्य तु सत्यो रमै पञ्चमपठायो मनुनैवोती। पाठन्तु क्षेवजस्याश प्रदद्यात् पैट काहनात् । पोरसा विभनन् दायं पित्य पश्चममेव वति । प्रतिकुलत्यनिर्गु गत्यसमवाये यष्ठमकरारसदभावै पक्षम- मिशि व्यवस्था । यस्तु, समग्र धनभोला स्यादौरसोऽपि जघन्यनः । विभागं जो भुत चतुर्थ पुषिकासुतः ॥ इत्यादि वान पुगप्पादिवचनै समभागाईतया मन्वादि- • ब्रह्मपुरपामचन:-पा. १ पुस्तके । " 1 .

·वीरमित्रीदये। -- - भिमतस्य पुत्रिकापुत्रस्य चतुर्थी उशः पञ्चमपष्ठांशोईतयो- तस्य क्षेत्रनस्य दृतीयांशयोक्तः स पुषिकापुत्रस्यात्यन्त निर्गुण- स्वेसवर्णत्वे च । क्षेत्रजस्य चात्यन्तसगुणत्वानुकूल्ययोर्व्यवस्था- भनीयः पौरसाभाव दत्तकस्याखिलधनग्रहणार्थ पृथगारबम- नुना। उपपन्नो गुणैः सर्वैः पुत्रो यस्य तु दत्रिमः । सह तैरव तद्रिकथं संप्राप्तोऽप्यन्यगोवतः । खगोवसंप्राप्तः किमुरीति कैमुत्यार्थोऽपि शब्दः । ननकध- नग्रहाच तस्य प्रतिषिदन्तेनैव ॥ ग्रोवरिक्थे जमयितुन्न भनेत्रिमः सुतः । गोलरिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधेति ॥ दहतः स्वसम्बन्धी पिण्डस्ततो व्यपैति । वधा पिटरप्तिहेतु- रिति पिण्डयिशेपणम् । गोवरिक्यानुग इति हेतुगर्भम् । दत्त कमावविषयकमपि सत्योरसे चतुर्थाशहरवप्रतिपदक पृथगारब्ध वशिछन । "तस्मिंशत्यतिगृहौसपोग्सउत्पदोत च- तुर्थभागभागौ स्याहतक इति" । क्रौतादिसाधारणन्तु का- त्यायनीयं प्रागेव पठितम् । तव तीयांशारा इति कल्पत- मलिखितः पाठो यदि साकरता दत्तकादीनामौरसापेक्षया सगुग्गत्वे रतीयांशहरवमिति व्याध्ययः। मनुनै क्षेत्रजस्यौर- ससमभागभागिरवमप्युक्तम् । यायान् ज्येष्ठभार्यायां पुषमुत्पाटयाटि । समस्तव विभागः स्यादितिधर्मों व्यवस्थितः॥ उपसननं प्रधानस्य धर्मती नोपपदात । पिता प्रधानं प्रनने तम्माधर्मेण तमामेत् । धनं यो विभृयाद्भातर्मृतस्य स्त्रियमेव था।

·६४ दायभागे। - सोऽपत्यं भातुरुत्पाद्य दद्यात्तस्यैव तचनम् ॥ , योकरिकथिनौ स्यातामौरसक्षेवनी सुती । यस्य यत्पेटकं रिक्शं स तद्ग्रहगीत नैतरः॥ यद्यप्योरसप्रक्रमात्समभागभागित्वं वनस्य सन्निरूपि- समेवोतमित्याभाति तथापि वाक्य विरोधे प्रक्रमस्य बाध्य- त्याधानिसमभागिरवपरन्त दिसि - योध्यम् । अतएवोकरवचने । पितु जिनः प्रधान्यमुपन्यस्यति । सोऽपत्यं भातुरुत्पादोत्यने नापि यस्य क्षेचनस्तदीयन्धनन्तस्मै दद्यादिति भारस्थानीयवा- तस्य खसमभागिता प्रतिपादयति । एवमन्चान्यप्युच्चायचभागा- न् चैवजादीनां प्रतिपादयन्ति वृहस्पत्यादिवचनानि कथञ्चि- द्यवस्थापनौयानि । सव बहस्पति। क्षेत्रमाद्या सुताथान्ये पञ्च षट्मप्तभागिन. । हारोसः । विभजिष्यमाय एकविशद्वानीनाय दद्यात् वि. शम्पोनर्भयाय एकोनविश द्यामुष्यायग्णाय, पाटादश क्षेत्रनाय सप्तदशं पुत्रिकापुत्वाय इतरानौरसाय पुचाय दद्युःन । ब्रह्मयुगो । समग्रधनमोना स्यादौरसोऽपि नघन्यजः।। विभागं क्षेवन भुडते चतुर्थ पुंबिकासुतः ॥ कृत्रिमः पञ्चमभागं पड्भागढमम्भवः । सप्तांशशापविइस्तु कानीनथाष्टमांशक. ॥ नवमोगं सहोदय क्रीतो दशममश्रुते । पोनर्भवस्तु परतो हादश स्वयमागत..॥ वयोदशमभागन्तु शीट्रो मुझे पितुर्धनात् । - तहोबजो वा धर्मिष्ठो ब्रह्मचार्यथ वा पुनः ॥ पचौरसे सतौति सर्वव जेयम् । पूर्वाभावे पर परदूति व- F . - ।

·वारमित्रोदये। ६५ चनात् । ब्रह्मपुगौयस्य ममग्रेत्यादिप्रथमशोकस्य पूर्वमेव विषयव्यवस्थोता! पन्येषामपि गुण तारतम्येन देशाचारानुसा. रेण वा यथायथ व्यवस्था द्रष्टव्या। पडूमागं षष्ठम्मागम् । नवमा. गं नवम भागमित्यर्थः अन्यथार्थासङ्ग : प्रक्रममगप्रसाच्च । परतोदशमात्यरमेकादशम् । वयोदशमेत्यापम् । मौद्रःशू- द्रापुरः। यदपि मनुना पुवायां पटकद्दयमका पूर्वयटकस्य दायादबान्धवस्वमुत्तरवटकस्य चादायादबान्धवस्वमुताम् । चौरस. क्षेवेनश्चैव दत्त कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविदश दायादा वान्धवाय पट् ॥ कानीनश सहोदय क्रीतः पीनर्भवस्तथा खयं दत्तच शोट्रय पड़दायादबान्धवा इति ॥ तदपि खपिटसपिगडसमानोदकानां सन्निहितरिक्थहरा- भावे पूर्वषट्कस्य तद्रियहरत्वमुत्तरपट्कस्य तु तन्नास्ति । पिक्थहर त्यन्तु सर्वेपामपि पूर्वपूर्वाभावे समानमवैति सद्दायादादायादरविभागी नोपपद्यते पूर्वाभावे पर परः दू ति वचनात् ।एक एवोगस. पुचः पित्यस्य यमुन. प्रभुरित्यक्षा । न भातरो न पितरः पुषा रिक्यहरा' पितः । इति वचनस्य गोगा पुत्राणामेव मर्वेषाम्पिरिक्यहारिय. प्रतिपादनपरत्वाच । दायादशब्दस्य दायादानपि दापयदित्या- दौ पुत्वयतिरितरिक्य हारिष्वेव प्रचुरप्रयोगाच्च । यान्धवावं स- पिण्डवसमानगोवत्त्वाभ्यामदचदानादिकार्यकारिरवं पट्काद- यस्यापि समानमेवेत्ये तय कम्। यत्तु हारीतवचनम् । “पड़. बन्धुदायादा माध्यां स्वयमुपादित. क्षेपन पौनर्मषः कानीन: पुविधापुषी गूटोत्पन्नो गृह इति" । "वन्धुदायादा. दत्त. क्रोता. • प्रथमति नास्ति-१ पुसके । ।

·दायभागः। पविधः सहोटः स्वयमुपगतः सहसा दृष्टयेत्यबन्धुदायादा इति।" साध्वा स्वयमुत्पादित औरस इत्यर्थः । सहसा दृष्टो यो मा- तापिदिविहीनोऽकस्माद् दृष्टः केन चित् परितोष्य मम त्वं पुचो भवत्युक्तस्तथ ति प्रतिपद्यते कृत्रिम इति यावत् । तत्र मनुविरोधः स्पष्टः । तेन कानीनपोनभवयोरवन्धुदायादमध्ये परिगणानात् । हारीतेन बन्धुदायादमध्ये दत्तकृषिमापयिषु च व्यत्ययात् । तम्मादेवं सवर्यादिभेदेन देशाचागभेदेन वा वि- रोधः परिहरणीयः । बौधायनस्त मन्वनुसारेणैवाह । चौरसं पुचिकापुच क्षेत्रमन्दत्तकृषिमौ । गूढलं पापविच टक्थभाजः प्रचक्षते ॥ कानीनच सहोटञ्च कोतम्पोनर्भवन्तधा । खयन्दतन्निपादच गोवभानः प्रचक्षत इति ॥ भौरमपुत्रिकापुत्वज्ञकानौनगढोत्पन्नापविक्षसहोटपी- मभवदत्तकस्वयमुपगतकृतकनीतसुतान भिधाया देवलः । एते हादथपुवास्तु सन्तत्यर्थमुटाहताः । पात्मनाः परजान लब्धा यादृकिकास्तथा । तेषां पड् बन्धुदायादा: पूर्वऽन्ये पितुरेव पट् । विशेषश्चापि पुचाणामानुपाद विशिष्यते ॥ सर्व घनौरसस्यैते पुत्ला दायहराः स्मृताः । औरसे पुनरुत्पन्न तेषु ज्येष्ठान विद्यते ॥ तेषां सवां ये पुचाने ढतीयांशमागिनः । हीनाम्तमुपजीवियुासाच्छादनसंभृताः ॥ मात्मजवादिकं परिगणितेषु यथायथं स्पष्टमेव पनौरस- स्य न विद्यते चौरसो यस्य तस्येति बहुव्रीहिः । • सर्वे पानी-पाः १ पुस्तके । .

·वीरमित्रोदये। ६७ । नारदोऽपि । औरसः क्षेत्रमा चैव पुचिकापुत्व एव च । कानोनय सहोटश्च गूढोत्पन्नम्तथैव च ॥ पौनवोऽपविहश्च दक्तः द्रोत: कृतिस्तथा । स्वयञ्चोपगताः पुत्ला हादशैते प्रकीर्तिताः ॥ एषां पड्वन्धुदायादाः पड़दायादबान्धवाः । पूर्वः पूर्वः स्मृतः श्रेष्ठो जघन्यो योयउत्तरः ॥ कमात्तेते प्रवर्तन्ते मृत पितरि तदने । ज्यायसो ज्यायसोऽभावे नघन्चस्तदवामयात् ॥ मनुः। प्रेयस. श्रेयसोऽभावे पापीयान् रिक्थमहति । बहवश्चेत्तु, सदृशा सर्वे रिक्थस्य भागिनः ॥ हस्पति; । दत्तोऽपविद्धः कोतय कृतः शौद्रस्तथैव च । जातिशुद्धा. कर्मशुद्धा मध्यामास्ते सुताः स्मृताः। क्षेवजी गर्हितः सन्तिथा पौनर्भवः सुतः । कानीनश्च सहोदय गूटोत्पन्नस्तथैव च ॥ हारीतः। शूद्रापुत्ता: वय दत्ता ये चैते कौतकाः सुताः । सर्वे ते गोवि गाः प्रोक्ताः काण्ड पृष्ठा न संशयः ॥ खकुलं पृष्ठतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत् । तेन दुरितेनासौ काण्डपृष्ठो न संशयः ॥ यमः पापद्दत्तो छुपगता यश स्याणवीसुतः । सर्वे ते मनुना प्रीताः काण्डपृष्ठा स्त्रयस्तथा ॥ कुल काण्डमिति स्यातं यस्मात् पूर्वाणि ते नहः । तव ज्येष्ठ तरो यः स्यात्त वै काण्डं विनिर्दिशेत् ॥ स्वकुलं पृष्ठत कृत्ला यो वै परकुलं ब्रजेत् । तेन दुश्चरितेनासी कागडपृष्ठ इति स्मृत. ॥ वैपायौ शुद्रेति कल्पतरौ । उत्तोपस हारमुखेन नियम- माहान योगीश्वरः। . १३ ·६८ दायभागः । सजातीयेष्वयम्प्रोक्तास्तनयेषु मया विधिः । अयं पूर्वाभावे पर:परो धनमागित्युत्तो यो मयाविधिः स सजातीयेपूत्पादकसजातीयवेव क्षेचजादिषु जयो न विना- तीयेषु तत्र कानीनगूढोत्पन्नमहोटपोनर्भवाणां सवर्णत्वचन- कद्वारेण न स्वरुपिण तेषु वर्णजातिलक्षणाभावार्ण जातिविवेक- मभिधाय बिन्नाखेप विधिः स्मृत इति योगीश्वरेणवाभिधना- त् । अनुलोमजाना मुामिषितादीनामौरसम्वेवान्तर्भावाञ्च- तुस्वि प्रकाभागा इत्यादिना भागतिकता। तेन तेषामप्यमा- वे क्षेत्र जादय: पिल्यटक्यहारिणः । शूद्रापुत्रस्य त्वौरसरवेऽ- पि न करन पिल्यधनभागित्वमन्याभावेऽप्यस्ति । यथाह मनुः ॥ यद्यपि स्यात्त सत्पत्ती यापुचोऽपि वा भवेत् । नाधिकं दशगाद्याच्छुद्रापुत्राय धर्मतः ॥ यदि सत्पुत्रो विद्यमानः सवर्णापुचो यदि वाऽपुचोऽविद्य- मान: भवेत्तस्मिन्मृते क्षेत्रजादिः पुत्रोऽन्यया रिक्थहारी शु- द्रापुत्राय तदनाद्दशमांशादधिकं न दद्याद परमादेव वचना- सवर्णापुत्राभोवे क्षत्रियावैश्यापुत्रयोः सकन्न विप्रपितृधनग्रह- गां गम्यते । यत्त, प्राक् चतुस्विकभागा इत्यादिना शू- द्रापुत्रस्यैफभागभागित्व यगोवराटिभिमनन्दतिमदृपशू- द्रापुत्रविषय वेदितव्यमन्यथा मानवविरोधात् । ब्राह्मणक्षत्रि. यविशामिति मनुवचनन्तु प्रागेध व्याख्यातम् । शृद्रधनवि- भाग विशेषमाह । याज्ञवल्क्यः । जातोऽपि दास्यां शूनेगा कामतोऽशहरो भवेत् । मृते पितरि कुर्युस्तं भाररस्त्वर्धभागिकाम् । अभाटको हरेत्सर्व टुहितां सुतातेति । शट्रेण दास्यामुत्यपन्नः पुनः कामराः पितुरिच्छया भागं ·वीरमित्रोदये। ६ - लभते । पितुरुव॑न्तु भ्रातरः परिणीता: शुगायुवास्तन्दासी. पुष वभागाईभागिन कुयुः । पत्र बहुवचनात्सर्वे खख- भागादईन्दद्युरिति न भमितव्य' तथा सति बहुभ्राटक- स्य ततोऽप्यतिबधनत्वापत्त व्यवस्था स्यात् किन्व कपु- वस्य यावान् भागस्तत्तदईभागं शूद्रापुत्रा तभन्ते व्यत्यभि- प्रायेण जात्यभिप्रायेण च बहुवचनेक चने । परिणीतशूद्रा- पुषस्तत्पुचायभाये तु दासीपुत्रोऽपि कृत्न शूद्रस्य पितुर्ध- न लभतइत्याद गम्यते । शूद्रग्रहणाद हिनातिभ्यो दास्यामु- त्पपन्नः पिविच्छयाप्यंश मधंभागं वा तदूर्खन्न लभते कृत्स्न- । धनयहवं दुरापास्तमेव किन्त्वप्रतिकूलयेज्जीवनमावमिति प्र- तीयते । मुख्य गोणपुवाभावे मृतपतिपरिवानकादिधन ग्रह- पाधिकारिण उच्यन्ते । तत्र योगीश्वरः ॥ पत्नीटुपितरश्चैव पितरो भातरस्तथा । सत्सुता गोत्रजा बन्धुशिष्यसब्रह्मचारिणः ॥ एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः। खय्यांतस्य द्यपुत्म्य सर्ववर्णेष्वयं विधिरिविका अपुत्रस्य पूर्वोतवादविधपुचरहितस्य स्व-तस्य मृत- स्य पत्रादयः पूर्वपूर्वाभाचे पाठक्रमे गोत्तरोत्तरन्धन गृहयो युरि- त्यर्थः । अयं विधि: सर्वेषु मूदाभिषिक्तावसिक्ताद्यनुलोमजप्र. तिलोमनादिषु वर्गापु च ब्राह्मणादिषु वेदितव्य इत्यर्थः । त- व प्रथमं पत्नी धनहारिणी। पत्नीशब्द न च विवाहमकता पत्यी यत्तसयोगे इति पाणिनिसूत्वात् । नात्यभिप्रायेण चैकवचन तेन वढ्योत्पना एकस्य तदा सर्वा सजातीय- विप्नातीयक्रमेण यथायथ भर्तृधनं विभज्य गृहणीयः। प- बौशब्दादासुरादिविवहोढाया धनग्रहणं धय॑विवाहोटप- भागभाग्भवे दिति-पा. १ पुस्तके ।

·१०० दायभागः। तान्तरसदावे नास्तीति गम्यते । तथा च मम तिः । क्रयक्रौता तु या नारौ न सा पनी विधीयते । न सा दैवे न सा पिव्यै टासीन्तारवयो विदुरिति । पत्र च दासीखकर्थनमदृष्टाथै कर्मसु सहाधिकाराभावा- भिप्रावेगा न तु दासीवगम्यत्वाभिप्रायेगा । विवाहिताले न प. रदार लघाधात् । अत एव मनुर्धयाधर्म्यविवाहाननुक्रम्य स- न्तानगताविव गुणदोषावाद । भनिन्दितैः स्त्रीविवादरनिन्द्या भवति प्रजा । निन्दितैर्निन्दितानणान्तम्मानिन्द्यान्विधयेदिति ॥ . प्रनाया निन्दितखमपि सदृत्तखभाष स्वाभावो न तु व- नात्यभावः । परिणेतुः परिगीतायामुपनत्वमावस्य वर्ण- नातिथ्यचकत्वात् विन्नास्वेप विधिः स्म त इत्य क्त: । चत एव न सा दैवे न सा पिल्यति सहाधिकार एवं प्रतिषि छः । तथा च पिवादिकर्माहतापि पतिदायहरवप्रयोनिक- ति पत्नोपदेन जापितम् । अत एव श्रोतम्मात सहाधिका- रिणी पतितव भर्तृधनभागिनोत्याह प्रजापतिः । पूर्व मृदा स्वग्निहोत्र मृते भर्तरि सदनम् । लभेत् पतिव्रतो नौरी धर्म एप सनातनः ॥ चमनुरपि । अपुचा शयनम्भर्तुः पामायती व्रते स्थिता । पवाव दद्यात्तत्पिण्ड करनमश समेत चेति ॥ पवोत्तगौतपाठक्रमम्याक्रमण वाधात् प्रथमं हार- मंगं नमते पचारिपगड दद्यादिति स्म विचन्द्रिकाकारेगो. तदेयम् । क्रमे तात्पय्यांमायाद उभयाधिकारप्रतिपाद- नमानपरामाडचनम्य । धन्वधा यायमताभ भवन्त्येष्टिवि- लम्वोऽपि प्रमध्ये रा । स धानकम्म सिनिपियः । पहष्ट करन्पना- ·8934 वीरमित्रीदये। पत्तिथ । पत्नी वेत्येवकारणापुत्वम्यान्त्यकर्मण्यपुत्वापुत्ववत् प- बीत्यादिवचनाद्भावादिसखेऽपि मैवाधिकारिणीति दर्शितम् । पयमेवार्थः प्रपश्चित: प्रनापतिना। नङ्गमं स्थावर हेम कुप्पधान्य रसाम्बग्म् । पादाय दापयेच्छाह मासपाण्मासिकादिकम् ॥ पिटव्यगुरुदौद्धिवान् भर्तुः स्वस्रीयमातुलान् । पूजयेत्कश्यपूर्वाभ्या वृक्षांशाप्यतिथीन् स्त्रियः ॥ कुप्यन्त्रपुसौसादि । कयम्पिवर्थ सझल्पितमन्नादि । पूर्तद्वातादि कमांझदक्षिणादि । एतटुक्तम्भवति । स्थावरेगाा- घि सहितं सर्वं भर्तृधनमधिगत्य धनसाध्यं स्वाधिकारि- क पत्युरात्मनश्च श्रेयः साधनकर्म पतिपक्षीयपुरस्कारेण प. ल्या कार्यमिति । एव वत्त मानाया ये पीड़ाकारिणस्तराना चौरवद्दण्डया इत्याह स एव ॥ सपिण्डा बान्धवा ये तु तस्याः स्युः परिपन्धिन. । हिंस्युर्धनानि तान् राना चौरदण्डेन शासयेत् ॥ स्मृतिघन्ट्रकायां वाईस्पत्य त्वेन परन्याः स्थावरग्रहण निधिधर्फ यविमो धनविचिदाध्यादि विविध स्म राम् । तलायो स्थावर मुक्ता लभते मृतभर्तृका । इति वचनं निखितम् । नङ्गम स्थावरमित्यादिननापति- वचनविरोधपरिहाराय वृत्तविहीन पत्नीपरत्वमविमलपत्यंगवि- पयस्व बान्यानम् । वृत्तस्यापि कृतेऽस्यशे न स्त्री म्यावरमहसीति । तछपविरोधनापास्य टुहिरहिसपनाविषयत्वं न व्य. वस्थापितञ्च तत्र मदनरवकारेण मिताक्षराकल्पतरुइलो- ·दायभागः। धादिसर्वग्रन्यान्तरप्वलिखनान्निर्मून त्वमस्य । नङ्गमं स्थावर- मिति प्राजापत्यस्य च सर्वत्र लिखनात्ममूलत्वमिति दूषणमुक्त्वा तटुक्त व्यवस्थायाथ खोत्प्रेनामावकल्पितरवेनायुक्तसमभिधाय समूलखेऽपि स्थावगटिममग्रधनग्रहणं ब्राह्मादिविवाहोटा- विषयन्तद्दवनेषु . पत्रीशब्दप्रयोगात् स्थावरग्रहणप्रतिषेधक- इस्पतिवचनन्तु जायास्त्रौशब्दमात्रप्रयोगादासुरादिविवाहोटा- विषयमिति स्वयं व्यवस्था कृता । पासुरादिविवाहोढायाः पनीशब्दनाग्रहणाजायादिशब्दोपतवचनानामपि सदेकमूल- कतया तत्परत्वात् स्मृतिचन्द्रिकायामेव निरस्ता। यत्त त. दुताब्यवस्थायामौत्येक्षिकत्वमुक्तं तदपि न दुटिसत्ये तत्स- शानद्दारेण स्थावरस्योपमोगधनखाम्युपकारयोः सम्भवाहि- टमत्यास्थावरमपि ग्राह्यं सट्रहितायास्तु तदभावान्न तया- पमिति तवापि वीनसम्भवात्। पतव पितुरपि स्थावर खा- निसेऽपि पुत्वानुमतिमन्तरेणानधिकारः प्रागुक्तः । यत, र- होतधनाया: परन्यास्तहुशेन जीवनमावन्दानाधीकरणाविक- येपु तु नाधिकार इति । मसे भर्तरि भवंशं लभते कुन पानि का । यावयोवन्न हि स्वाम्यन्दानाधमनविक्रये ॥ ति कात्यायनवचनारप्रतीयते । तदपि दृष्टार्थनटनर्स- कादिवानास्वातन्वापरम् । अदृष्टार्थदाने तटुपयोगिनीराधी- फरणविक्रययोय तेनैवाधिकागभिधानात् ॥ व्रतोपवासनिरता ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता। दमदानरता नित्यमपुत्रापि दिवं व्रजदिति । दिवं बनेदित्यनेन काम्येऽपि दानाटो सम्या पधिकारः प्रवीयरी किमुत मित्ये नैमिति च । जगम म्ब्रायरं गैरवा. - ·वीरमित्रोदये। १०३ दिपूर्वोदाहतप्रजापतिवचनाच्च । रावापि पूर्वग्रहणात्काम्ये प्व- प्यधियार भायातीतिम्म तिचन्द्रिकाकारादयः । यच्चापरम- पि कात्यायनवचनमेय । पपुचा शयनम्मतुः पात यन्ती गुगै स्थिता । भुनीतामरयारक्षान्ता दायादा ऊर्ध्वमान युरिति ॥ तत्र म्म तिचन्द्रिकाकार पाए । बान्ता दायाटकारित- धनविनियोगप्रतिबन्ध सामाना सत्यामरणाद भुनीतत्यर्थः । इदच रक्षणाभरणादासमर्थपु कार्यान्तरव्यग्रंप प्रशुरादिष पत्नया यत् न्ययमेव वनावनार्थमुपात्तम विभक्त तहिषयम् । विमनद्रव्यविषयले गन्वादिपरिनिष्ठितार्थवाधापरिति । पौरस्त्यास्त गुगै श्वशुदिममीप स्थिता भर्तृधनं भुनातेव न तु स्त्रीधनवाथैछन्दानाधानविक्रयादि कुर्वीत राम्या क- व दायादा टुभिवादयतहनाधिकारियो एणीयुन तु चा- रायः । तेषां दुहियादिभ्यो जघन्यत्वात् तदाधक त्यानुपपत्तः। पनी हि तेषा बाधिका । सदाधिकारप्रागभाव प्रध्व सयोरधि- शेषाद याधकामावम्य नयाधाननुपपत्तः। नापि स्त्रीधनाधि- कारिणो गृहणीयुः कात्यायनवधनेनैव म्द्रीधनाधिकारियां द. घनान्तरमनात्वात् पौनयापन:। पत: पत्रो टुहिसररीत्या- दिना ये पूर्व म्याभावे पगभूताय पपुत्ता ममृष्टिविममतधना- धिकारिणो निहिंसाम्ते यथा परन्यधिकारमागभाव गृहपीयुस्त- था परन्या ज्ञाताधिकागयाः प्रध्य मेऽपि भोगावनिष्ट एपीयुः तदानी हिवादीनामवान्यामेघया मृतोपकारकायात् । दा. नवयु महामाररावचनमप्यराटुपोवनकम् । मनीषा पतिदायत उपभोगफश: स्मृगः ।

·२०४ दायभागः। नापहार स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात्कथञ्चनेति ॥ उपभोगोऽपि न सूक्ष्मवस्त्रादिना । किन्तु पत्युरुपकारा- य देवधारगामावोपयोग्युपभीगानुन्जातम् । एवञ्च वृहस्पसिना पिटव्य गुरुदौहितानित्यादिना पिलव्यपदेन भर्तृसपिण्डोप- लक्षणाद्दौडिवपदेन तदुछिटसन्तानोपलक्षणान्मातुनखस्रीय- पदाभ्यान्तन्माटकुलोपलक्षणन्तेभ्य एवार्थानुरूपं भर्तुः धाचा- द्यौवंदेशियोपकारकं दद्यात् न तु खपिटकुलसम्बन्धिभ्यस्तद- नुमत्या तु तेभ्योऽपि । तथा च नारदः ॥ मृते भयेपुवाया पतिपक्षः प्रभुः स्त्रियाः। विनियोगेषु रमासु भरणेपु स ईश्वरः ॥ परिक्षीणे पतिकुले निर्मनुष्ये निराश्रये । तत्सपिण्डेषु चामत्सु पिटपक्षः प्रभुः स्त्रिया इति ॥ मग्मुखमेव वचनार्थमादाय नास्येव स्त्रिया भर्तृरिक्थे दानविक्रयाद्यधिकार इत्याहुः । तवेदं वाच्यम्। किन्तस्य सया कृतेऽपि दानादी सत्वरूपानिष्पत्तिरेव । न तावदेव युतम् । मन्वादिवचनैः सकनभर्तृधनग्रहगो तस्या उक्त सति तस्याम्तव खखे दानादिस्वरूपानिष्पत्त बाधितत्त्वात् । अतएव जीमूतवाहनेनेव स्थावरस्य समस्तस्य विभत्ता वाऽविभत्ता या स्थावर विपदश्चैवेत्यादीनि स्थावरविषयाणि दानादिनि- पैधवचनान्युपन्तस्याधर्मभागितातापनार्थ मेतानि टुर्युत्त पुरुष प्रति कुटुम्बटुःखदानार्थमेव दानक्रियादिप्रवृत्त प्रतिषेधकानि न तु दानादिस्वरूपानिप्पत्तिप्रतिपादकानि । यथेष्टविनियो- गाहवलक्षणखत्वस्य द्रव्यान्तरद्व स्थिरेऽप्य विशेषाधिनते- नापि वस्तुनोऽन्यधाकरणाशक्त्या रात्प्रतिपादनानुपपने रिति निरूपितम् । तदुक्तरीत्यावापि टु ततया दायादटु खटानार्थ- • स्थायरेप्य-पा० ११२ । पुस्तकयोः ।

·वीरमिनोदये। १०५ मेव भरिक्यदानादिप्रवत्ताया अस्तु प्रतिषेधातिकमादधर्मः धमार्थ न्दानप्रवत्तायाः खजीवनाधर्षे विक्रयाधाम कुर्वन्त्याथ मास्यवाधर्मोऽपि । नच भुञ्जीतेवेति नियमाद्दायादा जवंमा- प्र.युरित्यभिधानाञ्च दानाद्यमधिकार एप तस्या पविभक्तधन- र्व तवेति वाच्यम्। साधारणस्वरवाथयाविभतधनेनासाधार- पखवाथय स्यास्य वैषम्यात् । नच सभागस्य प्राप्तधेनाविधे- यस्वाहानाटिपरिसस्यार्थ एष विधिस्तथा चानधिकारस्तवा. गत एवैति वाच्यम् । यम्वन्यथाकरणागतेनियमस्य तथा दा. मादिना द्रव्यनाशनित्यर्थशयैवोपपत्त रवण्यवाच्यत्वाद प न्यथाऽनधिकारे दमदानरता पूजयेत्कव्यपूर्ताभ्यामित्यनेन दा- नविधिना विरोभोऽपरिहार्यः । यचदायादाः परन्य नन्तराधि- कारियः पनी दुहितर इत्यव निर्दिष्टास्ते गणोयुः प्रागभाव प्रध्यसयोः प्रतिवन्धकपरन्यभावावस्याविशेषाधिकारीया. दिव्युत्तन्तदतिम्यवीयः । टायादपदेन स्त्रीधनाधिकारियों यथावचनान्तरोतावात् पौनकतंत्र तथा सेपामपि कात्यायमेन वचनान्तरोत्तरयात्पीनरुताऽविशेषात् । वस्तुतस्तु नारास्वत्वे खामिनि मृते तरप्रत्यासन्नानामेव तहनग्रहणामुचितम् । परन्या दिशब्दानां सम्बन्ध शब्दखे न द्रव्यखामिये परन्या उपजाते पूर्वखामिदहिवादीनाइः प्रमशः । तेन यद्यपि पूर्वाभाव. प्रा- प्रध्व सथात्यन्ताभावथ प्रतिवन्धकमसांभावतया तुल्यस्तथापि यो द्रव्यस्वामी तस्मिन् मृते तत्सम्बन्धि म- परन्यादिकमपुत्रस्य सस्य धनं लभेतेत्येव वाक्यार्थ. । अन्य था दुहिवादिभिरपुत्रपिटधने लब्धे तन्मरणे तत्सन्तत्य ति. लवनेन सहन पूर्वखामिनः पितुर्ये पिवादयस्तएव लभेन्निति महत्यव्यवस्था प्रसज्येत । तस्मार्ट रिक्थ पत्न्या लब्धन्तस्यां * खजीवनार्थ-पा० १ । २ पुस्त रुयो गभावः ·दायभागः। मृतागां तनोगावशिष्टमातुर्दुहितर इत्यादि वचनाहित्रादि- ग्राध्यत्वेन प्रसक्त दायादा ऊर्ध्वमाप.यरित्यनेनापोद्यते । पय- च वचनार्थः । दायादा इत्यत्र कस्येत्यपेचायां शयनान्वितम्भ- त॒रित्ये वोपस्थिरास्वादनुपज्यते । तथा चैवं वचनव्यक्ति तस्था कईभर्तृदायादा पविभक्ततधनाधिकारियो विभतभाधन- मपि तत्पनीभाग्यावशिष्ट' गृहणीयुन्न पत्नीरिक्थहरा दुहिवा. दय इति । एवश्वापूर्वार्थत्वाच्चतुर्थचरणस्थार्थवत्त्वं भवति पन्य- मते वचनान्तरोतार्थानुवादमाचमनर्थक स्यात्तमाददृष्टार्थे दा. मे दृष्टार्थे दाने दृष्टादृष्टावश्यककार्यार्थ माधौ विक्रये चास्येव पत्न्याः सकलभर्तृधन विषयोऽधिकार. नियमस्तु नटनर्त- कादिदानानावश्यकाधिविक्रयनिहत्त्वर्थ इति सिद्धम् । मत- एव चान्सेत्युक्तम् । द्रव्य प्राप्तिता तथा द्रव्यव्ययकारिणी न भवेदित्यर्थः । दानधर्मस्थमहाभारतवचनन्तु सुतरामस्मटुक्ता- मेवार्थमुपोहलयति ॥ तथा हि, स्त्रीणां वपतिदाय: स्वभर्तृरिक्थमुपभोग फतः ॥ उपभोगी धर्मप्रत्यासनो भागो न त्वसद्भोगः फलमायो- ननं यख तादृशः स्मृत उत्तो मन्वादिभिः। उत्तराः तदेव व्यनक्ति । स्त्रियः पतिवित्तादपहार तथा व्ययं न कुर्युः । कथञ्चनेत्यनेनापहारस्य सर्वथैवाशेयस्करसामाघ । अम- हारो हि चौय्यम् । नट न कादी यथादनं सूक्ष्मयस्त्रा- टिपरिधित्सा मिष्टभक्ष्यादिबुभुक्षेत्येवमाद्यपि संयताया पनी- चित्याञ्चायतुल्य मित्यपहारशब्दो गौणः । धर्मोदानादिक- न्तु न तथेति नापहारशब्देन बोधयितुं शक्यते । तस्मात्सर्व दृष्टार्थे दाने इति नास्ति १। पुस्तके । * धर्माधर्थदानादिकन्तु-पा० १ । २ पुस्तकयोः । .

·वीरमित्रोदये। १०७ सुस्थम् । परन्या अपुचविभक्तामंसृष्टिपतिम्वापत्यग्रहणे प्र- थमाधिकारप्रतिपादकान्चपरावपि भूयांसि स्मृतिवचनानि । तव बहस्पतिः। पामाये स्मृतितन्ते च लोकाचारे च सूरिभिः । शगैरा स्मृता माया पुण्यापुण्यफले समा ॥ यस्य नोपरता भार्या देहाई सस्य नौवति । जौवस्थईशरीरेऽर्थं कथमन्यः समाप्न यात् ॥ सकुल्यैविद्यमानस्तु पिटमातृमनामिभिः । अपुत्रस्य प्रमौतस्य पत्नी सजागहारिणीति ॥ योगीश्वरोऽपि पूर्वाभावेऽपराधिकारं वदन् सर्वप्राथम्येन पत्न्या एवाधिकारमभिधत्त । विषारपि । “अपुत्वस्य धनं प- स्न्य भिगामि सदभावे दुहिटगामि तदभावे पिटगामि तदभा- वे माटगामि सदभाव भाटगामि तदभावे भाटपुत्वगामि राद- भाषे बन्धुगामि सदभावे सकुल्धगामि सदभावे शिष्यगामि तदभावे सहाध्यायिगागामि सदभावे ब्राह्मणधनवज राज- गामीति । बन्धुरत्र सपि"ण्डः सकुल्यः सगोत्र: । बन्धुपदेन वक्ष्यमाणपिटबन्ध्वाटिग्रहयो योगीश्वरोतक्रमविरोधायत्तः । कात्यायनोऽपि । पनी पत्युर्थनहरी या स्यादव्यभिचारिणी। तदभावे तु दुहिता यद्यनूदा भवेत्तदा । स्मृत्यरमपि । अपुत्वस्याथ कुलमा पत्नी दुहितरोऽपि या ॥ तटभावे पिता माता भ्राता पुत्राय कीतिता इति ॥ एतैर्वचनैः सर्वतः पूर्वम्पनी सती धनभागिनीति प्रतिपा- दितमा एतद्विरुवान्यपि वचनानि लक्ष्यन्ते । तथा च नारदः । आगामप्रना. प्रेयात्कश्चित्प्रव्रजेत वा । विभनेरधनन्तस्य शेपास्ते म्बोधन विना ॥ भरणचास्य कुऊरन् स्त्रीयामानौवनक्षयात् । भ्राता ·१०८ दायभायः। । न रक्षन्ति शय्याम्भर्तुदाच्छिन्द्युरितारासु खिति । पत्नीसमावेति भातगान्धनग्रहगाम्भरगाव तत्पनीनामा मतरपि । पिसाहरेदपुर्वस्य रिक्थं भातर एव चेति । पिटमात्रीवि कल्पनापुत्वधनग्रहणाधिकारं वदति म त परन्चाः। अनपत्यस्य पुवस्य माता दायमधाम यात् । धासर्यपि च वत्तायां पितुमाता हरेहनम् ॥ प्रतिस्मृतिमातापितामह्योरपुत्रधनाधिकारमभिदधाति । पद्ध लिखितपैठीनसयोपि । “अपुत्रस्य खातस्य भाटगामिद्रव्य- सदभावे पितरौ हरेयातां ज्येष्ठा वा पनौति" धातुः पिता- थाभावे पत्न्यधिकारं पाययन्ति । देवलोऽपि । सतो दायमपुवस्य विभजेयुः सहोदराः । तुल्या दुहितरी वापि ध्रियमाणः पिप्तापि वा । सवर्णा भातरो माता भायां चेति यथाक्रमम् ॥ इति पूर्वपूर्वाभावेन योगीश्वरेणाभिहितायाः परन्या भा- पाद्यभायेऽधिकारमाचष्टे भ्रातृगब्द नाव भिन्नोदराः सहोदरा- पां पृथगुपादानात् । कात्यायनोऽपि । विभक्ते संस्थिते द्रव्यं पुवाभावे मिती हरेत् । माता वा मननी वाथ माता पा सपितुः क्रमात् ॥ इति पित्रादिपु ग्राहक पत्ना निर्देशमपि न करोति । एसेपामन्योन्यविमहानां वचनानान्धारेश्वर इत्य व्यवस्थामा- । विभकासमष्टमातुरपुत्रस्य पनी यदि नियोगमङ्गोकुरुते त- दैव पतिधनं लभते । पनियोगाधिन्धान्तु सस्थामविभतासंसष्ट- पनीवारणमात्वमेव नियोगहारैवापुचपलाः पतिखापरीयखा. मित्यन्न च यौनमने कस्मृतिप्व पत्यदारव तस्या धनसम्बन्ध *विमरन्-त्ति पा. १ पुस्तके । - ·वीरमित्रीदये। १० . वोधनम् । तथा ध गौतमः । "पिण्डगोवर्षिसम्बदा रिक्थम्भ- मेरन स्वौ वानपत्यस्य बीज वा लिसेवेति"। अनपत्यस्य रिक- थपिण्डगोवर्षिसम्बन्धा भजेरन्तस्य स्त्री वा रिक्थम्भजेद यदि बीजं लिप्त । वा शब्दो यदिशब्दार्थोऽन्यथा रिक्थय- रणयोनलिप्सयोरतुल्यत्वेन विकल्पार्थ स्वानुपपत्तेः । तथा मनुरपि । धन यो विभयाद भातुर्मूतस्य स्त्रियमेव वा । सोऽपस्य भ्रातुरुत्पाद्य दद्यात्तस्यैव सहनम् ॥ इति विभक्त धनसम्बन्धमप्यपत्य हारणे व पवमा दर्शयति । तथा विभागाभावेऽपि । कनीयान् ज्येष्ठभाय्याय पुचमुपादयद्यदि । समस्तव विभागः स्यादिति धर्मी व्यवस्थितः ॥ इति वदनपत्यहारा धनसम्बन्धोऽस्तोत्याह । सेनान्वय- व्यतिरेकाम्यामपत्यहारक एव पत्नया धनसम्बन्धी मान्यथेति सिद्धम् । वशिष्ठोऽपि" रिक्थनोभान्नास्ति नियोग" इति रिक्थ लोभप्रयुक्तं नियोग प्रतिधनौकानियोगाया एव धनस- म्बन्धो नेतरस्या इति स्पष्टमेधाचष्टे । तथा च भात यामप्रना- इत्यादीनि नारदादिवचनान्यनियोगार्थिनीविषयाणि पर्याव- स्यन्ति । पपुवा योषित पां भर्तव्या. साधुवृत्तय । मिर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च ॥ इति योगीश्वरोप्यपुत्वाणामधादियोषिताम्भरण भाप मायः पुवस्यैव धनसम्बन्धप्राधान्यात्तत्कृत एव तत्स्त्रीणां धन- सम्बन्ध इति सूचयन्यायसाम्यात् तत्सर्वचापत्यमूलकमेव स्त्री परिक्थग्रहण ज्ञापयति ।

·दायमागः। - यज्ञार्थं द्रव्यमुत्पन्नं सवानधिकृतास्त रे॥ परिक्थभानस्ते सर्व ग्रासाच्छादनमानना ॥ इति स्मृति: पुरुषाणामपि पुत्रादीनां यज्ञानधिकृतामां रिक्थानधिकारं वदन्ती दंण्डापूपन्यायेन सुतरामभर्तृकाणा- मतदनधिकारिणीनां धनसम्बन्ध निरस्यति । तथा स्मृत्यमारमपि। यज्ञार्थं विहितं वित्त तस्मात्तहिनियोजयेत् । स्थानेषु धर्मयुतो पुन स्त्रीमुर्खविधर्मिषु ।। पूतिस्त्यादिपु धनविनियोगमपि प्रतिषेधत्माक्षात्तस्या एव क. रसधनग्रहणं सुदूरं दूषयतीति । तदिदं विजामेश्वरादयो ना. नुमन्यन्ते पनौ दुहितर इत्यादिपु साचानियोगानुपादानात प्रस्तावाभावाच्च । किञ्च नियोग एवमरन्चारिक्थसबन्धप्रयोजन सटुरपन्नमपत्यं वा। प्रथमेऽनुत्पादिरापुत्राया पपि.वीकृत- नियोगाया धनाधिकारः स्यानियोगोत्पन्नपुषस्य च न स्याग्नि- योगमावेगव भर्तृधनखाम्यात् । हितीये बचनाम्मरैरेवापत्य- स्य धनसम्बन्धसिई पनीवचनममर्थकम् ।। मथ स्त्रीयां पतिमाबहारको धनसम्बन्धी प्रकारान्तरे- णाजीवति पत्यो सहारको मृते नवपत्त्यद्वारक इति बोधना- थं नियोगार्थिनोपत्रीपरम्पनीति वचनमितिमतम् । तदप्यसत्। पध्यान्यध्याय इनिमित्यादिवक्ष्यमाणयचनैरन्यथापि तासा-- धनसम्बन्धयोधनात् भिर्ट धने हे धैव सम्बन्धी नियम्यसति चेत् तहिं जीवति पत्यो सहनसम्बन्धस्य पाणियहणाहि स. स्वमित्यादिगौतमवचनेनैव मिर्मुसे तु सम्मिन्नियोगनि- मित्तस्तदनसम्बध उच्यमान. क्षेत्रजपुत्रस्य वोनो भवति सोऽ. पि प्रागुक्त इत्य पुत्रप्रकारणे पात्यनारभ्यमेव । यच्च गौतमबध- नं "यानं वा लिप्से सेति" यदि यौनं लिप्स तेत्यर्थकतया नि. - • धर्मजुष्ट पु-पा. १ पुस्तके ।

·वीरमित्रोदये। योगद्दारक एवं धनसम्बन्धोऽपुत्र परन्या इत्यत्र प्रमाद्यमित्य को तदम्ययुक्ताम् । वाशब्दस्य पक्षान्तरवाचिलेन यद्यांप्रतीतः । धनयमान लिप्मयोरतुल्यार्थतया विकल्पार्घकस्वामभवे निपातानामनेकार्थत्वात्मकतान्वयोपयोगी यद्यर्थ एव कल्पास- इति चेत् न । बीनं वा लिसेत संयता वा भवेदिति प्रासदिक. धर्मान्तरोपदेशरूपतया विकल्यार्थकताया एव सम्भवात् । तथा च गौतमषचसापि नियोगनिरपेचमेव भतरिक्थया- गणमुक्तम्भवति । किश्च विधवानियोगस्य निपिद यादपुवाशयनं भर्तुः पालयन्तीत्यादिमन्वादिवचनैः मयताया एव धनाधिकार- प्रतिपादनान्निास्था व्यभिचारिण्य इत्यादिना भरणमावस्या- प्यसंयतानामभावात्कृत्स्नभर्तृरिक्थग्रहणं दुरापास्तमैव । यञ्चाभिहितं धन यो विभृयाद्धातुः कनीयान् ज्येष्ठभाय्यांयां रिक्थलीभानास्ति मियोग इति मन्वादिवच विभकाविभशा- धमसम्बन्धोऽन्वयव्य तिरेकाम्यामपत्यहारक एव परन्या पाया. तीति । तदपि पार्तम् । पविभक्ती संसृष्टिनि वा भर्तरि प्रेते पु- पहारक एक तस्यास्तहनसम्बन्धोतो धनलोभेन नियोगो ना. भ्युपेय इति । सत्तात्पय्यांत् पतएष ससृष्टानान्तुयो भा- गः स तस्या नेष्यते बुध"रति पभिधाय ततस्त्रीणामनप- त्यामाम्मरणमा नारदन प्रतिपादितम् । न चैवं भ्रातृ- यामप्रजा: प्रेयादित्यस्यापि संसृष्टाविभक्तविषयत्व संमृष्टांश समष्टानान्तु योभाग इत्यनेन पौनरून स्यादिति वाच्यम् । मदंशविवरणपूर्वकं नीनाविभावस्वसङ्गरम्योरपूर्व सोविधा. नात् । यत्यपुत्वा योपित्तथैवामिति योगीश्वरवधन तशु की- वादीनां प्रकानानामपामिति सर्वनामा परामगांत्तनम्त्री- विषयमिति विभागानधिकारिनिरूपाप्रस्ताय वक्ष्यते । यद.

·११२ दायभागः। पि हि जातिधनस्य यज्ञार्थत्वात्तदनधिकारिण्याः प्रमीतपति- कायाम्तग्रहणमनहमित्यु तन्तदप्ययुक्तं यन्नशब्दस्य दानायु- पलक्षकत्वात्तव च तस्या भप्यधिकारात् । यथा श्रुते यन- भिन्नदानहोमादिष्वप्यविनियोगप्रसहः । वस्तुतस्तु फेवलधर्मा- यत्वमपिधनस्य नास्ति ॥ धर्ममञ्च कामञ्च यथाशक्ति न हापयेत् । तथा पूर्वाह गा मध्यन्दिनापराहणानफलान कुर्य्यावधि कामेभ्य इत्यादिभिरर्थकामयोरपि तत्साध्ययौरावश्यकत्वात्। यज्ञार्थत्वच द्रव्यस्य यदि स्याहिरण्यधारणस्य क्रत्वव्यभिचारि- हिरपनसम्बन्धन क्रावर्थतैव स्यादिति पुरुपार्थत्वं यत्तस्य स्था. पितन्तत्रैव विरुध्येत । न स्त्री स्वातन्त्यमहतीत्यादिवचनात् पारतन्त्रामात्रमस्तु स्त्रियाः न तु धनग्रहणे कोऽपि विरोधः । यतार्थन्द्रव्य मुत्पन्न मिति तु धर्मविनियोगप्रशंसार्थम् । पतएष स्थानेषु धर्मयुक्तेषु न स्त्रीमुखविधर्मिप्विति वाक्यशेषः। मिता- धराकृतस्तु । यज्ञार्थं लब्धमददगासः काकोऽपि वा भवेत् । इति दोषश्रवणस्य पुत्रादिप्वयविशेषेण पिता यद्यज्ञार्य- मनितं सत्पुवादिभिरपि तवैव विनियोग्यं नान्यवेत्येवं परमै- रादित्याहुः । श्रीकरादयस्तु भार्याभरणमाचपर्याप्त यदि भर्तृधनं तदा सर्वमेव गृणाति पतिरिशादद्धावादय इति विषय व्यवस्थामाहुः । कृत्स्नमंशं लभेत येतदपि तत्परमे- य वरांनदानस्यावश्यकत्वात् सेन मर्याययानामविरोध ति पतीपपतिल्पयमिा । यार्समेतत् । सकृछुराधनप- टम्य पनापियनीयनपषिधनपरत्वं भावापेक्षा धनमा. वपरत्वमिति तारपर्य मेदस्य मसि माम्प्यमगमयेऽन्याय्यस्वा.

·वीरमित्रोदये। १२१३ त् । मनुषचने कृत्स्नपदवैयापासांच्च किश्च सत्खप्योरसेषु सत्समांगग्रहण जीवदनीवद्दिभोगयोगशाम् । यदि कुत्सिमांनंशान् पत्न्यः कार्याः समांशिकाः ॥ 'पितुरुधं विभजतां माताप्यशं समं हरेत् ॥ इत्याभ्यां वचनाभ्याम् । असत्स पुवेषु पत्नीभरणमा ल- भतरति महान् व्यामोहः । तत्रापि जीवनमय्यांप्तमेवांशश- दोन विवक्षितमिति चेन्न । शशब्दयोरानर्थक्यप्रसङ्गात् । दस वर्धम्प्रकल्पयेदित्यचापि जीवनोपयुक्तापरत्वावण्य भावे सर्वार्धपदार्थत्यागापत्तश । पल्पधने पुत्रसमांशं व. धने जीवनोपयुक्तमान विवक्षिमिति विधिवैषम्यापर्स र. त्ययुक्तम् । तथाहि । तावेव समांशशब्दो वाक्यान्तरमपेक्ष्य . दृधने. जीवनमावपर्याप्तधनपरौ कदाचित् । अल्पधने तु ययावतार्ध कावित्येकस्मिन्विधा वाक्यार्घभेदेन पाक्यभेदाप- सरयुताम् । युगपच्छक्तिलचणातिहयापात । यथा चातुर्मास्य प्रकरणे हयोः प्रणयन्तीति वाक्येन पूर्वपक्षिया सौमिकप्रणयनातिदेशे वैश्वदेव उत्तरवेदिमुपकिरन्ति न श- नासौरोयत्युत्तरवेदिप्रतिषेधेऽप्राप्तस्य प्रतिषेधायोगातुखे मोरादान्तै कदेशिना नातिदेश प्राप्तायाः सौमिकोतरवेदेश्य प्रतिषेधः किन्तूपाव वपन्तीति प्राकरणिकवचनप्राप्ताया रयुपन्यस्तै प्राफरणिक वचन प्रथमोत्तमयोः पर्वणोः प्रतिषेध. मपेक्ष्य पाक्षिकी प्राप्ति मध्यमयोस्तु निष्पतिपक्षमेव पाधि- कामुत्तरवेदेः प्राप्ति करोतीति विधिवैषम्यप्रसदन पूर्वपक्षिणा तन्मते दूषिते परमसिदान्तिना पूर्वपयुक्तविधिवैषम्यभयाद व प्रयमोत्तमयोः पर्वणो प्राप्तप्रतिधायोगान्न वैश्यदेव इत्यय नित्यानुवादः उपाव वपन्तीति तु इयोः प्रणयन्तीत्यायवाद- १५ ·११४ दायभागः। सकतं मध्यमयोरेव वरुणप्रघाससाकमेधपर्वणोत्तरवेदि विधत्ते न तु वचनातिदेशोऽयमिति प्रतिपादितम् । अव क. थिदाह । धातणामपुत्रधनग्राहित्व भरणं चास्य कुग्नि स्वी- यामानीवनमर्पयादिसि भरणोपयुक्तधनदानच तत्स्त्रीणाम- तं यदा भरणमावोपयुक्तमेवापुवधनं ततोऽपिन्यून वा तदापि किं भ्रातर एव ग्रहणन्ति पनी वेतिविरोध परन्या एव धनग्रह णं पत्नी दुहितर इत्यादिना पूर्वबलीयस्त्वज्ञापनयोच्यतति सदपि मन्दम् । पूर्वोक्तविधिवैषम्यस्यावापि तादवरध्यात् । धनभागिति पदं वाक्यान्तरमपेक्ष्याल्पधने नीवनमात्र पर्याधन- भाक्त पतीविषये वदति पित्वादिषु त सकलधनभाक्वमिति, कथन्तर्हि विरोधपरिहार इति चेत् शृगु । पिता हरदित्या- दिपु क्रमाप्रतीसेरपुवधनग्रहणाधिकारमात्रप्रदर्शकानि ता- नि। योगीश्वरवचसि त्वेषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तर इति क्रमपरत्वात्परन्वादिगणस्य निवडक मस्याभावेऽपि तेषा- मथाविरोधात्पत्न्याद्यभावे पित्रादयोऽपुत्रधनयाहिण इति । शहितव्यभिचारायास्तु परन्याः हारीतन धनग्रह निषि. पम्। विधवा यौवनस्था चेनारी भवति कर्मणा । पायुपः क्षयपाषं तु दाराव्यञ्जीवनन्तदेति ॥ पस्मादेव पचनादनावितव्यभिचारायाः सकलभर्तृध नग्रहानाम्यते पतएय गदयचने ज्येष्ठा वा पतीत्युक्त ज्ये. छा गुणे. प्रशस्या न तु वयोज्येष्ठा । मनुनापि वर्गक्रमेण ज्यै- छं कथितम् । यदाइ । यदि खारा परारीव बिन्दैरन् योपितो विजाः । सामां वर्गक्रमेव ज्येष्ठं पूजा घ येग्म चेति ॥

·वीरमित्रोदये। ११५ पतः परिगणयनवयोम्यां कनिष्ठापि सवर्णवासवणांतीज्ये. ठा सवस्खपि गुणवतो। तथा च मनु. । भर्तुः गरीरशथूयां धर्मकार्यच नैत्यकम् । खा चैव कुर्यात्सर्वेपानासनाति: कथञ्चन ॥ यस्तु तत्कारयन्मोहात् सनात्या स्थितयाऽन्यया । यथा ब्राह्मणचाण्डाण. पूर्यदृष्टस्तथैव सः ॥ योगीश्वरोऽपि। सवर्णासु विधौ धर्थे ज्येष्ठया न विनेतरा। तथा च यजसंयोगात्पतीशब्देनापि सेयोच्यते । सवांया प- भावेतु याऽनन्तरवां सैष । तया च विष्णुः । “सवर्णाभावे त्वनन्सरैयापदि नरव दि. सः शूद्रया धर्मकार्यमिति"। पत्र कुर्य्याटित्यनुवर्तते । तथा पबामणस्य ब्राह्मण्यमावे क्षत्रियेवापदि न तु वैश्वाशने परि. पीते पपि । क्षत्रियाया पभाव वैश्यैष । वैश्यस्यानन्तरापि शु- द्रा न किन्तु स्वैव । शुद्रायाः सर्वधा निषेधात् । तया चानाम- रितन्यभिचारा वर्णक्रमेण भर्तृधनीखान्याः सपती: प- रिपालयेत् । वयःसदृश्यस्तु यथा स्वं विभज्य गृहणीयुः । प्रतः पतीत्य कवचन ज्यात्यभिप्रायेण ॥ समादपुषम्यासंमृष्टिनो विभतम्य प्रमोतस्य साध्वी भा. या कृत्स्नधनाधिकारिणी विभक्तसमष्टिमीरपुत्तयो; माध्यापि भरणमात्र भासपामप्रना इत्यादि नारदादिवचनोखमते व्य- भिधारियो तु भरणमपि न । पाच्छिन्दारितराखिस्यभिधा- नात् । यत्तु व्यभिचारिणीनामप्यमनवमनदानमुकम् ॥ एवमेव विधि कुय्यांद्योपिम पतिताम्बपि । वस्वान्नमासां दयन्तु वसे युर गृहातिके अति तत्त, रताधिकाराग्मन्निनाम्पिगडमात्रोपजीविनीम्। ।

·दायभागः। परिभूतामधामय्यां वासयेद्यभिचारिणीमिति ॥ भतारं प्रस्तुत्य योगोपचारेणाभिधानात्तदविसंवादेन भी विषयकम् । तदपि प्रायश्चित्ताधि । प्रत्यौहत्यात्तदकुर्वन्तौनां स्वनेनापि निष्कासनमित्यादिनार्यात्तप्रकारो विवक्ष्यामः। पनी दुहितर इत्यस्य विभत्तासंसृष्टिविषयत्वं विभागस्य पूर्वमु- तत्वात् संसृष्टिविभागस्य च सर्वापवादनाये वक्ष्यमाणवाद- (द्ययतिष्ठतदति विज्ञानेश्वरलक्ष्मौधरस्मृतिचन्द्रिकाकारवि- खरूपमेधाविथिमदनरतुकारादीनां भूयसा संमतम् । भत्त- पद पतीत्यादिषु थूयमाग पौत्रप्रपौत्तपर्यन्ताभाषीपलक्षणम् । प्रपौवर्यताभावएव परन्या धनग्रहणौचित्यात् पुत्रपौत्री-- पटणं देयमिति वचने पीतम्यापि क्णदानेऽधिकाराभिधाना- ट्रिक्थयाएकान्तरसत्वे टक्थग्राइ वटगान्दाप्य इति वचनात् त- स्यैवर्णदानाधिकार सत्यपि पीच तं प्रति तद्दिधानासम्भवा- गोपनायादिना घटस्थ ग्रहणे रिक्थ याह इत्येतेनैव तस्यापि त- लियर्थं पात्र विधरतः । पाच ग पितामहटक्यायोऽ- पि पुखवष्हणन्दै यमित्युक्ते दण्डामिकया सति सट्रिक्थेऽन्य- स्य तहहयाधिकारी दूरनिरस्तः । एवमेव प्रपौवेऽपि न्यायः । पतएवं प्रपौषसंग्रहार्थं पुषपोच्योरिति, बहुवचनमितरथा दिवचनं व्यक्त्यभिप्रायकं बहुवचनमिति वा कल्पा स्यात् । ए- वञ्चायमर्थः । पुत्र पौषश पुत्रस्य पौत्र: पुषपोषः, सचेति प. छोरारपुरुषोत्तरमाछत्तपुत्रपौवपदे पुवच पोलश सावितिहरे पुत्रपौवौः च पुत्रपौवर्य ति तत्पुरुषरूपपुत्रपौत्रपदे सरुपैयाशेपे वचनोपपत्तिः । पुत्रपौत्र प्रपोरितियावत् । पौरपदं प्रपौत्रीपलधणं वा । पुवापेक्षया पौवस्य रादपेक्षा प्रपौत्वस्य पदाने विशेषप्रकारविधिरप्यत एष सगरते। • एप एम-पा... २ पुस्तकयोः।

·वीरमित्रीदये। ११७ । अन्यथा प्रपौवे विशिष्टविधिकल्पनापत्तिः । वयायान्तुल्योप- कारित्वञ्च पावंगविधिना पिण्डदानेनास्पष्टम् । तथा च मनुः । • वयाणामुद कवाय॑न्विषु पिण्डः प्रवर्तते । चतुर्थः संप्रदातेषां पञ्चमी नोपपद्यते॥ । “बौधायनोऽपि । पुत्रपौत्र प्रपौवाननुक्रम्याइ “प्रपिता- मंडः पितामहः पिता स्वयं मौय्यांधातरः सपर्णायाः पुवः प्रपौत्र एतानविभनदायादान् सपिण्डानाचक्षते । विभतादाया- दवासकुल्यानाचक्षते। सत्खनजेषु तगामी चर्चा भवतीति।" पस्यार्थः । पिवादिपिण्डवयेषु सपिण्डमेन भोत्तृत्वारपुत्वादि- भिस्तत्पिण्डस्यैव दानात् । यो हिजोवन् पिण्डदाता सम- स: सन् मपिण्डनेन तस्पिण्डभोता । एवं मध्यस्थितः पुरूपी जीवन पूर्वेषां पिण्डदाता मृतद्य तस्पिण्डभोजी परेपानीयता पिण्डसंप्रदाननं मृतथ तैः सह दौडिवादिदेयपिण्डभोक्ता पतो येषामयं पिण्डदासा ये वा सहसपिण्डभीतारस्ते ऽविभ- पिण्ड पदायमभनौत्य विभक्तदायादाः सपिण्डा एफपि- ण्ड सम्बन्धात्पञ्चमस्य तु पूर्वस्य मध्यमः पञ्चमो न पिण्डदाता न च तपिण्डभोता एवमधस्तनोऽपि पञ्चमी मध्यमस्य न पिण्डदाता नापि सगोशा । एतेन यक्षप्रपितामहात् प्रति पूर्वपुरुषास्त्रयः प्रतिप्रग्यप्त प्रभृत्यधस्तमपुरुषास्त्रय एकपिण्ड- भोलवाभावादिभत्ता दायादाः पञ्चमप्रभृतय उभयत: सकु- त्या त्याचवते मुनिः दालमावसम्बन्धात् । इदं सपिण्डव सकुल्यत्व दायग्रहणोपयोगिरवनोन सत्मकरणपाठात् ॥ अशीच विवाहाद्यर्थन्तु पिण्ड निशाभुलाममि । लेपभाजयतुांद्याः पिशाद्या: पिगडमागिनः । पिण्डदः मप्तमस्तेषां सापिण्डामाप्तपीरूपम् ।

·११८ दायभागः।। . इति स्मरणात् । सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवित्त इति ॥ पञ्चमात् सप्तमार्थ माढत: पिटतस्तथेति योगीश्वर- वाक्यैकवाक्यतया ॥ सप्तमे पुरुषे स्थित्वाऽष्टमे विनिवसति व्याख्येयम् । सेन यथा प्रत्तानान्तु स्त्रीणां विपुरुपं विज्ञाय तहत्याशौचप्र- करणपठितं तन्मावोपगि त्रिपुरुषं सापिण्डा तथेदं विभाग- मावोपयोगीति ध्ये यम् । कात्यायनस्तु स्पष्टमेव पुत्रपौत्र- प्रपौत्राणां धनग्रहणमाह ॥ पविभक्ती मृते पुढे सत्मतं रिक्थभागिनम् । कुर्मीत जीवनं येन लब नैव पियामाहात् । समेतांशं स पिल्यन्तु पिटव्यात्तस्थ वा सुसात् । स एवांशस्तु सर्वषां भातृणां न्यायतो भवेत् । लमेत तत्सुतो वापि निहत्तिः परसो भवेत् ।। इति प्रपौवानन्तरमुतो यः प्राप्त प्रभृत्यनाधिकारः स स- पिण्डविन ध्ये यः । सकुल्य वन त्यस्त्वे व यथाप्रत्यासत्तिः । भासणामेकनातानामित्यादि तु दायोतिरिक्तथाचादिपुत्र- कार्यकारित्यपरं भालपुत्रस्य पुत्रीकरणसम्भवे नान्यः पुवीक. रणीय ति नियमार्थम् पन्यघा भारपुवस्य भ्राधननारम- मिधानमपुतरिय हायभिधायफे वाक्ये क्रमपर न सही- त। पुवाटौनान्द योग्णाम्पिवादिविकमहोपकारकारित्वात् पुवादिभिर्य होतं धनं स्वामिन एवोपकारकमुपकारप्रत्या- सत्या तदीयमेव । उपकारप्रत्यात्तिथाभ्यर्षिता। ययाह । ज्येष्ठन नारामावेगा पुवी भवति मानवः । पिस पामनगाय य स सम्मानन्धु महति ॥ है ·वीरमित्रोदये। ११६ । 4 ॥ तस्मादिति हेतुलेनोपकारकत्व स्मोपन्चासाहायभागप्र- करणेधन खाम्युपकारकखातिशयो यत्र स्थितस्य सहनस्य भ- पति स एव तद्धनग्राहीति प्रत्यासत्तिरोत्सर्गिक्यभ्यहिता चेति सूचितम् । पुवादीनां महोपकारकत्वञ्चानकश्रुतिस्मृतिपुरा- णादिप्रसिद्धम् । राव थुतिईरिश्चन्द्रोपाख्याने वकृचब्राह्मणे । यस्विम पुत्रमिच्छन्ति ये विजानन्ति येच न । किवित्पुत्रेण विन्दै त सन्ममाचक्ष्य नारदेति । गाथया हरिचन्द्र ण पृष्टो नारदो दशभिगाथाभिः पुचमाहात्मापरा- भिः प्रबोधिसवानित्युक्तम् । स एकया पृष्टी दशभिः प्रत्यु- वाच भेटणमस्मिन् सन्नयत्यमृतरपञ्च गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्ये जोवतीमुखमित्यादिना। मृतयथ । मनुविष्णू । पुन्नाम्रो नरकाद्यस्मा पितरन्वायते सुतः । तस्मात्युत्त इति प्रोतः स्वयमेव स्वयम्भुवा । गस्ति खिती । पित वामन पो जीवनदृष्ट्वा पुत्रमुखम्पिका । खग्र्गी सुतेन जातेन सस्मिन् संन्यस्य ताम्॥ पग्निहोवन्त यो वेदा यज्ञायव सदक्षिणाः ॥ ज्येष्ठ पुत्रप्रसूतस्य कला नाईन्ति पोड़गीम् ॥ मनुस्लिखितवशिष्ठहारोता. । पुवेण लोकान् नयति पौवेयानन्त्यमयुते । पथ पुत्रस्य पौवेण नस्याप्नोति विष्टमम् ॥ याज्ञवल्क्यः । लोकानन्त्यन्दिवः प्राप्तिः पुत्रपौषप्रपाकैः । यस्मात्तस्मात् स्त्रियः सेन्या. कर्तव्याथ सुरचिताइति। पुराणादिषपाम्यानानि पुत्रादिप्रशसा मौनि यहूनि । त. * स तेन-पा. १ पुस्तके ।

·१२० ' . दायभागः। - . - स्मात् प्रपोषपर्यन्ताभावे विभक्तासंसृष्टपतिरिक्थहारिणी पत्तीति सिद्धम् । पत्र मोमूगावहनः बहस्पतिविरोधानिय व्य- वस्था यदोछ । विभक्ता भातरी ये चं संप्रीत्यैकत्र संस्थिताः । पुनर्विभागकरण तेषां ज्येष्ठं न विद्यते ॥ यदा कश्चित्म मौयेत प्रवनेहा कथञ्चन । न लुप्यते तस्य भागः सोदयस्य विधीयते गा या तस्य भगिनी सा तु ततोऽशं लब्धमइति । पनपत्यस्य धर्मोऽग्रममार्यपिटकस्य च ॥ संसृष्टानान्तु यः कशिविद्याशौर्यादिना धनम् । प्राप्नोति तस्य दोसव्यो इंशः शेषाः समांशिन इति ॥ 'पवोपक्रमोपसंहारयोः संसृष्टवकीर्तनात् तत्सन्दंशप- तितन्न लुप्यते तस्य भागः सोदयस्य विधीयत इतिव- चनं संसृष्टिविषयमवश्यं वाच्चन्तत्व घानपत्यस्य धर्मोऽयम- चैत्यभिधानात्युत्तहिटपतोपितृयामभावे संसृष्टसोदराधिकारः प्रतीयतइति कथमस्य पतावाधफेव- म्। किञ्च न लुप्यतति संरष्टा विभताभावनारौयद्रव्यस्य मिथीभूतस्य लोपायामुपपद्यसे । पविभशासंसृष्टधमे तु विभो का लोपशमा तम्मात्सपृष्टविषय त्वमेवामीयां लिगा- दपि । किञ्च । पतीतः पूर्व भापधिकारयोधकशतादिवघ- नानां संमृष्टाविभताविपयत्वं विस्पष्टवचनान्तरान्यायादा प्रब. लाटुच्यते । नायः विस्पष्ट दिशेपवचनाभावात् । संमृष्टिनम्त संमृष्टीस्यादि वक्ष्यमागावधनन्तु भावधियारावसरे विशेषकथ- नं नामुमर्थमवगमयति । इस्पतिवचनन्तु पुचाटिपिटपर्य- साभावे संमृष्ट मोदराधिकारवोधक प्रत्युतासमष्टविषयकता भायंपिटकस्य ·वीरमित्रोदये। १२१ "मेवावगमयति । न द्वितीयः । न्यायो धयं वाच्यः । अविभाग समगयोर्यदेकस्य धन तदेवापरस्यापीति तव: खत्वेऽपगतेऽपि जीवतस्तरम्वत्वात्तद्गामिता युक्ता न खाम्यन्तरकल्पनेति । न चासौ युक्त. । अविभागससर्गवतामप्यविनातैकदेशव्यवस्थि- तिप्रतिनियताश्रयमेव स्वत्व नवेकै कन्न सर्वेषां नापि सम ये अनेक स्वत्वोत्पादविनाशकल्पनाप्रसङ्गात् । किञ्च पाणिग्र- हगणाधि सहत्वमित्यादिप्राग्लिखितगौतमादियचनेभ्यः पत्न्या परिणयादुत्पन्नम्पतिधने स्वत्वमविभक्तससृष्टभर्तृमरणे नश्यत्य- न्यत्र च न नश्यतीति कल्पनायर्याम्प्रमाणाभाव । पुत्रादिषु सत्सु तदधिकारशास्त्रबलादेव पतीखवनाशः कल्पाते । श्र- वापि ससृष्टाविभतभावधिकारशास्त्रात्तन्नाश. । कल्पातति चेन्न भन्यस्य तादृशशास्त्र स्थादर्शनात् । अस्य चेतरथा अन्योन्याश्रयप्रसङ्गादसिद्धः । सिद हि ससृष्टाविभक्तभ- खामित्वनाशे भावधिकारशास्त्रस्य तद्विषयकत्वम् । सिद्धच र्तृमरणे -पतो तस्मिन् पतीखत्वनाशकल्पनेति । अतव योगीश्वरविष्णादिवचने पुवराहित्य मेवीपात्त' न तु विभ- तरवाससृष्टत्वे । विभागस्यानत्वात्स टिनाञ्च वक्ष्यमाग वादादुपारी एवेति चेत् राईि मुख्य गौगापुत्र पु रि- क्थयाहिरायोक्तेषु तदितरविपयत्वसप्यर्यात्मियतीत्यपुचव- मपि नोपादेयम् । पपुत्रस्यै तएवानेनैव क्रमेण ति नियमार्थ- तया तत्मार्थक्यमन्ययोरपि तुल्यम् । विभागोनपर्यवसानन्तु न.नातमेच । समृष्टिवचन भावधिकारावसरे विधानार्यन प. रन्यायपवादार्थमित्य तमेव । किञ्च शब्दन्ति खितादिवचना- नामविमतसंसृष्टवाटपरत्वे साहशस्यापुखस्य धनन्तविध. मृतस्य तब-पा० ११२ पुस्तकयो ।

·१२२ 'दायभाग। भारगामि तदभावे पितरी हरतामित्यम्य कोऽर्थः किं विभ-- क्लासंसृष्टीपियरी गृहणीयातामिति उतविभत्तासंमृष्टाविति । तव न प्रथमः कल्पः । तादृशयो: पित्रो: पत्रीसाध्यत्वात्क- थं भावभावे पतीतः पूर्वन्तयोरधिकारवोधः । नापि द्वितीयः । अविभक्तसंमृष्टपिटमाधात्वं सर्वेषामविवादाचनवैययात् । अपि च यथा पिता भाता च विमताससृष्टधने शरीरदाट- तया अत्मा वै नायते पुचः यथैवात्मा तथा सुत इत्ये कत्वस्मृ वेई नदेहयोच पौधयोः पितुः प्रभुत्वातपिढदैयपितामहफिल तामहपिण्डहये सपिण्डनेन मृतस्य पुत्रस्य भोक्तृत्वान्जीव- ति च पितरि पुवायां पार्वणपिण्डदानाभावाद भाटभ्यः पूर्व- म्पिवीरधिकारस्तथे तरवापि युक्तः । पविभागसंसर्गयोरविशे- पाहा तुख्याधिकारी युक्तो न तु मावभावे पितुरिति । कि- व पित्रोरविभक्तसंसृष्टत्वविशेषणमनुपपन्न माघा सह विभा. गाभावेनाविभक्तविशेषणानर्थक्यात् । अतएव संसगांभावोs- पि विभागपूर्वकत्वात्तस्य । यथा बृहस्पतिः ॥ विभतो यः पुनः पित्रा मात्रा चैका संस्थितः । पिटव्येणाथवा प्रोत्या स तत्संसृष्ट उच्यत इति ॥ एतेन येषामेव हि पिटभाटपिटव्याणां पिटपितामहा- जितट्रव्येणाविभक्तत्वमुत्पत्तितः सम्भवति तएव विमताः स- न्तः परस्पपीत्या पूर्व विभागध्वंसेन यत्तद धनन्तन्मम यञ्च म- म तत्तवेत्यभिन्नतयै कपार्कन पूर्ववदेकरहितया स्थिताः संम. ज्यन्ते । न पुनरनेवम्भूता द्रव्यसंसर्गमात्र णवणिजामपि सम्भ- नाद्य । इति-यो. १ पुस्तके । .

·वीरमित्रोदये। -- व समत्याने संसृष्टत्वव्यवहारापत्त: । प्रीतिपूर्वोक्ताभिसन्धि- रहितानां सौकय्यांदिवशाद ट्रयामयणेन व्यवहारादि कुर्व- तां भावादीनामप्यत एव न समृष्टिव्यवहारः। तस्मान्माटग- तो भाटसद्भावाधिकारविरोधो दुःसमाधः । पतः प्रपौवप- यताभावएवाविशेषेणापुवामौतभर्तृधने समस्त ऽधिकारि- गो पबीत्य व रमणीयम् । न त्यथुतासंसृष्ट विमतगोचर त्य- कल्पना । निवेन्द्रियादयोऽप्येवमाहुः । प्रपौवपर्यन्ताभावे तस्या पपि भर्तुः श्रादादिनोपकारकरवातिशयात् । पत्न्येवदद्यातपिण्ड कृत्स्नमंशं हरेत चेति मनुवचनादिभ्यः । व्यासोऽपि । मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता। नाता प्रतिदिनम्मत्या भर्ने दद्याजलाननीन् ॥ कुर्याचानुदिनम्भक्त्या देवतातिथिपुजनम् । विपीराराधन चैव कुर्य्यानित्यमनुव्रता ॥ दानानि विप्रमुख्यभ्यो दद्यारपुण्य विद्धये । उपवासाथ विविधान् कुय्यांच्छास्वोदितान् शुभे॥ लोकानारस्थम्भारमात्मानञ्च वरानने । तारयस्युमय नारी नित्य धर्मपरायणेत्यादि । तस्मात्परन्या अपि पतिनरकनिस्तारकत्वाइनहीनतया वा कार्य कुर्वन्ती खीयापुग नाह शरीरसम्तवात्पत्य शरीर- स्य यस्य भार्या सुगम्पिवेदित्यादिलिगदर्शनात्पतिमपि पा- वर्य दिति नया गृहीतं खाम्यर्थमेव तहन भवतीति सर्वेभ्यो- न्येभ्य. पूर्व परन्या एव पतिधनग्रहण युक्तम् । गहादिवच. ने तु व्यवहितयोजना कर्या । मपुत्रस्य पुत्रपौत्वप्रपौवरहितम्य म्वय्यांतम्य धन ज्येष्ठा प्रभस्यतमा पत्री लभते । सदमाये दुटिदौहित्रयोथाभावे ब्रह्मचर्यव्रते म्ब्रिता-पा. १ पुस्तके ।

·१२४ दायभागः। -- 15 -९ पितरो लभेयातान्सटभावे भाटगामीति । तदभाव इति म. ध्यपठितं पूर्वोत्तराभ्यामविरोधान्यायस्य पूर्वमुक्तत्वाञ्च सम्बध्य. ते । भासणामप्रजाः प्रेयादित्यादीनिनारदादि वचनान्यपि पनीरूपपरिणौतस्त्री विषयाणि स्त्रीशब्दमावीपादानात्तन्न । पाच पत्रीशब्दोपादानात् परिणीतानामपि चोपत्रोत्व प्रा. क् प्रश्चितम् । अत एव नारदस्यैव वचनान्तरे। : अन्यत्र ब्राह्मणाकिन्तु राना धर्मपरायणः । तत् स्त्रीणां नीयनं 'दद्यादेष दांयविधिः स्मृतः ॥ इति स्त्रौशब्दश्रवणादपतीनामंब्राह्मणस्त्रीणां वतनदा- नमाह । पतीनान्त्वब्राह्मणस्त्रीणामपि कृत्स्नभर्तृधनाधिकार- माइ । वृहस्पतिः। येऽपुत्राः चवविशुद्राः पतीमाढविवर्जिताः । तेषां धनं इरेट्राना सर्वस्याधिपतिहि सः ॥ पतीभाटविवर्जिता इति सब्रह्मचारिपर्यन्तामागोपलच- कम्। तेषां बधक्रमत्वान्मध्ये रानोऽननुप्रवेशात्। प्रदर्शितविष्णु- वचने सहाध्यायिपर्यन्तानभिधाय तदभावे ब्राह्मणधनवन रा- जगामौति कधनाचे ति तत्वम्विविनक्ति ममतवेदमालोचनीयम्। नारदशसादिवचनानामविभक्तसंमृष्टिविषयत्वेन या व्यवस्था सत्र न्यायविरोधो वा टूषण वचनविरोधो वा न तावनाय- विरोधः। बाधकन्यायस्याभावात् । प्रत्युत्त साधको न्यायोऽस्ति । तथाहि पविभक्तप्रमीते तावत्तस्यांश एव नाभूत्किमियरहणातु संसृष्ट नातोऽप्यंशः पुन: साधारगम्वत्वात्परन्या अपगतः।न च साधारणम्वत्वाश्रयोऽप्यविविलम्तागोऽस्त्वेवेति वाच्यम् । भस्तु- सावतापि यत्प्रतियोगिक साधारणं खत्वनादपगमे विदामाम- ·वीरमित्रोदये। १२५ खरवकःसंक्रम एवोचितो न त्वन्यस्वत्वोत्पत्तिकल्पना "पाणि- पाणादि सहबदमसु तत्फलेषु द्रव्यपरिग्रहेपु "तिगौतम- बचनात्तत्परन्या भपि तद्भागेऽविविक्तेऽपि खत्वमुत्पन्न तन्नाश विमिति तत्वस्वं कम्यत इति चेन्न। पोपपत्तिकोऽस्ति न तु ताविकः । परन्या: पतिद्रव्ये खत्व क्षीरनीरवदेकन्तोलीभा- वापन्न सहाधिकारिकर्मोपयोगि न तु भातगामिव परस्प. रम् । तत एव तेषां विभागो न तु मायापत्योः । एतन्नााय- मूतकमेव नायापत्योर्न विभागो विद्यत इति वचनम्। तथा च पत्यः स्वर गमे तस्याः खत्वापगमस्तवावश्यकः एवचाविभ- जसंसृष्टिपतिखापतये पत्न्याः खत्वोत्पत्ति; कल्प्यतामवि- भक्तसंसृष्टिवस्वम् सतोऽमाधारण्य येति वोक्षायामुत्तरपक्ष- कवीकरणमेवोचितं लाघवात् । नच परन्येव विभागप्रति- योगिनी । प्रापकप्रमाणाभावात् । नचेतान्येव वचनानि ग्रा- प्रकागि । तेषां विषय विवादाहिमतासमृष्टिविषयवनाप्यु- पपत्तेः । पतएवान्योन्याशयोऽपि दवीयान् । विमर्शदशाया- तदप्रसज्ञात् । सति विमर्श सहिपरवनिशयादेव । पयि गि संमगवतामपीत्यादि च यदुतन्तन्नास्मत्पचनतिक्षमम् । प्रति- नियताविविक्तखत्यखीकारडपि ससृष्टाविभक्तविषयताया न्या- यान्तरसिदत्वात्। न चाश्रुतविभक्तासंसृष्टविषयत्वं पतीत्यादि पाक्यानामप्रमाणकम् विरुधनारदादिवचनानां व्यवस्थान्त- रासम्भवे पूर्वोपपादितन्यायोपष्टम्भापत रेव प्रमाणत्वात् । व्यवस्थान्तरासंम्भवच वक्ष्यामः । न च यथाविभागस्योक्तरवा. संसृष्टिनाञ्च वक्ष्यमाणत्वादाविभक्तासंसृष्टिधनपरत्वम्पती. स्थादेरायातीति तदनुपादानन्तथा मुम्स्यगोणपुर विभागम- का पतीत्यादिवचनारम्भादपुषधनविषयत्वमपि सिध्यति ते.

·१२६ दायभागः।। भ पामित्यपुत्रस्य त्यपि न वाच्यमिति । एक द्वौरसः पुत्तः न भातगे न पितरी पुचा रिक्थहराः पितुरित्यस्यार्थ स्व स्मृत्यन्त रोक्तस्य योगीश्वरेण वचनान्तरेणानुक्तस्तदवयोधनार्य- खात् । अन्यथा जौवंदजीवहिभागयो: ' सत्खपि पुवेषु पिटरनीनां यथांशभाक्तनाथावापीति शहा स्यात् । पुत्ववि- भागपर्यवमानउक्त त्वान्न तछवायसर इति यदि ताई स्मृत्य. मारष्वक एवौरसो न भातरी न पितर इति स्वतन्त्रस्य मुख्य- गोणपुषसत्वे परन्याद्यनधिवारप्रतिपादकशास्त्रस्य । सुरारामा. नर्थक्यं स्यात् स्पष्टीकरणार्थमर्थन्यायसिहमपि निबध्यते व्यवहावशाम्बइति समाधिः पदमावे सुतरां सुक्दः । स्प- धार्थ विभतासंसृष्टत्वे भपि कुलो नोपात्ते इति चेत् खतन्ते- छत्वाग्मुनीनाम् । पारोपे सति निमित्तानुसरणमितिन्या- ये च यत्र न्यायार्थसिनिबन्धनमस्ति तत्र सिहस्य गतिथि- न्तनीयेति रीत्या स्पष्टीकरणार्थतया वैयर्थं परितियते न त तदभिधानापादनं सर्वघोचितम् । यच्च ससृष्टिनस्तु संसृष्टीत्य- स्य भावधिकारावसरे विशेषविधानमावार्थवन्न पत्याापवा- टकस्वमित्य तन्तदतिवातम् । तु शब्दविरोधात् । उत्तरोत्तरं पूर्वपूर्वापवादसन्दर्भाच्च । पतएवं प्रतिवाक्यं तुशब्दोपादा- नम् । क्लीया दिवाक्य पुत्वादिसकानदायग्रहणाधिकारिणं कोवस्वादिनाधिकारापवादकमिति । अतएव मिताक्षरा- कृता तथैव तानि वचनान्यवतारितानि व्यानि च । यत्त किञ्चल्यादिना शवलिखितवचने भावभावे पित्री- रधिकारों · विकल्पा' खण्डिसस्तदप्यतिफल्गु । 'भवन्म- यापि व्युक्रमेण विभत्तासंसृष्टपिटपरत्वेन रास्य व्याख्यासुंश- क्यत्वेनैकापर्यनुयोगात् । यच्चापि चैत्यादि सदापि तुल्ययो.

·वीरमित्रोदये। १२७ । गक्षेममित्यु पेक्ष्यम् । यदपि किञ्चत्यादि सदपि मात्र शे विशे षणासम्बन्धेऽपि योग्यतया पित्र सम्बन्धादचोदाम् । वस्तुत 'स्तु साक्षान्माला विभागाभावे जावविभाग पिविच्छया तस्या पपि भागसम्भवादजीवविभाग तु साधादेव विभागीत । प्रोत्याऽभिसन्धिविशेषपूर्वक पुत्रं सह ससर्गासम्भवात् । नचैव विभक्तो य इत्यादि वृहस्पतिवचनविरोध । प्रतएव मिताक्षरा कताम्युक्तम् । ससर्गश्च न यन केनापि किन्तु पिवा धात्रापिट- व्येगा वेत्यव सम्मतित्वेन सहचनमुपन्यस्यतेति वाच्यम्। यतस्त- था सति सकललोकव्यवहारसिद्यो दौशिवादिससर्गीऽप्यन्याय्य स्यात् । सम्माोपा परस्पविभागस्त पामेव तत्पूर्वक परस्य रससर्गोऽप्यभिसन्धिविशेषपुर्वको न परस्परद्रव्यमिश्रीकरणमा बेण वणिगादीनामिवेत्यव वृहस्पतिवचनतात्पर्य्यनमावादि- निवत्ती । चिटोपपरिसब्यापत्ते । अतएव भात्रा वा पिट- व्येणाघवेत्यनास्थाया वादिशब्दस्तधोपात्त । रत्नाकर चण्ड- श्वरेणाप्युक्तम् । अनास्थाया वाकार । सेन पिटव्यजेनागि ना कृतविभाग एकत्र स्थित ससृष्ट सर्वलोकरहीती लभत इति । वाचस्यतिरप्ये व मेवाह । यत्तु तेनोक्त पृथग्धनानामे कब मेलनमेव ससर्गी लाघवात् । नतु विभागपूर्वकस्वन्तचवि- शेषण परस्परानुमतिय हेतुरिति । तन्न । पुन शब्दविरोधाद विभागेऽपि ससर्गशब्दप्रयोगापत्ते । मन्मना खवानगीकारे. रातत्रापि पृथग्धनमेलनात, अन्यथा विकल्प उभयस्य शास्त्रा- धवाविवादिसमुच्छ्रितससर्गोपि लोकसिहो व्याहग्येत मिता धरा कृतोपि नयन कैनापोति वदतो यथाकश्चित्तद्न्यामि अणससर्गव्याहत्त्या विभागपूर्वकाभिसन्धिविशेषकृतससर्गमि यम एवाभिप्रेतो न मावादिव्यावृत्ति भावधिकारावसरे ·दायमानः। महाप्रकरणादर्शपूर्णमासाङ्गम् । ये तु पात्तना गुणास्त पुं- नर्वचनादेव दूरस्थानुवादेनैव द्वादशोपसत्त्ववत्सामिधन्यनुवाद न विधीय॑न्तति भमतेन सिद्धान्तितम् । वस्तुतस्तु या तस्य भगिनौत्यनेन सोदराभाव यो भगिन्यधिकारः ससृष्टिधने प्रती- यते तस्यैवाव्यवहितस्यानपत्यस्येति वाक्यशेषस्नायमिति सर्व- नाना परामर्शस्तब च न कोऽपि विरोधः। चन्द्रिकार्यामध्यव- मेवोक्तम् । भविभक्तापुत्पतिस्वामिककृतम्रधनयहणन्तुप- स्न्या कात्यायनवेचनविरुदम् । यदाई ॥ स्वर्यात स्वामिनि स्त्री तु यांसाछादनमागिनी । 'अविभक्त धनाश तु प्रापोत्यामरणान्तिकम्।। तुशब्दो वाशब्दार्थे । तथा चायमर्थः । ग्रासाच्छादनमेव सा. क्षालमते पामरणान्तिक योवनीवं यावता धनेन नौवन स्ना- धिकारिकमावश्वकच कर्म सिद्यति तावदन्तं धनांश या प्राप्नो- ति । धनांप्रामामरणान्तिकमित्युक्त : कृतनन्धनमविभक्तस्य प त्युलभत इति निरस्तम् । न च स्त्रीशब्दधवणात्पनीव्यतिरि- 'तस्त्रीपरमिदमपौति वाच्यम् । भविभक्त इति विशेषणानर्थ- क्यापत्तः। विभक्तऽपि भर्तरि पत्रौभिन्नाया अपुवाया भरण- मात्रोतो. । पतएव कृतेऽप्यशइत्युमुत्तौ छहस्पतिः । प्रदद्यात्य व पिण्ड च क्षेत्रांश वा यदीच्छति। पस्य च व्याख्यान स्मृतिपन्द्रिकायाम् । पिण्डग्रहम शनाच्छादनोपलक्षणार्थतत्पर्याप्त धनन्तत्साम्यादेक क्षेत्रांश वा स्वाच्या भ शाईपत्नीव्यतिरिक्त विधवाय भावादिस्त हन- याही प्रदद्यात् । एवकार. प्रदानस्यावश्यकत्वार्घ इति । एत- विषयकमेव नारदवचनम् । "यावत्यो विधवा: साध्वयोज्य हैन विशुरेप वा। तरसम्पादक-मा. १ पुस्तके।

·H वीरमिनोदये। १३१. गोवनेनापि वान्येन भर्तव्याम्छादनाशनैरिति । भर्तृधनयाहिणोति सर्वत्र शेषः । धनग्रहनिमित्तत्वाइर. णस्य । साध्व्य इत्यनेन सर्वध साध्वीनामेव भरणमसाध्वी- नान्तु पतोनाच न तदपि । साच्छिन्द्युरितासु रिवति प्रागृती- नारयजन वाक्यशेषादिभ्यः। अतएव साध्वीनां पोषनाथ श्वशु- रादिभिर्दसमन्यैरपि दायादैनापहरणीयमित्यप्याच वृहस्पतिः। । स्थावरादि धनं स्त्रीभ्यो यद्दतं श्वशुरेण तु । न तक्यसमाहर्तुन्दायादैरिह माई चिदिति ॥ पन्याशीनान्तुदत्तमप्याहव्यमित्याह कात्यायन: ॥ भक्ति मह सिलप्तांशं गुमशथूषचे रता। न कुर्य्याद्यदि शुश्रू पाञ्चल पिण्डे नियोजयेत् ॥ अपकारक्रियायुक्ता निलज्जा धार्थनाशिका । व्यभिचाररता या च स्त्रीधनन्न च सार्हति ॥ . नाईतीत्यनेन नदेयचीवनपर्याप्तमपि । दतमपि वाह- श्याः सकाशादपहरणीयमिति हयमप्युक्तम्भवति। यत्त 'तस्मात् स्त्रियोऽनिन्द्रिया पदाया' इति श्रुतिवचनन्तन्मूलकच "अनि- न्द्रिया घटायादाः स्त्रियो नित्यमिति स्थिति"रिति मनुवच- नन्सहयमपि यासां शृगग्राहिकया धनयहां नोक्तन्त द्विषयम- असेयम् । गौतममितादराया हरदत्तोऽप्येवमेवाइ । केचित्त, निरिन्द्रियपदसमभिव्याहारनिन्दामात्रमरादित्याहुम्तन्न । दायादवांश निन्दया निषेधकल्पनावश्यम्भावात् । रागाद्दा- यग्रहणप्राप्त नित्यानुवादसम्भवात् । प्रनिन्द्रियत्वन्तु पुम्यार- रतन्नपात्कचिदनुवादः । वस्तुखभावविपरीतनिधिकान्यनम्य बाधात् तस्मात्पूर्वोक्त एव समाधिः । पराशस्मृसिटीकायां विद्यारण्यचरणास्तु तिमेवैनामन्यया न्याचम्यः । पवीय- ·१२८ दायभागः। सृष्टिसोटरत्वादिविशेषविधानाधत्वं च यदस्य संसृष्टिनस्तु सं. मृष्टीत्यादिषचनस्य भवताभिहितं तवतितुच्छ पिवाटिपु] गी- प्रभादिषु चास्य प्रवृत्त्वविरोधात् सञ्च तत्रैव विस्तरेण वस्यामः। नच सावनग्रायविरोधी दूपगा नापि वचनविरोधः । संसृष्टस्या- प्यभार्यापिटकस्येति तेन विशेषग्णादपत्याभावव भार्यापित- भावएर समष्टिमातृधनेधिकार पायातीति वाच्यम् । यतः संघष्टिधनग्रहगा संमृष्टिनां तु यो मागः स तस्या नेष्यते बुधै. रितिनारदेन साक्षादेव सद्धार्यायाः प्रतिषिद्ध' संसृष्टिनां तु यो भागस्तेषामेव स इष्यतइति कल्पतर्यादितपाठप्येवकारे- प परन्यादिप्रतिषेध पायात्येव । नचैवं नारदवचने भातया- मानाः प्रेयादित्यस्य क्रमवलात्समृष्टिविषयत्वे ससृष्टिना तु यो भाग इत्यगेन पौनरुत्य स्यादतः स्त्रीशब्दस्यात्र श्रवणाद- न्यत्र च पत्नीशब्दस्य पनीविषयखेन व्यवस्वैव साधीयसीति- याच्यम्। पूर्वोक्तविपरणे स्त्रीधनाविभाज्यत्वतारणमात्रवि- धानपरतया रामप्रसक्तः । स्त्रीमात्रस्य रामनग्रहणस्य पत्रोत्या. दिवाक्यैः पत्रीपदोपेतैरप्रसक्तत्वेन तत्प्रतिषेधासम्भवाच्च व. शिष्ठवचने च रिक्थलोभादिति नियोगविशेषणं भवन्मलेऽनु- पपन्न पुत्रादिरहितमतिधनयहां यदि विभागाविभागसस- गांद्यविशेषेणैष तस्याः मांदी तईि रिक्थन्तोमेन नियोगाही. कारस्तम्या: कदा प्रसक्तो यो निषिध्यते । मन्मते 'तु संस्था विमतमातृसत्वे नारदादिवचनात्तस्या पपुवभ धनसम्बन्ध भावन पुत्दारैव तत्सम्बन्धात्मसत्तो रिक्थलोभन नियोगखो- कारः प्रतिषिध्यते । नवाचापि पतीभिन्नाया भा-या भर्तृध- नानधिकागत्तस्या एवं रिक्यलोभेन प्रमतो निषिध्यते नियो. गस्वीकार इति न मिवटुप्तप्रसनिप्रतीक्षेति वाच्यम् । परन्या ·वोमिचोदये। १२६ एव तव प्रस्तुतत्वातन्निभायोपरत्वानुपपत्तः । अतएव धा. रेश्वरादिभिनियोगार्थिपतीपरत्वे पती त्यादिवाक्यस्यैदमेव व- शिष्ठवचनं प्रमाणतयोपन्य स्तम् । तस्मान्नारदवशिष्ठवाक्यबलात् संसृष्टिभर्तृधनयणप्रतिषेधः पता वृहस्पतिवचने चानपत्यस्य धर्मोऽयममायापिकस्य चेति कथनात्पता सत्यां सोदरस्यापि संसृष्टिधाटवनग्रहणप्रतिषेध इति विरोध पावश्यकः कथश्चिहि- षयव्यवस्थ या परिहतीपरिहतोन्यैः परिहियते । सन्दंशोत्यि- तंप्रकरणवलात्मसक्तमप्यभार्यापिटकस्य संसृष्टि विशेषणत्वमन्य- थासिदनारदादिवाक्यानुरोधादसमृष्टिपरत्यावश्यकराया वा ध्यते। वाक्य विरोधे प्रकरणस्याप्रयोजकत्वात् । नचायमिति सर्व- नाना संमृधिनग्रहणरूपधर्मस्य प्रकान्तस्यानेन विशेषाभिधा- नादनपत्यस्येतिवदभार्यापिटकस्येत्यस्यापि संसृष्टिप्रमीतविशेष- बस्वमिति वाक्ययोरेवायं विरोधः न वाक्यप्रकरणयोरिति वाच्य- मा सर्वनाम्नः संसृष्टिधनयाणपरामर्शकरवेऽपि सोऽयमनपत्यसं- सृष्टिखामिधनग्रहणस्पोधर्मो मायापिटरहितस्यासंसृष्टि नोड- पनपत्यस्य प्रमौतस्य । असमृष्टिविभक्तप्रमीतस्य धनन्तुभाय्या पिट सहितस्यैवानपत्य स्य सोदरी गृह पोयानभाय्यापिधन्यत- खदिति वाक्यार्थोपपत्तः । चकारोऽप्येषमनुकासंसृष्टिसमुच्चया- यो व्याख्येयः। तथासंसृष्टिविषयेगानेन प्रकरणविच्छेदे जाते संसृष्टानान्तु यः कचिदिस्य ग्रिमवाक्ये संसृष्टपदोपादनमपि मा- पफम्भवति भन्यथा प्रक्रमादेवावापि तलामे गन्मन्दप्रयोजन- स्यात् । पतएव साये निविदधिकरणेऽसम्बदनिविद्विछिन्न- सामिधेन्यवानारप्रकरणायाधमुपवीत न सामिधेन्यनमपित १७ ·१३५ दायभागः। . तयह अंगो नास्तीत्यदायादपटस्यार्थः । तब हेतुरनिन्द्रि- या ति इन्द्रियं वै सोमपौध इति सोमेऽपौन्द्रियशब्दप्रयोगा- सतो निर्गता इति सोमपानानधिकृता इति पत्रीवतयहप- शंसति ॥ इति पत्न्यधिकारविचार:॥ परन्यभावे दुहितरोऽपुत्र विभत्तासंसृष्टिधनभानः । तथा च मनुः । यथैवात्मा तथा पुत्रः पुर्वण दुहिता समा।' तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो धन हरेत् । हस्पतिरपि । पहादङ्गासम्भवति पुत्रवद दुहिता नृणाम् । तस्मात् पिटधनन्त्वन्यः कथं राहणीत मानव इति। पत्र पुत्र या समा पुत्रवदिति च साधाजन्य त्ये ऽपि पुत्रे पिवयवानां वाहुल्येन संक्रान्ते१हितरि च पनीनां "पुमान् पुंसोऽधिके शुक्र स्त्री भवत्यधिक स्त्रियाः" इत्या- दिवचनैः स्मृशिवायुर्वेदे च प्रतिपादनात्युचतुल्यत्वं दुहितु- रुत्तमिति द्रष्टव्यम् । पात्मनि 'पामा वै जायते पुत्र' इत्यात्म- भूतपुतुल्यायामित्यर्थः। तिष्ठरन्यामित्यनादरे सप्तमी तामना. हत्य त्यर्थः यद्यप्यगेनी रसपुचाभावे टुहितुर्धनग्रहणामित्य व न्याय उ- कस्तथापि गौणपुचपरन्योरभावै दुहितुर्धनग्रहणामिति को- न्यायः । उच्यते । नारदेन मन्दानुग्रहाय सोऽपि स्पष्टीकृतः । यदाह । पुत्राभावे तु दुहिता तुल्य सन्तानदर्शनादिति । वितवदन्तनैव । पुत्वथ दुहिता चोभी पितृसन्तानकारकाविति । घयमाशयः । पुत्रदुहितरावुभौ पितुः पौवदौशिवास्य- सन्तानकारकावत: सन्तानप्रवत्तक स्वस्थ तुल्यवाद दुहितु- रपि पुवपदधिकारः । पौवदौहिवायसन्सानयोग्य स्वरूपत. T -प्र- 'यो ·वीरमित्रीदये। १३३.. ता स्तुल्यत्वाभावात्कार्यतस्तुल्यत्यमभिप्रेतम् । कार्यमपि न. पाकरणरिक्थयणलक्षण"म्पलपोटैणं देयम्,” पिताम- हद्रव्यमधिकृत्य च “तल स्यात्सदृशं खाम्याम्पतुः पुवस्य धोभ- यो"रिति वचनाम्यां पौवे सति दौहिवस्य सदनधिकारात् । तेनादृष्टमवकार्य थाहकर्तृत्वम् । "पूर्वेषान्तु वधाकारे पौवादोहिवका मता" इति विषा तोः । एवञ्च दृष्टादृष्टोपकारकखसन्तानसुखेनोपकार- कपुवाल्केवलाद दृष्टायकारकस्य सन्तानसुखेनोपकारिका दुहि- न्यूना । न चैवम्यान्य मैचया प्रत्यासना जन्या दुहितशि पबोत: पूर्व सैव धनमईसौति वाच्यम् । यत: सहाधिकारेपा- ग्निहोत्रादिवैदिककर्मोपकारिका कामाख्यपरुपार्थसाधन- तया सन्तानसाधनतया च दृष्टादृष्टापकारकर्वी देवार्धसंस्तु- ता परन्टव ततोऽधिका ततय पुवामाव इति परन्यभावस्या- प्युपलधर्क प्राग्लिखित विष्णुवचनादम्माश्च योगीश्वरवचनात् । यद्यपि पुर्वकर्तृकश्रा सम्प्रदानतया स्वयमेवादृष्टोपचारकः पिता दुहित्रपेक्षया प्रत्यासन्न ति पिता हरेदपुवस्य रिक्य- मिति वचनस्यावसर उचितो दुहितुः प्रोक् तथापि तस्या- मात्मनि तिछन्त्यामित्य नेम शरीरप्रत्यासत्या सेवाग्रेसगैति सदभावेतचनस्यावसरः । वाशब्दोपादानेन तस्य क्रमपरला. भावात् । नीमूतवाहनस्त दुहितुरधिकार सन्तानकारत्वस्य तोनिर्देशात्सन्तानस्य च पिण्डदम्यैवोपकारकखादमिण्टद- स्थानुपकारकरवेनान्यसतानाचाविशेषात् पुषवती मम्मा. वितपुवा वा दुहिता धनाधिकारयो । विधवा बन्ध्यात्वटु- मिटप्रसस्वादिना विपर्यास्तपुवा पुनन्नाधिकारिण्ये येति दो- हितमतमादरणीयमित्या सदपि चिन्त्यम् । प्राथमिकक- धिकारीपोत्याहत्यं दीधिसमतमिल्याइ-पा. १ मुम्तके।

·१३४ दायभागः।। न्याधिकारस्थ "अपुवमृतस्य कुमारी ऋक्थं गृहणीयातद-- भावे चोटेति" पराशरवचनात् "कन्याभ्यश्च पिटद्रव्य"दित्यो- दि देवन्तवचनाच्च सेनैव प्रघमं कन्यै वेका पिढश्वनाधिकारि- गीत्यनेन ग्रन्थेनाभिधानात् । तदानी च मुसम्भावनानिश्चया- भावात् । हेतुनिर्देशस्य प्रत्यासत्यतिशयमावप्रदर्शकतय्याप्युप- पत्तः। किच्च खयमेव कन्याया पसम्भवे सम्भावितयुवा- या: पुत्रवत्यायाधिकार इति वदन् डेतोयभिचारितां द- र्शयति । तस्मान्मदुतरोत्यैव प्रत्यासत्त्यर्थ तया हेतुास्य यः । धारेश्वग्देवखामिदेवशतप्रभृतयस्तु पिता हरेदपुत्रस्येत्यादि- वचनविरोधपरिहाराय दुविधिकारप्रतिपादकवचसा पुविका- विषयत्वं सदभावे तु पिवादय एव यधोक्तकमेगाधिकारिण इत्याहुस्तदतिपेशलम् । पुविकाया"ौरसी धर्मपत्नीजस्तासमः पुतिका सुत दृतीयः पुतिकापुत्र विज्ञायत" दूतियोगीत- रवशिष्ठादिवचनैर्गीयपुत्वकोटिनिविष्टायाः क्षेवजादिपुत्वव"न भातरो न पितरः पुत्रधरिक्थहरा. पितु"रिति गौणपुत्र विषयेण मानवेन वचन परन्यां सत्यामपि रिक्शग्राहिण्यातदभावे रिक्थग्राहित्व दण्डापूपिकवि सिमिति वचनारम्भानर्थ क्या- पत्ते: । दुष्टिमालवाचकाना वइना वचनानां विना कारयां विशेषपरत्व कल्पनानुपपत्ते थे । किञ्च भवन्मते अङ्गागात्मम्म वतीत्यादिना पुविचाविषयेण वचसा पुत्रिकाया धनग्रहणे उक्ती पुनः सगी सदृशेनोटा साध्वी शुथपणे रखा। कताकता वा पुषस्य पितुर्धनहरी तु सा ॥ इत्यनेन पुनर्धनहररवप्रतिपादनन्तेने मुनिना क्रियमा. णं विवरणमावतयाऽपुनमतहर्तव्य स्यात् । मामान्य विशेष- 1 ।

·वीरमित्रोदये। १३५ विषयतयों तु स्पष्ट मैवापौनरुत्यम् । सदृशी पिटसवर्णां । स- दृशेन सयानोति प्रकृष्टापकृष्टवर्णसम्बन्धनिरासाय । ते- जातस्योत्तमवर्णमातामहशाद्वादिनिषेधादिति जीमूतवाहनो *मनादेयम् । जटापदैनैवाधमवर्णसम्बन्धनिरासात् । नद्य धर्मवोढत्वमुत्तमवर्गायाः सम्भवति । तस्मादुत्तमवणं निरासा- 'धे मेव सदृशग्रहणम् । ननु नारदेन कन्यारूपाणां पिटमाटर- हितानां सर्वांसामेष टुहितया पिढधनाप्राप्तिरुत्सर्गतोऽभिहि. ता।यथाह। 'स्यान्तु चेद दुहिता तस्याः मिल्योंशोऽभरणे मतः । 'पसस्कारादरेशागम्परतो विभृयात्पतिरिति । तस्या इति पतिपत्रविहानपनीमधिकृत्या । सेन 'सादृश्यों यदि दुहिता विद्यते तस्याभरणनिमित्तमावपि- स्योऽशस्तम्माद विवाहमस्काराहरणार्थमेव सा पिधनमार्ग भरेत्परंतो विवाहादूर्व पतिस्तां विभूयात् । तेन तावत्काल- भरणाशिष्टमपि ततो गृहणायात् । यथेष्टविनियोगार्थन्तु क न्यायाः पिटधनग्रहण 'दुरापास्तमेव । ततथास्याप्तवादकानि दुहितुः पिटधनप्राप्तप्रतिपादशानि वचनानि सर्वाणि पुवि- 'बाविषयाण्य व पाच्यानि । अन्यथा 'इयोरपि दुहिटसामा- ग्यविषयतयोत्सर्गापवादत्वानुपपत्तेः । तमाहारेश्वरादिमत- मनुमन्तव्यमिति चेन्न । स्यादा यदि नारदाचन विभतविषयं स्यात् । पौवापय्यांलोचनया संसृष्टाविमनविषयमात् स्फुटम वगम्यते । ततय विभक्तविषये दुहिटमावस्य परन्यमावे पित- धने यहणप्रतिपादकानि प्रापकाये व नापवादकानीति पु- विकामाच विषयत्वेषा किमपि बीजम्पश्याम । या, सष्ठ- लमिटधनग्रहणाधिकारप्रतिपादकतया 'कन्याभ्य इत्यादि दे- ..

·१३६ दायभागः । बलवचनं नीमूतवाहमेनोपन्चस्तं तत्पूर्वापरविरुदम् । बीव- विभागे कन्धाभ्य. विवाहमाचोपयुक्तधमे तस्य प्रमाणतयोप- न्यामात् तदपि चाम्माभिः प्राडिरस्तम्। दुझिटवपि प्रथम मप्रताः पिटवन गृहणीयुस्तदभावे प्रत्ता तासामपि मध्ये प्रा- गभावप्रतिष्ठितास्तदभावे प्रतिष्ठिता सर्वा समानरूपास्तु स- मं विभज्य गृहणायुरित्यर्थः सिंहम् । तथा च कात्यायकः । पती पायुधनारी या म्या दयभिचारिणी । तदभावे तु दुहिता यद्यन्टा मवेत् तदेति ॥ गौतमः "स्त्रीधन टुहिलणामप्रसानाम- प्रतिष्ठिताना"ति । प्रतिष्ठिता निधनाः । यद्यपि स्त्रीधन- मित्युक्त तथापि तुल्य न्यायतया पिढधन विषयमप्येतत् । वन्थ्य. त्यादिना सम्मानरहिता प्रतिष्ठितेति तु न युतम् । तस्याः स. नानमुखेनादृष्टोपकाराभावेन धनहारियायोगात् । सहयो स. दृशेनोटेति प्राक् पठितं वहस्पतिवचन स्मृतिचन्द्रिकाकार पत्वं व्याचल्यो । पत्राद्यानि घरवारि विशेषयामि पान्या । मध्यमर्य- याणि दुष्टिविषयाणि । प्राधिनयाहिणी टुहिटविशेषणे ? पवशिष्ट । तालमा येत्य व पुत्रिकेति विशेप्याध्याहामा रा. र दुतितिविशेष्याध्याहारः वागदराय यस्थितविकल्पार्थः। एक्वायमः । पौरसपुचविहीनस्य पितुर्धन विविधापि पुरि- का पता: पूर्व गृहमोगात्। सयपादिविशेषणोपेता तदहि- ता तर जमिति । एत्रच पालय सवमादिविशेषणापता. सिटिनाप्रतितोलान्टानां दुहितां ममाये प्रागनूटर गृह पाति पिरामरायस्वात् । तदमाये जटायतिष्ठिता। भी भार व्यवऽपि भतुभरणामामर्थ्य नाप्रतिसिस्यात् । सदमा प्रायस प्रत्यासत्या समांदिविशेषणोपेतापि धनं याति। - ·- वीरमित्रोदये। १३७ पन्यैस्तु कृतेति पुत्रिका परमकृतेति दुहिटमात्रपरमभ्युपेत्य वाशब्दस्य नास्थापरमास्थायाखिलं दुहिटमात्रविषयं विशेष्या- ध्याहारमन्तरेणैव व्याख्यातम् । सेत्यनेन टुहिमाचपरामर्था- त् । दुहितर इति बहुवचनं मजातीयानां समांशोऽसमान- नातीयानां वर्णक्रमेण विशेषांश इप्ति प्रतिपादनाय ॥ इति दुहितुरधिकारः ॥ दुहितुरभाव दौहित्र: चशब्दादनुतासमुच्चयार्थात् । तथा च विष्णुः । पपुत्रपौत्तसन्ताने दौहिचा धनमाप्नुयुः ॥ • पूर्वेपान्तु वधाकारे पौत्रदौहित्रकाः समाः । अपुत्रपौत्र ति दुहिटपर्यन्ताभावीपलक्षणम् । मनुरपि । अकृता वा कृता वापि यं विन्देत्सदृशात्सुतम् । पौत्रौ मातामहस्तेन दद्यापिण्ड हरेनमिति ॥ पौत्रीत्यनेन यथा पुत्राभावे पौत्रः पितामहधनाधिकारी तथा दुहित्रभावे दौहित्र इत्युक्तम् । वृहस्पतिरपि । यथा पिटधने स्वास्यं तस्याः सत्वपि बन्ध,पु । तथैव तत्स तोऽपौष्टि मात्रमातामहे धने ॥ यघा येन दौहिवदेयपिडेनं दुहिता पिटधनाधिकारि- थी तथैव तेनैव पिण्डदानेन दुझिटसुतोऽपि माताधने स्वामी सत्स्वपि बन्धुषु पिचादिवित्यर्थः। न च पुत्रिकापु- प्रविषयमिदं वचनम् । तस्या इति तत्सुत इति च मर्वनाम- भ्याम्प्रकृतदुष्टिमावपरामात् । पतएव मनुपि दौडिवमा- वस्यैव मातामधनाधिकारं दर्शयति । दौहित्री धखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुईरेत् । स एव दद्याद हौ पिण्डौ पिसे मातामशाय च ॥ विदौहित्रयोलॊो न विशेषोऽस्ति धर्मसः । १८ ·१ दायभागः, वलय धन नीमूतवाहनेनोपन्यस्तं तत्पूर्वापरविरुदम् । बौव- दिमागे कन्याभ्य विवाहमाचोपयुक्तधने तस्य प्रमाणातयोप, भ्यासात् तदपि चाम्माभिः प्राडिरतम् । दुछिटवपि प्रथम ममताः पिट वन ग्रहणीयुस्तदमावे पत्ता तासामपि मध्ये प्रा- गभावप्रतिष्ठितास्तदभावे प्रतिष्ठिता सर्वा समानरुपात - म विभज्य सङ्णा युरित्यर्थ. सिहम् । तथा च कात्यायकः । पती परयुधनहरी या स्या व्यभिचारिणी। तदभावे तु दुहिता यद्यनूढा भवेत् तदेति ॥ गौतमः "स्त्रीधन दुझितणामप्रत्तानाम- प्रतिष्ठिताना"सि । प्रतिष्ठिता, निर्धना.। यद्यपि स्त्रीधन- मित्युक्त तथापि तुल्य न्यायतया पिटधनविषयमप्येतत् । वृन्थ्य खादिना सन्तानरहिता प्रतिष्ठितेति तु न युक्तम् । तस्याः स सानमुखनादृष्टोपकाराभावेन धनहारिवायोगात् । सदृशो स. दृशनोटेति प्राक् पठितं सहस्पतिवचन स्मृतिचन्द्रिकाकार इत्वं व्याख्यो। पनादानि चत्वारि विशेषानि परन्या । अर्ध्वमर्थ- ग्राहीणि दुहितविपयाणि । प्राग्धनग्राहिणी टुहिटविशेषणे भवशिष्ट । कताकता येत्यल पुत्रिकेति विशेप्याध्याहारः। इत रत्र दुहितेतिविशेष्याध्याहारः वाशब्दय व्यवस्थितविकल्पार्थः । एवञ्चायमर्थ । पौरसपुत्रविहीनस्य पितुर्धनं विविधापि पुषि का पराः पूर्व गृहणीयात् । सवर्णादिविशेषगोपेता. तु टुहि- ता सरा अर्ध्वमिति । एवञ्च पता जय सवर्यादिविशेषणापेतन- तिष्ठिनाऽप्रष्ठितोटानटानां दुहितणां समवाये प्रागनूटव रह णाति पित्रा भव्य स्वात् । तदभावे अढाऽपतिष्ठिया । भर्ना भत्त व्यत्वेऽपि भर्तुभरणासामर्थ्य नाप्रतिष्ठितत्वात् । तदभावे प्रागुता प्रत्यासत्या सवर्णादिविशेषणोपेतापि धन गृहयाति । --- ·वीरमित्रोदये। १३६ ता तहदवापि क्रमामन्यत्प्रमागामन्वेषणीयन्तदभाव दारे- तरयोगस्य इन्हवदेकशेपेऽप्यवगते विभज्येव पिवीस्तुल्यतया ध- नग्रहणं युक्तम् । यत्त, पिता सपनी पुत्वेष्वपि साधारणौ मा- ता वसाधारण सि प्रत्यासत्त्यतिशयात्तस्या एव पिटतः प्राग्ध- नग्रहणन्याय्यमित्युक्तन्तदप्यन्याय्यम् । नहि जननीननकयो- जन्यं प्रति प्रत्यासतितारतम्यमस्ति । पुवान्तरजनकस्याप्यतज्न- नकताया माटतुल्यत्वात् । नहि जनकतापि व्यासज्यवर्ति- नी । न च पिटरहीतन्धनं भिन्नोदरेष्वपि सक्रामति । माट- गृहीतरवे तत्सहोदरेष्व वेति मातुरेव धनग्रहणमिति वाच्य- म् । तस्याः प्रत्यासत्तं भ्राटगिनीधनाधिकारविनिगमकतया मनकाज्जनन्या धनग्रहणविनिगमकत्वासम्भवात् । हन्दस्था. नीयैकशेषात्त ल्यतावगती प्रत्यासत्तरप्रयोजकत्वाच्च । सत्यां हि क्रमाकाक्षायां सा क्रमनियामिका नत्वसत्यामपि । त- मात्पिवास्तुल्य खाम्याहिमज्यैवानपत्यविधुपुत्रधनग्रहणमिति । पिताइरेदपुचस्य रिक्थं स्वातस्य धपुच्चस्य माता दायमवाप्नुयादित्यादिवचनेषु पितुर्मात्य निरपेक्षवाम्यप्रतीतयुगपदणायोगात् । ब्राहियवयोन्निरपे- धमाधनरवप्रतीतौ मिश्रवायोगवत् । केचित्तु मातुर्गर्भधारण- पोपवादिनात्यन्तोपकारित्वात्माइसन्तु पितुर्माता गौरवणा- रिच्यते" इत्यादिमारणाञ्च प्रथम मातुर्धनाधिकारमाहुस्तदपि तुच्छम् । पितुरपि संस्कारबत्तिसम्पादनादिना बहुधा सवि. धाटा"तयोरपि पिता श्रेयान् वीनप्राधान्यदर्शनादि"त्या- दिस्मरणेन मत्प्रतिपक्षरवाच्च गौरवमाचस्य धनग्रहण प्रयोन- करवे "उत्पादकब्रह्मदानोगरीयान् ब्रह्मरः पित"त्यादि मार- पाच पिटतोऽपि पूर्वमाचार्यस्याधिकारापत्ते भाट बारपुत्त- योथ सतोः पितामहपिटव्यादानामेव प्रागधिकारापत्तेः। • एकशेयावगरिति-पा. १ पुस्तके । श्रीकरस्तदयुक्तम् -- ·१३८ दायभागः। तयोहि मातापितरौ सम्भूती तस्य देहत इति । पितुरिति मातुः पितुरिति व्याख्येयम् । अतएवाग्रे मा. तामहाय चेत्याइ । अथवा यथा स स्वपितुरखिलं रिक्थं गृह- शाति तथाऽपुत्वस्य मातामहस्यापि । स्वयमेव तत्पुत्वकार्यका- रित्वात् । तदेवाह, स एवेति। स्वपित्रे मातामहाय चेत्यर्थः । मातापितराविति च न यथाक्रममन्वयः किन्तु पौलस्य पिता दौशिवस्य माता धनस्वामिनो देहरा: सम्भूताविति यथायोग्यम् । केचिदपुचोवे ति यथाश्रुतविष्णुवचनात्यती- दुहिटतः प्राग्दौहिवस्य धनाधिकारमाहुस्तद्योगीश्वरविरोधात्त- थैव तत्सुतोऽपौति वहस्पतिवचनेऽपि दुहिटतस्तस्य जघन्यमा- वायगई यम् । इति दौहित्राधिकारः । दौहित्वाभावै पितरौ धनभाजी । अन मिताक्षरा। यद्यपि युगपदधिकणवचनतायां इन्द- स्मरणात्तदपवादत्वाच्चैकशेषम्य मातापिवोधनयो क्रमो न प्रतीयते तथापि विग्रहवाक्ये माशब्दस्य पूर्वनिपातादेक- शेषाभावपक्षे च मातापितरावित्य व माशब्दस्य पूर्वश्रवणा- त्पाठक्रमादेवार्थक्रमोगम्यमान: क्रमाकाचायां सत्या न प- रित्यक्तुमर्ह इति प्रथमं माताऽपुनपुत्रधनभाक् तदभावे पि- ता। किच्च पिता पुत्रान्तरेष्वपि साधारणो माता त्वस्यैवा- साधारणोति प्रत्यासत्यतिशयादनन्तरः सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धनम्भवेदिति मनुना प्रत्यासत्यतिशयेन धनग्रहणाधिकार- स्य विनिगमित स्यात्सपिण्डममानोदकादिवेव विनिगमनाका- झायामेतद्दचनप्रवृत्तरत्राप्यदण्डवास्तित्वादिति । पत्र स्म- तिचन्द्रिकाकार: प्रगल्भते । सारखती भवत इत्यलोत्पत्ति- वाकोक्रमावगत्यभावेन याज्यक्रमेण प्रधानानुष्ठाननामः प. श्वमे निरूपितो न त्वेकशेपत एव काचिकमात् गतिरुपपादि- ·वीरमित्रोदये। १३४ सा तहदवापि क्रमार्थमन्यत्ममागामन्वेषणीयन्तदभाव हारे- तरयोगस्थ इन्हवदेकशेपेऽप्यवगते विभज्येव पिवीस्तुल्यतया ध- नग्रहणं युक्तम् । यत्त, पिता सपत्नी पुत्वेष्वपि साधारणो मा- ता वसाधारणेति प्रत्यासत्यतिशयातस्या एव पिटतः प्रारध- नग्रहगन्याय्यमित्युक्तन्तदप्यन्याय्यम् । नहि जननीजनकयो- जन्यं प्रति प्रत्यासतितारतम्यमस्ति । पुवान्तरननकस्याप्ये सज्ज- नकताया माटतुल्यत्वात् । नहि ननकतापि व्यासज्यवर्ति- नो। न च पिट रहासन्धनं भिन्नोदरेवपि सक्रामति । माट- गृहीतरवे सत्सहोदरेव वैति मातुरेव धनग्रहणमिति वाच्य- म् । तस्याः प्रत्यासत्तं भ्राटगिनीधनाधिकारविनिगमकराया जनकाज्जनन्या धनग्रहणविनिगमकत्वासम्भवात् । इन्दस्था- नीयैकशेषात्त ल्यतावगती प्रत्यासत्तरप्रयोजकत्वाच्च । सत्यां हि क्रमाकाज्ञायां सा क्रमनियामिका नत्व सत्यामपि । रा- समात्पिवास्तुल्य स्वाम्याहिमञ्चैवानपत्यविधुपुत्रधनग्रहणमिति थोकरस्तदयुक्तम् । पिताहरेदपुत्वस्य रिक्थं स्वय्यांसस्य धपुषस्य माता दायमवाप्नुयादित्यादिवचनेषु पितुर्मात्य निरपेघखाम्यप्रतीसेर्युगपद गायोगान् । ब्रोहियवयोनिग्मे- घसाधनश्यप्रतीतो मियत्वामोगवत् । केचित्त मातुर्गर्भधारण- पोषणादिनात्यन्तोपकारित्वा त्ससन्तु पितुर्माता गौरवणा- रिच्यते" इत्यादिस्मरणाच्च प्रथम मातुर्धनाधिकारमाहुस्तदपि तुच्छम् । पितुरपि सम्कारप्तिमम्पादनादिना बहुधा सवि. धारमा तयोरपि पिता गान् वोलप्राधान्यदर्शनादि"त्या- दिम्मान सन्मतिपक्षमा पोरवमाजम्य धन प्रयोग करपे "उत्पाद कब्रह्मदाबोगरीयान् ब्रहारः पित" वादि म्मर- पाच पिट तोऽपि पृर्षमाधाय म्याधिकाराप भांट वाटपुल- योर सतोः पितामहपिटब्याटोनामेय प्राधिकारापत्तः। • एफशेषावगतेरिति-पा. १ पुस्तके ।

·१४० दायभागः। नीमूतवाहनस्तु पितरावित्यमापिटक्रम एव वागम्यते । तथाहि पिप्रातिपदिकात्मवमम्पितुरवगतो द्विवचनाच्च तनैकशेषकल्पनायां सरूपैकशेषासम्भवे विषामन्वादिवचनस- म्वादाच्च विरूपैकशेषत्वनिश्चये मातुरवगमात् । पराः क्रमज्ञानं क्रमाभिधानच्याप्त क्रमाभिधाने व्यापकैति वर्तमान निवर्स- तति यौकरोतिविपरीतक्रमोतिय विज्ञानेश्वरीया न यु- क्त त्याह । तस्मान्नैयायिकक्रमस्यावाव्यवस्थितत्वाद बहिष्णु- वचनोतोः क्रम पादरणीयः । तत्र च दुहिटगामौत्युका सद भावे पिटगामी सदभावे माटगामौत्युक्तम् । मिताक्षगकारस्य तु प्रथमत एव तादृशपाठेनैव बृहविष्णुवचनं लिखतस्तहिरु- हन्यायमात्रायलम्बनेन पितरावित्यत्र पिटत: प्रामातुः पुत्त- धनाधिकार सिद्धान्तयतो महत्ये व हृदयशून्यता प्रतिभाति । दौहित्रस्यापि टुहिटकोटिनिविष्टत्वाद वृहदिपणुना पृथगनभि- धानन्तेन दौहिवाभावाऽपि दुहित्रभावनोपन्तक्ष्यतइति मन्त- व्यम् । तस्मात् स्मृतिचन्द्रिकामटनरत्नकारकल्पतरनाकर- पारिजातकारप्रभृतीनाम्बहनाम्यितुरभावे मातुः पुत्वधना- धिकार इल्ये व सिद्वान्तः । वाचस्पतिना तु सदभावे माटगा- मि तदभावे पिटगामीति वृहहिष्णुवचनं पठित्वा यथा मिता- क्षरमेय सिद्धान्तितं तत्तु कुवापि तदतिरिक्तग्राम्ये तथा पा- ठस्यालिखनाद भ्रान्तिपिल मितमेव । विग्रहवाक्ये माशब्दस्य पूर्व निपातादित्यपि मिताक्षराग्रन्यो दुष्टः विग्रहयाक्ये पूर्वनिपा- सनियमाभावात् ममामे हि तन्नियमः शाब्दिक. मर्यते न त यियहयाक्य इत्यादिविज्ञानेश्वरीतन्याये यद्यामन्चै मक्त तत्प- रिहाराय पराकाम्यते । युगपदधिकरगावधनता तावत् इन्दस्य वमनाधिकरणे वार्तिक तन्वग्वे च महता प्रवन्धेन निर- ·वीरमित्रोदये। १४१ । ता। इतरेतरयोगोऽपि पदान्त गन्वये हन्हाच्छाब्दीत्या प्र- तीयते न पितरौ धनभानावित्यनेन, युगपदन्वयोऽपि वस्तु- गत्या तयोः क्रमेऽपि न वाक्यदोषः । सर्वेश योकरमिथै स्तद- भ्युपगमात्मयसमाधयमिदम् । एकशेषभावपक्षे च मातापि- तरी मातरपितरावित्यत्र मादशब्दस्यपूर्वश्रवगात्ममासैकशेष- योच तुल्यप्रतीतिजनकस्वाभावे विकल्पायोगादवापि तथा प्रतीतिरभ्युपेया विग्रहवाक्ये यद्यपि पूर्वनिपातनियमो नानुशा- सनसिहस्तथापि व्याख्याटसम्प्रदायसिहोऽस्त्येव । न हि वापि पिता व माता च पितरावति वियहन् दृश्यते किन्तु माता च पिता च पितरावित्ये वेत्यगारपि विशेषोऽध्यवसायकर इति न्यायेन तस्यापि विनिगमकता सम्भवतीत्यनेनाशयेन राधोती: सम्भवः । पितुः पुत्वानारमाधारण्य मातुस्त्वमाधारण्यमिति प्रत्यासत्ति- रपि जनकताया अव्यासज्यतिखेऽपि तदभिप्राय गौवोक्ता साधारण्यामाधारण्ये हि सम्बन्धकृते व्यपदेशप्रतीतिविलम्बा- विनम्बने भवत एव तथानुभवात् । वाक्यार्थबोध क्रमाभावे किमिति वस्तुक्रम पाश्रीयतइति श्रीकरोशिस्त वचनान्तरे निरपेषखाम्याधगत्या क्रमापेक्षया स्मृतिपन्द्रि काकागादिभिर- प्यवश्यं निरस्यैव । वृहष्टिष्णुवचनविरोधः परं दुमत्तरोऽवशिष्यते तवापि यथाशक्ति प्रतिविधीयते। गौरवप्रतिपादकानि वच- नानि तामातापिटविषयाणि विरुवानि दृश्यन्ते । तानि वि. पयव्यवस्थायावश्वमविरोधन्नयानि ! तपादि। उपाध्यायाशाचार्य पाचार्याणां शाम्पिता। सासन्तु पितुर्माता गौरवपातिरिच्यते । गर्भधारणपोषाभ्याम्तेन माता गरोयमोत्यादीनि मातु- ·१४२ दायभागः। रभ्यहि तत्वप्रतिपादकानि, तयोरपि पिता श्रेयान्वीमप्राधान्य- दर्शनादित्यादिस्मृतिवचनामि पिवान्जया परशरामेण "मा. तुः शिरस्छिन्नम् रघुनाथन कौशल्यया निवारितेनापि पिता- जया राज्य विहाय वनवास पाहत इत्यादि पौगणिकान्यर्थ- दर्शनानि च पिटपूज्यता प्रत्याय कानि। सेपाञ्चायमविरोध- प्रकारो य: पिता महागुमन्ननगोपेत: "स गुरुय्यः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रत्यच्छता"त्यादि योगीश्वरादिवचीभिः पतिः पादितो माता च तदानावश्यति स्वादिपतिव्रतारवयो. नकममम्त लक्षगरहिता । तयोर्मध्ये मातुरपेचया पितैवाधि- काभ्यहि तः । यत्र तु मातामधल्यादिवत्समस्तपतिव्रतागुणणे- पेतो पिता तु जन्ममावप्रदः स तत्र मालेव पितुरपेक्षयाम्यधि- कमान्या। चिरकारिकोपाख्यानादौमहाभारतादप्येवमुपास्या- नस्वरसादयमर्थ उत्तीयते तदवापि मन्वादिवधमेष्वपुत्वपुत- धनग्रहणाधिकार क्वचित् मातुः प्रथम क्वचित्पितुः प्रतीयमा- न एवमेव व्यवस्थापयितुमहः । तथाहि । पनपत्यस्य पुत्तस्य माता दायमवामुयात् । मातयपि च हत्तायां पितुर्मासा करदन मिति मनुः ॥ भार्यासुतविहीनस्य तनयम्य मृतस्य च । माता रिक्थहरीन्जेया भाता वा तदनुजयेति स्पतिः ॥ पुनमनुरेव । पिता हरेदपुचस्य रिक्थ भातर एवं चेति । तदभावे पिता तदमावे मातेति प्राग् दर्शित बहिणाव- चचानि । योगीश्वरवचने तु पितगवित्यव विज्ञानेश्वरीतरी- त्या प्रामाता तदनु पिता । मन्यमते सम्भय पिटमागः पितु. वा प्राधम्यमिति विप्रतिपत्ती पितुरधिकमान्या या माता सा- रितुरपेक्षया प्रथमाधिकारिणी । या तु पितुरपिछया न्यूनमा.

·वौरमित्रोदये। *१४३ । नभाक् मा पितुः पथात् । युक्तश्चैतत् । वृत्त्यादिसम्विधानम- कुर्वत: पितुरपेक्षया मातुरेवाधिकोपकारकत्वाइनग्रहणम् । वृत्त्यादिसम्विधानक स्तु तस्य यावज्जीवम्भरणपोपणादिनाति. शयितोपकारस्य धनग्रहणमिति सर्वस्मृतीनां सर्वनिबन्धानाचा. दुस्थता भवतीत्यादि सुधीभिर्विभाव्यम् ॥ इति पिच धिकारः । पिचोरभाव भातरो धनमा: । यद्यप्यपुत्वधन घाटगा- मिभपुत्वस्य स्वयांतस्य भ्राटगामि ट्रयन्तदभावे पितरावित्यादि शङ्कपैठौनसीय यवचनयोः भातर एवेति मनुवचनेच पिटतः प्रा- क घाटगान्धनग्रहणं प्रतोयते । “मातयपि च हत्तायां पितु- माताहरेन"मिति च मनुवचने भाटत: प्राक् पितामधास्त- थापि क्रमपरयोगीश्वरबह हिपावचनाविरोधाय तेषान्धनाधि- कारमालपरत्व, मेतकमाविरोधसूचनार्थमेव मनुना भातर एष वेति पैठीनसिनापि ज्यठा वा पनौति वा शब्द प्रयतोऽन्य. था तुल्य कक्ष्याधिकारिपु सत्प्रयोगोऽत्यन्तमयुक्तः स्यादिति मि- ताक्षराकारादयो बहव । कल्पतरकारस्तु पनी भाटस्थले श्रा- छाद्यधिकारिगी साध्वी पत्नी प्रथमाधिकारिणी तदन्या तु मा पितोऽनन्तरम् । पिटभाटस्थ ले त पिपितामहापानि- तं यदिभागेन पुत्र मंक्रान्तधनन्तस्मिन्नपुत्वे प्रमौते पित्तोः पि- द्रव्याविरोधेन यत्तेनोपानि तन्तत्पित्तोः सतोरपि मातृणा- मेवेत्याह । मम तु प्रतिभाति मातयपि च तायामिति म- नु वाक्यं तदभावे मातापितराविति गनपैठीनसिवचनयोः। ततो दायमपुचस्य विभजेरन् सहोदराः। तुल्धा टुहितरो वापि धियमाणः पितापि वा। सणां भातरोमाता भायां चेति यथा क्रमम् ॥

·१४४ दायभागः । तेषाममावे गृह्णीयः कुल्यानां सहवासिनः ॥ इति देवनवचने सर्वचापि वृत्तायान्तदभावे यथा क्रममि- त्यादिपदैः क्रमप्रतीतेोगीश्वरवहिष्णुवचनयोरव क्रमपर- स्वमितरपानवधिकारमानपरत्वेन सदविरोधेन तत्तत्स्थान- निवेशेऽप्यतिरिति समाधि व साधुः फिन्तु क्षेघनादिपुत्वस्थ- ले यथा स्मृतिवचनक्रमविपर्यास भोरसानुकूल्यगुणवत्वागुणव- त्वादिभिर्व्यवस्थापितस्तथात्रापि दायभागप्रकरणे पुचादीना- म्यिवाद्युपकारकत्वकीर्तनस्य गुणवत्वादिकौत्त नस्य वा मन्दप्रयोजनरवात्प्रत्यासत्तितारतम्यवत् धनखाम्युपकारातिश- यानतिशयगुणवत्त्वागुगाय स्वादिभिर्यथावचनं स सर्वोऽपि क्र- मविपर्यास. समाधेयोऽन्ये तु ममाधयः कुशकाशावलम्बनमाच- तुल्या अनुपादेया इति । एव मयेऽपौति सर्व सुस्थम्। भाट- प्वपि प्रथमं सहोदराः । अनन्तरः मपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धनम्भवेदिति मनुना यहवोजातयो यस्य सकुल्या. बान्धवाऽस्तथा यस्त्वासन्नतरस्तेषां सीऽनपत्यधर्न हरेदिति बृहस्पसिना च । प्रत्यासत्त्य तिशयस्यैवामसि विशेषवचने विनिगमकरवनीतो: भिन्नोदरागां मारकृतविप्रकर्षात् । भातर इति सामान्यग्रह। गात्मोदराभाव भिन्नोदरा: । इट्टमेव व्यक्तामुक्त संग्रहकारेण ॥ सोदयां: सन्त्यसोदा भारी हिविधा यदि। विद्यमानेऽप्यमोयं सोदयो धनमागिन इति । इति मातधिकार:॥

·वीरमित्रोदये। १४५ माघभाव तत्सुताः भ्रातृसुता धनभानः ।। न च तथा सत्सुता इति तथाशब्द न भ्रातृपुचयो: सा. दृश्यप्रतिपादनाद अनेकपितृकाणान्तु पितृसो भागकल्प- मेति वचनाच्चानयोः पिचभावे विभज्य धनग्रहणमस्त्विति वाच्चं, विष्णुवचनाविरोधिन्न सथाशब्दस्य चशब्दार्थत्वात् । अन्यथा तथापदस्य पुत्रान्वयसम्भवेन पित्री(तृणाक्ष विभ- ज्य ग्रहणमित्यपि कुतो न स्यात् । तच्चेविष्णुवचन विरोधाने- स्युचते सोऽवापि तुल्यः । भनेपापितृक्षाणामितिवचने भावभावे तेपामधिकार सम्पने कमिचिदयपुत्वे मातरि प्रमीते विद्यमानानां मातणां सर्वेषां तहनसम्बन्धे नाते तदिमा- गात् प्रागेव तन्मध्येऽपि यदि पाश्चिन्मृतस्तदारात्पुत्राणाम्पितृव्यैः सह समविभागे प्रसक्त खपितृविभागमेव ते विभज्य गृहणीयुन- सर्वे पितृव्यसमित्येतदर्थम्, भ्रातृसत्वे तत्पुत्राणाम्पितृव्यध- मेऽनधिकारात् । पूर्वाभाये पर: पर इति योगीश्वरवचनात्त- दमावे धातृपुत्चगामोति विपणुवचने भातृपरामर्श कतत्पदैन भावभावाभिधानाच्च । भातृपुचैप्वपि प्रत्यासत्त्वतिशयारपू- व सोदरभ्रातृजास्तदभावे भिन्नोदरनाः । युक्तञ्चैतत् । असोदर- भ्रातृपुची हि धनिनो मातरं विहाय स्खपितामही विशिष्टस्य धनिपितुः पिण्डन्ददातीति सोदरभातृपुत्लाजघन्यस्तदनन्तर- मेवाधिकारीति । न च सपत्नीकले खयाणां श्राइदेवतात्या- सपलमात्रादीनामप्यस्ति तवानुप्रयेश इति वाच्यम् । मात्रादि- शब्दानां स्वजननीयितृजननी पितामहनननीव व मुख्यत्वाते. नैव च रूपेण श्रादानुप्रवेशारणात् । यथा समरन्ति ॥ खेग भर्खा महाद्द मासा मुक्त वधाकरम् । पितामौ च खेनैय तथैव प्रपिताहीति ॥ लव-पा. १ पुस ।

·१४६ दायभाया। सपनमात्रादीनामनुप्रवेशः प्रत्युत्ताः । -, अपुवा ये मृताः केचित्पुरुषा वा स्त्रियोऽपि वा । तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टन्न पाच मि"ति स्मरणादा- याति । किन सपत्नौकदेवताकाहविधः पुचादिसर्वजनाधि- कारिकत्वात्मपत्नमावादीना नित्यसंयोगाविरोधान्माधादि- सापेक्षमेव सपत्नीकरवविधायकरवं युक्तम् ॥ इति भासुपुवा- धिकारः॥ भातृपवाभावे गोत्रजा: पूर्वोत्तापितृभ्रातृसत्सुतभिन्ना एधनते गोबलौवईन्यायात् ते च पितामही सपिण्डा: समानीदकाच । राव प्रथमपितामहीधनभाक् । “मातयपि च वृत्तायां पितु- ममताहरहन"मितिमानवान्मावनन्तरपितामधा धनग्रहग्ये प्रसक्तं पित्रादीनां भातृसुतपर्यन्तानाम्वचक्रमाणामन्तस्तदनुप्रवे शासम्भवादुकऽप्यये तदुत्कालनकारणाभावात्तदनन्तरम्यिताम हादयोऽन्ये गोबना इति विज्ञानेश्वर। अत्र स्मृसिचन्द्रिकाया- जोबना इत्यव सस्पैकशेषग पुमांस एव गोत्रना न तु स्त्रीरूपाः। विरूपैकशेपो हि कुछ टावानय मिथुनरियाम इत्यादि वाक्य- शेषादिसममिव्याहारादिप्रमाणान्त रावगततात्पव्ययई नियन्धनी न चात्र प्रमाणमस्ति । प्रत्युत भातृसुतादिसाइचये मुसीवनग्र- इणण्व साधकमस्ति । विश पनौटुहिबादौनां मग्राहिकधन- यहणाधिकारोक्तस्तस्मात् स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादा वृत्ति श्रुतेरस्तु तदातिरिविषयता गोत्रनादिस्यले सहिरोधादिरूपे कशेषकल्प नैव धातुमहीं। पराएव 'जीवन्पुवेभ्यः पिता टायर विजे दि"त्यापस्तम्ब मूत्र व्याघधाणेन तद्माप्य कारण पुले भ्य एवं दाय विभने रा न लोभ्यो टुहितभ्य हायकोनी, यदपि मात- • पुर्वेभ्यो दाय-पा.१२ पुस्तयोः ।

·वीरमित्रोदये। १४७ 1 पुची खस्टुहितृभ्यामिति पाणिनिस्मरणात्युवेभ्य इत्यच पु- पाथ दुहितरशेति विराध विरूपैकशेषेण दुहितगोमप्यत्र सूवे. उनुप्रवेशः शक्यते कर्तुन्तथापि पुमांसो दायादा न स्त्रियः । त- स्मात् स्त्रियो निरिन्द्रिया पदायादा इति श्रुतेरिति । श्रुति- विरोधात्तात्पर्य ग्राहकमानाभावाच्च विरूपैकशेषोऽनुशिष्टोऽप्यव न ग्राह्य इति माष्यकाराभिप्रायः । नीमूतवाहनोऽपि याज्ञव- लक्येन च पित्रादिदौहित्रस्यापि तद्बोवनातस्य पिण्डदानानन्त- र्यक्रमेणाधिकारप्रतियत्त्यर्थं गोवजपदग्रहणं कृतं सपिण्डस्त्रीणा- व व्युदासार्थञ्च तासामे मात्र जातत्वात् । अतएव पर्हति स्त्री- त्यनुत्ती बोधायनः । न दायनिरिन्द्रिया प्रदायादारा स्त्रियो मता इति थुतेरिति । नायमहर्ति स्त्रीत्यन्वयः। पत्न्यादीनान्वे- धिकारी विशेषवचनादविरुद्ध इति तन्न साधु । मन्वादिवच- नेषु प्राग्लिखितेपु पितामच्या धनाधिकारस्य शृङ्गग्राहिकयैव वि. धानातदेकवाक्यतया योगीश्वरवचनस्यापि विरूपैकशेषण तत्संग्रहेऽपि यु तेस्तदन्यपरत्वेनाविरोधात् । जीमूतवाहन- स्य तु मात्राधिकारविचारप्रस्ताव पितामहसन्तानारपूर्वम्पि- तामहाच परत: पितामधा धनाधिकारः। पिटतः परतीमा- अधिकारवत्' । याज्ञवल्क्वेन माघधिकारप्रदर्शगेनैव पितृ- च्यादिभ्यः पूर्वम्पितामहपितामचोरधिकारस्य सूचितत्वात्पृथ- डोक्त इति वदतोऽव च सपिण्डस्त्रीव्युदासार्थगोन ज ग्रहणं व- दतः पूर्वापरविरोधानुमन्धानमपि नास्ति। शृङ्गवाहिकया यो- गीश्वरवधगे पितामधाः पित्यादिपत्रीवदनभिधानस्य तु ल्य त्वात्तहदेवादायादथ तिप्रवत्तरविरोधात् । विद्यारण्यश्रीच- रणोतमाग्लिखिततस्मानिरिन्द्रियाइत्यादिशु तिव्याख्याने तु • तासामेतदोपजातत्त्वात् इति नास्ति १ पुस्तके ।

·१४ दायभागः। स्त्रीगान्दायग्रहण प्रतिषेधक त्वमेवास्थाः श्रुतेर्नास्तीति न वा श- द्वा न चोत्तरम् । परन्तु बौधायनमुनिवचनविरोधे तयारख्या- महथमुपपदाताम् । अस्तु वा इन्द्रियपदस्य वाक्यशेयोत्सोम- परता तथापि दायादत्वोभावाभिधानावलम्बनस्थान्यस्या- सवान्निरालम्बनशुसेवासम्भवात्सिववत्कीर्तनानुपपत्तिप्रभूत- प्रतिषेधकल्पनावश्यम्भावात् । तस्माद्गर्भगाविजावेन इन ब्रह्महत्यत्रेवेति ध्येयम् । पिसामधा पभावे पितामहादयः सगोत्राः सपिण्डा धनभानः । भिन्नगोत्राणां सपिण्डानां ब- न्धुशब्देन ग्रहणात्। सवापि पिटसन्तानाभावे पितामही पिता- महः पिटव्याम्तत्पुत्राय कमेगा धनमानः । पितामइसन्सा. नाभावे प्रपितामही प्रपितामहस्तभ्राता तत्सूनपश्चेत्येषमा- सप्तमात्समानगोचायां सपिण्डानामपुत्रधनभातम् । सपि- ण्डाभावे समानोदकानाम् । ते च सपिण्डानामुपरि सप्त। जन्मनामज्ञानावधिका वा । यघाह मनु । सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकभावस्तु निवर्तेताचतुर्दशात् । नन्मनामोः स्मृतेरेको रात्परं गोचमुच्यत इति ॥ विष्णु वचने यन्धुमकुल्यपदाभ्यां सपिण्डसगोत्री होते इति प्रागेव प्रतिपादितम् । ममानोदका पपि प्रत्योसत्तिक्रम- ग धनभानः ममानोटकाभावे बन्धवो धनभानः बन्धवश त्रिवि. धा पात्मवन्धवः पिटवन्धवो माटवन्धवच । तथा च स्मृतिः । प्रात्मपिटप्वसुः पुत्रा पात्ममाटप्वसुः सुताः । पात्ममातुन्नपुत्राय विज या धात्मबान्धवाः ॥ १ मितु. पितृप्वसः पुत्राः पितुरमातृप्वसुः सुताः । मितुम्मांतुनचाच विर्ज याः पिरवान्धया: ॥२ ·वीरमिचोदये। १४६ मातुः पिटवसुः पुत्रा मातुमातृष्वसुः सुताः । मातुर्मातुलपुवाय वित्त या मातृवान्धवा इति ॥ ३ तवापि प्रत्यासन्नखात्पथममात्मवन्धवस्तवमन्तरपितृध- भवस्तदनु मातृबन्धव इति क्रमः । मनु स्मृती तदभावे सकु ल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वेत्यव सकुल्यशब्द न सगोत्रसमो- मोदकानां मातुलादीनां वधुवयस्य च ग्रहणं योगीश्वरवच. मेऽपि बधुपदेन मातुलाद्युपलक्षणमन्यथा मातुलादीनाम- यहणमेव प्रसज्ये तेति तरपुवाणाधनाधिकारस्तत: प्रत्यासन्ना- भाषामेव समेति महदगोचिस्यमापद्येत । बन्धनामभावे पा. •चार्यो धनभाग्यद्यपि योगीखरवचस्वाचार्यो नोपात्तस्तथापि शिष्य उपात्तस्ततः प्रधामः ततः प्रत्यासन्नरामयाचार्य भौचित्या- टुपलक्षणीयः। "पाचार्यः शिष्य एव वे"ति मनुना “पुवाभावे प्रत्यासन्नः सपिण्डस्तदभावे पाचार्य्यस्तदभावेऽन्तेयासी"त्याप- स्तम्बैन । स्यष्टमेवाचा भावे शिष्यस्याधिकारयोधनाच्च । शिष्याभावे सब्रह्मचारी सहाध्यायी धनभाक् । यस्यै कस्मादा- चायोदुप्रनयनाध्ययमे स सब्रह्मचारी। सब्रह्मचारिणोऽभावे ब्राह्मगद्रव्यव्यरितिक्त राजा गृहणीयात् । सहाध्यायिपर्यन- मधिकारमुक्ता सदभावे ब्रामगधनवर्ज गनगामीति मागु- दासवशिष्ठवचनात् । सर्वेषामप्यभावे ब्राह्मग्या रिक्थभागिनः । विद्याः शुचयो दान्तास्तथा धर्मो न हीयते ॥ पहार्य ब्राह्मणधनं राजा नित्यमिति स्थितिः। इतरेयान्तु यर्यानां सर्वाभावे हरेन्नृपः ॥ इति मनुवचमाञ्च ब्राह्मणद्रव्य सव्रह्मपचारिपर्यन्ताभावे थी- वियो ब्राह्मण. प्रथम गृहनाति तदभावे ब्राह्मगामावम् । य- थाह गौतमः।

·१५० दायभांगः। थोविया ब्राह्मणस्यानपत्यस्य रिक्थमजेरनिति । ब्राह्मणमावन्तु मनुवचने ब्राह्मणमात्र ग्रहणात् । नारदोऽपि । ब्राह्मणार्थस्य तन्नाश दायाद न कथन । ब्राह्मणस्यैव दाराव्यमेनखी स्याम्पोऽन्यथेति ॥ पुत्वादीनां पत्नीपर्यन्तामान्दायहराणां वानप्रस्वादिवि- पयेऽपवादमाह योगीश्वरः ॥ वानप्रम्ययसिब्रह्मचारिणां रिपथभागिनः । क्रमेणाचार्यसछिप्यधर्मभ्राचे कतीर्थन इति ॥ ब्रह्मचार्यत्र नैष्ठिको यसिसाइचात् । सेनोपकुर्याणक- स्य धनं पुवादिदौहित्रान्तानामसम्भवास्पिवादय उत्तक्रमण गृहणीयुः । क्रमचान प्रतिलोमो जयः। तथा च नैष्ठिकस्यम- तस्य धनमाचार्य स्य यते: सछिप्यस्य वानप्रस्थस्य धर्मभावेक- तौर्थिनः । धर्मभाता प्रतिपन्नो भाता । सौर्थ शब्दस्याश्रमवा- चित्वादेकतीर्थ्य काश्रमी । धर्मभाता चामावफतीर्थो चेत्यर्थः । शिष्यस्य खस्वन्तु न सत्तख दुर्वृत्तपुवादीनामपि' धना- नधिकारस्य प्रमाणान्तरेणेव प्राप्तस्वात्। सच्च वक्ष्यते। किन्य- ध्यात्मशास्त्र श्रवणधारपदानुष्ठान क्षमत्वं ग्राह्यम् । मदन- रनकारन्तु वानप्रस्थधनमाचा- गृहणीयाछिया वैति वि- प्णुवचनं लिखित्वानुलोममेव क्रम मत्वा वानप्रस्थधनर्माचा याभावे शिष्यो गृहणीयादित्याह । नन्वनंशास्त्वाथमान्तरगता इति वशिष्ठादिवचनैष्ठिकादीनान्धनसम्बन्धाभावस्य वक्ष्य- माणरवासानग्रहणाधिकारिकपनमवानुपपन्न,न च रिक्थग्रह- गस्य तेषां वशिष्ठादिभिर्निषेधेऽपि प्रकारान्तरानियतदीयधमा- धिकारप्रतिपादकमिदम्भविष्यतीति वाच्यम्। "ब्रह्मचारी यति- चैव पक्वानस्वामिनोवुभा"विति स्मृतब्रह्मचारिणय प्रतिग्रहा. दिनिषेधात् । भनिधयो भिक्षुरिति यते व्यसचयस्यैव निपे- ·4 वीरमित्रोदये। १५१ धात्तयोस्तावटुपायान्तरेणाजनधनाभावीपि । वानप्रस्थस्थापि दद्यादेव न प्रतिगृहपीयादित्यादिभिः प्रतिग्रहादिनिषेधाहा. धनमिति चेत् न । वानप्रस्थस्य तावत् पम्हो मासस्य चमा वा तथा संवत्सरस्य वा ॥ पर्यस्य निघय कुर्य्यात्कृतमानयुजे त्यजेत् ॥ इति वचनादोजनादिपर्याप्तयत्किसिधनसंयहोऽस्त्येय, यतेरपि । कोपीमाच्छादनार्थं हि वासो वै विभृयाद्यतिः । योगसमारभेदाच एणीयात्पाटुके सधा ॥ इति वचनाहरपुस्तकादिकिश्चिदस्त्येव । नैष्ठिकस्यापि शरीर- यावार्थ वस्त्रादिसम्बन्ध पावश्यकः । तेन मृतानान्तेषान्ततत्केम याद्यमित्यपेघान्दायादान्तरापयादैनतेऽधिकारिण उच्यत इति पथ मंसृष्टिधन विभागः ॥ तव मनुः । विभक्ताः महनौवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि। समस्तत्व विभागः म्यात् ज्येष्यन्तव न विद्यते ॥ इति पत्र समविभागनियमादेव विषमविभागप्रकारनि- रासे सिद्ध व्यधन्तव न विद्यतइति पुनर्वचनं श्यैयादिकृत एवं विषमविभागो न भवति वह्वल्पधनसंसगांनुरोधी तु विषम- विभागो भवत्येवेति सूचनाधम् । केचित्त, संसृष्टट्रव्योमधयां ज्येष्ठादिकृतो विषमविभागो भवत्येव । संमृद्रव्यविभाग- सु सम एवेत्ये राज्जानपनाय ज्येष्ठामिति वाक्यशेष इत्याहुः। तन्न एतादृशव्यवस्वाया परमादप्रतीतः । समस्तव विमागा स्मादित्यु ताा ट्रन्योपचयेऽपि साम्यनियमप्रतोः। संमृष्टिवि- भागेऽप्यविभङ्गविभागवत्मसृष्टद्रव्याविरोधन विद्यादिनन्यस्या. विभाज्यत्यन्तु तुल्यमेव प्राप्तमपयति हस्पतिः । संसूटिमान्तु यः कशिहिदागीयांदिनाधिकम् । प्राप्नोति तस्य टातव्यो हायः शेषाः समांगिनः । • संसृष्टानान्तु-पा० २।३ पुस्तक्षयोः ।

·१५२ दायभागः। संमृष्टिता च पित्तादिनय कतव्या नान्येन विभतो य: पुन: पिवेत्यादि प्राक्लिखितहस्पतिवचनादिति वइयः । व- यन्तपलक्षणम्य त्वादियणमित्यादि मागेव प्रपस्चितम् । पविभ- ताविभागासंसृष्टिष्वपि मिथो विभागकरणात्माग् यो मृतस्तस्य पुवाः प्रमीतपिटतो भागकल्पनेति वचनात् खखपिवंशं वि- भज्य गृहणीयुः । यस्य तु संसृष्टिनो मृतस्य पुवादयो न सन्ति तहनग्रहगे पत्नीत्यादिवचनात्पन्चादीनां प्राप्त सदपवादरवे- न खय्यांतस्य पुत्वस्यैवेत्यनुवृत्तावाह योगीश्वरः । संसृष्टिनस्त ससृष्टीति । तु शब्दात्पूर्यापवादः । अपुत्रस्य संसृष्टिनोमृतस्य- धनं समष्ट्य व गृगौयान्न परन्यादिरित्ययः । एतेन परन्याद्य । पुषधनग्रहणाधिकारिगणे भावधिकारावसरे पचनमिदं प्र. वत्तइति व्याचक्षाणो जीमूतवाहनी भ्रान्त एवेत्ययसेयम् । अस्याप्यपवादः । सोदरस्य तु सोदरः । दद्याचापहरेचांशजातस्य च मृतस्य च । इति। संस्मृष्टिनः संसृष्टोत्यस्यावापि सम्बन्धः । तथाचायम. थः । सोदरः संसृष्टी समृष्टिनः सोदरस्य नातस्य पुस्खपेणोत्प- नस्यांशन्दद्यात्तत्तत्पुत्राय दद्यादिति यायत् । मृतस्य पुत्ता- दिवयरूपेणाप्यजीवतोरशमपहरेदात्मसारकुर्यात् खयमेव ग्य- होयादित्यर्थः । पदहयानुपन विनय व्याख्याने तु शब्द- बलायातमस्य पूर्वापवादत्वं भज्येत । एवञ्च सोदरासोदरसं- सृष्टिसमवि सोदर एव संसृष्टी सोदरसंधिनग्रहणाधिका- रौ न भिन्नोदर इति पूर्वोक्तापवादः। यत्र तु- भिन्नोदर एव संसृष्टी सोदरान । तत्व द्वयोविभज्य पुनादिरहितधारधनय- हणमित्याह । भन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदयों धनं हरेत् ।। घसंमृदयपि चादद्यात्संमृष्टो नान्यमाटन इति॥

·वीरमित्रोदये। १५३ सूति ।। पत्रासमष्टिपदकाकाक्षिवत्पूर्वोत्तरार्धयोरपि संवध्यते । तथा संसृष्ट इत्यपि । तच्च पूर्वार्धे एकोदरसंसृष्टः सहोदर दु- त्यर्थः । उत्तरार्धे तु संसृष्टित्वार्थकमन्यमाटज इत्यनन्तरच. वकारोऽध्याहार्यः । ततथायमर्थः । भन्योद• सोदरोऽपि संसृष्टी चैदनं हरेत् । असंसृष्टौ चदन्योदयों न हरेत् । तथा घान्वयन्यतिरेकप्रदर्शनेन मिन्नोदरस्य संसृष्टिगवमेवै- कं धनग्रहणकारणं न भाटत्वमात्रमित्य तं भवति । तथा- संसृष्टः सोदरोसंसृष्टापि चैदन हरेत्किमुत ससृष्टी। संसृष्टः सं. सुप्यन्यमाटज्ञ एवैको धनन्न हरेत् किन्तु सोदरेण संसृष्टि- नापि सह विभज्य गृहणीयात् । अत्रायं पर्यवसितोऽर्थः । प- संसृष्टिसोदरे समृष्टिभिन्नीदरे च सत्यपुत्रभातुर्धनं सोदरत्व- संसृष्टिवरूपैकै कधनग्रहयाकारणयोगात्सम विभज्य गृहणी- याताम् । सोदरोऽपि चेसंसृष्टी झारसहययोगेन बलवत्वात्स- 4 स एव गृहणीयादिति । अव चैवानियमेनार्थीदपरकारण- निराससिदावपि दृढीकरणाय पुनस्त निरासः । उभयथापि वाक्यव्युत्पत्तेः । पुलिङ्गय ससृष्टीत्यादायविवक्षितमतएव मनु- ना सोदरभगिनीनामपि सईनग्रहणमुक्तम् । पथा। विमता: सहजीवन्तो विभनेरन् पुनर्यदि । इति संमृष्टिविभागम्प्रक्रम्य । येषां ज्येष्ठः कनिछो वा होयेतांशप्रदागतः । मितान्यारो दापि तस्य भागी न लुप्यते । सोदा विभनेयुतं सत्य महिताः समम् ॥ भातरो ये च संसृष्टा भगिन्यश्च सनाभय इति ॥ * ईयरपि-पा. १ । पुस्तके ।

·१५४ दायभागः । येषां संसृष्टिनांमध्येऽन्य सरः संमृष्टी चहः यानिष्ठोऽपि शब्दान् मध्यभो वांशपदानतो हीयेतानधिकार्यशप्रदान स्यात् । सार्यविभक्तिकत्वात्साम्यर्थे ससिः । विभागकाले पासि- व्ये नाश्रमान्तरपश्यि हेण वा खियेत वाऽगृहीतभाग एव सर्वि तस्य भागो न लुप्यते पृथगुवरणीयः । स च प्रथमं तत्पुचा दिवो देयः तदभावे सोदयां भासरो ससृष्टा पपि समेत्य देशान्तरगतास्तत थागत्य सहिता मिलिताः, ये च धासरो भिन्नोदरा भपि संसृष्टाः संसृष्टिन: सनाभयो - तस्य सहोदरा भगिन्यय सममवैषम्येण विभनेयुर्विभज्य गृह- णीयरित्यर्थः । पत्र सोदामावृभगिनीनामससर्गेऽपि संस- गै च भिन्नोदाणामपि धमाधिकारमभिदधता सतुना योगी- गीश्वरोक्त एवाघ. स्याटमुन्नो भवति । पत्र श्रीपारः । संसृष्टि- नस्तु संसृष्टोत्यस्यासोदरसमष्ट्रिमातविपयत्वेऽन्यानपेक्षत्वात् सोदरस्य तु सोदर इत्यस्याप्य संसृष्टसौदरमावविपयत्वे त- यात्यादसोदर समृष्टिनि सोदरे चासंमृष्टिन्युभयोः प्राप्त य- दि इयमेव प्रवर्तते तदाग्योन्य सापेक्षयोरुभयोविधाययात्वं स्यात् । नचैवास्य सापेक्षनिरपेक्षोभयरूपतया विधायकत्व विधिवै पम्यापादकमुचितम् । घधा हयो: प्रणयन्तीत्यस्य न वैश्वदेवउत्तरवेदिमित्यादिनिधकृतविवाल्यसापेक्ष पर्व हये वि- धानमन्चपर्वये तु निरपेक्षमिति सप्तमाधिकरयो विधिवैष- म्यमयादन्यथासिघान्तितम् । सधाबासोदरे संसृष्टिन्यसंसृष्टि- नि च सोदर उभयोरप्रहत्ती न योऽपि तहनं गृहणीयादि- व्यापतेत् । पतः संमृष्टिनस्त्वित्यनेन संमृष्टिधने संमृष्टिनोऽधि. फारउक्त तदपवादोऽयं सोदरस्य विति । तथा च संसृष्टिनो- * प्राप्तावन्चोन्येत्येव-पा०० १।२ । पुस्तकायोः ।

·वीरमिश्रीदये। १५५ प्यसोदरस्य सोदरे संमृष्टिवरहिरोऽपि मति नाधिकार इत्याह तन्मीमांसानयतप्त्यालोचननिबन्धनमभिधागम् न हि हयोः क्व- चिनिरपेक्षयोः प्रवृत्तयोः शास्त्रयोः कचिदुभयविषयसमावेशवशा- देव प्रत्तिमात्रे गा वैरुप्यम्भवति तथा सति केवलोहारप्र- स्त्रोचापच्छेदे निरपेक्षयोः सर्वस्व दाक्षिण्यगास्त्रयोर्युगपटुभया- पच्छेदे प्रांभाषाविरोधाभावेन गिद्धन वाध्यगति विचा-' रो निर्मूलः स्यादपच्छे दनये । तस्मात् क्वचिहिध्यनारयाधनि- रपेक्षविधानं कचित्तवाधसापेक्षं चेत्तदा वैरूप्यं यथोपाव- पन्तौ त्यत्र प्राङ्गिरूपितम् । अन्यथा चतुर्दोषापौर्णमासीमाभ- मृशेत्पञ्च शोचामावास्यामित्यनयोरुपांशयागाग्नीषोमीविषय- ऐन्द्रध्येन्द्रपयो विषये चैकैकगः प्रहत्तयोरुभयोः साधार- गायोईविषि विषय समावेशेऽप्ये कमपि न प्रवर्तेत । यदपि ख यमुपवर्णितं संमृष्टिनस्त्वित्यस्या पवादः सोदास्यत्वित्यादि- रिति तदत्यसम्बई विनिगमकामायन वैपरीत्यस्यापि सम्भ- वात्। पौर्वापर्यमाचस्याप्रयोजकत्वात् । यच्चान्योदर्यवचनं संमृ. ष्टिनस्त्वित्यस्यैव विवरणार्थमित्युक्तं तेन यचोभयानर्थ क्यमेव तस्योत्तम् । किस सोदरेऽसंसृष्टिनि संसृष्टासोदरापवादार्थ सो- दरवचनस्य वर्णनात्सोदरामोदरयोरुभयोरप्यसंसृष्टिले प्रह- त्यभावात् तुल्याधिकारोऽनधिकारी या योरपि स्यात् । अ- थाशापि सोदरवचनमेव प्रवत से सर्वे का समष्टियचनबाध- सापेक्षमन्यत्र तु सनिरपेक्षमिति प्रत्युत तवैव विधिवैरुप्यम् । य- था सोमिको दिर्यदि दीक्षणीयादिप्वतिर्दशप्राप्तदर्श पीथमा- सिकदिबाधेन विधीयत तहि समातिदेगवाधमापेक्षतविधि. रन्यष तनिरपेक्ष उति वैरप्यादयेदिमविषय फत्वमेव तस्य न्यव- स्थापितं रान्वे । पम्मन्मते तु व्याख्यातरीत्या इयोभिन्न विषय- प्रतिच्छते-पा. १ पुस्तके ।

·१५६ दायागः। खेनानर्धक्यवरूप्ययोन प्रसतिरिति हातं विस्तरेण । स्मृति- चन्द्रिकाकारस्वाद येषां ज्येष्ठः कनिष्ठे। वेत्यादि मनुवचने पशब्द न सोदरचाटभगिन्यसोदरसंसृष्टभातगामिसरेतरयुता- नां विभागकर्तृत्वागतः संसृष्टभिन्नोरमातरस्तैः सहिताः सीद- योः स नाभयो भगिन्यच तमलुप्त भागं समं विभजेरनित्यन्व- यान्मिलितानामेव कर्तृतायाः समेत्य सहितशब्दाभ्यामवग- तेर्योगोवरवचसा संसृष्टिसोदरसद्भावे भिन्नोदरस्थानधिकारा- वगरस्ति सावदनयोर्विरोधः, सहिरोधपरिहारार्थ केचिदेवं मा- नवं व्याचक्षते । रामलुप्तमार्ग सोदरा यदि संसृष्टास्तदातएर गृह्यीयु समष्टिन: सोदरा पपि । संसृष्टसोदराभाये सर्वे सो- दराः समेत्य मिलिरवा सहिताः समप्रधानभावन ममन्यूनाधि- कं विभनेरन् सोदराणामभावे सनाभयो भगिन्यस्तासामध्य- भावेऽन्योदय्या इति। तदेतदनेवाध्याहारदीयादतिलिटवा- चोपक्षणीयम् । विज्ञानेश्वरेगापि मानवसवादायान्चोदर्श्वस्त संसृष्टी नान्यादों धनं रेदिति पाठेन योगीश्वरवचनस्य यत्तदप्याहत्यध्याहारादिना शिष्टमत्यन्ताप्रतीयमानार्थक स्वप्र जाविलसिसमाचम् । तस्माद्ययाप्रतीयमानार्थ यायोरेव मनु- योगीश्वरवाक्ययोर्षिपयव्यवस्थाविरोधी याच्यो नाति- लिष्ट कार्य मेति सैयोच्यते । स्थावरजङ्गमात्मकोभय विधधन- सहावे मनुवचनं संसृष्टानां भातगां भगिनीनाच विमञ्च ग्रह- णं बोधयति योगीश्वरवचस्तु कैवलस्याचारसमाये केयल- सदिसरद्रव्यसहाय वा तद्दिषयम् ॥ पन्तई नन्तु यद् द्रव्यं ससृष्टानान्तु रामयेत् ॥ भूमिं गृहमन्त्वससृष्टाः प्रगृहणीयुर्यघांथत." इति प्रजाप- तिस्मृतेः।

·वीरमित्रोदये। १५७ द्रव्यमिति गोवलीवई न्यायेन प्रकटस्य विपदचतुथ्यदा- दिरूपस्य जङ्गमद्रव्यस्थ ग्रहणम् । संसृष्टानां मिनोदराणा- मिति शेषः । योगीश्वरवचसि नान्योदयादिति पाठः। तमा. त् केवलस्थावरसहाये केवलजङ्गमसहावे व योगीश्वरव. धनादसंसृष्टोऽपि सोदरस्तद्गृहणीयान तु संसृष्टोऽपि भिन्नी- दः । उभयधिधधनसावे तु प्रजापतिवचनीतव्यवस्थाया- संसृष्टाः सौदरा भाटभगिन्यः संसृष्टा भिन्नोदराय विभन्य गहबोयुः । मनुवचनस्याप्येतदर्थवैति । तदसत् । अध्याहा- रजिष्टतादिदोषस्य तथाप्यनपायात् । प्रनापतिवचनोत- यवस्थाया विज्ञानेश्वरीयव्याख्यानेऽप्यविरोधात् । पतएव मदनरवकता तयाख्यानमभ्युपेत्येव प्रजापतिवधनमपि व्यव- स्थापकतया पठितम्प्रत्य स भवद्याख्याने योगीश्वरवधने प्री- नरुन्य टुप्परिहरमापद्यते । पग्योदय॑स्तु संसृष्टी नान्योदर्यो धन हरेदित्यनेनीतास्यैवार्थस्य संसृष्टो नान्यमान इत्यनेना. न्यूनानतिरितस्य प्रतिपादनात् । मानवसंवादिनीपुनरुतास्या- यस्य केशेनापि वक्तुं शक्यत्वे मूलभूतत्यन्तरकल्पनागौरयामा- दकस्यागारस्य कल्पयितुमनुचितत्वाचा याज्ञवल्क्यस्मृतिटी- कायां शुलपाणिः । पन्योय: संसृष्टी नान्योदयंधनंग्रहणीया- नापसंस्ष्यपि सोदर एव गृहणीयात्। न तु समृष्टः सामनधा- ता। नान्यो- धनं इरेदिति पाठ पन्चोदयं सत्मसृष्टयपि धनं न गृहणीयादिति व्याख्या असंसृष्टिसोद गधिकारार्थमिद वचमतो म पुनरुनातेवाह सत्तु ग्रीकरमतसमानयोगक्षे. मम् । रत्नाकरकृयाह यस्तु कल्पतरौ नान्चोदों धनं हरदि- ति पाठो दृश्यते समूलभूतयाज्ञवल्क्य मिताक्षरापारिनत.

·१५५ दायभागः। इग्नायुधगन्धेषु मान्योदयॊ धनं इरेदितिपाठदर्शनातदन- सारिव्याख्यानदर्शनाच्च लिपिप्रमाद एवीति । दायतपयकार- स्तु सोदरे संष्टिमि संसृष्न्यिसोदरेच कसरताय होयात्। एवं सोदरासोदरयोः संसृष्टिनो: समाये कतर इत्यत्रं प्रथम पार। पन्चोयंखिति । अन्योदयं: पुन: संसृष्टी मम् गृहणीयाना- न्योदय॑मानः। किन्त्वसमृष्यपि पूर्वयमस्वसोदरपदानुषता त्सोदरी गृहणीयात् । सनै कविषय पूर्ववचनोक्तमोदरलसं- सृष्टित्वयोरेकशः सम्बन्धेन तुल्य वाहिग्य व्यहया मेतदुभयस- त्व वासोदरस्यासंसृष्टिनोतुल्यरूपत्वान्नेति द्वितीय पाच । संस- टोनान्चमाटज इति । सोदरे संसृष्ट सत्यन्यमाटज.सष्टेपि में गृहणीयात् । पर्यात्तत्र संसृष्टो सोदर एक गृहणीयात् । संसृष्ट' वाविशेषेऽपि सोदरत्वेन तस्यैव वलवत्यादित्याह रादपि मिता. क्षरादिसम्बादीव व्याख्यान कोणतन्त्वधिकम् । यदा तु में- सृष्टः पिता पिव्यो वा नास्ति सदाऽसंसृष्टभिन्नोदरी गृहपी. यात् । तदभावे त्वसंसृष्टः पिता । सम्भावे सत्पत्रो । तथा च शनः। “खय-तस्य पुषस्य भातृगामि द्रव्य तदभावै पि. सरी हरेयातां ज्येष्ठा वा पत्नी"ति । स्वारस्यापुवम्य संसृष्टस्य संसृष्टभावै मिन्नोदगसंमृष्टिभाटगामि ट्रव्यमित्यर्थः । तेन सं. सृष्टिधनविषय यथास्थितमवेद वचनमिति स्मृत्तिचन्द्रिका मदनरबकारावातुः । मसृष्टभाटविषयमेवैतर्तन पिटप- न्योतदभाव इति न विरुदमिति मितापराकागदयः । स्मृ- शिचन्द्रिकायां शववचने ज्येष्ठग्रहगां सुमंतरवादिगुणवत्यक. घनार्थ न तु मध्यमारिनित्यर्थम् । पुनरपि तदभावहूति व- तव्ये वाशब्दः प्रयुक्त.फानसाम्यात् । तथाहि वाशम्दादिकाल्प. प्रतीयते । न चाव स्वाम्यभूने वस्तुनि तुल्यावगतः फासाम्य- - खाम्यरूमे--पा. १ | माठ, ।

·वीरमित्रोदये। १५४ मस्येव । एवं चायंक्रमः भाटभाव पिता सदभाव माता स- दभाये धेठा पनौति मदनरत्ने तु मातापित्रोविपरीतक्रमः । मिनापरीक्षन्यायादिमनासं मृष्ट विषयविपघुवचनवदव चायचा- धकष धनाभावादिति तदाशयः । अतएव पत्नी दुहितर इति वषमे विष्णुवचनानुरोधेन स्मृतिचन्द्रि शावपितरावित्यत्र प्राक् पिता तदभावे मातेत्येव तवोक्तम् । प्रपश्चितचैतस्ति- रेषाम्माभिः प्रागेय । ततश मदनरत्नो दुहिवादिक्रमविरोधा- दविरोधार्यतत्संसृष्टभागविषयमिति कल्पसे विभनोतनैया- यिकपैतौटुश्विादि कमोऽव वाचनिका मेय वाध्यते । पस्मि- न् क्रमे कस्य चिन्यायस्याभवादाचनिक एवायं क्रमः। नारदोऽ- पि. मृते पत्यौ तु भाय्यांस्तु पात्रपिटमातृकाः । सर्व सपिण्डास्तु धन विभजेयुर्घथाशत इति । • यस्यार्थः । भार्याः परन्यः । पभ्रातृपितृमातृकाः याः प. स्युचाटापतृमातरस्तदभावविशिष्टा इत्यर्थः । पत्र इन्दसमास धारपेक्ष याम्यहितपिवाटिपटपूर्वनिपातं - परित्यज्य वैपरीत्ये- न समासरचमां कुर्वता नाग्दैन ससृष्टापुलधर्म प्रथम भातृगा मि तदभाव पिटगामि सदभाये माटगामि तदभावे हत्तस्थपरन्य. भिगामोति दर्शितम्। एवञ्च समृष्टपताना मुख्यगोणपुत्वाभाषे न प्रथमन्दायहरत्व किन्तु ममृष्टिसोदरभिन्नोदाभाटपिटमात. यामप्यमाये इति ट्रष्टव्यम्। सर्वे सपिण्डास्वित्यादेस्त्वयमर्थः । संसृष्टापुवस्य य भाटपिट मातृव्यतिरिक्ताः सपिण्डा भातृपुत्वा- दयस्ते खधनम्यूर्वमपुवधनेन सह खपिनादिना संसृष्टन्तदू- वनसत्पतीभिः महयथां शतीभातृपुत्राणां भावशो भााणा- म्भवंश इत्य वर्मशानतिकमेगा विमजेयुरिति । पत्न्य- * विवदन्-मा० १ । पुस्तके।

·१६० दायभागः। .. भावे संसृष्टापुत्रांश नाशगिनी लभते । तथा च सहस्पतिः ॥ या तस्य अगिनी सा तु ततोशं लब्ध महति ॥ धनपत्यस्य धर्मोऽयममार्यापितृकस्य च ॥ अमातृकस्य चेति चशब्दार्थः भगिन्यभावे केवला: स- पिण्डा पनन्तराः सपिण्डास्तदायं विभोरन् यघांशत: त. स्य तस्य धनम्भवेदिति मनूतप्रत्यासत्तिक्रमेण सभेरन् । प्रति- पदोतानामभावात् । तथा च स एव ॥ मृतोऽनपत्योऽभार्यश्चेदभातृपितृमातृकः । सर्वे सपिगडास्तहार्य विभजेरन् यथांशतः। वहार्य संमृष्टिदायम् । मृतोऽनपत्यइत्यादेः प्रतिपदोला- संसृष्टधनयाहिरहिसय दिव्यर्थः । सपिण्डाभावे तु विभक्तम- तधनवदेव संमृष्टः स्वतिट्रयमपि प्रागुताक्रमेण प्रत्यासति- साग्राम्येन समोनीदकादिगामीति द्रष्टव्यम् । संसृष्ट द्रव्य- मधिकृत्य सपिण्डे भ्य ऊर्ध्वं विशेषामृतेरिति । ननु सत्यपि परन्यादौ वचनान्मृतसंसृष्टिधनस्य संमृष्टिभावादियाधस्व- यत् संस्ष्टासंसृष्टपुत्सद्भावेऽपि पिटधनस्थाप्येतहधनवला. स संसृष्टि पुचमावयाद्य त्वमस्त्विति चेत् न । पपुवस्यति पूर्ववचनस्वस्थानुषगादपुत्वसमष्टिमरणास्य धनग्रहयाकारण- त्वात् संसृष्टिनथ पुत्रेणापुत्ववाभावासंमृष्टिनस्वित्यस्याप्र- तु विभजेरन् सुताः पिबोरिति वचनापिनी पुत्रयोई योर- वापि समभागभागित्वम् । प्राप्तनः खांणः परं संसृष्टपुत्तेप भुनावशिष्टः पृथगुदरणीयः । पितुर्यावांस्तदानी विद्यमानोऽथ: स संसृष्टासंसृष्टाभ्यां विभज्य यायः । न च संसृष्टिनस्त्वित्ववा- पुखपदानुपनोऽस्त्विति वाच्यम् । सपुवसंसृष्टि भावादिधनेऽपि पुत्वादिवाधन सदंशस्य भावादियाधतापत्ती सकानदेशीया- ·वीरमित्रोदये। १६१ १ मादिव्यवहारविरोधापत्तः। धन्यथा पुत्रवदपुत्रसाधारणस्थापु. मात्रविषयपत्रोत्यादिवाक्यापवादका त्वानुपपत्ते स्तबोधकतु - शब्दविरोधापत्तेयः। न च मात्रादिसंसृष्टिन एवापुत्रविशेषणं व्यावर्त पात्यात्पुत्रसंसृष्टिगम्त न व्यावाभावाद असम्भवाञ्च सम्भवे व्यभिचार च स्याविशेषणामर्थवदित्य भियुक्तोतरिति वा- च्यम् । पृथग्वाक्यद्वयाभावादेकत्र च वाक्ये क्वचिहिशेषगपुर- स्कारेण क्वचिच्च तदपुरस्कारण विधिप्रहत्ती विशेयणघटिता- घटितवाक्वानिवन्धनविधिवैपन्यरूपवाक्यभेदापती : किच पिचादिद्रव्यस्खाम्ये पुत्वादिकमेवापतितत्वादिवि- शिष्टप्रयोलकन तु संसृष्टत्वविशिष्टमपि गौरवात् तच्च सर्वेषां सं- सृष्टानामसमृष्टानाञ्च तुल्यमिति सर्वेपामेव पुत्रादीनामविशे- पेण तद्धनग्रहगामुचितम् । न च विभागेन पिचाहिद्रव्याई- खापगमः । सर्वेयु पुचेपु विभत्तासंसृष्टिष्व पुनवसार्यादीनामेव तत्र धनाधिकारापत्ते: । प्रत्युतीपस्तम्बेन हारीतेन च विमा- गोत्तरमपि पितापुत्रयो. परस्परधनाधिकारप्रतिपादनाच्च । यथाहतुस्तौ । “नीवन्नेव या विभज्य वनमाश्रयेद् वृद्धाश्रमं या गच्छत् खल्पेन वा संविभज्य भूयिछमादाय वसैद् यद्यपदश्येत् पुनस्तेभ्यो गृह्णीयात् चीणांश्च विभनेदिति” । दृद्धाश्रमं पा. रिवाज्यम् । अपदण्येशत्याभावेग क्षीयेत् । विमली तु स. ति पूर्व विमतानां पुत्राणां प्राप्नोति पिटधनाधिकारो बहस्पति वचनेनापोद्यते । यथाह सः पनीयाः पूर्वजा, पिचार्धातुमगि विभज्ञानः । पुवैः सह विभक्तेन पित्रा या खयमर्जितम् ॥ विभन्नाजस्य रात् सर्वमनीमाः पूर्वनाः स्मृताः ॥ . २१

·१६२
दायभागः ।
यथा धने तथणे च दानाधानक्रयेषु च ॥
परस्परमनीशास्ते मुक्का शौचोदकक्रियामिति ।
संघष्टि धनहारकेण तत्स्त्रियः परिपातनीयास्तत्कन्याध
विवारपर्यन्तं पोषणीयाः संस्कत्तव्या त्यातुः शङ्ख नारदी।
संसृष्टिनं प्रक्राम्या मारणामप्रजाः प्रयााः यासित्मवजेस या।
विमजेरन् धनन्तस्य शेषास्त स्त्रीधनं विना।
भरणञ्चास्य कुरिन् स्त्रीणामालौवनयात्।
रक्षन्ति शय्यां भत्तुर्वेदाछियुरितरासु च ॥
या तस्य दुहिता तस्याः पिल्योऽशो भरणे मतः।
पासंस्काराइरेशागं परसो विभृयात्पतिरिति।
इनगम भतशय्यामरक्षणौषु दुर्वृत्तास्तिति यावत् । पा.
संस्कारादित्य भिविधावाङ् वेन विवाहकरणमपि लभ्यते ।
ति संसृष्टिविभागः ॥
पथ स्त्रीधनविभागं वल्लुन्तत्खरूपन्तायन्निमप्यते । तब मनु ।
पध्यग्न्यध्यावनिकन्दत्तच प्रौतिकर्मणि ॥
भाटमाटपिटप्राप्त पडिधं स्त्रीधनं स्मृसमिति ॥
पष्टिधमितिन्यूनसंख्याव्यवच्छे दपरन्नाधिक्यनिरासाय ।
भतएव योगीश्वरेण
पिटमापतिभाटदत्तमध्यग्न्युपागतम् ।
पाधिषेदनिकाद्यञ्च स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥
इत्याद्यशब्द उपातः । विष्णुनापि पडधिकानि नोधना-
न्युप्तानि यथा ।
पिटमातृसुसमातृदत्तमध्यग्न्युपागतम् ।।
पाधिवदनिक बन्धुदत्त शुल्कमन्वाधेयमिति स्त्रीधनमिति ।
नारदः । “पध्यग्न्यध्यायहनिकन्भर्तदायस्तैव च ।
• मोविराक्षयात्-पा..१।२ । पुष्कयोः ।

·वीरमित्रोदये। भाटदत्त पितृभ्याञ्च पङ्गिध स्त्रीधनं स्मृतमिति । पट्टिधरय मानववदेव व्याख्येयम् । स्त्रीधनशब्दचार्य यौगि- कः । स्त्रीखामिकन्धनमिति न तु पारिभाषिक. । योगसम्भव परिभाषाया अन्याय्य वात् । पतएव योगीश्वरेण रिक्थका. यादिसाधारणस्वखोपायं संग्रहायाद्यपद प्रयुताम् । ननु च क्वचित् स्त्रीधन त्वनिषेधाऽनुपपन्न एवं सति स्यात् नछि खोखामिकरवं तत्र निषेधुं शक्यते वाधात् । यथाह कात्या- यनः । सघ सोपधि यद्दत्त यच्च योगवशेन वा ॥ पिघा भावाथया पत्नया न तत् म्बोधनमुच्यत इति ॥ उपधिरुसवादावेवेदमस्य दत्तं त्वया धायमलहारादि नान्यदेति नियमस्तत्पूर्वकं दत्त सोपधि योगोषचनन्दायादा- नां? कन्यायै टत्तमिदन्तहनतथं विभाज्यमिति। शिल्यप्राप्तं स. ख्यादिभ्यः प्रीत्या प्राप्तन्तदपि न स्त्रीधनमित्यप्याह । स एव । प्राप्त शिल्पैस्तु यत्किश्चित्मोत्या चैव यदन्यतः । भर्तुः स्वाम्यन्तदा तव शेषन्तु स्त्रीधन स्मृतमिति ॥ पारिभाषिकत्वे भावाटिदत्तत्वेन प्राप्त स्त्रीधनं प्रतिषिध्यते। तेनैतम्मानिनमेव पिवादिदत्त शिल्पादिप्राप्तभिन्नं वा स्त्री- धनमिति परिभाष्यतइति चेद, उच्यते । नात्र स्त्रीधनवान पेध: किन्तु तरकार्यविभागादिनियेधः । पराएवोत्तरशोक तव भत्तः स्वाम्यमित्यु माम्।भर्तु स्तहिनियोगे स्वातन्त्र्यन्न स्त्रिया इत्यर्थः। प्रथमश्लोक तु स्त्री स्व स्वनिषेधोऽपि सम्भवति उपधियोग- पदयोरुपादानात् सोशदागे स्वस्खामावस्य प्रसिद्धत्वात् । "योगाधमनपिनोस योगदानशिग्रहम् । शव घायुपधिम्यो- नान्यधार्यमिसि-पा. १ पुस्तके । ? यन्धन दायादाना-पा० १ पुस्तके ।

·दायभागः । त्तत्सर्वं विनिवर्तयेदि ति मनु वचनोत्। "भार्या पुचव दासश्च वय एवाधनाः स्मृताः। यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तदनम्" इत्यपि वचनम्मा-पिपये शिल्यादिप्राप्तपरमेव । एकमूल- कल्पनालाघवात् । अध्यग्नादि स्वरूपनिरुपितं कात्यायनेन । विवाहकाले यत् स्त्रीभ्यो दीयते धग्निसन्निधौ। सदध्यग्निकृतं सद्भिः स्त्रीधन परिकीर्तितम्॥ यत्पु नर्लभते नारी नीयमाना पितुर्ग्रहात् । अध्यावह निकन्नाम स्त्रीधनन्तदुदाहृतम् । प्रोत्यादत्ततु यत्किञ्चिच्छुपवा वा सशरेण वा ॥ पादयन्दनिकञ्चैव प्रौतिदत्तन्तदुच्यते । विवाहात्परतो यत्त लब्धभत कुलात् स्त्रियाः ॥ शन्वाधयन्तु सत्मोक्ती यल्लब्ध स्वकुलात्तथा । गृहोपस्कारवाद्यानां दोधाभरणकर्मणाम् ॥ मूल्यं लब्धन्तु यत्किमित्तच्छुल्क परिकीर्तितम्। अढया वन्यया यापि पत्युः पिटगृहेऽपि वा ॥ भातुः साक्षाशात्पितीवा लब्ध सौदायिक स्मृतम् । भत्तः सकाशादिति कल्पतर्वादी पाठः । अध्यग्न्यादिशब्दा- स्तु योगरूढास्तादृशस्त्रीधनादावप्रयोगात् । गृहोपस्करणादि- ना यन्मूल्यं कन्यार्पगोपाधित्वेन वरादिभ्यः कन्याभरणरूपेण गृहसे तच्छुल्कमिति मदनरवे व्याख्यातम् । मिताक्षरायान्तु यद् गृहीत्वा कन्या दीयते राच्छ ल्कमित्युक्तम् । उभयवापि पि- खादीनां कान्वाया इदमित्युद्देशो विवधितः । अन्यथा सत्व- खाभावेन म्बीधनत्वव्यपदेशखानुपपत्तेनीमूतयाइनेन तु क- मिग्रामिति पठित्वा गृहादिकर्मिभिः शिल्पिभिरतत्कर्मकरण मादिप्रेरणार्थ म्बियै यदुत्कोचटान तछुल्कं रादेय मुल्य मप्रकृत्यर्थत्वादिति ब्याख्यातम् । पुनयोक्तम् । “यदा नैतुम्मर्तृ- • यहीट णां पित्रादीगां:-१।३ । पुस्तपायोः ।

·वीरमिचोदये। १६५ गृहे शक्लन्तस्परिकीर्तितमि"ति व्यासोक्तं वा । भर्तृगृहगमनार्ध. मुल्कोचादि यद्दत्त सफुल्शमित्यर्थ इति । तदुभयमपि स्त्री- खामिकं भवत्येव सस्था एव दत्तरवादिति तत्र स्त्रीधनत्यव्य- पदेशोऽन्यस्त्रोधमयत् सुगम एव । धाधिवेदनिकं स्ल्यन्तरषि- वाहकाले पूर्वभार्यायै यहोयते । यदा याजवल्क्यः । पधिविन्न' स्त्रियै दद्यादाधिवेदनिर्क समम् । म दत्त स्त्रीधन यासान्दत्तत्वधं प्रकल्पयेदिति ॥ पिचादिभिर्नीवनाद्यर्थं स्त्रीभ्यो धनदाने विशेषमाह कात्यायमः। पिटमातृपतिमातृजातिभिः स्त्रीधनं स्त्रियै । यथाशक्या विसाहस्राहातव्यं स्थावराहते ॥ स्थावरेतरधनं यथाशक्ति कापापणसहसहयपर्याप्त देय- मित्यर्थः । व्यासीऽपि । विसहसः परी दायः स्त्रियै देयी धनस्य तु । पाहिसहस्रादिति कात्यायनेन पर इति च व्यासनोती. रितोऽधिकमतिर्धानमापि न स्त्रीभ्यो देयमिति दर्शितम् । भयञ्च नियमः प्रतिवत्सरमसकदर्पणे जे यस्तेनानेकवत्सरयु जीवनार्थं दीयमानमितोऽधिकमपि भवति चेन्न दोषः । नी. वनार्थवादामस्य यायनीवन हिसाहसमावण तनिर्वाहास- म्भवात् । स्त्रीधमेऽपि भवंसुमतिमन्तरेण स्त्रीयान्न खातल्य- मित्याह मनुः । न निहार स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बाद बहुमध्ययात् । खकादपि च वित्तादि स्वस्य भर्तुरनाजयेति ॥ निहारी व्ययः । क्वचित्त, स्त्रोधमे तासां स्वासन्त्यमस्ति। यदाह सौदायिकखरूपमुक्ता कात्यायनः । सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्त्र्यमिप्यते । यस्मात्तदा नृशंस्यार्थ ईत्तमुपनौवनम् ॥

·दायभागः। । सौदायिक सदा स्त्रीयां खातग्ल्य परिकीर्तितम् । विक्रये चैव दागे च ययष्ट स्थायरोप्वपि ॥ भर्तृदत्ते तु स्थावरेतरएव वारान्ल्यमित्या मारदः । भर्वा प्रीतन यदत्त स्त्रियै रास्मिन् मृतेऽपि सत् । सा यथाकाममन्नीयाद्दद्यादा स्थावराहते। स्थावर भर्तृहत्त स्त्रिया निवासाद्यपभोगमाव न दान- विक्रयादिकमित्यर्थः । पपुवा शयम भरीरित्यादि कात्यायन वचोऽपि भर्तृदत्तस्थावरविषयमेव नारदै पावाक्यतयेति केचि. त्पस्माभिस्तु पती दुहितर सूति व्याख्यानावसरेऽस्य विषयः प्रपञ्चितः । पुरुपाणामपि कस्मिन्नपि स्त्रीधने म सातव्यं खाम्याभावादित्याच कात्यायनः । म भर्ता नैव च सुतो न पिता भागगे न च । मादागे या विसर्गे वा स्त्रीधगे प्रभविपण यः ॥ यदि विकतरोऽप्येषां स्त्रीधन भक्षयद यमात् । म हिकं स दाप्यः स्याण्ड चैव समाप्नुयात् ॥ रादिव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत् प्रीतिपूर्वकम् । मूलमेव तदा दाप्यो यदा स धनवान् भयेत् ॥ अथ चत्स विभार्य: स्यान्न पसां भजते पुनः । प्रोत्या संमृष्टमपि चेत् प्रतिदाप्य स तद वपात् ॥ ग्रामाच्छादनवासानामुच्छेदो यल योपितः। तव खमाददीत स्त्र विभागं रिथिनानाथा ॥ स्त्रिया धन गृहीत्वा यद्यपरभार्यया मह वमत्ये नाचाव- मामोते तदा रहोतं तदन राजा बन्ताद्दाप्यः । भक्ताच्छादन- निवासान् यदि भत्ता न ददाति तदातेऽपि स्त्रिया बलाद ग्रा. वास्तत्पर्याप्त धन या माध्यमिति शोकद्वय म्याथ चेदित्यस्या- ·- च शब्दादन्यमिान्नतिभनाभावनिमित्त सटे स्त्रीधनमनन- वीरमिचोदये। १६७ घः । दमपि तस्या दोषराहिल्वे बोध्यं दुटा पुनः किमपि लोधन न लभलत्याइ स एव । भपकारक्रियायुक्ता निर्लन्ना चार्थनाशिका । व्यभिचाररता या च स्त्रीधनं न तु साहसि ॥ नाईतोत्यगेन तया स्तब्धमप्याच्छिद्य ग्राध्यमिति सूचित- म। पपकारक्रिया युक्ता सदा भर्तृप्रतिकूखाचरणपरा । निर्मयांदार्थनाशिकस्यपि पाठः । देवणः । हदिराभरणं शक्ल सामश्च स्त्रीधनं भवेत् ॥ भाको सत् खयमेवेद पति ईत्यनापदि । वृथा मोक्षे घ भागे ध स्त्रियै दद्यात् सधिनम् ॥ दूति हिनाध पिवादिना दत्तमिति स्मृतिचन्द्रिका- योम् । मदनरत तु वृशिरिति पठितम् । वृत्तिजीवनार्थ पि- वादिभिर्दत्तमिति घ्याम्यातश्च । लामो गोर्यादिप्रीत्यर्थ यल्ल- भ्यते कुतथित् । वृथा पापदमन्तरेण । मोक्षस्त्यागो दानमिति यावत् । स्त्यननुज्ञातत्यागभागविषयमेतत् । तदनुन्नया स्व- मापद्यपि न दोपः । स्वयमेवेत्ये यकार: स्वापत्यानां व्यु- दासार्थः । भर्तृव्यदासम्मं पति हतोत्यगेनाभिधानात । भक्तव्युटासे ततो यरिङ्गाणां भावादीनां व्यु दासस्या- पि दण्डापिकया मिहत्वात् । भनापदौत्य भिधानादापदि न दोषः । पतएव “पुचाति हरणे चापि स्वीधनग्भोक्तुमर्हतौति तस्यैव वाक्यशेषः । पतिरित्यनुपाङ्गः । पुचग्रहणं कुटुम्बोपल. क्षक तस्याति भक्ष्याभावनिमित्ता पौड़ा तस्या हरणे । भातमपि पतिस्त्या भाशुचाईतीत्यर्थः । ननु परधने त्यागमा ·१६८ दायभागः। गयोः खाम्यनुजया विना कायमईता वाधितामेन दोध्यते भनुजायान्वनापद्यपि न विरोधः । उच्यते । वचनवलाताह- शविषये व्यये स्वयमेव सस्य सत्यदोषः । पराएम योगीश्वरी- ऽपि । टुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधी सम्प्रतिरोधके । गृहीतं स्त्रीधन' भर्वा नाकामी दातुमईसि ॥ धर्मकार्ये पावण्यके नित्ये नैमित्तिकै च सम्प्रतिरोधकै दण्डाद्ययं राजावगेधे कृते । वाचस्पतिस्तु सम्प्रतिरोधकति व्याधिविशेषणं कार्यानुष्ठानयाधकइति च तदर्थ इत्याह । मा- कामो दातुमईतीत्यपि दारिद्यादिवरादानासामर्थ्य योध्यम् । सति तु दुर्भिक्षादिग्रहीतमप्यवश्य' देयमेतायतैव वचनोपपत्ती सामर्थ्य ऽप्यदानमिच्छयेत्यस्य कल्पयितुमनईत्यात । पतिग्रह- यादापद्यपि पत्युरेव पत्नीधनग्रहणाधिकारी प्रसिदानवेच्छया नान्यस्यति जयम् । भवा दारा प्रतिश्रुतं भार्यायै तम्मिन् मृ- से पुत्वादिभिस्तस्यै देयमित्यप्याह स एव । “भा प्रतिश्रुत देय मृणवत् स्त्रीधनं सुसै"रिति । सुतग्रहणं पौलप्रपौवयोप- लक्षणमृणयदित्यभिधानात् । अनेन स्त्रीधमे जीवन्त्यान्तस्यां सुतानां नम्मना स्वरयेऽपि नास्ति विभाग पूति गम्यते । एवं स्त्रीधनमुताम्॥ अथ सहिभागो निरूप्यते । सच मनुः । ननन्यां संस्थितायान्तु समं सर्वे सहोदराः । भजेरन् मारकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः ॥ अस्त्र द्वन्दसमानार्थकचशब्दोपादानारा सोदरभाटभगि- नीनां मिलितानां माधनाधिकारी गम्यते । सोदरग्रहण भि- नोदरव्यावृत्त्यर्थम् । देवलः ।

·वीरमिचोदये। १६६ सामान्य पुत्रकान्वानां मृतायां स्त्रीधनं स्त्रियाम् । अपनायां हरेसा माता माता पितापि वा ॥ अत्र तु इन्हस्यै व श्रवणारपुत्राणां कन्यानाच सहाधिका- र प्रसीयते । इदचान्वाधेयपतिप्रीसिदत्तद्विविधस्त्रीधनविषय. म् । यथाह मनुरेव पन्वाधेयञ्च यद दत्त पत्या प्रौतेन चैव यत् । पत्यो नौवति वृत्तायाः प्रनायास्तहनम्भवेत् ॥ अन्वाधेयं पूर्वलक्षितं यच्च पत्या प्रीत्या दत्त तरलीधनं वृत्तायाः मृताया: स्तियाः या प्रना पुचदुहितरूपा तस्याः ख- भवति । पत्यो जीवसोत्यनादरे सप्तमी। नीवन्तमपि प्रशि- मनाहत्ये त्यर्थः । सस्यानधिकारस्तवति यावत् । अव च प्रजा- या इति सामान्चाभिधानात् स्तीपुंसपनायाः समसाम्याव- गतेस्तुल्यवदिभज्य माधनग्रहण न पुनः पूर्व भगिनीनां त- दभावे भातगामिति । भगिन्यद्य मनुवचगेऽनूढा बाधाः । सधा य वहस्पतिः स्त्रीधनं तदपत्यानां दुहिता च तदंशिनी। अप्रत्ता चेत् समूटा तु लभते मानमानवाम् ॥ अपत्यानां पुत्राणां दुहितः पृथगुपादानात् । सदाशिनी पु- वसमांशिनी । मानमाववामिति गौरवार्थ तदनुसारेण कि- मपि लभते न पुत्वसमांसमित्यर्थः । पप्रत्तानामभावे प्रत्ताना. मपि मम पाणां भाटमममागिस्वमित्वाइ यायायगः ॥ भगिन्या वान्धयैः सार्ध विभोग्न् समर्तृगाः ॥ विभागकाले दौहित्रीभ्योऽपि फितिद्देयम् । तथा च मनुः ॥ यातासां स्यु दहिसरतामामपि यथाईरा। मातामधा धनास्किविरमदेयं प्रीतिपूर्वकाम् ॥ । २२ ·१७० दायभागः। - यथाहत इत्युपयोगदारिद्रयाद्यपघयेत्यर्थः । नच दौहित्री गां तदा धनखाम्यामायात किमिति दानमि- ति वाच्यम् । यथा पैटके पुरसत्वे कन्यानां दायाईवे ऽपि वच- नयनात्तु रीयांगदानमेवमवाप्युपपत्तेः। भतएव प्रौतिपूर्वकमि- त्युताम् । प्रतिपूर्वधात्वयनादेवानावण्यवत्वमपि सूचितमत्र । सत्व तु पतिता: स्यरदित्य इति दोषोतंनादायावश्यकत्वमि- ति भेदः।यौतुकन्तु कुमारीगामेव माटवनम् । नपुत्राणां ना. पि प्रत्तदुहितगामित्याह मनुस्य । मातुस्तु यौतुकं यरस्यात् कुमारीभाग एव स इति । युमिथाइ तिधावनुसाराहिवाहकाले एकासनोपविष्टयो- वधूवरयोर्यवान्धवैर्दीयते तद्युतयोरिदं योतकमितिव्युत्पत्त्या यो- सकमित्युच्यते । योचित वियाई लोपुंसथोरेकशरीरतया मिथ- ता भवति । मस्थिभिरस्थीनि मासैमासन्वबा खमिति श्रुतेः। भर्तुबध्वस्थ्यादिमिरस्थ्यादीन्ये फोभयन्तीत्यर्थ इत्याहुः । यदेतद हटयन्तव तदस्तु हदयं मम यदिदं हृदयं मम रादरत हदयन्तवे- ति मन्त्रालगादिवाहे मिश्रितेत्यन्ये । युतयोयोतफमिति नि- घगटी । यौतक यौतुकच सदिति कोगाद्यौतुवामित्यपि पाठः। भर्तृगमधार पृथग्धनतया पिटइलब्ध मानधनं यौतुकम् । योतकशब्दस्यामिथग्यमप्यर्थः । युमिश्रणामिश्रणयोरितिधातु. पाठात् । युतमिहाविति प्रयोगाचे ति देवखाम्याइ सदसत् पिटगृहनधारपृथग्धनतया भर्तृगृहलब्ध' यौनयमित्यस्यापि विनिगमकाभावे वक्तुं शक्यत्वेनास्य पाल्पनामावस्यात् । पु- मारोशामने शस्वं मम स्वादश्रुतस्यादिति न्वायन स एव विभा- गो विशेषावणात् । एतत्तिविधभिन्न माधनं दुधिरा गाम् ।

·वीरमित्रोदये। १७१ तखापि प्रथममग्रतानां सदभावे प्रतानां सवामि प्रथममप्रति- ष्ठितानां सहभावे प्रतिष्ठितानां सधवानां सदभावे विधयाना- म् । तथा च गौतमः॥ स्त्रीधनं दुहितगामप्रत्तानामप्रतिष्ठितानाचति । अप्रतिष्ठिता नपत्या निईना दुर्भगा विधवा वेत्यपरा- केंगा कल्पतरकारेण च व्याख्यासम् । प्राक्तनं इयमेव विजाने- प्रवरादिभिः म: । प्रवच स्त्रीधनमिति सामान्योतिरपि विविध. प्राराक्तस्त्रीधन भिन्न विषया । स्मृतिचन्द्रिकामदनरखयोरेव- मुक्तम् । गौमूतवाहनम्मात भट्टाचार्याभ्यान्तु प्रागुतं गौतम- वधनं "मातुर्दुहितुरभाव दुहितां राइन्वय" इति नारदवचनं "दुहितृणामभावे तु रिक्थ पुत्वस्य तद्भवेद” इति कात्यायनव- चन मातुर्दुहितरः शेषगात् ताभ्य क्टरोऽन्वय” इति योगीश्वर- वचनम् एव मन्यान्यपि स्त्रीधनम्य दुहियाद्यत्वपगणि स्मृति- वचनानि प्रागुक्तमन्वादियचनविरोधान्मातुम्तु यौतकमिति प्राराममनुवचनानुरोधान्मातुः पारिणय्यं स्त्रियो विभजेरनि- सि" वाशिष्ठानुसाराच यौसकमावविषयावीत्युक्तम् । पारिगा- य्यं परिणय न मनम्बयोतकमिति यावदिति साम्यां व्याकृतम्। कल्पतरौ विवादचिन्तामणौ च पारिगणाय्यमिति पठित्वा स्त्री- परिच्छदादर्शकवतिकादौति व्याख्यातम् । विज्ञानेश्वरस्तु स. यमेव स्त्रीधनं पुवादिसत्वेऽपि प्रथमं दुश्विदौशिवादीशिव- गामि । सदभावे पुच्चाधिगामि । अपन:स्वी धनन्तु व्ययस्या- पयिष्यसे । “मातुर्दुहितर: शेषमपाताम्य पटसेऽन्वय" इति यो- गौरवधगे टुष्टिमावनगाभ्य इत्यनेन न प रानश्यते किन्तु मनम्त्रीधन भतुरिनि-पा० १ । पुस्तके ।

·१७२ दायमागः। दौहित्रीदौहित्रावपि “मातुर्दुहितरोऽभावे दुहितणां तदन्वय" इति नारदवचनात् । अत्र तदन्वय इबनेन तछब्द न दुहित-- रोऽनन्तराः परामृण्वनी । तथा च टुचिन्वयो दोहितोदी- शिवरूपः। तचापि प्रथम दौहिती तदभावे दौहित्रः । दुहितणां प्रसूता चैदिति वक्ष्यमापयोगीश्वरवाक्ये दुहि- टशब्द न दुहितरो गृद्यन्ते । साना हितगां मातुर्दुहितर - त्यन तेनैवीतत्वात् पुत्रत्वात् पुनरुत्यापत्तः। दुहितगामन्व- य इति सामान्योदौहित्राधिकारोऽपि पुलाधिकारस्तु "वि- भनेरन् सुताः पित्रोफवं रिक्थमृणं सम"मित्यवपित्रीरित्य क- शेषाणभ्यते तच्च प्रागय प्रमश्चितम् । ताभ्य तेऽन्वय दूत्यषा- प्यन्वयपदेन योग्यतया पष्ठयन्तमारपदान्चयाद् दुहित याञ्च पृ. धगुपादानात् पुत्वादिरेव गद्यते । दुहित्रभाव तदधिकारम- तिपादनार्थत्वञ्च न पौनसत्यम्। जनन्यां संस्थितयान्विति मनु- वचनस्य त्वयमर्थः । सर्ये सहोदरा माटकं रिक्यं स्वाधिका- रावसरे सम भनेरम् सनाभयः सोदरा भगिन्यय खाधिका- रावसरे । न तु पयेऽपि सम्भूय विभनेरनित्यर्थः। दूसरेतरयोग- स्य इन्दैकशेषयोरभावादप्रतीतेः । च शब्दस्य तु विभागकर्तृ- खान्वयमावेणाप्युपपत्तेः । यथा देवदत्त: कृर्षि कुर्याद्यजदत्त. रोल्य ते नेतरेतरयोगप्रतीतिः । याक्यान्तरेण च योरपि मा. धनाधिकार प्राप्ऽपि सममित्यनेनावोहारादिविषमविभा- गनिहत्त्वर्थं वचनम् । सोदरसनाभियह णमसोदरभाटभगि- नौनिहत्त्यर्थम् । पराएवाधमनातिस्त्रीधनं भिन्नोदरापि प्र- कृष्ट नासीयसपनी पुची सदभावे तदपत्य ग्रहणातीत्युक्त मनुना॥ - ·वीरमित्रोदये। १७३ स्त्रियास्तु यनवेदित पिबादत कथं चन । ब्राह्मणी साहरीरकन्या सदपस्यस्य वा भवेदिति ॥ प्रधानपत्यक्षत्रियादिनातीय स्त्रिया इति विवक्षित, वा- मपीपदवोत्तमनारयुपलक्षणम् । अजस्त्रीधनं भर्तरित्यस्य चायमपवादः । अतश्चानपत्यवैश्याधनं क्षत्रियाटुहितानपस्य- शूद्राधनच्च वैश्वादुहिता गृह गाति । सदभावे तदपत्यानि त- भावेऽप्रजस्त्रीधनमित्यस्य तत्र प्रहत्तिः । तस्मात् स्त्रीधने साप- त्वमागटुहित्राधिकारस्तदन पुत्रादीनामित्याहुः। पच नौमू. सवाहनः । मनुबहस्पतिशह्नलिखितवचनेषु इनहायवणेऽ पि समुच्चयवाचिचशब्द ग तदर्थलाभाई वलचने तु पुषकन्या- नामितिहन्दस्थापि श्रवणात्संवादेन तथापि चशब्दस्य तरेत- रयोगार्थ कस्वीचित्याहारभगिनीनां सोदाय विभय सहैव धनग्रहणं युक्तम् । किश्च केवलदुहितगामेव सकलमाटध- नाधिकारे यौतके विशेषवधनमनर्थकम् । न च कुमारोपदी- पादानात्मप्तहिटयावृत्त्यर्थ तदिति युक्तम् । राहावत: सर्व- स्त्रीधनएव गौतमादिवचनेषताखात । कुमार्यभावे प्रता- याधिकारस्यालाप्यवर्जनीयत्वात् । तस्मात्पुत्र पुल्योस्तुल्यव. दधिकार एवं मन्वाद्यभिप्रेतोऽध्यग्न्यादिम्बोधनविषयी यौत. कविषयस्तु पुषीमात्राधिकार इत्येव व्यवस्था । पन्वाधेयपति- प्रौतिदत्तमात्रग्रहणन्तु मनुवचनान्तरेऽध्यग्नाद्युपलक्षमित- रथा योसको पृथगारम्भस्यानर्थ क्याप रित्याह । दायतत्वकदा. दीमामप्ये सददेव मतम् । अत्रेदं प्रतिभाति । धन्वाधेयादिग्रह- हस्थोमसलगत्वे प्रमाणाभायातदुभयव्यतिरिक्तसर्वमाध. मे दुहिताधिकारः प्रथमन्सदनु पुत्राधिकारः । योतके विशेष- वचनं तु प्रतादिनिवृत्यर्थम् । अन्यत्रापि सा समैवेति चेत्सत्य- मा किन्तु न नियता योतके तु नियता। ते न यौतकं कु. - ·१७४ दायभागः। मायभावे विवाइभेदेन स्नौधनम्मादीनामेव भवशिन प्रता- दीनामिसिस्मृतिचन्ट्रिकाकारादीनामाशायः । 'विज्ञानेश्वग- चा-यान्वयमभिप्रायः । सामान्यत: स्त्रीधममावस्य दुहि- यायतायोधकमनन्यथा सिवचनामुरोधेम सोचः कत्र- व्यो न मन्वादियचनमगन्यथासिह पुत्र कन्यानां सहाधिका रप्रतिपादकम् । पुत्राधिकारमात्रप्रतिपादनमपररवात । नच चन्ददादाभ्यां सहाधिकारः । विभाग कर्तृत्वाम्ब- येनापि सदुपपत्तः । धन्यथो पितरावित्यादी मातापित्रीस्त- दिप्यतत्यादौ च इन्हे कशेषश्रवणे सकरन निबन्धसमासः क- मो मातापित्रोन स्यात् । विष्णुवचनाद्यनुगेधात्तत्रशब्दान्व- यसाहित्यमावेण तदुपपतिरर्थक्रमस्वन्यथाप्यविरुह, इत्युच्य- ते तद्यापि ताम्य बरतेन्वयः दुहितगामभावे तु रिक्थं पुत्र- पु तावेदित्यादियोगीश्वरकात्यायनरचनावगतार्यक्रमान्यथा- भावे इंन्दचशब्दादीनां शाब्दान्वयः साहित्यमा पोप- पत्तिरस्तु न तु तदनुरोधेन सैषामेवान्यविषयत्वम् । सिई स- हाधिकार तेषां सोचतत्सद्दीचे चैपा सहाधिकारपरत्व मिश्य- य दूतीसरेतराययत्वञ्चति । मन्वाधयादी विशेषवचममन- घमिति चेत् न । यौतकै पन्द्रिकाकारादिमतवदेव सा- करवात् । अन्वाधिय ग्रहणस्योपलक्षणतया प्रजामाधाधि. कारे सेन प्रतिपादिते जनन्यां संस्थितायान्वित्यादि वचनैः साम्यादिविधानमित्येवं मर्वेषां सार्थकत्वात् । तस्मात्मय सु. स्थमिति। श्रीविद्यारण्य थीघरगस्नु स्मृतिचन्ट्रि कामिताक्ष- रयोईयोरप्यनुसारण हयमपि निखिन्न तु विविशम् । पुवादिभ्यः प्राग् दुहिटदुहितुस्तदनु टोहिवापामधिकार इति तु मिताक्षराचन्ट्रि कामदनरवकारागाम्विद्यारगायीचरणा- ·वोमिचोदये। १७५. मां च विसम्वादेन मग्मतः । नौमूतवाहनहायतत्वकारी तु दुहिखभावे पुत्राणामेवाधिकारी न तु दौहिल्याद्यधिकारा- न्तरम् । तथाहि नारदवचनं दुहित णान्तदन्वय इत्यत्व दुहितु- रन्वयपदेनांन्वयपुवादिवाच फैननान्वयः सम्भवति । दुधि- 'पदस्य 'जन्य विशेषवचनस्य नन्वान्तरे ममत्वन निराका- अतयान्वयासम्भवात, तच्छब्दस्यापि दुहिटत्वरूपेगौव तदुप- स्थापकस्य नैराकाहयाविशेषात् । किञ्च याज्ञवल्क्यवचने सायद दुहितर इति प्रधमान्तस्य ताभ्य इति च पञ्चम्यन्तस्य च षष्ठान्सान्वयपदेनान्वयावहितस्यापि मातुरिल्यस्यैवान्वय- स्तदेकवाक्यतयावापि मातुरन्वय एष पुवादिगुद्यते न दुहि. वन्वयः । किञ्च सत् स्व गाजेषु तद्गामोद्यर्थो भवतीति वौधाय- नवचनादनन्तराङ्गनपुवाधिकार एव प्रत्यासत्तेरुधिती न तु व्यवहिताशाभदौहिवादेरित्याहतुस्तन्मन्दम् । नन्यवाचकस्य मन्यान्तरेणान्वये पस्य पुत्र पुत्र इत्यादाप्यन्वयो न स्यात् । त- ब्जन्यसिसम्बन्धितया विरोधस्त्ववापि तुल्यः। अन्यथा दुहितुः पुत्व इत्यवाप्यन्वशे न स्यात् । तमाच्छाब्दव्युत्पत्य ज्ञानमेवेद- म् । याज्ञवल्क्यवचने च यद्यपि मातुरन्वयः पुवादिरेवोत्तास्त- थापि विभजेरन् सुताः पित्लोरित्यनेन प्राप्ताधिकारागामिव ऋ णदानदहित्रभवोपाधिकरवज्ञापनार्थोऽनुवादः स च दौशिवान- न्तरमप्यविरुधः। सत् खगजेष्विति बौधायनवचनन्तु माट- साधारण्येन पुत्वागणाधनाधिकारमाबमङ्गजपदस्य चामत्य- माववाचा त्यात । पुवष्टिसाधारणमधिकारं प्रतिपादयः वचनान्तगविरुद प्रत्यासत्त्यैव व्याप्यातुयुममिति न किञ्चि देतत् । सन्तानामावे वाह योगीश्वरः । अतीतायामप्रनसि वान्धवास्तदवान युः ॥ पध्यमान्वययोग्य नान्व-पा० ११२ । पुस्तकयोः ।

·१७६ दायभागः। अप्रनसि दुहित्रादिप्रपौत्रपर्य्यनारहितायामतीतायाम- सायर्या बान्धवा वक्ष्यमाणलेाकोशा तत स्त्रीधनमवान युः। वि. वाहभेदनव्यवस्थया बान्धवानामधिकारमाह स एव । अप्रजः स्त्रीधनम्भ ह्यादिषु चतुष्वपि । दुहितयां प्रसूता वेच्छेषेषु पिटगामि तदिति ॥ चतुर्पु ब्राह्मदेवाप्राजापत्येषु । पपिशब्दानाबर्वपरि- यहः । यहा पतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा ब्राह्मभिन्ना दैवा- प्राजापत्यगान्धर्वायत्वारः ॥ तेन ब्राह्मदेवार्षगान्धर्वपालापर्व पु यहनम् । पप्रजायामतीयां भर्तुरेव रादिप्यत इति ॥ मनुवचनविसम्वादः। ब्राह्मादिविवाहोढाया धनमगपत्याया भतु भवति । स- टभावे भतु प्रत्यासनानाम् । स्वामिप्रत्यामत्त भवान्तराये भत प्रत्यासत्ते रेव पुरस्करणीयत्वात् । शेपेष्वासुगदिषु परि- गीतायास्तु पिटगामि । एषाशेषया मातापिट गामि । तत्रा- पि प्रामाटगामि तदनु पिटगामि । पितरावित्यत्रोताना- यात् । विरुवचनान्तराभावाच्च । अतएव मनुना। यत्वस्याः स्यादनं दत्त विवाहेष्वामुरादिपु । प्रतीतायामप्रजसि मातापित्रीस्तदिष्यत इति ॥ इन्द्व माशब्दपूर्वनिपातेन मातुः प्राथम्यमवगमिरा- म् । कन्याधने च मातुरमावे पितुरधिकारवणादवापि त. थैवौचित्यात् । यथाह पौधायनः । रिक्थं मृतायाः कन्याया गृहणीयुः, सोदराः खयम् । तदभाव भवेन्मातस्तदभाव भवेत्पितुः॥ इति माता पित्रोरभाव तत्पत्यासन्नगामि । पूर्योतीषु स- * यच्चास्या:-~मा. वहुपु पुस्तकेषु ।

·वीरमित्रोदये। ৫৩৩ वैष्वेव विवाहेषु प्रसूतापत्यवती चेद् दुहितणां सधनम्। दुहि- टशब्द न चाव दुहिटदुहितरो लक्ष्यन्ते इति प्रागेवोक्तम् । तवा- प्यनूठादिनमो गौतमादिप्रतिपादितो दुहिटधनग्रहगाकाले दौ- हिवीभ्योऽपि प्रोत्या किञ्चिदानमिति च प्रागेव निरूपितम्।दी- हिवाणाच मातामहीधनग्रणं भिन्नमारकाणां विषममाट. हारेण । पौचाणां पिलद्दारोव। “पिटमाट वा खव! भाग" इति गौतमम्मरणात । जीमूतवाहस्तु ब्राह्मादिविवाहेषु य- दनं तदेवानेन व्यवस्थाप्य तेन तत्तहिवाहोढाया: सर्वधनम् । ब्राह्मादिपु यानमिति सम्बन्धे वर्तमानसम्बन्धकृतकाल- लक्षणादृढ स्त्रीपरखेऽतीतविषाइक्रियाहारकसम्बन्धे? जघन्य- स्वादिव्याह । तदनुगामी दायतत्ववादप्य वम् । तदपेशलम् । पूर्ववचने अमनःस्त्रीधनं वान्धवा ग्रहणीयुरिति मामानात उक्तः कीदृश्या पपनसः के बान्धवा गृहणीयरित्येवाकाहोदयाद ब्राह्मादिपदानां तद्दिशेपणत्वस्यौचित्यात् । यच्च वर्तमान भूतसम्बन्धकृतं विनिगकममुक्तं तदपि तुच्छम् । विभागका- लेऽतीत त्यस्योभयवाविशेषात् । धनलाभकाले वर्तमानत्व- स्य चाप्रयोनकत्वात् विवाहजन्यभार्यात्वसम्बन्धम्यान्तरङ्गरवा- च । यत्त सर्वेष्वपि विवाहपु .पित्रोः सकाशातया प्राप्तं वि वाहोत्तरं तद् भातृणामेव । यदाह कात्यायनः । पितृभ्याचैव यदत्त दुहितुः स्थावर धनम् । थतीतायामप्रनसि मागामि तु सर्वदा ॥ विश्वरूपजीमूतवाहनौ तु कान्वादशायां यत्पितम्या दत्त तद् भाटगामि विवाहात्परती लब्धस्यान्वाधयत्वात् । विवाह. कसकाल लक्षगतस्तदूढ-मा. । पुस्तके। ? सम्बन्धकतनक्षणाया-पा० १ । २ । पुस्तकयोः । २३ १ ·१७८ दायभायः। कानलब्धस्य च विवाहभेटेन भर्तृगामिरवान्मातापिटगामि. स्वामेत्या तुः। तन्न । स्थावरविषयरवादस्याविरोधात् । नच दण्डापिकया स्थावरयहणे नङ्गमग्रहणं मातणामायाव्य वेति वाच्यम् । अपवादे तन्यायाप्रहत्तेः । शल्कन्तु सोदराणामेव "भगिनीशल्क सोटाणामिति" गौतमवचनात्मोदराभावे मातुः । जय मातुरिति तहचनादेव । पूर्वशति तु परम- सम् । बन्धुदत्त प्रथममप्रजसो मृताया बन्धूनां तदभावे भर्तुः । बन्धुदत्त' तु बन्धूनामभावे भर्तृगामि तदिति कात्यायनव- चनात् । पूर्वोत्तापनः वीधनाधिकार्यभावे लाह हहस्पतिः । माटष्वसा मातुन्नानी पिटव्यस्त्री पितृष्वमा । नथूः पर्वजपत्नी घ मातृतुल्योः प्रकीर्तिताः । यदासामौरसो न स्यात् सुतो दौहित्र एव वा। तत्सतो वा धनन्तासां खस्रीयाद्याः समान युः ॥ अचौरमपदेन पुत्रपुल्योरुपादानम्तयोः सर्वापादकत्यात् । पपवादक्रमश प्रागुता एव । सुतपदेन च सपत्री पुषस्य । सांसामेकपनीनामेका चेत् पुषिणी भवेत् । साम्तास्तेन पुवेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः ॥ इति मनुवचनात् । न तु सुतपदमौरसविशेषणमानर्धक्यात् । सपत्नीपुत्रसद्भावेऽपि वसायाधिकारापोरनादिव्यवहारवि. रोधाच्च । तथा च दोस्वाभावे पोरसपवाटिम्तभावे सपनोपु- घ । सरसत र्ति तरन्दन व्यवस्सियोरोरमसपना पुवयोपर- दानं नानन्तरस्यापि दौहित्रस्य टीचिपुरम्य राम्य पिगडदारी वधिभावात् । तथा च दौहिवमयन्ताभावे प्रथममौरमम्तदनुत- रपुत्रपौवा. 1 पुत्रपौवैजगं टेयमिति, गापाकग्गाधिका- पिया पिण्डदानाधिकारिणाञ्च तेषामेव रिक्यग्रहपौचित्यात्।। | तमाये सपना पुरात्पुवायाम् । पामय तदा पिगडाह- -- ·वीरमित्रोदये। १७६ E वाहणापाकर्तृत्वाच्च प्रागुक्तमनुवचमाञ्च । तदेवामभाव स- रखपि श्वशरादिषु सपिण्डे प्वनन्यगतिकैतद्दवचनवलागिनी- पुाद्यानामेव माटवसादिधने प्रख्यामतितारतम्येनाधिका- रः । नुषादीनां तु ग्रासाच्छादनमात्रभाक्वम् । वचनविगे- धे सपिण्डवत्प्रत्यासत्ते रग्रयोजकत्वात् । 'सम्मोत् स्त्रियोनिरि- न्द्रिया भदायादा' इति श्रुतेः । “अनिन्द्रिया घटायाश्च स्त्रियो- नृतमिति स्थिति"रिति सम्मल कमनुवचनाच । शृङ्गयाष्टिकया यव कण्ठोक्तः पनीदुहितर इत्यादी यासां स्त्रीणान्धनाधिकार- तासामेव पन्यासान्तु श्रुतिमनुवचनाभ्यां दायययनिषेध एवेति स्मृतिचन्द्रिकाकारादत्तादौनान्दाक्षिणात्यनिवन्धणा- श्रीमूतवाहनादिपौरस्त्य सर्वनियन्णां सिदान्ताच्च । इति स्त्रोधनविभाग.॥ पथविभागकाले केन घिदपङ्ग तस्य 'पश्चाद जातस्य वि- भागप्रकार: । तव मनु ॥ पटणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभक्त यथाविधि । पचादृश्येत यरिकश्चित्तत्सर्वं समतान्नयेत् ॥ योगीश्वरः । पन्योन्यापतन्द्रव्य विभक्तयंत्र हवसे ॥ सत् पुनम्त ममेरशै विभजेरनिति स्थितिः ॥ पत्र समपदादुहारविभागो निषिछ. विभजेरनिति वच- नाद येनैव दृष्टन्तेनैव न ग्राह्य नाप्यपहर्नेऽल्पन्दातव्यमिति बोध्यते । एतावता वचनार्थप्रत्येस्तैयदोषाभाव: ममुदायद्र- व्यापहारे स्वबुधा गृहीतत्वादिति कपाक्षिाचन प्रलापः। माधारण द्रव्ये परवावस्यापि सवेन परखापहारस्य स्वैयप. दार्थ स्यावारणीयत्वात् । पथ परफोयबुधा न गृहीतमिति न. स्तेयमित्युच्यते । तन्न । अपनवे परक यबुद्दे रावश्यकत्वात् ।

·१८० दायभागः। अतएवापतमित्युक्तम् । ननु मनुना ज्येष्ठस्यैव समुदायद्ग- व्यापधारे दोषो दर्शितो न बानीयसाम् । यो लोमादिनिकुर्वीत ज्येष्ठो मातृन् यवीयसः। सोऽज्य ठः स्यादभागच नियन्तव्यंश रानभिरिति । सत्य,म्परन्तु सम्भावितस्य खतन्त्रस्य पितृस्थानीयस्य ज्येष्ठस्यापि टोषउत्ती तत्परतन्त्राणा पुत्रस्थानौयानान्दण्डाप्पन्चायेन दो- प' सुतरामुक्ता एव भवतीति । अतएव समुदायद्रव्यापहार स- मविभागवचनस्य स्यदोषाभावपरत्वमाचचाणा धनेन म- नुवचनेन दुरापास्ताः । पविशेषेण दोषप्रतिपादिकया श्रुत्या च ।यथा 'यो वै भागिनभागोन दते चयते चैन सः। अथ चैन- नवचयतेऽथ पुत्रमथ पौचञ्चयत' इति । यो भागिनम्भागाह भा- गानुदते निरस्यति भागन्तस्मै कथञ्चिहलाहञ्चनया वा न प्र- यच्छतौति यावत् स भागानुन्न एन नोत्तारञ्चयते नाशयति दोषवशात् । योनन्न नाशयति तस्य पुत्र पौवं वा नाशयसी- ति श्रुतेरर्थः । श्रुत्वज्ञास्तु प्रलपन्तु नाम माधारगाद्रव्यस्यापि पर- स्वत्वेनापहारपदार्थाऽनपायादियुतमेव । यथा मोझे चरौ वि. पन्न सादृश्यात्पतिनिधितया माषेषु गद्यमाणेषु मुहावयबुद्दया गृहमाचत्वादिति पूर्वपक्षिरी, निषेधस्य प्राप्तिमापोपक्षि- स्वातत्रापि मापावयवानामप्यवर्ननीयग्रहण यत्तसाधनत्व चति निषेधप्रायनपायात्मतिनिधितयापि सदनुपादान सि- छान्तितम् । राजे तु भोगिभिर्न निवेदनीय राज निवेदितममि तेन मामादिनैव दापनीयमिति प्रौत्वविच्छेदादिष्टप्रयोनन- कमेव कात्यायन माह । बन्धुनापहत द्रव्यम्वलानैव प्रटापयेत् ॥ अविभागकालेऽनेन बहुभुक्तमित्यपि न बकाव्य भुत्तामपि राजा न पाध्यमित्याश्यनाह स एव ॥

·वीरमित्रोदये। १८१ धन्धूनामविभक्तानाम्भोग नैव निवर्तयेदिति ॥ न हि न्यूनाधिकभीगो वारयितुं शक्योऽवर्जनीयरवादिति भावः । एव दृष्टार्थ तयैवोपपत्ती नास्यापि स्ते यदोषाभावपर त्व- मदृष्टार्थरवापत्तेस्तस्मादवापिस्तेयप्रायथित भवत्येवेल्यवधेयम् । प्रथाविभाज्यम् ॥ तल योगीश्वरः । पिढद्रव्याविरोधग यदन्यत् खयमर्जितम्। मैवमोहाधिकचैव दायादानान्नतद् भवेत् । क्रमादभ्यागत द्रव्यं कृतमभ्युदरेत्त, यः । दायादेभ्यो न तद्दद्याद विद्यया लब्धमेव च ॥ पिटद्रव्याविरोधेनेति सर्वशेषः । खोतन्त्रा पिटद्रव्योप घासेन यन्मेवादि लब्ध तस्याप्यविभाज्यस्खापत्ती महाजना- चारविरोधो विद्यालब्ध नारदवचनविरोधश्च ॥ कुटुम्बम्बिभ्यानातुर्यो विद्यामधिगच्छतः ॥ भाग विद्याधनात्तस्मात्सलभेताश्रुतोऽपि सन्निति ॥ कात्यायनस्त्वविभाज्य विद्याधनलक्षणमुखेनैतदेव द्रढयति यथाह। परभक्तोपभोगेन विद्या प्राप्तान्यतस्तु या ॥ सया प्राप्तन्धनं यत, विद्याप्राप्त तदुच्यते इति ॥ मनुरपि स्पष्टमा। पनुपनन् पिटद्रव्य श्रमेण यदुपार्जयेत् । टायादेभ्यो न तद्दद्याहिद्यया लब्धमेव च ॥ श्रमेण सेवादिना ।क्रमादभ्यागतायाम्पिटद्रव्याविरोधनो- इसायामपि भूभ्या विशेष उत शङ्खन । पूर्वनष्टान्तु यो भूमिमेकच्चे दुचरेत् क्रमात् । यथाभागं लभन्तभ्यो दरयांशन्तु तुरीयमिति । उहः चतुर्थाशमुहरणमूल्यमधिकन्द त्वांशवयं सर्वे स. .

·१८२ दायभागः। मं विभनेरनित्यर्थः । यद्यप्येताहशाविभाज्यावं यदोन बन्द सत्तस्यैवेति न्यायादेव प्राप्त सथापि प्रायो व्यवहारशास्त्रे न्याय- सिघनुवादकान्येव वचनामीति परिभाषाप्रपश्चितमिति न दोषः। पविभाज्यामारमयुक्तां ममुना । वस्त्रम्पवमलङ्कारं कृतानमुटकं स्त्रियः । योगक्षेमं प्रचारश्च म विभाज्यं प्रथमते ॥ पर वाहनम् । वस्त्रादि यद्यम धृतं तत्तस्यैव । पञ्चतन्तु विक्रयाद्यर्थ विभाज्य मेव । कृतान्न पक्वान्न सवैयथाशक्ति भो- ताव्य न तु तोलयित्वा विभाज्यम् । उदकमुदकाधारः कूपादिः सर्वेय थोपयोगमुपभोज्यः । स्त्रियो दास्यो विषमा म विभाज्याः। पर्यायेण कर्म कारयितव्याः पित्रवादास्तु समा पपि न विमा. ज्याः। “सोध्वयमबासु न विभाग" इति गौतमवचनात् । योग- क्षेमशब्दाभ्यामिष्टापूर्ते उच्यते । सयोरविभाज्यस्व पितृद्रव्य विरोधेनान्सियोरपि दृष्टान्ततयोच्यते।न हि स्वतः फल तो वा तस्य विभागः सम्भवति पैटकस्य तु सुतराम् । तथा पार लो. गातिः। क्षेमम्पत योगमिष्टमित्याहस्तत्वदर्शिनः ॥ पविभाज्य च से प्रीती शयनासनमेव च ॥ इति योगक्षेमधद म सत्कारिणो गजमन्तिपुरोहि- सादय उच्यन्त प्रति केचित् । शम्बचामरोपानत्मभृतय इत्य- न्ये । प्रचागे गृहारामादिप्रवेशी निर्गममार्गः । तस्याप्यवि. भाज्यत्वम् । पिटधतं वस्त्रादिकं श्राहभोको दातव्यम् । यथा- ह वृहस्पतिः॥ वस्त्राग्नहारशय्याटि पितुर्य हाइनादिकम् । गन्धमाल्यैः समभ्यर्च्य श्राहमो तदर्पयदिति ॥ स्त्रीवतोऽप्यलद्धारो न विमान्य. ॥

·वीरमित्रोदये। १८३ पत्यो जीवति यः स्त्रीभिरत हारो तो भवेत् । म तम्मलेग्न्दायांदा भजमाना: पतन्ति ते इति । वत इत्यनेनाधृतस्य विभाज्यत्वमेव । पत्यो नोवतीत्यनेन पतिजीवनचिन्न तया यत्र देशे यो धार्यते स न विभाज्य इति सूचितम् । पिटप्रसाटलब्धस्यापि न विभागः ॥ पिटप्रसादाद भुज्यन्ते वस्त्राण्याभरणानि च । भुज्यन्ते पूति वचनादविभाज्यत्वम् । तथा पिटदत्तस्यापि । पितृभ्यां यस्य यइत्त तत्तस्यैव धनम्मवेटिति च मारणात्। पितृप्रसादानप्रीतिदान यथोचित्यानुरोधेनैव नये । नतु यया कामम् । महाननाचारविरोधात् पितृद्रव्याविरोधोपानि- तप्रपनो भूयः सुशौर्यादिविषयमादाय स्मृतिवचःम दृश्यते सन ग्रन्यविस्तरभयाज़िख्यते ॥ पथ विभागानधिकारिणः । सत्र योगौश्वरः । लोबोऽथ पतितस्तन्नः पगुरुन्मत्तको नडः । पन्धोऽचिकित्मगाद्या भक्तव्याः स्य निरंशकाः ॥ सज्जः पतितम. । काबान्धौ यदि जन्मत पारभ्य तदा विभागानहाँवव यदिरवनारा तदा तदपगम दौपधादिना ताई दृश्यातहभागः स्यादायव्ययविशोधितादिति गैत्या विभागा- इविवेति ध्येयम् । पाराशब्देनाशमान्सरगतपितृदे प्युपपात- किवधिरमूकनिरिन्द्रियाणां ग्रहणम् । यथाइ वशिष्ठः ॥ 'पनशास्त्वाश्रमातरगता" इति । नारदोऽपि । पितृद्विद पतितः घण्टो यस स्यादौपपातिकः । पौरसा पपि नैतेंऽश लभेरन् क्षेत्रना: कुत इति ॥ मनुरपि । अनंगो कोवपतितो जात्यन्ध यधिरी तथा। उन्मत्तजड़मूकारा ये च कैचिनिरिन्द्रिया इति ॥

·१८४ दायभागः। व्याधिना निर्गतमिन्द्रियं यस्य स निरिन्द्रियः । तेन ली. बाझेदः । कथित निरिन्द्रियाः पाणिपादादिहीना इत्या । एते कीयादयोऽशभानो न भवन्ति किन्तु यासाच्छादनदाना- दिना भर्तव्याः पोषणीया । घभरणे तु महान्दोषः । यथार मनुः ॥ सर्वेषामपि चैतेषां दातुम्याय्यं मनीषिणा । यासाछादनमत्यन्त पतितोऽधददङ्गवेदिति ॥ अत्यन्त यावज्जौवम् । तत्रापि पतितोपपातकिनी-वत्त- यचित्ताचरणमनभिवम् । पौदत्यादिना प्रायश्चित्तमकुर्वतोऽ- स्तु निपसनमेव । एतेषाञ्च विभागामागेव दोषभावनंधिव न पुनर्विभागोत्तरपपि दत्तविभागापहरणे प्रमाणामावा- त् । पचादप्यौपधादिना दोपनिहरणेऽस्येवांशमागितेति वि. विज्ञानेश्वराचार्या । युक्तञ्चैतत् । दोषपयुक्तत्वाहिभागानईता- याः। “विभक्तेषु सुतो नासः सवर्याया विभागमागि"ति न्याय- साम्यात् । पतितादिपु लिङ्गमविवक्षितमनुपादेयत्वात् ना- ह्मणो न सुराम्पिवैदित्यादिवत् । तेन यथासम्भवै पनी दुहि- तर इत्यादैरप्ययमपवाद. । कीवादीनामनशवोऽपि तत्पुत्रा. णामंशोऽस्तोत्या योगीश्वरः ॥ • चौरसाः क्षेचनास्त्वं पा निर्दीपा भागहारिणाः ॥ निर्दोपा. पूर्वोत्तानशवप्रयोनकदोपशून्याः ।तत्र कीव घेष. मपुर: सम्भवत्यन्धपामौरसोऽपि पुचद्दयग्रहणमितरपुश्रव्यदा- सार्थम् । पतिततत्सुतयोन भरणम् । तथा च देवलः । मृते पितरि न कोवाछुान्मत्तजडान्धका । पतित: पतितापत्य लिहो दायाशभागिन. ॥ तेषां पतितवर्नेभ्यो भक्त वस्त्रच दीयते ।

·वीरमिनोदये। १८५ तत्सुताः पिटदायांशं भजेरन् दोषवनिता इति ॥ लिदो प्रवनितादिः । पतितपदेनाब पतितसुतस्यापि य- हणं पतितोत्पनरखेन तस्यापि पतितत्वात्। "पतितात्वं पतित- मेवानाव स्त्रियाः सा हि परगामिनी भवतीति" मा वः । मृ- त इति विभागकालोपलक्षण जीवविभागऽप्यनईत्वात् । कात्यायनोऽपि भक्रमोढासुतश्चैव सगोवाद्यच नायते । प्रव्रज्यावसितश्चैव न रिक्थन्तपु चाईति ॥ होनस्त्रीपरिणयानन्तरमुत्पन्नस्त्रीपरिणयमे योरप्यक्रमोढा- मायोः सगोचादनियोगोत्पन्नः नेवनः पुची नाहति धनम् । पक्रमोढायामपि सवर्णेन पित्रोत्पादितः पुत्तो धनाधिकारी क्रमोढायामसवर्णनातोपि । तथाच कात्यायनः । पक्रमोटासुतस्त्वृक्थी सवर्णश्च यदा पितुः । असवर्णप्रसूतस्तु क्रमोढायाच यो भवेत् ।। प्रतिलोमप्रसूतायास्तस्याः पुत्री न रिक्थभाक् । ग्रासाच्छादनमात्रन्तु देयं तन्धुभिर्मतम् । पन्धूनामप्यभावे तु पिल्यन्द्रव्य सदाप्न यात् ॥ खपिल्य तदनम्प्राप्त दापनीया न बान्धवाः । कोबादीनामपि दारपरिग्रहेण पुवसम्भव उक्तो मनुना। यद्यर्थिता तु दारैः : स्यात् लोबादीनां कधश्चन ॥ वेषामुत्पन्नतन्तूनामपत्य दायमहति ॥ तन्तुरपत्यम् । नच लौवादेरुपनयनाभावेन पतितत्वात् कधं दारसम्बन्ध इति वाच्यम् । उपनयनागतया उपनीतत्वे शुद्रयदपतितत्वात् । एतेषां जीवादीनां दुहितरो विवाहपर्य- मत मर्तव्याः संस्कत्त व्याय । तत्स्त्रियस्तु पुवरहिताः साध्वयो * वन्धुभिर्मितम्-पा. १ पुस्तके।

·.
१८६ दायभागः।
भरगीया अप्रतिकूलावेद भन्यथा वहिष्करणीयाः । तदा
योगीश्वरः॥
सुतायैषां प्रभातंब्या यावन्तो भर्तृसात्क ताः ॥
अपुवा योषित पां भर्तव्याः साधुवृत्तयः ।।
निवास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च।
पापस्तम्बः, “अवपावितस्य रिक्यपिण्डीदयानि निवर्तन्" ।
पवपावितो भिन्नोदकीकृतः । तथा छहस्पतिः ।
सबर्यानोऽप्यगुणवान्नाईः स्यात् पैट के धने ।
तपिण्डदा: श्रोत्रिया ये तेषां सदभिधीयते ।
उत्तमणांधमर्थेभ्यः पितरन्वायते सुतः ।
अतस्तविपरीतेन नास्ति तेन प्रयोजनम् ॥
तया गया कि क्रियते या न धेनन गर्भिणी ॥
कोऽर्थः पुर्वण नातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः ।
शास्त्रशोधिरहितस्तपोजानविवर्मितः ॥
प्राचारहीन: पुत्वम्तु मुवीचारसमः स्मृतः ।
अयमयः । पिनादेरौर्ध्वदेहिककर्मणः कर्ता सतीसंस्कृती
पि वरः श्रेष्ठो वेदपारगोऽप्यपरो न वर इति ।
पुनामो नरकाद्यस्मात् पितरन्वायते सुतं. ।
सम्मात्पुव इति प्रोतः खयमेव स्वयम्भवा ।
इति स्मृतः पुवकर्माकर्तुः पिटधनखाम्यमेव वेतनमतस्तदकु-
बत्त: कुत्तो वेसनाधिकार इति भावः । मनुरपि ।
सर्वएव विकर्मस्था नाहन्ति भातरी धनमिति ।
श्रीसम्मात कानधिकारिणो विकासलाच भागानो इति
भावः ॥ इति विभागानधिकारिगा ॥
पथ विभताकृतम् ॥
तत्व नारदः । योकनाता बहवः पृथग्धाः पृथक क्रियाः ।
.

·वीरमित्रोदये। १८७ पृथक्कम्मगुणोपेता म चेत्कार्येषु संमतोः ॥ खभागान्यदि दास्ते विक्रीणीयुग्थापि वा। कुर्युर्यबेष्ट' तत्मर्व मौशास्ते स्वधनस्य होति । अस्यार्थः । एकरमान ता बहवो भातरो यदि विमता इति शेप इति केचित् । वयन्तु पृथग्धा इत्यादेवि विभक्ता इयर्थः तद्विधानस्याचाप्रतीरोरानर्धक्याच । पृथग्विभिन्नो ध- मो देवपिनदिनाचनरूपो येषां न स्वस्निहोवादिरूपः । तस्य द्रव्यसाध्यत्वेऽप्यविभागेऽपि पृथक्वात् । तथा च वहस्पतिः । एकवासन वसतां पिटदेवहिजार्चनम् एक भवेदिभक्तानां सदेव स्याद गृहगृहे ॥ एतच्च प्राडि पितम्। पृथक्रिया लौकिकृप्यादिन- पा येषां पृथग्विभिन्ना ये कर्मणां कण्ड नपेषणादीनां गुमा पमर्जनभूता मुमलोलग्खलदृषटुपन्नादयस्ते येषाम्, ते पेरका र्येषु न संमता: परस्परमनुमतिं यद्यपि न कुर्वन्ति तथापि से स्वभागान्यदि दा विक्री गगीयुर्वा तत्सर्वमन्यदप्याधीकरण- फ्टपादानादि यथेष्ट म्ब पछया कुर्युः । विमता यद्यनुमतिं कु. वन्ति व्यवहारसी कय्ये मात्रं भवति पथ न कुर्वन्ति तथापि न दानाद्यनिष्पत्तिः । तत्र हेतुः हि यम्मात स्वधनस्यामाधा. रणवत्यापनस्य धनस्येशाः स्वामिनः । माधारणे स्व हिपा. स्परानुमत्यपेक्षा न खमाधरणेऽपौति भावः । यत्तु वृहस्पति- नोशम् ॥ विभता याऽविमता वा मपिगडा: स्त्रावरे समाः । एशोधनीगः मबंध दानाधमनविक्रयति । तदप्यविभक्तानुमतिव्यवहारमो कय्यार्थमेव प्रतिपादयति ग्रा. मायनुमतियादित्यसेयम् । म्नावरे हि चिपकाम्नस्थायिनि.

·१८ दायभागः। परसाक्ष्यादिविगमे विभागाविभागनिर्णयो दुःशवः स्यात् का- लान्तरे । सत्यान्त्वनुमती विभागनिर्णयानपेक्ष एव व्यवहारः सिप्रति सर्वानुमत्या दत्तात्वादित्याशय इति विज्ञानेश्वरा वइव पाहुः । स्मृतिचन्द्रिकाकारस्तु यदि विभत्ता थपि स्थावरवि. भागं दुष्करं मन्यमानास्तत्फलमेव फलकाले विभज्य भोक्ष्या- म इत्यभिसन्धिना तदितरधनमेव पृथक् विभज्य गृहीत्वा स्वावरं मध्यकमेव स्थापयन्ति तादृशस्थावरविषयमिदमित्या- इ । तत्कल्पना मात्रम्। अविभक्तवादेय तवानुमत्यपेक्षणात् । स एव, येनांशो यादृशो लब्धः ग्राम्य तन्न विचालयेदिति । प्राप्य खोकल्य । विभागकाले मत्वा पचाहिप्रतिपद्यमानी राजा वारणीयोऽत्याग्रह दण्डारी ल्याइ स एव । खेछागतविभागो यः पुनरेव विसम्वदेत् । स राज्ञांश खके स्थाप्यः शासनीयोऽनुवन्धकृत् ॥ अनुबन्धी निवन्ध पायह इति यावत् । इति विभताकृत्यम् ॥ पथ विभागप्रकारे उक्त तत्सन्देहे निर्णयप्रकार उच्यते । तत्र याज्ञवल्क्यः । विभागनिहवे ज्ञातिवन्धुसाक्ष्य भिलिखितः। विभागभावना जया गृहक्षेवैध यौतकैः । विभागस्य निवेऽपन्तापे विभक्तमध्ये केन चित्कृते जाति- भिः पिबन्ध भिः बन्धुभिर्मातुलादिभिः साक्षिभियोटासौनैः साक्षिलक्षगलचितैः । यद्यपि जातिबन्धयोऽपि साक्षिविधयै- व मिर्गायकारगां तथापि बहिरङ्गसाक्ष्यपेक्षयान्तरङ्गास्त श्राधा- दिपृथग्भावरूपविभागलिदतत्त्वज्ञा विभागकतारश्च ति व जीवई न्यायेन पृथगुपात्ताः । लेव्यैन विभागपत्र या च विभाग- स्य भावनानि यो जातव्य: 1 तथा यौतकैः पृथकहतः। युमिश्र गामिप्रणयोरिति धात्वनुसारात् । गृहै: क्षेत्र श ! नारदः ॥

·वीरमित्रोदये।
१८६
विभागधर्मसन्देह दायादानां विनिर्णयः ॥
जातिभिभांगलेख्यन पृथक्षायप्रवर्त्तनात् ।
जातियाणासेषु सत्म वान्यसाधिपुरस्कार इत्येतदर्थम् ।
चार्यकृष्यादि तस्य पृथक्प्रवत्त नात् । शवः ।
गोत्रभागविभागार्थे सन्देहे समुपस्थिते ।
गोरखाप्यविनाते कुलं साधिरवमहति ।
कुलं वन्धवो मातुलादयः । पतएव नारदेन मुख्यत्वान्जा-
सय एव निर्दिष्टाः । जाटभिरिति पाठस्त्वनाकरः पुरातन.
पुस्तके निवन्धेपुचादर्शनात् । लिखितन्तु सक्षिम्यो बलवदि-
ति परिभाषायां निरूपितम् । नारदः ।
दानग्रहणपश्वनरक्षेचपरियहाः॥
विभ तानां पृथग्न याः पाकधम्मागमव्ययाः ॥
साक्षिस्व प्रातिभाव्यञ्च दानश्यमेव च ॥
विभता भातरः कुर्युनाविभक्ताः कथचन ॥
येषामेताः क्रिया लोके प्रवर्तन खरिक्थतः ।
विभक्तानवगच्छे युलेख्यमप्यन्तरेण तान् ।
धर्मों वैश्वदेवादिः एकपकिन वसतामिति प्राक् उक्त वचनात् ।
भातपामविभकानामेको धर्मः प्रवर्तते।
विभाग सति धर्मोऽपि भवेत्ते पां पृथक् पृथक् ॥
तिनारदेनैवीतास्वाच । बहस्पतिः ॥
साइसं स्थावर न्याम प्राग्विभागय रिक्थिनाम् ।
पनुमानेन विजे यं न स्यातां पवसाक्षिण
नस्यातामित्यत्व यदोत्यध्याहार ।
पृथगायव्ययधना: फुसीदञ्च परस्परम् ।
वपिपयर ये कुर्युभिनास्तेन सशयः ॥
॥
मई-पा. १।२। पुरुषयोः ।

·१६० दायभागः। पायोव्य योधनच पृथग्यपामिति विग्रह: कुसीदं वृक्षार्थ धनप्रयोगः। वणिक्पथो वाणिज्यम् । परस्परमिति। एशोभा- सोत्तमाः परशाधमर्ग: एकोविक्री पीते परश क्रोणाति इले- वमादिभिडैिविना विभागमनुपपद्यमानर्विभागः प्रमातव्य इत्यर्थः। एताः क्रिया इति वहुवचनान्मिसिसानामेवैषां लिख- त्वमिति न भमितव्य व्यम्तसमस्तानामपि सहिधानात् । न्या- यमूतयात्याच वचनस्य पनुमानेनाप्यमिर्पये दिव्यश्शपथेच वि पयाल्पत्वभूयस्त्वानुसारेण निर्णयः । युक्तिप्वप्यसमांसु शपथै- रेव मईयेदिशि परिभाषायां निरूपितं यत्र तु मानुषं निर्णाय- पन्नास्ति युनायथाभासाः दिव्यशपयाध्ययमायशान्यतरस्य म भवति तत्र पुनर्विभागः कार्य इत्याह मनुः । विभागे यव सन्देहो दायादामा परस्परम् । पुनर्विभागः कर्तव्यः पृथक् स्थानस्थिरपोति ॥ सच परिशोध्योभयव्ययमित्यादिसंमृष्टिविमानादिरीत्ये- त्यनुमन्ध यम् । यच्च मनुनयोक्तम् । सकृदशी निपप्ति सकृत्कन्या प्रदीयते । सकृदाइ ददानौति वीण्य तानि महत्मदिति ॥ तत् परावत्तिकारणाभावे। कन्यादागदानानारयोरप्येवम् । इति विभागसन्देहे निर्णयः । समाप्तञ्चदन्दायभागास्य विका- दपटम् ॥ इति श्रीमन्महागजाधिरानचोवीरसिहोद्योजित श्रीमन्म- मियरी वीरमित्रोट्याभिधनियन्धे व्यवहारप्रकाशे दायभागाख्यं प्रकरणम्॥ * सहादान ददातीति-पा. १।२ । पुस्तकयो।