·No text on this page.

·श्रीः प्रस्तावना भो ! भो ! विमर्शधनिनः तत्त्वजिज्ञासवश्च ये। मद्भावं प्राप्नुवन्त्येव यदि सद्भावमाश्रिताः ॥ १ ॥ कालसङ्कर्षिणी कालीत्यन्वर्था साम्बिका ततः । आद्यन्तबिन्द्वोस्तद्रूपं चतुर्थेऽपि च वर्णितम् ॥ २ ॥ दृष्टान्तादिभिरापन्नव्यग्रभावापनुत्तये । यज्ञस्वरूपं दिङ्मात्रमत्र बिन्दौ त्रयोदशे ॥ ३ ॥ (वर्णितमिति पूर्वेणान्वयः) तत्त्वार्थबोधनं त्वत्र प्रतिज्ञातं फलात्मना । स्याल्लोकवदितीवात्र लौकिकं चापि दर्शितम् ॥ ४ ॥ दृष्टान्तस्तु प्रसिद्धार्थात्तत्सत्यासत्यता पुनः । तत्तत्प्रकरणाद् ज्ञेया नात्र तत्तद्विचारणा ॥ ५ ॥ प्रसिद्धार्थोदाहरणम्- श्रुतावुद्यन्तमित्यादिविशेषणनिरूपणम् । क्रियाहीनभानोस्तु लौकिकेन तु वर्त्मना ॥ ६ ॥ तत्त्वार्थकथने तावन्नेहग्दोषाय कल्पते । यद्यदुद्देश निर्दिष्टं तस्य तत्रैव मानता ॥ ७ ॥ (१) स्याल्लोकवत्-भोक्त्रापत्त्यधिकरणोक्तमिदं वाक्यम् । तावदेतत्सूत्रोत्तरसूत्रे (तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ब्र. सू २.१-१४)-इतिसूत्र- भाध्यान्ते द्रष्टव्यम् । (२) श्रुतौ-" उद्यन्तमस्तयन्तमादित्यम् -इत्यादिश्रुतावित्यर्थः । (३) तक्रियाहीनभानोः -अत्र श्रुतौ तावद्यदुक्ता उद्यन्तमित्यादिना उद्गम. नादिक्रिया:-तादृशक्रियाहीनभानोरिति भावः । एतेन न सर्वथा क्रियाशून्यो भानुरिति मन्तव्यः-तम्य स्वाकर्षकं प्रद्युम्नं परितः भ्रमणदर्शनात् । (४) यद्यदुद्देशनिर्दिष्टम्-" यद्यदुदेशेन प्रवृत्तं तत्तदंश एव प्रमाणम्" इति न्यायात तत्तवैवेति भावा। अस्य तात्पर्य .. .

·। तस्माद्दष्टान्तवस्तृनि मन्नाशीपदेशनः । अप्राकरणिकत्वेन बाधकानि भवन्ति न || ८ ॥ यज्ञे रहस्यास्तित्वं पुनः स्मार्यते चादरात सहयज्ञा इति मृत्या यज्ञा दृष्टफला: पुग। द्रौपदीजननायेषु कथाभागेषु विश्रुताः ।! ९. ।। पुरा महर्षिविज्ञानमद्भुतं प्रतिभासते। वसिष्ठस्य प्रतिस्पर्धी विहव्यं क्रतुमाहरत् ।। १० ॥ विश्वामित्रर्षिपुत्रेण सुश्रुतेनोपपादिते । सोमपान विधौ भेदो वैदिकेऽप्यस्ति दृश्यताम् ॥ ११ ॥ प्रत्यक्षफलदा द्रव्ययज्ञाश्चेत्सर्वपूजिताः । नोचेदविधिनैवेते कृता इत्येव तर्किताः ॥ १२ ॥ कतुं वाप्यथवाऽकर्तुमन्यथाकर्तुमेव वा। रहस्यज्ञः समर्थस्स्यात् नान्योऽमन्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ १३ ॥ नाक्षेपो भविता तादृङ्मन्त्रतत्त्वार्थवेदिना । कृते कर्मणि कस्यापि परिपूर्णफलप्रदे ॥ १४ ॥ (१) सहयशा इति- सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥” (भ-गी-३-१०) इति स्मृत्येति भावः । (२) विहव्यम्-" विश्वामित्रजमदग्नी वसिष्ठेनास्पर्धेतौ स एतज्जमदमिविया - मपश्यत् " (तै-सं-का-३-१-८) इति श्रुत्या निरूपितः । (३) भेदः-" गायत्र्या त्रिपदा युक्तो यश्चोडपतिरुच्यते । एते सोमासम:- ख्याता: वेदोक्तैर्नामभिश्शुभैः ॥ (अयं २४ सोमनामाख्यान श्लोकेषु तृतीयः । गए अतोऽन्यतम सोमनुपयुयुक्षुः सर्वोपकरणपरिचारकोपेतः प्रशस्तदेशे त्रिवृतमागारं कर हृतदोषः प्रति संसृष्टभक्तः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहर्त नक्षत्रेपु अंशुमन्तमाद अध्वर- कल्पेनाहृतमभिषुतमभिहुतं च अन्तरागारे कृतमालस्वस्तिवाचनः सोमसन्द वर्ण- सूच्या विदार्य पयो गृह्णीयात्सौवर्णे पात्रेऽञ्जलिमात्रम् । ततस्सदवोपयुआत नामक । तत उपस्पृश्य शेषमप्स्ववसाय यमनियमाभ्यामात्मानं संयोज्य वाग्वतोऽभ्यत रुपास्यमानो विहरेत (गद्य-५)। "रसायनं पीतवांस्तु निवाते तन्मनाः शुचिः । 'सान तिष्ठेत्कामेश्च न कथंचन संविशेत् ॥ (सु-चि-२९ अ. ६) = (स्वभावव्याधिप्रति धनीयम ) दिशा दश्यमानभेद इति भावः। .. .. इत्यु ·iii कुतो न यज्ञाः फलदाः पुरेवाद्येति संशये । पापाधिकत्वात्कालस्येत्यूचुः केचिदिहोत्तरम् ॥ १५ ॥ यद्येवमशुभं वा स्याद्यज्ञानर्थस्य नो तथा । तद्यज्ञरूप न ज्ञातमित्युहोऽद्यतनैरिति ॥ १६ ॥ उक्तम्योदाहरणम्---- अध्वर्युप्राण विच्छेद गन्विति श्रयतेऽध्वरे । पवमानघटे छिन्ने न तथाऽयेक्ष्यते कचित् ॥ १७ ॥ तद्धेतुर्विद्युदादीनामभावस्तयतेऽत्रै तु । 'बिन्दौ त्रयोदशे वीदृग्रहस्यास्तित्वसूचना ॥१८॥ (कृतेति शेषः) अवशिष्टबिन्द्वंशास्सूच्यन्ते- द्वयादि बिन्दुगतास्त्वंशाम्मूच्यन्ते नाममात्रतः । विद्वत्कार्यविमर्शपु द्वाराणीमे भवन्त्विति ॥ १९ ॥ ऋतुकर्ता रवीन्द्रोः कः ? भूमिभ्रमति वा न वा ? । वातादिदोपाः किं रूपाः ? किं तत्त्वं गगनस्य तु ? ॥ २० ॥ कः पूर्णपदतत्त्वार्थः ? निन्धं यत्किञ्चिदस्ति वा ?। विवाहफलितं किं स्यात् ? के वा गीताभिसन्धयः ? ॥ २१ ॥ दक्षिणा नियतिः कस्मात् ? कृष्णो जारोऽथवा न वा ? । कालिदा जनिस्थानं किं ! का वास्यायायुषो मितिः ? ॥ २२ ॥ एवं विमर्शिता बिन्दुप्वंशास्तत्त्वार्थसिद्धये । सुधियामि : मेवालं विमर्शवनिनां भवेत् ॥ २३ ॥ (१) अन्विति-छिन्द्यात्तं विच्छिद्यमानमध्वर्योः प्राणोऽनुविच्छिद्यत" (ते. सं. का. ३-२-१) इति श्रुतौ अनुविच्छिद्यतति श्रूयत इति यत् तदित्यर्थः । (२) विद्युदादीनाम्-" चत्वारि वा अपों रूपाणि-मेघो-विद्युत्-स्तनयित्नु- वृष्टिः । तान्येवावरुन्धे (अरुणम्-अनु-२४) इति श्रुत्याऽत्रत्य वसतीवरेपु प्राणहानिकराणां विद्युदावेशादीनां तर्किनास्तित्ववतामित्यर्थः । (३) अत्र--पवमानघट इत्यर्थः । (४) बिन्धी-वेदगुप्तार्थदीपिकाख्यविन्दौ ।

·iv जीवस्य तत्त्वाधिगमोपायो निरूप्यते-- शिलाकणोपसंसृष्टे तण्डुले तण्डुलेच्छया । तत्पृथक्करणे तावदुञ्छत्येव शिलाकणान् ॥ २४ ॥ तथा चिज्जडसंसृष्टे चित्कामी जडहानये। तद्रूपामम्बिकामेव प्रत्यग्दृष्टया तु साधयेत् ॥ २५ ॥ अथाम्बिकास्वरूपसाधने निरूप्येते- अम्बिकापदनिरुक्तितो जग- दूपिणीति सगुणा तदाम्बिका। निर्गुणा च कलिताऽजसत्तया सैव चेत्थमिति वक्तुमक्षमा ।। २६ ।। ब्रह्मवत्करणशून्यकार्य- वत्यम्बिका च जगतो जनन्यतः । चित्कलेति कथितेन्दुतोलिता चिज्जडप्रकृतिमिन्नलक्षणा ॥ २७ ॥ ईदृशीमपि वशं नयेदलं भक्तिरेव बहुसत्त्वशालिनी । नान्यथा गतिरतोऽस्ति यौगिके सेव्यतामुपनयेत्तयाम्बिकाम् ॥ २८ ॥ अत्रास्मदागमनकृत्यप्रतिष्ठा निरूप्यते- अम्ब ! त्वदीयकरधारितलालिताङ्ग- स्त्वच्चुम्बनेक्षणपदैर्बहु हासितस्सन् । पश्यन् मुखं तव पयो विधिपीतशेष पास्यन् पदानि कतिचित्कलये भवानि ॥२९॥ -प्रन्थकर्ता . Nindian (१) श्रीकृष्णोदितसाझपभोगमार्गधोरण्यतरमोगमार्ग इत्यर्थः ।

·श्री: विषयसूचिका बिन्दुः १ तिथितत्त्वविमर्शः १-१३ मङ्गलाचरणं-विमर्शनावश्यकत्वं-ग्रन्थस्वरूपं-अनुवन्धचतुष्टयं- कालांशाः पितृदेवतास्वरूपा:-क्रान्ति-नति-लम्बनादिज्योति- श्शास्त्रीयपदपरिभाषासहितं तिथितत्त्वं-अयनांशस्वरूपं तत्प्रयो- जनं च-मन्दफलस्वरूप-तिथिस्तावत् पितृदेवादिसन्तोषफलदा, तस्मात् तत्र दृक्कर्म न कर्तव्यमिति-शोभकृद्वर्षीय(१८८५ शकवर्षीय)क्षयमासविषयः । २ ऋतुहेतुविमर्शः १४-१९ अत्र वसन्ता दिऋतूनां हेतुश्चन्द्र इति केचित् , रविरित्यपरे इति विवदतां समाधानं सप्रमाणं सयुक्तिकं निरूपित-किश्च स्त्रीष्वार्तवस्य ब्रह्महत्यात्वोपपत्तिस्सयुक्तिकं सप्रमाणं प्रपञ्चिता । ३ भूभ्रमण निरासमण्डनम् २०-३६ भागत्रयात्मकमेतत्-न्यायरक्षामणौ आर्यभट्टभूभ्रमणवादनिरास- पूर्वकं श्रीमदप्पयदीक्षितकृतभूस्थिरवादः, तस्य वेदान्तीय- प्रस्तावोद्गतत्वात् तत्रत्ययुष्मदस्मत्पत्ययदृष्टान्तेनैव तद्भूस्थिर- त्वस्य व्यवस्थापूर्वकं सापेक्षत्वनिरूपणं--(इति प्रथमभाग:)-अथ अचला-अनन्ता-स्थिरा - विश्वम्भरा-इत्यादिभूपर्यायवाचक- शब्दार्थविमर्शनेनाप्युक्तार्थापादनं, अत्र विश्वशब्दार्थविचारे प्राकृतप्रलयादिनिरूपणं - " मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोळो व्योम्नि तिष्ठति बिभ्राणः परमां शक्ति ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् " इति सूर्य सिद्धान्तीयश्लोकोक्तब्रह्मपदस्य सूर्यवाचकत्वं तदुपबृंहक- ·मा त्वेन रविभूम्योः परिमाणकथनं द्वितीयभागे... अय तृतीमागे दृग्वादविमर्शनं-दृक्कर्मणः व्यवस्थापूर्वकं तिथौ न कन्यत्व- निष्कर्षः - तिथिकल्पवल्ल्युपदिष्टासकृत्करणकर्णानुपातयो स्सौराविरुद्धत्व निरूपणं स्मृत्यादिचतुष्टयेनापि (म्मृतिः प्रत्यक्षं. ऐतिह्य-अनुमानम् इति-चतुष्टयेनापि) भूभ्रमणवाद स्थिरी- करणम् । ४ मनोवैभवविमर्शः ३७.-७२। एतद्भागत्रयात्मकं-मानससरोवरात्मकेऽस्मिन् जगति मनसः सर्वातिशयत्व-मनसः मायात्व-कामकलात्व - मूलप्रकृतित्व- निरूपणं-चिन्मूर्छितमन एवैतज्जगज्जालमिति रविरश्मिमूर्छित- चन्द्रदृष्टान्तेन निरूपणं-एतन्मन एव गायत्रीति च-(हति प्रथमभागः)-अथ मायाविजयो नाम द्वितीयभागः-अत्र प्राज्ञं- मन्यवेदान्तिवचनानामनौचित्यनिरूपणं-मनसो मायाऽनन्यत्व- निरूपणद्वारा तन्महिमानुवर्णनं च-अथ श्रीविद्यारससाम्राज्य नाम तृतीयभागः-एतद् विवृतित्रयात्मक निराकृत- वेदान्तिवीरवादानां जीवानां मोक्षोपलब्धिहेतुकी श्रीविद्येति निरूप्य तस्याः मानसिक-वाचिक-कायिकरूपत्रैविध्यनिरूपण- रूपोपोद्घातः -- ततः वाचिकोपासनारूपललितासहस्रनामसु ब्रह्मविद्याप्रतिपादकत्वविशिष्टशृङ्गारादिनवरसनिरूपणरूपा प्रथमा विवृतिः । तथा द्वितीया श्रीविद्योद्धार-तदर्थविशिष्टोपासना मानसी-जथैव तृतीयापि नवावरणार्चना-द्विवरण विशिष्टा कायिक्युपासनारूपा-भत्र श्रीचक्रस्वरूपवर्णनं, शृङ्गारादिरस. स्वरूपं(आलङ्कारिकमतानुरोधेन) तदनुविदश्रीचक्रपूजासकेतपदक- व्याख्या -- एवमुक्तश्रीविद्यारस साम्राज्यस्याद्वैतसिद्धावन्वयः शिवाशिवशक्तयैक्यरूपिगीत्येकनामवनिरूपगं सोपतिक ·vii बिन्दुः गणितदृष्टान्तैश्च - एतत्सर्वस्य कल्याणानन्दनाथीयश्रीचक्रा - विधानानुरुद्धत्वनिरूपणम् । ५ वातप्रक्रियाविमर्शः ७३-८० अस्मद्भारतवीयविज्ञानलोपस्य कारण निरूपणं-आयुर्वेदीयदोष- त्रयान्तर्गतवातं विमृशन्नादौ प्राण(चेतनाधातु)स्वरूपनिरूपणं -अत्र पाश्चात्या भिप्रायानुकरणं-जलघटदृष्टान्तश्च-मर्मस्वरूपो- दाहरणे बायुमहाभूतविभागः – आङ्ग्लोक्त-एकादशवायूनां - स्वर्णादिमुख्यद्रव्याणामष्टानाञ्च – आङ्ग्लप्रकृतिविस्तृतिनान्ना निरूपणं-एवं वायुम्वरूपज्ञानेन चिकित्सोपयो गित्वं च । ६ आकाशविमर्शः ८१-८२ आकाशस्य जला दिनापहृतत्वेन अच्छेद्यत्वं नास्तीति पूर्वपक्ष:- तदपहरणस्य आधाराधेयसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन न दोष इति सिद्धान्तः-पूर्णभागहारदृष्टान्तश्च । ७ पूर्णापदार्थः ८३-८७ पूर्णा नाम अमावास्येति निरूपणं-चन्द्रकलानां वसुसंज्ञा- तासाममावास्यांतः वृद्धिक्षयौ-उच्चदेवतातो ग्रहाणांनीचोच्चगमने इव-अत्र श्रुतिप्रमाणं-बोडशीकलायाः ध्रुवा-साद-नित्या- इत्यादिसंज्ञा--पूर्णस्य (शून्यापरनामकस्य) सङ्ख्यासु गणना- प्रकार:-अतस्तस्य कलात्वसिद्धिश्च-अमायाः षोडशीकला- त्वोपपत्तिः, श्रुतिदर्शिता-अतः पूर्णामयोरभेदप्रतिपत्ति:- उक्तार्थदृढीकरणाय द्वितीयकल्प: -अत्र परब्रह्मदृष्टान्तश्च-अमा- परिमितिविचारः-निगमनम् । (२) कल्याणानन्दनाथीयम् कल्याणानन्दनाथाख्यदीक्षानामशालिना सावयाचार्य. देवज्ञमविभौम' इत्याद्यन्वर्थबिरुदाङ्कित--राशी-अन्ववायोद्भवनृसिंह- महाग्निचिता कृतमित्यर्थः । ii ·Vil प्रत्यवाय ८ निन्दापवादः ८८-९० किञ्चिदपि वस्तु वेदो न निन्दति, उन स्तोति च नृशरीरं-- पशुदिव्यभावयोः परामर्शः--तयोः फले द्वनाहनसिद्धिरूपे-- पान्थयोरुदाहरणं-अद्वैतदर्शिनः इति पूर्वपक्षः-तत्कर्मकाण्डविषय इति, ज्ञानकाण्डे तावत् तदेव चित्तशुद्धिद्वारा मोक्षहेतुकमिति सिद्धान्तः-तस्माद्यत्किश्चिदपि न निन्द्यादिति निगमनम् । ९ वैवाहिकांशविमर्शः ९१-१०२ सापिण्ड्यस्य साप्तपौरुषत्वनिरूपणं गणितदिशा-अत्रत्यसप्तत्व- स्योपपत्तिः, ततो गोत्रस्वरूपनिरूपणं-सप्तमे पदे पुनरावृत्ति- दर्शनात्तावता विरमणं-अतोऽस्य (सप्तभक्तलब्धस्य) मण्डल- सम्बन्धित्व-पित्रपेक्षया पुत्रस्य दशांशत्वं कूटस्थे त्रिपूर्णत्वं च-उतार्थोपबृंहकबिन्दुस्वरूपविमर्शः - बिन्दोः कलाप्रतीक- त्रिज्याऽभावान्निष्कलत्वं तथा ब्रह्मणश्च-प्रथमा जडसृष्टि:- तदनुपदमेव दीर्घवृत्तीयगणितोपपत्तिसाध्या • जीवसृष्टिश्च- दीर्घवृत्तस्वरूप-अर्धनारीश्वरस्वरूपनिरूपणं-निर्गुणब्रह्मप्रतीक बिन्दोरेव मायाप्रतीकत्रिज्यारूपरेखोत्पत्ति:-मायास्वरूपवर्णनं- ब्रह्माभिन्नजीवैरेषा (माया) अनुभूयते च निर्गुणसुषुप्ते- र्जाग्रदवस्थापत्तिरिव – त्रिज्यायाः श्रीदेवीत्वं, षड्ज्यायास्तु हीदेवीत्वं च-बिन्दुप्रतीकब्रह्मणः पूर्णत्वात्कुतः पार्श्वलाभ इति पूर्वपक्षः - अणुत्वदर्शकश्रुत्येति सिद्धान्तः -- दीर्घषडूज्ययोः (दीर्घवृत्तीयलध्वक्षबृहदक्षयोः) अन्तरमेव जीवप्रकृतिसूचकत्व. निरूपणं-जगद्गतिस्सर्वापि दीर्घवृत्तीया-अत्राणुगर्भस्थितनैजै (१) तेजसाग्नेयपरामाणु:-clectron. - - ·ix बिन्दुः - साग्नेयपरमाणुगतिदृष्टान्तश्च-गोत्रस्वरूपं तत्प्रयोजनं च-गोत्रं पैतृकं, तस्याऽऽसृष्टेरवस्थानं, सापिण्डयं मातृशं (भूतभवं) तस्याऽऽसप्तपुरुषावस्थानञ्च - असगोत्रविवाहफलस्य विद्युद्- दृष्टान्तः-सन्निहितसापिण्ड्यविवाहफलस्य सस्यक्षेत्रदृष्टान्तः- असवर्णविवाह फलं-स्त्रीसत्त्वस्य प्रकाशकत्वमात्रनिरूपणं--अतो विलोमजातिविवाहेऽसत्फलस्योदाहरणं-उक्तार्थस्य गणितोदा- हरणं-क्षत्रियादीनां ब्राह्मणत्वलाभाय जन्मसङ्ख्या-वधूवर- सङ्कल्पे पुत्रोत्पादन-धर्माचरणरूपकार्यद्वयास्तित्व-विवाहस्य विधिचोदनास्तित्वं - विवाहस्य पुत्र-रयिरूपफलद्वया स्तित्वं- एतत्फलद्वयप्राप्तौ स्त्रीरूपान्यावश्यकता-अत्र पुत्र वि ष ये यो षिदग्निग्रहणं पञ्चामि विद्यासिद्धं-तत्तावत् रय्युत्पादने न दृश्यते -तस्य विमर्शनाभाव एव हेतुः-रय्युत्पादनप्रक्रिया- मूचकश्रुतिस्मृतिप्रदर्शनं-एतदर्थावगमे गुरु-मन्त्रशास्त्र-रसायन- शास्त्रादिसेवावसरः। १० उपमितिकरणविमर्शः १०३-१०४ उपमितिकरणं ज्ञानरूपं-उपमान पुनद्रव्यं वा, तदाश्रयरूप- गुणादिरूपं वा स्यात् ततस्तयोर्नेकत्वमित्याक्षेपः-पूर्णब्रह्मणोरुप- मानोपमेययोरुभयोरप्यलौकिकत्वादनिर्वाच्यत्वाद् ज्ञानमात्ररूप- त्वाच्चोपमानोपमेयत्वम् । ११ गीताभिसन्धिः १०५-१०९ तत्त्वज्ञानार्थिनेऽर्जुनाय साङ्ख्ययोगरूपमार्गद्वयोपदेशः-तयोः विहङ्गपिपीलिकामार्गसादृश्य साङ्ख्यस्तावत्केवलसुनिशित- ज्ञानिभ्य एवोपदेष्टव्यः, तस्य सापायत्वात्-योगम्तु क्षत्रियादिसर्वे- भ्योऽपीति, तस्य निरपायत्वादिति निरूपणं-कृतस्यापि कर्मण: फलानपेक्षे तावत् तस्याकर्मत्वसिद्धिः, न पुनरकरणात् कर्मण:- तस्मात् सर्वदा कर्म कर्तव्यमेवोक्तविधिना, जगतः व्यावहारिक- - ·, सत्यत्वात् , रज्जुसदाहरणं तु सा यार्थे योगाथै पुनम घटी- दाहरणं-योगम्य निरपायत्वात्सर्वथा मेत्य इति श्रीपा- भिसन्धिः । १२ षोडशादिदक्षिणोपपत्तिः ११०.-१६ जगतो ब्रह्मापत्यत्वेन दशांशत्व-अतः षोडशादिदक्षिणासाना दशसस यया भागहार्यत्वसिद्धिः-त द्विषयकगणिनदृष्टान्तः भावनाभेदजनितकर्मफलभेदस्य, तुल्यभाज्यभाजको गहरण . क्रियाजनितैकफलदृष्टान्तः-पूर्णभागहारे भाज्यादिपादत्रयस्य रूपतौल्येऽपि तत्त्वभेद निरूपणं-षोडशादि त्रिदक्षिणायाः जग. मिथ्यापादकत्वनिरूपणं-एतस्त्रितयदानज्ञानं ब्रह्मज्ञानाय कल्पत इति-देहस्य सवनत्रयरूपत्वात्तदानेनाप्युक्तफललाभः । १३ वेदगुप्तार्थदीपिका ११५-१२ वेदार्थ वच्मीति मा साहसं कुर्वित्यज्ञं प्रति चोदना-कर्मज्ञान- काण्डाश्रयत्वेन दृग्वैविध्यं-तत्साय न कुर्यादिति च-स्वाम- दत्तधनाय जाग्रत्कलह इवेति दृष्टान्त:-व्यवहारे सर्वत्र द्वैता- वश्यकता-दिग्भेदेनापि तन्निर्वाह:-तस्माजातिफलादिभेद- निष्पतिश्चः-अत्रैकवस्तुजनितवज्राङ्गारादिदृष्टान्तः-चतुरशीति लक्षजातिभेदसूचना - तादृशसर्वजातिभेदबोधकत्वाद्वेदस्यार्थ - गाम्भीर्य-अतस्तदर्थकथनोत्सुकस्याल्पज्ञजीवस्यातिसाह सिकन्व- यज्ञभेदावेदार्थगोपने श्रुतिसम्मतिः-द्रव्ययज्ञेषु द्रव्यतत्त्वाव- बोधावश्यकता-द्रव्ययज्ञेषु रसतन्त्रीयज्ञानावश्यकता-ताश- ज्ञानपूर्वककर्मणः अमेः द्रौपद्यादिवदवश्यं फलाविर्भावः-- श्रोतृज्ञानानुरुद्धं वक्तृवाक्यं - चेतनाधर्मभूतसुरतस्याचेतनेप्व- प्यस्तित्वं, सोदाहरणं-जुगुप्सितप्रकटार्थस्य प्रयोजनं सोदा- दरणं-शाने रहस्यांस्तित्वस्योदाहरणं आममेधेत्यादि-एक·xi बिन्दुः मेवाश्वमेघश्रुतिरपीति निरूपणं-एवं रसतन्त्रवेदयोर्घनिष्ठसम्बन्धं निरूप्य, नैतदेव फलं वेदस्य, तस्य परतत्त्वावबोधकत्वात् इति निरूपणं-रहस्यगोपनात् वेदस्य छन्दस्त्वं-तथाद्यतनैरपि कृताण्वस्त्रादिष्वपीति – बुद्धिमत्तव्यं -- गुर्वावश्यकत्वं – यदि मनोरञ्जकत्वेन नूनार्थस्य भाषणं तल्लौकिक एव न वैदिके कार्य-एतत्सर्वस्यापि प्रापञ्चिकत्वात्-स्वस्वरूपं ज्ञात्वा संचरेति हितोपदेशः। १४ श्रीकृष्णचरितम् १२२-१२६ श्रीकृप्णो जारश्चोरश्चेति केषाञ्चिदाशयः-न तादृशोऽयमिति तदुक्तगीतावचनैरपि निरूपणं-मृतजातपरीक्षिदुज्जीवने श्रीकृष्ण- कृतप्रतिज्ञा लीलाकृतमिति, भक्तयतिशयेनोक्तमित्यादिपूर्वपक्षस्य समाधान-राधा विटत्वदोषसमाधानपूर्वकं शुद्धभक्त याश्रयणविधिः। १५ कालिदासवयोजन्मभूमिविमर्शः १२७-१३२ मेघदूत-राक्षसकाव्याभ्यां कालिदासवयः १८२० वत्सरात्म- कमिति-आषाढप्रथम दिवसीयविवादः-रामगिरेर्दक्षिणेनानति- दूरे कालिदासजन्मभूमिः स्वीयचरितस्य गूढतयोक्तौ कारणम् । १६ ब्रह्मतत्त्वावबोधविशिष्टसङ्ख्याविशेष्यताविमर्शः १३३-१४६ सङ्ख्यागतविशेष्यविशेषणांशद्वये विशेष्यतांश निरूपणं श्रुति- मीमांसादिभिः-सङ्ख्याया द्रव्यत्वं तार्किकदिशा- सङ्ख्यायाः स्वातन्त्र्यं - अस्वातन्त्र्यत्वान्मायाया जगत्कारणत्वनिरास:- सङ्ख्याभेदवशादेव जगन्नानावैचित्र्यं सोदाहरणं-तादृश- सङ्ख्याभेदहेतुकघातसूचकः चमकपाठः-वर्गान्तरनिष्पादक- सूत्राणि-अस्मिन् विषये चमकब्राह्मणं-देवमनुष्यच्छन्दसो: स्वरूपवर्णनं-चान्द्रकलानां सप्तदशत्वसम्पत्ति:-अत्र ओंकार- स्वरूपविमर्श:-पूर्वोक्तवर्गसूत्राणामदाहरणं-एतेन जगत्प्रतीक- - ·sif ma सङ्ख्यायाः ब्रह्मपतीकपूर्णादेवोत्पत्तिलयो-एतदृष्टान्तदर्शनेन ब्रह्मतत्त्वावबोधः- वर्गीयसंक्षिप्तश्लोकाः -- सायादृष्टान्तोपलब्ध. ब्रह्मावबोधे व्यासादीनामिव शाब्दश्रमाभावः, तम्मादखालित्य दिग्देशकालात्मकत्रिप्रश्ननिरूपणं पात्रस्वरूप एतेपां पित्रादित्रयसम्बन्धः -- दिगभेदारफलभेदोदाहरणं - कालभेदात्कलभेदोदाहरणं -- ब्रह्मविद्यास्वरू पिण्याः श्रीदेव्याः पूजने आद्यन्तयोः कालपूजनोपपत्तिः - श्रीदेवीभावना- विशेष:-उपासनस्य सन्ध्यावश्यकता-पाठकाशीर्वादः, मन्वयश्च-एवमेव सर्व विषया विमर्शनीया इति निगमनम् ।। - तत्स- शुद्धपत्रम् १४७-१४९ प्रथमं शुद्धपत्रेण शोधनं पठनं ततः सुधिया कार्यमत्रेति विदांकुर्वन्तु पण्डिताः ॥ - ·॥श्रीः॥ विमामृते ॥ तिथितत्त्वविमों नाम प्रथमबिन्दुः ।। ॥ मङ्गलाचरणम् ॥ स्मरामः स्मरजिच्चेतोहारिणी लोकतारिणीम् । यत्कटाक्षं विना मोक्षो न तां शृङ्गारनायिकाम् ॥ १ ॥ ॥ विमर्शनावश्यकत्वम् ॥ ब्रह्मानन्दप्रतीकं किं कुत्रास्तीति गवेषणा । नरेष्वेवास्ति नान्यत्र पशुबुद्धिगवादिषु ॥ २ ॥ अतस्तदिन्द्रियं छन्नं नृष्वेव न पशुष्विति । विमर्शनधनैरेवाऽऽक्रीतस्तद्ब्रह्मसंपदा ॥ ३ ॥ प्रकाशः (ज्ञानम्) तत्सहायस्तद्वितयं गुरुपद्युगम् । ब्रह्मरन्ध्रेत्यादिसिद्ध सार्वभौमपदास्थितम् ॥ ४ ॥ (१) ब्रह्मसंपदा-वेदविज्ञानसंपदा । अत्र वेदविज्ञानं नाम “ प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे" (तै-उ-भृ-व) इति श्रुतिलक्षित विज्ञानम् । (२) ब्रह्मरन्ध्रेत्यादि- ब्रह्मरन्ध्रसरसीरुहोदरे नित्यलग्नमवदातमद्भुतम् । कुण्डली कनककाण्डमण्डितं द्वादशान्तसरसीरहे भजे ॥ तत्र कन्दलितकर्णिकापुटे क्लप्तवर्णमकथा दिरेखया । कोणलक्षितहलक्षमण्डलं भावलक्ष्यमनलालयं भजे ॥ तत्पुटे पटुतटित्कडारिमस्पर्धमानपरिपाटलप्रभम् । चिन्तयामि हृदि चिन्मय सदा बिन्दुनादमणिपीठमण्डलम् ॥. ऊर्ध्वमूलहुतभुक्शिखारुणं चिद्विलासपरिव॒णास्पदम् । विश्वघस्मरमहच्छटाकुलं भावयामि युगमादिहंसयोः ॥ तत्र नाथचरणारबिन्दयो: संविदामृतझरीमरन्दयोः । द्वन्द्वमिन्दुमकरन्दशीतलं मानसं स्मरतु मङ्गलास्पदम् ॥ (पादुकापञ्जरस्तोत्रम्-वामकेश्वरतन्त्रम् ) इति श्लोकपञ्चकेन सिद्ध गुरुपयुग प्रकाशविमत्मिकं सार्वभौमपदास्थितं भूयादित्यन्वयः। .. .

·विमर्शामृते ॥ अथ ग्रन्थस्वरूपम् इष्टदेवताप्रीतिं च निरूपयति ॥ छन्दोभिश्छादितं वेदरहस्य छान्दसं हि तत् । तदन्तर्गतये सास यम् ज्योतिषश्च पदद्वयम् ॥ ५ ॥ तिथ्यतुप्रमुखाः कालाः पितृरूपास्तदुद्भवाः । पितृप्रीतिकरी तावतिथिरादौ विमशिता ॥ ६॥ मध्ये साङ्क्षयम् माकरन्द बिन्दुम्पय॑न्तिमे मधु । यतिना सूक्ष्ममतिना श्रीमातुः प्रीतयेऽप्यलम् ॥ ७ ॥ विचिकित्सा तृडार्तानां विमर्शामृतविन्दवः । तर्पकास्तर्पितास्तैस्स्याद्विन्दुतर्पणलालसा ॥ ८ ॥ ॥ अथ अनुवन्धचतुष्टयम् ॥ तत्त्वार्थबोधने सङ्ख्या विचिकित्साम्बुशोषिणी । तेन तच्छोषणं त्वत्र सङ्ख्ययैव प्रधानतः ॥ ९ ॥ विज्ञानपूर्वकज्ञानं फलमत्रेति चिन्तितम् । तदाशास्ताऽधिकारी स्यात्तच्छिष्टं स्पष्टमेव हि ।। १०॥ अथ ग्रन्थारम्भ: ज्योतिश्शास्त्रा दिमस्कन्धे वेदाङ्गे कालसाधने । निरूप्यते तिथेस्तत्त्वं सह तत्परिभाषया ॥१॥ कालो द्विधाऽदृष्टदृष्टफलकत्वेन कीर्तितः । (१) पितरूपा:-पितृदेवतास्वरूपाः। तथा च श्रुतिः षण्मार्जालीये षड्वा ऋतवः । ऋतवः खलु वै देवाः पितरः . ऋतुनेव देवान् पितॄन् प्रीणाति" इति । (२) पितृप्रीतिकरी-नान्दीमुखपितॄणां प्रीति करी । (३) मधुः-" मधु वाता ऋतायते....माधीर्गावो भवन्तु नः" इति श्रुत्युक्तम- वित्यर्थः । अत्र गाव इति पदमस्मद्वाच: परामृशति । (४) अदृष्ट-अत्र गणितागततिथिरूपेण दृष्टत्वाभाव इत्यर्थः । यथा:-औदयिकी तिथिर्यदि पञ्चघटिकात्मिका तदिवसीयसायकाले तदभावेऽपि तभित्यकृत्यकर्तव्यतोपदेशात् तादृशकालस्य अदृष्टत्वोपपत्तरदृष्टत्वम्- उदाहरणम्-51, 52 53 श्लोकाः दृश्यन्ताम् । - ·प्रथम बिन्दुः केवैलग्रहगत्याऽऽद्यः साध्योऽन्यस्तु परैरपि ॥ २ ॥ परीक्षकाणां दृश्यन्ते गगने गगनेचराः । कर्षकाकृष्यभेदेन द्विधा ते कर्मधर्मतः ॥ ३ ॥ कर्षण क्रियया त्वाद्यः कृष्यमाणत्वतः परः । कर्षकं परितः कृष्यो यन्मार्गे गतिमानभूत् ॥ ४ ॥ स कक्षासंज्ञितो मार्गस्तद्रूपं दीर्घवृत्तवत् । त्रिनाभिचक्रसंज्ञा तु दीर्घवृत्तस्य दृश्यते ॥ ५ ॥ समवृत्तं त्वेकनाभिचक्रं तत्सम त्रिज्यकम् । त्रिनाभिचक्रगास्त्रिज्या विषमा वृत्तदैर्घ्यतः ॥ ६ ॥ भचक्रं सर्वकक्षाणां दूरगं चोपरिस्थितम् । तदारम्भोऽचिनी तस्मात्कलापो गणितस्य तु ॥ ७ ॥ त्रिकेन्द्रस्पृष्टषड्ज्याया अग्रे नीचोच्चसंज्ञिते । दीर्घवृत्ते कर्षकस्याऽऽरारे क्रमतःस्थिते ॥ ८ ॥ आत्मप्रदक्षिणं सर्वकक्षाणामस्ति तद्गतिः । मीयते तुच्चभगणैस्तत उच्चञ्च न स्थिरम् ॥ ९ ॥ कक्षाणामपि चांन्योन्यप्रवेशाच्छेदबिन्दवः । पातसंज्ञास्तथा तेषां वामतो गतिरस्ति हि ॥ १० ॥ खमध्यान्नमनं तावद्ग्रहस्य नतिरुच्यते । तयोनिता नवत्यंशा उन्नतांशा इति स्मृताः ॥ ११ ॥ (१) केवलग्रहगत्या---ग्रहगतिमात्रेण । (२) परैरपि-क्रान्ति, नति, लम्बनादिदेशभेदोत्यैरपीति भावः । (३) दृश्यते-वेदे दृश्यत इत्यर्थः। यथा “ त्रिनाभिचकमजरमन येनेमा विश्वा भुवनानि तस्थुः" (चित्ती) इति । (४) अश्विनी-अश्विनीनक्षत्रम् । एतन्निरूपणार्थ “सषइभचित्राप्रारम्भस्थान- मित्यभिधीयते" इत्येष पक्षो प्रायः म पुना रेवतः तस्याविशलान्यूनस्वादिति भाषा:

·विमर्शामृते मूतिर्यग्भावतो भानुर्भाति यानीव दक्षिणम् । नाडीमण्डलतस्तद्वदुतरेणापि तद्गतिः ॥ १२ ॥ भैवेदयनयोहे तुरककान्निम्नथैव सैः । कान्तिवृत्ते तु खेटम्य गमनं भाग उच्यते ॥ १३ ॥ अन्तरं तगह कान्तिवृत्तयोश्शरसंज्ञितम् । ग्रहावस्थितिविज्ञानहेतवसन्ति ते त्रयः ॥ १४ ॥ आयो ग्रहगतिः, कक्षागतिरन्यो,ऽथ देशजः । स्वकक्षायां गतिः खेटगति: खेटस्य तूदिता ॥ १५ ॥ कक्षागतिस्तथैवान्या कक्षाणां परिवर्तनम् । कान्ति,लम्बन,नत्यादिर्देशजोऽयं तु केवलम् ।। १६ ॥ भूतिर्यक्त्वादिसञ्जातो योज्यो दृक्कर्ममात्रके । संपातो विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोश्छेदजः स्मृतः ॥ १७ ॥ तस्मिन् रविर्यदायाति तदा विषुववासरः । तदादिभूमितियक्त्वात् पार्श्वयोः कान्तिसम्भवः ।। १८ ॥ तद्वत्संपातबिन्दोस्तु प्राक्पश्चिमगती स्फुटे । त्रिंशत्कृत्यो युगे भानामित्यादिरविभाषिते ॥ १९ ॥ (१) भवेत्-पूर्वश्लोकोक्तगतिर्भवेदित्यन्वयः। (२) स:--हेतुः। (३) तद्ग्रहः-क्रान्तिवृत्तीयभोगविशिष्टग्रह इत्यर्थः । (8) क्रान्तिसम्भवः-दक्षिणोत्तरक्रान्ती उत्पद्यते भानोरिति भावः । (५) त्रिंशत्कृत्योयुगे भानाम्-एकस्मित् महायुगे पदशतधाराणि भानाम् चक्र प्राक्परिलम्बते' इति सौरोक्तोत्तरपादेनान्वयः। अत्र परिलम्बनं नाम होरायन्त्रीय लम्बक (Pendulem) वत् पश्चाद्गत्वा प्रागागमनम् । तथा चोक्तम्-“प्राक् चक्र चलितं हीने छायार्कात् करणागते । अन्तरांशेरथावृत्तपश्चात् शेषस्तथाधिके ।" (मू-सि-३ अ. ११ श्लो) इति । एतेनैकस्सम्पद्यतेऽपूरणभगणः। तादृशापूरणभगणा महायुगे परशतमायाको भवन्तीति भावः । उक्तं च सौरे- ·प्रथम बिन्दुः यदद्य तावत्तद्वामगतिजा अयनांशकाः । न खेटगतिसंस्कार्या अदृष्टतिथिसाधने ॥ २० ॥ मान्दं कर्मैकमित्यादि खेटमात्रगतिस्मृतेः । राहुस्तु क्रान्तिविक्षेपवलयच्छेदसम्भवः ॥ २१ ॥ स चन्द्रपातसंज्ञोऽसौ भूमिपाताभिधोचितः । विषुवाख्यन्तु खे, नाडीमण्डलोज़ समान्तरे ॥ २२ ॥ शशिकक्षा तु विक्षेपसंज्ञिता भूसमन्ततः । दक्षिणोत्तरयोर्मध्ये स्थित्वा भूमिं समं द्विधा ।। २३ ॥ कुर्वन् प्राक्पश्चिमं वृत्तं नाडीमण्डलसंज्ञितम् । क्रान्तिवृत्ताभिधं यत्तद्भकक्षैव हि वास्तवी ॥ २४ ॥ ततस्सम्पातराह्वोस्तु दृक्फलाप्तौ तु तुल्यता । यथा: चन्द्रराबन्तरं दृश्यग्रहणादौ यथोपकृत् ॥ २५ ॥ "त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्रं प्राक् परिलम्बते । तद्गुणाद्भदिनैर्भक्तात् धगणात् यदवाप्यते ॥ तहो त्रिध्नदशाऽऽप्तांशाः विज्ञेया अयनाभिधाः । तत्संस्कृताद्ग्रहात् क्रान्तिच्छाया चरदलादिकम् ॥ स्फुटं दक्तुल्यतां गच्छेत् अयने विषुवद्वये ।" इति । (१) यत्-यस्मात् कारणात् इमे अयनांशाः विषुवचक्रचलनसम्भवाः 'तत्सं- स्कृताद्ग्रहात् क्रान्तिच्छायाचरदलादिकम्' इति सौरोक्तिश्च तस्मात् न तिथ्युपयुक्तखेट- गतिसंस्कार्या इत्यन्वयः। (२) तद्वामगतिजाः-तत्सम्पातस्य पश्चाद्गमनजाता इत्यर्थः । (३) मान्द कमैकमित्यादि-'मान्दं कमैकमर्केन्द्वोः' (मू-सि-१ अ ४३ श्लो) इत्यादि सौरमते केवल खेटगतिमात्रस्मरणादिति भावः। अत्र यद्यपि मान्दस्य समदीर्घवृत्त- मेदजन्यत्वेऽपि खेटगतिशोधकत्वात् तिथ्यादौ ग्राह्यत्वम् नैवमयनांशानाम् तेषां भचक्र परिलम्बनरूपत्वादिति वेदितव्यम् । (1) भसी-संपाता।

·विमर्शामने सोयनाक भेदस्तु दृश्याहमानमाधने । (नयोपकृत) इत्यन्वयः। तम्माददृश्यदेवादिप्रीति कृतिथिसाधने ॥ २६ ॥ नायनांशाः प्रयोक्तन्या इति शास्त्रम्य डिण्डिमः । राशिकातरखेटस्तु दिनगत्या म्फुटम्ममे ।। २७ ।। वृत्ते ; स दीर्घ स्वीये तु मभ्योऽतो मान्दसम्कृतिः । यदीर्घसमयोर्भेद जात मान्दं तु वृत्तयोः ।। २८ ।। केन्द्रच्युत्यपराख्योऽयं मेदो मान्दस्य कारणम् । त्रिनाभिचके तन्मध्य पार्श्व केन्द्रान्तरं भवेत् ॥ २९ ॥ प्रहस्यावस्थितिद्वैधाऽसद्रूपा चाथ वास्तवी । आधा नत्यादिदृक्साध्या त्वितरा खेटचारतः ॥ ३० ॥ यथा: - द्रष्टा भूपृष्ठगश्चन्द्रमश्चिन्यां यदि पश्यति । भूगर्भगस्तमेवोर्ध्वं रेवतीदिशि पश्यति ॥ ३१ ॥ (प्राच्यामिति शेषः) अत्र भूमेगर्भगस्य दृष्टिरेव तु वास्तवी । सा चन्द्रगतिसिद्धाऽन्या द्रष्टुस्स्थानविपर्ययात् ॥ ३२ ।। .. (१) सायनामेिदः-अयनांशाः । (२) शास्त्रस्य डिण्डिमः-तिथिसाधने । "तत्तद्गतिवशान्नित्यं यथा दृक्तुल्यतां ग्रहाः । प्रयान्ति तत्प्रवक्ष्यामि स्फुटीकरणमादरात् ॥ (सू-सि २ अ.१४ श्लो) "मान्दं कर्मैकमर्केन्द्रोः भौमादीनामथोच्यते ।' (म-सि-२अ-लो ४३) इति । अपि च ६१ टिप्पणं दृश्यताम् । (३) तत्-तस्केन्द्रच्युतिरित्यर्थः ।

·प्रथम बिन्दुः एतद्भेदोऽत्र कथितः शास्त्रे लम्बनसंज्ञया । एष लम्बनसंस्कारः दृक्फले ग्रहणादिके ॥ ३३ ॥ कार्योऽन्यत्र न तिथ्यादौ तत्र दृक्फलता न हि । एवमेवायनांशाचैः खेटगत्यपरोत्थितैः ॥ ३४ ॥ जातं यदृक्फलं तत्तु तिथ्यादौ न हि संस्क्रियात् । पितृदेवादिसन्तोषपरोक्षफलदा तिथिः ॥ ३५ ॥ अतस्तत्साधने योज्या गतिः खेटस्य केवला । तस्मादित्युदितं सौरे मान्देनैकेन कर्मणा ॥ ३६॥ तिथिस्साध्यति-तद्भिन्नग्रहणादिषु दृक्स्मृतम् । समवृत्तागतःखेटः तस्य तत्रानवस्थितेः ॥ ३७ ।। मान्देन दीर्घवृत्तेऽस्य स्थितिस्सम्यनिरूपिता। मध्यग्रहोच्चान्तरं तत्फलकेन्द्रं तदाहृतम् ॥ ३८ ॥ मान्दम् ; तत्संस्कृतः खेटः स्वकक्षासंस्थितः स्फुटः । देशान्तराख्यसंस्कारः क्रियते तिथिसाधने ॥ ३९ ।। देशजोऽपीति चेन्नायं दोषस्तावच्छृणूच्यते । स्वैस्वाहर्गतिना साध्यास्सर्वखेटाश्च ; सा गतिः ॥ ४० ॥ .. - (१) लम्बनसंशया-लम्बनमिति । तथा चोक्तम्- " दृक्सूत्रालम्बितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्बनं स्मृतम् । दृग्गर्भसूत्रयोरैक्यात्खमध्ये नास्ति लम्बनम् ॥” इति । (२) अस्य-खेटस्येत्यर्थः । (३) स्वस्वाहर्गतिना-अत्राहर्नाम " उदयादुदय भानोभूमिसावनवासरः" इत्युक्तेः भूदिनमेव न तु ग्रहदिनम् । तादृशदिने तत्तद्ग्रहस्य या स्वस्वगति: तयेत्यर्थः । अत्र 'उदयादुदय भानोः' इति भानूदयो यदुक्तः तादृशोदयाभूपृष्ठभागेषु यस्मात्क- स्माश्चिदारभ्य तदवधिकमेव भवति भूदिनमानम् । तथा सति सौरे ग्रहगतयः लङ्कार्ध- रात्रकालीनाः प्रतिपादिताः । अत एतदुत्तरश्लोके स विषय:स्मारितः। एवं भूपृष्ठेऽर्क- परिवर्तनोचितकालभागो मानखण्डो भवति मानदण्डवत् ; सर्वग्रहसाधने । न ह्येतावता साधितग्रहो भूपृष्ठसमागत इति मन्तव्यः-देशान्तरसंस्कारस्य पुरोक्तमानखण्डमात्रसंस्कार- ·बिमामने लारामकालीना तदन्यत्र तु नां नयेत् । अओ देशान्तराम्न्योऽयं महावधिनिशोधनः ॥ ११ ॥ तच्छुद्रगतिसंसिद्धा महायुम्म्बम्वदेशजाः । मुजान्तरात्यसंस्कारश्चन्द्रऽन्योपि प्रकीर्तितः ॥ १२ ॥ स तु मोनोहत्त्वेन तदाकर्षणसम्भवः । सोऽयमिन्दुगते शुद्धिकरोऽतः कथितोऽत्र हि ॥ १३ ॥ एवं संस्कृतभान्विन्दुसाध्या सौरमते तिथिः । अलमेतावता मानुचन्द्रयोस्संस्कृतिस्तिथो । ४४ ॥ ग्रहणादिवदेवेयं हक्सिद्धाहमितिस्ततः । तत्साधनं चरन्तावायनार्केण सावितम् ॥ ४५ ॥ ग्रहस्य गमनायातस्थित्या संसाधयेतिथिम् । न तिर्यक्त्वादिदेशोत्यैः ते तु हक्फलहेतवः ॥ ४६ ॥ अदृष्टेति न वक्तव्या दृष्टा स्याद्रावतिथिः । तटॅक्कर्मात्रै कर्तव्यमिति केषाश्चिदाशयः ॥ ४७ ॥ । वात् । अत एव चन्द्रस्य (स्वदिनगत्या समानीतस्य चन्द्रस्य) भूमध्यबिन्द्वागतत्वेन लम्बन- संस्कारावश्यकतोत्पद्यते कुजे भूपृष्ठगतस्य द्रष्टुः । अत उक्तरीत्या समानीतो ग्रहः भूमध्य- बिन्दोरेव समागत इति वेदितव्यः । (१) भानोबृहत्वेनः-तथा चोक्तम् " महत्वान्मण्डलम्यार्कः स्वल्पमेवापकृष्यते । मण्डलाल्पतया चन्द्रः ततो बह्वपकृष्यते ॥” (सू-सि-२-अ-९-श्लो) इति । (२) अत्र-तिथिसाधने इत्यर्थः (३) तिथी-तिथिसाधने इत्यर्थः । (४) सायनार्केण:--" तत्संस्कृताद्ग्रहात्कान्तिच्छायाचरदलादिकम् " (सू-सि- ३-अ-९-श्लो) इत्युक्तेः सायनग्रहोऽत्र ग्राह्य इति भावः । (५) तत्--तस्माद्धेतोः। (६) अत्र--तिथावपीति भावः । (५) केषाश्चित्केषाश्चिद् दृग्वादिनाम् । .. .

·प्रथम बिन्दुः नायं युक्तिसहो यस्मात्तदभावेऽपि तक्रियाः । कर्तव्यत्वेन निर्दिष्टास्तस्मान्नात्र हगादरः ॥ ४८ ॥ यद्यस्ति दृक् ; न नेत्रोत्था ग्राह्या शास्त्रैकगोचरा । नियत्याख्यस्तत्वभेदविशेषोऽस्ति यतस्तिथौ ॥ ४९ ॥ तदभावेऽपि तत्कार्यकरणे चोदनैव सेंः । नैवमन्यत्कालभागेष्वस्ति ततिथिगौरवम् ॥ ५० ॥ उदये पश्चघटिका प्रतिपद्यदि तदिने । प्रातः सन्ध्यादिसङ्कल्पे गृह्यते प्रतिपत्तिथिः ॥ ५१ ॥ तदा प्रत्याब्दिके प्राप्ते द्वितीया साऽऽपरालिकी । सायं सन्ध्यादिकार्येषु पुनः सा प्रतिपत्तिथिः ॥ ५२ ॥ (१) तदभावेऽपि---तत्तिथ्यभावेऽपि । (२) तक्रिया:-तस्तिथौ कर्तव्यास्सन्ध्यावन्दनाग्निहोत्रादयो नित्याः। (३) निर्दिष्टा:-" यां तिथिं समनुप्राप्य '' इत्यादिस्मृत्योपदिष्टाः। (कालमाध- घीये) इत्यर्थः। (४) तत्त्वमेदः-ट्त्रिंशत्तत्त्वान्तर्गत इति भावः । ट्त्रिंशत्तत्त्वानि यथाः-परमशिवगतानि स्वतन्त्रता, नित्यता, नित्यतृप्तता, सर्वकर्तृता, सर्वज्ञता। एतान्येव जीवगतानि चेत् नियति, काल, राग, कला, अविद्याशब्दवाच्या भवन्ति । माया-जगत्परशिवयोर्मेंदबुद्धिः । शुद्धविद्या-तयोरभेदः । जगदिदंतया पश्यन् परशिव: ईश्वरः । तदहंतया पश्यन् स एव सदाशिवः । शक्ति:-परशिवस्य जगत्सिसक्षा । तद्वान् स एव तत्त्वेषु प्रथमः शिवः । अष्टप्रकृतयः, षोडश विकाराः, जीव एक: (36) इति नित्योत्सवे त्रैपुर- सिद्धान्तः। (५) सः-पूर्वोक्ततिषिविशेषः चोदनारूपः । 2 ·१० विमर्शामृते न सा दर्शयितुं शक्या प्रतिपयन केनचित् । हकर्मणा, ऽतश्शास्त्रकशरण्ये हनिरर्थकम् ।। ५३ ।। शशिन्यदृष्टे कर्तव्या दर्श पिण्ड पितृक्रिया । इत्यादिकण्ठपोषश्चेत्तत्र दृक्कम तावता ॥ ५४ ॥ तदुक्ताषिकसंस्कारकरणे नाधिकारिता । अतः परोक्षफलदा तिथिरित्युदिता मुहुः ॥ ५५ ॥ संस्कारा द्विविधास्तावत् गर्मगोचराः। ग्रहावस्थितिसिद्धयर्थास्तथा गतिविशोधनाः ।। ५६ ।। यथा ; लम्बननत्याचा दृक्कर्मफलदाः, परे। भुजान्तरमुखास्तद्वत् केवलं गतिशोधनाः॥ ५७ ॥ अग्नीषोमात्मकत्वेन जगतश्चान्द्रसौरयोः । मासयोर्मेलनेनात्र व्यवहारः प्रवर्तितः ॥ ५८ ॥ स्त्रीशुक्रमात्रजनितपिण्डतुल्योऽधिमासकः । क्षयमासोऽपि निन्द्यस्स्यात् द्वाजैवच्छुभकर्मसु ।। ५९ ॥ -- (१) शशिन्यदृष्ट-चन्द्रमस्यदृष्टे । “ यदहश्चन्द्रमसं न पश्यन्ति तदहःपिण्ड. पितृयज्ञ कुरुते' इत्यापस्तम्बसूत्रादिति भावः । (२) चान्द्रसौरयो:-“ऐन्दवस्तिथिभिस्तद्वत्संक्रान्त्या सौर उच्यते” इति सौरोक्तिसम्पन्नयो: चान्द्रसौरयोरित्यर्थः । (३) अत्र-अस्मिन् विन्ध्यदक्षिणदेशे इत्यर्थः । (४) स्त्रीशुक्र इत्यादिः-अस्यायमर्थ:--" यदा नार्यावुपेयातां यूपस्यन्ती कथश्चन । मुञ्चन्त्यौ शुक्रमन्योन्यमनस्थिस्तत्र जायते।" इति सुश्रुत शारीरद्वितीयाध्याय - त्रिचत्वारिंशसूत्रवचनात् केवलस्त्रीशुकजनितपिण्डस्य यथा चैतन्याभावस्तथा पुंशुक्रस्थानी. यरविसंक्रान्तिहीनाधिमासस्य शुभकर्मकरणार्हताभावः । तथा द्विसंक्रान्तियुक्तक्षयमासस्यापि द्वाजवन्निन्द्यता शुभकर्मसु इत्यर्थः । (५) द्वाजवत्-अन्यस्य क्षेत्रे अन्यरेतोजात इत्यर्थः ।

·प्रथम विन्दुः धुगत्याखेटेभूगर्भबिन्दु स्यातां समौ कुंजे । द्रष्टा भूपृष्ठगस्तस्मात्तदा लम्बनसम्भवः ॥ ६० ॥ चन्द्रस्य पितृलोकत्वात् तद्गतानां न भौमदृक् । न तदर्थतिथौ कार्य विरुद्धफलदर्शनात् ।। ६१ ॥ एतत्सम्यग्विविच्यैव शास्त्रदृष्टेन वर्मना । लोकसंग्रहमेवापि बुद्धिमान् कर्तुमर्हति ॥ ६२ ॥ " (१) खेटभूगर्भबिन्दू-स्वस्वाहर्गतिसाधितखेटस्य भूमेश्च-गर्भबिन्दू-(गोलगर्भ- स्थबिन्दू) इत्यर्थः । एतेन खेटगतिर्नाम तद्गोलगभगतबिन्दुगतिरिति वेदितव्यम् । अतो मुहूर्तमार्ताण्डकाराभिमत इनमण्डलान्तपक्षो निरस्त: (२) कुजे-क्षितिजे । समौ स्यातामित्यर्थः । (३) पितृलोकत्वात्-" त्रिंशता तिथिभिर्मास: चान्द्रः पित्र्यमहः स्मृतम् । निशा च मासपक्षान्तौ तयोर्मध्ये विभागतः ॥" (सू-सि-१४-अ-१४-श्लो) “सोमः पितृ- मान् यमोऽङ्गिरस्वान् अग्निष्वात्ताग्निः कव्यवाहनादयो ये पितरः" (आपस्तम्बवचनम् ) विधू भागे पितरो वसन्ति', (सिद्धान्तशिरोमणि:) इत्यादिवचनैश्चन्द्रस्य पितृलोकत्व- मुपपन्नम् तस्मादित्यर्थः। (४) भौमदृक्-भूगतजनादरणीयदृकर्मेत्यर्थः । (५) तदर्थतिथौ-तत्पित्रुपयोगितिथौ । तादृशतिथिसाधनहेतुभूतरविचन्द्रयो रिति भावः। (६) विरुद्धफलदर्शनात्-यथा चन्द्रमेकत्रावस्थितमन्यत्र दर्शयित्वा फल- विपर्यासं जनयति लम्बनसंस्कारः तथा सर्वमपि टक्कर्मेति ज्ञेयम् । किञ्च, भूगोलेतर चन्द्र- गोलस्थितानां पितृणाम् “अर्काद्विनिस्सृतः प्राची यद्यात्यहरहश्शशी। तच्चान्द्रमानम- शैस्तु ज्ञेया द्वादश भिस्तिथिः ॥” (सू-सि-१४-अ-१२-लो) इति मौरोक्ततिथिनिरुक्तः अर्केन्द्वन्तरद्वादशांशमात्र परिमितिरूपतिथिजन्य फलकाङ्क्षिणां भौमहकर्मानपेक्षा सुष्ठूपप- द्यत एव । अतस्तादृशतिथिसाधनभूतरवीन्द्वोः अनुस्तेतर कर्म--समदीर्घवृत्तान्तरजन्य- मन्दफलसंस्कृतिमात्रमुपदिशति सौरतन्त्रम् । 'मान्दं कर्मैकमर्केन्द्रोः' इत्यत्रत्यैकमिति पदं स्मारयतीममर्थम् । दीर्घवृत्तीयगतिमत: खेटस्य समवृत्ताऽऽगमनदोषवारणायायं मन्द- फलमात्रसंस्कारोऽङ्गीकृत; सौरे । अतस्तिथिसाधने दृक्कम न कार्यमिति विदांकुर्वन्तु .. .. महान्तः ।

·. শিমহামূই शोमकद्वत्सरेजात उक्तरीत्याऽऽश्विनोऽधिकः । क्षयो मार्गशिरः किन्तु न मान्योऽत्र गादरः ॥ ६३ ।। देवसार्वभौमोऽस्मद्गुरुश्चूडामणाविर्मम् । राजीवंश्योऽप्येवमाह नृसिंहोऽकीगमानुगः ॥ ६४ ॥ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यत्यायवसकलबिरुदावली- विराजमामश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितसरीश्रीविरूपाक्षश्रीपीठा- धीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारती शिष्यश्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्द- मारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते तिपित स्वविमर्शो नाम प्रथमबिन्दुः ॥ (७) शोमवत्सरे-कल्यादि ५०६५ वत्सरे । (२) गादर:--हकर्मविषयकासतिः । (३) देवासार्वभौमः-गतत्रिषष्टिवर्षीयप्लवाधिमासविषयकमहासभायां राजमहे. न्द्रनगर्यामेवमाप्तबिरुद इत्यर्थः । (४) अस्मद्गुरुः-अस्मत्पूर्वाश्रमोपाधिजनकः । एतवाश्रमे श्रीश्योरीश्रीविरूपाक्ष- पीठाधीश्वर साजथाचार्य जगद्गुरुश्रीबोधानन्दभारतीमहायत्याख्यः परमेष्टिगुरुन्छ । (५) चूडामणौ-स्वयङ्कृतचूडामण्याख्ये ज्योतिषग्रन्थे । (६) इमम्-एतं पूर्वोक्तक्षयमासविषयमित्यर्थः । (तथा चोक्तं चूडामणौ आश्वयुजमासं प्रति ३४ पुटे) रामपूर्णाजभूतुल्य (१६०३) शके संसर्पसंज्ञकः । गतो ह्याश्वयुजः पश्चादधिकोऽकेन्दु (२९) वत्सरैः ॥ २३ ॥ कृति धृति (१८२०) मितशककाले यधिकः पश्चाच्छराम (६५) मितवर्षे । संसर्पोकेन्दुभि (१९) रथ त्रिवारमकेन्दुभि (२९) स्त्वधिकः ॥ २५ ॥ यातोऽग्न्यम्बरभूप (१६०३) संमितशके मार्गः क्षयस्तत्पर क्विन्द्र (१४१) यति अहो भविष्यति तत: क्विन्द्रः (१४१) शराजः (६५) पुनः । संसर्पश्च क्षयाह्वयश्च स भवेन्नन्देन्दु (१९) वर्षेस्तत: पश्चाद्भूधरबाण (५७) वत्सरमितैरहस्पतिस्सम्भवेत् ॥ २८ ॥ (७) अर्कागमानुगः-सूर्यसिद्धान्तानुसारीत्यर्थः । यथा:- सौरोपनिषदेवाया कल्पे त्वस्मिन् सनातनी ॥ . - ·: प्रथम बिन्दुः ॥ तिथितत्त्वविमर्शपरिभाषा ॥ आरम्भस्थानम-First point of Aries: उत्तरक्रान्ति:---Summer solstice. उन्नतांश:-Altitude: कक्षा-Orbit. कक्षागति:-Motion of the Orbit. क्रान्तिवृत्तम्--Ecliptic. केन्द्रच्युतिः-Focal distance: खेटः, ग्रहः-Planet. 98nfa:--Motion of the Planet. ग्रहणम्-Eclipse. तिर्यक्त्वम्-obliquity of Ecliptic. दक्षिणक्रान्ति:-Winter Solstice. द्रष्टा-Observer. दीर्घवृत्तम्-Elipse. देशान्तरम्--Longitudinal difference: देशान्तरसंस्कार:-Correction for longitudinal difference: नताशा:--Co-altitude or zenith distance. नतिः-parallax. नाडीमण्डलम्-Terrestrial equator. पार्श्वकेन्द्रम्-Side focus (focus). भुजान्तरम्-Equation: मध्यकेन्द्रम्-Central focus. लम्बनम्-Error of Parallax. विघुरन्मण्डलम्-Celestial equator. संपात:-Equinox. यामादित्य: स्वयं प्राह मयाय परिपृच्छने । कालज्ञानन्तु तत्सिद्धं विशुद्ध नान्यदुच्यते । तद्विरुद्धन्तु यत्सर्वमपरिग्राह्यमेव तत् ।', इति चूडामणिप्रस्तावनायां १५ पुटे व्यासोक्तिनिरूपणादिति भावः ।

·. ॥ श्रीः॥ ॥ ऋतुहेतुविमर्शो नाम द्वितीय बिन्दुः ।। पृथग्विदधतम्नाबद्रवीन्दु अनुदेनको । नानालित्वनिर्देशाचन्द्रमा इति च श्रुती ॥ १ ॥ ऋतुहेतुमतश्चन्द्र केचिदरिनं परे । नैतद्वादयुगं साधु यद्विसाध्य हि नकतः ॥ २ ॥ यथा तिथिस्सूर्यचन्द्रगतिभ्यां साध्यते तथा । तन्नन्यर्तुगणश्चापि ताभ्यां संसाध्यतामियात् ॥ ३ ॥ पितृभ्यां जन्यगर्भस्तु न मातुर्वा पितुन हि । गतिः पद्युगजन्या सा नैकपादेन जायते ॥ ४ ॥ यथा परिपतन्पक्षी पक्षाभ्यां गगने गतिम् । कलयेदातवी कालः पुष्पवद्भयां तु नैकतः ॥ ५ ॥ इममर्थं विधत्ते च पूर्वीपरमिति श्रुतिः । तस्मादकॅन्दुयुग्मेन सिद्धेयं सृष्टिरार्तवी ॥ ६ ॥ (१) नानालिङ्गत्वनिर्देशात्-नानालिङ्गत्वनिरूपणात् । तथा च श्रुतिः- " नानालिङ्गत्वाहतूनां नानासूर्यत्वम् " (अरुण-२५) इति । (२) चन्द्रमा इति-" चन्द्रमा: षड्ढोता । स ऋतून कल्पयाति " (चित्ती-९) इति च श्रुतिः । (३) पूर्वापरमिति-" पूर्वापरं चरतो माययैतौ शिशू, क्रीडन्तौ परियातो अध्वरम् । विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्टे । ऋतूनन्यो विदधजायते पुनः।। (ऋग्वेदः) अस्यायमर्थ:-प्रतौ शिशू-सूर्य चन्द्राख्यौ शिशू । पूर्वापरम् .. प्राक्पश्चिमम् । चरतः। मायया प्रकृतिरूपया। क्रीडन्तौ-पर्यायप्रधावनक्रीडासक्तौ । अध्वरम् ---यज्ञम् । “मिथुन- त्वाय पडूक्तिः प्रायणो वै यज्ञः' इति श्रुत्युक्तलक्षणलक्षितसृष्टिरूपं यज्ञमिति यावत् । परि- यातः-परित उपसर्पतः। तद्यज्ञनिष्पादनार्थमित्यर्थः । तथा च स्मयते--" उन्मेष- निमिषोत्पन्नविपन्नभुवनावलिः।" (ललितासहस्रनामसु) इति । अस्यायमर्थ:---माया- ऽपरनाम्न्याः श्रीपरमेश्वर्याः नेत्रभूतसूर्यचन्द्रयोरुन्मेनिमेषजन्यप्रादुर्भावतिरोधानाभ्याम् भनेककोटिब्रह्माण्डसृष्टिलयौ भवत इत्यर्थः । अन्य:-तयोरेक: सूर्यः। विश्वानि भुवना- ·द्वितीय बिन्दुः सर्वभुवनानि । अभिचष्टे-सर्वतो भ्रमतीत्यर्थः । अन्यो-इतरश्चन्द्रः । ऋतून्-वसन्तादीन् । पुनः-पौन:पुन्येन । विदधजायते-ऋतुरचनां कुर्वन्नेव जायते। अत्र निवेशनी सङ्गमनी वसूनां विश्वा रूपाण्यावेशयन्ती" (तै-सं-३-५) इति मन्त्रोक्तवसुसम्पत्ति- प्राप्तिहान कारणं सूर्य एव हि। तथाविधप्राप्तिहानाभ्यामेव चन्द्रस्य ह्रासः पुनर्जननं च सम्भवति । तादृशसूर्यस्यैकस्थानानवस्थितेः ऋतूनां नानालिङ्गजनकत्वसम्भवात् तद्विद- धाति “ नानालिङ्गत्वादृतूनां नानासूर्यत्वम्” (अरुण-२५) इति । अत्र सूर्यस्यैकस्थानानव- स्थिति म न केवलं क्रान्तिवृत्तीयरविगतिमात्रजन्या-किन्तु सम्पातगतिजायनां- शजन्याच ॥ आ:! कोऽयं सम्पात: ? तेन रवेः कः सम्बन्धः ? इति चेदुच्यते :-विषुवर- क्रान्तिवृत्तयोस्सन्निपातजः सम्पात:-क्रान्तिवृत्तस्य रविकक्षात्वव्यवहारेऽपि वास्तवदृशा भूकक्षात्वं निरूपितं हि तिथितत्त्वविमर्शबिन्दौ। आकृष्याकर्षकनामव्यत्यासेऽपि कक्षाया न हि गणितवैषम्यम् । अतस्तथा व्यवहारो रविकक्षेति । अतो भूकक्षैव हि क्रान्तिवृत्तम् । तथा च विषुववृत्तं भौममेव । यत इदं भौमनाडीमण्डलानर्धान्तरम्। अनयो : (नाडीमण्डल- विषुववृत्तयोः) देशभेदावस्थितिवशादुत्पन्ननाममेदेऽपि स्वरूपसम्बन्धेनैकत्व सिद्धेः। एतेन भौमकान्तिवृत्तीयरविगतिवशात् यथा रवेरेकस्थानानवस्थितिस्तथा भौमविषुवक्रान्ति- वृत्तयोस्सन्निपातजा (सम्पातजा) यनांशवशादपि रवेरेकस्थानानवस्थिति रित्यत्र न कोऽपि दोषः-तस्यापि स्याहतुलिङ्गभेदहेतुत्वम् ॥ अथास्ति तृतीयो हेतु:सूर्यस्यैकस्थानानवस्थितेः। तदेतत्:-स्वाकर्षक प्रद्युम्नं परितः स्वकक्षायां रविभ्रमणजन्या-शतवार्षिकी ह्यर्धकलात्मिका मध्यमगतिः " महायुगो वास्तवसौरवर्षः” इति कालमानोपपत्तिवचनात्तदपि ऋतुलिङ्गभेदकारण स्यादिति चेत्सत्यम् । परन्तु नैतत्कारणं भवितुमर्हति ऋतुलिङ्गभेदस्य यत इयं भूमिः स्वस्यां जायमानानाम् ऋतूनाम् कारणभूतं रवि मेधीकृत्य भ्रमति तत्परितः। अतस्तत्सहचारित्वाद्भुमेस्तत्र (भूमौ) तद्रविगते: अप्रचारः। तस्या रविगतरुभयोः रविभूम्योः समानत्वादृतुलिङ्गभेदहेत्वभावः । न हि भ्राम्यभ्रामकयोर्गतिसाम्यम् ताव- त्तिर्यक्वादिगतिभेदजन्यर्तुलिङ्गभेदकारणत्वं प्रतिपद्यते। अथैतादृशसूर्यतेजोमूच्छित चन्द्रमस एव पौन:पुन्यजननम्-तेन चान्द्रमासानां निष्पत्तिः तेभ्यो ऋतूनां च । अत: “ विदधज्जायते पुनः इति चन्द्रस्य विशेषणं विदधाति श्रुतिः। एतेन सूर्यतेजोऽनुप्रविष्टस्सन् चन्द्रो वसुमान् भूत्वा ऋतुकर्ता भवति न केवलं दर्शचन्द्र इति सिद्धम् ॥ किञ्च ; यस्य कस्यचित्कार्यस्योत्पत्तिर्नेकवस्तुमात्रेण-" स वै नैव रेमे। तस्मा- देकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत् । स एतावानास | यथा स्त्रीपुमांसौ परिष्वक्तौ । स इममेवात्मान द्वेधाऽपातयत् । तत: पतिश्च पत्नी चाभवताम् । ततो मनुष्या भजायन्त ।" (शतपथ ब्राह्मणम् ) इति श्रुतेः ॥ . .. " ..

·विमर्शामृते ये द्वे कालमितीदं यदभियुक्तवचमित्वमम् । व्रते ; सृष्टेरातवीत्वम् ऋतुजन्यत्वतः स्मृतम् ।। ७ ।। प्रवृत्तिर्वा निवृतिर्वा वचनादेव चिन्त्यताम् । मर्यादेषा शास्त्ररङ्गेऽन्यत्रार्थापत्तियोनयः ॥ ८ ॥ निषेधादर्शनादत्र पृथगुक्तयोस्समुच्चयः । प्रायश्चित्तीयपश्वोस्तु सोमपान विधाविव ॥ ९ ॥ गौतमो यदि सर्वज्ञः कणादो नेति का प्रमा। इत्येतज्ज्ञानहेतुस्स्यानिषेधादर्शनं खल ॥ १० ॥ तण्डुलानोदने हेतुमेकोऽन्यो जलमब्रवीत् । निषेधादर्शनादत्र द्वयोर्हेत्वोस्समुच्चयः ।। ११ ।। किश्च- अज्ञानतमसोहन्ता चित्सूर्यो भाति च स्वयम् । यज्ञानाज्ज्ञानिनो मुक्ता भवेयुभवबन्धनात् ॥ १२ ॥ अपि च " तदेक्षत बहुस्वा प्रजायेय" इत्यादिना ईक्षणात्मकमूलप्रविषयपर, मात्मन एव सृष्टिप्रादुर्भाव:-न केवलं शुद्धात्मनः । तथा च स्मर्यते-"शिवःशक्तथा युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुम् न चेदेव देवो न खलु कुशल: स्पन्दितुमपि । (सौन्दर्यलहरी) इति । अतो न विवदितव्यम् । अलं विस्तरेण ॥ (१) ये द्वे कालमितिः-ईश्वरस्याष्टमूर्तीनिरूपयन् . कालिदासोऽपि शाकुन्तल- नाटके मङ्गलाचरणमेवं तनुते “ या सृष्टिस्त्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री ये द्वे कालं विधत्तश्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् ।' इत्यादि । अत्र कालजनको सूर्यचन्द्रावुभावपि सूचयति । (२) स्मृतम्-उक्तमित्यर्थः । वायुपुराणादिष्विति शेषः । (३) अन्यत्र-शास्त्रादितरत्र । वेदेतरालङ्कारादिलौकिक इत्यर्थः (४) प्राथश्चित्तीयपश्वो:-विच्छिन्नसोमपानसन्धानार्थमेक:-दौमिपनि वृत्त्यर्थमपर इत्युक्तपश्वोरित्यर्थः । (५) चित्सूर्यः--चिदिति सूर्यः चित्प्रतीकसूर्य इत्यर्थद्वयमत्र प्राह्यम् । तथा घोक्तं चित्सूर्यालोकनाटके । यथा:-" अज्ञारोप्यनिजेतरक्रियमपि ज्योतिः परं निष्क्रिय वेयं ज्ञानिभिरेव साक्षिणमिडाधारं विभुं प्रेरकम् । स्वापग्रस्तमनोवदेव च मनचन्द्रेण संप्रस्तवच्छुद्धं चाप्यवभासमानममलं चित्सूर्यमीक्षामहे ॥” इति । (राजीमहामिचिन्द्रसिंह- देवासार्वभौमविरचितम् चित्सूर्याखोकनाटकम्) । - L- ·द्वितीय बिन्दुः १७ तच्छित्सूर्यखरांशूनां प्रदिमापादनाच्छशी । चिजडात्मकसर्गस्य कारणत्वं प्रपद्यते ॥ १३ ॥ चित्सूर्यतेजस्सान्निध्यमिन्दुबिम्बो मनोमयः । तद्वयोर्योगतस्सर्गस्तदयं चिजडात्मकः ॥ १४ ॥ मायाऽमयोस्तु देवत्वं कर्तृतासिद्धयेऽपितम् । तथापि ते जडे एव न हि चित्परमात्मनः ॥ १५ ॥ तदिन्दौ मूच्छितं तेजो वसुर्विश्वोद्गतावृतः । अतस्त्वृतुन्करोतीन्दुरिति वेदानुशासनम् ॥ १६ ॥ (१) तेजस्लान्निध्यम्-एकत्र मायायामात्ममूर्च्छनारूपम् -अन्यत्र चन्द्रबिम्बे सूर्यकिरणमूर्च्छनारूपम् । उभयत्र मायाचन्द्रबिम्बयोरवरोधात् क्रमेण ज्ञान (भग) कौमुदी- रूपपरिणामो भवतीत्युक्तपूर्वमेव अस्मदीय ब्रह्मावगत्युपन्यासे। उक्तदिशैतत्तेजसो जडत्वेऽपि चित्सूर्यपरिणामित्वाचित्त्वमुपपन्नमवशिष्टस्य जडत्वं च । अतस्तदुभयजातसर्गस्य चिज्जडत्वम्। (२) सर्गः-सृष्टिः । तत्स्वरूपं किञ्चिदिवोच्यते। यथा:-अत्रोक्तचित्सूर्यते- जश्चन्द्रयोर्योगेन प्रथमं वसुरूपाः कलाः सृष्ट्वा निवेशन सङ्गमन (स्वात्मनि लयरूप सङ्गमन ) क्रियाभ्यां तासु विश्वा रूपाणि (चिजडात्मकजगद्रचनाहेतुस्वरूपाणि) प्रवेशयत्येषाऽमेति श्रयते "निवेशनी सङ्गमनी वसूनां विश्वा रूपाण्यावेशयन्ती" (तै-सं-३-५) इति । अत्रा- माया: मायाप्रतीकत्वमुपपनं भवति चित्सूर्यखरांशूनां नदिमाजननद्वारा सृष्टिहेतुभूतचन्द्र- कलाजनकत्वात् । अत्र यद्यपि चित्सूर्यतेजश्चन्दयो रेव कारणत्व तथापि तयोर्जडत्वदोषवा- रणाय मायामयोर्दैवतयोरुपादानम् । तयोः कर्तृता तावत् चित्सन्निधानादेव न स्वतः । अतस्ते जडे एव । तयोरुपकरणभूतमनश्चन्द्रयोरपि जडत्वम् उपकरणत्वात् । किन्तु तज- न्यसर्गस्तावञ्चिजडात्मक: तयोश्चित्सान्निध्यवशादिति वेदितव्यम् । (३) परमात्मन :--आत्मनः परम् । नन्वात्मनः परमिति यदुक्तम् तदसत् 'एकयेवाद्वितीयं ब्रह्म ' इति श्रुतेरिति चेनाय दोषः ; आत्मेतरस्य मिथ्याप्रसिद्धेः । (४) ऋतु:-काले वसन्तादिरूपः स्त्रीवातवरूपः। यदायं जीवनिष्पत्तिकारण सदा ऋतुसंशितो भवतीत्यन्वयः । वसूनां जीवनिष्पादकत्वम् श्रुतिसिद्धम् । 'वसूनां विश्वा रूपाण्यावेशयन्ती' (तै-सं-३-५) इति श्रुतेः । स्त्र्यातवस्य चान्द्रत्वसद्धाबादेव तद्विषयकशास्त्रस्य कलाशास्त्रम् इति प्रसिद्धिः। (५) वेदानुशासनम् :-" चन्द्रमा: षड्ढोता। स ऋतुन् कल्पयाति : (होमणम् ) इति वेदोक्तिः । : 3 ·१८ विमर्शामृते कालतिववदेवदं ध्यातवं जन्महेतुकम् । ताविमुखत्वेन तद्धत्याजमिति श्रुतिः ॥ १७ ॥ अथ ध्यातवस्य ब्रह्महत्याजन्यत्वं विशिनष्टि:- ब्रह्महत्येन्द्रदत्ताभूत् ऋतुरूपा स्त्रियां किल । तद्योगाज्जीवनिष्पत्तिरात्मनो जीवतेक्षतेः ॥ १८ ॥ तहतुं पकमित्याहुरविद्यां ज्ञानिनो यथा । तागृतुभवा सृष्टिरार्तवी पाजा स्मृता ॥ १९ ॥ तस्माहतुमती दूरे त्यजन्ति दिवसत्रयम् । औक्कय्यदोषहानार्थ नौत्कटये तु फलोदयः ॥ २० ॥ कर्मठानामयं धर्मस्तेऽविद्याजीविनो यतः । विद्यावतां पुनर्योषित्सहवासादि दुषितम् ।। २१ ॥ (१) इन्द्रदत्ता:-इन्द्रेण स्त्रीभ्यः प्रदत्ता । पुरा किल विश्वरूपनामकपुरोहित- हननात् समागतां ब्रह्महत्यामिन्द्रः स्त्रीभ्यो दत्त्वा ताभ्यो वरं चादात्-"प्रजा वो भविष्यति- अपेक्षितः पुरुषसङ्गमम्सम्भविष्यति ।" इति च कथा श्रूयते कृष्णयजुर्वेदे। यथा:- " विश्वरूपो वै स्वाष्टः पुरोहितो देवानामासीत्........काममन्यस्य स स्त्रीसाद उपासीद तस्यै ब्रह्महत्यायै तृतीय प्रतिगृह्णीतेति-ता अब्रुवन् वरं वृणामहा ऋत्वियात् प्रजा विन्दामहै काममाविजनितोस्सम्भवामेति-तस्मादृत्वियात् . स्त्रियः प्रजां विन्दन्ते- काममाविजनतोः सम्भवन्ति" (ते-सं-२-५-१) इति | सा ब्रह्महत्या स्त्रीषु ऋतुरूपा बभूव इन्द्रवरानुरोधेन सृष्टिहेतुश्च । (२) औत्कटयदोषहानार्थम्-ऋतुरूपस्य आर्तवस्य (स्त्रीरजसः) औत्कठ्य- दोषः प्रमाणाधिक्यरूपदोषः तद्धानार्थम् । "प्रथमे दिवसे ऋतुमत्यां मैथुनगमनमनायुष्यम् न च प्रवर्तमाने रक्ते बीजं प्रविष्टं गुणकरं भवति-यथा नद्यां प्रतिस्तोतः प्लाविद्रव्यं प्रक्षिप्त प्रतिनिवर्तते-नोवं गच्छति तद्वदेव द्रष्टव्यम् । तस्मात् नियमवती त्रिरात्र परिहरेत् ।" (सु-शा-२-३०) इति । (३) दूषितम्-निषिद्धम् । तथा च श्रूयते " न मौसमश्नीयान् न स्त्रियमु- पेयान्नोपर्यासीत जुगुप्सेतानृतात् (कूश्माण्डसूक्तम् ) इति " वारे वृतं त्यासो तृतीय ब्रह्महत्यायै प्रत्यगृहन् सा मलवद्वासा अभवत्-तस्मान्मलवद्वाससा न संवदेत ॥५॥ न सहासीत नास्यान्नमद्यात्......॥ ६॥ (तै-सं-२-५-२) इत्यादिना खीरजः मलपोर निदिदि भुलिः ! ऋतुरतः पाएकए प्रित्युत्पन्नम् : - .. ...

·द्वितीय बिन्दुः ब्रह्मज्ञ हननाल्लोके तज्ज्ञानं नष्टतामियात् । अतस्तद्धननं ब्रह्महत्येति कथिता बुधैः ॥ २२ ॥ तस्मादिदं महत्पापमिति पापेषु गण्यते । न पुन ब्रह्मणस्तावद्धननं नित्यवस्तुनः ॥ २३ ॥ मोक्षहेतुर्यतो ब्रह्मज्ञानं तल्लोपतः परम् । नास्ति पापमतो गुर्वी ब्रह्महत्याऽघराशिषु ॥ २४ ॥ मोक्षात्परं फलं नास्ति जन्मिनां तत्तथोदितम् । निरवद्यमिदं सर्वमुक्तं सद्बुद्धिगोचरम् ॥ २५ ॥ तस्माहतूनां हेतुस्स्यान्नार्को वा चन्द्रमाः पृथक् । किन्तुमे कारणं तेषाम् गर्भस्य. पितराविव ॥ २६ ॥ तस्मादिदं जगत्सर्वम् अग्नीषोममिति स्मृतम् । एतद्विविच्य विद्वांसो विरम्यन्तां विवादतः ।। २७ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यत्याद्यन्वर्थसकलबिरुदावली- विराजमानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष श्री पीठा- धीश्वरजगद्गुरु श्रीसदाशिवा नन्दभारतीशिष्यश्रीपरिपूर्ण प्रकाशानन्द भारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते ऋतुहेतुविमर्शो नाम द्वितीय बिन्दुः ॥

·यथाः aren-the ॥श्रीः॥ भूभ्रमणनिरासमण्डनं नाम तृतीयबिन्दुः प्रथमो भागः । (श्री श्रीमदप्पैय्यदीक्षितकृतन्यायरक्षामणो १ अ-१-पा- আন্ধাহাঘিমু) आकाशस्तल्लिङ्गात् " इति सूत्रव्याख्याने भूभ्रमणवाद निरासः । " अप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम" इति श्रुतिव्याख्यासन्दर्भ प्रतिष्ठात्वं सत्र नोपजीव्यत्वम् , किन्तु निश्चलत्वरूपं प्रतिष्ठितत्वम्-तद्धि स्वर्गलोके ज्योतिश्चक्रान्तःपातित्वेन भ्रमति-~-अप्रतिष्ठितत्वदोषोद्भावनापूर्वक पृथिव्यां तत्परिजिहीर्षया वर्णितम् । आर्यभट्टाभिमतस्तु भूभ्रमणवादः पुराणा- दिभिः 'आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता' इति श्रुत्या अनेन च प्रतिष्ठात्ववचनेन विरुद्धत्वात् बाध्यः। अत एव मत्स्यजिघृक्षुपक्षि शुष्कालाबूफलदृष्टान्ताव- लम्बनाभ्याम् ----जैनयवनाभ्याम् कल्पितौ भूपतनप्लवनवादावपि हेयौ। पक्ष- येऽपि (मूभ्रमण पतन प्लवन रूप पक्षत्रयेऽपि) वियत्क्षिप्तपाषाणखण्डादीनां पुनरपि क्षेत्रप्राप्त्यभावप्रसङ्गाच्च । (न्यायरक्षामणि ५२-पृ) इति यदुक्त तत्समाधानरूपोऽयं मण्डनग्रन्थः । नायं दोषः। महावाक्यगतौ युष्मदस्मदर्थों समावपि । स्वेतरान्वय- तोऽध्यासे जडचिद्भेदभावदौ ॥ १॥ तथा स्थिरचरी धर्मो म्यातां स्वेतर- योगतः । व्यवहारशैवेत्थं न तत्त्व प्रतिपत्तये ॥ २ ॥ अस्य श्लोकद्वयस्य अयं भावः-अध्यासभाष्योक्तयुष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोर्यज्ञदत्तदेवदत्तयोविष- यत्वं विषयित्वं वा खल्वन्योन्यसापेक्षम् महावाक्यार्थावगमात् । अतोऽस्मत्पद- वाच्ये देवदत्ते यज्ञदत्ते वा चित्त्वम् इतरस्मिन् जडत्वं भवितुमर्ह ति युप्मत्पद- वाच्यत्वश्च । ननु "युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोविषयविपयिणास्तमःप्रकाशव- द्विरुपमावयोः " इति यदुक्तमाचार्ययुष्मदस्मस्मत्ययवरुभ्यम् तस्य " तत्त्व- ·तृतीय बिन्दुः - - मसि" “ अहं ब्रह्मास्मि ” इति महावाक्योपदिष्टामेदप्रतिपत्त्या विरुध्यमान- त्वादनुचितोऽयमुपन्यास इति चेदुच्यते । यद्यपि तयो (युष्मदस्मत्प्रत्यययो) रभेदश्रुतिसिद्धस्तथाप्यस्ति व्यवहारे तत्प्रत्ययनिष्पत्ति भेदः। यथाः-' त्वं देवदत्त' इत्याकारक युष्मत्प्रत्यये वा ' अयं घट' इत्याकारकय त्किञ्चिद्वस्तुप्रत्यये वा तत्तन्निष्ठगुणग्राहकेन्द्रिय- जन्यज्ञानसहकृतिरवश्यं भाविनी । न तथाऽस्मत्प्रत्यये अस्मत्प्रत्ययगोचरस्य स्वयंप्रकाशमानत्वात् । अतो यथा दीपसहकृतिजन्य घटादिजडवस्तुज्ञानम् तथेदमपि (देवदत्तादिज्ञानमपि) नेत्रादीन्द्रियजन्यज्ञानसहकृतिजन्यत्वेन जडव- स्तुविषयकं भवितुमर्हतीति निरूपितं स्याद्भाष्यगतगोचरपदेन । उक्तार्थो भड्गयन्तरेणोच्यते : आत्मा तावन्नेन्द्रियार्थो यदि स्याज्जड एव सः । तदिन्द्रियार्थजडयोरन्वयव्यतिरेकिता ।। निरिन्द्रियो योऽविषयी विषयी सेन्द्रियो भवेत् । सर्वथा जड एव स्याद्विषयो व्यावहारिकः ।। इन्द्रियापेक्षतद्भिन्नौ प्रत्ययौ युष्मदस्मदोः । तस्मात्ती जडचित्संज्ञौ क्रमादाचार्यभाषितौ ॥ इति । एवमध्यास भाप्ये स्वेतरयोश्चिज्जडत्वान्वयः । तथैव स्थिरचर धर्मावपि स्वेतरयो ोगतः स्याताम् । स्वस्मिन् स्थिरत्वम् इतरस्प्रिन् चरत्वमिति विवेकः ; " नित्यस्सर्वगतः स्थाणुः" इति स्मृत्या स्थाणुत्वनिर्देशादात्मनः । सैषा उपासनाविधौ व्यावहारिकदृष्टिः उपासनाया भावनासाध्यत्वात् तदुक्ताभिधार्थस्य अवस्तुस्त्वात् तत्त्वे तावन्निर्गुणे स्थिरचरत्वादिगुणप्रसङ्गाभा- वाञ्च न तात्त्विकी। एतेन “निश्चलत्वरूपं प्रतिष्ठितत्वम् । तद्धि स्वर्गलोके मेतिधकान्तःसातित्वेन भ्राति -प्रातिष्ठि स्वदोषोद्भावनापूर्वकं पृथिव्यां ·विमर्शामृते तत्परिजिहीर्षया वर्णितम् ।" इति यदुक्तम् अप्पैय्यदीक्षितैस्तत्केवलवर्णनामा- त्रमिति वेदितव्यम् वर्णितमिति पददर्शनात् । किञ्च "पृथिवी वान्नम् । आकाशोन्नादः । पृथिव्याम् आकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता" इत्यादिश्रुतिसिद्धान्नत्वाधारत्वा- दिधर्मास्तावदुक्त दिशा द्वयोरेकस्मिन् स्वपदवाच्य एव स्थिरत्वं च भावनया सम्भवति-नान्यथा । अत एतेनार्यभट्टभूभ्रमणवादो विरुध्यते तन्मते (आर्य- भट्टमते) पृथिव्याः परिमितत्वात् भ्रमणव्यापारविशिष्टवस्तुविषयत्वाच्च । अस्याः पुनः 'पृथिवी वान्नम्' इत्यन्नत्वश्रुत्या अन्नरूपत्वेन अन्नस्य अन्नम्' " "आपो वान्नम् " इत्यादिश्रुतिभिः अपरिमितत्वमुपास्यत्वञ्चोपपन्नम्। अत एव श्रीमदप्पैय्यदीक्षितैः " आर्यभट्टाभिमतस्तु " इत्याद्युत्तरप्रन्थो वर्णितः । एतेन न खण्डित आर्यभट्टभूभ्रमणवादः किन्तु पृथक्कृत इति विदांकुर्वन्तु "प्राणो वा महान्तः । मपि च भूमि विसृज्य किल मत्स्य जिघृक्षुपक्षी खे तिष्ठतीति भवदाशय एव विद्वन् । नैतावता खलु नभःस्थितवस्तुनि स्या- मेस्तु कर्षणमनर्थकृदित्यवेहि ॥ १ ॥ यत्र कुत्र स्थितस्यापि वस्तुनःप्रेरणं विना । गतिरू+मथो वाधः तिर्यग्वेति ध्रुवं वचः ॥ २ ॥ आकाशे स्थापितं वस्तु न किञ्चित्तत्र तिष्ठति । ~ नोज़ याति न तिर्यक् च पतत्येव भुवं गुरु ॥ ३ ॥ खस्थायश्शकलं गच्छेदूर्ध्वमेवोर्ध्वगो यदि । कान्ताश्भातद्वयक्तिशक्तयाऽऽकृष्ट तन्न पतेदधः ॥ ५ ॥ (१) ध्रुवं वचः-सिद्धान्तसूत्रम् (Fundamental Rule) ·२३ २ तृतीय बिन्दुः घरेति प्रथिता भूमिर्धारणाजगतोऽन्वहम् । तथापि व्यक्तिशत्येदें चलनादिस्वकर्मकृत् ॥ ५ ॥ स्वाधारव्यक्तिशक्तयोस्तु बलाबलविनिर्णयः पाश्चात्यद्रव्यशास्त्रीयगणिते ज्ञायताम् स्फुटम् ॥ ६ ॥ भूमेरूवं पुनर्गच्छेत् क्षिप्तं चेत्क्षेपशक्तितः । भूमेराकृष्टशक्तित्वात् तयाकृष्टं पतत्यधः ॥ ७ ॥ कपित्थाकारभूगोल: सर्व स्थावरजङ्गमम् । स्वशक्तया घरते कान्ताश्मेवायश्शकलं लघु ॥ ८ ॥ नो चेदस्मदधोभागे कुरुवर्षगतो जनः । अस्मद् दृष्टया त्वधस्तेषां दृष्टयोर्ध्व वा कचित्पतेत् ॥ ९ ॥ एतादृङ्महती शक्तिभूमेर्नास्तीति ये विदुः । तदृष्टौ पश्चिमां पक्षी गच्छेन्मत्स्यग्रहो भुवः ॥ १० ॥ भूम्याकर्षणबद्धत्वात् पक्षिणो न हि पश्चिमा । गतिः किन्तु नभस्यस्य स्थित्यादिः स्वीयशक्तितः ॥ ११ ॥ (१) तथापि-तदाधारतया भूम्या धारितमपि स्थावरजङ्गमात्मकं सर्व वस्तु जातं स्वाभिमुख कर्षन्ती भूमिः धरति निश्चलं स्थापयति तथापीति भावः । (२) व्यक्तिशक्त्या-मनुजादिप्रतिव्यक्तिगतशक्तथा । मनुजादिजङ्गमवस्तु भूम्याधारवदपि स्वशक्तथा तावचलनादिकर्म करोत्येव, किन्तु भुवं न सर्वात्मना विसृजति । (३) इदम्-स्थावरजङ्गमात्मकं जगत् । (४) पाश्चात्यद्रव्यशास्त्रीयगणिते--Physical Mathematics नामक- प्रन्थभागे। (५) तयाकृष्टम्-तथा चोक्तम् “आकृष्टशक्तिश्च मही तया यत् स्वस्थ गुरु स्वाभिमुख स्वशक्त्या । आकृष्यते तत्पततीव भाति......' (सिद्धान्तशिरोमणि:) इति । (६) स्वशक्त्या-भूम्याकर्षणशक्त्या । (७) तेषाम्-कुरुवर्षजनानाम् । कुरुवर्षों हि America इति नाम्ना प्रसिद्धो भूभापपिरेतः। ।

·२४ विमशामृत यत्रा- - वेगाद्गच्छदाप्पैरथे स्थितो द्विगतिमान् जनः । भाधारगतिमान्स्वीयशत्तयुत्थगतिमानिति ॥ १२ ॥ तथा मत्स्यजिघृक्षुश्च पक्षी द्विगतिरप्यसौ। आधारभूमिबद्धत्वात् भमेःपश्चान्न गच्छति ॥ १३ ॥ भूमिः स्वपरितश्चन्द्रं दूरस्थमपि कर्षति । किन्नाकर्षति सा भूमिश्चिन्त्यतां सन्निधौ द्विजम् ॥ १४ ॥ इति प्रथमो भागः ॥ अथ द्वितीयो भागः॥ किञ्च “भूमिरचलानन्ता घरा विश्वम्भरा स्थिरा" इति नैघण्टिको- क्ताचलादिपदार्थ विमर्शनेनापि उक्तार्थाऽवगम्यते । यथा:- भूमि म पञ्च- महाभूतान्तःपाती द्रव्यविशेषः न हि मूगोलमात्रम् । द्रव्यं पुनः श्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत् । तद् द्रव्यम् " (च-सं-सू-अ-१) " क्रियाश्रयत्वे सति गुणाश्रयत्वं व्यस्य लक्षणम् ।" (तर्कमतम् ) इत्यादि- वचनैः कर्मणां गुणानां चाश्रयम् । एतादृश भूमिपर्यायपदानि कर्मनिमित्तकानि कानिचित् गुण निमित्तकानि च भवन्ति । तेषु — अचला' इति पदं कर्म- निमित्तकम् । अत्र चलनं नाम प्रसरणम् । तद्विधुति स्वभावसिद्धम् । तथाऽस्याः (भूमेः) प्रसरणं नास्तीति पदार्थः। किन्तु वातादिनोदिताः शाखाः शाखिन, सुस्थिरा अपि चलन्ति । तथेयं भूमिरपीति वक्तुं कः सन्देहः । एतत् प्रथम चलनम् । अथ काचिल्लतोप्ता नीरादिसिक्ता चेदपरेऽहनिद्वाङ्गुलं व्यङ्गुलं वापि प्रसरेजडापि । एतादृशजडवस्तुचलनस्य (प्रसारस्य) चिच्छक्ति विशिष्टत्वात् चिजडव्यामिश्रत्वमुपपद्यते । एतद् द्वितीयं चलनम् पाषाणादिष्वपि दरीदृश्यते वाङ्गार-स्वर्ण-रौप्यादिखनिजोत्पत्तौ । अथ तृतीयं बुद्धिषधानम् --~-अत्र सत्वगुणोपपन्नान्तःकरणमनस्तत्त्व प्रतिरुद्धं सत् (तत्र प्रतिबिम्बितम् ) चिदेव ज्ञानरूपेण भासते-यथा भूम्यादिरुद्धो रविरश्मिरातपरूपेण । अत्र निरो- (१) वापरथा-मरनापार: Train st: द स्पशेष:

·तृतीय बिन्दुः धकस्य सत्वगुणप्रधानत्वात् ज्ञानोत्पत्तिः। देवमनुष्यतिर्यगादिप्राणिषु तेषां ज्ञाने तरतमभावस्तु तन्निष्ठसत्वगुणतरतमभावमपेक्षते । एवं तमोगुणप्रधानजड- प्रपञ्चऽपि (पाषाणादिष्वपि) चिद्वैचित्र्य वेदितव्यम् चित्प्रकृतिकत्वात् सर्व- प्रपञ्चस्य ! एवं बहुधा चलनानि । तेषु यद्यत्र युज्यते तत्र तद्वक्तव्यम् । अथ 'अनन्त' पदार्थः-इदं गुणनिमित्तकं पदम् । अन्तः समाप्तिः यस्या न विद्यते साऽनन्ता। नैषोऽर्थोऽस्मन्निवासभूमेः यतोऽद्योदितरवेर- परेऽहनि पुनर्दर्शनात् । नैवमनन्तायास्सम्भवति । अतोऽस्मन्निवासभूमेरिदं पदं पर्यायवाचकं चेत्सापेक्षमिति वक्तव्यम्-अन्यथानुपपत्तेः। यदि महा- भूतवाचकम् अन्वर्थ भवत्येव अनन्तकोटिब्रह्माण्डानामपि पाश्चभौतिकत्वात् , भूमेः पञ्चभूतान्तः पातित्वाच्च ।। अथ 'स्थिर' पदार्थः इदं कर्मनिमित्तकं पदम् । 'ठा' गतिनिवृत्तौ इति धातोरुत्पन्नं स्थिरपदम् । “ घोधूयमानास्तिष्ठन्ति प्रलये परमाणवः" इति स्मृत्युक्तदिशा प्रलयका लिकब्रह्माण्डे तावद्गतिमतां विकीर्णानां परमाणूनां गोलरचनायामेकत्रावस्थापकं यत्तत्पृथिव्येव पिण्डाण्डेऽपि च पिण्डरचनायाम् तथा चोक्तं सुश्रुतशारीरे “पृथिवी संहन्ति आपः क्लेदयन्ति " इत्यादि । अतस्तादृशावस्थापकत्वरूपस्थिरीकरणकारणत्वेन पृथिव्याः स्थिरेति पर्यायपद- मुपपन्नम् । एवं च तत्रैव (सुश्रुते) शरीरगतभूतगुणा वर्णिताः स्थिरगन्धगुणो- बणत्वं पृथिव्याः। अबादिचतुष्टयस्य तु क्रमेण रसरूपस्पर्शविविक्तताश्च । एवं कर्मोपलब्धं स्थिरत्वं भूमेः । एवमेतानि सर्वाण्यपि पर्यायपदानि महाभूत- भूमिवाचकान्येव । यतः दृश्यतां विश्वम्भरेति पर्यायपदव्युत्पतिः। विश्वं बिभर्ति इति ह्यत्र विश्वपदेन अनेककोटिब्रह्माण्डरूपप्रपञ्च एव ग्राह्यः । " विश्वस्य गोप्ता विश्वस्य भर्ता" इत्यादिपरमात्मवाचकशब्देषु तथा दर्शनात् । तथा च पराशरमाधवीये एवं पठयते । यथाः-"ब्रह्मविष्ण्वादिलयानन्तरं पञ्च- भूतादिलयः पठ्यते महदादिविशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् । प्राकृतः प्रति- (१) वङ्गाकार-Coal. ।

·बिमामृते सोऽयं प्रोच्यते कालचिन्नकैः ॥ मंस्थिते वथदेवेषु (प्रलय गते) ब्रह्मविष्णु- पिनाविषु । गुणैरशेषः पृथिवी विनय यानि वारिषु ॥ नन्दारितत्त्वं सगुणं असते हगवाहनः । तेजन्तु गुणसंयुक्त वायो संयाति संक्षयम् ॥ आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् । भूतादौ च (नामसाहकार) तथाऽकाशो लीयते गुणसंयुतः । इन्द्रियाणि च सर्वाणि तेजसे यान्ति संक्षयम् । वैकारि- कस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सत्तमाः ॥ त्रिविधोऽयमहारो महति प्रलयं ब्रजेत्। महान्तमेभिस्सहित प्रकृतिम्रसते द्विज ॥ बादरायणस्सूत्रयामास-विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च (२-३-१५) इति । अतोऽस्मात्सृष्टिक्रमाद्विपर्ययेण प्रलय- क्रमोऽभ्युपगन्तव्यः । सृष्टिक्रमस्य तत्रत्येषु पूर्वसूत्रेषु विचारितत्वात् अतश्शब्देन परामर्शः उपपद्यते ह्ययं विपरीतक्रमः। उपादानकारणभूतायां मृधवस्थितायां कार्यस्य घटस्य विलीयमानत्वात् । यदि सृष्टिक्रम एव प्रलयस्याऽऽद्रियेत तयवस्थिते घटे मृद्विनाशः प्राप्नुयात् । न त्वेवं कचिदृष्टम्-तस्मादुपपन्नो विपरीतक्रमः। तथा सति सृष्टौ परमात्मायेतदेहान्तस्य क्रमस्य वक्ष्यमाणत्वात् प्रलये तद्विपर्ययेण अस्मदेहादिपरमात्मान्तः क्रमो युक्तः। प्राकृतप्रलये प्रकृत्य- न्तः क्रमो वक्तव्य इति चेढाढमुच्यत एव ।" (पराशरस्मृतिः आचारकाण्डः विंशतितमश्लोकव्याख्या) इति । नैतादृशं प्रकृतिप्रलयोपदिष्ट विश्वम् अस्मदावासभूमिर्बिभर्तीति वक्तुमुप- पद्यते ब्रह्माण्डापेक्षया अस्या अतिक्षुद्रत्वात् । किन्तु सालग्रामे विष्णुबुद्धि रिवास्यामुपचर्यते अयं विश्वम्भरेति पर्यायः । नैतागर्थमूरीकृत्य वस्तुतत्त्वनिर्णयः कर्तव्यः । अतः श्रीमदप्पैप्यदीक्षितनिरूपित " आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता" इत्यादिस्थलेषु महाभूतभूमिरेव ग्राह्या पृथिवीपदेन-नास्मदावासभूतक्षुद्र गोलः। अपि तु “आयङ्गौः पृश्निरक्रमीत् " (तै-सं-१ का-५ प्र) इति श्रुत्याय सूर्यगोलं परितो भ्रमतीति गम्यते । किञ्च तेन सूर्येण स्वाकर्षणशक्तिरूपमयूवर्यित इति श्रयते । "दार्थपृथिवीमभितो मयूखैः" इति “मित्रो दाधार पृथिवीम्" इति च ·२७ तृतीय बिन्दुः सूर्यसिद्धान्ते च " मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । बिभ्राणः परमां शक्ति ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् ॥” इति । नात्र तिष्ठतीति पदं गति- निवृत्तिवाचकम् किन्तु अवस्थितिमात्रबोधकम् । ब्रह्मण इति पद सूर्यपरम् एतद्भूगोलापेक्षया तस्य (सूर्यस्य) दशलक्षगुणा धिकत्वेन 'बृहत्वाद्ब्रह्म गीयते' इति ब्रह्मपदव्युत्पत्या च । एतेन अस्मदावासभूगोलं परितः न हि भ्रमति सूर्यः । न हि स्वधृतवस्तु परितः स्वयं अमितुं शक्यम्-स्वकरधृतघटं परितः मनुष्य इव । अत्र घटमनुष्य दृष्टान्ते मनुष्यः स्वकरधृतघटं परितः न भ्रमितुं शक्तः । किन्तु शक्तः पाशबद्धघटं पाशे गृहीत्वा स्वपरितो भ्रामयितुम् । इममेवाथ बोधयति श्रुतिः " दार्थपृथिवीमभितो मयूखैः" इति। एतेन " आसत्येन रजसा वर्तमानो निवेशयन् अमृतं मत्यं च । हिरण्ययेन सविता रथेनादेवो याति भुवना विपश्यन् ।" इति श्रुतिस्तु सविता (सूर्यः) स्वाकर्षक प्रद्युम्नं भ्रमन्-भुवना विपश्यन् भुवनानि पश्यन् इत्यर्थसंपत्तौ भुवनबाहुल्य- दर्शनात्-अस्मदावासभूगोलसदृशाङ्गारकाद्यनेकभुवनानि अस्मिन् ब्रह्माण्डे वर्तमानानि पश्यन् इत्यर्थं व्यनक्ति सूर्यस्याप्यस्ति स्वाकर्षकं प्रति परितो भ्रम- णम् इति च वेदितव्यम् । किञ्च अयं परिदृश्यमान सूर्यः अस्मदावासभूगोलापेक्षया दशलक्षाधिक- परिमाणवानिति गणितविदां मतम्-तादृश बृहत्सूर्यगोलः ईगल्पभूगोलं परितः भमतीति न युज्यते वक्तुम् आकृण्याकर्षकयोः सर्वत्राकर्षकस्यैव प्रभुत्वदर्शनात् । एतेन सूर्य आकर्षकः अस्मदावासभूगोलस्त्वाकृष्य इति सिद्धम् । अतः श्रीम- दप्पैय्यदीक्षितोक्त स्थिरत्वं महाभूतभूमेरेव नास्मदावासभूमेरिति । आर्यभट्टोक्तभूभ्रमणं पुनः अस्मदावास भूमेरेवेति चेत्युपपद्यते एतावता विमर्शनेन । एवमन्योन्यविरुद्धवदवभासमानानां श्रुतीनां स्मृतीनां च रहस्य वेदितव्यम् । सुनिशितबुद्धिना नान्यदृषणं कार्यम् । अत्र गणितविन्मत निरूप्यते विद्वत्प्रमोदाय । यथा अस्मदाव सभूगोलस्य व्यासाधं पञ्चशतयोज- नानि । सूर्यबिम्बस्य तु पञ्चाशत्सहस्रयोजनानि । त्रिज्याघनघ्नाः एक्लनाग- ·२८ धिममृते - नागाः मुनेत्रभक्तास्तु फलं धनस्य (गोलम्य)" इति गणितनियमानुसारेण भूरनिगोलयोः घनफले साधयित्वा तयोरन्तरं वेदितव्यम् । तद्यथा:- मूत्रिज्या (500) योजनानि तद्धनम् (125000000) योजनानि-एतानि नागनागः (8s) गुणितानि, भूनेत्रैः (21) भक्तानि च कार्याणि हि-अतोऽत्र गणितलाघवाय गुणकं भाजकेन भक्तं चेयल्लभ्यते चत्वारि तत्सामीप्यलब्ध विदित्वा तेन त्रिज्याघनं गुणितं चेत् पञ्चाशत्कोटियोजनपरिमितं भूगोलफलं भवति । एवमेव रविगोलस्यापि सापितं घनफलं पन्चजलधि (6x104) परिमितम् । एतद्भक्तं चेद्भूघनफलेन दशलक्षसङ्ख्या (1000000) लभ्यते । आधिक्यमेतेन सूच्यते भूगोलापेक्षया रविगोलस्य इति वेदितव्यम् । एवं सर्वमनवद्यम् । इति द्वितीयो भागः। अथ तृतीयो भागः (हग्वादव्यवस्थासहितः) "तत्रादावभ्युपगम्यवादः यद्वा पूर्वपक्षीयमतानुरोधेन यद्यङ्गीकुर्मोऽस्मदावासभूमिः स्थिरेति तत्परितस्सर्वज्योतिश्चक्रं परिश्रमतीति च; तदा आपतेयुरनुपपत्तयः । तद्विशि- वचनानि नाधिरोहन्ति प्रमाणकोटिम् । “ अत्रोपपत्तिमानेवाऽऽगमः प्रमाणम् " इति दृग्वाद प्रामाण्य प्रतिपादकवचनात् । ननु शास्त्रैकशरण्येषु विषयेषु का कथा दृग्वादस्य इति चेत् सत्यम् स्मृतिः प्रत्यक्षमै तिह्यम् । अनुमानश्चतुष्टयम् । एतैरादित्यमण्डलम् । सर्वरेव विधास्यते।" (अरुणम् २ अनु) इति श्रुत्या प्रत्यक्षस्यापि (दृग्वादम्यापि) प्रामण्या- पत्तेः तद्व्यवस्था क्रियते-उदितादि होमस्थल इव । तद्यथा:--- विध्यार्बली परस्तावत् सनिमित्तानिमित्तयोः। सन्ध्याविधिरिवान्यस्य सहेतुत्वात् विकल्पता ।। (१) उदितादिहोमस्थल इव:-"उदिते जुहोति अनुदिने जुहोति ।" इति परस्परविरुद्ध श्रुत्योस्तुल्यबलत्वात् लङ्काभूमध्यरेखात: प्राक्प्रथमः पक्ष: पश्चाद् द्वितीयः जमत इति यथा शनशा कृना नौवेत्यर्थः - - ·२६ २ तृतीय बिन्दुः अस्यायमर्थः सनिमित्तानिमित्तयोः विध्योः परो विधिबलीयान् तस्यानिमित्त- त्वात् " अहरहस्सन्ध्यामुपासीत" इति सन्ध्याविधिवत् । अत्र सन्ध्याफलस्य अनैन्द्रियकत्वात् तत्करणे हेत्वदर्शनमनैच्छिकत्वं च–अतोऽयं विधिबलीयान् । अन्यस्य इतरस्य। ' कारीरेष्टया वृष्टिकामो यजेत" इत्यादि विधेरित्यर्थः । सहेतुत्वात् वृष्टिकाम इत्यादिहेतुसद्भावात् । तादृशहेतोरिच्छाधीनत्वात् विकल्पता सिद्धेत्यर्थः । अतोऽयं विधिः पाक्षिको भवतीति भावः। एतेन यत्फलमैन्द्रियकं तत्रोपपत्तेरावश्यकत्वम् अन्यत्र नेति सिद्धान्तः। एतयोः केवलशास्त्रेक प्रामाण्यविषयोदाहरणम् --यथा पञ्चघटिका प्रमाणा यस्मिन् दिने प्रतिपत्तस्मिन् दिने “यां तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः इत्यादिना तदिवसीय सायमग्निहोत्रादिकं नित्यकृत्यं सर्वमपि-तदा सायं प्रतिपदभावेऽपि (द्वितीयासद्भावेऽपि) प्रतिपत्सङ्कल्पेनैव कार्यम् । यद्यापतेन्नैमित्तिकम् (प्रत्याब्दिकादिकम् ) तस्य तावद्वितीयासङ्कल्प इति केवलशास्त्रनियमः । नात्रोपपत्तेरधिकारः केवलं शास्त्रस्याधिकृतत्वात् । किन्तु " दृक्कर्मादाविदं स्मृतम् ॥ (सूर्यसिद्धान्तः) इत्यादिना यत्र दृक्प्रसक्ति- स्तत्रोपपत्तेरधिकारः । अत्र केषाश्चिदभिसन्धिः--तिथ्यादीनामपि साध्यते दृक्सिद्धता ग्रहणादीनामिव छायाधुपकरणालम्बनेनेति तथा चेदस्तु नाम-तादृश- दृक्सिद्धता तिथ्यादीनाम् । किन्तु तन्नोपयुज्यते अनैन्द्रियकफलप्रतिपादक- धर्मवचनेषु यतः " मान्दं कर्मैकमर्केन्द्वोः" इति तिथ्यादिसाधने " दृक्कर्मा- दाविदं स्मृतम् ॥ इति ग्रहणादिसाधने च सौरतन्त्रे गहकर्मणो विभज्योक्त- त्वात् । अत्र तिथ्यादयः केवलादृष्टस्वर्गादिफलकाः, ग्रहणादयस्तु स्पर्शमोक्ष- शृङ्गोन्नत्यादिदर्शनरूपप्रत्यक्षफलका इति सिद्धान्तः । हकर्मादाविदं स्मृतम्, इत्यत्र दृक्पददर्शनादिति वेदितव्यं विद्वद्भिः । नन्वत्र भवता तिथ्या दिदृक्सिद्धता निराकृतेति यत्तदसत् । यतः ध्यानग्रहोपदेशाद्वीजं ज्ञात्वा सुदैवज्ञैः । तत्संस्कृतमहेभ्यः कर्तव्यो निर्णया- देशौ ।" इति ब्रमसिद्धाभोक्तेशिनि चेन्नायं दोषसमोपदिष्टग्रहब्रमध्यान- ·३० विमामृते कालिका इति 'ध्यानग्रहोपदेशात् ' इति पदं व्यनक्ति । ब्रह्मणो ध्यानकाल: सृष्टया दिः । तदाघद्यावधि अतिदीर्घकालः (107 x 10*- एतद्वत्सर परिमित- कालो) व्यतीतः । अतस्तदुक्तग्रहाणां बीजसंस्कारो (दृक्कर्म) अङ्गीकृतः । न तथा सौरे अत्र तु युगीयग्रहोपदेशात् । तथा चोक्तम्- "युगे युगे महर्षीणां स्वयमेव विवस्वता" (सूर्य सिद्धान्तः) इति । अत्र 'युगे युगे' इति वीप्सवो. पदिशति ग्रहाणां युगीयत्वम् । किञ्च “ युगानां परिवर्तन कालभेदोऽत्र केवलम्" इति वचनेन ब्रह्मसिद्धान्तोक्तबीजसंस्कारसंस्कृतग्रहा एवात्रोपदिष्टा इति भावो व्यज्यते । अतस्सौरोक्तग्रहेषु तिथ्यादिसाधन विषये न बीजसंस्का- रावसरः (न हक्कविसरः)। ननु महायुगस्यापि विंशतिसहस्रोत्तरत्रिचत्वारिंशल्लक्ष (4320000) वत्सरात्मकत्वात् अस्त्येव कालदैर्घ्यम् । अतस्तदुक्तानामपि बीजावसरः खेटा- नामिति चेन्न-धर्मस्य नियतितत्त्वावरुद्धत्वात् । नियतितत्त्वस्य शास्त्रान्तर (मन्त्रशास्त्र) प्रसिद्धत्वाच्च । नियतितत्त्वं नाम इयत्तावच्छिन्नकालादिषु इयत्प्र- माणकार्यादीनि कर्तव्यानीत्यादिनियमः । यथाः--एकस्मिन् दिने कर्तव्यानां सन्ध्या मिहोत्रादीनां सङ्कल्पे ग्राह्यौदयिकी तिथिरेवाल्पापि इत्यादिः। एवं युगादिग्रहा एव ग्राह्या आयुगमिति “युगे युगे” इति बीप्सयोपदिष्टत्वात् सौरतन्त्रेण । अतस्तदुक्तग्रहाणां न हि बीजावसरः । ननु दैवज्ञसार्वभौमपदलान्छितैः नृसिंहमहामिचिद्भिः प्रणीतायां तिथि कल्पवल्लयां तावत्तिथ्यादिष्वपि अपराह्नव्याप्त्यादिसन्देहे “ विलक्षणाक्षीणतया क्षणे क्षणे क्षपाकरस्य स्फुटभुक्तिरस्मात् । तत्कालजार्केन्दुवशात्स्फुटत्वं तिथ्या- दिकानामसकृद्विधेयम् ।" इति सौरानुपदिष्टमप्यसकृत्करणमुपदिष्टम् । एत- देव बीजप्रति तयोः (असकृत्करणबीजयोः) तुल्यफलत्वादिति चेन्न-तुल्यत्वेऽपि बीजस्योक्तसंस्कारात्पार्थक्यसिद्धेः शास्त्रानुक्तत्वदोष-प्रसङ्गादनुपादेयत्वं सम्भ- वति । न तथाऽसकृत्करणे तस्य शास्त्रोक्तसंस्कार एव गणितसौम्याप द- कत्वमानहेलो नुपादेयत्वम् । गणिसौश्यं नाम उक्त विधेष फछापने ·३१ 30 2.7 30 तृतीय बिन्दुः स्पष्टतरत्वम् । एतस्यैव फलस्य साधने सन्तु बहुविधा गणितमार्गाः। यथा रूप्यत्रयस्य नवांशः किमिति प्रश्ने भिन्नगणितपद्धतौ ३=1x = इति दर्शयति । दशांशगणितपद्धतौ पुनः एवं दर्शयति। 9) 3. (0:33. एतयोभिन्नगणितपद्धतिरेव स्पष्टतरा निश्शेषत्वात् । इतरा तु सशेषत्वात् स्थूला। एवं सौक्ष्म्यापादने प्रवृत्ताः असकृत्करण कर्णानुपातादयो मार्गाः। ततो न ते सौरविरुद्धाः । अतः कर्णानुपातोपलब्धमन्दफलसंस्कृतरविचन्द्रसाधिततिथ्या- दिमत्तिथिकल्पवल्लयामसकृत्करणेन तात्कालिकतिथ्यादिसाधनोपदेशो न दोषाय कल्पते युक्तदिशा तस्य सौराविरुद्धत्वात् ॥ किञ्च " कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः। तया कर्माणि कुर्वीत हासवृद्धी न कारणम् ॥” (विष्णुधर्मोक्तिः निर्णयसिन्धुः-१४-पु) इति स्मृत्या नित्यकर्मसु यथौदयिकी तिथिर्नाम सूर्योदयका लिकरविचन्द्रसाधिता तथाऽऽपरालिक्यपि तत्कालिकरविचन्द्रसाध्या भवेदेव प्रत्याब्दिकादिषु । अपि च यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो भवेदङ्गम् नोज्झितोपक्रमेण तु ।" (बोधायनः निर्णयसिन्धुः-१४-पु) इति । एतच्च हरिः कुमारो विघ्नेशपितृदुर्गाः यथाक्रमम् " वमध्याह्रापरासायाह्वेषु पूज्या इत्युक्तत्वात् तत्तत्कर्मोचिततिथेस्तत्तत्का लिकर- विचन्द्रसाध्यत्वं निणीतं भवति । इममेवाथ प्रबोधयति तिथिकल्पवल्लीश्लोकः विलक्षणाक्षीणतया........इत्यादिः। एतावता नित्यकर्मणां यथौदयिकीत्वमात्र प्रधान तथेतरेषामपि (प्रत्याब्दि कादीनामपि) आपरालिकीत्वादीति सिद्धत्वात् चन्द्रगतः प्रतिक्षण विलक्षणत्वाच्च तत्तत्कालिकरविचन्द्र साध्यत्वं तिथेरुपदिशत्यय श्लोकः । अतो नैतत्तिथौ दृक्कति भ्रमितव्यम् । इति दृग्वादविमर्शः । इतः परं स्मृति प्रत्यक्षादिभिरनुपपत्तीः प्रदर्शयिष्यामः भूस्थिरवादे । भोदया भगणैस्स्वैस्स्वैरूनाः स्वस्वोदया युगे" इति सौरोक्तिः । अस्यायमर्थः-भोदयाः-भवासराः । स्वैस्वैर्भगणैः रविकु जगुर्वादीनां स्वस्वभगणैः " प्रातः सङ्ग- - यथा -- ·३२ विममृते ऊनाः ऊनिताश्चेदवशिष्टाः । स्वस्वोदयाः रविकुजगुर्वादीनां स्वम्वोदयाः । युगे भवन्तीत्यन्वयः। यथा कुजभगणैरू निताः भोदयाः कुजवासराः गुरुभगणेरू- निताश्चेद्गुरुवासरा भवन्ति तथा रविभगणरूनिता रविवासरा भवेयुर्हिते तु न तथोक्ताः। किन्तु वहाः इति कुवासरा इत्या दिपदनिर्दिष्टाः। एतेन रविभगणा नाम भूभगणा (भूभ्रमणजनितभगणा) इत्यर्थः सम्भवति । मतस्सिद्धं भूमेरेव भ्रमणं न तु रवः । ननु रविभगणा भूभ्रमणसिद्धाश्चेद्भूभगणा इत्येवोक्ता भवेयुः न तथोक्त त्वात् रविपदनिर्देशाच्च ते रविभ्रमणानुजाता एवेति चेन्न ; आकृष्याकर्षकयोर्य- स्मिन् कस्मिंश्चिद् द्रष्टा स्थितश्चेद्गणिते न हि फलभेदः । मतो रविभूपदयोः विनिमयः भगणोपदेशे। वासरोपदेशे पुनः यो यद्ग्रहोदयद्वयान्तरकालः स तद्ग्रहवासरस्स्यादिति हेतोस्त्र कुवासरकहादिपदप्रयोगस्तावत् सौरतन्त्रे भूस्थि- रवादानुपपत्ति दर्शयत्युक्त दिशा । एवं स्मृत्यनुपपत्तिः । अथ प्रत्यक्षानुपपत्तिः। यथाः-खे खेटास्तावत्पचलन्ति कस्मिन् मार्गे—वृत्त दीर्घवृत्त-अन्तरायामखण्डवृत्त-बहि रायामखण्डवृत्त सरलरेखा- ख्येषु पञ्चसु मार्गेषु ! इत्याकाङ्क्षानिर्वयोऽयमुपन्यासः। उक्तमार्गपञ्चके अन्त्यत्रितयस्य आद्यन्ताभावात् तत्र सञ्चरतां धूमकेत्वादीनां नियतकालिक पुनदर्शनाभावस्सम्पद्यते, तथा नेतरेषां कुजादीनाम् । अथावशिष्टयोत्तदीर्घ- वृयोराद्यन्तवतोरेकस्मिन्नेव मार्गे ख्यादयः (भूम्यादयः) परिभ्रमन्तीति वक्तव्यम् यतस्तेषां पौनःपुन्येन नियतकालिकदर्शनात् । तत्रापि यदि 'चरति खेटः समवृत्ते तत्खेटस्य नीचोच्चाभावस्सम्भवति तद्वृत्तस्य समत्रिज्या- कत्वात् । न तथा दृश्यते खेटस्य नीचोच्चदर्शनात् । अतस्सर्वे खेटा दीर्घवृत्त (१) वृत्त-circle. (२) दीर्घवृत्त-elipse: (३) अन्तरायाम-खण्डवृत्त- hyper-bola. (४) पहिरायामखण्डवृत्त-pora-bola. (५) धूमकेतुः--comet.

·तृतीयबिन्दुः एव चरन्तीत्युक्तोपपत्त्या सिद्धयति । तद्वृत्तस्य असमान त्रिज्याकत्वात् तत्र भ्रममाणस्योपपद्यते नाचोच्चे खेटस्य । नैतावदेव, यत्किञ्चिद्गतिमतोऽपि वस्तुनः (जगतः) नीचोच्चभावोऽवश्यंभावीति श्रूयतेः- " त्रिनाभिचक्रमज- रमनर्वम् । येनेमा विश्वा भुवनानि तस्थुः " (चित्ती) इति । अत्र त्रिनाभि- चक्रन्नाम दीर्घवृत्तम् तस्य केन्द्रत्रयसद्भावात् । तस्थुः प्रतम्थुः । श्यान्तीति भावः तथा चाद्यतनकालिकाणुशक्ति विमर्शनेऽपि स्फुटीभवति वस्तुनः दीर्घवृत्तभ्र- मणम् । केन्द्र स्थितस्य (मध्यस्थितस्य) कैर्षकवस्तुनः परितो भ्रमति कृष्यवस्तु इति निरूपणात् । एवं भ्रममाणानां खस्थपदार्थानां मध्ये " मन्दामरेज्य- भूपुत्रसूर्यशुक्रन्दुजेन्दवः । परिभ्रमन्त्यधोऽधस्तात्" इति मन्दादिखेटाः " पोष्णान्ते भगणस्मृतः" (सू-सि) इति भगणस्मरणात् अश्विन्या दिनक्षत्राणि च गृहीताः सौरे । अत्र मन्दादिखेटाः परिभ्रमन्तीत्युक्त्या भुवं परितो भ्रम- न्तीत्यर्थोऽवगम्यते । तत्र सूर्यपददर्शनात् रविरपि भुवं परितो भ्रमति इति च । अत्रानुपपत्तिः । यथाः-मन्दकक्षामारभ्य चतुर्थकक्षास्थितरवेः केन्द्र- भूतभूमेश्च मध्ये शुक्रबुधौ स्मारितौ हि । तदा तयोः (शुक्रबुधयोः) अन्यतरस्य वा रवितः कदाचिदपि षड्भान्तरावस्थितिः सम्भवेदवश्यं कुजादीनामिव । न तथा दृश्यते कदापि । इयमेकानुपपत्तिः । अतः केन्द्रे तावत्सूर्योऽस्तीति ते परितः बुधशुक्रौ भ्रमत इति अवश्य वक्तव्यम् । तदा भूमिः सूर्यसंज्ञिका सती मन्दादारभ्य चतुर्थकक्षायामवस्थिता केन्द्रस्थितरविं परितो श्रमतीत्यनुक्ता न पार्यते । एतेन मन्दादिसर्वे ग्रहाः भूम्या सह रविं परितो भ्रमन्तीति सिद्धम् रविणैते धारिता इति च । तथा च श्रूयते:--" मित्रो दाधार पृथिवीमुत धाम्" इति । अस्यायमर्थ:-मित्र:-रविः । पृथिवीम् ---भूमिम् । (१) अणुशक्तिः-electronic power. (२) कर्षकवस्तुन:-proton संज्ञकस्य कर्षकस्य (३) कुष्यवस्तु-electron संज्ञकवस्तु ·विमामृत दापार-धारितवान् । दार्थपृथिवीम भितो मयूखः इति श्रुतिरपि इममर्थ द्रढयति । उत द्यां च-धुलोकं कुजादिग्रहगणं च दाधारेत्यन्वयः । किश्च “ आयङ्गौः पृश्निरक्रभीत् । असदन मातरं पुरः । पितरं च प्रयन् सुवः" इति श्रुतिरपिं भूभ्रमणं प्रतिपादयति । इयमथैरारोपणसमये म्यभिमन्त्रणे विनियुज्यते । अस्यायमर्थः-गौः-मा-ज्मा-क्ष्मा इति भूपर्यायाः इति यास्कवचनात् । अयं गौः भूगोलः। ‘गौः' पदस्य भूगोलवाचक- त्वात् अयमिति पुल्लिङ्गनिर्देशः । पृश्निः प्राष्टवर्णः प्राप्ततेजाः साकं जानामी- त्यत्र मन्त्रोक्ताः मुख्यरश्मिविशेषाः सप्त मिश्रं त्वेकम् । मातरम् स्वोपादानका- रणम् । पितरम् स्वपरिपालकम् । असदत्-आश्रितवान् । सुवः तादृशसूर्यम् । पुरः प्रयन्-प्राग्गच्छन् । आ अक्रमीत् परितो भ्रमतीति भावः । अनया श्रुत्या भूमिः रविं परितो भ्रमन्ती आत्मप्रदक्षिणान्यपि करोतीति स्पष्टतरोऽर्थोऽवगम्यते । एतेन भूमिरेव भ्रमति न सूर्यः, भूमिः न स्थिरेति च सिद्धान्तो घण्टापथः । अपि च ; यदि भूमिमेव परिभ्रमन्ति खेटाः रविवत्सर्वे केवलं मन्द- फलसंस्कारेणैव स्फुटा भवेयुः । न तथा कुनादयः तेषां शीघ्रफलसंस्कारस्या- प्यावश्यकत्वात् । अथ मन्दफलं नाम इदम्-ग्रहमध्यस्फुटान्तरम् । तत्स्वरूपं किञ्चिदिव निरूप्यते । यथा :-दीर्घवृत्तस्यास्ति केन्द्रत्रयम् । तत्र भ्रममाण: खेटः तद्दिनमध्यगत्या साध्यते । सोऽयं केन्द्रत्रयमध्यवर्तिमध्यकेन्द्रदृष्टया स्पष्ट एव भवेत् । किन्तु द्रष्टा तावत् आकृष्याकर्षकयोरन्यतरस्मिन् वर्तमानः पश्यति खेटम् । आकर्षकः पुनः न मध्यकेन्द्रे तिष्ठति । तिष्ठति तु तत्पार्श्व- केन्द्रयोरन्यतरस्मिन् । तयोरन्तरं केन्द्रच्युतिसंज्ञितं स्यात् , आकर्षक केन्द्राss- कृष्यखेटान्तरं मन्दकर्णसंज्ञकं च । ताभ्यां संसाधितं मन्दफलं भवति "न हि नीचोच्चयोर्मान्दं मध्यकर्षककेन्द्रयोः। सूत्रैक्यात्परमं मध्ये फलं शैश्य च तत्तथा ॥" इत्युक्त दिशा। तत्तावत् षड्भान्तचक्रान्तयोः शून्यं स्यात् तत्र कक्षीय हङ्म मध्यकेन्द्रयोः (कर्षक मध्यकेन्द्रयोः) समसूत्राव स्थितेः । त्रिभान्तनवभान्त- योस्तावत् परमं स्यात्तन्मन्दफलम् तत्र केन्द्रच्युतिरूप अन्तरस्य परमावधित्वात् । एतत्फलमाकृष्याकर्षकयोः यत्र कुत्रस्थेनापि समानमेव द्रष्टा दृश्यते । मतो 3 ·तृतीयबिन्दुः मन्दाच्चतुर्थी कक्षा भौमापि सौरीति वर्णिता सौरे। भ्रममाणपदार्थेषु यत्र कुत्रावस्थितोऽपि द्रष्टा मनुते स्वाधारं स्थिरमिति शेषा भ्रमन्तीति च । एत- निसर्गसिद्धम् । तद्वशादुक्तमस्मदावासभूमेः केन्द्रीकरणं सौरे “ अद्भयो वा एष प्रातरुदेति अपः सायं प्रविशति" इतिवत् । मथोच्यते स्वरूपं शीघ्रफलस्या-यद्यस्ति द्रष्टा अन्यत्राकृष्याकर्षकाभ्यां, तदा शीघ्रफलापत्तिः तत्कुजादीनामेव सम्भवति भूम्थदृष्टया तेषामाकृष्याकर्षक- कोटिबहिर्भूतत्वात् । तत्र प्रथमं मध्यग्रहेषु कृते मन्दफलसंस्कारे सूर्यस्थदृष्टया स्फुटा भवेयुःकुजादयः । किन्तु सूर्यादन्यत्र भूमौ स्थितत्वाद्दष्टुः तन्मन्दस्फुटग्रह मध्यग्रह मिव कल्पयित्वा केन्द्रच्युतिस्थानीयरविभूम्यन्तरशीघ्रकर्णाभ्यां मन्द- फलवत्साधितं फलं शीघ्रफलं भवति । शीघ्रकर्ण नाम कुजादिमन्दस्पष्टग्रहभूम्यो- रन्तरम् । एतेन सूर्यमेव परितो भ्रमन्ति कुजादय इति सिद्धम्। तादृशो रविर्यदि भूमि प्रदक्षिणीकुर्यात् तदा रविभूम्योर्मध्यगा भवेयुरेवावश्यं कुजादयः भूप्रदक्षिणकर्ता चन्द्र इव । न तथा कुजादयः कदाप्यागच्छन्ति रविभूमि- मध्यम् । इयमेका प्रत्यक्षानुपपत्तिः । अतो न प्रदक्षिणीकरोति भूमि रविरिति सिद्धम् । तथा परिदृश्यमानदैनन्दिनभ्रमणं वा रविसंक्रान्तिरूपवार्षिकगतिर्वा कस्येत्याकाङ्क्षायामेतद्भमणद्वयमपि भूमेरेवेत्यनुमानेनानुक्ता न पायते लधुवस्तु बृहन्तं स्वपरितः भ्रामयितुमसमर्थमिति हेतोः। भूमेः सूर्यो दशलक्षा- धिकप्रमाण इत्याद्यनुपपत्तयः पूर्वमेव प्रदर्शिता द्वितीयभागे। तामिरपि भूमि स्थिरता निराक्रियते। अपि च ध्रुवस्य ध्रुवसंज्ञा तु निश्चलत्वं व्यनक्ति हि । पाण्भासिकी गतिस्तम्याप्यल्पा भूभ्रमजैव सा ॥ द्रष्टा स्वाश्रयगत्येव स्वाश्रयेतरवस्तुनः । स्थिरस्यापि गतिं पश्येच्चलद्वाप्परथस्थवत् ॥ (१) पाण्मासिकी गतिः--प्रतिषण्मास कालपरीक्षणेन दृश्यमाना गति:- इतोऽतो भ्रमणरूपा डोलागतिरिव । (२) अल्पा-मुदा-अष्टादश विकलात्मिका ।

·३६ মিষ্টি षण्मासैः स्वकक्षायां व्यासमूलामगा ततः । तदअयोधितम्य ध्रुवम्येये गतिम्म्फुटा । वम्तम्भोपपत्तिश्च कुजादीनामिमें वदेत् । एतेनाप्यस्थिरा भूमिरिति शास्त्रार्थडिण्डिमः ॥ (इति प्रत्यक्षम्) किञ्च पाश्चात्यविद्वदै तिह्ममपि उक्तार्थमनुकरोति । एतेन भूमि स्थिरता- वादो निराकृतः । किन्त्वप्पय्यदीक्षितोक्तभूस्थिरवादसामञ्जस्यमुक्तपूर्वमेव प्रथ- मभागे। इति सर्वमनवद्यम् । इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याधन्वर्थसकलविरुदावली- विराजमानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरू- पाक्षश्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिष्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकतिषु विमर्शामृते भूभ्रमणनिरासमण्डनं नाम तृतीयबिन्दुः (१) स्फुटा-स्पष्टा । पूर्वश्लोकोकाष्टादश विकलात्मिकेति भावः । (२) वक्रस्तम्भोपपत्तिः-कुजादिवक्रगतिः कुजस्तम्भनमित्यादीनामुपपत्तिः। गगने भ्रममाणस्य खेटस्य वक्रस्तम्भनादि न कदापि सम्भवति तत्तद्भगणोपदेश तथानुपदिष्ट- वात् अपूरणभगणरूपेणापि “त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्रं प्राक् परिलम्बते' इत्ययनांश- भगणोपदेशवत् । किञ्च “ भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः' इत्यादिश्रुतेः ईश्वराशा विरुद्धं न पक्रादिगतिमत्त्वं कदापि खेटस्य सम्भवति तद्गतेरीश्वराज्ञानियमितत्वात् । उक्ताय श्लोक- भायाह -सदाग तिमतो वक्रस्तम्भादिनैव जायते । ईश्वराज्ञाप्रवृत्तत्वात्तद्गत: को विधारकः॥ दृश्यमानवक्रादि तु द्वयोर्गतिमतोः समागम एव । सम्भवति गतिसमीकरणसन्दर्भ इति वेदितव्यम् । .. (३) इमम्-पूर्वोक्तभूचलनाद्यर्थम् ।

·श्रीः मनोवैभवविमों नाम चतुर्थविन्दुः प्रथमो भागः यदुद्गतिलयास्तित्वैरुत्पत्तिलयवैभवाः । सृष्टेस्तन्मनसः को वा वैभवं वर्णितुं क्षमः ॥ १॥ प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा सर्वे भावाश्च मानसाः । सर्वेऽमनस्के ते यान्ति विलयं हृदभावतः ॥ २ ॥ अमनस्कत्वमात्मज्ञ एवान्यत्र न विद्यते । अतो नात्मनि बैन्धश्च सर्वशास्त्रेषु मानता ॥ ३ ॥ यतो मनोजनेः पश्चाच्छ्यते जीवतात्मनः । तँदैक्षतेति श्रुत्या तज्जगदेतद्धि मानसम् ।। ४ ।। (१) सर्वे भावा:-चराचरादिसर्वे भावा इत्यर्थः । तथा चोक्तं गौडपादकारि- काम: "मनोदृश्यमिदं द्वैतं यत्किञ्चित्सचराचरम् । मनसो ह्यमनीभावे द्वैतं नैवोप.. भ्यते॥', (अद्वतप्रकरणम्-श्लो-३४) इति । (२) बन्धश्व-वन्धः संसारबद्धता । चकारेण मोक्षश्च नेत्यन्वयः। तथा चोक्तं गौडपादकारिकामु-'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुन मुक्त इत्येषा परमार्थना ॥” इति । (३) मानना-प्रमाणबुद्धिर्नत्यन्वयः । तथा चोक्तं शङ्करभगवत्पूज्यपादैः "देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाण त्वात्मनिश्चयात् ॥' इति ब्रह्मसूत्र समन्वयाधिकरणभाष्यचरमभागे आत्मज्ञानानन्तरम् शास्त्रषानता नास्तीति । (४) श्रूयते-वेदे श्रूयते । यथा: तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्" (तै-उ) " अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि " (उ-छा) इत्यादिभिः सृष्टयनन्तर. मेवात्मनो जीवभाव इति । (५) जीवता - जीवभावः । (६) तदेक्षत--" तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" इति ध्रुत्या । (७) मानमान बरोबरम् मनोविकारमिति वा। ..

·विमर्शामने अस्मिन् सरोवरे जीवहंसाः कर्मप्लवैर्मुहुः । क्रीडन्तः 'पिप्पलं स्वादु भुञ्जते स्वेच्छयाऽत्रै च ॥ ५ ॥ एतेन मानसास्तित्वं नानुमेय परात्मनि । तस्योपकरणापेक्षा न हि कार्यविधी श्रुतेः ॥ ६ ॥ अतो मनोऽपि द्विविधमाश्रयाद्ब्रह्मजीवयोः । यद्ब्रह्मनिष्ठं तत्तत्र जगत्कार्यतया स्फुटम् ॥ ७ ॥ किश्च- व्यक्तं मनःस्वतन्त्रं सज्जीवे स्वप्न प्रकल्पते । तदेव कुरुतेऽव्यक्तं ब्रह्मणीद (आत्मनीदं)तथा जगत् ॥ ८ ॥ मायेति संज्ञितं चास्मादिदमव्यक्तसंज्ञितम् । अप्रतय॑मनिर्वाच्यं मोक्षसाधनहेतुकम् ।। ९ ।। मनसः (१) पिप्पलम्- कर्मफलम्। अस्य स्वादुत्वं प्रायश्चित्तेनेति ध्येयम् । “ द्वा सुपर्णा.. पिप्पलं स्वाद्वति" (ऋग्वेदः) इति । (२) स्वेच्छया-जीवस्य स्वेच्छारूपकामेन । मनसैवेति भावः । काम: श्रद्धा इत्यादिपर्याया: श्रूयन्ते "कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा घृतिः ही: धी: भीः इत्येतत्सर्व मन एव" इति श्रुतेः (पराशरमाधवीय आचारकाण्ड २० श्लोकव्याख्यानं १८ पुट ) इति । किञ्च परमात्मनोऽपि मननीशक्तिरस्मादेवोपपद्यत इत्युक्तं ज्ञानवासिष्ठे । यथा:-"स आत्मा सर्वगो राम नित्योदितमहावपुः । यन्मननान्मननी शक्ति धत्तं तन्मन उच्यते " (वेदान्तपञ्चदशी अद्वैतानन्दप्रकरणम् श्लोक २०) इति । (३) अत्र च-जीवकृत कर्म तत्पिप्पलविषये चेति भावः । (४) श्रुतेः-श्रुतिदर्शनादित्यर्थः । यथा " न तस्य कार्य करणं च विद्यते। न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिविविधैव धूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ॥” (श्वे. उ.६-८) "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः" (श्वे. उ.६-१९) इत्यादि श्रुतिदर्शनादिति भावः । (५) तथा तत्प्रकारेण । यथा जीवे स्वप्नं कुरुते तथेत्यर्थः । तथा चोकम् प्रमस्वप्नं जगदिति-"अद्वितीय ब्रह्मतत्त्वे स्वप्नोऽयमखिलं जगत् '' (वेदान्तपञ्चदशी व-दी-प्र-२४) इति ।

·चतुर्थबिन्दुः वाचारम्भणमात्रेण रूपं कामकलाढ्यम् । मन्त्रशास्त्रे पराशक्तिस्वरूपेति च वर्ण्यते ॥ १० ॥ अथ जीवाश्रयं चित्तवृत्तिरूपेण भासते । सैषाऽविद्या मनः श्रद्धादीत्यादिपदगोचरा ॥ ११ ॥ तया सङ्कल्पितं कर्म सकलं जीवकर्तृकम् । ब्रह्माभिन्नोऽपि जीवस्तु सगुणो यत्प्रभावतः ॥ १२ ॥ तैत्तिरोधनं योग इति पातञ्जलोदितम् । कृष्णेन तु पुनः कर्मकौशलं योग उच्यते ॥ १३ ॥ हेतुकार्यानुबन्धित्वादिमे भिन्ने इव स्थिते । चित्तवृत्तिः कर्महेतुस्तत्फलं कार्यमीरितम् ॥ १४ ॥ तयोराद्यस्य रोषस्तु सुकुमारधियां हितः । द्वितीयस्येतरेषां तु गम्भीरमनसामलम् ।। १५ ।। यद्वा तयोरभेदः स्यादेकार्थत्वेन कर्मसु । फलकाङ्क्षारूपवृत्तिरोध एव हि कौशलम् ॥ १६ ॥ मनस्यनिर्मलेऽपूतः पूतस्स्यान्निर्मले पुमान् । शुभाशुभस्वरूपं तन्मानसं सर्वकर्मसु ॥ १७ ॥ यस्य शोकाकुलं चेतः सोऽशुचिः सर्वकर्मसु । तदभावे निर्मलत्वान्मनसः पूत एव हि ॥ १८ ॥ (१) मन :-मनः श्रद्धा-धी इत्यादिशब्दपर्यायवाचकमन:पदगोचरा अविया स्यादिति भावः । मनस: श्रद्धादिपर्यायवाचकत्वमुक्तपूर्वमेव । (२) तद्वृत्तिरोधनम् -चित्तवृत्तिनिरोध इत्यर्थः। तथा चोक्तम्- "योग- चित्तवृत्तिनिरोधः " (पातञ्जलयोगसूत्रम् ) इति । (३) कमकौशलम् --कर्मकौशल नाम फलानभिसन्धिपूर्वककर्माचरणम् । तथा चोक्तम्-“ योगः कर्मसु कौशलम् ' (भ-गी-२-५०) इति “ सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते" (भ-गी-२-४८) इति च । (४) वृत्ति:-चित्तात्तिः ।

·१० विमर्शामृते अतो विप्रे मृताशौचं दशरात्रं त्रिरात्रकम् । पण्डिते; यतिवर्ये तु मुनगं नास्त्यमङ्गलम् ।। १९ ॥ मनोविकारमेवतत् सकलं साधुसंमतम् । मनसम्तोषणात्पुयं विपरीतमताषणात् ॥ २० ॥ विकासतो यस्य जगद्विकासः सको चतस्सङ्कुचतीव लोकः। यत्ति मेदादुर्भयोरविद्या मायेति तन्मानसमेव सर्वम् ।। २१ ॥ सन्मानसं काम इति प्रबोधः श्रुतेरभूज्जीवगणस्य लोके। तत्सेवया बन्धनसाध्वसो न स्यादेव तत्सर्वरसोदयश्च ॥ २२ ॥ कचित्प्रमादः कचिदप्रमादः कचिच्छुचिः स्यादशुचिर्युक्त्याम् । युधि क्वचिद्भीविरमीः कचिच्च मनोविकारः सकलोऽपि भावः ॥ २३ ॥ तन्मानसान्यत्किमपीह न स्यात् प्रकाशते मार्नेसचन्द्रबिम्बे। विमूर्च्छितं चिद्रविरश्मिजालं तच्चन्द्रिकैवाखिललोकजालम् ॥ २४ ॥ . (२) उभयो:-जीवब्रह्मणोः । (२) श्रुतेः-'कामः सङ्कल्प:-मन एव' इति श्रुतेः । (३) सबरसोदयः-सर्वरसाः शृङ्गारादिशान्तान्ताः नव रसा इत्यर्थः । बता शारदयः सर्वरसा: यस्मिन् लीयन्ते स शान्तरस इत्यर्थः । (४) मानसचन्द्रबिम्बेः-"चन्द्रमा मनसो जातः" इति श्रुत्या मनसपना- सम्बन्धित्वमुपपद्यते--अतस्तदुपमानत्वम् ।

·१ चतुर्थबिन्दुः एवं द्विरूपं ननु दृश्यते तद् ब्रह्मेति च श्रीगुरुकण्ठघोषः। कथं तदाऽद्वैतकथा तदीय श्रुतेर्गतिः कोपनिषद्रसः कः ॥ २५ ॥ यतस्सतोऽनन्यतया स्वसत्ता- ऽभावस्ततो दृश्यजगत्पृथङ् नो । यथा घटो नामविकारवेद्यो मृदः पृथक्कर्तुमशक्य एव ॥ २६ ॥ अतस्तदद्वैतकथाप्रसारः रसस्तथैकोपनिषत्प्रपञ्चे। सत्यं जगैल्लोकशैव तावद् घटो मृदीवात्मनि दृश्यमानम् ।। २७ ।। गुरुंगा गृहीत तश्चित्तनाशाजनके तु मोक्षः। अतो मनोऽचिन्त्यविचित्ररूपं नीरूपरूपद्वितयावभासम् ॥ २८ ॥ यद्दक्षिणार्थ जगतः (१) तदीयश्रुतेः-"एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" इत्याद्यद्वैतप्रतिपादकश्रुतेः । (२ अनन्यतया: तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" (ब्र-सू २-१-१५) इति सूत्रोक्तारम्भणशब्दादिभिः (" वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् " (छा-उ-६-१४) इत्यादिश्रुत्युक्तारम्भणशब्दादिभिः) ब्रह्मानन्यता या सिद्धा तयेत्यर्थः । (३) एकोपनिषत्प्रपञ्चे--मुख्यतयोपदिष्टेशकेनाद्युपनिषत्प्रपक्ष इति भावः । एवेन “एकमेवाद्वितीयम् " इत्यादिश्रुतीनामपि गतिः साच्छते। (४) लोकरशा :-" भोवत्रापत्तेर विभागक्षेत् स्यालोकवत् " (प्र.सू.२.१.१४) इत्याधुफदिशेत्यर्थः। (५) गुरुणा:-महावक्रेण । . 6 ·४२ विमर्शामृते सथात्मनी कामपालात शुद्धम जगत्यनन्ताकृतिविष्णुरूपम् । एवं विचित्राकृतिवैभव त- न्मनो विदित्वा सुकृती कृतार्थः ॥ २९ ।। चोरे न्यस्तं वस्तु चोर्योपनीत न स्यादेवं लोकदृष्ट हि तद्वत् । माया मोक्षोपनिका सेव्यमाना प्रत्यूहस्स्यान्मानिनश्चेन्मुमुक्षोः ॥ ३० ।। प्राशंमन्याः केचिदेतच्छरण्यं हित्वा निन्दन्त्यस्य कार्य जगञ्च । यन्मूलं स्याब्रह्मणोऽप्यात्मसृष्टेः गायत्री तां ब्राहमणास्संश्रयन्ते ॥ ३१ ॥ इति प्रथमो भागः आत्मनीम्-आत्मनि ईम् । ईकारवाच्यं मन इत्यर्थः । “तां पगिनीम् शरणमहं प्रपद्ये, (श्रीसूक्तम् ) इति श्रुतिरपि इममर्थ व्यनक्ति । एषैव कामकलेति प्रसिद्धा मन्त्रशास्त्रे । अपि च “ ईकाराय स्वाहा ईकृताय स्वाहा' (ते-सं-७-का) इति देवतास्वरूप वर्णित श्रुतावीङ्कारस्य । (२) मोक्षोपनिका-मोक्षसहकारिणी । " हृदा मनीषा मनसाऽभिषलप्तः (ते-उ) इति श्रुत्युक्ताभिक्टप्तिजनकत्वेन मनोरूपमय्येव मोक्षोपनिका भवतीति भावः । (३) मानिनश्चेत् मुमुक्षोः-मानी चेत्तस्य " यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह" इति श्रुत्या मायारूपं मनो ब्रह्मप्रतिपादनेऽसमर्थ प्रत्युत प्रत्यूहश्च भवति । अत्र नारदकथा तावदृष्टान्तो भवति । (४) एतत्-एतदुक्तपूर्व मायारूपं मन इति भावः। (५) आत्मसृष्टेः- "तदात्मान स्वयमकुस्त" इति श्रुत्युक्तात्ममृधः । (६) ब्राह्मणाः-"ब्राह्मणो वै सर्वा देवताः। सर्वाभिरेवनं देवताभिरुद्धरति। यावती देवतास्तास्सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति' इति श्रुत्युक्तलक्षणलक्षितबामणा इति भावः।

·४३ चतुर्थबिन्दुः मायाविजयो नाम द्वितीयो भागः पूर्वभागोक्त प्राज्ञमन्याभिभाषणम् अत्र किञ्चिद्विवृणोति--- हास्यास्पदं स्यात्ते भ्रातः प्राज्ञमन्याभिभाषणम् । नेदृशा वीरवादा स्युः फलदास्स्वेतरेष्वपि ॥ १ ॥ त्वपितुर्वास्ति चेत्तस्य पितुर्वा गर्हणा 'स्त्रियि । कुतस्ते जन्म ते वाचामीदृशानां तु का कथा ॥ २ ॥ त्वपितुस्स्मरणेनालं यत्तादृक्परमात्मनः । मायायां स्त्रीस्वरूपायां बृत्तिरव्याहताभवत् ॥ ३ ॥ तत एव प्रवृत्तयमनन्ता सृष्टिरद्धता । तत्र त्वमणुमात्रो हि कुतस्ते वीरवादता ॥ ४ ॥ चण्डालकन्यया रेमे वसिष्ठो भगवानृषिः । पराशरमुखाश्चान्ये महान्तः स्त्रीवशं गताः ॥ ५ ॥ शास्ताऽजनि महेशम्य मोहिनीरूपदर्शनात् । नाधिकस्त्वं महेशानात गर्हणाकरणास्त्रियाः ॥ ६ ॥ यावन्मोहकरं यस्य तस्य तद्दर्शनावधि । विवेकिनी धीम्तादृक्त्वद्वेदान्तारिक फलं स्थिरम् ॥ ७॥ तद्योपिद्रपिणी माया शरण्यं नान्यदा गतिः । सैषा पुरुषसूक्तेऽपि विष्णुरूपेण वर्णिता ॥ ८ ॥ (१) स्वेतरेप्वपि-स्वं च इतरे च, तप्वपीत्यर्थः। (२) वृत्तिः । प्रकृत्तिः । नंदात बहु स्यां प्रआयेयेति " (छान्दोग्यम् ) इति श्रुतिसिद्धा प्रवृत्तिः । (३) यावन्मोहकरम् । तथा चौताम् "नयनपथमायाता यावन्न लोकविमोहिनी नयबिदुदिताप्यास्त तादि वक्रवती मतिः। सकृदुपनतं तद्रूपं चेदनन्यगते मनः कथमिष सोसाय धाता विधाय तथाविधाम् ॥"ईसकिरणाबलि:--मभिपटलम्) इति ।

·विमर्शामृते इत्यनन्यगतिर्मायाशरण्यं सर्वदा भव । वेदान्तवीरवादांश्च त्यज माया विग: णाम् ।। ९ ।। सर्वोपनिषदो ब्रम समीपं प्रापयन्ति हि । जीवं तदपरोक्षार्थे न क्षमास्सा पुनः क्षमा ॥ १० ॥ अतो जनार्दनान्मुक्ति मौयारूपाद्धि साधवः । काङ्क्षन्ति तत्पदं गच्छ त्यज नारीविगर्हणाम् ॥ ११ ॥ कदाचित्कालिदासाद्या यो षिदर्घा अपि स्त्रियम् । गहयन्तीति यत्तत्र निर्जीवविषयोऽन्वयः ॥ १२ ॥ कहादिपक्षिभोज्ये तु शवे कम्य रतिस्ततः । निन्दाभासश्च तदिदं जातास्वादादिना स्तुतेः ॥ १३ ॥ यद्वा: me- मलो भविष्यतीत्यन्नं को न भुङ्क्ते बुभुक्षितः । भाव्यचारुस्थितेस्तर्कात्कः पूर्व चारु निन्दति ॥ १४ ॥ यदि निन्दति निन्धं तत्परब्रह्मापि ; तत्परे। जीवत्वे चारुता हेतुरतो निन्धं न कुत्रचित् ॥ १५ ॥ केशनिर्मितपट्टेऽन्नभक्षणे केशसंशयः । न स्याद्यदि स्यात्स्वतनो वेदप्युपसंहृतिः ॥ १६ ॥ (१) इति-"पातय पाताले स्थापय वा सकललोकसाम्राज्ये। मातस्तव पदयुगलं नाहं मुञ्चामि नैव मुञ्चामि ॥" (२) मायारूपात्-मायास्वरूपात् । विष्णोर्मायास्वरूपत्वं स्वयमेवोतं विष्णुना दक्षाध्वरध्वंसे वीरभद्राय । यथा:-"भोगे भवानीरूपा मदात्मिका" इति । (३) कारक्षन्ति-याचन्ते। यथा--"आरोग्यं भास्करात् जनार्दनात्" इति । (१) सातास्वादादिमा:-"ज्ञातास्वादो विषतजना को निहारे समर्षः" मेषतम ·चतुर्थविन्दुः उपाघेरुपसंहारे कुतःशिष्यः कुतो गुरुः । न्यङ्काकरत्वोपदेशः कुतो वा चिन्त्यताम् धिया ॥ १७ ॥ किञ्च देवह वियज्ञे नृदेहश्चाप्यचेतनः । हविधियैव प्रेतोऽपि लोकेऽस्मिन् दीयतेऽनये ॥ १८ ॥ क्षुद्रबुद्धिमतां बुद्धौ न्यकृतिः प्रतिभासते । तस्मान्नाद्रियते प्राज्ञैः प्रमाण वा न सा भवेत् ॥ १९ ॥ तन्न निन्दन्ति यत्किञ्चिज्ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः । मायाया ब्रह्मसत्तातोऽभिन्नसत्तात्वदर्शनात् ॥ २० ॥ कप्यासं पुण्डरीका दिस्थले नीचोपमा मतिः । न शङ्करम्य सञ्जाता तम्याद्वैतघनित्वतः ॥ २१ ॥ कल्याणाद्यैः कृता धीरैर्वस्तु निन्दाः क्वचिद्यदि । ने हि निन्दान्यायबद्धा सा स्तुतौ परिणम्यते ॥ २२ ॥ तात्पर्याभावतम्म्वाथै शब्दानामत्र तत्तथा । " अपि वा मानरं गच्छेन्न गच्छेदेवदारिकाम् ॥" २३ ॥ (इत्यत्र मातृगमन निषधेऽन्वेति न स्वत:) (१) लोकेऽस्मिन् ---भारतवर्षीयभरतखण्डभूभागे । (२) कल्यासम् -कप्यास पुण्डरीकमित्यादिस्थलं नाम छान्दोग्योपनिषदुक्तमिति वेदितव्यम् । (३) अद्वैतधनित्यतः-अद्वैततत्त्वज्ञानमेव धनं यस्य तत्तादृशत्वतः। (४) कल्याणाद्यैः कृताः -- अस्मत्परमगुरुरूपकल्याणानन्दभारतीप्रमुखेः कल्याण श्री कलादिप्रन्थेषु कृताः । (५) न हि निन्दान्यायवद्धा-- .." न हि निन्द्यं निन्दितुं प्रवृत्तः किन्तु स्तुत्यं स्तोतुमेव ।' इत्यर्थ संबद्धो न्यायः । नत्मबन्धिनीत्यर्थः । (६) पत्र न हि निन्दान्याये । (७) अपि वा मातरम्......दारिकाम्-अत्र मातृगमनाभ्यनुज्ञा ताव- त्सुप्रसिद्धदोषविशिष्टमातृगमनापेक्षयापि अधिकदोषषितं देवदारिकागमनमिति निरूपण- द्वारा तभिषेधार्थ पयवसायिनी न पुनर्मातृगमनार्थे तस्य सुप्रसिद्धनिन्द्यत्वात् । (मातगमनामनशकशब्दम्म) स्बा तात्पर्याभाषा, किन्तु पर। पवं देवारिका. पवनपापसाल। mar अतस्तस्य ·विमर्शामृते भावेतरन्नास्ति किमप्यसद्वा सद्वा ततो भावमयपश्चः । मनोऽधिकारम्स तु भाववन्धः स्वप्नोऽपि तन्मानसमेव माया ॥ २४ ॥ लोको भिन्नरुचिर्यमादस्तु वस्तुम्वनिष्ठता । न तेषां गर्हणा कार्या तावता धीमता श्रुतेः ॥ २५ ॥ शृङ्गारादिरसाः पूज्या देवीभावनया नव । नैवस्वावरणेप्वत्र बीभत्स: पश्चमो रसः ॥ २६ ॥ तस्मिन्नन्यदृशा तावद्भावना गर्हणास्पदा। पूजाविधौ तु सा यस्माद्भाव्यते पारमेश्वरी ॥ २७ ॥ किञ्च श्रीललितादेव्या नामसाहस्रमध्यगः । बीभत्सोऽपि रसत्वञ्च यस्मात्तच्चिन्त्यतां घिया ॥ २८ ।। तस्मान्नास्त्येव कुत्रापि गर्हणा साधुसंमता । नै निन्दान्यायबद्धेति चिन्त्यतां यत्र कुत्रचित् ॥ २९ ।। मायामयमिदं सर्व नामरूपात्मकं जगत् । - (१) श्रुते : " सर्व खल्विदं ब्रह्म" इति श्रुतेः। सर्ववस्तूनां ब्रह्ममयत्वात्तेषां निन्दा न कार्येत्यन्वयः। (२) नवस्वावरणेषु :-श्रीचक्रगतनवावरणेष्वित्यर्थः । (३) नामसाहस्रमध्यग:-ललितासहस्रनामस्तुतिमध्यस्थितः । (४) रसत्वश्च-रसभावमाप । चकारेण :पूज्यत्वं चागमदित्यन्वयः । एत. विस्तृतिरनुपदमेव तृतीयभागे द्रष्टव्या। (५) न निन्दान्यायबद्धा-न हि निन्दान्यायबद्धा । (६) मायामयमिदम् :-" मायामात्रमिदं द्वैतमदतं परमार्थतः' गौडपादकारिकोक्तः सर्व मायामयमेवेत्यर्थः ।

·चतुर्थबिन्दुः तत्परं ब्रह्मरूपं तु मौनमेवेति चिन्तय ॥ ३० ॥ रागमोहादयो मायापाशास्सोपाधिबन्धने । सतीवियोगदुःखेन बद्धोऽभूदीश्वरःस्वयम् ॥ ३१ ॥ अहो मायास्वरूपस्य मनसः प्राभवः क वा । क्षुद्रजीवगणोद्भूतं क वा वेदान्तगर्जनम् ।। ३२ ।। इति द्वितीयो भागः श्रीविद्यारससाम्राज्यं नाम तृतीयो भागः (विवृतित्रयात्मकम् ) अथोक्त दिशा निराकृतेषु वेदान्तिवीरवादेषु द्वितीयभागे जीवस्य कथं मोक्षोपलब्धिरित्याशङ्कायामाह- श्रीविद्यारससाम्राज्यं वदामोऽद्वैत सिद्धये । यत्कटाक्षं विना मोक्षो न तां नत्वाऽऽदिमातरम् ॥ १ ॥ गणनाथोऽह मेवातो जगन्मातुःपयस्तव । पीत्वा चोत्साहितम्तेन प्राकृतं किञ्चिदुच्यते ॥ २ ॥ बाले नीलाल काक्लप्तफाले 'शेषाद्रिमध्यगा। वेङ्कटेश्वरनाम्ना त्वं भक्तानां कामधुग्भुवि ।। ३ ।। मज्ज्येष्ठभगिनी यस्मात्पूज्या त्वमपि मातृवत् । अधिक वा यती मातुर्हृदयासि नतोऽस्म्यतः ॥ ४ ॥ (१) मौनमेवः-- 'मौनव्यायाप्रकटिनपर ब्रह्मतत्त्वम्'' इति शङ्करोक्तमान- प्रकटिततस्वस्थाद्रमाणादेव रूप तस्येत्युक्तौ न कोऽपि दोषः । (२) रागमोहादयः-कामः क्रोधश्च लोभश्च हर्षमोहमदा गुणा: । विषादश्चाष्टम: प्रोक्त इत्य ने मानसा मला: ॥ इत्युक्तमनोमला: । तेषां पाशत्वं च “रागस्वरूप- पाशाट्या (ललितामहननाम) इत्यादिमिद्धम् । (३) मायास्वरूपस्य-मायाकृतः। तथा चोक्तम्- प्रगल्भा परमोदारा परामोदा मनोमयी " (ल-म-ना) इति । (४) शेषादिमध्यगा-शेषादिमध्यम् तिरुपतिक्षेत्रम् , तत्र स्थिता ·विमर्शामृते आत्मा न दृश्यते कुत्राप्यस्ति सर्वत्र नित्यशः । सगुणद्वारतो ज्ञेयस्तदुपासनमीरितम् ॥ ५ ॥ मनोवाकायकरणैस्तत्त्रिधा परिकल्पितम् । जपस्तुतिसपर्याभिस्तदेवं क्रमश:स्मृतम् ॥ ६ ॥ यद्येतानि च योग्यानि साम्राज्यपदपालयः । श्वेतातपत्रं प्रथमं पालिशिष्टे च चामरे ॥ ७ ॥ अस्यायं भावः- एतत्त्रयस्य साम्राज्यचिह्नप्रतीकत्वेन यस्मै कस्मैचिन्न देयमिति । तथा चोक्तं तन्त्रान्तरे---"राज्यं देयं शिरो देयं न देया षोडशा. क्षरी" इति । उक्तं च कालिदासेन--" जनाय शुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम् । अदेयमासीत्त्रयमेव भूपतेश्शशिप्रभं छत्रमुमे च चामरे ॥” (रघुवंश-३-१६) इति । एवमिति न कस्मैचिदपि दातव्यमिति न; योग्यगुण विशिष्टाय दातव्यमेव । तथा चोक्तं तन्त्रान्तरे " दशवत्सर- सेविने शिष्याय दातव्यम्----पुत्राय प्राणदायिने-राज्ञां राज्यप्रदाता यः" इति । तस्मात्सम्यग्गोप्येय मिति भावः ॥ . श्रीविद्याश्रीस्तुति: श्रीमच्चक्रार्चन मिति विधा। तदङ्गानि च वीरेषु श्रूयन्ते कामधेनवः ॥ ८ ॥ त्रिष्वप्येतेषु सा देवी मूलप्रकृतिरूपिणी । शृङ्गारैकरसा ध्येया ज्ञेया नवरसात्मिका ॥ ९ ॥ (१) सगुणद्वारतः-“अनित्यैव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् " (क. उ. २.१०) इत्यादिना दृश्यमानसगुणवस्तुद्वारेणेवादृश्यब्रह्मणो ज्ञेयत्वात्तथोक्तम् । (२) ज्ञेयः--"आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' (बू. आ. ४-५-६) इति श्रुत्या द्रष्टव्यत्वविधानादात्मनः म दर्शनीय: । अत्र दर्शन नाम न चक्षुषा, किन्तु ज्ञानेन-अतो ज्ञेय इत्युक्तं भवति । (३) तत्-पूर्वश्लोकोक्तोपासनमित्यर्थः । (४) तदेव-मानसिकवाचिककायिकरूपेण परिकस्मितं यदुपासनं तदेवेापः ।

·चतुर्थबिन्दु 'रसो वै स' इति श्रुत्या परमात्मा रसात्मकः । सोऽगोचरोऽपि शृंगाराधभिक्लप्त्या सुगोचरः ॥ १० ॥ श्रीतुति म ललितानामसाहलकं त्विह । सुज्ञेया सुलभा श्रेष्ठतयोक्ता चोच्यतेऽग्रतः ॥ ११ ॥ इत्युयोद्धातः अथ श्रीस्तुत्यपरनाम ललितानाम सहस्ररसप्रधानविवरणात्मिका प्रथमा विवृतिः ललितानामसाहस्रस्तुतिः कल्पलता भुवि । इहामुत्रफला यस्माद्भक्तानां काममोक्षदा ॥ १२ ॥ नवावरणपूजायां देवीभावनया रसाः । नवापि भाविताश्चात्र ब्र विद्यार्थपूर्वकम् ॥ १३ ॥ अत्राद्यन्तश्लोकयुग्मं ब्रूते ब्रह्म तथान्तरम् । नानारसोपसृष्टं च शृङ्गारादिरसाष्टकम् ॥ १४ ॥ उधद्भानुसहस्रामेत्यादि शृङ्गारबोधकम् । भण्डासुरवघोद्युक्तेत्यादि वीररसात्मकम् ॥ १५ ॥ (१) श्रुत्या-"रसो वै स: । रस यवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति" (तै-उ-) इति श्रुत्या । (२) शृङ्गाराधभिक्लप्त्या प्रजालिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । तत्प्रतिष्ठे- त्युपासीत" इति श्रुत्या क्षारस्य साधनत्योपपतः तदादिमानसव्यापारेणाभिक्लप्तिा तयेत्यर्थः। (३) श्रेष्ठतया-" जपपूजाद्यशक्तवत्प टेनामसहस्रकम् । साझार्चने साजअपे यत्फलं तदवाप्नुयात् ।। " (ल-म-ना-पू.पी-२३-२४) इत्युक्तः, (ल-म-ना-पू.पी-२३-२४) इत्युक्तेः, “मामूर्चयतु वा मा वा विद्या जपतु वा न वा ! कोसंयनामसाइल द प्रीतये सदा ॥" (ल-स-ना-पू-पी ४५. ४६) इति श्रीपरमेश्वयुक्तेश्चम्या. ना-नयनि भवः मत्र--अस्यां ललितामहस्रनामस्तुतौ। (५) ब्रह्मविद्यार्थपूर्वकम् -इयं स्तुतिः ब्रह्मविद्यत्यर्थज्ञानजननपूर्वकमिति भावः। (३) मातरम्-मध्यस्थपन्ध भाग इत्यर्थः । 7 - :

·५० यिमामृते हरनेत्रामिसंदग्धेत्यादि कारुण्यमूनकम् । महारूपेत्यादि विश्वरूपत्वेन भयात्मकम् ॥ १६ ॥ हीकारीत्यादि बीभत्सं ह्रीहेतोम्सूचयेदलम् । संहृताशेपपाषण्डेत्या दि रौद्ररसात्मकम् ॥ १७ ॥ मिथ्याजगदाधिष्ठानेत्यादि हास्यं मृषामतेः । ब्रह्माणी ब्रह्मजननीत्याद्यद्भुतरसात्मकम् ॥ १८ ॥ बिन्दुतर्पणसन्तुष्टेत्यादि विन्दुस्वभावजम् । शान्तं निरूपये द्विन्दुर्निर्गुणोऽसौ यतस्ततः ॥ १९ ॥ उपक्रमोपसंहारौ तुल्यार्थौ ब्रह्मबोधको । तदियं ब्रह्मविद्याऽभूच ङ्गाराद्यैश्च कामदा ।। २० ॥ रसमध्यगतत्वेन बीभत्सोऽप्यगमद्यशः । रसताश्चास्य संस्थान हीपदं तद्धन स्त्रियाः ॥ २१ ॥ निन्द्यते श्येतमित्यादिश्रुत्याप्येतादृशं पुनः । यन्मायाबलतः पूज्यं सा ह्रींकारीति कथ्यते ॥ २२ ॥ तद्यो निमुद्रामद्रासु मान्या चानतकर्मणि तज्जगद्धेतुतत्त्वज्ञो यद्यदृश्यार्थतत्त्ववित् ॥ २३ ॥ सृष्टिः श्रीपदनिर्दिष्टा तज्जनिस्थितिहानयः । स्मृता मातृमहाराज्ञीसिंहासनपदैस्ततः ॥ २४ ॥ (१) गेलसिन्धादि..... न पाप न सिधुमामिंग' " (. .१४) (२) पूज्यम्-अस्य पूज्यत्वं तु महादानेषु गपितत्वात्--दश पूर्वेषां दशा- परेशां अापना मह " इन्गादिना प्रहालोपलब्धिशतवाय माग्न ·चतुर्थबिन्दुः भार्गवी वारुणी विद्यारूपोऽयं तत्तथान्तिमः। भिक्षुसूत्राधिकरणे ब्रुवाते द्विचतुर्थके ॥ २५ ॥ . (१) भार्गवी दारुणी विद्या-" यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" (तै-उ-मृ-व-१) इत्यादिमन्त्रोपदिष्टविद्या । (२) अयम्-सहस्रनामस्तुतौ " श्रीमाता श्रीमहाराशी" इत्यादिः प्रथमः कोकः! (३) तत्-तस्मात्कारणात् । भार्गवीवारुणी विद्यास्वरूपत्वकारणादिति भावः । (४) तथान्तिमः-"श्रीचक्रराजनिलया श्रीमत्रिपुरसुन्दरी। श्रीशिवाशिव- शक्तथैक्यरूपिणी ललिताम्बिका ॥” इत्यन्तिमश्लोकः। तथेत्युक्तेः समन्वयाधिकरणार्थ- बोधको भवतीति तात्पर्यम् । समन्वयाधिकरणार्थस्तु प्रकृतिब्रह्मवस्तुनोस्सत्तैक्यप्रतिपाद- नेनैकत्वप्रतिपादको हि । तथाऽत्रापि शिवयोः (शिवायाः शिवस्य च) वस्तुनोः शक्त्यैक्य- प्रतिपादकोऽयं श्लोकः । अत्र शक्तिपदेन यदुक्तं भवति तदेव वेदान्तीयसत्तापदेनेति वेदि. तव्यम् । नन्यत्र ‘शिवायै नमः' 'शिवशत्त थैक्यरूविण्यै नमः' इति विभज्योक्तं हि श्रीम- द्भास्कररायः, तद्विरुद्धमिति चेदुच्यते---श्रीमद्भास्कररायः शिवायाः शक्तितादात्म्यता- मुन्नीय शिवशक्त्योर्धर्मिधर्मभावसम्बन्धाश्रयणेन वह्निदाहकतयोरिवाभेदाध्यवसायादैक्यता निरूपिता न तथाऽस्माभिः। अस्माभिस्तु कार्यकारणभावसंबन्धयोजनेन मृद्धटयोरिव शिवशक्तयोः पार्थक्य कल्पयित्वा कार्यम्य कारणसत्ताऽभिन्नसत्ताकत्वेन तयोस्सत्तक्यं निरू. पितम् । अतरिश नेत्यपृथग्ग्राणम् ---किन्तु शिवाशिवशक्तथैक्यरूपिणीत्येकपदतयैव गृही- तम् । मत्येवं धर्मधर्मिणोरमेदाध्यवसायानुगृहीतक्यतापेक्षातो वरमुस्तकार्यकारणयोस्सत्तै- क्यम् | यतोऽत्र कार्यकारणयोः पार्थक कल्पना दृढतरा स्यात्-न तथा धर्मधर्मिणोः । ताशपार्थक्यदर्शनं मफलपति खल मोक्ष शास्त्रम् । तथा चोक्तं भाष्यकार:-" न चास्मिन् दर्शने ज्ञानान्मोक्ष इत्युपपद्यते--मम्यग्ज्ञानापनोयम्य कस्यचिन्मिथ्याज्ञानस्य संसारकारण- त्वेनानभ्युपगमात्" (भ-भा-२-१-१४) इति । एवं वरिष्ठार्थप्रतिपादकत्वेनास्मदुक्तं न विरुद्धं भवति निरवा च । शिव पदार्थस्तु श्रीमद्भास्करमते मङ्गलरूपिणीति-अस्मन्मते तु वेदान्तीयप्रकृति रिति चावगन्तव्या। अस्मदुतार्थस्य गणितोपपत्तिमने श्रीचक्रार्चन- विकृती प्रदर्शयिष्यामः। अत्र केचिदादु :- श्रीभास्कर रायमतानुयायिनः: श्रीशिवेति पदं विभज्य शिवशक्तपक्यरूपिणील्यत्र 'शिवा च शिवश्च शिघी' इत्येकशेषं कृत्वा तयोदशक्ति-शिवशक्ति- तयारक्य रूपं यस्यामा इति विग्रहम् । तनु न मम्यक् ; अत्रैकशेषबलादाहरणमदृष्टाया; शिवायाः शायः परि य.गः। नेता र दयते ; दृष्टहान्यदृष्टकल्पनारूप दोषप्रसमात् .. .. ..

·विमर्शामृते सृष्टेरव्यक्तता बोध्या स्तुत्यादी मातृशब्दतः । अन्तेऽम्बिकातो व्यक्तत्वं तदियं प्रकृति वदेत् ॥ २६॥ उक्तार्थ भङ्गयन्तरेणाह- सृष्टयव्यक्तव्यक्तभावौ स्तुत्याद्यन्तपदे क्रमात । मात्रम्बिके तूचतुम्दियं मायार्थचोधिनी ॥ २७ ॥ तथा चोक्तं श्रीशङ्करभगवत्पादैः स्फोटवादिन प्रति “स्फोटवादिनस्तु दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च, वर्णाश्चमे क्रमेण गृह्यमाणा स्फोटं व्यजयन्ति-स स्फोट: अर्थ व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना" इति। किच-विशेष्यं तावदेकात्र कथिता ललिताम्बिका। सा शिवाशिवशक्तंचक्यरूपिणीति विशेषणात् ॥ निर्गुणा वागतीताऽभूदश्यक्ता ब्रह्मरूपिणी । कां तदेय स्तु—ियादिति शङ्कापनुतये ॥ तामेवाकथयद्देवीं सगुणा व्यक्तरूपिणीम् । श्रीचक्रराजनिलयामिति त्रिपुरसुन्दरीम् ॥ तस्मात्तयोमध्यगा का शिलान्या कथितुं क्षमा। तच्छिवाशिवशकंपक्य- रूपिणीत्येकनाम सत् ॥ कामेशमहिषीत्यादौ स्मृता त्रिपुरसुन्दरी। सगुणाऽत्र पुनस्सैषा निर्गुणत्वासातः॥ अपि च-अस्मिन्समासे प्राधान्यमुभयोस्स्यात्पदाथयोः । इत्युक्तरमणीन्दः श्रीकृष्णेनाहितोऽग्रतः ॥ श्रीकृष्णेनाहित:-"अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्दः सामासिकस्यप (भ. गी. १०-३३) इति श्रीकृष्णेनाप्यस्य श्रेष्ठता निरूपितेति भावः ।। तादृशं न त्यजेदन्यं नाश्रयेत्सति सम्भवे । सङ्ख्यापूत्यै भिलाषश्चद्विभागोऽन्यत्र चिन्त्यताम् ॥ एतच-अत्रत्यगणितदृष्टान्तादयो विशेषास्तृतीयविवृतौ चतुर्थश्लोकव्याख्याने द्रष्टव्याः । (१) मातृशब्दतः-माति वर्तते गर्भोऽत्रेति माता। 'माङ् माने वर्तने च, इति धातूत्पनोऽयं शन्दः । एतेनाव्यक्तायां मायायां सृष्टिरव्यक्तास्ति मातृगर्भे शिशुरिवे- त्यर्थः। तथा चोक्तम्-" बीजस्यान्तरिवाकुरो जगदिदं प्रानिर्विकल्पं पुनर्माया- कल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् ।" (दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् ) इति । अतोऽत्र मातृशब्दस्सृष्टरव्यक्ततां बोधयतीति भावः । (२) अम्बिका-अम्बते जनयति (व्यक्तीकरोति) सर्वमित्यम्बिका। 'अम्म जनने' इति धातूत्पन्नोऽयं शब्दः । अस्य "कुलोत्तीर्णा भगाराध्या माया मधुमती महो" (ल-स-ना-१३९) इति मायापदवाच्यत्वात् ; मायायास्तु “मायां तु प्रकृति विद्यात् " (श्वे-उ. ४-२०) इति श्रुत्या मूलप्रकृतिपर्यायत्वात् , प्रकृतेस्तावत् “ मूलप्रकृतिरस्यका व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी" (ल-स-ना-८६) इत्युक्तेः व्यकाव्यक्तधर्मस्वरूपत्वाचोकमुपपई भवतीति भावः। (३) इयम् :-एषा ललितासहस्रनामस्तुतिः ।

·. चतुर्थबिन्दुः सृष्टिर्मायामयी माया त्वव्यक्तव्यक्तधर्मिणी । ब्रह्मसत्तैक्यसत्तेयं सेव्यैवातो मुमुक्षुभिः ॥ २८ ॥ पूर्वश्लोकोक्तव्यक्ताव्यक्तलक्षणे निरूपयति- अम्बिकापदनिरुक्तितो जग- दूपिणीति सगुणा तदाम्बिका । निर्गुणा च कलिताऽजसत्तया सैव चेत्थमिति वक्तुमक्षमा ॥ २९॥ ब्रह्मवत्करणशून्यकार्य- वयम्बिका च जगतो जनन्यतः । चिर लेति कथितेन्दुत लिना चिज्जडप्रकृतिभिन्नलक्षणा ॥ ३० ॥ तादृशीमपि वैशं नयेदलं भक्तिरेव बहुसत्त्वशालिनी। नान्यथा गतिरतोऽत्र यौगिक सेव्यतामुपनयेत्तयाम्बिकाम् ॥ ३१ ॥ श्रीपद त्रिनयं चादावन्ते च समदर्शनम् । तम्मादियं बम विद्या का मिनामिष्टकामदा ॥ ३२ ॥ (१) ब्रह्मवत् --"अपाणिपादो जयनो ग्रहीना पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः (धे-उ-३-१९) इति श्रुत्युलक्षणलक्षिन प्रभवादति भावः । (२; चिकल! ---- चलान-दाल का ' (ल-स-ना-१४१, इति कलित नि भावः । (३) इन्दुतोलिना-" शिर:स्थिता चन्द्रनिभा " (ल-स-ना-११९) इत्युक्त- रियं मूल प्रकृत्यायमाया नवांदनवन मात्र प्रकाशने किन्तु चित्प्रतिबिम्बितैव । अत इय चित्कलेति कथ्यत इति भावः। (1) वशं नयेन् :....." भविश्य भयापहा (ल-स-न-४२) इत्युक्तरम्बिका सामतीका भनांन्या गात रस्तीस भाषः ।

·५४ विमर्शामृते श्रीचक्रभावनाजुष्टा स्तुतिरेषा सनातनी । भक्तानां कल्पवल्ल्यैव ललितापदपूर्विका ॥ ३३ ॥ गृहादिष्विव मन्त्रेषु सत्त्वं संपादयेद्गुरोः । त एव फलिनो नान्ये किश्चापकृतिहेतवः ॥ ३४ ॥ इति प्रथमा विवृतिः अथ द्वितीया विवृतिः श्री विद्यानामकपञ्चदशीमन्त्रोद्धारः (मन्त्रार्थसहिता) अत्र पञ्चदशीमन्त्रोद्धारस्त्रिपुरोपनिषदुक्तः-- "कामो योनिः काम कलावज्रपाणिः गुहाहसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः । पुनर्गुहासकला मायया च पुरुच्येषा विश्वमाताऽऽदि विद्या ।।" (त्रि उ. ८. मन्त्र) इति । अस्येय विवृतिः काम:-कः-शृङ्गार ससूचकमेनत्-अस्य कामपर्या त्वात्-कामस्य शृङ्गारैकरसत्वाच्चोक्तमुपपन्नम् । कामस्य शृङ्गारैकरसत्वं सुप्रसिद्धमेव । तथा चोक्तम् - " अस्यास्सर्गविधौ प्रजापतिर मृत्....शृङ्गारकासम् वयं नु मदनः (विक्रमोर्वशीये ऊर्वशीज निविचारे) इति । योनिः-ए-वीररससूचकमेतत्-आकारस्य सम्बुद्धिरूपम् । मस्य योनित्बोपपत्तिमग्रे वक्ष्यामो मन्त्राथविचारे । अक्षराणामक रोऽस्मि (भ. गी. १०.३३)। "अरण जगत्पाता संदर्मा म्यादुकारत । मकारेण जगत्स्रष्टा प्रणवार्थ उदीरितः ।।

·चतुर्थविन्दुः इत्यादिना अकारवाच्यस्य विष्णोर्जगत्पालकत्वप्रसिद्धया-विना वीरत्वं पालकत्वानुपपत्तेरस्य बीजस्य वीररससूचकत्वं न हि दोषाय कल्पते । कामकला-ई-करुणारससूचकमेतत्-कामकला नाम प्राक्ष- वृत्तिरूपा--तया विनोदकारिण्या संसारश्रान्तानां जीवानां विनोदकरणं करुणयैव संपद्यते हि । अतस्तथोक्तम् । अस्य पाठान्तरम् कमला इति । एतस्याप्यर्थ ईकार एव; ताम् पद्मिनीमीम् शरणमहं प्रपद्ये" (श्रीसूक्तम्) इति श्रीदेवी विशेषणतयोक्तत्वादीकारस्य-कमलापदस्य श्रीदेवीवाचकत्वाच्च । अत्राप्यर्थः पूर्ववदेव । वज्रपाणि:-ल- एतद्भयानकं सूचयति । वज्रं पाणौ यस्येति विग्रहसिद्धोऽयं जन्दः । अतो यथोद्धृतदण्डपाणिं दृष्ट्वा भयग्रस्ता भवन्ति पशवः पलायन्ते च तथेमं वज्रपाणिं दृष्ट्वा जीवा भयग्रस्ता भवन्ति । अत उक्तमुपपन्म् । गुहाहसाः-हीं ह स-बीभत्सरसात्मकमिदम् । अत्र गुहापद- लक्षितो ह्रींकार:-~-ह स इति स्वरूपम् । एतद्वीजत्रयस्य समासबद्धत्वात् हसयोशिशवप्रकृतिवाचकयोर्योग व्यनत्यत्रत्यहींकारः। योगो नाम “तदक्षत बहु स्याम् प्रनायेय " (ते-उ-) इतीक्षतिश्रुत्युक्तसृष्टयुन्मुखत्वं यद्ब्रह्मणस्तदेव- तत्प्रकृत्योस्समावेशरूपः । अयमेव मृदि घटवद्ब्रह्मणि सत्तारूपेणावस्थितायाः प्रकृतेराविर्भाव इत्युच्यते-~~अये कामकलास्वरूपः । अयमेवाकालिकश्चे- ललिताविर्भावपदवाच्यः " कामप्रलवनालोकमुद्धी ललिताम्बिका" इति तन्त्रान्तरोक्तेः । एतदेव स्मारयति सहस्त्रनामान्तर्गतं नाम चिदमिकुण्ड. सम्भूता" इति । एवमेतद्वी जत्रयस्य कामकलावाचकत्वात्तत्कामकलाया लौकि- कार्थानुवादिन्या 'श्येतमढत्कम् ' इत्यादिश्रुत्या बीभत्सितत्वादेतबीजत्रयं बीम- सरससूचकं भवतीत्युपपनम् । मातरिश्चा-क-एतद्रौद्ररससूचकम् । अत्र मातरिश्वा वायु:- सस्य सदसम्बन्धिनादयं रोद्रः । तद्यथा " नभाँसि जुहोति । अन्तरिय - . -- ·विमशामृते इति रुद्रबहुत्व- Reen वै नभाँसि । तस्य रुद्रा अधिपतयः। वायुज्योतिः । यन्नभाँसि जुहोति । अन्तरिक्षमेवावरुन्धे। रुद्राणां सायुज्यं गच्छति । वायु ज्योतिरिवावरुन्धे।" (तै-मा-३-८-१८) इति श्रुत्यैकस्यैवान्तरिक्षम्य चैतन्योपाधिपतीकयोः सूक्ष्मस्थू- लयोः रुद्रवाय्वोरा धिपत्यज्योतिष्ट्वनिरूपणद्वारा वायोः रुद्रसम्बन्धित्वं दर्शितम् । अत्र रौद्ररसस्य रस्यत्वात्----' वायु ज्योतिरवरुन्धे' इति तादृशवायुज्योतिषः फलरूपत्वेन प्राप्यत्व विधानाच्च-" तस्य रुद्रा अधिपतयः " निरूपणाचायं बहुरुद्रपक्षीयो रस इति वेदितव्यः । अभ्रम्--ह-हास्यरससूचकमिदम् । यथा-- अनं हि निर्गुणं तस्माजनिवाचो पसङ्गताः । तत्पात्रत्वादिदं वायुजनक हास्यसूचकम् ।। किश्च विनोपनिषदं सर्वमभिधालक्षणोचितम् । वाग्वैभवं हि मिथ्यैव तस्मात्तद्धास्यसूचकम् ॥ अपि च-- तादृक्छब्दगुणं यस्माद_ स्यादनृतत्ववत् । अनृतं परिहासाथै जल्पन्ति खलु लौकिकाः ।। वाचोक्तमनृतमिति श्रूयते-" अनृतं वै वाचा वदति " (ते. बा. १-१.४) इति । तादृशानृतस्य परिहासे दृश्यते विनियोगः “परिहास. विजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः" (शाकुन्तलम्) इति । इन्द्रः-ल-अद्भुतरससूचकमेतत्। यथा.. " इदि परमैश्चर्ये " इति धातूत्पन्नस्येन्द्रपदस्य पूर्वचीजोक्तानृतत्वधर्मविशिष्टानामपि मिथ्यामृताना.. मनन्तकोटिब्रह्माण्डानाम् “ अनेककोटिब्रह्माण्डजननी दिव्यविग्रहा" (स.स. ना. १२४) इत्युक्तदिशा जननीत्वान्मायानाम्न्या अपि श्रीपरमेश्वर्या ऐश्वर्य पोत. कत्वादिदं विस्मयकरं भवत्यत उपपन्नम् ।

·- चतुर्थबिन्दुः पुनर्गुहासकला:---ह्रीं सकल-शान्तरससूचकमेतत् । अत्र गुहा- पदलक्षितो ह्रींकारः सकल' इति स्वरूपम् । एतबीजचतुष्टयस्य समास- बद्धत्वादनत्यस कलबीजवाच्यं पूर्वबीजोक्तानन्तकोटिब्रह्माण्डेश्चर्य हीरूपमिति- मिथ्येति (इदमित्थमिति वक्तुमशक्यमिति) तात्पर्यार्थ:--ह्रीं पदस्य माया- या मा सा मायेति मायापदनिर्वचनम्-या-या (अस्ति) मा-(सा) नास्ति इति विरुद्धधर्मयोरस्तिनास्तिपदार्थयोः पात्रत्वादस्य माया - नामेत्यर्थः । इदमनिर्वचनीय विद्युदिवेति भावः । तथा चोक्तं चित्सूर्यालोक- वाचकत्वात्। नाटकनान्द्याम् --- "ध्वान्तध्वंसिनि भर्गगेहि नि जगद्व्यापारलीलापरो- न्मेषाढये निजमर्म विन्निरवधिस्वाधीनशक्तयुज्ज्वले । व्यक्ताव्यक्ततयेदृगित्यलम निर्देश्यां तटित्सन्निभां शक्तिं त्वां त्रिपुरामबोधवरणध्वंसाय संप्रार्थये ॥" इति । एतेन सर्वसगुणाभावद्योतकत्वेन शान्तरसः सूचितो भवति । च ---ही-समष्टिभूतत्रिखण्डाख्यदशममुद्रानमस्कार्यमूल- प्रकृतिसूचकमेतत् - -- पूर्वोक्तानाम नतानामपि सानां पलपातिभूतमायोत्पन्न त्वात् । एवं श्री विद्या तावन्नवरससूचिका भवतीति विज्ञानेन "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् ” (श्वे. उ. ४-१५) इति श्रुत्युक्तमूल- प्रकृतिभूतमायाया व तत्कार्यभूतनवरसात्मकप्रपञ्चस्यापि ब्रह्मसत्ताऽभिन्नसत्ता- कत्वमस्तीति विज्ञानद्वारोपासकस्यादेतसिद्धिरवश्यंभाविनीत्यत्रास्ति प्रयोजनम् । बन पाक मायया परम- चरमे जन्मनि यथा श्रीविद्योपासको भवेत् । नामसाहसपाठश्च तथा चरमजन्मनि ।। (ल. स. ना. ५. श्रु. 9४-७५) इलि ! 8 ·यथा विमशामृत भथ श्रीविद्याऽपरनामकपञ्चदशीमन्त्रार्थः एतन्मन्त्रार्थोऽपि पूर्ववदद्वैतसिद्धि साधयत्युपासकम्य । के-ए-ईल-ही-हस-कहलह्रीं सकलही इति मन्त्रपदविभागः। अथान्वयः-~- ए-इदमाकारस्य सम्बुद्धिरूपम् । आकारो नाम अकार एव- अ इत्यष्टादशानां संज्ञा" इत्युक्तेः । स तावत्सर्ववर्णमूलत्वायोनि- संज्ञितो भवति श्रेष्ठश्च । अत एवोक्तं गीतासु अक्षराणामकारोऽस्मि" (भ.गी-१०.३३) इति। एतेन सर्वजगद्वाचकसर्वाक्षरयोनित्वेन वाच्यवाचका- भेदधिया आकारस्य जगन्मातृत्वमुपपन्नम् । तथा विधायास्सम्बुद्धिः-- 'ए' हे जगन्मातः ! परमेश्वरि ! के. -परब्रह्मणि तद्विषयक इत्यर्थः । ह्रीं--अज्ञानात्मिका लज्जाम्-अविद्यारूपामित्यर्थः । ईल-निवर्तय। इति प्रथमकूटार्थः। कहलहीं-कशब्दवाच्य ब्रह्म----तद्विषयक-हलही नाम लाङ्गलदण्ड- वदनुस्यूतां ह्रींकारवाच्याम् विद्याम् । हस-प्रकाशय । अत्र हीपदस्य विद्या- वाचकत्वं तु अस्य मायापरपर्यायत्वेन मायाया अस्ति नास्तीति विरुद्धधर्मद्वय- वत्स्वेन चास्याप्यस्ति विद्याविद्यात्मकविरुद्धार्थद्वयवाचकत्व मित्यवगन्तव्यम् । इति द्वितीयकूटाथेः । सकलही--सकलवाच्यं सगुणब्रह्म ; सृष्टयुन्मुखम्-अपञ्चा दिरूपेणा- वस्थितं च। तद्विषयक 'ही' नाम प्रपञ्चसत्यतारूपाज्ञानमित्यर्थ:- नाहशीम- विद्यारूपाम् । ईल-निवर्तयेति पश्रमकटम्पकियया अन्वयः माइकप्लुनिन्यायेन । इति तृतीयकूटार्थः । एवं च हे परमेश्वरि ! (मम) प्रपञ्चसत्यनारूपाविद्यां निराकृत्य-~-ब्रह्मा- वबोधविषयकजाड यतापाकरणद्वारा ब्रह्मतत्वावधाधं कुर्विति पिण्डिताः । मत इयं श्रीविधा नाम ब्रह्मविद्येति घुष्यते ऽन्यः । इति द्वितीया वितिः ।

·শাখা- अथ श्रीचक्रार्चनं नाम तृतीया विवृतिः श्रीचक्रस्वरूपम् बिन्दुत्रिकोणसुकोणदशारयुग्म- मन्वसनागदलसंयुतषोडशारम् । वृत्तत्रयं च धरणीसदनत्रयं च श्रीचक्रराजमुदितं परदेवतायाः ॥ इति । रुद्रयामले त्रिपुरास्तवराजे (७, ८) श्रीचक्रोद्धारः भूगृहं गुणरेखा ढयं वेदद्वारोपशोभितम् । त्रिवृत्तं षोडशदलं तथाष्टदलकर्णिकम् ।। मनुकोणं द्विदिकोणं वसुकोणं त्रिकोणकम् । मध्ये बिन्दुमहाचक्रं नित्यं श्रीत्रिपुरामयम् ॥ इति । ततो भूर्नागारं नृपतिदलमस्मात्त्रिवलय चतुर्दाः प्राकारत्रितयमिदमेवाम्ब शरणम्। (सुभगोदयम्-२) इति । अत्र भूपुरादिबिन्द्वन्तं नवावरणानि दृश्यन्ते आरोहणक्रमेण । तेषा- मर्चनाविधौ रसादीन् सुलभतया विज्ञातुं श्रीचक्रपूजासङ्केतपदकं परिलिख्यते ग्रन्थान्ते (७२ क) दृश्यताम् । तद्वयाख्यानं त्वत्रोच्यते तदादौ श्रीचक्रास्थितवृत्तत्रय विचारणा च । यथा--अत्र षोडशदलघरणीसदनत्रयान्तरे स्मारितं हि वृत्तत्रयम्-अस्मिन् विषये केषाश्चिदाशयः । एतस्यार्चनाविधावप्रसक्तत्वान्न पृथग्दर्शनीय परिलेखन इति-वृत्तत्रय चेति पदार्थस्तु, भुवनाश्र-अष्टदल-घोडशदलावरणभूतवृत्तान्येव वृत्तत्रयमिति च। तत्तु न सम्यक् ; श्रीचक्रं नाम मायापरनाम्न्याः पराशक्तेस्सृष्टिरूप- सगुणप्रपञ्च एव । एतत्सगुणस्य निर्गुणं ब्रह्माधिष्ठानमित्यनुक्ता न पार्यते; नमसत्ताऽभिन्नसताकत्वात्सगुणस्म । ताशाधिष्ठानबमयोतकतया एकत्रैव पर. ..

·विमर्शामृते आत्मा .. - त्रयं लेखनीयम् ; " त्रिपादम्यामृतं दिवि " इति श्रुत्या त्रिपाब्राह्मणो दिवी- त्येकत्रावस्थितेर्दर्शितत्वात् । किन्त्वस्य निर्गुणत्वेन नोपाम्यत्वम्----अतोऽ- स्यार्चनाविधावप्रसक्तिः। परन्त्वम्त्येव ज्ञेयत्वम् । वाऽरे द्रष्टव्यः -उ-४-५-६) इत्यादिना द्रष्टव्यत्वविधानात । अत्र दर्शनं नाम ज्ञानमेव । अतोऽस्या स्तित्वद्योतनायावश्य लेखनीयमेकत्र वृत्तत्रयम् । नो चेत्तथा ; प्रहर- प्रहरोचारितगामानयेत्या दिवाक्यवदनर्थकरं भवति सान्निध्यायोगात् । अपि च मन्वश्रादीनामावरणभूतवृत्तानि पुनर्य-त्रपरिलेखनसौकर्यायव लिखितानि न तन्त्रस्मारितानि ; अतो न तेषां प्राधान्यम् । प्राधान्य पुनः षोडशदलघरणीसदनत्रयान्तरालस्थवृत्तत्रयस्यैव अस्य तथा म्मृनत्वात् 'अम्मा- त्रिवलयम्' (सुभगोदयम् ) इति । अत्र त्रिवलयस्य अस्मा दिति पञ्चमी- निर्देशेन विधीयमानत्वात्--तत् -.. षोडशदलानन्तरमेवाव्यवहित लेखनीयम् । तथा चोक्तम् पाणिनिना तस्मादित्युत्तरस्य" (१-१-६७) इति । श्रीविद्यारण्यकृतश्रीचक्रेऽप्येवमेवास्ति वृत्तत्रयम् । दृश्यतां श्रीविद्यानगरम्थ- श्रीविरूपाक्षदेवालयाकस्थश्रीभुवनेश्वर्यालये श्रीचक्रं गुण्ट्रामस्थितशृङ्गेरी श्रीविरूपाक्षश्रीपीठस्थितश्रीचक्रं च एतच्चक्रद्वयं श्रीविद्यारण्यकृतमेव तथा न्यायस्थाननिरूपणात् । प्रकृतमनुसरामः- श्रीचक्रपूजासङ्केतपदकव्याख्यानम् अस्मिन् यन्त्रे चतुर्दशकोष्ठकास्तिर्यग्वर्तन्ते-अधस्ताद्दश । तत्र त्रयोदशे तिर्यकोष्ठे शृङ्गारादिरसभेदा निरूपिता:-द्वादशे तु तेषां (शृङ्गारादीनाम्) क्रमेण रति-उत्साह-प्रभृतयः स्थायीभावाश्च । स्थायीभावो नाम विभावादिचतुर्विधभावै. स्सम्पादितस्वादुत्ववानेव भावः । तथा चोक्तम् दशरूपके- विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमानस्स्वादुत्वं स्थायीभावो रसम्स्मृतः॥ इति । न्यायस्थानमू-Court.

·६१ - - " इति । चतुर्थविन्दुः अत्र शृङ्गाराद्या रसभेदा नव-तथा चोक्तम् - शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुनशान्ताश्च रसाः पूर्वैरुदाहृताः ॥” इति । तेषां स्थायीभावाः " रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायीभावा नव क्रमात् ।।" इति च । अथ विभावादिचतुपयस्वरूपं किञ्चिदिवोच्यते- विभावः कथ्यते तत्र रसोत्पादन कारणम् । आलम्बनोद्दीपनात्मा स द्विधा परिकीर्त्यते ॥ तत्रालम्बनस्तु रससमवायिकारणम्-इतरत्कारणजातमुद्दीपनविभावः। स चतुर्विधः- आलम्बनगुणश्चैव तच्चेष्टा तदलङ्कृतिः । तटस्थश्चेति विज्ञेयश्चतुर्थोद्दीपनक्रमः ।। आलम्बनगुणो रूपयौवनादिरुदाहृतः । तच्चेष्टा यौवनोद्भूतहावभावादिका मताः ।। नूपुराङ्गदहारादि तदलङ्करणं मतम् । मलयानिलचन्द्राधास्तटस्थाः परिकीर्तिताः ॥"इति । अथ अनुभावलक्षणम् - " कार्यभूतोऽनुभावस्स्यात्कटाक्षादिश्शरीरजः।" इति । अथ सात्त्विकभावाः -परगतसुखादिभावनाभावितान्तःकरणत्वं सत्त्वं- ततो भवाः सात्त्विकाः। स्तम्भः प्रलयरोमाञ्चौ स्वेदो वैवर्ण्यवेपूथू । অস্থ वैम्वर्यमित्यष्टौ सात्त्विकाः परिकीर्तिताः ।। अथ व्यभिचारिभावा:- निर्वेदग्लानिशकाख्या तथाऽसूयामदभ्रमाः। मावस्यवेव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृति तिः ॥ - ·६२ - विमामृते ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च ।। सुप्तिर्विबोधोऽमर्षश्चाप्यवाहित्था मदोग्रता । मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।। त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावा रसस्य सहकारिणः ॥ (शृङ्गारतिलकम् -- इति । अत्रोक्तविभावानुभावव्यभिचारिभावास्तु आश्रयभेदेन सङ्करा भवन्तीत्यु. च्यते । यथा लोके कारणकार्यसह का रिशब्दवाच्याः नायिकानायककटाक्ष- श्रूविक्षेप निर्वेदादयः ; काव्यनाट्ययोस्तु विभावानुभावव्यभिचारिशब्दव्यपदेशा भवन्ति । तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे - कारणान्यथ कार्यणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेस्स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ।। विभावाश्चानुभावाश्च कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ।" इति । शृङ्गारवीररौद्राद्भुतानां लोकोत्तरनायकाश्रयत्वेन परिपोषातिशयः । अन एवं शृङ्गारस्य म्लेच्छादि विषयत्वे त्वाभासत्वम् । तथा चोक्तम् - "एकत्रैवानुरागश्चेतिर्यम्लेच्छगतोऽपि वा । योषितो बहुसक्तिश्चेद्रसाभासस्त्रिधा मतः ॥” (प्रतापरुद्रीयम् ) इति । अलमेतावाता। विस्तरम्त्वलकारशास्त्रे द्रष्टव्यः। इति द्वादशत्रयोदशकोष्ठ- विवृतिः । एवमुक्तशृङ्गाराधा नवरसाः क्रमेण तृतीयतिर्यकोष्ठोक्त त्रैलोक्यमोहन- चक्रादिसर्वानन्दमयचक्रान्तं नवसु चक्रेषु विभावनीयाः। तथा सप्तमकोष्ठोक्ता णि- मादिराजराजेश्वर्यन्ता देवताः तथैवाष्टमकोष्ठोक्तप्रकटादिपगपररहस्ययो- गिन्यन्ता योगिनी: तथा च नवमकोष्ठोक्तत्रिपुरादिमहात्रिपुरसुन्दरी- चक्रेश्वर्यन्ता चक्रेश्वरीश्च विभावयेत् । अथ दशमकोष्ठोक्तमर्वसंक्षोभिण्यादि. सर्वयोनिद्रान्तमुद्राभिः- एकादश काष्ठात ततद्वोजपूर्वक नबस्नावरणे पूर्वो .. .

·चतुर्थाबन्दुः ततत्तद्देवताध्यानपूर्वकं नमस्काराः कर्तव्याः। चतुर्दशकोष्ठोक्ततत्तबीजसं- पुटिततत्तन्मन्त्रैः षष्ठकोष्ठोक्तप्रदक्षिणादिक्रमेण नवस्वावरणेषु पूजां कुर्यात् । अवशिष्टप्रथम द्वितीय चतुर्थपञ्चमकोष्ठगतांशास्तु तत्तदावरणस्वरूपनिरूपणार्या भवन्ति । एवं संक्षिप्योक्तं श्रीचक्रपूजासङ्केतपदकव्याख्यानम् । अथैवमुक्तरससाम्राज्यस्योच्यतेऽद्वैतसिद्धान्वयः । अत्र मध्येप्रसङ्गम् ; ननु ! के वा न सन्ति वेदान्ताऽद्वैतधीप्रतिपादकाः । ग्रन्थाः किमर्थमेषा ते पीडेत्यत्रोच्यते लघु ॥ १ ॥ सन्ति चेत्सन्तु का हानिर्ग्रन्था अद्वैतसिद्धये । ते पुना रुचिमिर्भिन्नास्तथाऽयमपि चास्तु नः ॥ २॥ अथ कृतप्रतिज्ञामनुसरति-- रसेष्वष्टावदिमास्तु सगुणास्सृष्टिगोचराः । निर्गुणश्वरमः शान्तोऽद्वैतसिद्धिप्रदः पुनः ॥ ३ ॥ द्विरूपफलिनश्चेते देवीरूपा यतस्ततः । सा शिवाशिवशक्त्यैक्यरूपिणीति निगद्यते ॥ ४ ॥ द्विरूपेत्यादि-इमे देवीरूपा रसा यतो द्विरूपफलदाः शिवाशिवशक्तशैक्यरूपिणीति कथ्यते। तां विवृण्महे । अत्र केचित् शिवेति पदं विभज्य शिवशक्तयारक्यं कथयन्ति -तन्न घटते ; तयोर्गुणगुणिसम्बन्धानु- विद्धत्वात् गुणगुणिनोरविनाभावाच । किश्च पृथग्वस्तुनोरेवैक्यप्रसक्तिर्ना. पृथग्वस्तुनी: । तच्छिवाशिवोरवैक्यं वक्तव्यम् । तदपि सङ्ख्या दृष्टान्तेनैव ततस्सा -- (Uोत ... कथमनामप्रित पनि चेदुच्यन न्वालङ्गारिकातानुरोधन। यथा--"सर्वप्रकार: सम्पूर्ण कामसन्तुष्टमानसः प्राप्नोति । मुक्ति वरमे शान्तेनैव रसेन सः ॥" (भावप्रकाशवचनम्---प्रतापरूद्रीये) इति । " मोक्षफलत्वेन चाय परमपुरुषार्थ- निम्नत्वात्सबरसेभ्यः प्रधानतमः स चायं शान्तरस:" (लोबनवचनम्-प्रतापरुद्रीये) इत्या- दिन) मोक्षसाधनवमस्य निरूपितम् ----स्वरूप चेतत्स्थामीभावस्य शमस्य " वैराग्यादिना निर्विकारचित्तत्वं शमः" इति लक्षणनिरूपणद्वारेणेव। अतोऽयमद्वैतसिद्धिप्रद एव । वन्देऽप्यतिथि मोक्षस्य) शमादिषटकात्यावश्यकता निरूपितेव हि ।

·६४ - -- बिमशामृत निरूपणीयम् --~-एक्यमित्येकासम्बन्धन शनात । एकधादिशब्दाः खल सङ्ख्यावाचकाः। अतोऽत्र सञ्जयादृष्टान्न पि निरूप्यते । शिवशक्यंक्यरूपिणी .. अत्रक्यं ना. न हि वयोवस्तुनारकत्रा- वस्थानं, किन्तु तद्वस्तुनिष्ठयोगुणरूप(विशेषणरूपमा चोरकीभाव:- स न जातु घटते ; भिन्नशब्दप्रति माद्ययोन्ययोम्तमोगुणनाशावधि ---अङ्कानां घात(धातप्रकाशकाङ्क)नाशावधीव , अन शब्दो नाम धर्मिवाचकः तत्तद्धर्मि- निष्ठधर्माणां भेदसद्भावे तत्तद्धर्मिवाचकशब्दानामपि भेदस्सम्भवति । अतो घटपटादिशब्दा भिन्नभिन्नद्रव्यवाचका भवन्ति-- गणिते सघाताका इव --- जीवा इव च वेदान्ते । तादृशभिन्नशब्दप्रतिपाद्यद्रव्यनिष्ठाक्यभावो न जातु घटते तन्निष्ठतमोरूपघाताकनाशावधीति तात्पर्यम् । घातो नाम स्वेन स्वगुणनरूपगुणविशेषसङ्ख्यायाः, जीवे पुनरयं सात्त्विक-राजस-तामसाहक्कारत्रयान्तर्गततामसाहकाररूपः एतत्परिमिति- पर्यायबोधकसङ्खचैव सूक्ष्मरूपेण सङ्ख्यायाः शिरसि ३, ३'; ३ एवं रूपेण लिख्यते । तदेव घातप्रकाशक इत्युच्यते । ननु सङ्ख्यासङ्घयेय(द्रव्य) निष्ठघाताकतमोगुणयोः कः सम्बन्ध इति चेदुच्यते ; सङ्ख्याया घेन-गुण-घाताख्याः गुणास्त्रयम्सन्ति-एवं मङ्ख्ययस्यापि (द्रव्यादिपदार्थस्यापि) सत्त्वरजस्तमोनामकाः । अतस्ते सङ्ख-यानिष्ठधनादयस्त्रयः क्रमेण द्रव्यनिष्ठसत्त्वादि त्रिगुणान् सूचयन्ति तयो(स्सङ्ख्याद्रव्ययो)रविना- भावसम्बन्धसद्भावहेतोः । तथा चोक्तम् श्रीपूज्यपादैः बोधानन्दभारती- महास्वामिभिः- अविनाभावतस्सङ्ख्यासङ्घ ययावेक एव हि । तस्माद्गुणैक्य प्रवदेद्वस्तुतोऽभिन्नयोस्तयोः ।। । (१) धन-गुण-घाताख्या-धन-सकलन ३-३ गुशन १३ : घात ३ एवं रूपा:-जीवे पुनरिमे क्रमेण साविकराजसतामसाहारा इत्युच्यन्ते । एतस्त्रयमेव जीवस्योगाधिरत्ता बोलयति ।

·- बतुर्थविन्दुः गुणत्रयं च सङ्ख्यायास्सङ्ख्येयम्य गुणत्रयम् । धनादित्रितयाऽभिन्नं सत्वा दित्रितयं कमात् ।। बिन्दुना बिन्दुहरणे स्यादेकाकसमुद्भवः । तस्य निर्धातताहेतोध्यिते भेदशून्यता ।। यस्तृतीयगुणो घातस्तमोरूपस्स गृह्यते। तदभावान्निस्तमत्वं नियन्तृत्वमतस्स्फुरेत् ।। (परतखोपन्यासे २५-२८) इति । अत एतदुक्तं भवति यथावानां भेदभावो धातादेव प्रजायते । तथा तमोगुणादेव द्रव्याणां मेदसम्भवः ।। तमोनाशे भेदनाशश्चैकत्वं सर्ववस्तुषु । घातनाशाद्यथासङ्ख्यास्त्वेकत्वं भेदशून्यता ॥ इति । एतादृशभेदशून्यतैवाद्वैतप्रतिपत्तिरिति जोघुष्यते वेदान्तवाक्यैस्तत्त्वम- स्यादिभिः । सैव मुक्तिहेतुः । सा तावद्ब्रह्मणो जगद्रूपप्रकृतेश्च मृद्घटयो रिव समकालिकद्वैतभान एव सम्भवति-नाद्वैतभाने-रज्जुसर्पयोरिवासमकालिक- द्वैतभाने वा! तादृशाद्वैतसिद्धिः शिवशक्त्योर्न हि सग्भवति । सम्भवति तु शिवाशिवयोश्शक्त्योः । यतः गुणिनश्शिवस्य तद्गुणभूतशक्तेश्चाविनाभाव- सम्बन्धान पार्थक्यसिद्धिः -यथा ब्रह्म-तत्सत्तयोः :; यथा वामिदाहकतयोः। ततो न द्वैतभानम्। किन्तु तटस्थकारणं ब्रह्म जगत इत्यङ्गीकारे जगद्रूप- शिवायाः ब्रह्मरूपशिवस्य च पार्थक्यसिद्धिः ; ततः मृद्घटयोरिव समकालिक- द्वैतभानं च। पतिब्रमणो द्वैतभाने नस्य विपर्ययात् । श्रुत्याद्वैतं मुक्तिकेतुर्गणितेन च सिद्धयति ॥ नन्वेव द्वैतभानापन्नयोरन्यतरस्य शिवस्य निस्तमस्कत्वात्तस्य नित्यैकत्वं हि-तच्छक्तेश-शक्तिशक्तिमतोर बिनाभावात् । दृतगया: प्रकृतिरूपसिचायास्तु 9 ·विमामले -- सतमस्कत्वादनन्तत्वम्--नच्छनेश्च । एवं विजातीययोशिशवाशिवयो - स्तच्छक्तयोर्वा कथमेकीभावोऽद्वैतरूपः ? य विनामोक्षानुपलब्धिरिति चेदुच्यते ; उक्तमेवैतत् 'श्रुत्याद्वैत....सिद्धयति' इति । अन्याय भावः-श्रुत्या तत्त्वमस्यादि- वाक्यरूपया मुक्तिलक्षणभूतमनिज्ञानमुपदिष्टमेव-तत्तःबदणिवेनापि सिद्धयतीति निरूपितमिति भावः । अत्र गणितनिरूपणं यथा- - अनोपासनाविधौ, वाग्व्यवह्नौ वा ब्रह्म नाम सिसूक्ष्वेव "यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह चोद्यं वा परिहारो वा क्रियनां द्वैतभाषया । अद्वैतभाषया चोद्यं नापि नास्ति तदुत्तरम् ॥” इत्याद्युक्तेः ! ननु ! अयमेव सगुणब्रह्मेति-हिरण्यगर्भ इति ईश्वर इति वा व्यव- हियते । अस्य सोपाधिकत्वेऽपि तमश्शून्यत्वात् , गणिते ५ =1; एवरूपनिर्घाताकस्य भेदशून्यता स्वयंपतिष्णुः । एतद्विपरीतायाशिवायास्ता- वत्प्रकृतिरूपायाः कथं भेदशून्यता ? यां विना द्वयोः (ब्रह्मप्रकृत्योः) नैक्य घटते- तदभावे कथमद्वैतसिद्धिः तत्साध्यमीक्षोपलब्धिश्च ? इत्यत्रोच्यते । द्व णे।त । तज्ज्ञ नं पुनः “ श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या सितत्यः" (2-3- ४-५-६) इति विधानात् श्रवण-मनन- निदिध्यासैस्साध्यं भवति । तानि श्रवणादीनि क्रमेण स्तुति-जप-अर्चन-संज्ञकानि मन्त्रशास्ने । नरूपासकासस्व- स्वनिष्ठमायांशगता विद्यारूपतमोनाशं कृत्वा सम्पादयन्त्यात्मनो भेदशून्यता यया स्यादद्वैतप्रतिपत्तिः । न हि कृत्स्नप्रपञ्चगतमायायास्तमोनाशे प्रसक्ति- नीवस्य-तस्य परिच्छिन्नत्वात् । एवमुपासकस्योपासनाजनितज्ञानमलेन श्वविकमायोमास पश्चिनयमः बामिभावित माया बतानग्यवनपा विधायक समस:) नाशस्सम्भवति-यथा मृद्घटयोम॑त्सत्ताभिन्नसत्ताको घट इति ज्ञानेन घट- मृदूपद्वैतज्ञानात्मकतमोनाशः-तथैव जीवनिष्ठमायांशभूतायाशिवायास्तमोनाशन- माहुः पण्डिताः । एतेन घटस्येव शिवाया-ब्रह्मसत्ताऽभिन्नसताकत्वं सम्भवति.। सतस्नयोशिशवाशिवयोस्तच्कयोर्चा ऐक्यता पम्पयते पद्धटयोरिव । जान- ·६७ " अनेन चतुर्थबिन्दुः अत्र गणितदृष्टान्तो यथा-एकाङ्को हिरण्यगर्भप्रतीकः। हिरण्य- गर्भस्तु सिसृक्षुब्रह्मैव । अतोऽस्य मायाम्वरूपगुणत्रयाविष्टमूर्तिमत्त्वं सम्भवति- मायायाश्च स्वरूपाविर्भावः--'अग्नि-जलवाय्वोर्नीरूपयोर्योगे सरूपनलावि- र्भाववत् । उदाहरणम् -१ इदमेकाकरूपं प्रथमजीवप्रतीकम् । जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरू व्याकरवःणि " (छा-1) इति श्रुतेः। अस्याधो- भागे भाजकरूपेण-उत्तरपा गुणक रूपेण-शिरसि घातप्रकाशकरूपेण एवंरूपेणानुम्यूतो भवति पूर्वपार्श्वे + एवंरूप- धनसंज्ञा च । इयं संज्ञा च प्रकृतिरूपैव । एवं सर्वेषामतानां च । गुणकभाजकतौल्यं पुनः सङ्ख्यायास्स्वरूपस्थितिं द्योतयति हि । अतस्सङ्ख्यायाम्सर्वत्र प्रकृतिप्रतीककाङ्कः गुणक-भाजकरूपेणावतिष्ठते । यद्येवं न स्यात् ; तदा भाजकस्थानेऽन्यम्य प्रवेशावकाश:-तेन सङ्ख्यामूर्तिवैकृतिश्च । अतः म्वधर्मपालनाय प्रकृतेरेवरूपावस्थिति:--- प्राक्प्रवृत्तिरूपा हि प्रकृतिः (सत्त्वरजम्तमोगुणात्मिका)। एतद्विपरीत-ऋण-हार- मूलानि तु प्रत्यक्प्रवृत्त- जीवस्य नित्यानित्यवस्तुविवेक-इहामुत्रफलभोगविराग-शमादिषट्कसम्पत्ती विडम्बयन्ति । x१ चैकाङ्कः प्रकृतिरूपः +१ १ - अत्र घातरूपाकस्य खलु नाशात्तमोगुणनाशः प्रतिपादितो जीवस्य । तत्प्रकारं विवृण्महे -- घातप्रकाशकाकानां भाज्यभाजनिष्ठानां परस्परमूनी- करणाद्भाज्यभाजकयोस्सङ्ख्ययोर्भागहारकार्य भवति । ३ अत्र प्रथमोदादरणम् ३३.२ =३' = ३ एवं घाताकगणितरूपम्। - २ ३४३४३ ३ एवं रूपं भवति-- ३१ इदमेव सङ्घ याभागह पर क्रियाम् एतदुभयोः फलं समानम् । (१) अग्नि-जलवायू-Oxygen, Hydrogen.

·६८ विमर्शामृते ३ द्वितीयोदाहरणम्- ३३. Mim pm - 1 एवं घात' कगणितरूपम्। ... ३ ३४३:३ १४२%D२3 इदमेव सङ्ख्यामागहारक्रियायाम् - १ एवमुभयोः फलम् समानम् । एतदुदाहरणद्वयेन किं सिद्धमिति चेत ; यस्य कस्याप्यकस्य घातप्रकाशकस्त्वेकाकश्चेत् सोऽङ्कः स्वम्वरूपेणेवावतिष्ठते- शून्य चेत्स्वरूपं विहायकाकता प्रतिपद्यत इति सिद्धम् । एवञ्च ; अत्र मोक्षकामी जीवः । स पुनः सघातकाक (११) एवं रूपैकारस्थानीयः । अयं स्वकृतकर्मवशात् ; १+१+२-४ : १ ४ ४ = ४ इत्या दिसङ्ख्याकर्मवशात सङ्ख्येव (स्थात्र एकसया एकाद्यक- सङ्कलनात् ; द्वयादिगुणनाच्च ४, २, ४ इति मृतिभदं प्राप्ता तद्वत् ) पशुपक्ष्यादिनानामूर्तिभेदमवाप्नोति-तत्तद्योनिपु नानासुखदुःखा दिक्लेशाननु - भवति। तादृशक्लेशहानायैवास्य मोक्षकामित्वम् । एतन्माक्षलाभाय प्रथमं मूर्ति- भेदशून्यता सम्पादनीया साङ्ख्ययोगान्यतरयोगमार्गण- अस्य योगमार्गस्य निरपायत्वात् । तत्तावत्फलकाङ्क्षारहितशास्त्रीयकर्माचरणवशादुपलभ्यते । तथा चोक्तं गीतासु- मा कर्मफलहेतुर्भूः मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि । " (२-४७) इति । गणिते पुनः घातशून्यतया मेदशून्यता । सा पुरोक्तदृष्टान्ते दरीदृश्यते; समानमूर्योः समघाताकविशिष्टयोरेव घाताहोनीकरणजनितपूर्ण(शून्य) दर्शनात्। इदमेव जीवस्य तमोगुणनाशकरणप्रतीकम् । अत्रत्यसमानमूर्तित्वं जीवकृतोपासनाबलेन जीवस्य सिद्धयति । अहं देवी न चान्योऽस्मि ब्रीवाहं न शोकभाक् । सर्व खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनातनम् ॥ इति देव्यहंभावनापूर्वकमेव हि प्रारभ्यते श्रीदेवीनवावरणार्चनम् । तादृश- पूर्णभावनयैव प्राप्नोति श्रीदेवीसमानमूर्तित्वमनन्तत्वं चौपासक: तु पूर्णायां फलं पूर्णभविष्यति -इति, ज्ञातुज्ञेयस्वरूपिणी" इति चोके । "भावनायाँ ·चतुर्थबिन्दुः इत्यादिभिरस्य घातानन्तवत्या अत्र एवमारोहक्रमेण कृताष्टमावरणावधिकपूजाफलम् । अत्रानन्तत्वं तावदष्टमावरणे सकलब्रह्मोपासन विधानादिति ज्ञेयम् । इदमेव गणिते सङ्ख्यायास्समानमूर्तित्व- अनन्तत्वप्रतीकं भवति । एतेनोपासको भूयान्महिमानं दर्शयितुं समर्थः । किन्त्वयं हिरण्यगर्भतादात्म्यतामायाति । "अहं ब्रह्मास्मि तत्त्वमसि" ब्रह्मा भिन्नत्वदर्शनात् ; न पुनरयं निर्गुणमुक्तिपात्रम्- सोपाधिकत्वात् । यद्यप्ययं सोपाधिकस्तथापि तस्य धाता (घातप्रकाशका)- नन्तत्वसिद्धेः ; श्रीदेव्या शिवरूपया स्वयमेकीभूग, तां स्वायत्तीकर्तुं समर्थः--अत एवायं स्वाधीनमायो भवति । शिवाशिवैक्यभावो गणितदृष्टान्ते यथा-१ अयमेकाङ्कः शिवाप्रतीकः- एवमेवायं १ शिवप्रतीकः (सगुणब्रह्मप्रतीकः) इत्थमेतयोरस्ति मूर्तिसाम्यम् ---- किन्तु चिजडप्रकृतिकवाद्विजातीयत्वं च । अतोऽनयोर्योगस्तु "धनर्णयोरन्तर- मेव योगः" (लीलावती-बीजगणितम् ) इत्युक्तदिशा हरणमेव । तत् (हरणम् ) द्विविधम् , ऊनीकरणम्---भागहरणम् इति । एतद्वितयमपि यदि समानमूयो:- तदा प्रथमस्य शून्य(०)रूपम् --- द्वितीयस्य निर्घातकाङ्क १ रूपम्-इत्येवं फलद्वयं भवति हि । एतयोराकृती- १० इत्येवंरूपे। एते क्रमेण निर्गुणसगुणमुक्तिसूचिके भवतः। एतदुभयमपि निर्दिशति सहस्रनामान्तिमश्लोक:-.- १०० १० o 3 १०० श्रीचक्रराजनिलया श्रीमत्रिपुरसुन्दरी। श्रीशिवाशिवशत्त्यैक्यरूपिणी ललिताम्बिका।' इति । अत्र प्रथम तावत् श्रीमस्त्रिपुरसुन्दरी-सा सगुणमुक्तिपदा-तस्याः श्रीचक्रराननिलया इति विशेषणसद्भावात्। श्रीचक्रं नाम श्रीपदवाच्य- सृष्टिसमूहरूपचक्रम् - तदेव ब्रह्माण्ड इत्युच्यते। तद्रानत्वं नाम तच्छ्रेष्ठत्वम् । अत्र श्रेष्ठत्वं तु सङ्ख्यातीतानन्तत्वद्योतितब्रह्माण्डसमूह जनकशक्तिमत्त्वम् - तदेव “ बिन्दुत्रिकोण" इत्यादिश्लोकनिर्दिष्टं श्रीचक्रराजम्---तदेव निलयं ·७० विमर्शामृते स्थानं यस्या इति विग्रहः । अत एवास्याः " अनेककोटिब्रह्माण्डजननी दिव्य विग्रहा” इत्यन्वर्थ नाम । एतत्पगभृशति प्रथम श्लोकोक्तश्रीमहाराज्ञी- पदार्थम् । एवंलक्षणलक्षिता श्रीमत्रिपुरसुन्दरी सगुणब्रह्मत्वसाधनायोपयुज्यते- ऽष्टमावरणे । अथ निर्गुणब्रह्मत्वसाधनायोक्तं विन्द्वर्चनं नवमावरणे। तत्स्वरूप पूर्णमदः पूर्ण मिदम् इत्यादिमन्त्रोक्तम्-तदर्चनेन " ब्रह्मविदाप्नोति परम्” (तै-उ-) इति श्रुत्या ब्रह्मस्वरूपतानाप्नोत्युपासकः । एतदेव ललिताम्बिकापदवाच्यम्-" ज्ञातृज्ञेयस्वरूपिणी" इत्युक्तः। एतयोरयं भेदः सगुणनिर्गुणरूपोऽपि नाममात्रमेव ॥ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया” इति श्रुत्युक्तब्रह्मभेदवत् न तु परमार्थतः । श्रीराजराजेश्वरीललिताप्रतिपादकषोढापञ्च- दश्योरप्येवमेव भेदकल्पनेति वेदितव्यम् । अत्र मुक्तिर्नाम नापूर्वजननापेक्षा किन्तु स्वात्मनिष्ठा विद्यानिवर्तनरूपा । एवं नवावरणार्चनं ब्रह्मज्ञानसाधकम् । अत एवार्चनारम्भे क्रियमाणतत्त्वचतुष्टयाचमनमपीममेवाथ निरूपयति । अपि चान्तर्यागपरायणाः समयिनोऽप्येवं शिवयोर्मेलनमामनन्ति- श्रीदेवीं षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपामिति च । तथा चोक्तम् श्रोगौडपादाचार्यैः सहस्रारे पझे शिशिरमहसां बिम्बमपरं तदेव श्रीचक्रं सरघमिति तद्वैन्दवमिति । वदन्त्येके सन्तः परशिवपदे तत्त्वमिलिते ततस्त्वं षट्त्रिंशा भवसि शिवयोर्मेलनवपुः ।। (सुभगोदये २०) इति । किञ्च-समयिनोऽपीत्यत्रापिशब्दस्त्वेतान् दक्षिणाचार भिन्नानिति दर्शयति । तादृशा अप्येवं मन्यन्त इति तात्पर्यम् । तद्भेदस्वरूपः किञ्चिदिव निरूप्यते-- बहिर्यागरता दक्षिणाचारिणः । ते तावद्भूप्रस्तारादिप्रस्तारत्रय ताम्रादिकृत- श्रीचक्रस्योच्चभेदबोधकमिति मन्यन्ते--एते पुनः पूजायां मातृकासंयोजन- मेदबोधकमिति । उक्तं च सुभगोदये (२६)- "इमा नित्या वर्णास्तव चरणसंमेलनवशा--- - ।

·- चतुर्थबिन्दुः महामेरु ताम्म्युमनु मिलनकैलासवपुषः । वशिन्याद्या पता अपि तव सविन्द्वात्मकतया महीप्रस्तारोऽयं क्रम इति रहस्यं समयिनाम् ॥” इति । इत्याद्याम्सन्ति वह्याभ्यन्तरपूजा सानां मध्ये भेदाः। भूप्रस्तारादि- त्रितयपदकं ग्रन्थान्ते द्रव्यमित्यरातिविस्तरेण । अथ कृत्यं निरपति तदियं कापिलो द्दिष्टमकृति व जातुचित् । किं पुनश्चिद्विशिष्टति 'सेव्यैव सततं बुधैः ॥ ५ ॥ अम्ब त्वदीयकरधारितलालिताङ्ग- स्त्वच्नुम्बनेक्षणपदैलघु हासितस्सन् । पश्यन् मुखं तब पयो विधिपीतशेष पाम्गन् पदानि कतिचित्कलये भवानि ॥ ६ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यत्याद्यन्वर्थसकलबिरुदावलीविराज- मानश्री विद्य' शङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वर जगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिष्य - (१) सेन्यव-उपास्येव । अत्रोपासनं पुनरस्मत्परमेष्ठिगुरुधीबोधानन्द- भारतीमहास्वामिप्रणीनश्रीचका विधानोदितमार्गेणव- न वामकोलादि- मार्गणता नथा पतिलातत्वात् । अस्मदुक्तपूर्वस्य सर्वस्यापि तदनुरुद्धत्वाच । तभ तथा प्रतिज्ञात यथा---... श्रीचका विधान विशदमबहुलं सम्प्रदायानुसार, तन्त्राणां संहितानामभिमतममलं वेदधर्माविरुद्धम् । कल्याणानन्दनाथोदितमनधमिदं भक्तसन्तारणाई, युद्धा सम्यक् पराम्बापदप रिचरणे योऽभिसक्तस्स मुक्तः" इति । कितत्समयमार्गानुरूद्धमिति च सचितं- "ध्यात्वा श्रीपरिपूर्ण प्रकाशानन्दनाथ- यभागुम् । लोप'वाम्बायुतान्तस्तिमिरापनोइन शान्तम् ॥" हयुक्तः । अपि 'महाराशीकुलपय श्रीरको कुलनेन है। श्रीकल्याणाननाज स्वशिमार प्रदर्शितम् ॥ इत्यनेनाधिकारियोतकेन (प्रन्धन) सन्ति वाममागांधिकारिणोऽपीति चोतितम् । तथा बोक्तं हिमवन्तं प्रति देवीवचनं “मलिमासादिपूजेयं विप्रवर्ध्या मयेरिता" इति । एतब-अस्य (श्रीनका विधानस्य) प्राशस्त्यं तावत् सग्यग्बुद्धा पराम्बापद- परिचरणे योऽभिसफ: स मुफः" इत्युकथाऽभिद्योतितम् । अत्र सम्यग्बोधो नाम पक्ष्यमाण 'मुक्त' इति पालयोजकपदावरवेन भवतहानमिति बेषितव्यम् ।

·७२ विमामृते श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्द भारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते मनोवैभवविमों नाम चतुर्थबिन्दुः भूप्रस्तारादित्रयनिरूपणम् कैलासपस्तारः भूप्रस्तारः मेरुपम्नारः - : षोडश स्वराः ............... अष्टदले अष्टदले अष्टकोणे काद्यष्टवर्गा: स्वरद्वन्द्वक्रमेण स्वरद्वन्द्वक्रमेण षोडशस्वराः मन्वश्रादिषु आरोहकमेण शेष भूप्रस्तारवत अन्तर्दशारादिषु कादयः कादयोऽवरोहकमेण अष्टदले | काद्यष्टवर्णाः षोडशदले स्वगः पोडश अग्निकलाः यादिक्षान्तम् 10 रविकलाः कं में इत्यादिस्पर्शवः 12 सोमकलाः स्वराः 16 ब्रह्मकलाः कचवर्गों 10 विष्णुकलाः टतवर्गों 10 रुद्रकला. पादिशान्तम् 10 ईश्वरकला धादिन्लान सदाशिवकला. स्वरा. 16 वारुणीकला 1 इंस, प्रत, त्रियम्बक, तत् , विष्णुर्यो निम् 5 इत्येवं चतुर्नबतिकला निरूपिताः 94 वं ·७२-क 1 11 12 13 14 आवरण- सङ्ख्या बीजम् स्थायी- भावः रसाः संयोज्य- वर्णाः 1 प्रथम द्रां पी गृङ्गार ब्राह्मचादीनां दीर्घस्वराः 2 द्वितीय पोणी दी उत्साह वीर स्वराः तृतीय गी की शोक करुण काद्यष्टवर्गा: .. . चतुर्थ भयानक कादिढान्ताः पचम । यदिनी जुगुप्सा बीभत्स णादिभान्ताः 6 पट को क्रोध मादिक्षान्ताः --.. 7 सप्तम इसय हास्य हास्य स्वरायष्टयः 8 अटम हम औः .. विस्मय अद्भुत कूटप्रयम् 9 शम शान्त पञ्चदशी -- . 10 समधि हने हसली हना सर्वभाव नवरस सर्ववर्णाः

·No text on this page.

·श्रीः वातप्रक्रियाविमर्शो नाम पञ्चमबिन्दुः उपोद्धातः आरोग्य भास्करादिच्छेदित्युक्तेः परमार्थतः । यतस्स्यादायुरोरोग्य मुहुायति यद्विजः ॥ १ ॥ यज्ज्ञानान्मनुजोऽमर्त्यः स्याज्जगन्मङ्गलप्रदम् । त्रयीमयस्य यद्भगम्साचित्रं तद्धि धीमहि ॥ २ ॥ भो भो भिषङ्महोदयाः ! सभासदः! सदसद्वयक्तिहेतवो भवन्तः शृण्वन्तु मदीया इमा वाचोयुक्तीः । अस्मदीये भारते वर्षे सार्धचतुःसहस्र- वर्षेभ्यः पुराऽभूत् विज्ञानस वितृमण्डलम् । तदस्मदीयभाग्यवशात्तदा कल्या- दिमहाभारतसङ्ग्रामे द्रोणार्जुना दिवैज्ञानिकशिखामणिभिः साकमस्तमगात् । तदाद्यस्मद्देशीयानां क्रमवृद्धो दरिद्रान्धकारः तेन मुषिताश्च विज्ञानदृष्टयः । किन्तु अत्रास्त मितविज्ञानस वितृमण्डलं कालवशात्पाश्चत्य विद्वन्मनश्चन्द्रप्रति- विम्बितमासीत् । अतस्तचन्द्रचन्द्रिकया अस्मद्देशीयसोदराणामुन्मील्यन्ते ज्ञान- नेत्रकुमुदानि । अस्मद्देशीयसोदरेषु केचन इमां पाश्चात्यज्ञानचन्द्रिका मूल- प्रकृतिभूता इति मन्यन्ते। किन्त्वस्मदीयविज्ञानसवितृमण्डलप्रकाशमूच्छितेति नावगच्छन्ति । तद्यद्वा तद्वा भक्तु । पाश्चात्यानामेतादृशज्ञानचन्द्रिकाप्रादुर्भावः कथमजनीति विचारिते तैरनिशं कृतः क्रियमाणश्च क्रियापूर्वकशास्त्रपरिशोधनात्मकव्यापार एव तच्च- न्द्रिकाप्रादुर्भावकारणमिति विज्ञायते-तदस्माकमपि समानमिति चै। तादृश. चन्द्रिकोन्मीलितेन चक्षुषा दृष्टेषु अस्मदीयार्षवैज्ञानिकान्थेषु काश्चन स्फूर्तयः प्रतिभान्ति । तास्तावदस्मदीयदेशसोदराणां क्रियापूर्वकशास्त्रपरिशोधनकर्म - कराणां कर्मवीराणां सहाया म्यासुरिति मत्वा मया कृतः आयुर्वेदतत्वविवेका- मिधो ग्रन्थस्त्वान्ध्रभाषायाम् । अत्र मुख्यतया आयुर्वेदस्य तत्त्वभूतानां (२) परिशोधना-Research, 10 ·७४ तावदादाय निवर्तते विमर्शामृते दोषाख्यानां वातपित्तकफानां निरूपणं दरीदृश्यते तदनुरोधेन आर्यपाश्चात्य- विज्ञानयोः सादृश्यकल्पना च । किन्त्वस्य ग्रन्थस्य आन्ध्रभाषामन्यत्वात सोऽयं नायुर्वेद विद्वत्सार्वजनीनः । अतः पुनः तत्सारभूतं गीर्वाणभाषामय ग्रन्थ प्रति अयमस्मत्परिश्रमः। (इत्युपोद्धातः-ग्रन्थकर्ता) आयुर्वेदो नाम आयुषो वेदनं यस्माद्भवतीति अर्थगत्या दीर्घ जिजी- विषूणां तथाविधजीवनाय मध्ये समापतितानां दुःखजनकानां नाना विधामयानां शान्तये च अनुत्तमानुपायान् दर्शयच्छास्त्रम् । तथा चोक्तम् 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तुपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ॥” इति । एतच्छास्त्रं ब्रह्मा दिस्तम्बपर्यन्तसृष्टिक्रम विचार्यापि “यावदादेयं " इति न्यायेन स्वप्रवृत्तिरूपायाश्चिकित्सायाः सचेतन पाश्चभौतिकशरीरमात्रमूरीकरोति । उक्तं च सुश्रुते- “ अस्मिन् शास्त्रे पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः इत्युच्यते तस्मिन् क्रियासोऽधिष्ठानम् " इति। तदेतच्छरीरमन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयरूपपञ्चकोशात्मकम् । विना चेतनाधातुमवशिष्ट सर्व जडमेव । जडस्यैव सम्पद्यन्ते याम्कोक्त- षड्भावविकाराः "जायते-अस्ति-वर्धते-परिणमते-अपक्षीयते--शनि " इति । अत्र वर्धत इत्यादिभावत्रयं पुनः शरीरम्यान्नमय कोशरचनायां क्रमेण कफ-वात-पित्तप्रक्रियाः स्मारयति । वातपित्तश्लेप्माण एवं देहसम्भव. हेतवः" इति सौश्रुतत्रणप्रश्नाध्यायवचनमपि एतदर्थमेवाटीकते । वानप्रक्रिया - विमर्शनावशिष्टपित्तकफप्रक्रिययोः सुगमत्वादादौ वातप्रक्रिया विमृश्यते । रूपरहितस्पर्शवान् वायुः, वृक्षादिकम्पनहेतुर्वायुः, शरीरान्तःसञ्चारी वायुः, प्राणश्च स चैकोऽप्युपाधिभेदात् प्राणापानादिसंज्ञा लभते" इति तार्किकोक्तदिशा अदृग्गोचरो वायुः स्थूलसूक्ष्म मेदेन द्विधा वर्तत (१) कफवातपित्तप्रक्रियाः-anabolism, metabolism, cataholism. (२) वातप्रक्रिया--the process of metabolism. यथा- -वातो नाम ·पञ्चमबिन्दुः इत्यवगयो । नत्रादिगः म्शुर: ..सरी प्रासादिकार्येषु त्वगिन्द्रियप्रत्यक्षो वायुः यव गुरव । दक्ष्यः भूम-सोऽन्तश्शरीरे चेतनाधातु- वाच्यः श्रोत्रादीन्द्रियामा । चेतना धानुनाम दरसन्तर्वर्ती ; वातपरमाणु- बुद्धि-चिदाभास-चितां चतुणी समुदाय ए । दर.. नाम पेशीकलाद्यवच्छिन्ना- काशभागः । "तत्रापि दई गगनं विशोकः” इति श्रुतेः । एतादृशदहरं महत्पदवाच्यं हृदधपुण्डरीकान्तानि यते हि-" दह् विपापं परमेऽश्मभूत यत्पुण्डरीकं पुरमध्यसँम्थम् इति । तदन्तर्वर्तिनश्चेतनाधातोः मुख्यप्राण- स्वरूपस्य सुखबोधायानावृतम्थलीथ जलघटदृष्टान्तोऽनुसन्धेयः । यथा-विद्यन्तेऽत्र चत्वारो भागाः ; घट: -- जलम् - जलपतिबिम्बिताकाश:-जलान्तःस्थिताकाश- श्चेति । एते घटादयः क्रमेण चतनाधातुस्थितवातपरमाण्वादीनां प्रतीका भवन्ति । यथा वामपरमाणो: घटः प्रतीकः-- बुद्धर्जलम् ---चिदाभासस्य जल- प्रतिबिम्बिताकाश:- ... चितः जलान्तःस्थाकाश इति। एतेन यथा घटमाश्रित्य स्थिते जले सर्वान्तयामिनो महाकाशम्य प्रतिबिम्बो दृश्यते तथा वायुपरमाणुमा- श्रित्य स्थिते वुद्धितत्त्वे सर्वान्नामिनः चितो दृश्यते चिदाभासनामा प्रति- बिम्ब इत्यर्थी झटित्यवगम्यते । अत्र वायुपरमाणु-बुद्धि-चिदाभासरूपमंशत्रय कूटपदवाच्यं भवति; चतुर्थश्चिद्भागः आत्मपदवाच्यः कूटस्थः, तस्य सर्वान्तर्यामि- त्वात् “कूटस्थोऽक्षर उच्यते " इति स्मृतेश्च । एतच्चतुष्टयमेव चेतनाधातुपदेन व्यवहरन्ति चरकादयः । अत्र विद्यमानवायुपरमाणुस्तु पञ्चमहाभूतान्तःपातिनो बाह्यवायोरेवांशः । तथापि तस्य दहररूपयन्त्रनियन्त्रितत्वात् प्राणपदवाच्यत्वं सम्भवति चिजडात्मकमहच्छक्तिमत्त्वं च ; नियन्त्रितजलबाष्पस्येव । चिज- डशक्तयोविवृतिमय वक्ष्यामः । अथ उक्तविधया नियन्त्रितवायोः (प्राणवायोः) बाह्यवार्योश्च द्वयोवस्त्व- भेदेऽपि महान् कर्मफलभेदो न्यावहारिकः ; जलबाप्प-यन्त्रितजलबाष्पयोरिव यथा वा पिप्पलीरसायनपिप्पल्योवस्त्वमे देऽपि रसायनविधिनियन्त्रितायाः पुनः महान् कर्मफल मेदः व्यावहारिकस्तद्वत् । अतो वास्तवदृशा द्वयोर्वाय्वोरभेदः ; व्यवहारशा पुनः महान् भेदो दरीदरले । (३) बायुः- wind, ·सिमर्शामृते नाम उक्तदिशा सर्वशरीरे वर्तमानानां त्रिदोषप्रसादात्मकजीवपक्रपूरितानां पुद्गलानां मध्यभागेषु हुँद्रदहराणि विद्यन्ते। तेषामेकैकस्यान्तः एकैको वायुपरमाणु- रन भिव्यक्तचित्प्रतिबिम्बवानस्ति प्राणसंज्ञः। अत्रास्य प्राणशक्तिमत्त्वं तु; क्षुद्रदहरकेन्द्रान्तर्गतंजीवकणाख्यसूक्ष्मद्रव्यवशादुपपद्यते तद्वदेव सजीव भवति- तदन्तरितं तु . निर्जीवमिति परीक्षणेनाप्यभिव्यज्यते । जीवकणं क्षुद्रदहरमध्यगतमतिक्षुद्रपरमाणुरूपं वस्त्विति गम्यते हि। तदेव चिदाविष्ट- वायुपरमाणुरिति ब्रूमः । एष एव सर्वचेष्टावहानां नाड्यादीनामधिष्ठाता। यतोऽत्र चित्प्रतिबिम्बो नाभिव्यज्यते सात्त्विक द्धितत्त्वाभावात् , अतोऽयं जड- शक्तिमान् भवति ! यत्र सात्त्विकबुद्धितत्त्वं तत्र चित्प्रतिबिम्बाभिव्यक्तिः । मूलाधार-स्वाधिष्ठान-मणिपूर - अनाहत - विशुद्ध-आज्ञा-सहस्राराख्येषु सप्त- चक्रेषु क्रमेण पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशमनस्सात्त्विकबुद्धितत्त्वानि निविष्टानि भवन्ति । सहस्रारे पुनः सात्त्विकबुद्धितत्त्वसद्भावात् तत्र चित्प्रतिबिम्बसद्भावः । अतः तत्रस्थपाणः सर्वज्ञानवहनाड्यादीनामधिष्ठाता चिच्छक्तिमान् भवति । यदा पुनर्दहरं भिद्यते तदा प्राणहान्या मृतिरवश्यं भवतीति जीवपङ्कपरीक्षणे- नाय विषयः स्फुटीभवति । क्षुद्रदहराणां कूटेषु पुनः मर्मसंज्ञा कृता। मर्मसु विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्तीति सौश्रुतवचोऽपि उक्तार्थोपबृहकमेव भवति । तादृश- मर्मवृतौ त्रिदोषप्रसादस्य जीवपङ्कसंज्ञितस्य वस्तुनः सत्त्वात् तत्प्रसादे यो दोषोऽधिकः तदनुरोधेन तन्मर्माभिधानं कृतम् । यथा वाताग्न्योरुत वातपित्त- योराधिक्ये सद्यः प्राणहरमिति; केवलवाताधिक्ये विशल्यनमित्यादि । एतावता उक्तविषयाणां सम्यगालोचनेन वायुमहाभूत एव दहरनियन्त्रितश्चत्प्राण इति तदभावे वात् इति चोपलक्षितो भवति । (१) जीवपङ्कम्-protoplasm. (२) पुद्रल-cell, (३) क्षुद्र. दहराणि-nuclei. (४) प्राणसंज्ञ:-nucleole संघकवस्त्वेतमनुकरोति । (५) जीवकण-nucleole (a minute solid particle of the interior of the nucleus of cells) इति आङ्ग्लवैज्ञानिकोक्तदिशा क्षुद्रदहरान्तर्गतजीपमध्य- (केन्द्र)वर्ती सूक्ष्म कविशेष इति भावः। (६) धानवहनारथः-sensory nerives:

·पञ्चमबिन्दुः सोऽयं वायुमहाभूतः सप्तधा विभक्तः ; पुनश्चैकैकः सप्तधा । अत एकोनपञ्चाशद्भेदा भवन्ति वायोः । एतेषां विवृतिर्वायुपुराणे द्रष्टव्या । पाश्चात्यमते जलवायु-अमिवायु-शैमीवाय्वादयो एकादशसङ्ख्याका एव विद्यन्ते । एकस्यैव वायुमहाभूतस्य कारणभूतानामाग्नेया मिपरमाणु-आमेयजल- परमाणु-इत्या दितैजसाणूनां सङ्ख्याभेदपूर्वकपकिवशादेव • नानात्वापत्तिः । सैषा अणूत्पत्तिविधौ ; पीलुपिठरपाकयोर्मेदावगतिपूर्वकमस्मदीयायुर्वेदतत्त्व- विवेके द्रष्टव्या । उक्तार्थः भङ्ग्यन्तरेणोच्यते आङ्ग्लप्रकृति विस्तृत्याख्येन आङ्ग्लप्रकृतयोष्टैकभूमिताः क्रमसङ्ख्यया । निबद्धा उदजन्याद्यास्तास्वशीत्या तु पारदः ।। एकद्विसप्तवस्वङ्कदिगत्यष्टिधृतीरिताः। षट्त्रिंशताब्धिबाणैश्च रसनागैश्च वायवः ।। (१) जलवायु:- hydrogen: (२) अग्निवायु:- oxygen. (३) शमीवायु:-nitrogen. एतयोरमिशमीवाय्वोरुत्पत्तिरग्निहोत्रब्राह्मणे दर्शिता । यथा-"प्रजापतिरनिमसृजत । सोऽविमेत्प्र मा धक्ष्यतीति। तँ शम्याऽशमयत् । तच्छम्यै शमित्वम् ।" (ते. ब्रा. १ प्र-३ अनु - आधानप्रकरणम्) । (४) एकादशसयाका:-(1) Hydrogen H-1 (2) Helium He-2 (3) Nitrogen N-7 (4) Oxygeno-8 (5) Flourine F-9 (6) Neon Ne-10 (7) Chlorine C-17 (8) Argon A-18 (9) Krypton Kr-36 (10) Xenon Xe-54 (11) Radon (Niton) Rn-86 (५) आग्नेयाग्नि-electron. (६) माग्नेयजल-proton. (७) पीलु-atom. (८) पिठर-molecule. (९) आङ्ग्लप्रकृतयः--elements. (१०) अष्टकभूमिता:-118. (११) उदजनि-hydrogen: (१२) पारदः-mercury: (१३) एक-1 द्वि-2 सप्त-7 वसु-8 अङ्क-9 दिक्-10 अत्यष्टि-17 धृति--18 षत्रिंशत्-38 अब्धिबाणैः 54 रसनागै:-86 एतैरकैः क्रमेणोदजन्याद्या एकादशवायनो ज्ञेयाः ।

·विमर्शामृत ताम्रमङ्ककरैस्तद्रूप्यं सप्तः निमि स्मृतम् । स्या दिव्यरजन नागसप्तभिः म्वर्ण,नरेः ।। हूँयशील्या नागराजं च नागनागैको वनम् । एतकमा कैयाम्म्युरेणुगन गम्बुिवह्नयः ।। अथ चिजडशक्ती निरूप्येते। यथा .. विधुदाविष्टमय एव अयम्कान्तं भवति तथा बुद्धया विष्टवातपरमाणुः प्राणो भवनि चित्सन्निधानात् । तस्य स्थानं हृत्पुण्डरीकान्तवर्ति दहरमेव हि । अत्रायं रविवद्भवति म्वतन्त्रशक्तिम- त्वात् (स्वतन्त्रकान्तिमान् खल रविः)। सोऽसौ मुग्यप्राणः । एतस्यैव शक्तिर्मूच्छिता सहस्रारसंस्थिते सात्त्विकबुद्धिविशिष्टनाडीकूटे चन्द्रवत्प्रतिभाति (१) अङ्ककरैः-29 (२ सप्ताब्धिभिः-47 (३) दिव्यरजतम्-platinum (४) नागसप्तभिः (५) उत्तरः-मागसप्तानामुत्तरैः अके:-76 (६) द्वयशीत्या-82 (७) नागराजम्-lead अस्य वासुकिवीयत्वादेतमाम उपपद्यते । (८) नागनाग:-88 (९) द्युकाञ्चनम्-दिव्य काञ्चनम् ---radium--इदं बहुधनव्ययप्रयासेन रविरश्मिभ्यः समाहृतम् पुरा अशीतिवर्षेभ्यः कुरुवर्षीयादिभिः (Americans प्रमृतिभिः) षोडशयव (16 grains) परिमित मिति प्रतीयते वैज्ञानिक - चारित्रैः। एतेनास्य (radium) धातो: रविरश्मिजन्यत्वेन दिव्यत्वम् --ब्राह्माण्डव्यापृतत्वं चोपपन्नम् ब्रह्माण्डपरिमिति कथने "खव्योमखत्रयखसागरपट्कनागव्योमाष्टशून्ययम- रूपनगाष्टचन्द्रा: (18712080864000000)। ब्रह्माण्डसंपुटपरिभ्रमणं समन्तादाभ्यन्तरे दिन करस्य करप्रसारः॥” इति कालमानोपपत्तिः (पुट-४६, ४७) द्रष्टव्या । ननु दिनकरकरप्रसारापेक्षया ब्रह्माण्ड कक्षाया अति विस्तृतत्वात्तत्र तत्प्रसरण कथमुपपद्यत इति चेन्नाय दोषः । ब्रह्माण्डकक्षा तावत्साहपणं प्रदक्षिणीकुर्वाणस्य कक्षैव हि प्रद्युम्नस्य-तत्प्रदक्षिणीकुर्वाणत्वेन दिनकरस्य तत्करप्रसरण पावत्तमक्षायामेव न हि सर्वत्र ब्रह्माण्ड । तथा चोक्तम्- " ब्रह्माण्ड संवृतं येन" (रसरत्नसमुच्चयम् ) इत्येतेनास्य संवृतत्वमात्र मुक्तं भवति न व्यापृतत्वम् । अतोऽत्र न दोपावकाशः। अपि चोक्तमस्य ब्रह्माण्डव्यापृतत्वं लक्षणत्वेन रसतन्त्र स्वविभजन प्रस्तावे प्राकृत सुवर्णस्य ब्रह्माण्ड संवृतं येन रजोगुणभुवा खलु " (रसरत्नसमुच्चयम्) इति । सुवर्ण नाम दिव्यकाञ्चनं (radium) इति सिद्धम् । इदमन्धकारे दीपवत्प्रतिभाति । (१०) अणुगर्भाम्बुवह्नयः-तत्तत्प्रकृतिपरमाणुगर्भस्थितनलाग्न्यशाः (protonelectron) संज्ञकाः । एते तत्तत्प्रतिक्रमसहपापरिमितास्युरिति भावः । अनः प्राकृत ·शति । यथा- पञ्चविन्दुः (चन्द्रस्तु प्रदीप्यते खलु रविभासा) चिच्छक्तिसंज्ञिता च भवति । तदितर- क्षुद्रप्राणेषु विद्यमाना जडशत्यभिधा च ; तेषु तामसबुद्धेस्सत्त्वात् । चिज्जड- शक्तयो रियानेव भेदः । इममेवाथ "वैकारिकादहकारातैजससहायातल्लक्षणा- न्येवैकादशेन्द्रियाण्युत्पद्यन्ते " इत्या दिसौश्रुतवचनमुद्बोधयति । अन्ये क्षुद्रप्राणाः पुद्गलदहरान्तर्वर्तिनः । पुद्गलदहराणि नाम शरीरक्षुद्रावयर्वभूतानां पुद्गलनाम- कानां मध्यभागेषु केन्द्रभूतानि क्षुद्राकाशभागरूपाण्येव । तेषां क्षुद्रत्वात् तत्रस्थप्राणानामपि क्षुद्रत्वम् । तादृशक्षुद्रदहराणां मध्ये वर्तमानानां क्षुद्र- प्राणानाम् (जीवकणानाम् ) आत्मप्रतिबिम्बवत्त्वात् तेषामुपास्यत्वमुपनिषदुपदि- अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्यात् जीवः स्रवेत्" इत्यारभ्य अस्य यदेकाग्रं शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति नीवापेत वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते” इति " स य एषोऽणिमैत- दात्स्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो।" (छा-६-११) इति । आत्मा तावत्सर्वान्तर्याम्यपि दहरान्तर्नियमितप्राणवाताकाराकारितस्सन् निर्वातकाचगोलान्तरे धातुविशेषाश्रितविद्युत्कणः प्रकाश मिव चित्कार्यम् (चिजडशक्तिमच्चैतन्यं) व्यनक्ति । दीपगोले धातुविशेषस्येवात्र वायुधातो- मुख्योपकरणत्वात् तस्य प्राधान्यम् । तथा च श्रूयते " नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि" इत्यादि । अत एव वायुः शरीरे सूक्ष्मतमः शारीरदोषत्रया- न्तर्गतवातस्य प्रसादरूपः प्राणः ; शरीरे दृश्यमानापानादिरूपस्तु स्थूल: किट्टरूपः । एवं द्विविधोऽपि वायुः अशितपीताभ्यामेव सम्भवति । तथा चोक्तम् “ तत्राहारप्रसादाख्यो रस:-किट्टं च मलायम भिनिवर्तते । किट्टात् स्वेद-मूत्र-पुरीष-वात-पित्त-श्लोष्माणः पुष्यन्ति ; पुष्यन्ति वाहारप्रसादात् रस-रुधिर-मांस-मेदो-अस्थि-मज्जा-शुक्र-ओजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातु- प्रसादसंज्ञका नि" (चरक-सूत्रस्थान २८-४) इत्यादि । अपि च छान्दोग्योपनिषदि अशितपीतयोरन्नपानयोः पुनः त्रैविध्य दर्शितम् । यथा- यथा--" अन्नमशितं त्रेधा विधीयते-तस्य यत्स्थविष्टो धातुः (१) धातुविशेष:-~-tungstens ·आपः - विमर्शामृते पुरीषं भवति-यो मध्यमस्तन्मांसम्-योऽणिष्ठम्तन्मनः । पीतास्त्रेषा विधीयन्ते-तासां यत् स्थविष्टो धातुम्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लो हितम्- योऽणिष्ठः स प्राणः " (छा. ६-५) इति । अत्रोपनिषदुदितमध्याणिष्ठभागो चरकोक्तप्रसादभाग एवान्तर्भूतौ । एतादृशमहिम्नो वायोः स्तुतिः वायोर्विदायरानर्षिकृता दृश्यते वातकलाकलीये। एतादृशस्तुत्या भिषग्विद्यायां किं प्रयोजनमित्याशझ्योत्तरं दत्तं तत्रैव वस्तुस्वरूपविज्ञानं कार्यसाधने सम्यगृपचरतीति । युक्तं चैतत् । उत्खातिनीति विज्ञाय भुवि सञ्चरतः पदम् । न स्खलत्यपरिज्ञाते कटिभङ्गादि सम्भवेत् ॥ अस्त्येवमेव दोषस्वरूपस्वभाव विज्ञाने प्रयोजनम् । इति श्रीवैधवल्लभ- राज्ञीवेङ्कटाचलपतिप्रसादमहाग्निचित्कृतिषु विमर्शामृते वातप्रक्रिया विमर्शो नाम पश्चम बिन्दुः ·श्रीः आकाशविमर्शो नाम षष्ठो बिन्दुः अत्र प्रथमं पूर्वपक्षमुद्घाटयति-भो विद्वन् ! " आकाशशरीरं ब्रह्म इति श्रुतेः परब्रह्मशरीरत्वमाकाशस्य । अतः सन्त्यत्र खलु ब्रह्मलक्षणान्यच्छेद्य- त्वादीनि चित्त्वं विना । स्मर तावदेकत्राकाशे अस्ति घट इति–तेन तत्राकाशोऽवच्छिन्न एव भवति । तत्रान्यवस्त्वनवधानात् । तादृशानवधानं तावत् तत्राकाशाभावादेव हि । तथा च दृश्यते-जलमगन्युजकाचाने जलाननुप्रवेश:-तत्पात्रगर्भे वायोरस्तित्वात् । तदस्तित्वं तु तदा यदि कृतं छिद्रं पात्रपृष्ठे तद्द्वारा पात्रगर्भस्थवायुर्बहिरायातीति विज्ञायते त्वाच- प्रत्यक्षदर्शनात्-तदा तत्पात्रे मन्दं मन्दं जलाधिरोहणाच्च । एतेन पात्रगर्भ प्रथमं वायुना तदपगमानुरोधाजलेन चापहृत आकाश इति प्रतीयते । तादृशा- पहरणयोग्यत्वेन तस्य नाच्छेद्यत्वादयः संगच्छन्ते । अतस्तेषां कथं लक्षणत्वा- वगतिरिति चेन्नाय दोषः, तस्य निस्वयवत्वात् । तद्यथा-आकाशवददृश्योऽपि वायुर्घटे निरुद्धोऽन्यत्र नेतुं शक्यः न तथा आकाशः : किन्त्वाकाशे घटो नीयते- तदा घटमात्रं नीयते-तदवच्छिन्नाकाशस्तु तत्र तत्रैवावस्थास्यति न पुनर्वायु- वनेतुं शक्यः--निरवयवत्वादित्युक्तहेतोः। तस्मादच्छेद्यत्वादीनां लक्षणत्वमुप- पद्यत एव (आकाशविषये) । वायुजलाभ्यामुक्तपूर्वापहरणं तु स्वस्वावस्थितिमात्र- योतिताधाराधेयसम्बन्धमात्रं निरूपयत्याकाशतभिन्नयोरिति वेदितव्यम् । तथा च श्रूयते - " सर्वमित्याकाशे" (तै-उ) इति । न खल्वाधारापहरणं कुरुते सर्वत्राधेयवस्तु-~~अत उक्तापहरणमाभासमात्रमेव । एतादृशाभासापहरण- क्रियया मूलवस्तु तावन्नापहियते । किन्तु तथैवावशिष्यते पूर्णभागहारक्रियायां पूर्णमिवेति श्रुतिर्विदधाति-- (१) अच्छेद्यत्वादीनि :-" अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोध्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥' (भ-गी. २-२४) इत्युक्ताच्छेद्य. त्वादीनीत्यर्थः। .. 11 ·८२ . विमर्शामृते पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।। (छान्दोग्यम् ) इति । एतन्मन्त्रविवृतिरस्मदीय-भाष्यमुक्ताफले द्रष्टव्या- श्रीपूज्यपादशङ्करभाष्यसहिता । एतावना ब्रह्मशरीरत्वमाकाशम्योपपन्नम् । अतस्तत्प्रतीक 'पूर्ण' पर्यायत्वेन आकाशवाचक-शून्य स्व-आदयः शब्दाः प्रयुज्यन्ते “शून्ये गुणके जाते खंहारश्चेत्पुनस्तदा राशिरविकृत एव ज्ञेयः" (शून्यपरिकर्माष्टकम् ---- लीलावती) इत्यादिस्थलेषु । अतः पूर्ण नाम गगनं ब्रह्मशरीरमिति यावत् । अत एवास्मदीयभायमुक्ताफले ब्रमदृष्टान्तत्वेनोपयुक्तं गणितशास्त्रीयपूर्णम् । तस्य 'आकाशं गगन शून्यम् ' इति पर्यायपददर्शनाच्च । किञ्च उक्तापहरणमाभासमात्रमेव इति यदुक्तं तत्रोच्यते न ह्येतदपहरणं वास्तवम्-आभासमात्रमित्युक्तत्वात् । यथा पूर्णात्पूर्णोदञ्चनेऽपि पूर्णमव. शिष्यत एव-तथा आकाशस्थवस्त्वपगमे तत्राकाशोऽवशिष्यते न वस्तुना साकं गच्छति सङ्ख्याभाजकेन साकं सङ्ख्याभाज्यावयव इव । अतस्सर्वमपि जगत् नाम- रूपात्मकम् आकाशे तत्सत्तयैवावभासते न स्वतःसत्तया, मृत्सत्तया मृदि घटवत्- आकाशाभावे जगद्भानाभावात् । एतद्विज्ञानेन ब्रह्मभूयाय कल्पते जीवः । तथा च श्रूयते "सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति" (तै-उ) इत्यादि। अतो ब्रह्मशरीरमाकाश इति विदित्वा “वेदान्त विज्ञानसुनिश्चितार्था" इति श्रुतेः ; नृसिंहसाङ्ख्यदर्शन-भाध्यमुक्ताफलादिगणित(सावय)वेदान्त. दिशा निश्चित(अस्खालित्य)ज्ञानवांश्च भूत्वा मुक्तो भूयाज्जीव इत्याशास्महे । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याद्यन्वर्थसकलबिरुदावलीविराज- मानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिप्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते आकाशविमर्शो नाम " षष्ठो बिन्दुः (१) पूर्ण. शून्य-zero.

·श्रीः पूर्णापदार्थो नाम सप्तमविन्दुः प्रथमः कल्पः - - पूर्णपदस्य शून्यमित्यर्थोऽस्मदीयवेदवेदाङ्गेषु यत्र कुत्रचित् वर्तते वा न वेति सन्दिहानानां पण्डितप्रकाण्डानां विचिकित्सावारणायायमुपक्रमः । वृद्धयादैजित्यर्थयुग्मे वृद्धिर्युक्तो यथा तथा । ब्रह्मविन्द्वर्थयोः पूर्ण स्याद्भाषापरिभाषयोः ॥ किच्च पूर्णा पश्चात् " इति मन्त्रगतपूर्णापदं शून्यं (विन्) बोधयति । यथा-यद्यपि भाष्यकारैः (श्रीविद्यारण्यैः) “पौर्णमासी जिगाय" इत्यत्र मन्त्रखण्डे 'पौर्णमासी ' इति मन्त्रलिङ्ग 'जिगाय' इति पदेन जैत्रीत्वं चावेक्ष्य यज्ञवेदेः पुरस्तात्पश्चाच्च पौर्णमास्यभिमा निदेवता पूर्णपदवाच्या वर्तत इति पूर्णा पश्चात् ' इति मन्त्रार्थो वर्णितः ; तथापि वक्ष्यमाणार्थस्य तदविरोधि- त्वात् सोपपत्तिकत्वाच तद्ग्राह्यमेव, ब्राह्मणानुवादेन च अमायाः ज्येष्ठयसंपा- दनद्वारा तस्य तत्फल (पुरः पश्चात्पूर्णावस्थित्या यत्पूर्णिमायाः जैत्रीत्वरूपं यत् तत्फल)साधकत्वाच्च । अमायास्तावत्पूर्णिमाजनकत्वप्रसक्तेः पौर्णमास्यभिमानि- देवतापेक्षया तज्जनकस्य बलाधिकत्वात् तादृशवस्तुनैवाभिरक्षणं (पुरस्तात् पश्चाच्च रक्षणम् ) जैत्रीत्वहेतुत्वेन संपद्यते ; अत उच्यते पूर्णा नाम अमावा- स्येति । यतः पौर्णमास्याः वसुरूपकलामयत्वात् तादृशकलानामुत्पत्तिलयौ अमावास्यातः सम्भवतः तस्मात्पूर्णिमाया उपादानममावास्येति विज्ञायते यद्यस्मात्प्रभवति यस्मिश्च प्रविलीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् " (ब्र-सू-भा- १-१.२.५ इनि गारोने) (१) शून्यम्-zero.

·विमशामृते किञ्च ; यथा सूर्यादिग्रह कक्षा स्थितःच्चदेवताग्रहान् (सूर्यादीन् ) नीचा- भिमुखं चोदयन्ती नीचावधि-पश्चादाकर्षति स्वाभिमुखम् तथेयममावास्याधि- देवता शुक्लपक्षे पूर्णिमावधि चन्द्रबिम्वे कलारूपान् वसून् निवेशयन्ती तं (चन्द्र- बिम्बम्) चोदयति । पश्चात्कृष्णपक्षे स्वाभिमुखं तमाकर्षन्ती तद्गतकलासङ्गमनं करोति । स्वात्मनि कलालयं करोतीति भावः । तथा च श्रूयते-“निवेशनी संगमनी वसूनां विश्वा रूपाणि वसून्यावेशयन्ती" (ते-सं-३-५-१) इत्येवं व्यक्त- कलाः पञ्चदशापि उदयास्तमया (विकासमुकुलीभावा) वाप्नुवन्ति । षोडशी ध्रुवा महाकला सादाख्या पुनरव्यक्ता नित्या पूर्णव । पूर्णस्यापि (शून्यापरनामक- बिन्दोः) सङ्ख्यासु गणनावशादेव कलात्वसिद्धिः न तु सावयवत्वतः । नास्ति हि कलाना मिव सावयवत्वं पूर्णस्य (शून्यपदवाच्यस्य) । पूर्णस्य सङ्ख्यासु गणना यथा-दर्शपूर्णमासेष्टयोरुभयोरपि “इमामूर्ज पञ्चदशीं ये प्रविष्टाः ॥ इति पञ्चदशीत्वनिर्देशात् शुक्लकृष्णपक्षयोरुभयोरपि तिथीनां पुनः पञ्चदशीत्वप्रसिद्धेः । एककलायुतायास्तिथेः प्रतिपदिति- द्वियुताया द्वितीयेति-त्रियुतायास्तृतीयेति एवं पञ्चदश कलायुतायाः पञ्च- दशीति (पूर्णिमा उत अमावास्येति) एवं कलासङ्ख्याभेदेन तिथिभेदोपपत्तेश्च प्रतिपक्षस्य पञ्चदशकला वर्तन्त इत्यवश्यं वक्तव्यम् । तथा सति शुक्लपक्षप्रति- पदारभ्य एकैककलावृद्धया पञ्चदश्यां पूर्णिमायां पञ्चदशकलाः संदृश्यन्ते । कृष्णपक्षेऽप्येवं पञ्चदशावश्यं दर्शनीयाः, प्रदयन्ते यथा-कृष्णप्रतिपदि चतुर्दशैव कला विद्यन्ते-कृष्णद्वितीयायां त्रयोदश-कृष्णतृतीयायां द्वादश- एवमेकैककलापगमेन कृष्णचतुर्दश्यामेकैव कलावशिष्यते । तस्याप्यपगमे अमायाम् किमवशिष्यते ! शून्यापरनामकबिन्दुरेवावशिष्यते-... तदेव खल पूर्णम् । एवं शून्यबिन्दोः (पूर्णस्य) सङ्ख्यासु गणना सिद्धा। नम्य पूर्णस्य- तिथिजीवभूतकलाव्यपदेशेन पूर्णति रूपसिद्धिर्वाच्यलिङ्गवशात् । तद्वयपदेशा- भावे तिथि निष्पत्त्यभावः । अतस्तद्वयपदेशोऽवश्यंभावी । तयापि कलानामिव तस्या (पूर्णाया) वृद्धिहासौ न भवतः अपि तु न वर्धते कर्मणा नो कनी- यान् ” (बृ.आ-६-४.२३) इति श्रुत्युक्तलक्षणलक्षितब्रमण इव ध्रुवावमस्ति ।

·- सप्तमबिन्दुः एवं पूर्णा नाम अमावास्या कलेति सिद्धं लक्षणया अमावास्येति च । उक्तार्थस्सक्षिप्योच्यते श्लोकभङ्गया- शून्यादेकैकशो वृद्धिर्वसूनां पूर्णिमावधि । तथा च हसिमाऽमान्ते पूर्णाऽतस्सर द्विलक्षणा ॥ एवं पञ्चदशांशैस्तु कलावृद्धिक्षयौ-ततः । इमामित्यादिना पञ्चदशीत्वं पूर्णिमाऽमयोः ।। सेयममावास्या कृष्णपक्षनिष्ठतिथिसापेक्षया पञ्चदश्यपि पूर्णिमापेक्षया तु षोडशी भवति । अत इयं षोडशी कलेति व्यवहियते। न हि सन्ति कलाः षोडश, किन्तु पञ्चदशैव चन्द्रविद्यायाम् । अतः षोडशी कला पृथगस्तीति न अमितव्यम् । यथा एकमेव ब्रह्म प्रकृतिब्रह्मरूपेण द्वैतमिव भासते तथेयमपि पञ्चदशी (पूर्णिमा) षोडशी (अमा) भेदेन द्विधा भासते । सिद्धिर्भवति । मन्त्रशास्त्रेऽप्यस्त्यस्याः परा भट्टारिका षोडशी महानित्येति व्यवहारः। एतया अमावास्याधिष्ठाच्या षोडश्या कलया अमायां रात्रौ सोमो (महाकामे - श्वररूपः) रमत इति श्रूयते-- " सोऽमावास्याँ रात्रिमेतया षोडश्याकलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते" (बृ. आ. १-५-१४ काल- माधवीयम् १८२ पुटम्) इति । एवममायाः शून्यापरनामकबिन्दुरूपायाः पूर्णापदवाच्यत्वं सिद्धम् । अतः पूर्णा नाम शून्यापरनामकबिन्दुरिति च । तथा च सोमवृद्धवसिष्ठपितामहादिसिद्धान्तेषु अपि दरीदृश्यते। एवं पूर्णा- पदवाच्याभ्यां पुरःपश्चादवस्थिताभ्याममावास्याभ्यां मस्यते (परिमीयते) इति पौर्णमासीति रूपसिद्धिरिति सुशकम् । अत एतेनाद्वैत- (१) सा--अमा। (२) द्विलक्षणा= शून्य-पूर्ण-लक्षणद्वयवती । शून्यस्य निरषयवत्वात्पूर्णत्वं चोपपत्र --- अतः पूर्णा नाम अमावास्येत्यर्थः । (३) इमामित्यादिना-- इमामित्यादिमन्त्रेण । मन्त्री यथा-" इमामूज पश्च- दशी ये प्रविष्टास्तान् देवान् परिगृह्णामि पूर्वः। अग्निहव्यवाडिह तानावहतु पौर्णमास इपिरिदमेषां मयि । यथालिशमाहवनीयेऽन्वाधीयमाने जपति" इति । भामाचार्य .

·विमर्शामृते किञ्च पुरःपश्चादवस्थितयोः पूर्णिमाजनकयोरमावास्ययोबलादेव पूर्णिमाया जैत्रीत्वं चोपपद्यते-" पितेव पुत्रमभिरक्षतादिमम्' इति मन्त्रवर्णात् । इममेवाथ बोधयति 'पूर्णा पश्चात् ' इति मन्त्रः । लोके च पूर्णिमायाः पुरः पश्चाच्चामावास्यावस्थितिः प्रसिद्धैव इति प्रथमः कल्पः अथ द्वितीयः कल्पः पूर्णापदस्य शून्यमित्यर्थोऽवगम्यते ".पूर्णा पश्चादुन पूर्णा पुरस्तात् । उन्मध्यतः पौर्णमासी जिगाय" इत्येतन्मन्त्रार्थविचारणेन---- यथा--पूर्णाभ्याम् (अमावास्याभ्याम् ) पुरस्तात् पश्चादवस्थिताभ्यां मस्यते परिमीयत इति पौर्णमासीति रूपसिद्धेः पूर्णा नामामावास्येत्यवगन्तव्या अमावास्ययोर्मध्येऽवस्थानप्रसिद्विरपि पौर्णमास्याः । किञ्च एष मन्त्रस्सारस्वत इति-~-सरस्वती नामामावास्येति च श्रूयते हि-" सारस्वतौ होमौ" अमावास्या वै सरस्वती" इति श्रुतिभ्याम् । एतेनाय (मन्त्रः) अमावास्याधि- क्यतां प्रतिपादयतीति ज्ञायते । तस्मात्पूर्वोक्तपौर्णमासीपदरूपसिद्धिरुपपन्ना । अतः पूर्णा नामामावास्येत्यर्थः । अथ अमावास्या नाम शून्यम् इत्यों यद्यवगम्यते तदा पूर्ण नाम शून्यमित्यर्थः स्वयंपतिष्णुः । किन्तु तदवगमनं कथमिति चेदुच्यते-- यन्निरवयवं तत्पूर्णमुत शून्यं ब्रह्मवत् , सावयवस्य पूर्णशून्यत्वयोरनुप- पत्तेरिति पूर्णशून्यपदे निरुच्येते । ब्रह्मणः पूर्णत्वम् " पूर्णमद" इति मन्त्र- भाष्ये-शून्यत्वं पुनः असद्वा इदमग्र आसीत्" इति मन्त्रभाष्ये च प्रसिद्धमेव हि । अतः पूर्ण उत शून्य नाम निरवयवमिति सिद्धम् । अत्रा- मावास्यायाः कलाप्रवृत्तिसमाप्त्योः सन्धाववस्थितायाः कुहूकालमात्रस्वरूपायाः कलारूपावयवशून्यत्वात् शून्यत्वम् --- निरवयवत्वम् --~-अत एव पूर्णत्वं चोप- पन्नम् । एतेन पूर्ण (पूर्णा) नाम कलाशून्यं बिन्दुमात्रावस्थानमेव अमावास्येति सिद्धम् । एवमेवाहेष्वपि निरवयवं शून्य पूर्णपदवाच्यं भवति ।

·सप्तमबिन्दुः ननु अमावास्यापरिमितेमध्यममानेन किश्चिदनाधिकषष्टिघटिकापरि- माणत्वे कुहूकालपरिमितत्वं कथमुपपन्नमिति चेदुच्यते-अत्रामावास्यायाः कुहू- कालपरिमितत्वं सन्धिरूपाया एव न तु तिथिगणितायाः। तस्याः पुनः षष्टिघटिकाप्रमाणत्वम् सन्धौ यजेत" इत्यत्र सन्धिम भितो यजेतेतिवदुप- पद्यते । एतत्कुहूकालपरिमितामावास्यायामव्यक्तैव विद्यते कला । सैव षोडशी-ध्रुवा-महाकलेति च श्रूयते बृहदारण्यके (१-५-१४)। अस्याधि- ष्ठात्री महात्रिपुरसुन्दरी इति मन्त्रशास्त्रे प्रसिद्धम् । इति द्वितीयः कल्पः इति श्रीवैद्यवल्लभ- राज्ञीवेङ्कटाचलपतिप्रसादमहाग्निचिद्यज्वकृतिषु विमर्शामृते पूर्णापदार्थो नाम सप्तमबिन्दुः ·श्रीः निन्दापवादो नाम अष्टमबिन्दुः न निन्दति कचिद्वेदो यत्किञ्चिदपि वस्त्वहो। नमकप्प्याय चेत्या दिवचनैरुत नन्दति ॥ १ ॥ स्तौति मानुषदेहस्य प्रयोजनमपीदृशम् । इत्याद्योपासनां तदुपस्थे विदधाति च ॥ २ ॥ तत्प्रतिष्ठेत्पयासीतेत्यादिना तादृशं वपुः । कथं न्यङ्काकरं दिव्यभावव द्विदुषां मते ॥ ३ ॥ पशुभावदृशां तावत्स्यादेषा न्यऋतिम्ननौ । तबुद्धौ ब्रह्मभिन्नं च वन्त्वन्यत्परिदृश्यते ।। ४ ।। तदासौ द्वैतपाशेन बद्धोऽतः पशुभाववान् । दिव्यभावेन यः पश्येदैक्यं तु जगदात्मनोः ॥ ५ ॥ मृद्धटेक्यमिवान्योऽसी द्वैतपाशाद्विमुच्यते । मृत्सत्ताऽभिन्नसत्ताको घटस्तस्मात्तदैक्यता ॥ ६ ॥ यथ! वाचारम्भणमित्यादि श्रुत्या मृद्घटयोः पृथक् । दर्शिते वस्त्ववस्तुत्वे तस्मादक्यं तयोध्रुवम् ॥ ७ ॥ अस्यायमर्थ:-" वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् " (छा-उ. ६-२.४) इति श्रुत्या वस्तुनो नामरूपे वागारम्भणमात्रे भवतः न तु (१) इत्यादिवचनैः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमः" इत्यादिनमकपाठः। (२) ईदृशम्-“शरीरं मे विचर्षणम् । जिला मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् ।" (तै-उ-शीक्षावल्ली) इत्यादि । (३) तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत-" अथ देवीः प्रातिरमृतमान्द इत्युपस्थे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत " (तै-उ)। na ·। अष्टमबिन्दुः पारमार्थिके-तयोरवस्तुत्वात् वस्तुतः मृदः पृथक्कमशक्यत्वाच्च । यथा मृदि समुत्पादितो घटः घटशब्दतदाकृतिभ्यां व्यवहृतोऽपि कार्येषु (जलाहरणा- दिषु) अशक्यं भवति मृद्रूपवस्तुतः पृथक्कर्तुम् । श्रूयतामुदाहरणम्- पान्यावासाते रामकृष्णौ। तावेकत्र समाविष्टौ । अन्योन्य भावितौ च स्नेहभावेन । अथ संप्रेप्सतोः पाकं घटीचिन्तानुकल्पिता। तदा रामोऽवदन्मन्दं मृदस्तीति मदन्तिके। कृष्णस्तु कुर्वे घटमिति च । तेन (कृष्णेन) निर्वर्तितश्च घटः पाकोऽपि । तौ समं भुक्तवन्तौ । यत्किञ्चिद्धेतुना पश्चात्स्पर्धमानौ परस्परम् । मन्मृदं मम देहीति रामेण कलहः कृतः । अभियोगश्च, कृष्णोऽथ प्राडूविवा- केनाहूतो विचारितश्च । अथावदत् प्राइविवाकः मृदधिकारी राम इति, अत- स्तत्तस्मै दीयतामिति च । तदा बभाण कृष्णस्तु तत्रास्ते मत्कृतो घटः इति । तदाक्षदर्शकोऽप्याह गृहाण तावत् त्वत्कृतं घटमिति । तदा तद्धटमादातुं कृष्णेन किमु शक्यते ? न हि शक्यं भवति । अतो व्यवहारोपयुक्तो घटः प्रत्यक्षपाकादिकार्यकरणमपि न हि पृथक्कतुं शक्यते मृद्वस्तुनः ; तस्य (घटस्य) अवस्तुत्वात् । वस्तुत्वं नाम स्वतःसत्ता विशिष्टत्वम् । एवमेव प्रत्यक्षमपि (व्यवहारयोग्यपि) जगत्-ब्रह्मणः पृथक्कर्तुमशक्यं भवति स्वतःसत्ताऽभावात् । यद्यस्ति वस्तुत्वं जगति तदा रामकृष्णसम्बन्धिनोः रज्जुघटयोोंगेन कूपाज्जलम- द्धृत्य पश्चाद्विवदमानयो रामकृष्णयोः स्वं स्वं रज्जु घटं च शक्यं ताभ्यामा- दातुम् । न तथा शक्यते पृथक्कर्तुं जगद् ब्रह्मणः किन्तु सदात्मना भवितुं शक्यम् जगत्, तस्य (जगतः) ब्रह्मसत्ताऽभिमसत्ताकत्वात् । अत एवोक्तं श्रीमद्भाष्यकारैः (शङ्कराचार्यैः) “ सदात्मना सर्वव्यवहाराणां सर्वविकाराणां च सत्यत्वं-स्वतस्त्वनृतमेव” इति । एतेन यथा मृद्धटैक्यम् तथा ब्रह्मजगदैक्यं दिव्यभावशा सिद्धयति, न पशुभावदृशेति श्लोकार्थः । ननु “यो वाऽयथादेवतं यज्ञमुपचरत्या देवताभ्यो वृश्च्यते पापीयान् भवति " (सै-सं-३-२) इति श्रुतिः अयथादेवतपदेन देवताबहुत्वम्-तत्- 12 ·विमर्शामृते -- देवतोचितविभिन्नकर्म च “ यो यथादेवतम्" इत्यादिना विषित्मती अभेदप्रति- पत्त्या कृतं कर्म पापहेतुकमिति विदधाति हि। तम्माद्भेदप्रतिपत्तिरेव कर्त- व्येति श्रुत्यभिसन्धिरिति चेन्नार्य दोष:-तच्छ्रुतेः कर्मकाण्डोदितत्वेन केवला- विद्यामग्नजीवपरत्वात् । तेषामवश्यं विधेया हि कर्मसक्तता चित्तशुद्धयर्थम् , यद्विना न हि मोक्षोपलब्धिः । अत एव स्मयते-- न बुद्धिभेदं ननयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् " (भ-गी-३-२६) इति । अतोऽभेदधियैव जगद्ब्रह्मणोरेक्यं विभावयन, न निन्द्याद्यत्किञ्चिदपीति विदां- कुर्वन्तु महान्तः । अतो न निन्द्याद्यत्किञ्चिदपि नास्त्यात्मनः परम् । यदि निन्दति तत्सर्वमात्मानमुपपद्यते ॥ ८ ॥ इति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याद्यन्वर्थसकलविरुदावली विराज- मानश्रीविद्याशकरपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरनगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिष्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते निन्दापवादो नाम अष्टम विन्दुः ·-- धीः वैवाहिकांशविमर्शो नाम नवमबिंदुः तत्र प्रथमं सापिण्ड्यनिरूपणम् एकाङ्कः सप्तभक्तश्चेद्दशाद्याः प्रयुतावधि । चन्द्राब्धिकरनागेषुसप्तांशाः शुक्रमापकाः ॥ १ ॥ एकाङ्कः--एकसङ्ख्यारूपः । स तावत् कूटस्थशुक्रप्रतीकत्वेन पूणे- काङ्कत्वमायाति । सप्तभक्तश्चेत्---सप्तसङ्ख्यया यदि विभक्तः-तदनन्तरागत- दशादिप्रयुतान्तषट्स्थानेषु क्रमेण १-४-२-८-५-७ इतीमे भवेयुरकाः। ते यथाक्रमम् पुत्रपौत्रादिषट्पुरुषावस्थितकूटस्य शुक्रं मापयन्ति । यथा-पुत्रे कूटस्थशुक्रमेकदशांशपरिमितमिति-पौत्रे चतुश्शतांशपरिमितमित्यादिना । सत्येवं सप्तमे पुरुषे सप्तप्रयुतांशपरिमितं कूटस्थशुक्र लक्षयतीय भागहारक्रिया। तदावशिष्यते तावदेकः प्रयुतांशः । तेन पुनरपि पुरेव भागहारक्रियाचक्रमा- वर्तते । अत उपरतमेतावता । तस्मादभूत्सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् । ननु एकाकस्य को विधिः सप्तैव भाजक इति चेदुच्यते-" सूर्यो- मरीचिमादत्ते । सर्वस्माद्भुवनादधि" इति श्रुत्या निरूपितं जगदुपादानकारणं सूर्यमरीचिरिति । सा सप्तधैव विभक्ता आरोगादिभिः ("औरोगो भ्राजः पटरः पतङ्गः। स्वर्णरो ज्योतिषीमान् विभासः ।" इति श्रुतिप्रसिद्धैः), ते . परिदृश्यन्ते चेन्द्रधनुषि । तेषामृषित्वं च श्रुतिविधत्ते “ षडद्यमा ऋषयो देवजा" इति । त एव कश्यपाद्याः (कश्यप अत्रि-भरद्वान-विश्वामित्र- गौतम-वसिष्ठ-जमदमि इति संज्ञकाः) इति स्मर्यन्ते स्मृतिभिः । तेषामन्यो- न्यानुप्रविष्टत्वात् तज्जनितपुरुषस्यापि सप्तर्षिमयत्वम् । तथापि स्वस्वाधिक्यर्षि- (१) शुक्रमापका:-अत्र शुक्रपदेन तनिष्ठशक्तिः (capacity) प्रात्या न तु भौतिक द्रव्यम् । (२) मारोगः-एते आरोगाद्याः सप्त क्रमेण आङ्ग्लभाषायाम्-violetindigo-blue-green-yellow-orange-red fa sfact: । तेषां सङ्केतनाम Vibgyor इति।

·२२ विमर्शामृते नाम्ना तत्तद्गोत्रनिष्पतिः । तत्सम्बन्धित्वेन भौतिकपिण्डस्यापि तदबधिकत्वम् । अत एव अग्निचित् सप्त पुरुषानभिकाङ्क्षति । तथा च श्रयते “ कस्मै कम मिश्चीयत इत्याहुः । सप्तमा पुरुषानुपजीवानिति वा अग्निश्चीयते ।" (ते-सं-५-५-२-१०) इति । अतः पुरुषप्रतीकैकाकस्य विभजन सप्तसङ्ग्ययैव कर्तव्यमिति राधान्तः । इममेवाय वक्ष्यति- तस्मात् षडेव पुरुषाः सप्त स्युः कूटगेन ते सापिण्डयचक्रमेव स्यात् शेषादावर्तते पुनः ॥ २ ॥ पुनरावर्तनं तावत् मण्डलस्यैव न समरेखाया:-अत एतस्य (भागहारलब्धस्य) मण्डलसम्बन्धित्वं निरूपयति- ऐतद्विशिष्टपूर्णाङ्कत्रयसन्ताडितो यदि । व्यासस्स्यात्परिधिस्तस्मात्सापिण्डय चक्रतोलितम् ॥ ३ ॥ अथ पुत्रपौत्रादिषु षट्पुरुषेषु पूर्वपूर्व प्रति उत्तरोत्तरस्य दाशत्वं निरूपयति- पितुः पुत्रो दशांशः स्यादेशास्यामिति मन्त्रतः । तस्मादिदं स्याद्गणितं सापिण्ड्यपरिमापकम् ॥ ४ ॥ अथ व्यासगुणकस्थत्रिपूर्णाङ्कनिष्पत्तये कूटस्थस्य त्रिपूर्णाङ्कत्वं निरूपयति कूटम्थे तु त्रिपूर्णाङ्कभावो वैस्वादिसाधितः । एवं परिधिवत्पूर्ण सा पिण्ड्यं तु पुरोदितम् ।। ५ ।। - 29 7 (ग) (१) तवधिकत्वम्-तत्सप्तपुरुषावधिकत्वम् । सप्तमपुरुषावधि व्याप्तिमानय भौतिकपिण्ड इति भावः । तदेव दर्शयति सप्तविभजनक्रिया एकाकस्य । (२) एतद्विशिष्ट (३) दशास्यामिति-" दशास्यां पुत्रानाघेहि पतिमेकादा अधि" इति वैवाहिकमन्त्रः। (४) घस्वादिसाधितः-वसुरुद्रादित्यरूपावस्थितिवर्णिता वेदे पुरुषस्य । अतस्तस्य त्रिरूपत्वम् तेन त्रिसङ्ख्याप्रतीकत्वं च । किञ्च . त्रीणि वाब रेसि पिता पुत्रः पौत्रः" (ते-सं-५-६-२-३३) इति च श्रुतेरपि , ·नवमविन्दुः अथोक्तार्थोपबृंहणाय बिन्दुविमर्शन निरूपयति-.. मनःषष्ठेन्द्रियोस्राम्तु सपष्टित्रिशतोन्मिताः । बिन्दोरंशाश्च तस्मात्तत्तुलितानीन्द्रियाणि हि ॥ ६ ॥ नःषष्ठेन्द्रियोस्रा:-मनःषष्ठं येषां श्रोत्रादिपञ्चेन्द्रियाणां नि तथोक्तानि । तेषां उस्राः-मयूखाः । सपष्टित्रिशतसंहिता:-३६० सङ्ख्यापरिमिता इति भावः । तथा चोक्तं सौन्दर्यलहर्याम् (१४)- क्षितौ षट्पञ्चाशत् (५६) द्विसमधिकपञ्चाशदुदके (५२) हुताशे द्वाषष्टि(६२)श्वतुरधिकपञ्चाशदनिले (५४) । दिवि द्विष्षट्त्रिंशत् (७२) मनसि च चतुष्पष्टि(६४)रिति ये मयूखास्तेषामप्युपरि तव पादाम्बुजयुगम् ॥” इति । नन्वत्र मनसश्चन्द्रजन्यत्वात्-चन्द्रस्य षोडशकलामयत्वाच्च जन्यजन- कयोरभेदाध्यवसायेन मनसश्च चन्द्रवत्षोडशमयूखा इति वक्तव्ये चतुष्पष्टिरिति यदुक्तं तदसदिति चेन्नायं दोषः तस्य मनोबुद्धयह कारचित्तरूपेण चतुर्धा विभक्तत्वात् उक्तमुपपन्नं भवति । एतेन- क्षितिश्चापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥" इति गीतोक्ताः प्रकृतयः परामृष्टा भवेयुः मनःषष्ठेन्द्रियपदेन । तस्मादिदं सर्व समवृत्तसाध्यम् जडमेवेति मत्वा दीर्घवृत्तसाध्यां जीवभूतां चित्प्रकृति स्मरन्ति पूज्यपादाः 'तेषामप्युपरि तव पादाम्बुजयुगम् ' इति । एतत्पाद- युगमग्रे परमेश्वर्याः जडचिदात्मकमेव । पश्चाज्जडप्रकृतिवादः पुनरष्टधा भिन्न इति भावः । बिन्दो:-बिन्दुरूपनिष्कलवृत्तस्य-अस्य सृष्टिहेतुभूत- त्रिज्यारूपकलाशून्यत्वान्निकलत्वम् । तथा विधनिष्कलवृत्तस्य अंशाश्च सषष्टि- त्रिशत(३६०)सम्मिता इति पूर्वेणान्वयः । तस्मात्-तस्मात्कारणात । तत्तुलितानि-तद्विन्दुसमानि इन्द्रियाणीति भावः । हीति संमतिः । - ·विमर्शामृते तदर्घजीवासृष्टं तु जगदेतज्जडात्मकम् । सममण्डलमेवैतत्सजीव दीर्घमण्डलम् ॥ ७ ॥ तदर्धजीवासृष्टम् -- तत्सममण्डलरूप बिन्दोः स्थाणुरूपस्य निष्कलस्य परमात्मन: - योऽर्षभागः षड्रराश्यात्मकः तज्जीवा तन्नारीस्थानीयज्यारूपा व्यासात्मिकेति भीषः । तया सृष्टमेतत् जगत् । जदात्मकं तु-महात्मक- मेव । तुरवधारणे । इति प्रथमा सृष्टिः। तदनुप्रविष्टा जीवप्रकृतिः माया- प्रतिबिम्बितचिदाभासरूपा-इयमेव भगवद्गीतोक्तपराप्रकृतिः जीवरूपा। तथा चोक्तम्- "जीवभूतां महाबाहो प्रकृति विद्धि मे पराम् ।" इति। एतदनुप्रवेशस्तु श्रुत्यैवोपदिष्टः " अनेन जीवनात्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छा-६-३-२) इति। एतद्दीर्घवृत्तीयगणितसाध्यम् । अनेनैव सर्वभूतनातं चेतनवद्भवति । दीर्घवृत्तं नाम त्रिनाभिचक्रम् । तथा च श्रयते " त्रिनाभिचक्रमजरमनवम् । येनेमा विश्वाभुवनानि तस्थुः" (चित्तिपश्भः) इति । एतत्सर्व मनसि निघायैवोक्तम्-सममण्डलमेवैतत्सजीवं दीर्घमण्डलम्- इति । अत्र अर्धजीवापदेन अर्धनारीश्वरः स्मार्यते । पौराणिकदृशा सोपा- धिकः । तदाप्ययमेवार्थः यतः निर्गुणपरब्रह्मरूपाद्विन्दोरेव सगुणा मायारूपिणी रेखा समुत्पन्ना इत्यनुक्ता न पार्यते । विन्दुनिर्गुणत्वं पाश्चात्यानामपि संमतम् तस्माद्रेस्वोत्पत्तिश्च । अत्र निर्गुणात्मगुणोत्पत्तिराश्चर्यकारिणी तस्मादृष्टपूर्वत्वात् लोके निरुपमा च । अत इयं मायापदेन व्यवहृता। एतवर्णनं मण्डनार्येण मानसोल्लासे "नासती विद्यमाना बाध्यमान न वा सती" इत्यादिग्रन्थेन कृतमेव । तथापि सर्वानुभूतेयं मायाऽविद्याऽपरनाम्ना। यथा निर्गुणसुषुप्तेः सगुणजाग्रदवस्थापत्तिः प्राणिनः । उक्तं चैतद्भाप्यकारैः छान्दोग्याष्टमाध्याये (१) अर्धजीवा-radius. (२) बिन्दुनिर्गुणध-a point is a position with out magnitude इति बिन्दोनिराकरना । (३) तस्माद्रसोर पत्तिः-a line is a train of points इति चिन्दोः रेखोत्पतिः ·नप्रविन्दुः जीवम्य सुषुप्तेः जाग्रत्म्वप्नावस्था प्रति गमनम्--अविद्याकामकर्मवीजम्य ब्रह्मविद्याहुताशादाहनिमित्त मित्यवो चाम " (छा. भा. ८.६.३) इति । एवं सर्वानुभूतापि न ज्ञायते केनापि । उक्तश्चास्याः महिमा- " ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति । (देवीसप्तशती) इत्यादिना। एतादृशमायास्थानीयरेखारूपत्रिज्या-बिन्दुपार्श्वद्वयवर्तिनी चेद् पैङ्ख्या भवति । बिन्दोः प्राक्प्रत्यक्प्रवृत्तिरूप-श्री-ही-बीजाधिष्ठानभूतवामदक्षपार्श्वद्वय- सद्भावात् । तथा च श्रूयते " हीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ। अहोरात्रे पार्श्व" इति । तत्पार्श्वद्वयस्यापि सगुणत्वाद्विन्दुत्पन्नरेखायाः तदुभयपार्श्वव्यापिनीत्वं षडज्यात्वं चोपपन्नम् अतस्तस्याः पौराणिकोक्तार्धनारीत्वं च । ननु बिन्दोः ब्रह्मप्रतीकत्वात् “अनन्तरमबाह्यम् " अनन्तरमबाश्यम्" इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मणः पार्थाभावप्रतीतेश्च कथं बिन्दुपार्थसिद्धिरिति चेन्नायं दोषः । अणोरणीयान् ” इति ब्रह्मणोऽणुत्वभावनया तत्सिद्धेः । एवमुक्तषड्ज्यातः जडसृष्टिः । अत-एतत् -दीर्घषड्ज्ययोरन्तरमेव जीवप्रकृतिसूचकम् । इदं पुनः स भूमि विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् " इति श्रुतिखण्डेन दर्शितम् । अत्र समदीर्घवृत्तीयगणितयोः फले जडचिदात्मके भवतः । अत्र जडात्मकत्वं नाम सर्वदाऽव्यभिचरितत्वं तद्भिन्नं चिदात्मकत्वम्। अनयोः प्रथम समवृत्तीय अपरं दीर्घवृत्तीयमिति विवेकः । एवं षड्ज्या सकार्या निरूपिता । ससप्तांशत्रिन्न षडज्या म्यादेव सममण्डलम् । तज्जीवांशी जगन्मातुः द्वितीयं पदपङ्कजम् ॥ ८ ॥ ससप्तांश त्रिनषड्ज्या-सप्तांशविशिष्टत्रिभिः गुणितव्यासः । सममण्डलमेव- समवृत्तमेषं । स्यात् इत्यन्वयः । तज्जीवांश:-तत्सममण्डलानुप्रविष्टनीवांशः (१) त्रिज्या-राशिवयसनिता ज्या (radius) (२) षडज्या-पाशि- जमिताज्या (diameter) ·विमशामृते तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् " इति श्रांतासद्धो जीवांशः। दीर्घमण्डलगत- जीवांश इति यावत् । जगन्मातु:--. श्रीपरमेश्वर्याः । द्वितीय पदप भवति । आकृप्याकर्षकधर्माश्रयत्वेन सजीवत्वमुपपद्यते दीर्घवृत्तस्य । तत्सत्तयैव सर्वाणि चरन्ति भुवनानि च । साऽणु प्रर्भेऽपि संदृष्टा परीक्षकपरीक्षणेः ॥ ९ ॥ तत्सत्तयैव-तज्जीवसत्तयैव । सर्वाणि भुवनानि--ब्रह्माण्डानि । चरन्ति- सञ्चरन्ति । सा-जीवसत्ता । अणुगर्भेऽपि । परीक्षकपरीक्षण:-अद्यतनका लिक- पाश्चात्य विद्वद्भिः कृतपरीक्षणैः । संदृष्टा-आग्नेयजलीयतेजसाण्वोः माकृष्या- कर्षकत्वरूपेण दृष्टेति भावः । अथ गोत्रतत्प्रयोजननिरूपणम्- बीजस्य वप्ता पुरुषः क्षेत्रं युवतिरीरिता । तैतेजोऽसृजतेत्यादिश्रुतिनिर्दिष्टतेजसः ॥ १० ॥ कणेभ्यो भिन्नसङ्ख्येभ्यः नानाजातिसमुद्भवः । सूर्यो मरीचिमादत्त इत्यादिश्वारुणी श्रुतिः ।। ११ ।। ब्रूतेऽर्थमिममेवैतत्तेजसो मुख्यरश्मयः । आरोगाद्यास्सप्त तेषामषित्वं चात्र दर्शितम् ॥ १२ ॥ (१) आग्नेयजलीयतैजसाण्योः–पञ्चीकृतामिमहाभूताण्वो रिति भावः । अनयोः क्रमेण electron, proton इत्याङ्ग्लनामनी भवतः । (२) तत्तेजोऽसृजत-छान्दोग्योपनिषदुक्तमेतत् । ३) कणेभ्यः-अंशेभ्यः। जगदुपादानभूतेभ्य इत्यर्थः। तथा च भूयते सूर्यो मरीचिमादत्ते” इति । एते कणा: chromosoines नाम्ना तर्किता भवेयुः । (४) सूर्यो- “सूर्यो मरीचिमादत्ते-सर्वस्माद्भुवनाद धि" इति अरुणम् । (५) आरोगाद्या:-"आरोगो भ्राजः पटर: पतः। स्वर्णरो ज्योतिषीमान् विभासः" इत्यरुणोक्तसप्तरश्मयः। (६) ऋषित्वम् -" षडद्यमा ऋषयो देवजाः" षडद्यमा ऋषयो देवजाः” इति अरुणश्रुतौ इशितं ऋषित्वम् । (७) मत्र-अरुणश्रुतावियर्थः । .. .. . :

·नयबिन्दुः तेषां जगदुपादानकारणत्वान्न नाशनम् । आसृष्टेः ; तद्भवत्वेन गोत्रस्याप्यविकारिता ॥ १३ ॥ काश्यपादेस्तदुच्छिष्टं सापिण्डयक्षयकर्मणि । भतो जीवप्रकृतिजं गोत्रं पितुरनश्वरम् ।। १४ ॥ नश्वरं सप्तमे स्थाने सापिण्डयं मातृसम्भवम् । जडप्रकृतिकल्पेन पिण्डस्य क्षतिसम्भवः ॥ १५ ॥ प्रयुते सप्तमे स्थाने तथा सप्तमजन्मनि । अक्षमालान्त्यवर्णत्वं नष्ट साभूदरुन्धती ॥ १६ ॥ तथोपनयनं शूद्रक्षेत्रजस्यापि सप्तमे । एवं दोषो विनष्टस्स्याद्गुणो वा सप्तमे पदे ॥ १७ ॥ पिण्डजः; गोत्रसम्पत्तिस्त्वामृष्टिस्थायिनी ततः । असमानार्षजां कन्यामसपिण्डां यवीयसीम् ।। १८ ॥ (१) उपादानकारणत्वात्-समवायिकारणत्वात् । “ यत्समवेत सत् कार्य- मुत्पद्यते तत्समवायिकारणम्" इति कार्यस्य कारणसमवेतत्वदर्शनादिति भावः । (२) तद्भवत्वेन-आरोगादितत्कारणजन्यस्वेन। आरोगादीनां क्रमेण कश्यपादि- नामभिः (कश्यप-अत्रि-भरद्वाज-विश्वामित्र-गौतम-वसिष्ठ-जमदग्नि इति सप्तनामभिः) प्रसिद्धत्वेन-तज्जन्यप्राणिप्रवरानुशासने “ अगस्त्याष्टमानां सप्तर्षीणां प्रवराण्यनु व्याख्या- स्यामः इति समुद्देशवाक्य निर्दिष्टत्वाच गोत्रस्य तद्भवत्वमुपपन्नम् । (३) काश्यपादेः काश्यप-भारद्वाज-आत्रेय इत्यादिना प्रसिद्धगोत्रस्येति भावः । (४) तदुच्छिष्टमयदवशिष्यते सापिण्डयक्षयनिरूपणोपयोगिनि कर्मणि (सप्तसङ्ख्यया एकाविभजनरूपकर्मणि) प्रयुतस्थाने एकसङ्ख्यारूपं तदित्यर्थः । तदेवोच्छिष्ट- मनश्वरतया अवशिष्टमित्यर्थः । (५) सापिण्ड्यम्-आङ्ग्लभाषायां genes इति तर्कितोऽयं विषयः । (६) साभूदरुन्धती -एपा पुराणप्रसिद्धा कथा मनुस्मृतावपि च सूचिता । " (वसिष्ठः) रेमे चण्डालकन्यया" इति । (७) तथोपनयनम्-एष उपनयनविभिः स्मृत्यन्तरे दर्शित: “जात्युत्कर्षो युगे झेयः सप्तमे पचमेऽपि वा। व्यत्यये कर्मणां माम्य पूर्ववच्चाधरोत्तरम् ॥" (याश- बल्क्यस्मृति:-१.९७) इति । 13 ·विमशामृते e- निवहेदिति घुष्यन्ति स्मृतयस्तस्यकारणम् । वक्ष्ये तत्सावधानेन शृणु वत्स विमत्सरम् ।। १९ ।। प्रकाशो विद्युतोर्योगाद्भवेदेव धनर्णयोः । तथा विभिन्नगोत्थदम्पत्योोगतः सुधीः ॥ २० ॥ गोत्रस्य तैजसत्वेन विद्युत्साम्यं निदर्शितम् । सापिण्डवं यदि दम्पत्योः सन्निकृष्टं सेरुक्फलम् ॥ २१ ॥ पौनःपुन्योप्तसस्यस्य फलमेकक्षिताविव । तैयोस्तु भूतसाम्या द्धि तज्जातफलफल्गुता ॥ २२ ॥ विनिश्चितेयं पाश्चात्यविद्वद्भिश्च परीक्षणैः । तत्पुत्रसुखवाञ्छा चेत्सापिण्डयोपयमं त्यजेत् ॥ २३ ॥ तथा सगोत्रपत्नी च पुत्रविज्ञानकाङ्क्षया । एवं सगोत्रसापिण्डयफलं ज्ञात्वा चरेद्बुधः ॥ २४ ॥ अथासवर्णविवाहफलितविमर्शः चातुर्वण्यं मया सृष्टम् ' इति गीतानुशासनात् । सत्त्वादितारतम्येन सन्ति वर्णा वरावराः ॥ २५ ॥ तुल्यवर्णमपत्यं स्याद् दम्पत्योस्तुल्यवर्णयोः । पूर्णाङ्कान्योन्यगुणनात् लब्धं तजातिजं यथा ॥ २६ ॥ अथ स्त्रीसत्त्वस्य प्रकाशत्वमात्र निरूपयति- दीपं तु जनयेद्दीपो न तथा ज्योतिरिङ्गणः । व्यायेदाश्रितं किन्तु नारीसत्त्वं च तत्तथा ॥ २७ ॥ वरायामधिकं सत्त्वं तारतम्यक्रमात्स्त्रि यि । तदल्प व्यञ्जयेत्स्वस्थं सूक्ष्मदर्शकवदन ॥ २८ ॥ (१) सरुकफलम् - रोगयुक्तफलम्। अत्र दम्पत्योः फलं नाम सन्तान इत्यर्थः । (२) तयोस्तु भूतसाम्यात्तयोः सम्यक्षत्रयोः । भूतसाम्यान् अवस्थित. महाभूतसाम्यात् । एतादृशावस्थितिरेव सापिण्ठय तस्मादित्यर्थः । (३) तुम्यवर्णमासम् -उदाहरणम् 3-3-16 हस्यादिकन ।

·नविन्तः अतो विलोमापत्यम्य राजसं वाऽथ तामसम् । ययातेर्देवयान्यां तु जातापत्ये विवाधिकम् ।। २९ ।। शर्मिष्ठायामपत्यं तु सवर्णायां गुणोत्तरम् । अतो विवाहे शुभदं सावर्ण्यमुभयोः सदा ॥ ३० ॥ गणितेनाप्ययं सिद्धो विषयो गाहतां सुधीः । . वर्णेषु सत्त्वसम्पत्तिः धर्मपाव्यवस्थया ॥ ३१ ॥ यथा यथा संत्त्ववृद्धिस्तमसश्च क्षयम्तथा । अतो व्युत्क्रमसापिण्ड्याल्यो लोको गुणाधिकः ॥ ३२ ।। आदितः क्रमतः सप्त पञ्चव्येकांशसंमितम् । सत्त्वं ; तत्पूर्णतां याति द्वधैब्धिषजन्मभिः क्रमात् ॥ ३३ ॥ कृतादिचतुष्टये कालपरिमितिरिव वर्णचतुष्टये सत्त्वगुणपरिमितिः धर्मपाद- व्यवस्थयाऽभवदिति एकत्रिंशश्लोकेन सूचितम् । अतो जन्मप्रतीकैकदशादिस्थानेषु एक विसृजेत् तस्य सर्वसामान्यात् । अवशिष्टषट्सु द्वाभ्यां द्वाभ्यामेकैकः सत्त्वपादः सम्पाद्यते । तेन द्वितीयादि- वर्णानां स्वस्वावस्थितसत्त्वगुणपूरणाय क्रमेण द्विचतुःषड्जन्मावश्यकता सम्भव- तीति तात्पर्यार्थः । यथा-प्रथमस्य पूर्णसत्त्वात् एकस्थानस्थो भवति । द्वितीयस्य पादोनसत्त्वात् स तावद् द्विजन्मभ्यां प्रथमो भवति । तृतीयस्य अ| नसत्त्वात् स पुनः चतुर्जन्मभिः प्रथमो भवति । चतुर्थसत्त्वस्य त्रिपादोनत्वात् तत्पूरणाय षडपेक्ष्यन्ते जन्मानि इति भावः । 1 1 1 (१) सत्ववृद्धिः-वृद्धयुदाहरणम् :- (1) x = = (2) - - 1 (8) x = । एवमुत्तरोत्तरवृद्धिः पूर्णाङ्कयोगतः। (२) क्षय:-क्षयोदाहरणम् : - (1): x- उत ix+ = = it (2) 1 x 1 = = :- एवमुत्तरोत्तरक्षयः अपूणाङ्कयोगतः। मनुस्मृति. रप्येवमाह। एवमेव वरावरवर्णविवाहे फलितं द्रष्टव्यम् । (३) अब्धि-4 ·१०० विमर्शामृते इति खल अत्र कर्म अथ वधूवरसङ्कल्प विमर्शः- आवाभ्यां कर्माणि कर्तव्यानि प्रजाश्चोत्पादयितयाः वधूवरसङ्कल्पः । अस्मिन् द्वे कार्य-कर्मकरणं प्रजोत्पादनमिति । नाम धर्म एव न लौकिकम् । “धर्मप्रजासम्पत्त्यर्थ स्त्रियमुद्हे " इति प्रथमत एव कृतवरसङ्कल्पात । लौकिकर्मणां पुनः निद्राहारविहारादीनां निसर्ग- सिद्धत्वेन वैदिकेऽत्राप्रसक्तेश्च----विवाहस्य विधिचोदितत्वेन वैदिकत्वमुप- लभ्यते हि । यथा-" आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सी:" इति, " जायमानो वै ब्राह्मण स्त्रिभिर ऋणवा जायते ब्रह्मचर्यण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः” इति । अर्धो ह वा पप आत्मनस्तम्माघजायां न विन्दते नैतावत्प्रजायते असर्वो हि तावद्भवति । अथ यदेव जायां विन्दते अथ प्रजायते तहि सर्वो भवति" (वाजसनेयब्राह्मणम् , भाष्यमुक्ताफले पु. ३३ प.१०) इत्यादिश्रुतिभ्यः- "ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानः पतत्यधः ॥” (मनुः) इति, पत्न्या सह प्राणानायम्य " (गृह्यसूत्रम्) इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । एतावतोपपादितं धर्मत्वं मिथुनसङ्कल्पितकर्मणः । अत एतत्कर्म फलोपदेशो- ऽवश्यंभावी वेद इति । तद्वेषणायामिमाः श्रयन्ते श्रुतयः । " अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसो जातं तपसो विभूतं इह प्रजामिह रयि रराणः प्रजायस्व प्रजया पुत्रकाम' इति, “ सोमोऽदद्गन्धर्वाय गन्धर्वो- ऽददमये । रयिं च पुत्राँश्चादादमिर्मह्यमथो इमाम्" इत्यादयश्च । अत्र प्रथमश्रुतौ " इह प्रजामिह रयि रराणः” इति प्रजार विरूपफलद्वयं दर्शितम्। तत्साधनयोग्या वरस्यापि दर्शिता “तपसो जातं तपसो विभूतम्" इति । अत्र 'तप मालोचने' इति धातूत्पन्नत्वात्तपश्शब्दस्य आलोचनात्मकविमर्शार्थो- ऽवगन्तव्यः । द्वितीयश्रुतौ तूक्तफलद्वयरूपप्रक्रियायां " रयिं च पुत्रांश्चादा- दमिः" इत्यमेः प्राधान्य दर्शितम् । तत्तावत् पुत्रोत्पादनविषये “धु-पर्जन्य- पृथिवी-पुरुष-योपित्सु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति " (छान्दोग्यम्) यथा- -- ·नयमा mom " इति श्रुत्यन्तरे (पञ्चा मिविद्यायाम् ) योपितोऽमित्वप्रतिपादनात्सम्भवति । तथा रय्युत्पादने चावश्यं भवेदेव योपितोऽमित्वम् --- तस्य योषिदग्नेः " रयिं च पुत्रांश्चादात्" इति पुत्रसाहचर्यात् । एवं द्वयोरपि रयिपुत्रयोर्यो पिदुपकृतिः समानापि लोके तावदनुभूयते पुत्रविषयोपकृतियोषितः न पुना रय्युपकृतिः विमर्शनाभावात् । अत एव विमर्शनावश्यक्ता श्रूयते "ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः" इत्यादिना । स्मर्यते च- " यावानर्थ उदपाने सर्वनः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ (भ-गी-२-४६) इति । अत्र विजानत इति पदमुक्तार्थ स्मारयति । किश्च “ मिथुनत्वाय पतिप्रायणो वै यज्ञः" इति श्रुतिस्तूक्तमिथुन- सङ्कल्पान्तर्गतकर्मरूपमेव यज्ञं दर्शयति। अनेन यज्ञकर्मणा रय्युत्पादनादि- सकलफलावाप्तिः स्मर्यते- " सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥" इति गीतावचनेन (३.१०)। एतावता योषिदग्नौ पुत्र इव रयिश्चोत्पाद्य इति प्रतीयमानेऽर्थे तत्प्रक्रियान्वेषणायाम् “ अपामग्नेश्च संयोगाद्धेमरूप्यं च निर्वभौ' (मनुस्मृतिः ५ अध्यायः) “ आपो वरुणस्य पत्नय आसन्.. ता अमिरभ्यध्यायत् । तस्य रेतः परापतत् । तद्धिरण्यमभवत् । " चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् । तां पद्मि- नीमी शरणमहं प्रपद्ये " (श्रीसूक्तम् ) इत्याद्या बह्वयः श्रयन्ते श्रुतयः स्मृतयश्च । एतदर्थविमर्शनेनोपस्थितपाकप्रक्रियादिषु गर्भस्येवास्यापि योषिदग्नेरवसर इति (१) पाक-विजातीयतेजस्संयोगः। तेजसा विजातीयत्वं तु भौमदिव्यौदर्या- करजमेदेन चातुर्विध्यम् । तत्पुनः प्रमाणतारतम्यभेदेन बहुविधं च। तद्यथा-ताम्रस्य द्रावणोष्णता तावदेकादशशातभागिकांश(centigrade)परिमिता । अयोलोहस्य तु पञ्चदश- शतशातभागिकांशमिता। एवमेव दिव्यरजत (platinum)प्रभृतीनामस्तिद्रावणतेजः परि- माणमेदः। एतदर्थे विजातीयतेजस्संयोगपदप्रयोगो दरीदृश्यते। तादृशपाकक्रियायामधिकोष्ण- ताकार्य चाल्पोष्णतायां सम्भवति । एतत्प्रक्रियाया उष्णतापकर्ष (cold-process) इति संज्ञा । .... ... " (तै-सं) ..

·विमर्शामृते वेदितव्यम् । अतः सम्यग्विमृश्य गुरुमन्त्ररसायनशास्त्रपूर्वकं सफला भवेयु- रित्याशास्महे । सन्ति रहस्यातिरहस्या नि वेदार्णव इति न विस्मरणीयोऽय विषयः । आपातश्रुतार्थेन न हि तृप्ता भवेयुर्विमर्शका इति च । इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्येत्याद्यन्वर्थसकलबिरुदावलीविराज- मानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशपकाशितशृङ्गरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिप्य- "श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते वैवाहिकाशथिमी नाम नवम बिन्दुः ·तस्य समाधानम्-नाय श्रीः उपमितिकरणविमर्शो नाम दशमबिन्दुः भाष्यमुक्ताफले प्रथमभूमिकायां • (पु. २ प. २३) पूर्णस्य ब्रह्मदृष्टान्तत्वेन गृह्यमाणत्वात् उपमितिकरणत्वं सिद्धम्" इत्यत्र उपमितिकरणं नाम उपमानम् । एतत्केवलज्ञानरूपम्-ज्ञानरूपस्योपमितेः करणत्वाङ्गीकारात् न लौकिक द्रव्यम् । लोके तावदुपमानत्वं द्रव्यस्यैव न गुणादीनाम् केवलानाम् । द्रव्याश्रितानां पुनरस्तु नाम गुण-धर्म-उपमा दिषु साहचर्योपचारतः इत्याक्षेपः। दोषः, द्वयोरपि पूर्णब्रह्मणोरलौकिकत्वात् । तद्यथा-"प्राणो ब्रह्म के ब्रह्म-खं ब्रह्म" (छा-उ-उपकोसलविद्या४-२०) इत्यनया श्रुत्या ब्रह्म निरूपितम् । अत्र प्राण, क, ख पदार्था ब्रह्मतुल्याः (तत्तुल्यं ब्रह्म च)। तथा सति “एकस्यैव वस्तुनः तुल्यान्यनेकवस्तुनि परस्परं तुल्यानि भवेयुः” इति न्यायेन प्राणादयस्त्रयः परस्परं तुल्या अवश्यं भवेयुर्हि । न तथा दृश्यते--प्राणस्य वायुत्वात् , खस्य आकाशत्वात् , कस्य सुखत्वा- द्गुणत्वाच्च । एवमतुल्यवस्तुभिस्तौल्यप्रतिपादनं तावत् ब्रह्मणोऽनिर्वचनीयत्वं बोधयति । तथाऽन्यत्र ज्ञानमेव ब्रह्मेति निर्दिशति श्रुतिः “ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (तै-उ) इति 1 अपरत्र "नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम् " (ते. ब्रा. ३) इति विरुद्धधर्मवत्तां बोधयति । एवं बहूनि श्रयन्ते वाक्यान्य- निर्वचनीयत्वप्रतिपादकानि ब्रह्मणः । अत एवैतदलौकिकम् । पूर्ण चैवमेव- त्रत्वाङ्गीकाराद्गणितशास्त्रे । अतस्तस्यापि ज्ञानमात्रशरीखत्त्वं ब्रह्मवत् । किन्त्वेतस्य जडत्वात् (वेदान्ते) प्रकृतेरिव कारणत्वानङ्गीकारः । -- तस्य सत्तामात्र (१) सत्तामात्रत्वाङ्गीकारात्-" सर्वैरपि गणितवेदिभिरस्तित्वलक्षण एवं बिन्दु:" (. सां. सू. ४ भा.) इत्युक्तेः सत्तामात्रत्वाझीकारादिति भावः । (A point is a position without magnitude इति आक्षलगणितनियमाच)।

·છું विमर्शामृते तर्कशास्त्रे च - पारिमाण्डल्यमिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥ इति । एतेन पूर्णब्रह्मणोरनिर्वचनीयत्वम्-अलौकिकत्वं चोपपन्नम् तेन तयोरुपमानोपमेयत्वं च। तत उपमानपदार्थे तूपकरणपदप्रयोगः साधीया निति विदांकुर्वन्तु सन्त इति निरवद्यम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याद्यन्वर्थसकलबिरुदावलीविराज- मानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदा शिवानन्दभारतीशिष्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते उपमितिकरण विमर्शी नाम दशमबिन्दुः ·श्री: गीताभिसन्धिर्नाम एकादशो बिन्दुः द्विरूपत्वेन तत्त्वत्य सैन्दिहानमथार्जुनम् । विचिकित्साहरं कृष्णो गीतास्वाहोचितं वचः १॥ सासय-कर्मविभेदेन ब्रह्मक्षेत्राश्रयं हि तत् । विहङ्गमार्गसंस्थानमायं ज्ञानैकसाधनम् ॥ २ ॥ पिपीलिकाख्यमार्गोपहित क्षेत्रोपसेवितम् । निरंपायं द्वितीयं तत्कर्मयोगाभिधं पुनः ॥ ३ ॥ she (१) द्विरूपत्वेन-तत्त्वस्य ज्ञानरूपभावनायां साङ्ख्ययोगमेदेन मूर्तिभावनाय पुरुषप्रकृति मेदेन द्विरूपत्वमुपपद्यते हि तेनेत्यर्थः । (२) • सन्दिहानम्-सन्देहं कुर्वन्तमित्यर्थः । यथा--"ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।....... मोहयसीव मे ॥” (भ-गी-३-१) इति सन्दिहानमिति भावः । (३) क्षत्राश्रयम्-क्षत्रियेष्वेव विद्यमानं योगमिति भावः। " इमं विवस्वते योगे.... विदुः" (भ-गी-४-२) इत्युक्तेः । एतेनोत्तमाधिकारिणां साङ्ख्यमार्गस्तदितरेषां योग इति विभज्योक्तमिति निश्चप्रचमेतदुपपन्नं च साङ्घयस्य विहामार्गायमाणत्वेन प्रमादभूयिष्ठ- त्वात्सुतीक्ष्णधीभ्य एव भागीकृतोऽन्योऽन्येभ्यः सुकुमारधीभ्य इति । (४) शानैकसाधनम् -- केवलं मोक्षसाधनवदित्यर्थः । तथा चोक्तम्-"लोकेऽ स्मिन् द्विविधानिष्ठा ...योगिनाम् (भ-गी-३ -३) इति । इंदं सापायम् । यथा--अस्य ज्ञानमात्रोपकरणवत्त्वात्-अपक्वमनस्कत्वेन कदाचिभ्रंशसम्भवः। अत इदं सापायं भवति । तथापीद ब्राह्मणमात्रोपयोगि स्यात्-तेषां पक्वमनस्कत्वात् । (५) सत्रोपसेषितम्-क्षत्रियादिसर्वजनोपकारकम् । तथा चोक्तम् “इम राजर्षयो विदुः" (भ-गी-४-२) इति । अत: कर्मठानां (क्षत्रियादीनाम् ) सर्वेषामुपकारकम् । अत्रादिशब्दस्तु “ न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्" इत्युक्तर्गृहीतः। अस्य कर्मकरणद्वारा क्रमेण (चित्तशुद्धयादिगुणोपलब्धिक्रमेण) ज्ञानप्राप्तेः पिपीलिकावत्पदानुपद- क्रमगतिमत्त्वेन निरपायत्वमुपपन्नम् । इममर्थमभिसन्धायोक्तं श्रीकृष्णेन यथा-"पार्थ नेवेह नामुत्र....दुर्गतिं तात गच्छति " (म-गी-६-४०) इति । (६) निरपायम्-अपायशून्यम्-अस्य कर्मयोगस्य पिपीलिकामार्गाश्रयत्वेना. पायशन्यता। 14 ·१०६ विमशांमृते इतीवैकफलं मार्गद्वितयं तु निरूप्यते । योगिनां प्रक्रियारूपमेवैमाहार्जुनं हरिः ।। १ ।। भगवद्वचनस्यास्य भावः किश्चिदिवाच्यते । कर्म तावत्फलं सूने तत्फलं चैन्धहेतुकम् ।। '५ ।। अतस्तन्नरपेक्ष्येण कर्मे याच्चाप्यकर्मनाम् । सारकर्मव कर्मस्यात्कर्तव्यमिति चोदितम् ॥ ६॥ तदत्र नैरपेक्ष्यं यत्कौशलं कर्मसूदितम् । इममेवार्थमाहीयं श्लोकः श्रीकृष्णभाषितः ॥ ७ ॥ अत्रौदासीन्यभावस्तदकर्मेति तु कर्मसु । तादृशाकर्मकर्ता भूर्मेति संबोधितोऽर्जुनः ।। ८॥ .. (१) तीव-यथा सासघयोगौ पृथग्बाला: ...उभयोपिन्दते फलम् ", यत्सासयैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते” (गी ...-४, ५) इति । अत्रापि- शब्दार्थस्तु साजथावरोऽपि योगः फलदाने तत्तुल्य इनि ज्ञेयः । (२) एवम्-वक्ष्यमाणरीत्या । यथा गीताम "कमण्यम यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकान् ॥" (४-१८), " बुद्धियुक्तो जहा- सीह उमे सुकृतदुष्कृते। तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कम कौशलम् ।" (२.५०) इति । किञ्च योगिलक्षणनिरूपणद्वारा योग विशिष्टि यम्य सर्वे ममारम्भा: कामसहस्प- वर्जिताः । ज्ञानामिदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥, त्यक्ता कर्मफलास नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नेव किश्चित्करोति सः ॥" (४.१९, २०) इति । (३) अस्य--"कर्मण्यकर्म यः" इत्यादिश्लोकस्य । (४) बन्धहेतुकम् -बन्धकारणं भवति । अत एवं 3# भगवता “मा कर्मफलहेतुर्भूः मा ते समोऽस्त्वकर्मणि " (भ-गी-२-४०) इति । “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन " इति हेतुं दर्शयति पूर्धेिन । (५) मयं श्लोक:--" योगस्थः कुरु कर्माणि साई त्यक्ता धनञ्जय ! सिद्धय- सिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते" (भ-गी-२-४८)।

·एकादशो मिन्द्रः यतस्सर्वमिदं सत्यं व्यवहारशा पुनः । दृष्टान्तो मृदि दत्तोऽत्र घटम्सन्निति लौकिकः ॥ ९ ॥ श्रुतौ भाप्ये च गुरुभिः पूज्यपादः प्रदर्शितः । अर्थान्योऽपि च दृष्टान्तः सायार्थ दर्शितः पुनः ॥ १० ॥ रज्जुज्ञाने निवर्तेते सर्पशब्द धियाविति । मायावीवेत्यादिनोक्तं जगत्सृष्टिलयावपि ॥ ११ ॥ एतत्सालयदिशा तावदुक्तमित्यवगम्यताम् । पूर्णेन गुणितं पूर्णमिति सूत्रदिशैव हि ॥ १२ ॥ एतच्छंद्धाख्यगणितप्रक्रियोपहितं भवेत् । 'मिश्राख्यगणितज्ञानं पुनद्रव्याश्रयत्वतः ।। १३ ।। लोकसत्यवदेवैतद्योगदृष्टान्ततामियात् । ऐतयोहि क्रमादुक्तौ दृष्टान्तौ गुरुणा विह ॥ १४ ॥ १ (१) व्यवहारहशा-लौकिकदृशा। सर्वमिदं सत्यमिति भावः । तथा चोक्तम्- " देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणस्वेन कल्पितः। लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाण त्वात्मनिश्चयात् ॥" (ब्र. सू. भा. १.१.४) इति । (२) श्रुतौ-वेदे। यथा "वाचारम्भण विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" छा. ६-१-४) इति । (३) भाष्ये-शङ्करभाष्ये । यथा-"मृद्विवेकदर्शिनां घटशब्दबुद्धी” (निवर्तेते इति पूर्वेणान्वयः)। (४) अन्योऽपि-अपरोऽपि । यथा-" रज्जुविवेकदर्शिनां साभिधान- बुद्धी निवर्तेते" (छा. भाष्यम्) इति । (५) मायाधीव-गारुडकर्मकर इवेत्यर्थः । तथा चोक्तम् -" मायावीव विज- म्भयत्यपि महायोगीव " (दक्षिणामूर्त्यष्टकम् ) इति । (६) पूर्णन गुणितं पूर्णम्-एतन्नृसिंहसाङ्ख्यदर्शनस्त्रम् । (७) शुद्धास्यगणितप्रक्रिया-the process of the Pure Mathematics, (८) मिश्राण्यगणित-Applied Mathematics. (९) एतयोः-पाययोगयोः ।

·१०८ विमर्शामृते रज्जुसर्पभ्रमम्तद्वद्विवतो मृघटाश्रयः । इत्येतयोः फलं तुल्यमिति कृष्णेन माणितम् ।। १', !! तथाप्याद्यादुत्तरस्मिन् योगे काणादधन्वत । मोक्षः सव्यवहारोऽनो जीवस्य निरपाया ।। १६ ।। छायावनितवृक्षस्तु निरुप्तश्चातपै यथा । हानि कदाचिल्लभते तद्वद्योगोचिती जनः ॥ १७ ॥ (सालये नियोजित इति शेष:) अतः पिपीलिकामार्गतुल्योऽसौ योज एव हि । साङ्खये विहङ्गमार्गो हि दृष्टान्तत्वेन कल्पितः ॥ १८ ॥ तस्मादस्त्यवकाशोऽत्र प्रमादस्येति हेतुना । लोकसङ्ग्रहवाक्येन दर्शिता . योगयोग्यता ।। १९ ॥ अतो मृद्घटदृष्टान्तयोज्यो योगो विशिष्यते । मृघत्र घटकार्यस्य व्यावहारिकसत्यता ॥ २० ॥ तद्वजगदिति ज्ञानाच्छ्रद्धा कर्मसु जायते । फलानपेक्षया तत्र मोक्षसाधनतापि च ॥ २१ ॥ कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । इति दृष्टान्तपूर्वं तद्योगवैशिष्टयमीरितम् ॥ २२ ॥ निर्मत्सरं विविच्यातो यस्य यत्राधिकारिता । तदुपास्यतया वेत्ति सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २३ ॥ (१) कृष्णेन (श्रीकृष्णेन) भापितम् - " यत्सालयः प्राप्यते स्थान तयोग- रपि गम्यते" इति । (२) काणादधर्मवत्-“यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः" इति काणादसूत्रोक्तधर्मो अभ्युदयसहितमोक्षप्रतिपादकः तद्वदित्यर्थः । (३) लोकसंग्रहवाक्येन लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कतुमईसि (भ-गी-३-२०) इति वाक्येन । (8) योगयोग्यता-कर्मकौशलरूपयोगप्राधान्यता इति भावः । .. - ·एकादशी विन्दः यत्र यत्र जगति भ्रमोदय- स्तत्र कृष्णमनसायकारणम् । रज्जुसपंकथनं निदर्शने विप्रयोग्यमिदमेव वर्म तत् ॥ २४ ॥ यत्र यत्र जगतस्तु सत्यता लोकष्टिवशतो विवर्ततः । तत्र कृष्णमतयोगकारणं मृद्घटोऽत्र कथितो निदर्शनम् ॥ २५ ॥ कृष्णसंमतमिदं तयोरभू- घोगवर्त्मनिरपायदर्शनात् । जीवरक्षणकृते कृतोदय- स्तज्जगाद मुहुरर्जुनाय सः ॥ २६ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याद्यन्वर्थसकलबिरुदावलीविराज मानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिष्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते गीता भिसन्धिर्नाम एकादशबिन्दुः १ - (१) निरपायदर्शनात्-अपायाभावात् । तथा चोक्तम् :-" नेहाभिकम- नाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते। स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महजो भयात् ॥ (भ-गी-२-४०), " न हि कल्याणकृत्कश्चित् दुर्गतिं तात गच्छति ।" (भ.गी-६-४०) इति । (२) जीवरक्षणकृते-जीवरक्षणार्थम् । तथा चोक्तम. -"न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किचन । नानवाप्तमवाप्तव्य वर्त एव च कर्मणि ॥ यदि यह न वर्तेय जातु कर्मण्यतन्द्रितः" " उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।" (म-गी-३-२२, २३, २४) इति ।

·meim- - 6 - श्रीः षोडशादिदक्षिणोपपत्तिर्नाम द्वादशो बिन्दुः जन्माद्यस्य यतस्तद्वत्सूत्रादात्मकृतेरिति । येतो वेति तदात्मान मिति च श्रुतितो जगत् ।। १ ।। विवर्तमात्मनोऽपत्यं दॆशास्यामिति च श्रुतेः । दशांशत्वविशिष्टं तद्दशैकीकरणावकम् ॥ २ ॥ अतो जगत्प्रतीकास्तु षोडशाद्यादैशाहृताः । रुद्रविष्ण्वजसाराः स्युः पूर्णभागहृताविव ॥ ३ ॥ (१) जन्माधस्य यतः (ब्र. सू. १.१.२) (२) आत्मरुतेः- "आरमकृतेः परिणामात्" (व. सू. १.४.२६) (३) यतो वा-“यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते.. तद्विजिज्ञासस्व तब्रह्म' (तै. उ. म) (४) तदात्मानम्- तदात्मान स्वयमकुरुत" (तै. उ. आ) (५) दशास्याम् दशास्मां पुत्रानाधेहि पतिमेकादशं कृधि ।" (मन्त्र- प्रश्नम्) (६) स्वकम्-स्वकीयरूपमित्यर्थः । दशांशानां दशकं एकीकरणात् पूर्णाकता- मियादिति भावः। (.१x१०=१) अत्र दशरूपमूर्ति स्थितपूर्णस्य एकाङ्क एषान्त- र्भावः । अत एवात्र एकाङ्कस्य पूर्णाङ्कत्वम् । (७) षोडशाद्या-१६, ११६, १११६ इत्येता; सङ्ख्याः प्रत्येकं त्रिगुण- जगत्प्रतीकभूता इति भावः । षोडशसङ्ख्या तावत् सात्त्विकस्य जगत:-पोडशोत्तरशत पुन: राजसस्य - अवशिष्टं तामसस्य प्रतीकमिति तात्पर्यार्थः। एने क्रमान् पूर्णभागहारस्थ- भाज्यभाजकशेषरूपपूर्णधर्मतुल्यधर्मा भवेयुः । (८) दशहताः-दशधा दशधा आहृताः । (९) रुद्रविष्ण्वजसारा:-०-० -१ इत्येतद्रुपसारवत्यः फलवत्य इति यावत् । (१०) पूर्णभागहताविष-'पूर्णमदः पूर्णमिदम्' इत्यादिमन्त्रीकपूर्णभागहार इव । यथा .. , , १, २ इत्याद्यवं रूपं फलं भवति तद्वदिति भावः । किन्तु पूर्ण. भागहारे पूर्णस्य निर्गुणत्वादाद्ययोः रुद्रविष्णवो: ७. -एवंस्प-निगुणत्व-अनन्तत्व- योतकफलनिष्पत्तिः । दशांशाङ्काहतौ पुनः तेषां सगुणत्वात् (१, .५, .१) एवं सगुणार- रुपफलनिष्पत्तिः । इमानेव तयोर्भेदः। तयोराकृती यथा- - - ·द्वादशो मिन्युः .-onomm Palunnmainer.. (१) .) (0.00.१,२ इत्यादि . (२) शिवः (अस्य पूर्णत्वेन दश दशांशरूपत्वम् ) :- (१६) .४१.) .२.१६ (१=१x१० -- --- :- ०.५ विष्णुः (अस्य हरार्धत्वेन अर्धनारीत्वं ततः पञ्च दशांशरूपत्वम् ) पितामहः (अस्य शिवपुत्रत्वेन दशांश .) ०.१(१" मात्ररूपत्वम् पितुरपेक्षया पुत्रस्य दशांशत्वात्) ..MAR- १०० सर्वलब्धानि मिलितानि षोडश दशांशाः (१४१६) भवन्ति । उक्तार्य सूत्रयति-भागहारक्रिया तावत्समस्तव्यस्तवाञ्छया । लब्धं त्वेकाकृतावे सूतेऽधं पुनरैच्छिकम् ॥ अत्रोदाहरणम्-शतांशान् शतधा दातुमेकीकतुं शतेन हि । विभजेल्लन्धमप्येक तदर्घ तु द्विधेच्छया ॥ शतरूप्यांशान् शतेभ्यो दातुं वा रूप्यकरणाय वा शतेनैव भक्तव्यास्ते- तलब्धं चैकमेव किन्तु दानार्थे लघीयः रूप्याथै गरीयश्च भवति । १००) १०० (१ रूप्यशतांशभूतपैसाख्याः शतं रूप्यांशाः इति लब्धम् [एतच्छतेभ्यो दानार्थश्चेल्लघीयः, रूप्यकरणार्पश्चद्रीय भवतीति वेदितव्यम् ] एतद्वैचित्र्यं जीवकर्मणोऽपि दर्शयति-'फलापेक्षानपेक्षाभ्यां जैव कर्मैवमेव च । सूते सिद्धी योगसंज्ञा द्वितीया जीवतारिका ॥' (जैवम्-जीवकर्तृकम् सङ्ख्याकर्मवदनादि मान्तं च कर्म " [-सा-सू-२४] इति सूत्रेण सङ्ख्याजीवकर्मणोस्तौल्य निरूपणात्तथोक्तमिति भाव: । योगसंज्ञा-योगनामिका “सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते (भ-गी-२-४८) इति भगवदुक्तलक्षणलक्षितेति भावः)। मत्र दशांशाकानां दशभक्तत्वे प्रथम पूर्णाङ्कफलमाविर्भवति। पूर्णाङ्कफलं नाम- पूर्णभागहारलब्धाविर्भूतरुद्रविष्ण्वजात्मकफलत्रये रुद्रात्मकं यत्प्रथम फलं तस्य पूर्णत्वात् तत्साधनजाताङ्काः पूर्णफलसंशिता भवेयुः-तदेतत्पूर्णाङ्कफलम् । द्वितीयं यद्विष्णुस्थाने तत्पूर्णभागहारे (७) एवममन्तनिरूपक भवति । दशांशाकभागहारे तु दशभत्ता- पशिष्टात पञ्चाक्षरा पक्तिः' इति श्रुत्युक्तपातत्वविशिष्टदशांशाहपञ्चक जगद्र्पविष्णुप्रतीकत्वेन पृथग्भवति । एतद्भागहारस्य सगुणत्वप्रसङ्गात् । अत्र पच सापाया - :

·१ विमामृते षोडशेति शतं तद्वत्सहस्रमिति च त्रिधा । मुक्तानुबन्धयुक्तानि देशभक्तानि चेरैक्रमात् ॥ ४ ॥ रुद्रेत्वेकद्वित्रिपूर्णेकाका स्यु स्त्रिंपदोन्मिताः । एतत्व॒यं पूर्णभागहृतौ त्रिपदसू चकम् ॥ ५ ॥ -- . : विष्णुप्रतीकत्वं तावत् “पाङ्क्तं वा इर्दै सर्वम्" इति श्रुत्या, " सर्व विष्णुमय जगत् " इति स्मृतेश्च संभवति । अत एवैतज्जगतः प्रपञ्चसंज्ञा च । यद्वा दशदशांशाङ्कानां परिणामभूतपूर्णेकाङ्कस्य, रुद्रप्रतीकत्वेनेश्वरत्वसिद्धिः। (अय- मीश्वरः सात्त्विक:) तदर्धभूतपञ्चदशांशाङ्कानां प्रकृतित्वेन तमःप्रधान कार्यत्वप्रसिद्धया तयोर्मेलनरूपम् (१+.५) इदमर्धनारीश्वरप्रतीकं भवति । " भोग भवानीरूपा सा (मूल प्रकृतिः) दुर्गारूपा च सगरे । कोपे च कालिकावेषा पुंरूपे च मदात्मिका ॥” इति दक्षाध्वरध्वंसे वीरभद्रं प्रति विष्णूक्तिः। एतेन प्रकृतेः विष्णुरूपत्वात् तत्स्थानीयदशांश- पञ्चकं विष्णुप्रतीकमित्यत्र कः सन्देहः ? एवमेतयोः पार्वतीपरमेश्वरयोर्यागे तदपत्यभून- ब्रह्मणः प्रतीक: एकदशांशाङ्क इत्येतदुपपन्नम्-अपत्यस्य दशांशत्वात् । एतादशैकारूप- ब्रह्मणः नवस्वप्यङ्केषु व्याप्तिसद्भावान्नवस्वं चोपपन्नम्---'नव ब्रह्माणः' इति प्रसिद्धेश्च । एतद्योगेनार्धनारीश्वर षोडशोन्मितो भवति (१+.५+.१) एवरूपः । (१) मुक्तानुबन्धयुक्तानि-षोडश-शत-सहस्रपदानि मुक्तानुबन्धयुक्तानि चेत् , षोडश-षोडशोत्तरशतं-सषोडशशतोत्तरसहनमिति त्रिधा भवन्तीति भावः । (२) दशभक्तानि-उक्तषोडशादिसङ्ख्यानां जगदन्तःपातिवान् जगतः मद्- ब्रह्मकार्यत्वेनापत्यत्वप्रतीते:---तादृशानां दशवस्तूनामुक्तदिशा पूर्ण काइत्व प्रसिद्धया चात्रोक्त- षोडशादीनि (१६, ११६, १११६) इत्येतानि वस्तूनि दश समयया भक्तानि-भाजितानि कुर्यादिति शेषः। (३) चेत्-तथा कृतानि चेत् । (४) रुद्रे-तृतीयश्लोकोक्तरुद्रविष्ण्वजसंज्ञकपदत्रयान्नर्गत रुद्रसंज्ञकपद इत्यर्थः । (५) त्रिपदोन्मिता:-पूर्णभागहारे तावन, गाउपभाजकशेष संशरूपदेत्रिभिः मुस्कानुबन्धरीत्यैव उन्मिता मापिता इत्ययः । द्वितीयश्लोकस्थस्वकपद टिप्पणोक्कदिशा मन्त- भूतपूर्णाझा सन्तः १, ११, १११ एवरूपा भवन्तीति भावः। अत्र त्रिपदपदं-एक- दश-शतस्थानत्रयमपि परामृशति । अतस्तभिष्टदशगुणोत्तरधर्मण उन्मिताः मापिता: इसीव प्रायः। : :

·द्वादशो बिन्दुः अथ पूर्वश्लोकोक्तत्रिपदम्य रूपप्रयोजने विशिनष्टि -- भाज्यभाजकशेषाणां पतौल्येऽपि कर्मतः । भेदोऽन्त्यस्तित्वहरणापरिहार्यत्वधर्मतः ॥ ६ ॥ तस्य वाचारम्भणत्वात्तन्मिथ्या-घटवन्मृदि । ब्रह्मणीति 'घियं सूते षोडशादित्रिदक्षिणा ।। ७ एतत्रितयदानेन तनुरिक्थमनांस्य पि । : -- (१) रूपतौल्येऽपि-स्वरूपतः पूर्णत्वेन तुल्यभावसद्भावेऽपीत्यर्थः। भाज्यादि- त्रयस्यापि पूर्णत्वात् तथोक्तम् । (२) कर्मतः-भागहरणरूपकर्मतः । (३) मेद:-धर्मभेदः। अस्तीत्यन्वयः। यथा--भाज्ये पूर्णे अस्तित्वमात्र- धर्म:--तदावे भागहरणक्रियानुत्पत्तेः तस्य सद्ब्रह्मस्थानीयत्वाच्च । तदेतत्सात्त्विक भवति । द्वितीये भाजके तु हरणधर्म:--एतस्य (पूर्णस्य) लब्धपापत्यजनकत्वेन- अपत्यस्य दशांशत्वप्रसिद्धया दशस्थानाईत्वम्--रजोलेशमन्तरा सृष्टयभावात् राजसत्वं चोपपनम् । तृतीये शेषपूर्ण तावदपरिहार्यत्वधर्मः अस्तीति सर्वत्रान्वय:--तस्य पूर्णत्वाद- परिहार्यत्वमुचितमेव । एतद्धर्मस्य अनन्तसङ्ख्याप्रपञ्चसृष्टिसिद्धत्वात्--प्रपत्रसृष्टः अविद्या- मूलकत्वात् अस्य (तृतीयस्य शेषपूर्णस्य) तामसत्वमुपपन्नम् भवति । एवं भाज्यभानक- शेषपूर्णानां मेदसद्भावा वर्णित इति तात्पर्यार्थः । एतादृशैतद्भांज्यादित्रयसूचकं पूर्वोकोक्त- त्रिपदोन्मित-एक-द्वि-त्रि-पूर्णाङ्काः । एतत्फलमुत्तरलोके दर्शयति । तस्य-पूर्णभागहारस्थितभाज्यादिनयस्य । (५) वाचारम्भणत्वात्-- " वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्" इति श्रुत्युक्त- रीत्या वाङ्मात्रत्वेनेति भावः । (६) इति धियं सूते - मृदि घटवत् ब्रह्मणि प्रपञ्च : मिथ्येति बुद्धिं जनयति । अत एतत् षोडशादित्रिदक्षिणादानेन उक्तविधिना ब्रह्मज्ञानवान् भवेदिति भावः । (७) एतत्रितयदानेन--उक्तषोडशादित्रितयस्य दानेन । षोडशादित्रितयं यथा-- १६ दशांशाः = 1+५+१, ११६ दशांशा:= ११+५+१, १११६दशांशा:- १११+५+ १ इत्येतद्रूपेणावस्थितम् । अत्र षोडशादीनां दशांशत्वं पुनः तेषां जगदन्तः- पातित्वेन अपत्यत्वसिद्धावुपलब्धमित्यतन्न बिस्मतव्यम् । 15 ·विमर्शामृते दत्तवान् स्यादतो मुक्तस्तैद्ज्ञानादपि च ध्रुवम् ॥ ८ ॥ तत्सङ्ख्याकद्रव्यदानाज्जगद्दानफलं लभेत् । जगत्प्रतीकपिण्डाण्डदानेनापि च तत्फलम् ॥ ९ ॥ सेवनत्यरूपत्वात्तस्य (पिण्डाण्डस्य) तच्छान्दसाः पुनः । वर्णाः सषोडशशतं तत्फलं चापि पूर्ववत् ॥ १० ॥ T इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याद्यन्वर्थसकलविरुदावलीविरान. मानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिप्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्तभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते षोडशादिदक्षिणोपपत्तिर्नाम द्वादशबिन्दुः मत (१) तद्द्वानात्-तनुधनमनांसि मया दत्तानीति ज्ञानान् । मुक्तो भवेदित्यन्वयः। यथा-तन्वादिषु तनोरात्मत्वप्रतीते: पूर्णभागहारस्थभाज्यपूर्ण सादृश्य रिक्थस्य (धनस्य) आत्मानमाशापाशबद्धं कृत्वा तद्धासभाव (लघीयस्त्व)जनकत्वेन भाजकपूर्णतौल्यम्-- मनसस्तु अनन्तसङ्कल्परूपविशिष्टत्वादनन्तत्वसिद्धया शेषपूर्णसादृश्यमुपपन्नम् । एतत्रितयदानेन एतत्त्रितयं नष्टमिति ज्ञान भवेदेव, ताशज्ञानादित्यर्थः । अत्राय भाव:- एतत्रितयस्य दानक्रियया अन्तर्धाने सिद्धे अवशिष्टमहामावगमोऽवश्यंभावीति भावः । भत्र जनकाष्टावक्रचरितं स्मरणीयम् । एतादशज्ञान विशिष्टदानं श्रुतिरपि प्रशंसति--- " तस्माद्दानं परमं वदन्ति " (तै-उ, ना-उ) इति । (२) सवनत्रयरूपत्वात्-.." वस्वादिरूपा में प्राणाः । इन सबनत्रयम्। यावदायुरनुसन्तनुते" " पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानिचतुर्विंशतिवर्षाणि तत्प्रातस्सवनम् "अथ यानि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि तन्माध्यन्दिनं सवनम्' अप यान्यष्टाचत्वारिंश- वर्षाणि तत्तूतीयसवनम्" (छान्दोग्यम्-३.१६, १, ३५) इत्येतरसपनत्रयम्पवादित्यर्थः । -- ·. -- भी वेदगुप्तार्थदीपिका नाम त्रयोदशो बिन्दुः अथ प्रतिज्ञा- बालानां लघुबुद्धीनां महत्वाकाक्षिणां तथा । बहत्साहवतां तावद्धितायाय परिश्रमः ॥ १ ॥ मज्ञप्रबोषान्नैवान्यत्कार्यमस्त्यत्र त द्विदः ।" इत्युक्तेर्नेतरत्कार्य जीवोद्धरणकर्मतः ॥ २ ॥ अथ कस्यचित्साह सिकवृत्तिमेतद्मन्थरचनाबीजत्वेनोपदिशति जिगीषा जीविनां साम्येष्वलकाराय कल्पते । ज्योगियं यदि सन्मार्गगोचरा साधुसंमता ॥ ३ ॥ कुरुते ते मनीषेषा त्वतिसाहसिकी मुदम् । लोकोत्तरगुणः कस्य न प्रीति तनुते वद ॥ ४ ॥ अथ दृग्वैविध्यं निरूप्य तत्साय न कुर्यादित्युपदिशति दृग् द्विधा वेदवेदान्तभेदात्तल्लिङ्गसङ्करम् । न कुर्याद्बुद्धिमानाचे सगुणा कर्मचोदना ॥ ५ ॥ द्वितीये निर्गुणब्रह्मविस्तरोऽतोऽनयोर्महान् । भेदोऽस्ति व्यवहारेऽस्मान्न क्रियात्तद्वयोर्युतिम् ॥ ६ ॥ यथा स्वमप्रदत्ताय कलहो जाप्रदाश्रयः । यथा वाऽनिद्रिते निद्राप्रसक्तस्याभिभाषणम् ॥ ७ ॥ शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः । इत्याद्यद्वैतिनां वाचो न प्रयोज्या हि लौकिके ॥ ८ ॥ (१) घेदान्तपश्चदशी-७-२९०. (२) साम्येषु-स्वसमानेषु । समानानामुत्तमश्लोकोऽस्तु समानेमित्यर्पः। इति श्रुत्युक- ·विमर्शामृते अथ लौकिकं सर्वथा भेदवदिति निर्दिशति-... लौकिकं द्वैतमेव स्यादद्वैतं परमार्थतः । अतस्तयोविरोधस्तत्सायं न हि कुचित ।। २. ॥ यत्र द्वैत तत्र भेदोऽवश्यंभावी गुणाश्रयः । उच्चस्वचफलादानहेतुर्दुनिई रत्वत: !! १० ॥ एकजातीययोरण्वोरपि भेदो दिगाश्रयः । मानुषस्य यथा वामदक्षभेदस्तु हस्तयोः ॥ ११ ॥ अङ्गाराख्याणवो यद्वत्सन्निवेशवशात्पुनः । वज्राङ्गारादिकार्याणि भिन्नानि जनयन्ति हि ॥ १२ ॥ अतो न लभ्यते कापि भेदशून्यं चराचरम् । भेदमूलस्समस्तोऽपि व्यवहारः फलाश्रयः ।। १३ ॥ अथ तद्भेदसङ्ख्या निरूप्य वेदस्य तद्बोधकत्वं निरूपयति- तादृग्भेदविभेदैस्तु श्रीचक्रे जातयोऽभवन् । सागराष्टमितैक्षैः प्रेस्तारोत्थैविलक्षणैः ॥ १४ ॥ विना सर्वेश्वरं कश्चित्तत्सर्वं ज्ञातुमक्षमः । तथाविधरहस्यातिरहस्यं वक्ति वेदवाक् ॥ १५ ॥ अथ वेदार्थवक्तुः साहसिकता सुधीतोपकरीति वक्ति-. क वा वेदः क वा घीस्ते गाहितुं सहमेह ते । तत्सुधीतोषणायालं साहसं शुकवा गिव ।। १६ ।। " न तु स्तनन्धयी बुद्धिगम्भीरं गाहने वचः । तलं तोयनिधेष्टुं यष्टिर स्ति न वेणवी " ॥ १७ ॥ (काव्यादर्शः) इत्यादिसूक्तिमुक्तानां शुक्तिभूना हि ते भतिः । अतोऽस्मद्विवृति सम्यग्विमृश्यादातुमर्ह सि ॥ १८ ॥ (१) मार-carbon. (२) प्रस्तारोत्थैः-एतत्प्रस्तारबिधिरस्मदीयश्रीचक्रप्रासादे द्रव्यः ।

·Home प्रयोदशो बिन्तुः अथ यज्ञभेदस्वरूपादि विविनति सहयज्ञाः प्रजा: मृष्ट्वा सहोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्" ॥ १९ ॥ इति गीतावचो विद्वन् तव विज्ञातमेव हि । तत्र देव्यादिभेदेन यज्ञभेदा अपि.स्मृताः ॥ २० ॥ अथ वेदार्थगोपने श्रुतिसमतिमाह- वेदवीर्य रहस्यं तद्रक्षितं श्रूयते तथा । अतोऽत्र द्रव्य विज्ञानं प्रथमं यत्नसाधितम् ॥ २१ ॥ अथ द्रव्यविज्ञानयत्नविधि दर्शयति- अश्वमेधेऽश्वशब्दस्य स्वरूपं ब्राह्मणान्तरात् । ज्ञेयं हि ; तदिदं वत्स! वर्ण्यते शृणु सादरम् ॥ २२ ॥ पृच्छामीत्यन्नसूक्तोक्तमर्थजातं विभाव्य च । रसशास्त्रोक्तवीर्याणि शिवशक्त्यमिजानि च ॥ २३ ॥ पश्चाद्यथोचितं कर्म कर्तव्यं धीमता बुध । तथा चेत्तत्फलं साक्षादग्नेर्दृपदजेव वा ॥ २४ ॥ घुटिकादिस्वरूपं वा चरुरूपमनन्तरम् । कृत्यभेदाद्विभिन्नं स्यान्नात्राश्चय विचिन्त्यताम् ॥ २५ ॥ अथ शुश्रूषुपरिभाषानुरुद्धं वक्तवच इत्याह वक्तृवाग्वैभवं भूयाच्छुश्रूषुपरिभाषया । यथा- - M (१) द्रव्यादिभेदेन-" द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञाः योगयज्ञास्तापरे" (भ. गी. ४-२८) इत्यादिभेदेनेति भावः । (२) श्रूयते-“वीर्यमादाय तदः प्रदास्यामीति । छन्दसां वीर्यमादाय तदेभ्यः प्रायच्छत् " (ते. सं. का ३ प्र ३) इति । (३) शिवशाग्नजानि-" अभ्रक पार्वतीवीर्य शिववीयं तु पारदः" हिरण्यरेता हुतभुक" इत्यादीनि रसतन्त्रवचनानि ज्ञेयानीति भावः ।

·विर्तामृते स्वरूपयोग्यसुरतप्रसङ्गादगजाजनि ॥ २६ ॥ इत्यादिवन्नागयोस्तु सुरतं मानुष भवेत् । एवमेवोदितं शास्त्रे रहस्य गुप्तरूपतः ॥ २७ ॥ अथ प्रकटार्थजुगुप्सितत्वोपपत्तिमाह- किन्नौचित्यमुक्तं यत्प्रकटार्थी विगर्हितः । दुधियां वञ्चनायैव रहस्यपरिरक्षणे ॥ २८ ॥ यर्थी पाण्डवशस्त्राणामाकृतिश्शवसन्निभा । न कस्यचित्प्रवृत्तिस्स्याद्गर्हि ते लोकविश्रुते ॥ २९ ॥ अथ शास्त्रे रहस्यानि सन्तीति तान्युदाहरति- आपोमन्त्रार्थमेव स मनुस्सस्मार तत्स्मृतौ । "अपामग्नेश्च संयोगाद्धेमरूप्यं च निर्वभौ" ॥ ३० ॥ इत्येतदर्थ विज्ञाय कृत्वा कर्म यथाश्रुतम् । सुवर्ण जनयेद्योऽसावैश्वमेघश्रुतेरपि ॥ ३१ ॥ यद्येवं सर्वथान्वीयुः श्रुतयो रैसकर्मणि । नश्वरोक्त्या कुतस्तासां गुरुतेत्यत्र कथ्यते ॥ ३२ ॥ (१) स्वरुपयोग्य-" कालक्रमेणाथ तयोः प्रवृत्त स्वरूपयोग्ये सुरतप्रसो" (कुमारसम्भवम् १-१९) (२) आपोमन्त्रार्थम्--" आपो वरुणम्य पत्नय आसन् । ता अनिरभ्य- भ्यायत् । तस्य रेतः परापतत् । तद्धिरण्यमभवत् । (तै-या-१-२) इत्यादिमन्त्रार्थ. मिति भावः। (३) अश्वमेधश्रुतेरपि-" अश्वस्य वाऽऽलब्धस्य रेत उदक्रामत् । तस्म- वर्ण हिरण्यमभवत् " (तै-ब्रा-अ-३ प्र-८ अनु-२) (४) रसकर्मणि-पारदकर्मणि अष्टादशसंस्कार संस्कृतपारदत हेमकरणादि. रसायनप्रक्रियाकमणीति यावत् ।

·- प्रयोदशी विन्दः आत्मावबुद्धयेऽभ्यामः तदर्थ स्थिरता ननोः । तदर्थ रसबन्ध नद्वेधम्तच्छक्तिमापकः ॥ ३३ ॥ वदेद्यथाश्रुतार्थ तत्कृतं शोभाकर भवेत् । नो चेदसौ हास्यपात्रं स्यात्सुधीगर्हितोऽपि वा ।।, ३४ ॥ नृत्नवैदेशिकज्ञानविज्ञातस्तक्रियाविधिः । आमेयाग्न्यम्बुवस्तुभ्यामिदमुत्पन्न मित्यपि ॥ ३५ ॥ किश्च- अपश्यन्वेतिमन्त्रस्थर यिसाधनकर्म वा। त्वया ज्ञातन्नु-तबलः "क्रियतां बुधसेवया ॥ ३६ ॥ अमिना रयिमित्यादि श्रुत्युक्तं कर्म किं त्वया । कृतं रयिश्च संप्राप्तः साधो साधु विचिन्त्यताम् ॥ ३७ ॥ (१) आत्मावबुद्धये-आत्मज्ञानार्थम् । एतदुक्तम् रसहदयतन्त्रे-"स्थिर- देहेऽभ्यासवशात्प्राप्य ज्ञान गुणाष्टकोपेतम् । प्राप्नोति ब्रह्मपदं न पुनर्भववासदुःखानि' इति । अत्र तावन्न प्रधानं सुवर्णकरणादि-प्रधानं पुन: “ यजराव्याधिषिष्यसि मेष तद्रसायनम्" इत्युक्तलक्षणलक्षितरसायनद्वारा देह स्थिरीकरणं तद्वशादभ्यास: तद्वशादात्माव- बोधश्च । “न हि देहेन कथञ्चिद्रयाधिजरामरणदु:खविधुरेण । क्षणभङ्गुरेण सूक्ष्मं तद्ब्रह्मो- पासितुं शक्यम् ॥” (र. हृ. त. १-१७) एतेन पाश्चात्योक्त chemistry नामकप्रन्यो न हि रसायनशास्त्रपदवाच्यो भवितुमर्हति----अर्हति तु द्रव्यपरिणामशास्त्रपदवाच्यताम् । (२) तच्छक्तिमापकः--सिदरसगतशक्तिमापकः । वेभकर्म तावत् सिद्धरस- गतशक्तिमापकत्वेनोपदिष्टं न पुनर्हेमकरणाय । सूचितोऽयमर्षः वृथा सकलम्" इति रसहृदयवचनेन । वेधक्रिया तावत्सिद्धरसगतशक्तिपरिमिति- परीक्षणार्थमित्यवगन्तव्या। तद्यथा---एकतोलकप्रमाणं ताम्रादिक्षुद्रधातुं सुवर्णीकर्तुं प्रयुज्य- मानसिद्धरसपरिमिति रेव देहवेधं कुरुत इति । (३) आग्नेयाग्न्यम्बुवस्तुभ्याम्--electron, proton वस्तुभ्याम् । एतदस्तुद्वयजातं सुवर्णमिति ज्ञानमस्मदीय -मायुर्वेदतत्वविवेके द्रष्टव्यम् । (४) अपश्यन्वेतिमन्त्रस्थ .." अपश्यन्त्वा मनसा...इह प्रजानमिह रयि- रराण:" (मन्त्रप्रश्रम्) इति मन्त्रस्थमित्यर्थः । (५) क्रियताम् -रसतन्त्रपरिशीलनेन क्रियता मित्यर्थः । (६) मग्निना रयिम्--" अमिना रयिमश्नवत् । पोषमेव दिवे दिवे ।" (ते. सं. ३-१)। तस्य नश्वरत्वात्।

·१२० विमामृत अथ वेदस्य छन्दस्त्वं दर्शयति- छादयन्तीति छन्दांसीत्युक्तव्युत्पत्तिलक्षणः । वेदोऽतस्तत्र सर्वत्र रहस्यानि पदे पदे ।। ३८ ॥ बहुप्रयासूसाध्यानि शमादिगुणसम्पदा । गुरोः कटाक्षसन्तत्या निर्मत्सर धियापि च ।। ३९ ।। न धार्थसाध्यान्येतानि पश्याण्वस्त्रक्रियाविधिः । कैश्चिदेव हि विज्ञातस्तन्नाम त्वतिविश्रुतम् ।। १० ॥ रहस्यरक्षणं त्वेवं सर्वथा सार्वकालिकम् । नात्र स्पर्धाकरश्शास्त्रमर्यादाज्ञो विचक्षणः ॥ ४१ ।। अथ बुद्धिमत्कर्तव्यं विवृणोति- धीमांस्तु तद्विविच्याथ गुरूक्तविधिना धिया । प्रवृत्तस्तत्फलं सम्यङलभते वत्स निर्मलम् ॥ ४२ ॥ अथ गुरोरावश्यकता व्यनक्ति- प्रतारणार्थकेऽर्थेऽस्मिन् प्रकटार्थे विरम्यताम् । गुरुमाश्रित्य गुप्तार्थलब्धये यत्नमाचर ॥ १३ ॥ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । इति गीतावचोऽजस्रं स्मर वेदानुशासनम् ॥ ४४ ।। अथ नूनार्थप्रेयसां प्रीत्यै वक्ष्यसीति काकाह- यद्वा ज्ञात्वापि वेदस्य तत्त्वार्थ वत्स भाषसे । नूनार्थप्रेयसां प्रीत्यै तथा कुर्वन्ति केचन ॥ ४५ ॥ बधा वैवाहिक विधिः प्राच्यः पुराणोऽप्यरुणोपमः । वैदेशिकानां हृत्पद्मान्विकासयति देशतः ॥ १६ ॥ - (२) अण्वस्त्रक्रियाविधिः-Atom Bomb रचनाविधिवतनकालीनः ।

·মযাদায় খি पाश्चात्यपद्धतिम्तावविर नुत्ताऽधुनातना । भारते रुचिमाया न हि कुरुते रुचिम् ॥ ४७ ।। एवं नवरसोत्पत्त्य कृत नही किक त्वलम् । न वैदिके तथा कार्यम् तद्धर्मस्तु सनातनः ॥ १८ ॥ अथोक्तार्थस्य प्रापचिकत्वात्तदपेक्षया श्रेष्ठतरं तत्त्वमुपदिशति-- त्वं त्वद्रूपं विजानीहि त्वद्भिन्नं न हि कुत्रचित् । दृश्यतेऽतस्त्वत्कृता हि गर्हणा त्वयि सज्जति ॥ ९ ॥ न साधुसंमता ताहक्कक्किका तामतो जहि । लोकरक्षणदीक्षायों बुद्धिमान् बद्धकरणः ॥ ५० ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याधन्वर्थसकलबिरुदावली विराज- मानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारती शिष्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते वेदगुप्तार्थदीपिका नाम त्रयोदशबिन्दुः m --- .... (१) नून्न हि-नवनव गुणरागः प्रायशो लोक एव' इत्यभियुक्तवचनान्नूले रुविकरं भवतीति भावः । (२) त्वद्रूपम्-" तत्त्वमसि " इत्यादिमहावाक्योपदिष्टरूपमित्यर्थः । 16 ·श्रीः श्रीकृष्णचरितं नाम चतुर्दशो बिन्दुः चोरो जार इति प्रेम्णा श्रीकृष्णं स्तौति कश्चन । अनौचित्यमनालोर्य लोकहानिकरं परम् ॥ १ ॥ लोकेऽस्ति कीदृशी कृष्णस्यास्था तेनैव सा स्मृता । मम वर्मेत्यादिवाग्भिरसौ गोपालको यतः ॥ २ ॥ नृणामादर्शभूतोऽसौ स्वमार्गस्यानुयायिनाम् । मम वानुवर्तन्ते मनुष्या इति च स्मरन् ॥ ३ ॥ भीतिमांश्चाभवत्कृष्णो न कुर्या कर्म चेदहम् । उत्सीदेयुरिमे लोका इति सोऽसत्कथं चरेत् ॥ ४ ॥ मृतजातोज्जीवने या प्रतिज्ञा भारते कृता । कृष्णेन स्वैकधर्मत्वशपथेन परीक्षितः ॥ ५ ॥ तया कृष्णो जारदोषास्पृष्टस्स्यात्सुतरामिति । बालोऽपि ज्ञातवास्तस्मादसावल्पो हि चिन्त्यताम् ॥ ६ ॥ तादृक्फल्गुवचोभिस्तु तत्त्वज्ञानी कथं भवेत् । अतत्त्ववित्कथं मुक्तो जीवस्संसारबन्धनात् ॥ ७ ॥ (१) मम वर्मेत्यादिवाग्भिः मम वर्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः। उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ॥” (भ. गी. ३-२३, २४) (२) असन्-चोरजारादिकृतासत्कर्मेति भावः । (३) स्वैकधर्मत्वम्-स्वावस्थितधर्ममुख्यत्वमित्यर्थः । तथा चोक्तम्- "यथा मे दयितो धर्म: ब्राह्मणस्य विशेषत: । अभिमन्योः सुतो आत: मृतो जीवत्वयं तथा ॥ यथा सत्यं च धर्मश्च मयि नित्य प्रतिष्ठितौ। तथा मृत शिशशुर में जीयतादभिमन्युजः ॥" (म-भा-आध-अनुगीता-अ-६९-२०, २२) इति । (४) तस्मात्-ताशबालकादित्यर्थः । (५) मसौ-श्रीकृष्णे जारत्वगुणदशीत्यर्षः ।

·अनशी कि तद्वन्धहानये कृष्णः कर्मयोगमुकाविशन् । भकर्म कर्मणार्भाव कन्वं च कर्मणः ॥ ८ ॥ लीलाकृतमिदं बाल्य इति तदसपतः । मात्रे स्वरूपं देवस्य दर्शितं सूतिकागृहे ।। ९ ।। ततो मनुष्यसामान्यो नासावित्यवधारणात् । न न्यूनतात्र कर्तव्या मनुष्येष्विह धीमता ॥ ११ ॥ किञ्च स्वयमवादीच, स्वैस्मिन् ज्ञानं स्ववन्मनाम् । संहारः पूतनादीनां बाल्य एव पिया कृतः ।। ११ ।। एताङ्महिमा कृष्णशुद्धः परमपावनः । चौर्यादिनीचकर्माणि कथं कुर्याद्विचिन्त्यताम् ॥ १२ ॥ धूभ्य इत्यादिना कुत्राप्यसन्नेति वदेद्यदि । तद्भावनामात्रयोग्य सर्वान्नानुमतिर्यथा ॥ १३ ॥ किञ्चोपास्योपासकत्वद्वैत भक्त्यां तु भासते । तदैव स्तुतिसन्दर्भः तन्नीचोक्तीस्स्तुतौ त्यजेत् ॥ १४ ॥ . (१) अकर्मकर्मणो वम्-" कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥” (भ-गी-४-१८) इत्युक्तविधिना दर्शित- कर्माकर्मणोर्भावमित्यर्थः (२) बन्धकत्वम् -" यज्ञात्किर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।" (भ-गी-३-९) इत्यादिना दर्शितं बन्धकत्वं कर्मण इत्यर्थः । (३) स्वस्मिन् ज्ञानम्-" बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ! तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप । (भ-गी-४-५) इत्यादिनेत्यर्थः । (४) श्वभ्य इत्यादिना श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमः" इति रुद्रपाठात् सर्व सदेवेति भावनयेति भावः। (५) सर्वान्नानुमतिः--उत्तरमीमांसायाम् " न च श्वादिमर्यादमन्नं मानुषदेहे- नोपयोक्तुं शक्यते, शक्यते तु प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति चिन्तयितुम्'' (ब्र-सू-भा-३.४.२८) इति शायरो भावनामानयोग्यमिति पत्रेणान्वया । :

·- विमर्शामृते यद्वा भक्तयतियोगेन द्वैतनाशोऽनुमीयते । तथा स्तुतीनां का वार्ता स्तोतृस्तुत्याद्यसम्भवात् ॥ १५ ॥ तन्नाश्लीलं वदेद्विद्वान् स्वतन्त्रो देवतां प्रति । स्मरन्नाश्लीलमित्यादिश्रुति चात्यन्तिकं सुखम् ॥ १६ ॥ भत्त्यान्यरवशो भक्तस्त्वेवमाहेति नो वदेत् । पराधीनवचो न स्यात्प्रमाणं धीमतां सताम् ॥ १७ ॥ सुरादिभ्रष्टाचित्तानाम विवेकवतां वचः । काव्येषु लालितं लोके विदुषकमुखेषु च ॥ १८ ॥ एतादृग्दोषयुक्ता चेद्भक्ति! तारिका भवेत् । दारिकेव दुराचारा तस्माच्छुद्धां समाश्रयेत् ॥ १९ ॥ (२) स्तोतृस्तुत्याद्यसम्भवात् चोद्यं वा परिहारो वा क्रियता देत- भाषया । अद्वैतभाषया चोद्यं नापि नास्ति तदुत्तरम् ॥” (वेदान्तपञ्चदशी २-३९) इत्युक्तः । (२) स्वतन्त्र-सुरापानादिमत्तो अस्वतन्त्रः, तद्भिन्न इत्यर्थः । (३) नाश्लीमित्यादि-“ब्राह्मणो वे सर्वा देवताः । सर्वाभिरेवैन देवताभि- रुद्धरति । यावती देवतास्ता: सर्वा वेदविदि ब्राहाणे वसन्ति । तस्माद् ब्राह्मणेभ्यो वेद- विद्भयो दिवे दिवे नमस्कुर्यात् । नाश्लील कीर्तयेत्” इति श्रुतिस्तावन ब्राह्मणम्य देवता- मयत्वेनैव हि तं प्रति निषेधत्यश्लील कीर्तनम् । तस्मात् सर्वथा नालील कीर्तयेत् देवता प्रतीति भावः। (४) आत्यन्तिकम् सुखम्परं ब्रह्मेत्यर्थः । तस्य मुक्तिहेतुत्वादिति भावः । (५) सुरादि-मद्यप्रमृति । अत्रादिपदेन होत्यागोन्माद इत्याद्यनादशा- स्स्मयन्ते । (६) शुद्धाम्-निर्मलाम् । “ यस्मानोद्विजते लोको लोकानोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्रेगैर्मुक्तो यस्स च मे प्रियः॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यपः। सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥" (भ-गी-१२-१५, १६)इत्यादिनोद्धेगादि- दुर्गुणनिरसनपूर्वकं अनपेक्षत्वशुचित्वादिसुगुणविशिष्टत्वं भक्तस्य लक्षणत्वेनोपवाणितं भगवता श्रीकृष्णेन । जारत्वचोरत्वादीनां तावश्लोकोद्वेगकरत्वं प्रसिद्धमेव हि। अतस्तेषा- मुक्तमतलक्षणाविरुदत्वं च। तस्मात् एतादृशदुष्टलक्षणशून्यो शुदामिति भाषः ।

·गधावियस पनि गमामा आस्वयामिनिष वेगनर हि तदाय काय ज्वरे सुगम्वादनवन दृष्यम् ॥ २० ॥ अनेन्द्र मालदोषाश म्युपेन्द्रवजाहतस्परूपा। तस्मात्तदीयोऽत्र तु वर्तनेऽस्ती- त्यल्पोऽपि दोषः कथितुं न शक्यः ॥ २१ ॥ जारचोरपदपरिलदेह राहुदष्टशशिचुम्बनिकाशम् । तत्त्वजीतरसमन्जनपूतं हन्ति कृष्णचरितं भवबन्धम् ॥ २२॥ किञ्च• “धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ।" (भ-गी-७-११) इति भगवदुक्ती कामस्य धर्माविरुद्धत्वोपदेशात्-जारत्वस्य तु तद्विरुद्धत्वमुपपन्नम् हि । एतादृशदोपशून्यां निर्मलां भक्ति समाश्रयेदित्यन्वयः। अपि च " ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथर भजाम्यहम् । (भ-गी-४.११) इति, “यो यो यां या तर्नु भक्ताः श्रद्धयाचितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विद-धाम्यहम् ॥" (भ-गी-७.२१) इति, " यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय मदा तद्भावभाविनः ॥ (भ-गी-८-६) इति च स्मृते: जारचोरादिरूपेण सेव्यमानाद्भगवतः फलमपि जारत्वादय एव-न तु मुक्तिहेतुकं ज्ञानम् । तथा चोक्तं स्मृत्यन्तरे "यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी" इति। अत उक्तदोषशून्यां सद्भावभाविता- मेव भक्तिमाश्रयेदिति भावः । (१) वरानुरुद्धम् -गोलोकवासिना कृष्णेन राधिकायै वरो दत्तस्तवाहमेव जारो भक्येमिति--तथा च ब्रह्मवैवर्तदर्शनात्तदनुरुद्धमित्यर्थः । (२) तत्वजात -तत् +तु + अजात इति विभाग: कर्तव्यः। अत्र तु- शब्दोऽवधारणे-तत्पदं जारत्वादिदोपषितं श्रीकृष्णचरितं परामृशति । कृष्णचरितमुक्तविधिना निर्मलभक्तिभावितं सत् अजातरसमजनपूतं चेद्भवबन्धं हन्ती- त्यन्वयः । यद्वा तत्त्वजातरसमजनपूतम्-तत्त्वज्ञानसञ्जनितब्रह्मानन्दरसेन संस्कृतत्वात् पूतं चेदित्यन्वयः। (३) मजातरसमजनपूतम् -अजातरसः शान्तरसः, तस्य अध्यकत्वात् अतस्तदेव ·१२६ विमर्शामृते तथा यदि न संस्कृतं तदपि कृष्णचारित्रक निगूढदशनोज्ज्वलन्मकरतुल्यबाधाकरम् । चलच्चपलमानसान्निखिलजीवदन्तावलान् निमज्जयति वारिधौ विषयभीमयादोनिघौ ॥ २३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याद्यन्वर्थसकलबिरुदावलीविरान- मानश्रीविद्याशङ्करपदमावेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिष्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते श्रीकृष्णचरितं नाम चतुर्दशनिन्दुः "अनेन .. शृङ्गारादीनां व्यक्तानामुत्पत्तिलयहेतुत्वाञ्च तेषां तदुपादान भवति । " यदि यस्मादुत्पद्यते यस्मिश्च प्रविलीयते तत्तस्योपादानम् (भवति)" इति शायरोक्तः तादृशाव्यक्तशान्तरसस्य निर्दुष्टत्वात्तन्मज्जनेन (तत्स्नानेन) तप्राचुर्येणेति यावत् । शान्नरमप्रायमित्यर्थः । अत एव पूतम्-पवित्रमिति भावः। यद्वा ; ' रसो वै सः' इति श्रुतेः रसो नाम परमात्मा तस्य जातत्वं तावत् जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छा-उ-६.३) “तदेक्षन बहु स्यां प्रजायेय" (छा. उ-६-२) इत्यादिश्रुत्युपपादितं तदभाववान् अजातरस इत्युच्यते । तथा च श्रय पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥” इति । अत्र पूर्णात्पूर्णोदश्चनरूपक्रियाविशेषसद्भावेऽपि पूर्णावशेषरूपवेचिश्यविशेष एव भजातत्व. मात्मनो व्यनक्ति । तथाविधाजातरसे ब्रह्मणि मज्जनेन लानेन । अत्र ब्रह्मणि स्नान नाम ब्रह्मप्रतिपादकज्ञानाऽऽवृतत्वम्-तद्शानप्राचुर्यमिति यावत् । अत एव पूनम्-पवित्रमित्यर्थः। तद्विशिष्टो ज्ञानी भवति । एतादृशं ज्ञानिनं प्रशंसति शान्तियुतं च गोतासु-"आर्को जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ । तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते ॥ ७.१६,१५) "नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतश्शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥" (भ-गी-२-६०) इति । एतादृशादृष्टविषयेषु शास्त्रमेव प्रमाणं तत्रन संशयः कार्य इत्युद्वोधयति च । " श्रद्धावाँल्लभते ज्ञान तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञान लम्चा पर शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ अतश्चाश्रद्धानश्च संशयात्मा विनश्यति। नाय कोकोऽस्ति म पसे न सुखं संशयात्मनः ॥" (भ-पी-४.३९, ४०) इति । (म-गी.

·भीः कालिदासवयोजन्मभूमिविमों नाम पञ्चदशो बिन्दुः (मेघदूतविशेषस्थलविशिष्टम्यागया) प्रथमसर्गे प्रथम श्लोकः कश्चित्कान्ते'ति---स्वाधिकारात्ममतः कधि- धक्ष:-अव्यक्तनामरूपादिमान् पुरुषः कालिदास इति यावत्---एतत्काव्यस्य तच्चारित्रभोधकत्वात् । कान्ताविरह गुरुणा-पत्नीषियोगदुर्भरेण । वर्षमोग्येण- वत्सरकालभोग्येनेत्यापातश्रुतार्थः । गूढार्थस्तु-~-अष्टादशशतवत्सरात्मककाल- भोम्येनेत्यर्थो वक्तव्यः । तद्यथा-" वर्गाक्षरा णि वर्गेऽवर्गे " इत्याचार्यभट्टसूत्र- दिशा वर्षपदस्खवकाररेफष्काराणां क्रमेण षष्टि-चत्वारिंशत्----अशीति- (६.+४० ५८०) रित्यर्थः-तन्मेलनेन मशीत्युत्तरशतं भवति । एतावत्परिमि- तकालभोग्य इति वर्षभोग्यपदार्थे सिद्धे; तस्य कान्ताविरहगुरुणेति विशेषण- सद्भावात्--कान्तायाः पुनः ; "दशास्यां पुत्रानाघेहि " इति श्रुत्या दशभोग्या- शविशिष्टत्वेन वर्षभोग्यपदान्तर्गतभोग्यपदस्यकांशमात्रसूचकत्वेन चात्र वर्षपद- वाच्याशीत्युत्तरशतं तावद्दशगुणितमवश्यं कार्यमेव । एतेन वर्षभोग्यपदार्थस्तु अष्टादशशत(१८००)परिमितवत्सरभोग्य इत्यवधेयः । परन्त्वेतन्निर्दिष्टशापकालस्य तृतीयांशद्वयमात्रमेव (१) भवति । “शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मील- यित्वा" इति वक्ष्यमाणमासचतुष्टयस्य आपातश्रुतार्थभूतवत्सरबोधकवर्षतृतीयांश- त्वात्। राक्षसकाव्यचरमश्लोकस्थदिनपदार्थोऽपीममेवार्थमनुकरोति । नन्वत्र दिनपदार्थावगतकालस्य विंशतिवत्सराधिकत्वेन पुरोक्तवर्षभोग्यपदो- पदिष्टकालतौल्यं नोपपद्यत इति चेन्नाय दोषः-उतार्थविशिष्टवर्ष- भोग्येण शापेन महिम्नोऽस्तङ्गमनकरणभूतेनास्तङ्गमितमहिमा सन्निति विधेय- विशेषणसद्भावाद्यक्षस्य रामगिर्याश्रमेषु वसतिकरणसमये तावत् शापभुक्तकाल- मात्रं सूचयत्यत्र वर्षभोग्यपदम् । अतःपरं स्निग्धच्छायातरुष्विति विशेष- णोपदिष्टसुखदातृत्वधर्मिषु जनकतनयास्नानपुण्योदकेष्वितिपदसूचितपवित्रगुण - । किश्च ·१२८ विमामृते . आत्मा वै विशिष्टेषु रामगिर्याश्रमेषु विंशतिवत्सरकालाक्युवास यक्ष इति राक्षसकाव्याक्त- दिनपदेनावगन्तव्यम् । अतो द्वयोरुक्तार्थयोर्न विरोधः---तौल्यमस्त्येव । अपि च एवं विंशतिवर्षकालावधिरानगिर्याश्रमसेवासानुत्पन्नपुण्यवशादेव कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु' (म-दृ-२-५) इत्युक्तलक्षण- लक्षितस्यापि (विवेकशून्यस्यापि) तस्य पत्नां प्रति सन्देशपणात्कण्टोत्पन्नेति समुचितोऽयं विषयः । ननु पुरोक्त दशास्यां पुत्रानाधेही ति श्रुत्या कान्तायाः दशभोग्यांश- विशिष्टत्वं कथमिति चेदुच्यते ; पतिरेव पत्नीगर्भाशय रेतीरूपेण प्रविश्य गर्भो भूत्वा जनिष्यति ; तदा तस्य सा माता भवति । तथा च श्रयते "पति यां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम्" इति । अत एव सा पत्नी “जायते पतिरस्या"मिति व्युत्पत्त्या नायापदसंज्ञिता भवति । एतेन पुत्रनामासि" इति श्रुत्या च पितृपुत्रयोस्तौल्यं संपद्यते । तदा सा (पत्नी) पुत्रं प्रत्यभोग्या हि ; अतस्तद् दृष्ट्वा तत्तुल्यपति प्रत्यप्यभाग्या भवेदेव--न तथा दृश्यते लोके--पत्युरेकस्यामेव बहुपुत्रजनकत्वदर्शनात् । यद्वा पितृ- तौल्यसद्भावात्पुत्रस्यापि सा भोग्या भवेत् न तथा दृश्यते----अनौचित्य- प्रसङ्गात् । एवं सति बहुपुत्रजनकत्वमेकस्यां कथं सम्भवितुमईतीति विचि- कित्सायां “दशास्यां पुत्रानाधेहि इति श्रूयमाणश्रुत्या एकम्यामेव पुंसः (पत्युः) दशभोग्यांशा अनुगृहीता इति विज्ञायते । तेनैकैकपुत्रजननायकैकांश उपयोज्य इति पुरोक्तदशास्यामिति श्रुतिर्विदधातीति ज्ञेयम् । किश्वेममर्थ स्मारयति नृसिंहसाङ्ख्यदर्शनोक्तपूर्णसहितनवाशनिरूपितदशवस्त्वात्मक- आत्मोपहितप्रकृतिरूपपदार्थजातम् । एवं पुमानवतरिप्यति स्त्रियां मूलप्रकृति- रूपायां दशधा--विष्णुरिव मायामयजगत्याम् ; तस्य (पुंसः) विष्णुप्रतीकत्वा- देतद्दशावतारसूचकमेव दशांशगणितं लघुतमाघगणितम् च। एबमात्मनो दशधावतरणानन्तरं भोग्यांशाभावात् तस्यास्स एव पतिरकादशः पुत्रा भवेदिति (९) लघुतमार्धगणितम्--Logarithm. wwwserum.. awar-0-ram- ·पणो विष्णः विधत्ते श्रुनिग्वाडः पतिमेकादशं धि' इति । अतः दशपुत्रबननानन्तरे पत्युः पत्नी मातृममेति विज्ञायते । अत्र दशपुत्रपदस्य... पुत्री व पुत्रम पुत्रावित्येकशेषनियमानुरोधेन दशसन्ततिरित्यर्थ वक्तव्यः । नन्यत्रापातश्रुनवर्षपदार्थभूतवत्सरपरि मिनशा ताबत किश्चिदपिकाष्ट- मासात्मककाल एव भुक्त:-तृतीयांशकालो अवशिष्टः । मुक्तकालपरिमिति- भीममानेन दिनपरिमित(१८२०)वत्सरा इति निरूपिता-नदा पूर्णवत्सरस्स तु खद्वयभपरिमित(२७००)वत्सरात्मिका स्यात् । तन्मान देवमानेन (कौबेरमानेन) तुलितुं नोपपद्यते; तस्य (देवमानस्य) खद्वयरसगुण(३६००). वत्सरपरिमितत्वादिति चेदुच्यते- शापस्तावह्वन्धरूपः--तस्य स्वेच्छानिरोषकत्वात् । ताहशबन्धो मातृ- गर्ने किश्चिदधिकखभमित(२७०)दिनरूपः खल्वेकर्मस्य । स दशगुणित- स्सन् दशगर्भाणां संपद्यते बन्धः-तावतैव स्त्रियां संसारस्य पर्याप्तत्वात्त- द्वन्धस्यापि पूर्णताङ्गीक्रियते तावतैव-तेन पूर्णकालांशात्मको वत्सरो गृहीत- इशापपरिमितौ। अतः तदवशिष्टतृतीयांशशापकाल एव " श्रुत्वा वार्ता जलद- कथितां तां धनेशोऽपि सद्यः शापस्यान्तं सदयहृदयः सन्निधायास्तकोपः " (मे दू-२-५७) इत्युक्तेः परिमार्जनीयः-तस्यैव ; आपातश्रुतवर्षीयचतुर्मास- परिमितत्वोपपत्तेः ; 'शेषान् मासान् ' इत्याद्युक्तः स एवात्र परिमृष्टो दयावशंवदेन कुबेरेण । भौमवत्सरः पुनः देवमानेन (कुबेरमानेन) दिनमेकं भवतीति सुवि- दितोयं विषयः । अतस्समीचीनमेतत्सर्वमिति दिक् । अथ तस्पिन्नद्रौ' इत्यादिप्रथमसर्गीयद्वितीयश्लोकः । अत्रायं विशेष: आषाढस्य प्रथम दिवसे" इत्यत्र 'प्रशमदिवसे' इति केचित्पाठं कल्प- यन्ति । एतदुभयान्यतरपक्षगणनयापि “शेषान् मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा (मे-दु.२-२६)--." शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शाङ्गपाणौ" (मे-दू.२.३१) इति वक्ष्यमाणश्लोकखण्डद्वयेन आषाढशुक्लै- कादशीप्रभृति कार्तिकशुक्लकादशीपर्यन्तं भाविमासचतुष्टयमानसिद्धयभावात्- मोक्तप्रथमदिवसपदेन फर्कसंक्रान्तिदिवसो ग्राह्यः तत्सापेक्षत्वादाषाढस्य । - 17 ·- अत्र विमर्शामृते तत्संक्रान्तिस्तावत् शुक्लैकादश्यां भवितुमर्हति । तथा चेद्वक्ष्माणमासचतुष्टय- मानमुपपन्नं भवेदेव । अतोऽत्र प्रथम दिवसपाठ एव साधीयान् । उक्तार्थः श्लोकद्वयेनोच्यते सौरोपजीव्यता चान्द्रे तदभावेऽधिमासता । तत्; चान्द्रेऽपि च संक्रान्तेरारम्भो दृश्यते कचित् ॥ धनुर्मासवतारम्भो मार्गशीर्षे यथाऽभवत् । तथान्त्र दिवसो ग्राह्यः प्रथमो मेघदर्शने ॥ इति । किञ्च- संक्रान्तिप्रतिपत्संज्ञौ मासि मासि तदाऽऽदिमौ । अधिके प्रतिपन्मात्रं क्षये तद्युतिसंक्रमौ ।। अथ प्रथमसर्गीयषोडशश्लोके विशेष:- किञ्चित्पश्चाद्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण" इत्यस्यायमर्थः । एतत्पूर्वश्लोके तावत् 'उत्पतोदङ्मुखः खम् ' इत्युक्तत्वात् तद्रामगिरौ तथा- वस्थितं (उत्तराभिमुखम्) मेघं प्रार्थयत्यनेन 'किञ्चित्पश्चात् ' इत्यादिश्लोक- खण्डेन । अत्र पश्चाद्गमनं नाम रामगिरेर्दक्षिणदिग्गमनमेव-मेघस्योत्तराभि- मुखत्वात् । किञ्चित्पदं मालगिर्योरन्तरं पादमितमधमितं वा योजनं भूयादिति अर्थ द्योतयति । 'भूय एवोत्तरेण' इति पदं तु रामगिरेरारभ्यालकाव घि वक्ष्यमाणमार्गस्योत्तरत्वात् तन्मुखत्वं द्योतयति । तथा तस्य (उत्तरगमनस्य) मुख्यत्वे सिद्धे पश्चाद्गमनस्यामुख्यत्वं सिद्धम् । तादृशाऽमुख्यगतिप्रेरणं तावदमार्गस्थम् उज्जयिनीवत् विशेषातिशयशून्यं क्षुद्रमालं प्रति कुत इति विचारिते 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' इत्यभियुक्तोक्तिदर्शनात- तस्य कालिदासस्य जन्मभूमिरिति ज्ञायते नो चेत्तत्प्रेरणासम्भव इति वेदित- व्यम् । अन्यत् सुगममिति । (१) तदाऽऽदिमौ-तस्य मासस्यादिमावित्यर्थः । (२) तद्युतिसंक्रमौ-तयोः संक्रान्तिप्रतिपदो: युतिः तयुतिः । सा च संक्रमश्च तयुतिसंक्रमाविति समासः । एतेन 'आषाढस्य प्रथम दिवसे' इत्यत्र प्रथमदिवसस्य सौरवोपपस्योकं सर्वमनवद्यम् । .. ..

·पसमावि किञ्च आर्यभटपथा वर्षपदम्य अशीयुसरशनम् (१४.} ति, विनवास विंशत्यधिकाष्टादशमन (१८२०) इत्यादिगा दिल यशापदेशेन कचिदिति । व्यपदेशेन च मेघदूने सक्षमकाये च यमनस्तिमेवोकवान कालिदास इत्यत्र किमिति प्रकटनरं नाभिमानते इति केचिनः! बोच्यते । अस्ति कारणम् --~-यथाचरितस्यापि करने सचरितं स्वस्थतिलययोतमन्या- विर्भविष्यन्त्यवश्य कतिचित्पदानि-सान्यात्महत्याप्रतिनिधीकतानि भवेयुः । दृश्यतां महाभारते कर्णपर्वणि गाण्डीवदूषणकृतं धर्मराजं हन्तुकामाय पार्था- योपदिष्टं श्रीकृष्णेन ‘महतां निन्दा तदननसमम् ' हति, 'आत्मस्तुतिरात्म- हत्यासमम् ' इति च । किञ्च ; अभिवादनसमये स्वातिशयद्योतकावरोक्तो स्वश्रोत्रपिधान प्रसिद्धमेव । अपि च पुरा किल भोजसभाऽऽगतकीडाचन्द्रनामविचारे तत्ता- वद्गूढतरं- च्युतामिन्दोर्लेखां रतिकलहभग्नं च वलयं समं चक्रीकृत्य प्रहसितमुखी शैलतनया। भवोचयं पश्येत्यवतु गिरिशः सा च गिरिजा स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः ।। इति बभाणेत्यनुशुश्रुम । एतच्च- हठादाकृष्टानां कतिपयपदानां रचयिता जनः स्पर्धालुश्चेदहह कविना वश्यवचसा । भवेदद्य श्वो वा किमिह बहुना पापिनि कलौ घटानां निर्मातुत्रिभुवनविधातुश्च कलहः ।।" इति, "ये नाम के चिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी || (मालतीमाधवम् ) - ·१३२ विपर्शामृते इत्यादिभिर्भवभूतिरुद्धतकविरिति विज्ञायते । तादृशस्य कदाचिदुचितं भवे- प्रकटाभिभाषणं स्वचारित्रे-नायं खलु कालिदासस्तथाविधः यतः- "क्क सूर्यप्रभवो वंशः वि चाल्पविषया मतिः । तितीपुर्दुस्तरं मोहादुडपेनास्मि सागरम् ।।" (रघुवंशम् १.२) इति, कुलेन कान्त्या वयसा नवेन । गुणैश्च तैस्तैर्विनयप्रधानैः ॥” (रघुवंशम् ६-७९) इति, अभूपिङ्गा प्राची रसपतिरिव प्राश्य कनकं गतच्छायश्चन्द्रो बुधजन इव ग्राम्यसदसि । क्षणाक्षीणास्तारा नृपतय इवानुद्यमपरां न दीपा राजन्ते विनयरहितानामिव गुणा: "॥ (प्रभातवर्णनम् ) इत्यादिभिस्तस्य विनयादिगुणसम्पत्तिमत्त्वात्। अतस्तस्य प्रकटाभिभाषणं नोचित स्वचारित्रे, तदिदमुपपन्नं भवति सर्वमुक्तमिति । इति श्रीवैद्यवल्लभ- राज्ञीवेङ्कटाचलपतिप्रसादमहाग्निचिद्यज्वकृतिषु विमर्शामृते कालिदासवयोजन्मभूमिविमर्शी नाम पञ्चदशबिन्दुः ·अत्र ब्रह्मतत्त्वावबोधविशिष्टमङ्घयाविशेष्यताविमों नाम पोडशो विन्दुः अस्ति सत्याया विशेष्यविशेषणरूपाशयम् । अत्र द्वितीय (विशेष- णम् ) अस्मत् नृसिंहसालयहृदयेऽमिवर्णितम् । प्रथमं तावदद्य विमृश्यते। यथा-" यथासङ्ग्यमदशः समानाम् " (पा-सू-१-३-१०) 'समसम्बन्धी विधिर्यवासयं स्यात् ' इति पाणिनिस्त्र- वृत्तिनिर्दिष्टसमसम्बन्धित्वं विधे:--सङ्ख्यागतविशेष्यतामात्रनिरूपितं भवति । नेदं केवलम् । स्मार्तेऽप्यस्त्येवं निरूपणम् । यथा-पुरुषसूक्तीयपञ्चदशर्मि- रावाहनादिपञ्चदशोपचारकरणम्-तथा श्रीसूक्तेन च प्रसिद्धम् । ऋङ्मन्त्रार्थस्य तत्कृतोपचारस्य च न कोऽपि सम्बन्धः-विना समसङ्ख्यात्वम् । एतन्न किश्चिदपि बहिरर्थे द्योतयति विना सङ्ख्यासाम्यम् । स्याद्यदीदं सङ्ख्या- विशेषणांश निष्पन्नमेव तदा तत्तदुपचारमन्त्रार्थयोः योग्यतादिगुणगणोऽवश्य- म्भावी। न तथा दृश्यते । अत इदं (समसम्बन्धित्वम् ) सङ्ख्याया विशे- प्यांशेनैव निप्पन्नम्न विशेषणांशेन । श्रौतप्रक्रियायामपि (महामिचयनादिष्वपि) एकजातीयेष्ट- कानांमध्ये पञ्च-अष्ट-दशादिसङ्ख्याभेदमात्रोत्पन्न-पाङ्क्त-गायत्री-विराट्-इत्यादि- छन्दोभेदनिप्पत्तिः-तत्फलभेदश्च श्रूयते-यथा-नानाव्यक्तिगतैकैकाङ्कान् समाहृत्य पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः अष्टाक्षरा गायत्री' इत्या दिनियमानुरोधेन तस्य (समाहृताङ्कसमूहस्य) छन्दस्त्वं सम्पाद्य तादृश- (केवलसङ्ख्यासंघातात्मक)छन्दसः फलं विदधाति श्रुतिः। यथा- संपद्यन्ते। दशाक्षरा विराट्। विराजेवान्नाद्ये प्रतितिष्ठति ।" (प्रवर्यब्राह्मणम् ), दश दश संपातं जुहोति । दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट्र। विराज- बामायमवरुन्थे ।" (त-बा-का-३ प्र.८) इत्यादिना । किच; दशाक्षरा विराट' - दश ·विमर्शामृते एतादृशं कर्म विशेषणरूपसङ्ख्याभ्यो नोपपद्यते तासां स्वतःसत्ताभावात् -अस्वातन्त्र्याच्च । स्वतन्त्रस्यैव कर्तृत्वं प्रोक्तं पाणिनिना " स्वतन्त्रः कर्ता" (१-४-५४) इति । जैमिनिरप्येवमाह-गुणानां च परार्थत्वात्-असम्बन्धः समत्वा- स्यात् ' (जैमिनिसूत्रम् ३-१-२२) इति । व्याः---गुणानां विशेषणानां परार्थत्वात्--विशेष्यार्थत्वाद्धेतोरसम्बन्धः परस्परानन्वयः स्यात् । एतेन राजाश्रिताः यथा राजानं प्रधानीकृत्य प्रवर्तन्ते-तथा परस्परमसम्बन्धाश्च भवन्ति–तथा विशेषणानि विशेष्यं प्रधानीकुर्वन्ति । एतेन विशेषणानां विशेष्येणैव व सम्बन्धः। सम्बन्धो नाम अन्वयः ॥ एतेन विशेषणानां स्वातन्त्र्याभावो निरूपितः । न ह्येतादृश(गुणीभूत)सङ्ख्याभिः निष्पन्नानां पाङ्क्तादिछन्दसामपि कर्तृत्वम् – करणत्वम् वा । तथा सति “ छन्दोभिरेवैनं चिनुते” इत्यादिश्रुतीनामानर्थक्यप्रसङ्गः स्यात् क्रियार्थत्वानुपपत्तेः । आह च जैमिनिः "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम् (जैमिनिसूत्रम् १-२-१ इति । एतेन छन्दोनिष्पादकसङ्ख्यानां विशेष्यत्वमवश्यंभावीति सिद्धम् । अत एव नैघण्टुका अप्येवं भाषन्ते--"सङ्ख्या सङ्खयेयसङ्ख्ययोः" इति । एतन्नैघण्टुकपदं नृसिंहसाङ्ख्यदर्शनेऽप्युक्तार्थावगमायैवोक्तम् । एतच्च; " एकस्मै स्वाहा-द्वाभ्याँ स्वाहा–त्रिभ्यः स्वाहा" (तै-सं-का-७) इत्यादिहवनमन्त्रेषुक्तैका दिसङ्ख्याश्च विशेष्यरूपाः-स्वतन्त्रा एव-न गुण(विशेषण)रूपाः अस्वतन्त्रा:-देवतोद्देशेन तासां (एकादिसङ्ख्या- नाम् ) गृह्यमाणत्वात्-दिशामिव । दिशां तावत् नमः प्राच्य दिशे " दिग्भ्यः स्वाहा " इत्यादिमन्त्रैः नमस्कारह विर्दानादियोग्यतया ग्रहणं हि । अन्यच्च ; यत्किञ्चिदपि वस्तु सङ्ख्या भेदेनैव भिन्नभिन्नछन्दस्त्वमासाद्य भिन्नभिन्नकार्य कुरुते यथा- पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः" इति लोकपाङ्क्तम् , “ अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि " इति ज्योतिःपाङ्क्तम् , आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा” इति भूतपाङ्क्तम् , “प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः" इति वायुपातम् , " चक्षुश्श्रोत्रं मनो ·षोडशो बिन्दुः १३५ त्वक् " इतीन्द्रियपाङ्क्तम् , “चर्म मांसँ स्नावास्थिमज्जा" इति धातुपाङ्क्तम् । एवं लोक-ज्योतिः-भूत-वायु-इन्द्रिय-घातुपाङ्क्तानि श्रुत्या निरूपितानि । अत्र लोक-ज्योतिरादिवस्तुनि भिन्नान्यपि पाक्ततां प्राप्नुवन्ति पञ्चसङ्ख्ययैव न वस्तुभेदैः। अतः “यत्सत्त्वे यत्सत्त्वम्-यदसत्वे यदसत्त्वम् तत्तस्योपादानम्" इति न्यायात् अत्र पाङ्क्तत्वस्य सङ्ख्यैवोपादानं भवति-न वस्तुनि, वस्तुनाममुख्यत्वात्, तानि अक्षराणि वा महाग्निचयने इष्टका वा-अन्यत्रान्यवस्तुनि वा भवन्तु । तेषां विना पञ्चसङ्ख्यां न कुत्राधि पाक्ततासिद्धिः। एवमेवावशिष्टानामपि छन्दसां स्वरूपं वेदितव्यम् । अतः सङ्खयैव मुख्यकारणं छन्दसाम्-सङ्ख्या- मयान्येव छन्दांसि । तादृशछन्दोमयमिदं सर्वं जगदिति श्रूयते “पाक्तं वा इर्दै सर्वम् " इति । अतः कालाकाशादिवत्सङ्ख्यापि विभुत्वादिगुणाश्रया । एतावता जगद्पकार्याश्रयत्वेन विभुत्वादिगुणाश्रयत्वेन च सङ्ख्याया द्रव्यत्वं तार्किकदिशापि सिद्ध भवति । एतेन विशेष्यत्वं चोक्तदिशा । अतो न तार्किकोक्तानि नवैव द्रव्याणि किन्तु सङ्ख्या विशेष्यांशरूपमस्ति दशमं द्रव्य- मिति वेदितव्यम् । एतादृशजगदुपादानकारणभूतायाः सङ्ख्यायास्तुत्पत्तिलयौ पूर्णादेवेति तत्सङ्ख्यावर्ग निष्पत्ति विमर्शनेनावगम्यते । तन्निष्पत्तिस्तु जगदुपादानभूतचान्द्र- सौरकलाप्रतीकानां विषम-सम-सङ्ख्यारम्भकसङ्ख्यानां सृष्टिप्रतीकवर्गान्तराणि द्योतयच्चमकपाठादवगम्यते । तद्विस्तृतिमग्रे निरूपयिष्यामः । किञ्च, स्वातन्त्र्यं खलु सर्वत्र विशेष्याणामेव न विशेषणानाम् । तथा तन्त्रान्तरे-"गुणा गुणाश्रया नोक्ता" (च-सू-स्था-२६-३४) इति । अत्र गुणानामनाश्रयत्वमस्वातन्त्र्यादेव । तथा च द्रव्याश्रयगुणवान् संयोगवि- भागेष्वकारणमनपेक्ष” (वै-सू-प्र-आ-सू-१६) इति द्रव्याश्रयत्वमगुणवत्त्वं च गुणानां निरूपितम्। एतेन गुणानामस्वातन्त्र्यं प्रसिद्धं भवति । अपि च- गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये। रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः ॥ (वा-सू-९ अध्यायः) ·विमर्शामृते तत्राद्या यथा इति वाग्भटोक्त्या " रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः । मारुतं नन्ति" (वा-सू-१ अध्यायः) इत्यादिस्थलेषु दृश्यमानरसादिगुणकर्तृत्वं निरस्तमौपचारिकमिति । एतेन कादाचित्कपक्षो(ऊहापक्षो)ऽप्यपास्तः । अतश्च जगत्कारणविचारे 'प्रकृतिः की' इति प्रधानकारणवादः श्रीमत्पूज्यपादैः शङ्करभगवत्पादैः निराकृतः प्रकृतेरस्वातन्त्र्यं निरूप्येव । "यदि वयं स्वतन्त्रां काञ्चित्पागवस्थां जगतः कारणत्वेनाभ्युपगच्छेम ; प्रसञ्जम तदा प्रधानकारणवीदम् । परमेश्वराधीना त्वियमस्माभिः प्रागवस्था जगतोऽभ्युप- गम्यते न स्वतन्त्रा। सा चावश्याभ्युपगन्तव्यः---अर्थवती हि सा। न हि तया विना परमेश्वरस्य स्रष्टुत्वं सिद्धयति ; शक्तिरहितस्य तस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः” (प्र-सू- भा-१-४-३) इति । तदेवात्र “एकस्मै स्वाहा” इत्यादिस्थलेऽपि सङ्ख्या- विशेषणांश विषय एव प्रसज्जते न पुनर्विशेष्यांशविषये । तस्य (विशेष्यांशस्य) द्रव्यत्वेन तदनुयोग्यदेवताऽधिष्ठानत्वेन च तदसम्भवात् । एतदर्थविधायक एवायं “ एकस्मै स्वाहा” इत्यादिमन्त्रपाठः। एतादृशसङ्ख्या विशेष्यांश- विषयतयैव प्रवृत्तस्य "एका च मे.... चतस्रश्चमे" इत्यादि विषमसमसङ्घयोपक्रान्त- चमकपाठस्य जगद्रचनाहेतुभूतचन्द्रसूर्यकलारूपद्रव्यविशेषणतासूचकत्वयोग्यत्वेऽ- पि तत्कलानां जलीयानेयतैजसाणूनामिव सङ्ख्या विशेप्यांशभेदस्सैव जगन्नाना- वैचित्र्यकारणत्वात् तादृशसङ्ख्याभेदहेतुकघातनिष्पत्तिं विदधाति चमक पाठः। यथा " एका च मे तिस्रश्च....त्रयस्त्रिंशच्च मे " इति सप्तदशमन्त्रखण्डाः अका- रादिस्वरानुविद्ध-अमृतादिचन्द्रकलाजन्यसृष्टिबोधकवर्गान्तरप्रतिपादका भवन्ति । चतस्रश्च मेऽष्टौ च मे....अष्टाचत्वारिंशच मे” इति द्वादशमन्त्रभागास्तु कादिभान्तचतुर्विंशतिस्पर्शवर्णेषु द्विद्विवर्णानुविद्ध-तपिन्यादिद्वादशसौरकलाजन्य- सृष्टिबोधकवर्गान्तरप्रतिपादकाः। एवमुक्तवर्गान्तरेभ्यः साध्या भवेयुः पूर्वोत्तर- वर्गाः। तत्सूत्राणि बमः यथा--- सौरे विषमत्यागः द्विद्विवर्णानुविद्धत्वात् कलानाम् ॥ १ ॥ व्या-सूर्यकलासम्बन्धिवर्गप्रस्तावे विषमाकानां-एक-द्वि-त्रि-चतुः-पश्च- -- (१) तदेव-तारशास्वातन्त्र्यमेव (२) घात:-power.

·षोडशो बिन्दुः इत्यादिक्रमाङ्केषु एक-त्रि-पञ्च-इत्यादिविषमाङ्कानां त्यागः कर्तव्यः । कलानाम् सौरकलानाम् द्वि-द्वि-वर्णानुविद्धत्वात् 'कं भं इत्यादिद्विद्विवर्णयुक्तत्वादिति भावः। उत्तरवर्गान्तरयोगात्स्वयमुत्तरवर्गश्चान्द्रे । २ ॥ व्या - चान्द्रे चन्द्रकलावर्गनिष्पत्तिप्रस्तावे-स्वयम् (वर्गरूपः) उत्तर- वर्गान्तरयोगात् स्वोत्तरवर्गनिर्दिष्टं वर्गान्तरं यत्तद्योगात् उत्तरवर्गः स्यादित्यर्थः । स्ववर्गान्तरोनं स्वयं पूर्वः ॥३॥ व्या-स्ववर्गान्तरोनम्-स्वस्य निर्दिष्टं यद्वर्गान्तरं तेनोन तेन वियुक्तं सत् स्वयम् । पूर्वः स्वपूर्ववर्गः स्यात् । चान्द्र इत्यनुवर्तनीय पूर्वसूत्रात् । स्वोत्तरवर्गान्तराभ्यां स्वयमुत्तरः॥ ४ ॥ व्या-स्वोत्तरवर्गान्तराभ्याम्-स्वस्थ स्वोत्तरस्य च निर्दिष्टे ये वर्गान्तरे ताभ्याम् । स्वयं युक्तश्चेत उत्तरः स्वोत्तरवर्गः स्यादित्यर्थः । सौर इत्यधिकारात् । स्वपूर्ववर्गान्तराभ्यामनश्चेत्पूर्वः ॥ ५ ॥ व्या-स्वयमिति पदं पूर्वसूत्रादनुवर्तनीयं सौर इत्यधिकारात्। अन्यत् सुगमम् । एतेषामुदाहरणानि अग्रे द्रष्टव्यानि । उक्तार्थस्य बीजमात्रं विधत्ते चमकब्राह्मणम् । "युग्मदयुजे जुहोति मिथुनत्वाय" “आत्रयस्त्रिंशतो जुहोति " त्रयस्त्रिंशद्वै देवताः । देवता एवावरुन्ध आष्टाचत्वारिंशतो जुहोत्यष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती-जागताः पशवो जगत्येवास्मै पशूनेवावरुन्धे" एका च मे....तिस्रश्च म इत्याह । देवच्छन्दसं वा एका च तिस्रश्च....मनुष्यच्छन्दसं चतस्रश्चाष्टौ च । देव- च्छन्दसं चैव मनुष्यच्छन्दसं चावरुन्ध" इति । अत्राय भावः -सम विषम- सङ्ख्याप्रतिपादितयुग्मदयुजमन्त्राभ्यां कृतहोमेन मिथुनत्वलाभ इति, त्रयस्त्रिंश- त्सङ्ख्याप्रतिपाद्यमन्त्रहोमेन त्रयस्त्रिंशत्सङ्ख्याका देवा वशवर्तिनो भवन्तीति, अष्टा- चत्वारिंशत्सङ्ख्याप्रतिपादकमन्त्रहोमेन जगति पशुलाभ:-पशूनां जागतत्वात जगतीछन्दसोऽष्टाचत्वारिंशदक्षरात्मकत्वाच्च । यथा 18 ·- -तथा विमर्शामृते एका च मे तिस्रश्च मे " इत्यादि मन्त्रपाठेन देवच्छन्दसमवाप्नोति चतस्रश्च मेऽष्टौ च मे” इत्यादिना मनुष्यच्छन्दसमित्यर्थः । अत्र देवमनुष्यच्छन्दसोस्स्वरूपं किश्चिदिव निरूप्यते- छन्दो नाम गीकृतार्थ- सङ्केतितसङ्ख्यानिष्पन्नशब्दविशेषः “ पङिक्त........ विराट् ” इत्यादिः । अत्र पङ्क्तिर्नाम पश्चसङ्ख्याकानां पदार्थानां विशिष्टफलदानशक्तानां समूह विशेष- सूचकश्शब्दः तथैव विराडिति दशसङ्ख्याजनितः । एवमूह्या गायत्रीप्रभृतयः । एतादृशछन्दसामेवं मनुष्यादिसम्बन्धवशात्तत्तन्नामनिर्देश:-" देवच्छन्दः मनु- ष्यच्छन्दः इत्यादिः । अत्र छन्दसो देवमनुष्यादिसम्बन्धो यथा--देव- पदेन आकाशो लक्ष्यते " दिव्यमविन्धनं विद्युदोदि" इत्यादिस्थलेष्विव । अत आकाशस्थितचन्द्रमसि मूच्छिता रविरश्मयो वसुरूपा (चन्द्रकलारूपा) दिव्या भवन्ति । मतस्तत्प्रतिपादकाः 'एका च मे' इत्याचा विषमसङ्ख्या- निष्पन्ना मन्त्रभागा देवच्छन्दःपदनिर्दिष्टाः। त एव (ते रविरश्मय एव) भुवि मूर्छिताश्चत् आरोगादिमिश्रप्रभान्त(आतपान्त)रूपेणाष्टधा विभक्ता भूमेः पृश्नित्वमुपपादयन्तः 'चतस्रश्च मे' इत्यादिसमसङ्ख्या निष्पन्ना मन्त्रभागाः मनुष्यच्छन्दःपदनिरूपिताः-मूमेमनुष्यावासत्वात् । (इति देवमनुष्यच्छन्द- स्स्वरूपनिरूपणम्)। एवं ब्राह्मणतात्पर्यपर्यालोचनायत्तमेव पुरोदितं सर्वमतो- ऽनवद्यम्। अस्त्येवमेव वेदे सर्वत्र छन्दोरहस्यम् । अत एव छान्दसः । ननु चन्द्रकलास्तावत् षोडशैव प्रसिद्धाः-तदनुविद्धा अकाराद्या स्वराश्च । अत्र तु सप्तदश दृश्यन्ते-तत्कथमुपपद्यत इति चेदुच्यते- कादिस्पर्शवणेषु चरमो मकारः -तस्य सौरकलाऽस्पृष्टत्वात् । मोड्नुस्वार इति प्राप्तानुस्वारेऽट्त्वाद् द्विधर्मिता। तथाप्योमि-म-लाभाय मोऽर्धानुस्नारवान् कृतः ॥ १ ॥ अतस्स्वरेषु गणितः प्रजापत्याप्तये पुनः । वर्गान्तरं त्रयस्त्रिंशच्चमकेऽस्यैव दृश्यते ॥ २ ॥ मोऽनुस्वारः" (८-३-२३) इति पाणिनिसूत्रेण प्राप्ता- नुस्वारे प्राप्तं अनुस्वाररूपं यस्य तस्मिन् अनुस्वाररूपमकार इत्यर्थः । तस्य - व्या- -- ·" षोडशो बिन्दुः यद्यपि अट्त्वात् “अयोगवाहानामसूपसङ्ख्यानम्" (पा. सू. व्या. ८-४-२) इति भाष्यानुसारिव्याख्यावचनेन अट्प्रत्याहारघटितानां स्वराणां व्यञ्जनानां च धर्मेण युक्तत्वात् द्विधर्मिता स्वरव्यञ्जनोभयधर्मवत्ता अस्तीति शेषः । तथापि ओमि ओङ्काररूपे प्रणवे मलाभाय--मकारलाभाय । "अकारेण जगत्पाता संहर्ता स्यादुंकारतः । . मकारेण जगत्स्रष्टा प्रणवार्थ उदीरितः ॥ इति तन्त्रान्तरोक्तमकारलाभायेत्यर्थः । म:--मकारः (अनुस्वाररूपः) अर्धानु- स्वारवान् कृतः ओ, इत्येवरूपवान् कृत इति भावः । एतेन 'मोऽनुस्वार' इत्यनुस्वारतामापन्नाया व्यक्तेरर्षभागरूपमकारेण व्यञ्जनत्वं शिष्टार्थरूपार्धानुस्वाररूपेण स्वरत्वञ्चावेदितं भवति । अत उक्तकारणेन अयम्--मकारः प्रजापत्याप्तये पुनः " सप्तदशो वै प्रजापतिः" पतेराप्त्यै" (वाजपेयब्राह्मणम् ), आ श्रावयेति चतुरक्षरम् । अस्तु श्रौषडिति चतुरक्षरम् । यजेति द्वयक्षरं येयजामह इति पञ्चाक्षरं द्वयक्षरो वषट्कारः एष वै सप्तदशः प्रजापतिः। प्रजापतियज्ञमन्वायत्तः । य एवं वेद" (तै-सं-१-६.११) इत्यादिना सप्तदशत्वस्य प्रजापत्याप्तिहेतुत्वदर्शनात् ।.... ..चन्द्रकलाप्रतीकानां स्वराणां सप्तदशत्वसम्पत्त्या प्रजापत्याप्तये तावत्- स्वरेषु गणितः स्वरान्तिमत्वेन गणित इति भावः। अतोऽस्यैव वर्गान्तरं त्रयस्त्रिंशत् “त्रयस्त्रिंशच मे” इति चमके-चमकपाठे दृश्यते । मकारस्यातिशयोऽस्मदीय-मातृकाप्रासादे द्रष्टव्यः । अथ पुरोक्तसूत्रपञ्चकार्थसौलभ्याय प्रदर्श्यते प्रक्रिया-चान्द्रस्य वर्गाङ्काः-०-१-४-९-१६-२५ मूलाकाः-०-१-२-३- ४- ५ वर्गान्तराणि-०-१-३-५- ७- ९ प्रजा- ........ अस्य m- (१) ओ*--आन्ध्रभाषायां पुनरर्धमागत्वेन प्रकल्प्य अवशिष्टाधभागनिरूपणा- यार्धचन्द्राकृतिरे ६८ रूपा निरूप्यते ।

·न्तरेण) ३-वर्ग:-९ युक्तश्चेत, १ विमर्शामृते अत्र पूर्वोत्तरवर्गसाधनं यथा -गृह्यताम् ३ अङ्कः-तस्य वर्ग:-९- वर्गान्तरम्-५; तदुत्तरातः १, तस्य वर्गान्तरम् -७ एतेन (उत्तरवर्गा- न्तरेण) ३-वर्गः-९ युक्तश्चेत् , उत्तराङ्कस्य-४-एतस्य वर्ग:-१६ स्यात् । (सूत्रम्-२) तथा तत्पूर्वाङ्कः-२ शतद्वर्गसाधनाय स्वयम् ९ स्ववर्गान्तरेण-५ ऊन सत् (वियुक्तश्चेत् ) ४ भवति । एतत्पूर्ववर्गः स्यात्स्वस्य ९ वर्गस्य इत्यन्वयः । एवमेव शून्यावधि कर्तव्यम् । अथैतस्य-४ रूपस्य पूर्ववर्ग:- पूर्वोक्तविधिना (स्वस्मिन् स्वर्गान्तरोनीकरणरूपेण) ४-३-१ एवं साध्यः, तथा चतूरूपवर्गस्य पूर्ववर्ग:-१ भवति। तस्यापि पूर्ववर्गः शून्यम् (०) तत्साधन- मुक्तविधिना १-१ ० एवम् शून्यान्तं पूर्ववर्गसाधनम् । (सूत्रम् ३) एतेन सर्वसङ्ख्यानां शून्ये पूर्ण लय इत्यवगम्यते । ततस्तस्मात्पूर्णात् (शून्यात् ) उत्तरवर्गसाधन विधिना (द्वितीयसूत्रविधिना ० +१= १, १+३ = ४, ४+५=९ इत्या दिना) उत्तरवर्गाः साध्या अनन्तावधि । एतेन सर्व- सङ्ख्यासृष्टिरपि शून्यादेव (पूर्णादेव) भवतीत्यवगम्यते । एतदृष्टान्तेन सङ्ख्याप्रतीकजगतः सृष्टिलयावपि पूर्णप्रतीकाद्ब्रह्मण एव भवत इति वेदितुं सुशकम् । एवमेव सौरविषयेऽपि यथा वर्गाङ्काः-०-४-१६-३६-६४ मूलाङ्काः-०-२-४- ६- ८ वर्गान्तराणिः :-०-४- ८-१२-१६ उत्तरवर्गसाधनम् :- चतुरिति (४) मूलाको ग्राह्यः तद्वर्गः-१६-तस्य- स्वोत्तरवर्गान्तराभ्यां योगः कार्यः १६+८+१२-३६ स्वोत्तरवर्गः स्यात् , एवमनन्तावधि कार्यः । (सूत्रम्-४) अथ पूर्ववर्गसाधनं यथा-स्वस्मिन् स्वस्वपूर्ववर्गान्तराभ्यां वियोगः कार्य:-(१६-[८+४]=४) इति । तस्यापि (४ इत्यस्यापि)(४-[४+0]=0) इत्येवरूपं भवति । (सूत्रम्-५)

·षोडशो बिन्दुः
-
-
ततः पुनरुत्तरवर्गसाधनविधिना (०++४=४ ; ४+४+८-१६;
१६+८+१२-३६ इत्यादिना) अनन्तावधि भवति । एतेन चान्द्रविषय
इव जगत्सृष्टिलयहेतुब्रह्मवेत्यवगम्यते इति वर्ग निष्पत्तिप्रक्रिया ।
एवमेतेन पूर्णात् (बिन्दोः) सङ्घयायाः सृष्टयादित्रयं विदित्वा एवमेवै-
तत्प्रपञ्चस्यापि पूर्णात् ब्रह्मणः सृष्टयादीति दृष्टान्तबलेन ब्रह्मतत्त्वं विदित्वा जीवः
कृतार्थोऽवश्यं भवेदित्याशास्महे ।
अथ वर्गीयसंक्षिप्तश्लोकाः । तत्र सौरे :-
वर्गान्तरं द्विमूलं स्यात्तत्क्रमान्तेन ताडितम् ।
मूलार्धनाथवा धर्गः मूलाऽऽहतं तथा ॥ ३ ॥
मूलार्धेन द्विधा क्षुण्णश्चतुरकोऽपि वर्गगः ।
एवं सौरकलावर्गवैचिव्यं त्वैन्दवे पृथक् ॥ ४ ॥
वर्गान्तरस्य वर्गस्तु मूलवर्गाच्चतुर्गुणः ।
एतद्धि वर्गवैचित्र्यं सृष्टिवैचित्र्यसूचकम् ॥ ५ ॥
अथ चान्द्रे-
पूर्वमूलयुतं मूलं वर्गान्तरमभूदिदम् ।
पूर्ववर्गयुतं वर्ग: चान्द्रेऽयं विधिरन्यथा ॥ ६ ॥
स्वाभ्यस्तमूलं वर्गो वाप्यादेवर्गान्तराऽऽचयः ।
स्वोत्तरान्तरयुग्वर्गस्तूत्तरो वर्ग ऐन्दवः ॥ ७ ॥
सत्त्वादि त्रिगुणान्योन्यसङ्करात्सृष्टिसम्भवः ।
तत्सूचकमिदं वर्गगणितं छन्दसेरितम् ॥ ८ ॥
एतच्चमकोक्तमन्त्रार्थविज्ञानं सर्वमपि 'मम यज्ञार्थमुपकल्पताम्' इति
पाठकाशासनमेव ; " यज्ञेन कल्पताम्" इति बहुधा अत्र (चमकपाठे) श्रवणात् ।
अथ सङ्ख्याप्राशस्त्यम्-
जगतः प्रकृतिः कीत्येतन्मतनिराकृतौ।
महान् श्रमोऽभूयासर्षेः न तथैत निदर्शने ॥ ९॥

·શહેર विमर्शामृते शब्दानामिव सङ्ख्यानां नानासंशयदातृता । नास्त्यतोऽत्र श्रमो नास्ति शीघ्रता तत्त्वबोधने ॥ १० ॥ अतोऽयं सुखदो मास्सिङ्ख्यादृष्टान्तदर्शितः । तेन तत्रार्थविज्ञाता संशयात्मा न जातुचित् ॥ ११ ॥ अथोपक्रमानुरुद्धोपसंहारं दर्शयन् तद्विषयभूतकालस्वरूपं तत्फलं च निरूपयति- क्रिययोरन्तरं कालो द्रव्ययोस्तु तथा दिशः । दिग्भेद एव देशस्स्यात्त्रिप्रश्न त्रितयं त्विदम् ॥ १२ ॥ अथ कालदिग्भेदयोरादौ दिग्भेदात्फलभेदोदाहरणम् समरेखाग्रयोस्यातां कगयोर्गकयोरपि समेऽन्तरे किन्तु भिन्ने फले वीर्यप्रजे इव ॥ १३ ॥ वीयं प्राचीनमेव स्यात्प्रतीची स्यात्प्रजा पुनः । महान्स्वरूपभेदोऽत्र श्रुत्या चानुभवेन च ॥ १४ ॥ (१) संशयात्मा-'संशयात्मा विनश्यति' (भ-गी-४-४०) इति तल्लक्षण- लक्षितसंशयात्मेत्यर्थः । (२) त्रिप्रश्नम्-ज्योतिश्शास्त्रीयपारिभाषिकमिदं पदम्। त्रयाणां दिग्देश- कालोद्दिष्टानां प्रश्नानां समाहारप्रतिपादकमिति भावः। अत्रत्यदेशकालयोर्मायाकल्पितत्व- माहुर्भाष्यकारा: "मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम्'' (दक्षिणामूर्तिस्तवः) इति । एतत्त्रितयमध्ये दिग्देशयोस्तुल्यधर्मयोरक्यभावनयकत्वं सम्पाद्य-त्रित्वपूरणाय पुन: कृतः पात्रस्वीकारः। तदाभवद्देशकालपात्राणीति लौकिकव्यवहारः। तत्र पात्रदेशकाला इति क्रमेण पितृपितामहप्रपितामहेत रद्भावरूपदोषनिर्वाणहेतुतया गृहीता इति श्रूयन्ते " यास्तिष्ठन्ति या धावन्ति या आर्दोघ्नी: परितस्थुषी: । अद्भिर्विश्वस्य भर्तीभिरन्तरन्य पितुर्दघे ; अन्तर्दधे पर्वतैरन्तर्मह्या पृथिव्या। आभिर्दिग्भिरनन्ताभिरन्तरन्यं पिता- महाद्दधे ; अन्तर्दध ऋतुभिरहोरात्रैस्ससन्धिभिः । अर्धमासैश्च मासैश्चान्तरन्य प्रपिता- महाद्दधे" (मन्त्रप्रश्नम् ) इति । एतेन पात्रदेशकालानां परस्परसम्बन्धस्त्ववगम्यते पितृपितामहप्रपितामहानामिव । अत्र प्रथममन्त्रोक्तपात्रस्थानीयानामपां तावत् “पञ्चम्या- माहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति " (छा-उ-पञ्चाग्मिविद्या) इति जीवतादात्म्यताऽऽपस्या पात्रतोपपद्यते--जीवस्य पुन:कर्मकर्तृत्वेनेति ज्ञेयम् । (३) श्रुत्या-"तस्मात्प्राचीन रेतो धीयते। प्रतीची: प्रजा जायन्ते ।" (तै-सं-५-२-१०) इति । .. ..

·पोडशो बिन्दुः अथवा भागभक्तश्चेदन्तरं गणना विधौ । आद्योऽन्तिमोऽन्तिमश्चाद्यः स महदहेतुकः ॥ १५ ॥ मपि च- - यौ कोकिलार्थदौ वर्णी दिग्भेदात्. मर्कटार्थदौ ।। अनुलोम विलोमाख्यसंज्ञे दिग्भेदलक्षणे ॥ १६ ॥ किञ्च- तथैवात्र मधुन्याज्यमुप्तं स्याद्विषमद्भुतम् । आज्ये चेन्मधु.पीयूषमेवं दिग्भेदजं फलम् ॥ १७ ॥ अथ कालभेदात्फलभेदं विवक्षुरादौ क्रियाभेदं दर्शयति क्रिया स्याज्जडजन्येति जीवजन्येति च द्विधा । अप्राकृतत्वाज्जैव्यास्तु श्रेष्ठता परिकल्पिता ॥ १८ ॥ अथ जैवक्रियाश्रेष्ठयोदाहरणम् यमयोर्जननस्याथ प्राकृतत्वादमुख्यता । जीवकर्तृकवापाख्य क्रिययोरेव मुख्यता ॥ १९ ॥ त्तियोरन्त्यजो ज्येष्ठः कनिष्ठोऽभूत्तदादिमः । यथा लक्ष्मणशत्रुघ्नौ स्यातां दशरथात्मजौ ॥ २० ॥ - अपि च वस्तुपिक्रियायां तत्करस्थात्क्षेत्रगं गुरु । बीजं तच्छेष्ठता वापक्रिययोर्मध्यगक्षणात् ॥ २१॥ अथ काललक्षणं निगमयति एवं प्राकृतजैवाख्य क्रियाहेतूद्भवोऽप्यसौ । क्रियामात्रान्तरत्वं तत्कालस्योक्तं हि लक्षणम् ॥ २२ ॥ - १) असौ-कालः।

·- विमर्शामृते अथ निर्गुणसगुणभेदेन कालद्वैक्यिं दर्शयति- क्रियाया अन्तिमादूर्व क्षणादन्यादिमावधि । यदन्तरं निर्गुणस्तत्कालोऽन्यस्तद्विपर्ययात् ॥ २३ ॥ अथोक्तार्थ विवृणोति कार्यव्याप्तोऽयमाकाशतुलितो गोचरोऽपरः । अगोचरो महाकालः श्रुतावात्मेति गीयते ॥ २४ ॥ ब्रह्मविद्यास्वरूपिण्याः श्रीदेव्याः पूजनेऽग्रतः । यत्कालमिथुनं पूज्यं तेनात्रापि तदीरितम् ॥ २५ ॥ उक्तार्थ विवृणोति-- बुद्धिसागरमध्यस्थमहाकामाख्यमेरुगे । ध्यानरूपे मणिद्वीपे भाति श्रीपुरमद्भुतम् ॥ २६ ॥ तत्र निश्चलचिन्ताख्यमणिक्लप्तगृहे स्थिता । श्रीदेवी ब्रह्मविद्या तत्पुरादिः काल एव सः ॥ २७ ॥ सर्वसाधारणेष्वन्त्यो दुरूह्यानां तथाऽऽदिमः । तदारभ्यैव चिन्तानां मणीनां कल्पना कृता ॥ २८ ॥ स कालस्सन्धिगो ज्ञाताज्ञातवस्तुद्वयान्तरे । वाय्वात्मनोर्यथाकाशो मध्यगस्तद्वदेव हि ।। २९ ॥ (१) अन्यादिमावधि-अन्यकार्यादिमक्षणावधीत्यर्थः । (२) अन्य:-इतरः। सगुण इत्यर्थः । (३) श्रुतौ -" हर: कालकालो गुणी सर्ववेद्यः" इति कालमाधवीये श्वेताश्व- तरोपनिषदीत्यर्थः । “स विश्वकृद्विश्वविदात्मयोनिः ज्ञः कालकारो गुणी सर्व विद्यः।" इति (वे-उ-६-१६)पाठः। तथा च विद्यारण्यकृतश्वेताश्वतरोपनिषद्विवृतिरूपानुभूति- प्रकाशे “ज्ञान्येव विश्वकृत्कालः कालः सत्यादिभासकः। प्रधानजीवयोः स्वामी हेतुः संसारमोक्षयोः ॥ इति नन्वयमर्थः मायाकल्पितदेशकालकलना इति शाबरोक्तया विसभ्यत इति चेनार्य दोषः-तस्य (शहरोक्तकालस्य) सगुणत्वात्तथोक्तम् । " ·षोडशो बिन्दुः १४५ सन्धिस्थोपासनं ज्ञानसाधनं तत्तथो देतम् । अतोऽयं ब्रह्मविद्यैव श्रीविद्यावदिति स्मर !॥ ३० ॥ अथ पाठकाशीर्वादः नामेति रूपं जगतोंडेश युग्मं तत्रा दिय ब्रह्ममुखालयं सत् । सरस्वतीति प्रथितं द्वितीयं रूपं पुनर्विष्णुसती रमेति ॥ ३१ ॥ ताभ्यां रमाब्रह्मसतीमणिभ्यां सचामराभ्यामपि सेव्यमाना । परात्मनः कामकला स्म॑ता सा मायेति तंद्रक्षतु कर्मलोपात् ॥ ३२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येत्याद्यन्वर्थसकलबिरुदावलीविराजमान- श्रीविद्याशङ्करपदमानेशप्रकाशितशृङ्गेरीश्रीविरूपाक्ष- श्रीपीठाधीश्वरजगद्गुरुश्रीसदाशिवानन्दभारतीशिष्य- श्रीपरिपूर्णप्रकाशानन्दभारतीमहायतिकृतिषु विमर्शामृते ब्रह्मतत्त्वावबोधविशिष्टसङ्ख्या- विशेष्यता विमर्शो नाम षोडश बिन्दुः C (१) ज्ञानसाधनम्-ज्ञानहेतुकम् । तथा चोक्तम् “ तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः । इदं च परलोकस्थान च सन्ध्यं तृतीय स्वप्नस्थानम् । तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च " (बृ-उ-५-३-९) इति । (२) मेति रूपम्-नाम रूपमिति पदक्रमः । (३) अंशयुग्मम्-अस्ति भातीत्याद्यशपञ्चके चरमांशयुग्मम् । तथा चोक्तम् " अस्ति भाति प्रियं नाम रूपमित्यशपञ्चकम् । तत्राद्यत्रितयं ब्रह्म चरमद्वितयं जगत्" इति स्मृत्यन्तरे । (४) ब्रह्ममुखालयम्-ब्रह्मणो वेदस्य मुखानि ऋग्यजु:सामाथर्वरूपाणि तान्येव आलयं निवासस्थानं यस्य तत् । (५) रूपम्-द्रव्याकृति: जातिव्यक्तथात्मिका । (६) अपि-अत्र (सचामराभ्यां रमाब्रह्मसतीमणिभ्यामपीत्यत्र) अपिशब्दः " महाचतुष्षष्टिकोटियोगिनीगणसेविता, "गेयचक्ररथारूढमन्त्रिणीपरितेविता" इत्यादि- ललितासहस्रनामोक्तानन्तशक्तीः समुचिनोति । (७) कामकला--परात्मन: जगत्सिसृक्षारूपा । सा तावत् 'तदेक्षत' इत्यादि- श्रुतिसिद्धा। मन्त्रागमे पुनः “ अग्रबिन्दुपरिकल्पिताननां मध्यबिन्दुयुगलस्तनद्वयीम् । बिन्दुनादकलिकापरामृतां नौमि कामकलिकात्मसुन्दरीम् ॥ इत्येवं ध्यानगोचरेयं महा- कामेश्वरपत्नीति व्यवह्रियते-वेदान्ते तावन्मायेति च । (८) स्मृता-स्मृतिपथमानीता । स्मृति म संस्कारमात्रजन्य ज्ञानम् । 19 " ·विमर्शामृते क .. संस्कारो नाम मयेदमनुभूतमिति पूर्वानुभवजन्य गुण विशेषः। एतज्जन्यज्ञानेन जञ्जन्यते दृष्टवस्तुस्वरूपावबोधः। (९) सा-पुरोक्ता कामकलारूपा मायाऽपरनाम्नी । (१०) तद्रक्षतु कर्मलोपात्-तत् तस्मात्कारणात् । यतः अत्र वाक्ये वक्तव्य- कर्मानुक्तिरूपकर्मलोप: कामकलायाः जगन्मातुः सन्ततानुस्मरणासक्तमनस्कत्वेनोत्पन्न:- तत्कारणादित्यर्थः । तादृशकमलोपात् समुचितेव रक्षणप्रार्थना । तथा च स्मयते "भूमौ- स्खलितपादानां भूमिरेवावलम्बनम् । त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं शिवे॥” इति । यद्वा ; यत इयं जगत्सृष्टिनिमित्तभूता कामकला मायेति-मिथ्येति स्मृता तस्मा- कारणादवश्यकर्तव्योपदिष्टानां श्रौतस्मातकर्मणामकरणरूपकमलोप: तस्माद् रक्षत्वित्यन्वयः । नन्वत्र कर्मणामवश्यकर्तव्यतोपदेशस्तु “जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभित्रण वा जायते ब्रह्मचर्येण- र्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः अहरहः सन्भ्यामुपासीत" इत्यादिहेतुनिरूप- णानिरूपणपूर्वककर्मकर्तव्यतोपदेष्ट्रीभिः श्रुतिभिः कृत: “ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्ष तु सेवमान: पतत्यधः ॥" (मनुस्मृतिः) इत्यादिस्मृतिभिश्च । एतादृशकर्मलोपः प्रत्यवायहेतुक: “ नित्यकर्माननुष्ठानान्निषिद्धकरणादपि । यत्पापं जायते पुंसां तदघौघनिवृत्तये ॥” (रेणुकातन्त्रम् ) इत्यादिप्रायश्चित्तस्मरणात् तादृश प्रत्यवाय- दृढत्वेनावश्यभोग्यत्वात् तस्माद्रक्षणयाच्जानुचितेति चेदुच्यते-'अत्र कामकला मायेति मिथ्येति स्मृता' इत्यनेन तत्स्वरूपावबोधो वर्णितः। स तावचित्तशुद्धिसापेक्ष:, (चित्तशुद्धिः ) पुनः कर्मसापेक्षिणी-तस्मादिहजन्मन्यकृतमपि कृत जन्मान्तरे तादृशं दृढमूलकर्मेत्यवश्यं वक्तव्यम्-तस्मात्तजीवस्य न कर्मलोपः। किन्तु 'लोकसङ्ग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि' इत्युक्तदिशा कर्तव्यत्वेनोपदिष्टस्य कर्मणः अदृढमूलत्वात् तदकरणे प्रत्यवायस्य स्वल्पत्वात् तादृशापराधाद्रक्षणयाचना समुचितेति सुज्ञेयम् । अपि च; उक्तविधिना मायास्मृतेरविद्यानिवर्तकत्वेन तन्निमित्तकजीवत्वस्यापि निवृत्त- वात् जीवेश्वराभेदप्रतिपत्तौ सिद्धायाम् - रक्ष्य-रक्षण-रक्षितरूपत्रिपुट्यभावप्रसङ्गात्-यो जातः कर्मलोप: तन्न दोषाय कल्पते प्रत्युतालङ्काराय । तथा सति कर्मलोपे रक्षत्विति प्रार्थनापि लुप्तप्राया का सह-तथाविधाद्वैत सिद्धेः। तदुपस्काररूपो भूयादेतद् ग्रन्थपाठ इति मालाशासनम् । किच ; स्मृता सेति · कर्तृपदोच्चारणोत्तरकालवक्तव्य क्रियाकर्मणोः प्रथमाया: क्रियाया रक्षत्वित्यक्ति अद्वैतभाववशात् “ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन" (भ-गी-४- ३७) इत्युक्तदिशा जनित त्रिपुटीलयहेतुक: कमलोपः । तस्मात्तदित्यव्ययं ब्रह्मेवावशिष्यते- तद्रक्षत्वित्यन्वयः । अत्र रक्षत्वित्य?क्त एव झटित्यद्वैतभान विषये मा भूद्विस्मयः-बहु- जन्मार्जितपुण्यविशेषपरिपक्वचित्तानां तथा दर्शनात् । दृश्यतां तावजनकाटावक्रीयकथा इति । एवमेव सर्व विषया विमर्शनीया इति दिग्दर्शकोऽयं ग्रन्थः ।। सा , .

·३ २ ४ ग्रहो स्वस्वभूपृष्ठ ८ ९ १९ द्वाङ्गुलं .. शुद्ध पत्रम मुद्रा या च स्खलदतिः * ताराङ्कनं त्वत्र दोषे तत्पौनःयुन्यसूचकम् ॥ पुटे पक्तिः असाधुः साधुः पुटे पङ्क्तिः असाधुः साधुः ९ तर्पितास्तै तर्षिता ते २४ त्रिरात्र विरात्र ३ २३ *चित्ती चित्तिप्रश्नः १९ ९ -हतूनां दृतूनां २४ रथावृत्त स्थावृत्तं १० किन्तूभे किन्तूभौ २२ तादृशदिने तादृशभूदिने २१ १९ इतरस्प्रिन् इतरस्मिन् २४ स्माश्चिदा स्माच्चिदा २२ अवस्तुस्त्वात् अवस्तुत्वात् २७ ग्रहोभूपृष्ठ २२ १९ वाधः वापि १५ अत एव एवमेव २३ २३ स्वस्थ खस्थं १८ वाच्या वाच्यानि २४ द्वयङ्गुलं २७ तिथिविशेषः नियतितत्त्वविशेष: २२ वजागार २५ पुटे द्रष्टव्या १० २० वृषस्यन्ती वृषस्यन्त्यौ २५ १२ बोधूय दोधूय १७ पित्रुपयोगि पितृ पयोगि २६ १ प्रलय प्रलयं २१ पितृणाम् पितणाम् २७ ३ पद मूर्यपरम् पदं सूर्यपरं १२ व्राजका असावादित्यो २३ (२९) (१९) ब्रह्म' इति श्रुतेः। १३ 94 *Elipse Ellipse युक्तिसहं चैतत्- १४ ३ चन्द्रमा १२ प्रद्युम्नं प्रद्युम्नं परितः २२ पङ्क्तिः प्राय- पङ्क्तिप्राय- १८ प्रभुत्व बृहत्त्व १६ ८ *तज्ज्ञान तद् ज्ञान २८ ३ तद्धनम् तद्घनम् १७ १ तच्छित्सू तच्चित्सू- ६ भूगोलफलं भूगोलघनफलं १६ *रूपाण्या २० प्रामण्या प्रामाण्या २३ एकयेवा....ब्रह्य एकमेवा....ब्रह्म ३० १६ बीप्सयो वीप्सयो १८ १५ साद उपासीद सादमुपासीददस्य ३१ १ एतस्य एकस्ये तस्यै ३२ १८ वयो वृत्तयो १६ प्रजा प्रजां २५ pora para १८ जनतो: जनितोः ३४ ३ असदन्...पुरः (ऋग्वेदपाठः) २२ -स्तोतः -स्रोतः भसनन् ...पुनः (यजुर्वेदपाठः) ६ . १ ३ २चन्द्रमा रूपाणि वसून्यावे ३ ·पु ३ सत्त्वं . यन्मनाङ् -स्वप्नः S . न्वर्थम् । ... विशेष: : साम प सा ३५ २२ षाभासिकी षामासिक स्वत्व ३८ १८ यन्मनना १० काम कलावन-कामकला वन- २६ -स्वप्नं ५५ १६ तै-उ- छां-उ-६-२-३ ४२ २६ ब्राह्मणा ब्राह्मणा १९ प्रलव प्रलय ४३ ५ * त्रियि स्त्रियां २ रिवाव रव २७ नान्यदा नान्यथा २४ न्वर्थः १ शरण्य शरण्यः १८ त्वत्रोच्यते त्वत्र क्रियते १५ जीवत्वे चारुता जीवत्वेऽचारुता ६१ ० २१ वेपूथू वेपथ हेतु हेतो २४.शङ्काख्या शङ्काख्यास्तथा ४५ ११ निन्दा: निन्दा ६२ ११ कार्यणि कार्याणि १५ (....गमन.... (...गमनं ६३ ११ वदि वादि स्वत:) स्यतः) ६४ ११ विशेष २१ कृताः कृता ६ मत्वं मस्त्वं ४६ २ भावमयप्रपञ्च: भावमयः प्रपञ्च: १२ स्त्वेकत्वं स्वेकत्वं ५ स्वनिष्ठता ध्वनिष्टता २२ प्रकुति प्रकृति २० माप मपि ६७ २ ब्रह्मैव ब्रह्मव ४९ -नामक २१ क्रियाम् २४ श्रेष्ठतया श्रेष्ठता ७२ २४ -पदं १० च्छङ्गार -शृङ्गार २७ श्रीचका- १० तात्पर्यम् । तात्पर्यम् (एतौ सग्य. सम्य- समन्वया श्लोकौ भिक्षुसूत्रोक्त- ७२ -वर्गा द्विचतुर्थकाधिकरण ७२क 7/11 हसखफ्रें हसूखफ्रें ब्रवाते इत्यन्वयः)। 7/12 हास्य हास समन्वया 8/5 गुरु गुण २९ शक्ति- श्ती-शिवशक्ती 8/11 हसऔः हूसौः शिवशक्ति 8/13 अद्भ अद्भु- ५२ १० -—यात् -ब्रूयात् 10/11 हसक्ती हस्कूली २० कलितेति कथितेति ४ दायुर्रा दायुरा २४ कथ्यत इति कथ्यत इन्दु- १२ पाश्चत्य पाश्चात्य कनेति 79 क्रियायाम -पथं श्रीचक्रा- १२ -वर्णा ९ 76 ·१४२ पु सा सा १० का १२ दात्स्य २१ श्लोष्मा २ पुरीष गागं दात्म्य श्लेष्मा ११९ - २६ “नमिह रयि- -मिहर यि १२३. ६ विह विव १२४ २ तथा तदा तत् पुरीषं ७ भ्रष्टा ८१ ४ विना। १४ नाश्लीमि नालीलमि २८ लक्षणा ७ तदीयो ८८ १० चुम्ब लक्षण तदीये बिम्ब तथैव भवेय ९१ विना-इति खलु भवदाशयः। पूर्णि मानन्द कूटस्थ पुरुषा उप वार्थ रेताँसि सम्मिता: पाद: १४ यत्पूर्णि २३ मान्द ८ कूटस्य ३ पुरुषानुप ५ वाय २४ रेतांसि ५ संहिताः २० वादः १८ तस्यादृष्ट १६ तथव २४ भवये १२६ २७ अतश्चा अज्ञश्वा दृष्टया १२८ १३० १३ दृष्ट्वा १द्वक्ष्माण ९३ : द्वक्ष्यमाण चरितस्य १३१ तस्या अहष्ट २० बाध्यमान सा बाध्यमाना १३३ १३५ १३७ १०० १९ ऽदद २० ऽदद in १०५ .१५ एव १११ २५ तत्साधन ऽददद् ऽददद एवायं ५ चरितं ११ तत्ता २१ विराजे १२ जगद्रूपकार्या २२ नुस्नार ८ स्वर्गा ९ मूलाऽऽहतं २४ की ९ योस्याता स ता विराजे जगद्रचनारूपक्रिया नुस्वार स्ववर्गा मूलं मूलाऽऽहत की योस्स्याता तत्स्थान १४१ ११२ २५ स्वक स्वक ११६ ५ -दान -धान १४२

·No text on this page.

·No text on this page.