·लेली अर्थनिर्णायक तत्वे केवळ यज्ञयागासाठीच नसून त्यांचा कायदा व व्यत्र- हार यांत वारंवार उपयोग केला जातो. 'मीमांसा' म्हणजे 'वेदाच्या अर्थाचा सम्यक् विचार करण्याचे शास्त्र ' हा जरी असला, तरी स्यांत सांगितलेले नियम हे सर्वसाधारण कोणत्याही शास्त्राचा योग्य अर्थ लावण्यास असंत उपयुक्त आहेत. . - मगवान् जैमिनीनी पूर्वमीमासाशास्त्र सूत्ररूपाने सुव्यवस्थित लिहिले आहे. या शास्त्रीय ग्रंथातील सूत्राचे पदशः विवरण व त्याचा भावार्थ मुलभ संस्कृत भाषेत , श्रीनी केला असल्यामुळे मदरचा ग्रंथ मीमांसाशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्याना.अतिशय उपयोगी झाला आहे. हल्ली हिंदुस्थान स्वतंत्र झालेमुळे आपली मारतीय संस्कृती व संस्कृत विद्या यांचा , पद्धतशीर अभ्यास . होऊन त्यांचा उत्कर्ष होणेची सुचिन्हे दिसत आहेत. 'महाविद्यालयात मीमाताविषयाचा अभ्यास करणान्या विद्याथ्यांस या भावबोधिनीचा अत्यंत उपयोग होईल. तसेच, कायपाचे अभ्यासात हा विषय समाविष्ट झाल्यास त्यावेळी हि ह्या भारबोधिनीचा उपयोग होईल.. श्रीनी हा मंथ अखिल जगांतील गीर्वाणमाषामिज्ञांकडून अभ्यासिला जावा म्हणून मुद्दाम सुलभ संस्कृत भाषेत लिहिला आहे. श्रीचकडून अशाचप्रकारे श्रीआवशंकराचार्य पीठाची सेवा व्हावी व 'प्रतिवर्षी श्रींच्याकडून अशीच अमोल ग्रंथसंपत्ती निर्माण व्हावी व ती पीठाकडून प्रकाशित केली जावी याबद्दल व श्रीना दीर्घायुरारोग्य लाभो एतदर्थ श्रीपरमेश्वराचे चरणी आमची प्रार्थना आहे. श्रींच्या या असामान्य ग्रंथाचे तज्ज्ञांकडून योग्य ते स्वागत व परिशीलन होईल अशी आम्हास पूर्ण उमेद आहे.

·३ सदर ग्रंयास प्रो. गणेश श्रीपाद हुपरीकर, एम्. ए. यांनी विद्वत्ता- पूर्ण व मार्मिक अशी प्रस्तावना लिहिली आहे, त्याबद्दल आम्ही त्यांचे आभारी आहों. तसेच पीठाचे ग्रंथालयाध्यक्ष चे. शा. सं. सदाशिवशास्त्री मारुलकर यांनी या मोठया व शास्त्रीय ग्रंथाची मुद्रित तपासण्याचे क्लिष्ट व अवघड काम मोठ्या परिश्रमाने केले असल्याने त्याचेहि आभारी आहों, या कामी पीठाचे व्यवस्थापक राजेश्री दामोदर दत्तात्रय कुलकर्णी, नूलकर यांनी बरेच श्रम घेतले आहेत याबद्दल त्याचा उल्लेख करणे उचित आहे. तसेच चिंतामणी प्रेसचे मॅनेजर यानी ठराविक मुदतीत सदर ग्रंथाचे छपाइचे काम करून दिलेबद्दल त्यांचाहि उल्लेख करणे योग्यच आहे. प्रतिवर्षी ग्रंथप्रकाशनाचा असाच सुयोग यावा अशी श्रीपरमेश्वर- चरणी आमची प्रार्थना आहे. श्रीजगद्गुरु मठ कोल्हापूर. मि. वैशाख शु.१० गोपाळ विठ्ठल कुलकर्णी, माजनाळकर बी. ए. एल्एल्. पी. कारभारी. नि॥ श्रीस्वामी जगद्गुरु शंकराचार्य पीठ करवीर शके १८७३ ·मुखप्रबन्धः १ , भुतिजनन्या पुरुषार्थचनुष्टये कर्मापरपर्यायो धर्म एव मोक्षोपायत्वे.. नादः परिगणितः । अर्थकामौ धर्माविरोधेन साधितावेवाभ्युदयसाधको भवतः, नान्यथा, इस्यतो धर्म एव सम्यगाचरितः सन्नम्युदयद्वारा निःश्रेयसाय भवतीति पुरातनैदिकाचायैरव्याहतपरम्परया व्यवस्थापितम् । यद्यपि यज्ञादिकर्माण्य- पूर्वद्वारा निरतिशयसुखरूपं स्वर्ग प्रापयन्तीति निर्णीतं कर्मीमांसाया, तथापि तान्येव कर्माणि परमेश्वरार्पणबुध्दया निहितानि चित्तशुद्धये, तत्साहाय्येन च मोक्षाय कल्पन्त इति श्रीमगवत्पूज्यपादैरवधारितम् । अतो मनुजश्रेयः- संसिध्दय एव समग्रो वेदः कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डं चेति द्विधा विभक्तः। समीहितस्वर्गादिसाधकाना यज्ञकर्मणा प्रतिपादिका कर्मकाण्डापरनामधेया मीमांसा वर्मीमासा 'पूर्वमामासा' वेति पदेन व्यपदिश्यते, मोक्षसा- धिका ज्ञानकाण्डापराभिधाना मीमांसा • वेदान्तः' 'उत्तरमीमासा वेति पदेन च । एवमर्थकामयोणित्वं प्रतिपाय धर्ममोक्षायेव मीमासाद्वये प्राधान्येन चिमर्शविषयीभूती । इदानीन्तने काले कार्यमुपगतोऽप्ययं पूर्वमीमासाप्रतिपादितो यागा- दिधर्मः प्राचीनजनचेतःस्वप्रतिहतं प्रभुत्वमाप । अतः सदैव यज्ञकर्मनिरता याशिका विद्वत्परिषत्सु यज्ञानुष्ठानविषयकान् सन्देहानधिकृत्य, मौखिकपर- म्पराप्रभेदानुसारिणीयज्ञविप्रतिपत्तीश्च लक्ष्यीकृत्य मुहुर्मुहः संवादविवादास. माशिनियुः । अपि च संहिताब्राह्मणगतस्य सुविस्तृतयज्ञविज्ञानस्येतस्ततो विकीर्णतया क्रमविहीनतया च यज्ञतत्त्तमाकृत्य प्रभिन्नमतानि सम्बभूवुः । अतो मगरता श्रीजैमिनिना यज्ञविज्ञानराणे सकुलत्वं समयबुध्दय स मामासासूत्रेषु सम्यग्व्यवस्थिति - प्रापितः । तेन विविधमताना सुसंवाद संसाध्य यज्ञविधाने सर्वेषा समुचितसनिवेशं निश्चित्स च शेषशेषित्वचिन्ता- ·२ परा पूर्वमीमासा शास्त्रपदवीमापादिता । यज्ञानां सम्यक्सम्पादने यानि वैदि- कर्वाक्यानि परमोपयुक्तानि 'तेषामनिर्धारणानियमास्तेन समुभाषिताः । प्रतिद्वन्द्विदार्शनिकविमतोपन्यासपुरस्सर स्पोयसिद्धान्ताः श्रीजैमिनिना मीमां- सासूनेषुपस्थाप्यन्ते । एतेषु सिध्दान्तेषु केचिद्विद्वत्परिपत्सु प्रत्यक्ष सन्नाताना संवादविवादाना मौखिकनिर्णया एव सूत्ररूपेण सालिता इत्यनुमीयते । एतेषा सूनाणा न्यायाधिष्ठितवाचेपा संहतियायसाहस्रोपदवाच्यापि विद्यते । विपयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोचरम् । निर्णयश्चेति पञ्चाङ्ग शास्त्रेऽधिकरणं विदुः ॥ इति श्लोकाद रेण प्रत्यधिकरणं लोकव्यवहारागमयुक्तितो निर्णीताः सिद्धान्ता एवं पूर्व न्यायपदभाजो बभूवुः, तदनन्तरं च न्यायशब्दः स्थूल- तया गौतमीयन्यायशास्त्राचकः सबज्ञे । जैमिनीयन्यायसाहस्या ज्ञातव्य- विषयसत्यनुरोधेन- शास्त्रेऽध्याये तथा पादे न्यायसङ्गत्यस्त्रिघा । शास्त्रादिविपये ज्ञाते तत्वत्सङ्गतिरुद्यताम् ॥ इति वचनानुसारतोऽध्यायपादाधिकरणादयो ।भिागाः प्रकलिता', पुनश्च तत्र प्रत्यधिकरणं विषयसंशयादीनि पञ्चाङ्गानि विभक्तानि, येन मीमासाशास्त्रगतं यज्ञविज्ञानं विशिष्टपद्धतिसनापं सद् व्यवस्थिति प्राप्तम् । एवं पूर्वमीमासागतेषु पञ्चाङ्गघटिताधिकरणेषु प्रमाणोपहितं वादकौशल, सूक्ष्मतर्कपाटव, विगदं व्यवस्थितं च व्याख्यानमित्येतानि बाहुत्यैनावकाश भेजिरे । पूर्वमामासाशास्त्रापपाधिकरणानुसारिणी व्याख्यानपद्धतिरैव तदुत्तरमाचिन्या वेदान्तापरामिधया उत्तरमामासया विशदव्याख्यानोपायत्वेन प्रचुरतया परिगृहीता। उत्तरकाले तु मट्टपादप्रमाकरप्रमृतयो मीमासका गौतापाय- शास्त्रमधितिष्ठन्तस्तद्गतानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दप्रमाणानि परिजगृहः ।

·-तत्र गौतमीयप्रमाणचतुष्टयेनापत्तिं सकलय्य प्रामाकराः प्रमाणपञ्चक स्वीकुर्वन्ति । माहाश्चैतत्प्रमाणपञ्चकेनानुपलब्धि संयोज्य प्रमाणषट्कमनी- कुर्वन्ति । विशेषतोऽत्रावधेयं यदुपरितनप्रमाणाङ्गीकारेऽपि मीमांसकाः प्राधान्येन शब्दप्रमाणशरणा एव (जै. श१०४.५)। वेदं मूर्धन्यीकृत्य तच्छब्दनित्यत्वसिद्धय एव ते साधनरूपेण शब्देतरप्रमाणान्युररीकुर्वन्ति । एवं -मीमांसकाः शब्दतत्त्वममता निधाय वैदिकवाक्यानां सोपपतिकमर्थ निर्धार- यितुमेय श्रुत्यनुकूलं तक समाश्रयन्ति । अपि च प्रामाकरा वैशेषिकाणां द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमथायपदार्यान् स्वीकृत्य तैः शक्तिः, सादृश्य, संख्या चेति प्रमाणत्रय संयोजयन्ति, भादाश्च केवळं द्रव्यगुणकर्मसामान्याभाव- पदार्याननुमन्यन्ते । उभये मामांसकाः पुनः कार्यकारणमा प्रायः परि- गृहन्ति । एवमुत्तरकालीनैर्मीमांसकैायवैशेषिकदर्शनगतान् कांविद्विषया- नादाय स्वीयदर्शन परमा परिवृद्धि प्रापितम् । , ययाहं यज्ञानुष्ठानं स्वर्गापादकमपूर्व जनयतीति पूर्वमीमांसासिद्धान्तः । एतदपूङ्गित्वेनैव तैर्यज्ञगतानि शेपशेपिभूतान्यखिलानि कर्माणि कल्प्यन्ते । अतः 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते ' इति वचनानुसारेण पूर्वमी- मांसा यियक्षूणां पुरत आदौ विस्पष्टं प्रयोजनमुद्दिष्टं या संस्थापयति, पश्चा. चैतत्प्रयोजनं फलं वोद्दिश्यैव मीमांसकास्तत्सहकारिभूतानि सर्वाणि वस्तुनि यथाविभागं विन्यस्यन्ति । । फलवत्संनिधावफलं तदनम् समय वेदं यज्ञक्रियाश्चाङ्गाडिभावेन प्रकरप्य ते विज्ञानाड्गभूतानि तत्वानि तथा व्यवस्थापयन्ति यथा सर्वेषां सकलनं मुसघटितं यज्ञपुरुपवर्निमापयिष्यति । एवं विस्पष्टं प्रयोजन, न्यूनाधिक- भावेन पदार्थग्रहण, पदार्यविमागः, पदार्यानामजाङ्गिमावकरपन, प्रामाण्य- थिवचनं, अर्थनिर्णये च मनोविज्ञानाधिष्ठितपौः सकलनविकलनरूपयोरन्ध- यव्यतिरकयोः समाश्रय इति पद्धतिविज्ञानस्य ( methodology) सकला अपि विशेषा अन्पशापि पूर्णमीमांसाशारोऽप्पनुसता पन्ते विदोपतध न्यायत: यज्ञ- ·1.00 यज्ञतच्याख्यानमिषेण शब्दनित्यत्वपुरस्सर वेदार्थनिर्णयातमीमासकः सर्वमा- धारण्येन पद्धतिविज्ञानतत्वान्येव स्फुटीनियन्ते । अतः पूर्वमीमामा वेदानि- ये प्राध्यप्रतीच्यशास्त्रसाधारणानि पद्धतिविज्ञानतत्वानि समाश्रित्य यथार्थ शानाभिधानमुपगतेति निश्चचम् । यज्ञोपयुक्तविषये स्वर्गापूर्वविषये च सन्दिहाना अवैदिका मौमासफेभ्य, कदाचिद्विभिघरन्, किन्तु भीमासाप्रति- पादिताना याक्या निर्णयतत्त्वाना तावत्सर्वव्यापकत्वं यत्तानि यथा धर्मनिर्णय तथा लौकिकन्यवहारनिर्णयेऽपि परम प्रामाण्यमहन्ति । अन्यशास्त्रैमामासाया वाक्यार्थनिर्धारणतमानि तारतम्येन श्यपि गृहातानि, तथापि तानि विशेषता धर्मशास्त्रापनिर्धारणे प्रयुज्यन्ते । प्राय सर्वशास्त्रैविशेषतश्च वेदान्तशावेग सङ्कलन दृष्टया प्रातिस्विकविषयतापनिर्णयाय पूर्वमीमासाप्रतिपादितम्- उपक्रमोपसहारावम्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादापपचीच लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ॥ इतिश्लोकगत तात्पर्यलिङ्गषट्कमवलम्ब्यते । यतो विकलनपूर्वक सकलनमस्मिन् व्यापारे सदृश्यते ततो मामासकानामितरशाखाणा चेयं परि- पार्टी प्राधान्येनान्वयव्यतिरेकात्मिकेति समवधेयम् । अन्तिमतत्वनिर्णय मामासकेम्पो विभिन्नाशया अपि श्रीभगमधूज्यपादा, स्वीयब्रह्मसूत्रभाष्ये विशेषतच तद्गततृतीयाध्याये ब्रह्मज्ञानोपायभूताना कोपासनापरश्रुति- वाक्याना समन्वय ससाधयितुं पूर्वमीमासागतानि वाक्पार्थनिर्णयतत्वानि मुहहरुपयुञ्जत इति सविशेषमवधानमईति ! अपि च तान्यनिर्धारण- तत्वानि सप्रपञ्च पर्याच्याऽऽलड़कारिकरभिधालभगादिप्रतिपादने तानि न्यूनाधिकतया परिगृहीतानि । याकरणा अपि- संज्ञा च परिमापा च विधिनियम एव च । अविदेशोऽधिकारच पडविघं एवलक्षणम् ।। इति रील्या पाणिनीयस्त्र विभागाक्सरे, तत्तत्सूत्रलक्षणनिबन्धने, लौकिकशास्त्रीयन्यायासिद्धपारिभाषाविवेचने, कारकार्यप्रतिपादने च जैमिनी.

·यान न्यायान् परिसड्यावर्षनिर्धारणपरिपाटी च सामान्यतः संनयन्ते । तथैव समाख्यापेक्षया लिङ्गवाक्ययोर्बलीयस्त्वं ख्यापयन्ती मीमांसकोपज्ञा वाक्यार्थविवरणपद्धतिः प्रतींच्यभाषाशास्त्रस्याप्युपकुरुते । प्रताच्यानां तौलनिकमाषाशास्त्रेण ( Comparative Philology ) समाश्रितः शन्दव्युत्पादनोद्यमो वाक्यप्रकरणसन्दर्भविहीनत्वाद्विफलायास एवेति सोप- पत्तिकं मीमांसाशास्त्रेण निर्दिश्यते । अन्यच्च " औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः " (जै. १-१-५) इति सिद्धान्तमुपस्थाप्य मीमांसकनित्यः शब्दो नोत्पद्यते, अपि स्वभिव्यज्यत इति सकण्ठरवमुद्घोष्यते । वेदस्य नित्यत्वा- पौरुषेयत्वे साधयितुमेवायं सिध्दान्तस्तैरुररीकृतः (जै. १३१।१२-२३)। मापागताश्च शब्दा जातिवाचका एव, न तु व्यक्तिवाचकाः, व्यक्तिवाक्षे- पलभ्येति तेषां गतं सविशेष संलक्ष्यम् (जै. ११३।३३ ) ययपि भाट्टैर- मिहितान्वयवादं पुरस्कृत्य विविक्तपदानां सार्थव परिगृह्यते, तथापि प्रायो मीमांसका अर्थनिर्धारणे गदारक्षया वाक्यमेवाधिकतरं मन्यन्ते । अन्विताभि- धानवादिनः प्राभाकरास्तु विधिराक्येऽन्वितानामेव पदानां सार्थत्वं प्रतिपाद्य वृध्दव्यवहारे वाक्यमुखेनैव पदार्यज्ञानं भवतीत्याचक्षते । मीमांसकाश्च पुन. क्यिार्थबोधे भावनाजनक क्रियापदमेव प्रधान मन्यन्ते, तत्रापि च विशे- पतः प्रत्ययम् (जे. १२२५, २।१।१ )। याक्यार्थनिर्णये शीमान्वयोपस्थितिरेव प्रमुख प्रयोजनम् । तत्रान्वि- तामिधानवादिनः प्रामाकराः शक्तिमाहकशिरोमणि वृध्दव्यवहारमभिमन्वाना वाक्यस्थितानामर्यान्तरसम्बध्दानां परस्परान्वितानामेव पदार्थानामभिधानं शब्दैः प्रतिपादन भक्तीत्यतो वाच्यार्थ एव वाकार्य इति वदन्ति । अमि- हितान्वयवादिनो भाट्टाच पुनरभिहिता नामाभिधायिनां स्वार्थमात्रवित्रा. न्ताना विश्लिष्टपदानामाकाक्षायोग्यतासन्निधिवलेनान्वये सात " तात्पर्या- यो विशेषवपुरपदार्थोऽपि पाक्याथैः समुल्लसति " ( काव्यप्रकाशः ) इति मन्यते । एवमन्वयबोधरीतिमेवाविष्कुर्वतोरभ्युमयोर्मध्येऽभिहितान्वयपाद एव ·. ज्यायस्त्वेनाभिमतो बहुलप्रचारश्च संदृश्यते । नैयायिकाश्च शाब्दबोधविषये जातिविशिष्टव्यक्तिवादिनोऽपि प्रायोऽमि.हतान्वयवादभैर पुरस्कुन्ति । अतः शक्तिग्रह व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः।। इति वचनं प्राय: शब्दप्रामाण्यवादिना वाक्या निर्णयरताना च मीमासकाना शाब्दबोधाद्धति प्रदर्शयति । तद्यथा-आप्तवाक्यं तु शब्द- प्रमाणमेर । व्यवहारः पुनरन्त्रिताभिधानवादिना वाक्यबोधपुरस्सर पदबोध्यत्व क्ष्यापयति । अन्ये च शक्तिमहोपायाः पदबोधपुरस्सरं तात्पर्यरूप वाक्यार्थ- मधितिष्ठतामभिहितान्वयादिना प्रायः सम्मताः । अभिहितान्वयना दिनो नैयायिका पदज्ञानं तु करणं द्वारं तत्र पदार्थघीः । शाब्दयोधः फल, तत्र शक्तिधीः सहकारिणी ।। इति रीत्या शाब्दवोधं प्रति पदज्ञानस्य करणवं मन्यन्ते । किन्त्य- मिहितान्वयवादिनो मीमासका. “ पदानि हि व स्वमर्थमभिधाय निवृत्त- व्यापाराणि, अदानी पदार्या अपगता. सन्तो याक्याथै गमयनि " इत्यु. पन्यस्य सामान्णकाराणा स्मर्यमाणपदार्थानामन्योन्यान्वयनैव विशिष्टार्थ- तापर्यरूपो वाक्यायों लक्षगया समुदतीनि प्रस्यापयन्ति । एवं प्रायोऽभिहि- तान्वयगदिन आदौ पदज्ञानं तदनु पदार्यस्मरण तदनन्तरमाकाहायोग्यता- सनिधिशात्पदा चयबोधस्ततश्च तासर्यरूरमे करावयार्थज्ञानमिति शाब्दयोग क्रममड्गीकुर्वन्ति । मोम सकदृष्टया शास्त्रार्थनिर्णये शक्त्यपरपर्यायाऽभियत्र मुख्या वृत्तिः, झटिति वाक्यार्यबोधजनकत्वात् । विलम्बेन वाक्याधियमु प- दयन्ती गौणावृत्तिलक्षणा वा यावच्छक्य नाश्रयणीया, अन्नयानुस्पती ताप- र्यानुपपत्ती वा सा गत्यन्तराभावात्खोरा, यो वाक्यभेदरूपवाक्पदापाला. णारूप: पददोपोऽशीयान् । आलङ्कारिकाभिमतो पृयाभूना वृत्तिमनादाय मीमा सकास्ता तात्पर्याध एमान्तर्मापयान्त । व्यञ्जना- ·-- पुनश्च मामासोः पदैकवाक्यता वाक्यैकवाक्यता चेति, द्विविध- मेकवाक्यतातत्वं प्रतिपाद्यते । अर्थवादवाक्याना पदस्थानीयतया विधि, वाक्येनैकवाक्यत्वं भवतीत्येषा पदैकवाक्यता । प्रमिन्नवाक्यानि पुनराकाङ्क्षा- दिवशेन--- : स्वार्थबांधे समाप्तानामङ्गाशिवव्यपेक्षया । वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनःसंहत्य जायते ॥ इति वचनानुसारतो महावाक्यार्थबोधं जनयन्तीत्येषा वाकवाक्यता च । (जै. १२७) जटिल यज्ञप्रक्रिया व्याकुर्वद्भिर्मीमासकैः समुद्भावितयाऽनया वाक्यार्य- निर्णयपद्धत्या शास्त्रान्तराणि यथोपकृतानि तथेदानीन्तन तौलनिकभाषाशास्त्र- मपि भृशमुपकृतं स्यात् । वेदस्य गौणमुख्यभेदैविभागः कथं मीमासकाना सुस्थिरस्य पद्धतिविज्ञानस्य निदर्शनभूतः, तेपा वाक्यार्थनिर्णयरीतिश्च शाश्व- तमूल्यानि भाषाबोधनत्यानि प्रतिपाय कथमिष्टप्रयोजनसाधिका सञ्जातेति दिमात्रमिह प्रदर्श्यते । २ तेषा दृष्ट्याऽऽदौ वेदो द्विविधः । मन्त्ररूपो ब्राह्मगरूपक्षेति । मन्त्रविभागादन्यो ब्राह्मगविमागश्च पुनर्विधिनामधेयनिषेधार्थवादभेदै श्चतु- विधः । एवं सकलोऽपि वेदः पञ्चविधः । पञ्चविभागेषु विधिविभागस्य भापत्यास एव सोमप्रदेश सह माता सविता निरूपित प्रेरणा- रूपो विधिश्वोदनापरवान्निमर्तकस्य निषेवस्याप्युपलक्षकः । अर्थवादः प्राश- स्त्यनिन्दान्य नरवाक्यविधिनिषेधाम्यामकवाक्यत्वं मजते (जै. ११२।७) । नामधेयविभागस्तु विधिनिषेधार्थवादेषु कुत्राप्यनन्तर्भूतः खतन्त्र एव कसितः । एवं विधेः प्रयोजनबदविधानेनार्यवतम्, मन्त्रस्य प्रयोगसमतावस्मारकाने- ·८ नार्थवत्वम्, नामधेयस्य विधेयार्थपरिच्छेदकतयाऽयवस्वम् , निषेधत्यानयं- हेतक्रियानितिजनकवेनावचम्, अर्थवादस्प च विधयार्यस्तावकतयाऽ यस्वम् । m १ तत्र प्रयोजनवदज्ञातायज्ञापको वेदमागो विधिः। यथा- 'स्वर्ग. कामो यजेत ', ' अग्निहोत्र जुहुयास्वर्गकामः' इति । यन्न कर्म प्रमाणा- न्तरेण प्राप्त तत्र तदुद्देशेन गुणविधानं गुणविधि । यथा--दमा जुहोतीति । अग्निहोत्रमित्यनेन होमस्य प्राप्सत्याधिविशन होमोशेन दमा होम भावपेदिति । यत्र प्रधानहोमस्तद्गुणश्चेत्युभयमप्राप्त तत्र विशिष्टविधानम् । यया-सोमेन तेति । सोमपदे मवर्थलक्षणा सोमवता यागेनेष्ट मारयेदिति। अत्र वाक्यभेदादिमहत्तदोषपरिहारेणापीयान् लक्षणादोषोऽगत्याssीयते। " भावना नाम विधिवाक्ये तिङन्तार्थस्य प्राधान्यामुबन्ताभिहिताना सर्वपामपि कारकाणा तिडन्ताकपयवान्वय कर्तव्यः । तत्रापि च । प्रकृत्यप्रिक्षया प्रत्ययार्थस्य प्राधा यात्प्रथम प्रत्ययार्यभावनाया उपस्थितियुका"। अतो • यजेत' इति क्रियापदे यजिधातोरपरितनस्य तप्रत्ययस्य भाव नाजन- कावेन प्राधान्यम् । तप्रत्यये पुनर्दशलकारसाधारणमाख्यात व लिन चेति धर्मद्वयमस्ति। आख्यातत्वलित्याभ्या भावनवोच्यते ! मवितुर्भवनानुकूलो भावकव्यापारविशेष 1 सा च द्विविधा शादी भारना आयी भावना चेति ।। प्रेरणारूपा शादी भावना पुरुषप्रवृत्तिम्पामार्थ- भावनामुत्पादयति । अत उभयो. कार्यकारणसम्बन्धादामाबनाया शाद- भावनया साध्यत्वेना वय । एषैत्र प्रवृतिरूपाऽऽर्थभावना यनिधाता दर्शित याग भावयति साध्यति करोति वा । अतो यजिधातोरुपरितनस्य तप्रत्ययस्य 'भावयेत् । इत्यो गृह्यते। भावयेदिति पदेन दतियामपत्रिधा भावना साध्य साधन मितिकर्तव्यता चेयंशत्रयमपेक्षते । भावयेदिस्यस्याबाहक्षा य कम किम् । कनक । चेति पदैः प्रदर्शिता पुरस्तमरीत्या पूर्यते । शान्दभावनाविषये तारत् किं भावयेदिति साध्याकाझायामार्थी ·. भाग्ना साध्यत्वेनान्वेति, केन भावयेदिति साधनाफाझाया लिडादिज्ञानं साधनत्वेन (करण न ) अन्वेति, कथं भावयेदिति कथंभावाकाक्षाया चावादप्रतिपाद्यप्राशस्त्यज्ञानमितिकर्तव्यतावेनान्वेति । आर्थभावनाविषय साध्याकाङ्काया भिन्नपदोपात्तमपीप्सिततम स्वर्गादिफलं साध्यत्वेन (कर्मत्वेन) अन्वेति, साधनाकाङ्क्षाया यजेतेनिसमानपदोषातो यागः करणत्वेनाति, कर्यभावाकाङ्क्षाया च प्रयाजायगजातमितिकर्तव्यतात्वेनान्येति । एवं * यजेत वर्गकामः । इत्यस्य 'प्रयाजाद्यङ्गजातनी कार सम्ाय यागेन स्वर्ग भावयेत् । इति वाक्याः समुदेति इत्यं प्रेरणाप्रतिरूपेणानिर्भूताया भावनाया विवंचने मीमांसकैदर्शितभेतद्विश्लेषणपाटवं मनोविज्ञानाधिष्ठितं सद् गाानुशीलनेऽपि परमोपयुक्तम् । एपैव भाना प्रागुक्तरीत्या 'किम् । केन । 'कथम् । इनि प्रश्नत्रयेण त्रिविधामाकासांमुत्यापयति । अनया मीमासकपद्धत्या तिचन्तार्थप्राधान्य गृहीत्वा तद्वावितरेषा कर्तृकर्मकरणा- दिकारकपदाना तिङन्तेन सह प्रश्नकमन्वयः सम्पाद्यते । एतस्मिन्नेर भावनाधिष्ठिते मनोव्यापार आकाक्षायोग्यतासन्निधितवं पुरस्कुत्या. प्रश्न. प्रतिपचनमड़गीमाश्रयन्त्याप्टीफामन्थेषु प्रचुरप्रचाराया मापाच्यापनोपकारिण्या: खण्डान्चयपद्धतेमूलमिति भाति । [१] स च विषिश्चतुर्विधः । उत्पतिविनियोगप्रयोगाधिकारमे- दात् । तत्र कर्मस्वरूपमानबोधको विधिस्त्पतिविधिः । यथा--अग्निहोत्र जुहुयादिति । अत्र द्वितीयान्तस्याग्निहोत्रमिति कर्मणस्तृतीयावस्करणवेनान्वय. अग्निहोत्रहोमनेष्ट भावयेदिति । [१ आ] आइप्रधानसम्बन्वबोधको विधिानियोगविधिर्गुणविधि । विनियोगो नामाङ्गत्वेनान्वय. । यया- दना जुहोतीति । अत्र तृतीयान्त ' इति पदं प्रधानभूतहोमपदस्पात गुगो पा । तस्माद्गुणविधी धारवर्षस्य होमस्य फर्मत्वेनवान्चयः · दना दोम माययेत् । इति । विनि- योगविधेः सहकारिभूतानि पट प्रमागानि । तानि श्रुतिलिंगवाक्यप्रकरणस्या. दप्ना ·नसमाख्यास्याणि । तत्र प्रमाणान्तरनिरपेक्षः शब्दः श्रुतिः। शब्दसामर्थ्य लिङ्गम् । सामध्ये रूढिरेव ! यौगिकशब्दसमास्यानो रूड्यात्मकलिङ्गशब्दो भिन्नः । पदान्तरसमभिव्याहारो वाक्यम् । शेषशेपिशवकपदयोः सहोम्चा- रणं समभिन्याहारः । आकाक्षायोग्यतासनिधिमत्पदसमुदायो वाक्यं वा । प्रकरणं नाम परस्पराकाक्षा | वाक्यद्वयमार्यम् आरम्याधीतविषयं प्रकरण वा। स्थानं नाम सन्निधिAशसामान्य वा । समाख्या नाम यौगिकः शब्दः। एतयु पट्टु प्रमाणेपूत्तरोत्तरस्मारपूर्व प्रबलमुत्तरोचरं च दुर्बलम् । एवं श्रुस्या लिङ्गस्य, लिनेन वाक्यस्य, वाक्येन प्रकरणस्य, प्रकरणेत स्थानस्य, स्थानेन समात्यायाच बाधो वेदितव्यः । तेनार्थनिर्धारणे यौगिकसमात्यातो रूट्या- त्मकरिङ्गस्य बलीयस्त्व निर्णीतं भवति । वाक्यप्रकरणादिसन्दर्भेण विनव शब्दान् व्युत्पादयद्भिपिाध्यापकैरेतत्तत्तं विशेषतः समवधेयम् । विनियोग. 'विधः संहकारिभूतमङ्गत्वबोध कमेतत्प्रमाणषटक वेदान्तादिशास्त्रेषु वाक्यार्थ- निर्धारणार्थ मुहुर्मुहः संप्रयुक्त सदाधुनिकभाषाशास्पापप्यु कुरुतं । अन्य- चाइप्रधानयोस्तारतम्य संस्थापयन्ने विनियोगविधि मास काना पद्धति- विज्ञानस्य वैशिष्ट्यं दर्शयति । अनेन विनियोगविधिना यान्यङ्गानि विनियोज्यन्ते तानि द्विविधानि । सिद्धरूपाणि साध्यरूपाणि चेति । तत्र सिद्धानि जातिद्रव्यसंख्यादीनि । साध्यरूपाणि ( क्रियारूपाणि) पुनर्विविधानि । गुणकर्माणि प्रधानकर्माणि ( अर्थकमणि ) च । गुगकर्म संस्कारजनकम् । आस्मगतापूर्वजनक कर्यिकर्म । गुणकर्मणि द्रव्यस्य प्राधान्यं कर्मणो गुगलम् । अर्थकर्मगि कर्मणः प्राधान्य द्रव्यस्य गुणस्वम् । एतानि द्विविधा पेव फर्माण्पनुपूर्वशः सनिपस्योपकारकाणि आरादुपकारकाणोनि चोष्यन्ते । तत्र फौजद्रव्याधु- 'देशेन विधीयमान फर्म संनिपस्योपकारकम् । तच्च पुनदिविधम्- उप- युक्तसंस्कारकमुपयोक्ष्यमाणसंस्कारकं वेनि । उपयुक्तसंस्कार प्रतिपतिकर्म । गुणकर्म शार्थमा दृष्टादृष्टा चेति । पुनरपि तचतु- ·विधम्:-- उत्पत्ति-अप्ति-विकृति-संस्कृतिभेदात् । द्रव्याधनुद्दिश्य केवलमदृष्टार्थ विधीयमानं कर्म आरादुपकारकमर्थकर्म वा । तत् त्रिविधम्.- नित्य-नाम- तिककाम्यभेदात् । यान्यङ्गानि प्रधान यागशरीरं निष्पाद्य तद्वारा तदुत्पत्त्यपूर्वोपयोगोनि तानि संनिपसोपकारकाणि । आरादुपकारकाणि तु परमापूर्वोत्पत्तावेनोपयुज्यन्ते । एवं सर्वेषामझानामपूर्थित्वम् । यत्र समप्राङ्गोपदेशः मा प्रकृतिः । यत्र न सममाझोपदेशः सा विकृतिः । प्रकृतायेवोभयाकाङ्क्षारूपं प्रकरण सम्भपति, न विकृतौ । तत्र 'प्रकृतिवद्विकृति. कर्तव्या' इति चौदवाक्येनातिदेशेन वा कतिपयाङ्गाना प्राप्तिः। मिणा शब्दान्तर-अभ्यास-संख्या सज्ञा-गुण-प्रकरणान्तरैर्भेदो भवति । दादिप्रमयोऽत्रिविध मापः पुरुषार्थ उभयार्थ श्चेति । तत्र प्रयाजादिक केरलं कलर्थः । फलं तकरण च पुरुषार्थ । यया-स्वर्गादि- ज्योतिष्टोमादिश्च । दध्यादि तूभयरूपम् । क्रत्व प्रयाजादौ क्रतुः प्रयोजकः। पुरुषार्थे फलं प्रयोजकम् । प्रयोजकत्वं नामानुष्ठापकत्वम् । विधिर्यदर्थ यदनुष्टापयति स तत्र प्रयोजकः । (११) सागप्रधानकर्मप्रयोगैक्यबोधक. प्रयोगमाशुभावबोधक इनानिधित्रयमेटनरूपः प्रयोगविधिः । प्रधानविधिवाक्यमेाइनिधियारेक- याक्यतया महानाक्यतामापन सत्सङ्गिविशिष्टप्रधानप्रयोगविधायक प्रयोग- विधिरित्युष्यते । अयं प्रयोगविधिरेव स्वविधेयप्रयोगप्राशुभारसिद्धपर्य नियतं नसमाप पदाविशेषणतया विधचे । तर कमो नाम विततिविशेषः पौर- यरूपो वा । तत्र च पटप्रमाणानि-श्रुत्यर्यपाठस्पानमुन्यप्रवृत्त्यास्यानि । तर यमपरवचनं श्रुतिः । यत्र प्रयोजनाशेन क्रमनिर्णय. सोऽर्यक्रमः । पदार्थ- योधनाक्यानां यः क्रमः स पाठक्रमः । स्थानं नामोरस्पिनि । प्रधान- कमेण योऽशानी न आशीयते स मुख्यक्रमः । सहप्रयुज्यमानेषु प्रधानेपु ·. - १२, संनिपातिनामङ्गानामावृत्त्यानुष्ठाने कर्तव्ये द्वितीयादिपदार्थाना, प्रथमानुष्ठित- पदार्यक्रमायः क्रमः स प्रवृत्तिक्रमः । एतेषु,प्रमाणेपूत्रोचरं दुर्घटम् । (१ई) सेतिकर्तव्यताकस्य करणस्य यागादेः फलसम्बन्धबोधको विघिरधिकाराविधिः । यथा-दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामा यजेतेति । एवं निरूपितं चतुर्विधभेदनिरूपणेन विधेः प्रयोजनवदर्थपर्यवसानम् । (२) प्रयोगसमवेतार्थस्मारका मन्त्राः । तेषां ताशार्थस्मारकर नवार्थवत्त्वम् । न तु तदुच्चारणमदृष्टार्थम् । सम्भवति दृष्टेऽदृष्टस्यान्याय्यत्वात् । न च दृष्टस्यायेस्मरणस्य प्रकारान्तरेणापि सम्भवान्मन्त्राम्नानं व्यर्थमिति वाच्यम्। मन्त्रैरेव स्मर्तव्यमिति नियमविध्याश्रयणात् । यथादः विधिरत्यन्तमप्राप्ती नियमः पाक्षिके सति । तत्र चांन्यत्र च प्राप्ती परिसख्यांचे गीयते ॥ अस्यायः-~यो विधिरत्यन्ताप्रासम प्रापयति सोऽपूर्वविधिः । यः पक्षेऽप्राप्तमर्थ नियमपति स नियमविधिः । द्वयोः समुच्चित्य प्राप्ताधि- तरनिवृत्तिफलको विधिः परिसंक्ष्याविधिः 1 परिसंख्या च द्विविधा । ौता लाक्षणिकी चेति । श्रौती यया-अत्र हवामपन्तीति । अस्या प्राप्तबाध इत्येक एव दोपः । लाक्षणिको यथा- पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इति । अत्र तु श्रुतहानिरश्रुतकरना-प्रातबाधश्चेति दोषत्रयम् । अस्मिन्दोपत्रये दोपद्वयं शब्दनिष्टम, प्राप्तबाधस्त्वनिष्ठः । धर्मशास्त्रार्थनिश्चये नियमपरिसख्यादी- न्यसकृदुपयुज्यन्ते । 1 [३] नामधेयानां विवयापरिदकतयाऽपर्वस्वम् । वेदनाक्येपूद्धि- चित्राश्येनादिपदाना कथमन्त्रयः कर्तब्य इति समुभिताया शङ्कायां तेषा भावनाकरणत्वेनाभिमतयागनामवने ( अमेदसम्बन्धेनेव) यागेऽन्वयः कर्तव्य - ·- इति सिद्धान्तः । नामधेयत्वं, च निमित्त चतुष्टयात्---मत्वर्थलक्षणामयाद्वाक्य- भेदभयानत्प्रख्यशास्त्रात्तव्यपदेशाच्चेति । (४) पुरुषस्य निवर्तकं वाक्यं निषेधः । निषेधवाक्यानामनर्यहेतु- क्रियानिवृत्तिजनकत्वेनार्थवत्वम् । यथा न कलजं भक्षयेदिति । निपेधस्थले नन् लिङयप्रवर्तनाविरोधिनी निर्वर्तनामेव बोधयति । तस्मानार्थेनं प्रत्यया- यस्यान्वयत्तत्रापि च लिड शवाच्यशब्दभावनायाः । पर्युदासे त्वष्टदोषदुष्टस्य विकल्पस्य परिहारार्थ नजन धात्वर्यस्य नानो वाऽन्नयः क्रियते। तदुक्तम्-- पर्युदासः स विज्ञेयो यत्र पूर्वपदेन नञ् । प्रतिपेधः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥ नामधात्वर्थयोगी तु नैव नञ् प्रतिपेधकः । वदत्यनालणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनौ ।।- इति । एवं प्रत्ययार्थस्य धात्वर्थस्य नानो वा नअर्थेन कुत्रान्वयः कर्तव्य इत्यास्मिन् विमर्श मीमांसकैः सूक्ष्म भाषाज्ञानं प्रदर्शितम् । एतन्नार्थनियमनं साहित्यधर्मशास्त्रादिगतवाक्यानामनिर्धारणऽनायोपयुक्तम् । (५) वेदस्य पञ्चमो विभागोऽर्थवादः । प्राशस्त्यनिन्दान्यतरल. क्षणया विधिनिषेधशेषभूतं वाक्यमर्थवादः । अर्थवादाना स्वार्थपरत्वे प्रयोजना- मायादध्ययनविधिरशेन फलपदर्थज्ञानार्थवस्यावश्यमाद्विधेयानप्राशस्त्यप्र. तिपादनद्वारा विधिवरायकराक्यतया प्रामाण्यम् [जै० ११२७]1 अर्थाद- विविध:-गुणवादोऽनुगदो भूतार्यवादश्चेति । तत्र प्रमाणान्तरविरुद्धार्योधको गुणवादः । यथा. 'आदित्यो यूपः' इत्यादि । प्रमाणान्तरागतार्ययोधकोड. नुवादः । यया- ' आमिहिमस्य भेषजम् । इति । प्रमाणान्तरविरोधतत्प्राप्तिर- हितार्थबोधको भूतार्थवादः । यथा-इन्द्रो वृत्राग वनमुदयच्छन्' इत्यादि । तदुक्तम्- ·विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते। भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादविधा मतः ॥ इति । अर्थशदः परकृतिपुरा कल्पादिभेदेन वाक्यरूपः पुराणेतिहासाख्या- नोपाख्यानादि-परिच्छेदसपो या सन् विधिवाक्येनकवाक्यता प्रापणीय इति मामासासिद्धान्त । अस्य सिद्धान्तस्थायं व्यापकोऽयों यच्छास्त्रकाव्यादिग- तानि गौणवाक्यानि वास्याङ्गानि वा प्रधानवाक्येन सह संयोजनीयानि, तत्तद्ग्रन्थगतपरिच्छेदाश्च प्रन्यकर्तर्मुख्याभिप्रायेण समं सधटनीया.। यतो वस्तृतात्पर्य प्रधानाक्ये मुख्याभिप्राय वा निधीयते, प्रधानशाक्यं च प्रति- ज्ञावाक्येन ज्ञाप्यते, ततो मुख्याभिप्रायद्योतनाय प्रन्यकी नियोजिताः सुभ- गदृष्टान्तवैदग्भ्यारिता विविधा वचनविन्यासा याक्याविवरणकाले वक्तृता- पयेंगेगान्धेतव्याः, येन अन्यकर्तु सङ्कलितोऽभिप्रायः सम्यगाकलित. स्यात् । विध्यर्थवादयोकियाक्पत्वं समयबुध्यामिहितान्वययादिनो माटाः सङ्कलन- दृष्ट्या तात्पर्याय सविशेष द्रढयन्ति । ३ एवमालिखितपा पूर्वमीम.साप्रकरणप्रन्यगतविषयाणा रूपरेखा । इमे विषया एर श्रीजमिनिना पूर्वमीमासासूनाणा द्वादशाध्याय विभक्ताः । प्रायः श्रीजैमिनिना-- धर्मो द्वादशलक्षण्या व्युत्पाद्यस्तत्र लक्षणैः। प्रमाणभेदशेपत्वप्रयुक्तिक्रमसंज्ञकाः ।। अधिकारोऽतिदेशश्च सामान्येन विशेषतः । ऊहो बाघश्च तन्वं च प्रसङ्गश्वोदिताः क्रमाव ।। इति श्रीमाधवाचार्यवचनानुसारेण द्वादशाध्यायेषु धर्म एव सागौशन मिचा- रितः । तत्र पूर्वपट्के निरूपितः साकल्येनोपदेश., उत्तरषट्के चातिदेशः ।

·उपदेशो नाम शब्दप्रमाणापलब्धं ज्ञानम् । " यत्रापेक्षितस्यार्थजातस्य प्रतिपादको प्रन्यसन्दर्भ; पठ्यते स उपदेशो" वा । अतिदेशो नामाऽन्यत्र श्रुतानामशानामन्यत्र प्रापर्क शास्त्रम् - इदानी द्वादशाध्यायगताः केचिदतीयोपयोगिनो विषया अध्यायानुक- मेण सड्झेपतोऽत्रोपस्याप्यन्ते स्थूलस्वरूपज्ञापनाय- प्रथमेऽध्याये धर्मलक्षणं, विधिखरूपं, शब्दप्रामाण्यं शब्दार्थयोनित्य- सम्बन्धः, चेदापौरुषेयत्वम् , अर्थवादः, विध्यर्थवादयोरेकवाक्यत्वं, मन्त्राणा सार्य- स्वम्, अर्थनिर्णये निगमनिरुकन्याकरणादीनामुपयोगः, स्मृतिप्रामाण्य, शब्दस्य जातिवाचकत्वं, नामधेयविचारः, गौणी वृत्तिः, वाक्यशेष इत्यादयो विषयाः । - द्वितीयेऽध्याये भावनानिरूपणम्, आख्यातस्यापूर्वबोधकारमपूर्वसद्भा- वश्व, नामाख्यातलक्षणे, गौणप्रधानकर्मलक्षणे, मन्त्रनामणादिलक्षगानि, ऋग्यजुःसामादिलक्षणानि, वाक्यगताः साकाइत्यादिधर्माः, अनुपङ्गः, धातु- भेदपुनरुक्तिसंख्यासंज्ञादेवतादिभिः कर्मभेदः, कर्मभेदप्रामाण्यापवादः, सामा- न्यविशेयसम्बन्धबोधकवाक्याना व्यवस्था, गुणगुणिसम्बन्धनिरूपणनकवा- क्यतासिद्धिः, नित्यकाम्ययोः प्रयोगयोर्भेद इत्यादयः । तृतीयेऽध्याये शेषशेषिचिन्तापूर्वक विनियोगनिधिविवचनम् । तत्र द्रव्यफलयोविधिवास्ये सम्बन्धः, भारुणीन्यायः, उद्देश्यविधेयगतैकवचनव्य. वस्था, मियोऽसम्बन्धन्यायः, वानन्यायः, बहिन्यायः, गाई पसन्यायः, प्रस्तरप्रहरणन्याय', असनातविरोधन्याय:, शेषत्वबोधकाना शुनिलिङ्गशाक्य. प्रकरणस्यानसमाख्यानां परस्परविरोधे प्रावल्यदैविस्यचिन्ता, उत्की- पकचिन्ता, निवातोपवीतादिपर्षमादत्वयिधिनादिनिर्णयहेतु., भुस्यादेः परस- रविरोधसदसद्भाषः, प्रतिपचि कर्नागि, अनारम्याधीतानि, मुख्यप्रतिनिधिवि. चारः, नियमविधिः, प्रधानोपकारकप्रयाजापानि, यजमानकर्मागि, संनिपत्योपकारकाण्यारादुपकारकागि चेत्यादयः ।

·१६ चतुर्थेऽध्याये क्रायर्थपुष्पाजिज्ञासा, वचनालिजयोर्विवक्षितष, मुख्या- पूर्वाङ्गाविचारः, साम्यापम्पचिन्ता, वाजिनन्याय., प्रयोज्यप्रयोजकसम्बन्ध', अर्धकर्म प्रल्पिनिकर्म च, उत्पत्तिविधिनियमविधिश्च जपर्णमयीत्वादेः फलम् , नित्यनैमित्तिकाविचार , विश्वजिन्याय-रात्रिसत्रन्याय-दर्शपूर्णमासन्याय-योग- सिद्धिन्याय-जतिष्टिन्यायादिकथनपूर्वक फलविचारः, अनाङ्गित्वविचार:, राजसूयगताक्षतादिचिन्ता चेन्मादयः । 'पञ्चमेऽध्याये-प्रयोगविधिविवेचनम् । तत्र श्रुत्यर्यपाठस्थान मुख्य प्रवृत्त्यास्यप्रमाणपट्कंस्य प्राबन्यदविन्याभ्यां क्रमनिरूपणं, "तदादेतदन्त- न्यायः, पदार्थानुसमयकाण्डानुसमयी, प्रकृतिविकृतिसम्बन्ध , आनन्तर्यव्यवधाने चेसादयः । पाठेऽध्याये~~-अधिकारविधिनिरूपणम् । क्षेत्र कर्माधिकारः, रथकार- निपादस्थपतिन्यायौ, अधिकारिधर्मा , पिरुद्वत्रिकद्वय, फलजन्याय , नीताचारः, अग्निहोत्रन्याय', ऋणत्रयापीकरण, प्रतिनिधिनिरूपणं, सत्रन्याय', पदार्थलोपन, प्रायश्चित्तानि, प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तिः समुदाये वाक्यपरि- समाप्तिश्च, कृत्वाचिन्तान्याय , परकृतिपुरावल्पयोरर्यवादत्य, सत्रगतदेयादेय. विचार, अग्निविचारक्षेत्यादयः । सप्तमाटमाध्याययोः सामान्याविदेशविशेषातिदेशी विद्यारिती । तत्रातिदेशलक्षण यया- प्राकृतात्कर्मणो यस्माचसमानेषु कर्मसु । धर्मप्रदेशो येन स्यात्सोऽविदेश इति स्मृतः ॥ इति । उप- ऑस्मनध्यायद्वये ' द्वयों प्रणयन्ति, तस्माद् द्वाभ्या यन्ति ' इति 'वास्यविषये निर्णय , विध्यादिविध्य-तौ, स्थालोपुलाकन्यायः, सिंहावलो- कितन्याय इत्यादयो विषया. ।

·नवमाध्याये-ऊविचारः। ऊहो नाम प्राकृतस्य पदार्थस्य विकृती कार्यमुखमाऽऽगतस्य तत्रयकार्यरशेनान्यसाभारः । अस्मिन्नासा) प्रयोजक- निमित्तयोमैदः कथितः । दशमाध्याये बाधसमुच्च्या व्याख्याता, बाधो नाम पदानिवृत्ति । " प्रकृतितोऽतिदेशत. सभव माप्तिकानामगाना फेनचिकारणन विकृताव- ननुष्ठान," या । समुच्चयो नाम प्राकृताहैः सह वैकृताङ्गानामनुष्टानम् । अन्नावापोद्वापी, नअविचारे परिसङ्ख्या प्रतिपदासप्रतिप्रस्वादयश्च व्याख्याताः॥ एकादशाध्याये तत्रागापौ विचारिती । अनेकोदेशेनाङ्गाना सकृ- दनुष्ठान तन्त्रात प्रक्रतिक्कियुभयसाधारणम् | अशानां भेदेनाs- वृत्याऽनुष्ठानमानाम, । अत्र खलेकपोत्यायः, कृषिजन्यायश्चेत्यादयो विपया। द्वादशाध्याये प्रसङ्ग-तन्त्र-निर्णय-समुच्चय-विकृल्पा निरूपिताः । अन्योद्देशेनान्यदीयस्यापि सदानुष्ठानं प्रसङ्गः । एककार्यद्देिशेन विहिताना दृष्यार्थये विकल्प. । इत्येवमादयो विषया द्वादशलक्षण्यां समषिताः । अधुना विरळप्रचारे सजाते गीर्वाणयागध्ययने को नाम शास्त्रा- व्यध्ये तुमुसहेत 4 तन पुनर्यज्ञप्रकियाडटिलापाः पूर्वमीमा साया अपने को नाम रति बनीयात् । एतेन कारणफदम्बकेन, पूर्वमामासानुशीलनं सम्प्रति भारते. सत्रापि च महाराष्ट्र तनुप्रसर संवृत्त । ये केचनाइलिगप्यारलानाः पूर्वमीमासामधीयते, ते प्रायः प्रकरणमन्ये वेध समबतिष्ठन्थे । यह पूर्वमीमा- साग मूलप्रतिष्ठाभूतजामिनायसूत्रैस्ते काचित्कन परिचितास्तृतस्तेषां ज्ञान ·r विकलाङ्ग सम्पद्यते । एतत्सर्व सुचिरं पर्यालोच्य श्रीपारागस्या समधिगत- पूर्वोचरमोमासापरमप्रावीण्यैः, इदानीमशीतिवर्षदेशीयैरप्यनवरत निष्कामभक्त्या ऽनुप्टिवाध्यापनलेखनप्रवचनादिपावनाभियोगे, सायप्रकृष्टपाण्डियेन कर- वरिस्थशाङ्करपीठ याथानालकुर्वद्भिः, अपरिमेयतया शिष्पजनसल, श्रीविद्याशङ्करमारतीस्वामिपादैमीमांसाधीतिना परमहितबुराधा विर- चितैषा मावबोधिनी नाम पूर्वमीमासात्रवृत्तिः । भाष्यटीकादिनन्याना नानाविधत्वाद् दुरगाहत्वाचं सागरायमाणा पूर्वमीमासा यार श्रीमाधवा- चार्यप्रणीतेन जैमिनीयन्यायमालाविस्तरेग वालाना नून नामिदनी कांदा- पुष्करिणीय सजाता, तथापि जैमिनीयन्यायमालाया प्राधान्येन प्रत्यधिकरण विषयविन्यासात् अधिकरणान्तर्गतसूत्राणामेकशः पदबोधो न यथावद्भवति । एतमन्तरायमपाचिकीर्षवः श्रीमदाचार्यचरणां बहुव सरेम्य. प्राक् स्वसकाशे पूर्वमामासामधीयानाकरणरत्नपाण्डनमुरगुडकरोगामिधलक्ष्मणशास्त्रिमहोदय . सुगमवृत्तिलेखनार्थ सनिर्बन्ध प्रार्थिता इमो प्रतिसूत्रपदानुमारिणी सुबोधामन- तिविस्तर मुविज्ञेयास्त्रार्यसमइकारिणी च वृत्ति विरचयितु प्रवृत्ताः । अन्तरा वृत्तिविरचनताकार्यान्तरबाहुल्या कनिचिदापना-यन्तरितमासीत् । द्वित्रेभ्यो वर्षेभ्यः पूर्व तदेव छात्रहितकाम्यया सम्यग्धविगतये श्रीस्वामिपादैः पुनरपि प्रारभ्य समाप्ति नीतम् । एतेन श्रीमदाचार्यचरणाना वाक्यार्थ- नियतत्वावबोधकेन धर्मविमर्शोपकारकेण च लेग्यनेन मीमासाध्यायिनः सर्वेऽप्यधुनातना मानिनय छात्रास्ता नितरामधमाः संवृक्षाः खलु । अनन्यसुकरं चिरयशोपिसारि च रेखनमेतघरमे ययस्यपि कर्तव्यबुद्धवा सोत्साहं विधाय श्रीचरण: नापोशप्रसादानिशेषता नीतमिति नितान्तं मोदावहम् । एतादृशन्प्रविरचनाय लोकोपकृतये च श्रीशडकास्तान् दीर्धा- युपा संयोजयत्तित्व तेषा विनोतलमत्तेवासिभिरनन्यमावेन प्राय॑ते । एषा पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिरध्यायपादाधिकरणादिक्रमेण समप्रमपि विषय यशपेन साहोपात विषिष्य सङ्कलितं शाखा विस्पष्टतया पुरतः संस्थाप्प च शास्त्रान्तरप्राष्टिानां पूर्वमीमांसाधीतिना भृशं व्युत्पादका भवेदिला नास्ति सन्देहटयः।

·श्रीमदाचार्यपादमूल एव मया स्तोक पूर्वमीमासाज्ञानं सम्पादितम् । अल्पज्ञानवतो ममेदं मुखप्रवन्धलेखनं नामातितमा साहसम् । किन्तु श्रीमदाचायचरणैरेव तल्लेखने वात्सल्यपुरस्सरं प्रेरितेन मया कमैतत्कञ्चि- दनुष्ठितम् । अतोऽयं प्रबन्धः पूर्वमीमासानभिज्ञाना जनाना स्थूलाशयबाधाय भवलित्साशास्ते-- करवीरे श्रीचरणाना मिनीततमश्छात्रो शके १८७३ । हुपरीकरोपाभिधश्रीपादापरनामकवाल- शास्त्रिसनुगणेशशर्मा । संस्कृतप्राध्यापक ·॥ श्री॥ अथ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तेभीववोधिन्याः क्रमशः अधिकरणसूचीपत्रम् ॥ Kar १ " १ १ 2 अथ प्रथमोऽध्यायः । तत्राद्यः पादः । पृष्ठाङ्कः। *१ धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञाधिकरणम् २ धर्मलक्षणाधिकरणम् ३३ धर्मप्रमाणपरीक्षाधिकरणम् ५ धर्म प्रत्यक्षादीनाममायाधिकरणम् ५. धर्मे वेदस्यैव प्रामाण्याधिकरणम् ६ शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ७ वेदस्यार्थप्रत्यायकत्वाधिकरणम् वाक्यनित्यत्वाधिक० वा. ८ वेदापौरुषेयत्वाधिकरणम् प्रथमाध्यायस्याद्यपादे सूमाणि ३२॥ अधिकरणानि ८|| अथ द्वितीयः पादः। १ अर्थवादप्रामाण्याधिक० २ औदुंबराधिक १२ ३ हेतुवनिगदाधिक० ४ मत्रलिंगाधिकरणम् मंत्रप्रामाण्याधिक० वा: आस्मन् पादे सूत्राणि ५३॥ अधिक० ४॥ अथ तृतीयः पादः। १ स्मृतिप्रामाण्याधिक २१ २ श्रुतिमाचल्याधिक २१ ७ M - ·० . ० २२ ૨૨ २३ . २६ . ३ दृष्टान्यमूलस्मृतेरशामाप्याधिक ४ पदार्थप्रावल्याधिक ५ शास्त्रप्रमिद्धपदार्थप्राबल्याधिक ६ मलेच्छसिद्धार्थप्रामाप्याधिक ७ कल्पस्ताणामस्वतःप्रामाण्याधिक ८ होलाकाधिकरणं सामान्यथतिकल्पनाधिक० वा.. ९ साधुपदप्रयुक्त्यधिक २५ १० लोकवेदयोः शब्दार्थक्याधिक० ११ आकृत्यधिक २७ जातिनित्यत्वाधिक० वा.... अम्मिन् पाद सूत्राणि ३५|| अधिकरणानि ११॥ चतुर्थः पादः। १ उद्भिदादिशब्दानां यागनामताधिक २ चित्रादिशब्दानां यागनामताधिक ३ अग्निहोत्रादिशब्दाना यागनामताधिक० (तत्प्रख्यन्यायः ।) २९ ४ श्येनादिशब्दाना यागनामताधकानद्वधपदेशन्यायः।) २९ ५ वाजपेयादिशब्दानां यागनामताधिक २९ ६ आग्नेयादीनां अनामताधिक० ७ पहिरादिशब्दानां जातिवाचित्वाधिक ८ प्रोक्षण्यादीनां यौगिकत्वाधिक ९ निर्मध्यशब्दस्य यौगिकत्वाधिक १० वैश्वदेवाादेशब्दानां नामधेयताधिका ११ वैश्वानरेष्टौ अष्टत्वादेरर्थवादताधिक १२ यजमानशब्दस्य प्रस्तरादिस्तुत्यर्थताधिका १३ आम्येयादिशब्दानां ब्राह्मणादिस्तुत्यर्थताधिक ac २९ . . ० Mmm ३२ ३४ ३४ ·३ ३४ १४ यूपादिशब्दानां यजमानस्तुत्यर्थताधिक १५ अपश्वादिशब्दाना गवादिप्रशंसाधिका १६ बाहुल्येन सृष्टिव्यपदेशाधिक १७ प्राणभृदादिशब्दानां स्तुत्यर्यताधिक० १८ वाक्यशेषेण संदिग्धार्थनिरूपणाधिक० ३५ १९ अव्यवस्थितानां सामर्थ्यानुसारेण व्यवस्थाधिक०...३६ अस्मिन् पादे सूत्राणि ३०॥ आधिकरणानि १९॥ आहत्य सू०॥ १५० ॥ अधि० ४२ ज्ञेयानि । ३८ ३८ . अथ द्वितीयोऽध्यायः। प्रथमः पादः। १ अपूर्वस्य आख्यातपदगम्यताधिक० २ अपूर्वस्य आस्तिताधिक० ३ कर्मणां गुणप्रधानभावविभागाधिकार ४ संमार्जनादीनामप्रधानताधिक० ५ स्तोत्रादिप्राधान्याधिक ६ मंत्रविधायकत्वाधिक ७ मंत्रलक्षणाधिक० ८ ब्राह्मणलक्षणाधिक ९ ऊहादीनां अमंत्रताधिक० १० लक्षणाधिक० ११ सामलक्षणाधिक १२ यजुर्लक्षणाधिक १३ निमदानां यजुष्ट्वाधिक १४ एकवाक्यत्वलक्षणाधिक . ४४ ४५ ४५ ४५ . . प ·४ ७ १५ वाक्यभेदाधिक १६ अनुपगाधिक० १७ व्यवेवाननुफ्गाधिक अस्मिन् पादे सूत्राणि ४९|| अधिक० १७|| o ४८ द्वितीयः पादः ४. ५२ . . १ अगापूर्वभेदाधिक० २ समिदाद्यपूर्वभेदाधिक ३ आधागद्याग्नेयादीना अगागिभावाधिक० ४ उपांशुयाजापूर्वताधिक ५ आधारादीनामपूर्वाधिक ६ पशुसोमयोरपूर्वत्वाधिक ७ सख्याकृतकर्ममैदाधिका ८ सज्ञाकृतिकर्मभेदाधिक ९ देवतामेदकृतकर्मभेदाधिक १० द्रव्यविशषानुक्तिकृतकमक्याधिक० ११ दध्यादिद्रव्यस्य सफलवाधिक १२ वारवतीयाना कर्मातरताधेिक. १३ सौमरनिधनयो कामक्याधिक आस्मन् पादे सूत्राणि २०॥ अधिकरणानि १३॥ तृतीयः पादः १ ग्रहागवाया, ज्योतिष्टोमागताधिक० २ अवेटे अवतरताधिक ३ आधारस्य विधेयत्वाधक १ दाक्षायणादीना गुणवाधिक ५ द्रव्यदेवतायुताना यागातरताधिक० ६ बत्सालमादीना सस्कारताधिक ५७ ५९ ६० ·. . ७ नैवारचरोराधानार्थत्वाधिक ८ त्वाष्ट्रपालीवतस्य पर्यनिकरणगुणकत्वाधिक ९ अदाभ्यादीनां ग्रहनामताधिक० १० अनिचयनस्य संस्कारताधिका- ११ मासाग्रिहोत्रादीनां क्रत्वतरत्वाधिक १२ आग्नेयादिकाम्येष्टयधिक० १३ अवेटेरनाद्यफलकत्वाधिक १४ आग्नेयद्विरुक्तेः स्तुत्यर्थताधिक० अस्मिन् पादे सूत्राणि २९ ॥ अधिकरणानि १४ ॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १ यावज्जीविकााग्नहोत्राधिका ६७ २ सर्वशाखाप्रत्ययैककर्मताधिक अस्मिन् पाद सूत्राणि ३२ ॥ आधिकरणे द्वे २॥ एवमाहत्य १३९ सूत्राणि ॥ ४६ अधिकरणानि ज्ञेयानि ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः। । तत्राद्यः पादः। १ शेपलक्षणप्रतिज्ञाधिक० २ शेपलक्षणाधिक ३ शेपलक्ष्याधिक ४ निर्वापणदीनामर्थानुसारेण व्यवस्थितविपयत्वाधिक० ५ स्फ्यादीनां सयोगानुसारेण व्यवस्थितत्वाधिक० ६ आरुण्यादिगुणानां असंकीर्णताधिक० (आरुणीन्यायः ।) ८० ७ सर्वग्रहाणां संमार्गाधिक० (संमार्गन्यायः।) ८ चमसादौ समागीननुष्ठानाधि० ९ सप्तदशारत्नित्वस्य पशुधर्मताधिका १० अभिक्रमणस्य प्रयाजमात्रांगत्वाधिक ८३ ৩৩ ७७ ७७ ७८ ८३ OM ·६ ८४ ८५ . . ८८ ११ उपवीतस्य प्राकरणिकांगत्वाधिक १२ बैकंकतपात्राणां कृत्स्नयागंगुणताधिक० १३ पात्रमाद्यनुवाक्यानां आज्यभागांगवाधिक १४ हस्तावनेजनादीनां कृत्स्नमाकरणिकांगताधिक १५ चतुर्धाकरणस्य आग्नेयमात्रांगत्वाधिक ८६ अस्मिन् पादे सूत्राणि सप्तर्षिशतिः २७॥ अधिकरणानि पंचदश १५ ॥ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १ लवनप्रकाशकमन्त्राणां मुख्ये पहिपि विनियोगाधिक [पाहन्यायः ।] २ इंद्रप्रकाशकमंत्रस्य श्रुत्या गार्हपत्योपस्थानांगत्वाधिक० ३ आव्हानप्रकाशकमंत्राणां आव्हाने विनियोगाधिक० ४ अग्निविहरपादिप्रकाशकमंत्राणां तत्रैव विनियोगाधिक० ५ सूक्तवाकस्य प्रस्तरप्रहरणांगत्वाधिक० (प्रस्तरप्रहरणन्यायः।) ९० ६ सूक्तकाकाना अर्थानुसारेण विनियोगाधिका (सूक्तवाकन्यायः ।) ९२ ७ काम्ययाज्यानुवाक्यानां काम्यमात्रांगताधिक ८ आग्नीध्रोपल्याने प्राकृतानामेव मंत्राणां विनियोगाधिक. ९३ ९ भक्षमंत्राणां यथालिङ्ग ग्रहणादौ विनियोगाधिक० १० मंद्राभिभूतिरित्यादेर्भक्षयामीत्यंतस्य एकमत्रत्वाधिक ९५ ११ इंद्रपीतस्येत्यादिमत्राणां सर्वेषु भक्षणेषु ऊहेन विनियोगाधिक ९५ १२ अभ्युनीतसोमभक्षणे इंद्रस्याप्युपलक्षणाधिक १३ पालीवतभक्षणे इंद्रादीनां अनुपलक्षणाधिक १४ पानीपतशेपमक्षणे वटु अनुपलक्षणीयत्वाधिक ९८ १५ पलीवतशेषमक्षणे त्रिंशत अनुपलक्षणाधिका - o ·७ . ० १६ भक्षणे अनुवपट्कारदेवताया अनुपलक्षणाधिक० १७ अनंद्राणां अमंत्रकभक्षणाधिक० १८ ऐंद्राग्नभक्षणस्य अमंत्रकत्वाधिक १९ गायत्रच्छंदस इत्यादिममाणां अनेकच्छंदस्के विनियोगाधिक० एकादशाधिकरणोक्तस्योपसंहारः अस्मिन् पादे सूत्राणि त्रिचत्वारिंशत् ४३ ॥ अधिकरणानि एकोनविंशतिः १९ ॥ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । २ उच्चस्त्वादीनां वेदधर्मत्वाधिक २ आधाने गानस्य उपांशुताधिक ३ ज्योतिष्टोमस्य याजुर्वेदिकत्वाधिक ४ प्रकरणस्य विनियोजकत्वाधिक० ५ स्थानस्य विनियोजकत्वाधिक० ६ समाख्यायाः विनियोजकत्वाधिक ७ श्रुत्यादीनां पूर्वपूर्वपलीयस्त्वाधिक ८ द्वादशोपसचायाः अहीनांगत्वाधिक ९ कुलायादौ प्रतिपदोरुत्कर्षाधिक १० जायन्याः प्रकरणादनुत्कर्षाधिक ११ सतर्दनस्य संस्थानिवेशाधिक १२ प्रवनिषेधस्य प्रथमप्रयोगे निषेधाधिक १३ पौष्णपेपणस्य विकृतौ निवेशाधिक० १४ पौष्णपेपणस्य चरावेव निवेशाधिका १५ पौष्णपेपणस्य एकदैवत्ये निवेशाधिक अस्मिन् पादे पट्चत्वारिंशत् ४६ सूत्राणि ।। पंचदश १५ अधिकरणानि ॥ १०२ १०४ १०४ १०४ . -- . १०५ १०६ १०७ १०७ १०८ . १११ ११२ .

·८ o ११७ ११८ . १२० १२० . तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ! १ नीवीतस्य अर्थवादवाधिक २ उपर्वातस्य दर्शपूर्णमासांगताधिका ३ उपवीतस्य विधित्वाधिक० ४ उपवीतोदगप्रत्वयोरनुवादताधिक ५ समिदारणस्य विधित्वाधिक ६ दिग्विभागस्य अनुवादकत्वाधिक ७ परुपि दितादीनामनुवादकताधिक० ८ अनृतवदननिषेधस्य ऋतुधर्मताधिका ९ जजन्यमानधर्माणां प्रकरणे निवेशाधिक १० अवगोरणादीनां पुमर्थवाधिक ११ मलबद्वास संवादनिपेघस्य पुरुपधर्मताधिका १२ सुवर्णधारपणादीना पुस्पधर्मत्वाधिक १३ जयादीनां वैदिककर्मागत्वाधिक १४ वैदिकाश्वप्रतिग्रहे दृष्टेः कर्तव्यत्वाधिक १५ दातुर्वारुणीयधिक १६ वैदिकपानन्यापदि सोमेंद्रवरुविधानाधिक १७ सोमेंद्रचरोर्यजमानपानव्यापद्विपयत्वाधिक० १८ आग्नेयाष्टाकपालचरोद्यवदानमात्रस्य होत प्रत्वाधिक १९ सर्वेशेपैः स्विष्टकृदनुष्ठानाधिक २० प्राथमिकशपाव स्विष्टकृदाद्यनुष्ठानाधिक २१ पुरोडाशविभागस्य भक्षार्थताधिर असिन्धादे सूत्राणि सप्तपंचाशत् ५७ ।। अधिकरणानि २१ एकविंशवि।। १२१ १२३ १२३ १२४ १२५ १२५ १२६ १२७ ० . . १२८ ·. 19. तृतीयाध्यायस्य पंचमः पाद:.,- ५१.धौवाज्यादिभिः स्विष्टकृदादिशेषकार्याननुष्ठानाधिक १२९ "सार्कप्रस्थाय्ये शेपकार्याननुष्ठानाधिकाFिAYER:१३२ ::सौत्रामण्यां शेषाननुष्ठानाधिक ०11: १,३२ ४'सर्वपृष्ठेटौस्विष्टकृदादीनां सर्कदनुटानीधिक ०1१३२ ६'ऐंद्रवायवग्रह द्विःशेवभक्षणाधिका-१३३ “६ सोमे शेपभक्षास्तित्वाधिक पE IFE१३३ चमसिनां शेषभक्षणाधिकाAT१३४ उद्गातृणां सुब्रह्मण्येनेंसह मक्षणाधिका-१३४ १६ ग्रावस्तुतोऽपि सोम क्षणाधिका...१३६ १० वषट्कारस्य भक्षनिमित्तत्वाधिक ११३६ ११ होमाभिपवयोरपि तनिमित्तत्वाधिक १३ १३. वपटक दीनां चमसे सोमभक्षणाधिक १३७ १३'एकपात्रे होतुः प्रथममक्षणाधिक १३८ १४ भक्षणस्य अनुज्ञापूर्वकरवाधिकorren-१३: १५ वैदिकवचनेन अनुज्ञापनाधिक० ANSAR:१३८ १६ वैदिकवचनेन अर्थक्रमानुसारतः प्रतिवचनाधिका-१३८ १७ एकपात्राणामेवानुज्ञापनाधिकगा. २८. याज्यापनये भक्षस्याय्यपनयाधिक PERAPITE Insar .१.९. फलचमसस्य इज्याविकारताधिक: १३९ HTRUEI २० ब्राह्मणानामेव राजन्यचमसानुमसर्पणाधिक १४१ rEER अस्मिन् पादे सत्राणि चतुःपचाशत् ५४ ॥ 2. अधिकरणानि २० विंशतिः ॥ तृतीयाध्यायस्य षष्ठः पादः।। १ सुवादिष्पनारम्याधीतसादिरतादिविधे. प्रकृतिगामि त्वाधिक० ०२. HIFILE. १४२ १३९ 4.

·2 । IP.-१५१ . २ सामिधनीनां संदेशंसंख्यांया विकृत्रिंगीमिताधिक १४४ ३ गोद्रोहनदिनों प्रकृतिगामिताधिक...१४४ 'आधानस्य पवमानेष्टयनंगताविक-म १४५ ५ आधानस्य सर्वार्थत्वाधिक IFTTTTPIT, १४५ ६ परमानेष्टीनां असस्कृतेऽमौकर्तव्यत्वाधिकार -1 १४६ ७ उपाकरणादीनां अग्नपिामविपशुधमत्वाधिक १४६ 12 शासाहरणादीनां उभयदोहधर्मत्वाधिक P. IF१५० ६ सादनातीनां सवत्रयसबधिग्रहधर्मत्वाधिक 5-47- १५० २०' रशनाविन्वादीना सर्वपशुधर्मताधिक ३१ अश्वदाभ्योरपिग्रहयोः सादनादिधर्मवत्याधिक 43-7-१५१ २३ चिनियादीष्टकानां अग्न्यङ्गताधिका "१५२ १३ क्रयाभिपवादीना सोममात्रधर्मवाधिक २४ प्रतिनिधिष्वपि मुख्यधर्मानुष्ठानाधिक 7-7, १५२ HTT१५२ १५ तेष्वपि प्रतिनिधिषु मुख्यधर्मानुष्ठानाधिका -1 ११.३ १६ दक्षिणीयादिधर्माणा अग्निष्टोमांगतार्षिक , T१५३ 'अम्मिन्पादे सूनाणि सप्तचत्वासित ४७॥ - . अधिकरणानि पोडशी१६ ॥ तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः। १ अहिरादीना दर्शपूर्णमासतर्दगोमयोगत्वाधिक १५६ २ स्वामिसरकाराणा प्रधानार्थत्वाधिक ३ सौमिकवेद्यादाना अंगप्रधानामयोगत्वाधिक । 1 १५० अभिमर्शनस्य अर्गप्रधानोमयोगवाधिक ५ दीक्षादक्षिणयोः प्रधानार्थताधिक ६ अंतदेपानगताधिक' PTFEETr १५९ ७ हविर्धानस्य सामिधेत्यनंगताधिक १५९ ८ अगानामन्यद्धाग अनुष्टानाधिक -- १५७ . r .

·९ (परिक्रीतानां ऋत्विजांसंख्यापिरोपनियमाधेिन.१६१ १ चमसाध्वय॒णां पृथक्त्वाधिकाजETERIE१६२ ११ चमसावhणां बहुत्वाधिक गAPITTE-१६२ १२.चमसाध्वर्यणां दशसंख्यानियमाधिका ,१६२ १३ शमितुरपृथक्त्वाधिक REPRESENT.,१६३ १४ उपगानां अपृथक्त्वाधिक १६३ १५ सोमविक्रेता पृथकत्वाधिक मा.१६३ १६ ऋत्विगितिनाम्नः असर्वगामिनाधिकर, PRIT,१६३ १७ दीक्षादक्षिणावानयोक्तानां प्रमोडीनामेवा Timar , सप्तदशऋत्विकृत्वाधिक गंगन१६४ १४ प्रविजो स्वामि सप्तदशत्वाधिक TEREST१६५ १९ आवर्यवादिपु एवं आध्ववादीनां कतानियमा !! धिक० १६५ २० समान्याप्राप्तकर्तृत्वस्य कोचाधाधिक NSAR २१ गारिगोन्ननगोगो मानविकमान १६६ १६६ 5. - . आधिकरणानि २३ त्रयोविंशतिः।।" तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः । १ परिक्रयस्य सामिकत्वाधिक २ वपनादिसंस्काराणां याजमानवाधिक ३ तपसोयाजमानत्वाधिक ४ लोहितोष्णीपतादीना सर्वतिगृधमताधिक वृष्टिकामनाया याजमनिताधिक.. १६९ १७१ ० . -११७२

·६ आयुर्दादिमंत्रपाठस्य योजमानत्याधिक
च्याम्नातस्य उभयप्रयोज्यत्वाधिक ७२
अभिज्ञस्यैव वाचयितव्यत्वाधिक १७३
द्वादशद्वंद्वानां आंधवलाधिव,१७३
१०:होतुराध्वर्यवकरणमंत्रानुष्ठावत्वाधिकXEEEP१७४
२. पषार्थयोः पृथक्कर्तृकत्वाधिक: 11:
27:१७५
१२ ययार्थयोः यथाक्रमं आधर्यव-आग्नधिताधिक २६५
१३करणमंत्रेषु स्वामिफलस्य आशोसितव्यत्वाधिक १५
१४ करणमंत्रेषु कर्मार्थफलस्यऋत्विधर्मताधिका:१७६
१५ द्रव्यसंस्कारस्य अंगप्रधानार्थत्वाधिक १७६
१६: अपूर्वप्राकृतधर्माणां विकृतावसंधाधिorrjar१७१
१७ पवित्रादेः परिमोजनीयर्हिषाकर्तव्यवाधिक १७७
१८ प्राकृतपुरोडाशशकलस्यनिधानाधेिक
mirmmsri mms
१७८
७८
'Buy
द्वाविशात २२ सधकरणान॥
आहत्यसूत्राणि- ३६९ । अधिकरणानि-१५१ ।।
इति तृतीयाध्यायःFh
अथ चतुर्थोऽध्यायः
Cult

·। . . . - L .३ प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधिक. । ४ यज्ञायुधानां अनुवादत्वाधिक ५ पश्चैकत्वविवक्षाधिक १८४ ६ लिंगस्य विवक्षाधिक० ७ आश्रयिणां अदृष्टार्थताधिक० १८६ ८ प्रयोज्यप्रयोजकमावनिरूपणप्रतिज्ञाधेिक. ९ दध्यानयनस्य आमिक्षाप्रयोज्यत्वाधिक० १८७ १० गवा ऽऽ नयनस्य पदकर्माप्रयोज्यत्वाधिक० १८८ ११ कपालानां तुपापवापाप्रयोज्यत्वाधिक १८८ १२ शकल्लोहितयोः पशावप्रयोजकृत्वाधिक १८९ १३ मुरोडाशस्य विष्टकृद्यागाप्रयुक्तल्वाधिक १४ अभिधारणे शेपधारणतत्पात्रयोरननुष्ठानाधिक० १५ समानयनस्य आज्यधर्मप्रयोजाताधिक १९२ १६ औपभृतजौहवयोः क्रमणोभयानुभयार्थत्वाधिक ११३ १७ उपभृति द्विचतुर्ग्रहीताचरणाधिक० स्मिन् पादे अष्टचत्वारिंशत् ४८ सूत्राणि । अधिकरणानि १७ सप्तदश ॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १ स्वरोश्छेदनाद्यप्रयोजकत्वाधिक २ शाखाया आहार्यत्वाधिक १९६ ३ छेदनस्य शाखाप्रयुक्तत्वाधिक १९७ ४ शाखाप्रहरणस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वाधिक १९७ ५प्रणीतानिनयनस्य प्रतिपत्तिकमत्वाधिक ६ दंडदानस्य अर्थकर्मत्वाधिक १९९ मासनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वाधिक २०० २ अवभृथगमनस्य प्रतिपत्रिकर्मताधिक० २०० ९ कर्तृदेशकालविधीनां नियमार्थत्वांधिक० १९४ ० O 0 . . २०९ ·. २०२ . . . ० न 0 १० द्रव्ये गुणविधानस्य नियमार्थत्वाधिक २०१ ११ अवपातादिसंस्कारविधानस्य नियमार्थताधिका १२ यागपदार्थनिरूपणाधिक २०२ १३ होमपदार्थनिरूपणाधिक २०२ १४ दानपदार्थनिरूपणाधिक २०२ १५वाह आतिथ्यादिसाधारण्याधिक असिन् पादे एकत्रिंशत् ३१ सूत्राणि । अधिकरणानि पंचदश १५ ॥ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः। १ द्रव्यसंस्कारकर्मणां त्वत्वाधिक २०४ २ नैमित्तिकानां अनित्यार्थत्वाधिक २०५ ३ दध्यादेनित्यनैमित्तिकोमयार्थत्वाधिक (संयोगपृथक्त्वन्यायः1) ४ पयोवतादीनां क्रतुधर्मताधिक २०६ "५ विश्वजिदादीनां सफलवाधिक २०६ (विश्वजिन्न्यायः।) '६ विश्वजिदादेरेकफलत्याधिक २०८ ७ विश्वजिदादेः वर्गफलकत्वाधिक. २०८ ८ रात्रिसत्रस आर्थवादिकालमत्वाधिक २०८ (रात्रिसत्रन्याय:) ९ काम्यानां यथाक्तकाम्यफलकत्वाधिक १० दर्शपूर्णमासादीनां सर्वकामार्थताधिक २१० (दर्शपूर्णमासन्यायः।) ११ दर्शपूर्णमासादीनां प्रविफलं पृथगनुष्ठानाधिक २११ १२ सौत्रामण्यादीनां चयनाचंगवाधिक० २११ १३ वैमृधादेः पौर्णमास्याधंगताधिक २१२ १४.अनुयाजादीनां आमिमारुतीर्घकालताधिक २१२ १५ सोमादीनां दर्शपूर्णमासकालोचरवायधिक ८ 7 . .

·२१३ . २१४ २१४ . . १६ वैश्वानरेटेः पुत्रगवफलकत्वाधिक (जातेष्टिन्यायः।) १७ वैश्वानरेटे: जातकर्मोत्तरकालत्वाधिक १८ सौत्रामण्यादीनां स्वकालकर्तव्यत्वाधिक अस्मिन् पादे एकचत्वारिंशत् ४१ सूत्राण । अधिकरणानि अष्टादश १८ ॥ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १ राजसूये इज्यानां विदेवनायंगकत्वाधिक २ विदेवनादीनां कृत्स्नराजसूयांगताधिक० ३ सौम्यादीनां उपसत्कालत्वाधिक० ४ आमनहोमानां सांग्रहाण्यंगताधिक ५ दधिग्रहस्य नित्यत्वाधिक ६ वैश्वानरस्य नैमित्तिकत्वाधिक ७ पष्ठयाश्रितेनमित्तिकत्वाधिक० ८ पिंडपितृयज्ञस्य दर्शयागानंगताधिक० ९ रशनाया यूपांगत्वाधिक १० स्वरोः पश्चंगताधिक ११ आधारादीनां आग्नेयाधंगताधिक० १२ ज्योतिष्टोमे दीक्षणीयादीनां अंगताधिक० असिन् पाद सूत्राणि ४१ एकचत्वारिंशत् । अधिकरणानि द्वादश १२॥ आहत्य सूत्राणि १६१ एकपष्ट्युत्तरशतम् । आहत्याधिकरणानि ६२ द्विपष्टिः। अथ पंचमाध्यायस्यायः पादः १ क्रमनियमाधिक० (श्रुतिबलीयस्त्वन्यायः।) २ क्रमस्य क्वचिदार्थिकत्वाधिक ३ क्रमस्य क्वचिदनियमाधिक० २१५ २१६ २१६ २१७ .२१७ २१८ २१९ २२१ २२१ २२२ २२३ २२५ २२६ २२७ २२७ ·२२७ २२८ . . २३० २३० २३१ २३१ २३१ २३२ o - २२३ १ - ४ क्रमस्य क्वचित्पाठानुसारिवाधिक० ५ क्रमस्य क्वचित्प्रथमप्रवृत्त्यनुसारिताधिका (प्रवृत्तिक्रमनियम:) ६६ क्रमस्य क्वचित्स्थानानुसारित्वाधिक० ७ अंगक्रमस्य मुख्यक्रमानुसारिवाधिक ८ अगेषु मुख्यक्रमापेक्षया पाठस्य बलीयस्त्वाधिक ९ ब्राह्मणपाठापेक्षया मत्रपाठस्य प्रावल्याधिक १० • प्रयोगवचनाचोदरस्य बलवत्वाधिक० ११ विकृतौ कचित्प्रकृतिधर्मानतिदेशाधिक. (साकमेघीयन्यायः) १२ अनुयाजाद्युत्कर्पप्रयाजातापपीधिक. (तदादिदेवन्यायः १५ प्रवृत्त्या प्रोक्षणादीनां सौमिपूर्वभाविवाधिक० १४ विकृतयुपकर्ममानापकपीधिको (यूपकर्मन्यायः।) ६५ दाक्षिणामिकहोमानपकाधिक० १६ पुरोडाशाभिवासनांतस्य देशेऽनपकर्षाधिक १० सातपनीयाया अग्निहोत्रानुकर्पकत्वाधिक १८ उक्थ्यानुरोधेन पोडयुराधिक अस्मिन् पादे पंचत्रिंशत् ३५ सूत्राणि अधिकरणानि अटादश १८ ॥ पंचमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १ वाजपेयपशूनां सपा एकदोपाकरणादिपदाधीनुष्ठानाधिक (पदार्थानुसमयन्याय॥ २ सहस्राश्वप्रतिग्रहस्थले एकैकस्यैकदा सर्वधमानुष्ठानाधिक (कांडानुसमयन्यायः) २३५ २३५ २३६ २३६ D २३८ २३८ ·. O ।२४३ - ३ मुष्टिकपालादीनां समुदायानुसमयाविक० २४० ४ अवदानस्य प्रदानांतानुसमयाधिक २४१ ५ अंजनादेः परिष्याणांतानुसमयाविक २४१ ६ दैवताद्यवदानेपु पदार्थानुसमयाधिक २४२ ७ नानावीजेष्टौ उलूखलादीना तंत्रताधिका ८ अग्निपोमीय पशौ प्रयाजानुयाजयो पानभेदाधिका १२४४ ९ नारिष्टहोमानां उपहोमपूर्वकत्वाधिक १०. विदेवनादीनां अभिप्रेकपूर्ववाधिक० २४६ ११ सावित्रहोमादीनां दक्षिणीयापूर्वत्वाधिरणम्. २४७ १२ याजमानसस्काराणां रुक्मप्रतिमोकातूत्पूर्वमावित्वाधिक०-२४७ अस्मिन् पादे त्रयोविंशति २३ सूत्राणि । द्वादश १२ अधिकरणानि ॥ - २४५ प्र . 0 ॥अथ पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ १ प्रयाजादानां एकादशादिसख्यायाः सर्वसपाधताधिक० २५८ २ प्रथमादीनां तिहणामुपसदा स्वस्थानाश्त्यधिक २४९ ३ सामिषेनीपु आगतनामंतेनिशाधिक २४९ ४ चाहिप्पवमाने आगतूनां पर्यासोत्तरकालताधिक २५० ५ पहिष्पवमाने आगतूनां साम्नांमध्ये निवेशाधिक० २५१ ६ ग्रहेष्टकादीनां क्रत्वग्निशेपत्वाधिक २५२ ७ चित्रिण्यादीना मध्यपायां चितावुपधानाधिक २५३ ८ लोकपृणातः पूर्व चिनिण्यामुपधानाधिक २५३ ९ इष्टिसंस्कृताग्नौ अग्निहोत्राद्यनुष्ठानाधिका २५४ १० अग्निचिद्वर्पणादिवतानग क्रत्वतेऽनुष्ठानाधिक ११ दीक्षाया इष्टिसिद्धत्वाधिक २५६ १२ काम्येष्ठीनामनियमेनानुष्ठानाधिका २५६ . .

·.---2 -- २६१ १३ यज्ञानां अग्निष्टोमपूर्वकत्वाधिक २५७ १४ ज्योतिष्टोमविकृतीनां अग्निष्टोमपूर्वकत्वाधिक २५८ १५. एकानेकसोमकानां सर्वेषा अग्निष्टोमपूर्वकत्वाधिक ८.२५९ अस्मिन् पादे सूत्राणि चतुश्चत्वारिंशद. ४४ । आधिकरणानि १५ पंचदश ।। ॥ अथ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ १ पाठक्रमापेक्ष २ मुख्यक्रमण ३ इंटिसोमयों २६२ १४ नाह्मणस्यापि, इष्टिसोमयोः पौर्वापर्यनियमाधिक २६३ ५ न प्रतीक्षेदित्यादिना सोमकालयाधाधिक० २६४ ६ आज्यस्य सोमार्धमनुत्कर्णधिक! २६५ ७ वैकृतानां ऐंद्रामादीनां सबस्कालताधिक० २६५ सोमा सानायविकारादीनां उत्काधिक २६६ सोमविकाराणां दर्शपूर्णमासाभ्य ऊर्च कर्तव्यत्वाधिक २६७ अस्मिन् पादे सूत्राणि पविंशतिः २६१ अधिकरणानि. नव मिलित्वा सूत्राणि अष्टाविंशत्युत्तरशतम्. १२८" अधिकरणानि च पंचाशत् ५४ नापाग141- ।। अथ पठाध्यायस्य प्रथमः पादः । १ यागादिकर्माणां स्वर्गादिफलसाधनत्याधिक २६७ ( अधिकारन्यायः २ यागादिषु समर्थ मनुष्यस्यैवाधिकाराधिका २६९ .३ यागादिषु स्त्रीपुंसयोरुभयोरधिकाराधिक ४ यागे दंपत्योः सहाधिकाराधिक '२७२ ·.72 १९. ५ एकस्यैव पुंसः आधानाधिक Ri! 1 -12-३७३ ६ पत्न्यात्यावदुक्ताशीब्रह्मचर्यादावेवाधिकाराधिक ":२७३ ७ यागे शूद्रस्य अनधिकाराधिक" २७३ ८ यागे निधनसाप्याधिकाराधिक २७६ ..९ अंगहीनसापि यागे अधिकाराधिक - ... २७६ १०. अचिकित्स्यांगवैकल्यस्य यागानेधिकाराधिक ११ दर्शपूर्णमासयोस्न्यायस्यैवाधिकाराधिकर २७३ १२ चातुर्वण्योतिरिक्तस्य रथंकारस्य आधाने अधिकाराधिक २७७ (रथकारन्यायः). १३ त्रैवर्णिकभिन्नस्य २७८ २७६ ." अस्मिन् पादे द्विपंचाशत् ५२ सूत्राणि । अधिकरणानि प्रयोदश१३ ॥ ।। अथ पठाध्यायस्य द्वितीयः पादः।। १ सत्रे प्रत्येकस्य सत्रिणः फलसंबंधाधिक १२७२ १२ दर्शादौकक्यानयमाधिक ... २७९ ३ आरब्धकाम्यकर्मणोऽपिसमाप्तिनियमाधिका- २८२ ४ आरब्धलौकिककर्मणः समाप्त्यनियमाधिक० ...,. १२८३ ५ प्रतिपिद्धकर्मणामनुष्ठाने अनिष्टापाताधिक २८३ (कलंजन्यायः) '६ गुर्वनुगमानादीनां नियमानां उपनयनोचरप्रवृत्यधिक ७ अग्निहोत्रादियावज्जीवकर्मणां स्वकालमात्रकर्तव्यत्वाधिक० "(अग्निहोत्रन्याया) २८५ ८ अग्निहोत्रादीनां स्वकालावृत्या आवृत्यधिक २८६ ९ दर्शादी भेदादिनिमित्तस्यावृत्तौ नैमित्तिकावृत्यधिक २८६ .. . -- ·है . वाधिक १० गुर्वनुगमनादीनां प्रतिनिमित्तमात्यधिक ------२८६ ११ साणनयापाकरणस्य वामणक्षत्रियवैश्यानां नित्यत्वाधिक• २८७ , अस्मिन् पादे एकविंशत् ३१ सूत्राणि अधिकरणानि एकादश, ११ ।। अथ पठाध्यायस्य तृतीयः पादः।- १.नित्यकर्मणि यशक्त्यंगानुष्ठानाधिक०, २८७ २ अंगवैकल्ये काम्यस्य निप्पलत्वाधिक २८९ ३.द्रव्यमेदेपि कमोमेदाधिक नित्यकर्मणः अनित्यप्रारब्धकर्मणाश्चद्रव्योपचारे प्रतिनिधिनासमापनाधिक २६० २९१ २९१ ७ स्वामिनः प्रतिनिध्यमावाधिक २९२ ८ सत्रे कस्यचित्स्वामिनोऽपचारे प्रतिनिध्यादानाधिक० २९२ (सत्रन्याया) ९ सत्रे प्रतिनिहितस्य अस्वामित्वाधिक: २९२ १० सत्रे प्रतिनिहितस्य यजमानधर्मग्राहित्वाधिक ११ श्रुतद्रव्यापचारे तत्सशस्त्र प्रतिनिधित्वाधिक० २९३ १२ प्रतिगृहीतद्रव्यापचारे , वैकलिद्रव्यांतरानुपादानाधिक०२९३ १३. त्तिकस्य सोमप्रतिनिधित्वाधिक २९३ १४ प्रतिनिध्यपचारे उपाच द्रव्यसदृशस्यैव प्रतिनिधित्वाधिक २९४ १५श्रुतस्यापि प्रतिनिधेरभावमुख्यसदृशस्यवैप्रतिनिधित्वाधिक०२९४ १६ मुख्यापचारे पुनस्वत्प्राप्ती तस्यैवोपादानाधिक १७. प्रतिनिधिना प्रारब्धेकणि मुख्यलामेऽपि प्रतिनिधिनैव' समापनाधिक २९४ १८ अमुल्ये संस्कारयोग्येऽपि मुख्यस्यैवोपादानाधिक० २९५ १९ प्रयोजनायोग्यस्य मुख्यस्य सत्वेऽपि प्रतिनिध्यादानाधिक० २९५ - ܕ ܝ - .

·२१ . . ग L . O २० अगनिवाहासमर्थस्यापि प्रधाननिर्वाहकस्स मुख्यस्य उपादानाधिक २९६ अस्मिन् पादे एकचत्वारिंशत्-४१ सूत्राणि । विंशत्यधिकरणानि २०॥ ॥ अथ पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ १,अवत्तनाशे पुनरवदानार्थं प्रतिनिध्यादानाधिक २९७ २ स्विष्टकृदवित्तनाशे पुनरवदानामावाधिक २९७ ३ ऋत्विजामेव शेपभक्षणाधिक०, २९७ ४ कृत्स्नैकदेशभेदे प्रायश्चित्तानुष्ठानाधिक० २९८ ५क्षामे सर्वदाहे प्रायश्चित्तानुठानाधिक० (क्षामेष्टिन्यायः) ६ एकहविरातावपि पंचशरावनिर्वापाधिक -७ होमाविषवोभयकर्तुरेव भक्षणाधिक० ३०२ ८ पुनराधानप्रति वन्हयनुगमद्वयस्य निमित्तवाधिक ३०२ ९पंचशरावनिर्वापस्य कर्मातराधिका ३०२ १० पंचशरावयागस्य नैमित्तिकदर्शयागांगताधिक० ३०३ ११ सत्रायागूर्याप्रधृत्तस्य विश्वजिदावश्यकत्वाधिक ३०३ १२ बर्हिपेत्यादिश्रुते. वत्सकालविधानार्थत्वाधिक ३०४ १३ बर्हिपत्यायुक्तकालस्य सन्नयदसन्नयदुभयसाधारणत्वाधिक० ३०५ १४ सहशासयेत्यस्य कालविधानार्थत्वाधिक ३०५ आस्मन् पादे.४७ सप्तचत्वारिंशत्सूत्राणि । १४ चतुर्दशाधिकरणानि ।। ॥ अथ पठाध्यायस्य पंचमः पादः ॥ १ दर्श अभ्युदयेष्टौ नैमित्रिकदेवतापनयाधिक •२ उपांशुयाजेऽपि देवतापनयाधिक . 1 - - . .

·. - -- - 7. . २२ ३ अनिस्सेप्याऽभ्युदोष्टयधिक ३०९ ४.अनिरोऽग्युदये वैकृतीम्पोनिपाधिक ५ किंचिनिरुलेऽभ्युदये अवाशिष्टस्य तूष्णी निर्वापाधिका ६ सन्नपदसमयदुमयसैवाभ्युदये प्रायश्चित्ताधिक ७ सगयाचमात्रस्य विश्वजिदधिक० ८ दक्षिापरिमाणस्य द्वादशाहत्तनियमाधिक ३१२ ९.गवामयनेमायपौर्णमास्याः पुरस्तादीक्षाधिक १. दक्षिोत्करें तन्नियमानामप्युत्काधिक ३१३ ११ अवभृयोत्कौ प्रतिहोमाननुष्ठानाधिकार १२. उदवसानीयोकऽपि प्रतिहोमाननुष्ठानाधिक १३ प्रतिहोमे सायममिहोत्रप्रभृत्यारंभाधिक १४ पोडशिसंस्थे प्रातरग्निहोनप्रभृत्यनुष्ठानाधिक ३१५ १५ भेदनादिनिमित्तकहोमस्थ दर्शपूर्णमासांगवाधिक ३१५ १६ व्यापनशब्दार्थनिर्णयाधिका १७.अपच्छेदयोगपद्येऽपि प्रायश्चित्ताधिक १८ अपच्छेदयोगपये अदक्षिणत्वसर्वदक्षिणयोर्जिकल्पाधिक० ३१७ १९ अनुक्रमेणापच्छेदै उत्तरापच्छेदनिमित्तक प्रायश्चित्ताधिक० ३१७ २० उद्गातुरापच्छेदेऽपि सर्वस्वदक्षिणादानाधिक० २१ अहर्गणेऽपच्छेदेन सर्वेपामावर्तनाधिक ११८ अस्मिन् पादे ५६ पट्पचाशत्वाणि । एकविंशत्यधिकरणानि २१॥ ॥अर्थ पठाध्यायस्य पष्ठः पादः॥ १ सरे समानक्ल्पानां सहाधिकाराधिक ३१८ २ मिनरल्पयोरपिराजपुरोहितयोःलाय यो अधिकाराधिक ३२२ ३ सोनाह्मणमात्रस्य अधिकाधिक ४ सरे विश्वामित्रतत्समानकल्पानामधिकाधिक 1 . + 4 ·३२.८ . २३. ५ सत्रे आहितामेरेवाधिकाराधिक ३२५ ६ सत्रे जुम्हादीनां सर्वसाधारण्याधिक० ३२५ ७ वैकृतसामिधनीसाप्तदश्यवर्णत्रयाधिकाराधिक० ३१६ असिन् पादे सूत्राणि एकानचत्वारिंशत् ३९ । अधिकरणानि सप्त ७॥ ॥ अथ पष्ठाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ १.विश्वाजविपित्रादीनां अदेयत्वाधिक० २ विश्वजितिअश्वादीनां अदेयत्वाधेिक० ३२८ ३ विश्वजितिपृथिव्या अदेयत्वाधिक० ३२८ ४ विश्वजितिविद्यमानानामेव सर्वस्वानां देयत्वाधिक० ३२९ ५ विश्वजितिधर्मार्थसेवरशूद्रस्य अदेयत्वाधिक ३२९ ६ विश्वजितिदाक्षिणाकाले विद्यमानानामेव सर्वस्वानादेयत्वाधि०३२९ ७ विश्वजितिदक्षिणादानोत्तरांगानामप्यनुष्ठानाधिक० ३२९ ८ अहर्गणेऽपि विश्वजिति सर्वस्वदानाधिक ९ विश्वजिति द्वादशशतन्यूनधनस्य अनधिकाराधिका ३३१ १० आधाने अपरिमितं देयमित्यनेन सख्यांतरविधानाधिक० ३३२ ११ अपरिमितशब्देन सहस्राधिकस्य ग्रहणाधिक० ३३३ १२ इतिहस्मेत्यादि परकृतिपुराकल्पाना अर्थवादताधिक ३३३ १३ सहस्रसवत्सरशब्दस्य सहसदिनपरत्वाधिक अस्मिन् पादे स्वाणि एकचत्वारिंवत्-४१॥ अधिकरणानि त्रयोदश-१३॥ ।। अथ पठाध्यायस्याप्टमः पादः ।। १ अनाहितामेव चतुहात्रहोमाधिकाराधिका ३३७ २ अनाहिताग्निपु उपनयनहोमाधिका ३३९ ३ अनाहिताग्नौ स्थपतीष्टयधिक० ३४१ . - ·२४ ० प - न । अनाहितेऽग्नौ अत्रकीर्णिपश्चनुष्ठानाधिक ३४२ ५,दैवकर्मणां उदगयनादिकालताधिक ३४२ ६ पित्र्यकर्मणअपरपक्षादि कालताधिक ३४२ ७ ज्योतिष्टोमांगयाचाक्रययोः नित्यवाधिक . ३४२ ८ ज्योतिष्टोमादिपु पयोगतादीनामपि नित्यताधिक० ९ अपरानेरतस्य अनियमाधिक। १० छागस्यैव अग्नीपोमीयपशुत्वाधिक । १३४३ अस्मिन् पादे सूत्राणि पंचचत्वारिंशत् ५५ ।। अधिकरणानि-दशी१०॥ आहत्यविशवोचर द्विपंचाशत् ३५२ सूत्राणि । नवाधिकशत १०९ अधिकरणानि ॥ ॥अथ सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ '१ प्रयाजादिधर्माणां अपूर्वप्रयुक्तत्वाधिक ३४७ २'समानमिवरच्छयेनेनेति श्रुत्या इपाश्यनीयविशेषधमाति- 'देशाधिक र '३ एतद्वाक्षणानीत्यादिना पंचसुहवि पु सार्थवाद- , विध्यविदेशाधिक ३५२ ई एतद्ब्राह्मणाइत्यनेन एककपलिंद्राग्न्योः सार्थवाद 'विध्यतिदेशाधिक ५ साकमेधे वारुणमायासिकएकरुपालातिदेशाधिक० अस्मिन् पादे सुधाणि प्रयोविंशतिः २३ । अधि० पंच ५। ॥ अथ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। १ स्वंतत्रादिशब्दस्य सानाविशेषार्थत्वाधिक अस्मिन् पादे सुनाण्यकविंशतिः २१ । अधिकरणत्वेकमेव १ ॥ . ५ - ० t + ·२५ . " 1 -- । - T " T ॥ अथ सेप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ १ अग्निहोत्रादिनाम्ना तत्धर्मातिदेशाधिक० ३६१ प्रायणीयेति नाम्ना धर्मानतिदेशाधिक० ३६२ ३ सर्वपृष्ठशब्देन पणा पृष्ठानां अतिदेशाधिक. ३६२ अवभृथनाम्ना सौमिकधर्मातिदेशाधिक. ३६३ ५ वारुणप्रायासिकर्विभृथस्य तुपनिष्कासद्रव्यकत्वाधिक० ३६४ ६ वैष्णवशब्दति आतिथ्यायां धर्मीनतिदेशाधिक ३६५ ७ निर्मथ्यादिशब्दानां धर्मानंतिदेशाधिक० ३६५ ८ द्वयो प्रणयतीत्यनेन सौमिकधमानविदशाधिक० ३६५ ९ द्वयो प्रणयंतीत्यनेन मध्यमयोयोः प्रणयनाधिक० १. सरसामादिशब्दानां धर्मातिदेशकत्वाधिक. ३६७ ११ वास आदिशब्दानो आकृतिनिमित्तत्वाधिक. १२ गर्गत्रिरात्रे लौकिकाग्नरुपानधानाधिक १३ उपशयो यूपो भवत्यित्र यूपशब्दस्य संस्काराप्रयोजकत्वाधिक.३६९ १४ पृष्ठरुपतिष्ठते इत्यादौ पृष्ठशब्दस्यं गद्रव्यवाचित्वाधिक ३७० अस्मिन् पादे सूत्राणि ३६ पत्रिंशेत् ।" अधिकरणानि चतुर्दश- १४ 1 अर्थ सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १ सौर्ये चरौ इतिकर्तय॑तावत्वाधिक २ सौर्ये चरौ वैदिकेतिकर्तव्यतावत्वाधिक ३७१ ३ गवामयने ऐहिकेतिकर्तव्यतानुष्ठानाधिक - आस्मन् पादे विंशतिसताणि. २० । त्रीण- ३ अधिकरणानि ।। मिलित्वा सूत्राणि- शतम्-१००। आधिकरणानि च-योविंशतिः २३ । , 11 ·० . ॥ अथाष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः।। १ विशेषातिदेशप्रतिज्ञाधिक ३७९ २ विशेपकर्मणो धर्मातिदेशाधिक ३७१ ३ सोमे ऐष्टिकघनितिदेशाधिक .३८० * ऐंद्राग्नादौ ऐष्टिकघर्मातिदेशाधिक ३८१ ६. अग्नीषोमीयपशी दार्तिकधर्मानिदेशाधिक ३८१ '६ सवनीयादिपशी अग्नीपोमीयधर्मातिदेशाधका ३८१ ७ ऐकादशिनेषु सवनधर्मातिदेशाधिक ८ पशुगणेषु ऐकादशिनधर्मातिदेशाधिक ३८२ १०. अव्यक्तयाग सौमिकधर्मातिदेशाधिक० . ३८२ १० अर्गणेषु द्वादशाहिकधर्मातिदेशाधिका ३८३ ११ सवत्सरसपु गवामानकधर्मातिदेशाधिक ३८३ १२ निकायिनामुत्तरेषु पूर्वनिकायिधर्माविदेशाधिक ३८३ १३ फलादीनामनातिदेशाधिकo.. १४ गुणकामानामपि गोदोहनादीनामन्तिदेशाधिक ३८४ १५ सौर्ये चरौ अभिमर्शनद्वयस्य विकल्पाधिक ३८५ १६ सो आग्नेयधर्माविदेशाधिक १७ हषिर्देवतयोर्विकल्प हविःसामान्यस्य क्लीयस्त्वाधिक १८ शवकृष्णलारुपहिरण्ये औषधधर्माविदेशापिक' १९ मधूदके उपाशुयाजीय आज्यधर्माविदेशाधिक ३८८ आस्मिन् पादे सूत्राणि विचत्वारिंशत्-१३॥ अधिकरणानि एकोनविंशति ॥ अथाटमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। १ चातुर्मास्यसौत्रामपोरीष्टकधर्माविदेशाधिक ३८२ २ पशी सामारपधर्मातिदेगायिका ३ पर्श पयोधर्माविदेशाधिक ३९१ . . 1 ३८३ - O * - .

·२७ प . १ आमिक्षायां पयोधर्मातिदेशाधिक ३९२ ५. सत्राहीनयोः-सत्राहीनात्मकद्वादशाहधर्माणां व्यवस्थया । अतिदेशाधिक० ३ ६ पंचदशरानादिपु सत्रधर्मातिदेशाधिका...३९४ अस्मिन् पादे सूत्राणि द्वात्रिंशत्-१३२.1 - आधिकरणानि पडेव-६ ...... ॥अथाष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ९१.शुचिदेवते आग्नेयस्य आग्नावैष्णवे च अग्नीपोमीयस्य, धर्मातिदेशाधिक ३९५ २. जनकसप्तरात्रे निवृत्स्वहसु द्वादशाहधर्मातिदेशाधिक ३ पत्रिंशद्रात्रेपडहधर्मातिदेशाधिक १, संस्थागणेषु द्वादशाहिकधर्मातिदेशाधिक ५ शतोक्थ्यादी ज्योतिष्टोमाव स्तोत्रोपचयाधिक ३९९ ... है . भ म ६। ४०४ - ० ॥ अथाष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥...: ११ दर्विहोमशब्दस्य नामधेयत्वांधिक: २. दर्विहोमशब्दस्य लोकिकवैदिकोभयकर्मनामधेयत्वाधिक ४०० दर्षिहोमशब्दस्य.होमनामधेयत्वाधिक ४ दविहोमशब्दस्य अपूर्वस्वाधिक अस्मिन् पादे सूत्राणि अष्टाविंशतिः २८॥ २ अधिकरणानि तु चत्वार्येव-१.!. मिलित्वा सूत्राणि-१४०11: मिलित्वा अधिकरणानि च ३५ 1 ४०४ ४०५ ·२८ . 9 " ॥अथ नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः।। १ अग्निहोत्रादिपु उपदिष्टानां धर्माणी अपूर्वप्रयुक्तवाधिक ३१२ १२ प्रोक्षणस्य अपूर्वप्रयुक्तत्वाधिक २ स्वरस्य दीक्षायापूर्वप्रयुक्तत्वेवर्णकातरम् । १.४११ ३ फलदेवतासंरघधर्माणामाप.अपूर्वप्रयुक्तवाधिक ४ धर्माणां देवताप्रयुक्तत्वामावाधिक... ५ प्रोक्षणादीनां अपूर्वप्रयुक्तत्वाधिक ..... ६ अग्निष्टोमे उपांशुत्वस्य प्राचीनपदार्थप्रयुक्तवाधिक ४१८ ७. वाइनियमस्य अवांतरापूर्वप्रयुक्तवाधिक १२. इष्टकासु सकृतिकपणाद्यनुष्ठानाधिक० उत्तमादन्येषामन्हों पलीसयाजीतत्वाधिक ११ त्रिःप्रधमामन्बाहेत्यादिपु स्थानधर्मताधिक१२२ '४२३ ४२३ ४२४ :::४२० १ ४२७ १४ इडोपाव्हानमंत्रे यज्ञपतिशब्दस्य अनूहाधिका ४२५ १५, सूक्तवाके यजमानशब्दस्य ऊहाधिक १६ सुब्रह्मण्याव्हाननिगदे हारेपच्छब्दस्य अनुहाधिक वर्णकातरम् तस्यै मृतमितिमंत्र अंहः १७ सारस्वत्यां मेप्यां अंधिगुवचनामावाधिक ४२८ १८ यज्ञायज्ञीये गिरापदस्थाने इरापदस्यैवं कर्तव्यत्वाधिक ४२९ १९ इरापदस प्रगीतत्वाधिक .. ::: असिन् पादे सूत्राणि सप्तपञ्चाशेत ५७। अधिकरणानि एकोनविंशति.१९॥ -- - ·23 २९ ॥ अथ नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ५ १..गीतीनां सामनामताधिक T २ साम्नः ऋक्संस्कारकर्मताधिक ४३४ ३ तृचेप्रत्यूच कृत्स्नसाम्नः समापनाधिक ४ समास्वेवेति त्रिसृपु-अक्षुगानाधिक ४३८ ५ उत्तरयोगायतीत्यत्र उत्तराग्रंथपठितयोरेव चोग्रहणाधिक० ४३९ इति प्र० वर्षकम् - । द्वि. वर्णकं अतिजगत्यामभ्यस्यमानायां त्रैशोकगानाधिक० ४४० ६ बृहतीपक्त्योरेव प्रग्रथनेन रवंतास्य गानाधिक० प्र०वर्ण४४१ '' 'द्वि० व० वृहतीविष्टारपंक्योः प्रमथनेन रौरवयोधाजयः साम्नोर्गानाधिक: ।। .४४२ ६ अनुष्टुपणायच्योः प्रमथनेन यावाश्वांधीगवयोर्गानाधिक० ४४३ तृ० व १ *६ पादप्रग्रथनेन ब्रह्मसामगानाधिक० चतुर्थवर्णकम् । ४४४ ७ गीतिसंपादकानां अक्षरविकारादीनां विकल्पाधिक०-४४५ ८ साम्नास्तुवते इत्यस्यैवविधित्वाधिक० इति पृ. द्वि०-६०अय सहमतिमचाप्रगीतयेवोपस्यानाधिक० ४४६ .८ अग्निमूर्धत्यादियाच्या वाक्यादीनां तानेनप्रयोगौधिक. ४५६ ९ रथंतरमुत्तरयोप्यतीत्यादौ उत्तरावर्णवशेनगनाधिका ४४७ १० उत्तरयोस्तोभातिदेशाधिक ११ स्तोभलक्षणाधिक mi १२ प्राकृतत्रीह्यादिस्थानपिने नावारादियु ग्रीधादिधर्माणां । अहेन अनुष्ठानाधिक १३ परिधीयुपधर्मानुष्ठानाधिक०, ४५१ १४ अभ्युदयष्टयां भृतादौ प्रणीताधर्मानुष्ठानाधिक.. ४५१ १५ वृहद्रथंतरयामव्यवस्थाधिक०, ४५२ १६ कवरयंतरे अविरुद्धानां वृहद्रथवरधर्माणां समुचयाधिक ४५३ - . वर्ण ४४५ r ४४८ ४५० A ·११ २७ द्विसामके वृहद्रथंतरधर्मयोपवस्थाधिक 1.11 ૪૩ १८ सौर्यादिप पार्वणहोमाद्यननुष्ठानाधिक १९ दर्शपूर्णमासयोोमवयस्य व्यवस्याधिक it im५ २. समिदादीनां यागनामताधिक अस्मिन्पादे सू० ६० पछि । अधि० ३० विशतिः ॥ अथ नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। १ सौर्यादिविकृतावतिदिष्टमंत्रे वैकृतद्रव्यादिवाचकपदस्य • ".. उहाधिक::Trutti... १५६ २ मोट्नेचरौ प्राकृतहिस्तरणमंग्रे हरितपदस्थाने रक्तमदोहाधिक० : ini ४५७ अपर्यवसिते पूर्वाधिकरणे विचारांतराधिक.in.४५८ ३'अग्नीपोमीयपशिौ लौकिकयूपस्पर्शे प्रायश्चितविधानाधिक ४५९ ४ द्विपशुयागे पाशमंत्रयोरेकवचनांतपहुवचनांतपदयो.. " द्विवचनविनउहाधिक ...", "E: 1.४५९ पार्शकलपाशत्वाभिधायिमंत्रयोर्विकल्पेन प्रकरण एवं १७"निवेशाधिक: मा ४६१ ६. दर्शपूर्णमासयोपिनाकपयोगे पत्नी संनोतिर्मनस्य अनूहाधिक ७ द्विपत्नीके विकृतियागेऽपि मंत्रस्य अनुहाधिक सवनीयानां अग्नीपोमीय समानविधानले तेषु : प्रास्माऽग्निमरतेति मंत्रस्य, अनुहाधिक ..., IF ९"नीवाराणां नीहिप्रतिनिधित्वे व्रीहिशदस्य अनहाधिका-४६३ विपशुयागे अधिगुप्रैपगतानां सूर्य चक्षुर्गमयतादिति मंगणा - FFERE४६४ ११ द्विपशुयागे अध्रिगुप गतेकपति शब्दस्य अग्यासाधिक० ४६५ TH १६३ अनूहाधिक ·717 ४६८ ४७४ -- १२ द्विपनादिपशुविकृतौ मेधपातशब्दस्य देवतानुसारेपा उहाधिक १३ बहुदेवयंपशावप्यकवचनात मेधपतिशब्दस्य विल्पाधिक०४६८ १४ एकादशिन्या एकवचनातमधशब्दस्य उहाधिक० अस्मिन् पादे सूत्राणि पंचचत्वारिंशत्- ४५ । अधिकरणानि चतुर्दश १४ । ॥ अथ नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १ पड्विंशतिरस्य वंक्रय इत्यादौ समस्य उहाधिक ४६९ २ अश्वमेधे अश्वविपयें वक्रीयत्ताप्रकाशनार्थ वैशपिकमन्ना- करपक्षे त्रयाणां सवनयिपशनामर्थे पडशीतिरपा वक्रय इति समासुवचनाधिक० अग्नीपोमीयपशौ अधिगुपगत उरूंकशद्वेन वाभिधानाधिक०४७६ १ अध्रिगुप्रैपगतप्रशसाशब्दस्य बाहुप्रशसापरत्वाधिक ४७६ अधिगुप्रैपगंतश्येनशलाकश्यपादिशब्दानां कात्स्न्नोद्धरणा- प्रकाशकत्वाधिक ४७६ ६ दर्शपूर्णमासार्योधृताग्निनाशे प्रायश्चित्तरूपज्योतिप्मती ऐरननुष्ठानाधिक ७ धार्याग्निनाशे ज्योतिष्मतीऐरननुष्ठानाधिक ८ दर्शपूर्णमासाद्धिरणकाले अग्निहोत्रार्थोत्धरणमंत्रान- ९ नुष्ठानाधिक DIFFE, HTET !४७८ १०' प्रायणीयटिचरौं प्रदेयपयोधर्माननुष्ठानाधिर्फ ११ अभ्युदयेष्टी धिकृतयो प्रदेयधर्मानुष्ठानाधिक ४८१ १३ पशुकामेष्टौ दधिभृतयोः प्रदेयधर्मानुष्ठानाधिक० १३ ज्योतिष्टोमे श्रपणार्थेषु पयआदिपु प्रदेयधर्माननुष्ठानाधिक०४८२ १४ परस्त्यागे पर्यामकरणांतागरीतिविधान। तदुत्तरांगप्रतिपेयाधिक ४८३ . ४७७ . ४७८ -- ४७९ ४८२ . - ।

·३२ १५ आज्येन शेष संस्थाप्यतीति वाक्ये कौतरविधानाधिक ९ ४८५ अस्मिन् पादे सूत्राणि पष्ठि ३० । अधिकरणानि पंचदश ५ - आहत्यम् २२ अ..६८। नतमाध्याय , संपूर्ण T । - - TTA है -- ४८७ HTy T . ॥ अथ दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ विकतो लतार्थाना प्राकृतपदार्थाना वाधाधिकरणे प्रथम -- द्वितीयतृतीयवर्णकम् २ ज्योतिष्टोमायगभूतदीक्षणीयादिविकृतौ अन्वारमणीयाया' बाधाधिक ४२१ ३ राजसूयातर्गतानुमत्यादीष्टौ जन्वारमणीयायाः नाधाधिक० ४९२ ४ आरंमणीयाया आरंमणीपानाधाधिक ४९२ ५ पलेवाल्या, यूपाहुतेरननुष्ठानाधिक० । Tir-- १९४ ..६ साद्यस्के स्थावाहुतिबाधाधिक० ४९४ ७ उचमप्रयाजस्य सस्कारकर्मताधिक० ८ अमियागस्य आरादुपकारकत्साधिक०. .९ पशुपुरोटाशयागस्य तद्यागीयदेवतासस्कारकत्वाधिक , ४९८ १० सौर्ययागे चरुशब्दवाच्यौदनन प्राकृतहविर्षाचाधिक०-५०२ ११ सौर्यचरोः स्थाल्यामेव पाकाधिक १२ सौर्यची पेपणवाधाधिक ५०६ १३ सौर्यचरी संयवनवाघाधिक० ५०६ १४ सौर्यचरी सवपनबाधाधिक }}}rs १५ सौर्यचरौ सतापनवायाधिक 98 मौर्यचरायपधानबाधाधिक. . -- ~ ५०६ - ५०७ ५०७ ·३ ० १७ सौर्यचरौ प्रधनश्लक्ष्णीकरणयो धाधिक ५०७ १८ सौर्यचरौं मस्मांगाराध्यारोपवाधाधिका ५०७ १९ सौर्यचगै ज्वलनयाधाधिक ५०८ २० सौर्यचराघुत्धृत्यासादनबाधाधिक० ५०८ अस्मिन् पादे सूत्राणि ५८ अष्टपंचाशत् । अधिकरणानि २० विंशतिः । ॥ अथ दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १ कृष्णले चरौ पाकानुष्ठानाधिक० ५०८ २ कृष्णले उपस्तरणाभिधारण योरभावाधिक ५०९ ३ कृष्णलचरौ भक्षणकर्तव्यत्वाधिक० ५१२ ४ कृष्णलचरौ ब्रह्ममक्षाणां युगपत् परिहारविधानाधिक० ५१३ ५ कृष्णलचरौ सर्वभक्षाणां पुरुषांतरेभ्य अपनीय ब्रह्मणः परिहाराधिक ५१३ ६ युगपदुपाहताना भक्षभागानां स्वस्वकाले ब्रह्मणा भक्षणाधिक ५१४ ७ ब्रह्मभक्षे चतुर्धाकरणादीना अननुष्ठानाधिक० ५१४ ८ मत्विगदानस्य आनत्यर्धताधिक० ५१५ ९ ज्योतिष्टोमादौ शेपभक्षस्य शेपप्रतिपत्यर्थत्वाधिक १० सत्रे ऋत्विग्वरणाननुष्ठानाधिक० ११ सने परिक्रयाननुष्ठानाधिक० २१८ १२ उदवसानीये दक्षिणादानस्य मात्विपरिक्रयार्थत्वाधिक० ५१८ १३ पृष्ठशमनीयस्य ( उदवसानीयस्य ) ऋत्विगंतरं सपाद्य प्रत्येककर्तृत्वाधिक० ५१९ १४ पृष्ठशमनीयमात्विजां सविम्यो भिन्नत्वाधिक ५१९ १५ पृष्ठशमनीये प्रत्येक यष्टत्वाधिक १६ कामेष्टौ दानस्य अदृष्टत्वाधिक ५२० . 0 .

·० . . ५२३ ० ५२५ ० १७ वैश्वानरेष्टौ द्वेष्यसप्रदानकदानस्य अदृष्टार्थत्वाधिक ५२१ १८ अस्थियज्ञस्य जीवदधिकारिकत्वाधिक ५२१ १९ अस्थियागस्य मृताधिकारत्वपक्षे जपसस्कारेष्टीनां लोपाधिका ५२२ २० तस्यैव तदधिकारित्वपक्षे ऋत्वर्थानामनुष्ठानाधिक ५२२ २१ तस्यैव तदधिज्ञारित्वपक्षे गुणकामकर्माधननुष्ठानाधिक० ५२२ २२ तस्यैव तदधिकारित्वपक्षे सूक्तवाकातर्गत आशासनस्य अननुष्ठानाधिक બરે २३ प्रकृती होत्रकामनया अनुष्ठीयमानाना गुणकामाना अस्थियज्ञे अनुष्ठानाधिक० २४ यजमानमृत्युत्तरमपि सर्वस्वारस्य समापनाधिक ५२४ २५ सर्वस्वारे पाध्यायाध्यविवेकाधिक० २६ सर्वस्वारे आयुराशसनाधिक २७ द्वादशाहे मतुयाज्यावरणादेरनुष्ठानाधिक २८ पवमानेष्टौ निवापानुष्ठानाधिक. ५२६ २९ वाजपेयेमुष्टिलोपाधिक० ५२६ ३० धेन्वादिशब्दानां गोवाचित्वेन प्राकृताजाद्रव्याधाधिक० ५२७ ३१ वायव्यपशौ उपदिष्टश्वेतगुणेन प्राकृतअजाद्रव्यस्य अनाधाधिक ३२ साघस्नेसलेवाल्या चित्रायागे तडुलेषु च प्राकृतखादि रत्वहत्यनियमस्थ अभावाधिक० ३३ सलेबाल्या तक्षणाधननुष्ठानाधिका ३१ सलवाल्या पहणादिसस्काराणां अनुष्ठानाधिका ३५ महापितृयज्ञे धानास्ववपातानुष्ठानाधिक. अस्मिन् पादे सूत्राणि ७४ चतुरधिकसप्ततिः। अधिकरणानि ३५ पंचनिशत् ।। ५२५ ५२५ 0 ५२८ ५२८ ५२८ ५२९ . ५२९ ·. " ॥ अथ दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १ पवादिविकृतौ उपदिष्टेतरसामिधेन्यादिप्राकृततिति कर्तव्याताया अनुष्ठानाधिक २ हिरण्यगर्भ इति मंत्रस्य उत्तरस्मिन्नाधारे गुणत्वाधिक० ५३४ ३ प्राकृतासादननियोजनानुवादेन विहितयोरुस्करपरिध्यो। प्राकृतवेदियूपबाधकत्वाधिक ५३५ ४ अग्निचयने प्राकृतवैकृतदीक्षातिमंत्राणां समुच्चयाधिक ५३६ ५ नैमित्तिके पुनराधाने श्रुतदक्षिणाया निवृत्यधिक० ५३८ ६ आग्रयणे उपदिष्टवासोवत्सदक्षिणाया प्राकृतअन्वाहायर्या दक्षिणायानिवृत्याधिक ७ आग्रयणे वासोवत्सयोः प्राकृतअन्वाहार्य धर्मानुष्ठानाधिक० ५४० ८ अन्वाहार्य स्थानापन्नेऽपि वत्से पाकाभावाधिक ९ वाससिपाकामावाधिक १० वासोतत्सयोरभिधारणाभावाधिक ५४१ ११ ज्योतिप्टोमे गवामेव द्वादशशतस्य दक्षिणात्वाधिक० ५४१ १२ तस्य द्वादशशतमित्यनेन पशुगतसंख्याभिधानाधिक० ५४३ १३ पशुपु गवामेवेति नियमाधिक० १४ द्वादशशतगोदक्षिणायाविभागेन दानाधिक १५ अादिसमाख्यानुसारेण दक्षिणाविभागाधिक० १६ भूनामेंकाहे औपदेशिकनुदक्षिणया भातिदेशिक. कृत्स्नक्रतुदक्षिणायाधाधिका १७ ज्योतिष्टोमे नैमित्तिक गोदक्षिणया प्राकृतसंख्यामान- माधाधिक० १८ साद्यस्के त्रिवत्सरेण समिक्रयार्थेन सांडेन प्राकृत. कृत्स्नक्रयद्रव्याधाधिक १९ अश्वमेधे प्राकाशाविन्यनेन अध्वर्युभागमात्रस्य बाधाधिक० ५४९ ० ५४४ ५४५ ५४७ ५४८ ·. . २० उपहव्ये शाबाश्वदक्षिणया कृत्स्नप्राकृतदाक्षिणाया ५५० याधाधिक० २१ मतपेये सोमचमसेन कृत्स्नक्रतुदक्षिणायाधाधिक २२ वाजपेये रथदानस्य यामनियामकत्वाधिक अस्मिन् पारे सूत्राणि पंचसप्ततिः ७५ । अधिकरणानि द्वाविंशतिः २२ । ।। अथ दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १ नक्षत्रेप्टयां उपदिष्ट उपहोमादिभिः प्राकृतनारिटहोमादीनां समुच्चयाधिक ५५४ २ वाजपेये रथयोपदुदुभियापाभ्यां दर्भमंत्रयोवाधाधिक० ३ 'वृहस्पतिसवादिविकृतौ उपदिष्टयाहस्पत्यग्रहादिभिः प्राकृतादिष्ट ऐंद्रवायवादिग्रहाणां समुचयाधिक ४ वाजपेये प्राजापत्यपशुभिः क्रतुपशूनां समुच्याविक. ५५७ ५ सांग्रहणेष्टौ आमनहोमअनुयाजाना समुच्चयाधिक ६ गवामयनीयमहाव्रते पल्युपगानेन मन्विगुपगानस्य समुच्चय इत्यधिक ७ अञ्जनाम्यंजनसत्रे गोरगुलया भ्यंजनादिना प्राकृत- नवनीताम्यंजनस्य समुच्चयाधिक ८ महावते तार्यादिभिः आहतवाससः समुख्याधिक० ९ महावते स्तोनांतरसाधनभूतैः श्लोकादिसामभिः प्राकृतसाम्नां समुच्चयाधिक १० विकृतिविशेपे कौत्सादिसामभिः प्राकृताना साम्नां घाधाधिक० ११ कौत्सादिसाम्नां व्यवस्थया वाघाधिकर ५६२ १२ वियूत्धाविकृत्यस्तोमऋतुपु यथाक्रमप्राकृतसामनाधाधिक० ५६२ - .

·. . . १३ पवमानस्तोत्र एव विवृत्वाविवृत्धस्तोमातून सामावापोदापाधिक १४ त्यागादी विध्युदेशगतशब्देनैव देवतामिधानाधिक ५६३ १५ सौर्यादिविकृतिष्वपि आवाहनादिमंत्रेषु विधिगतशब्दनैव • देवताभिधानाधिक० १६ विकृतावरन्यादिदेवतायाः सगुणेन विधिशब्देना- भिधानाधिक० ५६४ १७ पवमानेटिपु आज्यमागयोः अग्नेः निर्गुणेन अभिधानाधिक १८ गवानुवंध्य वनस्पतियागयोः विधिशब्दाभ्यामेव । द्रव्यदेवतयोरभिधानाधिक० १९ अवभृथे स्विष्टकृयागीयनिगमे स्विटकद्गुणकयोरग्नि- -वरुणयोरभिधानाधिक ५६७ २० अग्नीपोमीयपशी सर्वत्रैव प्रयोगे निर्गुणेन अग्नेरभिधानाधिक ५६८ २१. अनुयाजेपु स्विष्टकृयागस्य संस्कारकर्मत्वाधिक ५६९ २२ याज्यापुरोनुवाक्यानुवचनयोः संस्कारकर्मत्वाधिक २३ मनोतामंत्रस्य वायव्यादिपशावनूहाधिक० ५७० २४ कवरचंतरस्य स्वयोनौगानाधिक० २५-कण्वरयंतरस्य स्वयोन्युत्तरयोगानाधिक ५७२ २६ अग्निष्टुद्यागे स्तोत्रशस्त्रयोरविकाराधिक ५७३ २७ चातुर्मास्येषु आज्यशब्दस्य अविकारेण आवहनाधिक : ५७३ अस्मिन् पादे सूत्राणि पष्ठिः ६० । vi अधिकरणानि सप्तविंशतिः २७ THIS: चतुर्थः पादः समाप्तः ॥ . . ५७१ . . -- -- ·३८ 4 T ५८० 5 ॥ अथ दशमाध्यायस्य पंचमः पादः ॥ १ विकृतावेकदेशग्रहणे यावत्संख्यमाद्य नामेव ग्रहणाधिक० ५७७ २ एकत्रिके आये तृचे गोनाधिक १५७९ ३. एकस्यां चि धूर्गानाधिक० ५८० ४ द्विरात्रादिपु द्वादशाहिक दशरात्रस्य विध्यतानुष्ठानाधिक० ५८. ५ अग्नी आधननाद्यर्थानां मंत्राणां अनियमेनोपादानाधिक ५८१ ६ विवृत्यस्तोम अप्राकृतानां सामना आगमाधिक ५८२ ७ यहिप्पवमाने ऋगागमाधिक ८ सामिधेनीविवृदो अवशिष्टानामागमेन संख्यापूरणा- “धिक० ५८४ ९ पोडशिनो ज्योतिष्टोमांगत्वात प्राकृतत्वाधिक १० आग्रयणादेव पोडशिग्रहणाधिक० ५८८ ११ तृतीयसवन एव पोडशिग्रहणाधिक १२ अपर्यवसितस्य दशमाधिकरणस्य पुनरुत्थानाधिक० ५८९ T. I ५९० १३ पोडशीग्रहस्य सस्तोत्र शस्त्रत्वाधिक० : १४ अंगिरस द्विरा पोडशिनः परिसंख्याधिक ५९२ १५ नानाऽहीनेपु पोडशीग्रहग्रहणाधिक १६ विकृतीग्रहाणामाग्रयणाग्रताधिकार - . वर्णकांवरम्. ५९३ १७ संसवादिविकृतिपु उपवत्यग्रियवत्योरभावाधिक ५९५ १८ ऐंद्रवायवस्य सर्वादानप्रतिकाधिक..., १९ कामसंयोगेद्रवायवस्य पाठप्राप्तस्वस्थानएवा. ५९६ ५९६ ५८८ . ० १६ जगत्साम्नीतिक सि० नुष्ठानाधिक २० आधिनादिग्रहाणां सर्वादितः प्रतिकाधिक.

·६०४ २१ आश्विनादीनां ग्रहाणां ऐंद्रवायवस्य पुरस्तात् प्रतिकर्या- धिक० ५९७ २२ ग्रहणप्रतिकण सादनस्यापि प्रतिकाधिक.. ५९८ २३ प्रदानस्याप्रतिकाधिक० ५९८ २४ व्यनीकायां द्रवायवाग्रतोक्त समानविध्यर्थत्वाधिक० ५९९ २५ व्यूढद्वादशाहस्य समूढविकारत्वाधिक० २६ संवत्सरसने व्यनीकायाः स्वस्थानविवृध्या अभ्यासाधिक० ६०१ २७ व्यूढद्वादशाहमंत्राणामेव छदोव्यतिक्रमाधिक. अस्मिन् पादे सूत्राणि ८८ । अधिकरणानि २७॥ ॥ अथ दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः ॥ १. यज्ञे रचतरादिसाम्नां तृचे गानाधिक २ वईशब्देन वीक्षणस्य कालार्थताधिक ६०६ ३ गवामयनिके पृष्ठथपडहे वृहद्रथंवरयोर्विभागाधिक. ४ प्रायणीय उदयनीययोरैकादशिनानां विभज्य अनुष्ठानाधिक . ५ विश्वजित्सर्वपृष्ठ इत्यत्र एकस्यैवसाम्नः पृष्ठ- स्तोत्रे निवेशाधिक० ६०९ ६ उक्थ्यपोडशिनोरुपवैराजसाम्तोः पृष्ठस्नोत्रकार्ये निवेशाधिक० ७ दिग्निष्टदग्निष्टोम इत्यत्र स्तोमगतसंख्या- पाघाधिक० ८ उभयसाग्निक्रती बृहद्रयवरयोः समुच्चयाधिक ९ वैकल्पिकमघाशनवाशनयोः गवामयने पडहाते अनुष्ठानाधिक ६१२ ·२.६५४ . ६५७ '६५८ ६५९ ६६२ ४२. “४ अनाहुतितिलाश्वेत्यादिनिघस्य अर्थवादत्वाधिक०, : ६५१ ५ त्रैय्यंत्रकहोमेषु अभिधारणानमिधारणादीनां -: अर्थवादत्वाधिक ६. आधाने उपवादस्य विकल्पत्वाधिक ६.६५२ ७ दीक्षितकर्तृकदानादिनिपेघस्य पर्युदासत्वाधिक ..६५२ 2 वर्महोमादिभिराहवनीयस्य वाघाधिक० ९ वैमृधादिषु पुनःसाप्तदश्यविधेर्वाक्यशेपत्ताधिक २० पृथिव्यै स्वाहेत्यादिविधिना अविहितस्वाहाकारमदानेपु स्वाहाकारविधानाधिक ६५५ ११ अग्न्यतिप्रायोर्विकृतावुपंदेशाधिक : ६५६ १२ उपस्तरणाभिधारणाभ्यां सहैव चतुरवत्तावदानाधिक १३. उपांशुयागेऽपि चतुरवचस्यावश्यकत्वाधिक २४ दर्शपूर्णमासयोरेंद्राग्नाऽऽग्नेययोरखाधत्वाधिक १५. उपांशुयागस धौवाज्यद्रव्यकत्वाधिक १६ उपांशुयागस्य प्रकृतदेवतानियमाधिक १७. उपांशुयागस्य विष्ण्वादिदेवताकत्वं पौर्णमा- ... सीयत्वं चाधिक | LET: ६६३ १८. एकपुरोडाशायामपि पूर्णिमायामुपांशुयोगाधिक ०,६६६ इति दशमाध्यायस्याटमः पादः ॥...... असिन् पादे सूत्राणि एकोनसप्ततिः ६९ः॥ आधिकरणानि अष्टादश. १८ ॥ दुशमाध्यायः संपूर्णः ॥ ॥ अथ एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । १ आग्नेयादीनां समुचितानां पड्यागानां प्रेण स्वर्गफलकत्वाधिक० ६६९ २ अंगानां प्रधानोपकाररूपैककार्यवाधिक. ३ काम्यकर्मणां सर्वांगीपसंहाराधिक.... ६७२ ६७१ ·-- . . AN ४ काम्यकर्मणां कामनानुसारेण भूयोऽभ्यासाधिक० .६७५ ५ अवघातादीनां आवंडुलनियंत्यभ्यासाधिक० ६७७ ६ अदृष्टफलकस्यावघातादे. सकृदनुष्ठानाधिक० ६७७ ७ प्रयाजादीनामंगानां सकृदनुष्ठानाधिक० ६७८ ८ कपिंजलानिति बहुवचनस्य त्रित्वपरत्वाधिक० ६८० ९ उत्तरा दोहयतीत्यत्र सर्वासां गवां दोहनाधिक० १० दर्शपूर्णमासादिषु तंत्रेण आज्यभागायगानु- छानाधिक ६८३ ११ आग्नेयकृष्णग्रीवयोः प्रथमतृतीययोर्भेदेन अनुष्ठानाधिक० ६८७ इत्येकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। अस्मिन् पादे सूत्राणि सप्तति ७० ॥ अधिकरणानि एकादश ११ ॥ ॥अथ एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। १ आग्नेयादिप्रधानानां एकदेशकालकर्तृकत्वाधिक०. २ अंगानामपि समदेशादिनियमाधिक० -६८९ .३ दर्शपूर्णमासेप्टयादिपु समुदायभेदेन अंगानां भेदेन अनुष्ठानाधिक० ४ अध्वरकल्पायर्या त्रिषु संपेषु अंगानां भेदैन अनुष्ठानाधिक ६९५ ५ प्राजापत्यवसाहोमानां तंत्रेण अनुष्ठानाधिक० ६ मिन्नदेवताकपशुगणे वसाहोमस्स आवृत्यधिक ६९७ ७ यूपैकादशिन्यां यूपाहुतेः तोण अनुष्ठानाधिक० ६९७ ८ अवभृतेऽप्सु सांगप्रधानानुष्ठानाधिक ६९८ ९ वरुणप्रघासेषु उत्तरदाक्षिणविहारयोर्भदेन अंगानुष्ठानाधिक० ६९९ - t .

·- ० , ७०२ ७०४ ४७०७ ७०८ ७ १० उत्तरदाक्षिणविहारयो कर्नृणां तत्रताधिक० ७०१ ११ उत्तरदक्षिणविहारयोः अपराग्निहोमानां भेदेन, अनुष्ठानाधिक १२ वाजपेये प्राजापत्यपश्वालमशेपस्य नमसाम- काले उत्कर्माधिका ७०२ १३ अहीने उक्ष्गामुत्सर्गस्य कर्मशेषप्रतिपेधार्थत्वाधिक १४ अमिपेचनीयदशपेयपोर्मेदन प्रयोगाधिक. १५ वरुणप्रपासंषु अवभृयधर्मकर्मातरविधानाधिक १६ प्रायणीयनिष्कासस्य उदयनीयनिर्वापार्थवाधिक०. इत्येकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ अस्मिन् पादे सूत्राणि ६७ ॥ अधिकरणानि १६॥ ॥अथ एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १ वेद्याद्यगानां प्रधानकालान्यकाल कर्तव्यत्वाधिक २ आधानस्य तणानुष्ठानाधिक० ३ - अग्नीपोमीयादिषु यूपस्य तरेणानुष्ठानाधिक० • यूपसस्काराणा तत्रेणानुष्ठानाधिक ५ खरोस्तत्रताधिक ७११ “६ अहर्गणे द्वादशाहे कृष्णविपाणाप्रासनस्य अत्याहे एव कर्तव्यत्वाधिक ७१२ ७ राजसूये अत्ये हविष्कृदाव्हानकाले वाग्विस र्गनियमाधिक० ७१३ ८ अग्नीपोमीये पौरोडाशिककाले एव नाग्विसर्गाधिका ७१४ ९ आग्नचयने प्रधानानतरमेव अग्निविमोकाधिक ७१४ १० उपसत्कालीनसुब्रह्मण्याव्हानस्य तंत्रेण अनुष्ठानाधिक ७१६ ११ अहर्गणे सुत्याकालीनस्य सुब्रह्मण्यांव्हानस्य भेदैन अनुष्ठानाधिक० ७०९ .. ७०९ ७१० - २ 4 .

·७२४ . - ७२६ . १२. देशपात्रमत्विजो अन्यप्रयोगे पूर्वदेशाद्यादानस्य. cs ऐच्छिकत्वाधिक... ! ::१८ १३- यज्ञपात्राणामाकर्मसमाप्ति धारणाधिक: १९ १४. आधानमारभ्यैव पात्राणांधारणाधिक, ७२१ १५ वाजपेये सर्वसोमोत्तरं प्राजापत्यप्रचाराधिक ७२२ १६ सवनायपुरोडाशे देवतोत्कर्षाधिक० ।। इति एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ - अस्मिन् पादे सूत्राणि त्रिपंचाशत् ५३॥ अधिकरणानि पोडश १६॥ ॥ अथैकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। १ राजसूये आग्नावैष्णवादिके अंगानां मेदेन अनुष्ठानाधिक २ राजसूये कर्तुस्तंत्राधिका ३ अवेष्टावंगानां भेदेन अनुष्ठानाधिके । ४ पवमानेष्टिहविषां भेदेनानुष्ठानाधिक '५ द्वादशाहे दीक्षोपसत्सुत्यानां प्रत्येकं द्वादशदिन ।। साध्यत्वाधिक - ६ प्रधानरपृथकालानामंगानां भेदेन अनुष्ठानाधिक ७३२ ७ द्वादशाहे उपसत्कालीनसुब्रह्मण्याव्हानस्य ? अधिकारेण कर्तव्यत्वाधिक० inf७३३ ८. वाजपेये प्राजापत्येषु कुंम्यादीनां तंत्रताधिकः ।. ९ मिन्नदेवताकेष्वपि शूलादीनां तंत्रताधिक......७३५ १०. कुंभ्या अपि तंत्रताधिक. FIDE ७३५ ११ मिन्नजातियु पशुपु कुंभ्यादीनां मेदाधिक: १२, अश्वप्रतिगहेप्ट्यांप्रतिपुरोडाशं चतुष्कपालभेदाधिक ७३६ ७२८ ० 11 ० । ७३६ ·A ७४० १३ ब्रीयवहननादौ प्रतिप्रहारं मंत्रस्य अनावृत्याधिक ७३७ ४ नानाजेष्टौ द्रव्यभेदेन सस्कारावृत्ती मंत्राच्यधिक ७३८ १५ दर्शपूर्णमासादौ प्रतिनिर्वपणादिमावत्यधिशाम .७३८ १६ वेदिप्रोक्षपांगमत्रस्य सकृत्त्रयोगाधिक० TFIT ७३९ १७ कडूयनमंत्रस्य सत्प्रयोगाधिका १८ ज्योतिष्टोमे स्वमादिपु मत्रस्य अनावृत्यविक. १९ दीक्षितस्य प्रयाणे तन्मंत्रस्य सकृत्पाठाधिक०ी. २० उपरवमत्रस्य आवृत्त्यधिक० - २१ हविष्कृदाव्हानादिमनापा आवृत्यधिक ॥ इत्येकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ अस्मिन् पादे सूत्राणि सप्तपचाशत् ५७ ॥ धिकरणान्येकविंशतिः २१ । इत्येकादशोऽध्यायः ॥ ७४० ७४१ ० - 1 *S 1७४५ - n - का ४६ -~- . ॥ अथ द्वादशाध्यायस्याद्यः पादः॥ (१ अग्नीपोमीयपश्चर्यानुष्ठितप्रयाजादिमिः पशुएरो-:..2017 डाशस्याप्युपकारसिद्ध्यधिक " पुरोडाशे आज्यमागयो कर्तव्यत्वाधिक० -7 '६"सोमे दाशिस्वेदेरकरणाधिक ४ सोमे दार्शिक घुवादिभि प्रावैः सवनीयपुरोडा. शादिहोमाधिक ६ शामित्र पशुपुरोडाशयषणसातव्यत्याधिक 1 tr" , ७५. '६कोंडपायिनामयने मासोग्निहोपन्धस्य प्राजहितेऽग्नी श्रपणाधिक हविनिशकटादन्येन शक्टेन औषधद्रव्याणा पुरोडाशादीना निर्वापाधिक ७१७ 1७४८ - ·८ प्रायणीयादिपु सौमिकदाशिकदीक्षाजागरणस्य ।.. अमावाधिक . ५ है ७४९ व H ७५० - ० ९ विहारमैदे मंत्रमेदाधिक FIL १३ दीक्षणीयादिपु अग्न्यन्वाधानस्य अभावाधिक ११ दक्षिणीयादिषु व्रतोपायनस्य अमावाधिक १३ ऐष्टिकेषु अग्न्यन्वाधाननीननुष्ठानाधिक० १३ ऐष्टिकेषु पत्नीसंहननीननुष्ठानाधिक० १४ ऐटिकेपु आरण्यमोजनामावाधिक. १५ ऐष्टिकेपु शेपमक्षानुष्ठानाधिक० १६ ऐटिकेषु अन्वाहार्यदानाभावाधिक १७ ऐष्टिकशेपमक्षणस्य संस्काराधत्वन कर्तव्यत्वाधिक १८ ऐष्टिक होतुर्वरणसद्भावाधिक. १९ आतिथ्यायां चहिपः प्रतिकर्म प्रोक्षणादेरभावाधिक २० आतिथ्यायां स्तरणमंनस्य आवृत्यधिक २१ हिपः देशावरनयने सनहनहरणमंत्रयोरनात्यधिक ॥ इति द्वादशाध्यायल्याद्यः पादः।। अस्मिन् पादे सूत्राणि पट्चत्वारिंशत् ४६ ॥ O ७५२ ७५२ ७५३ ७५३ ७५३ ७५३ ७५५ ७५५ ७५६ . . क - अधिकरणानि एकविंशतिः २१. REP - " ७५६ T १७५८ 2. ॥ अथ द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १ विहारानेवेदिकफर्ममात्राधिक २ सवनीयपशी पशुपुरोटाशस्य कर्तव्यत्वाधिकः- '३ सवनीयपुरोडाशे हषिष्कदाव्हानस्यामावाधिक. 11७५९ ४ तृतीयसपने हविष्कृदाव्हानस्य पुनरावृत्यमावाधिक ७५२ ५ निशियज्ञे अमावास्यातन्त्रप्रसङ्गाधिरु. "[ ७६० १६ सौर्यादिविकृतिवारम्भणीयानुष्ठानाधिक ७६२ । . - ·१३ प्रकृतिविकृत्योः समानतन्त्र in १६ ऐन्द्राग्नवैश्वदेवद्याधायाधियाना सामाग्रपणे ॥ अथ द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ • अनुनिर्वाप्येषु पसुपुरोडाशवस्पो प्रसङ्गाधिक ३. एकस्मिन् कोष मित्रकाराणा गुणाना 'वैगुण्यादिदोषनिवार्थानां प्रायश्चितानां ७ प्रधानानां धर्मविरोधे भूयसां प्रधानधर्माणाम P१८ नुष्ठानाधिक १८० तुल्यसङ्ख्याकानां प्रधानानां धर्मविरोधे प्रथमस्पैव २५७ धर्मानुष्ठानाधिकTE: २९ अङ्गप्रधानयोधर्मनिरोधे प्रधानधर्मस्यैवानुग्रहणाधिक १० परिधो परिधिगपोमयधर्मानुष्ठानाधिका ११ परिधौ स्वधर्मविरोधियूपधर्माननुष्ठानाधिक १२ सवनीयपशुपुरोडाशयोः पशोरेव सायक F:पाशुकतन्वयैव ग्रहणाधिक ० ७६७ तन्त्रानुष्ठानाधिक আত্ম সলনিৰ মই ७६८ तन्त्रित्वाधिक इति द्वादशा यापस्य वित्तीयः पादः॥ 33 अस्मिन् पादे शापि अरिव ३८ ॥ अधिकरणानि विश? ७६९ ७७० १ अष्टविसत्वगत्वाससो समुच्याधिक ७४२ " समुख्याधिक प्रयाजन गुजाना रिकल्पाधिक ७७३ . विकल्पाधिक ·. ৩৩৪ ৩৩৪ 10 . ७७८ ७७८ . ० ७७८ . ६ नैमित्तिकप्रायश्चित्तानां समुच्चयाधिक ७७३ '७ अनध्यायादावपि कर्मकालीनमन्त्रप्रयोगाधिका सा1८ कर्मणि प्रावचनस्वरेणैव मन्त्राचारणाधिक० १९ ब्राह्मणोत्पनमन्त्रागा मापिकस्वरनियमाधिक धि करणमन्त्राणां पाठानन्तरं पदार्धानुष्ठानाधिक ११ वसोर्धारासु पूर्ववन्मन्त्रान्ते कर्मसंनिपाताधिक आधारेऽपि पूर्ववन्मन्त्रान्ते फर्मसनिपाताधिक० ३ एकार्थानां करणमन्त्राणां विकल्पाधिक० 172 सपायुक्तवचनविहितानां मन्त्राणां समुच्चयाधिक १९१५ ब्राह्मपोन विनियुक्तानां मन्त्राणां विकल्पाधिक २१६ हौनमन्त्राणां समुच्चयाधिक० ॥ इति द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ अस्मिन् पादे सूत्राणि अष्टत्रिंशत् ३८ ॥ अधिकरणानि पोडश-१६ ॥ ॥ अथ द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १ जपस्तुत्याशीरभिधानानां मन्त्रापां समुचयाधिक० ७८१ २ ऐन्द्राचार्हस्पत्ये कर्मणि द्विविधयाज्यानुवाक्य- योर्विकल्पाधिक ७८१ ३ सोमक्रयद्रव्याणां समुच्चयाधिक ७८२ ४ उपजनादिप्रतिपत्तिकर्मणां समुच्चयाधिक ७८३ ५ आधाने नैकसइन्ख्याकानां दक्षिणानां विकल्पाधिक० ६ पशुगणेषु जाधनीनां विकल्पाधिक० ७८३ उपायां काम्येन नित्यानेविकाराधिका ७८६ ८ चैकारिकानेराहवनीयवाभावाधिक , ७८८ ९ वैकारि ने आधानि .

·१५०
14
।
दे
o
.
१० नित्यस्य उख्यस्याने धारणामावाधिक
११ सत्राहीनयोरने कयजमानसमवाये शुक्रस्पर्धदी.
नामेकयजमानकर्तृकत्वात्रिका
१२ अहीने शुक्रस्पीदापनियतमजमान कर्तृत्वाधिकार
१३ सत्रे शुक्रस्पर्शादी गृहयतेरेव कर्तृत्वाधिक
१४ सत्रे यजमानसंस्काराणामखनादीनां सर्वगा.
मिताधिक
१५ ब्राह्मणस्यैव आतिज्ये अधिकाराधिका
७९२
॥ द्वादशघ्यायस्य चतुर्थः पादः ।।
अस्मिन् पादे सूत्राणि सप्तचत्वारिंशव ४७॥
अधिकरणानि पञ्चदश १५॥
॥इति द्वादशाध्यायः समासः ॥
॥ सम्पूर्णा चेयं पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तेर्भाव
बोधिन्याः क्रमशोधिकरणसूची ॥ श्रीना

·24XXXXX
श्री. विद्याशङ्करभारतीस्वामिचरणाः ।
40
जगद्गुरुकरवीरपीठाधिष्टिना विद्यमानश्रीशङ्कराचार्याः ।

·YYYYYYYYYYYYYY:YY YYYYY ॥ श्रीः॥ ॥ मङ्गलाचरणम् ॥ ¥RAZJAWAZOWADABX22AZ2 श्रीरत्नाचलसस्थितं हिमगिरेगगत्य यामी दिशम ब्रह्माधैगभिवन्दितं सुमनसामाभीलसंहारकम। अस्मद्वंशभवरनन्यशरणैः ससेधित सादरात ज्योतिर्लिङ्गमह नमामि यमदिकेदारनाथायम ॥ १ ॥ मानुपाणां समुन्नत्य भारती वेदसंज्ञिता। गर्मोपदेष्ट्याविरासीद्यतस्तै नौमि सादरम ॥ २॥ धमानुष्ठानता यम्मादुपातनोनिवर्हणम् । नदुक्तधविद्यां यः सूत्रः सम्यगुपादिशत ॥ ३ ॥ तं मुनि जैमिनि नत्या, तरसूत्राथप्रकाशिकाम । भायानुसारतः सम्यङ्ग नामतो भावबोधिनीम ॥४॥ वृत्ति, समासतो पति विद्याशंकरभारती । शङ्कराचायकवारपीठभाग यतिरात्मवित ॥५॥ AAAHTSATZAUTAZZAXEAZAZAZ2XXXXA* SEXSXSETTES TERIALSISTSSISISTEZIZSETTE

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
(भावबोधिनी)
॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥
विशुदज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुपे।
श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमाधवारिणे ॥
यः सः
.
धर्मजाज्ञ साधिकरणम् ॥ १॥
अथातो धर्मजिज्ञासा ॥१॥
अथ -म गोदापानानन्तरम् , अतः अधीनबदस्य तदर्थ वर्मजिज्ञासार्या
हेतृत्वात् तदनन्तरम् ,धर्मजिज्ञासा-धर्मज्ञानेछाप्रयुक्त विचारः कार्य इत्यर्थ ॥१॥
धर्मलक्षणाधिकरणम् ॥ २॥
चोदनालक्षणोऽर्थों धर्मः ॥२॥
चोदना-विधिवाक्यम् , तया प्रतिपायते- ज्ञायते च
चोदनालक्षणः अर्थ -स्वादीष्टम् , तसाधनो यः अमिहोत्रादिरनुष्ठयोऽषः,
स धर्म इत्यर्थ. ॥२॥
धर्मप्रामाण्यपरीक्षाधिकरण ॥शा
तस्य निमित्तपरीष्टिः ॥३॥
-उक्तलक्षणलक्षितस्य धर्मत्य, निमित्तपरीष्टि प्रमाणपरीक्षा
प्रस्त्यत इत्यर्थः । सा च चौदनैर प्रमाणम्, अन्यदपि वेत्यादिः ॥३॥
धर्म प्रत्यक्षातीनामामाण्यायिकरणम् ॥४॥
सत्सम्प्रयोगे पुरुपस्यन्द्रियाणां बुद्धिजन्म
तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ॥४॥

·२ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ . , इन्द्रियाणां-चक्षुगदीना प्रत्यक्षप्रमाणतयाऽभिमतानाम, सता-विद्यमा- नेन स्परसाधन, सम्प्रयोगे-सन्निव सति, पुरुषस्य-प्रमातु , यत्-पागं, बुद्धिजन्म-ज्ञानमुपद्यने, तत्-दृशानस्योत्पादकं प्रत्यक्षम्, अनिमित्तम्- अप्रमाणम्-प्रमाण न भवनि । इह-प्रस्तुते धर्मे इति शेषः । कुततेषा-प्रत्यक्ष- प्रमाणवेनाभिमनाना चक्षुरादीनाम्, विद्यमानोपलम्मनत्वात्-पतमानार्थ- मात्रप्रत्यायायात् हतो, भविष्यति धर्ने न तेगा प्रसर इति भार. ॥ ४ ॥ धर्म वेदस्य॑व प्रामाण्यमित्याधिकरणम् ॥५॥ औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः, तस्य ज्ञानमुपदेशः, अव्यतिरेकश्वाथेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं वादरायणस्यानपेक्षत्वात् ।। ५॥ शन्दस्य-वाचकस्य, अर्थेन-वाच्येन सह, सम्बन्ध- याच्याचक- लक्षणः, औलात्तिकस्तु-नित्य पउन कृत्क इत्यर्थ तस्य-पाध्यस्य-अग्निहोत्रा- यात्मनो धर्मस्य ज्ञानं-ज्ञापमं मान-न तु कारकम् । उपदेश विशिष्टशब्दो- धारणम, चोदनापरपर्याय विधिगत्यमिति यावत् । यतः, अन्यतिरेकश्च- व्यतिरेकस्य नेतदेवमि यप्रामाणपहेतो. व्यभिचारस्य अभारोऽस्ति । ततोऽ- नुपलन्थे-प्रत्यक्षायनपगतेऽर्थे- धर्मारूंग, तन्- विधियायम्, प्रमाणम्-नदेव प्रमाणामनि बादरायणस्यानुमतम् । अनपेक्षत्वात्-प्रत्ययान्तरादिसापेक्षत्वम्य अप्रामाण्यशङ्काहेतोः अमावादित्यर्थः । बादरायणस्थेति तं संमानयितुम् , नात्मीयम पर्युदसितुमिति भावः ॥५॥ शन्दनित्यत्वाधिकरणम् ॥६॥ । पूर्वपक्षोपक्रमः॥ कमैके तत्र दर्शनात् ॥६॥ ,

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः।
३
एके-काणादादयः, कर्म कृतकं -अनित्यं शट मन्यते । यतः, तत्र-
शब्दे, दर्शनात्-प्रयत्नानन्तर्यस्य उपलब्धरित्यर्थः ॥६॥
अस्थानात् ॥७॥
अस्थिरत्वात्-नोच्चारितः शब्दो मुहूर्तमप्युपलभ्यते । ततोऽप्यनित्यः॥७॥
करोतिशब्दात् ॥८॥
'शब्दं कुरु, मा शब्द कार्पा' रिति व्यवहारादपि घटादिवत्तस्य
अनित्यत्रम् ॥८॥
सत्वान्तरे च योगपद्यात् ॥९॥
युगग्दनेकवक्रुचरितस्य शब्दस्य सत्वान्तरे-मुवादिस्थानान्तो, योग-
पद्यात्-रककालिकत्वदर्शनात् । तच्च विभोरेकस्यानुपपन्नमित्यनित्यत्वं
शब्दस्य ॥९॥
प्रकृतिविकृत्योश्च ॥१०॥
दध्यत्रेत्यादौ इकारयकारादीनां सादृश्येन प्रकृतिविकारमायोपदेशा-
दपि तस्यानित्यत्यम् ॥१०॥
वृद्धिश्च कर्तृभूनाऽस्य ॥१॥
कर्तृभूम्ना-उच्चारपितृवद्वत्लेन, अस्य-शब्दस्य, वृद्धिः-महत्वं
परिदृश्यते । तथा च मृत्पिण्डरूपकारणबहुत्वेन प्रसिद्धकार्यस्य घटादेर्म हत्य-
दर्शनात् । तद्वदस्याप्यनित्यत्वं बोध्यमिति भावः ॥११॥
॥ उत्तरारम्भः ॥
समन्तु तत्र दर्शनम् ॥१२॥
यदुक्तं-प्रयत्नानन्तर्योपलन्धरनित्यसमिनि, तन्न । यस्तत्र, दर्शन-
गरे प्रयत्नानन्तर्यस्य दर्शनं, समन्तु-उत्रात्यभिव्यक्तिपक्षयोः साधारणमेव ।
तथा च-डेतोसाधारणत्वेन दुष्टताऽनुमानस्येति भारः ॥१२॥

·४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ सतः परमदर्शनं विपयानागमात् ॥१३॥ यदुक्तं-मुहूर्तमप्युच्चारणोत्तरमनुपलम्भाद्विनष्टः शब्द इति, तन्न । सत:- विद्यमानत्यय, नस्य, परमदर्शनम्-उच्चारणोतरमनुपलम्भनमुपपद्यते । कुतः, विषयानागमात्-उपलब्धिस्यान श्रोत्रं प्रति तस्य अप्राप्तः । इति हेतोः स्वरूपासिद्धता ज्ञेया ॥१३॥ प्रयोगस्य परम् ॥१४॥ शब्दं कुपित्यादिव्यपदेशः, गोमयान् कुपियस्य गोमयपिंडविषयाव- वत्, प्रयोगस्य परं-लक्षणया शब्दप्रयोगस्यैर ज्ञेयः । सर्वमिदं यक्ष्यमाणेन हेतुना शब्दस्य नित्ययं सिद्धव कृत्य बोध्यम् ॥१४॥ आदित्यवद्योगपद्यम् ॥१५॥ यदेकस्य नानास्थानेपुर युगपदुपलम्भनमनुगपत्रमिनि, तबाह- आदित्यवद, यथा- एकस्याप्यादित्यस्य नैकस्थानेषु युगपदुपटन्धिः, तथा-- शब्दस्याप्येकस्य नामापुरुषोच्चारणानुरोधेन नानादेशेषु योगपयं-युगपदुप- लन्धिः, ब्यापकनयोपपद्यत इत्यर्थः ॥१५॥ वर्णान्तरमविकारः॥१६॥ दध्यनेत्यादौ इकारात् यकारः शम्दान्तरमेव । सापमप्रयोजक प्रकृतिविकारभारे । अतो नेकारविकारो यकारः ॥१६॥ नादवृद्धिपरा ॥१७॥ उचरयित गहुल्ये , महान् चन्द इति या उपलन्धिः, सा. नादवृद्धिपरा-शम्दाभिव्यन्जकनिरन्तरक संयोगविभागरूपनादानो वृद्धिगोचर, रेवति ॥१७॥ र . .

·प्रथमाध्यायस्थ प्रथनः पादः। . । सिद्धान्तः ॥ नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वात् ॥ १८ ॥ शब्दः नित्य एव स्यात् । कुनः । दर्शनस्य- तद्व्यञ्जकोच्चारणस्य, परार्थत्वात् परप्रत्यायनार्थत्वात् । शब्दस्यानित्यत्वे त्वर्थप्रतिपत्तिं यावदनवस्था- नात् परस्यार्थप्रतिपत्तिर्न स्यादेवेति भावः ॥१८॥ सर्वत्र योगपद्यात् ॥ १९ ॥ गोशब्दे उच्चारित सर्वत्र-सकलासु गोव्यक्तिषु, योगपद्यात्- युगप- प्रत्ययोत्सत्तेः, तस्य नित्याकृतिवचनत्यम् । तच गोशब्दस्य नित्यत्व एष घटते नानित्यत्ते । नद्यनित्यस्य नित्यः सम्बन्धः सम्भवति । सम्बन्धनित्यत्वद्वारक- मिदं शब्दनित्यत्वसंसाधनं बोध्यम् । यद्वा, सर्वत्र- सकलेपु गोशब्देषु, योग- पद्यात्-स एवायं गकार इति युगपत् बहूनामबाधितप्रत्यभिज्ञाया उत्पत्तेः, तस्य नित्यता घेदितव्या ॥१९॥ सङ्ख्याऽभावात् ॥२०॥ द्विः कृत्वा गोशब्द उच्चारितः, न तु द्वौ गोशब्दावुच्चारिताविति व्या- हारः । स च स एवायं गकार इनि प्रत्यभिज्ञया । तस्यैकत्यादृपपद्यते । ततः शब्दे द्वित्वादिसङ्ख्याया अभावादपि तन्नित्यताऽवगंतव्या ॥२०॥ अनपेक्षत्वात् ॥२१॥ यया-लोके घटपटादेरिदं नाशकम्त्युिपलभ्यते, तया- शब्दस्य नाशक. मिदमिति किञ्चिदपि फेनचिन्नानुभूयते । ततोऽनपेक्षत्वात्-विनाशहेतो- रुपलम्भाभावादपि नित्यः शब्दः ।। २१॥ प्रख्याभावाच योगस्य ॥२२॥ ' वायुरापयते शन्दता ' मिति वचनाद्वायवीय यत्नेनानित्यः शब्द इत्यत्रोत्तरमिदं सूत्रम् । योगस्य-उपादानतया वायवीयत्वयोगस्य, प्रख्या- मावान-प्ररूपायाः साक्षात्कारस्थामाशत्, न बायुसरणकः शन्दः । अतो नित्यः ॥२२॥ JF

·ur
। पूर्वमीमांसासुत्रपत्तिः॥
.
-
लिङ्गदर्शनाच ॥२३॥
वाचा विसनित्यया ' (०) इति श्रूयते । यसमागमापाप्रति-
योगित्वं हि नित्यत्वम् । तया च-शब्दसामर्यरूपशक्त्यात्पमलिङ्गदर्शनादपि
शब्दस्य नित्यत्वं द्रष्टव्यम् । ' तस्नै नूनममिद्यये याचा विरूपनित्यया,
वृष्णे चौदस सुष्टुतिम् ' इति समग्रो मंत्रः (*. अ. ६ अ. ५) ॥२३॥
वेदसार्थप्रत्यायकवाधिकरणम् ।
वास्यनित्यताधिकरणं वा ॥७॥
उत्पत्तो वा अवचनाः स्युरर्थस्यातनिमित्तत्वात् ॥२४॥
वाक्यार्थानित्यत्वमूलयाक्षेपसंगत्ये दमाधिकरणम् । पदपदार्थसंबंधस्य
औत्पत्तिकत्वे-नित्यत्वेऽपि, अर्थस्य-वाक्यार्यस्य-धर्मस्य, अपचना:-- अपति-
पादकाः स्युचोदनाः । अप्रमाणमिति यावत् । कुतः । अर्थस्य-वाक्यार्यस्य
धर्मस्य, अतानिमित्तत्वात् पदपदार्थसम्बन्धनिमित्तत्याभावाद, तद्भिनगाक्य-
वाक्यार्थसम्बन्धनिमित्तत्वाद्वा । तस्य च पुरुषसम्बन्धसापेक्षतया वाक्यम-
नित्यमप्रमाणमित्यर्थः ॥२४॥
तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायः
अर्थस्य तन्निमित्तत्वात् ॥२५॥
तद्भूतानां-नेषु-पदार्थेषु, भूताना-वाचकतया वर्तमानानां पदाना
क्रियार्थेन-क्रियावाचकपदेन सह, समामायः समुच्चारणम् , प्रसिद्धम् ।
अर्थस्य पाक्यार्थप्रतिपरस्तानिमित्तत्वात्-पदार्थप्रतिपातिनिमित्त्वात् । तयाच.
तत्तत्पदसमभिव्याहन क्रियापदरूपं वाक्यं पदार्थज्ञानसहकारेण तापदार्या-
चिनभावनात्मक वाक्यार्य बोधयतीति
चोदनानामप्रामाण्यमिति
न
।
-
भावः ॥२५॥

·प्रथनाध्यायस्य प्रथमः पादः। लोके सन्नियमाप्रयोगसन्निकर्षः स्यात् ॥२६॥ लोके-लामिडी, सनिय मात्-प्रत्यक्षेमार्यमुपलभ्य सम्यड् निबन्ध- नस्य कतुं शक्यत्वात्, प्रयोगस्य-पाक्यभ्य, सनिर्प:- कृतका स्यात् । अलौकि दे वेतन सम्भवतीति भार ॥२६॥ वेदापौरुषेयत्वाधिकरणम् ॥८॥ वेदांश्चैके सन्निकर्प पुरुपाख्याः ॥२७॥ वाश्य एवान्यथालेपसङ्गत्येइमधिकरणम् । एके-केचन तार्किका , वेदान् सनिकप-सन्निकृष्टकालता कृतफल ज्ञापयन्ति । यतस्ते वेदाः पुरुषाख्याः-काठक, कोथुन, पैप्पलादमिति तत्तःपुस्पेण सनाख्यायमाना दृश्यन्न । न हि सम्बन्धमन्तरा समाख्यान संघटते । सम्बन्धध कृतिमन्तरति ॥२७॥ अनित्यदर्शनाच ॥२८॥ बरः प्रामारिका-या' इ. यिनित्यस्य वेदार्थस्य दर्शनादपि इदानींतनत्व ज्ञेय वेदस्येति ॥२८॥ सि०। उक्तन्तु शब्दपूर्वत्वम् ॥२९॥ अन्येतगा शम्दपूत निलय प्रागुतमेव । आक्षेपः परमधुना परिहर्तव्यः । स इत्य निरस्पो॥२०॥ आख्या प्रवचनात् ॥३०॥ आख्या-काठमनित्या दिसाख्या तु प्राचनात्-प्र -प्रकृष्टाध्ययनानिमित्तेक- स्याख्येयस्य वेदस्य नित्योऽयुपपद्यते इत्यर्थ ॥ ३०॥ परन्तु श्रुतिसामान्यमात्रम् ॥३१॥ अनित्यस्यार्पस्याप्रनिद्धवात, यमरः प्रापाहगिरित्यादिश्रुनः नित्या- साधारण्यमेव सुबोध्यमिति ॥३१॥ ..

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रत्तिः ॥ . वनस्पतय: सपनासत 1 कृते वा विनियोगः स्यात् कर्मणः सम्बन्धात् ॥३२॥ इत्यादीना कृते-मत्र दिसो कर्मणि, विनियोगः-प्राशस्त्यतात्पर्यकतया 3. वय स्यात् । कुनः । कर्मणः - 'य एवं विद्वान् सवत्सरमुपयन्नि ' इत्यादे कनप्रतिपादकास्यस्य, सम्बन्धात्- सन्निधानात् , 'जडा अपने इस कर्मानुष्ठाय फलमरभन्त, किमु । विद्वासः' इति कर्मप्राशस्त्यतात्पर्य कल्पचित सुशकमेव एपमादीना वाक्यानानिति 'चोडनालक्षणोऽर्गे धनः' इति सुस्थिर. सिद्धानो महर्षे ॥३२॥ इति पूर्वमीमासामूत्रत्तो भारबोधिन्या प्रयनाध्यायस्य पादः ॥ श्रीः॥ प्रथमः अथ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। अर्थवादप्रामाण्याधिकरणम् ॥१॥ पूर्वपक्षः। आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्य- मतदर्थानां तस्मादनित्यमुच्यते ॥१॥ वेदप्रामाण्यम यायार्थ. । विधिप्रामाण्यमाद्यपादस्यार्थ । विध्यतिरिक्त- वेदभागप्रामाण्याय द्वितीयपादस्यारम्भ वाक्यैकदेशाक्षेपसहत्या अधिकरणम् । सूत्रार्थस्तु- आम्नायस्य-वेदस्य, क्रियार्थत्वात्-साध्यसाधनेतिक व्यतत्यंशत्रय. विशिष्टभावनास्यक्रिपासामान्यप्रतिपादयत्वपल्यात्, अतदानाम्-उक्त- साध्याचशस्याप्रतिपादकाना सिद्धार्थ बोधयाना पायु क्षेपिष्ठा देयने ' त्येवमादीनानादानाम नर्थयं-निष्प्रयोजन वम् अप्रामामिति । तस्मात्-तेपामप्र मादेतो ,अनित्यम्-अनियर प्रामाण्य- मुध्य-- प्रति गद्यते । अप्रामाण्यस्य वेदत्यापच्छेदेनासम्मऽपि प्रामाण्यापि क्रियायास्तदन्ययिनो वा -

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
w
.
तदवच्छेदेन न सम्भवतीति भावः ॥१॥
हेतुसामान्यमुक्त्वा हेतुविशेषानाह-
शास्त्रदृष्टविरोधाच्च ।।२।।
शास्त्रविरोधः, दृष्टविरोधः, शास्वनि विरोधच । तस्मादप्यप्रामाण्यम्।
'स्तेनं मनः अनृतवादिनी वाक् ' इत्यादौ ' नानृतं यदेत् इत्यादिशास्त्रण
विरोधः ।
तस्मादूम एवामर्दिया
या दर्शनार्चिः तस्मादचिरेवागर्नक्तं ददृशे न
धूमः' इत्यादौ दृष्टविरोधः । कोहि तद्वेद यदमुमिन् लोके अस्ति वा
नवे' त्यादौ । स्वर्गकामो यजेते' त्यादिशास्त्रदृष्टेन विरोधश्च ज्ञेयः ॥२॥
तथा फलाभावात् ॥३॥
'शोभतेऽस्य मुखम, य एवं वेद' इत्यादी अध्ययनफलस्य मुख-
शोभाया अनुपलब्धेरप्रामाण्यमिति ॥ ३
अन्यानर्थक्यात् ॥४॥
'पूर्णाहुत्या सर्वान्कामानवामोत ' इत्यादामन्येषामाग्निहोत्रादि-
कर्मणामानर्थस्पप्रसक्तेरप्रामाण्यम् ॥४॥
अभागिप्रतिषेधाच ॥५॥
न पृथिव्यामप्रियतव्यो नान्तरिक्ष न दिवि ' इत्यादी अभागिन:-
प्रतिषेधानहस्य--अप्रसक्तस्य अंतरिक्षचयनादेः प्रतिरोधात् अप्रामाण्यम् ।
पृथिवीचयनप्रतियधस्तु चयनप्रतिषेध एव । च शास्त्रविरुद
इत्यप्रामाण्यमेव ॥५॥
अनित्यसंयोगात् ॥६॥
'घबरः प्राचाहणिरकामयत' इत्यादायनित्यम्यार्थस्य संयोगात्-
प्रतिपादनात् अप्रामाण्यम् । प्रानिरस्तोऽपनिरसोग: पुनराक्षित: दैक-
देशस्योपोद्लफतयासमुचितोवेदितव्यः ॥६॥

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ . ॥ सिद्धान्तः॥ विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः॥७॥ विधीनाम्-विधेयार्यानाम्, स्तुत्यर्थेन-स्तुतिरूपार्थप्रतिपादकत्वन, विधिना- 'वायव्यं श्वेतमालमेन' इत्यादिविधिराश्येन सह, एकाक्यवाद, तेऽर्थवादाः धर्माधर्मयोः प्रमाणं स्युः । तेयो स्वातंत्र्येण धर्माधर्मप्रतिपादक- स्वाभायेऽपि विधिवाक्यार्थभूनशब्दमारनायां सहकारिस्वरूपति कर्तव्यतात्वेना- न्वयिस्तुत्युपस्थापकतया विधिवाक्यसहकारेण तत्र प्रामाण्यमुपपन्नमिति भावः॥11 तुल्यं च साम्प्रदायिकम् ॥८॥ साम्प्रदायिकम्-अविच्छिन्नगुरुशिष्यपरम्परालयसम्प्रदायसिद्धं स्या- ध्यायानध्ययनादेगुरुमुखादधिगमादिकम् , तुल्यं च-समानमेव । सपेरम्, तत्सा- मान्यादितरेषु तथात्वमिति,न्यायात्, सिद्धप्रामाण्यविधिसापर्येण हेतुना अर्थ. वादानां प्रामाण्यं सिध्यतीति बोध्यम् ॥ ८ ॥ अप्राप्ता चानुपपत्तिः, प्रयोगे हि विरोधः स्यात्, शब्दार्थस्त्वप्रयोगभूतस्तस्मादुपपद्येत ॥९॥ याऽनुपपत्तिरुक्ता-शास्त्रविरोधादिः, सा अमाता-न प्रामोतीत्यर्थः । हि यतस्तेयादीनों प्रयोगे उच्यमाने शास्त्रादिविरोधः स्यात् । शब्दार्यस्तु-स्तेन मनः इत्यादिशन्दनोऽभिमतार्थस्तु, अप्रयोगभूतः-नानुस्ठेयरूपः । अपि तु स्तुतिनिन्दान्यतररूप एव । तस्मात्तेयां प्रामाण्यमुपपपत इत्यर्थः ॥९॥ गुणवादस्तु ॥१०॥ वेतसशाखयाऽवकाभिधाग्नि विकर्षनी नि विधिः । 'आपो वै शान्ताः' इत्यर्थवादः । तत्र विधेयाधारभूतानानपां स्तवनेन विधेयातुनिरूपो गुगवाद एव ज्ञेयः । अभिजनसंस्तवेन अभिजातस्तुनेर्लोकप्रसिद्धत्वादिति भावः॥१०॥ . " - ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। . रूपात्मायात् ॥११॥ 'हिरण्यं हस्ते भवति, अथ गृह्णाति ' इति विविसनिहिते ' स्तेन मनः' इत्यर्थवादे मनसः प्रच्छन्नरूपतया स्तनसारूप्यात् गौण एक्स्लेनत्व- बादोऽवगन्तव्यो हिरण्यस्तुत्यर्थः । तथा अनृतवादिनी वागित्यत्रापि, पायात्- अनृतवादित्वबाहुल्यात्, भूमलिङ्गको गौणवाद एवेति ॥११॥ दूरभूयस्त्वात् ॥१२॥ ' अग्निज्योतिज्योतिरग्नि.स्वाहा' इति विधिस्तुत्यर्थः 'तस्मादूम एवामे- दिवा ददृशे नाार्चः' इत्याद्यर्थयादा दूरभूयस्त्वमभिप्रेत्य गौणयादो ज्ञेयः । तया च न दृष्टविरोध इत्यर्थः ॥१२॥ स्थ्यपराधात्कर्तुश्च पुत्रदर्शनात् ॥१३॥ प्रयरे प्रत्रीयमाणे ' देवाः पितर इनि चूयादि' ति विधिसन्निहिते प्रव- रानुमंत्रणस्तुत्यर्थे ' न चैतद्विद्मः' इत्यर्थवादे अज्ञानवचनं दुनित्वाभिप्रायकं द्रष्टव्यम् । तथा च गौणवादोऽयम् । दुहीनत्वञ्च स्यपराधात् -स्त्रियोऽरा- धेन चांचल्येन, कर्तुश्च-यागकर्तुः, पुत्रदर्शनात्- अब्राह्मगनिरूपितस्यापि पुत्रत्वस्य दर्शनात्-सम्भवात् , उपपद्यत इत्यभिसन्धिः ।।१३।। आकालिकेप्सा ॥१४॥ तदानीमेवोत्पद्यते यत्तदाकालिकं फलम् । तस्मिन् ईप्सा उत्कटेच्छा भवतीति सार्वजनीनम् । अतः 'को हि तद्वेद, यदमुस्मिन् लोके आति न या' इति वास्ये यदामुनिकस्य संदिग्धतया निन्दनं तत् नात्कालिकधूम- निर्गमापदृष्ट फलसूचकस्य ‘दिक्ष्वतीकाशान् करोनी' ति द्वारकरणविधेः स्तुन्ययं ज्ञेयम् ॥१४॥ विद्याप्रशंसा ॥१५॥ 'शोमतेऽस्य मुसम्, य एवं वेद ' इति वाक्ये मुखशोभारसफल-

·।। पूर्वमीमांसास्त्रवृतिः॥
हेतुत्वेन या विद्या तस्याः प्रशसा वेदितव्या । गर्गत्रिरात्रविधे सन्निधाराम्ना-
तत्वाद्धेतोः इत्यर्थ. ॥१५॥
सर्वत्वमाधिकारिकम् ॥१६॥
'पूर्णाहुति जुहोती' ति विधिसनि पानाम्नाते-पूर्णाहुत्या सर्वान्कामान-
वामोतीत्यर्थ दि श्रुन यासर्वत्व तदाधिकारिकम्-प्रकृतापेक्षम-प्रकृतक्रतुसाध्य.
फलगतयानत्वबोधकम् । अतो नेतर-ऋतूनामानर्धक्यमिति भाव ॥१६॥
फलस्य कर्मनिष्पत्तेस्तेपां लोकवत्
परिमाणतः फलविशेषः स्यात् ॥१७॥
यद्यप्यय फलविधि, तथापि फ 'स्य-स्वर्गादिफलस्य, कर्मनिष्पत्तेः-
कर्मभिरुत्पत्ते, तेषाम्--कर्मणाम, परिमाणत:-गुरुलघुतारतम्येन, फले
विशेषः-तारतम्य स्यात् -भवेदित्यर्थ । कुन । लोकवत्--पया लोके प्रस्थ
ब्राहि निष्फेण विक्रीय पुनर्निष्कान्नरेण ऋये परिमाणाधिक्य भवति । तद्-
दत्रापि ज्ञेयमिति भावः ॥१७॥
अन्त्ययोर्यथोक्तम् ॥१८॥
अभागिप्रतिषेधात् ' 'अनित्यसयोगात् ' इति सूत्रोक्तयोराक्षेप.
योर्ययोक्तम्-उत्तरीत्यैर, परिहारो बोध्यः । तथाहि-न पृथिव्यामित्याधर्य-
वादस्य ' हिरण्य निधाय चेतव्यम्' इति विधिशेषत्वात् तेनापेक्षिताहरण्य-
स्तावकत्वमिति विधिना त्वेकवाक्यत्वादिति सूत्रोक्त परिहारः प्रथमस्य ।
द्वितीयस्य तु प्रामाणिशब्दस्योभयसाधारणत्वेऽपि प्रवहणापत्यस्य बबरस्या-
प्रसिद्धत्वात् 'प्रकृष्टवहनशीलबबरधानयुक्तो वायुरकामयत' इत्यर्यस्यैष तस्यां
श्रुतौ विक्षणान्नानित्यसयोगप्रसक्तिरिति । परन्तु अतिसामान्यमात्र' मिति
सूत्रोक्त सोऽगन्तव्य इत्यर्थः ॥१८॥
हेतुवन्निगदाधिकरणम्
औदुम्बराधिकरणं वा ॥२॥

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १३ - विधिर्वा स्यादपूर्वत्वाद्वादमात्रं ह्यनर्थकम् ॥१९॥ अर्थवादसामान्ये स्तावकत्वाक्षेपसङ्गत्वेदमधिकरणम् । ' औदुम्बरो यूपो भवति ' इति विधिसन्निधावानातः ‘कार्या उदुम्बरः ऊर्ध्व पशवः ऊँजबास्मा ऊर्ज पशूनामोत्यूर्जोऽवरुध्यै । इति विधिवन्निगदोऽर्थयादः विधिर्वा स्यात्-फलविधिरेव भवितुमर्हति । हि-यस्मात् ऊोंऽयरुभ्याविति फलमवगम्यते । अपूर्ववात्-मानान्तरान धिगतबोधकत्यञ्च सम्भवति। वादमा- त्रम्-अर्थवाद एव चत्, प्रवृत्यजनकवेत्न अनर्थक-निष्फलं .तद्वाक्यमिति स्तुतौ रक्षणा । विधौ श्रुनिशब्द.' श्रुतिय लक्षणा: ज्यायसीति भावः॥१९॥ लोकवदिति चेत् ॥२०॥ स्तुतिरनर्यिका, न च शब्दनागपत इत्यत्राशङ्केयम् । यथा-लोके इयं गौः केतव्ये युक्ते प्रभूतक्षीरेयम् , स्त्र्यपत्या, अविनष्टप्रजेतिवाक्यस्य ऋयापेक्षितबहुक्षीरादिशन्दगम्यस्तुतिपरतया साफल्यं दृष्टम् , तथा वदेऽपि सार्थक्यं भविष्यतीति चेत् ॥ २० ॥ न पूर्वत्वात् ॥ २१॥ तस्याः पम्हिारोऽयम् । नैवं युक्तम् , कुतः ? पूर्ववाद-बहुक्षारत्वादे- रर्थस्य प्रत्यक्षागतत्वात् । अतोऽनुवादकस्य तस्यागया स्तुतिकल्पकत्वं तत्रोपपद्यते । येदे तु मानान्तराज्ञातपशुफरजनकत्वबोधकस्य विधियन्निगदस्य स्तुतिपरताकपनमयुक्तमिति भावः ॥ २१ ॥ सि०॥ उक्तं तु वाक्यशेपत्वम् ॥२२॥ त्वेकवाक्यस्मादित्यत्र सूपपादितम् । वाक्यशे- पत्वमेव उग्बो इत्सादेर्षिभिवन्निगदस्य युक्तम् । तस्य विधिवासम्भया- दिति भावः ॥ २२ ॥ विधिधानर्थकाकचित्तस्मात् स्तुतिः प्रतीयेत, तत्सामान्यादितरेयु तथात्वम् ॥२३॥ . उक्तम्-विधिना ·१४ । पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः ॥ . + . कवित्- ' अप्मु योनि अधः अप्सजो वेतसः ' इत्यादिषु, विधिः- असुयोरिच कर्तव्यः' इत्यादिविधिः, अनर्थकच-- नसम्मव- स्येर । तस्माद्वधरसम्मवादेतोः, स्तुतिः-प्रशंसा, प्रतायेत-गम्यत इत्यर्थः । वसामान्यात्-असम्भाविधिपत्येन सम्भवस्तुतिरूपस्नेन च तत्साहश्यात्, इतरेषु-उदाहत धिानिगदे पषि, तथात्वम्-स्तावकतया विधिवाक्यशेषाव युक्तमिति मार. ॥२३॥ प्रकरणे सम्भवन अपको न कल्प्येत्त, विध्यानर्थक्रां हि तं प्रति ॥२४॥ यो विदग्धः स नैर्ऋतः, योऽश्तः स रौद्रः, य. शृत. स दैवत , तस्मादविदहता श्रयितव्यः सदैवरत्वाय, ' इत्यत्र यो विदग्ध इत्यादेः, अविद- हता श्रपयितव्य इति विधे: शेषतया तत्स्तारकत्वम् । तदा प्रकरणे-सोये दर्शपूर्णमासप्रकरण एव, सम्भवन्-विदग्धादि सम्भवति । अनस्तस्यापक:- प्रकरणादन्यत्र निवेश , नकल्प्येत । नैर्ऋतादियागोदशेन विदग्धादिविधाने ते अपकर्मः स्यादेन । तया च प्रकरणवाध श्रुतिबाधोऽपि । हि यतस्तं प्रति- प्रकृतदर्शपूर्णमासयाग प्रति, निध्यानरयम्-विदाधादेनिधिर्न सम्भवत्येव, तस्य नितिदेवताकलामायादित्यर्यः ॥२४॥ विधौ च वाक्यभेदः स्यात् ॥२५॥ औदुम्बरो यूपो भाति । इत्यौदुम्बरताविधौ, उजोऽवरच्या इति फलविधौ च आश्रीयमाणे वाक्यभेदः स्यात् । स चायुक्त.। एकवाक्यत्याग- मादित्यर्थः । तस्माद्विधिलिगदा अर्थबाटा एरेति ॥२५॥ हेतुवन्निगदाधिकरणम् ॥२॥ पूजा हेतुर्वा स्यादर्थवत्त्वोपपत्तिभ्याम् ॥२६॥ प्रत्युदाहरणसङ्गत्येदमधिकरणम् । तया चापौनरुक्त्यम् । जुहोतीति विधिसन्निधायानात' 'तेन बन्न क्रियते ' इति हेतुपनिगदः, th - । शूर्पण ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः यादः। १५ अन्नकरणत्वस्य हेतुर्वा स्यात्-हेतुत्वबिधिरेव भवितुं योग्यः । कुतः ! अर्थवचोपपत्तिभ्याम्- शूो होमसाधनत्यबोधनरूपप्रयोजनवत्त्वात् , प्रणाड्या सम्भवाचत्यपः । फलञ्चात्र शूर्पादन्यस्य दीपिठरादेरपि अन्नकरणत्वेन होमसाधनतायाः सिद्धिः ॥२६॥ सि॥ स्तुतिस्तु शब्दपूर्ववादचोदना च तस्य॥२७॥ स्तुतिस्तु-स्तुत्यर्थक एवायं हेतुवन्निगदः, न हेतुत्वविधिपरः । कुतः! शब्दपूर्वत्वात्--शब्दः-विधिशब्दः, पूर्व यस्येनि व्युत्पत्या विधिशेषवं हेतू- क्रियते । स्तुत्यर्यत्वे तेन च स्तुत्यपेक्षा गम्यते, न हेत्वपेक्षा । अतस्तस्य- हेतुत्वस्य, अचोदना च-न विधिरित्यर्थः ॥२७॥ व्यर्थे स्तुतिरन्याय्येति चेत् ॥२८॥ आ. शू नानस्य साधकतमं करणम्, अतो व्यर्थे-स्तुत्यनहें तस्मिन् , स्तुतिः अन्याय्या-अयुक्ता इति चेत् ॥२८॥ अर्थस्तु विधिशेपत्वाद्यथा लोके ॥२९॥ आ. नि. स्तुत्यालम्बनार्यस्तु सम्भवत्येव । कुतः ! विधिशेषत्वात्-विध्यपेक्षि- तस्तुतिबोधनाय मानान्तरप्राप्तार्यानुवादकं तद्वाक्यमित्यर्थः । यथा लोके- निक- एवलपदपेक्षया देवदत्ते बलपच्छन्दो दृश्यते ' बलवान् देवदत्तो यज्ञदत्तादीन् प्रसहते ' इति, तथा-निकृष्टान्न करणात् दीपिठरादीनपेक्ष्यवाय सूर्य प्रकृ. टानकरणशब्दः, 'तेन घन क्रियते' इति । अतस्तदपेक्षया साधकतमत्वस्य सम्भवात् न स्तुत्पनई शूर्पम् । ततो नान्याच्या स्तुतिरिति भावः ।।२९॥ सिध्दान्ते युक्तिः। यदि च हेतुरवतिष्ठेत निर्देशात् सामान्यात् इति चेदव्यवस्था विधीनां स्यात् ॥३०॥ यययं हेतुविधिः स्यात् तदापि स शूर्प एव अवतिष्ठेल- स्थिरीभ- येत्- -नान्यत्र गच्छेदित्यर्थः । कुन: निर्देशान्-शूर्पस्या होमसाधनत्वेन निर्दे- .

·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ शात् । तेनेति प्रकृतपरामर्शिना तच्छम्देन तस्यै गधारयोपस्थापित वाच । अन्यथा वैय्यधिक साम्पत्योः, तच्चानानुनगपामिति । सामान्यादिति- प्रबलया टाश्रुया करणसामान्याभिधानात् अन्नकरणसमान्यस्यैर हेतुत्वमिति चेव, अव्यवस्था विधीनां स्यात् -नान्न केनचिन्न क्रियन इति, अपितु प्रणा- या समस्तैनर क्रियते । तथाचानरस्था, विधे अशक्यार्यविधान चंति मा तस्मात्-देतु रन्निगदा अपि स्तारका एति ॥३०॥ मन्त्रीलङ्गाधिकरणम् ॥४॥ पू०॥ तदर्थशास्त्रात् ॥३१॥ प्रसाक्षेपी सङ्गती । तस्य-मन्त्रस्य योऽर्थः तस्मिन्नेवायें तत्र शास्त्रं नियमयति । यया---' उरु प्रयस्व इति पुरोडाशं प्रययति' इत्यादि मन्त्रस्या- विवक्षितार्थत्वे तु तनियामक शास्त्रं व्ययं स्यात् । अतस्तासार्थक्पाय निव- क्षितार्थों मन्त्रः । उच्चारण त्वदृष्टार्थमेर । जात्यभिप्रायेणैकाचनम् ॥३१॥ वाक्यनियमात् ॥३२॥ नियतवर्णपदनमवाक्यानि मन्त्राः इति नियम. । तथैर पठ्यन्ते पाध्यन्ते चाविच्छिनसम्प्रदायत सम्प्रदायाभिमानिभिर्यागादिषु । तेषामर्थ. प्रत्यायनार्थत्वे तु स नियमोऽनर्यक, तद्विपर्ययेणाप्यर्थप्रतीते सम्भपात् । अतो नार्थप्रत्यायनार्या मन्त्रा ॥३२॥ बुद्धशास्त्रात् ॥३३॥ पाठात् बुद्ध-ज्ञातऽप्यर्थे तद्वोधको मन्त्रो भवति । अग्नीदनीन् विहर इत्यादिः । स बुद्धऽर्थे किं बोधयेत् । अतो नार्थप्रत्यायनास्ते इति ॥ ३३ ॥ आवद्यमानवचनात् ॥३४॥ यागादिसाधनभूनोऽर्थो मन्त्रै प्रकाशयिव्यः । चत्वारि शृङ्गखयोऽस्य न यज्ञे साधनमस्ति । तस्किम्प्रकाशये- मन्त्र ! अत.-असदर्थयोधनादविवक्षितार्थास्ते इति ॥३४॥ पादा., इत्यादिमन्त्रप्रकाशितोऽर्थ:

·प्रथमाध्यायस्य,द्वितीयः पादः। १७ अचेतनेऽर्थवन्धनात् ॥३५॥ ओषधे त्रायलैनम् ।' शृणोत प्रावाणः' इत्यादयो मन्त्रा अचेतनं सम्बुध्य पशुत्राणार्थ प्रतिपादयन्ति । न चेदं शक्यम् । अतोऽप्यवि. चक्षितार्या इति ॥३५॥ अर्थविप्रतिषेधात् ॥३६॥ । अदितिौरदितिरन्तरिक्षम् । ' एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्ये, असङ्ख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्याम् ' इत्यादिमन्त्रा मियो विरुद्धमर्थ बोधयन्ति । अतो-विरुद्धार्थबोधनात् नार्थे तात्पर्य तेपामिनि ॥३६॥ स्वाध्यायवदवचनात् ॥३७॥ अध्ययनकाले काचन अवहन्तिं कुरुते । माणवकस्तु वेदम्-अब- हन्तिमन्त्रमभ्यस्यति, न तदर्थम् । अतः स्वाध्यायवत्तदर्थस्यानभ्यासात् नार्थ- प्रत्यायनार्थ मन्त्रा इस्य वधेयम् ॥३७॥ अविज्ञेयात् ॥३८॥ 'सृण्येव जरी तुर्फरीतू ' इत्यादिमन्त्राणामों ज्ञातुं सर्वथा अशक्य एव । अतोऽज्ञावार्थकत्वात् अविवक्षितार्था मन्त्रा इति सिध्यति ॥३८॥ अनित्यसंयोगान्मन्त्रानर्थक्यम् ॥३९॥ कि ते कृण्वन्ति कोकटेषु गावः, नाशिरं दुन्हे न तपान्त धर्मम् । आ नो भर प्रमझदस्य वेदो नैचाशाख मघान् रन्धया नः '(ऋ०३।३।२१॥) अस्य ऋपिणा विश्वमित्रेगेन्द्रः प्रार्थितः । तत्र कीकटा जनपदाः, प्रम- जदो राजा, नेचाशाख नगरम् । इत्यायनिवार्थप्रतिपादनात् तत्प्राट् नाs. सौदयं मन्त्र इति गम्यते । अतोऽनित्यमयोगमूलफमन्त्रानपक्यप्रसक्त्यपेक्षया वरमविवक्षितार्थत्वं पाम् । तस्मादतस्तदर्थशास्त्रादिभिः कारणैः अवियशि- सार्या नार्पप्रत्सायनायी मन्नाः, किन्तूचारणमात्रेग यागस्योपकुर्वन्तीत्पेय अपघम् ।।१६-इति पूर्णपक्ष।

·१८
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवत्तिः।।
.
11
॥ सिध्दान्तः॥
अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः ॥४०॥
वाक्यस्य अर्थ, लोके वेदे च अविशिष्टः-समान एव । यथा -
लोके अर्थप्रत्यायनं चास्यस्य दृष्टं प्रयोजनम्, तथा येदेऽपि तस्य दृष्टमर्य-
प्रत्यायनमेव प्रयोजनम् । दृष्टे सम्भवति अटकपनमन्पायमिति ॥४०॥
गुणार्थेन पुनः श्रुतिः ॥४१॥
यच- तदर्थशास्त्रात् इत्पनन अन्यादानरूपेऽर्थे मन्त्रस्य
लिङ्गादेव प्राप्त्वा पुन. ' ताञ्चनुभिरभिमादत्ते' इति पुनः शास्त्रमनुपपन्नमि-
त्युक्त, तन । लिङ्गादिकल्पेन मन्नप्राप्तौ चतुमिरिति चतुःसयारूपगुण-
विधानार्या पुन, श्रुतिः इत्यदोष ५४१॥
परिसख्या ॥४२॥
इमामगृभ्यन् रशनामृतस्य ' इति लिङ्गन रशनाऽऽदाने मन्त्रस्य
प्रासौ ' इत्यश्वाभिधानीमादल' इति पुनर्विधानम् , गर्दभाशनातो मन्त्रस्य
परिसङ्ख्यार्थमगन्तव्यमिति ॥ ४२ ॥
अर्थवादो वा ।। ४३ ॥
'उरु प्रथा उरु प्रथस्' इति रिङ्गेन पुरोडाशप्रथमें प्रातस्य मन्त्रात्य
'इति पुरोडाशे प्रथयती "नि पुनधिानम्, नत् 'यज्ञपनिमेव प्रजया पशुभिः
प्रथयती' ति प्रश्नस्तुत्यर्थ ज्ञेयम् ॥४३॥
अविरुद्धं परम् ॥४४॥
परम्-यन्मन्पु पदादानानियतकान मानम् , तंतरामर्थप्रत्यायनार्थ वेऽधि
नियमादृष्ट कल्पनाया आविरुद्धम् । योऽसि नियमानाऽऽपिसी।
त्यागो दोपक्ष 1 स च सिद्धने नेति विष ॥४॥
सम्प्रेषे कर्मगर्हानुपालम्भः संस्कारत्वात् ॥४५॥

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । - - सम्प्रैपे अग्नीदग्नीन् विहर ' इत्यादौ बुद्धबोधनरूपस्य मन्त्र- कार्यस्य गर्दा-गर्हणम् , अनुपालम्भः-नदटूपणम् । कुतः ? संस्कारत्वात्- बुद्धस्यापि पुनर्मत्रेण बोधनम् आग्नीध्र सस्कार समुत्पादयति, प्रोक्षणा- दिवदिति ॥४५॥ अभिधानऽर्थवादः ॥४६॥ अभिधाने-' चत्वारि शृङ्ग त्रयोऽस्य पादाः ' इत्यादिमन्त्रे अविद्यमानार्थाभिधानमित्याशङ्कायाम् , स अर्थवाद:-अर्थवादयत् गौण्या वृत्त्या देवतादेः स्तुतिरिवागन्तव्यम् । एपम - ओषधे वायखनम् , शृगौत प्रागणः इत्यादारचेनने चैतन्यमागंप्य अचेतनस्य स्तुतिरिति ज्ञेयम् ॥४६॥ गुणादविप्रतिषेधः स्यात् ॥४७॥ ' अदितिौरदितिर रिक्ष ' नित्यत्र गुणात्-गुणवृत्या स्तुतिपरत्वान विप्रतिषेधः-न विरोधः । यथा-त्वमेव माता पिता त्वमेयेति, तथा-एकरुद्र- दैवये एको रुद्रः, शतरुद्रदैलये शा रद्रा इत्यपिरोय ॥ ४७ ॥ विद्यावंचनमसंयोगात् ॥४८॥ अध्ययनसमये विधाया.-अर्थज्ञानस्य, अवचनम् - अनभ्यासः, असं- योगात्- अभ्यासरू संयोग विनापि तम्य मौलभ्य र । दुर्घहत्यात्तु अक्षरा- भ्यास इति भारः ॥ ४८ ॥ सतः परमविज्ञानम् ॥४९॥ 'स्पेन जरी तुरत्या सतः- विद्यमानस्याप्यर्थम्य, प्रमादादिनाऽनयोधः । तदाधारग व्याकर गनिरुक्तादिना भाष्यादिना च कार्यम् ॥४९॥ उक्तश्थानित्यसंयोगः ॥५०॥ किते कृण्पन्ति कोयोटेपु गाय. , इत्यादिनन् यः अनित्यसंयोग आशक्षितः सः परन्तु युतिमानापम नम् इत्यत्र उक्त:-कारित त्यय ॥१०॥ " .

·२० ॥ पूर्वमीमांसापत्रवृत्तिः।। । . इत्यं मन्त्राणां विवक्षितार्थत्वे उपन्यस्तं बाधजाकत क्रमशो निराकृत्य तेपामर्थप्रत्यायनार्थवे साधकान्याह- लिङ्गोपदेशश्च तदर्थवत् ॥५१॥ 'आग्नेय्या आग्नीध्रनुपतिष्टो' इत्यत्र ' अग्ने नय सुपथा राये अस्मानित्यानिमन्त्रम्य अग्निदेवताप्रसाशकत्वालिन उपस्थानोपदेशः तदर्थ- वद- सन्मन्त्रारम् अर्थवत्-अर्थप्रत्यायकमेव, न केवलमुच्चारणामिति ज्ञापयति । साऽम्य देवतेति शासनात् आग्ने पेतिदेवतातदितः । स च प्राधान्येन तस्याः प्रमाश नेनैव सूपपन्न इति भाव. ॥५१॥ ऊहः ॥५२॥ उहदर्शनमपि मन्त्रवाक्यमर्थप्रत्यायनामिति झापयति । तथा हि- 'अन्वेनं माता मन्यतामनुपितेत्यय प्रकृतियागे पशुविशेषको मन्त्र । तत्र ब्राह्मणवास्यमेरम्-- 'न माता वर्धते न पिता ' इति । प्रत्यक्षञ्च, कौमार- यौवनस्थानित पितराविति । अतस्तन्मन्त्रीयमातृपितृशन्दयोः द्विवचन- बहुवचनान्तयेन प्रयोगरूपा शब्दस्य वृद्धिः पश्चाधिक्येन भवतीति तस्यार्थ । पश्चाधिक्ये तु 'अन्वेनो माता मन्यतामन्नान माना मन्यतामित्यादिरूप हो माया । स च ऊगे मन्त्रस्य अर्थप्रत्यायनार्थत्यमन्तरेण नोपपद्यते । द्वारा- कारप्रयुक्त अन्पयाभावे हि ऊह इति भाव ॥ ५२ ॥ विधिशब्दाश्च ॥५३॥ शत हिमाः । 'गने वर्षाणि जीन्याएम् । इत्यादयो मन्त्रगत- हिवाशब्दबस्मानरूपा मिविशब्दा अपि मन्त्राणामर्थप्रत्यायनाने एव सम्यगुपग्यन्ते । एतावन-विवक्षिनार्थ प्रयोगसमतार्थस्मृतिहेतबो मन्त्रा इत्युकरक्षगर शिने धर्फ तेका प्रामाण्यमिति सिद्धम् ॥५३॥ इति भीमासासूत्रवृत्तौ भाग्बोधिन्या प्रथमाध्यायस्य द्वितीय.

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। उक्तस्य स्मृतिप्रामाण्याधिकरणम् ॥ १॥ 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' इत्युक्तलक्षणे धर्म विध्यर्थवाद- मन्त्रात्मनो वेदस्य प्रामाण्यमभिहितम् । इदानीं स्मृति- शिष्टाचारयोः प्रामाण्यं वक्तव्यम् । तत्र- ॥ पूर्वपक्षः ॥ धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यात् ।।१।। धर्मस्य शब्दमूलत्वात् वेदप्रमाणकत्वात्, तच्छून्यम- प्रमाणं स्यात् -धर्मे प्रमाणं न भवतीत्यर्थः ॥१॥ ॥ सिध्दान्तः॥ अपि वा कर्तृसामान्यात् प्रमाणमनुमानं स्यात् ।।२।। अपि वति पूर्वपक्षनिरासार्थः । कर्वसामान्यात्-स्मृत्यनुष्ठानफस्यात्, बैदमूलकमनुमान-स्मरणं प्रमाणं स्यात् । धर्मयुध्दपा येदोक्तकर्मकर्तृणां मनुयाज्ञवल्यामृतिशिष्टानां स्मृतयः धर्मे प्रमाण भयेयुरेयेति भायः ॥२॥ श्रुतिपारल्याधिकरणम् ॥२॥ विरोधे वनपेक्षं स्यात् असति हनुमानम् ॥३॥ प्रत्यक्षचतिविरोधे सनि तदनुमानाप्रमाणे स्यादेव । विरोधे असति हि येदमूलकपकमनुमानं प्रवन ॥३॥ दृष्टान्यमूलस्मृत्यप्रामाण्याधिकरणम् ||२|| ॥ हेतुदर्शनाच ॥४॥ .युतिरोिधाभामेऽपि परिक्रोनेषु निक्षु 'लोमदर्शनात् सन्मूलेपम्- सन नामाऽयगंदात 'नि स्मृमिनि मोडेमुटसनादेशाप्रमा ·૨૨ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ . सेत्यर्थः । अथवा, वेदविद्वेपिपरिग्रहस्यैव दर्शनात्, वैदिकमन्वादिशिष्टपरिप्र- हादर्शनाच शाक्यादिस्मृतयो न धर्म प्रमाणमिति सूत्रार्य ॥४॥ पदार्थप्राबल्याधिकरणम् ॥४॥ शिष्टाकोपेविरुद्धमिति चेन्न, शास्त्रपरिमाणत्वात् ५।६ 'वेद कृपा येदि कगेती' त्यादिश्रुतिरिहिताना येददिकरणरूपाणां पदार्थानाम् अकोपे-अविरोधे, अविरुद्धं 'क्षुन आचामेत् ' इति स्मृतिवचनं प्रमाणमेव । अतस्तद्विहितमाचमनं वेदवेदिकरणम ये क्षुनिमित्त सति कार्यमिति चेन्ना शास्त्रपरिमाणत्वात्-शास्त्रेग कमयोधकत्वात् श्रुत्पादिना अधिगतं यत् कालाव्यपधानरूपं परिमाणं तत्त्वात् । तथा च, श्रौतक्रमबाधप्रसक्तेः उक्तस्म- तिवचनमप्रमाणमिति पूर्वपक्षः ॥५॥६॥ || सिध्दान्तः ॥ अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् ॥७॥ अपि वेति पक्षव्यावृत्ति. । कारणाग्रहणे-अप्रामाण्यकारणस्थादर्शने, प्रयुक्तानि-स्मृतिविहितानि आचमनादीनि, पदार्थरूपतया तद्धर्मभूतक्रमा- पेक्षया प्रबलानीति प्रतीयेरन्-ज्ञायेरन् , पिपश्चिदिति शेषः ॥७॥ शास्त्रप्रसिद्धपदार्थप्रारल्याधिकरणम् ॥ ५ ॥ तेष्वदर्शनाद्विरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात् ॥८॥ आर्यानार्यनयाराहादिशब्दव्यवहारेषु समा विप्रतिपत्ति:-तुल्या - शक्तिवृत्तेरवगतिः स्यात् । कुनः ! तेषु व्यवहारेषु विरोधस्य-एकतरबाधकस्य 'प्रबलदुर्वज्ञवादेरदर्शनात् ॥८॥ शास्त्रस्था वा तनिमित्तत्वात् ॥९॥ चा इति पक्षव्यावृत्तिः । शास्त्रानुमारिणामार्याणा या शास्त्रीया प्रति. पत्तिः, सा प्रबला । धर्मज्ञानस्य तत्प्रयुक्तत्वादिति भार. ॥९॥ म्लेच्छप्रसिद्धार्थप्रामाण्याधिकरणम् ।।६।। . , ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। २३ , चोदितं तु प्रतीयेत अविरोधात् प्रमाणेन ॥१०॥ यत्र, पिक-नेम-सन-तामरसादिशब्देप, आर्याणा न कचिथै प्रयोगः, तत्र-अनार्यव्याहृत कोकिल-अर्थ-शतच्छिददारुपात्र-कमलमित्या. दिपदार्थस्वरूप क्रमशः प्रत्येतव्यम् । प्रबलेन प्रमाणेनाविरोधात् --विरोधा. मानादित्यर्थः ॥१०॥ कल्पसूत्राणामस्वतः प्रामाण्याधिकरणम् ॥७॥ प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ॥११॥ चौधायनादिकल्पमत्र प्रयोगशास्त्रम्-प्रयोगस्य धर्मानुष्ठानस्य साक्षा- द्विधायकमिति वेदमूल्वेन प्रामाण्यमित्युक्तो गौरवात् वेदवत्स्वतःप्रामाण्यमे र तस्पति चत् न ॥११॥ असनियमात् ॥१२॥ प्रागसतामेव तेषा नियमाव-निवन्धनात् , व्यक्त तत्र पौरुषेयत्वमिति वेदपदपौरुषेयत्वकल्पनायाः साघरमूलाया असम्भर एर ।। १२ ।। अवाक्यशेपत्वाच ॥१३॥ वेदवद्वाक्यशेपरूपार्थवादादेः कल्पसूत्रादिष्यदर्शनादपि न तेपा वेदव. स्वितःप्रामाण्यमित्यर्थः ॥ १३॥ सर्वत्र च प्रयोगात्सन्निधानशास्त्राच्च ॥१४॥ सर्वत्र - येदविरुदेऽप्यर्थ, तः स्वाक्यस्य प्रयुक्तत्वात सनिहितस्य- प्रत्यक्षस्य वेदवाक्यात्मकशास्त्रस्य सत्पादपि न कल्यसूत्रादीनां स्वतःप्रामा. ध्यमिति भावः ॥१४॥ होलाकाधिकरणम् । सामान्यतिफलनाधिकरणं वा ॥८॥ अनुमानव्यवस्थानात्तत्संयुक्तं प्रमाणं स्यात् ॥१५॥ स्म्दाना गानुकम्प स्मृतिपिशास्त्र आच रस्य च शिपा. कलायत् दिनार , नया समान ध्रुव यम दर- भ्यासिनो स्वादिति भारः ||१५||

·२५०
। पूर्वमीमांसास्वचिः॥
अपित्वा सर्वधर्म स्यात:सन्न्यायत्वाद्विधानस्य।१६।।
तत्वस्मृत्याऽऽचरागताऽर्थः सपा धर्म: स्यात् । तत्तन्मूलक ध्रुति.
प्रमाणस्य सर्वधर्मनाग्राहकन्यायत्वात् । विशिष्टावनाहरूप्रमाणाभावे सर्वधर्भवम् ,
इति युक्तो न्याय इति भावः ॥१६॥
दर्शनाद्विनियोगः स्यात् ॥१७॥
शिखाकल्यादिषु तु 'मुण्डा भूगर ' इत्यादिश्चनदर्शनात् भूमादिरू.
पाधिकारिविशेषान्त्रयो भोदित्यर्थ ॥१७॥
लिङ्गाभावाच नित्यस्य ॥१८॥
शुक्ला होता' इत्यादिवत् तत्त कर्मनियतस्य कस्यचिदपि
लिहत्य स्वरूपस्यामानान्न व्यस्थित होगायीनामा , अपि तु सर्वधर्म-
स्वनि ॥१८॥
आख्या हि देशसंयोगात् ॥१९॥
पाच्यादिसमाख्या हि प्राच्या भर ॥ इत्यादिरीत्या नशासम्र.
निमित्तिका । तया च- तदश विहायान्यनागरपि तद्देशवाभिनागेन होलापा-
प्राच्या होलाका कुर्मुः' इति श्रु िकयने तु त्यतप्रादे
शेषु प्राध्यपदयाच्यवासम्भर त् सा रिनुपना स्यानित्यर्थ. ॥१९॥
न स्यादेशान्तरेविति चेत् ॥२०॥
तत्तद्देश रिहायान्यागतयु प्राच्यादिव्यरहारो न भवेत् । अत -प्रा.
वादिजातिनिमित्तम तयाहारस्य नि चेत् ॥ २० ॥
स्याद्योगाच्या हि माथुरवत् ।।२१।।
यथा-मथुगया सन् मथुराया निर्गच मयुगडयाग व इत्यभि.
धीयते, तथा प्राचीन आगर. प्राध्य इति यौगियीय समना। न जाति-
• दयः क्रियन्ते ।
1
निमिता । जातिकसकाभाादित्यर्थ ॥२१॥

·। प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। २५ कर्मधर्मों वा प्रवणवत् ॥२२॥ 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत' इत्यादिवत् कर्मधर्म:-कौन- मेर स्यात् होलाकादिकमिति चन्न ॥२२॥ तुल्यन्तु कर्तृधर्मेण ॥२३॥ कर्मधर्मतयोक्तो देशविगेषः कर्तृधर्मेग-प्राच्यवादिना तुल्य एव । प्राची परित्यज्य उदीचीमागतैरपि होलाकादिकमनुष्ठीयने । अतस्तथा श्रुनि- कपनं न सम्भवतीति ज्ञेयम् ॥२३॥ साधुपदप्रयुक्त्यधिकरणम् ।।९।। प्रयोगोत्पत्यशास्त्रत्वाच्छब्देपुन व्यवस्था स्यात्॥२४ साधुशन्दप्रयोगे तसाधुत्ते च ध्याकरणस्य अनियामकत्वात् गोगाव्यादिशब्देषु तेपा प्रयोगे च साध्वमायुविभागा न स्यात् । तत्र व्याकरण न प्रमाणमिति भावः ॥२४॥ शब्द प्रयत्ननिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम् ॥२५॥ आत्मा बुद्धया समेत्यार्थान् मनो युक्ते विवक्षया । मनः कायानिमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारूतस्तूरसि चरन् मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥ (पा० शि०) इत्यादिशास्त्रात् कण्ठनाल्लादिमिशिष्टप्रयत्नेन शन्दनिष्पत्तेर्दर्शनात् मायादिशब्दकाना करणापाटयादिप्रयुक्तापभ्रंशात्मयतापराधभागित्यङ्गम्यते । तस्तेषामसाधुत्वम्, गगदिशदानात साधुत्वम । ' साधर एव प्रयोक्तव्या ब्राह्मणेन, नासाधयः ' इति मासाधुसन्मज्ञापकात् प्रमाणं व्याकरणं तप्रेति बोध्यम् ॥२५॥ अन्यायशानेकशब्दत्वम् ॥ २६ ॥ गोशदात् गाव्यादिशन्दोऽपि याचक इत्युक्ती सदुगारतः शन्दः सादपं गमती' नि नियमात् एकरपास्याने यादवाष्पयमन्याय्यं-न्याय. ।

·॥ पूर्वमीमांसास्त्रशतिः॥ मिनं प्रसज्येत । हस्तादिषु करायनेकशब्दवाच्यत्यम् अनाद्याभियुक्तोपदेशात् स्वीकार्य भवति इति ज्ञेयम् ॥२६॥ तत्र तत्त्वमभियोगविशेषात्स्यात् ॥२७॥ गादिशब्देषु साधुत्वमितरेष्यपन्नष्टव च व्याकरणप्रणेतृणां पाणिनि- पतञ्जलिकात्यायनप्रभृतीना शिष्टानां सूत्रादिरूपोपदेशादरगन्तु शस्य स्यात् ॥२७॥ तदशक्तिश्च तदनुरूपत्वात् ॥२८॥ गान्यादिशब्दानामाचरव तु वाचकगवादिशब्दानुरूपत्वाइज्ञेयम् । कर्यचिद्वर्णसाजात्येन गवादिशब्दोपस्थापकतयैवार्थबोधोपपत्तेर्न गाव्यादि- शब्दाना वाचस्त्वमिति भान. ॥२८॥ • एकदेशत्वाच्च विभक्तिव्यत्यये स्यात् ॥२९॥ यथा--अश्मरागम्लामीति विभक्तिव्यत्ययेऽपि अश्मकशब्दैकदेशे उपलब्धे अमझेभ्य इति शब्द पर्यते, त्त अर्थ चोपलभ्यते, तया-गाव्या- येकदेशदर्शनात् गोशब्दस्मरणम् । तत सास्लादिमतोऽर्थस्यावतिरिति भावः ॥२९॥ लोकवेदयोः शन्दाक्याधिकरणम् ॥१०॥ प्रयोगचोदनाभावादकत्वमविभागात् ॥३०॥ 'अग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम', यजेत स्वर्गकाम. ' इत्यादियागहोम- कर्मप्रयोगेषु 'दभेन्द्रियकामस्य जुहुयात् , बीहीन् प्रोक्षति, ब्रोहीनवहन्ति, कारीया वृष्टि कामो यनेत, नस्य ह द्वादशशत गावो दक्षिणा, गा दद्यात् । उद्भिदा यजेत पशुकाम ' एपमादीना चोदनाना सझावात ' त एवामी गवादयः शब्दा येऽस्मामिलेके दृष्टा , इनि प्रत्यभिज्ञया वैदिकगवादिशन्दैः मह लौकिकगादिशब्दानाम् अभिन्नत्वम्-एकत्व स्यात् । मिनरे तु वैदिक- शब्दासम्बन्धम्य दुईयत्वात् चोदनानां निरर्थक वनसत्या तासा सद्भाव एवं ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। . नोपपद्यत । अबाधितप्रत्यभिज्ञापि निर्दिष्टा अनुरपन्ना भवेत् । अप्रसिद्धयूपा. दिशब्दाना शक्तिग्रहस्तु प्रसिद्धार्थकशब्दसान्निध्यात्स्यादेवेति ॥३०॥ आकृत्यधिकरणम् ॥ ११॥ ॥ पूर्वपक्षः ॥ अद्रव्यशब्दत्वात् ॥ ३१॥ गवादिशब्दानां जातिवाचकत्ये तु द्रव्ययाचकशब्दत्वाभावात् तस्य दद्वादशशतं गावो दक्षिणा' तथा - 'पड् देया द्वादश देयाश्चतुर्विशतिर्दया । इत्यादेरनुपपत्तिः । न हि गातौ सङ्ख्याधन्वयो घटते । अतो व्यक्तिः पदार्पः, न जातिः ॥३॥ अन्यदर्शनाच॥ ३२॥ यधुपाकृतः पशुः पलायेत अन्य ताणं तद्वयसं पशुमुपाकुर्यात् ' इत्यत्रान्यपशूपाकरणदर्शनात् • जातेः शब्दार्थत्वे तस्या एकात्वेनान्यत्य- सम्भवात् न जातिः पदार्थः, अपि तु व्यक्तिरेवेति ॥ ३२ ॥ ॥ सिध्दान्तः॥ आकृतिस्तु क्रियार्थत्वात् ॥३३॥ स्पेनचितं चिन्यात ' इत्यादौ चयनक्रिपया इयनाSSPार. सम्पा- दयितुं शक्यः । व्यक्तिमत्वशाक्यैव । अत.-सचयनादिक्रियायाः समन्वयार्थ टायाध नातिरेय शन्दार्थः, न व्यक्तिः । विञ्च, ' सोमाभाये पूतिकामभि- पृश्यात् 'तवर्णद्वयसमुकुयादिति वेदे टोके च आसिया--रेण न्यको शन्दप्रयोगो न श्यते । अतोऽप्याकृतिरेय शब्दार्थ. । त्या व्यक्तिल- क्षयितुं शक्येति न पाप्यनुपरतिरिति भारः ॥३॥ न क्रिया स्यादिति चेदयन्तरे विधानं न द्रव्यमिति चेत् (शा) ॥३४॥ पदुकं, प्रोक्षगादिसप. शि.या गात। न २५.८, ९वं मारेप. वाद- ·२८ ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ॥ -- - नेकानुगतत्वाच अन्यावासम्भन अन्य पशुमुगकुर्यादित्यनुपपनम् । तथा, पडू देया द्वादश देय ' इत्यादो सङ्ख्यायन्यययोग्य द्रव्य व्यक्तिर्न प्रती- येत । जातिस्त्वयोग्या पडादिसपाययस्येति ॥३४॥ तदर्थत्वात्प्रयोगस्याविभागः ॥३५॥ वीहीन प्रोक्षति । अन्यमुपाकुर्यात् । षड् देया । एवमादिप्रयोगस्य तदर्थत्वात्-ल -लक्षणया व्यक्तिरूपार्थपरत्वात . अविभागः- जातिशक्तिवादमतो . नत्यर्थ ॥३५॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भाववाधिन्या प्रथमाध्यायस्य तृतीय पाद ॥ अथ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ उद्धिदादिशब्दानां यागनामताधिकरणम् ॥१॥ उक्तं समानायैदमर्थ्य, तस्मात् सर्व तदर्थ स्यात् ॥१॥ समानायस्य-दस्य, ऐदमर्य-क्रियान्वितखार्थबोधकत्वम् , तद्भः ताना कियार्थेन समानाय (११११२५) इत्यत्रोक्तम् । तस्मात्-सर्वे । उद्भिदा यजेत, सोमेन यतेत्यादि उद्भिदादिपदजात तदर्थ-क्रियान्वित- स्वार्थबोधक सदेव प्रमाण स्यात, गुणविधायकवेनेसभिसन्धि ॥१॥ अपि वा नामधेयं स्यात् यदुत्पत्तावपूर्वम. विधायकत्वात् ।।२।। यत्, उद्विदा यजनेलादिषु विधिवाक्येषु अर्थान्नररूद्धमिति नार• तम् उद्भिदादिपर तनामध्यमर स्यात् । अविधायकत्वात्-उद्भिनामा योगेनेति सामानाधिकरम्पेनान्वये विधायकत्ताभावात् । गुगनिधौ उद्भिदतेति मत्पर्यो लक्ष्य. । लक्षणा च दोष. ] 'नधिौ पर शब्दार्थ । इति नियमाद । अतो-यागनामेति मिदम् ॥

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। . . चित्रादिशब्दानां यागनामताधिकरणम् ॥२॥ यस्सिन गुणोपदेशः प्रधानतोऽभिसम्बन्धः ॥३॥ यस्मिन् : चित्रया यजेत पशुकाम: ' इत्यादिवाक्यस्थगुणरूढत्वे- नावधृतचित्रादिपदे गुणविधिर्नामधेयं वेति संशयः सम्भवति । तद्वाक्ये वापरो गुणोपदेशः श्रूयते । तादृशस्य चित्रादिपदस्य प्रधानकर्मणा सह अभि- सम्बन्धस्तकमनामधेयत्वेन वोध्यः । अन्यथा, वाक्यभेदप्रसङ्ग इत्यर्यः ॥३॥ आग्निहोत्रादिशब्दानां यागनामताधिकरणम् ॥२॥ ॥ तत्प्रख्यन्यायः॥ तत्प्रख्यञ्चान्यशास्त्रम् ॥४॥ तस्य-विधिस्सिनाग्निदेवतारूपगुणस्य क्षरणसमर्थधूतादेव्यस्य च, प्रख्यापकम् , अन्यम् ' अग्निोतिज्योतिराग्निस्स्वाहा। चतुर्ग्रहीत या एत- दभूत' इति शास्त्रं विद्यते । अतो- अग्निहोत्रं जुहोति' 'आधारमाघारयती' त्यत्र न गुणविधिः । अपि तु कर्मनामनीत्यर्थः ॥४॥ श्येनादिशब्दानां यागनामत्वाधिकरणम् ॥४॥ ॥ तद्यपदेशन्यायः ॥ तद्यपदेशं च ॥५॥ तस्य-विधिरिसतइयेनादणुगस्य, व्यपदेशम्-उपमानोपमेयभावनिर्देश- शास्त्रं - यथा वै श्येनो निपस्यादते एवमयं द्विषतं भ्रातृव्यमादत्ते' इति यत्र विद्यते तत्र- ' श्येने नाभिचरन् यतैत्यादावपि श्येनादिपदं नामधेयमेव । अन्यथा, उपमानोपमेयन्यानुपपत्तिरिति भावः ॥५॥ वाजपेयादिशब्दाना यागनामधेयताधिकरणम् ।।५।। नामधेये गुणश्रुतेः स्याद्विधानमिति चेत् ॥६॥ । बाजपेयेन स्वाराज्यकामी यत । इत्यत्र यागनामत्वेनाभिमते वाजपेयपदे वाजम् -अनं तच पेयं ययामादिरसं पत्रेति न्युरपाया अन- गुणस्य श्रयणात् विधानमा स्यात् इति चैत १६॥ -

·। पूर्वमीमांसास्त्रातः॥
तुल्यत्वात्क्रिययोर्न ॥७॥
दर्शपूर्णमासेप्टिवाजपेयक्रिययोरन्नद्रव्यकतया तुल्यत्वप्रसङ्ग । तथा च-
अन्नद्रव्यमूल फसादृश्यस्य ज्यायस्त्वात् दर्शपूर्णमासविध्यन्तप्राप्तौ 'सप्तदशदीक्षो
वाजरेयः, सप्तदशोपसत्को वाजपेय,' इति सोमयागीयविध्यन्तानुगदलित
दर्शनमनुपपन्न स्यात् । अतो--गुणविधानमिति वचो न युक्तम् ॥णा
ऐकशव्ये परार्थवत् ॥८॥
एकस्मिन्नेव-लिड्प्रत्ययान्तयजेतेति पदे साध्यत्वेन साधनत्वेन च
फलगुणामयान्वयस्वीकारे यागेन स्वाराज्यमिति यथा स्वार्यरत् , तथा वाजेपेयेन
यागमिति परार्थवच्च तद्वाक्यं स्यात् । तथा च वाक्यमेदो दोषः । एवम्--
उद्देश्यत्वानुनावत्वमुख्यस्योपादेयत्त विधेयत्वगुणवेति परस्परविरद्धत्रिकद्वया-
पत्तिश्च प्रामोति । अतो-न वाजपेयेनेति गुणविधिः । अपि तु यागनामवेति
सिद्धान्तः ॥८॥
आग्नेयादीनाम् अनामताधिकरणम् ॥६॥
तद् गुणास्तु विधीयेरन् अविभागात्
विधानार्थे न चेदन्येन शिष्टाः ॥९॥
यदाग्नेयोऽयाकपालोऽमावास्याञ्च पौर्णिमास्याञ्चायुतो भवती'
त्यादिवाक्येषु तत्प्रथानं-यागादिकर्न, अन्यादिगुणाथ विधीपरन् । कुतः !
'विधानार्थे-तत्तद्गुणविशिष्टतत्तत्प्रधानभूते विधेये कर्मणि, विधेयभेदप्रयुक्त.
वाक्यभेदस्य अभावात् । विशिष्टस्य एकत्वत् हेतो.। अन्येन-वाक्यान्तरेण,
न शिष्टा.-न पिहिताश्चेदिति यावत् । रिशिष्टघटकस्य विशेषणादेर्यत्र प्रमाणा-
न्तरेण प्राप्तिर्नास्ति तत्र विशिष्टविधान सम्भवतीति भावः ॥२॥
बहिरादिशब्दानां जातिवाचित्वाधिकरणम् ॥७॥
बर्हिराज्ययोरसंस्कारे शब्दलाभादतच्छब्दः ॥१०॥

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। , 'बर्हिरादाय गावो गताः, क्रय्यमाज्यम् । एवमादिलौकिके बर्हिरा- दिषु प्रयोगदर्शनात्, बर्हिरादिशब्दाः न संस्कारानिमित्तकाः, अपि तु जाति- निमित्तका एवेति ॥१०॥ प्रोक्षण्यादीनां यौगिकत्साधिकरणम् ।।८।। प्रोक्षणीष्वर्थसंयोगात् ॥११॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणस्था-प्रोक्षणीरासादयेति' श्रुतिः । तस्यां प्रोक्षणी- शब्दः-प्रकर्षेण उक्ष्यते आमि. इति व्युत्पत्त्या प्रवृष्टिोक्षणसाधनत्ररूपार्थ- सम्बन्धात् यौगिक एव, न संस्कारनिमित्तः, नापि जाति निमित्तीकृत्य प्रवृत्त इति सिध्दान्तः ॥११॥ निर्मन्थ्यशब्दस्य यौगिकत्वाधिकरणम् ॥९॥ तथा निर्मन्थ्ये ॥१२॥ • अग्निचयनप्रकरणे निभन्थ्येनेष्टकाः पचन्ती' ति श्रूयते । तत्र- निर्मथनसाध्ये वन्ही अरणिनिर्मधनजन्यवरूपार्थसयोगात्, तथा यौगिक एवं निर्मन्थ्यशन्दः ॥१२॥ वैश्वदेवादिशब्दानां नामधेयताधिकरणम् ।।१०॥ वैश्वदेवे विकल्प इति चेत् ॥१३॥ वैश्वदेव-वरुण-प्रघास- साकमेध--शुनासीरीयेति पर्वचतुष्टयोपेतचातु- मस्यियागप्रकरणे प्रथमे पर्वणि विहितानामाग्नेयायष्टाना. यागाना सनिधी 'वैवदेवेन यजेत' ' इत्याम्नायते । तत्र, विश्वेदेवा. देवता अस्येति देवतात. द्वितेन विश्वेदेवतारूपो गुणः तत्तद्यागविहिताग्न्यादिदेवताभि. सह विकल्पेन तेषु योगेषु विधीयते इति चेत् ॥१३॥ न वा प्रकरणात् प्रत्यक्षविधानाच न हि प्रकरणं द्रव्यस्य ॥१४॥ प्रत्यक्षवनिविरित न्यादिदेयताभिः प्रकरणप्राप्तविभेदेवान। . सह ·पदशकपालो भवन र प्यादिशब्दे स्वीक्रियमाण वानर द्वादशकपाल ॥ पूर्वमीमांसावधत्तिः ॥ विकल्पो न सम्भवति । विषमशिष्ट वात् । समबल्योर्हि विक्य न हि प्रक- रण श्रुतस्य द्रव्यादेवधिने समयम् । अतो वैश्वदेवपदमानयाधष्टयागानां नामधेयमिति सिद्धम् ॥१४॥ मिथश्वानर्थसम्बन्धः ॥१५॥ वैश्वदेवेनेति सकृदुश्चरित शब्द सन्निहिताऽग्नेयादिगुणविशिष्टपागाण रक्षयिष्यति । तस्मिथ विश्वान् देवान् विधास्यतीति वक्तु न युक्तम् । न हि सकृदुचारते शन्दे लक्षकाविधामसत्ययो मिथ -परस्पर सम्ब ५ सम्भवति । अतोऽपि नामधेयत्न तस्येति ॥१५॥ परार्थत्वात् गुणानाम् ॥१६॥ द्रव्यादिगुगाना परार्थत्वात्-प्रधानशेप न अप्राधान्यात , न प्रधान कर्मावृत्तिप्रयोजकत्र सम्भवति । देवताभेदे सति तु मोदशेन युगपत्त्यक्तु मशक्यत्वात् प्रधानकर्मभेद , न तु सान्नाय्यरत् देण्यभेदेऽपीत्यर्थ ॥१६॥ वैश्वानरेष्टौ अष्टत्वादेरादताधिकरणम् ॥११॥ पूर्ववन्तो विधानार्थास्तत्सामर्थ्य समानाये ॥१७॥ ये ज्ञातपूवार्थाभिधायका. श्रुतिभागा ते, विधानसभा मा भयन्तु। यथा- यायुः क्षेपिष्ठा देवता' इत्यादय 1' वैश्वानर द्वादशम्पाल निर्व- पेत् पुत्रे जाते, ' ' यदष्टापारो भाति गायवेन ब्रह्मवचसेन पुनाति' इत्यादिसमानाये तु वत्सामध्ये ब्रह्मवर्चसादिपलार्थम् अष्टाकपालत्यादिविधा- नसाम वर्तत एव । अज्ञातपूर्वार्थाभिधायकत्वात् । अतो-गुगविधायका- अष्टावपाड इत्यादय शन्दा ॥१७॥ गुणस्य तु विधानार्थेऽतद्गुणाः प्रयोगे स्यु- रनर्थका न हि तं प्रत्यर्थवत्ताऽस्ति ॥१८॥ तु शब्दन पूर्वपक्षो निरस्यने । अटालस्वादिगुगविधानार्थे ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। . " निर्वपेत् ' इत्युत्पत्तिवाक्यविहितद्वादशकपालत्यगुणावरुध्दे जातोष्टयागप्रयोगे जतगुणा:-उत्पत्नशिष्टतया गुणवेनान्येतुमनहस्तेि-अष्टाकपालवादयः पदार्याः, निष्प्रयोजनाः स्युः । यस्मात् , अष्टाफसाउयादिकम्प्रति तस्मि. न्प्रयोगे सार्थक्यं नास्ति । अपेक्षापा अभावात् । अतो-अर्थवादा एते अष्टा. कपालस्वादयः इति सिध्दान्तः ॥१८॥ तच्छेषो नोपपद्यत इति चेत् ॥१९॥ अष्टाकपालादिवाक्यं द्वादशकपालविधिशेषः, इति न युक्तम् । द्वादशकपालककर्मणः अष्टाकपालकपदेन निर्देशासम्भवेन तत्स्तुतिपर न सम्भवतीति चेत् ॥१९॥ अविभागाद्विधानार्थे स्तुत्यर्थेनोपपोरन् ॥२०॥ विधानार्थे-विधेये द्वादशकपाले, अष्टाकपालादीनां शते पंचा- शदिति न्यायेन अविभागात्- विद्यमानत्वात् , तदवयाननूय लक्षणया द्वादशकपालकमस्तस्पर्षतयोपपयेरन्नित्यर्थः ॥२०॥ कारणं स्यादिति चेत् ॥२१॥ लक्षणया द्वादशकपालस्तुतिकल्पनापेक्षया ' ब्रह्मवर्चसादिफलकामस्य भष्टाकपालादिः' इति तत्तत्फलकारणत्वेन अष्टाकपालादविधानं भविष्यतीति दं ॥२१॥ आनर्थक्यादकारणम् , कर्तुहि कारणानि गुणार्थे विधीयन्ते ॥२२॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्धपत् पुत्रे जाते । इत्युपक्रम्य ' यस्मिन् जाते एतामिहिं निपति पूत एस स तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवती 'त्युपंसहारादेकवाक्यमिदमित्यसन्दिग्यम् । सन्मध्ये अशापालादिः भूपते । अत:-सः पुत्रगतपूतत्वादिकले कारणं भवितुमयोग्यः । निष्फलत्र- मसात् । यता, 'गुगानां कर्नुसमवेतफलजनकत्वम् । इति नियमात् ताश- ·. । पूर्वमीमांसामधतिः॥ पलामान निष्फलत्यमेन तस्य ! पृथत फलाय विधाने तु वाक्यभेद- प्रसङ्ग । तत -अर्थादत्वमेव तस्येति सिद्धम् ॥२२॥ यजमानशब्दस्य प्रस्तरादिस्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥१२॥ तसिद्धिः ॥२३॥ यजमान प्रस्तर , यजमान एककराल ' इत्यत्र तस्य-यजमान- कार्यस्य, सिद्धिः-सम्पादन-तत्कार्यकारित्वम् । तत्र, अस्तरादावस्तीति यजमानशब्देन प्रस्तरादि राजशब्देन पत्तिगणक इस स्तूयत इत्यर्थ ॥२३॥ आग्नेयादिशब्दानां ब्राह्मणादिस्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥१३॥ जातिः ॥२४॥ जाति:-जननम् , आग्नेयो रे बाह्मण ' इत्यत्रापि अग्निवालगयो रेकप्रजापतिमु वमभवत्या, गोण्या वृत्त्या आग्नेय इति माझगस्तुतिरेवोत पूर्वपदर्थवाद । न गुणविधि ॥२५॥ पादिशब्दानां यजमानस्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥१४॥ सारूप्यात् ॥२५॥ 'यजमानो यूपः, आदित्या या ' इत्यत्र चक्षुर्गम्य-अर्धव-रोजस्थि- स्वसामा यात्-सादृश्रात्, যাকালিয়া যু स्तूयत इत्यर्थवाद ॥२५॥ अपश्चादिशब्दानां गवादिप्रशंसवाधिकरणम् ॥१५॥ प्रशंसा ॥२६॥ अआदि पशुवस्य प्रत्यक्षसिद्ध-वात् ' अग्नीपोमीय पशुमालभेत । छागस्य पाश मेदसोऽनुहि ' इत्यादिना पा सत्र तत्र विधानात् पशुमा प्रतिप रायनुपपत्ते 'पशवो गा अन्धा ' इनि गोऽधान् प्रशस्तिम् 'आशा अरे गा अचम्म । इति पशवोऽपि अजादयो नियते । इति नि दार्पवाद स । अपापि न हि निदा निन्ध ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ३५ निन्दितुं प्रवर्तते किन्वितरत् प्रशंसितु ' मिति न्यायात् गोऽश्वादिप्रशंसायां तस्यास्तापर्यमिति भावः । एवम् -'अयज्ञो वा असत्रं वा' इत्यादिष्यव- गन्तव्यम् ॥२६॥ पाहुल्येन सृष्टिव्यपदेशाधिकरणम् ॥ १६ ॥ भूमा ॥२७॥ , अग्निचयने ' सृष्टीरुपदधाती' ति श्रूयते । ब्रह्मासज्यत भूतान्य- सूज्यन्त ' इत्यादयः सृष्टिशब्दोपेता मन्त्राः यासामिष्टियानामुषधाने विद्यन्ते, ता इष्टकाः सृष्टिशब्देनाभिधीयन्ते उपधानार्थम् । तद्वानासामुपधाने ' इति शन्दानुशासनशास्त्रसिद्धप्रक्रियया सृधिशद्धार्ययोनिष्पादनं ज्ञेयम् । तत्र, रिप्रकरणाम्यां प्राप्तमन्त्राननूय तद्विशिष्टमिष्टकानामुपधानमत्र विधेयम् । सत्सेत्रम् , यद्यपि सृष्टिशन्दोपेताश्चतुर्दश मन्त्रास्तद्रहिताश्च त्रयः, अयापि भूम- गुणयोगेन ते सर्वेऽपि मन्त्राः सृष्टिशब्दप्रयोगार्हा भवन्ति । अतः-प्राप्तत्वा- मन्त्राणां नात्र विधानम्, अपि तु सृष्टिशब्दः अर्पवादः- सप्तदशेष्टकास्तुत्यर्थ इति ॥२७॥ प्राणमृदादिशब्दानां स्तुत्यर्थतांधिकरणम् ॥१७॥ लिङ्गसमवायात् ।।२८॥ प्राणभूत उदधाति । इत्यत्र' लिङ्गरक गत र नु'- दनष्टकोनधानं विधीयते । पूर्वत्र सृष्टि लिन ।। बाहुम।। अनल यम् । एकस्पैर मन्त्रस्य प्रागलाडी छत्रिन्याम तत्सहचरिताः स मन्त्राः प्राणभृष्टन्देन लक्ष्यन्ने से गुगवृत्तिहेक्नो निर्दियाः । तदत्तम्- तत्सिदिजागिरारूप्पप्रशंसानिङ्गननामः। पभिः सर्वत्र शब्दानां गोणी वृत्तिः प्रशस्पिता।। इति ॥२८॥ वास्यशेपेग सन्दिग्यार्थनिरूपणाधिकरणम् ॥१८॥ सन्दिग्धेपु वाक्यशेषात् ।।२९॥ ।

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ - अक्ता. शर्करा उपदधाति ' ' यास. परिधत्ते' इत्यादि श्रूयते । तत्र--केन अक्का, के दृश च पास इत्येव सशये- तेजो वै घृतम् एतद्व सर्वदेवत्यं वासो यत् क्षौमम् । एवमादिवाक्यशेषात् ' धुनेन अक्काः, हामं वास. परिधेयम् ' इति निर्णयो भवतीति स्पष्टमेव ॥२९॥ अव्यवस्थितानां सामर्थ्यानुसारेण व्यवस्थाधिकरणम् ॥१९॥ अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात् ॥३०॥ हस्तेनावति, झुत्रेणापयति, खधितिनारयति ' इति ध्यते । तत्र-अवदेयद्रव्याऽऽज्यपुरोडाशादिषु अपदानहेतूना हस्तादीना सामानुसारा. देव निर्णयो ज्ञेयः । ' आख्यातानामयं ब्रुयता शक्ति सहकारिणी' इति न्यायात् । यथा शक्नुयात्तया तत्तदवदेयद्रव्य हस्तादिनाऽवच होतन्यमिति नेपामवदानहेतूना व्यवस्थेति भावः ॥३०॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भाग्बोधि-या प्रथमाध्यापस्य चतुर्पः पादः । प्रथमाध्यायच सम्पूर्णः। ॥श्रीः॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ . अपूर्वस्य आरन्यातपदगम्यताधिकरणम् ॥२॥ भावार्थाः कर्मशब्दाः, तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत, एष ह्यचों विधीयते ॥१॥ भावार्थाः- -मावः-भावना अन्योपादानुकूलालिका टिकादि- प्रगम्या सामान्यक्रिया । म व मुर योऽपों येषां प्रइन्मिल्यो सहा ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। बूतस्तत्र प्रत्ययः प्राधान्येन ' इति नियमात्, ते भावार्थाः । कर्मशब्दा:- यजत्यादिक्रियाविशेषवाचकधातुप्रतिपाद्याः । तेभ्य एव- यजेत्, जुहुयात्, दद्यात् । एवमादिकर्मशब्देभ्यः, क्रिया-फलोत्पादानुरूपा उक्तभावनामिका प्रतीता स्यात् । एप ही विधीयते-उपदिश्यते लिहादिभिः प्राधान्येन । यजत्यादिधात्वर्थस्तु विधेयफलभावनाकरणस्वेनैव सम्बध्यते । द्रव्यगुणादिश्च धात्वर्थोपकारित्वेन 1.न करणत्वेनेत्यर्थः ॥१॥ सर्वेषां भावोऽर्थ इति चेत् ॥२॥ कर्मशब्दा एवं भावनान्वयिनः, न द्रव्यगुणशन्दा इत्यत्र विनिगम- कस्याभावात् साकाक्षत्वेन तौल्यात् सर्वेषामेव पदार्थानां भावोऽर्थः- भावनायामेवान्वयः । तया व-धास्वर्यस्येव उपपदार्थद्रव्यगुणादेरपि फल- भावनान्ययस्वीकारात् सोगादेरपि फलसम्बन्धी युज्यत इति चेत् ॥२॥ येषामुत्पचौ स्वे प्रयोग रूपोपलब्धिस्तानि नामानि, तस्माचेभ्यः पराऽऽकाङ्को भूतत्वात् स्वे प्रयोगे॥३॥ 'सोमेन यजेत, हिरण्यमात्रेयाय ददाति, तस्मात्सुवर्ण हिरण्यं धार्यम्' इस्मादिवाक्येषु येपाम्-सोमादिशब्दानाम्, उच्चारणोत्पत्तिसमये स्खे स्वेऽर्थे प्रयुग्यमानानाम् रूपोपलब्धि:-स्वस्ववाच्यार्थस्य सिद्धरूपता, तानि नामानि। तस्मात्-नाम्नां सिद्धार्थबोधकत्वात् , तेभ्यः-नामार्थेभ्यः, पराSSकाक्षा- साधनाकाडक्षा, नास्तीति शेपः । कुतः ! भूतत्वात-उच्चारणसमये तेषों विद्यमानत्वादिस्यर्थः ॥३॥ येषां तूत्पत्तावर्थे स्वे प्रयोगो न विद्यते तान्याख्या तानि, तस्मात्तेभ्यः प्रतीयेताश्रितत्वात्प्रयोगस्य॥४॥ 'तुमिरक्षण्यं चोतयति । येपाम् - 'यजेत्, दद्यात्, जुहुयात् ' इत्यादिशब्दानाम् , उभारणोपत्तिसमये स्वतप्रतिपायार्थ इन्द्रियसम्प्रयोगो न विद्यते। स्वाध्याों न सिद्ध इति भावः तानि आख्यावानि। तसाद:

·" .. । पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ तेषामसिद्धार्थयोधयात्, अमेद्धपातदर्थेभ्यः स्वसिय साधनाऽऽकामा सटिति प्रतीयेत । किं च, प्रयोगस्य-यागेन भावयेदिति समानपदत्या करणत्वेन यागसम्बन्धस्यैव, आश्रियात् तयैव श्रुत्या फलसम्बन्धोऽपि यागस्यैवोचितः, न द्रव्यादेः । भ्यादेस्तु यागेन सह सम्बन्धोऽस्तीति न देय तेषामिति भाषः ॥५॥ अपूर्वस्य अस्तिताधिकरणम् ।।।। चोदना पुनरारम्भः ॥५॥ • आरभ्यत इत्यारम्भ:-भपूर्वम , अस्तीति शेषः । कुमः ! यतश्चोदना- 'स्वर्गकामो पजेत' इत्यादिविधिः, यागस्य साधनस्य ते । तच्च क्षणि- कस्य यागस्य न सम्भवति । तस्य भग्न वात् , र्गस्य कालान्तरमाविश्वात, विना कारण कार्यानुपादाच 1 अतो-यागजन्य ताकत्समवेतं याचाफटमक स्थाग्यपूर्व स्वीकार्यमिति भावः ||५|| कर्मणो गुणप्रधानमावविमागाधिकरणम् ॥३॥ तानि द्वैध गुणप्रधानभूतानि ॥६॥ तानि- 'जुहोति, यजति, ददाति, दोग्यि, पिनधि, विलापयती' रयादीनि क्रियाप्रतिपादकानि आख्यातानि, द्वैषम् -दिप्रकाराणि भवितुमर्हन्ति । कानिचित् प्रधानकर्मवाचकानि, कानिचिज्ञाप्रधानप्रतिपादकानि गुण- कर्माणाति तेषा विभागः ॥६॥ यैव्यं न चिकीर्ण्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् ॥७॥ यैः कर्मभिः, द्रव्यमुपादयितुम् आठ संस्थत विकत या नेते, जानि-यजत्यादीनि कर्माणि, प्रधानभूतानि । मध्यस्य गुणमतत्वात् । भुवादिप्रमाणेनेत्यर्थः || ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ण्यते गुणस्तत्र प्रतायेत, तस्य द्रव्यप्रधानत्वात् ॥८॥ यैस्तु-कर्मभिः, द्रव्यं संस्कम् उत्पादयितुम् आप्तुं विकत का इभ्यते, तानि 'बीहीन् प्रोक्षति, सामं पिनष्टी' त्यादीनि अप्रधानकर्माणि गुण- भूनानीत्यर्थः । तस्य--स्थलीयास्रातस्य, द्रव्यप्रधानत्वात्-द्वितीयादि- श्रुत्या दपप्रधानमगुमभूनकर्मबोधकालादिति भानः ॥८॥ संमार्जनादीनामप्रधानताधिकरणम् ॥४॥ धर्ममात्रे तु कर्म स्यादनिर्वृत्तेः प्रयाजवत् ॥१॥ सुच. समार्टि, परिधि समार्टि, पुरोडाश पर्यग्निकरोति' इत्यादि- थुन दर्शपूर्णमासप्रकरणे । तत्र तुपविमोकादिवत् टोपहाराजनके संमार्ग- पर्यग्निकरणादिरूपे धर्ममात्रे-पापकर्मणि,कर्मप्रयाजवत्-प्रधानकर्मत् स्यात् । प्रत्यगतहटोपकारस्य आनेत्ते-नैः समार्गादिकर्मभिरनिप्पत्तरिति ॥९॥ तुल्यश्रुतिवाद्वा इतरैः सधर्मा स्यात् ॥१०॥ इत:-अबरातादिगुगकर्मभिः, सनर्मा--गुगर्मोन तुत्यः स्यात्समा- र्गादिः । कुना ! तुल्यअतित्वात्-द्रव्यगतप्राधान्यबोधकद्विनीयाश्रुनेस्तनात्र च समानयात् । टोपकारो न स्याचेोपकारः स्यादेति भावः ॥१०॥ द्रव्योपदेश इति चेत् ॥११॥ सक्तून् जुहोती ' त्यादी गुगोऽपि द्वितीयादर्शनात,तद्वदत्रापि गुगतव द्रव्यस्योपदेशः स्यादिति चेत् ॥११॥ न तदर्थत्वात् लोकवत्तस्य च शेषभूतत्वात्।।१२।। न करगाथै द्वितीया । अपितु · कगि द्वितीया' (ग. सू श३१) इस्यनुशासनात् तस्याः फर्थित्यमेव । ग्राम गछति, घटं करोति, औदनं १ F ·। पूर्वमीमांसास्वचिः ॥ पाज्या- । पचतीत्यादिलौकिकप्रयोगेऽपि तस्याः कर्मयत्वं परिदृश्यते । न हि गम्पादि करणभूते अचादौ अग्ने दण्डं काष्ठानोति प्रयोगो दृश्यते । अनः सुवरसमा. टोत्यादौ सुगादिवृत्तिप्राधान्यकाचिद्वितीयाने सत्यात्नुमादयः प्रधानभूनाः, संमार्जनादिकं स्वप्रधानमिति । सक्तून् जुहोतीत्यत्र तु सक्यादेः होमाबाद प्राधान्यासम्मवेनागत्या तत्र करणवलाक्षणिको द्वितीयेत्यर्थः ॥१२॥ । स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणम् ।।५।। स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावत् देवताभिधानत्वात् ॥१३॥ 'आग्य. स्तुवते, प्रउग शंसती' सादिस्तोत्रशस्त्रयोः । मन्याहेति यान्यावद्देवताप्रकाशकत्वात् देवतास्मरणेन वत्संस्कार एष फलम् । अनी यायार संस्कारकर्मत्वं स्तोत्रशास्त्रयोशित ॥१३॥ अर्थेन स्वपकृष्येत देवतानामचोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् ॥११॥ प्रहयागान्तर्वतिमाहेन्द्रयागसन्निधौ क्रमे च ' अभि त्या शूर नोनमः । इति केवलेन्द्र लिङ्गका प्रगाथ आनातः । स्तोत्रशस्त्रयोः संस्कारकर्मवे ३ देवतानामोपेतचोदनाप्रतिपायदेवतासपा प्रत्युक्तमन्त्रस्याङ्गभूतत्वात् अर्थेन- हेमन्त्रप्रतिपायदेवतासंस्काररूपप्रयोजनानुसारेण, महेन्द्रयागादपकृष्य पत्र सा देवता तत्र नीयत । तया सति संनिधिकमयोपरोध स्यात । अतस्त- योप्यापत्तिप्रसङ्गात् संस्कारकर्ग:वपक्षो हेय इत्यर्थः ॥१५॥ ....... अशावद्वा गुणार्थ स्यात् ॥१५॥ वशावत् सा वा. एपा सर्वदेवत्या यदजा पश, वायन्या- मालभेन ' इति यशागुगोल विहिनस्यापि पशोपेशावगुणं विहाय ' डागस्य चपाया मेदसोऽनुनहि ' इति छागत्वेन प्रमायको मन्त्र स्वीक्रियते । तद्वन्महे. एन्द्रयाग एव महत्त्वगुणं विनिर्मुन्य इन्द्रप्रत्यायको निर्दिष्टमन्त्र: स्यात् । गुणे चोदित निर्गुणेनाभिधानं भविष्याति नापकर्ष उत्कर्षो वा मन्त्रस्येति ॥१५॥ :

·४१
द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः।
न श्रुतिसमवायित्वात् ॥१६॥
नेदं युक्तम् । कुतः ! श्रुतिसमवायात् ' साप्स्य देवतेति देवता-
वाचकतद्धितश्रुस्या सम्बन्धात् । महेन्द्रपदात्वृत्तस्तद्धितः ' प्रत्ययानां
प्रकृत्यर्यान्वितस्वार्थवोधकत्वम् इति नियमात् स्वप्रकृत्यर्थ महेन्द्रमेव देवतात्मना
बोधयेत्, न प्रकृत्यर्थंकदेशम् इन्द्रम् । इत्यमिन्द्रस्य महेन्द्रस्य च भिन्नत्वात्
केवलेन्द्रलिङ्गकमन्त्रस्योत्कर्षो दुरि ति भावः । यत्तु ' महान् वा अयमभूत्
यो वृत्रमवधी' दितीन्द्रस्यैव वृत्रयोत्तर महेन्द्रस्वमित्युच्यते तत् वेदस्यादिमत्त्व-
दोपप्रसक्तस्त्याज्यमेव । तथा चान्य एवेन्द्रो महेन्द्रादिति मन्त्रार्थ. ॥१६॥
व्यपदेशभेदाच ॥१७॥
बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यः, बहु दुन्धि महेन्द्राय देवेभ्यो हविः' इति
निर्देशभेदात् नेन्द्रमहेन्द्रयोर्देवतयोरैक्यम् । देवतैकत्वे श्रौतनिर्देशभेदस्य
वैयध्य स्यादित्यर्थः ॥१७॥
गुणवानर्थकः स्यात् ॥१८॥
इन्द्रमहेन्द्रयारैवय मह त्वरूपगुण यथनं रथं स्यादित्याह-गुण इति ॥१८॥
तथा याज्यापुरोरुचोः ॥१९॥
तथा-तयोरक्य, इन्द्रमहेन्द्रदेवत्ययोज्यिापुरोऽनुवाक्ययोः ' महानिन्द्रो
य ओजसा ' ऐन्द्र 'सानसि रयिम् ' इति भेदेन पाठो निष्फल, स्यात् ।
इत्येवमादिभ्यो हेतुभ्यस्तयोर्भेट एवं ॥१९॥
वशायामर्थसमवायात् ॥२०॥
पूर्व यशापद्वेन्युक्तधान्तस्य पम्य गह-शायामिति । वंशायाम् -
वन्ध्यायां छाग्याम्, वन्ध्यात्वरूपार्थस्य प्रत्यक्षेण सम्बन्धावगमात्, इन्द्रपदोप-
स्थाप्ये स्वर्थे महत्त्वरूपो गुणः शास्त्रैफसमधिगम्यः इति वैषम्यं बोध्यम् ॥२०॥
यचेति वार्थवत्त्वात्स्यात् ॥२१॥

·. एष । पूर्वमीमांसासूत्रधतिः ॥ च फलत एव वक्तुं न्याय्यत्वात् , इति तयोरपूर्वार्थत्वे श्रौतोऽर्थः सम्बन्धः समुपपद्यते । स्मरणार्थत्वे तु सा प्रमाणभूता श्रुतिः कदर्धिता स्यात् । 'स्मरणस्यैकरूपत्वादित्ययः ॥२७॥ अभिधानं च कर्मवत् ॥२८॥ 'प्रउगं शंसति निपंवत्यं शंसनि' इति स्तोत्रशस्त्रयोरभि- धानमपि प्रधानकर्मद्वितीयान्तं दृश्यते । यस्य कर्मणो द्वितीयान्तं नाम तत्प्रधानकर्म यथा- ' अग्निहोत्रं जुहोती ति व्याप्तेः ॥२८॥ फलनिवृत्तिश्च ॥२९॥ वै स्तुतशस्त्रयोदोहः ' इति स्तोत्रशस्त्राभ्यामेव फलस्योत्पत्तिः श्रूयते । न देवतायाः । तस्मादृक्तेभ्यो हेतुभ्यः प्रधान कर्मणी स्तोत्रशस्त्रे नाप्रधानकर्मणीति सिद्धम् ॥२९॥ मन्त्रविधायकत्वाधिकरणम् ॥६॥ विधिमन्त्रयोरैकार्थ्यमैकशब्दयात् ॥३०॥ 'यजेत स्वर्गकामः , इत्यादिविधिः । देवाश्चयाभिर्यजते, ददाति च ज्योगित्ताभिः स च ते गोपतिः सह ' इत्यादिमन्त्रः। एवं विधिवाक्य- मन्त्राक्पगनयजेतददातील्याचारूपानपदयोः ऐकार्थ्यम्-विधिरुपएकार्थप्रति- पादकत्तम् । विधायकशब्दत्वस्योभयत्र समानत्यादित्यर्थः ॥३०॥ अपि वा प्रयोगसामान्मन्त्रोऽभिधानवाची स्यात् ॥३॥ अपि येति पूर्वपक्षन्यावृत्ति । मन्त्रः-एवजानीयकमन्त्रादिगतमाख्यात- पदभ, स्वसममिव्याहृन्या छन्दबलात् स्वशक्यार्यप्रकाशनमात्रपरं स्यात् । न विधायकम् । यटल्देन विधिशतः प्रतिबन्धादिति भावः । तदुक्तं वार्तिके एषामाख्यातशब्दानां यच्छन्दाधुपबन्धनात् विधिशाक्तः प्रणश्येत ते सर्वेऽत्राभिधायकाः ॥३१॥ इति ।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ४५ मन्त्रलक्षणाधिकरणम् ॥७॥ तचोदकेषु मन्त्राख्या ॥३२॥ 'मन्त्रब्राह्मणयोदनामधेयम् । इति वचनान्मन्त्रो ब्राह्मणं चेति विविधो वेदः । तत्र ' अहे बुनिय मन्त्रं मे गोपाय यमृषयत्रयीविदा विदुः इति वेदप्रयुक्तमन्त्रशन्दार्थनिर्णयाय प्रसङ्गतो मन्त्रलक्षणमाह तच्चोदकविति । प्रयोगसमवेतार्यस्मारकेषु वेदवचस्सु मन्त्रः इत्याख्या-नामधेयं वर्तत इत्यर्थः । तथा च विहितयागाधनुष्ठानसम्बन्ध्यर्यप्रकाशकत्व मन्त्रत्वमिति मन्त्रलक्षण पर्ययस्यति । वस्तुतस्तु, मन्त्रोऽयमिति अभियुक्ताना याज्ञिकाना समात्यय निर्दृष्टं मन्त्रलक्षणं बोध्यम् ॥३२॥ ब्राह्मणलक्षणाधिकरणम् ॥८॥ शेषे ब्राह्मणशब्दः ॥३३॥ 'एतद्राह्मणान्येव पञ्चहवींषि । इति वेदप्रयुक्तब्राह्मणशब्दार्थ- निश्चयार्थ तल्लक्षणमपि प्रसङ्गता ज्ञेयम् । शेपे-मन्त्रभिन्नवेदमागे, ब्राह्मण- शब्दो वाचकत्वेन वर्तते । मन्त्रातिरिक्तवेद्यं ब्राह्मगत्वमिति यावत् ॥३३॥ ऊहादीनाममन्त्रताधिकरणम् ॥९॥ अनानातेष्वमन्त्रत्वमानातेपु हि विभागः॥३४॥ अनाम्नातेपु-पठयमानवेदान्तर्गतेषु उहप्रवरनामधेयेषु, अमन्त्रत्वम्- मन्त्रत्वं नास्ति । यतः-साक्षात्यठितेष्वेर मन्त्रब्राह्मगावभागः स्यात् । ऊहा- दीनांप्रत्यक्षतो वेदापठितत्वेन बेदः इत्यभियुक्तप्रसिद्धयविषयत्वात् न तेष- मन्नत्वमिति मात्रः ॥३४॥ ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥१०॥ तेषामृग्यतार्थवशेन पादव्यवस्था ॥३५॥ यं रुषवस्त्रयोपिदा विदुः ऋचः तनानि यजपीति ' इति वेद पठिनऋगादिशब्दार्थविज्ञानामा लक्षणमाह-तेपामिति । मन्त्राणा मध्ये ' ·।। पूर्वमीमांसास्त्रशतिः॥ गायत्र्यादिच्छन्दोविशेषवशेन यत्र पादव्यवस्था विद्यते स मन्त्रो शब्देन व्याव्हियते । वृत्तानुसारतः पादयवस्थापनमन्त्रत्वम् ऋक्वमिति मावः ॥३५॥ सामलक्षणाधिकरणम् ॥१॥ गीतीपु समाख्या ॥३६॥ गीतीपु-वामदेव्यरथन्तरादिषु गानेषु, समाख्या-सामनामप्रयोगः तत्सम्बन्धानमन्त्रोऽपि सामशब्देनोच्यते इत्यर्थ. 1 तथा च मन्त्रत्वसमानाधि- करणनीतित्व, गीतिविशिष्टमन्त्रत्वं या सामन्वमिति सामलक्षणम् ॥३६॥ यजुर्लक्षणाधिकरणम् ॥१२॥ शेपे यजुः शब्दः ॥३७॥ शेपे--अक्साममिने येदभागे, यजु शम्दो व्यन्हियते । ऋक्साम- भिलमन्त्रत्वं यजुष्ट्वमित्यर्थः ।।३७|| निगदानां यजुष्टवाधिकरणम् ॥१३॥ निगदो वा चतुर्थः स्याद्धर्मविशेषात् ॥३८॥ निगदो नाम उक्तेभ्यस्त्रिम्यः प्रकारेभ्यो भिन्नवर्ष. प्रकारः स्याद्ध. दस्य । कुन । धर्मविशेषात् ' उच्चैर्ऋचा क्रियते।" उच्चैः साना' उपांश यजुषा'' उच्चैर्निगदेन' इति पजुर्धर्मातिरिक्तस्य उच्चस्त्वस्य निगदधर्मविशेष- स्थोपदेशात् यजुरपेक्षया भेदस्तावश्यक । पादम्यवस्थाविरहेण न ऋक्वं तस्य । गीतिरूपत्वाभावात्सामत्यमपि न इति ॥३८॥ व्यपदेशाच ॥३९॥ इस लिगदा, इसे राजगि' इति भिन्ननाम्रा व्यवहारादपि युजुम्यो ऽन्ये निगदा. इति ॥३९॥ यपि वा तद्रूपत्वात् ॥४०॥ - .

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः।
৪s
यजूंष्येव निगंदाः । कुतः ! तद्रूपत्वात्-ऋक्सामभिन्नमन्त्रत्वरूप-
यजुर्लक्षणवत्त्वात् , प्रश्लिष्टपाठात्मकत्वाच ॥४०॥
वचनादर्मविशेषः ॥४॥
'उच्चैर्निगदेन इति वचनबलाद्धर्मविशेषो । निगदस्य यजुरूपत्त्येऽ-
प्युपपद्यते पुरुपान्तरप्रत्यायनायेति भावः ॥४१॥
अर्थाच ॥४२॥
परप्रत्ययनरूपदृष्टार्थवत्त्वाच निगदानामुच्चैस्स्त्रधर्मो युज्यत इत्यर्थः ।
न हि 'अग्नीदग्नीन् विहर' इत्यादि निगदस्योपांशूचारे परप्रत्ययन
सम्भवति ॥१२॥
गुणार्थो व्यपदेशः॥४३॥
यजुर्व्यरभिन्न वेऽपि निगद इति व्यपदेश प्रकर्षण गद्यमानस्व-
रूपगुणयोगात्सूपपद्यते ब्राह्मणपरिव्राजकरत् ॥४३॥
सर्वेपामिति चेत् ॥४४॥
उच्चैस्त्वगुणसाम्येन ऋगादीनामपि निगदत्वापतिीरेति चेत् ॥४४॥
न ऋग्व्यपदेशात् ॥४५॥
गुणसाम्येऽपि न ऋचा निगदत्वप्रसक्तिः । कुतः ? ' अयाज्या नै
निगदाः तस्मादृचैव यजन्ति' इति ऋचा निगदभिन्नत्वन्यपदेशात ।
गदतिस्तु अपादब्रद्धाक्षरसमूहवाचका,
इति उपाशुभिन्नस्वरयुक्तापादबद्धमन्त्रा-
क्षरत्वमेव निगदमदशक्यतावच्छेदकम् । तस्य च ऋगादिषभावात् न पत्र
निगदत्वप्रसक्तिरिति भावः ॥४५॥
एकवाक्यत्वलक्षणाधिकरणम् ॥१४॥
अर्थकत्वादकं वाक्यं साकाक्षं चेद्विभाग
स्यात् ॥४६॥

·१८ ।।पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ यत् वाक्यघटकपदाना विभागे साकाक्षं-शाब्दबोधाजनकम् अविमागे चैकार्यप्रतिपादकं तदेक वाक्यमित्यर्थः ॥४६॥ : वाक्यमेदाधिकरणम् ॥१५॥ समेषु वाक्यभेदः स्यात् ॥१७॥ समेपु--परस्पराऽऽकाशारहितेषु पदेषु, वाक्यभेद--भिन्न वाक्यत्व- मर्थकरनेऽपि स्यादित्यर्थः ॥४७॥ अनुपङ्गाधिकरणम् ॥१६॥ अनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिः सर्वेषु तुल्य- योगित्वात् ॥४८॥ वाक्यपरिसमाप्तिः-समाप्तवाक्यरूपनिराकाङ्क्षता, तद्वतः पूर्ववाने जनितान्वयबोधपदस्य तत्सम्हस्य वा उत्तरवाक्ये अन्वयार्थमभिसन्धानात्मकः समनुपङ्गः कार्यः । कुन.' सर्वेष वाक्येषु आकाक्षापरिपकत्वस्य तुल्यत्वा- दित्यर्थः ॥४८॥ व्यवेताननुपङ्गाधिकरणम् ॥१७॥ व्यवायान्नानुषज्ज्येत ॥४९॥ यत्र तु असम्बन्धिपदव्यरधानमस्ति । तत्र वाक्ये विद्यमानमपि सम्बन्धाहं पदम् असम्बन्धिपदव्यवधानात् तदुत्तरवाक्ये नानुपम्यते । तत्रा- ध्याहारः कार्य इति भार. ॥४९|| इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्या द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ श्री.॥

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ - -भावनायास्तज्ज- शब्दान्तरादिभिः कर्मभेदनिरूपणमेतत्सादार्थः । तत्रादौ- अङ्गापूर्वभेदाधिकरणे सूत्रम् ॥१॥ शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुवन्धत्वात् ॥१॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे · सोमेन यजेत', दाक्षिणानि जुहोति'' हिरण्य- मात्रेयाय ददाति' इत्यादीनि अपर्यायधातुभेदाभिन्नानि आख्यातान्तानि पदानि श्रूयन्ते । तेषु शब्दान्तरे-धातुभेदे सति, कर्मभेद:- न्यापूर्वस्य च भेदः । कुन: ? कृतानुवन्धत्वात् -- कृतः अनुबन्धः-भावनायाः परिच्छेदः-व्यावर्तनं-पार्थक्यं येन सः कृतानुबन्धः, तस्य भावस्त तस्मात् । कार्यकारणयोरन्यरस्य वैजायेऽपरबैजात्यस्यापरिहार्यत्वेन भावनाविशेषणी- भूतधात्वर्थभेदेन भाषनाया अपि भेद इति भावः ॥१॥ समिदाद्यपूर्वभेदाधिकरणम् ॥२॥ एकस्यैवं पुनः श्रुतिरविशेषादनर्थकं हि स्यात् ॥२॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे ' समिधो यजति ।। तनूनपातं यजति इडा यजति ।" बहियजति ' ' स्वाहाकारं यजती ' ति श्रुतम् । नत्र एकस्यैव यजतेः पुनः श्रवणं गुणाद्यविधायकत्वेन, एवं-शब्दान्तरवत् भावनाभेदक भवेत् , अन्यथा तदनर्थकं स्यात् । यागनामत्वेन पर्यवसानात् 'दना जुहाती'त्यादिवदन्यस्य विधेयस्य कस्यचिदभावात् सकृदुच्चारणेनैव कार्य- सिध्दावसकृदुच्चारणं व्यर्थ स्यादिति भावः ॥२॥ आधाराद्यानेयादीनामङ्गाङ्गिभाषाधिकरणम् ।। ३ ॥ प्रकरणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् ॥३॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे ' यदाग्नयोऽष्टाकपालोऽमावास्याया पौर्णमास्या .

·॥ पूर्वमीमांसास्त्रशतिः ।।
चाच्युतो भवति।।
तावनावनोपोमानाज्यस्यैर नागाशु पौर्णमास्या यज-
निति । ताभ्यामेतमेकादशकपालमनीषोमीय पूर्णमासे प्रायच्छदिति । ऐन्द्र
दध्यमावास्यायमिन्द्रं पयोऽमावास्यायाम् ' इति श्रूयते । तया तत्समीपे ' य एवं
विद्वान् पौर्णिमासी यजते । 'य एवं विद्वान् अमावास्यां यजते ' इत्यपि यते ।
तत्रेदं विद्वद्वाक्यद्य ' यदागेयोऽष्टाकपालः' इत्यादिभिर्वाक्यविहितानामा-
ग्नेयादिषड्यागानामनुवादकम् , नापूर्वस्य यजतेविधायकम् । कुतः । पौर्ण-
मासीमिति पर्णिमास्युपलक्षित पड्यागाना प्रकरणम् । अतस्तदनुपादकं तत् ।
किंच द्रव्यदेवतालायामस्वरूपानभिधायानपागविधायकम् इत्यपि ज्ञेयम् ।
न हि रूपमन्तरेण यागस्य कर्तव्यत्वं सम्भवति ॥३॥
विशेपदर्शनाच सर्वेषां समेपु हि अप्रवृत्तिः स्यात्।।४॥
'सौर्य चळं निपेत् ब्रह्मरसकामः' एरमादिश्रुभिरिहितविकृती-
टिषु अतिदेशमाप्तप्राकृताङ्गप्रयाजानुगदेन 'प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति'
इति विशेषदर्शनादपि विद्वद्वाक्यद्वय प्रधानभूनाग्नेयादिषड्यागानुवादकमिति
निश्चीयते । तद्वाक्यद्वय नानुवादकम् । किंतु स्वतन्त्रर्मविधायकम् अत एव प्रधा-
नकर्मयोधकमित्युक्तौ तु विहिताना प्रयाजाऽऽधारादीनामपि कथंचिदन्य-
देतासम्पादनेन सन्दशन्यायेन च प्रधानमत्वमाप्रया सयामेव तेषा यदा-
मेय' इत्यारम्य विद्वद्वाक्यान्तैर्वचनैर्विहितकर्मणा प्राधान्यस्य समस्वात् प्रद-
शित विशेषदर्शनं सुतरामनुगमनं स्यात् । न हि प्रधानकर्ममा विकृतियनि-
देशो भवति । अपि बङ्गानामेव । अन. प्रयानादीनां पड्यागा रिद्ध-
द्वाक्यं च तत्कालानुध्यत्रिकद्वयानुरादकमिति सिध्यति ॥४॥
गुणस्तु श्रुतिसंयोगात् ॥५॥
ननु, विद्वद्वाक्यविहितकर्मअन्य ' यदाग्नेोऽष्टाकपाल: ' स्यादि-
वाक्येन तत्र दम्यदेवकारूपो गुणो विधीयते । कुतः ! श्रुतिसंयोगाद -
विद्वाक्यावीहतकर्मानुवादक्षमस्य पौर्णमास्याममावास्यामिति शम्दस्य तत्र
मत्वात् । तथा च विद्वद्वाक्पपिहितकर्मणः प्रपाजादिकम्नमिति विकृतिय
विशेषदर्शनमपि प्रागभिहितं नानुपपन्नमिति भावः ॥५॥

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। - सन्त- चोदना वा गुणानां युगपच्छास्त्राचोदिते हि तदर्थत्वात्तस्य तस्योपदिश्येत ॥६॥ 'यदाग्नेय ' इत्यादिश्चोदना वा-कर्मोपत्तिविधिरव । कुतः । तत्रै- केन वाक्येनानेकेषां गुणानां युगपत् शाखात् --विधानात् । अनेकगुण- विशिष्टैककर्मोपदेशादित्यर्थः । चोदितेतु-क्यान्तरेण प्राप्ते कर्मणि बहूनां गुणानां विधाने हि, तेषां तदर्थत्वात् -प्रधानभूतकर्मार्थत्यात्, तस्य तस्य- गुणस्य विधानार्थ पृथक् पृथक् कर्ग विधीयेत । 'जुमाधारयति । तमाघारयति ' इत्यादिवत् । तस्माददाग्नेय इत्यादिर्न गुणविधिः । अपि तु द्रव्यदेवतारूपगुगद्वयविशिष्टकोत्पत्तिविविः । विद्वद्वाक्यं च तदनुवादक- मिति । तदुक्तम्- प्राप्त कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयेरन् बहवोऽप्येकयलतः ॥ इति ॥६॥ उपदेशश्च तद्वत् ॥७॥ 'उग्राणि ह वा एतानि हवींषि अमावास्यायां सम्भ्रियन्ते' इति उपत्वापरपर्यायप्राधान्यव्यपदेशः, तथा ' आग्नेय प्रथममन्द्रे उत्तरे' इति सहा- मुष्ठानव्यपदेशश्च विरुध्येत । गुणविधित्वे तु 'व्रीहिभिर्यजेत यवै ' इति. क्दप्राधान्य विकल्पश्च स्यादिति भावः ॥७॥ लिङ्गदर्शनाच ॥८॥ चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुतयः हूयन्ते, त्रयोदश अमावास्यायाम इति आइतिपरिगणनात्मकलिङ्गदर्शनादपि कर्मविधायकानि । यदाग्नेय ' इत्यादीनि वाक्यानि । विद्वद्वाक्यन्तु तदनुवादकमिति तस्य कर्मविधित्वे लिद्गदर्शनमनुपपन्नं स्यादित्यर्थः ॥८॥ उपांशुयाजापूर्वताधिकरणम् ॥४॥ पौर्णमासीवदुपांशुयाजः स्यात् ॥९॥ .

·પર पूर्वमीमांसामनत्तिः ॥ . 'जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते, यदन्वञ्चौ पुरोडाशावुपांशुयाज- मन्तरा यजति विष्णुरुषाशुव्यष्टव्योऽजामियाय ।। प्रजापतिरुणंशु यष्टव्योऽ- जामियाय " अग्नीषोमावुपांशु यष्टन्याचजामियाय ' इति दर्शपूर्णमासप्रकरण- पठितः । उपाशुयाजमन्तरा यजतीति वाक्यश्रुतः उपांशुयाज: 'विष्णुरुपाटा यष्टव्यत्सार्दवाक्यविहितयागत्रयानुवादकः पौर्णमासीवत् । यया विद्वद्वाक्यस्य पौर्णमासीपदमामेयादियशसमुदायानुपादकं तद्वदित्यर्थः ॥९॥ चोदना वाऽप्रकृतत्वात् ॥१०॥ उपाशुधाजमन्तरा यजतीति चोदना वा- कोत्पत्ति विधिरैव, NP नानुवादः । कुलः ! उपक्रमे कस्यचिदपि कर्मणः अप्रकृतत्वात् । विष्णु- रुपांशु यष्टव्यः ' इत्यादिम्तु न विधिः, अपि तु तस्यैान्तराविहितस्योपांशु- याजस्यार्यवादः । अन्यथा, वाक्यभेदापत्तरित्यर्थः ॥१०॥ गुणोपवन्धात् ॥११॥ ' यदन्यौ पुरोडाशौ' इति पुरोडांशसान्तत्यरूपदोपजन्यजामितायाः अन्तरालगुणयता यजिना निवृत्तिप्रतीतेः । यत्रान्तरालगुणोपदेशः श्रुतस्तत्रैत्र विधिप्रतीतेः उपाशुयाजमन्तरा यजतीयत्रैवोपाशु यागविधिसित बोध्यम् ॥११॥ माये वचनाच्च ॥१२॥ किंच' तस्य वा एतद्यज्ञस्य शिरो यदाग्नेयः, हृदयमुपांशुयाजः, पादा- वीपोमीयः । इति प्राये-बहुप्रधानकर्मसमभिव्याहारे हृदयमुपागुयाजः इति वचनाद-पाठादपि, उपाशुयागः प्रधानम् । अतोऽन्तरालवाक्पे उपांशु- यागविधिरेवोत सिद्धातः ॥१२॥ आपारादीनामपूर्वताधिकरणम् ॥५॥ आधारामिहोत्रमरूपत्वात् ॥१३॥ 'आधारमाधारयति' इतिवाक्यम् ' अमिहोत्रं- जुहोति' इति च वास्यम्,' ऊर्चमाघारयति" ऋतुमाधारयति' सन्ततमाघारयति । तपा- . , -

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
'दना जुहोति'' पयसा जुहोति' इत्यादिवाक्यविहितकर्मसमुदायस्यानुवादकम् ।
नैव विधायकम् । कुतः । अरूपत्वात्-तत्र तत्र च कर्मस्वरूपयोर्द्रव्यदेवतयो-
रश्रवणादित्यर्थः ॥१३॥
संज्ञोपबन्धात् ॥१४॥
आघारम्' 'अग्निहोत्रम् ? इति द्वितीयान्तसंज्ञया निर्देशादपि न
विधायकम् , किं त्वनुवादकमेव । सिद्धस्यैव द्वितीयया निर्देशः, न स्वसिद्ध-
स्येति । अनुवादकत्वे तु अर्थाक्षिप्तसाध्यत्वानुवादकतया द्वितीयोपपतेरिति
भावः ॥ १४ ॥
अप्रकृतत्वाच ॥१५॥
द्रव्यदेवताबोधकवाक्यान्तरस्य अप्रकृतत्वात्-समीपवृत्तित्वाभावा-
दपि, न विधायकं तद्वाक्यद्वयम् । दना जुहोतीत्यत्र दनः सिद्धत्येऽपि तद्वि-
शिष्टव्यापारस्य विधेयत्वेन तदनुवादो युक्त इति भावः ॥१५॥
चोदना वा शब्दार्थस्य प्रयोगभूतत्वात्,
तत्संनिधेर्गुणार्थेन पुनः श्रुतिः ॥१६॥
'आधारमाघारयति । 'अग्निहोत्रं जुहोतीति च वाक्यं चोदना
चा-कर्मविधायकमेव । कुतः ? शब्दार्थस्य-नद्वाक्यार्थस्य-आधाराग्निहोत्रहोम-
नामकं कर्म अनुष्ठयमित्यस्य, अनुष्ठानापरपर्यायप्रयोगरूपत्वात् । अतस्तत्स-
निधेः आधाराग्निहोत्रसान्निध्यात् । 'सन्ततमाघारयति । 'दना जुहोती '-
त्यादि पुनः श्रवणं गुणार्थेन-दध्यादिरूपगुणविधायकत्वेन उपपंचते ।
अनुवादे तु फलाभावारप्रयोगरूपत्वाभावात् , सन्ततादिवाक्ये गुणविशिष्ट-
कर्मविधी गौरवात् , मत्वर्थलक्षणापत्तथ ' आघारमाधारयति' • अग्निहोत्रं
जुहोति' इति च वाक्यमेव कर्मविधायकमिति भावः ॥१६॥
पशुसोमयोरपूर्वत्वाधिकरणम् ॥ ६॥

·५४ ॥ पूर्वमीमांसास्त्रत्तिः॥ द्रव्यसंयोगाचोदना पशुसोमयोः प्रकरणे ह्यनर्थको द्रव्यसंयोगो न हि तस्य गुणार्थेन ॥१७॥ ज्योतिष्टोमे ' अग्निपोमीयं पशुमालभेत ' इति श्रुतिः, तथा--- सोमेन यजेत ' इति च । एवं 'हृदयस्याने अवधति 'ऐन्द्रवायां गृह्णाति' इत्या- दिकमपि तत्र श्यते । अत: कुत्र विधिः ? कुत्र वाऽनुगदः' इति विशये सिद्धान्तमाह परमार्पजामान:- पशुसोमयो: पासोमघटितवाक्ययोः, चोदना- अप्रिकर्मविधिः, कुतः ! द्रव्यसंयोगार- द्रव्येण पशुना सोमेन च संयोगात, द्रव्यवाचकपशुसोमपदयुनत्यादित्यर्थः । प्रकरणे-ताप्रकरणए- ठितदपेन्द्रवायवादिवाक्येन यागविधाने तु, अतद्रव्यसंयोगः- द्रव्याचक- पशुसोमपदसंयोगः, अनर्थको व्यर्थः स्यात् । हि-यतः, तस्य- पशुपदस्य सोमपदस्य च, गुणार्थेन-गुणविधायकत्वेन, सार्थक्यं न सम्भवति । ऐन्द्रवा- पवादिवाक्ये हृदयरसादिद्रव्यस्य भूतत्वादिपर्यः ॥१७॥ अचोदकाश्च संस्काराः ॥१८॥ कि च ' ऐन्द्रवायवम् ' इति द्विनीयया हृदयस्येति षष्ठया च हृदय- प्रयोः प्राधान्यबोधनात् आदानमहणयोः । ब्रीहीन प्रोक्षतीतिरत्सस्कार- कर्मत्वं प्रतीयते । न प्रधानकर्मत्वम् । ततः संस्कारा:-संस्कारकर्मोपदेशकल्वेन ज्ञायमानाः शब्दाः, प्रोक्षणादिशब्दवत् अचोदकार-प्रधानकर्मविधायका न मचन्तीत्यर्थः ॥१८॥ तद्धदात्कर्मणोऽभ्यासो द्रव्यपृथक्त्वादनर्थक हि स्याद्धदो द्रव्यगुणीभावात् ॥१९॥ ननु, सोमेनेत्यस्योत्पत्तिविधये तस्य कर्मण एकत्वात् ऐन्द्रयायवाघ- नेकदेवतासम्बन्धो विकसेन वक्तव्यः । सत्येवं 'दशैतान् महानपर्युः प्रात:- सक्ने गृहातीति प्रहाणा समुच्चयः सुतः, स: विरुष्पतलाशङ्कायामाह तदिति । तद्भेदात्-देवतासम्बन्धभेदाद, सोमेनेतिविहितकर्मणोऽप्यभ्यासः- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ~ आवृत्तिः, सायंप्रातरग्निहोत्रवत् भेद इत्यर्थः । तया पात्रभेदेन द्रव्यस्य पृथक्त्वासंस्कारस्य भेदः । ग्रहणस्य द्रव्यं प्रति गुणीभावात्-अङ्गत्वात् , प्रतिप्रधानमनावृत्तिरिति न्यायेन संस्कारस्य भेदः । यागस्यापि देवतासम्बन्ध- भेदानेदः । तथा चोक्तसमुच्चयोऽप्युपपन्नः । सद्गृहीत्वा विभज्य यागकरणे तु 'आश्विनो दशमो गृह्यते ' इति क्रमविधिरनर्यकः-व्यर्थः स्यादिति भावः ॥१९॥ संस्कारस्तु न भिद्येत, परार्थत्वाद्र्व्यस्य गुणभूत- त्वात् ॥२०॥ नन्वेवं खदिरे पशु बध्नाति ''पालाशे बनाति' ' इत्यत्रापि बन्धनस्य कुनो नाभ्यास इत्याशङ्कायामाह-संस्कार इति । बन्धनात्मकः पशुसंस्कारस्तु नभिद्यत-नाभ्यस्येत, द्रव्यस्थ-यूपस्य, परार्थत्वात्-गुणभूतत्वात्, अङ्गवा- दिति यावत् । तथा च अङ्गानुमारेण न प्रधानस्यावृत्तिरिति भावः ॥२०॥ सङ्ख्याकृतकर्मभेदाधिकरणम् ॥७॥ पृथक्त्वनिवेशात्सङ्ख्यया कर्मभेदः : स्यात् ॥२१॥ वाजपेथे ' सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते' इति श्रुतम् । तत्र प्रजापतिर्देवता यस्य पशोः स प्राजापत्सः, इति तद्धितांतप्रातिपदिकेन एक- पशुद्रव्यकं एकदेवतोपेतं चैकयागस्वरूपमुपदिश्यते । ततस्तादृशानि पृथक् पृथगनेकानि यागस्तरूपाणीति ज्ञापनाय 'प्राजापत्यान् ' इति प्रातिपदिको- त्तरविहित-शस्प्रत्ययान्तेन पदेन ज्ञायते । तेषां बहुत्वविशेषस्तु सप्तदशेति विशिष्टसख्यावाचकपदनाद्यते । तस्मात् - प्रातिपदिकार्थयागस्वरूपे सप्तदशसख्यया निवेशात् पृथक् पृथक् सप्तदशयागाः इति तेषां पशुद्रव्यक- प्रजापतिदेवत्यानां यागानं सङ्ख्यया भेदः सिध्यतीति भावः ॥२१॥ संज्ञाकृतमेदाधिकरणम् ॥८॥ संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् ॥२२॥ ज्योतिष्टोमसन्निधौ धूयमाणे ' अथैष ज्योतिः, अथैष विश्वज्योतिः, . -- ·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ अयैप सर्वज्योतिः, एतेन सहस्रदक्षिणेन यजेत' इति वाक्ये प्रतीयमाना ज्योतिरादिसंज्ञा कर्मभेदिका । कुन.! उत्पत्तिवाक्पसंयोगात् पाठादित्यर्थः । अत्यनेन तनप्रकरणविच्छेदस्य प्रत्यायनाच्च ज्योतिरादिनामकः सहस्र- दक्षिणाकः अपूर्वयागविधिोति भावः ॥२२॥ देवताभेदकृतकर्मभेदाधिकरणम् ॥९॥ गुणश्रापूर्वसंयोगें वाक्ययोः समत्वात् ॥२३॥ चातुर्मास्ये चैश्वदेपर्वणि 'तप्त पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्या- मिक्षा, याजिभ्यो वाजिनम् ' इति पठितम् । तत्र गुणश्व-वाजिनगुणोऽपि, कर्मभेदकः । कुन ! अप्रकृतदेनतानाम्ना सम्बध्यमानत्वात् पूर्वस्मिन्धर्मणि निवेशासम्भात् आमिक्षावाक्याजिनवाक्ययोः निराकालिन समत्वाच- तुल्यवादित्ययः ॥२३॥ द्रव्यविशेपानुक्तिकृतकमक्याधिकरणम् ॥१०॥ अगुणे तु कर्मशब्दे गुणस्तत्र प्रतीयेत ॥२४॥ कर्मशब्दे-कोत्पत्तियाक्ये, अगुणे तु-गुणश्रणशून्ये सति, यथा- अग्निहोत्रं जुहोतीति । तत्र-तस्मिन्कमाणे-नत्समीपति-दभाजुहोतीत्यादिवाक्ये, गुण:- गुणविधि., प्रतीयेत । गुणश्रवणसहितोत्पत्तिवाक्यस्य नु उत्पत्तिशिष्ट- गुणावरुद्धत्यात् उत्पन्नशिष्टस्यात एव दुर्बलस्य गुणस्य उत्पतिशिष्टगुणवाध. कत्वं जातु चिदपि न सम्भवति । दध्यादिवाक्ये दधिपयसोईयोति उत्पन्न- शिवेन तुल्यत्वात् पक्षे बाधाद्विकल्पो युज्यत इति भारः ॥२४॥ दभ्यादिद्रव्यस्य सफलत्वाधिकरणम् ॥१२॥ फलश्रुतेस्तुकर्म स्यात् फलस्य कर्मयोगित्वात्॥२५॥ अग्निहोत्र प्रकृत्य तत्सनिधौ । दन्द्रियकामस्य जुहुयात् ,' इति श्रुतम् । तत्रेन्द्रियकामस्पति इन्द्रियरूपफउस्य श्रयणात् दयादिगुणविशिष्टम- प्रकृत कर्मव फलार्थ विधातु युक्तम् । न तु गुणः । कुनः ! भावार्थाधिकरण- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । न्यायेन इन्द्रियफलस्य कर्मयोगितात्-कर्मजन्यस्यादित्यर्थः । अन्यथा दनः सिद्धत्वात्सर्वदैव फलापत्तिरिति भावः ॥२५॥ अतुल्यत्वातु वाक्ययोर्गुणे तस्य प्रतीयेत ॥२६॥ 'अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः ' 'दनेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इत्य- नयोक्यियोरतुल्यत्वात् तस्य--होमस्य, गुणे फलसम्बन्धः प्रीयेत । जन्ययेनेत्यर्थः । स्वर्गकामनाक्ये विधेयान्तरस्याभावात् , कमफलसम्बन्धमात्र- विधायकत्वेन तत्र भावार्थाधिकरणस्य प्रवृत्तिः । इन्द्रियकामवाक्ये तु गुण- फलसम्बन्धविधेः सम्भवात् न तत्र भावार्थाधिकरणस्य प्रवृत्तिारल्यतुल्यत्वं तयोर्वाक्ययोज्ञेयम् । तत्मात् -इन्द्रियफलोद्देशेन गुणविधिरेव प्रकृने होमे युक्त इति भावः ॥२६॥ वारवन्तीयादीनां कर्मान्तरताधिकरणम् ।।१२।। समेपु कर्मयुक्तं स्यात् ॥२७॥ त्रिवृदग्निष्टुदग्निष्टोमः । इत्यग्निष्टोमविकृतिभूतम् अग्निष्टुत्स- ज्ञकम् एकाहं पाप्मापहं यागं प्रकृत्य ' तस्य वायव्यासु ऋक्षु एकविंशम- ग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामो यजेत ' इति पठित्या अनन्तरम् । एत- स्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेत ' इति श्रतम् । तत्र धात्वर्थक्रियात्वस्य वारवन्तीयसाम्नि यजतौ च समानत्वात् एवं- जातीयकेषु आश्रयापेक्षाराहित्येन समेपु-तुल्येषु वाक्य श्रयमाण भावार्थाधिकरणन्यायेन कर्मयुक्तम् -अपूर्वकर्मसम्बन्धं विशिष्ट कर्मान्तरजन्य- मेव स्यात् । नेन्द्रियकामाधिकरणन्यायेन गुणजन्यामत्यर्थः । अस्मिन्वाक्ये श्रूयमाणे एतच्छब्दः न पूर्वप्रकृतपरामर्शकः । अपि तु अयैष ज्योतिरित्या- दिवत् विधी यमानरेवतीऋगधिकरणकवारवन्तीयसामगुणविशिष्टपशुफलकया- गान्तरबोधकः वाक्यभेदादिः कोऽपि दोष इति भावः ॥२७॥ तथा च नात्र - ·॥ पूर्वमीमांसास्त्रशतिः।। सौमरनिधनयोः कामक्याधिकरणम् ॥ १३ ॥ सौभरे पुरुषश्रुतेनिधनं कामसंयोगः ॥ २८ ।। 'यो दृष्टिकामा योऽन्नाधकामो य: स्वर्गकामः, स सौमरेण स्तुवात ' 'सामाः सौभरे' इति समानायानन्तर समामनन्ति- हीषिति वृष्टि- कामाय निधनं कुर्यात् , नित्यनाधकामाय, ऊ इति स्वर्गकामाय ' इति । सौभरं नाम सामविशेषः । निधनं च उद्गीथ-प्रस्ताव-प्रतिहार-उपद्रव-निध- नात्यः पञ्चावयवरुतस्य सानोऽतिमोऽवयवः । तथा च सौमरे-सोमरसामस-' बम्विनिधने निधनाश्रितहीपादा अपरः कामसम्बन्धः-फलान्तरजनकत्वम् । कुतः! पुरुषश्रुतः- उत्तरवाक्ये वृष्टिमामाय हौपिति निधनं कुर्यादिति पृथक् पुरुषप्रयत्नश्रवणात् । प्रयान पार्थक्यात् फलपार्थक्यं युक्तम् । अन्यथा पृथक् पुरुषप्रयत्नश्रमणमनुपपन्नं स्यादिति भावः ॥ २८ ॥ सर्वस्योक्तकामत्वात् तस्मिन्कामश्रुतिः स्यान्निधनार्थी पुनः श्रुतिः ॥२९॥ चैत्यनेन पक्षो व्यावयते । सर्वस्य-निखिलस्य शाखाभेदेनोपदिष्ट- निधनाश्रितहींपादिवर्णयुतस्य सौभरसान', उक्तकामत्वाव-'यो वृष्टिकामः' इत्यादिश्रुत्या निर्माताशेषफलसाधनत्वात् तत्कलस्पैर हीपादिवाक्ये प्रत्समि- ज्ञायत्वात् तस्मिन् सोमरसाम्न्येव कामश्रुतिः-वृष्ट्याटिफलसाधनस्यकथन- पां होपादिवा स्यात् । पुनः श्रुविस्तु अनियमेन निधनप्राती सन्नियम- परेसवधेयम् । अपूर्वविध्यपेक्षया नियमविधी लावादिति भावः ॥२९॥ इति मामासासूत्रवृत्ती मात्रबोधियां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ श्रीः॥

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। है गुणः, अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ग्रहाग्रताया ज्योतिष्टोमाङ्गताधिकरणम् ॥१॥ गुणस्तु ऋतुसंयोगात्कर्मान्तरं प्रयोजयेत्संयोगस्या- शेषभूतत्वात् ॥१॥ ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति ज्योतिष्टोमयज्ञ प्रकृत्य तत्रेय भूयते-- 'यदि रथन्तरसामा सोमः स्यात् ऐन्द्रवायवाणान् महान् गृह्णीयात् , पदि बृहत्सामा शुक्रायान् , यदि जगत्सामा आमयणानान्' इति ।अत्र रथ- स्तर साम यस्मिन् कतावित्यन्यपदार्थप्रधानबहुव्रीहिणा अन्यपदार्थेन ऋतुना सह रथन्तरसाम्नः संयोगात् सम्बन्धद्योतनात् , गुणस्तु-रयन्तरसामात्मको कर्मान्तरमेव- --प्रकृतात् ज्योतिष्टोमात् भिन्न कर्मव, प्रयोजयेत्--उत्पा- दयेत्, कुतः ? संयोगस्य-रथन्तरसाममम्बन्धस्य, अशेपभूतत्वात् -कृरस्नक्रतु- .न्यापकत्वात् । तदेव हि विशेषण भवितुमर्हति, यत्स्वविशेष्य कात्स्न्येन न्यामोति । यथा शड्खः पाण्डुर इत्यादौ पाण्डुरत्वादिकं स्वविशेष्यतावच्छेद- कशङ्खत्वावच्छेदेन शङ्ख व्याप्नोति । न तथा रथन्तरं साम स्वविशेष्यतावच्छे- दकज्योतिष्टामत्यायच्छेदन ज्योतिष्टाम व्यानोति । तस्य गायत्र-यज्ञायज्ञीय-वार- वन्तीय-सौभरादिसामोपेतत्वात् । अतो न 'रथन्तरसामा सोमः' इति श्रीतः शब्दः प्रकृतं ज्योतिष्टेम परामृशति। अपि तु रथन्तरसाम-ऐन्द्रवायवग्रहानत्वा. भयगुणशिष्टक्रत्यंतरविधायकः स शब्दः । यदाऽऽग्नेयादिवदिति पूर्वपक्षः॥१॥ सिद्धान्तः-एकस्य तु लिङ्गभेदात् प्रयोजनार्थ- मुच्यतैकत्वं गुणवाक्यत्वात् ॥२॥ एकस्य तु-एकस्यैव प्रकृतस्य ज्योतिष्यमक्रनोर्माध्यन्दिनसबने पृष्ठ- स्तोत्रे रथन्तरादीनां साम्नां विकल्येन निवेशात् रथन्तरादिलिङ्गभेदेन-ग्रह- विशेषाप्रतायाः प्रयोगभेदेन, नियमविध्यात्मकप्रयोजनार्थमिदं वाक्यमुच्यते यदि रपन्तरसामे' त्यादि । तथा च रथन्तरं साम यस्य तोर्माध्यन्दिन- ।

·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। पञ्चदशेन वर्षाणि यजेत 1,अत्रै सा सम्पत्सम्पयते । द्वे हि तत्र पौर्णमा- स्पो २ अमावास्प इति ' । यदि दाक्षायणयज्ञो दर्शपूर्णमासावेव तदा पञ्च- दशवत्सरेषु द्विवारमावृत्या तारती सख्या भवति । यावती त्रिंशद्वर्षपर्यन्तं सकृदनुष्ठाने सम्पद्यते । अन्यपदं लिङ्गदर्शनमनुपपन्नं स्यात् 1 तस्मात्-दर्श- पूर्णमास एवं प्रकृते प्रजाफलाय आवृत्तिरूपो गुणी विधीयते तेन वाक्येनेति सिध्यति ||९|| गुणात्संज्ञोपवन्धः ॥१०॥ यतु संज्ञया कर्मभेद इत्युक्तं तन्न । यतो दक्षस्य इमे ऋत्विज इति ते दाक्षाः, तेषाम् अयनम् अभ्यासो यत्र स दाक्षायणः इति व्युत्पत्त्या आवृत्या. स्मकगुणमिचिनिमित्तको दाक्षायणशब्दः प्रकृतदर्शपूर्णमासबोधक एवेति गुणात्-गुणप्रयुक्तः, संज्ञाया उपरन्धो चेदितव्य इति भावः ॥१०॥ समाप्तिराविशिष्टा ॥१०॥ यच कर्मफलसम्बन्ध वाक्यं निराकासमित्युक्त, तत्समासत्वं-चाक्यस्य निराकासत्व, गुणफलसम्बन्धेऽप्यविशिष्टम् । तुल्यमिति यावत् । एवं फलाय गुणविधी न किमपि प्रत्यनीकमिति तात्पर्यम् । । एवं सार्क प्रस्थायीयन यजेत पशुकामः' मक्रमयज्ञेन यजेतानाद्यकामः' इत्यत्रापि फलाय गुणविधिदितव्यः ॥११॥ द्रव्यदेवतायुतानां यागान्तरताधिकरणम् ॥५॥ संस्कारशाप्रकरणेऽकर्मशेषत्वात् ॥१२॥ किमप्यनारभ्येत्थं श्रूयते-- वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः ' ' सौर्य चरं निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकामः' इति । तथा दर्शपूर्णमासप्रकरणे ·ईपामालभेत' चतुरो मुष्टीनिर्बपति ' इति यो । ईपा नाम शकटस्य दीर्घः काष्टविशेषः। तस्याः पी आलभेतेत्यनेन रिहितः । इत्यं प्रकरणपठितवाक्योकः ईपा- स्पर्शरूपः संस्कारः अप्रकरणपठितवाक्यस्यालमेतत्यनेन अन्यते श्वेतत्यादि- विधानाय । एवं चतुर्मुट्रिनिर्मापरूषः संस्कारः निर्वपेदित्यनेनानूपले - ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ब्रह्मवर्चसफलाय । इत्थं प्रकृते कर्मणि गुणविधियं न यागान्तरविधिः कुतः ! अकर्मशेषत्वात् उक्तवाक्ययोर्यागवाचकपदाभावादिति यावत् ॥१२॥ अथवा- D यावदुक्तं वा, कर्मणः श्रुतिमूलत्वात् ॥१२॥ यावदुक्तं तद्रव्यस्पर्शात्मकं श्वेतमालभेतेति धातुबोध्यं कर्म, भूति- फलाय विधीयतेऽनेन वचसा । कुतः ! कर्मणः--श्वेतद्रव्यस्पर्शात्मककर्मणः, 'एकपदश्रुतिप्रतिपायस्यात् । भावार्थाधिकरणन्यायेनेति भावः ॥१३॥ सिध्दान्तः-यजतिस्तु द्रव्यफलभोक्तृसंयोगात् एतेषां कर्मसम्बन्धात् ॥१४॥ उदाहृतविषयवाक्यद्वये आलभेतेत्यादिना लक्षितो यजतिस्तु-याग एव, पृथक्तया विधेयः । कुतः ! पश्चादेव्यस्य, भूत्यादेः फलस्य, भोक्तुर्या- भ्वादिदेवतायाश्च संयोगात्--मिथः सम्बन्धश्रवणात् । एतेपां-द्रव्यफल- मौतणां, साधनस्वेन साध्यत्वेन उद्देश्यत्वेन च कर्मसम्बन्धात्-प्रधानकर्मणा सहैव सम्बन्धसत्वाच्च, याग एवात्र वाक्यद्वये विधेयः । नालम्भमात्र निर्वापमा वेति भाव ॥१४॥ लिङ्गदर्शनाच ॥१५॥ किं च ' सोमारौद्रं चरं निर्वपेत् । 'परिशृते याजयेत् ' इति यजिश्रवणरूपलिङ्गदर्शनादपि यजिरहित निर्वपती' त्यादिवाक्ये तेन लक्षितो याग एव विधेय इत्यवगम्यते । अन्यथा तल्लिङ्गदर्शनं श्रपणविधिश्चा- नुपपन्नः स्यादिति भावः ॥१५॥ वत्सालम्मादीनां संस्कारताधिकरणम् ॥६॥ विशये प्रायदर्शनात् ॥१६॥ अग्निहोत्रप्रकरणे-' वत्समालभेत ' इति श्रुतम् । तत्र यागः संस्कारो चेति संशये प्रायदर्शनात्-दोहनादिसंस्कारबद्दलसन्दर्भमध्ये पाठात, स्पर्श- .

·। पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ , 40 मात्रसंस्काररिधिरेव । न यागविधिरिति निर्धायते । यथा अग्न्यप्राये लिखि. तोऽन्य इति निश्चयस्तद्वदिदमिति भाषः ॥१६॥ अर्थवादोपपत्तेश्च ॥१७॥ किं च 'यसमालमेन' इति विधिसन्निधौ । 'वत्सनिकान्ताः पशवः इस्पर्थवादस्तच्छेपतया श्रूयते । वत्सनिकान्ताः- कामं वत्सप्रिया इत्यर्थः । तेन आलम्भः स्पर्शमात्रं धेनुमभीपे वत्सानयनार्थम् । यागत्वे तु वत्साभावाद- र्थवादोऽनुपपन्नः स्यादिति भावः ॥१७॥ नवारचरोराधानार्थयाधिकरणम् ॥७॥ संयुक्तस्त्वर्थशदेन तदर्थः श्रुतिसंयोगात् ॥१८॥ अग्निचयनप्रकरणे- 'नवारधर्मरति,चरुमुपदधाति, वृहस्पतेर्ग एत- दन्नं यन्नीधाराः' इति श्रुाम् । तत्र चरमुपदधातीति चहकार्यबोधकोपदधाति- शब्देन संयुक्तथरुः तथ:--उपधानार्थ स स्यात् । न यागार्थः । कुनः ! श्रुतिसंयोगात्नत्कार्यवाचकशब्दस्य साक्षाच्यणात्, पागवाचकशब्दाश्र- वणाच्चेत्यर्थः ॥१८॥ वाष्ट्रपानीवतस्य पर्यमिकरणगुणकत्वाधिकरणम् ॥८॥ पालीवते तु पूर्ववादवच्छेदः ॥१९॥ त्याप्ट्रम्पानीवतमालभेत ' इत्यस्यानन्तरं 'पर्यग्निकृतं पा वन- मुत्सृजान' इति श्रूयते । तत्र पानीवते तु पर्यग्निकृतमित्याद्युत्तरवाक्ये पूर्ववाक्यपिहितदेवताद्वयोपेलयागस्य 'डित्थडचित्ययोर्माता डिल्यमातेतियत् ' पानीपतमुत्मजतात्यनेन प्रत्यभिज्ञापत्यार तदनुवादेन पर्यग्निकरणान्ताल- कलापस्य गुणात्य विधिः । अतः पर्यग्निकरणोत्तराङ्गाना विशसनादीनाम् अवच्छेद:- नितिः पत्नीवदेवताकयागान्तरविधिरिति तात्पर्यम् ॥१९॥ अदाभ्यादीनां ग्रहनामताधिकरणम् ॥९॥ अद्रव्यत्वात्कंचले कर्मशेषः स्यात् ॥२०॥ पुनः ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। . अनारभ्य भयते-' एप ह वै हविषा हविर्यजति, योऽदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजते इति ' ।' परावा एतस्यायुः प्राण एति योऽशं गृह्णाति ' इति च । अनयोः प्रकरणविशेषमनारभ्याधीतयोर्वाक्ययोः द्रव्यस्य तदुपलक्षित- देवतायाश्वाश्रवणात् केवलगृह्णातिमात्रश्रवणात् अदाभ्याशुनामकयोहयो- विधीयमानः ग्रहणात्मकः संस्कारः ज्योतिष्टोमे ग्रहणभूयस्त्वसत्त्वात्तेनोपस्थित- ज्योतिष्टोमकर्मणः शेप:--अङ्गं स्यात् इति सूत्रार्थः ॥२०॥ अमिचयनस्य संस्कारताधिकरणम् ॥१०॥ अमिस्तु लिङ्गदर्शनात् क्रतुशब्दः प्रतीयेत ॥२१॥ ' य एवं विद्वानग्निञ्चिनुते' इति अतम् । अत्र वाक्ये अग्निशब्दस्तु ऋतुशब्द:-क्रतुवाचक एव, प्रतीयेन । कुतः ? ' अग्नेः स्तोत्रम् , अग्नेः शस्त्रम्। इति स्तोत्रशस्त्रादिरूपस्य लिङ्गस्य दर्शनात् । तादृशलिङ्गस्य क्रतुमन्तरेणा- सम्भवादित्यर्थः ॥२१॥ सिद्धान्तः-द्रव्यं वा स्यात् चोदनायास्तदर्थत्वात् ॥२२॥ अग्निशब्दार्थः द्रव्यं वा स्यात्-उष्णस्पर्शवत् आधानसंस्कृतं ज्वलनात्मकम् आहवनीयपदवाच्यं द्रव्यमेव तदर्थः । न क्रतुः । कुतः ? अग्निं चिनुते इति चोदनायाः तदर्थत्वात्-तादृशद्रव्यमुद्दिश्य चयनात्मक- संस्कार विधिपरत्वात् । संस्कृतस्याग्नेः ' भग्निमन्वग्निष्टोमेन यजतीति अग्नि- ष्टोमादियागाङ्गत्वं चेदितव्यम् । तथा च घिनोतिन यागलक्षक इति भावः॥२२॥ ऋतुसंयोगात् क्रतुस्तदाख्यः स्यात् तेन धर्मविधानानि ॥२३॥ स्तोत्रादीनां गतिमाह ऋतुसंयोगादिति । अग्नेः क्रतुसम्बन्धात्- अयातोऽग्निमन्वित्यनेन क्लप्ताङ्गानिमावसम्बन्धात् , ज्योतिष्टोमादिः क्रतुः शक्य- सम्बन्धरूपलक्षणया तदाख्यः-अग्निनामा, स्यात् । तेन तत्र ज्योतिष्टोमादि- ·।। पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ ऋतुपु अग्नेः स्तोत्रम् आग्नेः शनमियादीनि धविधानानि समुपपद्यन्त इति न लिङ्गदर्शनविगेव इति भावः ॥२३॥ मासाग्निहोत्रादीनां क्रत्वन्तरत्वाधिकरणम् ||१|| प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् ॥२४॥ कुण्डफ.पिनाममनप्रकरणे-'उपसद्भिरिया मानमग्निहोत्र जुहोती ति श्रुतम् । अत्र प्रकरणान्तरे--भिन्नप्रकरणे, श्रूयमाणं वाक्य प्रयोजनस्य- विधेयस्य कर्मणः अन्यत्वं-मिन्नत्वं, प्रत्याययतीत्यर्थः ॥२५॥ आग्नेयादिकाम्येप्ट्यधिकरणम् ॥१२॥ फलं चाकर्मसन्निधौ ॥२५॥ किश्चिदनारभ्यांचं शूयने- आग्नेयमष्टाकपालं निपटुक्कामः' ' अग्नी- षोमीयमेकादशकपालं निपेब्रह्मवर्चसकामः ऐन्द्राग्नमेकादशकपाल निर्वपेत्प्रजाकामः' इति । अत्र अकर्मसनिधौ-प्रसिद्धकर्मानुपस्थिती, श्रूय- माणं रुक्काम इत्यादिषु लेजआदि फलं प्रसिद्धकर्मत इदं कर्म मिन्नमिति, ज्ञापयति ॥२५॥ अवेटेरनायफलकत्वाधिकरणम् ॥१३॥ सन्निधौ त्वविभागात्फलार्थेन पुनः श्रुतिः ॥२६॥ आग्नेयोऽयाकपाल: पुरोडाशी भरती' स्यादिना चाक्येन अवेष्टि- नामोमिष्टिं प्रकृत्य -'एनया अन्नायका में याजयेत्' इति श्रूयते । अत्र एतयेति सनिहितकर्मण उपस्थिती सत्या तु अविभागात्-सचिहितकर्मापेक्षया भेदासम्भगत्, फलार्थेन-प्रयोजनानुरोधेन, पुनः श्रुतिः सन्निहितकर्मण एव पुनःश्रवणम् । न तदतिरिक्तकविधानार्थमिति बेयम् ॥२६॥ आग्नेयद्विरुक्तेः स्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥१४ा 'आग्नेयस्तूक्तहेतुत्वादभ्यासेन प्रतीयेत ॥२७॥ दर्शपूर्णमासयो:-- - यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमागस्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवनोति विधाय पुनरुभ्यो- ' आग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्याया ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ६७ भवतीति । तत आग्नेयः-आग्नेययागस्तु, अभ्यासेन-अभ्यासोपेतः, प्रती- येत । द्विः कार्य इत्यर्थः । कुतः ? उक्तहेतुत्वात्-अभ्यासरूपोक्तभेदकदेतोः सत्त्वादियर्थः ॥२७॥ अविभागात्तु कर्मणो द्विरुक्तो न विधीयेत ॥२८॥ द्विरुक्तोऽप्याग्नेययागः द्वाभ्यां न विधीयेत । कुतः ? प्रकरणैक्येन कर्मणः अविभागात् -अभेदप्रत्यभिज्ञानात् । एकत्वप्रतीतेरित्यर्थः । अन्य- तरेण विधीयत इति भावः ॥२८॥ सिद्धान्तः-अन्याथा वा पुनः श्रुतिः ॥२९॥ पुनः श्रुतिः-- आग्नेयोऽशाकपालोऽमावास्याया' मिति पुनराग्नेय- श्रवणम् , अन्यार्था वा-ऐन्द्रविध्यर्थमेवार्थवादरूपं तत् । यद्यप्यमावास्याया- माग्नेयो भवति । तथाप्यन्द्रसहितः स सम्यक्तर इत्यैन्द्रस्तुत्यर्थ तद्वचनम् । न पुनराग्नेयविधानार्थमिति भावः ॥२९॥ इति पूर्वमीमामामूत्रवृत्ती भावबोधिन्या द्विनीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥श्री:11 अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ यावजीविकाग्निहोत्राधिकरणम् ॥१॥ यावज्जीविकोऽभ्यासः कर्मधर्मः प्रकरणात् ॥१॥ बढचप्राह्मण धूयते- यायज्जीयमग्निहोत्र नुहोग'' यावज्जीयं दश. पूर्णमासाभ्यां यजेत' इति । अत्र यायावश्ब्दः चरमश्वामाविमोकावधिकाल. परः । तथा च यावज्जीविका अग्निहोत्राद्यभ्यासः-आवृतिः, कर्मधर्म:- अग्निहे त्रादिकर्मागम । कुतः ? प्रकरणात्-नाकरणपाटात् । एवं .हि. प्रकरणमनुगृहीतं भवति ॥१॥ ?

·६८ ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृतिः॥ सिद्धान्तः कर्तुर्वा श्रुतिसंयोगात् ॥२॥ कर्तुळ-कर्तुरेव-निमित्तवतः पुरुषस्य, धर्म:-अड्गमग्निहोत्रादि, पुरु- पार्थतया प्रत्यवायपरिहाराय विधीयते । कुतः ! श्रुतिसंयोगात्-यानज्जीव. मिति श्रुतेः शक्यार्यसिद्धः । अन्यया क्षणापत्तरियर्थः ॥२६॥ लिङ्गदर्शनाच कर्मधर्मे हि प्रक्रमेण नियम्येत, तत्रा- नर्थकमन्यत्स्यात् ॥३॥ कि च, यावज्जीवमित्यस्य लक्षणया कालपरत्वं. स्वीकृत्य तद्विधित्वे तायकालपर्यन्तं दर्शपूर्णमासप्रयोग एक एव, संवत्सरसाध्यसनादिवत् । नया सति लिङ्गदर्शनविरोधो दुस्तर एव । तपाहि- ' यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमा- वास्यां पौर्णमासी वा अतिपातयेत् स स्वर्गाच्च्यवते ' ' अग्नये पधिकृते अष्टा- कपालं निपेत्' इति तत्र प्रायश्चित्तं श्रूयते 1 यद्येकः प्रयोगो मृतिपर्यंत, तदा तदुत्तरमेव दर्शपूर्णमासप्रयोगसमाप्तेर्न पौर्णमास्यमावास्योरतिपातः । कर्म- धर्मपक्ष इति प्रायश्चित्तदर्शनं तत्र विरुध्येत । सिद्धान्ते माससाध्यप्रयोगस्य फलहेतुत्वात् मासे सम्पूर्णे सत्येकः प्रयोग: समाप्तः । एवं जीवने निमित्ते नैमित्तिकस्याभ्यासः प्रतिमासम् । तत्र कदाचिदेकप्रयोगलोपे प्रायश्चित्तमिति न किमप्यनुपपन्नमिति ॥ याजी सन्नित्यस्य प्रक्रमः आरम्भः, अतिपातये- दित्यस्य असमाप्तिरित्ययः, कृतश्चेदपि अनुष्ठेयं पधिकृदनुष्ठानम् अन्यत् -- न्ययं स्यादेवेति भावः ॥३॥ व्यपवर्ग च दर्शयति, कालश्चेत्कर्मभेदः स्यात् ॥४॥ किंच 'दर्शामासाम्पामिष्टवा सोमेन यजेत' इयं श्रुतिर्दपूर्णमासयोः व्यपवर्ग समाप्ति दर्शयति । तदनन्तरं सोमानुष्ठानाय तव मतेन जीवन- कालो विधेयश्चेम्जीवनकालन्यापकदर्शपूर्णमासप्रयोगमध्ये कर्मान्तरं - कर्म- भेदः स्यात् । तथा सति' विवा एतपस्य विद्यते यदन्यस्य तन्त्र वितते अन्यस्य तन्त्रं प्रताप्यते' इति श्रुतिविरोधोऽप्यस्ति ॥४॥ १७

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
अनित्यत्वात्तु नैवं स्यात् ॥५॥
किं च, कामसंयोगेन श्रुतस्यात एवानित्यस्य पूर्वस्य दर्शादेयं याव-
ज्जीवनकालो गुणविधिश्चेत्स एवैकोऽनित्यो दर्शादिः, नान्यः कश्चित्
इत्यात्सिद्धम् । तया सति 'जरामयं या एतत्सत्रं यदग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ,
जरया वा एताभ्या विनिर्मुच्यते मृत्युना च' इति चेत् विनिर्मीकापधारणमनु-
पपनं स्यात् । कुतः ! तादृशस्य दर्शादेरनित्यत्वात् अप्रयोगेनापि विमुच्येत ।
नियमसिद्धान्ते तदयधारणं समुपपद्यते । अत:-
-सति निमित्ते नैमितिकोऽयम.
वश्यकर्तव्यः कर्तुधर्म इत्यर्थः ॥ ५॥
विरोधश्चापि पूर्ववत् ॥ ६ ॥
किं च, यावज्जीवनकालस्य कर्माङ्गत्वेन विधेयत्वे तस्य सौर्यादि-
विकृतिष्पप्यतिदेशेन प्राप्तत्वात्सर्वासा तासा यावज्जीवानुष्ठान केनापि कर्तुम-
शक्यत्वात् पूर्ववत्-पूर्वसूत्रोक्तजरानवादावरोधवत् , अननुष्ठानलक्षणो
विरोधोऽप्यायाति । नियमसिद्धान्त नायं विरोध इति भावः ॥६॥
कर्तुस्तु धर्मनियमात्कालशास्त्रं निमित्तं स्यात् ॥७॥
तस्मादापाततः कालविधिपद्धासमानं यावज्जीवमित्यादिशास्त्रम्, तथा
यापज्जीवभुतिरहितं 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यनेत ''अहरहः सन्ध्या-
मुपासीत ' इत्यादिशास्त्रं च उक्तरीत्या निमित्तपरमेव स्यात् । कुतः ।
कर्वस्तु-निमिचरतो विशिष्टपुरुपस्यैव, धनियमात् -नैमित्तिकधर्मानीकारे
लाघवात् । लक्षणागौरयावनेकदोपप्रसक्तेः कर्माङ्गगुणविधिपक्षो नोपादेयः
सुधीभिरिति भावः ॥७॥
सर्वशाखाप्रत्ययककर्मचाधिकरणम् ॥२॥
नामरूपधर्मविशेषपुनरुक्तिनिन्दाऽशक्तिसमाप्ति-
वचनप्रायश्चित्तान्यार्थदर्शनाच्छाखान्तरपु
कर्मभेदः स्यात् ॥८॥

·ume
.
,
-
-
। पूर्वमीमांसाशचि.॥
नाम-काट कोयुमियादि । रूपम् - 'अग्निपामीय एकादश-
गरपन्या । द्वादशवपाल इत्ययम्या भाग्यायाम् ॥ धर्म-
विशेष: पारायध्ययने भतिजा । अन्यत्र नेति विशेषः । पुनरुक्ति:-
मिनि अन्यत्रापि 'अमिनो जुहोतानि । निन्दा-'प्रातः
मातरम र पदय पुरोदयातुनि येऽनिहोत्रम् ' । यथा प्रदताया-
निगयेऽनाम्युन्नागेप सदुदिते सुहानानि शारभेटेन निन्दा ।।
अगक्ति फर्मग एकतरे सम्मावास्यमहोपमहार या पुसऽमामर्थ्यम् ॥
रामाप्तिपचनम् -प्राणायानामग्निाम्यागेहेषु ममाप्यने । अन्येषामन्योति ।।
प्रायश्चित्तम् दिनानुदिन्हागिनां तत्तदोमव्यतिमे विहितं ततत्प्रायश्चित्तम् ।।
अन्यार्थदर्शनम्-उन्नामानिरिक्तस्याप्यर्थस्य दर्शनम् । इस्य मामा-
न्यादर्शनान्तानां कर्मभटगाना नामुपलभनात् एकस्यापि वेदस्य
तसहारा विदिताग्निहारदर्शपूर्णमामादिवर्मणा तेन तेन भेदक्हेतुना
भेद-शाभेदाच पार्थक्यं स्थादित्यर्थ ॥८॥
सिद्धान्तः-एकं वा संयोगरूपचोदनाख्या-
विशेपात् ॥९॥
एक वा-शागाप्रत्यय सर्वबाह्मणप्रत्यय च एकमेर कर्म । कुतः !
संयोगरूपचोदनारन्यानाम् आविशेपात्-श्करपायात् । संयोगः-भ्यर्गादि-
फउसम्बन्ध रूप-द्रव्यदेपना मकम् । चौदना-पायर्यकरणकभाषनाविषयको
विपि । आख्या-अग्निहोत्रादि नाम । एनेपा सरनैश्यात् । तेन तदेवेदं कर्म
इले प्रत्यभिज्ञान इति भाव ॥२॥
न नाम्ना.स्यादचोदनाभिधानत्वात् ॥१०॥
कामादिनाम्ना कर्मभेदो न भोट् । कुन ' अचोदनामिधानत्वात्-
कोत्पत्तिमाये यदमिधान तम्याभायादित्य । उत्पत्तिक्यातनामा
कर्ममेदकम् । न अन्यनामेति भाव. ॥१०॥
सर्वेषां चैककयं स्यात् ॥१॥

·॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ प्रन्यनाम्नः कर्मभेदकावाङ्गीकारे यथा अन्यनामभेदात् कर्मभेदं ब्रवीपि, तथा ग्रन्थनामैक्यात् कर्मेक्यमपि त्वया वाच्यमित्यापतति तुल्यन्यायेन । ओमिति चेत्, दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादीना सेर्वेषामपि कर्मणामैक्यं स्यात् । तैत्तिरीय- मिति नामैक्यात् । तच्च ताप्यनिष्टम् । अतो न ग्रन्थनाम्नः कर्मभेदकत्वमिति भावः ॥११॥ कृतकं त्वभिधानम् ॥१२॥ किं च, अभिधानं-तत्काठकमित्यादि नाम, कृतकम्-अनित्यमेव । कुतः ! यदा हि कठेन प्रवचनं कृतं तदारभ्य प्रवृत्तमिद नाम [ तत्पूर्व भेदकनाम्न अभारात् एकं कर्म, पधाद्भिन्नमिति विपरीत स्यादिति भावः ॥१२॥ एकत्वेऽपि परम् ॥१३॥ यच्च-एकादशकपालद्वादशकपालात्मकं परम्-अग्नीपोमीयस्य भेदक. मुक्तम् । तत् , तस्य एकत्वेऽपि ब्रीहियरत् विकल्पेन उपपद्यत इति नैव भेदकम् ॥१३॥ विद्यायां धर्मशास्त्रम् ॥१४॥ यत्-भूमिभोजनादेर्धर्मस्य शास्त्रं भेदकमुक्तम् । तत् , विद्यायाम्- अध्ययने, तस्याङ्गत्वबोधकम् । न कासर्याम् । ततो न तेन कर्मभेदः सिध्य- तीति भावः ॥१४॥ आग्नेयवत्पुनर्वचनम् ॥१५॥ यच्च-शाखाभेदेनाग्निहोत्रादेः पुनर्वचनं भेदकमुक्तम् । तत् , आग्ने- 'यदाग्नेय' इति वाक्येन सिदस्य कर्मणः 'यदाग्ने- योऽटाकपालो भात्य दधी'त्यत्रानुगदः, तपात्रानुवाद इत्यनुमन्यम् ||१५|| अद्विर्वचनं वा अतिसंयोगाविशेषात् ॥१६॥ अथा, शाखामेदेनाग्निहोगादेः प्राणम् आद्विवचनं-पुनः ब- णरूपं विचनं नैव भवति । पुत. ! श्रुतिसंयोगाविशेषात् नतष्ठा . यवत् । यथा- ॥

·७२ प ।। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ खावाक्यस्य तत्तच्छाखाध्येतृपुरुषान्प्रति अज्ञातज्ञापकत्वरूपश्रुतिसंयोगस्य तुल्यत्वादित्यर्थः ॥१६॥ अर्थासन्निधेश्च ॥१७॥ शाखाभेदनाग्निहोत्रादेः अपुनर्वचनं-पुनरुक्त्यभावोऽगन्तव्यः । कुतः ! अर्थासनिधेः । तत्रैव हि पुनर्वचन-पुनरुक्तिर्भवति । यत्र पूर्वोक्तोऽर्थः तस्यैव पुरुषस्य सन्निहितो भवति। न विह शाखान्तरगतस्पार्थस्य सन्निधानम् । अपि तु तत्तच्छाखाध्यतृपुरुषं प्रति तत्तच्छाखागतोऽर्थ एव सन्निहितः । नान्यशाखागत इत्यपुनरुक्ति या ॥१७॥ न चैकं प्रति शिष्यते ॥१८॥ यत्-काठके स्वर्गकामिनं प्रत्यग्निहोत्रमुपदिष्टम् , न तत् काठकमे- वैकं पुरुषं प्रति विधीयते । स्वर्गकामिनस्तैत्तिरीयस्यापि तद्विहितमेव । पुरुषवि- शेपषचनाभावात् । यच्च, तत्रामिहोत्रस्य किञ्चिदडं विधीयते, तत्सझिोपेतं फलाय समर्थ तत्स्यादित्यभिसन्धिना यच्च काठकस्य, तैत्तिरीयस्यापि तदेवेति विशेषवचनाभावेनोद्देश्यसङ्कोचे मानाभानादिति भावः ॥१८॥ समाप्तिवच सम्प्रेक्षा ॥१९॥ असमाप्तावपि स्वशाखाधीताङ्गसमाप्त्यभिप्रायेण समाप्तिवत् सम्प्रेक्षा- उत्प्रेक्षामात्रम् - अचन्द्रे मुखे चन्द्रवोत्प्रेक्षायदिति कर्मेक्यद्योतकं तद्वचन- मित्यर्थः ॥१९॥ एकत्वेऽपि पराणि निन्दाशक्तिसमाप्तिवचनानि॥२०॥ प्राक् कर्मभेदकतयोपन्यस्तान्यपशिष्टानि निन्दा-अशक्ति-समाप्तिवच- नानि तु एकत्वेऽपि-कर्मेक्येऽपि उपपद्यन्ते । तथा हि-न हि निन्दायां निन्दायास्तात्पर्यम् । किं तु इतरस्य प्रशंसायां विधावित्ययः । ततो न निन्दि तस्य प्रतिषेधः, विकल्पनानुष्ठानमेकस्मिन् फर्मणीति यावत् । कृत्स्नाड्गोपसंहारः शक्ताशक्तप्रयोगभेदेन कर्मकरवेऽप्युपपद्यत इति न तद्विरोधः । समाप्तिवचनं

·द्वादशाहस्य य आहार:-प्रयोगः, तस्मिन् व्यपदेशः स्यात् -विरुद्धानुन
द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
७३.
च स्वशाखाधीताङ्गापेक्षयेति नैतेषां निन्दादीनां कर्मैक्ये कश्चिद्विरोध इति
भावः ॥२०॥
प्रायश्चित्तं वा निमित्तेन ॥२१॥
उदितानुदितहोमयोः स्वस्वकालातिकमरूपनिमित्तेन निमित्तज्ञानज्ञा-
प्यमित्यर्थः, प्रायश्चित्तं यदुपदिष्टम् । तत्, वा कथमुपपद्यत इत्याशङ्का ॥२१॥
प्रक्रमाद्वा नियोगेन ॥२२॥
प्रथमप्रयोगमारम्यैव कालादिनियमस्वीकारात् स्वीकृननियमातिक्रमे
प्रायश्चित्तं भविष्यनीति न कर्मेक्ये उक्तप्रायश्चित्तानुपपत्तिरूपो दोप इति
समाधानम् ॥२२॥
समाप्तिश्च पूर्ववत्त्वाद्यथाज्ञाते प्रतीयेत ॥२३॥
समाप्तिन्याहारोऽपि पूर्ववचात्-अभेदप्रत्यभिज्ञादिपूर्वोक्तयुक्तिमत्त्वात् ,
अभेदज्ञानविषय ९वार्थे समाप्तिलिङ्गं प्रतीयेत । समाप्तिरपि अभेदपरेति
भावः ॥२३॥
लिङ्गमविशिष्टं सर्वशेषत्वान्न हि तत्र कर्मचोदना,
तस्मात् द्वादशाहस्याहारव्यपदेशः स्यात् ॥२४॥
एस वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमः ' इति ताण्ड्यभाखी-
यानारभ्याधीतवाक्यविहितं प्राथप्परूपं लिङ्गमविशिष्टं-कर्मानैकपैकत्वप-
क्षयोस्तुल्यम्। कुतः ? सर्वशाखीयज्योतिष्टोमशेषत्वात् । न हि ताण्ड्यशाखायां .
कर्मचोदना-ज्योतिष्टोमविधानमस्ति । येन नच्छाखाविहितज्योतिष्टोमस्यैव
शेषत्वं भजेत प्राथम्यं नान्यस्य तस्येति । तस्मात्--प्राथम्यस्य सर्वशाखास्स-
ज्योतिष्टोमशेपत्ात् , दिक्षितादीक्षितविरोधः कर्मभेदेऽपि तदवस्थः ।
अते
प्रयोगभेदेन भवेत् । एवं कर्मकत्वेऽपि तलिङ्गदर्शन
नानुपपन:
भावः ॥२४॥

·७४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ - द्रव्ये चाचोदितत्वाद्विधीनामव्यवस्था स्यानिर्देशाद्यवतिष्ठेत, तस्मानित्यानुवादः स्यात् ॥२५॥ अन्याख्यद्रव्ये अग्निचयनप्रकरणे यूप सादशिन्या अचोदितत्वात विधानाभावात् , विधीनां-तत्र भुताना पक्षसमानन्येदिसमानरयाक्ष-मात्रा- तरालरिवीना, तत्राव्यवस्था - तस्मिन्प्रकरणे व्यरस्थितिर्नव स्यात् । बाच- स्तोमादौ यूपैकादशिन्या निर्देशाद ~ विधानात् । तत्र, अनारम्याधीतो रपाक्ष. मानान्तरालताविधिर्गमिष्यति । पक्षसंमितविधिस्तु ' यदन्तरिक्षे चिन्वीतान्तरिक्ष शुचार्पयेत्' इति श्रुतेः अन्तरिक्षे चयनासम्भवस्य लोकमित्यात् तदोषकय- नमूनकोऽनित्यानुदो यथा तया नित्यानुाद एष । सोऽपि वेदिसमितविधे- स्तुत्यर्थः स्यात् । स्तुतिपूर्वको वेदिसंमानविधिरपि न विधानार्थ: । अपि तु पश्चैकादशिनीस्थित यूपैक्यस्तुरया पश्चैकादशिनाविधानार्थः स. । इतीदमपि लिङ्गदर्शनं कर्मक्ये नानुपपन्नमिति तात्पर्यम् ॥२५॥ विहितप्रतिषेधात्पक्षेतिरेकः स्यात् ॥२६॥ । असिने पोडशिनं गृहाति, बानिरात पाडशिन गृह्णाति । इत्येक- मिनेशातिराने षोडशिग्रहणस्य विहितप्रतिपिद्धत्वात् विधिप्रतिषेधौ विकल्पेन सम्भवतः । तेन ग्रहणपक्षे तिसृणामतिरेकः । अग्रहणपक्ष द्वयोरतिरकः । इति लिसा सस्तुनाना विराजमतिरिच्यन्ते, द्वे संस्तुताना विराजमतिरिच्यते । इत्युक्तपरस्परविरुद्धसयातिरेकलिङ्गमपि कभैंक्यपक्षे समुपपद्यत इति न तेन कर्मभेद सिध्यति ।। अतिरेकोपपत्तिर्माप्यरातिकादिभ्योऽगन्तव्या । नात्र विस्तरमयादुष्यन इति । त्रिषष्ट्युत्तरचतुःशत (४६३) सङ्ख्याया दशसह- रूपया विभक्ताया त्रयोऽवशिष्यन्ते । द्विचत्वारिंशदुत्तरचतु शत (४४२) सङ्ख्याया च दशसङ्ख्यया विभक्ताया, दाववशिष्यते । इति दिमात्रमन्त्र प्रदर्शितम् । सा च सा च सध्या कुतः कथं या सम्पन्ना ! तदधिगमो- पायस्तु भाष्यादितोऽभगन्तन्य इत्युक्तमेव प्राक् ॥२६॥ . . - ·F द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ७५ 1 सारस्वते विप्रतिषेधायदेति स्यात् ॥२७॥ 'एप वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानाम् ' इति श्रुते. सपामेव ज्योतिष्टोम- विकाराणा तत्पूर्वकन्चात् तदात्मकाग्निष्टोमविकृतिभूने सारस्वतसत्रे 'ये पुरोडा- शिनस्ते उपसन्ति, ये सानायिनस्ते वत्सान् धारयन्ति ' इति 'ये पुरोडाशिनः' इति लिङ्गदर्शनं सने पुरोडाशामानान्मतद्वयेऽपि विरुद्धम् । इति विप्रतिपेधा- द्विरोधात् , यदेति पदमध्याहार्य तभिन्वाक्ये । तया च-सारस्वतसत्रे प्रतिपक्षं पौर्णमास्यमानास्पाख्यकर्मविधानात् ये यदा पुरोडाशिनः- पुरोडाश- साध्यकर्मकार , ते तदा उपविशन्ति । ये यदा सान्नामिन -सानायमाध्य- कर्मकार , ते तदा वासान् धारयन्तीति कालभेदमात्रपर्यमित तद्वाक्यम् । न कर्मभेदपरमिति ज्ञेयम् ॥२७|| उपहव्ये प्रतिप्रसवः ॥२८॥ उपहन्ये-उपहव्यनाम्नि स्तुनिषे शाखाभेदन पुनर्निधानसप प्रति- प्रसनः कथं सड्गन्छने । यतो किल्पिकयोवृहद्रयन्तग्यो प्रकृतित स्वात्तयो' प्रतिप्रसोऽमड्गत इत्यागवायामाह भगवान् कपि मिनिः ॥२८॥ गुणार्थी वा पुनः श्रुतिः ॥२९॥ तत्त साम्नि निमित्त गुणार्था वा-दक्षिणाविशेयर पगुणविधानार्थो पुनः श्रुतिपाठ , सस्थापिरोपज्ञापनार्थ । प्राकृतिक विकल्पमा द्वारेनि न तत् कर्म- भेदे लिड्गमित्यागन्तव्यम् ।।२९।। प्रत्ययं चापि दर्शयति ॥३०॥ इत्य भेदसा कनयोपदर्शितानि लिड्गान्युनत्य कर्नस्यसाफ लिड्ग प्रदर्शयति प्रत्ययमिति । प्रत्ययं-कर्माभेदज्ञान- सर्पशाप्रत्ययमेकमन कति ज्ञान, वक्ष्यमाण लिङ्ग जनयति । तथा हिमत्रायणीयमा यात्रा प्रयाजानामयि. धानात् तैत्तिरीयशासाया विहिनान् समिदादिपञ्न प्रयाजान् 'फनो वै प्रयाजा.' इत्यने नान्य 'समा प्रतिष्टा होन या' इति पञ्चाना देशेक्यरूपो प्राप्त- - ·- - ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ॥ यागादिकांग्यपि . शेपभूतानात्याचार्यजैमिनेर्मतम् । कुतः! फलार्थ- त्वात्-तेषां फलोदेश्यप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वस्य तेयपि सत्वातान्यपि लक्ष्याणी- त्यर्थः । अपिना द्रव्यगुगमकारप्रहः ॥४॥ फलं च पुरुषार्थत्वात् ॥५॥ स्वर्गादिफलमपि भोक्तृपुरुषोपसर्जनत्वात् शेषभूतम् । यो हि 'स्वर्गो मे भूयादिति कामयते तस्मै याग उपायतयोपदिश्यते । स्वर्गकामनागन् पुरुषः इति सर्यो भोग्यतया तच्छेअभूतः । अन स्वर्गस्य शेपत्वं गोण्या वृत्त्या बोध्यम् । तत्र परोद्देश्यप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वस्याभावात् ॥५॥ पुरुपश्च कर्मार्थत्वात् ॥६॥ पुरुषोऽपि शेषभून. । कुन: ! कर्मार्थत्वात्-योगोद्देश्यककृती कर्त- कारकतयोपसर्जनवादित्यर्थः । अत्र यागादिपु द्रव्याचपेक्षया प्राधान्यं फला- अपेक्षया च गुगलम् । अत:-स्वविरुद्धप्रधानत्रासमानाधिकरणं गुणवं नाम शेषतं द्रव्यगुगसम्कोवेति आचार्यबादरेरभिप्रायोऽधेयः ॥६॥ निर्वापणादीनामर्धानुसारेण व्यवस्थितविपयत्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥ तेपामर्थेन सम्बन्धः ॥७॥ दर्शपूर्णमामयोः निर्वपण-प्रोक्षग-अपहननादयः औषधधर्माः, उत्प- वन-विलापन-प्रण-आसादनादयः आज्यवर्मा, शाखाहरणं-गंगा प्रस्थापनं- प्रस्तावनमित्यादयः मानायधर्माश्च श्रूयन्ते । तेपा धर्माणा पितुपकरणादिदृष्ट- फलानुसारेण व्यवस्था बाह्यादिभिः शेपोयिभावाख्यः सम्बन्धः । सम्भवति दृष्टफलकाने अटकल्पनया सपा सर्वत्र सम्बन्धकल्पनमन्याययं, व्यर्थमिति भावः ॥७॥ , विहितस्तु सर्वधर्मः स्यात् संयोगतोऽ- विशपात्प्रकरणाविशेषाञ्च ॥८॥ बीहीनयहन्तीत्यादिशावेग विहित. अवघानादिः सर्वधर्मः सर्वेषा' नीद्याज्यादीना शेषः स्यात् । कुन ? संयोगतोऽविशेषाद - साक्षात्परम्परया ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ७९ , या सर्वेषां धर्माणां परमापूर्वसम्यन्धाविशेषात् , दर्शपूर्णमासप्रकरणपाठस्य तुल्य- स्वाच । 'ब्रहीनवहन्ति | आज्यमुत्पुनाति । शाखामाहरती' त्यादौ न ब्रीह्या- दिशब्दाः व्रीहित्वादिस्वार्थपराः, किं तु प्रकृतापूर्वसाधनद्रव्यपरा इति सिद्धा- तात् प्रकृतापूर्वसाधनतारच्छेदकद्रव्यत्वरूपोदेश्यतायच्छेदकस्य सर्वद्रव्यवृत्ति- स्वात् तदवच्छिन्ने सर्वत्रावघातादीनां प्राप्तरवर्जनीयतयाऽव्यवस्थिता एव ते धर्माः प्रवर्तन्ते । इति पूर्वपक्षाशयः ।।८।। अर्थलोपादकर्म स्यात् ॥९॥ अर्थस्य-दृष्टोपकारस्य वैतुम्यादेः, लोपात्-अभावात्, अदर्शना- दित्यर्थः । अकर्म-अकरणम्, अवहननस्य आज्यादिषु अननुष्ठानम् , उत्प- वनस्य व्रीह्यादिषु चाननुष्ठानम् । इति सिद्धान्ते उपपत्तिः ॥९॥ फलं तु सह चेष्टया शब्दार्थोऽभावाद्विप्रयोगे स्यात् ॥१०॥ वैतुष्यरूपं दृष्टं फलं तु चेष्टया अवहननादिक्रियया, जायमानं प्रत्यक्षमुपलभ्यते । अतो ब्राह्यादावेव शब्दस्य-अवहननशास्त्रस्य, अर्थ:- तात्पर्यम् । चैतुष्यफलस्य विप्रयोगे-वियोगे सति, अभावात्-दृष्टोपकारक- स्वाभावात् , आज्यादिः शब्दार्थः अवघातशास्त्रस्यार्थः कथं स्यात् ! तब तस्य तात्पर्य नास्तीति यावत् । ब्रीह्यादिशन्दाः न परमापूर्वसाधनद्रव्यपराः । अपि तु सनिकृष्टत्वात् आग्नेयायुत्पत्यपूर्वसाधनद्रव्यपराः । तदुत्पत्यपूर्वसाधनद्रव्यं ब्रीहिरेव । न तण्डुलाः, न च आज्यादिकम् । इति ब्रीहिप्वेवावघात: नेतरत्र । शास्त्रबलेन दृष्टलोपस्त्वन्याय्यः । यत्र दृष्टं नोपलभ्यते तत्रादृष्टस्य शास्त्रस्य चावसर इति भावः ॥१०॥ स्फ्यादीनां संयोगानुसारेण व्यवस्थितत्वाधिकरणम् ॥५॥ द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात्तदर्थमेव चोद्येत ॥११॥ दर्शपूर्णमासयोः 'स्फ्यक्ष कपालानि च अग्निहोत्रहवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्या प उलूखलं च मुसलं च पचोपला चैतानि वै दश । - । ।

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। . यज्ञायुधानी' ति अयने नया ' स्फ्येनोद्धन्ति । कपालेषु पुरोडाशं अपयति । अग्निहोत्रहवण्या हवापि निर्वति । शूर्पण तण्डुलान्विपिनाक्ति । कृष्णाजिन- मुलूखलस्याधस्तादुपस्तृणाति । शम्यया दृपदमादधाति । उखलमुमलाम्या. मवहन्ति । दृपदुपलाभ्यां पिनष्टि ' इत्यपि यो । तत्र द्रव्यं-स्यादिरूपं द्रव्यं, यत्कार्यनिष्पत्त्यै उपदिश्यते तत्तदा तदङ्गवेनैव विधीयते । न तु क्रियान्तराड्गं तत् । कुतः ! उत्पत्तिसंयोगात्-स्पयनोद्धन्तीत्याधु पति- वाक्ये उद्धननादिक्रियासयोगात्-साध्यसाधन भारसम्बन्धश्रयणादित्यर्थः । अथ स्फ्येनोद्धन्तीत्यस्य स्फ्यविशिष्टोद्धननेनापू भावयेदिति वाक्याः । उद्ध- नने स्फ्यरशिष्टय च तन्निसाधनतानिरूपितमापनया देयम् । तथा सयसाध्यमेनोद्धननं नान्यसाध्यमिति पलति । एवं कपालेषु अपयनीत्पादि- वाक्येष्वपि ततत्साधनसाध्यमेव ततत्कर्म नेतरसाध्यमिति भावः ॥११॥ आरुण्यादिगुणानामसकीर्णताधिकरणम् ।।६।। अर्धेकत्वे द्रव्यगुणयोरैककम्यनियमः स्यात् ।।१२।। ज्योतिष्टोमे मयं प्रले श्यते- अरुणया विहारकायन्पा सोम कोणातीति। अत्र वि अक्षिणी यस्याः, एक हायनं च यस्य इसन्यादा- प्रधानबहुनाहिसमासात् पिनाकहानीरदे दम्याचके एव । अमः नदुत्तर- तृतीच्या ताशस्य यत् सोगं मोगानीति मोरक्रायसाधना बोधि मना- योग्यम् । द्रव्यस्य हि नियामाधनवं लोकप्रमिद्धमेति । किन्वर गपेनि अरुणापदोत्तरतृतीयया यत् आरण्यम्य कारसायनलमुम्चने तइयोग्य भी। अरुणापदस्य अरुणगुणवाचकारात्, गुणस्प च क्रियामापनत्तस्या- प्रसिद्धत्वात् । यद्यपि 'गुग अगदपः पुंमि गुणिलिङ्गन तति । शासनाद, ऋयसाधनाभूतरखीमप्राचारहायनीपिङ्ग पदसहपाटाच अर. जयति पदनषि अरुणगुमविशियारमाननादल्याचनिनि या मरम्। अपापि ' नागहीतविशेषगा विशिद.' इति ननुभवमिदम्पारेन अमन- गुणवाचकं तसदनिलेप यक्करम् । किं चंदमापदमरुगगुगविशिष्ट स्पं इत्यनु- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । . । नियमेन नैर रक्ति । तद्दव्य शुक्लादिगुणयुत चेत् तद्वाचको न भवत्ययम- रुणाशब्द । अत अनियत द्रव्ये अरुणापद, गुमे तु नियनमनुभूयते । न हि जावद पदमरुगेतर शुलादिगुगाचक दृष्टम् । अरणगुग एव शक्त दृश्यते । अतेऽरुणगुग एर तस्य शक्योऽर्थ , न द्रव्यम् । गुगम्तु हिरण्या- दिव्यरत् न क्रियया साधनस्येन सम्बध्दु शक्त अमृतवात् । तस्मात्- अरुणयेत्यस्य सोमक्रयाक्रियायामनन्वयात नाक्याद्विय प्राणप्राप्तग्रहचम- सादिद्रव्यु तस्य निवेश उचित इत्याशङ्कायामाह ~ अथेफम इति । यस्मिन् वाक्ये द्रव्यगुणोरक क्यिन्यपि रूपान्त्य सम्भाी । तत्र श्रूयमाणयास्तयो नियमः -- परिच्छयपरिच्छेदकभारनियम स्यात् । बुत : ऐकाम्या - एकार्थप्रतिपादस्वरूपाक्यतासत्वात् । अयथा याक्यमेददोषापत्त । गुण- स्यामूर्त रेऽपि रिझाक्षिपदबहायनाच्च तस्य गोद्रव्यपरिष्टदस्त्वमस्त्येव । तञ्च द्रव्य क्रयसाधन मिति तद्वारा गुणस्यापि तदक्षतम् । न च वाक्यभेदा- भारेऽपि गुगपाच कस्य -स्य गुणयति द्रव्ये लक्षणा इति वाच्यम् । अरुणयेति तृतीयया गुगस्यैप क्रयसाधनत्यमुच्यते । नत्तु द्रव्यद्वार बिना न सम्भ- वतीत्यपाद्य यच्छेदक्त्त तस्य सिध्यतीति रोल्सा नाक्येन विनियोगे सम्भाति न तदपेक्षया दुल मार्ग का विनियोग सङ्कीर्णताप्रयाजयोऽगावार्य इति भार ॥१२॥ इत्यारुगीन्याय ॥ सर्वग्रहाणां संमागाधिकरणम् ॥७॥ एकत्वयुक्तमेकस्य श्रुतिसंयोगात् ।।१३।। 'य एरिद्वान् सोमेन यजेत' इति चास्यनिहित्सोमयागे 'दगा- पवित्रण प्रह समा' इति श्रुतम् । दशापवित्र-बास खण्ड । तेन प्रहपा- त्रस्य समार्जन कार्यमिति तद्वारपस्यार्थ | तत्र प्रहमित्यासडर पापेत प्रह- दम्य मार्गस्योदर प्रतं य । कुन ' श्रुतिसंयोगाव- वाचकादटित- पात् । अन एफस्व-दशानां एक परिशिष्टस्य यस्य कम्पचिद्ग्रहस्प, समाग कार्य । न तुरेदनापादीनां दशानां प्राणमिति मात्र ॥१३॥ .

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ , . . दर्शपूर्णमासे तदङ्गभूतप्रयाजसंनिधौ ' अभिक्रामन् जुहोति' इति भुतम्। तत्र यदिदं होमकाले आहवनीयस्याभितः सञ्चरणात्मकमभित्रणं, तस्य कियात्वात् , क्रिपायाश्च क्रियाया कारकत्वेनान्येतुमयोग्यत्वातू, धात्वर्यहोमेन साकं तस्य अन्वयासम्भवात् , वाक्यभेदः-तद्वाक्योपास्थितप्रयाजेऽम्पस्तस्य विच्छेदः स्य त् । ततस्ते यो विच्छिनं तदभिक्रनगं प्रकरणेन दर्शपूर्णमास- का सम्बद्ध सत् कर्तृगुगत्वेन तत्कर्तृकजुहोत्यनूदितप्राकरणिकेषु सर्वहोनेषु तस्य कर्तुद्वारा प्राप्तिः स्यात् । तथा च सर्वे होमा अभिक्रामन् सदनुष्ठेयाः, न केवल प्रयाजा इति ॥१९॥ सिद्धान्तः-साकांक्षं वेकवाक्यं स्यादसमाप्त हि पूर्वेण ॥२०॥ विभागे अभिक्रामनिति णमुलंतं पदं साकाङ्क्षम् । अविमागे च अभिक्रामन् सन् जुहोतीत्येकार्थप्रतिपादकम् । इत्येकवाक्यमिदमभिक्रामन् जुहो- तीति ।नात्र वाक्यमेदः । हि-यतः, वाक्यभेदे पूर्वेण- णमुलंतपदमात्रेण, असमांसम्-अपम्पूिर्ण तत्, इति तत्परिपूर्य] क्रियान्तरमध्याहार्यम् । तद- पेक्षया सन्निहितस्य योजनमेव न्याय्यम् ।' सनिहितं च प्रयाजानुवादक होतीति पदम् । अनः प्रयाजस्यैवागमभिक्रमणम् । तत्कद्वारा न दर्शपूर्ण- मासस्येति भावः ॥२०॥ उपवीतस्य प्राकरणिकाङ्गखाधिकरणम् ॥११॥ सन्दिग्धे तु व्यवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ॥२२॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'विश्वम्पो वै वाष्टः' इत्यस्मिन्प्रपाठके सह- माष्टमयोरनुवाकयोः सामिधेनीवालगमानातम् । नवने निविसंत कानां • अमे महानसि ब्राह्मणभारत' इत्यादिमन्त्राणां ब्राह्मगम्' दशमे इदंकामस्य एतावतारनुख्यात्, इदंकामस्यैतावती' रिति काम्याः सामिधेनाप्रकारा उक्ताः। एकादशे वनुगके निवीनं मनुष्याणां, प्राचीनावीनं पितृगाम्, उपयो देवानाम् , उपव्ययते देवलदममेव तन्कुरुते' इति उपवीतं विहितम् । A .

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। . तत्रावान्तरप्रकरणमहाप्रकरणाभ्यां सन्देहे सति निविन्मन्त्राह्मगेन अग्न्या- भूतेन सामिवेनाप्रकरणस्य व्यवायात् -विच्छिन्नत्वात, वाक्यभेदः स्यात् । महाप्रकरणेन दर्शपूर्णमासानमिदं वासोविन्यासविशेषात्मकमुवीतमिति सिद्धान्तः ॥२१॥ वैकंकतपात्राणां कृत्स्नयागगुणताधिकरणम् ॥१२॥ गुणानां च परार्थवादसम्बन्धः समत्वात्स्यात् ॥२२॥ आधानप्रकरणे तत्सन्निधौ च वारणो यज्ञावचरः स्य त्, नत्वेतेन । जुहुयात, कंकतो यज्ञावचरः स्याज्जुह्वयादेवनेन ' इति । यज्ञायचरो-यज्ञ- साधनम् । नत्र गुणानां-पारणकङ्ककतादिरूपाणा, परार्थत्वात्- यज्ञसाधन मात्रार्थत्वात्, आयनस्थायज्ञयात्, परमानहायेषां यागत्वेऽपि तदप्रकरणवात्, तत्सन्निधावस्य पाठाभावाच्च, नाधानेन पयमानेटि- भिश्व साकं श्रुतस्य यज्ञापचरस्याङ्गानिभावेन सम्बन्धः । अपि तु स्ववाक्य- श्रुतयज्ञपदार्थेनाधितानामेषा यज्ञावचराणामसनिधिपाठस्य समस्यात् यज्ञपद- घटितत्वाच्च तद्भिनेषु सर्वयज्ञेषु निवेशः स्यादित्ययः । अथवा गुणानाम्- भाधानपरमानेष्टीनां च परार्थत्वात्-अमिमुद्दिश्य विहितत्वेन आन्पर्षसंस्कार- रूपत्वात् तेषां परस्परमसम्बन्धः-अड्गाङ्गिभावो न स्यात् । अङ्गत्वेन साम्यादिति यावत् । भागल्याच परमानहविषा यज्ञावचराणामपि परस्परमङ्गानित्वं न सम्भवति । अर्थात्सर्वयज्ञेषु तेषां निवेश इति भावः ॥२२॥ मियोऽसम्बन्ध- ज्यायोऽयम् ॥ वात्रमाद्यनुवाश्यानामाज्यमागाशताधिकरणम् ।।१३।। मिथश्वानर्थसम्बन्धात् ॥२३॥ दर्शपूर्णमासे अयने यामी गौर्णमास्यामनुष्यने । धन्वती अमा- पास्यायामिति' । तत्र अनिवृत्राणि जघनत् ' इति प्रपमा यात्री । 'वं सोमासि सत्पतिवहा' इति द्वितीया यात्री । अग्निः प्रत्नेन जन्मना फविविप्रेण यादृधे' इति प्रथमा वृधन्यती ! सोमगीर्भिावपम्, वर्धयामा -

·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
..
बचो विदः' इति द्वितीया वृधन्वती । पत्योपनिनोवृश्वतीयुगलयो- द्वित्वो-
पेतयाज्यायुरोऽनुगक्ययोः प्रधानयागेन साफमनर्थ:-निष्प्रयोजनः, सम्बन्धः ।
तत्र याज्यापुरोऽनुगक्यान्तरस्य सत्त्वात् । इत्याज्यभागयौद्धित्वात् तत्र तयोयु-
गलं सार्थकम् । अतः पूर्णमासे आज्यभागयोर्विनीयुगलम् । अमावास्या-
यामाज्यमागयोवृधन्वतीयुगलम् । इति नियामकं वाक्यमिति सिद्धम् ॥२३॥
दानन्यायः ॥
हस्वावग्नेजनादीनां कृत्स्नमाकरणिकाङ्गताधिकरणम् ॥१४॥
आनन्तर्यमचोदना ॥२४॥
'दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'हस्तापनेनिक्ते, उलपराजि स्तृणाति ' इति
श्रूयते । अरनेजन-प्रक्षालनम् । वेद्यामास्तारतं सम्पादितस्तृणस्तंब उल-
पराजिः । तथा ज्योतिष्टोमे 'मुष्टीकरोति । नाच यच्छति । दीक्षितमावेदयति'
इति श्रुतम् । तर अरनेजनं हस्तसंस्कारः, मुष्टीकरणवाग्यमा मनःप्रणि-
धानायौँ । अतस्तत्रयापि लिङ्गप्रकरणाभ्या करिष्यमाणसनकर्मा, न तु केरल.
मुलपराजिस्तरणदीक्षिताऽऽवेदनार्थम् अतस्तत्र प्रतीयमानमध्यवहितोत्तरस्वरुप-
मानन्तर्य क्रमात्मकम् अचोदना-गयारेकाक्यवसाधक न भवति । दुर्बल-
स्वात् । अन्यथा घट करोति, मा। नयतीत्यनयोरयकराक्यतापत्तिरिति
भार॥२४॥
वाक्यानां च समाप्तत्वात् ॥२५॥
हस्ताबरनेजनादेशयाना तदुतरवाश्याना च सार्थबोधेन
समाप्तत्वात-निराकाहत्वात्, एफक्यतालक्षणस्यायभावेन नकरात्पत्तमत्रे-
त्यर्थः ॥ २५ ॥
चतुर्घाकरणस्य आग्नेग्यमात्राङ्गत्वाधिकरणम् ।। १५ ।।
शेषस्तु गुणसंयुक्तः साधारणः प्रतीयत मिथ-
स्तेपामसम्बन्धात् ॥ २६ ॥

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ८७ - दर्शपूर्णमासयोः 'आग्नेयं चतुर्धा करोती'ति श्रुतम् । अत्र शेष:- चतुर्धाकरणात्मकः संस्कारः, गुणसंयुक्त:-अग्निरूपगुणसम्बन्धविशिष्टोद्देश्य- कोऽपि, साधारण:-अग्नीपोमैन्द्राग्नसाधारणः प्रतीयेत । कुतः ! तयोरपि अमिसम्बन्धस्प विद्यमानत्वात् । किं च शाखान्तरे शतपथब्राह्मणे तेपां- चतुर्धीकरणव्यक्तीनामग्नेश्च परस्परमसम्बन्धात-सम्बन्धाप्रतिपादनात् । तत्र तु केवलं पुरोडाशं प्रकृत्य तं चतुर्धा करोती ति श्रुतम् । अस्य श्रुती तच्छब्दस्य प्रकृतपुरोडाशमानपरत्वात् अत्रत्याग्नेयपदं प्रकृतपुरोडाशमात्रपर, न गुणसम्बन्धविशिष्टोद्देश्यपरमिति भावः ॥२६॥ सिद्धान्तः-व्यवस्था वा अर्थसंयोगात् लिङ्गस्यार्थेन सम्बन्धात् लक्षणार्था गुणश्रुतिः ॥२७॥ व्यवस्था वा-आग्नेयस्यैव चतुर्धाकरणं नान्यस्येति नियमः, कस्मात् ! अर्थेन-अग्निदेवतारूपतद्धितार्थेन पुरोडाशस्य सम्बन्धात् न सम्बन्ध- सामान्यबोधकोऽयं तद्धितान्तः शब्दः । अपि तु देवताविशेषसम्बधवाचकः । भीषोमादिस्यले तु न केवलामेदेवतात्यम् । तत्र देवतात्य व्यासज्जवृत्ति । अत्र स्वव्यासज्जवृत्ति । अतोऽन्यासज्जवृत्तिदेवतात्यप्रकाशनसामर्थ्यरूपलिस्य तादृशानात्र सम्बन्धात्, बोधकत्वेनेति शेपः, आमेयस्यैव चतुर्धाकरणम् । नामीपोमीयादेरिति । तत्र गुणश्रुतिः लक्षणार्थी-शक्यसम्बन्धरूपलक्षणया अमिबोधका, न देवतात्वेनेति भावः । विस्तरस्तु भाष्यादितोऽवगन्तव्यः इत्यलम् ॥२७॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ती भावबोधिन्यां नृतीयाध्यायस्य पादः ॥ श्री: ॥ प्रथमः ·11 पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ।। अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ लवनप्रकाशकमन्त्राणां मुख्ये पहिपि विनियोगाधिकरणम् ॥शा (पहियोयः)॥ अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेपु शेफ्भावः स्यात् तस्मादुत्पत्तिसम्बन्धोऽर्थेन नित्यतंयोगात् ॥२॥ पूर्वपादे श्रुतिविनियोगो विमृट. । इह पादे लिङ्गविनियोगो विमृश्यते । मन्त्राधिकरणे विहितकर्मसमरेतार्थस्मारग्या मन्त्राणा कपन र प्रामाण्य चेति त्थितम् । तर पदानामर्थ स्मारकर द्विधा, शतया रक्षण्या च ! सत्येचे दर्शपूर्णमास यो प्रकरणे श्रुतम्-' बहिर्देर सदनं दामीति लवन- प्रकाशक मन्त्रमुदाहृय रिचार्यते--विमयं मन्त्रो यहि पदशव्यकुशलवन- प्रकाशकरोन काङ्गम् , उन तत्वदलसकुशसदृशत गरिशेषप्राशालेनेति सन्देहे सिद्धानमाह महर्षि मिनि अभिधानसंयोगादिति। यस्मात् गुणस- म्बन्धमानपेक्ष्या शब्दाप्रथम प्रतीतस्वैर मुख्यस्य-भक्तिमतिरोष्यस्वार्थस्य कथनद्वारा मन्त्राण ऋतुभि साक सम्बन्गत् न्यु शेषभार स्थादिति स्थित प्राक् । तस्मात्-उत्सत्तिसम्पन्धः-~औत्पत्तिकेन स्नाभा- चिकेन मुख्येने नार्थेन मन्त्रस्टकरदाना सम्बन्ध , स्यात् । कुन । नित्य- संयोगाद-पदपदार्थको सम्बन्धो नित्य इति व्यस्थापितवात् । मुख्या- भिधानेनै मन्त्रस्य कृतार्थत्यानिराकासवाच न लक्षणया अमुख्यार्थस्मर- णाय तस्य प्रवृत्तिरिति भाव ॥१॥ संस्कारकत्वादचोदिते न स्यात् ॥२॥ नन्य सनि पूरानु नत्रणमन्त्रस्य प्रारणाद्विष्छेदापत्तिरित्यत्रेधापत्ति- ह-संस्कारेति । स्थानमन्त्रणमन्त्रस्य संस्कारकत्वात्-पदेवतास्मतिरूप- संस्कारजनकत्वात् अचोदिते अपिहितपदसताके यागे, तस्य मन्त्रस्याङ्गत्व न स्यात् । यत्र संस्कारस्य सम्भव तत्रैर तस्याङ्गत्वमिति भात्र माह- ॥२॥ अप बहिन्याय ॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
इन्द्रप्रकाशकान्त्रत्य श्रुत्या गार्हपत्योपस्थानाङ्गत्वाधिकरणम् ।।२।।
वचनात्त्वयथार्थमन्द्री स्यात् ॥३॥
अग्निच ने निवेशनः सगमनो वमूनामित्यैन्या गार्हपत्यमुनिष्ठते
इति भूपते । अत्र गार्हपत्यमिति गार्हपत्यत्यानेः ईप्सिनतमयम्पत्यवा-
चिन्या द्विनीयया श्रुत्या तदुपस्थानाङ्गनया ऐन्या ऋचः विनियोगः कृत
इति व्यक्तमुग्लम्यत । अत इयमिन्द्रदे यताका ऋक् अयथार्थ-मुख्यार्पमति-
लक्षगरा उअस्थानद्वारा गाईपत्य जमना भवेत् । लिङ्गापेक्षया
अवलीयत्यादिति भारः ॥३।।
गुणाद्वाप्यभिधानं स्यात् सम्बन्धस्य
अशानहेतुत्वात् ॥४॥
न च श्रुतिवलादिन्द्र पदस्य गार्हपत्ये शके: करनि याच्यमित्याह-
गुणाद्वापीति । लक्षगारूपगौणवृत्यैव इन्द्रादेन गार्हपत्यत्याभिवानं स्यात् ।
न तु शक्त्या । यतो वाच्यवाचकमावात्मकसम्बन्धम्यानादिनया नित्यः सः
इत्योत्पत्तिकसून स्थितत्वात्ताशशक्तिकासम्बन्धस्प अशास्त्रत्वात्-शास्त्र-
कारणफवासम्भवात् , लोकसिद्धगौणवृत्याश्रयगेन गाहमत्यापस्थिन्युपपनौ
सत्यां तत्रेन्द्रादस्य शक्तिकल्पनं जलन दहेदितिवदशक्यामिति भावः ॥४॥
अयं गार्हपत्यन्यायः ॥
आह्वानप्रकाशकमन्त्राणामाहाने विनियोगाधिकरणम् ।।३।।
तथाऽऽहानमपीति चेत् ॥५॥
दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते हरिष्कृदेहीति विपन्न न हो । अर
हविष्कदेहाति मन्त्रः तया, यथा ऐन्द्रमन्त्रस्य इन्द्रशमः गोगपुरवा गाहपत्य-
प्रकाशका,
तथा एहीत्याहानमन्त्रोऽरि अस्पातलमफलर मा । तथा च
हे हविष्कृत्, इनिःसम्पादक, अपघातत्वमहि-सम्पन्नेर म येत्यरघानागवं मन्त्रस्य,
नाऽऽहानात्वमिति चेत् ॥५॥

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ ९० । सिद्धान्तः- न कालविधियोदितत्वात् ॥६॥ न अवहननार्थो मन्त्रः। नापि कालविधानार्थः । तस्य,स्वयमेव प्राप्त- त्वात् । अपि तु अपनन्-अपहननकाले यदायति तत्रिः इति निरभ्यासमात्र- विधिरिति निष्कर्षः ॥६॥ गुणाभावात् ॥७॥ हविष्कृदेहीति मन्त्रस्थस्य आह्वानवाचक-एहीतिपदस्य अवहननलक्ष. कत्वे सिंहो माण एक इत्यादाविध उभयसाधारणः कश्चन गुणोऽपेक्षितः 1 ताशो गुणो नोपलभ्यते लक्ष्यन्वाभिमने अवहनने मुख्यायीहानसदृशः । अतो गुणाभावात् न एहीत्यस्य अवहनने विसदृशे लक्षणेत्ययः ॥७॥ इतश्च तथा लिङ्गात् ॥८॥ 'बाथै हविष्कृत्' इत्यर्थवादरूपात् लिङ्गादपि न विष्कृदित्यस्य अवहनने तात्पर्यम् । यतो बाक्सशस्त्रात्येन वाच्यमवहननन्तु न स्त्रीसदृश- मिति भावः ||८|| विधिकोपश्चोपदेशे स्यात् ॥९॥ सादृश्याभायेऽपि गोणवृत्यालम्वनेनोक्तमन्त्रस्यानहननाड्गत्वेनोपदेशे उच्यमाने ' अपहतं रक्ष इत्याहन्ति, अपहता यातुबाना इत्यरहन्ति' इनि नित्यपद्विवेः कोपः-उपमेधा, भोत् । तत्मानापहननाड्गय मन्त्रस्य । अपि स्वाव्हानशेपत्वमेवेति भावः । तस्य निरभ्यासमात्र विधिरिति पूमुक्तमेव ॥२॥ अमिविहरणादिप्रकाशकमन्त्राणां तत्रैव विनियोगाधिकरणम् ॥४॥ तथोत्थानविसर्जने ॥१०॥ ज्योतिष्टोमे भूयते - 'उत्तिष्ठन्नन्याह अग्नीदग्नीन्विहर' इति । तथा- 'व्रतं कृणुतेति याचं विसृजती' नि । यथा अवननिति कालरक्षकम् । तथा. उत्यानविसर्जने अपि काललक्षके एवं ! न विधायक इति ॥१०॥ सूक्तवाकस्य प्रस्तरप्रहरणाङ्गत्वाधिकरणम् ॥५॥ ..

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । , (प्रस्तरपहरणन्यायः) सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वात् ॥११॥ दर्शपूर्णमासयोः 'सूक्तगफेन प्रस्तर प्रहरति' इति श्रुतम् । इदं धावापृथिवी मद्रमभूत् ' इत्यादिको मन्त्रः सूक्तयाकः । प्रस्तरो दर्भमुष्टिः । नस्य प्रहरणमानौ प्रक्षेपः । तत्र सूक्तनाफेनेति तृतीयान्तं पद काललक्षकम् । तत्पठनकाले अवर्षणा प्रस्तरप्रहरणं कार्यमित्यर्थः । न प्रहरणागत्येन मुक्तवाकस्य विनियोगविधिः । कुत ! उभयोः परार्थत्वात् । सूक्ताको देवतास्तुत्ययः । प्रस्तरश्च सुग्धारणार्थ । इति न तयोरङ्गाङ्गिभार । मियोऽसम्बन्धन्यायात् इति भावः ॥११॥ उपदेशो वा याज्याशब्दो हि नाकस्मात् ॥१२॥ सूक्तवाफेनेति तृतं याश्रुतिवरात् सूक्तयाकस्य प्रस्तरप्रहरणम्प्रति अङ्गत्वेन उपदेशो वा-विचिरेप वाच्य । अन्यथा हि अकस्मात् यागान- अभूतस्य तस्य सूक्तवाको याज्या, प्रस्तरी हरि इत्यास्मिन् अर्थगदे याज्यात्येन स्तुतिरनुपपन्ना स्यात् । गागसाधन एर मन्त्रे याच्याशब्दः प्रव- त इति भाव ॥१२॥ स देवतार्थस्तत्संयोगात् ॥१३॥ सः-मूक्ताकः, प्रस्तरहाविष्के यागे अग्निदेवताकल्पक | तत्स- योगात्-मूक्तपाोनेति तृतीयया प्रहरण प्रत्यङ्ग येन तस्य सम्बन्धोधनात् । तया सत्ये सूक्त पाकास्यम् ' अग्निरिट हनिरजुपन ' इत्यग्नि प्रस्तरं हविः खीकृतवानिति लिग समुग्पन्न भनि निस्मा प्रोपसर्ग को हरतिरत्र यागा- र्थक आघारमाघारयतातिरदिति भारः ॥१३॥ प्रतिपत्तिरिति चेस्विष्टकृद्वदुभयसंस्कारः स्यात् ॥१४॥ ननु मुग्धारणे विनियुक्तस्य प्रस्तरस्य प्रहरगं प्रतिपत्तिकौति द्विती. यया व्यक्तमरगम्यते । न यागाद्गत्वम् । अद्वयकल्पनाप्रसक्तः । इति चेत् ।

·. , ९२ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।। स्विष्टकृतदिष्टापत्तिरत्यपधारय । तथा हि-यथा स्विष्टकृयाग' प्रक्षेपाशन उप- युक्तपिव्यसस्कारार्थः 'अपाइग्निरग्नेः प्रियाधामानी' त्यादिमन्त्राशेन इस्टेज्य. मानदेवतासंस्कारकः, तथाज्यमपि प्रक्षेपागेन प्रस्तरस्य उद्दशाशेन उपयुक्तदेव- तायाश्च संस्कार. इति द्रव्यदेवतामयसम्झारार्थ म्यात् । द्वितीया (नुवाद- परा । तस्य प्रतिपत्तिसंस्कार्यत्वादिति भावः ॥१४॥ . सूक्तवाकानामर्थानुसारेण विनियोगाधिकरणम् ॥६॥ (सूक्तवाकन्यायः) कृत्स्नोपदेशादुभयत्र सर्ववचनम् ॥१५॥ सूक्तमान प्रस्तर प्रहरतीति प्रस्तरप्रहरणागतया कृत्स्नोपदेशात्- कृत्स्नस्य सूक्तनाकस्य विधानातू, दर्शपूर्णमासे च उपयवापि सर्ववचन- समग्रस्यैर मूक्तवाकस्य पठन कार्यम् ॥१५॥ सिद्धान्तः-यथार्थ वा शेषभूतसंस्कारात् ॥१६॥ यथार्थ वा-यथालिङ्गमेर विभन्य, विनियोगो दर्श पूर्णमासयो. कार्यः । कस्मात् । शेषभूतसंस्कारात्-दर्शपूर्णमासे च शेषभूनदेवतासस्कार- कत्वात्सूक्तवावस्य । तत्र तत्रानङ्गभूतदेवतायाः संस्काराकाहाविरहादुभ यत्र कृत्स्नपाठो निष्फल । देवतास्मृतिम्पदृष्टफलामावात् । सम्मवति दृष्टपले अदृष्टकल्पनस्यान्याय्यत्वाचेति मार ॥१६॥ वचनादिति चेत् ॥१७॥ मूक्तवाकेनेति तृतीयान्त रचनारकास्नस्य विनियोगः। युक्त्यपेक्षेति चेत् ॥१७॥ प्रकरणाविभागादुभे प्रति कृत्स्नशब्दः ॥१८॥- प्रकरणाविमागात्-महाप्रकरणस्य एकत्वात् , उमे-दर्शपूर्णमास- कर्मणी पनि, अवयश प्रयोगेऽपि कृत्स्नशब्दः कृतस्नसूरुवाकशब्दार्थ , नानुपपन्न इनि लैङ्गिकरिनियोगेऽपि न तृतीपाश्रुतिविरोध इति मार ॥१८॥ न तत्र सूकवाकन्यायोऽयम् ॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। काम्ययाज्यानुवाक्यानां काम्यमावानेताधिकरणम् ।।७।। लिङ्गक्रमसमाख्यानात्काम्ययुक्तं समानानम् ॥१९॥ काम्पयाज्यानुपाक्याकाण्डमिति समाख्याते काण्डे ' इन्द्राग्नी रोचना- दिवः' इति इन्द्राग्न्यादिलिङ्गका ऋचः समानानाः । तासां लिङ्गक्रम- समाख्यानात्-लिङ्गकमसमाख्येति प्रमाणत्रयानुरोधात्, काम्ययाज्यानु- वाक्याकाण्डमिति समाख्यया काम्ययुक्तं-काम्योष्टिकाण्डसमाख्याते काण्डे पठिनेषु 'ऐन्द्राममेकादशकपालं निपेत् प्रजाकामः' इत्यादिकाम्यकर्मस्वेव विनियोग । तत्रापि क्रमप्रमाणेन प्रयमेष्टौ प्रथमयाज्यानुवाक्यायुगलमिति रीत्या अङ्गत्वेन सम्बद्धं स्यात् तत्काम्पे याज्यानुाक्याकाण्डम् । न केवलेन लिलप्रमाणेनेति तात्पर्यम् ॥१९॥ आग्नीनोपस्थाने प्राकृतानामेव मन्त्राणां विनियोगाधिकरणम् ॥८॥ अधिकारचमन्त्रविधिरतदाख्येपु शिष्टत्वात् ॥२०॥ ज्योतिप्टोमे ' आग्नेय्या आग्नीध्रमुपनिष्ठने, ऐन्द्या सदः, वैष्णन्या हविर्धानम्' इति श्रूयते । अत्र अधिकारे-न्यत्किञ्चित्क्रतुसन्निधौ, य आग्नेया- दिमन्त्रविधिः सः, अतदाख्येपु--अप्रकृतेषु प्रकृतेषु च आग्नेयादिमन्त्रेषु, प्रवर्तते । न प्रकृते पेव । कुतः ! प्रकृताप्रकृताविशेषेणैवाग्नेयादिपदेनाङ्गनया विहितत्वात् । इति ॥२०॥ सिद्धान्तः-तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम् ॥२१॥ तस्मिन्प्रकरणे आख्यापाठः यस्य मन्त्रस्य स एव उपस्थाने योग्यः ! नाप्रकृतः । प्रकरणेन, सन्निधिगठेन, वक्ष्यमाणयुक्त्या चेत्यर्थः ॥ २१ ॥ युक्तिः-अनर्थकश्योपदेशः स्यात् असम्बन्धा- फलवता न घुपस्थानं फलवत् ॥२२॥ मन्त्रस्योपस्थानं प्रति सावमयोपदेशः अनर्थकाव्यर्थ: स्यात् । फस्मात् ! प्रफरणानादरेण फलवना अनुना असम्बन्धात् । उपस्थानं तुन .

·९४ ।। पूर्वमीमांसामत्रवृत्तिः । -- - स्वतः फलवत् इत्ययः । प्रकरणागीकारे तु सामान्यतोऽयं मन्त्रः ऋतुना सम्बद्धस्ताप्रकरणपाठादिति निधये केन साकं सम्बद्धः इति विशेषजिज्ञासा- याम् ' आग्नेय्या आनीध्रमुपतिने ' इलादिवाक्यं फल पक्रतुसम्बन्धेन उप- स्थानेन साकं तं तं मन्त्रं सम्बन्धयतीति परंपरया फलबरसादुपपन्ना मन्त्र- प्रवृत्तिः 1 अन्यया निष्फला, कल्प्यफला वा म्यादिति भावः । प्रकरणपाठा- नादरदोषोऽस्त्येवेति ध्येयम् ॥ २२ ॥ सर्वेषां चोपदिष्टत्वात् ॥२३॥ 'अविनियुक्ता याचस्तोमे सम्पद्यन्ते' इति यचनेन सर्वेपामप्रकृताना- मामेयादिविङ्गसमन्त्रागा याचसामान्यक्रतुसम्बन्ध रोपदिष्टात्, तद्वारा 'तेपा फलपत्वाचन काप्यनुसपत्तिरित्यर्थः ॥२३॥ भक्षमन्त्राणां यथालिङ्गं ग्रहणादी विनियोगाधिकरणम् ।।९।। लिङ्गसमाख्याभ्यां भक्षार्थताऽनुवाकस्य ॥२४॥ ज्योतिटोमप्रकरणे भले हि मा विश दीर्घायुत्वाय इत्या धारभ्य उपहतो भक्षयामोत्ये रमन्तो मक्षानुवाकः पठिनः । नत्र, यथा काम्येष्टियायानुवाक्या- काण्डमिति समाख्यामहितालझेन मन्त्राणा कम्येष्टयग व निर्णनम् । तथा, भक्षानुपाकः इनि समाख्यासहितमक्षयामीनि लिनेन कृत्स्नस्थानुवाकस्य भक्षायचं, न ग्रहणाक्षणार्थत्यम् । तानि लिङ्गान्तराणि लक्षणया भक्षणपराणि वाच्यानीति ॥२४॥ सिद्धान्तः-तस्य रूपोपदेशाभ्यामपकोऽर्थस्य चोदितत्वात् ॥२५॥ नं कृत्स्नस्यानुवासस्य भक्षणार्थना । अपि तु तस्य-तदनुसकस्थस्प प्रहणावेक्षणादितत्तदेशस्य, अपकर्ष -विच्छेदः, पिच्छिय च अहणावेक्षण- भक्षणजरणेषु निवेशः । कुतः ? रूपोपदेशाम्याम्-रूपं-महणादिप्रकाशन- सागर्थ्यम्', भक्षयात्युपदशश्च, ताम्या हेतुभ्यामित्यर्थः । ननु भक्षणविधिवद्. ।

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ९५ . ग्रहणादिविधेरभाषात् कथमविहितमर्थ ग्रहणादिलिग प्रकाशयेत् ! कयं वा अ. प्रकाशितेऽर्थे तत्तन्मन्त्रभ्य निवेश ? इत्याशङ्कायामाह-अर्थस्य-ग्रहणाक्ष- णादिरूपार्थस्य, चोदितत्वात्-भक्षणविधिनै। तस्य विहितत्वात । गहणा- दिकं विना भक्षणानुपपत्तरित्ययः। तथा च 'भक्षे हीति बाहुभ्या सध्यास मित्यन्तो मन्त्रो ग्रहणे, 'नृचक्षसन्या देव सोमेति अवख्येप'मित्यन्त अक्षणे, 'हिन्यमे गात्रेति मा नाभिननिगा इत्यन्तो जरणे, 'वसुमद्गगस्येति मायामी ' त्यन्तो भक्षणे, विनियोक्तव्यः । समाख्यया लिङ्गस्य वाधासम्भवादिति भावः ॥२५॥ मन्त्राभिभूतिरित्यादेर्भक्षयामीत्यन्तस्यैकमन्त्रत्वाधिकरणम् ॥१०॥ गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्रः स्यात्तयोरे. कार्थसंयोगात् ॥२६॥ तदनुराकगना मन्द्राभिभूतिः कतुर्यताना बागजुपाणा सोमस्य तृप्यस्विति ' मन्त्र अग्रिमेण भक्षमन्त्रेण सह एकमन्त्रः-एकवाक्यं म्यात् । न पूर्वाधिकरणरीत्या तृप्यविति तृप्तिप्रकाशमलिझेन पिच्छ्यितृप्तो निवेश । भक्षणानुनिष्पन्ना हि तृप्तिर्भक्षणस्य फलमिति म्पर्गपदविधेया सेति गुणस्य तृप्तेस्तेन मन्त्रेण अभियानात्तयोर्मन्त्रयोििशष्टैकार्थप्रति पादकत्वादेकमन्त्रमिति भार . ॥२६॥ इन्द्रपीतस्पेत्यादिमन्त्राणां सर्वेषु भक्षणेषु ऊहन मिनियोगाधिकरणम् ।।११।। लिङ्गविशेपनिर्देशात्समानविधानेपु अनैन्द्राणाममन्त्रत्वम् ॥२७॥ उक्तभक्षमन्त्रे 'इन्द्रपीनस्ये' नि लिङ्गपिशानिर्देशात् , तुन्यप्रमाणी- पदिश्तया प्रकृतिविकृतिमाराहि पाच, अनेन्द्रनाररुगादिप्रयागमम्बन्धि सोमभक्षणम् अमंत्रम्-इन्द्रपातम्येति पदघाटनभनमन्त्ररहित व कार्यम् । इनि प्र० पूर्णपक्षः ॥२७॥ मक्षणफलस्य ·१ ।। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ति ॥ यथादैवतं वा तत्प्रकृतित्वं हि दर्शयति ॥२८॥ यादव वा-यपदाताको याग तत्तदरतायास्तत्र तत्र ऊहेन तन्मन्त्रपारः कर्तव्यः । कस्मात् ! यस्मात् तत्प्रकृतित्वम्-ऐन्द्रप्रकृवित्वं, सर्वप्रहाणा दर्शयति । इन्द्रायत्वा वसुमने जुट गृहामी ति सोमग्रहणमन्त्रः। अस्मिन्मन्त्र इन्द्रमुद्दिश्यत्र सोभग्रहणं धुम् । अर्थात् निखिलसोमव. इन्द्र- यागमुद्दिश्येति तम्यैर प्रकृतित्वम् । तथा च मैराररुणादिमहागा तद्विकृतित्वात् मित्रावरुणयानम्यत्यावहेन भक्षमन्त्रगाठता प्रामोतीति मान. १॥२८॥ अभ्युनीवसोमभक्षणे इन्द्रस्याप्युपलक्षणाधिकरणम् ॥१२॥ पुनरभ्युनीतेयु सर्वेषामुपलक्षणं द्विशेषत्वात् ॥२९॥ इत्यपर्व रसित बाधिकरण अन्तरा ऊरप्रसङ्गादिचारान्तरं प्रस्तूयते । कुत्वाचिन्तारूपेग न्यायाञ्च केन। नत्र, प्रात सबने तृतीयसवने च सन्ति सपनमुचीया दशनमसा । पात्रविशेगस्थिना सोमासाश्चनसा इन्युच्यते । तेषु मध्यतः कारिणा होलुप्रसाद्गातृयजमाना चतुर्गा चत्वारश्चमसा । हात्रकामा मैत्रावरुण-ब्राह्मगाउंसि-ओत-नष्ट-अन्जाराक्-आग्नीधाणा पण्या पट् चमसाः। तत्र मध्यन,कारिणा चातुर्वषट्कारानुट्कारयोदिदिहातव्यम् । होत्र- काणा चासैस्तु पट्कार ण्य सद् होतव्यम् । चमसानमिन्द्र पादुक्तेष सर्वेषु होमेषु इन्द्रो देवता । तदनन्तरं होत्रकाणा पट्सु सशेपेषु चासेषु द्रोणकलशात् सोम पुनरभ्युनीय मित्रावरुणादिभ्यो देवतान्तरेभ्य अनुक- पट्कारे होत्रका जुव्हतीनि प्रेयरचनादरगम्यते । तच्चत्पम्- ' प्रयत-- कारिणां चमसार्यवो वपट्कारे अनुवषट्कारे मुहत होत्रकागा चमसाधर्ययः सकन्दुत्त्रा शुक्रत्याभ्युनीय उपावर्तवम् इति । ततः शेपमक्षण क्रियते । होत्रकाणा चमसपटकारे इन्द्रः सकृष्दुतः । पुनरभ्युनौय मित्रावरुणाद्या देवता इय: । अतस्तत्र इन्द्रस्य मिशरणादिदेरताना च ते. पृथक् पृथक् इष्टाना शेषा. सन्ति । इति पुनरभ्युनीतशेषमागेपु इन्द्रमित्रावरुणादि- पीनस्पति रीत्या सर्वेषा देवताया उत्तरदेवतायाश्चपिलक्षण कार्य, न केवल ·-- है । अन्यः तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । मुत्तादेयतायाः । यतो द्विशेपत्वात्-द्वयोर्दवनयोः शेषस्य तत्र सत्त्वात् । प्रकृती यस्यै देवतायै हुतं तपस्तत्पीत इत्युक्तम् । अतोऽत्रापि तद्वदेव वक्तव्यम् । इति प्रतिचमस द्वयोरुपलक्षण कार्यमिति सिध्दान्तः ॥२९॥ पूर्वपक्षः-अपनयाद्वा पूर्वस्य अनुपलक्षणम् ॥३०॥ प्रथमं यदुद्देशन गृहीत्वा होम' कृतः तस्य पूर्वस्य-इन्द्रस्य, अनुपलक्ष- भक्षमन्त्रे योजनं, न विवेयम् । कुतः ! इन्द्रसम्बन्धस्य अपनयात्-विच्छे- दादित्यर्थः । मित्रावरुणायुद्देशन पुनर्गहीते सदोष तस्मिन्पूर्वसम्पन्धापगम- पूर्वकमित्रावरुणादिदेवनान्तरसम्बन्ध एवोत्पन्नः । अतस्तत्सम्बन्धस्य निरासात् मित्रावरुणादिपातशेषभक्षणे नेन्द्र उपलक्षयितव्यः इति पूर्वपक्षिणोऽभिप्राय । आचार्यशेष भुजानः शिष्यः यदि शेपमन्यस्मै प्रयच्छति । तदा शिष्यः 'शेपं भुजे 'इत्येव यक्ति नाचार्यशेपमिति । तद्वदनापीति भावः ॥३०॥ उत्तरम्-अग्रहणाद्वाऽनपायः स्यात् ॥३१॥ देवतान्तरपीतशेषभक्षणसमये इन्द्रसम्पन्धम्य भक्षमन्त्रे अनपाय:- नैव विच्छेदः। कस्मात् : अग्रहणात्-द्रोणकलशात् मित्रावरुणादिदेवतान्तरा- देशेन यग्रहणं तद्भिन्नत्वात्पूर्वशेषस्य । 'पूर्वशेपे गृहानायव निधिः । तथा च मित्रावरुणादिसम्बन्धिसोमरसस्य पूर्षिशंपेग मम्बन्धात्मकः संस्कारो विधीयते । तापमाग इन्द्रसम्पन्धस्यापनयो नेय भनिनि सपामुरलक्षणं सिद्धमे ।। दृष्टान्तेऽपि आचार्यशयं भुजानेन शिष्येणा-यस्नै तस्माऽशs- वशिष्टे । आचार्यशेष भुजे' ति यद्यपि स न बदति, तथापि तस्मिन् आचार्यसम्बन्ध अक्षत पवेनि भारः ॥३१॥ पालीवतमक्षणे इन्द्रादीनामनुपलक्षणाधिकरणम् ।। १३ ।। पानीवते तु पूर्ववत्त्वात् ॥३२॥ प्रातःमको ऐन्द्रवायादिद्विदैवाग्रहाणा होमोपस्यार्धनादित्य- साल्यो ममनीय नीयमरने आमदमस्याटमा गनिन्न गाIssion- स्मातीस्पः सोमः पात्रानो त्या पुनराप्रयममा गृले । पश्चाव- ·॥ पूर्वमीमांसास्त्रवृतिः ॥ . उपांशुपात्रेण पानीयतं प्रत्याऽऽग्रयणाद् गृहाती'ति श्रुतम् । ता पालीववे- पत्नीयद्देवताकहोमशेषभक्षणे, पत्नीवदेवतया सह इन्द्रवाय्वादयोऽप्युपलक्ष- णीयाः। पूर्ववत्वात्-पूर्व हुतद्विदैवत्यशेषवस्यात् । पूर्वाधिकरणसिद्धान्तवदि- त्यर्थः ॥३२॥ . नैवं स्यात् ग्रहणाद्वा अपनीतं स्यात् ॥३३॥ ग्रहणाद्वा-पानीवतमाग्रयणाद् गृहानि' इत्यपादानपञ्चम्या आग्र- यणापादानकाहणस्य पत्नीवद्देवतार्थतया विधानात् , तस्मात्प्रच्युतम्य मी- स्यैव सोमस्य पत्नीबद्देवनासम्बन्धप्रतीतेः पूर्वदैवतमपनीतं स्यात् । अतस्त- च्छेषभक्षणे उन्द्रवाय्वादयो नोपलक्षणीया इत्यर्थः ॥३३॥ पालीवतशेषभक्षणे त्वष्टुरनुपलक्षणीयत्वाधिकरणम् ॥१४॥ त्वष्टारं तूपलक्षयेत् पानात् ॥३४॥ तत्रैव होमशेषमाणे त्वष्ट्टपीतस्येति त्वष्टारमुपलक्षयेत् । कस्मात् ! पानात -- अग्नाई पत्नीवन्सजूदेवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब स्वाहा' इति त्वष्ट्रा सह पानलिङ्गश्रवणादित्यर्थ ॥३४॥ अतुल्यत्वात्तु ॥३५॥ मन्त्रालऐन, त्वष्टुंदेवतात्वं कल्प्यम् । पानीवतमाश्रयणांदू गृहाती'ति पत्नीवन अग्नेर्देवतात्व निरपेक्षया तद्धितश्रुत्योपदिष्टमिति । अतुल्यत्वात्-तुल्यबलत्वाभावात् , नैवं स्यात्-पत्नीवता सह वष्टा नोपल. क्षणीयः । ' सहैव दशभिः पुत्रैः' इत्यादिवत् समीपवृत्तित्वमात्र साहित्य लिङ्गेन बोध्यत इति तात्पर्यम् ॥३५॥ पत्नीवतशेषभक्षणे त्रिशत अनुपलक्षणाधिकरणम् ॥१५॥ त्रिंशच परार्थत्वात् ॥३६॥ तौर पानीवतयागीयशेषभक्षमन्त्रे पानीपनामचारिणत्रयस्त्रिंशत् टेवा नोपरक्षगीयाः । कुतः ! तेषा परार्थत्वाद-याग्यामन्त्रे अग्नि सम्बोध्य पत्नीवतत्रिंशतं नोश्च देवाननुष्यधमावह मादयस्व ' इत्यग्निकर्तृकमादनकर्म- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ९९, त्वमेव तेषामुपदिष्टं, न यजमानकर्तृकमादनकर्मत्वम् । तच्चाग्नेरेवेति तस्यैव पानीवद्यागदेवतात्वं, न तेषां त्रयस्त्रिंशत्सयाकानामिति ने नोपलक्षणाया इति भावः ॥३६॥ भक्षणे अनुवपद्कारदेवताया अनुपलक्षणाधिकरणम् ॥१६॥ वपद्कारश्च पूर्ववत् ॥३७॥ 'सोमस्याग्ने वोहीत्यनुवषट्कृते जुहोति' इति मान्त्रतर्णिकी कृत्स्न- सोमयागीयानुापट्कारहोमीयाग्निर्देवता भक्षणमन्त्रे नोपलक्षवितव्या । पूर्ववत् । यथा पूर्व प्रकृतिभूते ऐन्द्रयागे प्रथमं होत्रा पीतस्य पश्चादध्वर्युपानार्थं पठित- मन्चे होत्रपीतस्येति न पठितम् । त्या अनुषट्कारदेवनापाठोऽपि नास्ति । प्रकृती हि इन्द्रोद्देशैनैव गृहीत ऐन्द्रग्रहः, नान्यस्य कस्याप्युद्देशेन । अतो मन्त्र केवलमिन्द्रपीनस्येत्येव पाठः । विकृतावप्यातिदेशात्तथैव पाठ इति भावः ॥३७॥ अनैन्द्राणाममन्त्रकभक्षणाधिकरणम् ॥१७॥ छन्दोनिषेधस्तु सर्वगामित्वात् ॥३८॥ कृत्वाचिन्तारूपन्यायपञ्चकात् पूर्वस्मिन् इन्द्रपीताधिकरणे द्वितीयपू- वपक्षिणोक्तमूहपक्षं प्रथमपूर्वपक्षी अधुना निरस्पति-छन्दोनिषेधस्त्विति । अतिरात्रीयतृतीयसत्रने पोडशिप्रहे 'तृतीयस्य सवनस्य जगतीच्छन्दसः' इति मन्त्रे अनुष्ट्रपूछन्दसः '' इति भक्षमन्त्रं सन्नमति' इति अनुष्टुप्छन्दःपदस्य ऊहरुपः जगतीच्छन्दःपदस्य प्रतिषेध. ऊपक्षसाधावेनाभिप्रेतस्ता । स ऊहारमकश्छन्दःप्रतिषेधो वाचनिकस्तानमात्रपर एव । न प्रकृनोपयोगी। किं च, अतिरात्रस्यामिष्टोमविकृतित्वात्तम्य तृतीयसबने अप्राप्तस्मनुष्टुपन्द:- पदस्य ऊहो यद्यप्युपपद्यते, तथापि प्रकृते अनेन्द्रेषु मैत्रावरुणाटिषु नया न सम्भवति । अनेन्द्राणा तेषा विकृति-गभारात् ।' सोगेन यजेनेति उत्पत्ति- वाक्यगतः सोमः कर्मणोऽगम् । न तु कर्मविशेषस्य कस्याचेदेवाङ्गम् ।.स एष सोमः सर्वप्रदानेषु अभ्यस्यने । इति सर्वाणि समप्रधानानि । तस्माद- .

·। पूर्वमीमांसासूत्रत्तिः।। । भिषवादिसोमधर्माणा सर्वगामित्वात् ~ सर्थयागोद्देशेन समानविधानात्, नास्त्येन्द्राणामनेन्द्राणा च प्रकृतिविकृतिमाय इति भक्षमन्त्रस्य लिङ्गेन ऐन्द्र- विषयत्वाञ्च, अनेन्द्रषु अमन्त्रकमेव भक्षणम् । ऊदासम्मवादिति भावः ॥३८॥ ऐन्द्राग्नभक्षणस्य अंमन्त्रकत्वाधिकरणम् ॥१८॥ ऐन्द्रामे तु लिङ्गाभावात्स्यात् ।। ३९ ॥ ऐन्द्राग्ने-'ऐन्द्राममृनुपात्रेण गृहानि ' इति वाक्यविहित-ऐन्द्रामया- गीयशेषमक्ष इन्द्राग्निम्यां पीनेऽधि सोमे इन्द्रपीतस्वरूपलिङ्गस्य सत्वात् “तवमक्षणं समन्त्रक स्मादित्यर्थः ।। ३९॥ ' सिद्धान्तः-एकस्मिन् वा देवतान्तरा- द्विभागवत् ॥४०॥ एममानदेवनाकयागीयशेषभक्षण य स मन्त्रः । न ऐन्द्रानयागीय- शेषभक्षण । तत्राग्निरूपस्य देवनान्तरस्य सत्पात् विभागवत्-' आग्नेय चतुर्धा करोती' नि चतुर्धा करणयत् । नत्र यथा तद्धितातेने आग्नेयपदेन अग्नि- पर्याप्तदेवताकत्वस्य प्रतिपादनात् व्यास जवृत्तिदेवतात्यके आमापोमीयादी चतुर्धाकरण नास्तीति सिद्धम् । तथा अत्रापि इन्द्रपर्याप्तदेवताकयागीयशेष- मक्षण एवं मन्त्रः ।नेन्द्रानिपर्याप्त देवताकयागोयशेषमक्षगे इति भागः ॥२०॥ गायत्रच्छन्दस इत्यादिमन्त्राणामनेकच्छन्दस्के विनियोगाधिकरणम् ॥१९॥ 'छन्दश्च देवतावत् ॥४॥ तस्मिन्नेव भक्षमन्त्रे 'गायत्रच्छन्दम:' इति लिनाचत्र स्तोत्रशवादी कैवलगाया छन्दस्कर ऋक् तत्रैव केवलगायत्रच्छन्दकयागे अयं भक्षमन्त्रः । देवतावत्-यथा केन्द्रदेवताकगगे एव इन्द्रपीतस्येति पदं, नान्यदेवताक- यागे, तथेत्ययः ॥४॥ F ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १०१ सिद्धान्तः-सर्वेषु वा अभावादेकच्छन्दसः ॥४२॥ सर्वेपु-नानाच्छन्दस्केषु यागेषु, भक्षमन्त्रः स्यात् । कुतः ? केवलैकच्छ- न्दस्कस्य ऋतोरभावात् । केवलेन्द्रयागस्य प्रसिद्धत्वात् दृष्टान्तो विषमः । तदनुसरणे कुत्रापि मन्त्रविनियोगो न स्यादिति भावः ॥१२॥ एकादशाधिकरणोक्तस्योपसंहारः । सर्वेषां वैकमन्त्र्यमैतिशायनस्य भक्तिपावनत्वा- त्सवनाधिकारो हि ॥४३॥ साम्प्रतं प्रागुपक्रान्तस्य इन्द्रपीताधिकरणस्य सिद्धान्तमाह-सर्वेषा वेति । ऐन्द्राणामनन्द्राणा च यागानाम् ऐकमन्त्र्यम् - एक एवाविकृतो यो मन्त्रस्तद्वत्त्वम् , ऐतिसायनस्य महरनुमतम् । न तु ऊहेन वा अमन्त्रक चा भक्षणम् । हि-यतः, इन्द्रपीतशब्द. सवनाधिकार:-इन्द्रेण पीतं यस्मिन् सवने इति बहुाही गायत्रच्छन्दस इतिवत्सवनवोधकः । तत्पुरुष तु पाने अविग्रहयदिन्द्रकर्तृकत्यस्य नवम निरस्यानत्वात् भक्तिपानत्वात्--पाने भक्तिः, लक्षणाप्रसङ्गादिति । उभयत्र भक्तेस्तुल्यन्येऽपि गायत्रच्छन्दस इत्यस्य सवनविशेषणत्वात् तसनिहितस्य इन्द्रपीतस्येत्यस्यापि सबनविशेषणत्वमे- वोचितमित्येन्द्राणामनेन्द्राणा च समन्त्रकमेव भक्षणमिति भावः ॥४३॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्या नृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥श्रीः।। :

·। पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥ .. अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। यजुपा, उच्चैः 'उस्तादीनां वेदधर्मत्वाधिकरणम् ॥ १॥ श्रुतेर्जाताधिकार: स्यात् ॥२॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे- उच्चऋचा क्रियते, उपाशु साना, उच्चैर्निगदेन ' इत्यानाते वाक्य भूयमाणानामुच्चैस्वादिधर्माणा जाता- धिकारः स्यात्-ऋक्त्यादिजानिमुद्दिश्य एते धर्माः प्रवृत्ताः स्युः । ऋक्वादि- जातीनां धर्मा उच्चैम्वादयः, न वेदधर्मा इत्यर्थः । कुतः ! श्रुतेः-ऋचेत्यादि- शब्दाना जाती शक्तावादिति भावः॥१॥ सिद्धान्तः-वेदो वा प्रायदर्शनात् ॥२॥ वेदो वा--मन्त्रब्राह्मणसमुदायात्मको ऋग्वेदादिरेवात्र ऋगादिपद- स्याओं वेदितव्यः । कुन.! प्रायदर्शनात्-उपक्रमे वेदशग्ददर्शनात् । 'प्रजा- पतिरकामयन । प्रजाः सृजेयेति । स तपोऽतप्यत । तस्मातेपानान्त्रयो देवा अजायन्त । अग्निर्वायुरादित्य इति 1 ते तपोऽप्यन्त । तेम्पस्तपान भ्यन्त्रयो वेदा अजायत । अग्नेग्वेदः, वायोर्यजुर्वेदः, आदित्यात्सामवेदःइति उपक्रमे वेदशन्दश्रवणात् । असजातविरोधिन तस्य प्रावस्यात् तदनुसरण उपसंहारनयनत्य न्यायित्वात् , वेदधर्म उच्चैस्त्रादिरिति भावः ॥२॥ लिङ्गाच ॥३॥ 'ग्भः प्रातर्दिवि देव ईयने यदेिन निष्पनि मध्ये अहः, साम- वेदेनास्तसमये महीयने नैदेरशून्पत्रिमिति सूर्यः । इत्यत्र प्रथमचरणे ऋरिभाति ऋशब्दस्य ऋग्वेदोऽर्य इत्या चतुर्थ- चरणे दैरिति बटुपचनं रिङ्ग, बोध्यम् । वेदाम्यामित्ये- योध्येत ॥३॥ धर्मोपदेशाच न हि द्रव्येण सम्बन्धः ॥४॥ अन्यथा ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १०३ . , उच्चैः साम्नेति साम्नः पृथक् धर्मोपदेशादप्युचैस्त्वं वेदधर्म इति सिध्यति । अन्यया ' ऋच्यधूढं साम गायति' इति ऋच्येव गेयत्वात् उच्चै- स्त्वसिध्देः पुनर्विधान व्यर्थ स्यात् । हि-मतः, सामद्रव्येण उच्चैस्त्वस्य सम्बन्धो न भवति । न हि कश्चित्सामाधारभूता ऋचमुच्चैरुच्चारयन् सामानि अन्यथागातुं प्रभवतीति दृष्टमिति भावः ॥४॥ त्रयीविद्याख्या च तद्विदि ॥५॥ तद्विदि-ऋग्वदादिवेदत्रयविदि, त्रयीविद्याख्या च-त्रयीविद्या- समाख्या अपि, ऋगादिशब्दानां वेदपरत्वं गमयति । त्रयी विद्या यस्येत्येवं व्युत्पन्नस्त्रीविद्याशन्दः पेदनपाध्यापिनि प्रयुज्यते । न अगादिमन्त्रत्रया- ध्यायिनीति भावः ॥५॥ व्यतिक्रमे यथाश्रुतीति चेत् ॥६॥ ननु, एकमेव कर्म ऋग्वेदे यजुर्वेदे च विहितं यदा, तदा तदङ्गभूत- मन्त्रे वेदधर्ममतेन उच्चैस्त्वोपाशुत्वयोरेकत्र प्राप्तौ विकल्पपत्तिः । मन्मने तु यदि ऋडमन्त्रः, तदा उच्चस्त्वम् । यदि यजुर्मन्त्रस्लदोपांशुत्वमिनि न विकल्प इति शङ्कते । ऋचां यजुर्वेदे, यजुपां च अनायेदे पायेऽपि यथाश्रुति-ऋचि उच्चस्त्वं, यजुपि उपांशुत्वमिति ययाश्रुतं तथैव पाठः, ऋक्वादिधर्मानपाया- दिति चेत् ॥६॥ न सर्वस्मिन्निवेशात् ॥७॥ न विकल्पापत्तिः । कुतः ! यजुषा- यजुर्वेदेन, साम्ना--सामवेदेन च यत् क्रियते--विधीयते इनि विधानात् सर्वस्मिन्-ऋग्वे. दादिविहितकर्मानभूने कृत्स्नमन्त्रे पर, उच्चस्त्वादोनवेशः-सम्बन्धः, इति ऋग्वेदीयासु ऋक्षु उच्चैस्त्वम् । याजुदिकामु उपाशुत्वम् । सामवेदीयामु च उच्चस्त्वमिति भावः ॥७॥ वेदसंयोगान्न प्रकरणेन वाध्यते ॥८॥ प्राचा-- --ऋग्देन, ·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ अविप्रकर्षात-उत्तरप्रमाणस्य पूर्वप्रमाणकल्पकत्वाद्विनियोगस्यार्पस्य विप्र- कर्षात्-विलम्बादित्यर्थः । यारदुत्तुरं प्रमाण पूर्व प्रमाण प्रकल्प्य तद्द्वारा विनि- योक्तुं प्रवर्तते । तावत्तस्मात्प्रागेय प्रवृत्तं पूर्व प्रमाणमुत्तरप्रमाणानपेक्षं झटि- त्यन्यत्र विनियोगममनोधयनीयुत्तरप्रमाणस्याप्रवृत्ति , तत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धो वेत्य- प्रासबाघोऽय तातीय इति भावः ॥१४॥ द्वादशोपसचाया अहीनाङ्गत्वाधिकरणम् ॥८॥ अहीनो वा प्रकरणागौणः ॥१५॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे 'तित एव सान्हस्योपसदः, द्वादश अहीनस्य' इति वाक्यं श्रूयते । अस्यार्यस्तु-एकेन अन्हा निष्पाद्यः साहो . ज्योतिष्टोम एव । दीक्षादिवसो सोमाभिषवदिवसात्प्राक्रियमाणा होमा उपसदः । साहस्य ज्योतिष्टोमस्य वय उपसद्धोमाः, अहीनस्य द्वादश इति । तत्र अहीनशब्दो गौणः-न हीनः अहीनः इति व्युत्पत्त्या यौगिकः । तया च पिकृतित् न केनाप्यनेन रहितः । अपि तु समप्राणोतनिखिलकतुप्रकृतिभूतज्योतिष्टोमसमर्पक: सः । तत्रैव उपसदा द्वादशत्व-'द्वादशा होनस्येति श्रुत्या ज्ञाप्यते । इत्यं प्रकरणानुग्रहः सिध्यति । अन्यथा प्रकरणबाधापत्तरिति ॥१५॥ सिध्दान्तः-असंयोगात्तु मुख्यस्य तस्मादपकृष्येत ॥१६॥ मुख्यस्य-अहीनपदरूढ्यर्यस्य यागविशेषस्य, ज्योतिप्टोमे असंयोगात्- अभारात्, प्रकृतात्तस्मादपकृष्यत । अपकृष्य च अहीनपदमुख्यायें अहः- समूहसाध्ये द्विरात्रत्रिरात्रादिऋतुविशेषे उत्कृष्येन । ' अहः खः क्रतौ ' (वा.) अहर्गणसाध्ये ऋतौ वाथ्ये ख. प्रत्ययः स्यात् इति खप्रत्ययान्तस्य तस्याही- नशब्दस्य आवृत्तसोमयागात्मकद्विरात्रादिरहर्गणे शक्तिप्रतिपादनात् मढ्या प्रकरणं बाधित्वा उत्कर्ष एव तस्य पदस्थेति वाच्यम् । किं च, तिन एव साहस्येत्येवकारेण त्रित्वनिर्धारणात् साहे द्वादशवस्य निवेशासम्भवेन .

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
.
तस्माद्भिन्नः अहीनः । तत्रैवोपसदां द्वादशत्वमित्यत्सिद्धं भवतीति नाष्ट-
दोषदुष्टस्य विकल्पस्यावकाश इति भावः ॥१६॥
कुलायादौ प्रतिपदोरुत्कर्षाधिकरणम् ॥९॥
द्वित्ववहुत्वयुक्तं वाऽचोदनात्तस्य ॥१७॥
'युवं हि स्थः स्वर्पती ' इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपद कुर्यात |
' एते असृप्रमिन्दवः' इति बहुभ्यो यजमानेभ्यः प्रतिपद कुर्यात् । इति
ज्योतिष्टोमप्रकरणपठितवाक्यद्वये विधीयमानौ मन्त्रौ तस्मात्प्रकृताज्ज्योतिष्टो-
मात् अपकृष्य ' एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामो यजेयाताम् । एक
विशतिपरमाः सत्रमासरिन् ' 'एको द्वौ बहवो वा अहीने न यजेरन् ' इत्यादि-
श्रुतिविहितेषु दिबटुयजमानकेषु कुलायादिषु निवेश्येते । कुतः ? द्वित्वबहुत्व-
युक्तं तन्मन्त्रद्वयं, प्रकृते च ज्योतिष्टोमे द्विबहुयजमानकत्वस्य अचोदनात्-
अविधानात् । इति सिद्धान्तापक्रमपरं सूत्रमिदम् ॥१७॥
पक्षणार्थकृतस्येति चेत् ॥१८॥
पक्षण-एकस्य यजमानस्य कस्माचिनिमित्तादागतेन पाक्षिकेण असा-
मर्यन हेतुना, अर्थकृतस्य- यथाशक्ति न्यायानुसारात् अर्थात्प्राप्तस्य द्विबहु-
यजमानकत्यस्य ' वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत ' इति वीप्साश्रुतेनिलो
ज्योतिष्टोमे सम्भवात् तत्रैव निविशतामुक्तमन्त्रद्वयम् । मास्तु ततो विच्छिद्य
अन्यत्र निवेशः । सत्येव प्रकरणप्रामाण्यमप्यनुगृहीतं भवतीति चेत् ॥१८॥
न प्रकृतेरेकसंयोगात् ॥१९॥
सोमेन प्रजेत ' इति श्रुनयर्या उस्मोमयाग प्रकृतेर्ये लिटमस्यै फेलेय
कर्ता सम्बन्धात् जात्वपि नानेयजमानक तत्र । श्रुतिविहितैकत्वस्य
आधिकद्वित्वेन नैव बाघ इति भावः ॥१९॥
जापन्याः प्रकरणादनुकाधिकरणम् ॥१०॥
जाघनी चैकदेशत्वात् ॥२०॥

·. d ॥ पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः।। दर्शपूर्णमासयो:--' जान्या पत्नीः संयाजयन्ती ' ति श्रूयते । जापनी-पशोः पुच्छम् । ' चत्वारः पत्नीसंयाजा ' इति श्रुतेराडतिचतुष्टया- रमकस्य कर्मणो नामधेयैकदेशः पत्नीरिति । अयं जाधनानिधिः प्रकरणात् पशुयागे उत्कृष्यंत । कुतः ? जाधन्याः एकदेशलात-पश्चवयवत्वात्, प्रक- रणे पशोरभावाच्चेति ॥२०॥ सिद्धान्तः-चोदना चा अपूर्वत्वात् ॥२शा पञ्च प्रयाजा इज्यन्ते' चत्वारः पलांसंयाना.. इत्यनेन प्रासत्वात् पत्नीसंयाजानुदिश्य तदङ्गत्वेन जापन्याश्चोदना वा-विधिरेवायम् । अपूर्वत्वात्--अप्राप्तवादित्यर्थः । ततो नोकर्पः ॥२१॥ एकदेश इति चेत् ॥२२॥ एकदेशः :--अवयरः, अश्यविसापेक्षः। अवयिमन्तरेणावययो नोप- पद्यते । इत्ययविनमरक्ष्यमाक्षिपेत्सः । प्रकरणे तु तस्याभार एवेति चेत् ॥२२॥ न प्रकृतेरशास्त्रनिष्पत्तेः ॥२३॥ नेति । प्रकृतेः-दर्शपूर्णमासस्य, न अवयव्यपेक्षाऽस्ति । तत्सम्ब- विजापन्यास्तु अशास्त्रनिष्पत्तेः स्यादिना असंस्कृतस्यापि arमास्य निष्पत्तेः । ' उत्तरार्धारित्वष्टकृते समपानी' त्यत्र कस्योत्तरार्थमित्य पयन्या- काहा नियता । जापनीशदश्रवणानन्तरं कस्ये याकासा नास्ति। यतः पशुपुच्छे रुढोऽयं जावनीशब्द इति मारः तस्मानोत्कर्ष इति सिद्धम् ॥२३॥ सन्तनस्य संस्थानिदेशाधिकरणम् ॥११॥ सन्तर्दनं प्रकृती क्रयणवदनथलोपात्स्यात् ॥२४॥ ज्योतिष्टोमे अभिपवणफलके प्रकृत्य-' न सन्तृणति असन्तणे हि ,' अयो खलु दीर्घ सोमे सन्तृवार धृत्या ' इति न सन्तृणति । फल- कयोमेलनं न कुर्यादित्यर्थः । दीर्घसेमे तु सन्तृयात् तयोईडसंश्लेष कुर्यात् इति पदयोरयः । तत्रौतरवाक्ये श्रूयमाणसन्तर्दनस्य प्रकृतोदेव निवेशः । कस्मात् ! दीर्घस्य यजमानस्य सोमः इति पंष्टीतत्पुरुरे यजमानदारा दीर्घ- . हनू ।

·वाससा तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। श्वासौ सोमश्चेति कर्मधारये च इण्ट्याद्यपेक्षया साक्षादेव प्रकृतस्य ज्योति- टोमस्य दीर्घत्वं सम्भवतीति दीर्घसोमपदवाच्यस्यार्थस्य तत्र अलोपात् -अबाधा- द्विद्यमानत्वादिति यावत् । क्रयणवत्-यथा गवा क्रोणाति ।। क्रीणातीति श्रुतेः गवा वाससा वेति विकल्पेन सोमक्रयस्य प्रकृती निवेशः। तथा मिथो विरुद्ध सन्तर्दनमसन्तर्दनं च प्रकृते ज्योतिष्टोम एव निविशते विकल्पेनेति ज्ञेयम् ॥२४॥ सिद्धान्तः-उत्कर्षों वा ग्रहणाद्विशेषस्य ॥२५॥ सन्तर्दनस्य प्रकरणादुत्कर्ष एव विकृतिषु । कुतः ! दीर्घसोम इति विशेषस्य ग्रहणात्-उपादानात् । अन्यथा, विशेषग्रहण व्यर्थ स्यात् । दीर्घत्वं तु सजातीयसोमापेक्षयैव वाच्यम् । तस्यैव शीघ्रमुपस्थितेः । न तु विजातीये- प्ट्याद्यपेक्षया । तथा च ज्योतिष्टोमापेक्षया दीर्धे विकृतिभूते सोमयागे एव उत्कृष्टस्य सन्तर्दनस्य निवेश इति ॥२५॥ कर्तृतो वा विशेषस्य तन्निमित्तत्वात् ॥२६॥ दीर्घसोमे' इत्यस्य विशेषस्य कर्तृतो वा-दीर्घस्य सोग इति कर्तृपरतयोपपत्तेः, यजमानदैर्यस्य कादाचित्कत्वेन निमित्तत्वसम्भवात् प्रकरणे एव सन्तर्दनस्य निवेश उपपद्यत इति ॥२६॥ ऋतुतो वा अर्थवादानुपपत्तेः स्यात् ॥२७॥ ऋतुतो विशेषस्य दीर्घकालसाध्यत्वस्य सन्तर्दननिमित्तत्वम् । न कर्तृतः । अर्थवादानुपपत्तेः-यजमानदैर्येण फलकविदारणाप्रसक्तः, 'घृत्यै' इत्यर्थवादस्य कर्तविशेषपक्षे असम्भवः । दीर्घकालसाध्य क्रतुविशेषपक्ष एव तस्य सम्भवः । फलकविदारणप्रसक्तः धृत्यै-तयोर्धारणार्थ सन्तर्दनं कार्य- मिति मायः ॥२७॥ संस्थाश्च कर्तृवद्धारणार्थाविशेषात् ॥२८॥ संस्थाश्च-अग्निष्टोनादिसंस्था अपि, न सन्तननिवेशयोग्याः । कर्तृवत् - यया प्रकृती कर्तुर्यजमानस्य देयं बारणे अप्रयोजकम् । तया .

·११० ॥ पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ यावान् सोमः प्रकृती तावानेव संस्थास्वपीति अर्यबादज्ञाप्यधारणरूपार्यस्य संस्थास्यपि अविशेपान-समानत्वात् , अर्थवादप्रतिपाद्या न स्वारस्यमित्या- शयः ॥२८॥ उक्थ्यादिपु वा अर्थस्य विद्यमानत्वात् ॥२९॥ उपथ्यादिपु-संस्थासु सन्तर्दनस्य उत्कर्षः सम्भवति । ता तत्साध्यस्य दृवधारणमार्थस्य विद्यमानत्वात् । तामु हि यागाभ्यासवृद्धि- वर्तते । सा च द्रव्याधिक्यं बिना न सम्भवति । सोमाधिवये अभिपवाधि- क्यात् संतर्दनं सफलमिति भावः ॥२९॥ अविशेपास्तुतिय॑ति चेत् ॥३०॥ 'दशमुष्टीमिमीते ' नि बचनात् ज्योतिष्टोंमें दशमुधिपरिमितः सोमे निधीयते । उक्थ्यादिष्वपि अर्तिदेशेन नावानेव सोम आयाति। कुतोऽधिकः इत्यभिपनाधिकस्य तत्राग्यसत्यात् धृत्या इति स्तुतिः निधिकत्याह । अविशेषात् । सोममानाविशेषात्, अधिकद्रव्यापादकवचनामावादिति चेत् ॥३०॥ स्यादनित्यत्वात् ॥३१॥ उववादिषु सोनद्रव्यस्यधिक्य वाचरिकोर स्यात् । कुनः ! दशा मुष्टिपारमाणस्य अनित्यत्वात् - 'प्रजाभ्यस्ता इत्याशिष्टानंशनुासमूहनि । इत्यधिकसोमस्यापि विधानात् , अनदानवृद्धौ अभिपरस्यापि वृद्धेश्या इत्यर्यादः सफल एव । तस्मात्संस्थासु उत्कर्षः सन्तर्दनस्येनि सिद्धम् ॥३१॥ प्रवनिमस्य प्रथमग्रयोगे निषेधाधिकरणम् ॥ १२॥ सयायुक्तं क्रतो प्रकरणात्स्यात् ॥३२॥ ज्योतिष्टोमे प्रख्यं कर्न प्रकृत्य-'न प्रथमयडे प्रवृज्ञात् 'प्रव- ग्याख्यं कर्म न कुर्यात् इति श्रूयते । तत्र सङ्ख्यावाचकप्रथमपदयुक्त प्रया- यज्ञ इति पदं प्रकरणात-प्रकरणानुसारा, क्रतो:-प्रकृतग्योतिष्टोमस्य बाधक - , ·स्यात् ।' तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १११ एष वाच प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमः' इत्यनेन ज्योतिष्टोम- चाचकत्वे सिद्धे प्रयमयज्ञे प्रवर्यनिषेधः इत्यासिध्यतीति भावः ॥३२॥ सि० ॥ नैमित्तिकं वा कर्तृसंयोगाल्लिङ्गस्य तन्निमित्तत्वात् ॥३३॥ वेदेषु चतुर्धपि न प्रथमसंज्ञको यज्ञोऽस्ति । किन्तु, कर्तृसम्बन्धात्- आद्यप्रयत्नसम्बन्धात्, प्राथम्यं तन्निष्ठं नैमित्तिक-द्वितीयकृतिमापेक्षम् । कुन: लिङ्गस्य-अनिर्णायकन्यवहारस्य, तन्निमिचत्वात-द्वितीयादिक्रियासापे- क्षत्वं हि लोके दृष्टम् । यथा प्रथममुत्पन्नत्वात्प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नो द्वितीयः, आदौ पाठ्यन्वात्प्रथम पुस्तकं, तदनन्तर पाठ्यं द्वितीयमित्यादि । तथा प्रकृतेऽपि प्रथमशब्दस्य आद्यकृतिप्रयोज्यप्रथमप्रयोगे रूढत्वात् प्रथम- प्रयोग एवायं प्रवर्यकर्मनिषेधो बोध्य इति भावः ॥३३॥ पौष्णपेपणस्य विकृतौ निवेशाधिकरणम् ॥१३॥ पौष्णं पेषणं विकृतौ प्रतीयेताचोदनात्मकृतौ ॥३४॥ दर्शपूर्णमासयोरेव श्रूयते-- तस्मात्पूपा प्रपिष्ठभागः, अदन्नको हि इति । दन्तराहित्यात् पूत्रोद्देश्यकं द्रव्यं पेषणं कृत्वा देयमित्यर्थः । इदं पौष्णं- पदेवतोद्देश्यकद्रव्यस्य यत् पेपणं, तत् 'पोष्णं चरुम्' इत्यादिना विहित- विकृतौ प्रतीयेत । कुतः ! प्रकृती अचोदनात्-पूष्णः अङ्गत्वेन विधाना- भावादिति ॥३४॥ पौष्णपेपणस्य चरावेव निवेशाधिकरणम् ॥१४॥ तत्सर्वार्थमविशेषात् ॥३५॥ तत्पेषणे सर्वार्थ-' पौष्णं चरुम् ' पोष्णं श्याममालभेत । पौण द्वादशकपालम् ' इति विहितेषु चरुपशपुरोडाशेषु सर्वेषु स्यान् । अविशेपान- विशेषश्रवणाभावादिति ॥३५॥ सि०॥ चरौ वाऽर्थोक्तं पुरोडाशे अर्थविप्रतिषेधात् पशौ न स्यात् ॥३६॥ सः .

·MANm ११२ ॥ पूर्वमीमासासूत्रवृत्तिः॥ चरी वा-चरापेट पेपण नान्यन ।तथा हि-पुरोडाशे अर्येन पुरोडाश- मिदिम्पकार्येणैर पेषणमुक्तम् । पशौ तु अर्थविप्रनिषेधात् न स्यात् । हृद- यावरदानादिरूपरिहितक्रियाणा लोपप्रसङ्गात् । प्रदेयद्रव्यस्य पयो पेपणे सर्वमेक पिण्डीभत भरेत् । तया सति हृदय जिहावक्ष -इत्यादिभेदासत्वात् पृथक् पृथक् अपयभ्य श्रयमाणमादानादिक लुप्येत । तस्माचरावेर पेषणम् ॥३६॥ चरावपीति चेत् ॥३७॥ विशदसिद्धोदने चरुशब्दस्य लोके प्रयोगात् पेषणानन्तर अपणे यवागरेच स्यात् न चरित्याह । चरी अपि प्रिपेध पेपणस्य अस्तीति चेत्-॥३७॥ न पक्तिनामत्वात् ॥३८॥ चरौ न विरोध । यतश्चरुपदस्य पक्तिनामत्वातू-स्थात्यधिकरणक- पाकविशेषनामत्वात् । अनवस्राविता-तरुप्मपाकेनाभिनित्यम्य तण्डु-प्रकृति- वस्य चरुरिति नाम । अत एन मिटे आदने विशदे ओदने च चारिति व्यवहारो दृश्यते व्याहतगाम् । तस्माचराव पेपगमिति सिद्धान्न ॥३८॥ पौष्णपेपणस्यैकदैवत्ये निवेशाधिकरणम् ॥१५॥ सि. उ. ॥ एकस्मिन्नेकसंयोगात् ॥३९॥ राजसूयप्रकरणे- एन्द्रापैश्वरु श्यावो दक्षिणा' इति श्रूयते । पोष्ण पंपण विकृतौ । तदपि चरावेनि स्थितम् । इद पेपण द्विदेवताकेऽपि चरौ स्यात उत एकदात्ये ऐति स दहे आह- एकास्मन्निति एपपदेवताके चराव पेपणम् । न द्विदेवताके । कुन : 'पूपा प्रपिष्ठभाग ' इति एकपूप- सम्ब धात् ॥३९॥ धर्मविप्रतिषेधाच॥४०॥ धर्मयोः इन्द्रस्य अपेपग पूष्णश्च पेपणमिति तयोविरोधादपि दिदै- वत्से तस्यासम्भादेकदेवताके एर तदिति भाव ॥४०॥ . .

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ११३ अपि वा सद्वितीये स्यात् , देवता- निमित्तत्वात् ॥४१॥ अपि वेनि पक्षान्तरं द्योत्यते । सद्वितीये--इतरसहितपूपदेवताकेऽपि पेपणं स्यात् । देवतानिमित्तत्वात्-रेषगस्य अन्यदेयतासद्भावमात्रनिमित्त- त्वात् । द्विदैवत्यै च घटकतया पूषदेवतासद्भावाक्षरिति ॥४१॥ लिङ्गदर्शनाच ।।४२॥ 'सोमापौष्णं चरुं निवपन्नेमपिष्टं पशुकामः ' इति वाक्ये नेमपिष्टम्- अर्धपिष्टम् , इति लिङ्गदर्शनाच इतरसहितयूपदैवत्येऽपि पेषणं गम्यते । किञ्च, अदन्तको हि सः ' इति लिङ्गदर्शनादपि अन्यसहित पूपणि पेषणं सिध्यति । न ह्यन्यसहितस्य पूष्णो दन्ता जायन्ते ॥४२॥ वचनात्सर्वपेपणं तं प्रति शास्त्रवत्त्वात् अर्थाभावात् द्विचरावपेषणं भवति ॥४३॥ ' नेमपिष्टं पशुकामः विधिरयं न लिङ्गमिनि चेत्, तथा सति सर्वत्र पशुपुरोडाशचरुप पेपणं प्रसज्येन । ने प्रति समुद्दिश्य शास्त्रवत्वाद- तच्छास्त्रप्रवृत्तः । ननु, चरुश्रवणात् कथं सर्वत्र प्रवृत्तिः शास्त्रस्येति चे व अर्थाभावार-चरुशब्दार्थस्य विवक्षाया अभावात् , चरौ--चरुमात्रे, अपेपणं- पेषणाभावः, स्यात् । पशुपुरोडाशयोरपि पेषणापत्तेः । अत्रायमभिसन्धिः- किं चरुमुद्दिश्य पेषणविधिरयम् , उन सोमापौष्णमुद्दिश्य ! आये । ऐन्द्र चरुम, आदित्यं चरुम् ' इत्यत्रापि पेषणापत्तः । द्वितीये 'ऐन्द्रापोणे.' पेषणाभावप्रसङ्गः । सोमापौष्णपशाबपि पेषणप्रसङ्गधेनि न पेषणविधिरयम् । अपि तु तदन्छ पशुफलकयागविधिरेवेति लिङ्गदर्शनमेवेति ॥४३॥ सि०॥ एकस्मिन्वा अर्थधर्मत्वात् ऐन्द्राग्नव- दुभयोर्न स्यात् , अचोदितत्वात् ॥४४॥ १ ·॥ पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ - एकस्मिन् वा-एकपूपदेवताके एच पेपणम् । कस्मात् ! 'पूषा प्रपिष्टभागः '. इत्यत्र अर्थधर्मत्वाइ-एकपटेयतारूपपदार्थोद्देशेन पेपणरूप- धर्मस्य विधीयमानावात् । उभयोर्दैवतावस्यले च उभयोरेव चोदनाविपयन्धेन देवनात्वात्, पूष्ण एकमात्रस्य देवतायेन अचोदितत्वात्-उद्देश्यतावच्छेदका- पानाक्रांतत्यात्तत्र पेषणं न स्यात् । ऐन्द्रामात् । यथा ' आग्नेय' चतुर्धा करोती' ति श्रुतं चतुर्धाकरणमैन्द्रामे पुरोडाशे न भवति । तद्वदनापि उभय- देवताके पेपणं न भवतीत्यर्थः ॥१४॥ हेतुमात्रमदन्तत्वम् ॥४५॥ 'अदन्तको हि सः' इत्यदन्तत्याम्नानं हेतुबनिगदरूपमर्थवादमात्रम् । 'तेन ह्यानं क्रियते । इतिवत् पेषणप्रशंसायमित्यर्थः ॥४५॥ वचनं परम् ॥४६॥ परं- नेमपिष्टं । मिति वचनं तु पशुफलकस्य गुणविशिष्टापूर्वक- मणो विधायकमेव । आग्नेयं चतुर्धा करोतीतिवदिति न पश्चादौ पेपणप्रस- तिरिति तात्पर्यम् ॥४६॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावोधिन्यां तनीयाध्यायस्य तृतीयः पादः सम्पूर्णः ॥ श्रीः॥ . - .

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ११५ . अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ निवीतस्य अर्थवादत्वाधिकरणम् ॥१॥ निवीतमिति मनुप्यधर्मः,शब्दस्य तत्प्रधानत्वात्॥१॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे आम्नायते- 'निवीतं मनुष्याणा, प्राचीनावीत पितृणाम् , उपवीतं देवानाम् , उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत् कुरुते' इति । अत्र वाक्ये निवीतमित्यर्थवादो विधिबैति विशये विधिरय मनुष्यधर्म:--मनुष्यमात्रा- गम् । कुतः ? शब्दस्य-मनुष्याणामिति पष्ठयन्तशब्दस्य तत्प्रधानत्वात्- मनुष्यप्राधान्यावगमकत्वात् । दन्द्रियकामाधिकरणोक्तन्यायेनेति भावः ॥शा अपदेशो वा अर्थस्य विद्यमानत्वात् ॥२॥ निवीतमित्यपदेशो वा-अनुवाद एव, न विधि । कुन ? निवीत- रूपार्थस्य विद्यमानत्वात्-कार्यानुष्टानसमये सौकर्यार्थस्येन प्राप्त मादित्यर्थः ।।२।। विधिस्त्वपूर्वत्वात्स्यात् ॥३॥ निवीतमित्ययं विधिरेय स्यात्, नानुवाद । कु1: 2 अपूर्वलात्- कर्मसौकर्यस्य उपायान्तरेणापि सम्भवात्. । पक्षे आमया नियमविधेर- प्राप्तवादित्यर्थः ॥३॥ स प्रायात् कर्मधर्मः स्यात् ॥४॥ अपरः शङ्कते । सः-निधीतमिति विधीयपान कर्मधर्म:-- दर्शपूर्णमासस्याङ्गं स्यात् । कुतः ! प्रायात्-प्र गत्वबोधनादिति वाक्यस्य शेपवत्त्वात् ॥५॥ प्रकरणात् कत्वगत्वेऽपि न प्रयाजादि यत् शुद्धनऽयम् । अपि तु वाक्यस्य-निवीतमिति वाक्यस्य, शेपवत्त्वात्- आ "डसमाख्यारूप- विशेपवत्त्वात् , ऋतुयुक्तावर्युपुरुषस्यायं धर्मः । तथा अप्यनुग्रहो भवतीति भावः ॥५]] -प्रकरन 2- भावः ॥४॥ गरणवत्समाख्याया ·॥ पूर्वमीमांसासचिः॥ तत्प्रकरणे यत् तत्संयुक्तमविप्रतिषेधात् ॥६॥ तत्प्रकरणे-दर्शपूर्णमामप्रवणे, यत्--मनुष्यप्रधान कर्म अन्याहार्य- दक्षिणादानादिक, तत्संयुक्तं-नदग निचीतमित्यदय वाच्यम् । तथा च मनुष्यप्राधान्यागनिकाय, 'मनुष्याणाम् ' इति पष्ठीश्रुने प्रकरणसमाख्याभ्यां सह अविप्रतिषेधात् नरोिधामापात, पावरणिकमनुष्यप्रधानकर्मधर्मत्यमेव निधीतस्योचितमिति भार ॥६॥ तत्पधाने वा तुल्यवत्मसख्यानात् इतरस्य तदर्थत्वात् ॥७॥ तत्प्रवाने मनुष्याणामिति ऋत्यसम्बद्धकेरलमनुष्यप्रवानके आतिथ्यादा कर्मणि एष, नितीत विधीयते ! कुन ! निति मनुष्याणामिति वास्यस्य 'प्राचीनावरीत पितृणाम् ' 'उपरीत देवानाम् ' इति च वाक्येन सह तुल्यवत्- सदृशतयैर, प्रसडख्यानात्-आम्नानात् । इतरस्य--प्राचीनावीतस्य उप- यीतस्य च, तदर्थत्वात्-पितृदेवत्य-देवदैवत्यर्मार्थत्वात् , निर्वातस्यापि मनुष्यदैवत्याऽऽतिथ्यतर्पणादिकाङ्गत्वमेवोचितम् । प्राचीनावीतेत्यादिपदसमभि- ज्याहाररूपवाक्येन प्रकरणादेवधिो युक्त एपेति भाव १७॥ सि०॥ अर्थवादो वा, अप्रकरणात् ॥८॥ अर्थवादो यानिचीत मनुष्याणामित्यर्थवाद एव । कुन । अप्रकरणात मनुष्यप्रधानकाऽऽनियादिकर्मग अप्रकृत यात्, तदुपस्थित्य- भावेन आतिथ्यादिश्य निमीतपिधेरसम्भव इति यावत् ||८|| विधिना चैकवाक्यत्वात् ॥९॥ किं च, विधिना- 'उपव्यते देउसममेर कुरुते इयुपरीत- रिधिना, एकवाक्यत्वात्-उपवीतरनायकन नदकडाक्यवसम्भवान्न निपीतं मनुष्याणामिनि विधि । अन्यथा भिन्नविषयावेन वाक्यभेददापात्त । पेतुके मानुष्यके च कर्मणि यशा औचित्यात् प्राचानातिनिवाने प्रशस्त । तया देवे कर्मणि उपवीतमेव प्रशस्लमिति स्तुतिरगत यसर्थ ॥९॥ .

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ११७ इतः परं पट् सूत्राणि सव्याख्यानि भाष्ये नोपलभ्यन्ते । तन्त्रवार्तिके न्यायमालायांच ब्याख्यातानि दृश्यन्ते । तदनुसारण समासतोऽत्र व्याख्यायन्ते इति ज्ञेयम् । उपवीतस्य दर्शपूर्णमासाङ्गताधिकरणम् ॥२|| उपवीतं लिङ्गदर्शनात्सर्वधर्मः स्यात् ॥१॥ पूर्वाधिकरणे विधीयमानत्वेनोदाहृतमुपवीतं सर्वधर्मः स्यात् याय- दैवकर्मागं स्यात् । कुतः ? लिङ्गदर्शनात--पितृदेवत्से मृताग्निहोत्रप्रयोग- प्रकरणाम्नाते 'प्राचीनावीती दोहयेत् , यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयति' इति वाक्ये देवेभ्य इति बहुवचनान्न दर्शाङ्गदोहनानुवादः । अपि तु अग्निहोत्रादिकृत्स्नदैवकर्माङ्गदोहनानुवादात्मकलिङ्गस्य दर्शनात् सर्वदैवकर्माङ्ग- मुपवीतं न केवलदर्शाङ्गमिति ॥१॥ सि० ॥ न वा प्रकरणात्तस्य दर्शनम् ॥२॥ नैव उपचीतं सर्वाङ्गम् । कस्मात् ! प्रकरणात्-दर्शपूर्णमासप्रकरण- पाठात्तन्मात्राङ्कमेव । तस्य देवेभ्य इत्यनुवादगतबहुवचनलिङ्गस्य दर्शन तु प्रकृतिविकृतिदेवतापेक्षयोपपंचत इति दर्शपूर्णमासागमेवोपवीतम् ॥२॥ उपवीतस्य विधित्वाधिकरणम् ॥३॥ विधिर्वा स्यादपूर्वत्वात् ॥३॥ पूर्वाधिकरणोदाहृतवचने 'उपव्ययते' इति विधिरेव । नानुवादः । अपूर्वत्वात्-'नित्योदकी नित्येयज्ञोपीती ' इति स्मृत्या तस्य प्राप्तत्वेऽपि चासोविन्यासविशेषात्मको पचीननियमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वेनाप्राहस्यात् सदन- त्वेन तस्य पंचमलकारमाश्रित्य विधित्वमेव युक्तं स्यादिति भावः ।। उपवीत-उदगग्रत्वयोरनुवादताधिकरणम् ॥ उदक्त्वं चापूर्वत्वात् ॥४॥ दिष्टगताग्निहोत्रप्रकरणानाने-'ये पुरोडची दर्भास्तान् दक्षिणापास्तृ- गीयात् ' इति वाक्ये ये पुरा--जीवदग्निहोत्रे दास्ने उदगमाः कार्या इति .

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रधात्तः ॥ उदक्वं च विधिरिति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । कुन: ? अपूर्वत्वात् ' उदगपाणि वा' -इति सामान्यतः स्मृतिप्राप्तत्वेऽपि यजुर्वैपप्रायश्चित्तसिव्यर्थतया अप्राप्तत्वात इत्यर्थः ॥४॥ सतो वा लिङ्गदर्शनम् ॥५॥ सतो वा- अग्रवन्ति प्रागग्राणि वा' इति स्मृत्या आचारतश्च प्राप्तस्यैव उदक्त्वस्य सास्मन् वाक्ये अनुवादः । न विधिः । यतोऽत्र लिङ्गदर्शनम्-अनुवादलिगस्य यच्छन्दयोगस्य विधिप्रत्ययराहित्यस्य च दर्शनमस्ति । न खल्वेवं लिङ्गदर्शने सति स्मृत्याचारप्राप्तस्य उदक्त्वस्य विधित्वस्वीकार उचित इति भावः ||५|| समिद्धारणस्य विधित्वाधिकरणम् ।।५।। विधिस्तु धारणे अपूर्वत्वात् ॥६॥ मताग्निहोत्रे एव- अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेत् । उपरि हि देयेभ्यो धारयति । इति श्रूयमाणवाक्ये ध्रुग्दण्डस्योपार समिद्धारणं हिशब्दोपेतमपि विधिस्तु-विधिरेव, नानुवादः । कुतः ! अपूर्वत्वात्-प्रमाणान्तरेणाप्रा. तत्वात् , इति हिशब्दस्यात्रानुवादलिङ्गत्वासम्भवात् अर्थान्तरपरत्वप्रकल्प- नेन पंचमलकारमाश्रिन्योपरि धारणं विधिरेवाङ्गीकार्य इति भावः ।।६।। इति माध्यादृष्टपटसूत्रीव्याख्यानम् ।। श्रीः । दिगविभागस्य अनुवादकत्वाधिकरणम् ॥२॥ दिविभागश्च तद्वत्, सम्बन्धस्यार्थहेतुत्वात् ॥१०॥ ज्योतिष्टोमें प्रकृत्य 'प्राचीनशं करोति । देवमनुष्या दिशौ व्यमजन्त । प्राची देवाः, दक्षिणी पितरः, प्रताची मनुष्याः, उदीची रुद्राः, यप्राचीन- वंशं करोति, । देवलोकमेव यजमान उपावर्तने ' इति श्रुतम् । तत्र देवादीनां कर्मण्यन धिकारात् विधिशङ्का नास्ति । प्रतीची मनुष्या इति दिग्विभागवाक्य- -विवीत राक्यवन विधिः । अपि तु प्राचीनवंशविधरर्यवादः । मपि तद्वत ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ११९ कुतः? यादृच्छिकस्यैव मनुष्यप्रतीचीसम्बन्धस्य प्राचीनवंशमण्डपविध्यैक- वाक्यत्वेन तत्स्तुतिहेतुत्वेनैवोपपत्तेरित्यर्थः ॥१०॥ परुपि दितादीनामनुवादताधिकरणम् ।।३।। परुपि दितपूर्णघृतविदग्धं च तद्वत् ॥११॥ दर्शपूर्णमासीयपिण्डपितृयज्ञे- यत्परुपि दितं तदेवानां, यदन्तरा तन्म- नुष्याणा, यत्समूल तत्पितॄणा, समूलं बर्हिर्भवति' तथा ज्योतिष्टोम दीक्षार्था- भ्यङ्गे-'घृतं देवाना, मस्तु पितृणा, निप्पक्व मनुष्याणां, तद्वा एतत्सर्व- दैवल्यं यन्नवनीतं, यत्नवनीतेनाम्यते सर्वा एव देवताः प्रीणाति' । तथा • दर्शपूर्णमासीयपुरोडाशश्रपणे प्रस्तुत्य-' यो विदग्धः सः नैर्ऋतः, योऽशृतः स रौद्रः, यः शृतः स दैवः, तस्मादविदहता श्रपयितव्यः सदैवत्वाय'। एवं- 'यत्पूर्ण तन्मनुष्याणा, यदुपर्यो तदेवानाम्, अबः पितृणाम्, अध उप- मन्यति, अ| हि पितृणाम्' इति च पिण्डपितृयज्ञ, दीक्षाभ्यङ्गे, पुरो- डाशपणे, अभिवानीदुग्धे पिष्टं प्रक्षिप्य क्रियमाणमन्थने च श्रुतम् । तत्र परुषि दितामत्यादिकं समूलबर्हिर्लवनविधेः, घृतमित्यादिकं नवनीता- भ्यङ्गविधेः, विदग्ध इत्यादिकं यथोचितपुरोडाशशरणविधेः, पूर्णमित्यादिकं च मन्थनविधेस्तावकामित्येतत्सर्व तद्वतू-निधीतवत् । स्तुत्यर्थोऽनुवादो यथा- प्राप्तस्येति भावः ॥११॥ अनृतवदननिषेधस्य क्रतुधर्मताधिकरणम् ॥४॥ अकर्म क्रतुसंयुक्तं संयोगान्नित्यानुवादः स्यात् ॥१२॥ ऋतुसंयुक्तं-दर्शपूर्णमासप्रकरणानातं-' नावृतं वदेत् ' इत्यकर्म नित्या- नुवादः स्यात् । कुतः संयोगात् उपनयनसमय एव 'सत्यं बद। धर्म चर। इत्यायुपदेशस्य कृतम्लेन अन्नवदननिषेधस्य प्राप्तत्वात् इति ॥ १२॥ सि०॥ विधिर्वा, संयोगान्तरात् ॥१३॥ अयमनृतवदननिषेधौ विधिरेव । नानुपादः । कुतः ? संयोगान्तरान्- उद्देश्य भेदात् उपनयनकालिको विधिः पुरुषमुद्दिश्य । अर्थात्पुरुषार्थः सः ।

·१२० । पूर्वमीमांसामनवृत्तिः।। अयं तु तुमुद्दिश्येति ऋवर्यः । तदतिकमे अनुवैगुण्यापादक इत्यर्थः ॥१३॥ जजभ्यमानधर्माणां प्रकरणे निवेशाधिकरणम् ॥५॥ अहीनवत् पुरुयधर्मस्तदर्थत्वात् ॥१४॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे-'जजभ्यमानोऽनुबयान्मयि दक्षकनाविति प्राणा- पानावात्मन् धत्ते' इति श्रुतम् । गात्रविनामेन विदारितमुखः पुरुषो जञ्ज- म्यमानः । तत्राय शुद्धपुरुषधर्मः-पुरुषार्थः, तदर्थत्वात्-वाक्येन पुरुषार्थ- वावगमात् । अहीनवत्--यथा अहीनशब्दश्रवणात् द्वादशोपसदा प्रकरणात् विच्छेदः, तथा जञ्जन्यमानोऽनुयादिति पुरुषप्राधान्यश्रवणात् प्रकरणाद्वि-- छिद्य वाक्येन पुरुषार्थत्वं तस्येति भावः ॥१५॥ सि०॥प्रकरणाविशेषाद्वा तयुक्तस्य तत्संस्कारो द्रव्यवत् ॥१५॥ प्रयाजादिवत् प्राकरणिकविनियोगस्य अविशेषात-विशेषाभावात, प्रकृतदर्शपूर्णमासक्रतुयुक्तस्य तत्कर्तृपुरुषस्य संस्कारः सः मन्त्रपाठः । न केवलपुरुषधर्मः । द्रव्यवत-श्या बाहान् प्रोक्षतीत्यत्र प्रकृतकनुसम्बन्धि जीहीणामेव ग्रहणं, न व्रीहिसामान्यस्य । तदित्ययः । तथा च वाक्पेन श्रूयमाणं पुरुषप्राधान्यं प्रकरणं च अनुगृहीतं भवतीति भावः ॥१५॥ व्यपदेशादपकृष्येत ॥१६॥ 'तित एव साहस्योपसदो द्वादश अहीनस्य' इत्यत्र अप्रकृतस्य अहीनतोरहान पदेनोपादानात् द्वादशोपसत्वं प्रकृतादपकृष्य अप्रकृते अहीने निवेश्येत । प्रकृतादुत्कृष्प तत्र निशामा अहीनस्येति व्ययं स्यादिति भावः ॥१६॥ अवगोरणादीनां पुमर्थताधिकरणम् ॥६॥ शंयौ च सर्वपरिदानात् ॥१७॥ देवा शयं बाईपल्समन्वन् । हव्यं नो बहेति । सोऽब्रवीत् । वरं वृग । किं मे प्रजाया इति । तेऽभवन् । यो ब्राह्मणायागुरेद तं शतेन .

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। १२१ यात- यातयात् । यो निहनत्, तं सहस्रेण यानयात् । यो लोहित करवत् , यावतः प्रस्कन्ध पांशुन् सगृह्णात् तावतः संवत्सरान् पितृलोकं न प्रजानी- यात् । इति । तस्मान्न ब्राह्मणायावगुरेत् । न निहन्यात्। न लोहेतं कुर्यात् । इति दर्शपूर्णमासयोः श्रुतम् । तत्र शंयौ च--शंयूपनगवाक्ये श्रुतस्य दण्डोद्य- मनादिरूपब्राह्मणागोरणादिनिषेधस्य पुरुषसामान्यधर्भस्य प्रकरणादुत्कर्षः स्यात्। कुतः ? सर्वपरिदानात्-प्रजात्वेन सङ्कीर्तितत्राह्मणमात्रस्यैव परिपालन यत् शंयुना प्रार्थितं तस्यैव यो ब्राह्मगायावगुरत्त शतेन येदित्यादिना देवैर्दानात् । ब्राह्मणत्यावच्छिन्नविषयकावगोरणनिपेषस्य प्रकर- णेन सङ्कोचायोगात् , अवगोरणाभावप्रयोज्ययातनाऽभावरूपफलस्य सिद्भ- स्वाच्च, तन्निधस्य केवलपुरुषार्थत्वेन प्रकरणादुत्कर्ष एवेति भावः ॥१७॥ मलवद्वास संवादनिषेधस्य पुरुषधर्मताधिकरणम् ॥७॥ प्रागपरोधान्मलवद्वाससः ॥१८॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे- मलबद्वाससा न सवदेत् ' इति श्रुतम् । नत्र मलवद्वाससा-रजस्वल या सह, सबादस्य प्रतिषेत्रः पुरुषार्थ एव । न कन्वर्थः । कुतः ? रजस्वलाया. प्रागपरोधात् । प्रा - ऋतुप्रयोगा पूर्वम्ब ' यस्य नले अहनि पत्नी अनालम्भुका स्यात्तामपरुध्य यजत इत्यनेन अपोधात्-बहि- करणात, ऋतौ तस्या अप्रसक्तयेन तया सह सवादस्याप्यप्रसक्तत्वात तनिषेधस्य क्रत्वर्थत्यं न सम्भवतीति प्रकरणादुत्कर्ष एवेति भाव ॥१८॥ अन्नप्रतिपेधाच ॥१९॥ नास्या अन्नमद्यात् , अभ्यञ्जनं बा स्त्रिया अन्नम् ' इति तत्प्रकरण- स्थेन वाक्येन तस्मा अभ्यञ्जनात्मकान्नम्य प्रतिषेधादपि मंबादप्रतिरोधोऽयं पुरुपार्थ इति सिध्यति ॥१९॥ सुवर्णधारणादीनां पुरुषार्थत्वाधिकरणम् ॥८॥ अप्रकरणे तु तद्धर्मः, ततो विशेषात् ॥२०॥ . , , ·१२२ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।। किमपि प्रकरणमनारम्याथ श्रूयते-'तम्मा सुपणं हिरण्य मार्यम् । सुवर्ण एव भाति । दुर्गोऽस्य भ्रातृव्यो भगति । सुवाससा भवितव्य रूपमेव विमति ' इति । अय सुवर्णधारणादिरूपो धर्म तदुर्म:-पुरुपार्थः, न मधर्मः । कुन ! अप्रकरणे पठितत्वात् । ततो विशेषात्-प्रकरणपठिनादस्प लक्षण्यात् । अन्यथा पाचिद्धर्मागा ऋतुप्रकरणे पठन, केयाचिञ्च अना- रम्य पठनमित्यर लक्षण्य न स्यादित्यर्थः ॥२०॥ सिद्धान्तापक्रमसूत्रमिदम् । अद्रव्यत्वात्तु शेपः स्यात् ।।२१।। पूर्वपक्षयोतकरतु. । अद्रव्यत्वात्-द्रव्यदेवताराहिल्येन यजेरभावात् , सच्छ्न्यधारणस्य स्वर्गादिफलासम्भवान् न पुरषार्थो विरि । अपि तु शेष:- अग्निहोत्रादिक्रतुशेष , कवर्थ स्यात् ॥२१॥ वेदसंयोगात् ॥२२॥ आधर्यमिति समाख्यासहितयजुर्वेदसयोगात् अपयु तदारणेन सस्कुर्यादिति तद्वाक्यस्यार्थ ।।२२।। द्रव्यपरत्वाच हिरण्यमानेयाय ददाति' इति याक्पे यमाणहिरण्यपदस्य ऋतुस- म्बद्वहिरण्पदव्यपरत्रात नतानुपयोश्यमाणसुवर्ण धारणेन सन्युर्यादिति तदर्य- त्वात् ऋवर्षोऽयम्-तस्मा सुर्य हिरण्य मार्यमिति विधि । न पुरुषार्थ इति ॥२३॥ सि०॥ स्याद्वाऽस्य संयोगवत्फलेन सम्बन्धः, तस्मात् कमैतिशायनः ॥२४॥ प्रारणपाटाभान माकृत रिनियागाश्रयणन च वर्तुळ द्रव्यस्य या सस्कारासम्भवात् पर्णमयां वे नियतस्तुसम्बधस्मारकजुहूपदवदा तादृश- ऋतुमम्ब अस्मारकपदाभाराच न अर्थमिट धर्म । अपितु ' अप तस्य प्रतम् इत्युपकम्योपदिष्टाना प्रतापनिवनाना ' ' एतारता हैनसा वियुक्तो ॥२३॥ .

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १२३ भवती ' त्यार्थवादिकफलसंयोगवत् 'दुर्वर्णोऽस्य भ्रातृभ्यो भनति ' इत्यर्थवादो- कफलेन साक्षात्सम्बन्धः स्यादेव । तस्मात्-'सुवर्ण हिरण्यं भार्यम्' इत्य- नारम्य श्रुतं कर्म पुरुषार्थमेवेति ऐतिशायन आचार्यों निश्चिनोतीति प्रागुपक्रा- न्तसिद्धान्तस्योपसंहार इति भावः ॥२४॥ जयादीनां वैदिककाङ्गत्वाधिकरणम् ॥९॥ शेपोऽप्रकरणेऽविशेपासर्वकर्मणाम् ॥२५॥ 'येन कर्मणे त्तत्र जयान् जुहुयात् । राष्ट्रभृतो जुहोति । अभ्याता. नान् जुहोति ' । इति अप्रकरणे प्रकरणविशेषमनारम्य अधीता. जयादयो होमाः सर्वकर्मणां- लौकिकाना कृष्यादीना, वैदिकानामग्निहोत्रादीना च कर्मणा, शेपाः स्युः । कुनः? अविशेषात्-अस्य कर्मण एर शेपः नान्यस्येत्ति विशेपाभारादित्यर्थः ॥२५॥ सि०॥ होमास्तु व्यवतिष्ठेरन्, आहवनीय- संयोगात् ॥२६॥ उक्तहोमास्तु श्रौत एवं कर्मणि अवतिष्ठेरन्-शेपत्येन सम्पन्न्येरन् । कुनः ?' यदाहवनीये जुहोति। तेन सोऽस्थाभीष्ट प्रीलो गपनि । उनि होमवारच्छेदेन हवनीयसंयोगात्-आचनीयस्य विधानात । रगकिके कर्मणि तदभावादिनि भारः ॥२६॥ शेपश्च समाख्यानात् ॥२७॥ चकारेण हेयर सनुया। शेषः-अपयुमर्तृकर्मशेषः, समा- ख्यानात्-उक्तनाग आपरनिति समाख्यानात्, कृपादार यॉरभारा- रसमाख्या वाध्यतेनि भारः ॥२७॥ वैदिकाधप्रतिग्रहे इष्टेः कर्तव्यत्साधिकरणम् ॥१०॥ दोपात्त्विप्टिलौकिके स्यात् शास्त्राद्धि येदिके नदोपः स्यात् ॥२८॥ .

·१२४ ॥ पूर्वमीमांसामनवृत्तिः ॥ च 'वरुणो वा एतं गृहाति । योऽश्व प्रतिगृह्णाति । यावतोऽश्वान् प्रति- गृढीयात्तातो वारुणाश्चतुष्कपालानिपेत् । । इत्यश्वप्रतिग्रहे इष्टि श्रूयते । सेयमिष्टि न केसरिणो ददाति ' इति स्मृत्या अश्वदानस्य निषिद्धत्वात् लौकिके स्वेच्छानिमित्तमावदानप्रतिग्रह म्यात् ।कुन "रुणो वा एत गृहानि । ( जलोदररोगग्रस्तो भाति ) यो-श्व प्रतिगृह्णाती'ति दोषश्रयणात् ! वैदिके विश्वदानप्रतिग्रहे स दोषो न स्यात् । ' पौण्टरीके अश्वमहल दक्षिणा' वारण यसमय चरम् अश्वो दक्षिणा । इति शास्त्रेणावदानविधानाद इति ॥२८॥ सि०॥ अर्थवादो वाऽनुपपातात्तस्माद्यज्ञे प्रतीयता२९॥ वरुणो या रात गृह्णाती' त्यर्थशाद. एर । अनुपपातात्-मुख्यस्य उपपातम्य नरुणग्रहग्रहणादिरूपस्य असम्भपात् । न हि वैद्यक रोक्केि का अश्वप्रतिप्रहेण रोगनिदानादि श्रूयते । नापि प्रत्यक्षानुमानाभ्या तयाऽवगम्यते । अनो यज्ञाश्विदानप्रतिग्रहे इयमिष्टिरित्येन वक्तव्यम् । तथा परम्परया फत्वपूर्वप्रयोजकतया फरकपनाया अभार इनि लाधरम् । त कल्पनाप्रयुक्त गोरचमिति भार ॥२९॥ दातुर्वारुणीष्ट्याधिकरणम् ॥११॥ अचोदितं कर्मभेदात् ॥३०॥ कर्मभेदात्-ददापर्थस्य प्रतिगृहत्यर्थस्य च कर्मणो भिन्नत्वात् , . प्रकृते प्रतिगृतीयादिति श्रवणात् दाननिमित्तत्वेन अचोदितं-अपिहितमिद कर्म । अत प्रतिगृहीतुरेयमिष्टि स्यादिनि भार ॥३०॥ सि०॥ सा लिङ्गादाविजे स्यात् ॥३॥ सा-दृष्टि , आविजे-मत्विक्प्रेरके यजमाने अवदातरि स्यात् । कुल लिङ्गात्- प्रजापतिरिणायाचमनयत् । स स्वा दवतामार्छत् । सपर्य. दीर्यत । स एत वारुण चतुष्कपाटमपश्यत् । त निरवपत् । ततो यै स अन्यथा ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। १२५ 8 नर . चरुणपाशादमुच्यत'। इत्युपक्रमे अश्वदातुः गीडाश्रवणलिङ्गात् असञ्जातविरो- प्युपक्रमानुसारेण सञ्जातविरोध्युपसंहारस्थ-.' यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयादि- त्यस्य प्रतिग्राहयेदित्यर्थकरणमत्यावश्यकमिति भावोऽनुसन्धयः ॥३१॥ वैदिकपानव्यापदि सौमेन्द्रचरुविधानाधिकरपणम् ॥१२।। पानव्यापच तद्वत् ॥३२॥ सौमेन्द्रं चरुं निपच्छ्यामाकं सोमवामिनः' इति श्रूयते । पानव्यापत्-पानस्य-सोमपानस्य व्यापत्-वमनं, तद्वत्--अश्वप्रतिपहेष्टिपूर्व- पक्षवत् लौकिकपानवमनमित्यर्थः । तथा च लौकिकासोमपानबमने इयं सोमेन्द्रदेवताका श्यामाकचरुद्रव्यका इष्टिः कार्येति भावः ॥३२॥ सि० ॥ दोपात्तु वैदिके स्यादर्थाद्धि लौकिके न दोपः स्यात् ॥३३॥ 'विवा एष इन्द्रियेण वीर्येण व्युध्यते यः सोमं वमति' इति दोपात- चौदके वमने दोपश्रवणात्, अर्थात्- बमने धातुसाम्यम् ' इति वैद्यशास्त्रप्रसिद्धः, हि-यस्मात् , लौकिक वमने न दोषः वैदिकसोमपान एवेयमिटिरिति सिद्धम् ॥३३॥ सौमेन्द्रचरोर्यजमानपानन्यापाढिपयत्वाधिकरणम् ॥१३॥ तत्सर्वत्राविशेषात् ॥३४॥ तत्-चमनं, सँधैपा ऋत्विजां यजमानस्य च इष्टिकरणे निमित्तम् । कुतः ? अविशेपातू--उदाहृतवाक्ये विशेषाश्रवणादित्यर्थः ॥३४।। सि० ।। स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ॥३५॥ स्वामिनो वा-यजमानस्य वमने इयमिष्टिः । क्रतोः तदर्थत्वात्- मतुजन्यफलभोक्तृत्वस्य यजमान एव मत्त्वात , बमने ऋतुबैगुण्यम् । इष्ट्या च तत्परिहारः फलम् । यः वमति सः निर्यपेत् इति बमनकर्तुः निर्वाप- कर्तुवैक्यं श्रूयते । अतो यष्टुर्यजमानस्यैवेयमिष्टिरिति भावः ॥३५॥ स्यात् । अता ·१२६ ॥पूर्वमीमांसासनवृत्तिः। लिङ्गदर्शनाच ॥३६॥ सामपीथेन वा एप व्युध्यते य सोम मते ' इति लिङ्गदर्शनादपि स्वामिन एर इष्टि । यत सोमपानेनात्मन सस्कारो जायते । स च यजमान- स्यैरान ऋतिजाम् । क्रयकात मात्तमा सस्मारो न मरतीति भाव ॥३६॥ आग्नेय्याष्टाकपालचरोयंवदानमारस्प होतव्यत्वाधिकरणम् ॥१४॥ सर्वप्रदानं हविपस्तदर्थत्वात् ॥३७॥ 'यदाग्नेयोऽधारपाल , इत्यनेन पिहितस्य पुरोडाशस्य कृस्नत्यैव अग्नये प्रदान कार्यम् । हविपस्तदर्थत्वात् - आनये जुष्ट निर्वामि' इत्य- नेन गृहीलक्ष्य निखिलस्य तदर्थत्वात् । आग्नेय इत्यत्र तद्धितेन सर्वस्यैव अग्निसम्बन्धावानाचति ॥३०॥ सि०॥ निरवदानात्तु शेयः स्यात् ॥३८॥ द्विवियोऽनयनि ' इति निरवदानाद-निष्कृष्य अपदानश्रवणात्, न प्रदान-न सहोम | वितु शप स्यात् ॥३८॥ उपायो वा तदर्थत्वात् ॥३९॥ द्विरदानम् उपायः हरिष संस्कार । तथा च कृत्स्नत्य होम, सर्वस्य तदर्थत्वात्-धान्यर्थत्वात् । असकृत् द्विर्द्विरवदाय होतव्य सम् । तथा सतिन वस्यापि वाक्यस्य विशेष इनि भार ॥३९॥ कृतत्वात्तु कर्मणः सकृत्स्यात्, द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् ॥४०॥ उक्तम्दिात वढयत । कर्मण:-मस्य, सात् नत्वात् नावृत्ति स्यात् । द्रव्यस्य यागम्प्रति गुणभूगावात् न गुणानुमारेण प्रधानावृत्तिरिति द्रव्यस्य शिष्ट वेऽपि न दनुपरेण यागावृत्तिरिति भाव ॥४०॥ शेषदर्शनाच ॥४॥ - ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। १२७ . . शेषास्विष्टकृते समयधति ' इति पविधिदर्शनादपि शेष अवश्य सिध्यतीति बोध्यम् ||४१॥ सर्वशेपैः। विष्टकृदनुष्ठानाधिकरणम् ॥१५॥ अप्रयोजकत्वादेकस्मात् क्रियेरन, शेषस्य गुणभूतत्वात् ॥४२॥ दर्शपूर्णमासे स्विष्टकहोम-इडाप्राशित्र-अवदानात्मकानि शेपर्कार्याणि सन्ति । तानि एकस्माद्धविर्द्रव्यात् अवदाय अनुष्ठयानि । न शिष्टेभ्यः सम्यो हविर्यः । कुतः ? अप्रयोजकत्वात--प्रधान यागार्थ हि हविः । न शेष- कार्यार्थम् । अतः शेषकार्यस्य हविः प्रति प्रयोजकत्वाभावात् एकस्माद्धविपोऽ- वद्य कृतेऽपि तस्मिन् ‘शेषास्विष्टकृतेऽवद्यतीति शास्त्रं चरितार्थम् । अतः शेषकार्य प्रति हविपो गुणभूतत्वात्--अङ्गत्वात् , एकस्मादवद्य तत्कार्यमिति भावः ॥४२॥ संस्कृतत्वाच ॥४३॥ सकृत् एवंजातीयकेन संस्कारेण प्रधानस्य संस्कृतत्वाञ्च न अपर- स्मादपि हविष अवदानं कर्तव्यम् ॥४॥ सि० ॥ सर्वेभ्यो वा कारणाविशेपात्, संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥४४॥ प्रतिपत्तिसम्कारात्मकायदानस्य हविरर्थत्वात् हविषः प्राधान्येन संस्काररूपकारणस्य अविशेपात् प्रनिप्रधानमनावृत्तिरिति न्यायेन सम्यो हयिय अवदानं कर्तव्यम् ॥ठं४॥ लिङ्गदर्शनाच ॥४५॥ 'सकृत्सकृदयद्यति' इति वीप्सारूपालगदर्शनादपि सर्वेभ्य अक्- दानमित्येव सिध्यति ॥५|| " ·१२८ ॥ पूर्वमीमांसासत्रातः॥ - प्राथमिकशेपालिएकदाद्यनुष्ठानाधिकरणम् ॥१६॥ एकस्माद्यथाकाम्यमविशेपात् ॥४६॥ कृत्वाचिन्तयम ! एकस्मादवदानं चेत्तर विशेपारपणात् यथेच्छं यस्माकस्माञ्चित् शेषाढवदानं, कर्तव्यमित्यर्थः ॥४६!!, सि०॥ मुख्याद्वा पूर्वकालत्वात् ॥४७॥ "मुख्यात्--प्रथमादेवाप्रदान कार्य, प्रथमोपस्थितिर्हि सर्वेभ्यः पूर्वका- लोना । प्रथमोपस्थितपरित्यागे मानाभानादिति भारः॥४॥ पुगेडाशाविभागस्य भतार्थताधिकरणम् ॥१०॥ भक्षाश्रवणादानशब्दः परिक्रये ॥४८॥ दर्शपूर्णमासयो:-' आग्नेयं चतुर्धा करोती' ति चतुर्धाकरणे इत्यं श्रयते- ' इदं ब्रह्मणः, इदं होतुः, इदमध्धयों , इदमाग्नीध्र' इनि । आस्मि. वाक्ये मक्षपदाश्रवणात् दानशब्दः-- चतुन्निदानविन निर्देशः, परिक यार्थ इति ॥४८॥ तत्संस्तवाच ॥४९॥ एषा वै दर्शपूर्णमासस्य दक्षिणा' इति तस्य चतुर्थीनिर्देशस्य दक्षि- जावन संस्तवान्दक्षिणा तु परियार्थी इनि मिद्धमत्र । तया इदमपाति ॥४९॥ सि० ॥ भक्षार्थो वा द्रव्ये समत्वात् ॥५०॥ भक्षार्थो वा-मक्षार्थ एवार्य विभाग, न परिक्रयार्थः । कस्मात् : द्रव्ये समस्नान-देनतार्थ परिगृहीतद्रव्यस्य देवतायै निवेदितत्वेन द्वयोः ऋविग्यजमानयो. तस्मिन् द्रव्ये सत्यामावस्य तुल्यत्वादिस्यर्थ । भक्षगम्य प्रत्रिपत्रिकाबात्तथा निर्देशः सम्मतीति भार. ॥५०॥ भावः ·रतीयाध्यायस्य पंचमः पादः। १२९ व्यादेशादानसंस्तुतिः ॥५१॥ सम्प्रदाननिर्देशसोम्यात् चतुर्थीनिर्देशो दक्षिणात्येन स्तूयते इत्यर्थः । अतो न तेन परिक्रयः सिध्यतीति भावः ॥५१॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्यां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः सम्पूर्णः || श्रीः ॥ - न अथ तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ धौवाज्यादिमिः खिष्टकदादिशेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् ॥१॥ आज्याच सर्वसंयोगात् ॥शा सर्वेभ्यो हविर्यः समवृदाय स्विष्टकृदनुष्टानमित्यतीतपादे स्थितत्यात् धौवाज्यस्य सर्वान्तरगतत्वात्तस्मादपि शेषकार्यार्थमयदानं कर्तव्यम् । किञ्च, 'सर्वेभ्यो हविर्यः समद्यतीति वाक्येनापि तस्मादाज्यादयदानं कार्य- मित्येव सिध्यति। ॥१॥ कारणाञ्च ॥२॥ 'देवा वै स्विष्टकृतमरुवन् , हव्यं नो वह इति । सोऽब्रवीत् , वरं वृणे, मागो मेऽस्थिति । वृणीष्वेत्यरुवन् । सोऽत्रीदुत्तरार्धादय मा सकत्सकृदयद्यात्' । इनि तुल्यं कारणं अन्येषा हविधामाज्यस्य च अर्थवादे सङ्कायते । अत आज्यादपि अवदातव्यमिति प्राप्नोति ॥२॥ एकस्मिन् समवत्तशब्दात् ॥३॥ प्रायणोयष्टयामादित्यचस्मिकैकस्मिन् हविपि ' अग्नये निष्टकृते सम- वति । आग्यादेवस्मान हवियोऽवद्यनि । मिश्रस्य अन्येन हविषा सम- यति' इति श्रूयते । तत्र यदि प्रकृतावियाऽऽज्यादपि विष्टकनेऽवदीयेन । .

·१३० । पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः।। ततधोदन प्रायणीय आज्यादाने क्रियमाणे समवद्यतीति युक्त मानि । अन्पपा एफल्माचरोवतीत्येशभविष्यत् । अन एकस्मिन्नपि समबत्तशब्द- श्रवणात् आज्याददातव्यमिति ॥३॥ आज्ये च दर्शनात्स्विप्टकृदर्थवादस्य ॥४॥ कराज्य च स्विष्टकृदयदान कार्यम् । कुन ? अर्थवादस्य दर्श- नात् । 'अपदायाचदाय फवा प्रत्यभिधारयति । विष्टकृतेऽवदाय न स्या प्रत्यभिधारयति । न हि तन परामानि यदयन्भवति' । इत्यर्थनादेन स्विष्ट- कृदयदानात्मक रुपाया प्रत्यभिधारणानि स्विष्टकृदांनीत्यवगम्यते । अतोs प्यवदान घरमा यस्येति ॥४॥ सि०॥ अशेषत्त्वात्तु नैवं स्यात्सर्वादानादशेषता ॥५॥ अोपत्वात-उपाशुयागशेपम्प अभावात् , एवमुपाशुयागशेषस्य अम- दान न स्यात् । नन्नशेषत्र कुन ' सर्वादानात्-'चतुरस्त्त जुहोती ' त्यनेन वाक्येन उपाशुयागायारत्तस्य सर्वस्त्र हानात् अशेपत्ता-शपाभार , इत्यर्थ ॥५॥ साधारण्यान्न रुवायां स्यात् ॥६॥ 'सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृपने यद् एमायामाग्यम् ' इति सर्वथाग- साधारण प्रौपाच्यम् । न आग्नेयपुरोटाशक्त विगारेस । अतो न सिष्ट- कृदादिप्रतिपत्त्यर्थ तस्मादचदानम् । शेष भागडेवेति भार ! न होकस्या स्थाल्य यहनामर्ये शृतम्यौदनम्य एकस्मिन् भुने अन्येषभुक्तेषु म्यागस्प- शेषो मृत्याय दीयते, दातु युक्त बनि रहस्यम् ॥६॥ अवत्तत्वाञ्च जुहां तस्य व होमसंयोगात् ॥७॥ ननु, पायामुक्तरीत्या शेपाभावेऽपि जुद्धा शिष्टेन शरार्य स्यात्त- बाह-जुहा गृहीतस्य दरतोद्देशेन अस्त्तत्रात् र सस्य । चतुरत्ति जुहोति' इत्यनेन होमसयोगात्ताविन शेष इत्यः ॥७॥ ।

·तृतीयाध्यायस्य पंचमः पादः । - चमसवदिति चेत् ॥८॥ नन्वैन्द्रयाययं गृहातीत्यादिना चमसादावेकदेवतोद्देशेन महणेऽपि तेन अनुवषटकारे यथर आनये हुयते तया विध्वाधर्थमरत्तेन जुहस्यैन स्विष्टकृद्धो- मोऽस्त्विति चेत्-11८॥ न, चोदनाविरोधात् हविः प्रकल्पनत्वाच ॥९॥ नैवं स्यात् । कुन: १ चमसे चोदनाविरोधात - सोमस्याग्नेवाहीत्यनु- वषट्करोतीति चोदनाविरोधात् , अन्योद्देशेनावत्तद्रव्येणान्यस्मै होमः क्रियते । उपांशुयागे तु तथा न वचनम् । किन्च, एन्वायत्रं गृहातीति आग्नेयः पुरोडाश इतिवत् केयलहविःप्रकल्पनमात्रपरो विधिः । न ह्यखिलद्रव्यं होम- संयुक्तम् । अल्पं जुहोतीति वचनेन शेषास्तित्वं सिध्यति । उपांशुयागे तु चतुरवत्तं जुहोतीति होमसंयुक्तमिति चैपम्य झयम् ॥९॥ उत्पन्नाधिकारात्सति सर्ववचनम् ॥१०॥ उत्पन्नं शेषमुद्दिश्य अधिकारात्-पाठात् , शेषवति हविर्द्रव्ये सति 'सर्वेभ्यो हविर्यः समयवती' ति सर्ववचन बोध्यम् । सशेषेभ्यः सर्वेभ्यो हविय: समवद्यतीत्यर्थः ॥१०॥ जातिविशेपात् परम् ॥११॥ प्रायणीयेप्ट्योमकस्मिन्नेवाऽऽदित्य चरायवधतीत्यनुकत्या पर समनयनीति लिड्गं प्रदर्शितम् , तत् आज्योपाच्छपकार्थेऽसिद्धे जातिविशेषात्- ओदनजातिमाज्यजाहिं चापेक्ष्य प्रकृतिस्थशब्देनानु गदो शेयः । प्रका प्रयुक्तशब्द एकात्र प्रयुक्त इनि भारः । यथासम्भवमनुवादः कप्यः ॥११॥ अन्त्यमरेकार्थे ॥१२॥ यदन्यं प्रत्यभिधारणामकमर्यवादस्पं लिड्गमुक्तम् , नत रुगया अरि- तत्वार्थ बोध्यम् । तथा हि-स्विष्टकृदुपस्तरणाभिषार पर्यन वाग्यस्य कार्य विद्यते । यदि पवायाः प्रत्यभिधारणं न कुर्यात् नहिं फया आज्यहीना ·१३२ ॥ पूर्वमीमांसामंत्रशतिः॥ इत्युसरकार्य न स्यात् । स्विष्टकृदयदानातरम कार्य नास्ति । अतो न पूरणमित्यर्थवादतात्पर्यमिति भावः ॥१२॥ साम्प्रस्थाय्ये शेपकार्याननुष्ठानाधिकरणम् ॥२॥ साकं प्रस्थाय्ये स्विष्टकृदिडं च तद्वत् ॥१३॥ दर्शपूर्णमासमो.-सार्कप्रस्थायीयेन यजेत पशुकामः' इति विहित कमणि 'आग्नानं मुची प्रदाय सह कुम्भाभिरभिकामन् जुहोती'ति श्रुत- स्वेन शेषाभावात् विष्टकृदिड च तद्वत्-उपाशुयागवत्, लुप्यते इति सिध्दान्तः ॥१३॥ सौत्रामण्यां शेषाननुठानाधिकरणम् ॥३॥ सौत्रामण्यां च ग्रहपु ॥१४॥ सौतामणीयागे -'उत्तरेऽनो पयोग्रहान् जुहोति । दक्षिणेऽग्नौ मुरा- महान्' इति निखिलस्य ग्रहस्थितद्रव्यम्य होममयोगमणान स्विष्टकृदादिक शेष कार्यमित्ति सिद्धान्त ॥१४॥ तद्वच्च शेपशेपवचनम् ॥१५॥ 'उछिनष्टि, न सर्व जुहोति इनि निषेधर्वक शेरवचन तद्वत्-कुम्भी- यत्, सर्वहोम ज्ञापयति । सर्वहोमप्राप्ता शेषत्रचन सार्थकम् । शपवचन तु न स्विष्टकदाद्यर्थम् । 'ब्राह्मण परिक्रोणोयादुच्छेपगस्य पातारम् ' इत्यादि- कार्यान्तरश्रवणादिति भावः ॥१५॥ . सर्वपटेष्टौ स्विष्टकदादीनां सकृदनुष्ठानाधिकरणम् ॥४॥ द्रव्यैकत्वे कर्मभेदात् प्रतिकर्म क्रियेरन् ।।१६।। य इन्द्रियकामा वीर्यकार: स्यात्तमेतया सष्ठिया याजयेत' इत्यनेन विहितायामिष्ठौ पडिन्द्रा एन श्रूयन्न-' इन्द्राय रापन्ताय, इन्द्राय चाहताय, इन्द्राय राजाय, इन्द्राय शाक्वराय, इन्द्राय रूपाय, इन्दाय स- तायेति । इत्येव षड्देवताया इष्टेः निश्काले पणा पृथक् पृथक् निर्वाप ·तृतीयाध्यायस्य पंचमः पादः। १३३ विधाय पण कृत्वों द्वादशकपालमेकं पुरोडाशे कृत्वा होमसमये सम त पृथक् पृथक अआदाय प्रधानयागा पट् क्रियन्ते । तत्र द्रव्यस्यैकत्वेऽपि प्रधानकर्मभेदात् प्रतिप्रधानकर्म स्विष्टकृदयदान पड्कार विधेयमिति ॥१६॥ सि० ।। अविभागास्तु शेपस्य सर्वान् प्रत्यावशि- ष्ट्रत्वात् ।।१७॥ अविमागात्-शेपस्य पुरोडाशस्य एकत्वात् , सर्वप्रधानानि प्रति अविशिष्टत्वाद-एकत्वादेय, सकृत्खष्टकृवदानमित्यर्थः । प्रकृती हविष उत्त- रार्ध. स्तिष्टवृदयदानदेशः ऋप्त । इहापि हरिप ऐक्यात् तथैरावदान स- दिति मात्र ॥१७॥ ऐन्द्रवायवग्रहे द्विाशेपभक्षपाधिकरणम् ।।५।। ऐन्द्रवायवे तु वचनात् प्रतिकर्म भक्षः स्यात् ॥१८॥ ऐन्द्रयायरहोमोत्तर सोमासस्य भक्षण-'द्वि पेन्द्रचायव भक्षयती 'नि वचनात् प्रतिवफ्ट्यार भक्ष स्यात् । द्विचार भक्षण भवेदित्यर्थः ॥१८॥ सोमे शेपमक्षास्तित्वाधिकरणम् ॥६॥ सोमे अवचनात् भक्षो न विद्यते ॥१९॥ सोमे- सोमयागे, भक्षो न विद्यते । कुन अवचनात्-वचना- भाग। यद् ग्रहान् जुहोती' ति श्रयगेन कुम्भीषिक शेषाभाषानि भार ॥१९॥ सि०॥ स्याद्वा अन्यार्थदर्शनात् ॥२०॥ मागे म्यादय भक्षणम् । कुन । अन्यार्थदर्शनान्-' मनः परिहारम धन, द्विन्द्रियापास्य महमि भक्षान् भक्षयन्ति इति भक्षणाङ्गम्य अमगादेरपूयिस्य विधानात् भक्षाभार तदनक स्यात् । र जुहोतो स्पनेन शेषसिद्धक्षेनि माव ॥२०॥ 4 ·१३४ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ प्रयन्तु सदस्यानाम् वचनानि त्वपूर्वत्वात्तस्माद्यथोपदेशं स्युः ॥२१॥ न प्रत्यक्षो विधिरित्याशङ्कायामाह-' पुरस्तादैन्द्रवायवं भक्षयति । पुरस्तान्मत्रावरुणम् । मतः परिहारमाश्विनम्' इति विशिरभक्षणस्य अप्राप्तवात् तत्तद्गुगविशिष्टभक्षाधिायमानि स्लीनि यथोपदेश- -यथा- विहितं, भक्षणं स्यादित्यर्थः ॥२१॥ चमासनां शेषभक्षणाधिकरणम् ॥७॥ चमसेपु समाख्यानात् संयोगस्य तन्निमित्तत्वात् ।।२२। ज्योतिष्टोमे- प्रैतु होतुश्वमसः प्र ब्रह्मणः । प्रोद्गातॄणा प्रयजमानस्य ' इति होतृचम्सादिसंज्ञका दश चमसाः सन्ति । तेषु चमसिना भक्षणमस्ति । कुतः ! होतृचमस इत्यादिसमाख्यानात् संयोगस्य-होतृचमस इत्यादिमज्ञामम्बन्धस्य, तन्निमित्त्वात्-चमसभक्षण- निमित्तत्वात् । होत्रा अनेन पात्रेण चम्यने भक्ष्यते इति होतृचमस इति योगात् भक्षगेऽसति उक्तयोग अनुापन. स्यादिति भावः ॥२२॥ तस्माचाब्राह्मणस्य सोमं प्रतिषेधति ॥२३॥ तस्मात्-समाख्यया भक्षणस्य सिद्धत्वादेन, यजमानचमस इति समा- ख्यया यजमानस्य क्षत्रियादे. सोमभक्षणप्राप्तौ ' यदि राजन्य वैश्य वा याज- येत् , स यदि सोम विभक्षायोत् , न्यप्राधस्तिभोराहत्य ताः सम्पिथ्य दधनि उन्मृज्य स्मस्मै भक्षं प्रयच्छन्न मोमम् ' इति सोमभक्षणनिषेध, सङ्गच्छते । निषेधस्य प्राप्तिपूरवादिति ॥२३॥ उद्गातॄणां सुब्रह्मण्येन सहभक्षणाधिकरणम् ॥८॥ उद्गातृचमसमेकः तिसयोगात् ॥२४॥ पूर्वाधिकरणोद हुन वाक्ये ' पोद्गातृणाम् ' इत्यत्र उद्गातृणा चमस इति समाख्यासिद्धमुद्गातृचमसस्थसोमरसपानम् एकः--उद्गातेर कुर्यात् । कुतः । श्रुतिसंयोगात्-उद्गोधारयसामभक्तरुद्गानं वतारे उद्गातृप्राति- - ·तृतीयाध्यायस्य पंचमः पादः। . पदिकस्य शक्तत्वात् । बहुवचन तुप्रयोगभेदेन उद्गातृव्यक्तीना भेदात्तत्पर- तया ब्यास्येयम् । किञ्च, बहुवचनस्य प्रातिपदिकगतत्वात्प्रातिपदिकार्य- स्योद्गातुश्चैकत्वात्तत्र श्रूयमाणमपि एकत्वमुद्गातृभेद कतुं नालम् । अतोऽ- विवक्षित तदिति भावः ॥२४॥ सर्वे वा सर्वसंयोगात् ॥२५॥ प्रोद्गातृणाम् ' इति बहुवचनश्रुते. 'प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै व्रुतस्तयोः प्रत्यय प्राधान्यन ' इति नियमात् अप्रधानप्रकृतिभृतोद्गातृशब्दस्य ऋन्धि- क्वसामान्येन ऋविक्षु लक्षणा स्वीकृत्य सर्व य सचिज उद्गातृचमसस्थसोम- रसपान कुर्य । कुत ? सर्वसंयोगात्-सन्विययोग्यवहुवचनसम्बधादित्यर्थ । अतस्तदविवक्षित, प्रयोगभेटेन व्यक्तिभदपरतया या तदुपपादन न युक्तमिति भारः॥२५॥ स्तोत्रकारिणो वा तत्संयोगात् बहुत्वश्रुतेः ॥२६॥ उदुपसगर्वकगायतिधातुवाच्यस्तोत्रमपन्धिगानक्रियानिमित्ता उद्गा- तृशब्दस्य प्रवृत्तिः । तदानकरिस्तु उद्गाता, प्रतिहर्ता, प्रस्तोता इनि प्रय एव। अतो बहुत्वश्रुतेः-तत्रितयसम्पन्धात् , तेपा प्रहणे प्रातिपदिकार्य प्रत्यया- थैध शक्त्यै । सम्भवति । न रक्षणाप्रसङ्ग इति भार ॥२६॥ सि० ॥ सर्वे तु वेदसंयोगात् कारणात् एकदेशे स्यात् ॥२७॥ उत्कगायतिधातो न गानमागा-ये शाक्तः । अपि तु साम्नो द्वितीयपगाने । तर उद्गीयशब्दप्रयोगः प्रसिद् | तहान कर्ता त्येक एप ऋषिक् । तस्मिन् बहु यमसम्भति । अतः योगो नदियोऽत्र न मम्भरतीत्य- गत्या लक्षणा बीमार्या । तथा मत्यन्तरङ्गभूतसामोटोतर्मकर्तृत्वेन नम्बद्धा. मुत्रमण्पेन सह सय पूर्वोकाच-बागे ऋत्तिन. वेदसंयोगात्-सामवेदविहिन- कर्मणा माग सम्बन्धात्, उगातृचमसं भक्षयेयुरिनि मिष्यति । एकदेश- ·पाशार प्रकरणात् प्रकृत-ऋत्विकपुरुरेव निराकाक्षत्वे अप्रकृतचमसि- नमसाश्चमसिन एर भक्षयन्ति । हारियोजन स भक्षयन्ति । अन ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।। केवलोदातार, कमात्-उदगोयभक्तिगानकर्तृवात्, उद्गातेति शब्दप्रयोगः स्यादित्यर्थः ॥२०॥ . मन्मोऽपि सोममक्षणाधिकरणम् ॥४॥ आवस्तुतो नसो न विद्यते अनाम्नानात् ॥२८॥ होगमा एक प्रावस्तुतः सोमभक्षी नास्ति । कुन ! अना- म्नानात्- भावमा दिपः रि॥ सि० ॥ हारियोजने वा सर्वसंयोगात् ॥२९॥ हारियोजनमहे पावस्तुतो भक्षोऽस्ति । कुतः! सर्वसयोगात्- 'यथाशमसमन्यांश्चमसान् चमसिनो भक्षयन्ति' ' अर्यंतस्य हारियोजनस्य सर्वे एव लिप्सन्ते' होने सर्वोन्तरगतच प्रावस्तुत् अपीति भावः ॥२९॥ चमसिना वा संनिधानात् ॥३०॥ 'सरे एव लिप्सन्ते ' इत्यत्र सर्वशन्दन चमसिनामेव ग्रहणमुचितम्। कुतः ! वास्ये ' चमसिनो भक्षयन्तीति चमसिना संनिधानात् । हारि- योजन स धमसिनो भक्षयेयुरियर्थः । तथा च न प्रावस्तुतो भक्ष इति सर्वेषां तु विधित्वात् तदर्था चमसङ्गतिः ॥३॥ सो प्रतियागसम्बन्धिऋषिङ्मात्रस्यैर सर्वशब्देनात्र ग्रहणम् । मात् विधिलाद-सकर्तृकभक्षणस्य अपूर्वस्य विधानात् । तत्र कः- पुरुषोशकल्पने याक्यभेद स्यात् । तदर्या-हारियोजनस्तुत्यर्थी चमसभुति तत् । इति । तस्माद्भक्षण प्रकृनसर्वऋत्विानुकमिति सिद्धम् ॥३१॥ वषट्कारस्य भक्षनिमिचत्वाधिकरणम् ॥१०॥ भावः ॥३०॥ वषट्काराच भक्षयेत - ·तृतीयाध्यायस्य पंचमः पादः । १३७ विषट्कर्तुः प्रथमभक्षः ' इति श्रुत्या वपट्कार कारमुदिश्य प्रथमय- विशिष्टभक्षणविधानात् वपट्कारकर्तृत्वमपि भक्षणे निमित्तम् । न समास्य- त्यर्थः ॥३२॥ । 1 . होमाभिषवयोरपि तन्निमित्तत्वाधिकरणम् ||१|| होमाभिपवाभ्यां च ॥३३॥ 'ग्रायभिरभित्याहवनाये हुल्या प्रत्यनः परन्य सदमि भक्षान् भक्ष- यन्ति' अत्र होमाभिपवयोर्वचनान्तरेण प्राप्तत्वानिमित्तत्वेनानूय य अभिपवहोमकां सः भक्षये.दत्यपूर्व क्षणमात्र विवीयत टनि। मने पञ्चमी हेतौ । निमित्तसमुच्चायकश्चकार । इत्युक्तोभयानमित्तक भक्षणमिति भावः ॥३३॥ वपट्कादीनां चमसे सोममक्षणाधिकरणम् ||१२॥ प्रत्यक्षोपदेशाचमसानामव्यक्तः शेपे ॥३४॥ चमसान् चमसिना भक्षयन्तीति चममाना भक्षस्य प्रत्यक्षोपदेशात्- भक्षयन्तीति सामान्यवचनेन, अव्यक्तो भक्षकी यत्र शेपे-चममेतरग्रहादी, प्रासः तत्र होमामिपवकर्ता मक्षयेत् । न चमसेविति ॥३४॥ स्याद्वा कारण भावात् अनिर्देशश्चमसानां कर्तुस्तद्व- चनत्वात् ॥३५॥ भक्षान् भक्षयन्ती' सनेन भक्षकारणस्य प्राप्तत्वात् चमसेषु इतरेपा भक्षः स्यादेव । समाख्या तु अनिर्देश:-चमसिना प्रापणमात्रकी । तद्वचन- वाद-तारन्मारांधकल्यात् । नतरेगा नियति कति भारः ॥३५ चमसे चान्यार्थदर्शनात् ॥३६॥ चमसान् चमसापर्यः प्रयच्छति । तान् स वषट्कर्षे प्रयन्ती 'ति अध्वर्युचमसे अन्यस्मै वषट्करें दानश्रयणात् दानम्य भक्षणार्थ वात् अस्ती- तरेषां चमसेपु भक्षमिति भारः ॥३६॥ .

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रातः ।। : . एकपात्रे होतुः प्रथममक्षणाधिकरणम् ॥१३॥ एकपात्रे क्रमादध्वर्युः पूर्वो भक्षयेत् ॥३७॥ एकस्मिन् पात्रे बहूना पानप्रसक्ती अवयुः पूर्व भक्षयेत् । कुनः ! क्रमार-होमद्रव्यस्य अर्युसान्निध्यात्, मन्निधेश्च स्थानकमयो पर्यायवा- दित्यर्थः ॥३७॥ सि०॥ होता वा, वर्णमन्त्रात् ॥३८॥ मन्त्रवर्णाद-होतुधित् पूर्षे हविरथ माशत' इति मन्त्रालिङ्गात्, होतैव प्रथमः ॥३८॥ वचनाच ॥३९॥ वषट्कर्तुः 'प्रथमभक्ष: ' इति वचनादपि होतुः प्राथम्यम् ॥३९॥ कारणानुपूर्व्याच ॥४॥ प्रथमं वषट्कारः पश्चाद्धोमः इति कारणक्रमः । यथा कारणक्रमः तथैव भक्षणक्रम इलि भावः ॥१०॥ मक्षणस्य अनुज्ञापूर्वकत्वाधिकरणम् ॥१४॥ वचनादनुज्ञातभक्षणम् ॥४॥ नानुपहूतेन सोमः पातल्यः ' इति वचनादनुज्ञातस्यैर मक्षणमिति सिद्धान्तः स्पष्टम् ॥४॥ वैदिकवचनेन अनुन्नापनाधिकरणम् ॥१५|| तदुपहूत उपह्वयस्वेत्यनुज्ञापयेल्लिङ्गात् ॥४२॥ उपहूत उपयस्वेनि तत्तालाकमन्त्रात्वात् न लौकिकयाक्येन अनु- ज्ञापनमिति सिद्धान्तः ॥४२॥ वैदिकवचनेनार्यक्रमानुसारतः प्रतिवचनाधिकरणम् ॥१६॥ तत्रार्थात्पतिवचनम् ॥४३॥ .

·तृतीयाध्यायस्य पंचमः पादः। १३९ यजमानम्य याज्या 'उपहूत. उपयरवे' इत्यत्र उत्तरपस्य वाक्यस्य पूर्णपाठेऽपि ' अग्नि- हात्र जुहोति, यवागू पचती ' योगार्थक्रमेण उत्तरपठित प्रश्नाक्य पूर्वम् । तदनन्तरमुत्तरवाक्यमिति सिद्धान्त ॥४३॥ एकपात्राणामेवानुज्ञापनाधिकरणम् ॥१७॥ तदेकपात्राणां समवायात् ॥४४॥ तत्-अनुज्ञापन, समवायात्-एकस्मिन्नाने सर्वेपा भक्षस्य प्राप्तवात् , अनुज्ञापनेन तेपामैक्मत्येन पाने न्यूनाधिकपानप्रयुक्तकलहस्याभान सिध्यतीति दृष्टप्रयोजनस्य सत्यात एक्पाराणामेराभ्यनुज्ञानमिति भार ॥४४॥ याज्यापनये भक्षस्याप्यपनयाधिकरणम् ॥१८॥ याज्यापनयन अपनीतो भक्षः प्रवरवत् ॥४५॥ ज्योतिष्टोमे तुया नामकयागेण्येवमनने- सोऽभिप्रेष्यति, होमेतद्यजेति, स्थय । निषद्य यजती ' ति । अन म्पय का याज्यामन्त्र पठित्वा यजतिपक्षे होतु सकाशात याज्याया अपनयेऽपि तस्य भक्षो न अपैति । प्रवरवत् । यथा-' होनार त्या वृणे ' इति विहित ऋतु- याज्याय उरण होतु पति । तथा मक्षाऽपि नापतीत्यर्थ ॥४॥ सि० ॥ यष्टुर्वा कारणागमात् ॥४६॥ तस्मिन्पक्ष यष्टुः-यजमानस्येव, भक्ष । युत । कारणागमात्- अनवानता यष्टव्य 'मित्यनेन पटवारकर्तृ वरूपकरणस्य तस्मिन् प्राप्त- वात् । होतुर्भक्ष अपनीलो मतानि भाय ॥४६॥ प्रवृत्तत्वात् प्रवरस्यानपायः॥४७॥ विषमो हयान्न । प्रवरस्य रणस्य, प्रवृत्तवान् - पूर्वमेव कृत- तस्य अपनयो न सम्भवति । यत सायाच्या हातुस्तन्त्रेग रणम् । तन एकयाज्यापनयेऽपि यायान्तरार्थ पूर्व परमपाययमिति भाव ॥१७॥ फलचमसस्य इज्याविकारताधिकरणम् ॥१९॥ वात्, ·पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ . फलचमसो नैमित्तिको भक्षविकारः श्रुतिसंयो- गात् ॥४॥ ज्योतिष्टोमे राजन्यौश्यकर्तृ के इथं श्रूयते । ' यदि राजन्यं वैश्य वा याजयेत् , स यदि मोम स्मिक्षयित, न्यग्रोधस्तिमीराहत्य ता: संविष्य दधन्युन्मृन्य तमस्मे भक्षं प्रयच्छेन सोमम् ' इति । तत्र राजन्यादिकर्नुकत्वररूप- निमित्तमातोऽयमुक्तप्रकारः फलचमसः-मक्षविकार एव । नेज्याविकार. । कुतः ? श्रुतिसंयोगान्-विमक्षयिषेत् , तमस्मै भक्षं प्रयच्छेदिति श्रणात् ॥४८॥ सि॥इज्याविकारो वा संस्कारस्य तदर्थत्वात्।।४९॥ दज्याविकारोऽपि फलचममरूपमिष्टद्रव्यात्मकहोमशेषधिकारः। संस्का- रस्य-हामशेषप्रतिपत्तिमलारस्य, तदर्थत्वात्-होमशेषार्थत्वात् । होममन्तरेण होमशेषत्वासम्भवात् विमक्षयिदित्यस्य होमशेष विभक्षयिदित्यर्यकनया होमार्यमेवेदं द्रव्यमिनि भारः ॥४२॥ होमात् ॥५॥ होमानुादात् । तथा हि-' अन्यायमसान् जुहोति अर्थतस्य दर्भ- तरुणकेनोपहत्य जुहोति ' इति फल चमसहोममुद्दिश्य दर्भतरुणकस्य गुणान विधानादपि हामार्यत्व सिध्पति पटचमसम्येति ज्ञेयम् ॥५०॥ चमसैथ तुल्यकालत्वात् ॥५॥ होमसाधनचमसैक्ष तुल्यकालत्वात्-एककालत्वात् । तथा हि- * यदा अन्याश्चमसानुन्नयन्ति । अथैनं चमसमप्युन्नयन्ती' त्युभयोः सहोनयन- मपि होमाचे गमकमित्यर्थः ।।५१॥ लिङ्गदर्शनाच ॥५२॥ 'तमस्मै भक्ष प्रयच्छेन सोमम् ' इनि सोमनिषेधरूपस्य दिनस्य दर्शनादपि होमार्यच तस्य यय । तदित्यम्--सौमनिपेयपूर्वकोक्तद्रव्य- .

·तृतीयाध्यायस्य पंचमः पादः। विधानेन सोमस्थानीयत्वं तस्य गम्यते । सोमस्य तु हुतशेषस्यैव भक्षणात् अस्यापि हुतशेषत्वं सिध्यतीति भावः ॥५२॥ ब्राह्मणानामेव राजन्यचमसानुप्रसर्पणाधिकरणम् ॥२०॥ अनुप्रसर्पिषु सामान्यात् ॥५३॥ राजसूये दशपेयनामके ज्योतिष्टोमविकृतिभूते यागे ' दश दश एकैक चमसमनुप्रसर्पन्ति ' इति श्रूयते । राजसूये तु राजन्यस्यैवाधिकारात् तत्र गजन्ययजमानस्य चमसानुप्रत्सर्पिणो दश राजन्या एवं वाध्याः । कुतः ! सामान्यात्-एकजातीयत्वलाभात् । प्रकृती यजमानचमसस्य भिन्नजातीयै- भक्षणं नास्ति । कित्येकजातीयैरेव । अतोऽत्रापि प्रकृतिवद्विकृतिः कार्या' इति चोदकेन तथैव प्राप्तम् । न चास्य बाधकं वचनं दृश्यते । तस्मादा- जन्यो यजमान अन्यैनवभिः क्षत्रियैः सह स्वीयचमसं भक्षयेदिति ॥५३।। सि० ॥ ब्राह्मणा वा, तुल्यशब्दत्वात् ॥५४॥ राजन्यचमसेऽपि दश ब्राह्मणा एव । कुतः ? तुल्यशब्दत्वात्-न्दश- स्वपि चमसेषु ब्राह्मणा इत्येकजातीयशब्दवत्त्वात् । प्रकृतितः प्राप्तेषु दशस्वपि चमसेपु पानायानुप्रसर्पतां पुरुषाणां दश दशेति वीप्सया प्रतिचमसं दशसट्ख्या विधाय अर्थसिद्धां शतसङ्ख्यामनूध सङ्ख्येयाना सर्वेपा ‘शत ब्राह्मणाः सोम पिबन्ती ' स्यनेन वचनेन ब्राह्मणजातीयत्वं विधीयते । सत्येवं राजन्यस्य यजमानस्यापि यत्र चमसभक्षो नास्ति, तत्र कुत अन्येपा राजन्यानां भक्षः । तस्माद् ब्राह्मणा एव सोमणनकार इति राजन्यचमसानुप्रसर्पिणो दश माह्मणा एव, न राजन्या इति सिद्धम् ॥५४॥ इति जैमिनिसूत्रवृत्ती भावबोक्न्यिा तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः पादः सम्पूर्णः ॥ श्रीः ॥

·१४२ ॥ पूर्वमीमांसास्त्रयत्तिः ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य पष्ठः पादः॥ " मुवादिप्पनारम्याधीतपादिरतादिविधेः 'प्रकृतिगामिताधिकरणम् ॥१॥ सर्वार्थमप्रकरणात् ॥१॥ किमपि प्रकरणमनारम्येत्थं भूयने- 'यस्य खादिरः बुवो भवति, स छन्दमामेव रसेनायद्यति, सरसा अस्य आहतयो भवन्ति । 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति, न स पापं श्लोकं श्रृणोति ' इत्येवमादि । अत्र यत् रुवे खादि- रवस्य, जुह्वा च पर्णतायाश्च विधान, तत् सर्वार्थ-प्रकृतिपिकृत्यर्थम् । उभयो- रपि समानं विधानमित्यर्थः । कुतः ? अग्रकरणात्-अनारम्याधीतत्वादेता- दृशस्य विधिवाक्यस्य | रुपादश्च उभयत्रापि सत्यात् । अतः सर्वत्र स्यादेता- दृशो,विधिरिति भाषः ॥१॥ सि० ॥ प्रकृतौ वा. अद्विरुक्तत्वात् ॥२॥ यत्र अनिटेशन अङ्गाप्राप्तिः सा प्रकृतिगियुक्तलक्षणाया दर्शपूर्ण- मामादिप्रकृताधवाय विधि!ध्यः । कुतः ? अद्विरुक्तत्वात्-एवं सति द्विरुक्तं न भवति । अन्यथा, सार्यत्वे विकृनावतिदेशशास्त्रेण प्राप्ति., उक्तवाक्येन च, इति द्विरुक्तता स्यादिति भावः ॥२॥ तद्वर्जन्तु वचनप्राप्ते ॥३॥ विकृतौ अनारभ्याधीतवचनेन वादिरत्वादौ प्राप्त तद्वजे-खादिरत्यादि- भिन्न प्राकृतधर्मजातमतिदेशशास्त्रं प्रापयतीति न द्विरुक्तिरित्ययः ।।३।। दर्शनादिति चेत् ॥४॥ यद्यतिदेशशास्त्रादनारभ्यशास्त्रं तदा तेनैवारभ्यशास्त्रेण प्रकृताविव विकृतावनि रुवादौ खादिरवादिधर्मप्राप्तौ सत्यां गृहमेधोयेष्टिवत् विकृतेरनिदेशशास्त्रस्य आकाङ्क्षा न स्यात् । शक्नोति हि तच्यास्त्र प्राप्त बलवत ·J तृतीयाध्यायस्य पष्ठः पादः। १४३ प्रकृतिविकृतिसाधारणं खादिरस्वादिकं विकृतिमपि निराकासोकर्तुम् । तथा सति कचिद्विकृती 'प्रयाने प्रयाजे कृष्णलं होती'ति प्राकृतप्रयाजदर्शन- मनुपपन्न स्यात् । तद्दर्शनमनिदेशशास्त्रत्य ज्यायस्त्वे ममुपपद्यते । तस्माद- तिदेशरहितायां प्रकृताचेच अनारभ्यशास्त्रस्य निवेशो युक्तः । न विकृतावपि । तत्र त्वतिदेशशास्त्रमस्त्येवेति चेत् ---||४|| न, चोदनैकाथ्यात् ॥५॥ अनारभ्यशास्त्रेण अतिदेशशास्त्रं निराकाझं नाम विकृतस्तस्य आकाङ्क्षा नास्तीति न । अपि स्वस्त्यैव । कुतः! चोदनाया ऐकार्थ्यात्- 'यस्य वादिरः रुवो भवती ' त्यादिचोदनया खादित्यादिमात्रस्य विधामात् । यदि खादिरत्वं हवं चेदं वाक्यं विदय्यात् तदाऽनिदेशशास्त्रं निराकाझं भवेत् । अन्यथा न । इदमनारभ्यशास्त्रं तु लाघवात् अतिदेशप्राप्तं सरुवमुद्दिश्य खादि- रत्वमात्रं विदधाति । अतः रुषप्राप्यर्थ विकृतनिटेषशास्त्रस्यास्त्येवाकाङ्क्षति . भावः ॥५॥ पञ्च प्रयाजानू उत्पत्तिरिति चेत् ॥६॥ प्रकृती सर्वोपविस्तराभ्यामङ्गानि विधीयन्ते । यया यजती' ति समासतः । 'समिधो यजती त्येवमादिना विस्तरेण । नया ' यस्य खादिरः रुयो भवती' स्यादिविस्तरः । यस्यैवं रुव' इनि सक्षेपः । अत एषामनारम्यविधीनामुत्पत्तिः प्राकृतविधिभिः समाना । तम्मात्--अनारम्यविधिः प्रत्यर्थः । सङ्केपविस्तराभ्यां विधीयमानलात् । प्रयाजादिवत् । इति चेत् ।।६।। न, तुल्यत्वात् ॥७॥ न तावदीडशे शब्दैकसमधिगम्येऽर्थे सामान्यनो दृष्टस्यानुमानस्य प्रसरोऽस्तीति तर्कपादै प्रत्यक्षसूत्रे--- तस्माददृष्टपूर्वस्वाकेनचिवस्तुना सह । धर्मस्य नानुमेयत्वमसाधारणवस्तुवत् ।। इत्यादिना श्लोफरानिक उक्तम् ।

·१४४
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।।
-
फिञ्च, विकृतावपि स पविस्तराभ्या पिधिरुपलभ्यते । 'त्सि
आहुना होती' ति सझेप. | ' आमनमस्यामनस्य देश ' इति विस्तर ।
अतो कृतैरपि विधिभिग्नारभ्यविधीनांतुन्या पात् अनैकान्तिको हेतुर्दुष्ट इति
भान. ७||
सि०॥ चोदनार्थकात्स्यात्तु मुख्य-
विप्रतिषेधात् प्रकृत्यर्थः ॥८॥
प्रकृत्यर्थः-प्रकृतिमात्रार्थ एण्यमनारम्यविधि । कुतः । चोदनार्थ-
काात्-विकृती कृत्स्नधर्माणामेर अतिदेशशास्त्रग प्राप्ते. म्हादिरत्वादे-
रपि प्राप्तयेन मुख्यस्य -अनारभ्यपठिनशास्त्रम्य, विप्रतिषेधात्-आका-
साभावात् । यद्यप्यनारभ्यमात्र प्रत्यक्षम् । अनिदेशशास्त्रमानुमानिक निल-
म्बेन प्रवर्तते । तथाप्युक्तयुक्त्या रुपादिप्राप्यर्थ प्रत्यक्षशास्त्राप्रमेव तस्य
प्रवृत्तियाच्या । रुवादिप्राप्तिलाया ग्वादिर चादरपि प्राप्तौ प्रत्यक्षशास्त्रमेन
निराकाक्षमिनि बोध्यम् ॥८॥
सामिधेनीनां सप्तदशसङ्ग्याया विकृतिगामिताधिकरणम् ||२||
प्रकरणविशेषात्तु विकृतौ विरोधि स्यात् ॥९॥
'सप्तदश सामिनीग्वाह ' इत्यनारम्यश्रुन सामिधेनीना साप्तदश्य
दर्शपूर्णमासप्रसरणे- 'पञ्चदश सामिधेनीरवाह ' इति विशेषदर्शनात्
तद्विरोधि साप्तदश्य मित्रपिन्दादिविकृतौ स्यात् । प्रकरणसहकृत्पाञ्चदश्यस्य
विकल्पपक्षेऽपि बाधासम्भपेन तदरस्तायाः प्रकृतेनिराकाङ्क्षत्वादिति
गोदोहनादीनां प्रकृतिगामिताधिकरणम् ॥३॥
नैमित्तिकं तु प्रकृतो तद्विकारः संयोग-
विशेषात् ॥१०॥
'चमसेनाप प्रणयेत् गोदोहनेन पशुकामस्य ' इति दर्शपूर्णमासयोः
श्रुतम् । तत्र नैमित्तिकं-पशुकामानिमित्तप्रयुक्तगोदोहनपात्र, प्रकृतावेव
.
भार ॥९॥

·तृतीयाध्यायस्य पष्ठः पादः। १४५ तथा हि- निविष्टम् । कुतः । संयोगस्य-गोदोहनेन पशुकाम इति पदसम्बन्धरूपस्य, पूर्वोक्तसाप्तदश्यापेक्षया विशेषात् । स च तद्विकारः चमसबाधक इत्यर्थः । -चमसः गोदोहनं चेत्युभयस्य दर्शपूर्णमामसन्निधौ पाठो यपि तुल्यः, तथापि चमसशास्त्रं सामान्य पशुकामेतरप्रयोगे सावकाशम् । विशेष गोदो- हनशास्त्रं निरवकाशम् । सायकाशानिरवकाशं बलीय इति प्रसिद्धम् । अतश्चमसस्य गोदोहनेन नैमित्तिकेन बाधात् प्रकृतावेव तस्य निवेश इति सिद्धम् ॥१०॥ आधानस्य पवमानेष्ट्यनङ्गताधिकरणम् ॥४॥ इष्ट्यर्थमग्न्याधेयं प्रकरणात् ॥११॥ 'अग्नये पवमानाय अष्टाकपालं निवपत् । अमये पात्रकाय । अग्नये शुचये। इति पत्रमानेष्टीविधाय तत्प्रकरण : वमन्ते ब्राह्मणो अग्निमादधीत '. इति श्रुतमग्न्याधानं इष्ट्यर्थम् । कुनः । प्रकरणात्-इष्टि- प्रकरणे श्रुतस्यात् । अतः इष्ट्यड्गमग्न्याधानमित्यर्थः ॥११॥ सि०॥न वा, तासां तदर्थत्वात् ॥१२॥ तासां-पत्रमानेष्टीना, तदर्थत्वात्--अग्निसंस्कारार्थत्वात्, नैव आधा- नमिष्ट्यङ्गम् । अग्नानामिष्ट्यर्यत्व एव अग्निद्वारा आधानं परमानष्ट्यङ्गं भवेत् । तदेव नास्ति । कुतः ! इष्टीनां फलाश्रयणेन निष्पनत्वात्तदङ्गनाधान- मपि निष्कलं स्यात् । तस्मादाधानपवमानेष्ट्योः आन्ययाम । अग्नीनां च निखिलकत्वत्यमिति ॥१२॥ लिङ्गदर्शनाच ॥१३॥ यिनि वा एष आहित: पशुर्यदाग्निः, संवत्सरस्य परस्तात् तदे. तान्येव अग्न्याधेयस्य हापि संवत्सरे निपेत् । तेन जोति । तेन या पनं पुनर्नवं करोति ' इति रिङ्गदर्शनादपोटोनाम- ग्यपत्तं बोध्यम् ॥१३॥ आधानस्य सर्मार्थत्वाधिकरणम् ।।५।। , या एप - ·1 । पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥ तत्प्रकृत्यर्थ, यथा अन्ये अनारभ्यवादाः ॥१४॥ तत्-आधानं, प्रकृत्यर्थ-वादिरस्चन्यायात् । यथा अन्ये अनारम्प- चादाः प्रकृत्याः, तद्वदिदम क्षेत्रभित्य ॥१४॥ सि०॥ सर्वार्थं वा, आधानस्य स्वकालत्वात् ॥१५॥ सर्वार्थ- अग्निद्वारा मर्यकर्मार्थमेवाऽऽधानम् । न केवलं प्रकृत्यर्थम् । कुतः ! तस्य सकालत्वात्-वसंतनुरूपस्य कालस्य म्यानन्येग विधा- नात् । दर्शपूर्णम साङ्गतेनु प्रधानस्य यः कालो दर्शः पूर्णिमा च, स एवं तरङ्गाना कालः । न अङ्गाना स्वतन्त्रः कालोऽस्ति । इह तु स्वतन्त्रः कालः भूयते--- वसन्ते अमीनादधीत ' उनि । अनः आधानं केवलमग्न्यर्थम् । तेनोपनानामनोना मकस्वर्थत्वम् । ' यहाहनीये जुहोता ते वाक्येनेति भावः ॥१५॥ पवमानेटोनामसंस्कृतेऽमो कर्तव्यताधिकरणम् ॥६॥ तासाममिः प्रकृतितः प्रयाजवत् ॥१६॥ तासां--पवनानेष्टीना, होमार्थ योऽनिरपेक्षिन: म: प्रकृतित:- दर्शपूर्ण रासादतिदिश्यते । प्रयाजातिदेशवत्-प्रकृती पवनानेटिसंस्कृताः सत्वादनाप्यतिदेशशास्त्रेग तपैवानिरनिदिईयते इति भारः ॥१६॥ नवा, तासां तदर्थत्वात् ॥१७॥ नैव तत्र परमानेष्टिसंस्कृतोऽग्निः । कुनः ! इष्टीना वदर्थवाद- र्थत्वात् । यति परमानप्टो पत्रमानष्टिसस्कृतस्याग्नेरपेक्षा तर्हि पूर्व परमानेष्टिः कर्तव्या । नत्राप्यापरमाया नामिटिरिस्पनरस्पाटोपनीच्या कुत्रचिद- संस्कृताग्नी विनामोऽवश्य कार्यः । सत्येवमन क्रियमाणः प्रपमन एकोचिन इति भाव: ॥१७॥ उपाकरणादीनामग्नीपोमीयपंशुधर्मताधिकरणम् ॥५॥ तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः, प्रकरणाविशेषात् ॥१८॥ .

·तृतीयाध्यायस्य पष्ठः पादः। १४७ - पशवः समानाता ।तस्य ज्योतिप्टोमे--अग्नोधामीय , सपनीय , आनुवन्ध्यश्चेति त्रय तत्सन्निधौ च- उपाकरण-उपानयन-अक्षयायच- यूपे नियोजन-पर्यग्निकरण--मज्ञपन-निशसनादया धर्मा ममानाना । तत्र त्रिम्वपि पशुषु ज्योतिष्टामप्रकरणमाधरण्यात् पशुविधिः-रवनविधि , सपा तुल्य एवेति । कुन. १ प्रकरणाविशपादित्यर्थ ॥१८॥ स्थानाच पूर्वस्य ॥१९॥ ननु, महाप्रबग्गाविषेऽपि चतुर्थेऽन्ह आग्नेय सरनीय पशुर- ग्निष्टोम आउभ्यते' इति श्रुते मनीयस्यानान्तरप्रसारणमस्यात् अभिक्रमण- न्यायेन सबनीयाङ्गल पशुधर्माणामिति चेत्- ' स एप चतुर्थे औपरसध्येऽन्हि द्विदैवल्य पशुरालभ्यते ' इति श्रुत्या चतुर्यदिने अग्नीपामीययाग सन्नियौ पशुधर्माणा पाठात् । स्थानक्रमण आनीषोमीयपश्चङ्गत्वमपि नेपामित्यु- भयार्थव पशुधर्माणामिति ॥१९॥ श्वस्त्वैकेपां तत्र प्राक् श्रुतिर्गुणार्था ॥२०॥ उभयार्यसव्यावर्तकस्तु । तथा हि- आश्विन ग्रह गृहीत्या विवृत्ता यूप परिवीय आग्नेय सवनीय पशुमुपाकरोति ' इलोपा शामिना श्वः- मुत्याहे-पञ्चमेऽह सपनोयपशूपत्तेराम्नानमस्ति ।तर नस्यामेर प्राळ-चतुर्थेऽहि — आग्नेय सपनीय पशुमालभत ' इति श्रुतिस्तु गुणार्थी- गुणाविधानार्याऽगन्तव्या । नोत्पत्तिश्रुति सा । यन - आग्नेय पशुरग्नि- टोम आरभ्यते । एन्द्राग्न पारस्थ्ये । ऐन्द्रोवृष्णि पोडशिन्याम् । सारस्थती मेपो अतिरा'। इत्युत्तरमथासाधारणपशन चतुर्भेऽहि सदास यया नै म स्योऽविदितो जनमाधुनुते । एवमेने अप्रज्ञायमाना जनमाधुन्वते । समरिज्ञाने दोपमुद्भाव्य ' एभि कय सबनानि पशुमनीति प्रश्न पमा प्रात साने प्रचरति । पुरोडाशेन माध्यन्दिन सबने । अतृतीय- साने । इति वादिप्रचारामागुगविधानार्था सा पुन श्रुति । वपाप्रचारे- शाखाया - ·ફ૮ ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः । . जैकवाक्यत्वावगमात् । अना न सयनीययित्वं पशुधर्माणाम् । अपि तु स्थानादग्नीषोमायागत्यमेवेति नोमयास्तेि धर्मा इति भार. ॥२०॥ तेनोत्कृष्टस्य कालविधिरिति चेत् ॥२१॥ तेन-'यपया प्रातःसवने प्रचरती' ति वपाप्रचारेण, उत्कृष्टस्य साङ्ग- पशोरालभस्य कालविशेषः : आश्विनं प्रहं गृहीत्लेत्यनया भुत्या विधीयने इति पश्वालम्भस्य कालबोधकं तद्वाक्य, नोत्पत्तिवाक्यम् । तद्वाक्यं तु ' चतुर्थेऽदि आग्नेयः सवनीयः पशुरग्निष्टोम आलम्यते ' इदमेव । अत अवान्तरप्रकरणेन सबनीयार्यत्रं पशुधर्माणा सिध्यतीति चेत् ॥२१॥ नैकदेशत्वात् ॥२२॥ न वगप्रचारोत्कर्षेण उत्कृष्टस्य कालविधिः सम्भवति । उत्कर्षस्यैक- देशत्वात् । वपाप्रचारमात्रोत्कर्यादित्यर्थः । आर्य भावः- चतुर्थेऽन्हि आग्नेयः पशुरग्निष्टोम आलभ्यने ' इति चतुर्यदिनपठिनं वाक्यं सागसवनीयपशून्पत्ति- परं चेत् तत्सन्निधावाम्नानानि उपाकरणादीन्यान्यपि कालाकाङ्कारहितानि । .एवं सपा तस्मिन्नहन्यनुष्ठाने प्राप्त केवलं वपाप्रचारो वचनेन स्कृष्यते । न च वपाप्रचारोत्कर्षात् उपाकरणादीनामप्युरकर्ष इति वाच्यम् । तदादि या अभिसम्बन्धात्० (५।१।२४) इति न्यायात् यपाहोमोत्तरकालानामेव पदार्यानामुत्कर्ष: स्यात् । न तत्प्राक् अनुष्ठेयानामुपाकरणादीनाम् । अज्ञात- कालानामेव प्रधानकालय, न ज्ञानकालानामनानामिनि । अतः पूर्वदिन- पठितवाक्यमुत्पत्तिवाक्यं, उत्तरदिनपठिनं तु गुणविधायकमिनि पक्ष वाक्यभेदापत्तिः । मा आश्विनं ग्रहं गृहीत्वेत्येतस्य वाक्यस्योत्पत्तिविधिपरत्वे नैवाताति बोध्यम् ॥२२॥ अर्थेनेति चेत् ॥२३॥ मुष्टिना पिधाय वपाद्धरणमासीत आ वपाहोमात्' इति श्रुतः पूर्वे- पोद्धरणं मुष्टिना पिधाय आसीनः उत्तर दिने वपाहोमकालपर्यन्तं स्थातुं .

·।
तृतीयाध्यायस्य पष्ठः पादः।
न शक्नोति आहारविहारादिरहितः । अतः अर्थसिद्धः पूर्वाङ्गोकर्ष इलाह-
अर्थेनेति । वपोत्कर्षण पूर्वाङ्गानामुत्कर्ष अर्थासिद्धः इति भावः ॥२३॥
नाश्रुतिविप्रतिषेधात् ॥२४॥
नैवमङ्गानामुत्कर्षः सम्भवति । कुन: ? अश्रुतिविप्रतिषेधात्-शुक्ति-
विरोधे हि तया भवेत् । न च श्रुतिविरोधः । तृणमुष्टिना पर्णमुष्टिना वा
पिधाने श्रुतिविरोधाभावात् । तस्मादाश्विन ग्रह गृहीत्या सवनीयं पशुमु-
पाकरोतीत्येतदेव तस्योत्पत्तिविधिवाक्यम् । तत्सन्निधौ अङ्गाम्नानस्याभावात् ,
नावान्तरप्रकरणेन सबनीयार्थत्वं पशुवर्माणामिति भावः ॥२४॥
स्थानात्तु पूर्वस्य, संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥२५॥
इत्यं सरनीयस्यावान्तरप्रकरणेऽसिद्ध पूर्वेणैव स्थानेन हेतुना पूर्वस्य-
अग्नीषोमीयस्य, एते उपाकरणादयो धर्मा भवितुमर्हन्ति । नन्वमपि महाप्रका-
रणस्य प्रबलस्य साकाहस्य च सत्त्वात् कथ दुर्बटेन स्थानेन तस्य बाध इत्या-
शङ्कायामाह-संस्कारस्य-उपकरणादिधर्म जानस्य अग्नीषोमीयपश्वर्थत्वात् ।
सत्यामप्याकाङ्क्षायां तान् धर्मान् गृहीतुं न शक्नोति ज्योतिष्टोमः । तस्य
सोमयागस्वात् । तत्र तेपा बाधात् । तत्वतो निराकाक्षः सः सोमः । अतः
साकाङ्क्षास्तरप्रकरणाधीता उपाकरणादयो धर्मा ज्योतिष्टोमाङ्गपशुयागे विश्रा-
अत: स्थानसहितप्रकरणस्य प्रबलत्वात् अग्नीपोमीयपश्वर्थत्यमेय
सेषा धर्माणामिति भावः ॥२५॥
लिङ्गदर्शनाच ॥२६॥
यहैवल्यः पशुयागस्तदेवत्यस्तदङ्गारोडाशयाग इति दियमात् ' अग्नी-
पोमीयरपया प्रचर्य अग्नीषोमीयेन पुगेडाशेन प्रचरती' ति श्रुतत्वाच 'पुगे-
डाशेन माध्यन्दिनसबने ' इति लिङ्गदर्शनादपि अग्नीषोमीयार्यत्वं पशुधर्माणा
सिध्यति । न सबनीयार्थत्वम् । तस्य आन्यैकटवन्यात् द्विदेवत्वाभावाचेति
म्यन्ति ।
तापर्यम, ॥२६॥

·१५० । पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ अचोदना गुणार्थेन ॥२७॥ सुपिरो वा एताह पशुग्य पशोरेवाच्छद्रमवि दधाती ' ति श्रुतेः अपोद्धरणे यच्छिदं तपिधानार्थः पुरोडाश इति चेन्न । गुणार्थन-छिद्रापिधा- नार्थेन, अचोदना-विधिनास्ति । किं त्ववादः सः पुडाशस्तारक इति भावः ॥२७॥ शाखाहरणादीनामुभयदोहधर्मत्वाधिकरणम् 1121 दोहयोः कालभेदादसंयुक्तं भृतं स्यात् ॥२८॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे सायंदोह प्रातोह इनि दोहद्वयं वर्तते । दोद- धर्माश्च शाखाहरण-बरसाकरया-गया प्रस्थापन-दोहनादयः सन्ति । ते स्थानक्रमेण सायंदोहार्थाः , नोभयार्था इनि पून्यायेन सिध्यति । औपव- सध्ये अहनि ते धर्माः समानानाः । तस्मिन्नेव दिने सायदोह इति दोहयाः कालभेदात् प्रातर्दोहधर्मेण असंयुक्त एवं भृतः स्यादित्यर्थः ॥२८॥ सि०॥ प्रकरणाविभागाद्वा संयुक्तस्य कालशास्त्रम् ॥२९॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणस्य अविभागार-उभयोरेवत्वात् , उभयान धर्माणाम् ।' ऐन्द्र दध्यमारास्यायाम् । ऐन्दं पयोऽमावास्याया । मिति कालशास्त्रमपि संयुक्तस्य-अंगमयुक्तस्य प्रधानस्यैर । दधि सद्यो न भवतीति सायंदोहः पूर्वेपुरान्प्राप्त, न बचनेनेति पूर्वन्यायपग्यमिति भावः ॥२९॥ सादनादीनां सवनत्रयसम्बन्धिग्रहधर्मताधिकरणम् ॥९॥ तद्वत्सवनान्तरे ग्रहानानम् ॥३०॥ ज्योलिष्टी प्रात सबने ऐन्द्रायपादयो दश ग्रहाः समानाताः । मरु- त्वतीयादयः माध्यन्दिनसबने, सार्यमरने आदित्पादयश्च 17 सादनसंमार्गा- दयो धर्माः प्रात सबनीयाहसभिवादेवमाम्नायन्ले-' उसऽन्ये ग्रहाः सायन्ते, अनुपोप्ते वा ' इति ।' दशाारण ग्रहं ममार्टि ' इति च । पूर्गविकरणे

·तृतीयाध्यायस्य पष्ठः पादः।
स्थानं न निश्चित्तम् । इह तु निश्चितमपि वाक्येन सादनादीना ग्रहधर्मत्वं प्रकर-
णेन ज्योतिष्टोमर्मत्वं चावगम्यते । अतो वाक्यप्रकरणाभ्यां नद्बाधित्वा दोह.
धर्मवत् सबनान्तरीयग्रहधर्मत्वमपि तेषां निध्यनीति मायः ॥३०॥
रशनात्रित्वादीनां सर्वपशुधर्मताधिकरणम् ॥१०॥
रशना च लिङ्गदर्शनात् ॥३॥
ज्योतिष्टेमे-'यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालभते' इत्यग्नोपो-
मीयः
प्रशुः श्रुतः । तत्सन्निधौ ‘ परिव्ययति । ऊमैं रशना । त्रिवृद्भयति
दर्भमयो भवति ' । इति रशना तद्धर्माश्च श्रूयन्ते । नेत्रय त्रिवृत्त्वादिधर्मविशिष्टा
रशना' त्रिवता यूपं परिवीय आग्नेयं सबनीय पशुमुपाकरोति' इति लिङ्ग-
दर्शनात् नर्वपश्वर्या । न सान्निध्यात अग्नीपानीयर्थिनि । स्थानांपक्षया
लिङ्गस्य प्रावस्यात् । त्रिवृत्त्वस्य व्यर्थतापत्तेश्चेति भावः ॥३१॥
अथदाभ्ययोरपि ग्रहयोः सादनादिधर्मवचाधिकरणम् ॥११॥
आराच्छिष्टमसंयुक्तमितरैरसन्निधानात् ॥३२॥
ज्योतिष्टोमप्रकरणे तसन्नियों पठिता ऐन्द्रवायदयो प्रहाः । औपस-
दानुवाक्याकाण्डे अनारभ्य पठिना अशु-अदाभ्यादयो ग्रहाः। तत्र आराच्छिष्ट-
प्रकरणपठिनमहसमीपे शिष्टमुपदिष्ट यत् सुम्मार्गादिग्रहधर्मजातम, तत् इतरः
असंयुक्तम्-अनारम्य पठितप्रहै: संयुक्त न स्यात् । असन्निधानात्-
दूरवृत्तियादित्यर्थः ॥३२॥
सि०॥ संयुक्तं वा, तदर्थत्वात्, शेषस्य
तनिमित्तत्वात् ॥३३॥
संयुक्तं वा--ग्रहत्वावच्छिन्न संयुक्तमेव भवेत् । कुन: । दूरपठिता-
नामपि तदर्थत्वात्-ज्योतिष्टोमापूर्थियात् । शेपस्य-ग्रहधर्मस्यापि, प्रहद्वारा
तन्निमित्तखात्-ज्योतिष्टोमापूर्वसाधनस्यात् , समायुदेश्पतावच्छेदकं न
केवलं प्रहत्वम् । अपि तु प्रकृतापूर्वसाधनविशिष्टप्रहत्यमेव । वैशिष्ट्यं च
सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन दूरस्थेऽपि नदस्तीति भारः ॥३३॥

·.
-
૨૨ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवाचिः ॥
निर्देशाव्यवतिष्ठत ॥३४॥
त्रावरुणं पयता तानि ' इति पयसा अपणं तु निर्देशात्-
मैत्रारुणनियुश्यनिर्देशात् , नर व्यवतिन । न सर्वत्रति बोध्यम् ॥३॥
चित्रिण्यादीष्टकानामग्न्यङ्गताधिकरणम् ॥१२॥
अग्न्यङ्गमप्रकरणे तद्वत् ॥३५॥
अनारम्याग्निचयनं 'चित्रिगीरपदधाति । वनिशीरुपदधाति । भूते-
प्रकारुपदधाति ' इति श्रुतम् । महाग्निचयनप्रकरणे- अखण्डा अकृष्णा
इष्टकाः कुर्यात् । भस्मना इष्टका: संयुज्यात् ' इति इष्टकाधर्माः श्रूयन्ते ।
तत्राप्रकरणे शुनमप्येवंजातीयकमान्यहोर । इष्टकानामग्निचयनार्थत्वात्
प्रकरणापेक्षया वाक्यस्य चलयत्याच्च । अतः तद्वत् अनारम्पपठित-
अदाभ्यादिप्रवत् । अनारम्य श्रुानामपोष्टकानामुक्तप्टकाधवं निराबाध-
मित्यर्पः ॥३५॥
क्रयाभिपवादीनां सोममात्रवर्मत्वाधिकरणम् ॥१३॥
नैमित्तिकमतुल्यत्वात् असमानविधानं स्यात्॥३६॥
ज्योतिष्टोमे ‘स यदि गजन्यं याजयेत् , यदि वा वैश्य, स यदि
सेम भिक्षपित् , न्यग्रोधस्तिभोपहत्य ताः समिष्य दधनि उन्मृश्य तमस्मै
भक्षं प्रयच्छेन्न मोमम् । इति श्रुतम् । तथा तत्र सोमधर्मा :- मानं, उपायहरणं,
ऋयः, अभिर इत्यादय : श्रुतः । सत्यर ने सोमधर्माः फलचमसार्थी अपीनि
युक्तम् । कुतः ? प्रकरणैयादिति नेन । राजन्यादिकर्तृकत्वरूपनिमित्त-
प्रयुक्त फलचनमद्रव्यम् असनानविधान-समतुल्मविशनं नैव भवेत् प्रक-
रणैक्येऽपि । कम्मात् ! अमुल्यत्वात्-~-सोमस्य नित्यत्वेन फलचमसस्य
नैमित्तिकसेन तुत्यत्वाभावात् । तन. फलचमसत्य सोमयिकृतित्वादतिदेशेन
तत्र धर्माणां प्राप्तिरिति न तयार पामिति भारः ॥३६||
प्रतिनिधियपि मुख्यधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ॥१४॥
प्रतिनिधिश्च तद्वत् ॥३७॥

·तृतीयाध्यायस्य पछः पादः । १५३ । श्रुते द्रव्येऽपचरति प्रतिनिधिनाऽनुष्ठानमिति पाठः सिद्धान्तः । यथा ब्रीह्यमा नीवाराः । तत्र प्रतिनिधिरपि तद्वत्-सोमधर्मवढसमान विधानो बोध्यः । कुंतः? श्रुतं द्रव्यं नित्यम् । तदपचारनिमित्तकः प्रतिनिधिरनित्य इत्यतुल्यतेति भावः ॥३७॥ सि०॥ न, तद्वत्प्रयोजनकत्वात् ॥३८॥ न असमान विधानः प्रतिनिधिरिति । अपि तु यद्वत् श्रुतः पदार्थः नदेव ममानविधानः स्यात् । कुतः? पुरोडाशनिष्पत्तिरूपप्रयोजनकत्वात् । ब्रीहिपटतापर्यविषयत्वस्य मुख्यामुख्ययोः ममानन्यादिति भागः॥३८॥ अशास्त्रलक्षणत्वाच ॥३९॥ 'बीहिभिः ' इति श्रवणात् ब्रीहिरूपफलोपधायकाः परमाणवः पर- - म्परया ब्राहीत्वसम्बद्धाः शास्त्रीया गागाङ्गभूताः । ये अन्ये स्वरूपयोग्यास्ते अशास्त्रीयाः । अर्थाद्धि प्रतिनिधीयन्ते नीवाराः । अतो न तयोहिनीवारयोः प्रकृतिविकृतिभाष इति उभ्यार्थाः प्रोक्षणादयो धर्मा इति भावः ॥३९॥ श्रुतेष्वपि प्रतिनिधिपु मुख्यधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ॥१५॥ नियमार्था गुणश्रुतिः ॥४०॥ यदि सोमं न विन्देत पूतिकागभिषुणुयात् ' इति सोमाभावे पूनि- कायाः शास्त्रविहितत्वेन फलचमसवन्नैमित्तिकत्वान्न सोमाभिपक्रयादिधर्मवत्त्वम- तुल्यत्वादिति चेन्न । नीवारवत् प्रतिनिधित्वेन त्रापि सोमधर्मा : कार्याः । अशास्त्रीयत्वं नीवारपूनिकयोः समानम् । सोमाप्राप्तावन्यद्रव्यस्य प्रसङ्गे गुण- श्रुतिः । पूतिकाश्रवणं पूर्तिकामेवेति नियमविध्यर्थ ज्ञेयमिति भाव. ॥४०॥ दीक्षणीयादिधर्माणामग्निष्टोमागताधिकरणम् ॥१६॥ संस्थास्तु समानविधानाः, प्रकरणाविशेपात् ॥४१॥ 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामा यजेत ' इति स्वर्गसाधनत्वेन श्रुतो ज्योति- प्टोमः स्वयमेकोऽपि समाप्ते दात् मिन्नो भवति । यज्ञायज्ञीयस्तोत्रेण समाप्ती C .. .

·- १५४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ 'अग्निष्टोम ' इत्यभिधीयते । तदूर्घमुक्थ्यस्तोत्रेण समाप्तौ उक्थ्य इत्युच्यते । एवं पोडझ्याप्तोर्यामादयोऽपि तेन तेन साम्ना समाप्तत्वात् तत्तन्नाम्ना उच्यन्ते । इत्यमग्निष्टामे-अत्यग्निष्टोम-उक्थ्य-योडश्य-आप्तोर्याम-अतिरात्र--बाजपेय इति सप्तसंस्थावतो ज्योतिष्टोमस्य प्रकरणे दोक्षणीयेष्टि-प्रायणीयेष्टयादयोऽगाविधय- स्तस्य श्रुताः। तेऽगविधयः ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थाविशेषफलवत्यग्निष्टोमे यया प्रवर्तन्ते, तथेतरास्वपि तस्य संस्थासु प्रवर्तन्ते । कुतः? ज्योतिष्टोमप्रकरणसम्ब- न्धस्प सर्वास्वपि संस्थास्वविशेषात् । 'पशुकामः उक्थ्यं गृह्णीयात् ' 'पोडशिना वीर्यकामः स्तुवीत' अतिरात्रेण प्रजाकामं याजयेत् ' इत्यादिना तासामपि फलवत्त्वश्रवगेनाङ्गविधिप्रवृत्तेस्तत्रोचितत्वाच्च । अतः समानविधानाः सर्वास्तसंस्थाः । प्रकरणैक्यादित्यर्थः ॥४१॥ व्यपदेशश्च तुल्यवत् ॥४२॥ यद्यग्निष्टोमो जुहोति, याक्थ्यः परिधिमनक्ति, यतिरात्रः एत- देव होमयजुर्जपन् हविर्धानं प्रतिपद्यन' इत्याज्यशेपप्रतिपत्यावेदकवचनप्रति- पादितो व्यपदेशोऽपि-अङ्गबैलक्ष्यण्यं, तुल्यबदङ्गानि दर्शयति । 'यदि रपन्तरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृहीया ' दिल्यादिवत् । किंच, आग्नेयमजमाग्निष्टोम आलभते, ऐन्द्राग्नं द्वितीयमुक्थ्ये, ऐन्द्रं वृष्णि तृतीय पोडशिनि ' इति द्वितीयतृतीयदर्शनं तुल्यविधानत्व एवोपपद्यते । प्रत्यक्षश्रुतः पूर्वपूर्वो हि उचरोरारत्र क्रियते इनि समान विधानये नदर्शनमुपपन्नम् । अन्यथा प्रकृतिविकृतिभावे विहितैन्द्राग्नादिभिराग्नेये बाधिने मर्वत्र एक एच स्यात् । तथा सति द्वितीयतृतीयदर्शनं नितान्तमनुपपन्नमेर भवेत् । तस्मात्सर्वावस्थो- पेतस्य ज्योतिष्टोमस्य दीक्षणीयेष्ट्यादयो धर्माः, न केवलज्योतिष्टोमस्येति ॥४२॥ सि० ॥ विकारास्तु, कामसंयोगे सति नित्यस्य समत्वात् ॥४३॥ उक्थ्यादयः संस्थाः तास्वनुवृत्ताग्निष्टोमात्मकग्योतिष्टोमस्य विकारभूना एव । तासा हि पशुकामः उभ्यं गृहीयात् । पोडशिना वीर्यकामः स्तुबीत ।

·तृतीयाध्यायस्य पष्ठः पादः। १५५ अतिरात्रेण प्रजाकामं याजयेत् । इत्यादिना कामसंयोगे सत्येव श्रवणं वर्तते । 'काम्यो गुणो हि नित्यमर्थ विकृत्य निविशते । यथा गोदोहनमिति न्यायात् । फिञ्च, अग्निष्टोमात्मकज्योतिष्टोमे उक्थ्यादीनामननुवृत्तिरिति ताः संस्थाः ज्योतिष्टोमं तदवस्थाया व्यभिचरन्ति | तासा त्वन्तर्भावितामिष्टोमम्प- ज्योतिष्टोमकत्वात् ज्योतिष्टामात्मज्ञाग्निष्टोमस्तदव्यभिचारीति सः प्रकृतिः । कार्यानुवृत्तः प्रकृतिरिति नियमः । यथा पटानुवृत्तास्तवः, घटानुवृत्ता मृद्वोति तासा प्रकृतिभूताग्निष्टोमविकृतित्वगेन । तादृशाग्निष्टोममेवोद्दिश्य दीक्षणी- यादयो धर्माः समाम्नाता इति तदर्श एव ते । न उक्थ्याद्यर्थाः । तेषा कामनाया सत्यामेव प्रवृत्ते । नित्यसमत्वं अनित्यत्वमिति यावत् । नित्या- नित्यसम्बन्धो विरुद्ध इति भावः ॥४३॥ अपि वा द्विरुक्तत्वात् प्रकृतेर्भविष्यतीति ॥४४॥ अग्निष्टोमसंस्थाया अपि काम्यत्वं श्रूयते इति चेत्तत्रैकं नित्यमेकं काम्य- मिस्याम्नानद्वयमस्ति । ततः सामर्थ्यात्संयोगपृथक्त्वन्यायेन-नित्यस्यैव काम्यत्व मित्यग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्यैव दीक्षणीयादयो धर्मी भविष्यन्तीति गृहाण ॥४४॥ वचनात्तु समुच्चयः ॥४५॥ यच द्वितीयतृतीयदर्शनं समान विधित्वेऽयकलप्यन इत्युक्तम् । ऐन्द्रासः उक्थ्ये द्वितीयो गृह्यत इति विधि: ऐन्द्रः पोडशिनि तृतीय इत्यपूर्वः समुच्चयविधिः । न ज्ञापकमिति भावः ॥४५॥ प्रतिपेधाच पूर्वेपाम् ॥४६॥ 'यद्यग्निष्टोमः जुहोति । यदि उक्य्यः परिधिमनक्ति । न जुहोति' इति पूर्वलिङ्गप्राप्तहोमनिषेधपूर्वकापूर्वगुणविधानादपि अग्निटोमसंस्यस्य. ज्योतिष्टोमस्य विकारा उपय्यादय इति निश्चीयते । अन्यथा, प्रकृतिविकृति- भावस्याभावे होमस्यात्यन्तमप्राप्तत्वात् निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् होमनिपेध- पूर्वकापूर्वगुणविधानमनुपपन्नं स्यादिति भाव. ॥४६॥ नत्र

·--
॥ पूर्वमीमांसासूत्रपतिः॥
गुंणविशेपादेकस्य व्यपदेशः ॥४७॥
नन्वेषञ्चत् ' यद्यग्निष्टोमा जुहोतीति विशेषरूपेण निर्देश कस्मा-
दिनि चेत्-एकस्यैर ज्योतिष्टोमाधिकृतस्य गुणविशेपात्-फलरिशेपरहिताग्नि-
टोमसाम्ना समाप्तिरूपगुणविशेषात्तथा व्यपदेश । उक्तानित्यानित्याविरोधरूप-
दोपात् नित्यस्वरूपाग्निष्टोमार्थ ने दीक्षणीयादिधर्माणा सिद्ध अग्निष्टाम इति
निर्देशोऽनुवाद इति तात्पर्यम् ॥४७॥
इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्या तृतीयाध्यायस्य षष्ट
सम्पूर्ण ॥६॥ श्री ॥
पाद
अथ तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥
बर्हिरादीनां दर्शपूर्णमासवगोभयानत्वाधिकरणम् ॥१॥
प्रकरणविशेपादसंयुक्तं प्रधानस्य ॥१२॥
दर्शपूर्णमामयो बर्षि नद्राश्च लपनादय , तथा येदि नहाथ
खननादय श्रूयते । तदेतत् गहिरादिव प्रकरणविशेषात् अझै असयुक्त
कैचल प्रधानार्यम् । नोमयार्थम् । कुत ! प्रधानस्य हि प्रकरण, नाङगाना
प्रकरणनास्य समध । तस्मात् प्रगनार्य बर्हिदेशादिकमिति ॥१॥
सि०॥ सर्वेषां वा, शेषत्वस्यातत्पयुक्तत्वात् ॥२॥
सर्वेपाम्-अङ्गाना प्रधानाना च एते बर्डिधादयो धर्मा स्यु । कुन ।
शेषत्वस्य अतत्प्रयुक्तवाद-प्रकरणप्रयुक्तत्वाभावात् । अपि तु 'चा
हवींच्याऽऽसादयति । बर्हिषि हवीप्याऽऽमादयति ' इति वाक्येनोपदिष्ट यद्
अङ्गप्रधानसाधारण हर्षि त प्रयुक्तत्वात् । प्रकरणापेक्षा कायस्प बाका-
दित्यर्य २
आरादपीति चेत् ॥३॥

·तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः । १५७ . ' अमावास्यायामपराह्ने पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति' इति आराच्छिश्न- पिण्डपितृयज्ञस्यापि बर्हिदिश्च उपकारकं भवेत् । कुतः ! तस्यापि दाते बर्हिपि वर्तमानत्वात् बाद्यपेक्षत्वाञ्चेति तदङ्गत्वमपि तस्येति चेत्--॥३॥ न, तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ॥४॥ परस्पराऽऽकासारूपप्रकरणवशात् दर्शपूर्णमासाभ्या म्बर्गकामा यजेते 'ति वाक्यनैकवाक्यतामापन्नं तद्वाक्यं-बर्हिर्चेद्यादिवाक्यं, दर्शपूर्णमास- प्रकरणपाठेन तदर्यमेव । नाराच्छिष्टस्याप्यनारभ्याधीतस्य पिण्डपितृयज्ञस्य शेषतामा मोतीति भावः ॥२॥ लिङ्गदर्शनाच ॥५॥ सवै रुवायामेवाग्रेऽभिघारयति । तता हि प्रथमांचाज्यभागी यक्ष्यन् भवति' इत्यभिधारणस्य यथा उभयोयतं तथा सर्वेषामपि तदितरेपामगानाम् । अन्यथा अग्रेऽभिधारणलिङ्गमनुपपन्नं स्यादिति भावः ॥५॥ स्वामिसंस्काराणां प्रधानार्थत्वाधिकरणम् ॥२॥ फलसंयोगात्तु स्वामियुक्तं प्रधानस्य ।।६॥ ज्योतिष्टोमे केशश्मभूवपनपयोवतादयः म्यामिसंस्काराः धूयन्ते । तेऽणि पूर्ववदुभया इति प्राप्त मिद्धान्त:--स्वामिना मयुक्त यजमानसंस्काररूपं कम तद्वारा प्रधानस्य अङ्गम । फलसंयोगात्-फलभोक्तृत्वादिति यावत् । कर्तृत्वं भोक्तृत्व चेति यजमानस्याऽऽकारद्वयं यतते । नत्राचे न शास्त्रापेक्षा । तेन विनापि तसिद्धेः। द्वितीयस्त्वदृष्टस्यम्य इति शास्त्रकसमधिगम्यः । अतः शास्त्रोपदिष्टमस्कारसाध्यः स इति स्वामिद्वारा ते संस्काराः प्रकारणिनि मुख्ये पर्यवस्यन्ति नाङ्गेषु । ततः प्रधानार्थत्वं नेपां संस्काराणामिति भावः ||६|| सौमिकवेद्यादीनामगप्रधानोभयाङ्गताधिकरणम् ॥३॥ चिकीर्षया च संयोगात् ॥७॥ ज्योतिष्टोमे-'पत्रिंशत्प्रक्रमा प्रानी । चतुर्विंशतिरप्रेण । त्रिशज- घनेन इयति शक्ष्यामहे ' इत्युक्तदादिप्रमाणप्रनितभूप्रदेशे फलवन्तं सो:- ।

·१५८ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ यागं कतुं शक्ष्यामा इति चिकीघिटितवाक्यं सौमिमयेदिसानिधौ धूपरे । चिकीरीच प्रधानविपरिणीति युक्तम् । तस्य फलबत्त्वात् । नाङ्गविषयिणी । पनवासनिधावफलं समिति नेपामफलत्वात् । अतः प्रधानस्यैव चिकीर्पया मह सम्बन्धात् तदर्य यमेव सौमिकवेयादीनाम् । नागर्थिन्यमिति सि०॥ तयुक्ते तु फलश्रुतिः,तस्मात्सर्व- चिकीर्पा स्यात् ॥८॥ तयुक्ते-अड्गयुक्त एवं प्रधाने, फलश्रुतिः--फलसाधनवनवणम् । न करले । अतः सर्वस्य साम्य प्रधानस्य चिकीर्घा स्यात् । तस्मादङ्ग- মুঘলীমা सौमिकवेद्यादीनामित्यर्थः ||८|| अभिमर्शनस्य अड्गप्रधानोभयाङ्गत्वाधिकरणम् ॥४॥ तथाऽभिधानन ॥९॥ दर्शपूर्णमासयो:-'चतुर्हेत्रा पोर्णमासीमभिमृशेत् 1 पञ्चहोत्रा अमा- वास्याम् ' इत्याभ्यां मन्त्राम्या यदभिमर्शनं श्रुन, तत् प्रधानह विषामेव । नाङ्ग- हविषाम् । कुतः पौर्णिमामीममावास्यामिनि प्रधानकर्मवाचकन नाम्ना संयो- गात् । तयोः शब्दयोः प्रधानकर्मवाचकत्वं द्वितीयाव्यायद्वितीयपादीयतृतीया. धिकरणे स्थित्तम् ॥९॥ सि०॥ गुणाभिधानात्सर्वार्थमभिधानम् ॥१०॥ अभिमशेदिनि गुणस्य-अस्याभिधानात् तदभिधानं सर्वार्थम्- अङ्गप्रधानोमयार्य स्यात् । कुतः। दर्शपूर्णमासी शब्दयोः प्रयोगविध्यवगत- पूर्वोत्तराड्गविशिष्टप्रधानकर्मयाच कायेन प्रधानहवि:विध अड्गहविःप्यपि तदमिमर्शनं प्राप्नोनीत्यङ्गप्रधानोभयार्थ तदिति भाषः ॥१०॥ दीक्षादक्षिणयो. प्रधानार्थताधिकरणम् ।।५।। दीक्षादक्षिणं तु वचनात् प्रधानस्य ॥११॥ ज्योतिटो-दण्डेन दीक्षयति । तस्य द्वादशशन गावो दक्षिणा' इनि टीक्षादक्षिणं श्रूयते । तस्वीमयोपकारकवादुमयार्थ तदिति प्राप्त आह.

·तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः। १५९ . . दीक्षादक्षिण तु 'सोमस्य दीक्षा' 'सोमस्य दक्षिणा' इति वचनात् प्रधानस्यैव दीक्षादक्षिणं नाङ्गस्य । किमिव हि वचनं न कुर्यात् । नहि वचन- स्यातिभार इति भावः ॥११॥ निवृत्तिदर्शनाच ॥१२॥ निरूढपशो 'पड्ढोतारं मनसाऽनुसृत्य जुहोति सैवास्य दीक्षा' इति स्तुत्या दीक्षाया निवृत्तिदर्शनात् नोभयार्था सा | अन्यथा निवृत्ययोगा- दिति भावः ॥१२॥ अन्तर्वेदेपानमन्ताधिकरणम् ॥६॥ तथा यूपस्य वेदिः ॥१३॥ ज्योतिष्टोमे ' यो दीक्षितो यदग्नीपोमीय पशुमालभते ' इत्यानीषोमीयः पशुः श्रुतः । नत्र ' यूपं मिनोति ' इति यूपं प्रकृत्येन्यं भूयने - ' वज्रो वे यूपो यदन्तर्वेदि मिनुयात्तन्निर्दहेत् । यद् वहिर्वेचनवरुद्धः स्यात् । अर्धमन्तर्वेदि मिनोति ।, अध वहिर्वेदि अवरुद्धो भवति न निर्दहती ' ति । तत्र यया दीक्षादाक्षिणं वचनात् प्रधानार्थ, तथा निर्दिष्ट्रवचनात् यूपस्य नाम यूपाव- टस्य अर्थमन्तर्धेदीति वेदिः अङ्गमुपदिश्यते इत्यर्थः ॥१३॥ देशमात्रं वा, शिष्टेनैकवाक्यत्वात् ॥१४॥ असंस्कृतं तावत्परिमाण देशमात्रं लक्षयित्वा तद्विधीयते । कुतः ! शिष्टन-अर्ध बहिर्वेदीनि शिष्टेन, एकवाक्यत्वात् । अन्यथा याक्यभेदापत्तिः । लक्षणयां तादृशो देशविशेष एक एव यूपाक्टायों विधीयत इति न कोऽपि दोप इति भावः ॥१४॥ हविर्धानस्य सामिधन्यनगताधिकरणम् ।।७।। सामिधेनीस्तदन्वाहुरिति हविर्धानयोर्वचनात् सामिधेनीनाम् ॥१५॥ ज्योतिष्टोमे- 'उत यत्सुन्वन्नि सामिनीम्तदन्याहुः । इनि पुनम । हविधानमण्डपे दक्षिणोत्तरभागस्थितइनिर्धानशकटयोमध्य यस्मिन् शकटे ·१६० । पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः ॥ . - सोमममिषुवन्ति तस्मिन् दक्षिणहरिर्धाने सामिधेनौरनुरूयुरिति नाक्यार्य. । अत्र यस्मिन् सुन्वन्ति तदन्याटुरिति श्रुतं हविर्धान सामिधेनीनामङ्ग प्रतीयते । न तदुपलक्षितो देश । लक्षणाप्रसङ्गादिति चेत् ॥१५॥ सि०॥ देशमात्रं वा प्रत्यक्षं ह्यर्थकर्म सोमस्य ॥१६॥ सोमयागे मिहिनसामिधेनीना देश. तासा प्रकृतित दर्शपूर्णमासेटित. प्रकृतिद्विकृति कर्तव्येत्यनिदेशराक्येन प्राप्त इति न तासा स्थान प्रकृतवाक्येन विधीयते । किन्तु नियम्यते--कुत्र सामिधेनोपाठ इत्याकाक्षाया द्वयोहविर्धान- शकटयोध्येि इति । हि-पत , हनिर्धारणद्वारा सोमयागत्यदमुपकारकमर्थ- कर्मेति प्रत्यक्षम् ॥१६॥ समाख्यानं च तद्वत् ॥१७॥ सोमस्य हविर्धानमिति समाख्यानमपि समाङ्गमिद कर्म इत्यर्य द्रढ- यति । ततो न हविर्धान समिधेन्यामिति मारः ॥१७॥ अङ्गानामन्यद्वाराऽनुष्ठानाधिकरणम् ॥८॥ शास्त्रफलं प्रयोक्तार तल्लक्षणत्वात् , तस्मात् स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥१८॥ अस्मिन्नधिकरणे ' अग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' चित्रया यजेत पशु- 'कारीयर्या दृष्टिकामा यजेत' इत्यादीनि उदाहरणानि । सांझानि लानि तानि कर्माणि तत्तत्फलकामन यजमानेग स्वयमेव कार्याणि । कुन । शास्त्रफल प्रयोक्ता इति कर्मजन्यफलभोक्तत्वात्, य कर्ता स एर फल मोक्ता इति कर्तृ पभोक्तत्रयोकाधिकाव्यस्य न्यायसिद्धस्य सामजस्थायति भावः ॥१८॥ उत्सर्गे तु प्रधानत्वात् शेपकारी प्रधानस्य, तस्मा- दन्यः स्वयं वा स्यात् ॥१९॥ काम: ज ·तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः । - -असम्भ- दक्षिणादानेन उत्सर्गे-ऋविजा परिक्रय, प्रधानतात् शेषकारी- उसर्गातिरिक्तकर्मकारी ऋत्विक , प्रधानस्य-यजमानस्यैर, कर्मकारी । तस्मात् अन्यः स्वयं वा साड्ग प्रयोग कुर्यात् । द्रव्येण परिकातैः कृते स्वयमेव कृत भवतीति तात्पर्यम् ॥१९॥ सि०॥ अन्यो वो स्यात्, परिक्रयानानात् विपति- पेधात्मत्यगात्मनि ॥२०॥ द्रव्योत्सर्गादन्यत्र कर्मणि अन्यो वा-ऋनिगेर स्यात् । परिकया- नानात् । अन्यथा तस्य वैग्यर्थ्यमदृष्टार्थ वा स्यात् । उभयमप्यसमजस, सम्भवति दृष्टार्थत्वे । प्रत्यगात्मनि-स्वस्मिन् , परिक्रयम्य प्रतिषेधात्-३ वादित्यर्थ. ॥२०॥ परिक्रीतानामृत्विजो सन्ख्याविशेषनियमाधिकरणम् ॥९॥ तत्रार्थात् कर्तृपरिमाणं स्यादनियमोविशेषात् ॥२१॥ तत्र- परिकीतऋत्विजैः कर्तव्येषु कर्मसु, अर्थात्-अर्थानुसारत , अनियमेन कर्तृसङ्ख्यापरिमाण स्यात् । कुत : अविशेषात्-न कर्तृसड्रयाया विशेष. कश्चित् श्रूयते । अतो लौफिकर्मपच्छीतकर्मण्यप्यर्थसिद्धा सङ्ग्येनि भाष ॥२१॥ सि॥ अपि वा श्रुतिभेदात्मतिनामधेयं स्युः ॥२२॥ यद्यपि समाविशेषो न श्रुनः, तथापि वर्तृसयुक्ता कार्यविशेषा इप यूयन्ते-पुरोऽपर्युभिजति । प्रतिप्रस्थाता मन्धिन जुहोति । नेष्टा पत्नीमभ्युदायति । उन्लेता चमसानुन्नयति । प्रस्तोता प्रस्तौति । उदाता उगायति । प्रतिहर्ता प्रतिहरति । मुबह्मण्यः मुममण्यामाहांत । होता प्रातरनु गम्मनुस्ते । मैत्रावरुण प्रेष्यति । अच्छाताको यजति । मावस्नु पारस्तोत्रीयामन्यादाएर मायणान्दसि-आधि-ग्रहम-पोतगा चतुणां कर्माणि उदाहरणीयानि । २ निदात् प्रतिमन्नामधेय यानि कर्माणि तान्न मधिनी यरतव्याः स्यु. ॥२२॥ .

·૨૬૨
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
एकस्य कर्मभेदादिति चेत् ॥२३॥
एकस्यैव तत्तत्कर्मभेदनिमित्तं नाम्नोऽनेकत्वं स्यादिति चेत् ॥२३॥
नोत्पत्तौ हि ॥२४॥
'ब्रह्माणं वृणीते । अध्धयु वृणीते । होतारं वृणोते' । इत्यादिपोडश-
नामभिः उत्पत्तौ प्रयमनेव वरणविधानान् नैकस्यानेकनामसम्बन्ध
इत्यर्थः ॥२४॥
चमसाध्वhणां पृथक्त्वाधिकरणम् ॥१॥
चमसाध्वर्यवश्च तैर्व्यपदेशात् ॥२५॥
चमसाधर्यषश्च परिगणितेम्यो ऋत्विग्भ्यः अन्ये एव स्युः । कुतः !
मध्यतःकारिणा चमसाध्वर्यव :, होत्रकाणा चमसाध्वर्यवः । इति पूर्वोक्कैः-
विभिः साकं तेषां सम्बन्धकथनात् । किञ्च, ' चमसाध्व'न् वृणीते'
इत्युत्पत्तिवाक्यादपि तेषां पार्थक्यं सिध्यति ॥२५॥
चमसाध्वर्युणां बहुत्वाधिकरणम् ॥१०॥
उत्पचौ बहुश्रुतेः ॥२६॥
ते चमसाध्वर्यवः बहव एव भवेयुः । कुन्तः ? उत्सत्तौ चरणवाक्ये
चमसाध्वर्यन् वृणोते ' इति बहुश्रुतेरित्यर्थः ॥२६॥
चमसाध्वर्यणां दशसह्यानियमाधिकरणम् ॥१२॥
दशत्वं लिङ्गदर्शनात् ॥२७॥
'चमसाध्व!न् ' इति श्रुत्या सिद्धं चमसाधणां बहुत्वं दशत्वे
पर्यवस्यति । न तु त्रित्व । कुतः ! लिङ्गदर्शनात् । दशपेयनामकयागे
ज्योतिष्टोमविकारे लिङ्गमित्थं दृश्यने-'दश चमसाध्वर्या दश दश एकैक
चमसमनुसन्ति तस्माद्दशपेयो भवति' इति दश चमसाबयून् दर्शयत्येत्त-
लिङ्गम् । तत् त्रित्वे अनुपपनं स्यात् । किञ्च, दश दश अनुमपन्ति शनं
ब्राह्मणाः इति ततो न्यूने अधिक वा शलन्यं नितरामनुपपन्नम्। तस्माचमसा-
ध्चर्यवो दश एवेति सिद्धम् ॥२७॥

·तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः ।
१६३
शमितुरपृथक्त्वाधिकरणम् ॥१॥
शमिता च शब्दभेदात् ॥२८॥
शमिता अघि पूर्ववत्पृथगेन । कुन ' शब्दभेदात्-नामभेदादि-
त्ययः ॥२८॥
2
प्रकरणाद्वोत्पत्त्यसंयोगात् ॥२९॥
न शमिता पृथक् । कुत्त
उत्पत्यसंयोगाव-पृथग्यरणाभागात् ।
प्रकरणात्-प्रकरणकल्पकाऽऽधर्यवसमारयापति काण्डे सज्ञपनादे पाठाच्च
अध्वर्युगणान्तर्गत एर कश्चन सज्ञपनकृत् , न पृथक् शमिनेति ध्येयम् ॥२९॥
उपगानामपृथक्त्वाधिकरणम् ॥१४॥
उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् ॥३०॥
उपगा:--उपगातारोऽपि, पप्लेयर केचन ऋत्विज । न अन्ये ।
कुन ? नार्युरपगायेत् ' इति लिङ्गदर्शनात् । यदि अन्ये स्युस्तर्हि अव-
योरत्यन्ताप्राप्या प्रतिषेधोऽनुपफ्नो भनेदिति भार ॥३०॥
सोमविक्रेतुः पृथक्त्वाधिकरणम् ।।१५।।
विक्रयी वन्यः, कर्मणाऽचोदितत्वात् ॥३१॥
विक्रयी-सोमस्य विक्रेता, अन्य एर स्यात् । कुल : वित्रयस्य
अपिहितत्वात् । • मोम कोणाती' ति क्रय पप पिहित । नदन्यथानुपपत्त्या
प्राप्तो विक्रयः । न च विहित प्रविजः कुन्ति । अतस्तम्य पृथ-
गेर विक्रेतेति भाव ॥३१॥
ऋत्विगिति नामोऽसर्वगामित्वाधिकरणम् ॥१६॥
( अर्थात्सताशमानगामित्वम् ।)
कर्मकार्यात् सर्वेषां ऋत्विक्त्वम्, अविशेषात् ॥३२॥
यसन्तादिनानुषु यजनमृतिकशन्दस्य प्रतिनिमित्तम् । तब निमित्त
रिहितकर्मकार्यात् प्रमादिचमसापर्युपर्य ताना सोपामा समानम् । इमे एप
कलिज , इमे न इति विशेषस्यामागारस र ऋधिज इति ॥३२॥

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ 4-Janane + . सि०॥ न वा, परिसंड्यानात् ॥३३॥ तस्मात्सौम्यस्याध्वरस्य यज्ञकलोः सप्तदश ऋत्विजः' इति सप्त- दशाधिक ऋत्विवत्वस्य परिसख्यानात्-यावर्तनात्, सप्तदश एय ऋलिजः ॥३३॥ पक्षेणेति चेत् ॥३४॥ ' ऋविजो वृणीत ' इनि बहुवचननः पक्षण-पाक्षिकतया, चम. साधर्युभिः सह प्राप्त सप्तविंशतित्यमययुस्सा अनूयते । कुलः ! परिसङ्ख्या- नस्य दोषत्रयग्रस्तत्वादिति चत्-॥३४॥ न, सर्वेपामनधिकारात् ॥३५॥ न अपयुत्यनुवादः । कुन: सपा-सप्तपिशानाम् , अनधिकाराव- अश्ररणार । यत्र परा साच्या कोयने तत्रारयुत्यनुनादो भाति । या वैश्वानर द्वादशकपाल निपेत् पुत्र जाते ' इत्यवधिभूतद्वादशसङ्ख्याया' श्रुतमात् यदाकपालेो भवतीत्यादिश्वयुत्यनुगरः । न चेह परा सप्तविंशति- सख्या श्रूयते । तस्मानावयुत्यनु बादोऽयमिति भावः ॥३५॥ दीक्षादाक्षिणावास्योक्तानां ब्रह्मादीनामेव सप्तदशकत्वि- क्वाधिकरणम् ॥१७॥ नियमस्तु, दक्षिणाभिः श्रुतिसंयोगात् ॥३६॥ एमृविजा सप्तटशल्य सिद्ध के ते मतदश ऋविज इत्याकाहायां सिद्धान्त यक्यनेन मनेग-~-नियमस्थिति । आग्नीध्रादिष्वेव ऋत्यिक्त्वमिति नियमः । कुन ! दक्षिणामि, सह ततन्नामश्रुतिसंयोगाद-विग्यो दक्षिणा ददातो' त्युक्त्या आग्नीधे प्रथमं ददाति, ततो प्राणे, नतोऽमुष्मै चामुष्मै चति तत्तनामसयोगात, विशिष्टास्न एव विज. 1 नोs- भ्यधिका अन्ये नेति दक्षिणाभिर्नियम इति भारः ॥३६॥ उक्त्वा व यजमानत्वं तेषां दीक्षाविधानात् ॥३७॥ . 4- ,

·तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः।
१६५
,
ततस्त-
सत्रे ये ऋत्विजस्ते यजमानाः ' इति ऋविक्षु यजमानत्वमुक्त्वा
"अध्वर्युहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति, तत उद्गातारं, ततो होतारम् ।
'ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वा अधिनो दीक्षयति, ब्राह्मणाच्छंसिनं ब्रह्मणः,
प्रस्तोतारमुद्गातुः, मैत्रावरुणं हातुः 'ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो
दीक्षयति, आग्नीधं ब्रह्मणः,
प्रतिहारमुद्गातुः, अच्छावाक होतुः ।।
मुन्नेता दीक्षायत्वा पादिनो दीक्षयति, पोतारं ब्रह्मणः,सुब्रह्मण्यमुद्गातुः, प्राव-
स्तुतं होतुः । ततस्तमन्यो ब्राह्मणो दीक्षयति, ब्रह्मचारी वा आचार्यप्रेपितः"
इति तेषां षोडशानामेव दीक्षाविधानात् ब्रह्मादयः सप्तदश एव ऋत्विजः
इति सिद्धम् ||३७॥
ऋत्विजां स्वामिसप्तदशत्वाधिकरणम् ॥१८॥
स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ॥३८॥
कर्मसामान्यात्-विहितकर्भकरत्वेन सादृश्यात्, स्वामिसप्तदशाः-
खामी एप सप्तदश इति स्वामिसप्तदशास्ते पोडश एव ऋत्विक्शब्दाभिधया
इत्यर्थः ॥३८॥
आध्वर्यवादिपु एव आध्वर्यवादीनां कर्वतानियमाधिकरणम् ।
अग्नेः सर्वार्थत्वाधिकरणं च ॥१९॥
ते सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वात्, अमयश्च
स्वकालत्वात् ॥३९॥
ते-खामिसप्तदशा ब्रह्मादयःस्विक्षदाभिधेयाः पुरुषाः, सर्वार्थाः-
स्वस्वेच्छानुमारतः सकलक्रियाकर्तारः । कुन: । प्रयुक्तत्वातू-मृतिप्रदानेन
नियोजितत्वात । एवं गाई पत्यादयोऽग्रयः सर्वार्थाः ममस्तकत्वाः,
स्वकालत्वात्-स्थतन्त्रमानात् । अप्रकरणाधीनत्यादित्यर्थः ॥३९॥
तत्संयोगात् कर्मणो व्यवस्था स्यात् ॥४०॥

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।। तत्संयोगाद-आर्य, हौतम्, औद्गात्रमिति समाख्याविशिष्टत्वात्, तेन तेन तत्तत्कर्म कार्यमिति यतले व्यवस्था स्यात् । नानियमः । अमीना सर्वक्रत्वपरवं समनुमतमेर ॥४०॥ संयोगस्यार्थवत्त्वात् ॥४०॥ (शकानिरासक. सूत्रशेषः ।) प्रकरणप्राप्तानामृतिजा तेनैव प्रमाणेन प्राप्तं सत्यं कथ दुर्बलया समाख्यया बाध्यत इति चेत्तत्राह-संयोगस्य-समाग्यायोगस्य, अर्थववाद- फलवतात् । अन्यथा समाख्यायाः यथ्यं स्यात् । आनर्थक्यप्रतिहतयो- विपरीत बलाबल मिनि मायः ॥४०॥ समाख्याप्राप्तकर्तृत्वस्य क्वचिद्राधाधिकरणम् ॥२०॥ तस्योपदेशसमाख्यानेन निर्देशः ॥४॥ तस्यसमें समाख्यात समाख्यातपुरुषै. कर्तव्यमित्यस्य, 'मैत्रावरुणः प्रेम्पत्ति चानु चाह ' इत्युपदेशसहि हात्रमिति समार यानेन मैत्रावरुणकर्तृक- स्वनिर्देशः । व्यवस्थेत्यर्थ ॥४१॥ तद्वञ्च लिङ्गदर्शनम् ॥४२॥ तद्वत्-प्रकरणादिवत् , नियामकलिङ्गदर्शनम् । 'होतु प्रातरनुसक- मनुस्वत उपशृणुयात् ' इति समारूपया होनार प्राप्त प्रातरनुवाकपाटकर्तृत्व नित्यत्वेनानुपदति ॥४२॥ समुचितयोरनुवचनप्रेपयोर्भावरुणकर्टकत्वाधिकरणम् ॥२१॥ प्रेपानुवचनं मैत्रावरुणस्योपदेशात् ॥४३॥ ज्योतिष्ठामे ' अग्नीपोमीय पशुमालभेत' इत्यत्र 'तस्मान्मत्रावरुण. प्रेष्यति चानु चाह' इति श्रुतम् । तेन सर्वेष्यप्यनुवचनेषु प्रैपेषु च मैत्रावरुण- कर्तृकल प्रतीयते । अत सर्वप्रैशानुश्चन मैनावरुणस्य तेनैव कार्यम् । उक्तो. पदेशानुसारात् इति ॥१३॥ .

·तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः। १६७ सि०॥ पुरोऽनुवाक्याधिकारो वा प्रैपस- निधानात् ॥४४॥ पुरोऽनुवाक्यायामेव प्रैपसमुच्चितायामधिकारो मैत्रावरुणस्य, न केवलाया- मनुवाक्यायां केवले प्रेपे च । कुतः ? अनुचाहत्यस्य प्रैपसन्निवानात् । प्रैग्यति चानु चाहेति चकारद्वयेन समुच्चयो लभ्यते । अतः समुचितयोरेव प्रैपानुवचनयोमत्रावरुणकर्तृकत्वम् । नेतरत्र । इतरत्र तु हौत्रादिसमाख्यया हेत्रादेरेव । अन्यथा वाक्यभेदापत्तरिति भावः ॥४४॥ प्रातरनुवाके होतृदर्शनात् ॥४५॥ ' होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयात् ' इति प्रातर नुवाके होतृ- कर्तृकत्वदर्शनादपि न सर्वानुवचनादौ मैत्रावरुणस्याधिकारः ॥४५॥ चमसहोमे अवयोंः कर्तृत्वाधिकरणम् ॥२२॥ चमसांश्चमसाध्वर्यवः समाख्यानात् ॥४६॥ चमसान् चमसायर्यव एव जुहुयुः । कस्मात् ! चमसेषु आध्यर्यवं ते कुर्वन्तीति चमसाधर्यव इति समाख्यानात्ते प्राप्ता इति ॥४६॥ सि०॥ अध्वर्युवी तन्न्यायत्वात् ॥४७॥ अध्ययुरेव चमसान् जुहुयात् । न ने । कुतः ! अध्वर्योः इतरकर्म- प्राप्तियेन निरपेक्षसमाख्यानेन तन्न्यायत्वादत्रापि तया । चमसायुसमाख्या हि अवयुसमाख्यामुपजीव्य प्रवर्तते । अतो न सा उपजाव्य बाधने समनि । भावः ॥४७॥ चमसे चान्यदर्शनात् ॥४८॥ चमसान् चासायर्य प्रयच्छति । तान् स वषट्क। हरतीति चमसहोमे चमसाध्वयुमिनस्य दर्शनात् यः प्रयच्छति सः होमकर्ता इति गम्यते ॥४८॥ अशक्तो ते प्रतीयेरन् ।।४९।।

·7 १६८ पूर्वमीमांसास्त्रशतिः॥ प्रहादिहोमव्यापृतत्वायदा न शक्नोत्यधर्युः होतुम् । तदा चमसा- ध्वर्ययोऽपि चमसहामे प्रतीयेरन् । चमसहोमं कुर्यरित्यर्थ. 11४९|| श्येनवाजपेययोरध्वादिसर्वगणकीकत्वाधिकरणम् ।।२३।। वेदोपदेशात्पूर्ववद्वेदान्यत्वे यथोपदेशं स्युः ॥५०॥ श्येने नाभिचरन् यजत् ' इति दयेनयाग. सामोदे समानातः । 'बाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत ' इति च बाजपेयों यजुबैदे पछिन । तत्र वेदोपदेशात्-सामवेदीयौद्गात्रमिति समाख्यानुसारत', यजुर्वेदीयऽऽपर्यवेति समाख्यानुसारतश्च, सानो यनवाजपेयौ उद्गातृप्रमृतिना अवयुप्रभृतिना च पूर्ववत्-पूर्गधिकरणोक्ताऽऽर्यनसमाख्यापशाच्चमसहोमे अध्वर्युकर्तृकत्वात् , वेदान्यत्वे तथैव कार्यों । यथा समाख्या तथैर तत्तद्यागानुष्ठानमिति यात् ॥५०॥ सि० ॥ तद्ग्रहणाद्वा सधर्मा स्यात्, अधिकार- सामर्थ्यात् सहारव्यक्तः शेष ॥५१॥ श्येनवाजपेयो ज्योतिष्टोमविकारौ । अत तद्ग्रहणात-अतिदेशतः प्राप्तप्राकृतधर्मग्रहणात् एव, स च स च सधर्मा-तत्तद्धर्मसंयुक्तः स्यात् । •अधिकारसामाव-बलबच्चोदकशासामात्, सहारे. कुर्यादिति हि श्रूयते । तत. प्रकृतितः प्राप्तदीक्षणीयादिवत् तचनानविकर्तृकत्वमपि तर प्राप्तम् । तस्मात्-श्थेने याजपेये च प्रकृतिमन्नानाविधा. कर्तारः स्वस्वधर्मेषु व्यरतिष्टन्ते इति संसिद्धम् । शेपे-चोदकशास्त्राप्राप्तकर्मणि, अव्यक्ता यौगिकशब्दप्रमाणासर इति भावः ॥५१॥ इति जैमिनिमूत्रवृत्तौ भावबोधिन्धा नृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः । "श्रीः॥ ..

·तृतीयाध्यायस्याटमः पादः।
अथ तृतीयाध्यायस्याटमः पादः ॥
.
परिक्रयस्य स्वामिकर्मत्वाधिकरणम् ॥शा
स्वामिकर्म परिक्रयः, कर्मणस्तदर्थत्वात् ॥१॥
'ज्योतिष्टोमे द्वादशशतम, दर्शपूर्णमासयोरन्बाहार्यम् ' इत्यादिना
दक्षिणादानादिरूपः परिक्रयः पठितः । म च स्वामिनो यजमानस्य कर्म ।
कुतः ? कर्मणः तदर्थत्वात-कलार्थत्वात् । यो हि यत्कर्म करोति तत्फलं
तस्येति लोके गृहनिर्माणादौ दृष्टम् । तद्वदत्रापि स्वर्गादिफलप्राप्तये यजमा-
नेनैव परिक्रयः कार्यः । किञ्च, परिक्रयणोत्तरकालीनानामृविजो तत्तत्या-
सम्भवान्न तेषां कर्म तत् । अपि तु स्वामिनः एव तत् कर्मेति भावः ॥१॥
वचनादितरेषां स्यात् ॥२॥
य एतामिष्टकामुपदध्यात्स बीन् वरान् दद्यात्' इति वचनात् इतरेषा-
मुग्विजा फचित्स्यात् । किमिव हि वचनं न कुर्यात् । न हि वचनस्यानि-
भार इति भावः ॥२॥
वपनादिसंस्काराणां याजमानत्वाधिकरणम् ।।२।।
संस्कारास्तु पुरुषसामर्थ्य यथावेदं
व्यवतिष्ठेरन् ॥३॥
ज्योतिष्टोमे- केशश्मश्रू अपते 1 नवानि निकृन्तने । स्नानि ।'
इत्यादयः थुनाः मंस्काराः यथावेदं-यास्मिन् वेदै पटिनास्तद्वेदीयसमात्ययेव
नदिनरकम रनिपग्येरन् । अपर्युबेटे पठिनत्यत् ममायानुमारतः ते संस्कारा
अवयुणा कार्याः । तया माति पुरुषस्य-अपर्योः साम\-अनुष्टानयोग्यता-
जनने, ने उपयुञ्जेरनिति ॥३॥
सि० ॥ याजमानास्तु, तत्प्रधानत्वात् कर्मवत् ॥४॥

·न १७० ।। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ याजमाना: यजमानस्यने संस्कागः । न ऋत्विजः । कर्मवत् । यथा प्रधानभूनम्त्यागो यजमानकर्तकः, संम्झारा अपि नथैत्र । कुतः ! तत्प्रधानत्वात-कलमोक्तृत्वजनकत्वात् , यजमाननिष्ठाभोक्तृत्व ऋत्विनिष्ठरर्तृ-वयोग्यतावल्लोकप्रसिद्धम् । किन्तु अलौकिकमेव तत्स्वर्गादि- फलभोक्तृत्वम् । अतस्तत्रास्ति कर्यभावाकाङ्क्षा,) तदर्था एते संस्काराः । प्रकनै- सत्संस्कार संस्कृतात्मन्येव नरस्वर्गादिफलभोक्तृत्वं नान्यत्रेति रहस्यम् ॥४॥ व्यपदेशाच ॥५॥ ' गरेपीकया नमम्पनक्तीति परस्मैपदनिर्देशात् अन्यः अध्वर्युः यजमानस्य अभ्यञ्जनं करोतीति गम्यते ॥५॥ गुणत्वे तस्य निर्देशः ॥६॥ तस्य--पनादिसंस्कारस्य, गुणत्वे-अप्रधान, पर्यवस्थतीत्यर्थः । अत्राय माग: । कर्म द्विविधम् । गुणकर्म प्रधानकर्मेनि भेदात् । तत्र येन कर्मणा द्रयं सम्झर्तुमिप्यते तद्गुणकर्म वा मंन्निपत्त्योपका- रकं कर्मत्युध्यने । यन हि द्रव्यं संस्कतु नेष्यते नत् प्रधानकर्म वा आरादुप- कारकं कर्मेन्युच्यते । तयोर्मध्ये प्रधानकर ममाख्यया व्यवस्थाप्यते । न गुण- कर्म । प्रकृने फलाकृतीमध्यर्थ यानादिकर्यगा पुरुषः मरकर्तुमिष्टः । अन- स्तस्य प्राधान्यं, कर्मणश्च गुणवमिनि नात्र समाख्या नियामिकेति त्यागबत् यजमानस्यैवैत वषनादयः संस्कारा नापोरिति बोध्यम ॥६॥ चोदनां प्रति भावाच ॥७॥ . स्वर्गकामा यजेत' इति चोदनागम्यापूर्म संस्कारा विधीयन्ते । तेच सनिकृष्टये एव यातिष्ठन्ने । न नामो विप्रकृष्ट मास्मन् । सन्निकृष्टस्तु यजमानोऽत्र | अनो याजनानास्ले सस्कारा इति ॥७॥ अतुल्यत्वादसमानविधानाः स्युः ॥८॥ ऋविक्षु कर्मजन्यस्वर्गादिफलभोक्तृत्वामावेन अतुल्यत्वात् ऋविग्यज- मानयोः संस्कारास्तुन्यविधाना नैव स्युः । तस्माशी यजमानस्यैव संस्कागा,

·तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः ।
न ऋत्विजामेते संस्कारा इति मिद्धम् । कचित्तु वचनादविजामपि भवन्ती-
त्यन्यदेतत् ॥८॥
तपसो याजमानत्वाधिकरणम् ॥३॥
तपश्च फलसिद्धत्वात् लोकवत् ॥९॥
ज्योतिष्टोमे-- द्वहं नाभाति, यह नाभाती · स्यादि तपः श्रुतम् ।
तदपि यजमानसम्बन्ध्येच । कुनः ? फलसिद्धत्वात्-पापक्षयद्वारा फलभो-
कृत्वसिध्यर्थत्वात् । लोकवत्-लोके कृष्ट्राद्यनुष्ठाने प्रथम दुःखे पश्चात्सुख
तद्वत् । तस्माद्वपनादिसंस्कारवत्तत्तपोऽपि यजमानस्यैव ॥९॥
वाक्यशेषश्च तद्वत् ।।१०।।
अमुमेवार्थ वाक्यशेष: सूचयति । तया हि-यदा वै पुरुषे न किञ्च -
नान्तर्भवति । पदास्य कृष्णं चक्षुषो नश्यति । अथ मेध्यतम इति । पीवा-
दीक्षते । कृशो यजते । यता अनशनं तदा मेधार्हः । इति । मेधो हि यज्ञः।
यद्रश्च त्यागः । त्यागी च यजमानः । तस्माद्यजमानतपः इति ॥१०॥
वचनादितरेपा स्यात् ॥११॥
यत्र - सर्चे ऋग्विज उपवसन्तीति वचनम्, तत्र ऋविजामपि
तपः स्यादिति विशेषः ॥११॥
लोहितोप्णीपतादीनां सर्वत्विग्धर्मताधिकरणम् ॥४॥
गुणत्वाच न वेदेन व्यवस्था स्यात् ॥१२॥
नयाग-लोहितोष्णीपा लोहितवसना ऋत्विजः प्रचरन्तीति
श्रुतम् । तत्र लोहितोजीपलाटेश्य गुणत्वात्-ऋथिकसंस्काररूप-यात् ,
सामवेदे श्रुतस्यापि औद्गात्रेति ममान्यया व्यवस्था-विपदसकोचो
नैव स्यात् । अपि तु तदपेक्षया प्रबलेन सन्निधिना साबिंजामेव धर्मः
सः । पुरुषप्राधान्यात् । प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति न्यायस्यैवार प्रवृत्तिरिति
भारः॥१२॥

·१७२ ।। पूर्वमीमांसामनधतिः॥ . वृष्टिकामनाया याजमानताधिकरपाम् ॥५॥ तथा कामोऽर्थसंयोगात् ॥१३॥ ज्योतिटोम- यदि कामयेन वत् पर्जन्यः इति नीः सदो मिनु- यात् ' इति श्रुता कामनापि तया-पोरत् यजमानस्यैर । न समाख्यया यः कामयेत स मिनुयात् इति योजनया वा अनर्यो । कुनः १ अर्थेन-- सानयागफलेन यजमानस्य सम्बन्धात , म फल यजमानस्यैवेति । सः कामोऽपि तस्यैवेति भावः ॥१३॥ व्यपदेशादितरेषां स्यात् ॥१४॥ यत्र तु ' उद्गाता आत्मने या यजमानाय पायं काम कामयते तमागायती' त्यादिव्यपदेशो-निर्देशोऽस्ति । नत्र इतापामृधिजामपि काम. स्यात् ॥१॥ आयुर्दादिमन्त्रपाठस्य याजमानत्वाधिकरणम् ।।६।। मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् ॥१५॥ आयुर्दा अग्ने अस्थायुर्भे देही त्यादयः ‘अकर्मकरणा:-अनुष्ठेयस्य क्रियाविशेषस्य अस्मारका, मन्त्रा अपि तद्वत्-कामवत् , याजगाना एपेति निर्णयः ॥१५॥ विप्रयोगे दर्शनाच ॥१६॥ विप्रयोगे-प्रवासे, दर्शनात् । चकारः साधकान्तरसमुच्चायकः । * इहैव सन् ता सन्त वा अग्ने' इति प्रामे लिङ्गेन विनियोग श्रूयते । न हि तत्रापर्युरास्ति । अतो यजमानस्यैनि निश्चये तन्न्यायेन सजीशा मन्त्रा यजमानम्पोनि सिध्यति ॥१६॥ द्यान्नातस्य उभयप्रयोज्यत्वाधिकरणम् ॥७॥ द्याम्नातेपु उभी द्याम्नानस्यार्थवत्त्वात् ॥१७॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे-'सुचौ व्यहनि वाजस्य मा प्रमरेन । ट्यो मन्त्रा द्विवार-अयुगाण्डे याजमानझाण्डे च पठिना । अतस्ते दाम्पाम- ·तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः। १७३ ध्वर्युयजमानाभ्यां पठनीयाः । कुतः ? यानानस्यार्थवत्त्वायेति । अन्यथा याम्नानस्य धैय्यर्थ्य स्यात् । तत्प्रयोजनं तु एतन्मन्त्रस्मारित पदार्थमनुष्टा- स्थामीत्यध्वर्युर्मनुते । अत्र न प्रमदिष्यामीति च यनमान इति ॥१७॥ आभज्ञस्यैव वाचयितव्यत्वाधिकरणम् ||८|| ज्ञाते च वाचनम्, न ह्याविद्वान् विहितोऽस्ति ॥१८॥ वाजपेये-लप्तीर्यजनानं वाचयती' ति श्रुतम् । 'आयुर्यज्ञेन कल्पता प्राणो यज्ञेन कल्पताम्' इत्यादयो मन्त्राः कप्तयः । तत्र विदुध्येन यजमाने इदं क्लप्तिवाचन कार्यम् । न अविपि । कुतः? यत अविद्वान् यजमानो न रिहि तोऽस्ति । अपि तु ' अर्थी मनों विद्वान् यजेत' इति विद्वानव विहितः । ज्ञस्येदं क्लप्तिवाचनमदृष्टार्थ भविष्यतीत्यभिप्रायः ॥१८॥ द्वादशद्वन्द्वानामाध्वर्यवत्वाधिकरणम् ॥९॥ याजमाने समाख्यानात् कर्माणि याजमानं स्युः ॥१९॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे इत्यं द्वादशकर्माणि पठिनानि--'वत्सं चोपावसृजति । उखा चाधिश्रयति । अर च हन्ति । दरदुरले व समाहन्ति । अधि च वपते । कपालानि चोपदधाति । पुरोडाश चाधिश्रयति । आज्य च । स्तम्बयजुश्व हरति अभि च गृहाति । वेटिं परिगृहानि । पन्नी च मन्न- त्यति । प्रोक्षणीश्वासादयति आज्यं च । तान्येतानि द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्ण- मासयोः' इति । इमानि कर्माणि याजमानकाण्टे समानातानीति तत्समाख्या- वशात् यजमानकर्तृकाण्यतानीति प्राप्त आह निर्णयम्-॥१९॥ सि०॥ अध्वर्युर्वा तदर्थो हि, न्यायपूर्व समाख्या- नम् ॥२०॥ एतानि कर्माणि अघयुरष कुर्यात् । न यजमानः । कुतः ! नदय. मेर तेन अपर्युः ऋीतः । किन, अगन्तमिदं याजमान काण्डम् । महाया- ·१७४ ।। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ ण्डन्तु आर्ययमेव । तते यत्सापाकरणादयो धोः पठिनाः । तस्मादध- युरेव तान् पदार्थान् कुर्यात् । याजमान काण्डे तु परिगणनया तेपा द्वन्द्वता- सम्पादनमेव समानातम् । अनुष्ठानप्रकारस्तु नोपदिष्टः । इति यजमानस्ता- मानुपूर्वीमनुमन्वाय अध्ययुझर्नुकतदनुष्ठाने अप्रमादभनुमन्धातुं शक्नोति । ननु, व्याप्यया अत एव निस्वकाशया याजमानसमाख्यया व्यापकाऽऽध्वर्यव- समारूपाप्रासमवयुकत को बाध्यतेति चन्न । यतो न्यायपूर्वन्यायाविरुद्ध, समाख्यानमेव वस्तूनि प्रापयति । प्रकृते तु · अजगुणविरोधे च तादात् ' इनि द्वादशाध्यायस्य द्वितीयपादस्यनयमाधिकरणोक्तन्यायाविरोधात् न स्वी-- सिदिर्जायत इति भावः ॥२०॥ होतराधर्यवकरणमन्त्रानुष्ठाहत्वाधिकरणम् ॥१०॥ विप्रतिषेधे करणं, समवायविशेषादितरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् ॥२१॥ अशेषयज्ञप्रकृतौ ज्योतिष्टीमे अग्नीपोमीयपशी--- परिवीरसि' इति मन्त्रेणावयुः रशनया यूपस्य परिव्याणं करोति । सक्रियमाणं परिव्याण युवा सुवासा ' इति मन्त्रेग होता अनुवदति। तो द्वारषि मन्त्री विकृती कुण्डपायिनामयने अतिदेशेन 'प्रकृतिथद्विकृतिः कर्तव्यन्यनेन प्राप्त । तत्र • यो होता सोऽवयुः ' इति होतारे अध्ययुलस्य विधानात होनैव अपर्यु- कार्य परियाणं कर्तव्यम् । परिवारसीति मन्त्रेण युवासुवासति मन्त्रेग च स्वीयमनुवदनमपि विधेयम् । किन्तु तंदुभयमेकेन युगपत् कर्तुमशक्यमेवेति विप्रतिपधे असम्भवादन्पतरस्मिन् कर्तव्य अपर्युकार्य परिवारसीनि मन्त्र- करणकं यूगपरिल्याणमेव होत्रा विधेयम् । कुन ! समवायविशेषात्-- होता सायुरिति प्रत्यक्षाचनविहिताध्वर्युत्वसम्बन्धविशेषात् । आनुमानि- कानिदेशशास्त्रप्राप्तहातृत्वसम्बन्धापेक्षया तस्य प्रचलत्यात्। किञ्च, सिद्धान्ते आनुमानिकशावस्य न सर्वथा बावः । किन्तु अन्य होतगणान्तर्गतस्त. मनास्थ. द्विनौय: अच्छायाकादिभ्यः विशिष्टी मैत्रावरुणः इनरमानुमानि- . ---यो ·--- तृतीयाध्यायस्याटमः पादः । १७५ कवाक्यपास युवा सुवासेति मन्त्रं पठेत् । सत्येवं न किमभ्यसामञ्जस्यीमति भावः ॥२१॥ प्रैपप्रैपार्थयोः पृथकर्तकत्वाधिकरणम् ॥११॥ प्रेषे च पराधिकारात् ॥२२॥ दर्शपूर्णमासे- ' प्रोक्षणीरासादय । मा बर्हि रुपसादय । सुचः संमृड्डि । पत्नी संनह्याज्येनोदेही ' नि प्रेपः श्रूयते । तत्र प्रैपकर्ता तदर्थकर्तुः पृथक्-~~अन्य एवं स्यात् । कुलः ? पराधिकारात्-परविषयत्वं मध्यमपुरुष- धरितमेवेत्यव्याभिचारिनियमसिद्धत्वात्तस्येत्यर्थः ॥२२॥ प्रैपप्रैपार्थयोः यथाक्रममाध्वर्यवाऽऽग्नीघ्रताधिकरणम् ।।१२।। अध्वर्युस्तथा लिङ्गदर्शनात् ॥२३॥ एवं प्रेषतदर्थयोः कर्तृमेदे सिद्धे प्रैषार्यकर्ता अधयुरेव स्यात् । नाss. ग्नीध्रः । कुतः ? तथा लिङ्गदर्शनात्-'वजा वै स्फ्यः तियचं धारयेत् यद- न्वंचं धारयेत् बजेगाध्वर्यु क्षिणीत इति ' याय हस्ते स्फ्य स प्रेषकनि गम्यते ॥२३॥ सि० ॥ गौणो वा, कर्मसामान्यात् ॥२४॥ गौणो वा-प्रेपार्यकर्तरि आग्नीधे अध्वर्युशब्दो गाणः । यजुर्वेद- विहितप्रैषार्थकर्तृत्वात् प्रैपे अध्वर्योः साक्षात्कर्तृत्वम् । तत्कर्तृकौषप्रेरिताss- ग्नीध्रकृतप्रैषार्थे च प्रयोजकर्तृत्वमिति कर्ममामान्यकर्तृत्वमाबर्यवसमाख्या- प्राप्तमबाधितम् । इति कर्मसामान्यात्-प्रयो जककर्तृत्वनामयसाधारणकर्तृत्व- योतकाऽऽधर्यवसमाख्योपपत्तेः, अध्ययुः प्रेपकर्ता, आग्नीध्रश्च प्रैषार्थकर्नेति सिध्यतीति भावः ॥२४॥ करणमन्यु खामिफलस्य आशासितव्यत्वाधिकरणम् ॥१३॥ ऋत्विक्फलं करणेष्वर्थवत्त्वात् ॥२५॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे आहवनीयाग्नेराधानकाले तत्करणभूतो ' ममाग्न चर्चा बिहवेष्वस्तु ' इलादिमन्त्रः अध्वर्युगा पठ्यते । तेन मन्त्रेग प्राय॑मानं फलमपि ऋविजा-अप्वोरेव वाच्यम् । न स्वामिनः । कुतः करणेषु-मन्त्रे, ·, १७६ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रपचिः॥ अर्थवत्त्वात्-मम इत्यस्य शक्त्या अर्थपत्तात् । अन्यथा रक्षणाप्रसङ्गः । किञ्च, 'अह वर्चस्वी भूयासम् ' इत्युत्तरत्रावर्विचनं दृश्यते । ततोऽप्य- श्वर्यो फलमिति चेत्-~~॥२५॥ सि०॥ स्वामिनो वा, तदर्थत्वात् ॥२६॥ स्वामिनो वा-यजमानस्यैव, तन्ममेति वचन तदुक्त फल च । कुन । कर्मण तदर्थत्वात्-यजमानार्थत्वात् । यजमानाय हि सामिद कर्म चिम्भि क्रियते, नात्मार्थम् । ते तु दक्षिणया कृतार्था । 'दर्शपूर्णमासाम्या स्वर्गकामो यजेन ' इत्यत्र आत्मनेपदश्रुत्या च साङ्गप्रधानज न्यफलस्य यजमानगामित प्रतीयत । नस्मात्-यजमानस्यैव तफलम् । नाघ्योरिति सिद्धम् ॥२६॥ लिङ्गदर्शनाच ॥२७॥ या काञ्चन यज्ञे ऋत्विज आशिषमाशासते यजमानस्यैव तत् ' इति लिङ्गदर्शनादपि स्वामिन एन फलमिल्यायाति ॥२७॥ करणमन्त्रेषु कर्मालस्य विग्धर्मताधिकरणम् ॥१४॥ कर्मार्थं तु फलं तेषां स्वामिनं प्रत्यर्थवत्त्वात् ॥२८॥ कचिनिजामपि फल यजमान• इच्छतीत्याह-कर्मार्थमिति । 'अग्ना- विष्णू मारभिप विजिहाया मा मा सन्ताम् ' इति । अत्र सन्तापाभार- रप तेपाम्-ऋत्विजा, पल कर्मार्थ-यजमानकर्मसिध्यर्थमपि स्वामिन प्रति परम्परया अर्थवत्वात् न मरिमग हीयते । ततः ऋत्विपलमेर तत् ॥२८॥ व्यपदेशाच्च ॥२९॥ कचित् व्यपदेशात्-निर्देशात् , ऋविजा फ्लम् । यया उपरवेषु अपर्युयजमानयो नवशकाले 'दिमत्र । भद्रम् । तन्नो मह ' इति निर्दे- शात् अवयोरपि फ्ल प्रसिध्यनि ॥२९॥ द्रव्यसंस्कारस्य अङ्गप्रधानार्थसाधिकरणम् ||१५|| द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात् सर्वकर्मणाम् ॥३०॥ . .

·. तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः। १७४ -uA ब्रीह्यादिद्व्यस्य बर्हिपश्च संस्काराः सर्वकर्मणामङ्गप्रधानार्था इत्पर्यः । कुतः ? प्रकरणाविशेपात् -उभयत्र समानत्यादिति । प्राक् सिद्धमपीदं उत्तराधिकरणविवक्षया पुनरुक्तम् ॥३०॥ अपूर्वप्राकृतधर्माणां विकृतावसम्बन्धाधिकरणम् ॥१६॥ निर्देशात्तु विकृतावपूर्वस्यानधिकारः ॥३॥ ज्योतिष्टोमे-'यो दीक्षितो यदग्नीपोमीयं पशुमालभते' इत्यस्ति अग्नीषोमः । तत्र 'बर्हिषा यूपावटमवस्तृणातीति श्रुतम् । तत्र विकृती स्तरणसाधनबर्हिर्धी लयनादयो न कार्याः । कुतः ? निर्देशाव-प्रकृती बर्हिषः कार्यस्य-' बर्हिपा वेदि स्तुणातीति स्तरणकार्यस्य निर्देशात् । विकृतौ तु अपूर्वस्य प्रकृतिकार्यरहितस्य यूपावटस्तरपसाधनस्य बर्हिषो नाधिकारः । नोद्देश्यत्यम् । धर्माणां स्वकार्यद्वारैव प्रकृतितः प्राप्तिरिति भावः ॥३१॥ पवित्रादेः परिमोजनीयवहिंपा कर्वव्यत्वाधिकरणम् ॥१७॥ विरोधे च श्रुतिविरोधादव्यक्तः शेपः ॥३२।। दर्शपूर्णमासयोः । समावप्रच्छिनासो दर्भी प्रादेशमात्रौ पचित्रे करोति' इत्याम्नातम् । तत्र 'बहिषा चेदि स्तृणाती' ति लत्रनादिसंस्कारसंस्कृ- तस्य बर्हिपः वेदिस्तरणे विनियोजकश्रुतिविरोधात् , विरोधे संस्कृतर्हिषा पवित्रादिकरणासम्भन्ने शेपः पवित्रादिः, अव्यक्ताः- असंस्कृतः- संस्काररहि- तपरिभोजनीयनामकदर्भ: कार्य इस्पः ॥३२॥ आकृतपुरोडाशशकलस्य निधानाधिकरणाम् ॥१८॥ अपनयस्त्वेकदेशस्य विद्यमानसंयोगात् ॥३३॥ ज्योतिष्टोम- पुरोडाशशफलमैन्द्रयायवस्य पारे निदधातीति भयते । सत्रेदं निदधानं प्रफनसयनीयपुरोटाशैकदेशभूनस्य शकलभ्यर । न तदन्य- पुरोडाशशकलस्य । पुनः ! विद्यमानस्य-क्लप्तस्य, संयोगाव-विधिना,

·१७८
यष्टव्याः
। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥
साकं सम्बन्धादिस्यर्थः । पुगेडाशशकलनिनि द्वितीयाश्रुत्या अवशिष्टपुरो-
डाशसंस्कारप्रतीतः क्लृप्तस्यैव शकलं नान्यस्येति भावः ॥३३॥
काम्येष्टिषु उपांशुत्वधर्मस्य प्रधानार्थत्वाधिकरणम् ॥१९॥
विकृतौ सर्वार्थः शेषः प्रकृतिवत् ॥३४॥
काम्येष्टीः प्रकृत्येत्थं श्रूयने–' यज्ञार्वणं चै काम्या इष्टयस्ता उपाशु
' इति । विकृती-विकृतीष्टिषु श्रूयमाणः शेपः-उपांशुत्वधर्मः,
सर्वार्थ:-अङ्गप्रधानोमयार्थः । न केलं प्रधानार्थः । प्रकृतिवत् । यथा
प्रकृती दर्शपूर्णमासे वेदिधर्मा बहिर्मा आन्याश्च अङ्गप्रधानार्थाः, तद्वद्वि-
कृतायपीति भावः ॥३४॥
सि०॥ मुख्यार्थो वा, अङ्गस्याचोदितत्वात् ॥३५॥
मुख्यार्थी वा--कंवलप्रधानार्थ एवापाशुत्वधर्मः । नानयागार्यः ।
कुन: ? अङ्गस्य विकृतावचोदितत्वात् । ता इति सर्वनाम्ना काम्येष्टयः पराम-
श्यन्ते । नासा सन्निधौ च नागपारः । अनो नाङ्गपरामर्शः । यस्य परामर्श-
स्तत्रैवोपांशुत्वम् । किञ्च, काम्यत्वमेवात्र नियामकम् । तच्च प्रधान.
यागस्यैव । नाङ्गानाम् । तेषा तु करणार्थत्वेन फले साक्षात्सम्बधो नास्ति ।
अतः साक्षात्फलसाधने प्रधाने एव उपाशुत्वम् । अङ्गानां तु तचद्वेदानुसारेण
खरविशेषा बोध्यः ॥३५॥
श्यनाङ्गानां दृतिनवनीताज्यत्वाधिकरणम् ॥२०॥
सन्निधानविशेपादसम्भवे तदङ्गानाम् ॥३६॥
श्येने 'दृतिनवनीतमाज्यं भवतीति श्रूयते । दृती-धर्मपुटके,
निहित नवनीतं तस्यैवभूतमाध्यमिति तदर्थः । अत्र श्येनस्य सोमयागविका-
रत्वेनानिदेशशाघ्रप्राप्तसामद्रव्येण प्रशान्तद्रव्याकाहत्वात् , अपर्वगुणविशेष-
विशिष्टाज्यविधाने गौर याच तस्मिन् तद्विधानासम्भवेन आज्यपदसंन्निधान-
"विशेषात् येषु तदङ्गेषु आज्यमन्ति तदनूध नत्रोक्तगुणविधाने लाघवात् श्येना-
लेषु तादृशमाज्य स्यादिति भारः ॥३६॥

·तृतीयाध्यायस्याटमः पादः ।
१७९
+
.
आधानेऽपि तथेति चेत् ॥३७॥
नन्वञ्चेत्, आधाने पवमानेष्टया च तादृशमाऽयं प्राप्नुयात् ।
कुतः ! तस्य तस्याश्च अग्निद्वारा श्येनाङ्गादिति चेत्--||३७॥
नामकरणत्वात् अङ्गस्यातन्निमित्तत्वात् ॥३८॥
न-आधाने यवमानेष्ट्या त्रा नोक्तमाज्य प्रामोति । कुतः । तयोः
श्येनप्रकरणे पाठाभावेन असनिहिनत्वात् । अङ्गस्य-आधानपवमानेष्ट्योः
अतन्निीमत्तत्वात्स्येनोद्देश्यकत्वाभावादित्यर्थः ॥३८॥
सर्वेषामेव श्येनाङ्गानां तिनवनीताज्यत्वाधिकरणम् ॥२१॥
तत्काले लिङ्गदर्शनात् ॥३९॥
तत्काल इति । दृतिनवनीताज्यं श्येनारेपिति स्थितम् । तच सुत्सा-
कालीनेषु सवनीयपशुतत्पुरोडाशात्मकेष्वङ्गेवेव नेयम् । नान्यकालीनेषु
दीक्षणीयायनेषु । कुतः ! लिङ्गदर्शनात्-नद्विप्रतिपन्नभाज्यं भुत्याका-
लीनानमात्रगम, सोमविकृतिधर्मस्वात् पशुमाहित्यवदिति अनुगानसम्भवात् ।
यपा मोमविकृतिविशेष साधम्के तो 'सह पशूनालभते' इति श्रुतं
साहित्य मुत्याकालीनसवनीयपशौ स्थितं तद प्रकृतमाज्यपपि सुत्याकालीनाङ्ग-
सम्बदमेवेति भावः ॥३९॥
सि०॥ सर्वेषां वा, अविशेषात् ॥४०॥
मषेपामेवामानां साधनं नवाज्य, नाङ्गविशेषाणाम् । कुतः !
अविशेषात्-विशेषशास्त्राभावात् । श्रूयमाणस्याज्यपदस्य सुस्याकालीनाग्य.
परत्वेन सङ्कोचनं तु निष्प्रमाणकमिति भावः ॥४०॥
न्यायोक्ते लिङ्गदर्शनम् ॥४१॥
'यदाज्यं तद्दतिनवनीतम्' इति वाक्येनोक्तऽर्थे तद्विरुद्ध लिङ्गदर्श-
नम्-अनुमानं, कालरात्ययापदिष्टम् । अप्रमाणमित्यर्थः ॥४१॥
सबनीयानां मांसमयत्वाधिकरणम् ॥२२॥

·१८० । पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ मांस तु सवनीयानो चोदनाविशेषात् ॥४२॥ पत्रिंशसंवत्सरसाध्य शाक्यानामयनम् । तत्रेत्य यते-- सस्थिते सस्थिते अहानि गृहपतिम॑गया याति । स तत्र यान् मृगान् हन्ति, तेपा तरसा सपनीया पुरोडाशा माति' इति । तत्र ये सनीयास्ते तरसा इति सन्निध्यनुगृहीनेन याक्येन मासस्य मानीयपुरोडाशेज्वेत्र ज्ञेयम् । न सर्वेषु पुरोडाशेमिति ११४२॥ भक्तिरसन्निधावन्याय्यति चेत् ॥४३॥ 'पुरोडाशपदस्य विशेपे सर्वेनीयपुराडाशें वृति स्वीकृष्य संवनीयत्यैर तरसत्वमभिहित चेत्-धानादिषु तरसव न स्यात् । तस्य तदगाचकत्वात् । भक्ति:-रक्षणा, अन्याय्या । सम्मपनि मुग्येउ इति चेत्--|१३|| स्यात् प्रकृतिलिङ्गत्वात् वैराजवत् ॥४४॥ प्रकृती ज्योतिष्टोमे सन्निहितधान्यादिषय पुरोडाशशब्दो भाक्तो दृष्ट. । अत्र विकतावपि चोदकेन तथैव प्राप्त । सरनीयशब्देन च दौना सनिहितत्वात्तेष्वपि भाक्त एर स्यात् । प्रकृतिलिड्गवार--साम- शब्देन प्रकृतिलिङ्गेन विकृती वैराजप्रग्रहणदित्यर्थ ॥४४॥ इति पूर्वमामासासूत्रवृत्तौ भारोधियो तृतीयाध्यायस्याटम पाद ।। सम्पूर्णश्च तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ॥ श्रीः॥ धाना-

·॥श्रीः॥
अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
तत्रादौ क्रत्वर्थपुरुंपार्थविचारप्रतिज्ञाधिकरणम् ||१||
अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोजिज्ञासा ॥१॥
अथ-तृतीयाध्याये श्रुतिलिड्गादिभिरङ्गत्वबोधप्रमाणैः कः शेषः !
कश्च शेपी ! इति शेषशेधिभारनिरूपणानन्तरम् , अतः-तस्य यक्ष्यमाणार्थ-
निरूपणे कारणतया हेतुहेतुमद्धावसङ्गतेः कः क्रतुशेप. ' कश्च पुरुषशेषः !
इति ऋवर्षपुरुषार्थविषयिणी जिज्ञासा-तत्प्रयोज्यविचारः, कियत
इयः ॥१॥
क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्लक्षणाधिकरणम् ॥२॥
यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिप्साऽर्थलक्षणाऽ-
विभक्तत्वात् ॥२॥
यस्मिन् पदार्थे कृत पुरुषस्य प्रीतिः सुखविशेषो मति । स
पुरुषार्थः । यतस्तस्य लिप्सा-इच्छा, अर्थलक्षणा-अर्यतः शास्त्रमन्तरेण
स्वयमेव लक्षणमुत्पत्तिर्यस्या एनादृशी सा । कुतः ! अविमक्तत्वात्-तादशे-
च्छाविषयस्य फलेन सह यः साच्यसाधनभावः तस्याव्यभिचारात--अभाना-
भागदिति । तया च शास्त्रजन्यज्ञानाजन्येच्छाविषयसाधन पुरुषार्थत्वमिति
तस्य लक्षण पर्याम्यति । आस्ति चेदं लक्षणं स्वर्गादिसुग्वसाधनयागादी।
स्वर्गादीच्छायाः शास्त्रजन्यज्ञानाजन्योन ताशेच्याविषयस्वर्गादिसाधन वस्य
यागादौ प्रमाणसिद्धयात् । एतल्लक्षणलक्षितीवपरीतो य. स कवर्थ इनि
तस्यापि रक्षणमसिध्यतीति बोध्यम । इदं सौत्रं पुस्पार्थक्षणं गोदोहन-
द्रव्यार्जननियमादिष्पध्यस्तीति तेऽगि पुरुषार्था एवेत्यरगन्तव्यम् ।।२।।
प्रजापतित्रतानां पुरुषार्थताधिकरणम् ॥३॥

·१८२ ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृतिः॥ तदुत्सर्गे कर्मणि पुरुषार्थाय शास्त्रस्यानति- शक्यत्वान्न च द्रव्यं चिकीयंते तेनार्थे- नाभिसम्बन्धात् क्रियायां पुरुषश्रुतिः ॥३॥ किमपि प्रकरणमनारभ्य ' अथ तस्य व्रतम् । इत्युपक्रम्य । नेक्षेतो- अन्तमादित्य नास्तं यन्तं कदाचन इत्यादिना वाक्यजातेन प्रजापतित्रता- न्यभिधीयन्ते। तानि कर्माण-एतद्वाक्यजानविहितकर्मणि तदुत्सर्गेऽपि प्रतिरनु पलब्धावपि द्रव्यागवत् पुरुषार्थाय-पुरुषार्यानि, भवेयुः । कुतः । शास्त्रस्य-प्रकृतवचनस्य, अनतिशक्यत्वात्-वैय्यर्यप्रसङ्गात्तण निराकर्तुम- शक्यत्वात् । अनारभ्यपाठेन तेन वाक्येन क्रत्वगभूतं द्रव्यं संस्कर्तु नेष्यते । अत अर्थेन-पुरुषान फलेनामिसम्बन्धाद, क्रियायां पुरुषश्रुतिः-पुरुषस्य कर्तृत्यामना क्रियाङ्गत्वेनाप्राधान्याञ्च पुरुषार्थान्येवमानि प्रजापतिनानि न क्रत्वर्यानोति सिद्धम् ॥३॥ शङ्का-अविशेषात्तु शास्त्रस्य यथाश्रुति फलानि स्युः ॥४॥ एवं चेत्-'ममियो यजति, तन्नपातं यजती' त्यादिशास्त्रस्य 'नेक्षेतीचन्तमादित्य' मित्यत्य च अविशेषाद--कर्तृत्वेनोक्तकर्मण्यङ्गत्वेनान्व- यसम्भवात् , यथाश्रुति वा एतद्यज्ञस्य क्रियो वर्म यजमानस्य' दैनसा वियुक्तो भत्रनी ' ति तत्तद्विधिसन्निधौ शूयमाणार्यवादोक्ता- नि फलानि स्युः । अतः समियो यजनीत्यादीन्यपि कर्माणि प्रजापनिजता- पुरुषार्थानि भवेयुरिनि ।।४ अपि वा कारणाग्रहणे तदर्थमर्थस्यानभि- सम्बन्धात् ॥५॥ अपि वेति शकाव्यावृत्तिः । अगवबोधकश्रुतिलिङ्गादिप्रमाणानां मध्ये कस्यापि कारणस्य-पवादसमागम्य, अग्रहणे-अनुपलम्मे सति, एतावना ·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । १८३ । तदर्थ-पुरुषार्थ, नेक्षेतोद्यतमादित्यमिति विहित कर्मेति स्थितम् । अर्थस्य- पुरुषार्थस्य तम्य कर्मग , अनारभ्याधी तत्वेन केनापि कर्मणा अभिसम्बन्धा- भावात्-एकाधिकारपठितत्वरूपसम्बन्धाभावात् , प्रकरणादिप्रमाणेन फलव- यागशेषता गंतभ्य आरादुपकारकेभ्य. समिधादिभ्योऽस्ति महद्वैलक्षण्यमिति भावः ॥५॥ तथा च लोकभूतेषु ॥६॥ लोकभूतेपु-जनसामान्येष्वपि ' स्नान कुरु, पाक कुरु ' इत्युक्ते स्नानं पाकार्थमिति जानाति । केरलं स्नानं कुर्वित्युक्ते तु स्वतन्त्रफलकमेव तम्ञानातीत्येतादृशोऽनुभवोऽस्ति । तम्माप्रजापतित्रतानि पुरुपार्यानि । न समिधादीनि तथा । अपि तु कर्माड्गानि तानीत्यवगन्तव्यम् ॥६॥ यज्ञायुधानामनुवादत्वाधिकरणम् ।।४॥ द्रव्याणि त्वविशेषेणानर्थक्यात्मदीयेरन् ॥७॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे- स्फ्यश्च कपालानि च अग्निहोत्रहवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्या च उलूखल च मुसलं च दृषचोपला चैनानि थै दश यज्ञायुधानि ' इति श्रुतम् । अस्मिन् वाक्ये श्रुतानि स्फ्यादिव्याणि अविशेषेण श्रुतान्यपि प्रकरणप्रमाणेन प्रधानयागीयठेवतोदेशेन प्रदीयेरन्- त्यज्येरन् । कुन ! अनुवादले आनर्थक्यात्-अप्रवृत्तिकरत्वेन वाक्यरैय्या- पातात् । यज्ञायुधानीति यज्ञशब्दस्य प्रधाने रदत्वाच्च प्रधानागन विधिरयमिति भावः ॥७॥ सि०॥ स्वेन त्वर्थेन सम्बन्धी द्रव्याणां पृथगर्थत्वात्, तस्मात् यथाश्रुति स्युः ॥८॥ तुना पूर्वोक्तिव्यावृत्तिः । न विधिः । अपि अनुपादः । ग्रामयात् । "स्पयनोदन्ति । कपालेषु प्रायति । अग्निहोत्रहरण्या निनपति । शूण विपिनाक्ति । कृष्णाजिनमधलादुलस्यारस्तमानि । शम्यया पदमुपदधाति' .

·॥ पूर्वमीमांसास्तत्तिः॥ तद्वन्च लिङ्गदर्शनम् ॥१६॥ 'तेपामैन्द्राग्नो दशम ' इति निर्णतानुरूप लिङ्गदर्शनमपि त्रियषि- चक्षायामेोपपद्यते । नान्ययेत्यास्त सख्याया विवक्षितत्यम् ॥१६॥ लिङ्गस्य विवक्षाधिकरणम् ॥६॥ तथा च लिङ्गम् ।।१७।। यथा संख्याविवक्षिता तथा समानश्रुतिक पुस्त्वादिलिङ्गमपि विव- क्षितमेवेति बोध्यम् ॥१७॥ आश्रयिणामदृष्टार्थताधिकरणम् ॥७॥ सि०॥आश्रयिष्य विशेपेण भावोऽर्थःप्रतीयेत॥१८॥ आश्रयिषु-अशेन सस्कारद्वारा परकीयद्रव्यदेवतमाश्रयत्सुउत्तमप्रयाज- पशुपुरोडाशस्विष्टकृद्यागेषु, अविशेपेण- यजति- ददाति-जुहोतीत्यादिभिर- पूर्वप्रयोजनॆलक्षण्यामानहेतुना, भावोऽर्थः-अपूर्व, प्रतीयेत–कल्प्यतेत्यर्थ । यागो नाम मन्त्रोच्चारणपूर्वकाग्न्यधिकरणकद्रव्यसयोगकालीनदेयतोदेशेन द्रव्य- त्याग । तर मन्त्राच्चारणस्य देवतास्मग्ण, हरि प्रक्षेपस्यावशिष्टद्रव्यविनि- योग इति त्यादृष्टाऽपि त्यागस्य न कर्मा दृष्ट फ्लमिति तस्यापूर्व फल सि यति भाष ॥१८॥ आक्षेपः। चोदनायां त्वनारम्भोऽविभक्तत्वान ह्यन्येन विधीयते ॥१९॥ चोदनायां-विधिवचने, अनारम्भ:-अशविध्यभाव । कुन अविभक्तत्वात् । विधिता पर्यविषयाभूतविशिष्टार्थस्यैकत्वात् । अन्येन विशिष्टै- कार्यविधायक्शब्दानिरिक्तेन, यस्मादशो न विधीयते ततो नोक्तवचन अपूर्व प्रतीयत इति भाव ॥१०॥ स्याद्वा द्रव्यचिकीर्षायां भावोऽर्थे च गुण- भूतताऽऽश्रयाद्धि गुणीभावः ॥२०॥ .

·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। १८७ यागतः द्रव्यादिसंस्कारचिकीपीयां-संस्कारे विधितात्पर्यसत्वेऽपि भावः-अपूर्व स्यात् । हि-यतः, आश्रयात्-स्वप्रधानात्, स्वस्य गुणी- भावः-अङ्गत्वम् । ततः सस्काररूपार्थे परं गुणीभावः । त्यागाशस्य तत्र गुणत्वमसम्भवीन्यगत्या तत्रादृष्टमेव कल्प्यमिति भावः । अंशाशिनोरभेदेनाशे विधितात्पर्यमस्तीति नेयम ॥२०॥ प्रयोज्यप्रयोजकमावनिरूपणप्रतिज्ञाधिकरणम् ॥८॥ अर्थेन समवैपम्यतो द्रव्यकर्मणाम् ॥२१॥ एतावता ग्रन्थेन शेषशयिमा निरूप्येतःपरमेतदध्यायप्रतिपाद्यप्रयो- ज्यप्रयोजकभावनिरूपणप्रतिशेयम् । अर्थनेति । अथैन-फलन, सम्बन्धलाया द्रव्यकर्मणा मैत्रारिणदण्डट ध्यानयनरूपाणा सम्वैपम्य निरुप्यत इत्यर्थः।।२१॥ दध्यानयनस्य आमिक्षाप्रयोज्यत्वाधिकरणम् ॥९॥ एकनिष्पत्तेः' सर्व समं स्यात् ॥२२॥ चातुर्मास्ययागीयवैश्वदेवपर्वणि-तह पयसि दध्यानयति सा वैश्वदे- व्याऽऽमिक्षा वाजिम्यो चाजिनम्' इति श्रुतम् । अत्र यस्मिन् कृते यनि- पद्यते प्रयोजनरत् तत्सम्य प्रयोजकामिति प्रतीतेः दयानयनेन एकनिष्पत्तेः द्वयोः आमिक्ष वाजिनयोरेनौदैवोत्पत्तेः सर्वम्-आमिक्षावाजिन, च सम-तुल्यमेन, दध्यानयनस्य प्रयोजक म्यात । द्वयोर्युगपनिप्पनत्वेनेदमे प्रयोजकमिदं नेति नियन्तुमशक्यमिति भावः ॥२२॥ संसर्गरसनिष्पत्तेरामिक्षा वा प्रधानं स्यात् ॥२३॥ संसर्गेण-दसिंसर्गेण आक्षिाया रसोत्पत्तेपिनिगमकायात् आमिर प्रधान-दध्यानयनप्रवृत्युद्देश्यं म्यात् । न वाजिनम् । तत्र दधिपयसो रसानुपलम्मादिति भावः ॥२३॥ मुख्यशब्दसंस्तवाच ॥२॥ 'मिथुनं नै दधि न शृतं च अय यमनट मण्डमिन मस्त्विर च परिवो गर्भ एर सः' इति गर्भसादृश्यप्रतिपादनेन सदन अर्यान्मुरय- ·१८८ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ शब्देन आमिक्षायाः संस्तवादपि सैव मुख्येनिगम्यते । मिथुनीमावस्य मुखर कार्य गर्भः, स एव च तस्य प्रयोजकः, न गर्भोदकम् । तद्वदाभिक्षव दध्यानयनस्य प्रयोजिका, न वाजिनमिति मायः ॥२४॥ गवाऽऽनयनस्य पदकर्माप्रयोज्यत्वाधिकरणम् ॥१०॥ पदकर्माप्रयोजक नयनस्य परार्थत्वात् ॥२५॥ ज्योतिष्टोमे-'अरुणया पिङ्गाक्ष्या एकहायन्या गरा सोमं क्रीणाति' इत्युक्त्वा षट्पदान्यनुनिष्कामति । सप्तमं पदमन्वयुरजलिना गृह्णाति । यदि हविर्धाने प्राची प्रवतेयुस्ताद तेनाक्षमुपांज्यात्' इति श्रुतम् । अत्रोक्त पद- कर्म-अध्वर्युवर्तृकं ससगपदग्रहणं, न प्रयोजकं नयनस्य । कुतः । तस्य एक- हायनीनयनस्य परार्थत्वात्-सोमकवार्यत्वात । एकहायन्या क्राणातीति तृतीयाश्रुत्या तस्याः कयाङ्गनातनयनमपि ऋयाङ्गमेव । अतः क्रय एव प्रयो. जकः, पदकर्म आनुषङ्गिकम् । तेन यदि प्रावणि पदनिक्षेपस्तहिं पुनः षट्पदान्यनुनिष्क्रमण नेति फलिनम् ॥२५॥ कपालानां तुपोपापाप्रयोज्यत्वाधिकरणम् ॥११॥ अर्थाभिधानकर्म च भविष्यता संयोगस्य तन्निमितत्त्वाचदर्थों हि विधीयते ॥२६॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे- कपारेषु पुरोडाशं अपयति । तथा पुरोडाश- कपालन तुपानुपवपति' इति श्रुतम् । तत्र अर्थेन--पुरोडाशश्रपणामककार्येण सह, अभिधानं करने, यस्य, तादृशेन कपालेन साध्य यत् तुपोपवापकार्य तत्तस्य अप्रयोजकम् । प्रयोजकं न भवतीत्यर्थः । एतज्ञापनायैर पुरोडाश- कपालेनति पदप्रयोगस्तद्वाक्ये सन्दृश्यते । तुषोपवाएसमये तस्मिन् पुरोडाश- सम्बन्धाभावेऽपि भविष्यता पुगेडाशेन यः सम्बन्धस्तस्यैव तन्निमित्तत्वात- पुरोडाशकपाले ति व्याहार कारणत्याद, भावि पुरोडाशसंयोगविशिष्ट एव कपालस्तीयया तुपोपवापस धनवेनात्र वाक्ये विधीयते इति न तुपोषयापः कपालसम्पादनस्य प्रयोजकः । अपि तु पुरोदाराश्रपणमेति सिध्यति ॥२६॥ 1 ·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। - । शकल्लोहितयोः पशावप्रयोजकत्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥ पशावनालम्भालोहितशकृतोरकर्मत्वम् ॥२७॥ ज्योतिष्टोमे-'अग्नीपोमीयं पशुमालभते' इत्यस्य सन्निधौ- हृदय- स्याने अपद्यति । अथ लिव्हायाः अथ वक्षसः तथा लोहितं निरस्यति । शकृत्संप्रविध्यति' इति श्रूयते । तत्र पशौ हृदयाद्यवदानैः पशुयागे लोहित- शकृन्निरासस्य अप्रयोजकत्वम् । न हि तदर्थं पशुरालभ्यते । अपि तु यागा- थम । उत्पत्तिवाक्ये पशोर्यागार्यत्वेन विधानात् । लोहितशकुन्निरासोद्देशेन अनालम्भाव-संशपनाभावात, तस्याप्रयोजकत्वमिति भावः ॥२॥ पुरोडाशस्य स्विष्टकृद्यागाप्रयुक्तत्वाधिकरणम् ॥१३॥ एकदेशद्रव्यथोत्पत्तौ विद्यमानसंयोगात् ॥२८॥ दर्शपूर्णमासयो:--' उत्तरार्धात्विष्टकृते समबद्यतीति श्रुतम् । तथा * यदाग्नेयोऽटाकपाल , इत्यादिना प्रधानयागोऽपि विहितः । अत एकदेशद्रव्या-आग्नेयपुरोडाशस्य एकदेशः-उत्तराधिरूपं द्रव्यं यस्य सः स्विष्टकद्यागः पुरोडाशनिर्माणस्य प्रयोजको न भवति । कुतः ? उत्पत्ती- उत्पत्तिवाक्ये, विद्यमानसंयोगात्-अग्निदेवतया क्लप्तसम्बन्धादित्यर्थः । यत अन्यार्थपुरोडाशस्य उत्तरार्धादवद्य स्विष्टकृयागो भवति । अतः सः तस्या- प्रयोजक इति भावः ॥२८॥ आशङ्काः-निर्देशात्तस्यान्यदादिति चेत् ॥२९॥ तस्य-आग्नेयपुरोडाशस्य, निर्देशात् इदमग्नेरिति क्लप्तत्वात , तस्य देवतान्तरोदेशेन दानासम्भवात् अर्थात्-~-स्विष्टकृयागान्यथानुपपत्त्या, अन्यत्-स्वतन्त्रं, पुरोडाशनिर्माण कार्यमिति चेत् ॥२९॥ न, शेपसन्निधानात् ॥३०॥ न-नैव कार्यम् | कुतः ? शेपसन्निधानात्-आग्नेयादिशेषस्य सनि- धानात्-स्विटकुदर्थे विद्यमानत्वान्न विध्यनुपपत्तिरिति बोध्यम् ॥३०॥ , ·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ कर्मकार्यात् ॥३॥ 'देवा स्विष्टकृतमरुवन् हव्यं नो बहेति । सोऽप्रवीत् यरं वृणै भागामेऽस्थिति । वृणीवेत्सरुवन् सोऽर्वादुत्तरादिव महा सकृत्सकृदयद्या- दिति ' इत्येवं कर्मणः-स्वस पायाः, कार्यात्-फठरूपत्वेनाऽऽग्नेयोत्तरार्थ- स्तुतेरपि, न कस्यापि प्रयोजकः खिष्टकृयागः । लोके स्वसेवकाय स्वभुक्त- शेषादेव दीयते इति प्रसिद्धम् ॥३१॥ लिङ्गदर्शनाच ॥३२॥ * तयत्सम्यो हविर्यः समवद्यति तस्मादिदमुदरे विश्वरूपमन्नं सम- वधीयते ' तथा ' शेषादिडामवर शेपास्विष्टकृतं यजनीति लिङ्गदर्श- नादपि अप्रयोजकः सः । अन्ययेदं लिङ्गदर्शनमनुपपन्नं स्यादिति भावः ॥३२॥ आभिधारणे शेपधारणतत्पात्रयोरननुष्ठानाधिकरणम् ॥१४॥ अभिधारणे विप्रकर्पादनूयाजवत्पात्रभेद: स्यात् ॥३३॥ प्रकृती ' प्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयतीति श्रुतम् । तदेतचोदकेन विकृती प्राप्तम् । विकृत्यक्ष वाजपयन स्वाराज्यकामा यजेत ' इति विहित. वाजपेयगता:- 'आग्नेय पशुमालभेत ' इत्यादिना विहिताः ऋनुपशवः- 'सप्तश प्रजापत्यान् पशूनालमेन ' इति विहिताः प्राजापत्यपशवश्च । त एत उभयविधाः पशवः ' तीर्थ बै प्रातःसानम् , यत् प्रानःसक्ने पशव आलम्यन्ते तीर्थ एवैतानालभने । इति वचनाप्रातःसयने सहयोपमम्यन्ते । ततः सर्वेषामुपक्रान्लानां पशूनामर्ये सफदेव प्रयाजा अनुष्टीयन्ते । तत्र ऋतु- पशूनां प्रातःसवन एवालब्धव्यत्वात् तदीयहविषां प्रयाजशेषणामिधारण निष्प्रत्यूहमेव भवति । प्राजापत्य पशूना तु पर्यग्निकरणपर्यन्तमेव तदानी- मनुष्टानम । तेयामालम्भस्तु 'ब्रह्मसान्यालमत' इति विधानान्माध्यंदिनसक्ने . - ·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। १९१ : भवति । प्रयाजशेषेण हरिपामभिधारणेत्यश्य कर्तव्ये प्राजापत्यहविषा विप्रकपात्-दूरवर्तित्वात , तदर्थं प्रात कालीन प्रयाजशेपो नियत धारयि- तव्यः । जुन्हा तद्धारणमसम्भपि । तस्या कनुपश्चनुष्ठानव्यामृतत्वात् । अन. अनूयाजवत्पात्रभेदः स्यात् । यथा अनूयाजसाधनपदाज्यवारणार्थं पात्रान्तरम् । तथा प्राजापत्यहविपामभिधारणार्थ प्रयाजशेष पात्रान्तरे संस्थापनीय इति ॥३३॥ न वा, अपात्रत्वात् अपात्रत्वं त्वेकदेशत्वात् ॥३४॥ न वा-- नैव पात्रान्तर तस्मिंश्च शेषधारण विधेयम् । कुत. ! अपा- चत्वात्-धारणपात्रस्य अविहितत्वात् । न चाभिधारणस्यानुष्ठयत्येनार्थमिद्ध पारन्तरमिति व च्यम् । एकदेशत्वात् । यत प्रयाजा) विनियुक्तस्याऽऽज्य- म्यैकदेशः स. । तदभिधारण प्रतिपत्तिकर्मेत्यर्थ । न च तृतीयाश्रुत्या तस्याङ्गत्व याच्यम् । सकुन्यायेन शेष हरिःषु क्षारयेदिति तदर्थ । तथा च तत्कालोपस्थिततत्क्षारणेनैन जुम्हारिक्तीकरणम्पदृष्टप्रयोजनसिद्धेः न तदर्थ- मनुपस्थितहपिराकाज्ञा । पृपदान्यस्यानूयाजाङ्गत्वेन तद्धारणमावश्यामिति भारः ॥३४॥ हेतुत्वाच सह प्रयोगस्य ॥३५॥ 'तीर्थं वै प्रान समग यत् प्रातःसपने सह पशा आलभ्यन्ने । तीर्थ ताना-भते अ पानामभिधृत गाय' डी महायोगम्य हेतुत्वात्-अर्थ- यादे संस्तपात्, उपायान्तरण हरिपामभिनत्वप्रदर्शनाच न मिध्यनि प्रयाजशेषम्य इविभिधारणार्थ सत्यापनम, नदथं प्रागन्तगोपण चेति भार ॥३५]] अभावदर्शनाच ॥३६॥ 'सव्या या एतस्विगायॉनभिता यायायमसामयदलसाम्यालभने । तेनासम्या तेनाभिघृता इति' अस्यों श्रुनो सन्या इत्यनेन पाया: आम- .

·१९२ ।। पूर्वमीमांसास्त्रशतिः ।। धाराभावप्रयुक्तं रक्षावं दर्शयति । अभियारस्यभिप्रेतत्ये तत्सव्यत्यमनुपपनं स्यात् । तस्मादभिधारस्य अभावदर्शनादपि नास्ति प्रयाजमेपस्याऽऽवश्यकतेति- भावः ॥३६॥ सति सव्यवचनम् ॥३७॥ अत्रामिधाराभाये सति वपाया रूक्षत्वमेव सिध्यतीति सन्यवचनं वास्त- यार्यबोधन एव लिड्गं स्यादिति चेन्न । 'उपस्तृणात्याज्यम् हिरण्यशकलम् वहिरण्यशकलं ततोऽमिधारयति' इत्युपस्तरणाभिधारयोः सत्वात् अवास्त- वार्थक तङ्गिदर्शनं केवलं स्तुतिरेवेति चेत्--1॥३७॥ न तस्येति चेत् ॥३८॥ स्यातस्य मुख्यत्वात् ॥३९॥ तस्य-प्रयाजशेषाभिधारस्यभावाभिधायकं सव्याचनं नेत्यर्थः । वस्य- प्रयाजशेषाभिधारणस्य, अभावद्योतकमेवेतत् सव्यवचनं मुख्यत्वात् ब्रह्म- सान्यालमनेनाभिधृतत्वसिद्धिपुरःसरा सव्यत्वस्य रूक्षत्वामावस्य अर्थास्नि- प्रधत्वस्य प्रतिपादनादिति भावः ॥३८॥३९|| समानयनस्य आज्यधर्मप्रयोजकवाधिकरणम् ॥ १५॥. समानयनं तु मुख्यं स्याल्लिङ्गदर्शनात् ॥४०॥ दर्शपूर्णमासयो:- अतिहायडो बर्हि प्रति समानयति जव्हामोप- भृरम इति श्रुतम् । तत्र यदादमुपभृत्पात्रादाभ्यस्य जुम्हां 'समानयन तत्प्रयजाद्वयार्थमेव । न अनुयाजद्रव्यसंस्कारार्थम् । अर्थात् मुख्य कर्म स्यात् । कुतः? लिङ्गदर्शनात् आतिथ्यधिप्रकरणे-'चतुर्गहीनानि आग्यानि भवन्ति । न ह्यर अन्याजन् यक्ष्यन् भवति' इति यूयते 1 अत आतिथ्ये. धावनुयाजाभावात्तदर्थचतुर्ग्रहीताग्यस्याभावेऽपि प्रयाजद्वयार्थ चतुर्ग्रहीतस्यतस्य सत्वात् तदेकं चतुर्ग्रहीतम् । प्रयाजनार्य जुम्हा गृहीनं द्वितीयं चतुही. नम् । तृतीयं च वायां गृहोतं तदितिश्रयमाणं चतुहातान्याग्यानीति बहु- है ·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। . " वचनं समुपपद्यते तस्य प्रयाजार्थये । अन्यथा चतुर्ग्रहीनद्वयमेव नस्या जौहव ध्रौवञ्चति । तथा सति श्रूयमाण बहयचनमनुपपन स्यादिति भावः ॥४०॥ वचने हि हेत्वसामर्थ्यम् ॥४१॥ आतिथ्यायां-'चतुगृहीतानि आज्यानि भवन्तीति वचने विधिरङ्गी- कृतश्चेदपूर्वायाष्टावुपभृतीत्येतदय्युपपन्न स्थादिति चेत्तदा हेत्वसामर्थ्य-हेतु- प्रतिपादकस्य ' न ह्यत्रानूयाजान्यश्यन् भवतीत्यस्य, असामध्य--अम्बारस्य- खारस्याभावः, प्रसज्येत । सिद्धान्ते तु अष्टावुपभृति गृह्णाति । प्रयाजानुयाजो- मयार्थमन्यत्र प्रकृत्यादौ । अत्र आतिथ्यायां तु अनूयाजाभावात् चतुर्ग्रहीता- न्येव सर्वाणि न कचिदष्टाविति सार्यकं हेतु चनमिति बोध्यम् ॥४१॥ औपभृतजौहवयोः क्रमेणोभयानुभयार्थत्वाधिकरणम् ॥१६॥ तत्रोत्पत्तिरविभक्ता स्यात् ।।४२॥ चतुर्जुम्हा गृह्णात्यष्टावुपभृती' त्यन्न उत्पत्ति:-ग्रहणोत्पत्तिप्रति- पादिका श्रुतिः, अविभक्ता-कार्यविशेषेणासंयुक्ता । अतः सर्वजौहयौपभृतं चाज्यं सर्वार्थ स्यात् । यद्यदाज्येन क्रियते तस्मै तद्भवितुमर्हति विशेषरभावा- । दित्यर्थः ॥४२॥ - सि०॥ तत्र जौहवमनूयाजप्रतिषेधार्थम् ॥४३॥ न सर्वाय सर्यम् । यतस्तत्र 'यग्जव्हा गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तत्' इति जौहववचन मन्याजप्रतिवधार्थम् । 'चतुर्जुव्हां गृह्णाती' त्युपदिएग्रहणस्य फलाकामायो 'अयाजेभ्यस्तदिल्यनेन प्रयाजर्थित्वे सिने आर्थिकी अन्याज- निवृत्तिरिति भावः ॥४३॥ औपभृतं तथेति चेत् ॥४४॥ यदुपति गृह्णाति अनुयाजेभ्यतत् ' इति शान्तरे श्रुनत्यान औपमृतमपि तथा अर्थात्प्रयाजसम्बन्धनियर्तकमिति चेत् -॥४४|| .

·१९२ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः।। .. घाराभावप्रयुक्तं रूक्षत्र' दर्शयति । अभिधारस्याभिप्रेतत्वे तत्सव्यत्वमनुपपन्नं स्यात् । तस्मादभिधारस्य अभावदर्शनादपि नास्ति प्रयाजोपस्याऽऽवश्यकतेति. भावः ॥३६॥ सति सव्यवचनम् ॥३७॥ अत्राभिधाराभावे सति वपाया रूक्षत्वमेव सिध्यतीति सव्याचनं वास्त- यार्थबोधन एव लिड्गं स्यादिति चेन । ' उपस्तृणात्याज्यम् हिरण्पशकलम् वाहिरण्यशकलं ततोऽभिधारयति' इत्युपस्तरणाभिधारयोः सत्यात् अवास्त, वार्थ तलिङ्गदर्शनं केलं स्तुतिरेवेति चेत्--॥३७॥ न तस्येति चेत् ॥३८॥ स्यात्तस्य मुख्यत्वात् ॥३९॥ तस्य-प्रयाजशेषाभिधारस्यभावाभिधायकं सध्यवचन नेत्यर्थः। तस्य- प्रयाजशेपाभिधारणस्य, अभावद्योतकमेवेतत् सव्यत्रचनं मुख्यत्वात् अझ- सान्यालमनेनाभिधृतत्वसिद्धिपुरःसरा सन्यत्वस्य रूक्षवामावस्य अस्नि-- अधत्वस्य प्रतिपादनादिति भारः ११३८:३९॥ समानयनस्य आज्यधर्मप्रयोजकताधिकरणम् ॥ १५ ॥ समानयनं तु मुख्यं स्यालिङ्गदर्शनात् ॥४०॥ दर्शपूर्णमासयो:- 1:-'अतिहायडो बर्हि प्रति समानयति जुम्हामोप- मृरम् इति श्रुतम् । तत्र यदमुपभृत्पात्रादाज्यस्य जुव्ही समानयन नत्प्रयजाद्वयार्थमेव । न अनुयाजद्रव्यसंस्कारार्थम् । अर्थात् मुस्य कर्म स्यात् । कुतः? लिङ्गदर्शनात् आतिथ्येष्टिप्रकरणे-चतुर्गहीतानि आग्यानि भवन्ति । न हर अनूयाजन् यक्ष्यन् भवति' इति श्यते । अत आतिथ्ये. टावनुयाजाभावात्तदर्थचतुर्गृहोनाग्यस्याभावेऽपि प्रयाजद्वयार्थ चतुर्गहीतस्यनस्य सत्त्वात् तदेकं चतुर्ग्रहीतम् । प्रयाजत्रयार्थ जुन्हां गृहा द्वितीय चतुही, तम् । तृतीयं च वाया गृहीनं तदितिथ्यमागं चतुहातान्यायानीति बहु- ·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। १९३ वचनं समुपपद्यते तस्य प्रयाजार्थये । अन्यथा चतुर्ग्रहीनद्वयोमेव तस्यां जौहर धौवश्चेति । तथा सति श्रयमाण बहुवचनमनुपपन्न स्यादिति भावः {४०॥ वचने हि हेत्वसामर्थ्यम् ॥४१॥ आतिथ्याया-'चतुगृहीतानि आज्यानि भवन्तीति वचने विधिरङ्गी- कृतश्चेदपूर्वीयाटावुपभृतात्येतदप्युपपन्न स्यादिति चेत्तदा हेत्वसामर्थ्य-हेतु- प्रतिपादकस्य न पत्रानूयाजान्यक्ष्यन् भवती'त्यस्य, असामर्थ्य--अम्वारस्य- खारस्याभावः, प्रसज्येत । सिद्धान्ते तु अष्टाधुपभृति गृह्णाति । प्रयाजानुयाजो- मयार्थमन्यत्र प्रकृत्यादौ । अत्र आतिथ्याया तु अनूयाजाभावात् चतुर्ग्रहीता- न्येव सर्वाणि न कचिदष्टाविति सार्थकं हेतुब चनमिति बोध्यम् ॥४१॥ औपभृतजौहवयोः क्रमेणोभयानुभयार्थत्वाधिकरणम् ॥१६॥ तत्रोत्पत्तिरविभक्ता स्यात् ॥४२॥ ' चतुर्जुन्हा गृह्णात्यष्टावुपभृती' सत्र उत्पत्तिः-प्रोत्पत्तिप्रति- पादिका श्रुतिः, आविभक्ता-कार्यविशेषेणासंयुक्ता । अतः सर्वजौहवमौषभूत चाज्यं सर्याध स्यात् । यद्यदाज्येन क्रियते तस्मै तद्भवितुमर्हति विशेषाभाषा- दित्यर्थः ॥१२॥ सि ॥ तत्र जौहवमनूयाजप्रतिषेधार्थम् ॥४३॥ न सर्वार्थ सर्वम् । यतस्तत्र 'यजुम्हां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तत्' इति जोदय यचनगनूयाजनतिषेधार्थम् ।' चतुर्जुव्हा गृहाती' त्युपदिष्टग्रहणस्य फलाकाहायो 'प्रयाजेम्यस्तदित्यनेन प्रयाजार्थये सिद्रे आणिकी अन्याज- निवृत्तिरिति भावः ॥ ५३॥ औपभृतं तथेति चेत् ॥४४॥ यदपमृति गृहाति अनुयाजेभ्यस्तत् ' इति शाखान्त श्रुतत्वान् औपनमपि तथा अत्प्रियाजसम्बन्धनिर्तकमिति चेत् -१४४ ·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ १९४ . . . स्याज्जुहूप्रतिषेधान्नित्यानुवादः ॥४५॥ 'यज्जव्हा गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तदित्य'नेन जौहवस्य अनूयाजसम्बन्धे अर्यान्निरस्ते । यदटावुपमृति प्रयाजानुयाजेभ्यस्तत् ' इत्यनेन चौपमृतस्यो. भयार्थले सिद्धे तस्याऽज्यस्य नित्यसिद्धौपमृतसम्बन्धानुवादकमुक्तशाखान्तर- वाक्यं स्यादित्यगन्तव्यम् ॥४५|| उपभृति द्विचतुर्ग्रहीताचरणाधिकरणम् ॥१७॥ तदष्टसख्यं श्रवणात् ॥४६॥ अष्टावुपमृती'ति श्रुतम् । अत्र विधेयमाज्यद्रव्यमष्टसख्यम् । न चतुर्गृहीतद्वयम् । कुनः । श्रवणात्-उक्तवाक्ये श्रुतस्वादित्यर्थः । अन्यथा लक्षणापत्तिरिति भावः ॥४६॥ अनुग्रहाच जौहवस्य ॥४७॥ चतुर्ग्रहीतं वा एतद्भूतस्याअधारमाधार्य त्रिरितः प्राचीनं प्रयाजान् यजति समानयते चतुर्ग्रहीतत्वाय ' इति । चतुर्जुव्हा गृह्णातीति चतुर्गृहीतेन जौहवेन प्रयाजपितये आधारे चानुष्ठिते अपशिष्टप्रयाजहोमाय तच्चतुर्ग्रहीत- मुरितं न पर्याप्तम् । अल्पमेव तत् । अतस्तत्पूर्ध्वर्यमौपमृतस्याज्यस्य समान- यनं श्रूयते । अल्पत्व हि स्वापेक्षयाऽधिकपरिमाणावधिकं भवति । तच्च अष्टा- वुपमृतीति सनिहिताष्टत्वसङ्ख्यापेक्षम् । तस्मादस्पस्य जौहवस्य समानीते- नौपमृतनाज्येनानुमहस्य अतत्वात् अष्टसङ्ख्यमापमृतं, न चतुर्गहीतद्वय- मित्यर्थः ।।१७|| सि०॥ द्वयोस्तु हेतुसामर्थ्य श्रवणं च समानयने ॥४॥ तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकः । द्वयोधहीतयोरयं विधिरष्टावुपमृतीति । न अष्टत्वसङ्ख्याविशिष्टैकस्याज्यस्य । यस्मादातिप्याया 'चतुर्गहीतान्याज्यानि भवन्ति । न ह्यत्रानुयाजान् यक्ष्यन् भवतीति चतुर्गहीतास्यानेकत्वे अन्याजा- ·चतुर्थाच्यायस्य द्वितीयः पादः। १९५ भावस्य हेतुत्वकथनं समर्थितं भवति । चतुर्ग्रहीतद्वयस्य पृथग्विधौ एकचतु- गुहीतस्यानूयाजनिवृत्या निवृत्तौ सत्या चतुर्ग्रहीत सर्वत्र समानमिति चतु- गृहीतान्याज्यानाति बहुवच नमुपपन्नम् । अप्टस्वश्रवणं च समानयने-अहणे पात्रान्तराभावद्योतकम् । एकस्मिन्नेव पाने द्वयोर्ग्रहणमिति भावः ॥४८॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्या चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। श्रीः ।। अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ . स्वरोछेदनाद्यप्रयोजकत्साधिकरणम् ॥शा स्वरुस्त्वनेकनिष्पत्तिः, स्वकर्मशब्दत्वात् ॥१॥ ज्योतिष्टोमे अग्नीपोमीयपशुमुपक्रम्य ' खादिरे तं बनाती ' त्याधुक्या 'यूपस्य खरं करोति । स्वरुमा पशुमनक्ती'नि श्रुतम् । तत्र पशो- रञ्जनसाधनं काठशकलं स्वरुरिति ज्ञेयम् । स च अनेकनिष्पत्तिः-यूप- करणक्रियातः पृथक्रिययानिष्पत्तिरुत्पानिर्यस्यैवंभूत एव । न यूपानुनि- पादी । कुतः ! स्वकर्मशब्दत्वात्-स्वरं करोतीति स्वीयोत्पत्तिज्ञापकपृथग्वा- क्यश्रवणादित्यर्थः ॥१॥ जात्यन्तराच शङ्कते ॥२॥ नान्यस्य स्वरं कुर्यात् , यवन्यस्य वृक्षस्य स्वरु कुर्यादन्येऽस्य लोकमन्यारोहेयुडूपस्य स्वरं करोति' इति स्वरुप्रकरणे तदीयार्थयादवाक्ये यूपप्रकृतिवृक्षभिन्न वृक्षप्रकृतिकत्यशाया दर्शनात् । यदि गूपानुनिष्पन्नः शकः खः, तदेयं शकर गोदेनि | सा चोद्भाव्यनिरम्नेत्सन्येदतत् । अतो जात्यन्तरशकादर्शनादपि स्वतन्त्रक्रियानिमायः स्वहः, न यूपक्रियानु. निष्पापः शकल इति ॥ २ ॥.

·॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ॥ . . स्याज्जुहूप्रतिपेधान्नित्यानुवादः ॥४५॥ 'यज्जुन्हा गृह्णाति प्रयाजभ्यस्तीदत्यनेन जौहयस्य अन्याजसम्बन्धे अर्यान्निरस्ते ' यदष्टावुपमृति प्रयाजानुयाजेभ्यस्तत् ' इत्यनेन चौपभूतस्यो- भयार्यत्वे सिद्धे तस्याऽज्यस्य नित्यसिद्धौप शेपमृतसम्बन्धानुवादकमुक्तशाखान्तर- वाक्यं स्यादित्यनगन्तव्यम् ॥४५॥ उपभृति द्विचतुगृहीताचरणाधिकरणम् ॥१७॥ तदष्टसङ्ख्यं श्रवणात् ॥४६॥ अष्टावुपमृतीति श्रुतम् । अन्न विधेयमाज्यद्रव्यमष्टसख्यम् । न चतुर्ग्रहीतद्वयम् । कुतः । श्रवणात्-उक्तवाक्ये श्रुतत्वादित्यर्थः । अन्यथा लक्षणापतिरिति भावः ॥४६॥ अनुग्रहाच्च जौहवस्य ॥४७॥ चतुर्ग्रहीत वा एतद्भूतस्याअधारमाधाय निरितः प्राचीन प्रयाजान् यजति समानयते चतुर्ग्रहीनत्याय ' इति ' चतुर्जुव्हा गृहाताति चतुर्गहीतेन जौहवेन प्रयाजत्रितये आधार चानुष्ठिते अरशिष्टप्रयाजहोमाय तचतुर्गहीत- मुरितं न पर्याप्तम् । अल्पमेर तत् । अतस्तत्पूर्व्यर्थमोपभूतस्याज्यस्य समान- यनं श्यते । अल्पाय हि स्वापेक्षयाऽधिकपरिमाणावधिकं भवति । तच 'अष्टा- चुपमृतीति सनिहिताष्टत्वसङ्ख्यापेक्षम् । तस्मादल्पस्य जौहवस्य समानीते- नौपमृतेनाज्येनानुपहस्य श्रतत्वात् अष्टसयमापमृतं, न चतुर्गहीतद्वय- मित्यर्थः ॥१७॥ सि०॥ द्वयोस्तु हेतुसामर्थ्य श्रवणं च समानयने ॥४॥ तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकः । द्वयोधतर्गहीतयोरयं विधिरापमृतीति । न अष्टत्वसङ्ख्याविशिष्टैकस्याज्यस्य । यस्मादातिथ्याया 'चतुहीतान्यायानि भवन्ति । न हातानुपाजान् यक्ष्यन् भवतीनि चतुहाताज्यानेकत्वे अनुयाजा- ·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १९५ भावस्य हेतुत्वकथनं समर्थितं भवति । चतुर्गृहीतद्वयस्य पृथग्विधौ एकचतु- गुहीतस्यान्याजानवृत्या निवृत्तौ सत्त्या चतुर्ग्रहीत सर्वत्र समानमिति चतु- गृहीतान्याज्यानीति बहुवचन मुपपन्नम् 1 अप्टत्वश्रवां च समानयने-ग्रहणे पात्रान्तराभावद्योतकम् । एकस्मिन्नेव पात्रे द्वयोम्रहणमिति भावः ॥४८॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्या चतुर्थाव्यायस्य प्रथमः पादः ।। श्रीः । अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ . स्वरोछेदनाद्यप्रयोजकत्वाधिकरणाम् ॥१॥ स्वरुस्त्वनेकनिष्पत्तिः, स्वकर्मशब्दत्वात् ॥२॥ ज्योतिष्टोमे अग्नीपोमीयपशुमुपक्रम्य ' खादिरे तं बनाती ' त्याधुक्त्वा 'यूपस्य स्वरुं करोति । स्वरुणा पशुमनक्ती ति श्रुतम् । तत्र पशो- रखनसाधनं काष्ठशकलं स्वरुरिति ज्ञेयम् । स च अनेकनिष्पत्तिः-यूप- करणक्रियातः पृथकिययानिष्पत्तिरुत्पार्यिस्यैवंभूत एव । न यूपानुनि- पादी । वुन्तः ! स्वकर्मशब्दत्वात्-स्वरं करोतीति स्वीयोत्पत्तिज्ञापकपृथग्वा- क्यश्रवणादित्यर्थः ॥१॥ जात्यन्तराच शङ्कते ॥२॥ ' नान्यस्य स्वरं कुर्यात्, यद्यन्यस्य वृक्षस्य स्वरु कुर्यादन्येऽस्य लोकमन्यारोहेयुडूपस्य सरुं करोति' इति स्वरुप्रकरणे तदीयार्थवादवाक्ये यूपप्रकृतिवृक्षभिन्न वृक्षप्रकृतिकत्यशङ्काया दर्शनात् । यदि यूपानुनिष्पन्नः शकलः सरुः, तदेयं शकर नोदेति । सा चोद्भाव्यनिरसत्यन्येदतत् । अतो जात्यन्तरशकादर्शनादपि स्वतन्त्रक्रियानिए पाय स्वरः, न यूपक्रियानु- निष्पापः शकल इति ॥ २ ॥..

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रहतिः॥ . १ सि०॥ तदेकदेशो वा, स्वरुत्वस्य तनिमित्तत्वात् ।३॥ घेत्यनेन पक्षव्यावृत्तिः । तदेकदेशः-यूपस्यैकदेश:-शकलं स्वरुः । यूपक्रिययानुनिष्पाद्य इत्यर्थः । कुतः ? स्वस्त्वस्य- स्वरुपदवाव्यस्य तान्नि- मित्तत्वाद- यूपनिमित्तत्वात् । ' स्वरुणा पशुमनक्ती' ति विध्यन्यथानुप- पत्या ' यूपस्य स्वरुं करोती ' त्यत्र धात्वर्थेन सिध्दस्वरुक्रियामनूध स्वरी यूपप्रकृतिकन्यं यूपशब्देन विधीयत इति यूपप्रकृतिका- यूपक्रियानुनिष्पन्नः शकलः स्वरुः । तथा च स्वकर्मशब्दत्वादिति हेतुरसिध्द इति भावः ॥३॥ शकलश्रुतेः॥४॥ यः प्रथमः शकलः परापतेत्स स्वरुः' इति श्रुतेः यूपार्थ छिद्यमा- नात्काष्टात् यः प्रथमः शफलः पतेत् सः स्वरुः कर्तव्य इति तस्य यूपानु- निष्पत्तिः सुस्पष्टा प्रतीयत इत्युदाहृतार्थवादस्नेन निरस्त इति भावः ॥४॥ प्रतियूपं च दर्शनात् ॥५॥ यथानुपूयं स्वरुभिः पशून् समज्य स्ने स्वे मध्यमे रशनागुणे सं स्वं यूपशकलमुपगृहति ' इति यूपैकादशिन्या प्रतियूप स्वरुदर्शनादपि न पृथक्प्रय नसाध्यः स्वरुः ॥५॥ आदाने कर्मशब्दः ॥६॥ यूपच्छेदनेन स्वरोनिष्पन्नत्वात् ' वरं करोनी' तिन स्वरूत्पत्यर्थकः कृधातुः । अपि तु आदाने-स्वरोरुपसमडे, कर्मशब्दः-कृञ्धातुः । सम- हस्य असिंद्धत्वात्तस्मिन् धातोरुपचार इति भावः ॥६॥ शाखाया आहार्यत्वाधिकरणम् ॥२॥ शाखायां तत्प्रधानत्वात् ॥७॥ दर्शपूर्णमासयोः शाखामुद्दिश्य-'प्राचीमाहरति । उदीचीमाहरती' त्यादि श्रूयते । तत्र प्राच्यादिशब्दः शाखायां-शाणावाची । न दिग्याची। कुतः तस्या आहर्तमशक्यत्वात् ।' शाखाया उद्देश्यत्वेन प्राधान्यात्, प्रधा- नस्यानुवायत्वेन न तत्र लक्षणा दोषावहेति भावः ॥७॥ - ·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १९७ छेदनस्य शाखाप्रयुक्ताधिकरणम् ॥३॥ शाखायां तत्पधानत्वादुपवेपेण विभागः स्यात् वैषम्यं तत् ॥८॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे- 'मूलतः शाखां परिवास्य उपवेषं करोति ' इति श्रुतम् । तत्र शाखायां-शाखाच्छेदनप्रतिपादकवाक्ये, उपवेषेणच्छेदनस्य विभाग:--साध्यसाधनसम्बन्धो, न स्यात् । कुतः ? तत्प्रधानत्वात्-तस्याः शाखायाः शाखामिति द्वितीयाश्रुत्या प्राधान्यस्य प्रतिपादितत्वात् । यद्यपि उप- चेपमिति तत्रापि द्वितीयाश्रुतिरस्ति । तथापि उपवेपस्थ न छेदनक्रियाकर्मत्यं, किन्तु करोतिकर्मत्वमेवेति वैषम्यम् । अतश्छेदनं न तदर्थम् 1 अपि तु शाखार्थमिति सैव छेदनस्य प्रयोजिका, नोपप इति भावः ॥८॥ श्रुत्यपायाच ॥९॥ शाखया वत्सानपाकरोती'त्यार्थ यच्छाखाग्रहणं तत्र न मूलस्य व्यापारोऽस्ति । अतः श्रुतेः--शाखापटशक्यार्थस्य, तत्र अपाय:--अभावः । न हि शाखा तदवयवरूपं मूलं चेत्युभयं शक्यार्थः शाखाशब्दस्येति भावः ॥९॥ शाखाग्रहरणस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वाधिकरणम् ॥४॥ हरणे तु जुहोतिर्योगसामान्याद्व्याणां चार्थशेपत्वात् ॥१०॥ हरणे तु जुहोतिः- 'सूक्तवाकेन प्रस्तर रती ' त्यत्र प्रस्तरस्य मान्त्रपर्णिकदेवतासम्बन्धात् प्रपूर्वकहरति धातुर्यागार्थक इति तृतीये स्थितम् । तथा च तत्रैव श्रुते- 'सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीति वाक्ये योग- सामान्यात्-यण प्रस्तरस्य धात्वर्थः यागसाधनत्वादर्यकर्मत्वं तया शाखांया अपि तृतीयया तत्साधनत्यश्रवणात् , द्रव्याणा च अर्थशेपत्वात्-योगे शेष- त्यस्य सिद्धत्यात्, शाखाप्रहरणमर्थकर्मत्र, न प्रतिपत्तिरिति ॥१०॥ .

·१९८ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ सि०॥ प्रतिपत्तिर्वा, शब्दस्य तत्प्रधानत्वात् ॥११॥ शाग्वाप्रहरणं प्रतिपत्तिम । कुतः ?' शाखया वत्सानपाकरोतीति वत्सापाकरणादौ शास्वाया उपयुक्तरलेन तस्या प्रतिपत्त्यपेक्षयात् शब्दस्य तप्रधानत्वाच्च । प्रस्तरमिति द्वितीयया प्रस्तरस्येव तुल्यक्रियान्वयित्वार्थयोधक- सहयोगेन शाखाया अपि कर्म सिध्यतीति द्वितीयाविभक्त्यमावेऽपि शब्दस्य-शाखाशब्दस्य, तत्प्रधानत्वात्-याखाप्राधान्यज्ञापकत्वादपि त प्रह- रणस्य प्रतिपत्तित्वं सिभ्यतीति भार ॥११॥ अर्थेऽपीति चेत् ॥१२॥ ननु, 'सक्तून् जुहोती ' त्यत्र अर्थे-परार्थे, गुणभावेऽपि द्वितीया श्रूयते । तद्वदनापि गुणत्वं स्यादिति चेत् ॥१२॥ न तस्यानधिकारात् अर्थस्य च कृतत्वात् ॥१३॥ नात्र सक्तुबद्गुणत्वम् । कुतः । तस्य-सक्तो , अनधिकारात्-अन्यत्रा- नुपयुक्तत्वात । शाखया तु अर्थस्य- वत्सापाकरणस्य, कृतत्वात् प्रतिपत्ति- मात्रापेक्षा तस्या इति भावः ॥ १३ ॥ प्रणीतानि नयनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वाधिकरणम् ॥५॥ उत्पत्त्यसंयोगात्मणीतानामाज्यवद्विभागः स्यात् ॥१४॥ दर्शपूर्णमासयो. ' अपः प्रणयति । प्रणीताभिर्हवींपि संयौति । अन्त- दि प्रणीतानि नयति । इत्याम्नायते । तत्र हविः संयन- पुरोडाशार्थस्य पिष्टस्य पिण्डीकरण, वेद्या निनयं चेयेदुभयमपि प्रणयनस्य प्रयोजकम् । तदर्थतदर्थ चापाप्रणयन कार्यमिति यावत् । न निनयन प्रतिपत्तिः । कुत : उत्पत्यसंयोगात्- 'अप. प्रणयतीत्युत्पत्तिवाक्ये प्रणीतानामपामसंयोगात्- कार्यविशेषस्याश्रवणात तासा 'सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद्भुवायामाग्यम् । . .

·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
१९९
इति पद्विभज्य समं हविः संयवने अन्तदि निनयने च विनियोगः स्यात्
इति ॥१४॥
सि०॥ संयवनार्थानां वा प्रतिपत्तिरितरासां
तत्प्रधानत्वात् ॥१५॥
प्रणीताभिरिति तृतीयया संयत्रनमेव प्रणीतानामपां प्रधान प्रयोजन-
'मिति निःसन्दिग्धमवगम्यते । प्रणीता इति द्वितीयया च कर्मत्वं संस्कार्यत्वं
प्रतीयते । अतः संयवनार्थानां सयवनमुख्यकार्यशेषभूतानामितरासा तासा-
मपां तबान्तवेदिनिनयने कर्मत्वात् निनयनं तत्प्रतिपत्तिरेवेति भावः ॥१५॥
दण्डदानस्यार्थककर्मत्वाधिकरणम् ॥६॥
प्रासनवन्मत्रावरुणस्य दण्डप्रदानं कृतार्थत्वात्॥१६॥
'क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति' इति ज्योतिष्टोमे श्रुतं
मैत्रावरुणाय दण्डप्रदान · चात्याले कृष्णविषाण प्रास्यती ' ति कण्डूपनोप-
युक्तस्य कृष्णविपाणस्य चावाले प्रासनवत् ' दण्डन दीक्षयती' ति दीक्षायामु-
पयुक्तस्यात्तच्छेपभूतस्य दण्डस्य कृतार्थत्वेन प्रतिपत्तिरेवेति पूर्वः
पक्षः ॥१६॥
सि०॥ अर्थकर्म वा कर्तृसंयोगात् स्रग्वत् ॥१७॥
अर्थकर्म वा--प्रधानमवेदं दण्डप्रदानम् । न प्रतिपत्तिः । कुतः!
कर्तृसंयोगात् । दण्डी प्रेमानन्वाह ' इति प्रैपादिकर्मकर्तुः पुरुषस्य मैत्रावरु-
णस्योक्तवाक्ये मैत्रावरुणायेति चतुर्थ्यसम्प्रदानत्वेन श्रवणात् । सम्प्रदानलं
च क्रियोद्देश्यत्वम् । उद्देश्यत्वप्रधानत्वयोः समनैय्यस्य सुप्रसिद्धमेवेति
दण्डदान मैत्रावरुणांग-तच्छेषभूतमित्यर्थः । दण्डमिति द्वितीया तु' तथायुक्तं--
चाप्सितम् इति सूत्रानुसारेण विज्ञेयेति भावः ॥१७॥
कर्मयुक्ते च दर्शनात् ॥१८॥

·" पूर्वमीमांसाचनपत्तिः॥ . । 'दण्डी प्रैपानन्याह ' इति प्रैपादिकर्मयुक्ते मैनाररुणे दण्डस्य दर्शनादपिदण्डप्रदानमर्थकर्म । न प्रतिपत्तिः । तथाले कर्मान्तरागभावेन तस्य श्रवण न स्यात् । तत्चस्तीति सम्प्रदर्शितमेति भार ॥१८॥ प्रासनस्य प्रतिपत्तिकर्मस्वाधिकरणम् ॥७॥ उत्पत्तो येन संयुक्तं तदर्थं तच्छ्रतिहेतुत्वात तस्यार्थान्तरगमने अशेषत्वात्प्रतिपत्तिः स्यात् ।१९। 'कृष्णधिषाणया कण्डूयत' इत्युत्पत्तिवाक्ये कृष्णविषाण तृतीया- श्रुत्या येन पदार्येन साधनतया संयुक्त तदर्य तदङ्गमेर तत् । कुन: ' श्रुति- हेतुत्वात्- श्रुतिप्रमाणकत्वात्तदङ्गरवस्य । तस्यैव पुनर्गक्यान्तरेण पदार्थान्तर- सम्बन्धै ज्ञातेऽपि अशेपत्वात्- पुनरङ्गवासम्भवात् , प्रतिपत्तिरेव स्यादि- त्यर्थः ॥ १९॥ अवभृथगमनस्य प्रतिपतिकर्मताधिकरणम् ।। ८ ।। सौमिके च कृतार्थत्वात् ।। २० ॥ ज्योतिष्टोमे 'वारण ककपालेन अपमृतमभ्यवपान्त ' इत्यवमृतेष्टिः श्रूयते । तत्सन्निधौ · वरुणगृहीत वा एतत् यज्ञस्य यहजीयं यद् ग्रावाण: यदादम्बरी यदभिपवणफलके तस्माद्यर्किञ्चित्सोमलिप्त द्रव्य तेनावभृथं यन्ति इत्याम्नायते । तर यदिद सौमिके अवभृये सोमलितपात्राणा नयनम् । तत् प्रतिपत्तिकर्म । कुन. कृतार्थत्वात्-सञ्जातकार्यत्वाद इति ॥ २० ॥ पूर्वपक्षः॥ अर्थकर्मवा अभिधानसंयोगात् ॥२॥ अर्थकर्म वा-प्रधानकर्भव । कुन ! अभिधानसंयोगात्-'तेना- मथ यन्ती' ति अङ्ग पयोधातृतीयायुक्तत्वात् ॥२१॥ पू० नि०॥प्रतिपत्तिर्वा तन्यायत्वात् देशार्थाऽवभू. थश्रुतिः ॥२२॥ , .

·- चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २०१ सोमलिप्तपात्रनयने प्रतिपत्तिरेव । नार्थकर्म । तन्न्यायत्वात् - पूर्वोक्तन्यायेनेत्यर्थः । अवमृथश्रुतिस्तु देशार्थादेशलक्षका । सहयुक्त इति तृतीयाश्रुतिरिति भावः ॥२२॥ कर्टदेशकालविर्धानां नियमार्थत्वाधिकरपाम् ||९|| कर्तृदेशकालानामचोदनं प्रयोगे नित्यसमवा. यात् ॥२३॥ पशुबन्धस्य यज्ञकतोः पड़ ऋत्विजः । दर्शपूर्णमासयाश्चत्वार ऋधिनः । चातुर्मास्याना ऋतूनां पञ्च ऋत्विजः। अग्निहोत्रस्यैको ऋत्विक् । सौम्यस्याध्वरस्य सप्तदश ऋत्विजः । सत्रस्यैकविंशतिपरमा ऋविजः। तथा सम दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत । प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत । एवं पौर्ण- मास्यां पणिमास्यया यजेत । अमावास्यायाममावास्यया यजेत । वसन्त ज्योतिषा यजेत " इत्याम्नायते । तत्र देशकालऋत्विजाम् अचोदनम्- न विधिः । कुतः ! प्रयोगे-अनुष्ठाने, तेषां नित्यसमवायात्-तैर्विना कर्मा- नुष्ठानासम्भवेन नित्यमेव प्राप्ठत्वात् इति ॥२३॥ सि० ॥ नियमार्था वा पुनः शुतिः ॥२४॥ विशेपतो नियमार्य पुनः विधौ श्रुतिः-विधिश्रवणमित्यर्थः । तेषां तत्र तत्र नियमविधिरिति भावः ॥२४॥ द्रव्ये गुणविधानस्य नियमार्थत्वाधिकरणम् ॥१०॥ तथा द्रव्येषु गुणश्रुतिरुत्पत्तिसंयोगात् ॥२५॥ 'वायव्यं श्वेतमालमेत भूतिकाम: । सोमारौद्रं घृते चलं निपेत् शुक्लानां वीहीणा ब्रह्मवर्चसकामः । नैर्ऋतं चरुं निपेत् कृष्णाना नही- णाम् ' इत्याम्नायते । तत्र द्रव्येपु-पश्वादिषु, गुणश्रुतिः-श्वेतादिश्रुतिः, तथा-नियमविव्यर्था । कुतः : उत्पत्तिस्योगात्--क्रियोत्पादकद्रव्येण सम्बन्धात्, तत्परिच्छेदनियमइति भावः ॥२५॥ ।

·२०२ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रधतिः ।। अवघातादिसंस्काराविधानस्य नियमार्थताधिकरणम् ॥११॥ संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥ २६॥ दर्शपूर्णमासयोः-- बिहीनवहन्ति । तण्डुलान् पिनष्टी' ति दृष्टफलक- द्रव्यसंस्कारेऽपि तथानियमविधिरेव । तत्प्रधानत्वात्-द्रव्यप्रधाननियमविवेः सम्मयात् ॥ २६॥ यागपदार्थनिरूपणाधिकरणम् ॥ १२॥ यजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियं समुदायें कृतार्थत्वात् ॥ २७॥ द्रव्यदेवते, तयोः सम्बन्धश्च पजतिचोदना । यागपदार्थ इत्यर्थः । कुतः । एतत्समुदाये कृतार्थत्वात्-वृध्दव्यवहारे ज्ञातशाहिरमात्, देवतोदेश्यक- द्रव्यत्यागरूस क्रिया यजतिधामर्थ इति तात्पर्यम् ॥२७॥ होमपदार्थनिरूपणाधिकरणम् ॥ १३ ॥ तदुक्ते श्रवणाज्जुहोतिरासेचनाधिकः स्यात् ॥ २८॥ तदुक्ते- प्रामुक्ते यजतिधातोः शक्यार्थे, द्रव्यप्रतियोगिकाग्नि- संयोगाधिके 'श्रवणात्-व्यवहारात, शक्यतावच्छेदकमासेचनमधिकं यस्मिन् इत्यंभूतः स एव जुहोतिः- जुहेतिधात्यर्थ: स्यात् । द्रव्यदेवतासम्बन्धविशिष्ट- द्रव्यप्रतियोगिकामिसंयोगात्मको व्यापारी जुहोत्यर्थ इति भावः ॥२८॥ क्षेपकं- दानपदार्थानरूपणाधिकरणम् ॥ १४ ॥ ददातिरुत्सर्गपूर्वकः परस्वत्वेन सम्बन्धः ॥२९॥ स्वस्यत्वनिवृत्तिपूरकपरस्वत्वापादनं ददातिः-दानपदार्थ इत्यर्थः ॥२९॥ पहिष आतिथ्यादिसाधारण्याधिकरणम् ॥१५॥ विधेः कर्मापवर्गिवादान्तरे विधिप्रदेशः स्यात् ॥३०॥ ..

·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २०३ ज्योतिष्टोमेगवादिना क्रीतस्य हविर्धानशकटसंस्थापितस्य सोमस्य प्राचीनवंशमण्डपप्रत्यानयनसमये तदभिमुखं या इष्टिः क्रियते सा आतिथ्येष्टि- रित्युच्यते । तस्यामिष्टा आश्वबालाल्यस्य तृणविशेषस्य प्रस्तरो विहितः । तनेदं श्रयते- यदातिथ्यायां बर्हिस्तदुपसदां तदग्नीषोमीयस्य' इति । अतिध्येष्ट्यनन्तरं त्रिषु दिनेषु क्रियमाणा उपसोमाः । चतुर्ये औपवसथ्येऽहि अग्नीषोमीयः समनुष्यते । एवं स्थिते ' यदातिथ्याया बर्हिस्तदुपसदाम् '-- इत्यत्र तच्छब्दार्थो लक्षणया तत्सदृश इत्येव वाच्यः । न तदेवेति । कुतः ? विधे:-विधिबोधितातिथ्याश्वबालसम्बन्धस्य, कर्मापवर्गित्वात् कर्मसमाप्ति- पर्यन्तं स्थायित्वात्, अर्थान्तरे--क्रियान्तरसम्बन्धविधौ सति, विधिप्रदेश:- पूर्वविधिविहितस्य अश्वचालादेः प्रदेश:-अतिदेशः, इत्येवाओं प्राह्यः । किञ्च, आतिथ्याविहितं बर्हिरन्यत्रोपसदादौ विधीयते चेत्तस्या विधान- मनर्यकं स्यात् । तस्यामुपयुक्तमन्यत्र विधीयत चैद्विनियुक्तविनियोगरूपो विरोधः प्रतिपत्तिा प्रसज्येत । तस्मात्तत्सदृशमित्येवार्थो लक्षणया वाच्य इति भावः ॥३०॥ सि०॥ अपि वोत्पत्तिसंयोगादर्थसम्बन्धोऽविशिष्टानां प्रयोगैकत्वहेतुः स्यात् ॥३१॥ अपि चेति पक्षव्यावृत्तिः । उत्पत्तिसंयोगात्-उत्पतिवाक्ये श्रुतस्यव बर्हिपः अर्थसम्बन्धः-तरात्कर्मसम्बन्धः अयं, अविशिष्टानां सर्वेषा वाक्या- नामर्थः प्रयोगस्य-अनुष्ठानस्य, एकत्वे-बर्हिस्तरणादिकं सकृदनुष्ठेय- मित्यत्र, हेतुः स्यात् । तत्सदृशमित्यर्थे तु न विधाविति लक्षणादापासक्तिः । अतस्तदित्यनेनोक्तसर्वसाधारण्यमेपात्र विधेयम् । तथा च यदातिध्यायां बर्हि. विधीयते तन्न केवलमातिथ्येष्ट्यर्थम् । अपि तूपसामार्थमग्नीपोमीयार्थ च तदेवेति विधिवाक्यस्यार्य इति भावः ॥३१॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्या चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः !!श्री:, ·३०४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ . अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ द्रव्यसंस्कारकर्मणां क्रत्वर्थत्वाधिकरणम् ॥१॥ द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यात् ॥२॥ इदमानायते । 'यस्य खादिरः सुवो भवति स छन्दसामेव रसनाव- धति सरसा अस्य आहुतयो भवन्ति । यस्य पर्णमयी जुहर्भवति न स पाप श्लोकं शृणोति । यस्याश्वत्थी उपमृत्भवति ब्रह्मणैवास्यान्नमरुन्धे । यस्य वैक- कृती ध्रुरा भवति प्रत्येवास्याऽऽहुनयस्तिष्ठन्नि । यो प्रैव जायते यस्यैां- रूपाः भुवा भवन्ति । सामवैनं रूपाणि पशूनामुपतिष्ठन्ते । नास्य अपर- पमात्मन् जायत इति । तथा ज्योतिष्टामसंम्कारे फलश्रुति:- यदाते चभु- रेव भ्रातृव्यस्य वृक्ते' । नया- देशश्मश्रू ययते । दतो धावते । नखानि निकृन्तने । स्नाति । मृता वा एपा त्वगमेध्य वाऽस्यैतदात्मनि शमलं तदेयोप- हते मेध्य एब मेधमेवमुपैति । । कर्मणि श्रूयते---- अभीपू वा एतौ यज्ञस्य यदाघारौं । चक्षुपी वा एतौ यज्ञस्य यदाज्येभागौ । यत् प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते । वर्म वा एतयज्ञस्य क्रियते । वर्ग यजमानस्य भ्रातव्याभिभूत्यै इति । अत्र द्रव्यसस्कारकर्मसु यस्य पर्णमयो०, यदाक्त, याप्रजा० इत्यादिषु द्रव्यसस्कारप्रधानकर्मविधायकवाक्येषु फलश्रुति:-अपपश्लोकादि- फलश्रवणम्, अर्थवादः-प्ररोचनार्या स्तुति ; न विधिरित्यर्थ. । कुन ? नेपा द्रव्यसस्कारकर्मणा परार्थत्वात् वाक्येन प्रकरणेन च यथायथं ऋत्वङ्गत्व- निधयात् ॥१॥ उत्पत्तेधातत्प्रधानत्वात् ॥२॥ उत्पत्तेः- उत्यत्तिवाक्यस्य, अतत्प्रधानत्वात्-पुरुरप्रधानत्वाभावादपि फलधयणमर्थवाद र । न चात्र 'नम पार लोकगीतो'ति पुरुष- मुद्दिश्य फर श्ररणात् कश्मर्यवाद इनि वाध्यम् । य:- . .

·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः। २०५ . कुर्यात् क्रियेत कर्तव्यं भवेत् स्यादिति पञ्चमम् । एतत्स्यात्सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ।। इत्युक्तान्यतमविधिलक्षणस्य यस्य पर्णमयोति वाक्ये अभाषात् भवति शृणोतीति वर्तमानार्थकल ट्मत्ययान्तपदनतर्यवाद एवेति भावः ॥२॥ फलं तु तत्प्रधानायाम् ।।३।। खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्यात् ' इत्यादौ तु विधिश्रुतेः घोर्यादि- फलस्य विधानं युक्तमेव कुर्यादिति विधिप्रधानाया श्रुतावित्यर्थः ॥३॥ नैमित्तिकानामनित्यार्थबाधिकरणम् ॥२॥ नैमित्तिके विकारत्वात् ऋतुप्रधानमन्यत्स्यात् ॥४॥ ज्योतिष्ठोमे बाहगिरं ब्राह्मणस्य ब्रह्मसाम कुर्यात् ' इत्यादि नैमित्तिकं साम श्रुतम् । तथा दर्शपूर्णमासयो.--- गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत् , कास्येन ब्रह्मवर्चसकामस्य, मार्तिकेन प्रतिष्ठाकामस्य ' इति नैमित्तिकानि अपां प्रणयनानि श्रुतानि । तत्र बाहगिरसामगोदोहनादौ नैमित्तिके अनित्यत्वेन विधीयमाने सति ऋतुप्रधान-क्रतुः प्रधानं यस्येति व्युत्पत्त्या क्रवडगं नित्यमन्यदेव स्यात् चमसादि । कुन गोदोहनादेविकारत्वात्- अनित्यत्वादित्यर्थः ॥४॥ दध्यादेनित्यनैमित्तिकोभयार्थत्वाधिकरणम् ।।३।। (संयोगपृथक्त्वन्यायः।) एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम् ॥५॥ दना जुहोति । दनेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इत्यग्निहोत्रप्रकरणे, 'खादिर पशु बध्नाति । खादिरं वीर्यकामस्य यूप कुर्यात् ' इत्यग्नीषोमीयपशी चाम्नायते । तत्रैकद्रव्यस्योभयत्वे-नित्यत्वे काम्यत्वे च संयोगपृथक्त्वं- संयुज्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या संयोगस्य विविवाक्यस्य पार्थक्यं कारणमित्यर्थः । दना जुहोतीत्यकम् । भेन्द्रियकामस्यैत्यपरम् ॥५|| 2 --

·२०६
। पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः॥
शेष इति चेत् ॥६॥
ननु, दमा जुहोतीति होमसाधनत्वेन विहितस्य दक्षः इन्दियफलो-
धकमपरं वाक्यं तच्छेषः । तया चैकमेतद्वाक्य, न तद्भिन मिति चेत् ॥६॥
नार्थपृथक्त्वात् ॥७॥
न एकमिद वाक्यम् । अपितु भिन्नमेव । कुनः ! अर्थपृथक्त्वाद ।
एकस्मिन् होम उद्देश्यादृष्टफलकः, अपरस्मिन् दृष्टफलमिन्द्रियमुद्देश्यम् । एव-
मुद्देश्यभेदेनार्थकत्वाभावान्नैकं वाक्यमिदमपि तु मिन्न वाक्यद्वितयमेवेति
-
भावः ॥७॥
पयोव्रतादीनां ऋतुधर्मताधिकरणम् ||४||
द्रव्याणां तु क्रियार्थानां संस्कारः क्रतुधर्मः
स्यात् ॥८॥
ज्योतिष्टोमे 'पयोबत ब्राह्मणस्य, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्य'
इति आनातम् । तत्रेदं पयोमक्षणादिवतं ऋत्वर्थम् । न पुरुषार्थम् । कुत..
यतः क्रियार्थानां-ज्योतिष्टोमादिष्यधिकृताना पुरुषार्दिदल्याणा, संस्कारोऽयं
क्रतुसन्निधिपाठेन प्रयोगविधिपरिगृहीत. । अत ऋतुधर्म:- कवर्यः
स्यादिति भावः ॥८॥
पृथक्त्वाद् व्यवतिष्ठेत ॥१॥
ब्राह्मणादिप्रयोगाण पृथक्त्वात् ब्राह्मणस्पेल्यादि व्यवतिठेत। बाह्मण-
कर्तृके पय एवेत्यादिनियम इति भावः ॥९॥
( अथाधिकरणत्रयं विश्वजिन्न्यायः)
विश्वजिदादीनां सफलत्वाधिकरणम् ||५||
चोदनायां फलाश्रुतेः कर्ममात्रं विधीयेत, न ह्य-
शब्दं प्रतीयते ॥१०॥

·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः। २०७ . 'सर्वेभ्यो वा एप देवेभ्यः सर्वेभ्यश्च्छन्दोभ्यः सर्वेभ्यः पृष्ठेभ्यः आत्मानमागुरते, यः सत्रायागुरने, स विश्वजिता अतिरात्रेण सर्वपृष्ठेन सर्व- स्तोमेन सर्ववेदसटक्षिणन यजेत' इत्यामनन्ति । तत्र चोदनायाम्-उक्तविधि- वाक्ये, फलस्याश्रयणात् कर्ममात्रं-केवल कर्मैव, विधीयेत--उपदिश्यते इत्यर्थः । हि-यतः, अशब्द-शब्दागम्यम् , अस्मिन् शास्त्रे न प्रतीयते- शिष्टैनाङ्गीक्रियत इति भावः ॥१०॥ सि॥ अपि वाऽऽनानसामर्थ्याचोदनार्थेन गम्येत, अर्थानामर्थवत्त्वेन वचनानि प्रतीयन्तेऽर्थतोऽ- समर्थानामानन्तर्येण सम्बन्धस्तमाच्छुत्येक देशः सः ॥११॥ अपि चेति पूर्वसूत्रोक्तायव्यावृत्तिः । आमानसामर्थ्यात्--यजेतेति लिङ्गप्रत्ययान्तपदघटितवाक्यपाठात् , चोदनार्थन--आख्यातवाच्यमावनया पुरुषप्रवृत्तिरूपया, गम्येत--फलं कल्पनीयमित्यर्थः । यतः, अर्थानां-लिङ्ग- घाच्यशब्दभावनाना पृरुपप्रवृत्तिरूपार्थवत्त्व मितरवचनेषु व्यक्तं प्रतीयते । अतोऽर्थतः असमर्थानां-4 -फलवाचकपदस्याभावात् फलवोधासमर्थानां वाक्या- नाम् , आनन्तर्येण-स्वसमीपवृत्तिवाक्यघटकफलवाचकपदेन प्रकृतवाक्यस्य कार्यः । अत एव वेदघटकपदस्यैव योजनात् श्रुत्येकदेशः सः । न लौकिकवाक्यत्वशङ्काऽत्र कार्येति भावः ॥११॥ वाक्यार्थश्च गुणार्थवत् ॥१२॥ इन्द्राय राज्ञे सूकर' इति यथा वाक्यान्तरस्थविधिशब्देन गुणविधानं भवति । तथा फलविधानमपि भवितुमर्हति । यथा या यावतोऽश्वान् प्रतिगृ- ह्णीयादित्यस्य प्रतिमाहयेदित्येवं वाक्यान्ययात्वकरणरूपव्यवधारणकल्पनमा- श्रित, तद्वदिहापि द्रष्टव्यमिति भावः ॥१२॥ सम्बन्धः ·२०८ ॥ पूर्वमीमांसासनचिः॥ -- विश्वाजिदादेरेकफलत्वाधिकरणम् ।।६।। तत्सर्वार्थमनादेशात् ॥१३॥ तत्-विश्वजिद्यागाख्य कर्म, सर्वकलार्थ स्यात् । कुन: : अनादेशाद. फलविशेषस्य अश्रवणादित्यर्थ ।।१३|| एकं वा चोदनैकत्वात् ॥१४॥ एकमेर फल स्यात् । न सर्वम् । कुत चोदनैकलाद् एको विधिरेक फलमपेक्षत इति भाव ॥१४॥ विश्वजिदादेः स्वर्गफलकत्याधिकरणाम् ॥७॥ सः स्वर्गः स्यात्सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् ॥१५॥ स:-निरतिशयसुखस्वरूप शास्त्रलोकप्रसिद्ध स्वर्ग एवास्य विश्व- जिधागस्य फल स्यात् । कुन : सर्वान् प्रति अविशिष्टत्वात् साधारण- मात्, सर्वामिलपण यावादिति यावत् ॥१५॥ प्रत्ययाच ॥१६॥ तस्य सभिलपणीयत्वेन प्रत्ययात्-लोकानुभवादपि, वर्ग एवास्य मागस्य फल मिति प्रसिध्यति ॥१६॥ रानिसवस्यार्थवादिकालमत्वाधिकरणम् Itell ( रासिनन्यायः ।) को फलार्थवादमङ्गवत् काष्णाजिनिः ॥१७॥ रानिसत्राणि प्रकृय 'प्रतितिम्रा ति हाय एता रात्रीरुपयत्ति' इति भूयते । तत्र क्रतो-त्रिरूपप्रतुप्रतिपादक्वाक्ये, प्रतिष्टादफलवाचक नाम्यमर्थगद - स्तारकमित्यर्थ । न पर वैध । 'घरय खादिर मुग मरति सच्छदसा- यस्य पर्णमयी जुर्भवति न स पाप श्लोक शृणोतीति सुवादे अत्त्वङ्गत्वबाधस्वाक्यवदिति कार्णाजिर्मिन्यते ॥१७॥ सिफलमानेयो निर्देशादश्रुतो हनुमानं स्यात् १८॥ मेव रसनावद्यति ।

·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
२०९
आत्रेयस्त्वाचार्यः फलमभिधीयतएवंजातीयकैरिति मेने । न फला-
धबादः । कुतः ? निर्देशात-फलत्वेन निर्देशाहत्वात् , विधेरश्रुतौ तस्या-
नुमानमध्याहारः स्यात् । कार्य इत्यर्थः । अथवा रात्रीणा विधायिका या श्रुतिः
सैव प्रतिष्ठाफलेन सह तासां विधात्री स्यादिति भावः ॥१८॥
अङ्गेपु स्तुतिः परार्थत्वात् ॥१९॥
'यस्य पर्णमयी' स्यादौ तु जुम्हाद्यङ्गेपु स्तुतिः अर्थवाद एव । कुतः
परार्थत्वात्-जुव्हादेः प्रकरणप्रमाणेन यागाङ्गत्वस्य सिद्धत्वात् 'द्रव्यसं-
स्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुतिरर्थवादः स्यादित्यनुसन्धयमत्रेति भावः ॥१९॥
काम्यानां यथोक्तकाम्यफलकत्वाधिकरणम् ॥९॥
काम्ये कर्मणि नित्यः स्वर्गो यथा यज्ञाझे
क्रत्वर्थः ॥२०॥
' सौर्य चरु निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामः ' 'गोदोहनेन पशुकामस्य
प्रणयेत् ' ' कारीया वृष्टिकामो यजेत् ' इत्यादौ काम्य कर्मणि नित्यः स्वर्ग
एव मुख्य फलं, पशुवृष्ट्यादिक तु प्राम गच्छन्नितियदानुपाङ्गकम् । यथा
यज्ञाङ्गे-प्रस्तरप्रहरणे, आयुराशास्ते इति मन्त्रगम्यं फलम् । यथा वा
यज्ञाङ्गे-यज्ञोपकारके गोदोहनेऽनुष्ठिने तस्मिन् पाने ऋत्यर्थः अप्रणयनरूपो
'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इत्युपदिश्यते आनुषङ्गिकाङ्गप्राप्यपश्चा-
दिफलार्थ, 'मुख्य फलं तु सर्वत्र स्वर्ग एवेति ॥२०॥
बीते कारणे च नियमात् ॥२१॥
बीते-गते, च कारणे पश्चादीच्छायाङ्गताया प्राप्ते वा फले आरब्धस्य
समाप्तिनियमदर्शनादपि स्वर्ग: फलम् । अन्यथा समाप्तिनियमो निष्फल इति
भावः ॥२१॥
सि॥ कामो वा तत्संयोगेन चोद्यते ॥२२॥

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ स्वर्गः ॥२२॥ कामः-कामपदसममिव्याहतोऽर्थः पश्चादिरेव काम्य इति व्युत्पत्त्या कामपदार्थः तत्संयोगेन-पश्चादिरूपकामसाधनत्वेन चोयने। विधिदृश्यते । न स्वर्गयोगेन । अतः काम एव फलं अङ्गे गुणत्वात् ॥२३॥ गोदोहनादायड्ने गुणत्वात्--गोदोहनेन पशुकामस्येति पशुफलमु- विश्य वाक्येन तस्य गुणत्वेन विधानात्, प्रस्तरप्रहरणादपि मन्त्रलिङ्गेन गुणत्वस्य सिद्धत्वात् वैषम्यं दृष्टान्तेऽस्तीत्यर्थः ॥२३॥ वीते च नियमस्तदर्थम् ॥२४॥ वीते-इच्छाया निवृत्ती, आप्ते वा कामे य: समाप्तिनियमः सः तदर्थ--प्रत्ययायपरिहारार्थ बोध्यः । यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजत इति प्राय- श्चित्तस्य श्रुतत्त्वात् । तस्मात् काम्याना,कर्मणा काम एवं फले, न स्वर्ग इति बोध्यम् ॥२४॥ दर्शपूर्णमासन्यायः। दर्शपूर्णमासादीनां सर्वकामार्थताधिकरणम् ॥१०॥ सार्वकाम्यमनकामैः प्रकरणात् ॥२५॥ इदमाम्नायते- एकास्मै वा कामाय अन्या इष्टय आन्हियन्ते, सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ, एकस्मै वा कामाय अन्ये ऋतः आहियन्ते, सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः ' इति । अत्र श्रूयमाणं सार्वदाम्य अादिफलैः सहैव माद्यं, न प्रधानफलैरेव । कुनः ! अगादिकामाना निहितत्वेन प्रकरणोपस्थितत्वात प्रमाणप्राप्तानामुपेक्षा अन्याय्येति भारः ॥२५॥ सि०॥ फलोपदेशो वा प्रधानशब्दसम्प्रयोगात् ॥२६॥ सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ, सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इति वास्याभ्यां प्रधान. जन्यफलस्यैवोपदेशः-विधिारति याग्त् 1 कस्मात् ! प्रधानवाचकशब्देन सम्प्रयोगात-समभिव्याहारान् ! अतः सार्वकाम्यं प्रधानफलैरेव ज्ञेयम् । नाहादिफलैरिति भावः ॥२६॥ . .

·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः। २११ दर्शपूर्णमासादीनां प्रतिफलं पृथगनुष्ठानाधिकरणम् ||११|| तत्र सर्वेऽविशेषात् ॥२७॥ 'सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ ' इत्यादिषु सकृ-प्रयोगे एकैनव प्रयोगण सर्वे अर्थाः कामा सिद्धेयुः । कुत ! अय सिध्यति अय नेति विशेषस्य अश्रवणात् । सति निमित्ते याग्नैमित्तिकैन भाव्यमिति नियमाञ्चति ॥२७॥ सि०॥ योगसिद्धिर्वार्थस्योत्पत्त्यसंयोगित्वात्॥२८॥ योगसिद्धि--योगेन प्रत्येकप्रयोगसम्बन्धेनैव अर्थस्य तत्तत्फलस्यो- त्पत्ति क्रमेण स्यादित्यर्थ । कुत ? कामाना मिथो चैलक्षण्येन युगपदुत्पत्य- सम्भवात् । तत्तत्फयामोत्पत्त्यनुसारेण प्रयोगावृत्तिरिति भार ॥२८॥ सौत्रामण्यादीनां चयनाद्यगताधिकरणम् ॥१२॥ समवाये चोदना संयोगस्यार्थवत्त्वात् ॥२९॥ 'अग्नि चित्या सौत्रामण्या यजेन । 'वाजपेयनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेत ' इत्याम्नायते । तत्र समवाये-अगानिमावात्मक सम्बन्धे, इय चोदना स्यात् । सौत्रामण्यादेरपूर्वाङ्गत्वबोधक उक्तरिधिरित्यर्थ । न वाक्यान्तरप्रा. तस्य तस्य चयनायुत्तरकालमानविधि । कुत संयोगस्य-वाक्ये अग्नि- चयनादिसयोगस्य, अर्थवत्तात्-सफलत्वात् । अन्यथा कालमात्रविधाने तस्य वैग्यध्य लक्षणापत्तिश्चेति भाव ॥२९॥ कालश्रुतौ काल इति चेत् ॥३०॥ कालवाचकत्या' प्रत्ययस्य श्रुतौ-श्ररणे सति कालविधिरेन तु स्याला- धादिति चेत् ॥३०॥ नासमवायात्मयोजनेन ॥३॥ न कालविधि । तथा सति प्रयोजनेन-शब्दार्थन चयनादिना, सोत्रामण्यादे असमवायात्-असम्बध स्यात् । किञ्च, चयनादिप्रकरणे श्रूयमाण सौनामण्यादिश्चयनादेधर्म प्रकरणाज्ञायते । अन्यप्रकरणे अन्यस्य 3 ·!! पूर्वमीमांसासुप्रवृत्तिः॥ . क धर्म इत्यपि च स्यात् । अथरा प्रयोजनेन फलेन, असमवायात्-असम्बन्धात, पालवतश्च प्राधान्यात् , इह अफल: सौत्रामण्यादिः तस्य तस्य अमेनि भावः ॥३१॥ वैमृधादेः पौर्णमास्याद्यगन्ताधिकरणम् ॥१३॥ उभयार्थमिति चेत् ॥३२॥ दर्शपूर्णमासयोः ' संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिर्वपतीति भुतम् । तत्रेदं वैमृधेप्ट्याख्यं कर्म प्रयाजायजात पदर्शपूर्णमासयोरुभयोरङ्गम् । न केवलं पूर्णमासस्येति चेत् - ॥३२॥ सि०॥ न शब्दकत्वात् ॥३३॥ न उभयार्थम् । कुतः ? अनुनिर्वपतीति विधिशब्दस्य एकत्वात् । एको 'विधिः दर्शपूर्णमाससम्बन्ध तदुत्तरकालं. च विधातुमसमय इति भावः ॥३३॥ प्रकरणादिति चेत् ॥३४॥ प्रकरणादुमयसम्बन्धः स्यादिति चेत्-~-॥३४॥ नोत्पत्तिसंयोगात् ॥३५॥ न प्रकरणादप्युमयाङ्गस्य वैमृधस्य 1 तदुत्पत्तिवाक्ये तस्य पौर्णमासी- सम्बन्धात् । तस्योभयास्त्र प्रकरणानुमितवाक्ये न वाध्यम् । प्रत्यक्षाक्येन च अनुमितराक्यानुमाएकप्रकरणात्य बाप इति भावः ॥३५॥ अनुयाजादीनामानिमारुतोर्ध्वकालताधिकरणम् ॥१४॥ अनुत्पत्तौ तु कालः स्यात्प्रयोजनेन सम्बन्धात् ३६॥ ज्योतिष्टोमे-आग्निमास्तादूर्गमनुयाजेश्वरन्ति, प्रहत्य परिधीन हारि- योजनं जुहोती नि भूयने । तत्र अनुत्पत्ती-अनुत्पतिवाक्ये, लक्षणया काल:- कालमात्रविधानं स्यात् । कुतः ! प्रकरणेन प्रयोजन रज्ज्योतियोमेन सम्बन्धात्फलाकाङ्क्षाया अमान तन्मानध्य विधित्सिततात् । आनिमारत .

·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः। २१३ सोमागम् । अनुयाजाः पश्चगम् । तथा परिधयः । पञ्चङ्गम् । हारियोजनं नु अन्यदेव प्रधानं कर्म । [ आग्निमारुतं अनूयाजाः हारियोजनः परिधयश्च ] इति न तयोस्तयोश्च परस्परसम्बन्धः । तथा तत्सर्व वाक्यान्तरैः प्राप्तम् । आनन्तर्यमेव तेपामप्राप्तमिति तदेव विधिसितम् । अत: कालमात्र- विधानमत्रेति भावः ॥ ३६ ॥ सोमादीनां दर्शपूर्णमासकालोत्तरवाद्याधिकरणम् ॥१५॥ उत्पत्तिकालविशये कालः स्याद्वाक्यस्य तत्प्रधानत्वात् ।। ३७ ॥ 'दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमन यजेत' इत्यत्र उत्पत्तिकालविशये- कि दर्शपूर्णमासाङ्गत्वेन सोमस्य विधिः उत समि तदुत्तरकालत्वस्य विधिरिति संशये, काल:- तदुत्तरकालविधिः स्यात् । कुतः ? वाक्यस्य- उदाहृतवाक्यस्य, तत्प्रधानत्वात्-कालविधौ मुख्यतात्पर्यात् । सोमस्य ज्योतिष्टोमेन वोकामो यजेतेति बाक्येन फलयत्वस्य निश्चयात् , फलवत्स- निधावफलं तदङ्गमिति नियमात् , अन्यप्रकरणाभावाच न तस्य विधिः। नापि दर्शपूर्णमासविधिः । तत्सन्निधौ विधिशब्दस्याभावात् । अर्थात् काळ- विधिरेवति भावः ॥३७॥ ( अथाधिकरणद्वयं जातेष्टिन्यायः ।) वैश्वानरेष्टेः पुत्रगतफलकत्वाधिकरणम् ॥१६] फलसंयोगस्त्वचोदिते न स्यादशेपभूतत्वात् ॥३०॥ काम्येष्टिकाण्डे 'वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वपेत् पुत्रे जाने ' इति प्रकृत्य- यस्मिन् जाते एतागिष्टिं निर्वपति पूत एष स तेजस्वी भन्नाद इन्द्रियाची पशुमान् भवतो तिथूयते । नत्रोक्तः पूतत्वादिफलसम्बन्धः अचोदिते- शास्त्रतात्पर्याविषये पितरि न स्यात् । कुन: ? तस्य अशेपभूतत्वात्-पल- शेपत्वाभावात, फलानगवादिस्यर्थः । यस्मिन् जाते निर्बपति स पूतत्वादि- ·२१४ ॥ पूर्वमीमांसाम्नचिः॥ फलमाग भवतीति यत्तदोनित्यसम्बन्धेन पुत्रमुदियेव फलश्रयणम् । न पितरमुद्दिश्य । पुत्रनिष्ठभूतत्वारीप्सितत्वात्स्वफलमेव तदिति बुद्धपा तस्य तत्साधनकर्मणि प्रवृत्तिः स्यादेवेति भावः ॥३८॥ वैश्वानरेटेः जातकर्मोत्तरकालत्वाधिकरणम् ॥१७॥ अङ्गानां तूपघातसंयोगो निमित्तार्थः ॥३९॥ अङ्गानां-पूतत्वादिफटसिद्धि प्रति साधनभूताना वैश्वानरेष्ट्यादीना पुत्रे जाते इति श्रुतः पुत्रजन्मरूपापघातसम्बन्धः निमित्तत्वद्योतकः । तच पुत्रजन्मरूपं निमित्तं कृतेऽपि जातकर्मणि , नापैति । तस्माज्जातकर्मानन्तर- जननाशाचापगमे स्वकाले इयमिष्टिः कार्या । अन्यथा जातकर्मानन्तरमेव स्तन्यप्राशनस्य विहितत्वेन तत्प्राक् उक्तेष्टिश्चेत् उपघातप्रसकया इष्टिविधान ध्यर्थ स्यादिति भावः ॥३९॥ सौत्रामण्यादीनां स्वकालकर्तव्यत्वाधिकरणम् ॥१८॥ प्रधानेनाभिसंयोगादङ्गानां मुख्यकालत्वम् ॥४॥ अग्नि चित्वा सौत्रामण्या यजेत, वाजपेयेनेष्ट्या वृहस्पतिसवेन इत्यत्र सौत्रामण्यादीनां चयनाड्गवं प्रागभिहितम् । अत्र अङ्गाना सौत्रामण्यादीनां मुख्यकालत्वं ' यः प्रधानकाला सोंगानाम् ' इति वक्ष्यमाण. स्वात् मुख्यस्य चयनादेयः कालो चसन्तादिः स एव सौत्रामण्याद्यङ्गानां ग्राह्यः । न स्थकालः । कुत, ! तेपा प्रधानेन-प्रधानकालेन, अमिसम्ब- न्धात् । मुख्यस्य चयनादेः काललं तेषा सौत्रामण्याचगाना स्यादिति॥४०॥ सि० ।। अप्रवृत्ते तु चोदनात् तत्सामान्यात् स्वकाले स्यात् ॥४॥ चित्या इष्ट्वेति पूर्वकालवाचिना क्याप्रत्ययेन अप्रवृत्ते-न प्रयोग- समाप्तौ सत्या, चोदनाव-भिन्नाङ्गकलापसहितप्रधानानुष्ठानानन्तरं विधा- नात्, अस्स सौनामप्यायड्गस्य प्रधान बहिर्भूत रम् । अतस्तत्सामान्याव- यजेता ·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । २१५ असामान्यात्, स्वप्रकृतिभूतपर्वादिकालत्वं सौत्रामण्यादरेड्ास्य स्यात् । स्वपूर्वकालीनाड्गसहितप्रधानजन्यफलापूर्वस्थ प्राबल्यापादकत्वेन नोत्तर- कालीनस्यास्य निष्फलस्वमिति भावः ॥ ११ ॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्यां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः 'पादः ॥३॥ श्रीः ।। अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ राजनसे इज्यानां विदेवनायगकत्वाधिकरणम् ॥१॥ प्रकरणशब्दसामान्याच्चोदनानामनङ्गत्वम् ॥१॥ राजसूययज्ञप्रकरणे-' अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निवपति, नैर्ऋत- मेककपालम् । आदित्यं चरं निर्धपति । आग्नावैष्णवमेकादशकपालम् । तथा आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते । मारुती पृश्नीम् । प्रष्ठाहीमाश्विभ्याम्। एवं ' अभिषिच्यते' इति अभिपेचनीयदशपेयादयः सोमयागाः। तथा वल्मीकवपायां होमः । इत्यादयो दर्विहोमाः । इति इष्टिपशुसोमदर्विहोमान् ' प्रष्ठौहीर्दीव्यति । अक्षैर्दीव्यति । राजन्यं जिनाति । शौनःशेषमाख्यापयति । इत्ययागरूपाणि देवनादीनि कर्माण्याम्नातानि । एतेषां सनिधौ ‘राजा राजसूयेन खाराज्यकामो यजेत' इति श्रुतम् । तत्र स्वाराज्यकामो राजसूयेनेति प्रकरणवाचिशब्दस्य यागेषु तन्दिन्नकर्मसु च सामान्यात्- तुल्यत्वात्, चोदनानां- विधियोध्यार्थानां सर्वेषामे- वानङ्गत्वम्--समप्राधान्यं । न केषांचित्प्राधान्य, केषाचिच्चाङ्त्वमिति ॥१॥ सि० अपि वा अङ्गमनिज्याः स्युस्ततो विशिष्टत्वात् ॥ २॥ यागरूपानाम्नाय

·२१६
॥ पूर्वमीमांसासूत्रचिः ॥
.
.
-
अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः । आनज्या:- यागमिन्नाः क्रियाः, प्रकरणे
श्रृंता अपि अङ्गमेव स्युः । कुतः । ततो-यागक्रियातः विशिष्टत्वाद-विशे.
पवस्यात् । राजस्यशब्दो यद्यपि प्रकरणेन सर्वसाधारणः, अथापि स्वाराज्य-
कामो यजेतेति प्रत्ययवाच्यभावनांया धात्वर्थस्य यागस्य करणत्वेनान्वयात्,
तस्मिंश्व राजसूयस्य सामानाधिकरण्येन सम्बन्धात्, फलवत्वेन यागस्यैव
प्राधान्यात्, अनुमत्यादीनां यागत्वाच राजसूयप्रकरणपठितानां तेषामेत्र
बोधको राजसूयशब्दः । तस्माधागानामेवात्र फलवत्वात्प्राधान्यम् । याग-
मिन्नानां विदेवनादीनां तड्गत्वमेवेति भावः ॥२॥
विदेवनादीनां कृत्स्नराजसूयाङ्गताधिकरणम् ॥२॥
मध्यस्थं यस्य तन्मध्ये ॥३॥
राजसूये अभिषेचनीयेष्टयाख्यसामयागमध्ये तत्सन्निधौ परिता विदेव-
नादयः अपकर्षेण प्राप्ताः । अतस्ते यस्य मध्यस्थाः तस्यैयागं स्युः । तन्मध्ये
स्थितत्वादिस्यर्थः । यद् यन्मध्यस्थं तत्तदड्रगमभित्रमणवदिति भारः ॥३॥
. सि०॥ सर्वासां वा समत्वात् चोदनातः स्यान्न
हि तस्य प्रकरणं देशार्थमुच्यते मध्ये ॥४॥
सर्वासामव इग्यानां चिदेवनादिकमडगं स्यात् । न केवलमभिषेच-
नीयेटेः । कुन: ! अनुपत्यादीना सर्वेषामेव महाप्रकरणपठिताना यागाना
चोदनात:- फलसम्बन्धबोधनिधितः, तुल्यत्वात् • प्राधान्याविशेषात् ।
न हि तस्य अभिषेचनीयसोमयागस्यावान्तर प्रकरणं विद्यते । येन तदगमेव
तस्यात् । अभिक्रमणवदुभयतः सन्देशाभावात् । सन्निधेश प्रकरणापेक्षया
दुर्बटवात् । वस्तुमात्रस्य देशं विना स्थितेरसम्भवात् यत्र पुरचित्पठितव्य-
मिति देशार्थ तन्मध्ये उक्तमिति भावः ॥ ४ ॥
सौम्यादीनामुपसत्कालवाधिकरणम् ॥ ३ ॥
प्रकरणाविभागे च विप्रतिषिद्धं हाभयम् ॥५॥

·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
२१७
.
राजसूये उपसदः प्रकृत्य पुरस्तादुपसदा सौम्येन प्रचरन्ति ।
अन्तरा त्वाप्ट्रेण । उपरिष्टाद्वैष्णरेन' इति । तत्र प्रकरणाविभागे-प्रकरणस्य
अविभागे-ऐक्येऽपि, सोम्यादीनामुपसदङ्गवं तत्पुरस्तादिकालविधान चैतत्
प्राप्तमुभयम् । हि-यतो, विप्रतिपिद्धं-वाक्यभेदग्रस्तम् । ततः पष्ठीश्रुत्य]
उपसदा प्राधान्यम् । तृतीयाश्रुत्या च सौम्यादिचरूणा तदड्गलामति
उपसदगत्वमेव सौम्यादीनां, न कालविधानमिति ||५||
सि०॥ अपि वा काल-मात्रं स्याददर्शना-
द्विशेपस्य ॥६॥
नोपसदगावपरगुक्तवाक्यत्रयम् । अपि तु कालमात्रस्य विधायकमेव
स्यात् । कम्मात् ? ' आग्निमारुतादूर्वमनुयाजैश्चरन्ती । ति संप्रतिपन्नकाल-
मात्रविधायक पचनादत्र वाक्ये विशेषस्य अदर्शनात् । अतो न कस्याप्यड्ग
सौम्यादिक, किन्त्यनुमत्यादिवत् प्रयानमिति भावः ॥६
आमनहोमानां साङ्ग्रहाण्यङ्गत्वाधिकरणम् ॥४॥
फलवद्वोक्तहेतुत्वादितरस्य प्रधानं स्यात् ॥७॥
कायोटिकाण्डे 'वैश्वदेवी साड्ग्रहाणी निपेत् प्रामकामः' इत्युक्त्वा
तत्र- आमनमस्यामनस्य देवा इति तिस्र आहूनो जुहोति श्रूयते । तत्र
फलवत्-प्रामफलसम्बद्धा सामहायणीष्टिः, इतरस्य आमनहोमस्य प्रधानम् ।
फलवत्त्वात् । अतः प्रागुक्तहेतुत्वात् अफठा आमनहोमा तस्या अङ्गमित्यर्थः ।
नोभयं प्रधानमिति भावः ॥७॥
दधिग्रहस्य नित्यत्वाधिकरणम् ॥५॥
दधिग्रहो नैमित्तिकः श्रुतिसंयोगात् ॥८॥
ज्योतिष्टोमे-' या वै काञ्चिदध्वर्युश्च यजमानश्च देवतामन्तरितस्तस्या
आवृधेत, यत् प्राजापत्यं दधिग्रहं गृह्णाति, शमयत्यैवैना' मिति श्रूयते । तत्रायं
दविग्रहो नैमित्तिक एव । कुतः ? देवतान्तरायरूपनिमित्त सति तनहणस्य
श्रुतत्वात् । न चान्तरायो नित्यः । तस्मान्नैमित्तिको दधिग्रहः ॥८॥

·२१८ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ . नित्यच ज्येष्ठशब्दत्वात् ॥ ९॥ 'ज्येष्ठो वा एप ग्रहाणा ' मिति श्रुतं ज्येष्ठत्वं नित्यत्वं बिनाऽनुपप- नमतो नित्यः सः । चकारान्नैमित्तिकोपीत्युभयात्मक इति प्राप्तम् ॥९॥ सार्वरूप्याच्च ॥ १०॥ सर्वासा वा देवतानामेतद्रूप यदेप ग्रहः यस्य एप गृह्यते सर्गण्येचैन रूपाणि पशूनामुपतिष्ठन्ते ' न हि निसत्वादन्यत् देवतारूपं किञ्चित्प्रत्यक्षम्। अतोऽपि नित्यो नैमित्तिकच स इति ।।१०।। सि० ॥ नित्यो वा स्यादर्थवादः तयोः कर्मण्य- । सम्बन्धात् भङ्गित्वाचान्तरायस्य ॥११॥ नित्य एव दधिग्रहः । न नैमित्तिक. | कस्मात् ! कर्मणि तयोः-- अध्वर्युयजमानयोः, अन्तरायेण सम्बन्धाभावात् देवतान्तरायश्रवणस्य भनि- स्वात् दधिग्रहस्तारकादर्यवादः।' यदि रथन्तरनामा सोमः स्यात् ऐन्द्र- वायवाणान् महान् गृहायात् 'भिन्ने जुहोति स्कने जुहोति ' यो वै संवत्सरमुख्यममृत्वा अग्निं चिनुते' इत्यादिसम्प्रतिपन्नानिमित्तवचनेषु यदि शब्दो- पबन्धसतमाश्रवणकर्तुर्यच्छब्दसामानाधिकरण्यं वा दृष्टं निमितत्वद्योतकम् । तदन्यतमस्य प्रकृतवाक्ये अभागत् नान्तरायस्या निमित्तत्वम्। केवल देवता- क्षोभतत्समाधानोपन्यासः विधेयदधिग्रह स्तुत्यर्थोऽर्थवाद इतिः भाषः ॥११॥ वैश्वानरस्य नैमित्तिकत्वाधिकरणम् ॥६|| वैश्वानरश्च नित्यः स्यान्निसैः समानसङ्यत्वात् १२। •य एवं विद्वाननि चिनुने ' इत्यग्निचयन विधायेत्यं ध्यते तत्र- • यो वै संवत्सरमुख्यममृत्वाप्निं चिनुने । यया सामिगो विपत्ते ' तागेत्र नतिमात् । वैश्वानरं द्वादशकपालं पुरस्तानिपेत् । संगसरो ना अग्निधानरो यथा संवत्सरमाप्स्या काले आगले विजायते । एवमेव संवत्सरमाया काले आगते अमिं चिनुते । नातिमात् । एषा वा अने; प्रिया तनुर्यद्

·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
२१९
वैश्वानरः । प्रियामेवास्य तनूमवरुन्धे' इति । अत्र संवत्सरं यावत् उख्याग्न्य-
भरणप्रयुक्तदोपानबह को द्वादशकपालसंस्कृतपुरोडाशद्रव्यकवैश्वानरो यागः
नित्य एव स्यान नैमित्तिकः । कस्मात् ! नित्यैः समानसङ्ख्यत्वात् ।
' त्रीण्येतानि हवापि भवन्ति । य इमे लोकाः एषां लोकानामारोहाय'
इति नित्यस्त्रिभिर्लोकः साकं हविषामपि प्रित्येन समानसङ्ख्यत्वात्मकं
सादृश्यमत्र वाक्ये स्पष्टं प्रतीयते । तच्च नित्यत्व एवोपपद्यते नानित्यत्वे ।
किञ्च, प्राक् निमित्तसंयोगरहितं · आदित्यो भवति आग्नावैष्णव एकादश-
कपाल धेति द्वयमुक्त्वा पश्चात् -- यो चै संवत्सरेत्यारभ्य वैश्वानरं द्वादश-
कपालं निर्वपे' दित्यतदंतं च 'त्रीणीण्यतानी' ति त्रयाणामादित्याग्ना-
वैष्णववैश्वानरहयिषां मेलनं श्रुतम् । तनित्यनैमित्तिकयोरसम्भवाति
वैश्वानरस्य नित्यत्वं सूचयतीति नित्योऽयं वैश्वानरयाग इति पूर्वपक्षिण
अभिप्रायः ॥१२॥
सि०॥ पक्षे वोत्पन्नसंयोगात् ॥१३॥
पक्षे वा- नैमित्तिकमेवेद कर्म, न निन्यम् । कुतः ? यो वै संवत्सर-
मुख्यमभूत्वेत्युत्पन्ने निमित्ते कर्तुः कर्मणा सार्क सम्बन्धाभिधानात् । दधि-
महे त्यध्वर्युयजमानयोरन्तरायेण सम्बन्ध: । न कर्मणा ज्योतिष्टोमेन । अत्र तु
यः अभृत्वा, अग्निं चिनुत ' इति कर्तुः कर्मणा सम्बन्ध इति वैषम्यानैमित्ति-
कत्वमेवेति भावः ॥ १३ ॥
पष्ठ्याश्चितेनैमित्तिकत्वाधिकरणम् ।। ७ ।।
पदचितिः पूर्ववत्स्यात् ॥१४॥
अग्निचयन एवेत्यं श्रूयते- संवत्सरो वा एन प्रतिष्ठायै नुदति । योऽनिं
चित्या न प्रतितिष्ठति । पञ्च पूर्वाश्चितयो भवन्ति । अय पष्टी चिनुते'
इति । अत्र येयं षष्ठीचितिः सा पूर्ववत्- पञ्चचितियत्, नित्यैव स्यात् ।
न नैमित्तिकी । कुतः ! पण्णां पूरणी पष्ठीति पष्ठीशब्दश्रुतेरित्यर्थः ॥१४॥

·२२० ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ । ताभिश्च तुल्यसङ्ख्यत्वात् ॥१५॥ तत्रैव साधकान्तरसमुच्चायकश्चः । ताभि-पूर्वाभिनित्याभिः पञ्चचितिभिः सह, अस्याः तुल्यसख्याना-नुल्यत्वेन परिगणनात् । तच्चेत्यम् - इयं बाव प्रयमा चितिः, ओषधयः पुरीपम् । अन्तरिक्षं वाव द्वितीया चितिः, ययासि पुरोधम् । असो वाव तृतीया चितिः, नक्षत्राणि पुरीपम् । यज्ञा वाव चतुर्थी चितिः, दक्षिणा पुरीषम् । यजमानो वार पञ्चमी चितिः, प्रजाः पुरीयम् । संवत्सरो यात्र पष्टे। चितिः, ऋतव: पुरीषम् '' इति तुल्याना हि तुल्यो- नानुक्रमणं भवति । अतो नित्येयं पष्ठीचितिरिति ॥ १५॥ अर्थवादोपपत्वेध ॥ १६ ॥ षचितयो भान्ति, षट् पुरीपाणि । तानि द्वादश सम्पधन्ते । द्वादश मासा संवरसरः संवत्सर एवं प्रतितिष्ठति ' इत्यर्थवादाऽपि पचितिके समु- पपद्यते । न पृधोकस्या चितांविति मापि नित्यति प्राप्तिः ॥ १६॥ सि० ॥ एकचितिर्वा स्यादपवृक्ते हि चोद्यते निमित्तेन ॥ १७ ॥ एकचितिर्थ नैमित्तिक एथ स्यात् । न नित्यः । हि- यस्मात्, पूर्व पञ्चचिलिकयागे अपवृक्त-समाप्ते ' यो न प्रतिनिष्ठति । अथ पष्ठी चिनु- ते' इति अप्रतिष्ठानिमित्तेन तत्परिहारामिय पष्ठीचितिश्योद्यते- विधी- यते, इति नैमित्तिको सेति निर्णय ॥ १७|| विप्रतिपेधात्ताभिः समानसङ्ख्यत्वम् ॥१८॥ अप्रतिष्टानिमित्त प्रयुक्ता या षष्टोचितिः सा एका । तस्य पट्यात्य द्रादशत्वस्य च विप्रतिषेधातू-पिरोधात्, ताभिः-प्रागनुष्ठितपञ्च- चितिभिः, पञ्चपुरीपेक्ष गृहीत. समानसइयत्वं सम्भवति । इत्थ सति निमित्ते एतत्कका पदाचितय. गपुरोगाणि च सम्पन्नानाति पूयाद्युपन्यस्तार्थ- चाद्वयस्योपपत्तिरिति भाव. ॥१८ -

·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः
२२१
,
-
इति श्रुतम् ।
तद्वाच-
पिण्डपितृयज्ञस्य दर्शयागानङ्गत्वाधिकरणम् ||८||
पितृयज्ञः स्वकालत्वादन स्यात् ॥१९॥
अमावास्यायामपराहे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति
तत्रायं पिण्डपितृयज्ञः अनङ्गम्-न दशॆष्ट्यङ्गभूनः । अपि तु पृथक्-
स्थतन्त्रकर्म । कुतः । स्वकालत्वात्-स्वस्य पितृयज्ञस्य यः कालः
कत्वादमावास्यापदस्थैर्यः । कर्मपरत्वे तु लक्षणा स्यात् । सा च विधावन्या-
स्येति भावः ॥१९॥
तुल्यवच प्रसङ्ख्यानात् ॥ २०॥
तुल्यवत्- ' चत्वारो वै महायज्ञाः, अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमासी, अग्नि-
टोमः, पिण्डपितृयज्ञश्च ' इति महायज्ञतुल्यत्वेन प्रसङ्ख्यानात्-परिगणना-
दपि नाङ्गमित्यर्थः । महायज्ञत्वं च फलवत्त्वेनादिनङ्गत्वेन ज्ञेयमिति
भावः॥२०॥
प्रतिपिद्धे च दर्शनात् ॥ २१ ॥
पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृन्यवान्नामावास्याम् , पिण्डपितृयज्ञेनैवामा-
वास्याया प्रीणाती' ति प्रतिपिद्धेऽपि दर्शयागे पिण्डपितृयज्ञस्य दर्शनात्-
विधानादनगः स इति सिध्दम् ॥ २१ ॥
रशनाया यूपाङ्गत्वाधिकरणम् ॥९॥
पश्वगं रशना स्यात्तदागमे विधानात् ॥२२॥
ज्योतिष्टोमे श्रूयते--' आश्विनं प्रहं गृहीत्वा निवृता यूपं परिवीय
आग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोती' ति। तत्र त्रिवृतेत्यनेन श्रूयमाणा रशना
पश्चड्गं स्यात् । कुनः ? तदागमे विधानात्-' परियाणं कृत्या उपाकरोति
पशु नान्यथा ' इत्युत्पत्तिवाश्यभुतपशुसम्बन्धस्यागमे सति पशूपाकरणस्य
विधानात् , पश्वगं सा रशनेत्यर्थः ॥२२॥
सि०॥ यूपाणं वा तत्संस्कारात् ॥२३॥

·२२२
11 पूर्वमीमांसासूत्रपत्तिः ॥
निवृतेति तृतीयया यूपमिति द्वितीयया च यूपरशमयोः शेपशेषि-
भावावगमादन्यवादितान्वयलाभाञ्च यूपस्य दायरूपदृष्टप्रयोजनसिद्धः यूपाङ्ग-
मेव सा रशना । न पश्वाम् । श्रुत्या वाक्यस्य बाध इति भावः॥२३॥
अर्थवादश्च तदर्थवत् ॥२४॥
युवा सुवासाः परिवीत आगा' दिति मन्त्रार्थरादोऽपि यूपान्वितः
सन् यूपः दृष्टदायफलकसंस्कारयानिलि परिवीत इत्यनेन ज्ञापयति ॥२४॥
स्वरोः पश्वगताधिकरणम् ॥१०॥
स्वरुश्चाप्येकदेशत्वात् ॥२५॥
ज्योतिष्टोमे अग्नीपोमीयपशी-'स्वरुणा स्वधितिना च पशुमनक्ति '
इति श्रुतम् । तत्र स्वरुः यूपामेव । न पश्चद्गम् । कुतः ? एकदेशत्याव-
यूपस्य स्वरुं करोति ' इति स्वरोयूपैकदेशत्वं पष्ट्या च यूपस्य प्राधान्य
भूयते । तस्मादित्यर्थः ॥२५॥
निष्क्रयश्च तदङ्गवत् ॥२६॥
'ते प्रस्तर सुवां निष्क्रयमपदयन् स्वरुं यूपस्य' इत्यत्र स्वरुं यूपस्य
निष्क्रयमपश्यन्नित्यर्थवादस्तस्य यूपाड्गत्वं द्रढयतीत्यर्थः ॥२६॥
सि॥ पश्वग वा अर्थकर्मत्वात् ॥ २७ ॥
स्वरुणेति तृतीयया पश्चगमेव स्वरुरिति ज्ञाप्यते । अर्यकर्मत्वात्-
दृष्टफलत्वात्, पश्वञ्जनं दृष्टं फटम । यूपाङ्गत्वे त्वदृष्टकल्पनापचिरिति
-
मापः ॥ २७ ॥
भक्त्या निष्क्रयवादः स्यात् ॥ २८ ॥
लक्षणया स्तावकत्वेन निष्फयपादस्योगपत्तिः स्यात् । अग्नौ यूपः
प्रक्षेप्तभ्यः किल । स्वरोपावयाचैन स्वरुप्रक्षेपे यूप एव प्रक्षितो भवतीति
निष्क्रयादेन यूपः स्तूयते इत्यर्थः ॥ २८ ॥

·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २२३ आधारादीनामानेयाद्यङ्गताधिकरणम् ।। ११ ।। दर्शपूर्णमासयोरिज्याः प्रधानान्यविशेषात् ॥२९॥ दर्शपूर्णमाससम्बन्धिन इज्या : विहिताः सर्वे यागाः प्रधानभूता एव । अविशेषात्- इदमङ्गमिदं प्रधानमिति विशेषस्याभावादिति ।। २९ ।। सि०॥ अपि वांऽगानि कानिचियेष्वङ्गत्वेन संस्तुतिः सामान्यादभिसंस्तवः ॥३०॥ अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः । कानिचिदड्गान्येव स्युः । येष्वङ्गत्वेन स्तुतिदृश्यते । यथा- अभीपू वा एतौ यज्ञस्य यदाघारी । चक्षुपी या एते यज्ञस्य यदाज्यभागौ । यत्प्रयाजानुयाजा इज्यन्त वर्मैव तद्यज्ञस्य क्रियते । धर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्यै ' इति । तानिअङ्गानि सामान्यात्-चक्षुरा- दीनामिव आधाराज्यभागादीनामप्यङ्गत्वसाजात्यात् , संस्तव उपपन्नः अन्यथा कर्मण्यङ्गत्वाभावेन तथा स्तयोऽन्नुपपनः स्यादिति भावः ॥३०॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥३१॥ तथा-अगत्वेन स्तुतत्वात्प्रयाजादीनामङ्गत्ये सिद्धे अन्यार्थदर्शनम्-- नव प्रयाजा इज्यन्ते' इति प्राकृतप्रयाजानुवादेन नवत्वविधानमप्युपपन्न भवति । सर्वेषा प्रधानत्वे तु प्रधानस्यातिदेशाभावात्तदनुपपन्नं स्यादिति भावः ॥३१॥ अविशिष्टं तु कारणं प्रधानेषु गुणस्य विद्यमान- त्वात् ॥३२॥ 'शिसे या एतद्यज्ञस्य यदाग्नेयः, हृदयमुपाशुयाजः, पादावग्नीपो-- भीयः इत्येवमङ्गत्वेन संस्तवात्मकगुणत्योभयत्र विद्यमानत्वात् अङ्गत्वसिध्यर्थ- मुपन्यस्तं तत्कारणम् अविशिष्टम्--आग्नेयादौ प्रयाजादिषु च नुल्यम् । इत्पनैकान्तिकत्वान तदङ्गवसाधकमिलाशयः शक्तिः ॥३२॥ .

·२२४ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ नानुक्तेऽन्यार्थदर्शनं- परार्थत्वात् ॥३३॥ यच नव प्रयाजा इज्यन्त इत्यन्यार्थदर्शनमगावदार्या योपन्यस्तम्। तस्य परार्थत्वात्-नवसपारूपगुणप्राप्त्यर्थत्वात् , अनुक्ते--प्रयाजप्रापणा- मककार्यशून्ये तस्मिन्नानन्यसाधस्त्वमस्तीत्यर्थः ॥३३॥ सि०र०॥ पृथक्त्वे त्वभिधानयोर्निवेशः श्रुतितो व्यपदेशाच तत्पुनर्मुख्यलक्षणं यत्फलवत्त्वं, तत्सन्नि धावसंयुक्तं तदङ्ग स्याद् भागित्वात्कारणस्या- श्रुतेश्रान्यसम्बन्धः ॥३४ ।। पक्षव्यावर्तकस्तुः । न सर्वाणि समप्रधानानीत्यर्थः । कस्मात् ! दर्शपूर्णमासान्या स्वर्ग कामो यजेत ' इति श्रुतितः द्विवचनव्यपदेशात्- निर्देशाच्च दर्शसशकमेक त्रि पूर्णमासीसंज्ञकं चापरमिति द्वयोनिकयोस्तद- मिधानयोश्च पृथक्वे सिद्ध पृथक्शब्दवाच्ययोस्तोत्रिकयोरेर निवेश:-स्वर्ग- फलेन सार्क सम्बन्धः । तया च यत्फलवत्त्वं-फलसम्बन्धित्येन श्रुत, तदेव मुख्यस्य-प्रधानस्य, लक्षगम् । तब द्वयोखिमयोरस्तीति रिकवयमेव प्रधानम् । तत्सन्निधौ--उक्तलक्षरोपेतकर्मसनिधौ. असंयुक्तं-फलसम्बन्ध- रहितं यत् समिधेो यजतीयादिकं श्रुत तत्तदड्गम्-प्रधानस्याई स्यात् । कारपास्य-प्रधानोपकारकरस्य, भागित्वात् अश्रुतेः-नत्र भाल्याकाझा- पूरकशब्दाश्ररणात्, अन्येन सम्बन्धः किं भावयदित्याकाङ्क्षायां प्रधान दिति प्रधानेन सम्बन्धों वाच्य इति भाव ॥३॥ गुणाश्च नामसंयुक्ता विधीयन्ते नाङ्गेपूपपद्यन्ते ३५॥ अङ्गेपु--अमिमर्शनादिषु ' चनुात्रा पूर्णमामीमभिमृशेत्, पञ्चहोता अमागस्यामिति तत्तनामसयुकाम गुणा:-चतुत्रादिमन्गः विधीयन्ते । सन्नामनिर्देशपूर्वकं विधानमवि विभागाभा नोपरयो। अतस्दपि त्रिकद्धय- पृषकले साधकमिति भाष, ॥३५ ·. चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २२५ . तुल्या च कारणश्रुतिरन्यैरङ्गाङ्गिसम्बन्धः ॥३६॥ आग्नेयादावङ्गत्वेन संस्तारूपा कारणश्रुतिः- अङ्गत्वज्ञापकश्रुति- स्तुल्यैव प्रयाजादिभिरन्यैः । ततः प्रधानष्वाऽऽग्नेयादिष्वप्यड्गाङ्गिसम्बन्धः- प्रयाजादि वदगावप्रसाक्तिरित्युक्तरुत्तरमाह-॥ ३६ ॥ उत्पत्तावभिसम्बन्धस्तस्मादङ्गोपदेशः स्यात् ॥३७॥ उत्पत्ती-जायमानस्य पुंसः प्रथम शिरो जायते ततो मध्यंततः पादौ एवमाभिसम्बन्धः-क्रमः । तथैवाऽऽग्नेयादीना प्रधानानामनुष्ठानमिति स्तुत्यर्थ शिरआदीनामङ्गानामुपदेशो भविष्यनि । अग्निर्माणवक इतिवत् ॥ ३७ ।। तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥३८॥ चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुतयः, त्रयोदशामानात्याया' मिस्यन्यार्थ- दर्शनं प्रागुक्तयुक्तिमियोस्निकयोः पार्थक्ये सत्येवोपपद्यत इत्याग्नेयादीनि प्रधानानि आधारादीन्यङ्गानीति सिद्धम् ॥३८॥ ज्योतिष्टोमे दीक्षणीयादीनामङ्गताधिकरणम् ॥१२॥ ज्योतिष्टोमे तुल्यान्यविशिष्टं हि कारणम् ॥३९॥ ज्योतिष्टो मेन स्वर्गकामो यजेत ' इत्यस्य प्रकरणे ऐन्द्रवायगदयो ग्रहाः, सोमयागाः, दीक्षणीयाचा इष्टय , अग्नीपोमीयादिपशुयागाश्च समा. माताः । तत्र सर्वाण्यप्येतानि कर्माणि सोमयागतुल्यान्येव । यागत्वाविशेषात्। अतो राजसूयनामवज्योतिष्टोमनाम्न प्रकृतसयागताधारणत्वात् , फल- सम्बन्धरूपस्य प्रावान्यकारणस्य सर्वेष्वविशिष्टत्वाच सपा मुख्यत्वमेव । न केषाचिन्मुख्यत्वं, केपाचित्तदङ्गत्वमिति ॥३९॥ सि०॥ गुणानां तूत्पत्तिवाक्येन सम्बन्धात्कारण- श्रुतिः, तस्मात्सोमः प्रधानं स्यात् ॥४०॥ 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत इत्युत्पत्तिवाक्येन साक मानि वा एतानि ज्योतीषि, ये एते तस्य स्तोमास्त्रिवत्पञ्चदशसप्तदशैक, . . कत-

·२२६
॥पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।।
विशाः । एतानि या ज्योतीपि । तान्यतस्य स्लोमा, अङ्गम् ' इति त्रिदादि-
स्तोमानां गुणस्थेन सम्बन्धात कारणश्रुतिः-विशेषकारणश्रुतिरस्तीत्यतो
ज्योतिष्टोमाख्यः सोमयाग एवं प्रधानम् । दड्गभूता दीक्षणीयादयः ज्योतिषां
स्तोमा यत्रेति व्युत्पत्या धात्यर्थे तस्यैव विशेषणवादितरयागल्यावृत्ति-
रित्याशयः ॥४०॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥४॥
तथा---'शिरो या एतयज्ञस्य यहीक्षणीया' इति अङ्गशनि अन्यार्थ-
दर्शनाव--स्तुतेर्दर्शनादपि सोमयागः प्रधानमिति सिध्यति ॥४१॥
इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ती भावबोधिन्या चतुर्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥
समातश्चतुर्थोऽध्यायः ॥ श्रीः ।।
॥ श्रीः ।।
अथ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः।
क्रमनियमाधिकरणम् ॥१॥ ( श्रुतिम्लीयस्त्वन्यायः 1)
श्रुतिलक्षणमानुपूयं तत्प्रमाणत्वात् ॥१॥
का प्रयोज्यः कश्च प्रयोजकः । इति प्रयोज्यप्रयोजकमावचतुर्थे
नितिः । अथ प्रयोगविधिपरिगृहीतानुष्ठेयपदार्थानामनेकत्वारकर्तुधैकत्वात्
तक्रमाकाङ्क्षायां तनिर्णयायार्य पञ्चमाध्यायारम्भः । स च क्रमः श्रुत्यर्थपाठ-
प्रवृत्तिकाण्डमुख्यादिभेदैरनेकविधः । तत्रादौ ज्यायस्वात् श्रुतिकम निरूपयति
श्रुतिलक्षणमिति । निरपेक्षरयरूपा श्रुति: लक्षणं ज्ञापक मानं यस्य तत्
भानुपूज्य श्रौतक्रम इत्यर्थः । तच ज्याय. ! 'अपर्युहपनि दोक्षपित्या
ब्रह्माम दीक्षयति । ततं उद्गातारम् । ततो होतार ' मित्यादिवाक्पघटक-
क्त्वाप्रत्ययादिश्रुतिप्रमाणकत्याहस्य | श्रुतिप्रमाणका हि वैदिकाः पदार्थाः,
न प्रमाणान्तरप्रसरस्तेष्वित्युकं खल प्रमाणाध्याय इति ॥१॥

·पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः। २२७ क्रमस्य कचिदार्थकत्वाधिकरणम् ॥२॥ अर्थाच ॥२॥ अर्थात्-सामर्थ्यादपि, कुत्रचित् कमो निश्चितो भवति । यो हि यस्य निवर्त्यमानस्योपकरोति स एव तस्य गुणभूतः । यस्मिंस्त्वाश्रीयमाणे पदार्य एव न सम्पद्यते, तत्र तं विहाय सामादार्थ एव क्रम आश्रयितव्यः । यथा- 'अग्निहोत्रं जुहोति, यवागू पचती ' त्यत्र क्त्वाप्रत्यादीनामभावात्याठामा- श्रयणे द्रव्याभावाद्धोम एव न सिध्यदतोऽर्थात्पूर्व होमसाधनं ययागपाकं सम्पाद्यानन्तरं होमो विधेय इत्यार्थकमाड्गीकारः ॥२॥ क्रमस्य कचिदनियमाधिकरणम् ॥ ३ ॥ अनियमोऽन्यत्र ॥ ३॥ अन्यत्र--- कमनियामकत्वेनोक्तवक्ष्यमाणषट्प्रमाणाभाशो यत्र तत्र अनियमः- यथेच्छमनुष्ठानम् । यथा प्रयाजानुमन्त्रणे नानाशाखापठितानां- वसन्तमृतूनां प्रीणामी ' त्यादिमन्त्राणा समुच्येन पाठे खेच्छाक्रमः ॥३॥ क्रमस्य कचित्पाठानुसारित्वाधिकरणम् ॥ ४॥ क्रमेण वा नियम्येत क्रत्वेकत्वे तद्गुणत्वात् ।। दर्शपूर्णमासयोः पञ्चप्रयाजानुष्ठानस्य ऋत्वैकत्वे-एककतुगतत्वात् , क्रमेण-पाठक्रमेण, अनुष्टानामो नियम्येत । क्रमस्य तद्गुणत्वाद-- अनुष्ठानागावादित्यपः ॥४॥ आ०॥ अशाब्द इति चेत्स्याद्वाक्यशब्दत्वात् ॥५॥ शब्दगम्यस्यैव पदार्थत्वमिति सिद्धान्तात् अशाब्दः कपः शन्दगम्यो न भवति. तद्वाचकशब्दस्याभायात् । अप पदसम्हात्मस्वाक्यस्यापि शब्द- स्वात् तद्गम्यत्वेन स्यात्क्रमस्य शाब्दत्वमित्युच्येत चेतादृशशान्दत्वस्य तद्भूताधिकरणे निरस्तत्त्वातथा यातुं सुतरामशक्यमिति ॥५]] .

·. ૨૨૮ । पूर्वमीमांसासचिः ॥ आ० समा०॥ अर्थकृते वाऽनुमानं स्यात्, कत्वे- कत्वे परार्थत्वात्स्वेन त्वर्थेन सम्बन्धस्तमा- स्वशब्दमुच्येत ॥६॥ बहनां कर्मणां क्रत्वेकत्वे-एकक्रत्वर्थये एककको च युगपदनुष्टाना- सम्भवाचः कश्चन मा यद्यप्यर्थसिद्धः तथाप्यर्यकृते तस्मिन् स्वाध्यायाध्ययन- विधिमाव्यप्रयोजनानुसार्यनुमानं स्यादेय । यतः 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यस्य विधेः न केवलं वेदार्यज्ञानमेय दृष्टं फलम् | अपि तु यद्यद्दष्टं सम्भवनि तदपि तस्य प्रयोजनमेव । सत्येयं यथा अर्थज्ञानं, तथा तद्द्वारा प्रयोगकाली- नानुष्ठयार्थस्मरणमपि तस्य भाव्यं फलमेव । तच स्मरणं ययापाठक्रममेव स्यादिति पाठक्रमम्य स्वाध्यायाध्ययनविधितासर्यगोचरत्वान्नाशाब्दत्यमित्या- शयः । नन्येतादृशतत्तापर्यकल्पने किं गमकमिति चेत्-~-वेदस्य परार्थ- स्वात्--ययदनेन शक्यरे का तायदर्थे समानातत्वात् , स्वेन-स्वसाध्यार्थ- ज्ञानवत् स्वसाध्यानुष्ठानकालीनार्थस्मरणेनाप्यस्य सम्बन्धोऽस्ति 1 तस्मात्स्व. शब्दमुच्येत-स्वस्थ प्रापक मानं शब्दः सम्यगस्तीति भावः ॥६॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥७॥ तथा च- उक्तविधया पाठक्रमस्य शाब्दले सिध्द व्यत्यस्तगृतच्या उपदधाति । व्यत्यस्त पोडशिनं गृहाति । आश्विना दशमो गृह्यते । अति-- हायेडो बर्हि प्रति समानयती त्यायन्यार्यदर्शन सड्गच्छते । पाठक्रमस्याशान्दथे तु तस्य प्राप्यभारात् व्यत्यस्तम् । दशम इत्यादीना पाठक्रमबाथरुत्वं निर- काश स्यदिति भावः ॥ ७॥ क्रमस्य क्वचित्प्रथमप्रवृत्त्यनुसारिताधिकरणम् ॥५॥ (प्रवृत्तिक्रमनियमः।) सि० ॥ प्रवृत्त्या तुल्यकालानां गुणानां तदुप- पाठकमस्य क्रमात् ।। ६॥

·पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः।
२२९
।
?
बाजपेये- सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते ' इति श्रुतम् । तत्र
तेषु पशुषु तुल्यकालानां गुणानां-एककीलप्राप्तानामुपाकरणनियोजनादि-
संस्काराणा, प्रवृत्त्या-प्रथमसंस्कारप्रवृत्तिक्रमणैव, द्वितीयादिसंस्कारक्रमः
कर्तव्यः । नानियमेन । कुतः ? तदुपक्रमात्-तस्मादेव प्रथम प्रारम्भात् ।
अत्रोपाकरणनियोजनाद्यङ्गानामव्यवधानेनानुष्ठानमावश्यकमपि तत्र विधिप्राप्त
व्यवधानं सहत एवाङ्गान्तरमिति प्रथमपशूपाकरण स्वीयनियोजनमध्ये पोडश-
पश्चन्तरोपाकरण व्यवधानं विधिप्राप्तं सहत एव । न ततोऽधिकम् । प्रथमो-
पाकृतपशी चरमं नियोजने क्रियमाणे तु चरममुपाकृतपशी नियोजनमव्यव--
हितम् । प्रथमोपाकृतपशी जातमुपाकरणं पोडमभिरुषाकरगै.पोडशभिनियोज-
नैवेति द्वात्रिंशद्भिरविहितः क्षणैर्व्यरहितमिति वैरूप्य स्यात् । प्रथमप्रवृत्ति-
क्रमणानुष्ठाने सपा षोडशभिरेव क्षणैर्व्यवधानमिति तुल्यमङ्गाना सान्निध्यम् ।
अतः प्रथमप्रवृत्तिक्रमः उत्तरानुष्ठाने नियामक. । एवं प्रधानसन्निकर्षोऽपि
समान इति भावः ॥दी
आ०॥ सर्वमिति चेत् ॥९॥
स तस्य तस्याङ्गजातं काण्डानुसमयन स्यादिति चेत-
नाकृतत्वात् ॥१०॥
न तथा भविष्यनि । कुनः ! अकृतत्वात्-तथा अपिहितत्वा-
-||२||
दित्यर्थः ॥१०॥
क्रत्वन्तरवदिति चेत् ॥१२॥
सौर्ययागादिवदनापि काण्डानुसमये ऽस्विति चेत् ॥११॥
नासमवायात् ॥१२॥
न तत्र असमवाया-यागान्तरेण साहित्यामागत् । अत्र तु 'वैध-
देवी कृपा प्राजापत्यश्वरन्ती' ति साहित्यस्य श्रुतत्वात् काण्डानुसमयों न
सम्भवति । वैषम्यादेवेति भावः ॥१२॥

·की २३० ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ॥ क्रमस्य क्वचित्स्थानानुसारिवाधिकरणम् ।।६।। स्थानाचोत्पत्तिसंयोगात् ॥१३॥ साथस्कनामके विकृतिभूते सोमयागे । सह पशूनालभते । इति अग्नीषोमीयाऽऽनुबन्ध्यसवनीयपशूनां सहानुष्ठानं श्रुतम् । तच्च सहानुष्ठानं प्रधानयागप्रत्यासाभात् सवनीयस्थाने भवतीति सिद्धम् । तत्र कस्य पशोः प्रथममुपाकरणमित्याकांक्षायाम — आश्विनं प्रह गृहीत्वाऽऽग्नेयं सवनीय पशुमुपाकरोति' इत्युत्पत्तिवाक्ये आश्विनप्रहग्रहणोत्तरं सपनीयस्थानस्य श्रुत- त्वात्प्रयोगविधिना तस्यैवोपस्थिनलादुपस्थितम्य परित्यागे प्रमाणाभागध स्थानप्रमाणेन सवनीयपशास्य प्रथममुपाकरण कार्यम् ।नाग्नीलामीयस्येति सिद्धम् ॥१३॥ अङ्गक्रमस्य मुख्यक्रमानुसारित्वाधिकरणम् ||७|| मुख्यक्रमेण चाङ्गानां तदर्थत्वात् ॥१४॥ 'चित्रया यजेत पशुकामः ' इति विहितचित्रायागे सप्ताना हविषा मध्ये चतुर्थपञ्चमे हविषी इत्यमाम्नायेते-'सारस्वती भवतः, एतदै दैव्यं मिथुनम् ' इति । सरस्वती च सरस्वाति विगृह्य समासे कृते पुमान् स्त्रियेति सूत्रणैकशेषात् सारस्वताविति सिध्यति । तौ देवते ययोस्ती सार- स्वती यागावित्येतद्वै दैव्यं मिथुनमिति वाक्यशेषादवगम्यते । समस्तपदा- योगेण च तन्त्रेण तयार नुष्ठानं सिद्धम् । तौष्टिकाङ्गानामनुष्ठानक्रम इति प्राप्त आह-- ह-मुख्यक्रमेणेति । यद्यप्युत्यत्तियाक्ये मुख्यस्य नमो नास्ति । तथापि हौत्रकाण्डे 'प्रणो देवी सरस्वतीति स्वीदेवताया मन्त्रःप्रथममानातः, पश्चात्पुंटेवताया:--' पीपिचासं सरस्थत' इति । तेन मन्त्रपाठक्रमेण मुख्ययोः क्रमो निधितो भवति । तस्मान्मुख्यक्रमानुसारेगाड्गानाम- नुष्ठान कमोऽत्रागन्तव्यः । तदर्थत्वादड्गानां-मुख्यार्थत्वादित्ययः । एवं सति सर्वेषामझानो स्वस्वप्रधानसन्निकर्षस्तुल्यो भवतात्यभिप्रायः॥१॥ .

·पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः।
२३१
अङ्गेषु मुख्यक्रमापेक्षया पाठस्य बलीयस्त्वाधिकरणम् ।।
प्रकृतौ तु स्वशब्दत्वाद्यथाक्रमं प्रतीयेत ॥१५॥
प्रकृतौ-पूर्णमासयागे, अङ्गानामनुष्ठानं यथाक्रम-न्यया मन्त्रपाठस्तया
प्रवीयेत-ज्ञातव्यम् । कार्यमिति यावत् । न पूर्वन्यायेन प्रथममुत्पवनादीना-
मुपाशुयागीयाज्यधर्माणां पश्चादग्नीयोमीयाणा निर्वापाद्योषधिधर्माणामिति ।
कुतः । स्वशब्दत्वात्-मन्त्रपाठस्याड्गप्रतिपादकशब्दधर्मत्वात् । प्रबलेन
पाठक्रमेण कल्प्यः क्रमो बाध्यत इति भावः ॥१५॥
ब्राह्मणपाठापेक्षया मन्त्रपाठस्य प्राबल्याधिकरणम् ॥९॥
मन्त्रतस्तु विरोधे स्यात् प्रयोगरूप-
सामर्थ्यात् तस्मादुत्पत्तिदेशः सः ॥१६॥
दर्शपूर्णमासयोः आमेययागस्य पूर्व मन्त्रपाठः, पश्चादग्नीषाीयस्य ।
ब्राह्मणपाठस्तु पूर्वमग्नीषोमीयस्य यागस्य, पश्चादाग्नेयस्येति मन्त्रत:-मन्त्र-
पाठेन सह, ब्राह्मणपाठस्य विरोधे सति मन्त्रपाठ एव प्रबलः स्यात् । नं
ब्राह्मणपाठः । कुन: ? प्रयोगरूपसामर्थ्यात्-प्रयोगरूपक्रियोत्पत्तौ कारणत्या-
मन्त्रपाठक्रमस्य । न ह्यनुष्ठीयमानक्रियास्मरणं विनाऽनुष्ठानं सम्भवति । तरस्म-
रणं तु मन्त्राधीनम् । तस्मान्मन्त्रपाठकमो दलीयः । ब्राह्मणपाठस्य उत्पति-
देशत्वात् कर्मस्वरूपबोधकत्वेन अनुष्ठान विप्रकृष्टत्यादौर्बल्यमिति भावः॥१६॥
प्रयोगवचनाचोदकस्य बलक्वाधिकरणम् ॥१०॥
तद्वचनाद्विकृतो यथाप्रधानं स्यात् ॥१७॥
अधरकल्पाभिधायां विकृतीष्टौ हविषा यं श्रूयते-' आग्नावैष्णव-
मेकादशकपालं निपेदमिचरन् । सरस्वत्याज्यमागा स्यात् । बाहस्पत्यथरुः
इति । तत्र विकृती-उक्तविकृष्टिौ, यथाप्रधानं-प्रधानयागानुक्रमानुसार-
मेवानानामनुष्ठानं स्यात् । न प्राकृतागानुष्ठानकनानुसारम् । कुन्तः ।
तद्वचनार-प्रधानक्रमबोधकप्रधानवचनपाठवलादित्यर्थः ॥१७॥

·। 'अग्नयेड- २३२ ।। पूर्वमीमांसासूत्रशत्तिः ॥ सि०॥विप्रतिपत्तौ वा प्रकृत्यन्वयाद्यथाप्रकृति॥१८॥ विप्रतिपत्तौ-मुख्यक्रमाङ्गक्रमयोर्विरोधे, यथाप्रकृति-प्रकृतौ य अमोऽगानुष्ठाने निश्चितः स एव विकृतौ तदनुष्ठाने ज्ञेय । कुत ? प्रकृत्य- न्वयात्-प्रकृतौ क्रमस्य फ्लप्त पात् । प्रकृतित अतिदिश्यमानानामङ्गाना क्रमसहितानामेव प्राप्या न क्रमाकाहा पा विकृताविति भार ॥१८॥ विकृतौ कचित्प्रकृतिधर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥१॥ (साकमेधीयन्यायः ।) विकृतिः प्रकृतिधर्मत्वात्तत्काला स्याद्यथा- शिष्टम् ॥१९॥ चतु पर्वात्मकचातुर्मासयागीयसाकमेधाभिधतृतीयपर्वणि नोकवते प्रातरष्टाकपाल निर्वपेत् । मरुद्भय सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने चरम् । मरुद्भयो गृहमेधिभ्य सर्वासा दुग्धे सायमोदनमिति' श्रुतम् । तत्रैता- स्तिस्रो विकृतीष्टय तत्काला:-प्रकृतिवत् द्यहकाला, इत्यर्थ । कुत । प्रकृतिधर्मयाद्विकृतरिति शेप । प्रकृती ये धर्मा त एवातिदिश्यन्ते विवृतो चोदकेन । तस्माद्यथाशिष्टं-विहितंव्यहकालत्व प्रकृती, तथाऽत्रापि यहकालव प्राप्तमित्यर्थः ॥१९॥ सि०॥ अपि वा क्रमकालसंयुक्ता सद्यः क्रियेत तत्र विधिरनुमानात्मकृतिधर्मलोपः स्यात् ॥२०॥ प्रात , मध्यदिने, सायमिति क्रमेण दिनापयवात्मककालेन च सयुक्ता विकृयुत्पत्ति । अत. सा सद्य गलैच् स्यात् । न चहकाला । कुत : सद्य कारत्वस्य शब्दादेव प्रतीत । यथा दवदत्त प्रातरपूर भक्षयति ' मध्या हेs- नम्, सनौ मोदयानित्यत्रैमदिनत्व शम्दा प्रतीयते तद्वदनापीत्यर्थः। तत्र विकृतौ प्राकृतिक बहकारत्मनुमाना प्राप्तम् । त प्रत्यक्षेण शा-देन सद्यस्वाल- वेन बाध्यते इति तस्य लोप इति भाव ॥२०॥ न सद्यस्काला , ·पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः। २३३ कालोत्कर्ष इति चेत् ॥२॥ नन्वत्र प्रातरादिशब्दः कालोत्कर्षबोधक । तया च पूर्वदिने कालत्रये त्रयाणामन्वाधानं परेधुस्त्रिषु कालषु यागत्रयं स्यादिति चेत् ॥२१॥ न तत्सम्वन्धात् ॥२२॥ उत्पत्तिवाक्यसम्बन्धात् उत्पत्तिवाक्यसम्बन्धाना नोकर्षप्रापकत्व- मिति ॥२२॥ . अनुयाजाद्युत्कर्षप्रयाजान्तापकाधिकरणम् ॥१२॥ ( तदादितदन्तन्यायः1) पू०॥ अङ्गानां मुख्यकालत्वाद्यथोक्तमुत्कर्षे स्यात् ॥२३॥ ज्योतिष्टोमे सरनीयपशौ अनुयाजानामुत्कर्ष. श्रुतः-' आनिमारुतादू- मनुयाजैश्चरन्तीति । तथा अग्नीषोमीयपशौ प्रयाजानामपर्यः श्रुत--- 'तिष्ठन्तं पशु प्रयजन्ति ' इति । प्रकृती वेद्या हपिरासादनानन्तर प्रयाजा इज्यन्ते । इहापि पशुसंज्ञपनादूध हविष्यासादिते पश्चादेव चोदकेन प्रयाजाः प्राप्ताः । ते चात्र वचनाजीपत्येर पशौ अपकृष्यन्ते । तत्र अनुयाज- मात्रस्य प्रयाजमात्रस्य च उत्कर्षापकर्षों ज्ञेयौ । न अनुयाजायगजातस्य प्रयाजान्ताकलापम्य चोकपिको । कुन.' अङ्गानाम्-अनुयाजप्रयाजाति- रिक्ताङ्गाना, मुख्यकालत्वात्-मुख्यसमीपकालसम्बन्धित्वात्, यथोक्तम्- यापछुतं तावदेवोत्कर्षापको स्याता, न ततोऽधिकानामिति ॥ २३ ॥ सिगा तदादि वा अमिसम्बन्धात्तदन्तमपकरें स्यात् ॥२४॥ वेति पक्षव्यावृत्तिः । तदादि-अनुयाजादि सर्वमङ्गजातमुस्कृष्टं स्यात् । प्रयाजातं चागजातमपकृष्टं स्यात् । न पुनस्तन्मानं च । कस्मात् ! अभिसम्बन्धात्-प्रयोगविधिनाऽभिसम्बन्धात् । प्रकृती पदार्यानुष्ठानुक्रमस्य ·॥ पूर्वमीमांसास्कृति . , हप्तायात सम्मायामेव नपा चौदकेनानिदिष्टत्वात् व्यत्र पूर्वेणोत्तरस्य सुद्धायनुपस्थिनवादनुष्टानस्यय टोपप्रसनः स्यात् । अतस्तदादेत्तदन्तस्य चार- कलापस्य उत्पाविक स्यातामिति भावः ॥२॥ प्रवृत्या प्रोक्षणादीनां सौमिकपूर्वमावित्वाधिकरणम् ॥१२॥ प्रवृत्त्या कृतकालानाम् ॥२५॥ येदिष्टोमे सुत्सादिनेऽनुष्टयः प्रातरनु गाकः प्रप, परितः । ततः प्रचरणीहोमादयः परिताः । ततः सवनीयपुरोडाशादयः । ते तु चोदकप्राप्त- निर्यागादियुक्ताः । ततो पहिषयमानस्तानं पटिनम् । तत्र अर्यः होने प्रातरनुराकोपं दत्वा तदानीमेव प्रतिप्रस्थातारमेयं प्रेष्यति - ' प्रतिप्रत्यातः, सपनायानिपत्व' इति । ततः पाठक्रमेण प्रचरणीहोमादिभ्य ऊत्वं प्राप्तोऽपि सपनायपुरोडाशनिर्वापः प्रैपयशाप्रातानुवाकसमये अपकृपः । सवनीयपुरोडाशानामलङ्करपाकस्वित्थमाशात:- 'बहिष्पवमाने स्तुने आद ' अग्नीदग्नीन् विहर । पहिस्तृणीहि । पुरोडाशानलं कुरु । इति। स्थिते. चर्य प्रकृती निधीपोत्तरमाविनः प्रागलकरणादाविनः प्रोक्षणादयो ये पदार्यास्तऽत्र चोदकप्राप्ताः । तेषां निर्यापयदपकर्पत्यालकरणवदुरकर्पस्याश्रुत. स्वात् उभयामध्यकाल एवानुष्टानं प्राप्तम् । सत्येवं प्रचरणीहोमादिभिः सौमिक- पदार्गः सह ऐटिकानां चोदकसाप्ताना - प्रोक्षणाद्विपदार्थानामेककालानुष्ठेयाना पौर्वापर्यक्रमविशये नियामकमाह-प्रवृत्येति । कृतकालानां-प्रकृती प्रवृत्या- ज्ञातकालाना निर्वाशनन्तरं स्मृताना प्रोक्षणादीनामलङ्करणपर्यन्तानां पदार्था- नामनुमानम् । तनः मौमिकानां प्रचरणीहोमादीनामिति सिद्धान्तः । निर्या- पोत्तरं स्मृतप्रोक्षणादिपरित्यागे मानाभाव इति भावः ॥२५|| शब्दविप्रतिषेधाच ॥२६॥ प्रावृत्तिककमानङ्गीकारे ' पुरोडाशानलंकुरु ' इत्यधर्युणा दत्तप्रेष आनीध्रः अलङ्करणावभाषिनी प्रोक्षणादिपदार्थानामजातत्वात्ताप्रतीक्षा ·पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः । २३५ . - कुर्यात् । तथा सति प्राप्तकालवचनो लोडन्तशब्दप्रयोगो विरुध्येत । सदोषो सिद्धान्ते नास्तीत्यतः शन्दविप्रतियेधप्रसक्तैरपि प्रावृत्तिकक्रम एवात्राड्गी- कार्य इति सिद्धम् ॥२६॥ वैकृतयूपकर्ममात्रापकर्षाधिकरणम् ॥१४॥ (यूपकर्मन्यायः ।) असंयोगातु वैकृतं तदेव प्रतिकृष्येत ॥२७॥ ज्योतिष्टोमे वैसर्जनहोमानन्तरं प्राचीनवंशमण्डपगतबहेः दर्शपूर्णमास- प्रकृतिकाऽऽग्नीषोमीयपशुयागार्थ, तथा तत्रैव प्रागवस्थापितसोमस्य च अभि- पवार्थ हविर्धानमण्डपे प्रणयन कार्यमस्ति । तदूर्ष पश्वर्थ यूाच्छेद आनातः । तदेतत्सर्व सुत्यादिनात्पूर्वस्मिन्नौपवसथ्येऽहि प्राप्तम् । तत्र यूपच्छेदः 'दीक्षासु यूपं छिनत्ती' ति श्रुत्या दिनत्रयात्प्राग् दीक्षाकाले अपकृष्टः । तस्मिन्नपकृष्टे तदन्तागसमूहस्य प्रणयनादेरपि प्रयाजन्यायेनापकर्षः कार्य इत्याशङ्कायामाह- असंयोगादिति । वैकृत-स्वप्रकृतिभूतदर्शष्टावविद्यमानमग्नीषोमीयपश्चर्थे विकृती ययूपछदैनं श्रुतं, तदेव-नन्मात्रमेवापकृष्ट स्यात् । न तदन्तमगजातम ! कुनः ! वैगम्यात्-प्रयाजापारादीनामङ्गानामेकप्रधानावनकप्रयोगान्तपाति- त्वात् परस्परक्रमस्तत्रापश्यंभाचीति प्रयाजापर्षे तदन्ताङ्गजातस्यापकर्प- स्तत्र युक्त एव । प्रकृने तु प्रणयनं सोमयागस्याङ्गम् । यूपच्छेदस्तु अग्नीपोमीयपशोरङ्गमिति वैषम्यम् । अतस्तयो. असंयोगात् -मिथः क्रमापेक्षाया अभावात्, यूपच्छेदमात्रस्यापकर्षः, न प्रणयनादेरिति ध्येयम् ॥२७] दाक्षिणानिकहोमानपकाधिकरयाम् ॥१५॥ प्रासनिक च नोकदसंयोगात् ॥२८॥ ज्योतिष्टोमे सवायपुरोडाशे पिष्टलेपफीकरणहोमो चोदकेन प्राप्तौ। तौ दक्षिणानौ कार्याविति दाक्षिणाग्निकदीमाविरयुज्यते । प्रकृतावनुपा- जोत्तरकालीनौ तौ । अनुयाजाचात्र- ' आग्निमारुतादूर्घमनुयाचरन्ती पनि .

·૨૨૬
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ .
-
,
भुत्या' आग्निमारुतादूर्घमुत्कृष्टाः । एवं स्थिते तदादिन्यायेन सूकवाक्य-
घदेतावपि होमा उत्कृष्टव्याविति चेदाह-प्रासङ्गिकमिति । अत्र अनुयानाः
पश्चर्थाः, न पुरोडाशार्थाः । प्रसङ्गतस्तस्योपकारका इस्खेर । पिष्टलेपफली-
करणहोमौ तु पुरोडाशार्थो । पशी पिष्टले पायभावान्न तयोः प्रसङ्गतः सिद्धि-
सत्र । तस्मात् -पश्चयं सत् प्रसङ्गतः ग्रामगमनतृणस्पर्शन्यायेन
पुरोडाशोपकारकमपि अनुयाज दक्षिणाग्निकहोमवयं नोत्कर्पद-
स्वस्थानाच्यावयितुमसमर्थ तत्कर्मेत्यर्थः । कुतः ! असंयोगात्-प्रासनिकन्या-
प्रासङ्गिकत्वरूपविरुद्धधर्मवत्वेनोमयोः पिष्टलेपफलीकरणहोमानुपाजकर्मणोः
प्रयोगभेदाच्चेति भागः ॥२८॥
पुरोडाशामिवासनांतस्य दर्शेऽनपकधिकरणम् ॥१६॥
तथाऽपूर्वम् ॥२९॥
दर्शपूर्णमासयो:-'भस्मना अभिवासयतीति कपालेषु स्थापितस्य पुरोडाशस्य
आच्छादनमाम्बातम् । तत ऊध वेदिराम्नाता । तेनैव पाठकमेण पार्णमा.
सीयागे अनुष्ठानं क्रियते । दर्शयागे तु ' पूर्वद्युरमावास्याया वेदिं करोतीति
वैदेरपकर्षः श्रुतः । एवं सति तदन्तन्यायेन चेदिपूर्वभाविन अभिवासनाताग-
कलापस्याप्यपकर्षः कार्य इति चेत्तत्राह-तथेति । यथा प्रासङ्गिकं तदादि-
स्वेन पिष्टलेपादिहोम नापकर्षति । तथा अपूर्वमपि भुत तदन्तं नापकर्षति ।
अत्रायमाभिसन्धिः-दर्शः न पौर्णमासीसिकारः, येन पौर्णमास्या क्लप्तः कमोऽ-
प्रातिदिश्येत । तु पौर्णमासीवत् स्वतन्त्रा प्रकृति । अतोऽत्र स्वातन्त्र्येण
क्रमोऽवगन्तव्यः । पूर्वेचुरमावास्याया वेनि करोती'ति श्रुत्या
निश्चितः । तथा ससभिवासनवेद्योः पाटेन क्रमबोधनात्प्रागेर प्रबलया श्रुत्या
दार्शिकवेदेः दिनसम्बन्धायगमात्तदेव तस्याः स्थानमिति वेदेरपि
नापकर्षः। सत्ये कुत आभिवासनातस्याङ्गजातस्येति ॥२९॥
सान्तपनीयाया अग्निहोत्रानुत्कर्षकत्वाधिकरणम् ॥१७॥

·पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः। २३७ 4 सान्तपनीया तूत्कर्पेत् अग्निहोत्रं सवनवद्वै- गुण्यात् ॥३०॥ चातुर्मास्यीयसाकमेधीयपर्वणि सान्तपनीयेति नामिकेष्टिरित्यमानाता- मरुद्भपः सान्तपनेभ्या मध्यन्दिने चहें निर्यपती'ति । तामिष्टिं समाप्य सायंसमये अग्निहोत्रं हूयते । स्थिते चैवं मध्यन्दिने उपक्रान्ता सेष्टिर्यदि केन- चिद्देवादिप्रतिबन्धेन अग्निहोत्रकालपर्यन्तमुत्कृष्टा चेत्तदा सा अग्निहोत्रमपि समुत्कर्षेदेव । इष्ट्याग्निहोत्रयोः पौर्वापर्यसद्भावेनीष्ट समाप्यैवाग्निहोत्रमनुष्ठे- यम् । न तरप्रयोगमध्ये । सवनवत् । यथा प्रातःसवनमुत्कृप्यमाणं माध्यन्दि- नसवनमुत्कर्षति । तथेयमप्युत्कर्षेदग्निहोत्रम् । अन्यथा तपनीयार्थ प्रणी- तस्याग्नेः पुनः प्रणयनासम्मवेन मन्त्रवत्प्रणयनलोपेन बैगुण्यमपि स्यादिस्या- शयः ॥३०॥ अव्यवायाच ॥३॥ सान्तपनीयाङ्गप्रधानयोर्मध्ये अग्निहोत्रेण व्यवधानाभायोऽप्येवं अप वा एतद्यज्ञाच्छिद्यते, यदन्यस्य तन्त्रे विततेऽन्यस्य तन्त्र प्रतीयते । इति क्रमभेदे दोषोऽपि श्रुतः। अतोऽप्यग्निहोत्रस्योत्कर्ष इति ॥३१॥ सि०॥ असम्बन्धात्तु नोत्कर्षेत् ॥३२॥ सान्तपनीयेष्टिर्नाग्निहोत्रस्याङ्गम् । तद्वा तस्याः । अतः असम्ब- न्धात्-एकप्रयोगान्तर्गतत्वाभावानग्निहोत्रमुत्कर्षेत् ॥३२॥ प्रापणाच निमित्तस्य ॥३३॥ 'सायं जुहोती ' त्यादिना विहितहोमकाले जीवनरूपनिमित्तस्य प्राप्तत्वात् , सति निमिते नैमित्तिकमाश्यमनुष्ठयमिति नियमाद, विहितकाले अग्निहोत्रमनुष्ठेयोति मायः ॥३३॥ सम्बन्धात्सवनोत्कर्पः ॥३४॥ 'सिध्यति ।

·२६८ ।। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। एक्कन्वतर्गतस्येन सम्बद सवर्न सबनेनेनि प्रयोगविधिपरिगृहीत- त्वाचदुरको न्याय्य । भिन्नप्रयोगविधिपरिगृहीते प्रकृते तद्वैषम्यमिति माय. ॥३॥ उक्थ्यानुरोधेन पोडश्युत्कर्षाधिकरणम् ॥१८॥ पोडशी उक्थ्यसंयोगात् ॥३५॥ ज्योतिष्टोमे पोडशीगृह प्रकृत्येत्य श्रूयते-ते पराचमुक्थ्येभ्यो गृह्णाति' इति 1 तृतीयसवने सूर्यास्तमयात्प्रागेकोषध्यग्रहास्त्रयो गृह्यन्ते । तेभ्य परस्ताचाय पोडशी उक्तभुत्या विहित । तत्र कदाचिदेवादुक्थ्य- गृहाणामस्तमयादूर्ध्वमुत्कर्षे सत्यय षोडश)ग्रहोऽपि सस्तोत्र उत्कृष्टव्य । न 'समयाध्युषिते सूर्ये पोडशिन स्तोत्रमुपाकरोती'नि स्तोत्रकालानुसारेण प्रधानकालमुपेक्ष्य स अनुत्कृष्टव्य । कुत ' उक्थ्यसंयोगात्-तमुक्थ्येभ्य पराच गृह्णाती'ति उक्थ्योत्तरकाले विधानात् । अङ्गकालानुरोधेन प्रधानकाल- विरोधो न युक्त इति भार ||३५|| इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्या पञ्चमाध्यायस्य प्रथम सम्पूर्ण ॥१॥ श्री ॥ पाद. अथ पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ वाजपेयपशूनां सर्वेपा एक्दोपाकरणादिपदार्थानुष्टानाधिकरणम् ॥११॥ (पदार्थानुसमयन्यायः।) सन्नियाते प्रधानानामकैकस्य गुणानां सर्व- कर्म स्यात् ॥शा वाजपेये-- वैश्वदेवीं कृत्वा प्राजापत्यैश्चरन्ति । सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते ' इति श्रूयते । प्रकृतानग्नीपोमीय पशौ पशुधर्मा उपाकरण-

·पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
२३९
नियोजनादयः समानाताश्चोदकेनात्र प्राप्ताः, ते काण्डानुसमयेनानुष्ठेया. ।
न पदार्थानुसमयेनेल्साह-सन्निपात इति । सस्कार्याणा बहूना प्रधानानामे-
कस्मिन् प्रयोगे सन्निपाते प्रत्येकस्मिन् एकैकगुणाना सर्व--समय कर्म निःशेष-
मनुष्ठितं स्यात् । एवं कृते प्रकृती यदुपाकरणनियोजनयोरानन्तयं क्लप्तं तदनु-
ग्रहो भविष्यति । अन्यथा उपाकृताद्यपशोनियोजनं तदितरपशूनामुपाकरण-
य॑रहितं स्यात् प्रकृतिविरुद्धम् । चौदको हि प्रकृतिवद्विकृतिः कार्येति प्राकृ-
तिकधर्मान् विकृतावतिदिशति । तस्मात्काण्डानुसमयोऽत्र ज्ञेयः । न पदार्था-
नुसमय इति प्राप्ते आह सिद्धान्तं भगवान् सूत्रकार:-॥१॥
सि०॥ सर्वेषां वैकजातीयं कृतानुपूर्यत्वात् ॥२॥
सर्वेपां-पशूनाम् , एकजातीयम्-उपाकरणादिना सजातीय पदार्थ
हत्या तथैवान्योऽप्यनुप्ठेयः । यतः सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते ।
वश्वदेवी कृत्वा प्राजापत्यैश्वरन्ती' ति पशूना साहित्यं प्रत्यक्षतः श्रुतम् ।
धर्मसाहित्य तु प्रयोगवचनादिना परिकल्पितम् । तत्प्रत्यक्षादुर्बलम् । अतः
प्रत्यक्षश्रुते पशुसाहित्य ऽनुष्ठीयःयेन निश्चिते सति सप्तदशक्रियाणामेककर्तृकाणा
युगपदसम्भवात् क्षणभेदमात्रस्यापेक्षितत्येनैकसंस्कारस्यैर कृतानुपूर्व्यत्वात्
पदार्थानुसमय एवात्रानुसतव्यः, न काण्डानुसमय इति भावः ।।२।।
सहस्राश्वप्रतिग्रहस्थले एकैकस्यैकदा सर्वधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ।।२।।
( काण्डानुसमयन्यायः।)
कारणादभ्यावृत्तिः ॥३॥
' यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात्तातो वारुणाश्चतुष्कपालानियेत् ।
इत्यत्र शतसङ्ख्याधुपेतरव्हश्वप्रतिप्रहस्थले बहुषु पुरोडाशेषु प्रत्यक्षतः
साहित्य सिद्धम् । अतस्तत्रापि पूरसदार्थानुममये प्राप्ते आह-कारणादितिः
प्रधानवाधरूपकारणात् अभ्यावृत्तिः एकैस्मिन् पुरोडाशे सर्पसंस्कारकरणम्,
काण्डानुसमय इत्यर्थः । पदार्थानुसमयाङ्गीकारे तु प्रथमपुरोडाशस्य तप्ततमक्पा-
स्टाधिश्रितस्य भस्मीभावापत्तिरुत्तरनाध्यमिति यागासिद्धिरिति
भार. 1॥३॥

·२४० ।। पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ मुष्टिकपालादीनां समुदायानुस्मयाधिकरणम् ॥३॥ मुष्टिकपालावदानाञ्जनाभ्यञ्जनवपनपावनेषु चैकेन ॥४॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे आग्नेयानापोमनिर्वापं प्रकृत्य ' चतुरो मुष्टीनिर्व- पती'ति श्रुतम् । तत्रैकैको मुष्टिर्मुच्यन्तरनैरपेक्ष्येण स्थित इत्यैकैकस्य मुष्टे- निर्वापागभूतपदार्थत्वमिति द्वयोनिर्वापयोः . क्रमेणैकैकमुष्टिं निरूप्य ततो द्वितीयादिमुष्टिरित्येवं पदार्थीनुसमयः कर्तव्यः । न पूर्वाधिकरणवत्काण्डानु- समयः । एवं कपालोपधानेऽप्याग्नेयस्यैकं कपालमुपधाय तत अग्नीपोमी- यस्यैकम् । तथा आग्नेयस्यैकमवदानं कृत्वा तदनन्तरमानीपोमीयस्यैकमवदानं कार्यम् । तथा दीक्षितसंस्कारे ‘विराक्ते । इत्यत्रैकचक्षुप एकमञ्जन कृत्वाऽपरचक्षुप एकमेवं त्रिः कार्यम् । दाक्षितसंस्काररूपमभ्यञ्जनमपि तथैवानुष्ठेयम् । प्रतिदिशं त्रिस्त्रिर्वपतीत्यत्राप्यकैकवपनक्रमेण त्रित्वं सम्पाद- येत् । तथा 'चित्पतिस्त्वा पुनातु' इति सप्तभिर्मुखम् । ' वाक्पतिस्त्या নান্ত ' इति सप्तभिमुखांघो नाभिपर्यन्तम् । 'देवस्त्या सविता पुनातु इति नाभिमारन्य पाटपर्यन्तं सप्तभिरिति प्रकृती विहितम् । तत् कुलाय- नामके सत्र अतिदेशेन प्राप्तम् । तत्र सपा यजमानानां प्रथम मुख्यस्य पश्चान्नाभिपर्यन्तस्य तदनन्तरं पादपर्यन्तस्य विधेयम् इति । सर्वत्रैकेन मुष्ट्यादि नानिर्वापादिविधेयः पदार्थानसमयेन । न काण्डानुसमयेनेति पूर्वः पक्षः ॥४॥ सिका सर्वाणि त्वैककार्यत्वादेषां तद्गुणत्वात् ॥५॥ सर्वाणि-मुष्ट्यादिपावनान्तानि, एककार्यत्वात्--एकापूर्वे अन्व- यात् तत्तासङ्ख्यामुष्ट्याशुभयविशिष्टनिर्वापादेरपूर्वोदेशेन विधानात् , एपां- मुष्ट्यादीना तत्तत्सङ्ख्याविशिष्टानामेव, तद्गुणत्वात्-अपूर्वाङ्गत्वाव, विशिष्ट एव पदार्थः । न केवलो मुष्ट्यादिः । स तु पदार्थकदेशः। न पदापैकदेश. 1 ·पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २४१ स्यानुसमयः । अपि तु पदार्थस्यैव । नियादिस्वरूपभेदस्य लोकतोऽवगमेऽपि अङ्गत्वापरपर्यायपदार्थभेदस्य शास्त्रे गम्यत्वात् चतुःमड्याविशिष्टमुटे., अष्टसङ्ख्याविशिष्टाऽऽग्नेयकपालस्य, एकादशसङ्ख्यायुताग्नीपोमीय- कशलस्य, द्वित्वविशिष्टहविरवदानस्य, त्रिवविशिष्टाजनस्य, त्रित्वोपेताभ्यञ्ज- नस्य, त्रिनिसङ्ख्योपैतवपनस्य, एकविंशतिसङ्ख्या विशिष्टपावनस्य च, पदा. थत्वात् समुदायानुसमय एवात्र । नांशानुसमय इति भावः ॥५॥ अवदानस्य प्रदानांतानुसमयाधिकरणम् ॥४॥ संयुक्ते तु प्रक्रमात्तदन्तं स्यादितरस्य तदर्थत्वात् ॥६॥ दर्शपूर्णमासयोः । द्विहविषोऽद्यति । इत्येकेन विधिना विहितं द्वित्वसङ्ख्याविशिष्टमवदानमेकः पदार्थः । ततस्तेन मात्रेणानुसमयः कार्य:, न प्रदानातेन तेन । तथा च आग्नेयस्य द्विरवदानं कृत्वा तद्धोमान्प्रा- गेव आग्नीषोमीयस्यावदानं विधेयम् । इति प्राप्ते आह सिद्धान्तम्- संयुक्ते विति । 'चतुरवत्तं जुहोती' ति चतुरयत्तसम्बध्दे होमे विधीयमाने प्रक्रमात- चत्तुरवत्तेनोपक्रमात् इतरस्य- चतुरवत्तस्य हविपः, तदर्थत्वाद- होमार्थत्वात् , तदन्त-होमान्तमैकः पदार्थः स्यात् । अवदान तु उपस्तृ- णाति, दिईविषोऽयद्यति, सकृदभिघारयति' इति वियः चतुरवत्तावयवं तदिति नैकः पदार्थः । तस्मादवदाय हुत्वा पवादग्नीयोमीयस्यावदानादीति सिद्धम् ॥६॥ अञ्जनादेः परिव्याणान्तानुसमयाधिकरणम् ||५|| वचनात्तु परिव्याणान्तमञ्जनादि स्यात् ॥७॥ ज्योतिटोमे अग्नीपोमोयपशौ यूपस्य घृतेनाञ्जनाभ्यञ्जनम् , उच्छ्यणम् , अवटस्य पyहणं, यूपमूलस्य परिहणं, मध्ये रशनया परिव्याणमित्यादयः पदार्थाः यूपसंस्कारतया समानाताः । ते चैकयूबरक्षे यथासातास्तथैर कार्याः क्रियन्ते च । एवं एकादशिनो वाऽज्येषा यज्ञानां यूरा ·૨૪૨ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ भवन्ति । एकविंशत्यश्वमेवस्य ' इति बहुयूपरक्षेऽपि 'अजनादिपरि- व्याणान्तं ' यजमानो यूपं नावसृजति' इति वचनेन यजमानस्य यूपत्याग- प्रतिषेधात् तदन्यारम्भस्याप्यङ्गत्वेन पदार्यानुसमये तस्यासम्भवारकाण्डानु. समय एवात्र समुपपद्यत इति ज्ञेयम् ॥७॥ आ० कारणाद्वानवसर्गः स्याद्यथा पात्रवृद्धिः ॥८॥ प्रकृतौ संयोगामावाभावरूपसंयोगाख्यः अनवसर्ग: अध्वर्युसाहाय्यरूप- कारणादर्थास्यादित्सपि सम्भवति । न चार्थिकं चोदकः प्रापयति । अपि तु विहितमेव । तस्माद्यपान्तरस्योच्छ्यणायें यूपमनसृजेयजमानः । यथा पृप- दाज्येन अनुयाजान् यजती ' त्यत्पिात्रवृद्धिः, तयागादिवसर्गः कार्य इति ॥८॥ आ० नि० ॥ न वा शब्दकृतत्वान्न्यायमात्र- मितरदर्थात् पात्रवृद्धिः ॥९॥ न वेति । प्रकृतौ यूपस्यार्थादनवसर्ग इत्यस्य व्यावृत्तिः । । नादिपारव्याणातं यजमानो यूपं नावसृजेत् । इति शब्दकृतत्वाद-प्रत्यक्ष- श्रुतिविहितत्वात्तस्य इतरत-प्रयोगविधिपरिगृहीतप्रयोगप्राशुमावस्तु न्यायमात्र- केवलानुमानगम्य इत्यर्थः । ततस्तस्य तया बाधः । पात्रवृद्धि- स्वदेव । यतः ' अष्टावुपमृतीत्युपमृतमुद्दिश्यैवाष्टत्यसयाकं ग्रहणं विहितम् । न त्वेकत्वविशिष्टमुपमृतमुद्दिश्य । उद्देश्यगतसङ्ख्यायाः संमार्ग- न्यायेनाविवक्षितत्वात् । अतस्तत्रत्यमेकत्वमार्थिकम् । आर्थिकस्यानगत्वता यत्र पृषदाज्येनानुयाजानं पजतीति श्रुतम् , तत्र बाधकाभावात्पात्रवृद्धिरिति दृष्टान्तैषम्यं प्रकृते । तस्मायूपानेकने अजनादिपरियाणान्तमेकस्मिन् यूपे कृत्वात अन्यस्मिन् यूपे तथा कार्यमिति काण्डानुसमय एवात्रानुष्ठेयः, न पदार्यानुसमय इति निष्कृष्टोऽयः ॥९॥ दैवताद्यवदानेषु पदार्थानुसमयाधिकरणम् ॥६॥ . अज- .

·पञ्चमाध्यायस्य द्वित्तीयः पादः। २४३ -- -- पशुगणे तस्य तस्यापवर्जयेत् ॥१०॥ ज्योतिष्टोमे अग्नीषोमीयपशौ । दैवतान्यादाय न तावस्ये होतव्यम्। सौविष्टकृतान्यवधति 1 सौविष्टकृतान्यवदाय न तावत्येव होतव्यम् । ऐडान्यव- यती' त्यवदानत्रयं प्रथमं कृत्वा पश्चाद्धोमः अग्नीपोमीयपशौ क्रमशः सिद्धः । प्रकृतावेकस्मिन् पशौ आदानत्रयस्य काण्डानुसमयो यथा तथा वाजपेये प्राजापत्यपशुगणेऽपि तस्य तस्य-अपदानस्य होमस्य च एफैकास्मिन् पशौ अपवर्जन-समापन कार्यम् । पश्वेकल्यात्- प्रत्येकास्मन् पशो प्रकृतिवत्पश्वे- कत्वस्य तुल्यत्वात् । तथा सति प्रकृत्यनुग्रहः सिध्यतीति ॥१०॥ सि०॥ दैवतैबैंककात् ॥ ११ ॥ अत्र पशुगणे दैवतैरवदानैरनुसमयः कार्यः, पश्चात्सौविष्टकृतैरवदान- रनुसमयः, तदनन्तरमैडैरवदानस्ततो होम इति क्रमः । कुत : ! ऐककाद- उपाकरणादिपशुसंस्कारवदेककर्मत्यात् । प्रकृती पश्चकत्वेन पदार्यानुसमय- प्रसक्त्यमावादास्ता नाम काण्डानुसमयः । अत्र तु पश्चनेकत्वात् पदार्यानु- समय एव युज्यत इति भारः ॥ ११ ॥ यु०॥ मन्त्रस्य चार्थकत्वात् ॥१२॥ 'त्वं हग्ने प्रथमो मनोते ति मन्त्रस्यार्थिवत्त्यात्तन्त्रसम्भवालाधनम् । अन्पया पर्यायेणैवेति गौरवापत्तिरिति भारः ॥ १२ ॥ नानाचीजेटी उल्लूखलादीनां तन्त्रताधिकरणम् ॥७॥ नानावीजे एकमुलूखलं विभवात् ॥१३॥ राजस्ये ' अग्नये पुराडाशमाकपालं निपेत् कृष्गाना प्रीहीणाम। सोमाय यनस्पतये सामा चरम् । इति नानाबीजेष्टिपिहिता । तस्या प्रकृतित चोदकेन प्राप्तनुशादिक तन्त्रणकमेर स्यात् । न प्रतिजीजजानि पृथक् ! कुतः विमवार -नत्रत एफेनैव आहननादिक्रियासम्मपात ||१३|| - ·॥ पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ अपघात परावपन - -- पू० ५० ॥ विवृद्धिर्वा नियमादानुपूर्व्यस्य तदर्थत्वात् ॥१४॥ विवृद्धि; - उल्खलादीना निवृद्धिरय स्यात् । तन्त्रतः समुपपत्ती सत्यां कस्मातेषा विवृद्धिराशडक्यत इति चेत् ~ आनुपूर्व्यस्य नियमात् - कृष्णाजिनास्तरण ~ उलूखलाविपर्नन- बीजावाप विवेचन -- फलीकरण पात्र्या तण्डुल प्रक्षालनादयः " कृष्णाजिनमधस्ता- दुलूखलस्यानस्तृणाति तदुपर्युलावलमबस्थापयति । तत्र ब्रीजानावपति । मुस- लेनावहन्ति । शूर्पण पराजपति । कणेभ्यस्तण्डुलान् विविनक्ति । पायाँ प्रक्षालयनि ” इत्यादि पृथक् पृथक् विधिभिस्ते ते कृष्णाजिनास्तरणादिप्रक्षा- लनान्ताः क्रमशो पिहिताः पदार्या., इति प्रकृती नेपामानुपूर्व्यस्य- पाठक- मस्य नियमात् ..क्लप्तत्वात् इह विकृतारपि तथैव ते अतिदिष्टाः कर्तव्या आवपनावहन्त्यादयः पदार्या इत्युलूखलादीना त्रिद्धिरेव । लेगा तदर्थत्वातू- अवघातादिशेषत्वात् इति ॥१४॥ सि० दृ०॥ एकं वा तण्डुलभावाद्धन्तेस्तदर्थ- त्वात् ॥१५॥ एकमेव उल्खलादिकं पर्यायेण स्यात् । तण्डुलभावात् -- तण्डुल- निष्पत्तिपर्यन्तं तेन सम्पाद्य पश्चात्तेनैवापरवीजस्य तथानुष्ठान विधेयम् । कस्मात् ! अअपूर्वकइन्तेः तदर्थत्वात् - तण्डलनिष्पादकोपलाधिश्रयणमारम्य तण्डुलनिष्पत्तिपर्यन्तक्रियासम्हार्थत्वात् । तापक्कियासमूह एकः पदार्थः । अतस्तेनैवानुसमयः 1 आस्तरणाऽऽवपनादिस्तु तदयया इति भावः ॥१५॥ अग्नीपोमीयपशौ प्रयाजानुयाजयोः पात्रभेदाधिकरणम् ॥८॥ विकारे त्वनुयाजानां पात्रभेदोऽर्थभेदात् ॥१६॥ ज्योतिष्टोमान्तर्गतातोपोमीयपशी 'पदाज्येनानुयाजान् यजतीति श्रुतम् । तत्र विकारे-विकृती, अनुयाजार्थं पात्रभेदः स्यात् । अर्थभेदाद- - न ·पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २४५ । अग्निर्नः पातु द्रव्यभेदादित्यर्थः य: । दधिमिश्रमाज्यं हि शुद्धाऽऽज्याद्भिन्नमेव । अत एकपात्र उपभृति तस्य ग्रहणासम्भवः । न कर्मणि कर्मान्तरारम्भ इति भावः ॥१६॥ नारिष्टहोमानामुपहोमपूर्वत्वाधिकरणम् ॥९॥ प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्यान्न ह्यचोदितस्य शेपाम्नानम् ॥१७॥ काम्येष्टिकाण्डे ' अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ' इत्यग्न्यादिदेवतायुक्तकृत्तिकादिनक्षत्रेष्टयो विहिताः । तत्र कृत्तिकाः । नक्षत्र देवमिन्द्रियम् । इदमामा विचक्षणम् । हविरासंजुहोति न इत्यादियायानुसक्यापुरस्सर प्रशनामाः श्रूयते । तत्सन्नि? 'सोर जुहोति । अग्नये स्वाहा । कृत्तिकाभ्य स्वाहा । अम्बायै स्वाहा । दुलायै स्वाहा'इत्यादय उपहोमाः समानाता. । प्रकृती प्रधानहोमस्विष्टकृतोर्मध्ये दश ते तनुवो यज्ञयज्ञिया०' इत्यादिभिर्मन्त्रैराज्याहुतिसज्ञका नारिष्टहोमा विहिताः। ते चात्र नक्षत्रेटौ चोदकेन प्राप्ताः । तेषामुपहोमाना च समुच्च- योऽत्र विकृतावित्युत्तरत्र वक्ष्यति । सत्य तेषा तेषा च पूर्वापरभावविशये सिद्धान्तमाह - प्रकृतेरिति । प्राकृतधर्माणा नारिष्टहोमाना पूर्वीक्तत्वात्- उत्पत्तिवाक्य श्रवणवेलाया विकृतेः कथंभावाकाङ्क्षापूरकतया विकृतिः प्रकृति- वदनुष्ठेयेति चोदकेन तेपामध्याहृतत्वात्पूर्वमनुष्ठानम् ! अपूर्व वैकृतमङ्गमन्ते स्यात् । हिन्यतः, अचोदितस- अनुत्पन्नकर्मणः, शेपानानम् - अङ्गपाठः, इति न सम्भवति । तस्मादुत्पत्त्यनन्तरमुत्पन्नकर्मणः सन्निधिपाठादङ्गत्वमहः पाश्चात्यः, प्राकृतधर्माणामङ्गलमहस्तृत्पत्तिलायामेनि तेषां पूर्वत्वम् । वै. तानां तदानन्तमिति भावः ॥१७॥ पू०प०॥ मुख्यानन्तयमात्रयस्तेन तुल्यश्रुतित्वाद- शब्दत्वात् प्रकृतानां व्यवायः स्यात् ॥१८॥ आत्रेय आचार्यः वैकृतानामनाना मुख्यानन्तर्य-प्रधानान- न्तयं प्राकृतात्पूत्वमेव मनुते । तेन-प्रधानेन त्यध्रुतिस्वात् यथा

·२४६
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
साक
प्रधानस्य प्रत्यक्षश्रवणम् , तथा वैकृताना प्रत्यक्षश्रुतत्वात् प्राथम्यम् । प्राकृ-
ताना नारिटहोमाना तु अशाग्दत्वातू-आनुमानिकत्वेन विलम्बोपस्थितत्वात् ,
प्रधानेन व्यवायः --व्यवधान स्यात् । पश्चादनुष्ठितिरित्यर्थः
फलित ॥ १८॥
अन्ते तु वादरायणः तेषां प्रधानशब्दत्वात् ॥१९॥
बादरायण आचार्यः अन्ते-प्राकृतधर्माणामन्ते, वैवृतान् धर्मान्
मनुने । तेपां--प्राकृताना धर्माणा, प्रधानशब्दत्वात्-प्रधानविपयशाब्दबोध-
विषयत्वात् । पूर्वोक्तदिशा उत्पत्तिवाक्यगम्यत्वादिति भार । इति बादराय-
णमतेन सिद्धान्तदृढीकरणम् ॥१९॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥२०॥
तथा च पूर्वज्ञातस्य पूर्वमनुष्ठानमिति सिद्धौ च, अन्यायस्य दर्शनमु-
पोद्वलक दर्शयति । आग्नेय प्रथमम् ,
अग्निहि प्रयममवगत
, इति ॥२०॥
विदेवनादीनाममिपेकपूर्वत्वाधिकरणम् ॥१०॥
कृतदेशात्तु पूर्वेषां सदेशः स्यात्तेन प्रत्यक्षसंयोगात्
न्यायमावमितरत् ॥२१॥
राजसूये अभिपेचनीयाख्यसोमयागानन्तर प्रागू दशपेयात् 'अक्षे-
दीव्यति, राजन्य जिनाति, शौन शेपमाख्यापयति, अभिषिच्यते' इति विदेव-
नादयोऽभिषेकान्ता राजसूयधर्मा क्रमश आम्राता विभिषेको 'माहेन्द्र-
स्तोत्र प्रत्यभिषिच्यत' इति श्रुया अभिपेचनीयसोमयागीयमाहेन्द्रस्तोत्र-
काले अपकृष्टः । एष ताप सति तत्पूर्वभाविना विदेवनादीनामप्यपकर्षः
स्यात् । नानपकपः । कुत ' कृतदेशात -अभिषेचनीयसोमयागाङ्गभूतमाहे-
न्द्रस्तोत्रसामीप्यरूपदेशस्योक्तश्रुत्या क्लृप्तत्वात् अभिषेकपूर्वभाविना तेपा स
एव देश' स्यात् । तेन - अभिषेकेण सह, तेषा पाठक्रमेण प्रत्यक्षसयोगात् ।
अभिपेचनीयाङ्गोचरत्वन्तु नदगाना तत्पूर्व पाठाभावात् न्यायमा काल्पनि-
कमिति दुर्बलं तत् , प्रत्यक्षपाटक्रमेण वाध्यत इति भावः ॥२१॥

·पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २४७ , 'सात- , सावित्रहोमादीनां दीक्षणीयापूर्ववाधिकरणम् ॥११॥ प्राकृताच पुरस्ताद्यत् ॥२२॥ य एवं विद्वान् अग्नि चिनुते' इति विहिताग्निचयने त्राणि जुहोति' इति सावित्रहामानाम्नाय ततो महता प्रबन्धन उखासम्भर- णम् । 'सृष्टीरुपदधाति, प्राणभृत उपदधाति, चित्रिणीरुपदधाति, वनिणी- रुपदधाति' इतौटकाः पशुश्श्रेत्येतदाम्नाय पश्चात् 'आग्नावैष्णवमेकादश कपाले निर्वपेद्दीक्षिष्यमाणः' इनि दीक्षणीयेष्ट्यादिकमानातम् । तत्र दीक्ष- णीयेष्ट्यादिकं प्रकुतौ क्लप्तोपकारकतया शीघ्रं बुध्यमानत्यात् सावित्रहोमा- दिभ्यः पूर्वमनुष्ठेयमित्याशडूकायामाह सिद्धान्तं प्राकृतादिति । यद्वैकृतं सावि. वहोम उखासम्भरणादिकं, तत् प्राकृताद्दीक्षणीयेष्ट्यादितः पुरस्तात्--पूर्व, प्रत्यक्षतः पठितमिति तस्य स एव देशः । चोदकप्राप्तस्यापि दीक्षणीयादेः अग्निकाण्डे सावित्रहोमादिम्य ऊध्वं पुनः प्रत्यक्षपाठात् सावित्रहोमादिक कृत्वा पश्चादोक्षणीयादिकं कार्यमिति भावः ॥२२॥ याजमानसंस्काराणां रुक्मप्रतिमोकात् पूर्वमावित्वाधिकरणम् ॥१२॥ सन्निपातद्यथोक्तमन्ते स्यात् ॥२३॥ अग्निचयने 'केशदमभू वपते, नखानि निकृन्तति, स्नाती 'त्यादयः प्रकृती विहिता यजमानसंस्काराचोदकतः प्राप्ताः । तथा 'रुक्मन्तरं प्रति- मुञ्चते अमृतमेव मृत्योरन्तर्धत्ते' इति प्रत्यक्षवचनेन रुक्मधारणं च प्राप्तम् । तर प्राकृतवैकृतयोः सन्निपातः- युगपत्प्राप्तिक्षेत् यथोक्तम्-प्रत्यक्षभुतमपि रुग्धारणमन्ते स्यात् । कुतः ? यजमानसंस्काराणां दीक्षणीयानन्तर्यस्य प्रकृता क्लप्तस्यैवेद चोदकेन प्राप्तिः । रुग्धारणस्य तदानन्तर्यन्तु पाठात्कल्प्य- मिति संस्काराः क्लप्तानन्तर्याः पूर्वभापिनः । करप्यानन्तर्य रुग्धारणं तु पश्चात् विधेयमिति भावः ॥२३॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रत्ती भावबोधिन्यां पञ्चमाध्यापस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ॥ श्रीः॥

·२४८
॥ पूर्वमीमांसासूत्रपत्तिः॥
॥ अथ पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
.
प्रयाजादीनामेकादशादिसख्यायाः सर्वसम्पाद्यताधिकरणम् ॥१॥
विवृद्धिः कर्मभेदात् पृपदाज्यवत्तस्य
तस्योपदिश्येत ॥१॥
अग्नीपोमीयपशुयागे 'एकादश प्रयाजान् यजति, एकादशानुया-
जान् यजती ' नि श्रूयते । तथा चातुर्मासेषु- ' नवप्रयाजान् नानुयाजान्
यजती' ति श्रुतम् । एवं 'पडुपसद ' इत्यग्निचयने आम्नातम् । प्रकृती
समिदादयः स्वाहाकारान्ताः पञ्चैव प्रयाजास्त्रयोऽनुयाजाश्च विहिताः सन्ति ।
ते चात्र चोदकेन प्राप्ताः । तान् मिथो विभिन्नानुद्दिश्यैकादशसह्यारूपो
गुणोऽत्र विधीयते । तथा च प्रत्येक कर्मभेदात् प्रतिप्रधानं गुणातिरिति
न्यायेनेयं सयाविवृद्धिः स्यात् । पृपदाज्यवत्- यथा ‘पदाऽयेन अनु
याजान् यजतीत्यत्र प्रत्यनुयार्ज पृपदाज्यं गुणो मिद्यते । तद्वदत्रापि तस्य
याजस्यैकादशसपा स्यात् । एवं विद्धंया पञ्चपञ्चाशत् प्रयाजाः स्युरि-
सर्थः ॥१॥
'सि० ॥ अपि वा सर्वसङ्ख्यत्वाद्विकारः
प्रतीयेत ॥२॥
अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः । एकादशत्वसङ्ख्यायाः सर्वसङ्ख्यत्वात्-
समुदायवृत्तिसङ्ख्यारूपत्वात् , समुदायस्य विकारः-आवृत्तिः प्रतीयेत ।
यथा पृपदाज्यस्येतरनरपेक्ष्येण प्रत्येसस्मिन्ननुयाजेऽन्वयः सम्भवति । तथा
एकादशसङ्ख्याया अन्वयो न सम्भवति । प्रत्येकास्मिन् प्रयाजे स्वातन्त्र्येणैका.
दशवान्चपासम्मयाद । दृष्टान्तदान्तयोरिदमेव वैषम्यम् । तस्मात्-पञ्च.
प्रयाजान् द्विरावृत्योत्तमस्य सकृदावृत्यैवैकादशत्वं सख्याया अायगन्तव्य-
मिति भावः । यथासम्भवामितरत्राप्येवमेव जयम् ॥२॥

·पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः । २४९ . प्रथमादीनां तिमृणामुपसदा स्वस्थानावृत्यधिकरणम् ॥२॥ स्वस्थानात्तु विवृद्धथेरन कृतानुपूर्व्यत्वात् ॥३॥ 'पडुपसदः' इत्यग्निचयने श्रुतम् । तत्र चोदकप्राप्ताना तिसृणामुप- सदा पूर्वन्यायेनाऽऽवृत्या पट्सङ्खया पूरणीयेति प्राप्तम् । सा च पूर्तिः प्राकृत- क्रममनुसृत्य प्रथमाया द्विरावृत्तिः, ततो द्वितीयायाः, ततस्तृतीयायाः इतिप्रत्ये- कस्या उपसदः स्वस्थानावृत्त्यैव कार्या । न तु दण्डकलितवत्समुदायस्य आवृत्त्या । कुतः ? कृतानुपूर्व्यत्वात्-प्रकृतौ क्लुप्तक्रमत्वात् । प्रकृतौ हि दीक्षो- त्तरदिने प्रथमोपसद् हुयते । तत ऊर्वदिने द्वितीया । ततोऽप्यू दिने तृती- येति क्रमः क्लुप्तः । चोदकेन सझमा एव ता अतिदिष्टाः । समुदायावृत्त्या विवृद्धो सम्पादितायां तु प्रमाणप्राप्तप्राकृतिक्रमबाधप्रसङ्गः । असति विशेष स नैव युक्त इति भावः ॥३॥ सामिधेनीपु आगन्तूनामन्ते निपेशाधिकरणम् ।।३।। समिद्धयमानवती समिद्धवतीं चान्तरेण धाय्याः स्युर्यावापृथिव्योरन्तराले समर्हणात् ॥४॥ दर्शपूर्णमामयोः ' सामिधेनरिन्बाह ' इति नित्यः पञ्चदश सामि- धेनीरभिधाय 'एकविंशतिरनुवाड्यात्प्रतिष्ठाकामस्य ' इति काम्यसामिधाकल्पः श्रूयते । तत्र पटिनाः सामिधेनीऋचस्वेएकादशैव 'त्रिः प्रथमामन्याह, त्रि- रुत्तमाम् । इति विधेरावृत्या पञ्चदश भवन्ति ता ऋचः । अवशिष्टाना पण्णा- मृचा दशतयोपठितानामागमेन सड्यापूरणं कार्यमिति वक्ष्यति । तत्र आग- न्तूनामृचा समावेशः फेति प्रश्ने आह-समिद्ध्यमानवती समिद्धवती चान्तरेणेति । प्रकृती पटिनास्थेकादशसु सामियनीऋक्षु मध्ये 'ममिद्धयमानो अभ्यर० ' इत्यष्टमी त्राका समिद्धपमानयती ।' समिझो अम आहुतेति नवमी ऋक् समिदवती । तयोर्मध्ये ' यदन्तरा तत् ध्याय्या: ' धीयन्ते इति धाय्या इति व्युत्पत्या घाय्यापदराच्याना पण्यामागन्तूनामृचा समावेशः स्यात् । . .

·२५० ॥ पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ कुन: ? द्यावापृथिव्योरन्तराले समर्हणात्- इयं नै समिद्धयमानवती, असो समिद्धवती, यदन्तरा तद्धाप्याः' इति स्तुतिवाक्येन सर्वासां धाय्यापदवाध्या- नामागन्तूनामृचा द्यावापृथिवीमध्यवर्तित्वेन स्तुतत्वादिति भावः ||१|| सि० ॥ तच्छन्दा वा ॥५॥ पृथुपाजय-या धाय्ये' इगि विशेपनिशानात् सदियोगमपहरतीति न्यायाच- 'पृथुपाजा अमा' इत्यादिऋग्वयमेव धाय्याशब्दस्य मुख्योऽर्थः । तस्यैव मध्ये निवेशः । इतरासामागन्तूनामृचां तन्मध्यनिवेशे प्रमाणाभावात पठितसामिधेनीक्रमभङ्गापत्तिप्रसमाचान्त एव निवेश इति भावः ॥५॥ उष्णिककुभोरन्ते दर्शनात् ॥६॥ 'उष्णिककुमौ धाय्ये' इति उष्णिक्छन्द काया: 'प्रो अमे' इति ऋचः कष्टदकायाश्च 'प्रहोरे पूयं वचः०' इति ऋचः धाग्यात्वं दर्शयित्वापि तयारन्ते प्रयोगदर्शनालिङ्गाव पृधुपाजयतीभिमानामागन्तूनामृचा- मन्ते निशा इत्येव सिध्यति ॥६॥ वहिप्पवमाने आगन्तूनां पर्यासोत्तरकालताधिकरणम् ॥ स्तोमविवृद्धौ पुरस्तात्पर्यासादागन्तवः स्युः, तथा हि दृष्टं द्वादशाहे ॥७॥ ज्योतिप्टोमे यहिष्पवमानस्लान त्रयम्चाः सन्ति । 'उपास्मै गायतो नरः ' इत्यादिरेकः, ' दविद्युतत्या रुचेत्यादिदितीयः, ते कवेत्यादिस्तृलीयः । तपा नामानि च स्तोत्रीयः अनुरूपः पर्यासति । तेषु त्रिषु तृषु उगानेन निवृत्स्तोमो भवति । स च एकत्रिशेनातिरात्रण प्रजाका याजयेत् । इति वहिपरमानरिकता अतिरात्र चोदकन प्रातः । तत्र त्रिवृरस्तोमं बाधितुं निर्दिष्टश्रुत्या एकविशस्तोमो विहितः । अत्र बहिप्परमाने पञ्चदशादिस्तोमवदावृत्तगानस्यामावात् त्रिवतचेम्यवस्थिता भिनयभिधंगमिरेकविंशस्तोमपूरणासम्भवात्तत्पूरणाय चत्वारस्तच परमानस्य . , आगम- ·पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः । २५१ ---- AN- यितव्याः । ऋगागमनं च वक्ष्यति । तत्र आगन्तुना तृचा कुत्र समावेश इति जिज्ञासायामाह-स्तोमविवृद्धाविति । तोमत्य विवृद्धौ मत्यां पुरस्तात्पर्या- साद-अनुरूपपर्यासयोस्तृचयोर्मध्ये नेपा तृचा समावेशः स्यात् । हि-यतः, द्वादशाहे तथा दृष्टम्-द्वादशाहे स्तोत्रीयानुरूपयोरनन्तरमागन्तुका वृषण्वत्य ऋचः पठिताः, ततः पाठक्रमेण अनुरूपानन्तरं पर्यासाच्च प्राक् तासा स्थानं क्लप्तम् । तथैव क्लप्तरीत्या अत्राप्यागन्तूना तृचा पर्यासात् प्राक् अनुरूपा- नन्तरं च समावेशो युक्त इत्युत्पश्यामः ॥ ७॥ पर्यास इति चांताख्या ॥८॥ अन्तस्य तृचस्य पर्यास इत्याख्या । तृतीयतृचस्य नाम पर्यास इत्यर्थः ॥८॥ सि०॥ अन्ते वा तदुक्तम् ॥९॥ आगन्तूनामन्त एवं निवेश इत्युक्तम् ' अन्ते तु यादरायणः० (५।२।१९) इति मूत्रग ॥२॥ वचनात्तु द्वादशाहे ॥१०॥ यत्तु द्वादशाहे मध्ये निवेश इत्युक्तं तत् स्तोत्रीयानुरूपयोरनन्तर - मागन्तुका ऋचः पण्णवत्यः' इति पचनासथोक्तम् । तत्सन्निधिपठिनं तत्रैव ज्ञेयमिति भावः ॥१०॥ अतद्विकारश्च ॥११॥ 'एकविंशेन प्रतिष्ठाकामं याजयेदित्यय न द्वादशाहस्य विकारस्तस्मा- त्तन तस्य नातिदेश इत्यर्थः ॥११॥ तद्विकारेऽप्यपूर्वत्वात् ॥१२॥ ननु द्वादशाहाप्रकृति के आगन्तूनामन्ते निवेशोऽस्तु नाम । किन्तु तत्प्र- कृतिके मध्ये निवेशः स्यादेव सर्वेषामित्याशङ्काया माह-तदिति । तद्विकारेऽप्य- हीनसत्रादौ वृषण्वत्यतिरिक्तानामृचामन्त एव निवेशः । कुतः । अपूर्वतात-

·२५२
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः॥
अग्लस्तस्थानत्वात् । वृषवतीना पाटकमेण पर्यासप्रागदेशात्मकस्थानस्य
क्लप्तत्वात् तत्स्थानविशिष्टानां तासामेवातिदेशस्तत्र । तद्भिन्नानामपूर्वाणामा-
गन्तूनामृचा त स्थाननिवेशे मानाभावादन्त एव निवेश इति भावः ॥१२॥
बहिप्पवमाने आगन्तुना साम्न मध्ये निवेशाधिकरणाम् ॥५॥
अन्ते तूत्तरयोर्दध्यात् ॥१३॥
पूर्वोदाहनातिरात्रे माध्यन्दिनीयाऽऽर्भवपवमानयोः सामागमेन यिवृद्ध-
स्तोमपूरणमिति वक्ष्यायुत्तरत्र दशमे । तत्र उत्तरयो:-माध्यन्दिनीयाऽऽर्भयपवमा-
नयोः स्तोमपूरणायागन्तूना साना पूर्वोक्तऋचामिव अन्त एव निवेशः, न
मध्य इति ॥१३॥
सि०॥ अपि वा गायत्री बृहती अनुष्टुप्सु
वचनात् ॥१४॥
त्रीणि ह वै यम्योदराणि गायत्रीबृहत्यनुष्टुप्, चात्र ह्येवावपन्ति,
अत एवोद्वपन्ति ' इति आवापोद्वापाऽऽवेदकविशेषरचनात् गायत्र्यादिष्वेव
आवापादिः।'उच्चाते जातमन्धस० इति माध्यन्दिनपवमानस्य गायत्री छन्दस्क
आयस्तृचः ' स्वादिष्ठयेत्येप आर्भवपवमानस्य च तथैव तचः। अतस्तयोरेवा-
ऽऽगन्तुना साना निवेश. । न त्वन्ते त्रिष्टुब्जगतीच्छन्दस्कयोस्तृचयर्शित
सिध्दम् ॥१॥
ग्रहेप्टकादीनां त्वनिशेपत्वाधिकरणम् ॥६॥
ग्रहेष्टकमौपानुपवाक्यं सवनचितिशेषः स्यात् ॥१५॥
अनारभ्यपठितवाक्यकाण्डोक्तं-'एप वै हविषा हविर्यजते, योऽदा-
भ्यं गृहीत्वा सोमाय यजते ' तथा 'चित्रिणीरुपदधाति, वनिणीरुपदधानि,
भूतेष्टका उपदधाति । इत्यादिवाक्यपठिनं ग्रहेष्टकं सबनशेषं चितिशेष च
स्यात् । तस्य 'सरनचितिनिष्पादकत्वं यतः प्रत्यक्षसिद्धमतः न त्यग्नि-
शेषत्वमिति ॥१५॥

·पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः। २५३ सि० ॥ क्रत्वमिशेपो वा चोदितत्वादचोदना- नुपूर्वस्य ॥ १६ ॥ तदुक्तं ग्रहेप्टक क्रतुशेषः अग्निशेषश्चैव स्यात् । कस्मात् ' योऽदाभ्य गृहीत्वा सोमाय यजते' इति यागाङ्गत्वस्य 'इष्टकाभिरग्नि चिनुते' इति द्वितीयया इष्टकासामान्य प्रति अग्नेः प्राधान्यस्य च चोदितत्वात् । पूर्वस्य- पूर्वोक्तसवनचित्यङ्गत्वस्य, अचोदना-प्रमाण गम्यत्वाभाव इति निष्कर्षः ।।१६।। चित्रिण्यादीनां मध्यमायां चितायुपधानाधिकरणम् ॥७॥ अन्ते स्युरव्यवायात् ॥१७॥ अनारभ्याधीतानां चित्रिण्यादीनामिष्टकानामान्यङ्गत्वं समधिगतम् । तासामुपधानं त्वन्ते उत्तमाया चितावेव स्यान्न मध्यमायाम् । तथा सति क्लप्तकमाणां प्राकरणिकानामिष्टकानां परस्परं व्यवधानं न भवेत् इति ॥१७॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥१८॥ 'आवपनं वा उत्तमा चितिः अन्या उपद्धाति' इति लिङ्गदर्शना- दपि तथैव सिध्यति | आवपन-निराश्रिताना निवासस्थानम् । उत्तमा-पश्चमी। अन्या अनारभ्याधीता इत्यर्थः ॥१८॥ सि०॥ मध्यमायां तु वचनाद् ब्राह्मणवत्यः ॥१९॥ 'या काश्चन ब्राह्मणवतीमिष्टकामभिजानीयात्तां मध्यमायामुपदयात् ' इत्यनारभ्याधीतब्राह्मणवचनेन विहितानां लिङ्गक्रमादिभिरक्लुप्तस्थानानामिष्ट - कानां मध्यमायां चितावेव निवेशः, नोत्तमायामिति भावः ॥१९॥ लोकम्पृणातः पूर्व चित्रिण्याद्युपधानाधिकरणम् ॥८॥ पागलोकम्पृणायास्तस्याः सम्पूरणार्थत्वात् ॥२०॥ आस्ता नामानारम्याधीतानामिष्टकानां मध्यमाया चितावुपधानम् । तत्रापि सन्ति एव स्यादव्यधानायेति चन्न । लोकपृणायाः प्रागेव तत्स्यात् । कुतः । 'यदेवास्योनं, यच्छिदं, तदेतया परिपूरयति, लोकम्घृणा। छिद्रम्पृण'।

·तथा २५४ ॥ पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ इति वचनात् तस्याः-लोकम्पृणायाः सम्पूरणार्थत्वात्-छिद्रपूरणार्थत्वात् । लोकम्पृणानन्तरमुपधाने आसा हिदपूरकाभावेन सच्छिद्रमेव म्यादतस्तस्याः प्रागेवोपधानं तासामिति भायः ॥२०॥ इष्टिसंस्कृतामावग्निहोत्राद्यनुष्ठानाधिकरणम् ॥९॥ संस्कृते कर्म संस्काराणान्तदर्थत्वात् ॥२॥ आधानानन्तर ' द्वादशसु रात्रिधनुनिर्वमेत् ' इति पवमानेटिकाल. विधानात् ताभ्यः पुरा द्वादशसु दिनेश्वग्निहोत्रमनुष्ठेयम्। आधानेनाहवनीयामेरु- स्पन्नत्वादित्याशङ्करयामाह-पवमानेटिनिरपेक्षेणाऽऽधानेनाहानीयाद्यमित्पिते । चेत्तस्या इप्टेंवैय्यर्थ्यप्रसङ्गात् । तस्मादाधान पवमानेष्टिभ्यां संस्का- राभ्या संस्कृते बन्हो कर्म अनहोत्रादिरूपम्, अनुछेयम् । संस्कारा याम्- आधानादौना, तदर्थत्वात्-आहवनीयाद्यर्थस्वात्। तत्र कस्यचित्संस्कारस्याभावे उक्तसंस्कारनिमित्तकमाह पनीयत्वमेव न मिध्येदिीि भारः [॥ २१ ॥ अनन्तरं च व्रतं तदुभूतत्वात् ।।२२।। यच 'आहिताग्निर्न किन दादध्यादित्याहिताग्नतादिकं तत् अन- न्तरम्-आवानानन्तरमेर प्रवर्तते । कुन: तद्भूतत्वात-आधानस्योत्पन्न यात् । आहित' आधशनमस्कृतः अग्निर्यम्पेति व्रतनिमित्तत्वेन आधानस्यैर ग्रहणादिति भावः ॥२२॥ शं. सू.॥ पूर्व च लिङ्गदर्शनात् ॥२३॥ 'अग्नि थैमष्टमग्निहोत्रगानुद्रयन्ती' त्यर्थवादगतलिङ्गदर्शनात् पवमा- भष्टेः पूर्वमयोग्निहोत्र म्यादिति चेन ॥२३॥ -अर्थवादो वा अर्थस्य विद्यमानत्वात् ॥२४॥ अर्धस्य-अधानाङ्गभूतम्य तूष्णी विहिनाग्निहोत्रस्य विद्यमानस्वात् तस्यावादः म । न नित्याग्निहोत्रमारक इत्यर्थ ॥२५॥ न्यायविप्रतिषेधाच ॥२५॥ अप ब्रह्मगदिनो वदन्ति । हतिव्यमनिहोत्रं न या होतव्यमिति । यजुषा जुहुयादयथापूर्वमाहुनि जुहुशत् । यन्न जुहुयात् अग्निः पराभवेत् ।

·पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः। २५५ तूष्णीमेव होतव्यम् ' इत्याधानाङ्गभूताग्निहोत्रार्थवादस्थमीमांसारूपन्यायस्य विप्रतिपेधाद्-विरोधादपि नेप्टेः प्राकू नित्याग्निहोत्रानुष्ठानम् । अपि तु तदनन्तरमेव तत्सस्कृतानाविति भावः ।।२५|| अनिचिद्वर्पणादिवतानां क्रत्वन्तेऽनुष्टानाधिकरणम् ॥१०॥ सञ्चिते त्वामचियुक्तं प्रापणानिमित्तस्य ॥२६॥ अग्निचिर्पति नधान्न स्त्रियमुपेया' दित्यादयः अग्निचितो नियमाः थूयन्ते । ते चित्युत्तरमेवानुष्ठयाः, न चितावनुष्ठितऋतूत्तरम् । कुनः ? अग्नि- चित्पदघटितवाक्यविहितं व सञ्चिते-चयनमात्रनिष्पत्त्यानन्तरं कार्यम् । निमित्तस्य-चयनानुष्ठानरूपस्य, पापणात्-प्राप्तत्वात् । 'सनि निमित्ते नैमित्तिकमिति नियमादिति भावः ॥२६॥ मि० ।। क्रत्वन्ते वा प्रयोगवचनाभावात् ॥२७॥ प्रयोगविधिगृहीतत्याभावान नेपा प्रतानां कर्थत्वम् । इति क्रत्वन्त एव तेषां प्रवृत्तिः । यतः श्रुत्यादिभिः प्रमाणैः क्रत्वानेव पदार्थान् प्रयोग- विधिः क्रती प्रापयति । न च वर्षतिधावनादीना ऋतौ प्रसक्तिरस्ति । येन तेषां निषेधः ऋतूपकारकः स्यात् । अग्निचित्पुरुषमुद्दिश्य तनिषेधश्रवणात् पुरुषार्थत्वमेतेषां व्रतानां सिध्यति । ननु, पुरुषानेऽपि अग्निः चितो येनेत्य- ग्निपदेन चितवतः श्रवणाच्चयनानन्तरमेव तेषां बनानां प्रवृत्तिः प्राप्नोनीति चेदाह-वा२७॥ अमेः कर्मत्वनिर्देशात् ॥२८॥ य एव विद्वानग्नि चिनुते ' इति द्वितीयया श्रुत्या ' कर्तुरीप्सिततमं कम इति सूत्रात् (पा.सू. १४४९) ईप्सितत्ममग्निमुद्दिश्य चयनं विधीयते । तत्र न केवलोऽग्निस्तेनोत्पन्न ईप्सिततमः । अपि तु फलवक्रतुनिष्पादकः सः तादृशः। अनिप्पन्न ऋतौ तन्न सिध्यतीति तदर्थ क्रस्वनुष्ठानमावश्यकम् । सत्यत्रं चयनसंस्कृताग्न्यधिकरणकक्रत्वनुष्ठाने कृत एव तत्कर्ता अग्निचिच्छब्देनाभि- । . ।

·२५६ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ , धातुं योग्यः, न चयनमात्रकर्ता । इत्यग्नेः कर्मवनिर्देशासिध्यतीति कान्त एर तेषा बनाना प्रवृत्तिरिति निष्कर्षः ॥२८॥ दीक्षाया इष्टिसिद्धत्वाधिकरणम् ॥११॥ परेणावेदनाद्दीक्षितः स्यात्सर्वैर्दीक्षाभि सम्बन्धात् ॥२९॥ ज्योतिष्टोमे · आग्नावैष्णवमेकादशकपाल निर्वपेदीक्षिष्यमाणः' तथा 'दण्डेन दीक्षयति, मेखलया दीक्षयनि, कृष्णाजिनेन दीक्षयति' इत्यादि श्रूयते । तर इत्यादीना सर्वेषामेव दीक्षासाधनत्यप्रणात् 'अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणः' इति परेण-अवर्युणा, आवेदनात्- निर्देशाद्ध यो दीक्षितः स्यात् तत, सरेयान साधनदीक्षितो भवेत् , नेटिमात्रेणेति ॥२९॥ सि०॥ इष्टयन्ते वा तदर्था ह्यविशेपार्थ- सम्बन्धात् ॥ ३०॥ दीक्षणीयेटयनन्तरमेर दीक्षितो भवेत् । हि-यतः,तदर्था-दीक्षितत्व- सम्पादनार्था,मा इष्टि । क्रियारूपत्वादिति मावः । दण्डेन दीक्षयतीत्यादौ अविशेपेण-क्रियाविशेषशून्येनार्यन द्रव्यरूपेण सम्बन्धात् । न ते दण्डादयः पुस्पं सस्कर्तुं प्रभवन्ति । नापि सेवा ऐयर्यम् । दीक्षितस्वाभिव्यक्तिरूपस्य दृष्टप्रयोजनस्य सद्भागादिति भारः || ३० ॥ समाख्यानं च तद्वत् ।। ३१॥ दीक्षणीयेष्टिरिति समारयानमपि तद्वत्- दीक्षितत्वसाधकामित्यर्थः ॥३१॥ काम्येष्टीनामनियमेनानुष्ठानाधिकरणम् ॥ १२॥ अङ्गवत् ऋतूनामानुपूर्व्यम् ॥ ३२॥ कायोटिकाण्ड ऐन्द्राममेकादशकपाल निपेत् प्रजाकाम *दयः काम्यश्या, तथा ' अग्नये पथिकृते पुरोडाशमाकपालं निधो दर्श- पुर्णमासयानी सत्रमावास्या वा पौर्णमास्या वाऽतियपाले । दिति नैमित्तिका ·पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः। २५७ यागाच क्रमेण आम्नाताः । तेपा काग्यनैमित्तिकाना ऋतूनाम् आनुपूर्दी- पाठक्रममनुसृत्यैव अनुष्ठानं कार्यम् । प्रयाजाद्यङ्गवत् । न यथेच्छमिति॥३२॥ सि० ।। न वा असम्बन्धात् ॥३३॥ न पाठक्रमेणानुष्ठानम् । असम्बन्धात्-तेषा परस्परं सम्बन्धाभावात् । प्रयोगभेदादित्यर्थः ॥३३॥ काम्यत्वाञ्च ॥३४॥ यथा पाठस्नेनैव क्रमेण तत्ताकामना जायने इत्यत्र प्रमाणाभावादापि न पाठक्रमानुसरणमिति भावः ॥३५॥ आनर्थक्यानेति चेत् ॥३५॥ पाठक्रमानर्थक्यप्रसक्तेर्न यथेच्छक्रमेणानुष्ठानमिति चेत्-॥३५॥ स्थाद्विद्यार्थत्वाद्यथा परेपु सर्वस्वारात् ॥३६॥ प्रयोगे पाठक्रमानुसरणे सत्यपि विद्याग्रहणार्थ वात् कर्मावबोधनार्थे .वियाग्रहणे पाठक्रमनियमजन्यमदृष्टं तदाश्रयं स्यादिति न चैय्यर्थ्यम् । यथा त्वत्पक्षे सम्बारक्रमस्यादृष्टार्थना तथाऽनापीति मात|३६|| यज्ञानामग्रिष्टोमपूर्वकत्वाधिकरणम् ॥१३॥ य एतेनेत्यग्निष्टोमः प्रकरणात् ॥३७॥ 'वसन्ते बसन्ते ज्योतिषा यजेत' इत्यनेन विहितज्योतिष्टोमे श्रूयते- 'एप वार प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्योग : य एतेनानिष्ट्वाइ- न्येन यजेत गर्तपतितमेव हि तज्जीयते प्रमीयते' इति । ज्योतिष्टोमस्तु अग्निष्टोमायमिष्टामोक्थ्यपोडशीअनिरानाऽऽतोर्यामवाजपेयनि सप्तसंस्थायुतः । तत्र संस्थाविशेषमनुपन्यस्य ज्योतिष्टोमेत्यवोपक्रमात् उकरायगत-एतेनेति- पदेन तादशज्योतिष्टोमः परामृश्यते इति चेन्न । अग्नि निकायाः प्रथम- संस्थाया एव नित्यत्वेन ज्योतिष्टोमासरूपत्वात्तस्यान मसात सर्वनाम्नां पाठक्रमस्य ·२५८ ॥ पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ . प्रकृतपरमाशंकत्वमिति नियमात् अग्निष्टोम एव एतच्छन्दवाच्यः, नान्यः कधन | अनित्यत्वादिति भावः ॥३७॥ लिङ्काच ॥.३८॥ यस्य नवतिशतं स्तोत्रीयाः' इति वाक्यशेषगतं लिङ्गमप्येतमेवार्थ द्रदयति । यत अमिष्टोमस्यैव भवन्ति नवतिशतं स्तोत्रीयाः, नान्यस्य । तया हि-त्रिवृद्वहिप्परमानम् [९], पञ्चदशाऽऽज्यानि चत्वारि (६०), पञ्चदशो माध्यन्दिनः पवमानः (१५), सप्तदशानि पृष्ठानि चलारि (६८), ससदश आर्मवः पवमानः (१७), यज्ञायज्ञीयम् (२१), तदेतन्नवतिश- तम् (१९०) अग्निष्टोमस्येत्यग्निष्टोम एतत्पदार्य इति सिद्धम् ॥ ३८॥ ज्योतिटोमविकृतीनाममिष्टोमपूर्वकत्वाधिकरणम् ॥ १४ ॥ अथान्येनेति संस्थानां सनिधानात् ॥ ३९ ॥ पूर्वोदाहृतवाक्य एव नान्येन यजेतत्यत्र अन्यशब्दः तत्प्रकरणे सन्नि धानात् अत्यनिष्टोमादितसंस्थानामेर बाचकः, न तद्विकाराणां सर्वेषां यज्ञानां वाचक इति ॥ ३९ ॥ सि०॥ तत्प्रकृतेर्वाऽऽपत्तिविहारौ हि न तुल्येषूपप- घेते ॥४०॥ तत्प्रकृतेः-ज्योनिष्टोमप्रकृतेः, सर्वेषामेव एकाहादीनां तद्विकृनिभूत- यज्ञानां वाचकोऽन्यशब्दः । हि-यतः, आपत्तिविहारौ-अन्यनिष्ठस्यातव्य- प्रातिरापत्तिः । अन्यपदार्थेनान्यस्योपभोगो विहारः, तुल्येषु-स्वाभिन्नेषुभेदा- घटितसादृश्यवत्सु नोपपद्यते । यत तदिन्नःवे सति तद्गतधर्मत्रत्वं सादृश्य- पदार्थः । तच सादृश्यं नास्त्यत्यग्निष्टोमादिषु ज्योतिष्टोमसंस्थासु । तासा ज्योतिषां स्तोमो यत्रेति व्युत्पत्या ज्योतिष्टोमरूपत्वेन तदभिन्नत्वात् । येन स्तोत्रेण तत्तत्संस्थासमप्तिस्तेन न नाम्ना सा सा संस्था व्यवसिहयः इत्येव । न तेन तदन्यत्वं सिध्यति । प्रथमसंस्थात्मकस्याग्निष्टोमस्य एतेनेति पदेन "

·पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
२५९
ग्रहणमिति तु पूर्वाधिरणे प्रसाधितमेव । प्रसिद्ध चाभियुक्तानां प्रयोगप्रक्रिया-
याम् । सत्येवमन्यशब्देनाग्निष्टोमप्रतियोगिकभेटत्वात् षण्णां संस्थानां ग्रहणे
'प्रजापतिर्वा अग्निष्टोमः, स उत्तगन् एकाहान् असृजत । ते सृष्टा अनु-
वन्, न वै प्रभवाम इति । तेभ्यः स्वातन्त्र्य प्रायच्छत् , अथ ते प्रामवन्'
एवं ' यथा वा अग्नेर्जातादध्यग्नयो विन्हियन्त एवं या एतस्माद्यज्ञादन्ये,
क्रतवो विव्हियन्ते।' इति तेषां स्तावकार्थवादसंसूचितौ उपर्युक्तार्थी आपत्ति-
विहारौ अनुपपन्ना स्याताम् । तस्मादर्थनादोकापत्तिावतारयोः समुपपत्यर्थमे -
काहादीनामेव ज्योतिष्टोमभिन्नानां यज्ञानामन्यपदेन ग्रहणमिति भावः||४०॥
शङ्का ॥ प्रशंसा च विहरणाभावात् ॥४१॥
विहरणाभावात्-प्रकरणादिभिः प्रमाणै. ज्योतिष्टोमाङ्गानां तस्मि-
नेत्र विश्रान्तत्वान्नास्ति विहरणम् । अन्यथा प्रकरणादीनां बाधापत्तिः
स्यात् । एवमन्यनिष्ठरवातन्त्र्यस्त्यान्यत्र प्राप्तिरूपा आपतिरपि प्रत्यक्षविरुद्धा ।
इत्यमापत्तिविहरणयोरभारात् केवलमविद्यमानगुणकयनामिका प्रशंसा सर
स्तुतिमात्रमित्यर्थः । तस्मान्न पूर्वसूत्रोक्तस्तयोरापत्तिविहारयोर्विरोध इति
भावः ॥ ११ ॥
स० ॥ विधिप्रत्ययाद्वा न यकस्मात्प्रशंसा
स्यात् ॥४२॥
विधिप्रत्ययात्-प्रकरणादिना ज्योतिष्टोमविश्रान्ता अपि तद्धर्माः
प्रकृतिपद्विकृतिः कर्तव्येत्यतिदेशविधेः सत्त्यात्तद्विधिप्राप्तान तान् गृहीत्वैय
बिहार प्रशंसा तेषामुपपद्यते । एवमापत्तिरपि द्रष्टव्या !
अन्यथा तद्धर्म-
प्रापकशास्त्राभावेऽकस्मात्प्रशंसा कथं स्यात् । नैर स्यादित्यर्थः । सा
स्वस्ति । अतः स्तः आपत्तिविहाराविति भावः ॥४२॥
एकानेकसोमकानां सर्वेषामग्निष्टोमपूर्वकत्वाधिकरणम् ॥१५॥
एकस्तोमो वा क्रतुसंयोगात् ॥४३॥

·२६०
॥ पूर्वमीमांसासनवृत्तिः॥
एकाहादीना योतिष्टोमविकृतीनामेर यज्ञानाम् 'अन्येन यजेतेपर
अयशब्देन ग्रहणमिनि स्थितम् । सति चैकस्तोमकानैकस्तोमकाश्च तद्विक
तिभूतायज्ञा । तेषु क्याम यशब्देन ग्रहणमिति विज्ञासायामाह-एकस्तोमो
वेति। त्रिदग्निष्टोमो भवति । पञ्चदश उक् यो भवति । इ यादयो ये ज्योति
प्टोमविकृतिभूता एकस्तोमा गज्ञा पगात्रादिपु अहि नेषु भामाता , त एप
अयशब्देन ग्राह्या ! कुन : क्रतुसयोगाव- या नै निदन्य यनातु
मापद्यते स त दीपयति' योतिष्टोनीकार या चोदन प्राप्तो त्रिसस्तोम
त विकृतिभूत यज्ञ व्यामोती यर्थ । एवमेक्स्यर त्रिवृदादे स्तोमस्य तत्तर
तुव्यापकलात् एसस्तोमवा एर विकृतियता अयादरामा नानेरस्तोमा
इति ॥४३॥
सि० ।। सर्वेषां वा चोदनाविशेपार प्रशंसा
स्तोमानाम् ॥४४॥
बटुलोमैक्स्तोमाना सर्वपामेन ज्यानिष्टोमविकृतिभूताना यज्ञानाम य-
शद्वेश ग्रहणम् । चोदनाविशेषात् -- अयशदशस्यायाविशेषात् । दीपय-
तीति स्तोमाना स्तुतिमात्रम् । न हि सा सर्वक्रतुग्रहण विरुध्यते । येन
सङ्कोच स्यात् । दोपयती यस्य प्रकाशयतीत्यर्थ । न व्यास्तिरिति
भार ॥४४॥
इति पूर्वमीमासामूत्रवृत्ती भावबोधिया पञ्चमाध्यायस्य तृतीय
पाद ॥३॥ श्री ॥
॥ अथ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
पाठक्रमापेक्षया श्रुत्यर्थयोपलवचाधिकरणम् ॥१॥
क्रमकोपोऽर्थशन्दाभ्यां श्रुतिविशेपाव अर्थ-
विशेषाच॥२॥

·पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
२६१
ज्योतिष्टोमे ऐन्द्रनायरप्रभृत्तिग्रहमव्ये आश्विनग्रहस्तृतीयस्थाने पठिन ।
'अग्निहोत्र जुहोति । यागु पचती ' स्येवमाग्निहोत्रय गुपाक्यो पाठक्रमो-
ऽस्ति । तत्र अर्थशब्दाभ्याम्-अनुष्ठयक्रमबोधकश्रुत्यर्थप्रमाणभ्या, क्रमस्य
कोपः :---पाठकमस्य बाध स्यात् । कुन १ श्रुतिविशेपात्-' आश्विनो
दशमो गृह्यते' इति प्रत्यक्षश्रुतिगम्यत्वात् क्रमस्मेति शप । तथा अर्थ-
परत्वात्-अग्निहोररुमा प्रति यवागूपारम्य सा उनलात् । पाठक्रमस्य
आनुमानिक वात् यवागूपाले फलकल्पनाप्रसझाच दोल्यमिति श्रुत्यथाभ्या
तत्य बाध इति भार ॥१॥
मुख्यक्रमेण आग्नेयस्य पूर्वमवदानाद्यनुष्ठानाधिकरणम् ॥२॥
अवदानाभिधारणासादनेष्वानुपूयं प्रवृत्त्या
स्यात् ॥२॥
दर्शपूर्णमासप्रकरण सान्नाय व सापाकरणदोहनादय पूर्वमानाता
तत पुरोडाशवर्मा निर्वापारघातादय । तेषा धर्माणामनुष्ठानमपि पाठक्रमेणय
प्रवृत्तमस्ति । अत प्रधानाथमपदानादिकमपि प्रवृत्तिक्रमेण पूर्वमेव स्यात् ,
नाऽऽनेयस्यावदान प्रथममिति ॥२॥
सि०॥ यथाप्रदानं वा तदर्थत्वात् ॥३॥
प्रदानक्रमेणैव अनदानादिक विधेय, न प्रवृत्तिक्रमण । कुत तेपा
तदर्थत्वात्-अपदानादीना प्रदानार्थत्वात् । प्रदान त्याग्नेयस्य प्रथम
पश्चात्सान्नायस्य । मुख्यममो हि प्रवृत्तिकमाप्रपल । प्रदानान्तमेक पदार्थ
इति च कृत्मचिन्तास्थिति भा] ॥३॥
लिङ्गदर्शनाच॥४॥
प्रयाजशेषाभिधारे ‘स लायाममे अभिधारयति, ततो हि प्रथ-
ममाज्यभागौ यक्ष्यन् भवति' इति अभिधारणायम्य प्रथमप्रदानात्मकरिड्द--
र्शनादपि प्रदानक्रमेणैवारदान सिम्यति ॥ ४ ॥

·' २६२ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ इटिसोमयोः पौर्वापर्यनियमाधिकरणम् ॥ ३ ॥ वचनादिष्टिपूर्वत्वम् ॥ ५॥ एप वै देवरौ यद्दर्शपूर्णमासौ, यो दर्शपूर्णमासाविष्ट्या सोमेन यजते, रथस्पष्ट एघावसाने यरे देवानामवस्यति' इति वचनादिष्टिपूर्वस्वमेवेति नियमः । न हि नचनस्वातिमार इति ॥ ५॥ सि. ॥ सोमथैकेषामन्याधेयस्यर्तुनक्षत्रातिक्रमव- चनात् तदन्ते नानर्थकं हि स्यात् ॥६॥ इष्टिपूर्वत्वं स्वीकुर्मः । तु सोमोऽप्येके यजमानाना दशपूर्णमा- सयोः पूर्व स्यात् । कुतः! — सोमेन यक्ष्यमाणोऽानादधीत, नतुं स प्रतो- क्षेत न नक्षत्रमिति । आन्याधानत्य ऋनुनक्षत्रातिकमरचनात् । अन्यथा तदन्ते-इप्ट्यन्ते, सोम इत्युच्यमानेन । तदतिक्रमवचनमनर्थकं स्यात् । यस्यैव ऋतुनक्षत्रे उक्त तस्यैवानादरः स्यादिति भावः ॥६॥ तदर्थवचनाच नाविशेषात्तदर्थत्वम् ॥७॥ यः सोमेन यजेत सोऽग्निमादधीत ' इत्यग्न्याधानस्य सोमार्थत्य- बोधकवचनादपि सोमाधानयोरव्यवहिताऽऽनन्तर्य सिध्यति । अन्यथा सोमेन अग्निहोत्रष्ट्यादिभिश्च सर्वेरेव यक्ष्यमाणोऽग्नीनादी तेत्युक्तौ सवर्णित्वेना- विशेषान्नातवचनबोधिताऽऽधानस्य सोमार्थत्वरूपो विशेषः समुपपद्येत । तस्मात्सोमपूर्वयमपीति भावः ||७|| अयक्ष्यमाणस्य च पवमानहविषां कालनिर्देशात् आनन्तर्याद्विशङ्का स्यात् ॥८॥ यः सोमेनायक्ष्यमाणोऽग्नानादधीत, स पुरा संवत्सरारपरमानहानि निर्वपेत् । अनेन पचनेन सोमयागकत्या माये निमित्त सति पवमानहाधिपाँ कालावशेषो विहितः । सोमयागस्य च नित्यत्वात् सोमयागकर्तृत्वाभाववान् परमानेष्टयधिकारी नैव शास्त्र : प्रमिष्यनि । तस्मात् अन्याधानानंतरमय- -

·पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
२६३
क्ष्यमाणअयमेसोमेनायक्ष्यमाणइत्यस्यार्थी वाच्यः । तथा चाधानानन्तरं ताह-
शनिमित्ते सति पवमानहविषां कालविशेषविधानेन सोमयागे आधानानन्त-
र्यस्य निष्प्रत्यूह सिद्धत्वात् विशङ्का-शकाराहित्यं स्यादिति भावः ॥८॥तस्मात्-
इटिरयक्ष्यमाणस्य तादर्थेन सोमपूर्वत्वम् ॥९॥
आधानानन्तरं सोमेनायक्ष्यमाणस्य पूर्व इष्टिः । सोमार्थत्वेन यक्ष्य-
माणस्य तु इष्टेः सोमपूर्वत्वम् इति सिद्धम् ॥९॥
ब्राह्मणस्यापि इप्टिसोमयोः पौर्वापर्यनियमाधिकरणम् ॥४॥
उत्कर्षाद् ब्राह्मणस्य सोमः स्यात् ॥१०॥
इष्टिपूर्वयं सोमपूर्वत्वं चानियतमिति स्थितम् । तर ब्राह्मणस्य सोमपू-
त्वमेव नियतमित्याशङ्कते । ब्राह्मणस्य इष्टेः पूर्व नियमेन सोमः स्यात् ।
कुतः ?' आग्नेयो चै ब्राह्मणो देवतया, स सोमेनेप्ट्या अग्नीपोमीयो
भवति । यदेवादः पौर्णमासं हरिः नदनुनिपेत् । नर्हि उभय देवत्यो भवति ।
इति श्रुत्या सोमोत्तरमग्नीपोमायस्थ उत्कर्षात् । अग्नपिोमीययागमन्तरा शेष-
यागैः फलानुत्पत्तेः षड्यागानामेवोत्कर्ष इति भावः ॥१०॥
पौर्णमासी वा श्रुतिसंयोगात् ॥११॥
पूर्वोक्तचने पौर्णमासं हविरनुनिपेदिति श्रवणात् केवलं पौर्ण.
मासीययागत्रिकमेोत्कृष्यते । न दर्शयागत्रिकमिति ॥११॥
सर्वस्य चैककर्मत्वात् ॥१२॥
सर्वस्य-पड्यागसमूहस्यैवोत्करः, एकर्मत्वात्-समुच्चयनैकफल-
जनकत्वात् ॥१२॥
स्यादा विधिस्तदर्थेन ॥१३॥
तदर्थेन-योनिष्टोमागवेन. विधिः-अच-विधिः स्यात् । पोर्ग-
मासनामसमपूर्व कर्म विधीयते, उक्तभुत्पति भावः ॥१३॥

·।। पूर्वमीमांसासूत्रपतिः ॥ प्रकरणातु काल: स्यात् ॥१४॥ प्रकरणात-दर्शपूर्णमासप्रकरणात, काल:-सोमयागोत्तरत्वात्मनः कालविधि. स्यात् । प्रकरणबाधो मा भूदिति तदुत्तरत्वरूपकालविधिमङ्गी- कृत्य दर्शपूर्णमासयोरुभयोरको न्याय इति भाग: ११४॥ , नर्नु प्रतीक्षेदित्यादिना सोमकालयाधाधिकरणम् ॥५॥ स्वकाले स्यादविप्रतिषेधात् ॥१५॥ , अपर्यवसित एव पूर्वाधिकरणे .अधिकरणान्तरारम्भोऽयम् । स्वेति ' यः सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्नानादधीत नतुं स प्रतीक्षेन नक्षत्रम् ' । इत्यनेन वचनेन आधानस्य यः कालो वसन्तकृत्तिकादिनक्षत्रात्मकः स एव वाध्यते । न सोमस्य । सोमस्तु स्वकाले स्यात् । अविप्रतिषेधात्-फलवत्येन तस्या प्राधान्यात् , प्रधान कालस्य प्रतिषेधानस्यात्, आधानस्य अग्निद्वारा सोमाङ्ग- त्वात् अङ्गकालबाधस्य न्याय्यत्वादिति ॥ १५ ॥ सि०॥ अपनयो वा आधानस्य सर्वकालत्वात् ॥१६॥ प्रधानकालस्यैवोक्ताक्येन वायः क्रियते । नाङ्गकालस्य । कुन.. 'यदैवेनं यज्ञ उपनमेत् अयादधीत ' सोमानुष्ठानप्रदायामाधानकालो न प्रतीक्ष्य इत्यर्थनानेन बचनेनाऽऽधानकालबाधे तस्य सर्वकालत्वात् बाधितस्य पुनर्वाधासम्मवादिति भायः ॥ १६ ॥ पौर्णमास्यूचं सोमाद् ब्राह्मणस्य वचनात् ।। १७ ।। पूर्वोपक्रान्तस्योत्तरमिदम | 'यदेवादा पौर्णमासं हविस्तदनुनिपेत्' इति ब्राह्मणवाक्यात् पौर्णमासी एव सोमादूर्धमुस्कृप्यते । नामावासी । प्रमा- गाभायात् । नापि फलानुपपत्तिः वचनादेव फलं भविष्यतीति ज्ञापते । किमित हि वचनं न कुर्यात् । न तस्याशय किमतीति भावः ॥१७॥ एक वा शब्दसामर्थ्यात् प्राक्कृत्स्नविधानम् ॥१८॥ - ·पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । + २६५ , " एकमग्नीपोमीयं हविरेवोत्कृष्येत ! शब्दसामर्थ्यात् -निर्दिष्ट नाक्य- घटकादःशब्दसामर्थ्यात् । अदः पौर्णमासं हविरिसनेन समीपस्थितस्यैव निर्देश इति भावः । अतः सोमात्प्राक् कृत्स्नस्य-अायोमीयातिरिक्तस्य सर्वस्यैव, विधानम्--अनुष्ठाने कार्यमिति यावत् ॥१८॥ आज्यस्य सोमादूर्ध्वमनुत्कर्षाधिकरणम् ॥६॥ पुरोडाशस्त्वनिर्देशे तद्युक्ते देवताभावात् ॥ १९ ॥ 'आग्नयों वै ब्राह्मणो देवतयेति पूर्वोदाहनवाक्ये केवलाग्नेयत्वेना- प्युपक्रमात् अग्नीषोमीयहविरियाऽऽग्नेयहविरप्यदःशब्देन प्राह्यमिति चेन्न । 'तर्हि उभयदेवत्यो भवतीति निर्देशान्दिदेवताकः पुरोडाश एवादाशब्देन तत्र प्रायः । नकदेवत्यः । अनिर्देशे- तस्य तस्मिन्याक्थे अनिर्देशादित्ययः । 'सास्य देवता '(पा. सू. ४।२।२४।) इति देवतासम्बन्धसत्त्वात् तद्युक्ते-पाटरि पुरुषे उभयदेवत्यो भवति निर्देशः, समुपपद्यते इति मायः ॥ १९ ॥ आज्यमपीति चेत् ॥ २० ॥ द्विदेवत्सस्यैवादःशब्देन ग्रहणमिति चेदुपांशुयागे । अनीपो मावुपांशु पटव्यावाज्येनेत्याऽऽज्यहविरपि उत्कृप्यतेति चेत्-॥ २० ॥ न मिश्रदेवतात्वादेन्द्रामवत् ॥२१ ।। नाज्यस्य उत्कर्षः स्यात् । कस्मात् ? मिश्रदेवतात्वात्-उपांशु• यागे विष्णुः प्रजापतिध विकलोन देवते स्तः । अत एकदवनात्यद्विदेवना- स्वोमयमिश्रत्वाचधागस्य न नियत द्विदेवसमाज्यम् । नस्मानी कम्तस्य। यथा-आग्नेयं चतुर्धा करोतीति विहितं चतुर्धाकरणं मिश्रीवत्ये ऐन्द्राग्न- पुरोडाशे न भवति तद्वदित्यर्यः ॥२१॥ वैकतानामैन्द्रामादीनां सद्यस्कालताधिकरणम् ॥७॥ विकृतेः प्रकृतिकालत्वात्सद्यस्कालोतरा ततिस्तयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥२२॥ ।

·२६६
। पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ॥
'ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वपेलनाकामः'' सौर्य चकै निरपेद्
ब्रह्मवर्चसकाम.' इत्यादिका उत्तरा तति:-विकृतीष्टिपरम्परा, सद्यस्काटेव
स्यात् । न प्रकृतिवद्यहकाला । कस्माद ? ' य इष्टया पशुना सोमेन वा
यजेत, सोऽमावास्याया पौर्णमास्या वा यजेत' इति तस्याः सवस्कालत्वं प्रत्य-
क्षवचन विहितम् । विकृतेः प्राकृतिकं बहकाला चोदकप्राप्तम् । तदानुमा-
निकम् । तयोः प्रत्यक्षेण सद्यस्कालवेन आनुमानिकं अहकालवं बाध्यते
इति भावः ॥ २२ ॥
शङ्का-द्येयहकाल्ये तु यथान्यायम् ॥ २३ ॥
प्रकृतेः बैयहकाल्ये-दिनद्वयानुष्ठेयत्वात् विकृतेरपि तया कृते यथा-
न्यायम्-
प्रकृतिवद्विकृती कार्यमिति न्यायानपेतं भवति ॥ २३ ॥
वचनाद्वैककाल्यं स्यात् ।। २४ ॥
पर्वण्यन्वाधानम् । इध्मावहिपश्च सलहनम् । प्रतिपदीष्टिः' इति
वचनात् प्रकृतौ बहकालय युक्तम् । विकृनावानुमानिकस्य तस्य य इष्ट्येति
प्रत्यक्षवचनेन बाधात्सथस्कालत्यमेरेनि सिद्धान्तः ॥ २४ ॥
सोमात् सानाय्यविकारादीनामुत्कर्षाधिकरणम् ॥ ८॥
सानाय्याऽऽमीपोमीयविकारा ऊचं सोमा
प्रकृतिवत् ॥ २५॥
'सा वैश्वदेव्यामिक्षा' इत्यादयः सान्नायविकाराः 'अग्नीपोमीयमेका-
दशकपालं निर्वपेद्वसन्ते ब्रह्मवर्चसकाम : ' इत्यादयः पशुपुराडाशश आना.
पोमीयविकारा: 1 ते सरें यथाययं सोमादूर्घमनुष्याः। कुतः ! नासोमयाजी
सन्तयेत् । इति निषेधेन सानाय्यं कर्म सोमादूर्ध्वमुत्कृष्टम् । अग्नीपोमीयस्य
उत्कर्षस्तु प्राक् प्रदर्शित एन । प्रकृतिवत्-प्रकृती तयोः सोमोत्तरकालस्य
क्लप्तत्वात् तद्विकृती तद्बाधो न युक्त इति भाव. ॥ २५ ॥

·ग पष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः। २६७ यया गवा ? सोमविकाराणां दर्शपूर्णमासाभ्य उर्घ कर्तव्यताधिकरणम् ॥ ९॥ तथा सोमविकारा दर्श पूर्णमासाभ्याम् ॥२६॥ सान्नाय्याग्नीपोमीयविकाराः सोमोत्तरकालिकास्तथा यजेतेत्यादिना विहिता गणादिनामका एकाहादय सोमनिकारा अपि दर्श- पूर्णमासोत्तरं स्यु. । न तापूर्वम् । कुतः दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्या सोमेन यजेतेति सोमस्य दर्शपूर्णमासोत्तरत्यति पानात् तद्विक रेप्पपि तदुत्तरत्वमेय चोदकोऽतिदिशति । ननु 'सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्नीनादधीतेति सोमस्य आधानानन्तर्यायया इष्टिपूर्वल तथा तद्विकाराणामपीष्टिपूर्ववमेव स्यादिति चेन्न । सोमस्येष्टिपूर्वत्व न साक्षाद्विहितम् । अपि त्याधानानन्तर्योपदेशेनार्या- सिद्धं तत् । न हि चोदकोऽसिद्धमतिदिशति । अपि तु निहितमेव । इन्ट्युत्तरत्र तु क्याश्रुत्या साक्षाद्विहितम् । अत. सोमरिकाग एकाहादयः दर्शपूर्णमासार्धमनुष्ठेया इति सिद्धम् ॥ २६ ॥ इति पूर्णमीमासासूनवृत्तौ भारबोधिन्या पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थ पाद. || ४ || सम्पूर्णध पञ्चमाऽध्याय । ॥ अथ पठाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ यागादिकर्मा स्वर्गादिफलसाधनत्वाधिकरणम् ॥१॥ ( अधिकारन्याय ।) द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाभिसम्बन्धः ॥१॥ शास्त्रोपदिष्टाना सपामपि कर्ममामनुपानक्रमः पूर्वाध्याये निरू. पितः । कपामनुष्टाना अर्याप्पधिकारिक ? इत्यरिकारजिज्ञासायां तनि- ररूपणायायं पाध्याय आभ्यने । तदमादि मून द्रव्याणामिति । द्रव्या. पाम् सुखसाधन साटि वागाम् , कर्मसंयोग-गेन सपागे ध्यागे, गुणवेन-तसाधनतेन सम्बन्धः न्यात् न माय-बेनेति यावत् । अवार्य ·२६८ । पूर्वमीमांसासूपतिः॥ पूर्वपक्षिणोऽभिप्राय:--' दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत ज्योतिष्टोमेन खर्गकामो यजेत' इत्यादी यागादिक्रियानिष्पादकत्वं कर्तृत्यम् । तज्जन्यफलभो- कृत्यमधिकारः । स चाधिकारः तस्क्रियाकर्तुर्नास्त्येव । फलभोगामारात ! तथा हि-यजेतेत्याद। आख्यानप्रत्ययेन भावना अभिधीयते । तस्या चैकपदेपात्तो यात्वर्थ एव माध्यत्वेनान्वेति । न पदान्तरोपात्तः स्वर्गः । एकपदरूपया श्रुत्या वाक्यस्य बाधिनत्वात् । इत्थं स्वर्गस्य भाव्यत्वामारे गुणायमेवाभ्युपेयम् । स्वर्गशब्दस्तु नात्र सुख कहते । किन्तु सुखसाधनं चन्दनखण्डादिद्रव्यं कथयति । लोकव्यवहारे तया दृष्टत्वात् । तादृशं द्रव्यं कामयितुमर्हम् । तेन विना यागादिकनिष्पत्तेः । तस्मादुकवाक्यादौ फलस्यानभिधानात् तद्भोगस्याप्यभाव एवेति न फलभक्त्रिात्मकोऽधिकार इत्यधिकाराध्यायो नारम्भणीय इति ॥१॥ सि० ॥ असाधकं तु तादात् ॥२॥. तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकः ।र्गः असाधक-यागसाधको न भवति । कुतः ? तादात-पागस्य स्वर्धित्वात् --स्वर्ग फलमुद्दिश्य तत्साधनत्वेन यागस्य विहितल्यादित्यर्थः । असायं सिद्धान्त्यभिसन्धिः-यजेतेत्यत्र प्रत्यये न केवलमाख्यातत्वमस्ति । अपि तु लिङ्गत्वमपि विद्यते । तेन रूपेण स प्रत्ययः पुरुष प्रवर्तयति । पुरुषश्च स्वाभिमतफलमन्तरेण नैव प्रवर्तते । अतः पुरुषप्रति- सिध्ययं स विधिप्रत्ययः विशिष्ट सुखमेव स्वर्गशब्दार्थ इति द्योतयति । किञ्च, सुखविशिष्टद्रव्यवाचकत्वापेक्षया लाघात् ' नागृहीतविशेषणा विशिष्टबुद्धिः' इति नियमाच्च सुखनेर स्वर्गपदस्य वाच्योऽर्थः । तस्य च स्वर्गस्य भावनाया भाव्यत्वेनान्वयात् न भाव्यस्य तस्य यागसाधनत्व कदापि सम्भवति । तस्मात्-पुंभोग्यस्य स्वर्गाख्यसुखस्य समात् तद्रो- क्तृत्वरूपाधिकारोऽस्तीत्यधिकाराध्यायोऽयमारमणीय इति सिद्धान्तः ॥ २॥ प्रत्यर्थं चामिसंयोगात् कर्मतो ह्यभिसम्बन्धः, तस्मात् कर्मोपदेशः स्यात् ॥३॥ .

·पष्टाध्यायस्य प्रथमः पादः । 1 २६९ यत्वेकपदश्रुत्या यागस्य माव्यत्वमित्युक्तम् । तस्योत्तरार्थमिदं सूत्रम् । हि-यतः, उक्तयुक्त्या कर्मतः-यागेन साकं कस्यचित्सम्बन्धोऽपश्यं वाच्यः । अतः प्रत्यर्थ-स्वर्ग प्रति, अमिसम्बन्धः-साध्यताख्यः सम्बन्धः कल्प्यः । तस्मात्स्वर्गमुद्दिश्य कर्मोपदेशःयागविधिः स्यादित्यर्थः । युक्त्या उत्पत्तिशिष्टपुरोडाशायनरुद्धे यागे द्रव्यस्यानाकासितत्वात् यागे पुरुपस्य प्रवृत्तिसिध्यर्थं तदभीष्टफलस्याकासितत्वात् पदश्रुत्यपेक्षया वाक्यधुतिरेयात्र गरीयसीति भाव. ।। ३ ॥ यागादिपु समर्थमनुष्यस्यैवाधिकाराधिकरणम् ॥२॥ फलार्थत्वात् कर्मणः शास्त्रं सर्वाधिकारं स्यात् ॥४॥ दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत, अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः इत्यादिशास्त्रं सर्वाधिकारं-सर्वेषामेव तत्तत्कर्माधिकारदर्शकं स्यात् । करमात् ! सर्वेषामपि कर्मणः-यागादिकर्मणः, फलार्थत्वात्--फलेच्छावत्वादित्यर्थः ॥४॥ सि०॥ कर्तुर्वा श्रुतिसंयोगात् विधिः कात्स्न्येन गम्यते ॥५॥ कात्स्न्येन कर्तुः- यायत्पूर्वोत्तराङ्गविशिष्टप्रधानकर्तु., विधिः- अधिकारविधिः, श्रुतिसंयोगात्-उक्तार्थे विधितात्पर्यात्, इतिकर्तव्यतोपेत- प्रधानकर्मण एव परमापूर्वजनकत्वबोधनात् अन्धपम्वादीनामाज्यावेक्षण- विष्णुक्रमणादियापटङ्गकर्तृवासम्भवान सपामविकार । आप तु समर्थाना- मेवेति भावः ॥५॥ यागादिपु स्त्रीपुंसयोरुभयोरधिकाराधिकरणम् ॥३॥ लिङ्गविशेपनिर्देशात् पुंयुक्तमैतिशायनः ॥६॥ लिङ्गविशेपस्य-पुंलिङ्गस्य ' स्वर्गकाम: ' इत्यादौ निर्देशात् पुंयुक्तं याजमानासमिति ऐतिशायनो मन्यते ॥ ६॥ तदुक्तित्वाच दोपश्रुतिरविज्ञाते ॥७॥ " ·२७० ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः ।। भ्रूणहा . तदुक्तित्वात्-पुंल्लिङ्गस्य विवक्षितस्वादेन 'गर्भेण अविज्ञातेन हतेन इत्यस्या ध्रुतौ यज्ञसाधनपुंगर्भहननशङ्कया म्रूणहत्यादोषापादकम- विज्ञाते लिङ्गमुपपद्यते । अन्यथा स्त्रीत्वेन विज्ञातेऽपि भ्रूणहन्तृत्वस्य समान- त्वात् अविज्ञातेनेति कयनं व्यर्थ स्यात् । अतः पुंस एवाधिकारो न त्रिय इति ||७|| सि०॥ जातिं तु वादरायणः अविशेषात् , तस्मात् . स्त्र्यपि प्रतीयेत जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात् ॥८॥ अविशेषात्--स्वर्गकामादिपदस्य प्रथमापेक्षितफलपरत्वेन पुंस्वस्य अविवक्षितत्वात् , जातिम्-अनेकानुगतं स्वर्गविषयकेच्छासामान्य, बादरायण आचार्यों मन्यते । जात्यर्थस्य-नादृच्छिायाः, अविशिष्टत्वात्-उभयसाधारण- स्वात् स्त्री अप्यधिकारिणीति प्रतीयत । यच्च अविज्ञातेनेति लिङ्ग प्रदर्शितम् । तत् ' अविज्ञातो पा एप गृह्यते यदाग्रयणः' इति विधेस्तावकम् । न पुंस्त्वविवक्षायामल मिति भावः ||८|| विभक्त्येति चेन्न ।।९।। यजेतेत्यन्न विभक्त्या एकविवक्षावदनापि विभक्त्या पुंस्त्वं विवश्येतेति चेन्न ।।९।। चोदितत्वाद्यथाश्रुति ॥१०॥ चौदितत्वात्-विहितत्वात् यया श्रुतं तथा तत्र । अत्र सनुवाद्य- गतमिति वैषम्यमिति भावः ॥१०॥ द्रव्यवत्त्वातु पुंसां स्यात् द्रव्यसंयुक्तं क्रयविक्रया- भ्यामद्व्यत्वं स्त्रीणां द्रव्यैः समानयोगित्वात् ॥११॥ नीहिभिर्यजेत । पशुना यजेन तस्य ह द्वादशशतं गानो दक्षिणा' इत्यादिश्रुतेः द्रव्यसंयुक्तं-द्रव्यसाध्यं यज्ञादिकर्म, पुंसां च ' याजनाध्यापन- पशुना ·पष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः। २७१ - प्रतिमहप्रजापालनजयकृषिवाणिज्यादिना द्रव्यवत्त्वात्तेपामेव तत्राधिकारः । स्त्रीणां तु 'शतमधिरयं दुहितमते दद्यात् । आर्षे गोमिथुनम् ' इत्यादि- क्रयविक्रयाभ्यां समानयोगित्वाद-द्रव्यैः साकं साध्यसाधनभावसम्बन्धात्, अद्रव्यत्वम्-स्वस्वत्वाश्रयद्रव्यराहित्यम् अतो नाधिकार इत्याक्षेपः सिद्धान्ते । पित्रा विक्रीतत्वास्पितृद्रव्येणासम्बन्धः, भर्ना क्रीतत्वादासादिव- तदीयद्रव्येणापि न सम्बन्ध इति भावः ॥११॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥१२॥ यथा पितुर्विक्रयः सिद्धः, तथा भर्तुः क्रयेऽपि अयान्यैश्वरतीति ऋयस्य दर्शन ज्ञयम् ॥१२॥ तादात् कर्मतादर्थ्यम् ॥१३॥ कर्तनादिना तस्या अपि स्वस्वत्वाश्रयं द्रव्यं स्यादिति चेन । तादाद-भत्रर्धत्वात् । मथ यत् कर्म तदेव तया कार्य नान्यत् । -तथा च स्मृतिः- भार्यापुत्रश्च दासश्च निर्धनाः सर्व एव ते । यत्वे समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ इति ॥१३॥ फलोत्साहाविशेषात् ॥ १४ ॥ तुः पक्षव्यावर्तकः । फलोत्साहः-फलाविषयिणी इच्छा, तस्या अवि- शेपान-स्त्रिया अपि सत्वादस्त्यधिकारस्तस्याः ॥ १४ ॥ अर्थेन च समवेतत्वात् ॥ १५॥ अर्थेन-द्रव्येण चं, समवेतत्वात्-युक्तत्वात् 'पत्नी परिणाय्यस्य ईशे' इनि श्रुत्या 'धर्मे च अर्थे च कामे च नातिचरितव्या स्वयेयम् ' इति स्मृत्या च द्रव्यत्वामि तस्याः सिद्धम् ॥ १५॥ ऋयस्य धर्ममात्रत्वम् ॥१६॥ -

·। पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥
.
प्रकृते क्रयस्य विक्रयस्य च नियतद्रन्यकत्वात् धर्ममानत्वम्-अदृष्ट-
साधनस्य बोध्यम् । न चैकिकानियतव्यकक्रयदृष्टफलकत्वम् ।। १६ ॥
यागे दम्पत्योः सहाधिकाराधिकरणम् ॥४॥
स्ववतोस्तु वचनादैककम्यं स्यात् ॥१७॥
इत्थं स्ववतीः द्रव्यरतोः पत्नीयजमानयोः-धर्म चार्थे च कामे च
नातिचरितव्या त्ययेयम्, सहधर्मश्चरितव्यः, सहापत्यमुत्पादयितव्यम् ' तथा
दर्शपूर्णमासादौ यत्रोभयविलक्षणसंस्कारसस्कृतेनाऽऽज्येन होमो विहितस्ता-
वचनाच ऐककये-मिलिकप्रयोगः स्यात् । न पृथक् पृथक् प्रयोग
उभयरिति भावः ॥१७॥
लिङ्गन्दर्शनाच्च ॥१८॥
' मेखलया यजमानं दीक्षयति “योक्त्रेण ' पत्नी यजमानं मिथुनत्याय'
इति लिङ्गदर्शनादपि ऐककम्यं सिध्यति । अन्यथा भिन्न प्रयोगे योक्नाभावेन
मिथुनत्वं विरुद्ध स्यात् ॥१८॥
क्रीतत्वात्तु भक्त्या स्वामित्वमुच्यते ॥१९॥
पन्याः क्रीत यात स्वामित्व-द्रव्यस्यामित्वं, भक्त्या-गौणवृत्त्या
उच्यते । न मुख्यत्येति ॥१९॥
फलार्थित्वात्तु स्वामित्वेनाभिसम्बन्धः ॥ २०॥ .
फलार्थित्वात्-मिलितयोः फलाविश्रणात्, मुख्यस्वामित्वेनै-
वाभिसम्बन्धः । न गौणेनेत्यर्थः ॥२०॥
फलवत्तां च दर्शयति ॥२१॥
मिलितयोः फलवत्ता दर्शयति- सम्पत्नी पत्या मुकृतेन गच्छताम् । ।
/ यज्ञस्य धुर्या युक्तारभूनाम् । सञ्जानाना विजीताम् । अरातीदिवि ज्योति-
रजरमारमताम् ' इति श्रुतिर्दम्पत्योः फलं दर्शयति । तस्मादुमौ अधिकृतो
इति सिद्धान्तः ॥२१॥

·पष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः । २७३ . एकस्यैव पुंसः आधानाधिकरणम् ॥५॥ द्याधानं च द्वियज्ञवत् ॥२२॥ क्षेमे बसानावग्निमादधीयाताम् इत्याधाने श्रुतम् । तत्र म्याधान-द्वाभ्यां भ्यामाधानं कार्यम् । द्विवचनश्रवणात् । । एतेन राज- पुरोहितौ सायुज्यकामौ यजेयाताम् ' इति द्वियज्ञवत् ॥२२॥ सि० ॥ गुणस्य तु विधानत्वात्पन्या द्वितीय- शब्द: स्यात् ॥२३॥ गुणस्थ- क्षौमस्य, विधानत्वात् -विधीयमानत्वात्, द्वितीयशब्द:-- द्विवचनम्, पल्या-पत्नी गृहीत्वा स्यात् । ' वसन्ते ब्राह्मणोऽनानादधीत ' इत्युत्पत्तिवाक्ये एकरचनभाणादेकार्नुकत्या । क्षौमरनपरिधानकर्तृत्वं तु द्वयोरित्यर्थः ॥ २३ ॥ पत्न्या यापदुक्ताशीझचर्यादावेवाधिकाराधिकरणम् ॥ ६ ॥ तस्या यावदुक्तमाशीब्रह्मचर्यमतुल्यत्वात् ।। २४ ॥ उक्तावधया सिद्धाधिकारायाः तस्याः--पल्याः, 'पत्नी सन्नाति, पत्नी वाचयति' इत्यादियावदुक्तं तानदेव । नातोऽधिकम् । अतुल्यत्वात्- अध्ययनाभावेन यजमानतुस्यत्वाभावात् ! आशीर्मन्त्रब्रह्मचर्यफलिसंस्कारादिकं सर्व तुल्यमेनोभयोरिति }} २४ ।। यागे शूद्रस्यानाधिकाराधिकरणम् ॥ ७॥ चातुर्वर्ण्यमविशेषात् ॥२५॥ चातुर्वण्यं यागाधिकृतम्, अविशेषात् - विशेषवचनामावादि- त्यर्थः ॥ २५॥ निर्देशाद्वा त्रयाणां स्यादग्न्याधेयेऽसम्बन्धः कतुपु वालणश्रुतेरित्यात्रेयः॥ २६ ॥ ।

·२७४
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
-------
-
'वसन्ते ब्राह्मणोऽनोनादधीत, ग्रीष्मे राजन्यः, शरदि वैश्यः' इत्य-
ग्न्याधेये श्रुतल्यात् त्रयाणामधिकारः स्यात् । ऋतुपु-दर्शपूर्णमासप्रभृतिषु
तुरीयवर्णस्य असम्बन्धः-अनधिकारः, ब्राह्मणादिश्रुनेरित्यायो मन्यते ॥२६॥
निमित्तार्थे च वादरिः, तस्मात् सर्वाधिकारः
स्यात् ॥ २७॥
'वसन्त' इत्यादिवाक्य निमित्तार्थकं -दाहाणकर्तृकाऽऽधानस्य
निमित्तं वसन्तः, एवं राजन्यकर्तृकस्य वैश्यकर्तकस्य च प्रीष्मः शरश्च
निमित्तम् । शूद्रस्य तु अनियनः कालः । तस्मात्-अर्थित्वाविशेषात्सर्वेषाम-
धिकारः स्यादितिवादरिमनुते ॥ २७ ॥
अपि वा अन्यार्थदर्शनाद्यथाभुति प्रतीयेत ॥२८॥
अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः । अन्यार्थदर्शनात--अन्यत्र ‘पयोवतं ग्राम.
णस्य, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्य' एवं 'बाहद्गिर ब्राह्मणस्य ब्रह्मसाम
कुर्यात्, पाथुरश्यं राजन्यस्य, रायोवाजीयं वैश्यस्य ' इति शूद्रवयं त्रैवर्णिक
गृहीत्वा तत्तन्निमित्ते सति विशिष्टविधिदर्शनात् अापि ययाश्रुति वसन्तादिका-
लीनः शूद्रवर्ण्यप्राह्मणादिवर्गकर्तृकाग्न्याव नविधि@ध्यः ॥ २८ ॥
निर्देशात्तु पक्षे.स्यात् ।। २९ ।।
'य एवं विद्वानमिमाधत्ते ।' इत्युत्पत्तिवाक्यनिर्देशात पक्षे-उक्त-
निमित्त सन्तादिकालः स्यादिनि पुनर्निमित्ताऽऽशङ्का ॥ २९ ॥
वैगुण्यान्नेति चेत् ॥ ३० ।।
प्रागुक्तपयोजनादेः ब्रह्मसामादेय राहित्येन शूदेण कृतमपि तत्कर्म
फलं नर जनयेत् विगुगत्यादिति चेत् ॥ ३० ॥
न काम्यत्वात् ॥ ३१ ॥
न काम्यत्वात्- 'स्वर्गकामो यजेन' इत्यनिगेपश्रवणात् तस्यापि
कामनामात् अनियतेन येन केनापि व्रतं स्यादिति न वैगुण्यम् । तद्वत्सा-
माणति भावः ॥ ३१॥

·पष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
२७५
.
+
संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥ ३२॥
संस्कारे--पयोव्रतादिसंस्कारे, तत्प्रधानत्वात् ~ पुरुषप्रधानत्वात--
पुरुपसंस्कारः पयोवतादिर्यस्य श्रुतस्तस्यैवः सः, नान्यस्येति नैव वैगुण्यमपीति
भावः ॥ ३२ ॥
अपि वा वेदनिर्देशादपशूद्राणां प्रतीयत ॥ ३३ ॥
अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः । 'बसन्ते ब्राह्मणमुपनयीन, ग्रीष्मे राजन्यम्,
शरदि वैश्यम्' इति वेदे त्रयाणामेव निर्देशात्-उपनयनस्य वेदग्रहणार्थत्वात् ,
शूद्रस्य वेदाभावात् अपशूद्राणां-शूभिन्नानामेव त्रैवर्णिकानां वैदिक
आधानादि कर्मण्यधिकारः, न शूद्रस्येति प्रतीयेत ॥ ३३ ॥
गुणार्थत्वान्नेति चेत् ॥३४॥
उपनयनस्य गुणार्थत्वात्- पुरुषसंस्कारार्थत्वात् , नोक्तार्थसिद्धिः-
न वेदप्रहमार्थमुपनयनामित्याक्षेपस्तस्य ॥३४||
संस्कारस्य तदर्थत्वाद्विद्यायां पुरुपश्रुतिः ॥३५॥
संस्कारस्य-उपनयनस्य, तदर्थत्वात्- विद्यार्थत्वात्, विद्यायामे व
पुरुषश्रुति:-- ब्राह्मणादीनां श्रवणम् । सम्भवति दृष्टफले अदृष्टकल्पनं न
युक्तमिति भावः ॥ ३५॥
विद्यानिर्देशान्नेति चेत् ॥ ३६॥
विद्यानिर्देशात्- वियाकल्पनात्, स्वर्गकामश्रवणादेव विद्या
कल्पनीयेति चेन ॥ ३६॥
अवेद्यत्वादभावः कर्मणि स्यात् ॥ ३७॥
अवैद्यत्वात् - विद्याया अमावाद, अमाव: -कर्मण्यधिकाराभावः
स्यात् ॥ ३७॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३८॥

·२७६ || पूर्वपीमांसासन्नचिः॥ . अवैद्य साधकं लिड्ग दर्शयति तथा चेति । पधु ह वा एतत् स्मशानं यच्छूद्रसकाशे नाध्येयम् ' यस्य समीपे अध्ययनं निषिद्धम् । किमु वक्तव्य तस्य विधामात्र इति । तस्मादपशूद्राणामेर ब्राह्मणादीनां विद्यारनामाधानादिकमण्याधिकार इति सिद्धम् ॥ ३८ ॥ यागे निर्धनस्याप्यधिकाराधिकरणम् ॥ ८॥ त्रयाणां द्रव्यसम्पनः कर्मणो द्रव्यासिदित्वात् ॥३९॥ प्रयामा मध्ये द्रव्यसम्पन्न:-यो हि द्रव्यवान् स एवाधिकारी। कुतः कर्मणः--यागारे , द्रव्यासद्धित्वात्-द्रव्यसाध्यवादिति ॥ ३९ ॥ सि०॥ अनित्यत्वात्तु नैवं स्यात् अर्थाद्धि द्रव्य- संयोगः॥४०॥ अनित्यत्वाद- दारिद्यस्य अनित्यत्वाद नैवे स्यात् । न हि दरिद्र इति काचन जातिरस्ति । धनमन्तरेण जमिष्यतीत्येतदप्यनुपपन्नम् । अर्थात्- सम्पादनात्, द्रव्यसंयोग स्यादित्यर्थः ॥ १०॥ अङ्गहीमस्यापि यागे अधिकाराधिकरणम् ॥९॥ अङ्गहीनश्च तद्धर्मा ॥४॥ यो द्रव्ये न्याय उक्तः स एवागहीनेऽपि ज्ञेयः । अन्धत्वादिकमौषधेन दूरीकृत्य अधिकारी भविष्यतीति मात्रः ॥४१॥ अचिंकित्स्याङ्गवैकल्यस्य यागानधिकाराधिकरणम् ॥१०॥ उत्पत्तौ नित्यसंयोगात् ॥४२॥ उत्सत्ती उत्पतिसमय एर, योऽध. तस्यान्धारस्य तेन साकं नित्य- संयोगात्-अचिकित्स्याङ्गकिल्यावेन, स. न यागाधिकारीति ज्ञेयम् ॥४२॥ दर्शपूर्णमासयोस्त्र्यायस्यैवाधिकाराधिकरणम् ॥१२॥ अन्यायस्य हानं स्यात् ॥४॥ दर्शपूर्णमासयो. 'भाग शोते, एकं वात, दो वृणीते, श्रीन् वृणीते, न चतुरो घृगीते, न पञ्चानिवृणोते ' इति थुनम् । तत्र अत्र्या- , ·पष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः। २७७ . यस्य--व्यायगिन्नस्य, हान-अधिकारामार. स्यात् । एकादीना विधाने वाक्यभेदापत्ते जीन् वृणीते' इत्यस्य विधे शेपभूतोऽयमर्थवाद एकमित्या- दिरिति भारः ॥४३॥ चातुर्वर्ण्यातिरिक्तस्य रथकारस्याऽऽधानेऽधिकाराधिकरणम् ।।१२।। (रथकारन्यायः ।) वचनाद्रपकारस्य आधाने सर्वशेपत्वात् ॥४४॥ 'घर्पासु रथकार आदधीत् ' इति वचनादनवर्णिकस्य रथकारस्य आधाने अधिकारः स्यात् । कुतः । तस्य सर्वशेषत्वात्-रसन्तादिवाक्य- बहिणादिवर्णिकानामाधान पिहितम् । तेभ्य परिशिष्टो रथकार अर्णिक । तस्य वक्ष्यमाणजातेरिद सन्तादिभिन्न कालनिहितमाधान पचनबलासिव्य- तीति भावः ॥११॥ न्याय्यो वा कर्मसंयोगाच्छूद्रस्य प्रतिपिद्धत्वात्॥४५॥ रथं करोतीति व्युत्पत्त्या रथनिर्माणरूपक्रियासम्बन्धात् त्रैवर्णिक एव रथकारो न्याय्यः शूद्रस्य प्रतिपिद्धत्वाद--ौतकर्मीन- धिकारात् ॥४५॥ अकर्मत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ४६॥ अकर्मत्वात्-त्रैवर्णिकाना शिल्पिकर्मनिषधात् , नैवं स्यात्-त्र- र्णिको न रथकारशब्दवाच्य इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ आनर्थक्यं च संयोगात् ॥४७॥ ब्राह्मणादिक्ताऽऽधानेषु चसन्तादिकाल्संयोगात् पुनर्तुविधान- मप्यनर्थक स्यात्--॥ ४७ ।। गुणार्थमिति चेत् ॥४८॥ गुणार्थ-निमित्तार्थ, त्रैवर्णिकेवर रयकरणक्रियानिमित्तयेन कालो विधीयत इति चेत् ॥ ४८॥ कुतः ।

·२७८ । पूर्वमीमांसासूत्रशत्तिः॥ । . उक्तमनिमिचत्वम् ॥ ४९ ॥ 'य एवं विद्वानग्निमाधते' इत्यनेनाऽऽधानस्य प्राप्ती वसन्तादि- कालो निमित्तत्वेन विधेयः । तन्नैय सम्भवति । कालस्यानुपादेयत्वात । इति अनिमिचत्वं-- निमित्तत्वं न सम्भवतीत्युक्तमेवप्नागिति माकः ॥ ४९ ।। सौधन्वनास्तु हीनत्वान्मन्त्रवर्णात्प्रतीयेरन् ॥५०॥ 'सौधन्वना ऋमवः शूरचक्षसः ऋभूणान्वा देवानां बनपत्तेः व्रतेनादधामि ' इति रथकारस्थाधान मन्त्रलिङ्गात् । त्रैवर्णिकेभ्यः किंचिद्धीनाः शूद्रभिन्नाः सौधन्वना नाम जातिविशेषाः प्रकने वर्षाकालोनाधानेऽधिकारिणः प्रतीयेरन् । अपि च ' नेमि नयन्ति नमवो यथा' इति ये नेमि नयन्ति ते ऋभव इत्युच्यन्ते । रथकाराश्च नेमि नयन्ति। अतोऽप्यत्रैवर्णिकानामशूद्राणा- मेवैतदाधानमिति सिद्धान्तः ॥५०॥ त्रैवर्णिकाभिन्नस्य निपादस्य रौद्रयागे अधिकाराधिकरणम् ।।१३।। (निपादस्थपतिन्यायः।) स्थपतिनिपादः स्यान्छब्दसामर्थ्यात् ॥५१॥ रौद्रं चरं निर्वद्यत्र रुद्रः प्रजाः शमयेत् ' इत्येतामिटिं प्रकृन्य- एतया निपादस्थपति याजयेत्' इति श्रूयते । तत्र यः स्थपतिः स एव निषादः स्यात् । शब्दसामर्थ्यात्--शब्दनिष्टमुख्यवृश्रीिसामर्थ्यात् । पष्ठीत- पुरुषेण त्रैवर्णिकाहणे लक्षणाप्रसक्तः 'न विौ परः शब्दार्थः ' इति निये- धात् कर्मधारय एवात्र युक्त इति भावः ॥५१॥ लिङ्गदर्शनाच ॥५२॥ कूटं दक्षिणा ' इति निपादानां द्रव्यं कूटशब्देन दर्शयति श्रुतिः । कूटं निषादानामेवोपकारर्फ नार्याणां त्रैवर्णिकानामिति भावः ॥५२॥ इति पूर्वमामासासूत्रहत्तौ भावबोधिन्यो पष्ठाध्यायस्य प्रथमः सम्पूर्णः ॥१॥ श्रीः ॥ . . पादः ·पष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २७९ ।। अथ पठाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ . सत्रे प्रत्येकस्य सत्रिणः फलसम्बन्धाधिकरणम् ॥१॥ पुरुषार्थेकसिद्धित्वात्तस्य तस्याधिकारः स्यात् ॥१॥ 'द्धिकामाः सत्रमासारन् । 1 तथा- सप्तदशावराश्चतुर्विंशतिपरमा: सत्रमासारन् ' इति श्रूयो । तत्र तस्य तस्य--प्रत्येकपुरुषस्य, अधिकार:- समग्रफलभोगः स्यात् । नाशेन फलभोगः । कुतः ? ' पुरुषार्थक- सिद्धित्वात्--पुरुषार्थस्य फलस्य एकसिद्धित्वात्-प्रत्येकपुरुषोत्पन्नत्वात् । ऋद्धिकामा इत्यादिवाक्यम् ऋद्धिफलमाधनं सत्र नच्च बहु सर्तक फलजनने समर्थमिति ज्ञापयति । तस्मानिमलित्वा स्वतन्त्राः समग्रफलकामाः रान्त एच तत्र प्रवर्तन्त इति भावः ॥ १ ॥ अपि चोत्पत्तिसंयोगात् यथा स्यात्सत्त्वदर्शनं तथा भावो विभागे स्यात् ॥२॥ एकस्मिन् कर्मणि बहूना मुख्यकर्तृत्वे मानमाह-उत्पत्तिसंयोगाव- उत्पत्तियाक्ये कर्तृन्वयिबदुत्वसड्याश्रयणात् । नैतलोकविरुद्धमित्याह-या सत्त्वदर्शनं-यया गज पश्यन्विति बहुना नियोगे गजदर्शनक्रिया एकक्षणे सम्पयते । तथा भाव:-अनुष्ठानं, विभागे-पुरुषभेदेऽपि स्यात् । अध्वर्युणा आहवनीये हरिवि प्रक्षिप्त बटुमिरेकक्षणे त्यागरूपानुष्ठानं कर्तुं शक्यत्वादिति भावः ॥ २ ॥ दर्शादी करक्यनियमाधिकरणम् ॥ २॥ प्रयोगे पुरुपश्रुतेर्यथाकामी प्रयोगे स्यात् ॥३॥ प्रयोगे-दर्शपूर्णनासाम्या वर्गकामो यजेन, उयोरिटीमेन स्वर्ग- कामो यजे' इत्यादिवाक्ये मर्गकाम उदेश्यः । उद्देश्यानं बांय- दविवक्षितम । ततः पुरुषमात्रभुनेप्रयोग-अनुष्टाने, ययाकामी-यपेई ·२८० ॥ पूर्वमीमांसासूत्रधात्तिः॥ स्यात् । एको द्वौ त्रयो वा यागं निर्वतयेयुः, न एक एवेति भावः ॥३॥ प्रत्यर्थ श्रुतिभाव इति चेत् ॥४॥ अर्थमर्थ प्रतीति प्रत्यर्थ, श्रुतिमावः-अर्थमेदेन गुणप्रधानमाबोड- स्तीति शेपः । स्वर्गकाम इति पदप्रतिपाइपुंसः फलं प्रत्युद्देश्यन्वेन तद्वत् सख्याया अविवक्षितत्वेऽपि यागानुरक्ता क्रियां-भावनां विदधन्ना आख्यात- प्रत्ययः कर्तृत्वेन भावनागुणभूते आक्षेपलभ्ये कर्नर्यपि विधेय बोधयतीति विधेयगतसंस्थाया विवक्षितत्वाल ययाकामी स्यादिति चेत्--||४|| तादयें न गुणार्थता अनुक्ते अर्थान्तरत्वात् कर्तुः प्रधानभूतत्वात् ॥५॥ तादयें-फलस्य पुरुषार्थत्वे, कर्तुः प्रधानभूतत्वात्यागकर्तुस्तस्य पुंसस्तत्र प्राधान्यात् , न गुणार्थता--गुणभूतयागाङ्गत्वं न सम्भवति तस्य। प्रधानगुणत्वयोविरोधेनेकर वृत्तिवासम्भवात् । अनुक्ते अर्थान्तरत्वाद-- विरोधस्य शब्दागम्यत्वेऽपि प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरगम्यत्वात् । लोके यत्र हि प्रधानत्वं राजादिषु तत्र गुणत्तमप्रधानत्वं नैव दृष्टमिति भावः ॥५॥ सि०॥ अपि वा कामसंयोगे सम्बन्धात् प्रयोगा- योपदिश्येत प्रत्यर्थ हि विधिश्रुतिर्विपाणवत् ॥६॥ अपि पति पक्षो व्यावयते । यजत स्वर्गकामः' इत्यस्मिन् कामसंयोगे वाक्ये आल्यातस्य घटकत्वेन सम्बन्धात् सः प्रयोगाय--पुरुषप्रवृत्यर्थमुप. दिश्यते इति निति धर्मलक्षणाधिकरणे । अतो नेह पुरुषप्राधान्यं शास्त्र- तात्पर्यविषयः । अपि तु यागानुष्ठान मेवाने न विधीयते । तद्विधी तत्साधन- कर्तुस्तदङ्गयात्तहिशेषणीभूतसइयायाः विधेयगतत्वेन विवक्षिनत्यमेवेति न यथाकामी स्यात्प्रयोगे । यत्र होकस्मिन्ने गुणप्रधानभावः शास्त्रतात्पर्य- विषयस्तत्र प्रत्यर्थ-- कृष्णविषाणया कण्डूयत ' इति तृतीयया श्रुत्या गुणवं -

·पष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
२८१
man
.
।
चात्वाले कृष्णविषाणं प्रास्यतीति द्वितीयया च प्राधान्यं बोध्यते
विधिश्रुतिः--तत्तात्पर्यज्ञापिका पृथक् श्रुतिर्यया विद्यते, तथा प्रकृते नास्तीति
निर्दिष्टरीस्या गुणत्वमेव स्वर्गकामपुरुषत्य, न प्राधान्यमिति विवक्षितं तद्गत-
मेकत्वमिति भावः ॥६॥
अन्यस्यापीति चेत् न ॥७॥
कारमुद्दिश्य फलप्राप्तिर्न विधीयते । किन्त्वनुष्ठानमात्रं विधीयते
चेत् अन्यस्य- परनिष्ठस्वर्गकामनयाप्यनुष्ठेयं स्याद्यागादिकर्म । न हि
स्वर्गकाम इत्यत्र आत्मनः परस्येति वा विशेषः श्रूयत इति चेन्न ॥७
अन्यार्थेनाभिसम्बन्धः ॥८॥
यजेतेत्यात्मनेपदश्रवणात् अन्यार्थेन अन्यनिष्ठस्वर्गकामनया
समें कर्तुरभिसम्बन्धो नास्ति । कर्तृगामिनि क्रियाफल एवाऽऽत्मनेपदवि-
धानादिति भारः ॥ ८ ॥
फलाकामो निमित्तमिति चेत् ॥९॥
फलकामः- स्वर्गकामशब्दः, निमित्तम्- निमित्त वद्योतकः, यात्र-
जीपदवदिति चेत् ॥ ९॥
न नित्यत्वात् ॥ १०॥
न निमित्तम् । नित्यत्वाद- निमित्त यद्योतकणमुलप्रत्ययाघमारा-
दिति भावः ॥ १० ॥
कर्म तथेति चेत् ॥११॥
युवं हि स्थः सपती, इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपद कुर्यात'
'एतै असममिन्दवः, इति उहुभ्यः यजमानेभ्यः' इति श्रुतेः ज्योतिष्टोमाये-
कमपि कर्म तथा-अनेकार्नुकमिनि सिध्यतीति चेत् ॥११॥
न समवायात् ॥१२॥
न समवायाद- एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामा यजेयाताम्' इनि
तानेकालकयागादो सासकामादित्ययः ॥१२॥

·- २८२ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ आलंधकाम्यकर्मणोऽपि समाप्तिनियमाधिकरणम् ॥३॥ प्रक्रमात्तु नियम्येत आरम्भस्य क्रियानिमि- त्तत्वात् ॥१३॥ 'प्रजाकामो यजेत । प्रामकामो यजेत । कारीर्या वृष्टिकामो यजेत' इत्येव- मादि काम्यं कर्म समाम्नायते। तत् प्रक्रमात्-कर्मण आरम्भात् , यायत्समाप्ति नियम्येत--नियतं स्यादित्यर्थः । कुतः ! आरम्मस्य क्रियानिमिचत्वाद- समाप्तिक्रियाकारणत्वात । सति कारणे निमित्ते वा कार्यस्थ नैमित्तिकस्य वा अवश्यंभावित्वेन, आरब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणमित्युक्तेश्व समाप्ति- रेव शास्त्रतात्पर्यविपया । आरम्भस्त्वर्थसिद्धः । तं विना तस्या अनुपपत्तेः सा तमाक्षिपति । अत आरब्धं कर्मावश्यं समापनीयमिति भावः । किञ्च, • देवताभ्यो वा एप आवृषध्यते यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजते । त्रैधातवी- येन यजेत ' इत्यारब्धस्य कर्मण असमाप्तौ निन्दाप्रायश्चित्तयोः श्रवणादपि तत्समापनीयमित्येव प्रामोति ॥१३॥ फलार्थित्वाद्वानियमो यथाऽनुपक्रान्ते ॥१४॥ यागस्य फलार्थित्वात्--फलसाधनस्वमात्रप्रतिपादनात्, अनियम:-- फलेच्छानिवृत्तौ समापनस्य नियमो न । यथा अनुपक्रान्ते-कामनासत्वेऽ- प्यारम्भाभावे समाप्यभावः, तथा आरम्भेऽपि कामनाभावात्समाप्त्य भाव इत्यर्थः ॥१४॥ नियमो वातन्निमिचत्वात्कर्तुस्तत्कारणं स्यात् १५॥ नियमो वा-समाप्तिनि यम एव । आरम्भस्य तन्निमित्तत्वात्- समातिनिमित्तत्वात् । अन्यथा समाप्यनियमे कर्तुः- आरम्मकर्तुः, तत्- असमाग्नं, कारणं-'यो यश्य इत्युक्त्वा न यजते देताभ्य एप आवृश्च्यते ' इति भुते. प्रत्यपायकारणं स्यात् । 'धातवीयेन यजन इति प्रायश्चित्तोपदेशोऽपि समाप्तिनियमं द्रदयनीति भावः ॥१५॥ . Har ·पठाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २८३ . आरुधलौकिककर्मणः समाप्त्यनियमाधिकरणम् ॥ ४ ॥ लोके कर्माणि वेदवत्ततोऽधिपुरुषज्ञानम् ॥१६॥ लोके कर्माणि- रथगृहारम्भादीनि, वेदवत्- वैदिककर्मवत्, अवश्यं समापनीयानि । ननु, तान्यर्थसुखादिलोकप्रसिध्दमूलकत्वनाशास्त्री- याणीति चेन्न । अधिपुरुपज्ञानं- गृहादिनिर्माणकर्तुः पुरुषस्य तद्विषयकं ज्ञानं, ततः शास्त्रादेव भवति । अतस्तान्यपि कर्माणि शास्त्रीयाणीति भावः ॥१६॥ अपराधेऽपि च तैः शास्त्रम् ॥ १७ ॥ अपराधे-रथादिनिर्माणसमये अरादीना भङ्गे, तैस्तक्षादिभिः 'आरे भन्ने इन्द्रवाहव्यः पायसेन ब्राह्मणो भोजायतव्यः' इत्यादिप्राय- श्चित्तशास्त्रमपि पठ्यते । ततः शास्त्रीयत्वात्तत्कर्म समापनीयमिति ॥१७॥ सि० ॥ अशास्त्रा तूपसम्प्राप्तिः शास्त्रं स्यान्न प्रक ल्पनं तस्मादर्थेन गम्येत अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत् ॥१८॥ अशास्त्रा-निर्मला, उपसम्प्राप्तिः- गृहरयादिनिर्माणप्राप्तिः । तस्मात् शास्त्रं-शिपिशास्त्रं, न प्रकल्पकं-स्वमूलवेदानुमापक नेत्यर्थः । अर्धन-स्वसंरक्षणादिप्रयोजनेन, गम्येत्त-ज्ञातव्यम् । किं तन्निर्माणफल- मित्याकाक्षायामाह-अप्राप्ते-गृहरयादिनिर्माणकौशल्यशून्ये पुरुषे, तच्छा- समर्थवत्-सफलम् । स्वबुध्या कर्तुपसमयः शास्त्रं दृष्ट्वा कुर्यादिति भावः । यच्च गृहरयादिनिर्माणाङ्गभूतं वास्तुदेवताद्याश्रय च पुरुषार्थ नैमि- त्ति कर्म, तस्य कर्मशः शास्त्रीय मादिष्टमेव त-समापनम् ॥ १८ ॥ प्रतिपिध्दकर्मणामनुष्ठाने निष्टापाताधिकरणम् ॥ ५॥ (कलनन्यायः 1) प्रतिषेधेष्वकर्मत्वाकिया स्यात्सतिपिद्धानां विभक्तत्वादकर्मणाम् ॥ १९ ।।

·२८४ ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ . - न कलशं भक्षयेत्, न लशुनम्, न पलाण्टुम् , न गृजनम्' इति श्रुतेधुं प्रतिपेधेपु-सिद्धान्तिनो निषेधावेनाभिमनेषु वाक्येपू श्रूयमाण- नत्रः न प्रत्ययवाच्यभावनायामन्वयः, धात्वर्थभक्षणेन व्यवहितवात् । समा- सापत्तन कलओन सम्बन्धः । भक्षणाभावस्य कृत्यसाध्यतया कर्तव्यताप्रति- पादकविध्यन्वयानुयपत्तेर्नापि भक्षणेन साक तस्यान्वयः सम्भवतीत्यगत्या ' नेक्षताधन्तमादित्य ' मितियत् भक्षणपदस्य लक्षणया मक्षणविरोधिसङ्कल्प एवार्थो याभ्यः । तस्य कर्तव्यतया भक्षयेदिति विधानमुपपन्नमनः अकर्मत्वाव- भक्षणविधिसङ्कपत्रिधित्वात् . क्रिया स्यात् न निषेधः । यतो 'नपदसमभिः व्याहृतधातोः स्वविरुध्दाथै लक्षणा यस्मिन् स पर्युदासः, यच्च निवर्तकं वाक्यं स निषेधः' इति पदासनिषेधयोः विमक्तत्वात परस्परं भिन्नत्वात्। तद्बोधकाक्ययोरपि भेदात् 'न कलङ्गमित्यादिवाक्यज्ञायिरसङ्कल्पात्मककि- याजन्यादृष्टस्वर्गादिफलेच्छारहितेन तदक्षणं कार्यमित्यापातीति पूर्वः पक्षः ॥१९॥ सि.। शास्त्राणां त्वर्थवत्त्वेन पुरुषार्थों विधीयते तयारसमवायित्वात्तादर्थे विध्यतिक्रमः ॥२०॥ शास्त्राणाम्-' अथ तस्य व्रतम् नेता चन्द्रमादित्यम् । 'एतावता हैनसा वियुक्तो भवति ' इति त्रयाणां शास्त्रवान्यानाम्, अर्धव- खेन-~-पुरुषस्येष्टफलप्रद ईक्षणविरोधी नेक्षिष्ये ' इति सङ्कलात्मकः पुरु- पार्थोऽत्र विधीयते । यत उपक्रमोपसंहाराऽऽलोचने एकार्यप्रतिपादकत्या- द्वाक्यत्रयमपीदमेकं वाक्यमिति निःसन्दिग्धं सिध्यति । अतोऽत्र लाक्षतः सङ्क- स्पोऽर्थः युक्त एव । प्रकृते 'न कलज भक्षयेदित्यादौ तु तयोः-प्रथमतृतीय- शास्त्रयो. असमवायित्वात- अभावात् , तादयें- शक्यार्यलाभाय, विध्यतिक्रम:- विधायमानार्थनिषधः, भक्षयदिति भक्षणप्रवृत्तिविरोधी तनिवृत्तिरूपो मुख्यार्थ एवानिष्टपरिहारायोच्यते । इति व्यवहितान्ययोऽ- प्यन्न न दोषावह इति भावः ॥२०॥ - -

·पष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
२८५
.
गुर्वनुगमनादीनामुपनयनोत्तरप्रवृत्त्याकरणम् ॥ ६॥
तास्मंस्तु शिष्यमाणानि जननेन प्रवर्तेरन् ॥२१॥
गुरुरनुगन्तव्यः अभिवादयितव्यश्च । वृध्दपयाः प्रत्युथ्रेयः समन्त-
व्यश्च । 'प्राड मुखोऽन्नानि भुञ्जीत । 'क्षुत आचामेत् ' इत्यादीनि तास्मन्-
मन्वादिस्मृतिपु, शिष्यमाणानि पठ्यमानानि गुनुगमनादानि कर्त-
व्यानि जननेन-- जन्ममात्रेण प्रवर्तेरन् । विशेषाश्रवणादित्यर्थ ॥ २१ ॥
सि०॥ अपि वा वेदतुल्यत्वादुपायेन प्रवर्तेरन् ॥२२॥
'वैदिका एप पदार्या मन्वादिभिः स्मयन्त ' इति प्रागुक्तमेर । अत.
स्मृतीना वेदतुल्यत्वात् उपायेन-उपनयनेन सह, प्रवर्तेरन् एते नियमा ।
अत एपोपनयनात्प्राक् ' कामचारवादभक्षा' इति स्मृतम् । तस्मादुपनयन-
मारभ्यते नियमा. परिपाठनीया , न प्रागिति ॥२२॥
अमिहोत्रादियावज्जीवकर्मणां स्वकालमात्रकर्तव्यत्वाधिकरणम् ॥७॥
(अग्निहोत्रन्याय. 1)
अभ्यासोऽकर्मशेपत्वात् पुरुपार्थो विधीयते ॥२३॥
'यानज्जीवमग्निहोत्र जुहोनि' यावज्जीव दर्शपूर्णमासाभ्या यजत
इत्यादिवाक्येन उक्तकर्मण अभ्यास:-आवृत्तिविधीयत इति स्थितं द्विती-
याध्याये । अत्रायमभ्यासः अकर्मशेषत्वात्-कर्मशेष वाभावात् , पुरुषार्थ येन
विधीयते । अन सातत्येन तादृशश्रुतिविहित कर्म कार्यम् । यावीरमिति
जीयननिमित्तेन विहितत्वात् सति निमित्त नैमित्तिकस्य त्यागायोगात् सर्व-
देव तदनुष्ठानमिति माव ॥२३॥
एतस्मिन्नसम्भवन्नर्थात् ॥२४॥
एतस्मिन्- सार्वकालिकानुष्टाने, असम्भवन्- नित्राऽप्रारादि.
रोपप्रसन सम्भवाभारात् , तदनिरिक्तमाले सदा त कर्तव्य ने यर्थ ॥२४॥

·२८६
I पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥
सायं
सि० ॥न कालेभ्य उपदिश्यन्ते ॥२५॥
कालेभ्यः- विहितकालेभ्यः अन्यत्र न स्युः । यतः
प्रातरनिहोत्रं जुहेाति ' अमावास्यायाममायास्यया यजेत । इत्यादिभिर्वाक्य-
स्तकाला उपदिश्यन्ते । ततस्तेष्वेव स्युरिति मावः ॥ २५॥
दर्शनात्काललिङ्गानां कालविधानम् ॥२६॥
काललिङ्गानां-विहितकाल एवेत्सत्र लिङ्गाना दर्शनात् ' अप वा
एप स्वर्गालोकाच्छिद्यते यो दर्शपूर्णमासयाजी सन् अमावास्यां पूर्णमासी वा
अतिपातयेत् ' इति तत्राननुष्ठाने प्रायश्चित्तश्रवणं लिङ्गम् । अतः काले
विधान- तदनुष्ठानम् । न सन्ततम् । इति सिध्दम् ॥ २६ ॥
अग्निहोत्रादीनां स्वकालाच्या आवृत्यधिकरणम् ॥८॥
तेषामौत्पचिकत्वादागमेन प्रवर्तेत ॥२७॥
आगमेन-भागते आगने प्रातरादिकाले अग्निहोत्राद्यनुष्ठानं कर्तव्यम् ।
न सकृत् । कुतः तेपामौत्सत्तिकत्वात्-प्रातरादिकालसंयुक्तानामेयाग्निहोत्रा-
दानामुन्पत्तिवाक्यैर्विधानाद् । कालविशिष्टजीवननिमित्तस्यावृत्ती नैमित्तिका-
वृत्तेरावश्यकत्वाद्विहिनकाले तदावृत्तिरिति भावः ॥२७॥
तथा हि लिङ्गदर्शनम् ॥२८॥
तथा हि-उकार्थे लिङ्गदर्शनम्-- 'यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्
अमावासी पूर्णमासी वाऽनिपातयेदिनि प्रायश्चित्तश्रवणमित्यर्थः ॥२८॥
दर्शादी भेदादिनिमितस्याऽऽवृत्तौ नैमिनिकायधिकरणम् ।।९।।
तथांताक्रतुयुक्तानि ॥२९॥
यथा ऋतुनिमितावृत्तौ यावृत्तिः, तथा अन्तःक्रतुयुक्तान-ऋतुमध्ये
यानि नैमित्तिकानि' मिन्ने जुहोति । स्कने जुहोतीत्यादीनि ऋत्व नि अपि
तथा-आवर्तन्त इत्यर्थः ॥२९॥
गुर्वनुगमनादीनां प्रतिनिमित्तमावृत्यधिकरणम् ॥ १० ॥
आचाराद् गृह्यमाणेपु तथा स्यात्पुरुपार्थत्वात् ॥३०॥

·पठाध्यायस्य तृतीयः पादः । २८७ गुर्वनुगमनादिषु आचारप्राप्तेपु तथा-आवृत्तिः स्यात् । पुरुषार्थत्वात्- गुरुप्रीत्यर्थत्वात् ॥ ३० ॥ ऋपात्रयापाकरणस्य ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां नित्यत्वाधिकरणम् ॥११॥ ब्राह्मणस्य तु सोमविद्याप्रजमृणवाक्येन संयो. गात् ॥३॥ ब्राह्मणस्येति क्षत्रियवैश्ययोर्लक्षकम् । सामाविद्याप्रजं नित्यम् । ऋण- वाक्येन-- ऋणपदघटितवाक्येन, संयोगात्-- त्रयानपाकरणे दोषश्रयणात् 'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभित्रंणवान् जायते । ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यः । यज्ञेन देवेभ्यः । प्रजया पितृभ्यः । एष वा अनृणीयः पुत्री यज्या ब्रह्मचारी'ति श्रुतेः ॥ ३१॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्यां षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ श्रीः ।। ॥ अथ पष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ नित्ये यथाशक्त्यङ्गानुष्ठानाधिकरणम् ॥१॥ सर्वशक्ती प्रवृत्तिः स्यात्तथाभूतोपदेशात् ॥१॥ सर्वशक्तौ प्रवृत्तिः स्यात्-यावज्जीवमिति विहितनित्याग्निहोत्रादौ कर्मणि सर्वानुष्ठानसमर्थस्यैव प्रवृत्तिः स्यात् । तथाभूतोपदेशात्-साङ्गा- नुष्ठानस्यैव विहितत्वात् ॥१॥ सि०॥ अपि वाप्येकदेशे स्यात् प्रधाने हार्थनिति- गुणमात्रमितरत्र तदर्थत्वात् ॥२॥ अपि चेति पूर्वोक्तव्यावृत्तिः । एकदेशेऽपि-अनेकदेशानुष्टानेऽपि, प्रयोगः स्यात् । हि- यम्मात् , प्रधाने-प्रधानानुष्ठाने, अर्थस्य-प्रत्याया- ·२८८ । पूर्वमीमांसामनपत्तिः॥ भावात्मकफलस्य, निवृत्तिः-सिद्धिः । इतरत्र इतरफले स्वर्गादौ, गुण- मात्र पावदनानुष्ठानम् । यावदानुष्ठानस्य तदर्थत्वात-स्वर्गार्थत्वादि- स्यर्थः ॥२॥ - तदकर्मणि च दोषः तस्मात्ततो विशेष स्यात् प्रधाने नाभिसम्बन्धात् ॥३॥ तदकर्माण --तस्य-प्रधानस्य अकर्मणि-अननुष्ठाने, ‘पयो वा एपोऽध्यपनैति ' इति दोषः भूयते । तस्माततः-- अङ्गाद, विशेष: स्यात् । प्रधानेनाभिसम्बन्धात्-प्रधानमात्रानुष्ठानस्य आवश्यकत्वमिति भावः ॥३॥ कर्माभेदं तु जैमिनिः प्रयोगवचनैकत्वात्सर्वेषामुप- देशः स्यात् ॥४॥ फर्मामेदं तु-कर्मणो:-- नित्यकाम्यप्रयोगयो: अमंदम् एकरूपता जैमिनिराह ' अमावास्यायाम् अमावास्यया पौर्णमास्था पौर्णमास्या यजेत । इति प्रयोगयचम्यैकरूपस्यात् । प्रयोगद्येऽपि सर्वेपां-यावदङ्गानाम् उपदेश:--अनुष्ठानं स्यादिति भावः ॥१॥ अर्थस्य व्यपवर्गित्वादेकस्यापि प्रयोगे स्यात् यथा क्रत्वन्तरेषु ॥५॥ एकस्य प्रयोगेऽपि-एकाङ्गानित्यप्रयोगेऽपि, विगुणादपि निस्या- दित्यर्थः, प्रत्यवायाभायः फलं स्यात् । कुतः ! अर्थस्य-प्रधानस्य, अङ्गेभ्यः व्यपवर्णित्वात्-पृथक्कृतस्यात् । अमावास्यया यजेत । पौर्णमास्यया यजेत' इत्यत्न अमावासीपौर्णमासीशब्दौ न साङ्गप्रधानपरौ । अपि तु प्रधान- भूताग्नेयादिषड्यागपरावति द्वितीयान्यास्य द्वितीयादे चतुर्थाधिकरणे सप्रपन्चं निरूपितमिति न पूर्वसूत्रोक्त आक्षेपासरः । तस्मान्नित्यकाम्यप्रयो- गयोमियो भिन्नत्याद्विगुणमपि निलं कर्जन्यमेवेति भावः । यथा वन्तरेषु- ·पठाध्यायस्य तृतीयः पादः । ! प्रकृतिनिकृत्यादिपु ययापरस्य धनः परस्य न पानि । नया काम्यप्रयो- गस्य धर्मा अभिनित्यस्य भवितुं नाहन्ति । तयोमिनगदेवेति ॥ ५ ॥ विध्यपराधे च दर्शनात्समाप्तः ॥६॥ विध्यपराधे च-अङ्गानुशनासम्मवेऽपि 'नदेव यादक ताहक होतव्यमिति समाप्तेर्दर्शनात्- ययाकथंचिदगी नमक प्रधानमनुश्यमेवेति श्रवणादित्यर्थः ॥ ६ ॥ प्रायश्चित्तविधानाच ॥ ७॥ यम्याग्नि मनुधृतं सूर्योऽभ्युदेति चतुलीनमा पुरस्ताद्धरेत् ' इत्यादिभिः प्रायश्चित्तश्रवणादपि अङ्गलोरेऽप्यनुष्टय नित्यमिति ज्ञापयतीति भायः ॥७॥ अगवैकल्ये काम्यस्य निष्फलवाधिकरणम् ।। २ ।। काम्येपु चैवमर्थित्वात् ॥८॥ •गेन्द्राममेकादशकपाल निर्वत्प्रजाकाम 'मा चळं निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकामः' वैश्वदेवीं साइप्रहायमी निषेद् प्रामकामः' इत्यादि काम्येपु कर्ममु यम्वगुणस्याप्यनुष्टानम् . अर्शित्वावध नकर्मजन्पफले- च्छायाः सत्याटि यर्थः ॥८॥ असंयोगात्तु नैवं स्याद् विधेः शब्दप्रमाणत्वात् ॥९॥ नै स्यात् । असंयोगात केवन्दप्रधान पान अपूजन कम्प तात्पर्याभावात् । विधिपूर्वजनकायस्य शब्दप्रमाणे जगम्प यात् । केवलयाग- भावना नोपदिश्यते । किन्विनिकर्मयताविशिरा सा अजिनिकेन्युपदि- श्यते इति भावः ॥९॥ अकर्मणि चामत्यवायात् ॥ १० ॥ अकर्मणि-निसकाननुष्ठाने, या प्रत्यगय या काय कर्मण्य- थपमान निसकाम्यागः साम्यमिति भारः॥ १०॥ ।

·२९०
॥ पूर्वमीमांसामनवृत्तिः।।
द्रव्यमेदेऽपि कर्मामाधिकरणम् ॥३॥
क्रियाणामाश्रितत्वाद् द्रव्यान्तरे विभागः
स्यात् ॥ ११ ॥
क्रियाणां-पावधागहोमक्रियाणां, द्रव्याग्रितया द्रव्यान्तरे-
ब्रोहिनीवारादिद्रव्यभेदे, विभाग:-यागादिकर्मणो भेदः स्यात् ॥१२॥
सि० ॥ अपि वाऽव्यतिरेकाद्रूपशब्दाविभागाच
गोत्ववदैककयं स्यानामधेयं च सत्त्ववत् ॥१२॥
अपि वा ऐककथै स्यात्-द्रव्यभेदेऽपि दर्शपूर्णमासादिपदवाच्यत्वे-
मैकमेव कर्म स्यात् । अव्यतिरेकात्-व्यतिरेकसाधकरभागत् । रूपशब्दा-
विभागाव-नवाचकदर्शपूर्णमासादिषदस्य तद्वाच्यस्य दर्शत्वपूर्णमासत्यादिरूप-
धर्मस्य चैक्यात् । यथा गोपटैक्ये तद्वाच्यगोत्वैक्ये गोत्वावच्छिन्ना व्यक्तिः
अपूर्वा न । किंवा द्रव्यगुणकर्मणा द्रव्यत्वादिना भेदेऽपि सत्त्वेन न भेदः।
सदिति नामधेयं च न पृथक् । तथा द्रव्यभेदेऽपि न भिन्नमिति भावः॥१२॥
नित्यकर्मपाः अनित्यप्रारब्धकर्मणश्च द्रव्यापचारे प्रतिनिधिना
समापनाधिकरणम् ॥४॥
श्रुतिप्रमाणत्वाच्छिष्टाभावे अनागमः अन्यस्य
अशिष्टत्वात् ॥१३॥
श्रुतिप्रमाणत्वाव-
'बाहिभिर्यजेत ' नि तृतीयाश्रुया बहिणा-
मङ्गत्वोपदेशात् , शिष्टामावे- विहितवाह्यभारे, अन्यस्य-नीधारादे,
अनागमः-अप्रातिः ! अशिएत्वाद-अनङ्गत्यादिति ॥१३॥
कचिद्विधानाच ।। १४ ॥
कचिज्योतिष्टोमे ‘सोमाभावे पूनिकानभिषुणुयाद ' इति प्रतिनि-
धिविधानादन तथा नीचारप्रापकवचनस्यामावान्न प्रतिनिधिरिति ॥११॥
सि०॥ आगमो वा चोदनाविशेषात् ॥१५॥

·पठाध्यायस्य तृतीयः पादः । २९१ आगम:- नावारप्राप्ति, चोदनार्थाविशेषात्- चोदनार्यस्य यागाभिन्नत्वस्य पूर्वमेव व्यवस्थापितत्वात् , नीवारैरपि यागनिष्पत्तिसम्भवात् विशेषवचनाभावेऽपि सादृश्यादिना तत्प्राप्तिरिति मायः ॥१५|| नियमार्थः कचिद्विधिः ॥१६॥ क्वचिद्विधिः--पूतिकविधिः, नियमार्थः-प्रतिनिधित्वेनान्यस्यापि प्राप्तौ पूतिका एव ग्राह्या इत्यर्थः ॥१६॥ तन्नित्यं तच्चिकापां हि ॥ १७ ॥ हि-यस्मात्कारणात् , तचिकीपा-यागचिकीर्प नित्या । अकरणे प्रत्यवाय श्रवणात् । अतः तत्-पूतिकाप्रापणं नित्यम्-अवश्यं, शास्त्रं विनाषि पक्षे प्रासम् । मुख्यालाभेऽपि यागस्याऽवश्यं कर्तव्यस्त्रादिति भावः ॥१७॥ देवतामन्त्रक्रियाणामपचारे प्रतिनिध्यभावाधिकरणम् ॥५॥ न देवतामिशब्दक्रियमन्यार्थसंयोगात् ॥१८॥ देवता-इन्द्रादिः, अग्नि:- आहवनीयादिः, शद्धः-मन्त्रसमूहः, क्रिया-प्रयाजादिः, न प्रतिनिधिमर्हति । कुतः ! अन्यार्थसंयोगात् - देव- तादीनां प्रतिनिधिसाधकन्यायातिरिक्तन्यायोपेतत्वात् । बाहिद्रव्यस्य पुरोडाश- कार्यसाधकत्यवनीवारस्यापि तत्साधकानं प्रत्यक्षसिद्धम् । देवतादेशिसाधक तु न तथा । अपि तु शास्त्रप्रमाणैकगम्यम् । शास्त्रविहितदेवतादिप्रयोज्य यदष्टं तदन्येनापि भवतीति शास्त्रमन्तरा ज्ञातुमशक्यमेवेति भावः ॥ १८ ॥ देवतायां च तदर्थत्वात् ।। १९ ।। अग्न्यादिदेवतायां च तदर्थत्वात्--हविरुदेश्यत्वात् , दर्शादिहविषः उद्देश्योऽग्न्यादिः । तत्र सूर्यादियोजने स दर्शयागो न स्यात् । एत्रमन्यत्रा- पति भावः ॥१९॥ प्रतिपिद्धद्रव्यस्य प्रतिनिधित्वाभावाधिकरणम् ॥६॥ प्रतिषिद्धं चाविशेपेण हि तच्छ्रुतिः ॥२०॥ ।

·२९२ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ ' अयज्ञिया के मापा. ' इति यज्ञसामान्ये निधश्रयगात् मायादि- द्रव्य प्रतिनिधि न न ग्राह्यम् । इति द्रव्यामिप्रतिनिधिनिर्णय ॥२०॥ स्वामिनः प्रतिनिध्यभाषाधिकरणम् ||७|| तथा स्वामिनः फलसमवायात् फलस्य कर्म- योगित्वात् ॥२१॥ म्वामिनस्तथा- न प्रतिनिधि । कुत । फलस्य कर्मयोगित्वाव- प्रयोगामित्वात् । फलसमवायात्-प्रनिधिौ फोल्पत्यापत्तेरिति भाव ॥२१॥ सत्रे कस्यचित्स्वामिनोऽपचारे प्रतिनिध्यादानाधिकरणम् ॥८॥ बहूनां तु प्रवृत्तावन्यमागमयेद्वैगुण्यात् ॥२२॥ (सत्रन्याय ।) सप्तदशाग सत्रमासीरन् । ' इति पटना म्यामिना प्रवृत्त कर्मणि कस्मिंश्चिदेशस्मिन्नपचरित अवैगुण्यात्-सप्तदशत्पादितहम्च्यालोपो मा भूदि. यिन्य तत्पूरकमागमयेत् ॥२॥ सने प्रतिनिहितस्य अस्वामित्वाधिकरणम् ॥९॥ स स्वामी स्यात्तत्संयोगात् ॥२३॥ सः-प्रतिनिधि, मी स्यात् । कुन ? तत्संयोगात् •FI16- स्थानसम्पागनित्यर्थ ॥२३॥ सि०॥ कर्मकरो वा भृतत्वात् ॥२४॥ कर्मकर:-आचर्यादिर कर परिक्रीतयात् ॥२४॥ तस्मिंश्च फलदर्शनात् ॥२५॥ • ३. सत्राय दीक्षिताना प्रभायेतापि तस्क फरम् ' इति तास्मन् - अपचरिते स्वामिनि, परदर्शन दयं न स्वामी । अपि तु कर्मकर एवेति भाव ॥२५॥ मृतत्वाद- द्रव्यदानेन . mur

·पष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः।
२९३
सत्रे प्रातिनिहितस्य यजमानधर्मग्राहित्वाधिकरणम् ।। १० ।।
स तद्धर्मा स्यात् तत्कर्मसंयोगात् ॥ २६ ॥
स:--प्रतिनिधिः, तदूर्मा--यजमानधर्मवान् स्यात् । तत्कर्मसंयो-
गात्--यजमानस्य यत्कर्म तदर्य नियुक्ततात ॥२६॥
श्रुतच्यापचारे तत्सदृशस्यैव प्रतिनिधित्वाधिकरणम् ॥११॥
सामान्यं तच्चिकी हि ॥२७॥
सामान्यं-त्रीहिसहम ग्राह्यम् । हि -यस्मात , यागे प्रवृत्तस्य
तचिकी-यद्विषयिणी इच्छा, तदलामे तत्सदृशनेनेच्छनौनि भात्र ॥२७||
परिगृहीतद्रव्यापचारे वैकल्पिकद्रव्यान्तरानुपादानाधिकरणम् ।।१२।।
निर्देशात्तु विकल्पे यत् प्रवृत्तम् ॥ २८ ॥
विकल्पे -विकल्पयिषन, यत्प्रवृत्तं-न्यद्रव्य प्रथमन्ड्गीकृतम् . सदृश
ग्राह्यम् । निर्देशात्--प्रथमप्रवृत्तद्रव्यस्यैवाङ्गत्वेन निर्देशात ॥ २८ ॥
अशब्दमिति चेत् ॥ २९ ॥
सदृशम् अशब्दम्-अविहितमिति चेत् ॥ २९ ॥
नानङ्गत्वात् ॥ ३०॥
अविहित यस्य वैकलिकेऽपि तुल्यत्वात् इतर शास्त्रे अग्रामाण्यग्रह दिनि
भावः। सस्कारा अपि खादिरे खादिरप्रतिनिधौ कर्तव्या दति सिद्धान्त ॥३०॥
पूतिकस्य सोमप्रतिनिधित्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥
वचनाचान्याय्यमभावे तत्सामान्येन प्रतिनिधिरभा-
वादितरस्य ॥ ३१ ॥
याद न सोम पिन्देत पूनिकानभिषुणुयात ' इत्याम्नायने । नन
सिद्धान्तः । अभावे.-सोमाभाये, तत्सामान्येन स्मादृश्यन, इतरस्य-भूमिका-
तिरिक्तस्य, प्राप्तौ वचनान्-'यदि न सोमनिनि वचनात् । महशमन्याय्यं.
गृहीतुमयोग्यम् । असदृशा प्रतिकाद्रव्यमेव प्रतिनिधिः स्यात् । अभावात्.-
ईदृशानाभाय नरस्य सदृशम्य प्रातिगिनि भावः ॥३१॥

·२९४
।। पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः ॥
.
प्रतिनिध्यपचारे उपाचद्रव्यसदृशस्य पुनः प्रतिनिधित्वा-
धिकरणम् ॥१४॥
न प्रतिनिधौ समत्वात् ॥३२॥
प्रतिनिधौ--त्रीहिप्रतिनिधिनीचारनाशे, न-नसदृशं द्रव्यं न ग्राह्यम् ।
कुतः? समत्वात् -आगन्तुकत्वस्य तुल्यत्वात् । अतः मुख्यसदृश एवं
प्रतिनिधिः पुनरपि ग्राह्य इति भावः ॥३२॥
श्रुतस्यापि प्रतिनिधेरमाचे मुख्यसशस्यैव प्रतिनिधित्वा-
धिकरणम् ॥१५॥
स्याच्श्रुतिलक्षणे नियतत्वात् ॥३३॥
नावारनाशे तत्सदृशमहणाभावेऽपि प्रतिकनाशे तत्सदृशं ग्राह्य-
मित्याह-~श्रुतिलक्षणे-वाक्येन विहितप्रतिनिधिनाशे नएतत्सदृशमहणं
स्यात् । तस्मिन् प्रयोगे तस्य श्रुतिनियमिनयात् ॥३३॥
सि०॥ न तदीप्सा हि ॥३४॥
पूतिकासदशोपादान न ! हि-यतः, यागे प्रवृत्तस्य वदीप्सा-
सोमेच्छा, प्रथमं न पूतिकेच्छा । अतः आगन्तुकसदृशो नेन्डाविषयो
भवितुमर्हतीत्यर्थ. ॥३४॥
मुख्यापचारे पुनस्तत्प्राप्तौ तस्यैवोपादानाधिकरणम् ॥१६॥
मुख्याधिगमे मुख्यम् आगमो हि तदभावात् ॥३५॥
मुख्यस्यालाभेन नावारान् मम्पाय यागार्य प्रवृत्त., किन्तु निर्वाषा-
दिक न कृतम् । तत्र देरातादृशम्नयोगे मुख्याधिगमेश्रीहिलाभे, मुख्य-
ब्राहय एवं प्रायाः । हि-यत , तभावार- मुख्याभावात् , आगमः-
नीयारागम. | सर्वथा मुख्याभाव एवं प्रतिनिधिरति भावः ॥३५॥
प्रतिनिधिना प्रारब्धे कर्मणि मुरव्यलाभेऽपि प्रतिनिधिनैव
समापनाधिकरणम् ॥१७॥

·पष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः। २९५ प्रवृत्तेऽपीति चेत् ॥३६॥ प्रवृत्तेऽपि-- नीवारपुरोडाशेन प्रवृत्तप्रधान यागसम्पत्त्यनन्तरमपि नीहिलाभे पुनर्वाहिग्रहणमिति चेत्-॥३६॥ सि० ।। नानर्थकत्वात् ॥३७॥ न पुनीहि ग्रहणम् ! अनर्थकत्वात्-व्यर्थत्वात् । यागार्थ हि द्रव्य- सम्पादनम् । यागस्य जातवाद्यर्थमेव तत्सम्पादनम् । नाड्गानुसारेण प्रधानावृत्तिर्युक्तेति भावः ॥३७॥ अमुख्ये संस्कारयोग्येऽपि मुख्यस्यैवोपादानाधिकरणम् ॥१८॥ द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात् ॥३८॥ 'यूपे पशुं बनातीति पशुबन्धनयूपप्रकृतिभूतो मुख्यः खदिरः पशुनियोजनमानसमर्थः । • यूपमष्टाश्रीकरोती ' त्यष्टाश्रीकरणसंम्कारा- समर्थः । खदिरसदृशः कादरस्तूमयसमर्थः । तत्र को ग्राह्य इत्याकाहाया द्रव्यस्य--खदिरस्य, संस्कारस्य च-अष्टाधीकरणादेः, परस्परं विरोधे- उभयोरेकनासम्भधे, द्रव्यं-मुख्यः खदिरो प्रायः, सस्कारो बाध्यः । तदर्थ- त्वात् -द्रव्यार्थत्वात्तस्य अङ्गप्रधानविरोधे अङ्गस्य लोप इति भावः ॥३८॥ प्रयोजनायोग्यस्य मुख्यस्य सत्वेऽपि प्रतिनिध्यादाना- धिकरणम् ॥ १९॥ अर्थद्रव्यविरोधेर्चा द्रव्याभावे तदुत्पत्तेर्द्रव्याणा- मर्थशेषत्वात् ॥३९॥ अर्थस्थ- पशुनियोजनकार्यहेतुइन्यस्य पदिर, विरोधे-कार्य- समर्थे द्रव्यं खदिरं त्यक्त्वा अर्थ:-ताकार्य, सम्पादनीयम् । द्रव्याभावे- मुख्यदव्याभाये, गौणेनापि--कदरेणापि, तदुत्पचे:-तरकार्योसर्जायमान- स्यात् । द्रव्याणामशेपत्वाद-पशुनियोजनागत्यात् प्रधानानुसारेणीगसोपो युक्त इति भावः ॥३९॥ .

·२९६ । पूर्वमीमासासूत्रवृत्तिः॥ . अड्गनिर्वाहासमर्थस्यापि प्रधान निर्वाहरूस्य मुरयस्योपादाना- धिकरणम् ॥ २० ॥ विधिरप्येकदेशे स्यात् ॥४०॥ यत्र मुख्यद्रव्यम् अपदानमात्र पर्याप्तम् । नीनारादयस्त या कार्य- पर्याप्ता । तत्र #ि ग्राह्यमिति विमणे आह- विधि:-निहितमपि द्रव्य ब्राह्मादि , एकदेशे-यपदानमात्र समर्थम् । अतस्तत्र प्रतिनिधि स्यात् । भूयसामनुपहायति भार ॥४०॥ मि०॥ अपि वा अर्थस्य शक्यत्वात् एकदेशेन नियंत अर्थानामविभक्तत्वात् गुणमात्र. मितरत्तदर्थत्वात् ॥४॥ अधिनि धोक्तव्यावृत्ति । अर्थस्य प्रधानयागस्य, अनुप्रातम एकदेशेन- - नापि मुख्यद्रव्येश, शक्यानात् निर्वत्यैत -ननैव प्रधान वर्तव्यम् इतरत स्वष्टकृदादि, तदर्थत्वात् हनि सस्थासर्यत्वात् , गुणमा हविरङ्गम् । अत अर्थानां-स्विष्टकृदादिशेषप्रतिपत्तिममृतीना मर्वेपा कायाणा, ४ र गरेन सुमान यात् तानि मण्यपि हपिरङ्गत्वादु- बलानि । ' बाहिभिर्यजेतेनि श्रुत्या नाहीणा यागाडगलात्तभ्य मिति भात ॥५१॥ । इति पूर्वमामासासूत्रवृत्तौ भारवाधिन्या पष्ठाप्यायस्य तनीय सम्पूर्ण ॥ श्री ॥ 1 प्रापल्य- पाद - ·पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २९७ ॥ अथ पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ अवचनाशे पुनरवदानार्थ प्रतिनिघ्यादानाधिकरणम् ।।१।। शेषाद्यवदाननाशे स्यात्तदर्थत्वात् ॥ १॥ दर्शपूर्णमासयो: । द्विर्हविषोऽवद्यती'नि पुरोडाशात् सुचि द्विरवदानान- न्तरं तदयत्तमात्रनाशे पुनरपि शेपात्-पुरोडाशादेवायदान कार्यम् । कुतः ! तदर्थत्वात्-- अग्नये जुष्टं निर्यपामी ' ति निर्वाण निखिलपुरोडाशस्य अग्न्य- धत्वादिति भावः ॥ १ ॥ सि०॥ निर्देशाद्वाऽन्यदागमयेत् ।।२।। निर्देशात्- ' मध्यात् पूर्वार्धादवधतीति विधानात् , तन्नाशे अन्यत् प्रतिनिधाय तेन यागः कार्यः। मध्यपूर्वार्धयोरेव अग्न्यर्थयादिति । न कृत्स्न- पुरोडाशस्येति भावः ॥२॥ स्विष्टकृदर्थावत्तनाशे पुनरवदानामावाधिकरणम् ॥२॥ अपि वा शेपभाजां स्याद्विशिष्टकारणत्वात् ॥३॥ शेषमाजां-शेषप्रतिपत्तिरूपस्विष्टकृयागार्थिमात्तहरियो नाशे स्पिष्ट- कृदादीनां लोप एव । कुनः! विशिष्टकारणत्वात्-प्रधानयागनियनन्त- रमवशिष्टस्य प्रतिपत्तिकारणत्वात् । शेषहविःसंस्कारार्थी: स्पिष्टयागादगो हविरङ्गभूताः । अङ्गानुसारेण प्रधानावृत्तिन भवतीत्युक्तमेन प्रागिति भावः ॥३॥ ऋत्विजामेव शेपमक्षणाधिकरणम् ॥३॥ निर्देशाच्छेपभक्षोऽन्यः प्रधानवत् ॥४॥ शेपमक्षा-प्राशिसंयुवाकादिशेषमक्षणम् , अन्यैः-प्रकृताध्यय- वादिविग्भ्योऽन्यः कर्तव्यम् । कुतः ! निर्देशात्- यजमानपञ्चमा इसा भक्षयन्तीति निर्देशात । प्रधानवत्- • यदानयोऽपकापाला इत्यनियमेन कृत्स्नपुरोडाशे गागसम्बन्धे प्राप्त मध्यादययनात्यनेन स निद- पथा .

·२९६ 1 'पूर्वमीमांसासूत्रप्रतिः॥ 1 अङ्गनिर्वाहासमर्थस्यापि प्रधाननिर्वाहकस्य मुख्यस्योपादाना- धिकरणम् ।। २० ॥ विधिरप्येकदेशे स्यात् ।।४०॥ यत्र मुरयद्रव्यम् अवदानमाने पर्याप्तम् । नीगराइयस्त यार कार्य- पर्याप्ता । तत्र किं प्राह्यमिति विमर्गे आह- --विधि:-पिहितमपि द्रव्य ग्रीह्यादि, एकदेशे-घरदानमात्र समर्थम् । अतस्तत्र प्रतिनिधि स्यात् । भूयसामनुग्रहायेति भात ॥४०) मि०॥ अपि वा अर्थस्य शक्यत्वात् एकदेशेन निर्वत्यैत अर्थानामविभक्तत्वात् गुणमात्र- मितरत्तदर्थत्वात् ॥४२॥ अदिति पूर्वोक्तच्यावृत्तिः । अर्थस्य--प्रध नयागत्य, अनुष्टात्म एकदेशेन- अल्पेनापि मुख्यद्रव्येण, शक्यत्वात् निर्व]त--नेनैव प्रधान पर्नव्यम् इतरत् -स्विष्टकृदादि, तदर्थवादति सस्कारार्थत्याद गुणमात्रं हविरङ्गम् । अत अर्थानां-स्विष्टकृदादिशेषप्रतिपत्तिप्रभृतीना मपा कार्याणा, हविरङ्गत्वेन समानत्वात् तानि सण्यिपि हविरङ्गलादु- बलानि ।' ब्रीहि मिर्यजेतेनि श्रुत्सा- ब्राहीमा यागागला ते प्राबल्य- मिति भार॥५१॥ इनि पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावनाधिन्या पष्ठाघ्यायस्य तृतीय सपूर्ण: ॥ श्री.॥ । पादा. - ·पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २९७ ॥ अथ पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ~ ! अवत्तनाशे पुनरबदानार्थ प्रतिनिध्यादानाधिकरणाम् ।। १॥ शेपायवदाननाशे स्यात्तदर्थत्वात् ॥ १॥ दर्शपूर्णमासयोः - द्विर्हविषोऽवद्यतीति पुरोडाशाद् स्रुचि द्विवदानान- न्तर तदवत्तमात्रनाशे पुनरपि शेपात्-पुरोडाशादेवापदान कार्यम् । कुतः तदर्थत्वात्-'अग्नये जुष्टं निर्वपानी' ति निर्धापण निखिलपुरोडाशस्प अग्न्य- धरवादिति भारः ॥ १ ॥ सि०॥ निर्देशाद्वाऽन्यदागमयेत् ॥२॥ निर्देशात्-- ' मध्यात् पूर्वावदिवयती'ति विधानात् , माशे अन्दर प्रतिनिधाय तेन याग कार्य.! मध्यपूर्वार्धयोरेव अग्न्यर्थ-वादिति । न कृल- पुरोडाशस्येति भावः ॥२॥ स्विष्टकृदावचनाशे पुनरवदानाभावाधिकरणम् ||२|| अपि वा शेषभाजां स्याद्विशिष्टकारणत्वात् ॥३॥ शेपमाजां-शेषप्रतिपत्तिरूपस्थिष्टकृद्यागाजिरहनि नाशे लिट- कृदादीना लोप एव । कुन ? विशिष्टकारणत्वान-प्रधानमन्नि- रमवशिष्टस्य प्रतिपत्तिकारणत्वात् । शेषहपि.संस्थगई. विवाह हविरङ्गभूनाः । अङ्गानुसारेण प्रधानावृत्तिन भवनीयुक्ने प्रागिनि मात्रः । ऋत्विजामेव शेपभक्षणाधिकरणम् ॥ ३॥ निर्देशाच्छेपभक्षोऽन्यः प्रधानवत् ॥ ४॥ शेपमक्षः-प्राशिवायुनाफा विशेषभधान , अन्वः-पाट वादिऋत्विग्भ्योऽन्यैः कर्तव्यम् । कुन ! निशान-वमन्ना द्रं मक्षयन्तीगी निर्देशात् । प्रधानव-या टोकन इत्यनियमेन कृत्स्नपुरोडाशे यागसम्बन्ये प्राने 'कन्यादव ·२९८ ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ॥ a यते, तथा इडाभक्षणवाक्येन प्राशित्रादिशेपमक्षणे यजमानसहितप्रकृतऋत्ति- क्सम्बन्धो व्यावयते इति भावः ॥ ४ ॥ सि०॥ सर्वैर्वा समवायात्स्यात् ।। ५ ॥ सर्वैर्वा-इटादिस भक्षैः साकं प्रकृताः सर्वे ऋत्विजः सम्बध्यन्ते इत्यर्थः । कुनः? समवायात्र-कर्मकरत्वेन सर्वेषां नत्र सम्बन्धात । तस्मात् प्रकृतानां सर्वेषामेव ऋत्विजा सयजमानानां शेषमक्षणे स्यादिति भावः ॥५॥ निर्देशस्य गुणार्थत्वम् ॥ ६॥ निर्देशस्य-'यजमानपञ्चमाः' इति वचनस्य, गुणार्थत्वम्-कर्मकरत्वा- मावेन अप्राप्तयजमानविध्यर्थत्वम् । अतो न ज्यावर्तकं तवचन मिति भावः ॥ ६॥ प्रधाने श्रुतिलक्षणम् ।। ७॥ प्रधाने-प्रधानयागे, ' मध्यादवद्यती' ति श्रुतिलक्षणं प्रामाण्यम् । विधेयस्यान्यस्याभावाद्युक्तैर व्यावृत्तिस्तत्र । अत्र तु न तण । विधिपरिसइ. ख्ययोशिये विधिरेवाभ्यर्हितः स्वार्थ वान्न परिसड्या प्राप्त बाधादिदोषत्रय- बलादिति भारः ॥७॥ अर्थवदिति चेत् ॥ ८॥ अश्वमेधे यथा प्रविजा न समक्षणं तद्वदनापीति चेत्-~~i ८॥ न चोदनाविरोधात् ॥ ९ ॥ न । अश्वमेधन यजेत इति चोदनावाधप्रसन्नात् (तत्र भक्षस्य बाहु- ल्यासभक्षणेऋगिजा विपत्ती स यज्ञो न ममाप्येनेति भाषः ॥९॥ कृत्स्नैकदेशभेदे प्रायश्चित्तानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ४॥ सि०॥ अर्थसमवायात्मायश्चित्तमेकदेशेऽपि ॥१॥ एकदेशेऽपि-एकदेशभेदनेऽपि, प्रायश्चित्तम् -होमः कार्यः । कुतः ! अर्थस्य-भेदनरूपनिमित्तस्य, समवायाद-निष्पन्नत्वात् । भिन्ने जुहो- ·पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २९९ 1 तो 'ति श्रुतेर्षया रस्नकालभेदरे तथा तदेवदेशभेदनेऽपि तात्पर्यसत्त्वा- दिति भावः ॥ १० ॥ न त्वशेपवैगुण्यात्तदर्थं हि ॥ ११ ॥ अशेपे-कृत्स्नभेदने तुं, न ह.म. 1 हि-या, तदर्थ-भिन्नस्य संस्कारार्थ होमः । अशेषभिन्नत्य वैगुण्यात्.- अग्रे कार्याक्षमत्वात् , होमो निष्फल इति भावः ॥ ११॥ स्याद्वा, प्राप्तनिमित्तत्वात् अतद्धर्मो नित्यसंयोगात् न हि तस्य गुणार्थत्वेनानित्यत्वात् ॥ १२॥ कृत्स्नभेदनेऽपि प्रायश्चित्तं होमः स्यादेव । प्राप्तनिमित्तत्वात्- भेदनरूपनिमित्तस्य प्राप्तत्वात् । होमः अतद्धर्मः-गिनकपालसंस्कारो न । त्यन्मते भिन्नशब्दस्य संस्कार्यकपालवाचकत्वेन निमित्तवाचकत्याभावात् होमस्य नैमित्तिकत्वं न संभवति । अर्थात्तस्य नित्यसंयोगात्-- नित्यत्वात् , गुणार्थत्वेन- संस्कारस्बेन, निर्देशोऽसम्भवी । तथा सनि भेदनस्य कादा- चित्वत्वेनानित्यत्वात् , होमस्य च नित्यत्वात् , नित्यानित्यसयोगविरोधात्मको दोपस्त्वन्मते प्रामाति । यतो न हि नित्यमनित्यस्पोपक प्रभवति । अतो न होमो भिन्नसंस्कारः । अपि तु भेदने निमिरो सति नैमित्तिकः । प्रायश्चि- तमिति भावः ॥१२॥ गुणानां च परार्थत्वाद्वचनाद्यपाश्रयः स्यात् ॥१॥ किञ्च, गुणानाम्-- अङ्गाना, परार्थत्वातू--प्रधानार्थत्वात, वचनात-- विशेषवचनात् , व्यपाश्रयः अन्यत्र विनियागः स्यात् । प्रकृते · मिने जुहोती' ति वाक्य विशेषाश्रयगात् प्रकरणेन प्रधानहोमाधिकरणकविधिर्व- जन्यः । स च न सम्भवति । आहवनीयावरुद्धपात् । 'आदयनीय जुदानि' 'मिले जुहोती' त्युमयोस्तुल्यबललेन वचनात् विकलः स्यादिति चेल । निमित्तत्वनोपपत्ती दुशो विकल्पी न युक्त इति भावः ॥ १३ ॥ ।

·। !! पूर्वमीमांसात्रवृतिः॥ . ma भेदार्थमिति चेत् ॥१४॥ गायत्र्या वा शताक्षरया सन्दधामी'ति भिन्नस्य पुनः सन्धानार्यता मन्त्रलिङ्गतः प्रतीयते । सा बाध्यते इति चेत् ॥ १४ ॥ नाशेषभूतत्वान् ॥ १५॥ न । अपभूतत्त्वात- भेदनप्रतिमंत्रस्य शेषभूतत्वाभावात् । न हि होमेन मन्त्रेण वर तत्सन्धातु शक्यते । मृदापि सन्धीयमानस्य मिजबुद्धिर्ना- येयादित्यासातैव तत्र वन्यति मात्र. ॥१५॥ अनर्थका सर्वनाशे स्यात् ॥१६॥ किञ्च, सर्वनाशे-मिन फैलिंग प्रहरती ति श्रुतम् । तस्त- बानक संस्कार तत उदृत्य उपधाने योजनीयमिति चेन्न ।' अन्यदुप- दधारी ' स्यामनन्ति । तस्मात् ' भिन्ने जुहोती ' ति कृत्स्नैकदेशभेदम- निमित्त सति नैमित्तिकमिदं तदङ्गभूत कर्मेति राद्धान्त ॥१६॥ क्षामे सर्वदाहे प्रायश्चित्तानुष्ठानाधिकरणम् ।।५।। [क्षामेटिन्यायः।] क्षामे तु सर्वदाहे स्यादेकदेशस्यावर्जनीयत्वात् ॥१७॥ क्षामे-पुरोडाशदाहे, यत्प्रायश्चित्त श्रुत त सदाहे म्यात् । कुन । एकदेशस्य- एक्देशदाहस्य, अवर्जनीयवाद-नित्य-वात् । न हि नित्यस्य नैमित्तिकव सम्भवतीति भार ॥१७॥ दर्शनादेकदेशे स्यात् ॥१८॥ 'यस्य पुरोडाशी क्षायत तं यज्ञ वमणो गृहाति, यदा तद्धवि. सन्तिष्ठेत अथ तदेव हविनिवपेत, यज्ञो हि यज्ञस्य प्रायश्चित्त । इत्यस्या श्रुतौ 'वि सन्निष्टनेति तेन हविषा याग समाप्येतेत्यर्धकम् । सर्वदाहे भस्मीभूतत्य यागाईवातद्वाक्य विरुध्यत्या देशदाह एवाभिमत इत्याशङ्का दर्शनाव-त्यागसमाप्तिश्रागात् , एक्देशदाह स्यादिति ॥१८॥ - ।

·पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
३०१
.
अन्येन वै तच्छास्त्राद्धि कारणप्राप्तिः ॥१९॥
अन्येन-आज्येनैतत्समापनम् । आग्न समापने पुनःकरणं कथ-
मित्साह-शास्त्राद-दाहे पुनरावृत्तिः' इति शास्त्रात् कारणाप्राप्तिरस्तीत्यर्थः ।
अन्यव्येणानुष्ठितेऽपि यागे दाहस्व निमित्तत्वं नापगच्छति । सति निमित्ते
मैमित्तिकमावश्यकमिति भावः ॥ १९॥
तद्धविः शब्दान्नेति चेत् ।।२०।।
'सद्धर्षिः सन्ति तेति शब्दश्रवणानदग्ध हरिः साधनम् । नान्यन
हविषा पागसमाप्तिरिति चेम- ॥२०॥
स्यादिज्यागामी हविःशब्दस्तल्लिङ्गसंयोगात् ॥२१॥
इज्यागामी-यागाची, हविःशब्दः । तल्लिङ्गसंयोगात्- सन्ति-
प्ठतेति लिङ्गसम्बन्धात् । अतोऽन्येन हरिपा स्याद्याग इति भावः ॥ २१ ॥
एकहविराविपि पञ्चशरावनिर्वापाधिकरणम् ॥ ६॥
यथाश्रुतीति चेत् ॥२२॥
' यस्योभयं हविरातिमा.त् ऐन्द्र पञ्चशराबमोदनं निपेत् ' अत्र
यथाश्रुति-यथा श्रूयते तथा, सायप्रातरुभयहविरातिनिमित्त. पञ्चशराबादन-
निर्वापः । नान्यतरह विरातिनिमित्त इति चेत् ॥२२॥
सि० ॥ न तल्लक्षणत्वादुपपातो हि कारणम् ॥२३॥
न सायप्रातरुभयदोहानिनिमित्त एवं पञ्चशराबौदननिर्वापः । अपि
स्सन्यतरातिनिमित्तोऽपि स । हि- यतः, उपपातः-निष्प्रतियोगिकनाशः
साझाक्षः । अतः सः न निमित्तम् । तस्य नित्यत्येन सार्वकालिकटवात् ।
हरिःप्रतियोगिकस्य तस्य निष्प्रनिबन्धेन निमित्तापपत्तो सत्य' तस्मिन्नु-
भयविशेषणमविवक्षितमेव । तत्तु प्राप्तस्य मोहदयस्यानुवादकम् । तस्मात्तेन
शब्देन तदनूय हविराते निमितवमुकवास निर्यापो विधीयते । निर्दिष्ट्याक्ये-
नेति भावः ॥ १३ ॥

·। ३०२ ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥ होमाभिषवोमयकतुरेव भक्षणाधिकरणम् ||७ : होमाभिषवभक्षणं च तद्वत् ॥२४॥ ज्योतिष्टोमे-- हरिर्धानमण्डपे ग्रावभिरभित्य "आहवनीये 'हुवा प्रत्यञ्च परेल सदमि भक्षान् भक्षयन्ती' नि श्रुतम् । अत्र होमाभिषयम- क्षणं तद्वत्-हविरार्तिपत्, प्रत्येकं निमित्तम् । अभिषुत्य भक्षयन्ति, हुत्वा भक्षयन्ति इति । नोमयकारणकमित्यर्थः ॥ २४.॥ : सि० ॥ उभाभ्यां वा-न हि तयोर्धर्मशास्त्रम् ॥२५॥ उभाभ्या-समुच्चिताभ्यामेव होमाभिपयाभ्या भक्षणम् । हि-यतः, भक्षण तयोः होमाभिषवयोधर्मः इत्येव प्रतिपादकमिद शास्त्र न । तथा, सति प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति 'भक्षणस्यावृतिः स्यात् । वाक्यभेदश्च । तस्माद- भिपुत्य हुत्या भक्षयन्तीत्येकार्थकमेवेदं वाक्यमिति भावः ॥ २५ ॥ पुनराधानं प्रतिवढ्यनुगमद्वयस्य निमिरत्वाधिकरणम् ॥ ८॥ पुनराधेयमोदनवत् ॥ २६ ॥ अग्निहोत्रप्रकरणे- यस्योभावग्नी अनुगतावभिनिम्लोचयाता सूर्यो वा अभ्युदियात् पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तम ' इति श्रुतम् । तत्र पुनराधेयं--पुनराधाननिमित्त वम्, ओदनवत-पञ्चशराबौदनानेमिरावत् । अन्यतरानुगमनमपि निमित्तमिति भातः ||२६|| सि०॥ द्रव्योत्पत्तेश्चोभयां: स्यात् ।।२७।। । वसन्ते ब्राह्मणोऽननादधीत । इति प्रकृतादाध नादन्यदाधान पुनराधेयमित्यनेन विधीयते । नत्र • प्रकताधाने अनिद्वयोत्पादयत्वमाधानस्य कुलप्सम् । अत उभयोग्न्यानुगने पुनराधान स्यात् । द्रव्योत्पत्ते:-अग्नि- द्वयरूपद्रव्योत्पत्ते., आधानकार्य वात् । अग्निद्वयनाश रच निमित्तम् । न एकाग्निनाश इति भार. ॥२ पञ्चशराबनिर्वापस्य कर्मान्तराधिकरणम् ॥९॥ पञ्चशरावस्तु द्रव्यश्रुतेः प्रतिनिधिः स्यात् ॥२८॥ 41 ·पष्ठाघ्यायस्य चतुर्थः पादः। ३०३ पञ्चशरायः द्रव्यश्रुतेः-- ओदनद्रव्यश्रवणात्, प्रतिनिधिः- सानाय्यद्रव्यप्रतिनिधिः स्यात् । नापूर्वयाग इति ॥२८॥ सि०॥ चोदना वा द्रव्यदेवताविधिरवाच्ये हि॥२९॥ हि-यतः, 'रेन्द्रं पञ्चशराबमोदनम् ' इति द्रव्यदेवतात्मक यागस्व- रूपं श्यते । अतोऽपूर्वयागविधेिरेवायम् । न द्रव्यप्रतिनिधिः । द्रव्यदेवता. सम्बन्धस्य विना यागमसम्भवात् । प्रतिनिधिपक्षे ऐन्द्रमित्यस्यानर्थक्यात् । प्रकृते इन्द्रः महेन्द्रश्च देवते । ते उभे इन्द्रशब्देन अवाच्ये । अतो यागान्तर- विधिरिति भावः ॥२९॥ पञ्चशरावयागस्य नैमित्तिकदर्शयागाङ्गत्वाधिकरणम् ॥१०॥ सं प्रत्यानमेत् स्थानात् ॥३०॥ स:-पञ्चशरावयागः, प्रत्यानमेव-प्रतिनिधिः स्यात् । स्थानात्॥३०॥ सि०॥ अङ्गविधिर्वा निमिचसंयोगात् ॥३॥ अङ्गविधिरेव । न प्रतिनिधिः । कुतः ? ' यस्यामय हविरातिमाछे- दिति हविरार्तिरूपनिमित्तसंयोगादित्यर्थः ॥३१॥ सत्रायागर्याप्रवृत्तस्य विश्वजिदावश्यकत्वाधिकरणम् ॥११॥ विश्वजित्त्वप्रवृत्ते भावः कर्मणि स्यात् ॥३२॥ 'यः सत्रापागुरते, स विश्वजिता यजेत सर्ववेदसदक्षिणेन ' इत्याम्ना. यते । तत्रायं श्रुतो विश्वजियागः अप्रवृत्ते-यः मनं करिष्यामीति सकरप्य नानुतिष्ठति, तेनैव कार्यः । न नत्र कुर्वतादि । यतो भावः-- मत्रफलं, कर्मणि- विश्वजिता यजेत ' इति विश्वजिति श्रुतम् ॥ ३२ ॥ निष्क्रयवादाच ।। ३३ ।। सर्वाभ्यो देवताभ्यः सर्वेभ्यः पृष्ठेभ्यः यदान्माने निष्कोणीत' इत्यर्यवादस्य परिक्रीणीत इति लिङ्गदर्शनादपि देवोदेशेन गाय अकरो ऋणी सन् अनेन विश्वजिद्यागेनानणी जायते इत्यर्थक परिक्रीन इति समतं भवतीति भावः ॥ ३३ ॥ । A .

·३०४
॥पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः॥
my
T
वनस्य
. ;, बहिपेत्यादिश्रुतेः बत्सकार विधानार्थत्वाधिकरणम् ।। १२ ।।
वत्ससंयोगे व्रतचोदना स्यात् ॥३४॥
1. दर्शपूर्णमासपो-बहिं पा पूर्णमासे प्रमुरैति, बसरमावास्यायाम
इति श्रुतम् । न्त्र व्रतचोदना -घरससाधनक व्रत विधीयते । न
कालः । बत्सापाकरणकारें व्रतं भक्षण कार्यमिति न नत्कालः । कुतः ।
वत्ससंयोगात्-न्यासनलयो. भूयमाणमादित्यर्थः ॥ ३५ ॥
सि॥ कालो वा उत्पन्नसंयोगात् यथोक्तस्य ॥३५॥
' अमाएममाम बहुसर्पिक व्रतं व्रतयन्ती । ति. बचनेन प्राप्तस्य
व्रतस्य अप्रातः , घत्सापाकरणकाली एव विधीयते । न वासः । कुतः
यथोक्तस्य-सकारणवतस्य, उत्पन्नस्य संयोगात्-श्ररणादित्यर्थः ॥३५॥
अर्थापरिमाणाच ॥३६॥
'वत्सेन अमावास्यायाम् इत्यत्र 1 वत्सो व्रतयितव्यः ! उत
वत्सेन स्तिस्थानीयेन व्रतयितव्यम् ! अथवा वस समापे
संस्थाप्य
व्रतमुपेयात! । इत्येनादृशानामर्थाना मध्ये अपरिमाणात्--एकस्य नियामकस्य
अमाबादपि, लक्ष गया उक्तकालविधिरिति भावः ॥३६॥
वत्सस्तु श्रुतिसंयोगात्तदङ्गं स्यात् ॥३७॥
श्रुतिसंयोगात्-शक्यार्थसंभवात् । वत्सस्तु-वरससाधनकवतविधि-
रेख । तदङ्गं स्यात्मः । कालपरत्वे लक्षणापरिरिनि पुनराशङ्का ॥३०॥
कालस्तु स्यादचोदनात् ॥३८॥
अचोदनाद्-'पुरा वत्सानामपाकोर्दम्पती अश्नीयाताम् ' इति
श्रुत्या कालभ्य प्राप्तस्येन वत्सैरमानास्यायामिति प्रकृतवाक्यस्य अनुवादक-
स्यात् लक्षमया काल गोधकमेव तदिति भार ॥३८॥
अनर्थकश्च कर्मसंयोगे-॥३९॥

·पठाध्यायस्य पञ्चमः पादः। अन्या-द्वादशाप्यष्टम्य एकाष्टकापदवाच्या इति चेत्-- ॥३३॥ न भाक्तत्वादेषां हि लोके ॥३४॥ न द्वादशाष्टम्य एवाष्टकापवाया । अपि तु माधी एव कृष्णा- ष्टमी तथा| इतरासु तु भवत्या--रक्षणया लोके लच्छन्दव्यवहारः ॥३॥ दीक्षापराधे चानुग्रहात् ॥३५॥ 'एकाष्टकाया दक्षिरन् । एषा वै मघत्सरस्य पत्नी यदे काष्टका तस्या क्रयः सम्पद्यते । तेनैकाष्टका न शंयट् कुर्वन्ति, न अनादरं कुर्वन्तीति पौर्णमास्याश्चतुरहे पुरस्तादीक्षाया अपराधे--अयोगे, यो अनादरः म क्रय- योगेन परिव्हियते । 'श्या वै संवत्सास्य पत्नीत्येकवचनश्रयणम् इतरास्वष्ट- मीषु तत्पदवाच्यत्वं नास्तीत्यत्र लिहू ज्ञेयम् ॥३५॥ उत्थाने चानुप्ररोहात् ॥३६॥ उत्थाने--एकाएकायाः प्राप्सौ, अनुप्ररोहात--ओघधिवनस्पतीना पल्लवितत्वश्रवणात् तानुत्तिष्ठत ओषधिरनस्पतयोऽनूत्तिष्ठन्ति तान् सत्रिणो यागार्थमुत्तिष्ठतः ओपध्यादय अनूतिष्ठन्तीति बसन्तसामीप्यं व्यञ्ज- यति । इदं नान्यत्र चिन्हभिति भाव. ॥३६॥ अस्यां च सर्वलिङ्गानि ॥३७॥ अस्यां-माघकृष्णाष्टम्यामेकाप्टकागदवाच्यायां सर्वलिङ्गानि- अन्यानि लिङ्गान्यपि सन्ति । तानि भाष्यादितो ज्ञेयानि । नेह बिस्तरभया- दुच्यन्ते ॥ ३७॥ दीक्षोत्कर्षे वनियमानामप्युत्काधिकर पाम् ॥१०॥ दीक्षाकालस्य शिष्टत्वादतिक्रमे नियतानाम- नुत्कर्षः प्राप्तकालत्वात् ॥३॥ ज्योतिष्टोमे ' दीक्षितो न ददाति । न पचति । न जुहोति।' इत्यादयो नियमाः अवश्यपर्यन्तं श्रयन्ते । तत्र दीक्षाकालस्य 'न जुहोती त्या- . .

·३१४ । पूर्वमीमांसासूत्रचिः॥ in दिनिपाङ्गत्वेन शिष्टत्वाद-विहितत्वात् , अतिक्रम-अयभूयोत्कर्षे नियता- नाममिहोत्रादिषधानाम् अनुस्करः । दीक्षाश्मिोकस्य दैयादुत्कर्षऽपि तत्कालस्य प्राप्तरवादग्निहोत्रादिकमवभूयात्यागप्यनुष्ठेयमिनि ॥ ३८ ॥ मि० ॥ उत्कर्पो वा दीक्षितत्वादविशिष्टं हि कारणम् ॥ ३९॥ न जुहोती त्यादिनिषेधस्यापि अभ्योत्कर्षे उत्कर्ष एव । कुनः ? दीक्षितत्वात्-दोशामिशिष्टस्यात् । हि कारणं -- निषेधपाटननिमित्तम् अविशिष्टम् --अन्त्येपेत्यर्थ दोक्षाकालस्य उक्तनिशचे दीक्षितशब्दे लक्षणाप्रसङ्गात् दीक्षाविशिष्टतमेव निषधप्रवृत्तिनिमित्तमिति भानः ॥ ३९ ॥ अवभृयोत्कर्षे प्रतिहोमाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ११ ॥ तत्र प्रतिहोमो न विद्यते यथा पूर्वेपाम् ॥४॥ अरमुथा करस्य पुरुषापराधप्रयुक्तरसात् तत्र होमलोपो दोपहेतुः । अतो दीक्षानिमोकानन्तरं गणन विधाय तावामा अनुष्ठया इत्याशङ्कायामु. सर तत्रेति। तदानी प्रतिहोमः परिसद्रयायन भवति । नास्त्येवेति यात् । यथा पूर्वेपाम्-~~-असनि कालातिकमे अकृताना न प्रतिहोम , न(तपाम्पीति भारः ॥४०॥ कालप्राधान्याच ॥४१॥ कालस्यानुपादेयत्याद्विधानासम्भन प्राधान्यानिमित्तमात्र सः सरिद्वग- दतिकान्त । अतोऽपि न प्रतिहामस्नर ॥४॥ उदवसानीयोत्कर्षेऽपि प्रतिहोमाननुष्ठानाधिकरणम् ॥१२॥ प्रतिपिद्धधोमवभृथादिष्टेः ॥४२॥ अभ्योत्तरभाविन्या उदरसानीयाया इष्टेः कदाचिदुपे जाते तस्याः प्राग गुप्शाना होमाना प्रतिहोम आवश्यक ! दक्षिाया अभावात् । दीक्षाग्रहणस्य आभृधान्तत्वात् । इत्याशङ्कायामाह सरकार प्रतीति अपभूधादृर्थमुन्कृष्टाया

·पष्टाध्यायस्य पञ्चमः पादः।
उदवसानीयेष्टयाः प्राग लुप्तानां न प्रतिहोमः । कुन: ? ' एतया उदवसानीयया
पुनराधेयसमितया इष्ट्वा अग्निहोत्रं होतव्यम् । इति श्रुत्या तस्य प्रतिपिद्धत्या-
दग्निहोत्रस्य तदानी प्राप्तिरेव नेति भावः ॥ ४२ ॥
प्रतिहोमे सायमग्निहोत्रप्रभृत्यारम्भाधिकरणम् ॥ १३॥
प्रतिहोमवेत्सायममिहोत्रप्रभृतीनि हयेरन् ॥ ४३ ॥
प्रतिहोम सायमारभ्य अग्निहोत्रादिहोमः कार्य इत्यर्थः । कृत्वाचि-
न्तेय चेदित्यनेन मूचिता ॥ ४३ ॥
पोडशिसंस्थे प्रातरागहोत्रप्रभृत्यनुष्ठानाधिकरणम् ॥१४॥
प्रातस्तु पोडशिनि ॥४४॥
पोडशिक्रता प्रातरारभ्य लुप्तत्वात्प्रतिहोमे स एव क्रमोऽनुसर्तव्य
इत्यर्थः ॥४॥
भेदनादिनिमित्तकहोमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गताधिकरणम् ॥१५॥
प्रायश्चित्तमधिकारे सर्वत्र दोपसामान्यात् ॥४५॥
अधिकारे-दर्शपूर्णमासप्रकरणे ' भिन्ने जुहोति स्कने जुहोति ।
इति भेदनादिदोपनिमित्तक यत् प्रायश्चित्तं श्रुतं तत् न दर्शपूर्णमासयोरेव ।
अपि तु सर्वत्रैव स्यात् । कुतः ? दोपसामान्यात्--भेदनादिदोपस्य
सर्वसाधारणत्वादिति ॥४५||
सि०॥ प्रकरण वा शब्दहेतुत्वात् ॥४६॥
प्रकरणे वा-दर्शपूर्णमासयोरेव, तस्य प्रायश्चित्तस्य विश्रामः । कुतः ?
शब्दहेतुस्वात्--शब्दस्य-- यजेततिशब्दप्रतिपाचप्रधानयागस्य हेतुत्वात्-
उपकारकत्वात्, प्रकरण एव विश्रामे तत्प्रकरणपठिनाना प्रधानोपकारकत्वं
क्लप्तम् । प्रकरणविभेदे तु फल कल्पनीयमिति गौरवामिनि मावः ॥४६॥
अतद्विकाराच ॥४७॥

·पूर्वमीमांसामनहत्तिः। mamal- प्रकरणविश्रान्तमपि तत्प्रायश्चितमतिदेशेन अमिहोनादावस्तु इति चेनेत्याह-अवदिति । अग्निहोत्रादेः दर्शपूर्णमासयिकातत्यामायादि- त्यर्थः ॥१७॥ च्यापनशब्दार्थनिर्णयाधिकरणम् ॥१६॥ व्यापन्नस्याप्सुगतौ यदभोज्यमार्याणां तत्पतीयेत ॥१८॥ ध्यापनमप्सु प्रहरती ' ति श्रुतम् । तत्र व्यापनस्याप्सु प्रक्षेप- श्रवणात यद् आर्याणाम् अमोज्यं--केशकृमिकोटमल दिदूपित, नत्प्रतीयेन । स व्यापन्नपदार्थ इनि निर्णयः ॥४८॥ अपच्छेदयोगपद्येऽपि प्रायश्चित्ताधिकरणम् ॥१७॥ विभागश्रुतेः प्रायश्चित्तं योगपद्येन विद्यते ॥४९॥ ज्योतिष्टोमीयप्रात:सपने बहिष्यवमानस्तोत्रार्थ शालाया बहिः प्रस- पंतात्विजामन्बारमः श्रुतः । 'अवयुं प्रस्तोता अन्वारभते । प्रस्तोतारं प्रतिहा । प्रतिहगम् उद्गाता । उद्गातार ब्रह्मा ' इति । नाम----पुरनो गन्तुः कष्ठं धृत्वा तत्पृष्ठत अन्यस्य पिपीलिका रत्पङ्कत्या - असर्पणम् । इत्थमन्वारम्भणेन गच्छतो प्रमादत अपच्छेदे-- विभागे मति, तर प्रायश्चित्तमित्यं श्रुतम् । ' यदि प्रतिहर्ता अपच्छिन्द्यात्त- स्मिन्नेव मर्यवेदसं दद्यात् । यदि उद्गाला अपच्छिन्द्याददक्षिणं त यज्ञमिष्ट्या लेन पुनर्यजेत' इति । ' तत्र तदद्याद्यत्पूर्वस्मिन् दास्य न स्यादिति च । अत्र उद्गातृप्रनि भयकर्वकिपाजन्यसंयोगस्य युगपत् अपच्छेदे--विभागे जात प्रायथितं न विद्यते । अपि त्वन्यतरविभाग एव नत्प्रायश्चित्तम् । कुतः ! विभागश्रुते- यवगाना यदि प्रनिहर्ता । इति विभाग . श्रवणात् । अन्यतरक्रियाजन्यविभागररूपनिमित्तस्य युगपदुमयक्रियाजन्य- विभागे अमावादिति भाषः ॥१९॥ सिगास्याद्वा प्राप्तनिमित्तत्वात् कालमात्रमेकम्॥५० अन्बारम्भण कारतः .

·पष्टाध्यायस्य पन्चमः पादः।
.
युगपर्दुभयक्रियाजन्यविभागेऽपि प्रायश्चित्तं स्थादेव । कुन: है -प्राप्त-
निमित्तत्वाद-यस्क्रियाजन्यो विभागः स तस्य कति प्रसिद्धो व्यबहारः ।
उभयक्रिया जन्यविभागेऽपि तद्विभागानुकूलकृतिमत्त्वरूपं कर्तृत्वं प्रत्येकस्मिन्ना-
स्त्येव । कालैक्यं परं दैवात् । अतो निमित्तस्य विद्यमानत्वात्तत्रापि प्रायश्चि-
तमस्त्येवेति भावः ॥ ५० ॥
अपच्छेदयोगपद्ये अदक्षिणत्वसर्वखदक्षिणत्वयोः विकल्पा-
धिकरणम् ॥ १८॥
तत्र विमतियेधाद्विकल्पः स्यात् ॥५१॥
तत्र--उक्तमित्त कर्मणोरनुष्ठाने, विप्रतिषेधात्-विरोधात् ,विकल्पः
स्यात् । न समुच्चय इति ॥ ५१ ॥
प्रयोगान्तरे वोभयानुग्रहः स्यात् ॥५२॥
सर्वस्वदक्षिणमाद्यप्रयोग समाप्य पुनद्रव्य सम्पाद्यैकमदक्षिणं कृत्वा
द्वितीयं विहितद्वादशशतदीक्षण प्रयोग कुर्यात् । एवं प्रयोगभेदेन उमयानु-
ग्रहः-समुच्चयः स्यात् ।। ५२ ।।
न चैकसंयोगात् ॥५३॥
एकसंयोगात्- प्रक्रान्तप्रयोग एव सर्पस्वदक्षिणाया अदक्षिणत्वस्य
च श्रवणात् न समुच्चयः । प्रयोगभेदेनानुष्ठानं त्वशास्त्रीयमेवेति
भाव: ।। ५ ।।
अनुक्रमेणापच्छेदे उत्तरापच्छेदनिमित्तकप्रायश्चित्ताधिकरणम् ॥१९॥
पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् ॥५४॥
प्रथमं प्रतिहर्तृकः अपच्छेदः, पश्चादुद्गातृकर्तृकः इत्यपच्छेदयोः
पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं-पूर्वापच्छेदनिमित्तककर्मणो बाबः । प्रकृतिवत्- यथा
प्रकृतित. पञ्चप्रयाजाना प्रथम प्राप्तौ नव प्रयाजा इज्यन्ते । इत्यनेन
वैकृतेन पूर्वस्य पञ्चत्तस्य वाधस्तदादिपर्य. ॥५॥
उद्गातुरुत्तरापच्छेदेऽपि सर्वस्वदक्षिणादानाधिकरणम् ॥२०॥

·३१८ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।। यद्युद्गगाता जघन्यः स्यात्पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्याद्य- थेतरस्मिन् ॥५५॥ यद्युद्गगाता-उद्गात्रपच्छेदो यदि जपन्या-पश्चात्स्यात्तर्हि पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्यात् । यथेवरस्मिन् -~यया पूर्वयज्ञे सर्वखदक्षिणा तथा पुनर्यजे- ऽपीत्यर्थः । पूर्वस्मिन् दास्यन् म्यादित्यत्र पूर्वशब्देन अव्यवहितनैमित्तिकी सर्वस्वदक्षिणा एवं ग्राह्या । न व्यवहिता द्वादशशतदक्षिणेति भावः ॥५५॥ अहर्गणेऽपच्छेदेन सर्वेपामावर्तनाधिकरणम् ।। २१ ।। अहर्गणे यस्मिन्नपच्छेदस्तदावर्तेत कर्म- पृथक्त्वात् ॥५६॥ अहर्गणे-द्वादशरात्रादी, यस्मिन्यहन्यपच्छेदः तत्-तदहमावर्तते । कर्मणा-- द्वादशस्तुल्याना पृषकस्यात् । न द्वादशस्तुस्यात्मक निखिलऋतुम. दक्षिणं समाप्य पुन: स आवर्तनीयः । कुतः ! द्वादशाह इति सङ्ख्यया कर्मभेदादिति भावः ॥ ५६ ।। इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ती भावबोधिन्या पटाध्यायस्य पञ्चमः पादः सम्पूर्णः ॥ ५ ॥ श्रीः ।। ॥ अथ पष्ठाध्यायस्य पष्ठः पादः ।। सत्रे समानकल्पानां सहाधिकाराधिकरणम् ॥१॥ सनिपाते वैगुण्यात्प्रकृतिवत्तुल्यकल्पा यजेरन् ॥१॥ 'वासिष्ठराजन्याना नाराशंसो द्वितीयः, अन्येपा तनूनपात् द्वितीयः' इति प्रकृती रिहितम् । संरे दीक्षशीयादौ अतिदेशेन अधिकारिभेदत उमय प्राप्तम् । तत्र वसिष्ठानिध्व्यश्वशुनककण्यकश्यासंकृतिगोत्रागां नाराशंस- द्वितीयप्रया जाना तदन्येषां च तभूनपाद्वितीयाना मिलिया सत्राधिकारे ·पष्टाध्यायस्य पष्ठः पादः । ३१९ तथा कल्पद्वयानुष्ठानासम्भवा समानकल्पानामेवाधिकार इति सिदान्तस्योपक्रम- परमिदं सूत्रम् । सन्निपाते-भिन्नकल्पानामेककनी मेलने, यथा प्रकृतौ वासि- ष्ठादिभिस्तनूनपाटनुष्ठाने बैगुण्यम् , तदन्यैर्नाराशंसानुष्ठानेऽपि वैगुण्यमेव । तथा सत्रादायपि स्यादेव । अतस्तुल्यकल्पानामेव सत्रेऽधिकारः॥१॥ वचनाद्वा शिरोवत्स्यात् ।। २॥ 'ऋद्धिकामा. समासीरन् ' 'सप्तदशातरा एकाशितिपरमा. सत्र- मासीरन् इति श्राणाद्भिन्नाल्पानामप्रतिपेवाच्च सर्वेपामधिकारसिद्धी शिरोवत-- * पुस्पशीर्गमुपदयाति ' इति विशेषय चनात् चयनातिरिक्त कर्मणि शरशिरस्पर्शम्य प्रत्यवायजनकोऽपि चयने नदपवादो यथा वासिष्टादीना तनूनपात्प्रयाजो वैगुण्यजनकोऽपि सत्रे तेषा तथा न स्यात् । इति भिन्नकल्पाना समानकललाना च मयामेव ऋद्धिकामाना सत्राधिकार इति ॥ २॥ न वा अनारभ्यवादत्वात् ॥३॥ नैवमिति परिहरति । अनारभ्यवादत्वाव-प्रकरणविशेषमनधिकृत्य पटित यात् , यथा अग्निचयनमभिकृय शिर उपधान विहित पुरुपीप- मुपदधातीति, तया भिन्नालगनधिकृत्य · सत्रमासीरनिति स्यान्चेत् नद. धिकारबलेन प्रकृतापिय वैगुण्य बाध्येत । नात्र तथा । अत्र वनारम्य' सत्र. मासीरनिति श्रुतम् । तत्समानकपु चरितार्यमिति भाव ॥ ३ ॥ स्याद्वा परार्थत्वादोदुम्बरिवत् ॥४॥ मिनरल्यानामपि सत्र स्पादेव । कुन परार्धवाद-उक्तप्रया- जयौर्यज्ञार्थस्यात् । औदुम्परीवत्-पया — यजमानेन संमायौदुम्मरी परि- पासपन्ति' इनि यभ्य कस्यचिदेकम्य परिनागन सम्पादिना यज्ञ अये पामपि सिद्धो भवति । तद्वन्नाराशसतनूनपातोममगारपि फन्वर्थ गदे- फानुष्ठानेनापि ऋतु सिद्धः स्यान गुण्यमिति ॥४॥ न तत्मधानत्वात् ॥५॥ . ,

·३२१
॥ पूर्वमीमांसास्त्रत्तिः ।।
सप्तदशा-
-
.
नैवं स्यात् । तत्प्रधानत्वाव-वासिष्ठादेः प्राधान्यात् ।
रविर्वाजपेयस्य यूपो भवती'तिम्त्वासिष्टाना नाराशंस इति वाश्ये पाठीश्रुत्या
वासिष्ठाना प्राधान्यश्रणात् नाराशंसस्य तदङ्गवेन तदभाचे न ऋतुसिद्धिः ।
किन्तु वैगुण्यमेर | एा भिन्नकल्पानामधिकारोक्तौ तनूनपात्पक्षेऽपि तदभावे
न सिद्धिरिति मार ॥५॥
औदुम्बर्याः परार्थत्वात कपालवत् ॥६॥
यच्च, औदुम्यरीवदित्युक्त, तत्रौदुम्बर्या परार्धत्यात कापगत्
कपालवत-- यथा । कपालेषु पुरोडाशं श्रपयती ' नि पुरोडाशार्थमपि
कपाल ' पुरोडाशकपालेन तुपानुपवतीति तृतीयाश्रुत्या तुपोपवापानम् ।
नथा फलेम अचिस्याणि यजमानस्य यजमानेन समायेति तृतीयाश्रुल्या
मानाङ्गत्वायन केनापि कृत तन्मान चरितार्थम् । प्रकृते तु वासिष्ठादीनां
प्राधान्यान तथेति भार ॥ ६॥
अन्येनापीति चेत् ॥७॥
एव चेत् अन्येनापि-ऋत्वन्तरसयुक्तेनापि यजमानेन, संमानं
स्यादिति चत् ॥ ७॥
न एकत्वात्तस्य चानधिकारात् शब्दस्य
चाविभक्तत्वात् ॥ ८॥
न कत्यन्तरसंयुक्तेन यजमानेन समानप्रसक्ति' । कुनः ! एकत्वात्-
यजेतल्याख्यातार्यान्वितयजमानस्स एक्वात् । तस्य-अन्यरजमानस्या
अनधिकारात्-ए प्रयोगजन्यफलभोक्तत्वाभावात् , शब्दस्य-यजमानेन
समितौदुग्यरीभरतीति वाक्यगतयजमानशन्स्य, अविमतत्वात् एतत्प्रयोग-
जन्यफ्लभोक्त्रभित्रयजमानप्रतिपादकत्वाचेति भावः ॥८॥
सन्निपातात्तु निमित्तविघातः स्यात् वृहद्रथन्तरवत्
विभक्तशिष्टत्वात् वसिष्ठनिर्वत्यै ॥९॥

·पष्टाध्यायस्य पष्टः पादः।
३२१
सन्निपातात--भिन्न कल्पयो संमेलनात्, निमित्तस्य-वसिष्टकर्तृ-
कारनिमित्तकनाराशसस्य अन्यकर्तृत्वनिमित्तकतनूनपातश्र इति प्रत्येा यो
नियम तस्य विधातः-अभावः स्यात । वसिष्ठानिये अन्यनिय च प्रयोग
विमक्तशिष्टत्वात् प्रत्येकाकर्तृकालनिमित्त एव विधानात् । बृहद्रथन्तरवत्-
यथा-' यदि स्थन्तरमामा सोम स्यात् पेन्द्र गयवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात् । यदि
बृहत्सामा शुक्राणान् ' इति पृष्ठस्तोत्रे बृहत्साम चेत् शुक्राय , रथन्तरसाम
चेत् ऐन्द्रमायानत्वं निहितं विकृतिविशेष । तदुभयं यत्र चोदकेन प्राप्त तत्र
निमित्तदयस्यापि बाधः । तद्वदत्रापि बाधः । अतस्तदत्रापि इच्छैर निया-
मिकेति भावः ॥९॥
अपि वा कृत्स्नसंयोगादविभागः प्रतीयेत, स्वामि-
त्वेनाभिसम्बन्धात् ॥ १०॥
अपि वेति--शङ्का निरस्यते । तथा हि-कृत्स्नसंयोगात्-सम्पूर्ण-
नाराशसेन सम्पूर्णतनूनपाना च सम्बन्धात् , वासिष्टादीनाम् अविभाग:
प्रतीयेत-निमित्तविभागो नास्तीत्यर्थ । कुन. । स्वामित्वेनाभिसम्ब-
न्धात्- वसिष्ठमुद्दिश्य नाराशंसविशिष्ट निखिलं कर्म फलसाधनत्वेन
निधीयते । एवमन्यमुद्दिश्यापि तनूपाद्विशिष्टं तथैव विधीयते । भिन्नकल्पाना-
मधिकारे उभयानुष्ठानप्रसक्तिः। तथा च प्रयाजे पञ्चत्तबाधः । अतो
भिन्नरपाना नाधिकारः सत्रे इत्यर्थ ॥१०॥
साम्नोः कर्मवृद्धवैकदेशेन संयोगो गुणत्वेना.
भिसम्बन्धस्तस्मात्चत्र विघातः स्यात् ॥११॥
कर्मपद्ध्या- वृदयस्तरोभयसामकिपृष्ठस्तोत्रविधानात स्नोमा पक-
कर्मणो वृद्ध्या, साम्नो -वृदयन्तग्योः, एकदेशेन- स्तोत्रैकदेशन सयो-
गात् , तथा स्नान प्रनि तया: साम्नोः गुणत्वेन-अङ्गायेन ममन्त्राचेति वैप-
म्यम् । अतस्तत्र तन्निमित्तविधानो युक्त । अन तथा नेति भार ॥१॥

·३२२ । पूर्वमीमांसासूत्रपत्तिः ॥ भिन्नकल्पयोरोप राजपुरोहितयों: फुलाययज्ञे अधिकाराधिकरणम् ॥२॥ वचनात्तु द्विसंयोगः तस्मादेकस्य पाणिवत् ॥१२॥ कुलायया प्रकृत्य - एलेन राजपुरोहितो मायुयलामो यजेयाताम् । इति श्रूयने । तत्र वचनात्- एतनात वचनात् , द्विसंयोगः-एक्स्य राज्ञ पुरोहितद्वयसयोग प्रतीयत । तम्मात् राइ पुरोहितो हात पप्ठोममासेन एक राजपुरोहितद्वयस्य प्रकृतयज्ञ अधिकार | पाणिवत्-~यथा वामह- स्तस्य कमानह वेऽपि अञ्जलिना जुहोती'नि रचनाकर्मयोग्य, तद्वदापीति भार ॥ १२ ॥ अर्थाभावात्तु नैवं स्यात् ॥१३॥ ' परोहित करोति । पुरोहितस्य प्रपरेण राजा प्रवृगीने ' इति प्रवर्यिमेकः पुरोहित अपेक्षित । द्वितीयस्थ अर्थाभावात्--प्रयोजनाभावानव स्यादिल्यर्थः अर्थानां च विभक्तत्वान्न तच्छ्रुतेन सम्वन्धः ॥१४॥ अर्थानाम्- एतयागाधिकारब्रह्मक्षा पन्धस्तो सम्बन्धिद्यवृत्तिगु. पाना विभक्तवाद-पृथक् वादपि, न श्रुतेन- पुराहितद्वयेन यागस्य राजपुरोहितौ सायुज्यकामो यजेयाताम् । तेज. सस्त प्राह्मणस्य । वीर्यसस्नो राजन्यस्य ' इति माह्मणम्य तेजसा क्षत्रियस्य वीर्येण स्तुलिना T | पुरोहिताधिकारे सा गीर्येण स्तुति- व्यर्थ --निरालम्वना स्यात् स्तुतगुणिवृत्तिगुणाभिधानम्वरूपचादिति सम्बन्ध इत्युक्त्या भा॥४॥ पाणेः प्रत्यङ्गभावादसम्बन्धः प्रतीयेत ॥ १५ पाणे:- वामपाणे, स्वदक्षिणहस्तेनाञ्जलिकरणे प्रत्यङ्गभावा- सहकारित्यात, अन्यदक्षिणहस्तेन असम्बन्ध प्रतीयेत । अन्यदक्षिणहस्तेन

·पष्ठाध्यायस्य पष्ठः पादः।
३२३
.
त्यन
खदक्षिणहम्तसयोग संहताम्बलिन भवति । अतोऽगत्या चामहस्तसये जन-
मिति भार ॥१५॥
सत्रे ब्राह्मणमात्रस्य अधिकाराधिकरणम् ॥ ३॥
सत्राणि सर्ववर्णानामविशेषात् ।।१६।।
' य एर विद्वासः सत्रमासत । य ए विद्वास. सत्रमुपयन्ती
मिशेषाभाणासत्रे सर्वानामधिकार । ज्योतिष्टोमात् । 'ऋद्धिकामाः सन-
मासारनिति सर्वेषामपि ऋद्धिकामनाया सरचादिति भार ॥१६॥
लिङ्गदर्शनाच ॥१७॥
द्वादशाहे ब्रह्मसान्नि इत्य भूयने-' बार्हनिरं प्रात्मणस्य, पाथुरश्म्यं
राजन्यस्य, रायोवाजीय वैश्यस्य । इति गुण भेदयणात् ग्राह्मणस्येत्यादि-
निदर्शनाच त्रयाणा धिकार इति ॥१७॥
सि०॥ ब्राह्मणानां वा इतरयोराविज्याभावात् ॥१८॥
ब्राह्मणानाभेर सोधधिकार । इतरयोः-भत्रियवैश्ययोर्न । कुतः ।
आर्विज्याभावात्-तयोराज्यिानिहित गत्। ऋविजा यजमानत्व श्रवणा-
दिति भार. ॥१८॥
वचनादिति चेत् ॥१९॥
ये यजमानास्ते ऋत्विजः । इति वचनात् क्षत्रियादिषु यजमानेषु
आनि प्राप्तमिति चेत-॥ १९॥
न स्वामित्वं हि विधीयते ॥ २० ॥
नेद वचन यजमानानुद्दिश्य तत्सस्कारार्थत्वेन विक्त्यस्य भावि-
कार्यकर्तृत्वम्य विधायकम् । तथा सत्यघिधित्व- अाम्प-अप्राइनकार्यक-
सनादिदोपप्रसक्त । अपि तु ज्ञापयसिद्धव्यवहितान्वयेन ये विज ते
यजमाना इति ऋत्विकार्यमुद्दिश्य ताकत बन स्वामिय विधीयते । तया च
न प्रागुक्तदोषासक्ति । न मा मर्मावर्गानां मत्राधिकार इनि भाा ॥२०॥

·॥ पूर्वमीमांसामत्रवृत्तिः ॥ तथा गार्हपते वा स्यातामविप्रतिपेधात् ॥२१॥ सत्रे गृहपतिरिनि व्यवन्हियमाणो यः, तत्सम्बान्चकर्माण राजन्यवैश्यो माधष्यतः । तत्र ऋविक्कार्यस्याभावात्तयोः अविप्रतिरोधात्-अविरोधादिति पुनः सर्वाधिकारशका ॥ २१ ॥ न वा कल्पविरोधात् ।। २२ ।। न राजन्यरैश्ययोः सत्रेऽधिकार. । कल्पविरोधात्--चमसरूम्य. विरोधप्रसक्तः। ' फलचमसो राजन्यस्य, सोमचमसो विप्राणाम् । बाहगिरं ब्राह्म माना साम, पाथुरक्ष्म गजन्यम्यति विरोधः ॥ २२ ॥ स्वामित्वादितरेपामहीने लिङ्गदर्शनम् ॥२३॥ सत्रे स्विजा स्वामित्वात्- यजमानत्वात् , तत्र आर्विज्यविरो- धात् इतरेषां- राजन्यादीना, द्वादशाहे अहीने सत्रात्मके चारितार्यम् । तत्र यजमाने आबिज्यविध्यभावान लिङ्गविरोधः । तस्मात् सने विप्राणामे- वाधिकार इति सिध्दम् ॥ २३ ॥ सत्रे विश्वामित्रवत्समानक्ल्पानामधिकाराधिकरणम् ॥४॥ वासिष्ठानां वा ब्रह्मत्वनियमात् ॥ २४ ॥ ब्राह्मणाना सत्राधिकार सिद्धेऽपि न नया ब्राह्मणाना सः। अपि तु 'वासिष्ठेर ब्रमा भवनि । इति वासिष्ठस्य ब्रह्मत्वनियमात् तासमान- कल्पोपपत्य वासिष्टानामेगाधिकार इनि ॥२४॥ सर्वेप वा प्रतिप्रसवात् ॥ २५ ॥ प्रतिप्रसवात् - यः स्तोमभागानधति म वासिष्ठः । इति वामिष्ट- शब्दार्थविवरणात , मयां तदध्ययनमा सामेव ब्राह्मणाना सत्राधिकारः स्थात् ॥२५॥ सि०॥ वैश्वामित्रस्य हौत्रनियमात-- भृगुशुनकवासष्ठानामनधिकारः ।। २६ ॥

·पष्ठाध्यायस्य पष्ठः पादः। ३२५ तेन 'विश्वामित्रो होता भवति । इति विश्वामित्रो हो। नियतः । एव स्तोमभागान् पठति । मिनकल्पत्वात् मृग्या- दीनामनधिकारः। किन्तु विश्वामित्रतासमानकल्पानामेव सत्राधिकार इति सिद्धान्तः ॥२६॥ सत्रे आहितागेरेवाधिकाराधिकरणम् ।।५।। विहारस्य प्रभुत्वादनमीनामपि स्यात् ॥२७॥ विहारस्य--साग्निकाऽऽहयनीयस्य, प्रभुत्वात् -अनग्निकऋतूपकार- समर्थत्वात् , अनग्नीनामपि सत्रऽधिकारः स्यात् । न साग्नीनामेवेति ॥२७॥ सारस्वते च दर्शनात् ॥२८॥ 'पररथैवा एते स्वर्ग लोक यन्ति, ये अनाहिताग्नयः सत्रमासते' इति सारस्वतनामकसो व्यक्तं श्ररणादनग्नीनामपि सत्राधिकारः ॥२८॥ प्रायश्चित्तविधानाच ॥२९॥ यस्य आहिताग्नरग्नय अन्यरग्निभिः संसृज्यन्ते अग्नये विविचये अष्टाकपालं निर्वपेत् । इत्यन्याग्निसंसर्ग प्रायश्चित्तविधानादपि अनाहितानी- नामधिकारः सिध्यतीति ॥२९॥ सि० ॥ साग्नीनां वा इष्टिपूर्वत्वात् ॥३०॥ दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सेमेन यजेन । इति सोमस्येष्टिपूर्वत्व- नियमात् तद्विकृतेरपि तदावश्यक वादनाहिताग्नेस्तदसम्भवान्न तस्याधिकार इति भावः ॥३०॥ स्वार्थेन च प्रयुक्तत्वात् ॥३१॥ 'अग्नीनादर्धात ' इत्यात्मनेपदेन आत्मार्थत्वज्ञापनात् स्वाहवनीयन्य स्वार्थेन स्वफलेन सम्बद्धयादपि नाधिकारस्तेषाम ॥३१॥ सन्निवापं च दर्शयति ॥३२॥ • सावित्राणि होध्यन्तः सन्निपैरन् । दति संपामग्नीनां सन्निधापंमेलन, साग्निकानाभेर समिति दर्शयति ॥३२॥ .

·३२६ । पूर्वमीमांसासत्रधतिः॥ - सत्रे जुह्वादीनां सर्वसाधारण्याधिकरणम् ।।६।। जुह्वादीनामप्रयुक्तत्वात्सन्देहे यथाकामी प्रतीयेत ॥ ३३ ॥ सने जुलादिपात्राणि तदीयऋत्विजों मध्ये यस्य कस्यचिद् ग्राह्याणि : उठ नूतनानि सर्वसाधारणानीति सन्देहे जुहारीना अप्रयुक्तत्वाद- पात्रग्रहणवेलाया वायोगस्यैरेत्यनिर्दिष्ट यात्, तत्र यथाकामी--इच्छैव निया- मिकेति प्रतीयत इत्यर्थ. ॥ ३३ ॥ सि० ॥ अपि वा अन्यानि पात्राणि साधारणानि कुर्वीरन् विप्रतिषेधाच्छास्त्रकृतत्वात् ॥३४॥ अन्यानि--नानान्येव, साधारणानि--सर्वसाधारणानि पात्राणि कर्तव्यानि । कुत । कस्यचिद् प्रह) तत्य म र मृतो ' आहिताग्निमग्नि- मिर्दहन्ति यज्ञपात्रैश्च ' इति तदीयपात्रदाहे अन्यपानामान विप्रतिपेधाद-- अनुष्ठान प्रतिबन्धात्, नूतनपात्रकरणम्य शासकृतत्वात्-मास्तापर्य- विषयवादिति भार ॥ ३४ ॥ प्रायश्चित्तमापदि स्यात् ॥३५॥ धर्माविकरणे अग्निससर्गे प्रायश्चित्त श्रुतम् । तम्य चारितार्य मूरेणा- नेनाऽऽलोच्यते । आपदि-प्राणसङ्कटे, अन्यो. संसर्ग उक्त । आपनिवृत्ती त्वनीन् विराज्य प्रायश्चित्त कुर्युरिति भार ॥३५॥ वैकृतसामिधेनीसासदश्ये वर्णत्रयाधिकाधिकरणम् ||७|| पुरुपकल्पेन विकृतौ कर्तृनियमः स्याद्यज्ञस्य तद्गु- णत्वादभावादितरान् प्रत्येकस्मिन्नधिकारः स्यात् ।। ३६॥ अध्घरकल्पादिषु इष्टिविकृतिय श्रुत सामिधनीना साप्तदश्य वैश्य- स्यैर । न यत्रियम्य । कुन ? विकृतौ-अध्वरवल्पादिविकृती, पुरुप- ·-पटाध्यायस्य पष्ठः पादः। ३२७ . कल्पेन- सप्तदशानुरूयाद्वैश्यस्य ' इति पुरुषविशेषकर्तृकत्वेन आनात- साप्तदश्यकावेन कनियमः--वैश्यरूपकर्तृनियमः स्यात् । यज्ञस्य--अध्वर- कल्पादिविकृतियागस्य, तद्गुणत्वात्-साप्तदश्यगुणकावात् , इतरान् प्रति- ब्राह्मणादीन् प्रति, अभावात्- सातदश्याभावात् , एकस्मिन्-वैश्य एव. अधिकार:--तद्यज्ञाधिकार. स्यात् अपरकल्पादिविकृतिसमीपपठितेन सप्तदशानुरूयाद्वैश्यस्य ' इति वाक्यन साप्तदश्यत्वमनूश पश्चककत्र तत्र नियम्यत इति भावः ॥३६॥ लिङ्गाच्चेज्याविशेषवत् ॥३७॥ लिगात्- ' ससदशा वै वैश् ' इत्यर्थ नादादपि, सासदश्यं वैश्यकर्तृकत्वमात्रसम्बन्धि, न ब्राह्मणक्षत्रसम्बन्धीति सिध्यति । इज्याविशेषवत्- • वैश्यो वैश्यस्लोमेन यजेत' इति वेश्यस्सोमयागो यथा दयमात्रकर्तृ- कस्तथा साप्तदश्यमपीति भाव. ।। ३७ ॥ सिगान वा संयोगपृथक्त्वात् गुणस्येज्याप्रधानत्वात् असंयुक्ता हि चोदना ॥३८॥ न विकृतीपयरकल्पादिषु -त्रिपु श्यमात्र सर्तृकत्वनियम । अपि तु वर्णत्रयाविकार । कुत । संयोगपृथक्त्वात्-प्रकृनौ · सप्तदशानुयाद्वै- अउरकल्पादिसन्निौ । सप्तदश सामिधेनीरमाह ' इति धाक्यद्वय- सयोगयो. पृथक्त्वात्-विजातीयत्वात् , द्वितीयेन पिहिनगुणस्य साप्तदश्यस्य इज्याप्रधानत्वात् तस्तत्र वैश्यपदन असंयुक्ता-रहिता, चोदना-विधि- वाक्यम्, प्रथमेन नु 'पञ्चदा मामिवेन्य' इति पाञ्चदश्यबाधकस्येन वैश्यमु- द्दिश्य साप्तदश्य विहितम् । तदनिदेशतो विकृतिषु प्राप्त यथा, तथा सामान्य- मुद्दिश्य विहित पाञ्चदश्यापि प्रमम् । अर्थात्तवृत्ति का व्यापकत्व सर्प- पामधिकारे सत्येव घटते । नान्यथेति भावः ॥ ३८ ॥ इज्यायां तद्गुणत्वाद्विशेपेण नियम्येत ॥३९॥ श्यम्य

·३२८
। पूर्वमीमासारनवृत्तिः॥
। वैश्यो वैश्यस्तोमैन यत इति श्रुते इज्याया- पैश्यस्तोमे,
तद्गुणत्वात् तस्य---
-वैश्यार म्य गुण पाद- गुणत्वेन विधानात् ,
विशेषण नियम्येत तत्व तुमुद्दिश्य वैश्यकर्तृत नियन्येतेत्यर्य । यत्र वैश्य-
स्तोमत्त तत्र वैश्यस्त मिति । तदत्राभारादिति भाव ॥३९॥
इति पूर्वगामामासूनवृत्तौ भायोधि या पष्ठाध्यायस्य पष्ठ
सम्पूर्ण ॥ ६॥ श्री ॥
पाद
॥ अथ पष्ठाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥
स्ववस्य
विश्वजिति पिनादीनामदेयत्वाधिकरणम् ॥ १ ॥
स्वदाने सर्वमविशेपात् ।। १ ।।
'विश्वजिनि सर्वस्व दक्षिणा' इति श्रुत नात् स्वदाने- सर्वस्वदाने,
सर्व- पित्रादिकमपि, देयम् । अविशेषात्मेद देयमिति विशेषस्य अथ-
यमाण गदित्यर्थ ॥१॥
सि०॥ यस्य वा प्रभुः स्यादितरस्याशक्यत्वात् ॥२॥
यस्य स्वस्य त्यागे प्रभु तदेयम् । इतरस्य- पित्रादे,
स्यक्तुमशक्य वात् । न हि पितर्दाने पितृत्वमपैतीति मार ॥२॥
विश्वजिति पृथिव्या अदेयत्वाधिकरयाम् ॥२॥
न भूमिः स्यात्सर्वान् प्रत्सविशिष्टत्वात् ॥३॥
तत्रैव विश्व जति ग पथराजमार्गजलाशयाचविता महाभूमि सार्व-
भौमेनापि सदाने न देया । दुत ! स्वकर्मफ्लभुञ्जानान् सर्वान्
प्रति तस्या अविशिष्टवाद-स साधारण वादित्यर्थ ॥३॥
विश्वनिति अवादीनामदेयत्वाधिकरणम् ॥३॥
अकार्यत्वाच ततः पुनर्विशेषः स्यात् ॥४॥

·पष्टाध्यायस्य ससमः पादः।
अकार्यवान- केसरणो ददाति' इत्यश्वाना दानस्य निषेधात् ,
तत - सुवर्गादिभ्य , विशेष:-दानकर्मवाभार स्यादवाष्पति ज्ञेयम् ॥४॥
विश्वजिति विद्यमानानामेव सर्वस्वानां देयत्वाधिकरणम् ॥४॥
नित्यत्वाचानित्यनास्ति सम्बन्धः ॥ ५॥
मर्यस्वदानस्य नित्यत्वात् अग्रिमद्रव्यलाभस्यानिश्चयात् अनित्यैर्न
सम्बन्धः । न दान कर्ममिनि भाव ॥५॥
विश्वजिति धर्मार्थ सेवकशूद्रस्यादेयत्वाधिकरणम् ॥५॥
शूद्रश्च धर्मशास्त्रत्वात् ॥६॥
धर्मशास्त्रत्वात--स्वधर्मसरक्षणार्थं शुश्रूपमाणवात् , शूद्रोऽपि अदेय -
न दानकर्मस्वभागियर्थः । य शूद्र स्वकीयधर्मपरिपालनार्थ द्विजसेगा
कुरुते, तस्मिन्स्ववस्थाभावात सोऽप्यदेय इति भार ॥६॥
विश्वजिति दक्षिणाकाले विद्यमानानामेव सर्वस्वाना देयत्वा-
धिकरणम् ॥६॥
सि० सू० ॥ दक्षिणाकाले यत् स्वं प्रतीयेत
तदानसंयोगात् ॥७॥
दक्षिणाकाले यत्स्वं-यात्रद्वस्तपु स्व व, नारद्दय प्रतीयेत । तद्दा-
नसंयोगात्- सत्वाश्रयस्यैा दानाहत्वादिनि भात ॥ ७ ॥
विश्वजिति दक्षिणादानोचराङ्गानामप्यनुष्ठानाधिकरणम् ॥७॥
अशेपत्वाचदन्तः स्यात्कर्मणो द्रव्यसिद्धित्वात् ।।८॥
विश्वजिधागो दक्षिणा त एन । न प्रकृतिदरभृयान्त । कुत्त ?
अशेपत्वात्- अरय यागस्य अशेषदक्षिणापरवात, कर्मण:- शेषकर्मण ,
द्रव्यसिद्धित्वात (द्रव्यसाध्य पात् , सर्वखदाने तत्काले द्रव्याभारेन तदन्तः
दक्षिान्त स्यात् । सखदानस्य प्रत्यक्षाचनप्राप्तवादातिदेशिकमशेषस्य
बाध इति भान ॥८॥

·३३० ॥ पूर्वमीमासासचिः॥ . सि०॥ अपि वा अशेषकर्मा स्यात् क्रतोः प्रत्यक्ष- शिष्टत्वात् ॥९॥ तो: ' विश्वजित यजेन -ति श्रुत्या समाप्तिपर्यन्तस्य विश्वजित्क्रनो , प्रत्यक्षशिष्टत्वात् अशेषकर्मा- समाप्तिपर्यन्न स्यात् ॥९॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥१०॥ तथा च समाप्तिपर्यन्तत्वादेव, अन्याधस्य - अवभृथादुदेत्य यस वचमा छान यति ' इति पिहितस्य दर्शनम् -श्रयण सङ्गच्छत । दधि- णान्तत्व नदनुपपन्न स्यादिति भार. [1-01 अशेपं तु समञ्जसादानेन शेपकर्म स्यात् ॥११॥ अशेपं तु-रदशेय प्रदीयते । तदेव समञ्जसाभूतम् । तथा च सर्वस्व ददातीति शब्द समुपपद्यते । यच्च प्रत्यक्षा समाप्तिरिति । आदानेन- नूतनसम्पादनेन, शेपकर्म- अवशिष्ट कर्म स्यादिति ॥११॥ न आदानस्य अनित्यत्वात् ॥१२॥ आदानस्य नूतन भत्य, अनित्यत्वात्-- अनिश्चित्त्वात्, शपर्म नित्यवान यो सम्भवति । शेपयिन्य किञ्चिदिति ॥ १२ ॥ दीक्षासु विनिर्देशात् अकत्वर्थत्वेन संयोगः, तस्मादविरोधः स्यात् ॥१३॥ दीक्षासु विनिर्देशात्-प्रकृती ज्योतिटोमे । इद त्रिमिद दक्षि- णाधम ' इलि करिम्म एप विभागस्य कृसत्यात्, तस्यातिदेशेन विश्वजिति प्राप्तवात अक्रत्वर्थत्वेन-ईवन यत् क्लप्त तद्भिनेन, संयोगः दानस- सर्वस्त्र ददाती ' त्यम्याप्यपिराध स्यादिति सिम्दम् ॥१३॥ अहणेऽपि विश्वजिति सर्वस्वदानाधिकरणम् ॥ ८॥ णध सम्मन्ध अत म्बन्ध । त्था च ·पष्ठाध्यायस्य सप्तमः पादः। ra--- Aama परम्परया सि० ।। अहर्गणे च तदर्मः स्यात्सर्वेपाम- विशेषात् ॥ १४ ॥ अर्थतस्याप्यरात्रस्य विश्वजिदभिजिवावेकाहायभितः, उभयतो ज्योतिर्मध्ये पडदा. पशुकामो ह्येन यजेत' इति वाक्यविहिताप्टराचार्गणो द्वादशाहविकृतिरास्ति । तत्र 'विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रो भवती ' त्यादौ विश्व- जिद्विहितः । अन्ते चाभिजित् । तत्र अष्टात्राहर्गणेऽपि तद्धर्म:-प्रकृति- भूतविश्वजिन्दर्म सर्वस्त्रदानादिः स्यात् । कुतः ? सर्वेपां--प्रकृतिविकृति- रूपाणाम् , अविशेपात- य एत्र प्रकृतो विश्वजिधर्मः स एव चोदकेन विकृतावपि स्यादिति भावः ॥ १४ ॥ द्वादशशतं वा प्रकृतिवत् ॥ १५॥ अपरात्राहर्गणस्य ज्योतिष्टोमप्रकृतिकत्वेन तदन्तः- पातिविश्वमितोऽपि प्रकृतिवत् द्वादशशतमेव दक्षिणा स्यादिति ॥१५॥ अतद्गुणत्वात्तु नैवं स्यात् ॥१६॥ अतद्गुणत्वात्- द्वादशशतस्य विश्वजिद्धमत्वाभावात् , नैवं--ज्योति - प्टोमदक्षिणा तत्र न स्यात् । आनुमानिकातिदेशान्नामातिदेशस्य प्राबल्या- दिति सर्वस्वदानमेव तत्रेति भावः ॥ १६ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥१७॥ 'हीयते वा एष पशुभिर्यो विश्वजिति सर्वस्वं न ददातीति लिङ्ग- विरोधोऽपि द्वादशशतदक्षिणापक्षे म्यादतोऽपि नैयं स्यादिति भावः ॥१७॥ विश्वजिति द्वादशशतन्यूनधनस्यानधिकाराधिकरणम् ॥२॥ विकारः सन्नुभयतो विशेषात् ॥१८॥ सर्वस्वपदं द्वादशशताधिकरं तन्यूनपरं वेति सन्देहे आह.. विकार:--विश्वजिद्यागरूपविकारस्य धर्मः, उभयतः- द्वादशशतन्यूनदाने अधिकढानेऽपि उपपद्यते । “ सर्वस्वं दद्यात' इति अविशेपात्-न्यूनमधिक, ~

·३३२
| पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥
मिति विशेपाभावात् । अन एकगोस्वामिना सहस्रमोस्लामिना चानुष्टेयो
विश्वजिद्याम इनि ।। १८ ॥
सि०॥ अधिकं वा प्रतिप्रसवात् ।।१९।।
न्यूनधनस्य अधिकधनस्य वा विश्वजिति अधिकार इति न । अपि
स्वधिकथनरयरेत्याह-अधिकं वा-द्वादशशताधिकमेव, तस्यैवाधिकारः, यस्य
द्वादशशताविक धरमस्ति । कुनः १ प्रतिप्रसवात्-द्वादशशतं विधाय
एताया था नविज आनेया:, अपि का सर्वस्वेन ' इति द्वादशशनेन
ऋत्विगलामे सर्वम्पदानं निहितम् । न नन्न्यून बने सम्भवतीति भावः ॥१९॥
अनुग्रहाच पादवत् ॥२०॥
अनुग्रहात्-प्राकृतद्वादशगतानुग्रहादपि सर्वस्वं मित्यति । पादवत्-
एकमुद्रादाने नदन्तर्गतपादमुद्रागि दत्ता भवति । तद्वदधिकदान तदन्तर्गत
द्वादशशतं दत्तमेवेति भावः ॥२०॥
आघाने अपरिमितं देयमित्यनेन सङ्ख्यान्तरविधानाधिकरणम् ॥१०॥
अपरिमिते शिष्टस्य सयाप्रतिपेधस्त.
च्छूतित्वात् ॥२॥
आधाने ' एका देया, पड देथा, द्वादश देयाश्चतुर्विंशनिर्देयाः,
शतं देयम् , सहस्रं देयम् , अपरिमित देयम् । इति श्रूयते । तत्र अपरिमित-
मित्यनेन परिमितसङ्ख्या प्रतिषिध्यते किंवा कल्पान्तरं विधीयते इति विमर्श
पूर्ववाद्याई-अपरिमिते- अपरिमितशब्दश्नवणे, पूर्व शिक्षकादिद्रव्यसब्या-
प्रतिषेधः प्रतीयते । न कल्पान्तरविधानम् । कुनः ? तच्छुतित्वात--तस्य-
अपरिमितशब्दस्य श्रुतित्वात्-शक्यार्थलामात् । परिमितं न भरतीत्यपरि-
मितमिति प्रिहे परिमाणशून्यद्रव्यस्याप्रतिद्धवन श्रुतरप्रामाण्यप्रसङ्गात्
नाः दानक्रियान्वये परिमितं न देयम् इति तस्य प्रतिषेध. सिध्यतीति
भावः ॥२१॥

·पष्ठाध्यायस्य सप्तमः पादः । - सि०॥ कल्पान्तरं वा तुल्यवत्प्रसङ्ख्यानात् ॥२२॥ कल्पान्तरं-अपरो दानकल्प एव विधीयते । तुल्यवत्प्रसङ्ख्या- नात्--एका देयेत्यादिभिस्तुझ्यवत्पठिन वात् ॥२१॥ अपरिमितशब्देन सहस्राधिकस्य ग्रहणाधिकरणम् ॥ ११ ॥ अनियमोऽविशेषात् ।। २३ ॥ सहस्रशब्दसहपठिनापारमितशब्देन न्यूनमधिक ॥ ग्राह्यमित्यस्य अनियम: नियमा नास्ति । अविशेषात-विशेषाश्रवणादिति ।। २३ ॥ सि० ॥ अधिकं वा स्यात् बर्थत्वात् इतरैः सन्निधानात् ॥ २४॥ अधिकं वा--भूवमाणस4141 अधिक मेन स्यात् । कुन ? इतरैः- शतसहस्रादिशब्दै , सन्निधानात्- मन्निधान यस्य तादृशाहर्थत्वात् । यत्र इतरसङ्ख्यानाच कशब्दसमभिव्याहत बहुत्पनाचक शब्द , नत्र बहुत्ववाचक- शब्दे इतरश्रयमाणसङ्ख्याधिक्सयापाचकत्तमिति व्याप्ते सन्नुभयसिद्ध- त्वादिति भाव ॥ २४ ॥ अर्थवादच तदर्थवत् ॥ २५॥ अर्थवाद - ' उत्कृष्ट वै तदारिमितम् ' इत्यारिमितमिल्यम्य सन्निधौ श्रूयमाण अर्थवादोऽपि तदर्थवत्- तस्य अधिकमयार्थक न द्रढयतीत्यर्थ ॥ २५॥ इति ह स्मेत्यादिपरकृतिपुराकल्पानामर्थवादताधिकरणम् ॥१२॥ परकृतिपुराकल्पं च मनुष्यधर्मः स्यात् अर्थाय ह्यनुकीर्तनम् ॥२६॥ दर्शपूर्णमासयो ' इति ह स्माह बट्कुणिर्मापान मे पचत ' एवम् - 'उल्मुकैई सा पूर्वे समाजग्मु, नान् ह अनुरा रक्षासि निर्जघ्नु इति श्रुतम् । तत्र एककोपाख्यानपर वाक्य परकृतिः। अनेर- ·३३४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः। rAmrimne awrmuh पाख्यानपरं च वाक्यं पुराकल्पः इति तल्लक्षणम् । अत इद परकृति पुराकल्प च मनुष्यधर्म:--मनुष्यमात्रमादिश्य विधिः, उत विशिष्टगोत्रिणमुदिश्यय । आहोस्विदर्थवादोऽयमिति । तत्रायं मनुष्यधर्म:--मनुष्यमात्राधिकारः स्यात् । हि-यतः, फलायेदं वाक्यस्य अनुकीनं प्ररकृतिरूपमित उक्ताधिकारप्रद- र्शनमेव वाक्यस्य प्रयोजनमिति ॥२६॥ तयुक्ते च प्रतिपेधात् ।। २७ ।। ' अमेध्या वै मायाः । इत्यवंजातीयकस्य विधेः प्रतिषेधो दृश्यते । प्रसक्तमेव प्रतिषिध्यते । सोऽपि मानुपधर्म इति ॥ २७ ॥ निर्देशाद्वा तदर्मः स्यात्पञ्चावचवत् ॥२८॥ निर्देशाद-- बट्फुर्वाणिरिति वाक्ये वृष्णिनिर्देशात तदर्म:- वृष्णिधर्मः स्यात ! जमदग्नीना पञ्चावचवत्--' पञ्चावत्तं जमदग्नीनाम्' इति जमदग्निगोत्राणामेव पञ्चावत्तं भवति, तद्वद् । ततो वृष्णिगोत्रमात्राधि- कारेणाप्येनाशस्य विधे. साफल्य सम्भवतीति न मनुष्यमात्राधिकार इति।२८॥ विधौ तु वेदसंयोगादुपदेशः स्यात् ॥२९॥ चेदे- अर्थवादात्मक संयोगात्-- वाणिसंयोगात, विधौ- तदनु- मितविधी, उपदेश:-वृष्णिशब्दस्योपदेशः स्यात् । पूर्वकल्पे नायर्मयादः । अस्मिन् कल्पे वर्थवादत्वाङ्गीकार इति ।। २९ ।। सि० ॥ अर्थवादो वा विधिशेपत्वात् तस्मान्नि. त्यानुवाद: स्यात् ॥३०॥ विधिशेषत्वात्-- 'तस्मादारण्यमेवाश्रीयात् इति क्लप्सविधि- शेषत्वात्स्तावकत्वात् , अर्थवादो वा-अर्थवाद एप एवंजातीयकः । न मनु- ध्यमात्राधिकारो विधिः । न वा वृष्णिगोत्रमात्राधिकारी बेति भावः ॥३०॥ सहस्रसंवत्सरशब्दस्य सहस्रदिनपरत्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥ सहस्रसंवत्सरं तदायुपामसम्भवान्मनुष्येषु ॥३१॥ है ·पष्ठाध्यायस्य सप्तमः पादः । স্বার . ਕ ' पञ्चपञ्चाशतस्त्रिवृतः सवसग पञ्चदशाः, पञ्चपश्चाशनः सप्तदशाः, पञ्चपञ्चाशत एकविंशाः विश्वसृजामयनं सहस- संवत्सरम् ' इति श्रूयते । तत्र सहस्रसंवत्सरं-सहस्रसंवत्सरसाध्यं सत्रं, तदायुपां -सहसायुपा देवादीनाम् । कुतः ! मनुष्येष्यसम्भवात् ॥ ३१ ॥ उपचारोऽन्यार्थदर्शनम् ॥ ३२॥ प्रजापति वै प्रजा. सृजमानं पाप्मा मृत्युरभिजघान स नोऽतप्यत सहस्रसवत्मरान् पाप्मान विजिहामन् ' इत्युपचारः--अर्थवाद., अन्यार्थ- दर्शनं-- देवानामविकार दर्शयति । प्रजापतिकर्तृत्वश्रवणादिति भावः ॥ ३२ ॥ अपि वा तदधिकारान्मनुष्यधर्मः स्यात् ॥३३॥ तदधिकारात- निखिलशास्त्रस्य गनुष्याधिकारत्वात् , अत्र सत्रे मनुष्यधर्म:-- मनुष्याधिकार एवं स्यात् ॥ ३३ ।। नासामर्थ्यात् ।। ३४॥ असामर्थ्यात्- तावदायुरभावान मनुष्याधिकारः ॥ ३४ ॥ सम्बन्धादर्शनात् ॥ ३५॥ शतायुर्वं पुरुषः ' इति श्रुतेस्तदाधिकाऽऽयुर्वृध्देः रसायनादिकस्य च जन्यजनकसम्बन्धादर्शनान्न रसायनादिभिर्मनुष्येग आयुषो वृद्धि सम्पाद- यितुं शक्येति न सहस्रसरासरसत्रे मानुषाणामाधि कारः सम्भवतीति भाव.॥३५॥ स कुलकल्पः स्यादिति कार्णाजिनिरकास्मन्न- सम्भवात् ॥ ३६॥ एकास्मन्नसम्भवात् सः मनुष्याधिकारः पुत्रादिपरम्परया कुलकल्प:- कुलस्याधिकारबोधकः स्यादिति काष्णीजिनिराचार्यो मन्यते ॥ ३६ ॥ अपि वा कृत्स्नसंयोगादेकस्यैव प्रयोगः स्यात् ।३७) ·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ शास्त्रफलं प्रयोक्तीति नियमात् कृत्स्नसंयोगात्-कृत्स्नस्य प्रयो- गस्य पल जनयत्वात् एक्स्पैर कृत्स्न. प्रयोग. स्यात् । एक एर प्रयोकेति भावः ॥ ३७ ॥ विप्रतिषेधातु गुण्यन्यतरः स्यादिति लावुकायन:॥ ३८ ॥ विश्वसृजामयनमन्निधौ । पञ्चपञ्चाशतस्त्रिवृतः सरसराः' इत्यादि श्रुतम् । तत्र विप्रतिषेधान-विरोधात्, अन्यतरः शब्दः गौण: स्यादिति लावुकायनस्य मतम् । एकदेशानुष्ठातरि फलमग्बन्धाश्रवणात् प-- पञ्चाशत इत्यादिसख्याया मुख्यसंवत्सरसम्बन्धाङ्गीकारे राम्यस्य प्रामाण्य - दुर्घटम् । अत्स्ननिमारणार्थमन्यतरस्य शब्दस्य गौणार्थत्वमवश्य वाच्यमिति भावः ॥३८॥ संवत्सरो वा विचलितत्वात् ॥३९॥ क शब्द। गौण इत्याकाङ्क्षायामाह-- संवत्सरो वा-- सवत्सरशब्द एर गौणार्थ , विचलितत्वात् । चान्द्रसावनसारादिषु गत्सरेषु दृष्टरटेन तदर्थस्य विचालितत्वात- व्यभिचरित मात् , स एष गौण. । पञ्चपञ्चा- शच्छब्दो हि सदा योनिकोप नियत । तत स गौणो नेति भान ॥३९॥ स प्रकृतिः स्यादधिकारात् ।। ४०॥ सवत्सर शब्द , प्रकृति -प्रकृतियत- स्वप्रकृनिभूतगामय- नरत् । गवामयने 'यो मास' मत्सर । इति व्यवहारादत्रापि तथा स्या- दिति । संवत्सरशब्दस्य गौणत्वोकृत्येद बोध्यमिति भावः ॥ ४०॥ सि० ॥ अहानि चा अभिसङ्ख्यत्वात् ॥४॥ उपनयन-वेदायन-दारसग्रह- आधान- ज्यातियोमानन्तर सह- समासोनियासम्म पादुक्त रक्षो न सम्भवतीति सिद्धान्तमाह- अहानि वेति- पञ्चपञ्चाशत् अहा-या सासरपदनाच्यानि । अभिसङ्ख्यत्वात--

·पठाध्यायस्य अष्टमः पादः।
३३७
.
सर्वसत्रप्रकृतिभूतद्वादशाहे त्रिवृटहः प्रकृत्य
आदिलो वै सर्वर्तवः, स
यदा उदेति अथ वसन्तः, यदा समयोऽथ ग्रीष्मः, यदा मध्यन्दिनेऽथ वर्षा, य
दपरालेऽथ शरद्, यदाऽम्तमेति अथ हेमन्तशिशिरौ' इत्येवमेकस्मिन्नहनि
पऋतना परिगणनात् पटऋतुमत्त्वात्मकसंवत्तरत्व तस्य युक्तमेवेति
भावः ॥ ४१ ॥
इति पूर्वभीमासासूत्रवृत्तौ भाववोविन्या मठाध्यायस्य सप्तमः
सम्पूर्णः ॥ ७॥ श्रीः ।।
पाद:
॥ अथ पष्ठाध्यायस्य अष्टमः पादः॥
अनाहिताग्नेरेव चतुर्होत्रहोमाधिकाराधिकरणम् ||१||
इष्टिपूर्वत्वादक्रतुशेषो होमः संस्कृतेष्वभिपु स्याद-
पूर्वोऽप्याऽऽधानस्य सर्वशेपत्वात् ॥१॥
किमपि प्रकरणमनारभ्येत्थं श्रूयते--प्रजाकाम चतुर्होत्रा याजयेत्'
चतुर्ग्रहीतमाज्यमादाय चतुर्होतारं व्याचक्षीत पूर्य ग्रहेणाधे जुयात् तदु-
त्तरेणार्धम् । इति । 'पृथिवी होता द्यौरव युरिल्लादिको मन्त्रक्षतुोता। तेन
मन्त्रेण प्रजाकाम प्रत्ययं दर्षिहोमो विहितः । तत्र अतुशेप:-कम्यापि
ऋतौरनगभूतः, अपूर्वोऽपि-अप्रकृतिकोऽपि, यत्किन्निदविहोमः संस्कृतेपु-
आधानादिसंस्कृतानिपु स्यात् । न लौक्किागिषु । कुतः ! आचानस्य.
आधानसंस्कृनाहानीयायग्नेः, सर्वहोमशेपत्वात् । नस्य च परमानेष्टिसाध्य-
त्वात् आहिताम्नोमास्मिन होमेऽधिकारः । नानाहिताग्नेरिति ॥१॥
सि०॥ इष्टित्वेन तु संस्तवतुहाँतृनसंस्कृतेषु
दर्शयति ॥२॥

·३३८ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ -अप्राप्तवावा एपा वा अनाहिताग्नेरिष्टिः, यच्चतु:तारः ' इतीप्टित्वेन संस्त- वस्तु चतुर्होतॄन्--चतुर्दोत्रहोमान् , असंस्कृतेपु--आधानायसंस्कृतेपु--अर्या- लौकिकाग्निषु दर्शयति--ज्ञापयतीत्यर्थः ॥ २॥ उपदेशस्त्वपूर्वत्वात् ॥३॥ उपदेशस्तु--विधिरेवायम् । नार्थवादः । अपूर्वत्वात् अर्थवादत्वे वैय्यात् अस्तुशेषकर्म सामान्यस्य विधिरेवायमिति शङ्का ।। ३ ।। स सर्वेपामावशेपात् ॥ ४॥ सः--उपदंशः, सर्वेमाम् -~- ऋतुशेपाणामक्रतुशेषाणा च चतुर्होत्र- होमानाम् । अविशेषात--विशेषाभावादित्यर्थः ॥ ४ ॥ अपि वा क्रत्वभावादनाहिताग्नेरशेपभूतनिर्देशः॥५॥ अपि वेत्युक्तपक्षव्यावृत्तिः । अनाहिताग्नरियमिटिरिति श्रुतेः अना- हिताग्नेः ऋत्यभागाच्च अशेपभूतनिर्देश:- अऋतशेषाणामेवायमुपदेशः । न कनुशेषाणाम । उक्तविकोपादित्यर्थः ||-11 जपो वा अनग्निसंयोगात् ॥६॥ अननिसंयोगाव- अनाहिताग्निशब्दसंयोगात् । एपा वा अनाहि- ताग्नः । इत्यनेनोपना किया जपानिमकैवास्वित्यपरा शङ्का ॥ ६ ॥ इष्टित्वेन संस्तुते होमः स्यात् अनारभ्याधी. तत्वात् इतरेपामवाच्यत्वात् ।। ७ ॥ ता परिहरति । इंटित्वने- इष्टिपदवाध्येन संस्तुते सति होम एव स्यात, न जपः । यतो इष्टियागः, स एव प्रक्षेपादिको होम इति अनार- भ्याग्निसंयोगम्य श्रवणात आहबनारस्योक्तदविहोमे अवाच्यत्वात- प्रवे- शासम्भवात् , इतरां- प्रोतकर्मणामेव आहवनीयः । न हामस्य । यदि यदाऽऽहयनीय । इति शास्त्रं चातुर्होत्रहोमसन्निधौ पठित्तं स्यात्तदाऽपरिहार्य स्यात् । तन्नास्येवेति मात्रः ॥ ७ ॥ प्रकृतस्यास्य

·पष्ठाध्यायस्य अष्टमः पादः।
३३९
,
.
उभयोः पितृयज्ञवत् ॥ ८॥
पितृयज्ञवत्- 'अमावस्यायामपरोह पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति ' इति
यथा उभयोग्य यज्ञः, तथा चातुर्हेत्रहोमोऽपि उभयो:- अहितारन्य.
नाहिताग्न्योः स्थादिति ॥ ८॥
निर्देशो वा अनाहितामेरनारभ्याग्निसंयोगात्।।९।।
एपा वा अनाहिताग्नेरिष्टिः । इत्यनाहिानेरेय निर्देशः । न
आहितानि प्रापयति सः । अनारभ्याग्निसंयोगात्--अनारभ्याधीतन्या-
दित्यर्थः ।। ९ ॥
पितृयज्ञे संयुक्तस्य पुनर्वचनम् ॥१०॥
पितृयज्ञे संयुक्तस्य-- आहिताग्निसंयुक्तस्य, पुनर्वचनम्-- ' अना.
हिताग्नेरौपासनेऽग्नी श्रपणधर्मा होमश्च ' इति पृथका विधिरस्ति । अत्र न
तथेति भावः ॥ १० ॥
अनाहितानिषु उपनयनहोमाधिकरणार ॥२॥
उपनयनादधीत होमसंयोगात् ।। ११ ॥
उपनयन्-उपनयन कुन् , आधानं कुर्यात् । जुहोतीति होम-
संयोगात्- होमस्य आहयनीयापेक्षत्त्वादाह वन:यस्य आधाननाध्यादिति
भायः ॥ ११ ॥
सि०॥ स्थपतीप्टिवल्लौकिके वा विद्याकर्मानु-
पूर्वत्वात् ॥ १२॥
विद्याकर्मानुपूर्वत्वात्-- विद्या 'स्वाध्यायोऽध्यनव्यः । इति
विहितस्वाध्यायाध्ययनम् । कर्म-तत्साध्यमुपनयनात्मकं कर्म । एतदुभप -
फत्ताधानस्य एतयोः प्राक् तदसम्भवेन उपनयनसमये आधानस्य
असम्मवात् निप.दस्पतयित् टौकिमानाम उपनयम इति
भायः ॥ १२॥

·३४० ॥ पूर्वमीमांसाहनवृत्तिः॥ आधानं च भार्यासंयुक्तम् ॥१३॥ सौमे सानाग्नीनादायाताम् , इति भार्यासाहित्यमाधानत्य श्रुतम् । विद्याग्रहणोत्तरकालश्च भार्यासयोग । ततोऽपि लौकिकाग्नाच उपनयनहोमः ॥ १३ ॥ अकर्म चोर्ध्वमाधानात्तत्समवायो हि कर्मभिः॥१४॥ ऊर्ध्वमाधानात् आधानादूर्व परिणीताया भार्यायाम् अकर्म-कर्म- सम्ब वामार | हि -यद , तत्समवायः -तस्मिन् उपनयन काल समनाय • वर्मभिर्यासम्बन्ध , अस्नीति शेष । उपनयनात्प्राक आधानार्थमेका माया, स्वाध्यायाध्ययनोत्तर च प्रजार्थमग अस्थिति शङ्कितुरप्राय ॥१४॥ अकर्म च दारक्रिया आधानोचरकाले ॥१५॥ आधानोत्तरकाले दारक्रिया अकर्म-अननुष्ठेया-नैव कार्या) अशा- स्त्रात्--शास्त्राभावादिति भार ॥१५॥ श्राद्धवदिति चेत् ॥ १६ ॥ श्रावत--पितृयनरत् -पिण्डपितृयज्ञो यथा आहितानाहिताग्यो- स्तथा कालद्वये भायाद्वय मति चतु- ॥१६॥ न श्रुतिविप्रतिषेधात् ॥ १७ ॥ बदमनात्य स्नायात् , ना ना चाहेन । इति वचनविरोधान्नर सम्भवतीति भार ॥ १७॥ अर्थादन्यदेवेति चेत् ॥१८॥ अर्थात--रागात् प्राप्तौ अन्यदेव-पालमा विदवाति । रागप्राप्तदार- सडग्रहस्य काल कायममुक्त पचनमिति न विराध इनि चेत् ॥१८॥ सर्वार्थत्वात् पुत्रार्थो न प्रयोजयेत् ॥ १९ ॥ सर्वार्थत्वात् धर्मे च अर्थे च कामे च नातिचरितव्येति धर्मप्रजो- भयार्थ पादेकस्या काल राग , पुररूपो वाऽर्थ द्वितीयाया न प्रयोजयेत्- ·पष्ठाध्यायस्य अष्टमः पादः। ३४१ । न प्रेरयेत् । धर्मप्रजोभयार्थः कालविशिष्टो विवाहः प्रागुक्तवाक्येन विधी- यते । अतो विवाहद्वयमप्रामाणिकमिति ॥ १९ ॥ सोमपानात्तु पापणं द्वितीयस्य तस्मादुपयच्छेत्॥२०॥ उक्तयुक्त्या प्रागुपनयनारासमये या विवाहो नास्तीति स्वीकुर्म. । अथापि विवाहद्वयमप्रामाणिकमिति यदुक्त तन्न । यतः तस्माद्यस्य न धर्मसम्पन्ना न प्रजासम्पन्ना वा पत्नी सोन्या कुति ' दुनि वचनात् सोमपानातु- ' सोमपो न द्वितीया जायामभ्यपृयते । इति वचनाच द्वितीयविवाह प्रामा- णिक निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकलात् । प्राप्तिस्तु प्रदर्शिता । तस्मात् उपच्छेत् -अन्या भायां गृहीयात् ॥ २० ॥ पितृयज्ञे तु दर्शनात् प्रागाधानात्मतीयेत ॥२१॥ पित्यज्ञे तु-- पिण्डपितृयज्ञ अप्यनाहिताग्निना कार्यः' इति वचनदर्शनात् आधानात्यागपि प्रतीयेत--स्यादिस्यर्थः ॥२१॥ अनाहितामौ स्थपतीष्टयधिकरणम् ॥ ३॥ स्थपतीष्टिः प्रयाजवदग्न्याधेयं प्रयोजयेत् तादा- चापवृज्येत ॥ २२॥ एतया निषादस्थपति याजयेत् ' इति निहिना स्थपतीटि. प्रया- जवत्-- यथा प्रयाजादीन् चोटकाद् गृह्णाति, नथा अग्न्याधान प्रयोजयेत्-- गृहीयादित्यर्थ । तादाच- तत्रत्याग्न्याधा नस्य तदिष्टिमात्रार्यवात् तस्या- मिष्टावक्ताया तेऽनयोऽपि अपज्येरन्--उन्सृज्येरनिति ॥ २२ ॥ सि०॥ अपि वा लौकिकेऽमौ स्यात् आधानस्य असर्वशेषत्वात् ॥ २३॥ प्रकृतेयमिष्टिः लौतिकामिणेष स्यात् । कुनः अग्न्याधानस्य अग- वैशेपत्वात्- यावत्पुरुपर्तृकत्रज्ञाङ्ग गाभावाद । •सने ब्राह्मगो अनी- नादधीत, मोमे राजन्यः, शरदि २२ इल्यावान्गत्पत्ति राक्ये गणक- कर्तृवश्रयगात् त्रैवर्णिकवतुक्यशाङ्गानमेव तस्येति भार. ॥ ३ ॥ .

·३४२ "पूर्वमीमांसासवत्तिः॥ अनाहितेऽभाववकीर्णिपश्चनुष्ठानाधिकरणम् ॥४॥ अवकीर्णिपशुश्च तद्वदाधानस्याप्राप्तकालत्वात् ॥२४॥ प्राचार्यवाणी नैनं गर्दभमालभेत ' इति ब्रह्मचारिणः क्षत- व्रतत्वे विहितः अवकार्णिपशु: निरऋतिदेवतागर्दभद्रव्यको यागः तद्वत्- स्थपतीष्टियत् लौकिकानावेन कार्यः। आधानस्य अप्राप्तकाल- त्वात्-- तं प्रति प्राप्यभावादित्यर्थः ॥ २४ ॥ देवकर्मणामुदगयनादिकालताधिकरणम् ॥ ५ ॥ उद्गयनपूर्वपक्षाहःपुण्याहेपु दैवानि स्मृतिरूपा. न्यार्थदर्शनात् ॥ २५॥ ' उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चालकाँपनयनगोदान- विवाहाः ' इत्यादिस्मृतेः,'' एतद्वै देवानां रूपं यदुदगयनं पूर्वपक्षोऽहः' इति रूपस्य ' पूर्वाह्नो वै देवाना, मध्यन्दिनो मनुष्याणाम् , अपराह्नः पितृणाम् ' इत्यन्यायस्य॑ च दर्शनात देवानि-चौलोपनयनविवाहप्रभृतीनि शुभकर्माणि, उक्तपुण्यकालेषु कार्याणीत्यर्थ ॥ २५ ॥ अहनि च कर्मसाकल्यम् ॥ २६ ॥ तथा अहनि-दिव, सकल निर्दिष्ट कर्म कर्तव्यम् । न चिपि सिद्धम् ॥२६ ।। पित्यकर्मयोऽपरपक्षादिकालताधिकरणम् ॥ ६॥ इतरेपु तु पित्र्याणि ॥ २७ ॥ पित्र्याणि- श्राद्धादीनि कर्माणि, इतरेषु- अपरपक्षापराह्नकालेषु कर्तव्यानि । अन्यार्थदर्शनादिभ्य इति शेषः ॥ २७ ॥ . ज्योतिष्टोमाझ्याञ्चाक्रमोनित्यताधिकरणम् ॥ ७ ॥ याञ्चायणमविद्यमाने लोकवत् ॥ २८ ॥ ज्योतिटोमे 'द्वादशरात्रीर्दीक्षतो मृति चिन्धीत' तथा ' सो क्रीजाति' इति याञ्चाक्य श्रुते । ते उभे धने सोमे च अविद्यमाने एव कार्ये, न रात्रा- .

·पष्ठाध्यायस्य अष्टमः पादः।
३४३
MALAMA
विद्यमाने । लोकवत्- लोके यस्य द्रव्यादिक नास्ति स एव याचते
मीणाति च । तद्वदत्रापि द्रष्टव्यमिति ॥ २८॥
सि०॥ नियतं वा अर्थवत्त्वात्स्यात् ॥ २९ ॥
नियत-नित्यमेर तत् । तच्च विद्यमानेऽपि तस्मिन् धनादाय-
वश्य कार्य तत् । कुतः : अर्थवत्वात- क्रत्वपूर्वजननरूपफलमत्त्वात् ।
लोके अर्थानुगामी शब्द । वेदे तु शब्दानुसार्यर्थ इति भावः ॥ २० ॥
ज्योतिष्टोमादिपु पयोव्रतादीनामपि नित्यताधिकरणम् ॥८॥
तथा भक्षप्रैपाच्छादनसंज्ञप्तहोमद्वेषम् ॥३०॥
तण्डुलादिसम्वेऽपि ' पयोत्रत ब्राह्मगस्य. यवागू राज-यस्य, आमिक्षा
वैश्यस्य ' इति विहितपयआदिरेव तस्य तस्य मक्ष ज्योतिटोमे श्रुत ।एर दर्श-
पूर्णमासयोः श्रुत: 'प्रोक्षणीरासादय, इ-मावर्हिरुपसादय, ग्रुच समृद्धि, पत्नी
सवाह्य आयेनोदैहि ' इत्यादि प्रैप प्रोक्षण्यासादनज्ञानसत्त्वेऽपि । एवम-
न्यबस्नसत्त्वेऽपि 'दर्भमय वासो भवति ' इति वाजपेये श्रुत दर्भमयरस्त्र-
परिधानम् । एव पशुनाशकृत्पादाघाताचकरणेऽपि । यत् पशुर्मायुमकृती-
रो वा पमिराहत अग्निर्मा तस्मादेनसा विश्वान् मुञ्चत्सहस' इति मन्त्रेण पशौ
संज्ञपनहोमः । एवं द्वेष्याभावेऽपि · योऽस्मान् द्वेष्टि य च वय द्विप्न जात-
वेद ' इति मन्त्रपाठश्च तथा-पूर्वाधिकरणोक्तनियमन नियतं कार्य. ॥३०]]
अपरराने प्रतस्य अनियमाधिकरणम् ॥९॥
अनर्थकं त्वनित्यं स्यात् ॥३१॥
ज्योतिष्टे मे मध्यन्दिने अपरराने का प्रत व्रतपति ' इति श्रुतम् ।
तत्र यस्मिन् काले कृत वन सम्यक् न जरिष्यतीति मन्येत । तदा क्रियमाण
तद् अनम् अनर्थकम् -अजीर्णादिदोषण महदनिष्टजनक स्यात् । अतस्त-
दानीमनित्यं कर्तव्यमेवेति नियमस्य त्याग एवेति भावः ।। ३१ ।।
छागस्यैव अमीयोमीयपशुवाधिकरणम् ॥ १०॥

·।। पूर्वमीमांसास्त्रत्तिः ।। . पशुचोदनायामनियमः, आविशेपात् ॥३२॥ ज्योतिष्योमे ' यो दीक्षितो यदानीपोमीय पशुमालभते ' इति श्रुताया पशुचौदनायां- पश्वालम्भवाक्ये, यः अनियम:- • कोऽपि पशुः, न छाग एवेति नियमः । कुतः ? अविशेषात् विशेषस्य अश्रवणादिति ॥३२॥ सि० ॥ छागो वा मन्त्रवर्णात् ॥ ३३ ॥ छागस्य अपाया मेदसोऽनुब्रूहि ' इति मन्त्रवर्णाव- मन्त्रलिङ्गात् छाग एवेति निश्चयः ॥ ३३ ॥ न चोदनाविरोधात् ॥ ३४ ॥ चोदनाविरोधात्- विधिवाक्यस्य प्रावस्यात् दुर्वलन मन्त्रलिङ्गेन न तस्य सङ्कोच इति ॥ ३४ ॥ आयवदिति चेत् ॥ ३५ ॥ आयवत्-'आर्षेयं वृशीते ' इत्युक्त्वा 'श्रीन् वृणोते ' इत्यनेन यथा नस्य सङ्काचः, तथा अत्रापि म्यादिति चेत्-॥ ३५ ॥ न तत्र ह्यचोदितत्त्वात् ।। ३६ ।। तत्र-ठागे, अचोदितत्वात-विधेरमावात, न सङ्कोचः। आर्षेय- स्थले तु 'ब्रान् वृणीते ' इति सामान्यप्राप्तस्य त्रित्वेन मङ्कोचे विधिरस्तीति विषमो दृष्टान्तः ॥ ३६॥ नियमो वैकार्थ्य ह्यर्थभेदावेदः पृथक्त्वेना- भिधानात् ॥३७॥ नियमो वा-श्रुतौ पशुपदवाच्य याग इति नियम एव, हि-यता, ऐकार्य-पशुपदार्थपशुत्वदागपदार्थच्छागत्ययोरविरोधः । अतो मन्त्रटिङ्गस्य दुर्वलत्वेऽपि तेन शक्यार्थस्य बाधो न क्रियते । यत्र तु पृथरत्वेना- भिधानाद-परस्परविरोधनार्थभेदात् मन्त्रलिङ्गविध्यर्थयोर्भेदः, तत्र मन्त्रादि-

·पष्ठाध्यायस्य अष्टमः पादः।
३४५
ङ्गमन्याथ स्यान्नाम । प्रकृते न तथा । अत. सङ्कोचे शक्याबाधाभावात्
दुर्बलेनापि मन्त्रलिङ्गेन सङ्कोचो युक्त इति भावः ॥ ३७ ।।
अनियमो वा अर्थान्तरत्वात् अन्यत्वं व्यतिरेक-
शब्दभेदाभ्याम् ॥ ३८ ॥
अर्थान्तरत्वात् छागपशुशब्दयोरपर्यायशब्दत्वात्, व्यतिरेकशब्द-
भेदाभ्यां च-पशुत्वस्थ छागत्वाभायवद् गयादिवृत्तिवभिन्नशब्दवाच्य-
स्वाभ्या हेतुभ्या च, अन्यत्वं-भिन्नत्वं-वैरुप्यमिति यावत् । अतो अनियम:-
यः कोऽपि पशुः, न छाग एवेति नियम इति ॥ ३८ ॥
सि०॥ न वा प्रयोगसमवायित्त्वात् ॥३९॥
नैया नियमः । प्रयोगसमवायित्वात्--
--उक्तमन्त्रस्य नित्यं प्रयोग-
सम्बन्धात् नियम एव । अन्यथा अश्वादिग्रहणे मन्त्रलिङ्गविरोधेन मन्त्रः पाक्षिक:
स्यादिति भावः ॥ ३९ ।।
छागे न कर्माख्या रूपलिङ्गाभ्याम् ॥४०॥
छिदेगमेश्च लागशब्दस्य प्रसिद्धेश्छिन्नगतिश्ठाग इति मन्त्रलिङ्गमपि
अन्यत्राश्वादौ योगेन अबाधि-मित्याशङ्कायामाह-छागेनेति । लागेनैव कर्म-
योगः । आख्यारूपलिङ्गाभ्याम्-ढशक्तिपुल्लिङ्गाभ्यामित्यर्थः । रूढियोग-
मपहरतीति न्यायायोगशक्तरप्रवृत्तिरिति भाव ॥ १० ॥
रूपान्यत्वान्न जातिशब्दः स्यात् ॥४१॥
'छागो वस्तश्ठागलक.' इति मन्दाना वयविशेषपरत्वेऽपि नाधादिपशु-
वाचक-यम् । कुतः । रूपान्यत्वात्- छागवृत्तिययोविशेषस्य अश्ववृत्तिवयस
अन्यत्वात् ।
अतो वयोविशेषविशिष्टच्छागतरूपजातिवाच्येव छागशब्दः स्यात् ।
यथा कलमशब्दः पयोविशेष विशिष्टं हस्तिनमेव सते। न अवादिकम् ।
तथा छागशन्दः ययाविशेषयुतं छागलामवाचऐ, नान्यमिति भावः ॥ ११ ॥
विकार इति चेत् ॥ ४२ ॥

·३४६ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रत्तिः ॥ 1 -प्रथमाघ- नदीशद्वस्य शब्दविशऽपि वैय्याकरण प्रयुज्यमानत्वाद् पदपदार्थ- सम्बन्धो न नियत । अतो विकार:- कल्पितसम्बन्ध एव अत्रास्त्विति चेत्- ॥ ४२ ॥ न औत्पचिकत्वात् ॥४३॥ पदपदार्थसम्बन्धे न विकार । नत्य औत्पत्तिकत्वाद- पादीयपञ्चमाविण पञ्चमसूत्रेण नित्यत्वस्य उक्तत्वात् ॥४२॥ (१।११५) स नैमिचिकः पशोर्गुणस्याचोदितत्वात् ।। ४४॥ ' सुपिरो वा एतर्हि पशु यहि वषामुखिदन्ति' इत्यर्थरादागत- च्छिद्रनिमित्तकरागसब्द । स चान्यत्रापि वर्तिदुमर्हतीलाशङ्कायामाह-म नैमित्तियो नेति पूर्वसूत्रत् नत्रवृत्ति ! स:- छागशब्द, नैमित्रिका छिद्रनिमित्तको ने भरति । कुल . अन्यड्ग पगुमालभेत' इति श्रुते पशौ गुणस्य-छिदत्यस्य विधिविहिल्याभावात् । सदियोगमपहरती यु- T -- कत्वाच ॥४४॥ जाते, तत्प्रायवचनार्थवत्त्वाभ्याम् ॥४५॥ तगात्-तत्यायवचन- जात भूप्रियोग मंदिशवस्या, अर्थ वचन- विग बरदार च, जातरेव वाचक गश-द , ना याचक इति सिद्धम् ॥ ४५॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तौ भावगोधिन्या पठाध्यायस्य अष्टमः पादः ।।८|| संपूर्णथ पेष्ठाध्यायः ॥ श्रीः ।। ॥ इति पूर्वपट्कः समासः ॥ x-

·अथ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तेः
भाववोधिन्या
उत्तर: पद्कः ॥

·सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ३४७ ॥ अथ ससमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ अभिवन्द्य महपिजैमिनीय पदपायोजयुगं समादरात् । विवृणोमि तदीयसूत्रसवोत्तरपट्रकं कृपया तदीयया ॥१॥ जैमिनेविमलसूक्ति-हादिनीमअनेन विशदं मम चेतः । वालवल्लुठतु शम्भुपदाब्जे येन गर्भवसतिर्न पुनः स्यात् ॥२॥ विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुपे । श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥३॥ प्रमाणाधधिकारांतः पडध्यायैर्निरूपिते । उपदेशेऽतिदेशोऽथ तत्सापेक्षो विचार्यते ॥४॥ पूर्वपट्केन औपदेशिका धर्मा विचारिताः । अथोत्तरपट्कैन वैकृत भातिदेशिकधर्मविचारः प्रस्तूयते । अपेक्षितस्यार्थजातस्य साक्षाप्रतिपादको वचनसन्दर्भो यत्र पठ्यते स उपदेशः । अतिदेशस्तु-यस्मा प्राकृतात्क- मणः नन्मनाने पु कर्मसु धर्मप्रवेशो येन स्यात् म अतिदेशः, इति तल्लक्षणम् । तदुक्तम्- अन्यत्रैव प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्मसन्ततेः । अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिरतिदेशोऽभिधीयते ॥१॥ इति । एतेन पूर्गेत्तरपट्कयोः हतुहेतुमद्भारः सातिः मूषिता । अथ प्रयाजादिधर्माणामपूर्व प्रयुक्तत्वाधिकरणम् ॥ १ ॥ सि०॥ श्रुतिप्रमाणत्वाच्छेपाणां मुख्यभेदे यथाधिकार भाव: स्यात् ॥ १॥ मुख्यभेदे-फलवत्वेन मुख्यानामपूर्वाणां शब्दान्तगदिमिदे सनि शेषाणांतदर्यानां प्रयाजादीनां, ययाधिकार -यस्य यत FIर नौर, माव:- व्ययम्या स्मात् । श्रुतिप्रमाणत्वात् - अयमम्प शेप इति मुनि ·३५८ ।। पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः । 'गां पदान प्रमाणकगम्यत्वात् । दर्शमूर्णमासीयकरभावाकाङ्क्षयोऽन्त्रिता: नान्यत्र गन्तुं समर्था इति भावः ॥१॥ पू०प० ॥ उत्पत्त्यर्थाविभागाद्वासत्त्ववदैक- धयं स्यात् ।।२॥ ऐकधम्यम्- सर्वेषा योगाना तुल्यधर्मत्वमेव स्यादेतेषां प्रयाजादीनां धर्माणाम् । कुनः ! उत्पत्ते:- यजेः, योऽर्थः- अपूर्व, तयोः विभामाद- भविशेषादित्यर्थः । सर्ववत् -- यया स्पृशदित्युक्ते न सन्निहितायामेव कस्याचिद् गघि अयं पादस्पर्श- निषेधः । अपि तु गोशब्देन तत्र यावद्गोग्रहणम् । तथा यागमुदिश्य विधीयमाना प्रत धर्माः सर्वयामार्था भवितुमर्हन्तीति ॥ २ ॥ सि०॥ चोदनाशेषभावाद्वा तद्भेदाद् व्यवतिष्ठेरन् उत्पचेर्गुणभूतत्वात् ॥ ३॥ प्रयाजादयो धर्म दर्शपूर्णमासार्था एवेति व्यवतिष्ठेरन् । कुतः । दर्शपूर्णमासनाम्नाः कर्मणा उत्पत्ती-अपूर्वे, गुणभूतत्वात्-अङ्गत्वात-तदर्थवा- दित्यर्थः । तथा चोदनाशषभावन् । चौदनाया:--- दर्श पूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति विष, शेपभावान-एकदेशरूपत्वात् , तद्भेदाद-- अपूर्वभेदस्य द्वितीये 'चोदना पुनरारम्भः' (२०५०) इत्यधिकरणे व्यवस्था- पितत्वाचेत्यर्थः । अत्रेदं रहस्यम्-अयाजादिधर्माणां यागाङ्गत्वं न वाक्यप्रमाणेन । अपि तु करभावाकाक्षारूपप्रकरणे व । तच्च प्रकरण: यागेन अपूर्व कुर्यो- दित्युक्तौ कथं यागेन अपूर्व कर्तव्यमिति यागविधिश्रवणजन्याकाक्षपूवर्क- तया निखिलाविधिवाक्याना तत्सम्बन्धात् सः धर्मसमाम्नायः कर्मविध्ये- कदेशरूपः । इत्थमपूर्वोदेशेन कर्मविधानाद्यागो विधय इति दर्शपूर्ण- মাহনবমল। एक, न त्वपूर्वान्तरप्रयुक्त - म.. 1.५ ·सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ३४९ सत्त्वे लक्षणसंयोगात्सार्वत्रिकं प्रतीयेत ॥४॥ सत्त्वे-- गोव्यक्ती, लक्षमसंयोगाद- लक्षणावृत्तः सम्बन्धात्, गोपदं सार्वत्रिक- सकलगोसाधारण, प्रतीयेत । गोपदेन व्यक्ति लक्ष- यित्वा तदनुवादेन पादस्पर्शनिषेधविधानात् सन्निहितत्वविशिष्टम्य उद्देश्यले वाक्यभेदप्रसक्तेः गोवायच्छिन्नपरत्वं तत्र । अत्र तु यागस्य फलं प्रति गुगन्धात् सन्निहितत्वविशिष्टयागविरौ न वाक्यभेद इत्युक्तदृष्टान्तवैरम्य- मिति भाव. ॥४॥ अविभागातु नैवं स्यात् ॥ ५॥ नैवम्- अपूर्वार्था धर्मा इति न युक्तम् । कुतः ! अविभागात- प्रत्यक्षप्रमाणावगतयागायचया अङ्गाना यागेन अप्रियोगात्- विभागासम्भ- वादित्यर्थः । अङ्गभूत द्रव्ये नया देवतावा मन्त्रेषु अन्यादौ च यागकार- णत्वं प्रत्यक्षगम्यम् । अपूर्वमाधनत्वं तु आनुमानिकम् । तच्च प्रत्यक्षादुर्वलमिति नार्थियमद्गानमिति पुनरशिका ॥ ५॥ ध्यर्थत्वं च विप्रतिषिद्धम् ॥ ६ ॥ यदि दर्शपूर्णभासार्था एवं प्रवाजादयो . नट सौर्ययागे प्रयाजा- भान प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोती ' नि पम्य यागमुद्दिश्य प्रयाज- विध्यर्थम, अयाजमुदिस्य च कृष्णसविध्यर्थत्वमिति अर्थत्वं विप्रतिपिध्दम्- वाक्यभेदापत्तेरन्याय्यम् । मन्मते तु धर्माणा सार्थसात वत्र प्रयाजाना विद्य- मानत्वात् कृष्णलमात्रविधानमिति न स दोपः ॥ ६ ॥ सि०॥ उत्पचौ विध्यभावाद्वा चोदनायां प्रवृत्तिः स्यात् ततश्च कर्मभेदः स्यात् ।। ७ ।। चोदनायाम्-अपूर्व, धर्माणां प्रवृत्तिः स्यात् । उत्सचौ-यागे, धर्माणा विध्यभावात् । तस्मादपूर्थित्याद्धर्माणा तद्भवात् कर्मणः- धात्यर्थस्य, भेदः स्यात् ॥ ७॥ ।

·३५० ॥पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। रागत यदि वाऽप्यभिधानवत्सामान्यात्सर्वसिद्धिः स्यात् ॥ ८॥ यदि बा-प्रया जादिधर्माणामपूर्वत्वाङ्गीमाऽपि अभिधानवत्सामा- न्यात्-- अभिधानमपूर्वमिति नामरत्वेन सर्वेषामपूर्वाणा तुल्यत्वात् , सर्वसिदिः- अपूर्वद्वारा मर्वयागार्य च, स्यात् । यथा--'वाहीकाऽतिथि- नम्मे यवान दाय मिरयुक्त यवान्नदानप्रयोजकत्वेन बाहीमा जानाति तदन्नदाता । न पुरावर्तितद्यक्तिमन केरलम् । तथाऽत्रापानि भार ॥८॥ अर्थस्य त्वविभक्तत्वात्तथा स्यात् अभिधानेपु पूर्ववत्त्वात्प्रयोगस्य कर्मणः शब्दभाव्यत्वात् विभा- गाच्छेपाणामप्रवृत्तिः स्यात् ।। ९ ॥ प्रयोगस्य- पाहाऽनिथिरागतस्तस्य यमान दीयनामित्युक्त- पाक्यप्रय गम्य पूर्ववत्वान्- पूर्वमसत् श्रु येन, नद्देशसम्बन्धी य स यत्रानप्रियः, इति व्याहिं गृही ना यनानदानस्य निमित्त तद्देशसम्बन्ध , न पुस्प इति निश्चिनानि । इति वाहीमाद्यभिधानेपु अर्धस्य--वाहोरदेशसम्ब- न्धस्य, तानपुर पेषु अविभक्तलार-- नियत्वात् , तत्र तथा स्याव-यो यो वाहावरतम्य ययान्नदान युक्तमेर । अत्र तु कर्मण-अपूर्वस्य, शब्द- माव्यत्वात-- शब्दकगम्य वात् , तद्विभागात् - तस्य-अपूर्वस्य शब्देन विभागार- कर्मभेदेन भेदसिष्टे, शेपाणां प्रयाजादिधर्माणा सर्वत्र अप्रवृत्तिः स्यात्-यन्त्र पटित तत्रैर विश्रान्ति । एवं दृष्टान्तपम्ये- णोक्तशङ्कानिराम रति माय ॥९॥ स्मृतिरिति चेत् ।। १०॥ ननु, अरुणपगशरा इति नाम्ना शाखिना परिचरेपु ' ये दर्शपूर्णमास- ·सप्तमाघ्यायस्य प्रथमः पादः। ३५१ . धर्मास्ते सप्टानामित्यारभ्य यानसर्ग प्रकृतिविकृतयोऽनुकान्ता ' इति स्मृतिरूप ब्राह्मण स्मृत तस्य का गतिरिति चेत् ॥ १०॥ न पूर्वत्वात् ॥ ११॥ नेति शङ्का निरस्यते । पूर्वत्वात् दर्शपूर्णमासप्रकृतिकल सर्वासा विकृतीष्टीनाम । तासु चोदकशास्त्रेण तद्धर्मप्राप्तिगिति चक्ष्यमाणानुपादिका सा स्मृतिरिति भार ॥ ११ ॥ अर्थस्य शब्दभाव्यत्वात् प्रकरणनिवन्धनात् शब्दादे- वान्यत्र भावः स्यात् ॥ १२॥ अर्थस्य- अङ्गकलापस्य, शब्दभाव्यत्वात- विधिगम्य गाव, तेषामझाना प्रकरणेन निवन्धनात्- अन्यत्र गन्तुमशक्यत्वात् , अन्यत्र- सौर्ययागादौ, अङ्गाना भावः- प्राप्ति , शब्दादेव -वक्ष्यमाणेन अतिदेश- तस्मादतिटेशशास्त्रमारम्भ ायमित्युक्तार्थनिगमनसूत्र- मिदमिति भार ॥ १२ ॥ समानमितरच्छयेनेनेति श्रुत्या इपौ श्येनीयविशेषधातिदेशा- धिकरणम् ॥२॥ समाने पूर्ववत्त्वादुत्पन्नाधिकारः स्यात् ॥१३॥ इपुश्येननामानौ द्वारभिचारिको एकाही अव्यक्त लिङ्गत्वेन ज्योतिष्टोग- विकारौ यागौ। अतस्तयोरुभयोज्ये तप्टोमर्माचोदरेन प्राप्ता 'समानमित इयेने? ' इति श्रुतम् । तस्य समाने-- उक्तलाम शुनस्य उत्पन्नार्थकार:- अनुवाद स्यात् । न विधि । कुन पूर्ववत्वात्.. ज्योतिष्टोमविकृन्विादिपो । तन प्रकृतित अनिदेदोन प्राप्तानामेवानु मगर इत्यनि- देशशास्त्र नारम्पमित्याक्षेपमहति ॥ १३ ॥ श्येनस्येति चेत् ॥१४॥ सेयरोहितोयीपाटीन् धर्मानुदिशनि उक्तमान नेत्- ॥१४॥ शालेणैव स्यात । तन इपौ -- ·३५२ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ न असन्निधानात् ।। १५॥ नैवम् । या इयने जाति मधा इयेनस्य पैशयिकपश्चि सन्ति । तत्रेतरपदेन प्रकृतिधर्मा ए। ग्राह्या । तस्याव्यक्त लिङ्गदेन तेपामे सनिवा- नादिति ॥१५॥ सि०॥ अपि वा यद्यपूर्वत्वादितरदक्षिका ज्योति- टोमिकत्वात् विधेस्तद्वाचकत्वं समानं स्यात् ॥१६॥ अपि पति पक्षन्तरराग्रियोना । विधिरय देयेन पैशेषिशणा, न ज्योतिष्टमिकानुवाद । कुन अपूर्वत्वात- उक्तवाक्यस्य विधायकवेनैर सार्थक्यात् । इतरह-तरदिति पदम् , अधिकार्थे ज्योतिष्टामिकाद्विधेः- ज्योतिष्टोमसम्वन्धिवस्य यदीपक र हितोष द्विधर्मजा तच्छयनेन समानमिति वचन 1 प्रवृत्ति रोन विधि नार्थक इनि माय ॥१६॥ एतद्ब्राह्मणानीत्यादिना पञ्चसु हविष्णु सार्थवादविध्यतिदेशा धिकरणम् ।। ३॥ पञ्चसरेष्वर्थवादातिदेशः सन्निधानात् ॥१७॥ चातुर्मास्ये वैश्वदेव-बारुणप्रघास-माम शुनास गेयेति चत्वारि पर्वाणि मन्ति । तत्राये श्वदपर्वणि ' अयेयमैप्टाका ल निर्गपति, सौम्म चरम , सावित्र द्वादशकपालम्, सारस्वत चरुम् , सप्तकपालम्, वैश्वदेवीमामिक्षाम् , यावापृषिव्यमेरकपारम् " इत्यष्टौ हनीपि रिहिता'ने । नानि वा एतानि हवीघि ' इति ब्राह्मणेता हविषाम- यंवाद आम्नात । तथा ' त्रेधा सन्नद्ध बहिर्भपति | धा सनद इध्म , नय नगनुयाजा ' इत्यङ्गविद्यगाऽपि तमाऽऽनाता । एप स्थिने द्वितीय वरुणप्रपासपर्वणि पूर्वोक्तानि आग्नेयादीनि पञ्च हवं पि विधाय तदीय पूर्वोदाहृत ब्राह्मगम षु पञ्चसु हारषु अनिदिशति । एतद्ब्राह्मगान्येव पञ्च हापि, यद्बामगानीराणि । इति । तत्र - पोष्ण चरुम्, मारुत प्रजाया , ·ससमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ३५३ पञ्चसरपु--आग्नेयादौना पञ्चहविषा प्रतिपर्वगमनमस्तीनि पञ्चसरपद- वाच्येषु तेषु द्वितीये वरुणप्रघासे उत्तयाक्येनातिदिष्टेषु ब्राह्मणपदेन अर्थवादातिदेशः -अर्थबाटमात्रस्य अतिदेशः स्यात् । न अडाविधीनाम् । कुतः सन्निधानात्-विधिशस्यशेषत्वेन तस्यार्थवादस्य सन्निधानादिति ।१७॥ सि० ॥ सर्वस्य चैकशब्द्यात् ॥१८॥ सर्वस्य--अङ्गविधीना ब्राह्मणाना च, अतिदेशः स्यात् । ऐकशब्द्यात्- एकेन ब्राह्मणशब्देन उभयो प्रतिपाद्यत्वात् ॥ १८ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १९॥ वरुणप्रधासे · त्रिंशदाहुतयो वाजिनो यजन्ति, आहुतीना सम्पत्य त्रिंशत्वाय' इति लिङ्गदर्शनात्-त्रिंशदाहातपारगणनमगावध्यतिदेशं बिना अनुपपन्नमिति भावः ॥ १९ ॥ विहिताम्नानान्नेति चेत् ॥ २० ॥ विहितानानात्- वैश्वदेवपणि विहिलस्य अग्निं मन्थन्ति प्रसुवा भवन्ति इत्यग्निमन्थनादे. पुनराम्नानात्--पुनर्विधानात्, न अङ्ग- विध्यातिदेशः । विध्यनिदेशश्चत्तत्पुनर्षिधानं व्यर्थमिति भावः ॥२०॥ न इतरार्थत्वात् ॥ २१ ॥ न व्यर्थ पुर्विधानम् । इतरार्थत्वात्- मारुतप्रचारार्थत्वात् ॥ २१॥ एतद्नाक्षण इत्यनेन एककपालैन्द्राग्न्योः सार्थवादविध्यतिदे- शाधिकरणम् ॥ ४॥ एककपालैन्द्रामो च तद्वत् ॥ २२ ॥ तथा सास्मेधे ' एतनामण ऐन्द्राग्नः एतद्ब्राह्मण एककपालः यदा- ह्मण इतरइनरवेत्यत्रापि तद्वत्--पूर्वोत्तरपक्षी पूर्वाधिकरणवदित्यर्थः ।। २२॥ साकमेधे वारुणप्राधासिककपालाविदेशाधिकरणम् ॥५॥ . , ·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। P एककपालानां वैश्वदेविकः प्रकृतिः आग्रयणे सर्व- होमापरिवृत्तिदर्शनात् अवभृथे च सवयवदा- नस्य वचनात् ॥ २३ ॥ वैश्वदेवपर्वणि · द्यावापृयिन्य कम्पाल' वरुणाप्रघासपर्वाणि च काय एकरपाल । इति स्थितम् । नाकमेवपर्वणि तु वैश्वदेवीयम कपालमियुक्त्या तत्रै 'एबाह्मण एस पाल ' इत्यानाम् । अत्रत्तच्छन्दैन बरुणप्रघा- सीय कपाल एष ग्राह्य । न रिहितबहुधर्मत्वेऽपि वैश्वदेवीयैककपाल । कुतः ? तम्य समस्तककालप्रकृति वात् । तथा हि- एकरुपालानां-- यावदेककपालाना, वैश्वदेविका- वैश्वदेविकैक कपालः, प्रकृति । कुन ? आग्रयणे हाधिव्यककपाले एन बहुत करोति, आयस्यैव द्याया- पृथिव्यौ यजेन ' इत्याज्ययागविधिपरेण याक्येन सर्वहोमस्य अपरिपूर्ति दर्शयति । अवम्थे च वारुणेकरूपाले इदमैवैककपाल द्विर- क्चति । इति द्विरवदानस्य पुनर्विधानम् । तदेतत्सर्व वैश्वदेनिक एक्सपाले विहितम् । अत सर्वेषामेकापालाना स. प्रकृतिः। प्रकृनिताच साकमेधाय. प्येककपाले तद्धर्भा प्राप्ता इति नेपामुपदेशो निष्फल. । गरुणप्रघासस्य 'हिरण्मय सुच शमीमय्ये घर ' इत्यादयो ये शिधिका धर्मास्ते पर नत्राप्राप्ताः तस्मात्तेपामुपदेशार्थ वारुणप्राधासिककपालस्य ग्रहणमेव साकमेधे पर्वणि श्रूयमाण वाक्यस्यंतच्छन्देन न्यायम् । न वैश्वदेवायककपालस्येति सिद्धम् ॥२३॥ इति पूमीमासासूत्रवृत्तौ भावपोधिन्यां सामाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ श्रीः॥

·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ३५५ ॥अथ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ रथन्तरादिशब्दस्य गानविशेपार्थत्वाधिकरणम् ॥१॥ सानोऽभिधानशब्देन प्रवृत्तिः स्याद्यथाशिष्टम् ॥१॥ 'अभि वा शूर नो नुम.' इत्यतस्यामृचि गानविशेपेण गीयमानं साम रथ- न्तरशब्दवाच्यम् । तच्च ' कवनीषु रथन्तर गायति ' कवतीपु-' कयानश्चित्र आभूनदित्याचास्तित ऋचः कवयः तासु, बामदेव्य साम अध्ययनतः प्राप्तम् । ताधितुं तासु भन्तरसामगान कार्यमित्यातीर्दयते । तत्र मानस्य गान- युक्तऋची वा अतिदेश इति विचिकित्सायामाह सान्नः अभिधानशब्दन- याचकशब्देन रथन्तरमित्यानुपूर्विकेण, यथाशिष्टं-गुरुपरम्परया यथोपदिष्टं तथा प्रवृत्तिस्तस्य शब्दस्य स्यात् । रथन्तर साम पठ इत्युक्ते गानयुक्ता- मृचं पठति । अतो गानयुक्ताया ऋचोऽतिदेशोऽयमिति ॥ १॥ शब्दस्त्वविधित्वात् अर्थान्तरे अप्रवृत्तिः स्यात् पृथग्भावात् क्रियाया ह्यभिसम्बन्धः ॥ २॥ अप्रवृत्तिः-न ऋचः प्रवृत्तिः । कुल: शब्दैस्त्वविधित्वाव- स्वस्वार्थबोधफलकावात् अर्थान्तरे-अन्यशब्दार्थे, अन्यशब्दस्य प्रवृत्ति व स्यात् । पृथग्भावात्- तत्तदर्थवाचकशब्दानां पृथक्त्वात् , क्रियायाः-तत्तद- र्थस्य, तेन तेन शब्देन सम्बन्ध. | ऋचोऽतिदेशे 'अभि वा शूर नो नुमेति ऋचो बोध्यो योऽर्थः सः 'क्यानश्चित्र आभूवदिति कचा बोधनीयः । स च न सम्भवति । तत्तदर्थभेदात् । अतः ऋगतिदेशो न सम्भवतीति भावः ॥२॥ स्वार्थे वा स्यात्प्रयोजनं क्रियायास्तदङ्गभावे. नोपदिश्यरन् ॥ ३॥ -शच्दाना ·॥ पूर्वमीमांसास्तवृत्तिः। - - स्वार्थे वा-स्वशक्यायोधने प्रतिमाना आभ बच येन कर्मणे. सत्तेत्र जयान् जुहुयादितिवत्तदङ्गभावेनापदिश्यरेन्- तासा करतीनाम- ङ्गन विधीयेरन् । क्रियायाः- अमित्वेति पाठस्य, प्रयोजनं- फल, प्रयाजादीनामिव अदृष्टमपूर्व कल्पनीयम् । ऋगन्तरस्य ऋगन्तरार्थ-- वोधकन्नाभाोऽपि अदृष्टान सत्प्रवृत्तिः स्यादिति ॥ ३॥ शब्दमात्रमिति चेत् ॥ ४ ॥ पूर्वमते फलस्य कल्प्यत्वेन दुश्लिष्टत्वान्मतान्तरमाह-शब्दमा- रथन्तरमियानुपूर्णविशिष्ट तारन्मात्र करनीषु ऋक्षु योन्यम् । रथन्तरशब्दैन कवतारभिलपेदिति चेत्-॥ ४ ॥ न औत्पत्तिकत्वात् ॥ ५॥ नामिनानो सम्बधस्य औत्पत्तिकत्वात् स्वत सिद्धत्वात्- नित्यत्वात् , न स्थनरशब्दस्य करत्यर्थत्व सम्भवति । औत्पत्तिकसम्बन्धस्य अभावादिति भार ॥५॥ शास्त्रं चैवमनर्थकं स्यात् ॥ ६॥ शास्त्रं चैवं-कमीपु स्यन्तरं गायती ति अतिदेशशास्त्रमप्येवमन- र्थर स्याद । अनेन हि वचनन अतिदेशो विधेय. । स. असिद्ध स्य त् । अस्थ रथ-तरशब्दस्य अन्यत्राहुये अक्लप्तस्य तस्य अत्रैर अपूर्वत्वादिति भार ॥६॥ स्वरस्येति चेत् ॥ ७॥ मनु रयन्तरमिति गन्दस्य करतीषु विधानासम्भवेऽपि अभिये याचि यः स्वर. तस्य तामु विधान स्पादिति चत्-1७)! न अर्थाभावाच्छ्रुतेर्न सम्बन्धः ।। ८ ।। न-स्वरस्य विधानं नेत्यर्थ । कुन ! अर्थामावाद-अर्थस्य-~ अभिवत्या अच स्वरस्य कानीपु ऋभु क्षमागत् । श्रुतेः-- कवनीषु रपx ·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ३५७ । न्तरं गायतीति श्रुतेः, न सम्बन्धः--स्वरेण साकं सम्बन्धो न । स्वरविधी तात्पर्य नेति भावः ॥८॥ स्वरस्तूत्पत्तिपु स्यात् मात्रावर्णाविभक्तत्वात् ॥९॥ स्वर:-अभिवतीस्थरः, उत्पत्तिा--' अभि ला शूर' इत्यूचि उत्पन्नेषु वर्णेषु, यः स्वरः सः तेषु करतीगतवर्णेष्वपि स्यात् । कुतः ? मात्रावर्णा- विभक्तत्वात्--अभि त्या शूरत्युचि या मात्रा, ये च वर्मा:, तेषां बाहुल्येन कवतीप्वपि सत्त्वेन नदविभक्तत्वात्-तदभिन्नत्वात् । अभिवतीस्तरः कव- ती विवीयो । यदि उक्तरीत्या लत्य तत्र सिद्धत्वेन विधानमसम्भवीत्युच्येत । तर्हि तस्यानुवादोऽस्त्यिति पक्षालग्यो कस्तुः ॥९॥ लिङ्गदर्शनाच ॥१०॥ रथन्तरमुत्तरयोर्न क्यामीति विश्वामित्रस्लपस्तो, वृहदुत्तरपोर्न पश्यामीति वसिष्ठः' इति लिङ्गदर्शनादप्यनुवादः सिध्यति । तया हि- यद्धि विद्यमान न दृश्यते नदर्शनाय यत्नः, न त्वविद्यमानदर्शनविपरिणी इच्छा यस्तो वा भवति । अत. उत्तरयोरपि रथन्तरमस्तीनि सिध्यति । तद्वत्कवतीनप्यस्तीति पक्षान्तरमेव युक्तमिति भावः ॥१०॥ अश्रुतेस्तु विकारस्योत्तरासु यथाश्रुति ।।११।। उत्तरासु विकारस्य-नूतनधर्मस्य, अश्रुतेः-अविधानात् , यथाश्रुति. स्वाध्यायसमये यथा पठितं तथैव पाठः स्यात् । तथा च र पन्तरमुत्तरयो- यनि । कवनीपु रथन्तरं गायति' । इत्ये 1 अप्रवृत्तिकरमनुवादमात्रमनर्यक निम्फलं स्यादिति भावः ॥ ११ ॥ शब्दानां चासामञ्जस्यम् ॥ १२ ॥ अप्रवृत्तिकारलेन श्ययान्मास्यनुगदपक्षः। अथापि रयन्तरे प्रस्- यमाने 'पृधियी मनसा ध्यायेत् ' इगदयो ये धर्माः थुनाप्राप्त्यर्थमिदं वचनद्वयं स्यादित्यारावापामाह-1 तथा सति शदानाम्-यचनगरप- .

·३५८ ।। पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः॥ न्तरादिपदानाम् असामञ्जस्य--शक्याबोधो न । अपि तु तत्सम्बन्धि- धर्मेषु लक्षणा स्यादिति भात ॥ १२ ॥ सि० ॥ अपि तु कर्मशब्दः स्याद् भावोऽर्थः प्रसिद्धग्रहणवाद् विकारो ह्यविशिष्टोऽन्यैः ॥१३॥ अपि विति पूर्वोक्त किमपि न ! तथा सति देशलक्षणा धर्म- लक्षणा वा आश्रयणीया स्यात् । गतिश्चपा यल्लक्षणाश्रयणम् । अपि तु कर्मशब्दः स्यात्---रचन्तरादि. शब्दः गानाख्या ऋक्संस्काररूपकर्मण याचकः स्यात् । अयमेव भावोऽर्थ:-वास्तवार्थ - सिद्धान्तरूप इत्यर्थः । कुन ' प्रसिद्धग्रह्णत्वात्-म्दशत्तिमत्त्वाद्गायतिधातोः ।' अग्निहोत्रं जुहोत्यत्र अग्निहोत्र शब्दस्य धात्यर्थ इव ' रथन्तर गायतीत्यत्र रथन्तरशब्दा- म्य गाने अभेदेनान्वयात् । किञ्च, विकार:- हरवानामक्षराणा दीर्घता, दीर्घाणा च हसता, पिताना संवृतन, संवृताना चं विवृत्तस्वरूपः अविशिष्टोऽन्यः--अन्यैः--अपहननाटिभिः अविशिष्ट.- तुल्यः । अबहननेन यया चितुपीमार , तथा गानेन चोऽक्षराभिव्यक्तिरिति भावः ॥१३॥ अद्रव्यं चापि दृश्यते ॥१४॥ किच, प्रजापतिहृदयमनृचं साम गापति ' इसन अन्यम्- - शून्य, साम दृश्यते--भूयो । द्रव्यशब्दः छन्दौगैः ऋचि प्रयुज्यते । प्रजा- पतेईदय मामविशेषः । अतोऽपि न गानमिशिष्टऋविधिरिति भावः ॥१४|| तस्य व क्रिया ग्रहणार्थी नानार्थेषु विरूपित्वात अर्थों ह्यासामलोकिको चिधानात् ॥ १५ ॥ अर्माले-प्रयोगशून्यसमये तस्य-रथरादिशब्दवाच्यस्य साम्न , किया--पाठः, ग्रहणार्था- अम्यामार्या । यो नानार्थेपु--नानाश्रयेषु ऋारू- पेषु, विरूपित्वात्-भिन्नर पत्चात् , तत्तद्रूप तदभ्यासं रिना गैर सम्भव- तीति मार. । हि-यत , आसां--पन्तसदिसंज्ञानाम्, अर्घः अलौकिका ·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। विधानात्-गुरुशिक्षयैव ज्ञेयः । न अपहननवल्लोकप्रसिद्धः । अतोऽ. भ्यासार्यमकर्मकाले तस्य पाट इनि साम्न ऋक्मस्कारार्थ रेऽपि आहन नाटियत् प्रयोगशून्यकाले गठन न व्यर्थमिति भारः ॥१५॥ तस्मिन् संज्ञाविशेषाः स्युर्विकारपृथक्त्वात् ।। १६ ।। तस्मिन्- गानेऽपि, विकारपृथकत्वात्-- गानस्वरुपाणा पृथक्वात, संताविपाः--वृद्रशन्तराटिभिन्नभिन्नसज्ञाः स्युः । तस्मादापाततो गानस्य- कम्पलेऽपि तदा मकस्य माम्ना वृहद्रयन्नगदिमनाभदो म व्यर्थ इति भाव. ॥१६॥ योनिशस्याश्च तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते ॥१७॥ योनिशस्याः। यस्यामाचे सामोत्पन्नं सा नक्साम्ना यानिः । अप्रगीत- मन्त्रसाच्या स्तुतिः शस्त्रम् । तत्साधनभूता रक् शस्या। योनिश्वासौ गस्या च योनिशस्या । ना. योनिशस्या:- अप्रगीतमन्त्रसा यस्तुतिरूपशस्त्रसाधन- भूता ऋच., इतराभिः- अयोनिशस्याभि - प्रीतमन्त्रसाध्यस्तुनिरूप- स्तोत्रमाधन भूताभिः ऋगभिः, • याम्या: शनि, शिपिविष्टयन्ती. शसति, रथन्तरस्य योनिमनुगसनि, बृहतो योनिमनुशंसति ' इति शमतिशब्देनाभिधान- सपनुयायेन रिधीयन्त इति उभयो। यं निमस्याऽयानिमत्ययाचाः तुल्येन शसनिशर्दन निर्देशस्य कृत वाद्गीतिय साम । न गानविशिष्टा ऋगिति भाव ॥१७॥ अयोनी चापि दृश्यते अतथायोनि ॥१८॥ किञ्च, · वृष्द्गायत्रीषु शियन ' इत्ययोनौ.. योनिभूनऋम्भि- नभु, साम दृश्यते । यतो वृहल्यानः वृतीच्चन्टस्का ऋग्यानिः । न गायत्री- छन्द स्का । अतथायोनि च-योनि भूता ची यच्छन्दस्काम्नतो न्यूना- धिकाक्षरस्यापति मामानि दृश्यन्ते । 'गोविन्दमि माम उहषि' इत्यादिना वाक्यजानेनेति स्पन्नगदीना गीतिरिशिष्ट-पग चाहीमारे उक्त सर्वमनुपरन स्यादिनि भाषः ॥ १८ ॥ -

·।। पूर्वमीमासासत्रवृत्तिः॥
---
,
ऐकाथै नास्ति वैरूप्यमिति चेत् ॥१९॥
यदुक्त कर दिया ग्रहमायी इति तदाक्षिप्यते । रथन्तरगीतेवृहद्
गीतान्तरस्यात् रयत गीताभ्यामने गृहीतायामपि वृहद्गीतिरगृहाता
भवतीनि युक्त पा रथन्तरे गृहीते बृहत शिक्षणार्थमाले प्रयोग ।
रन्तरगीतेम्त्वक एवार्थ । तस्य योन्या प्रयोगे शिक्षिते पुनरुत्तरातुन
शिक्षितव्यम् । अतस्तास्त्रकर्मफले प्रयोगो व्यर्थ इति चेत्-1|१९||
स्यादर्थान्तरेष्वनिष्पत्तेर्यथा पाके ॥२०॥
अर्थान्तरेप्वनिप्पत्तेः-- ऋगन्तरेयाश्रयभेदादभ्याममन्तरेणानिष्पत्ते
प्रयोगाद् यहि पाठ स्शत । यथा पाके-पाक्पदार्थस्य सर्वरक्येऽपि अर्थ-
भेदेन रेखायं दृश्यत । यथा तम्टुल्पाकोऽन्य , गुडपाकमान्य । गृहीतेऽपि
तण्डुलपाके गुड पक्नु न जानाति स. । तदर्थ शिक्षणमावश्यकम् । तद्वद-
त्रीपाति अकर्माले प्रयोगो नेर व्यर्य इति वाध्यम् ।। २० ॥
शब्दानां च सामञ्जस्यम् ॥ २१ ॥
एक सामशब्दानामृक्शब्दानां च सामञ्जस्यं भवति । करतांशब्द
ऋच एस वक्ष्यति । रथ तर शब्दश्य साम एर स्यात् । अ यया करताशद्वे
देशरक्षणा स्यात्, रथन्तरशन्ने वा धर्मरक्षणाप्रसक्ति । तस्मात-नीति
सामेति गानमात्रमेव मापशब्दार्थ । न ऋगिति परमार्थ ।। २१ ॥
रति पूर्वमीमामास प्रवृत्तौ भावनोधिन्यां सप्तमाध्यायस्य
द्विताय पाद सम्पूर्ण ॥ श्री ॥२॥

·सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ॥ अथ सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अमिहोनादिनामा तद्धर्मातिदशाधिकरणम् ॥ १॥ सि० ॥ उक्तं क्रियाभिधानं तच्छ्रुतावन्यत्र विधि- प्रदेशः स्यात् ॥ १॥ कौण्डपायिनामयने मासमग्निहोत्रं जुहोति' इति श्रुतम् । इदं नित्याग्निहोत्रादन्यदपूर्व कर्मेनि द्वितीयाध्याये स्थितम् । तथा अग्निहोत्रमिति कर्मनामधेयमित्यपि प्रथमे व्यवस्थितम् । तेनैव नाना प्रकृतस्यास्य कर्मणो निर्दशः नित्याग्निहोत्र वर्मप्राप्यर्थ इति सिद्धान्तेनायमुपक्रमः क्रियते-उक्तमिति । उक्तं क्रियाभिधानम्-अग्निहोत्रक्रियायाः अग्निहोत्रमिति नाम इत्युक्तं प्रथमस्य नामधेयपादे चतुर्थे । अन्यत्र-कुण्डपायिनामयने, तच्छुतौअग्निहोत्रशब्दश्रुती, विधिप्रदेशः-विधेः- धर्मस्य प्रदेश - अतिदेशः स्यादित्यर्थः ॥१॥ पू०॥ अपूर्वे वापि भागित्वात् ॥ २॥ वापीति पक्षार्थकः । अपूर्व-एते नित्याग्निहोत्रमासाग्निहोत्रे उभे अपूर्व कर्मणी स्याताम् । उभयोः साधारण तन्नाम । कुन ? भागित्वात-- अयमपि जुहोतिरेतस्य नामधेयस्य भागी । यया नत्र अग्निहोत्रं जुहोतीति समुच्चारणम , एनमिहापि नया । नम्मादुभयो• माधारण नामेति नास्ति धर्मानिदेशः ॥२॥ नाम्नस्त्वोत्पत्तिकत्वात् ॥ ३ ॥ अग्निहोत्रादिशब्दानामन साकं सम्बन्धस्य, आप- त्तिकत्वाव-नित्यत्वात् , एकः गदः एकनवार्थेनं साकं नियमेन सम्बद्धयते, नानेकरयः । एकस्याने कार्यवमन्यायमित्युक्तम् । अतो न उभयोः साधारणं तन्नामेन्यास्ति धर्मानिदेश इति भावः ||३|| ।

·३६२ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः ॥ प्रत्यक्षाद्गुणसंयोगात् क्रियाभिधानं स्यात् तद. भावे अप्रसिद्धं स्यात् ॥ ४॥ नित्यानिहाने प्रत्यक्षात्-श्रूयमाणात् , ' अग्निज्योतिरिति मन्त्रलिङ्गेन गुणस्य- देवताम्रपम्य, संयोगान , न प्रख्यन्याये क्रियाभिधानं-- तकर्मणो नाम स्यात् । मासाग्निहोत्र तु तदभावे - तसन्निधिपठिनमन्त्राद्य- माने, अप्रसिद्धमङ्गं विधास्यन् न नामत्व रमते । अतो नापनिकाग्नि- होत्रण एप तनाम । मासाग्निहोत्रे तु न दर्मप्राप्त्यर्थ तन्नाम्ना व्यवहार इति भार ॥४॥ प्रायमीरोति नाम्ना धर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥ २ ॥ अपि वा सत्रकर्मणि गुणाथै पा श्रुतिः स्यात् ॥५॥ द्वादशाहे प्रथममह प्रायणीयनामम । तद्विकृती गवामयनेऽपि प्रथममह प्रायणीयमेव । अस्मिन् सत्रकर्मणि प्रकृती विकृतौ च गुणार्थी- गुणविधानार्या ' प्रायषीय ' इत्येषा श्रुति स्यात् । न धर्मातिदेश र्थ । कुल प्रय यनेनेति प्रायणीयमित्यनेन योगेन-श्रुत्यर्थेन द्वादशा ज्ञा प्रवृत्तास्ति । तदेकृतिभूते गरामयनेऽपि अय योग श्रुत्पर्य. अस्त्येवेनि न लाक्षणिको धर्मातिदशोऽवेति भार ॥५॥ सर्वपृष्ठशब्देन पण्णा पृष्ठानामातिदेशाधिकरणम् ।। ३ ।। विश्वजिति सर्वपृष्ठे तत्पूर्वकत्वात् ज्योतिष्टोमिकानि पृष्ठानि अस्ति च पृष्ठशब्दः ॥६॥ विश्वन सर्वपृष्ठो भवतीतिश्रुतम् । तत्र सर्वपृष्ट सत्ययमनुवाद एन । नविधि । यो ह्यस पृष्ठ तत्र सरपृष्ठा चित्रया । अय विश्वचित् सपृष्ट एर । तत्पूर्वकत्वात्- योन्टिामपूर्वक गाद्विश्वजित । अत्र विश्वजिति सर्वपृष्ठे उताहरयाक्येन ज्यौतिष्टोमिकान्येव पृष्ठानि प्रतिपाद्यन्ते 1ए प्रकृ. तिन एष प्रप्तौ इदमनुवादक भाति पाक्य, न विधायकमिति भार । ज्योन्टि में 2

·सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः।
३६३
रथन्तर--
माहेन्द्रादिचषु स्तोत्रेषु पृष्ठशब्द: सप्तदश पृष्ठानी'ति पृष्ठशन्देन
व्यवहारोऽस्तीति तत्र माध्यन्दिनसबने एकमेव पृष्ठ, न बहूनौति शङ्का
न्यथैवेति भावः ॥६॥
सि०॥ पडहाद्वा तत्र चोदना ॥७॥
अप्रवृत्तिविशेषकरत्वेन आनर्थक्यात् ज्योतिष्टोमे च पृष्ठबहुत्वस्या-
भायात् नायं ज्यातिष्टोमिकसर्वपृष्ठानुवादः । अपि तु पडहाव-- पडहनाम-
कात् , आतिदेशिको विधिरेवायम् । यस्तत्र- गडहे,
चोदना--
बृहत्--वैरूप--बैराज-रैवत- शाकराणा यण्णा पृष्ठस्तोत्राणा साक्षाद्विधयः
सन्ति । तः पाडहिकाना तेषामातिदेशिको विधिरयमिति भावः ॥ ७ ॥
लिङ्गदर्शनाच ॥८॥
'पवमाने रथन्तर करोति, आभवे बृहत्, मध्ये इतराणि, बैरूपं
होतुः साम, वैराज मैत्रावरुणस्य, रैवतं ब्राह्मणाच्छसिन , शाकरमच्छावाकस्य'
इति लिङ्गदर्शनादपि पाडहिकानि पृष्ठानीति ससिध्यति ॥८॥
उत्पन्नाधिकारी ज्योतिष्टोमः ॥९॥
उत्पन्नाधिकार:-'बृहत्पृष्ठं भवतीत्युत्पन्नपृष्टस्तोत्राधिकारको ज्योति-
टोमः । न उत्पत्त्यधिकारः । माहेन्द्रादिम्तोत्रेषु पृष्ठशब्दः छत्रिन्यायेन
लाक्षणिक इति भावः ॥९॥
द्वयोरिति चेत् ॥ १० ॥
ज्योतिष्टो द्वयोः-बृहद्रथन्तरयोः, समुच्चय इति चेत् ॥ १० ॥
न व्यर्थत्वात्सर्वशब्दस्य ॥११॥
न द्वयोः समुच्चयः । तथा मति सर्वशब्दो व्यर्थः स्यात् । सर्व-
शब्दो हि बहुपु प्रयुज्यते, न द्वयोरिति भारः॥ ११ ॥
अवभृथनाम्ना सौमिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ४ ॥

·|| पूर्वमीमांगासनवृत्तिः ॥ सि० ।। तथा अवभृथः सोमात् ।। १२ ।। चातुर्मास्ये वरुणप्रघासपर्वणि- वारुण्या निष्कासेन तुपैश्वावस्य यन्तीति श्रूयते । दर्शपूर्णमासयो --'प्राच्या दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्ताम्' इत्यादिम नै सर्नासु दिक्षु आप उत्सिच्यन्ते । अत्रापि 'अपमय यन्तीति वाक्ये अवमृथशब्द तथा विश्वजिति पडहाध्दमातिदेशवत् सोमानभृथात सन्दर्मप्राप्त्यर्थ न दर्शपूर्णमासनासदिगुत्सके तुषनिष्कासविधानार्थ इति भाव ॥१२॥ शं० ।। प्रकृतेरिति चेत् ॥१३॥ प्रकृतेः-दर्शपूर्णमासाभ्या प्राप्तदिगु सेक्स्य गुणत्वेन तुपनिष्कासयो- विधानमिदमिति पश्याम । एप चै दर्शपूर्णमासयोरवमृध । इत्यर्थवादे दिगुत्सेके अवभृयशब्दस्य प्रयोगदर्शनादिति चेत् ॥१३॥ न भक्तित्वात् ॥ १४ ॥ अर्थ वादे दिगु सेके अवभृथशब्दस्य मक्तित्वात -स्तारकाचात्, तयोपिधानमिदमिति मत न युक्तम् । अपि तु सौमिरपदार्थधर्मानिदेश इत्येव सम्यक ॥ १४ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ १५ ॥ नायुर्दान् जुहोति, न साम गायति' इति केपाचित्सौमिकावभूष- धर्माणां निपधरूपलिङ्गदर्शनादपि सौमिकावभूयधर्मातिदेशविधिरित्येक सिध्यति । प्राप्तिमन्तरेण निपेवासम्मवादिति भार ॥१५॥ वारुणप्राधासिकावभृथस्य तुपनिफासद्रव्यमत्वाधिकरणम् ।। ५।। सि० ॥ द्रव्यादेशे तद्व्यः श्रुतिसंयोगात् पुरो- । डाशस्त्वनादेशे तत्प्रकृतित्वात् ॥१६॥ वारुणमाघासिकारमथे सौमिकाभ्यधर्मातिदेशविधिरिति स्थिते तस्मिन्नरमधे द्रव्यादेशे-- पुरोडाशतुपनिष्कासरूपद्रव्यादेशे प्राप्ते तद्--

·सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
AN
N
"
द्रव्यः-- तुनिष्कासद्रव्यक एस स । न पुराडाशद्रव्यक । कुत श्रुति-
संयोगात्-प्रत्यक्षश्रुत्या विधानात् । अनादेशे-प्रत्यक्षश्रुत्या अप्राप्ती,
पुरोडाशः, तत्प्रकृतित्वात्--आनुमानिकत्वात्तस्य, प्रत्यक्षाचानुमान दुर्बल-
मिति तदार इति भागः ॥१६॥
प्यावशब्दादातिथ्यायां धर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥६॥
सि० ।। गुणविधिस्तु न गृण्हीयात्समत्वात् ॥१७॥
आतिथ्यायामिष्टौं - ' नवपालो वेष्णयो भाति ' तथा राजसूये--
'प्ण स्त्रिकपाल ' इति श्रूयते । तत्र वैष्णव इति नाम न गृह्णीयात्-आतिथ्या-
धमान गृह्णीयात् । तान्नानिदिशेदित्यर्थ । अपि तु गुणविधि - देवतारूप-
गुणनिधायर तत् । वुन समत्वात्-- देवनाराधस्तद्धितस्य उभयन
तुल्यत्वात् ॥ १७॥
निर्मथ्यादिशब्दानां धर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥ ७ ॥
सि०॥निर्मथ्यादिपु चैवम् ॥१८॥
निर्मथ्यबहिराज्यशब्देषु चैवं वैष्णशब्दवद्यौगित्वेन
गुणनिधायकत्व, न धर्मातिदश इति भार ॥ १८ ॥
द्वयोः प्रणयन्तीत्यनेन सौमिकधर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥८॥
प्रणयनं तु सौमिकमवाच्यं हीतरत् ॥१९॥
चातुर्मास्येषु 'यो प्रयाग, तम्मावाभ्या या' सनेन वाक्येन
विहित प्रणयन किं सर्मक सौमिक प्रणयनमुताधर्मन दार्शपौर्णमासिकमिति
विशये साङ्गकलाप सौमिकमेव तत्प्रणयनमिति बूम । कुन चौदाप्राप्तयेन
तस्य विध्यर्हत्वात् । इतरत्-दाशपामसिक तु प्रणयनम् अवाच्यम्-
अविधेयम् । चौढक्शानव तस्य प्राप्तत्तात् । मौमिकतले नधर्मप्राप्ययं तस्य
विधान सार्थकमिति ॥११॥
उत्तरवेदिप्रतिषेधश्च तद्वत् ॥ २०॥

·॥ पूर्वमीमांसामनवृत्तिः ॥ पेधोऽपि तद्वर- वैश्वदेवे उत्तर दिमुपयत्ति, न गुनासीरीये' इत्युत्तरवैदिप्रति- ---तस्य सौमिकप्रायनपर पद्योतक । न दार्शपौर्णमासिक- प्रणयनपरत्वद्योतर । तत्र उत्तरपेद्यभायेन निपेधासम्भवात् । तस्य प्राप्तिपूर्वक- लादिति ॥ २० ॥ सि० ॥ प्राकृतं वा अनामत्वात् ॥ २१ ॥ प्राकृत-- दार्शपौर्णमासिक प्रणयनमेव तत् । न सौमिकम् । कुन ? अनामत्वात्--प्रणयनमिति सौमिकप्रणयननामत्वाभावेन नामानिदेशासम्भ- वादिति भाव ॥ २१॥ परिसङ्ख्यार्थं श्रवणं गुणामर्थवादो वा ॥२२॥ श्रवर्ण--द्वयो प्रणयन्तीति वाक्यश्रवण, परिसङ्ख्यार्थ-- वैश्वदेवशु- नासीरीययो प्रणयननिवृत्त्यर्थ, धा गुणार्थ-- प्राग्देशनयनररूपगुणार्थम्, अथवा अर्थवाद:-- ' तस्माददाभ्या यतीति स्तुत्यर्थं प्रणयनानुवाद इति भाव ॥ २२ ॥ द्वयोः प्रणयन्तीत्यनेन मध्यमयोद्धयोः प्रणयनाधिकरणम् ॥ ९॥ प्रथमोचमयोः प्रणयनमुत्तरवेदिप्रतिषेधात्॥२३॥ चातुर्मास्ये ' त्रैश्वदे (4-वरुणप्रयास साम्मेध-शुनासारीयेति चत्वारि पर्याणि, तेवेद प्रणयन कुत्र विषयमित्याऽऽमाक्षायामाह पूर्ववादी। प्रथमोत्तमयो:- वैश्वदेवशुनामोरीययोरिद प्रणयन कार्यम । कुन ?'न वैश्वदेवे उत्तरवेदि- मुपयत्ति, न शुनासरीये,' इति त्यो उत्तरखेदिप्रतिषेधात्- 'उत्तर- वेद्यामनिं निदधाति श्रात् यत्रेद प्रणयन तरोत्तर दिप्राप्तौ तनिषेध सार्थक इति भार ॥२३॥ सि०॥ मध्यमयोवी गत्यर्थवादात् ॥२४॥ गत्यर्थवादात- ' उरू वा एते यज्ञस्य यद्वरणप्रघास साकमेधश्चा ·सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः । इति गतिसाधनोरुप्रतिपारकार्थवादात्- ऊरुत्वेन तयोः संस्तवात् , द्वाम्या यन्तीत्यर्थवादाच्च, मध्यपयोरे। प्रणयनागिदमिति भावः ॥ २४ ॥ औचरवेदिकोऽनारभ्यवादप्रतिपेधः ॥२५॥ 'उपात्र चपन्ति-- उत्तर द्यामग्नि निदधाति ' इति पर्वरिशेपमना- रभ्य श्रुतम् । अत. पर्वचतुष्टये अविशेषणात्तरवैदिप्राप्तौ औत्तरवेदिक- प्रतिषेध. अनारभ्यपटिनपचनप्राप्तोत्तरवेदिप्रतिषेधार्थ इत्ये तस्य चारितार्थ्य शेयमिति भावः ॥२५॥ स्वरसामादिशब्दानां धर्मातिदेशकत्वाधिकरणम् ।। १० ।। स्वरसामैककपालामिक्षं च लिङ्गदर्शनात् ॥२६॥ गवामयने द्वयोसिएट्कयोमध्ये वर्तमान विपन्नामकं प्रधानभूत- मेकमहर्षियते । नच्च दियाकीय॑नामकम् । तस्मात्प्राचीनास्त्रय परसाम- नामका अहर्षिशेषाः । तथा उपरिष्टादपि प्रयः सरसामानः । तदेतदभि- प्रेत्य-अभितो दियामात्य त्रयः स्वरसामानः' इति श्रूयते । नेषु च ग्रहसातत्य. सप्तशदस्तोमादयो धर्मा पिहिताः । एवं पडहनामके कत्यन्तरे ' पृष्ठय पदहो द्वौ स्वरसामानौ ' इति श्रुतम् । तथा वैश्वदेवे पर्वणि धारापृथिव्य एककपाल' इति तत्र तत्य निशेषधर्मा अप्पाऽनाता । एवम प्ररण - धाव्यापृथिव्यमे- ककपालं विधाय 'महुन जुहोति, अपर्यावर्तयन् जुहोती ति श्रुतम् । तथा काय एफपाठ इत्युक्या तत्र 'वैश्वदेव्यामिक्षा' इति श्रुतम् । तत्रापि विशेषधर्मा. केचित्पठिताः । पुनरन्यत्र - मैत्रारणों आमिक्षा' इति भूयते । तत्र एतत्स्वरसामैककपालामिक्षं गवामयनादिसम्बन्धिर्माणा- मेवातिदेशकृत् । न स्वरसामादिगुणविशेषविधायकम् । कुत, ' लिङ्गदर्श नात्-- येन एते स्वरसामादयः सर्वे तत्तदर्माणा ग्राहका इति निायेत, ताशतत्ताडाना दर्शनादित्यर्थः । तया हि- द्वादशाहरिकृतौ पडहे को पुट्स अहः कमेण त्रिवृत्यंचदशसप्तदशएकाविंशत्रिमयस्त्रिंशम्नी- माक्षोदकेन प्राप्ताः । तत्र तृतीयं यत् सप्तदशस्तोमगहस्तत् 'प्रय. . अन्यत्र ·॥ पूर्वमीमांसात्रवत्तिः॥ . सप्तदश- त्रिशस्य स्थानमा पर्याहरान्त, म उत्तराणा स्तोमानामव्यवायाय, त्रयाणा च सप्तदशानामनूचीनताया इति अव्यवधानार्थमिति तस्याई । तच्चाव्यरधान षडस्य अह तत् त्रयस्त्रिंशस्थानमा भपहिर-ती' युक्तपचनन सप्तदश- स्तोमत्वे तदुत्तर खरसामशब्दद्वयस्य तद्ग्राह्यतद्धर्मसप्तदशस्तोम वे स्तोमाना पाठसप्तमाष्टमानामन्हा सप्तदशस्तीमत्वादुपपन भवति । नान्यथा । तथा आग्रयणे — आज्यस्येव द्यागपृथिव्यौ यजेतेति वाक्येन आज्यविधिपरेण सर्वहोमपर्यावृत्तिधैश्वदेविको धर्मों च ज्ञाप्यते । एष मैत्रावरुण्यामामिक्षाया वाजिनेन प्रचरान्त । इति याजिनेज्या वैश्वदेविकधर्मप्रतिषेधस्ततो धर्म- प्राप्तिं दर्शयति। तस्मात्तत्तल्लिङ्गविशेषदर्शनात् यथायथ तत्तद्धर्माणामेर बोधक स्वरसामैककपालामिक्षमिति माउ ॥२६॥ चोदनासामान्याद्वा ॥२७॥ परसामत्वसामान्यात् एक्दपार सामान्यात् आमिक्षासामा- न्यादा लिङ्गमर्थसयोगात् ' इति धर्मातिदेशप्राप्तिरिति शेष ॥२७॥ वासआदिशब्दानामाकृतिनिमित्तत्वाधिकरणम् ।।११।। कर्मजे कर्म यूपवत् ॥ २८ ॥ ' वासो ददाति, अनो ददाति ' इति श्रूयते । तत्र वासआदिशब्द कुपिन्दकर्तृस्तुरीयेमादिसयोगा मनियाजन्यद्रव्ये चाविक- ते॒क्तक्षणादिक्रियाजन्ये च द्रव्ये दृष्ट । अत कम-तत्तच्छन्दप्रवृत्तेनिमित्त पूर्वोक्तं कर्मर । यूपवत्- यथा यूपशब्दप्रवृत्तिनिमित्त तक्षणादिक धर्म, तद्वदायि ज्ञेयम् । सत्येव तुरीवेमादिक्रियया एटादिकमुपाद्य दाव्यमिति भाव ॥२८॥ सि०॥ रूपं वा अशेपभूतत्वात् ॥ २९॥ रूप- जानिरव पटादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । न क्रिया। कुत १ तस्याः अशेपभूतत्वात्- अङ्गत्वेन अविहित वात् । 'यूप तक्ष- तीति क्रियाकलापविधानात् दृष्टान्तवैषम्यमिति मावः ॥ २९ ॥ -

·सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः !
३६९
-
।
गर्गत्रिरात्रे लौकिकानेरुपनिधानाधिकरणम् ॥ १२ ॥
विशये अलौकिकः स्यात्सर्वार्थत्वात् ॥ ३०॥
अग्निमुपनिधाय स्तुवीत ' इति गर्गनिरात्रे आज्यदोहानि सामानि
प्रकृत्य स्तोत्रागतया विहितोऽग्निः श्रौतः उत लौकिकः इति विशये सति
अलौकिका-वैदिकः- आधानसंस्कारसंस्कृतः स्यात् । सर्वार्थत्वात्-- तस्य
वैदिकसर्वकर्मार्थवादित्यर्थः
॥ ३० ॥
सि० ।। न चैदिकमर्थनिर्देशात् ।। ३१ ।।
न वैदिकः । अपि तु लौकिक एवाग्निस्तत्र ग्राह्यः। कुतः वैदिक
हि अग्निद्रव्यं ' अग्नीनादधीतेति शास्त्रेणोत्पादितम् । तस्य कार्यमपि — यदा-
हवनीये जुहानीत्यादिशास्त्रेणैव निर्दिष्टम् । सत्येवं तस्य सर्वार्थत्व कल्प्यमाने
निर्देशोऽनर्थकः स्यात् । सर्वार्थत्वं त्वस्य तत्तत्स्वीयकार्यापेक्षयाप्युपपन्न
भविष्यतीत्युभयमविमति भावः ॥३१॥
तथोत्पत्चिरितरेषां समत्वात् ॥ ३२॥
इतरेपां- धैष्ण्यानामप्यग्नीनाम् , उत्पत्तिर्न तथा- न सर्वार्था ।
समत्वा-
'प्रागासीनो धिष्ण्यान् व्याघारयति' इति कार्यनिर्देशस्य
समत्वादिति भावः ॥३२॥
उपरायो पो भवतीत्यत्र यूपशब्दस्य संस्काराप्रयोजकत्वा-
धिकरणम् ॥ १३॥
संस्कृतं स्यात्तच्छब्दवाच्यत्वात् ।। ३३ ॥
एकादशिन्याम् ' उपशयो यूग भवति ' इति श्रूयते । तत्र सरक-
तमेव • उपशयद्रव्यं स्यात् । नासम्कृतम् । कुनः ! तच्छन्दवाच्यत्वाद-
संस्कारनिमित्तकयूपशब्दवाच्यत्वात् । यूपशन्देन यूपधर्मगरदेश इनि
भावः ॥ ३३ ॥
भक्त्या वा अयज्ञशेपत्वात् गुणानामाभिधानात्॥३४॥

·'३७२
। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥
प्रया नादस्तद्गुणत्वात- वैदिकापूर्वसाधनस्यात् । वैदिकसौर्ययागापूर्व
प्रयाजादिजन्यं, वैदिकापूर्ववान् । दशपूर्णमासापूर्ववत् । इत्यनुमानेन
तनियमसम्भवादिति भावः ॥ ४॥
अपि वाऽन्यायपूर्वत्वाद्यत्र नित्यानुवादवचनानि
स्युः॥५॥
यथा
अपि वानवेन ' प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोतीति लिनेन
सौर्ययागे वैदिकी इतिकर्तव्यता नियन्तुं शक्यते । कुतः अन्यायपूर्वत्वात्-
न्यायपूर्ववाभावात्- हेतोरदुष्टत्वाभायात्-स्वरूपासिध्दत्यादित्यर्थः । तथा हि-यत्र
प्रयाजाःक्लप्तास्तत्रैव कृष्णलं जुहोतीति कृष्णलविक्तुं शक्यत्वात् ,
महापितृयज्ञे 'नापय वृणीते न होतार' मिति नत्र जात्वयाऽऽर्षेयप्राप्तेरभावेन
नित्यानुवादरूपत्वं तस्य । तयाऽत्रापि नानि नित्यानुवादवचनानि स्युः ।
तथा च सार्ययागः दर्शपूर्णमासीयेतिकर्तव्यताका, दर्शपूर्णमासागभूतप्रयाजाङ्ग-
त्वादिति हेतुः पक्षे नास्तीति स्वरूपासिद्धमनुमानमिति भावः ॥५॥
मिथो विप्रतिपेधाच गुणानां यथार्थकल्पना स्यात्
यत्र प्रणाजा क्लुप्तास्तत्रैर कृष्णलपिपिरित्युक्तौ मिथ:-- परस्पर,
विप्रतिपेधात-- पिरोधात, क्लप्तेन निराकाक्षतयाऽन्यस्य व्यर्थत्वात
तद्विधी वाक्यभेदाच यथार्थकल्पना- ये धर्मा यत्र क्लप्तास्त एवा.
न्यत्र चोदकेन प्राप्तास्तेषु कृष्णलविधिरिति यथार्थकल्पनेव स्यात् । तथा च
न स्वरूपासिद्धिारति भावः । अथवा वैदिकालौकिक्योरिति व्यत्योर्मिया
विरोधात् वैदिक्याम्तम्या. प्रकरणादिना प्रमाणे न दर्शपूर्णमाससम्बद्धत्वात
सौर्यधागे लौकिकी इतिकर्तव्यता म्यादित्याऽऽशड्कापरं सूत्रमित्यपि वक्तुं
'शक्यम् ॥ ६ ॥
भागित्वात्तु नियम्येत गुणानामभिधानत्वात्
सम्बन्धात् अभिधानवद्यथा धेनुः किशोरेण ॥७॥

·ससमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ३७३ है . युक्त, . न तत्र लौकिकी इतिकर्तव्यता । अपि तु वैदिकी एपेति नियम्यते । कुन गुणाना - प्रयाजादीना, मागित्वात्- पैदिवापूर्वसम्बधभार- स्यात् अभिधानवत्-- अग्निहोजनामवत् । यथा कौण्डयायिनामयने मासमाग्नहात्र जुतात्यनिहारनाम्ना तद्धमत.शा नियमित , तथा प्रया. जगदिगुणानामभिधानत्वात् ' प्रयाज प्रयाज कृष्णल जुहोतात्यत्र दर्शपूर्ण- मासागभूतप्रयाजनाम्ना तत्र दर्शपूर्णमासधमा अतिदिश्यन्ते । अर्थात् सौर्य- योगे वैदिकी इतिकर्तव्यतैव नियम्यत इति गार । यच्च दुष्प्रवृत्तित्वादि- तत्र यथा धेनु: धेनुशब्द , गरि हरप्रवृत्तिरपि प्रमाणान्तर- सहकृत किशोरेण अश्वधे-वापि सम्बध्यते । तथा उक्त लिङ्गेन अदृष्टातिदे- शानामपि प्रयाजादीना विकृतौ सूर्यादियागे सम्बध समुपपद्यत इति भार ॥७॥ उत्पत्तीनां समत्वाद्यथाधिकारं भावः स्यात् ॥८॥ अदृष्टातिदेशाना प्रयाजानुया नादीना विकृती सम्म ध सूपपद्यत इति यदुक्त तन्न । कुत तेषामाग्नेयादिपड्यागाङ्गलनोत्पत्तीनां समत्वात्तुल्य- त्वात् । यथाधिकारं - यत्र ये धर्मा श्रुतास्तत्र तेपा भाव स्यात् । न र येषामश्रुतत्वात् । यदि प्रयाजा प्रधानम, अनुयाजादीतराणि तदङ्गानि स्यु । तर्हि प्रधानप्रवृत्तौ तदनुयायी यशान्यपि तत्र स्यु । न स्त्रम् । सर्नेपामङ्गलेन ममत्वात् । अत प्रयाजातिरिक्तधर्मप्रापकप्रमाणामानानानुया- जादीना विकृतौ प्रवश इति भार । यच्च अमिधानादित्युक्त, तद्धि परत्र प्रयुक्त परशब्द सद्धर्मानतिदिशतीति युक्तमेन । किञ्च, 'मासमग्निहोत्र जुहोतीति विधिरयम् । प्रकृतस्त्वनुवाद । तेन प्रयाजानामेर प्राप्तिास्ति । कुतोऽनुयाजादीनाम् । तनो विषम उपन्यास स । तस्मान्न लिङ्गन नरम इति ॥८॥ उत्पत्तिशेपवचनं च विप्रतिपिद्धमेकस्मिन् ॥ ९ ॥ ननु, निष्प्रयोजन नैतिकर्तव्यतारहितप्रधानयागासम्भवासतिकत- ·३७४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ व्यताकं प्रधानं ' सौर्य चकै निर्वपद् ब्रह्मपर्चसकामः' इति प्रधानविधिरेव विधते । इत्यं वदेन विहितसात् वैदिक्येवेनिकर्तव्यता तत्र ग्राह्या नेतरेत्याss. शङ्काया मूत्रमिदमुत्पत्तीत । एकस्मिन् वाक्ये उत्पत्तिशेपवचनं च- प्रधानोत्पतिविधिः,शेषाणामङ्गाना वचनं विधिश्च इदं, विप्रतिपिद्धं-विरुद्धम् । न सम्भवतीत्यर्थः । कुतः ! यदि निवेदित्यनेन अङ्गान्यपि विधीयेरन् तर्हि विधितुल्यत्वेन लेपामपि प्रधानरत्फलसम्बन्ध. स्यात् । तया सत्यङ्गत्वमेव तेपा भग्नं भवेदिति भावः ।।९।। सि०॥ विध्यन्तो वा प्रकृतिवचोदनायां प्रवर्तते तथा हि लिङ्गदर्शनम् ॥ १०॥ प्रकृतिवत् - दर्शपूर्णमासवत्, चोदनायां- सैयियागविधी, विध्यन्तः-- निखिलपौरोडाशिधर्मः, प्रवर्तेत- सम्बध्येन । यतः सर्वा अपि भावनाः किं केन कयामित्यंशत्रयपत्य. । तत्र ब्रह्मरर्चस भाव्यत्येन, यागः करणत्वेनेत्याकाऽऽद्धादयनिवृत्तौ कथमित्याकाङ्क्षायामुक्तप्रयानादिलिङ्गेन दर्शपूर्णमासीयधर्माणामुपस्थितौ तद्बोधकपदं कल्पयित्वा प्रकृतिवन्त इति तेनेवाकाऽऽक्षा पूरणीयेति भावः । हि-यतः, व्या लिङ्गदर्शनं-दर्शपूर्णमास- धर्मप्रापकप्रयाजादिलिङ्गदर्शन प्रयाजे प्रयाजे' इति तत्र मौर्ययागे अस्ती- स्थतः ॥ १० ॥ लिङ्गस्य हेतुत्वादलिङ्गे लौकिकं स्यात् ।। ११ ॥ लिङ्गस्य- प्रयाजादिवाचकशब्दश्रवणारमकलिङ्गस्य, हेतुत्वान- दर्शपूर्णमासीयधर्मप्राप्तिकारणत्वात् , अलिङ्गे-- तादृशलिङ्गशून्ये लौकिक स्यादित्यर्थः ॥ ११ ॥ लिङ्गस्य पूर्ववत्त्वात् चोदनाशब्दसामान्यात् एके. नापि निरूप्येत यथा स्थालीपुलाकेन ॥ १२ ॥ अलिले रौकिकमिति यदुक्तं तन । कुनः । लिङ्गस्य पूर्ववचार- 3

·सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
३७५
प्रयाजलिङ्गस्य पूर्ववत्त्वात्, सौर्ययागादौ प्रयाजादिधर्मप्राप्तौ स्वभिन्नचोद-
नाशब्दसामान्यात्-- कर्मवोधकविधेः लिङ्गवति अलिङ्गवति वा तुल्यत्यरूप-
कारणान्तरसत्वात् । न केवल लिङ्गं धर्मप्रापकम् । अपि तु विधिप्रत्ययश्र-
वणे कथं कुर्यादित्याऽSकाड्झापूरकदर्शपूर्णमासवत् इति । तत्र लिङ्गं नियामकमा-
त्रमिति भावः । तादृशविधेरुभयत्र तुत्यत्वात् । एकेनापि-- लिङ्गदर्शनेन
सर्वत्र निरूप्येत-- जानीयात् । यथा स्थालीपुलाकेन- एकत्र दृष्टे सत्र-
दृष्टिः सिध्यति । तदत्रापि ज्ञेयमिति पत्र लिङ्गं तत्रैव स्यात् । अन्यत्र कंथ-
मित्याऽऽशङ्का कृथाः । तस्मात्सौर्यादियागे वैदिकी इतिकर्तव्यता । न लौकि-
कीति सिद्धम् ॥ १२॥
गवामयने ऐकाहिकेतिकर्तव्यतानुष्ठानाधिकरणम् ॥ २॥
द्वादशाहिकमहर्गणे तत्प्रकृतित्वादेकाहिकमधिकाऽऽ.
गमात् तदाख्यं स्यादेकाहवत् ॥ १३ ॥
'प्रजाकामा गवामयनमुपेयुः' इत्यनेन विहिते गवामयनसत्रे
द्वादशाहिको विध्यन्त इति वक्ष्यति । तत्र ज्योतिौरायुरिति त्रीणि अहानि
सन्ति । एवं ' ज्योनिगरायुरिति स्वतन्त्रा एकाहविशेषा अपि विद्यन्ते ।
एवं स्थिते गवामयनसम्बन्धिज्योतिरादौ द्वादशाहात् आनुमानिकातिदेशेन
शतदक्षिणा प्राप्ता । ज्योतिरादिनाना च सहसदक्षिणापि प्राप्ता । तत्र
कतमः पक्षो ग्राह्य इति विशये आह पूर्ववादी द्वादशेति । उक्तस्थले अहर्गणे
द्वादशाहिक- द्वादशाहधर्मा प्रायाः । कुन: ? तत्प्रकृतित्वात्- द्वादशह-
प्रकृतिवाद् गवामयनस्य। ऐकाहिकम्- एकाहसम्बन्धिज्योतिर्गौरायुरिति
समाख्यानं तु, अधिकाऽऽगमाव-ज्योतिधोमादधिकस्तोत्रशस्नाद्याऽऽगमात् ,
तदाख्य- तावन्मात्रेण चरितार्थ स्यात् । यथा स्वतन्त्र एकाहस्तयेदमपीति
भावः॥ १३॥

·३७६. । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ लिङ्गाच ।। १४ ॥ द्वाभ्या लोमावति । द्वाभ्यां त्वचम् । द्वाभ्यामसूक् । द्वाभ्यां मांसम् । द्वाभ्यामस्थि । द्वाभ्या मज्जानम्" । इति पड् द्विकाननुक्रम्य ' यद् द्वादशोपसदो भवन्ति आत्मानमेतन्निरवदयते । इति द्वादशोप सत्वरूपलिङ्ग- दर्शनमपि तत्र गवामयने द्वादशाहिक धर्मजातं दृढीकरोति ॥ १४ ॥ सि०॥ न वा प्रत्यक्षत्वात्कत्वभिधानादधिकानाम- शब्दत्वम् ॥१५॥ नैव द्वादशाहधर्मप्राप्तिः । अपि तु कवभिधानात- ज्योतिरादिक्र- तुनाम्नः तदर्भप्राप्तिरेव तत्र । कस्मात् ! अनुमानिकद्वादशाहानिदेशापेक्षया नामधेयस्य प्रत्यक्षविधित्वेन प्रबलन्यात् । नामधेयमधि मन्तोत्रशस्त्रप्रापकतया चरितार्थमिनि यदुक्तं नन्न । अधिकानां तेपानशब्दत्व- नामा अविहित- त्वम् । स्वतन्त्रैकाहिकतुरचनादाधिकागमः, न नाम्नति मार. ॥ १५ ॥ लिङ्ग सङ्घातधर्मः स्यात्तदापत्तेद्रव्यवत् ।। १६ ।। लिङ्ग- यद् द्वादशोपसद्विधानं साधकनुक्तं द्वादशाहधर्मस्य न्द सह्यातधर्म:--द्वादशाहे अहःसमुदायस्य. धर्मः स्यान् । तस्य गवामयने अपित्तेः - अर्थेन कार्यपशेन प्राप्तः । नया हि.. द्वादशाहः फलमुद्दिश्य विहितः । गयामयनमपि फलमुद्दिश्य विहितमिति द्वादशाहस्थानापन्नं तत् । ततस्तस्थानापन्नरद्धा लभंत इति न्यायेनैव तत्र गवामयने द्वादशोएस- लग्भः । न चौदकशास्त्रेगेनि भार. । द्रव्यवत्- यथा ब्रौद्यभावे तस्थाना- पनीवारपु अपहननादयः, तद्वदनाधीत्यर्थः ।। १६ ॥ न वा अर्थधर्मः स्यात्सङ्घातस्य गुणत्वात् ॥१७॥ न वा-नव वायक्तलिङ्गाग्हिारे इर्द समाधान युक्तम् । कुतः ! द्वादशोपसदः अर्थधर्म:- प्रधानस्य धर्मः, प्रधानाङ्गमिति यावत् । सङ्घातस्य- ·सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। . समुदायत्वम्य तु अहर्गुणत्वात् । द्वादशवविशिष्टस्य अन्हः अड्ग द्वाद- शोपसढः । शिशिष्टमुद्दिश्य विधीयमानं न विशेषणाडगं भवति । न हि राज- पुरुपमानयेत्युक्ते राजानमानयति । न वा ' मृष्टं मुडक्ते देवदत्त । इत्युक्के शाकादिन्यजनं तत्र प्रत येत । अपि प्रधानमेव प्रतीयते । अतः सघात - धर्मः स्याल्लिङ्गमिति पूर्वोक्तामड्ग नमिति भाव ॥१७॥ आर्थपत्तेद्रव्येषु धर्मलामा स्यात् ॥ १८ ॥ द्रव्येषु-- प्रतिनिधित्वेन प्राप्तनाचारादिषु, अर्थापत्त:- अर्थस्य ब्रीहिकार्यस्य -पुरोडाशनिर्माणस्य आपत्ते.--प्राप्ते. बहिधमलामः स्यात् । इह पुनदशोपमत्वं नैव सड्यातधर्म इति विषमो दृष्टान्तो द्रव्यवदिति भावः ॥ १८ ॥ प्रवृत्त्या नियतस्य लिङ्गदर्शनम् ।। १९ ।। स्याद्वैषम्य दृष्टान्ते । अथापि गवामयने न चोदकशास्त्रेण द्वादशोप- सदा प्राप्ति । यतः प्रवृत्या-- मुख्यप्रवृत्या, गवामयने नियतस्य द्वादशप- सत्त्वस्य लिङ्गदर्शनं भवति । तथा हि--गवामयने द्वादशाहिकं प्रथममहः । प्रायणीयोऽतिरात्रः । तस्य धर्मा द्वादशोपसदः । पडुपसदा ज्योतिरायु - मकाना जघन्यानामन्हामङ्गम् । उमयोर्गवामयने सन्निपात प्रथमातिक्रमे माना भागर मुख्यप्रवृत्यैव द्वादशोपसदो नियताः । न चौदकशास्त्रेणेति न तच्चो- दकप्राप्तौ लिगमिति मात्र ॥ १९ ॥ विहारदर्शनं च विशिष्टस्य अनारभ्यवादानां प्रकृत्यर्थत्वात् ॥ २० ॥ विहारस्य-- एकादशाशुप्रचारस्य द्वादशाहगतस्य गवामयने यद्द- र्शनं तदपि तत्रैव विशिष्टस्य- विहितस्य दर्शनम् । न स्वतिदेशशास्त्रतो दर्शनम् । कुत. ! अनारम्यवादानाम्-अप्रकृत्य पठिताना, प्रकृत्यर्थत्वात्- प्रकृतिगामित्व स्वाभाव्यात् । तथा हि- अनारभ्य एकादशिन्या विहारः ·૨૭૮ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ शिष्टः-- " तदादिप्रभवाः पशवः स्युः । तानेबानूचीनान् अहरहरालभेरन् । माग्नेयमेव प्रथमेऽहनि आलभेरन् । सारस्वती मेपी द्वितीये । सौम्यं बम्म तृतीये । वारुणमन्ततः । अय पुनः पर्यावर्नेष्वाऽऽग्नेयमेव प्रयमेऽहनि आलभेरन् । सारस्वती मेपी द्वितीये । सौम्यं वर्म तृतीये । वारुणमन्ततः " इति । तत अनारम्यवादाना प्रकृत्यर्थत्वात् ज्योतिष्टोम प्रविष्टम् । तत्र अन्हां बहुत्वामा- वेन प्रवेशासम्मवात् अपरा प्रकृति द्वादशाहमागतम् । तत्रापि पुनर्योति- रादीना पर्यावर्तेषु न युग्मत इतिः तृतीया । प्रकृति गवामयने प्रविष्टम् । इत्येवमुक्तविधिना गवामयनं प्रविष्टस्य एतदर्शनं नैवातिदेशशास्त्रस्य विषय इति भावः ॥२०॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्ती भावचोधियां सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥४॥ समाप्तः सप्तमाध्यायः ॥ ७॥ श्रीः ।।

·॥ अथाष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
विशेषातिदेशप्रतिज्ञाधिकरणम् ॥१॥
अथ विशेषलक्षणम् ।। १ ।।
अथ - सप्तमाध्याय सामान्यातिदेशनिरूपणानन्तर, तद्विशेषजिज्ञासा-
कमस्मिन्नष्टमाध्याये विशेपानिदेशनिरूपणमारभ्यते इति तत्प्रतिज्ञा । अनेन
सप्तमाष्टमयो पूर्वोत्तरभावोऽपि सूचित । यतो पिना सामान्यज्ञान विशेष-
जिज्ञासाया अनुदय ॥१॥
चिशेपकर्मणो धर्मातिदेशाधिकरणम् ।। २ ॥
यस्य लिङ्गमर्थसंयोगादभिधानवत् ॥ २ ।।
अनिहितधर्मके कर्मणि रिहितधर्मकेभ्य सर्वेन्थ कर्मभ्य इतित-
व्यताऽऽकाक्षापूरकधर्मा अतिदिश्यन्ते, उतेकस्मादेन तादृशकर्मण ? एक-
स्माचेत्कस्मादित्याऽऽकाक्षायामाह--यस्येति । यस्य- वैदिकविध्यन्तस्य, लिङ्ग
किञ्चिच्छन्दगतमर्थगत वा, वैकृतकर्मविधी तद्गुणवाक्ये वा दृश्यते । तत्र स
एव विघ्यन्त स्यात् । अर्थस्य- तस्य लिङ्गस्य लेन विध्यन्तेन सयोगात-
सम्बन्धात् । आभिधानवत्-- अग्निहोत्रादिनामवत् । ' सौय चरु निर्वपेद्
ब्रह्मवर्चसकाम ' इत्यत्र वाक्ये क्थभावाऽऽकाक्षापूरकप्रत्यक्षशब्दाभावात्
विधिवाक्ये निर्वपतिलिङ्गम्, ओषधिद्रव्यलिङ्गम्, एकदेवतालिङ्ग च
स्वसम्बधिनमाऽऽग्नेययागनिध्यन्त स्मारयति । तद्वध्यन्तस्मरणे तद्वाचकशब्द-
स्मृतिर्जायते । ततस्तमेव शब्द वाक्ये योजयति । सौर्य चरुमाग्नेयानिपेत् ।
इति आकाक्षापक वाक्य ससिमम् । एव सोमादी पञ्चादियागे चारगन्त-
व्यम् । इत्येर निखिलाघ्यायार्थसिद्धायुत्तरप्रपञ्च शिष्यबुद्धिवेशद्यार्प इति
भाव ॥२॥

·३८० ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ॥ 4 - सोमे ऐष्टिकधर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥ ३॥ प्रवृत्तत्वादिष्टेः सोमे प्रवृत्तिः स्यात् ॥ ३॥ 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति श्रूयते । तत्र कुतो विध्यन्त इति विमर्शे सोमे- उक्तसोमयागे' इष्टे:- दर्शपूर्णमासेप्टः, विध्यन्तस्य तद्धर्माणा प्रवृत्तिः स्यात् । कुतः । प्रवृत्तत्वाव--सोमाभूतदीक्षणीयादिषु तद्विध्यन्तस्य प्रवृत्तत्वात्सोमेऽपि स एन विध्यन्त इति प्रवृत्त्या विज्ञायते ॥३॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ४ ॥ तस्यैकशतं प्रयाजानुयाजा ' इत्यष्टिकधर्मा. सोमे दृश्यन्ते । अतोऽप्यष्टिकविध्यन्त इति निश्चीयते ॥ ४ ॥ सि०॥ कृत्स्नविधानाद्वा अपूर्वत्वम् ॥५॥ कृत्स्नस्य- सम्पूर्णाङ्ग कलापत्य, तत्र विधानात्, अपूर्वत्वम्- धर्मानपेक्षय तस्येति शेषः ॥ ५॥ खुगभिधारणाभावस्य च नित्यानुवादत्वात् ॥ ६ ॥ ननु, सोमस्य अपूर्ववे-- इष्टिधीनपेक्षले “ धृतं वै देवा वक्रं कृत्वा मोममन्नन् । सुचौ बाहू । तस्मात्स्रुचि सोमहविर्नाऽऽमायने । न मोममाज्ये- नाभिवाग्यान्न " इनि निषधोऽनुपपन्नः । तस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात्तवाह- सुगिति। रुचाहविरधारगमाज्यनाभिघारणाभावश्च नित्यानुवाद इत्यर्थः ।।६।। विधिरिति चेत् ॥ ७॥ उक्तप्रवृत्या मोमे ऐष्टिकधर्मानहीकृत्य तत्र रुग्धारणामिधारणयोः प्राप्ता तन्निवृत्त्यर्थमय निषेधविधिरिति चेत्--॥७॥ न वाक्यशेपत्वात् ॥८॥ नाय विधि. ! कुन: ? वाक्यशेपत्वात्--" अधिपुर्वा एतत्सोमं यद- भिपुण्वन्ति । यदस्य स्मृचौ वाहू कुर्वन्ति । यच्चाज्यमन्तिकमकार्पु. । यदाह, ·अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ३८१ अंशुरंशुस्ते देव ममाप्यायताम्" इति विधेयवादरूपवादस्य वाक्यस्येत्यर्थः । अस्यापि विधिवोक्ती वाक्यमदापत्तिारति भावः ॥ ८ ॥ शङ्कते चानुपोषणात् ॥ ९॥ यदनुपोप्य प्रयायात् ग्रीव बद्धमेनममुमिन् लोके निनायरन् । इत्यनुपोषणं शङ्कते । सोमस्यटिक वे इष्टयामुपोषणस्य नियतत्वादनुपोषण- शड्का अनुपपन्ना । अतोऽप्यपूर्ण इति भावः ॥ ९ ॥ दर्शनमैष्टिकानां स्यात् ॥ १०॥ एकशत प्रयाजानुयाजाः ' इति यदैटिकमयाजानुयाजदर्शनं, तत्सौ- माङ्गभूतदक्षायाद्यपभूधान्ताना प्रया उपरिगणनं स्यात् । तस्मादपूर्व सोमः॥ १० ॥ ऐन्द्रामादौ ऐष्टिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ४॥ इष्टिपु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् ॥११॥ • ऐन्द्राग्नमेकादशकपाल निर्वत्प्रजाकामः' तथा नैमित्तिका अन्याश्चेष्टयः सन्ति । तासु दार्शपोर्णमामिझविच्यन्त. तदर्म- प्राप्तिः र: स्यात् । तद्धितेन देवतानिर्देशाादक लिड्गं प्रथमाधिकरणे दर्शितमेव ॥११॥ अग्नीपोमीयपशौ दार्शिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥५॥ पशौ च लिङ्गदर्शनात् ॥ १२ ॥ पशौ- अग्नीपोमयपशावपि,दर्शपूर्णमास मः । एकादाप्रयाजा- नुयाजलिङ्गर्शनात् ॥१२॥ सवनीयादिपशौ अग्नीपोमीयधर्मातिदशाधिकरणम् ।। ६ ।। देशस्य चेतरेषु ॥ १३॥ देवस्य- अग्नीषोमीयरशी:, धर्मा इतरेषु- तद्भिलपशुपागेषु । आलभतिचोदनायिहित वादिलिभादिति नेयम् ॥ १३ ॥ इत्याद्याः काम्या:,

·३८४
।। पूर्वमीमांसामूत्रवृत्तिः।।
सौर्ययागे अप्रवृत्तत्वात-अननिदिष्टत्वात् , फलादीना याणा प्रधानेन सह
सम्बध्दत्वात् प्रधाननिवृत्ती फलनियमकर्टसमुदायस्य अनन्वयः-
तत्र अप्रवृत्तिन्त्यिर्थः ॥२०॥
प्रवृत्तावपि तादात् ॥ २१ ॥
सौर्ययागे प्रधानकर्मण उपकारकाऽऽकाक्षामात्रस्य विद्यमानत्वात्प्र-
कृती याप्रधानोपकारकत्वेन क्लुप्त नभ्ययाऽऽकाझया ग्रहणं वाच्यम् ।
सत्येवं फलं पुरुषोपकारकम् । तथा यावजीवनियमोऽपि पुरुषार्थः। एवं
कर्मापि स्वर्गकामार्थम् ! तथा प्रधानकर्मापि फलार्थमित्येतेषा मध्ये कस्यापि
कत्यत्वाभावात् प्रवृत्तावपि-अतिदेशेन याप्तावपि, तादात्-पुरुपार्थत्वात्,
कर्मानुपकारकत्वेन व्यर्थनेव म्याटतो न तेषा विकृती प्रवृत्तिरिति
मावः ॥ २१ ॥
अश्रुतित्वाच ॥ २२॥
मासग्निहोत्रे अग्निहोत्रवदिति नाम्ना प्रधानाल्देिशवत् अत्र प्रधानानि-
देशस्य अश्रुतित्वात्-अशास्त्रत्वादपि, न त प्रवृत्तिरिने मात्रः ॥ २२ ॥
गुणकामानामपि गोदोहनादीनामनतिदेशाधिकरणम् ॥ १४ ॥
गुणकामेष्वाश्रितत्वात्प्रवृत्तिः स्यात् ॥ २३ ॥
• गोदोहनेन पशुकामस्य, उपास्मै गायता नर इति प्रामकामाय
प्रतिपदं कुर्यात् ' इत्यादिप्रधानफलातिरिक्तपश्वादिफलसाधनानां गोटो-
हनादीनां गुणकामेपु-गुणात - गोटोहनादेः काम: पश्चादीच्छायां सत्या,
तत्प्रवृत्तिः स्यात् । आश्रितत्वात-प्रणयनाश्रितस्यात् । आश्रयसत्त्वे
आश्रितसत्वमाश्यकम । पटमने पटाश्रितचित्रसत्ववदिति ॥ २३ ॥
सि० ॥ निवृत्तिर्वा कर्मभेदात् ॥ २४ ॥
मितिः पदोहनादेः विकृती निवृत्तिरेर । कर्मभेदाव-मस-
गोदोहनयोः फलभेदाद ! चमसः ऋत्यर्थः । गोदोहन पुरुषार्थः । ऋयर्थ-
स्या विकृतावाऽऽकाङ्क्षा । न पुरुषार्थस्यापीति भावः ॥ २४ ॥

·अष्टमाध्यायस प्रथमः पादः। ३८५ 2 अपि वा अतद्विकारत्वाकत्वर्थत्वात्प्रवृत्तिः स्यात् ॥ २५॥ ननु · सादिर वीर्यकामस्य यूप कुर्यादिति श्रुते खादिरप्रवृत्तिरपि विकृतौ न स्यादत आह-अपि वेति । खादिरप्रवृत्तिर्युक्ते व तत्र । कुत अतद्विकारत्वात-तस्य ऋविकारत्याभावात् । कन्वर्थविकारत्वं च कवर्थत्वामा सति कवर्थकार्यकारित्वम् । यथा गोदोहनादेः चमसकार्य- कारित्वम् । खादिरस्य नद्भिन्नत्वात ' एकस्य तूपयरे सयोगपृथक्त्व'- मिति क्रत्वर्थत्वाच्च प्रवृत्तिः स्यादेति भाव ॥ २५ ॥ सौर्य चरावाभिमर्शनद्वयस्य विकल्पाधिकरणम् ॥ १५ ॥ एककर्मणि विकल्पोऽविभागो हि चोदनैकत्वात् ॥ २६ ॥ • चतुर्होत्रा पौर्णमास्या हनीपि अभिमशेत्, पञ्चहात्रा अमावास्या- यामिति प्रकृती श्रुतम् । पृथ्वी होतेत्यादिम-त्रश्चन)ता । अग्निहोतेत्यादि पञ्चहोता । इदमभिमर्शन सौर्ययागे अतिदेशेन प्राप्तम् । नत्र चोदनैकत्वात- एकविधिचिहित वात् , सौर्ययागस्य अविभाग-भेदाभाव । अत एकास्मन् कर्माण उक्तमन्त्रद्वयस्य विकल्प एव । न तत्र मन्त्रद्वय नियतम् । प्रकृती कालद्वये धर्मोमिन पद् व्यवस्था युक्ता। इह न तथा । अपि तु कालद्वये - प्येकत्वाकर्मण विकल्प च तयोरिति भावः ॥२६॥ सौर्ये आमेयधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १६ ॥ लिङ्गसाधारण्याद्विकल्पः स्यात् ॥२७॥ लिङ्गसाधारण्यात ओषधिद्रव्यात्मक लिङ्गस्योभयत्र तुल्याबात, सौर्ययागे आग्नेयान घोर धर्मयोर्विकल्पः स्याव ॥२७॥ सि०॥ एकार्थ्याद्विनियम्येत पूर्ववत्त्वाद्वि- कारो हि ॥ २८ ॥ ।

·३८६ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रपतिः॥ -- 4 हि- यतः, सोर्ययागो विकारो-विकृतिः । अतः पूर्ववत्वात- प्रकृतिधर्मसापेक्षत्वात् , नत्र ऐकार्थ्यात्- एकदेवताकत्वात् , नियम्येत-- आग्नेयविध्यन्त एव तत्र नियम्येत ॥२८॥ अश्रुतत्वान्नति चेत् ॥ २९ ॥ सौमिति तद्धिनान्नेन पदेन मूर्यो देवता अस्पेनि सूर्या वा इति नियन्तुमशक्यत्वादश्रुतमेकदेवताका पमिति चेत् ॥ २९ ॥ स्याल्लिङ्गभावात् ॥ ३०॥ अमुनादित्य स्खेन भागवयेनारधावति' इत्यर्थवादवाक्ये सूर्य- पर्यायाऽऽदित्यपदात्तरमेकवचन रूप लिङ्गभावात्-उक्तलिङ्गसत्वात्, स्यादे- कदेवतावत्यमिति भावः ॥ ३०॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३१ ॥ तथा--- उदुल्यं जातवेदसे देव चित्रमिति मन्त्रद्वयेऽपि अन्यार्थ- दर्शनम्--अन्यार्थस्य-एकवचनस्य दर्शनमस्तीति शेषः ॥ ३१ ॥ हीवेदवतयोविकल्प हविःसामान्यस्य बलीयस्त्वाधिकरणम् ॥ १७ ॥ विप्रतिपत्तो हविपा नियम्येत कर्मणस्त- दुपाख्यत्वात् ॥ ३२॥ ऐन्द्रकादशकपाल निर्वत । इति श्रुतम् । अत्र देवतालिङ्गन पयोधर्माः, एकादशवपालादिलिगन पुरोडाशधर्मा इति रीत्या विप्रतिपत्ती-- विरोचे सति, हविपा-- हवि सादृश्येन, वियन्तो नियम्येत देवतया । कुतः ? कर्मणः तदुपाख्यत्वात्--हविरन्तरगत्यात्, कर्मोत्पत्ति- वाक्येन वर्मणि बोध्ये कर्मबोधकपटेन साकं सन्निहित द्रव्यवाचक पदम् । तथा हि- निपतिधात वाच्यं कर्म, द्रव्याचस्तद्धितः तेन व्यवहितं देवतावाचक पदमध्यहितश्च तद्धितः । अतो देवता वहिर- गम् । द्रव्यं यागस्यान्तरङ्गम् । विरोधे द्रव्यलिङ्गेन देवनालिझं वाध्यत इति भावः ॥२२॥ . न ·अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ३८७ तेन च कर्मसंयोगात् ॥ ३३ ॥ तेन-हविषा च संयुज्य कर्म चोद्यते । ' सौर्य चक्रम् , ऐन्द्रमेका- दशकपालं निपेदिति । हविः कर्मणि साक्षात्कारः । देवता तु हविारा । अतोऽपि हविलिड्गं प्रबलमित्यर्थः ।। ३३ ।। गुणत्वेन देवताश्रुतिः ॥ ३४ ॥ गुणत्वेन-हविपो विशेषणत्वेन, देवताश्रुतिः । तद्धितार्थे प्रकृत्यों विशेषणम् । प्रत्ययाना प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वनियमात् । विशेषणापेक्षया विशेष्यस्य प्रबलत्वादिति भार ॥ ३४ शतकृष्णलाख्यहिरण्ये औपधधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १८॥ हिरण्यमाज्यधर्मस्तेजस्त्वात् ॥ ३५ ॥ 'प्राजापत्यं घृते शतकृष्णल चरुं निवपेदायुष्कामः । इति श्रूयते । शतकृष्णलं सुवर्णशकलशनम् । तत् हिरण्यमाज्यधर्म:-- उपांशुयाज- विध्यन्नस्तत्र म्यात् । कुतः ? तेजस्वसामान्यात् । हिरण्यमश्मनां तेजः आज्यमपि गरा नजः । प्रतिबिम्बाधिष्टानादुमयोः सादृश्य- मिति भावः ।। ३५ ॥ धर्मानुग्रहाच ॥ ३६॥ हिरण्ये आज्यावेक्षणादिरूयाणा धर्माणामनुग्रहात्--अबाधात, तस्य पुरोडाशधर्मत्वे वितुपीकरणरूपद्वारलोपेन अवहननादीना चाध एव स्यात् । तस्मादाज्यधर्मास्तति भावः ॥ ३६॥ सि० ॥ औपधं वा विशदत्वात् ।। ३७ ॥ कृष्णापु औषध वा--औपयस्य विध्यन्तः । तदर्मा इत्यर्थः । कुनः ! विशदवाद--कृष्णलबांधो. काटिन्य विरले वादिरूप पैगचं विद्यते । पते तन्नास्ति ।। ३७ ॥

·३८८ । पूर्वमीमांसासूवत्तिः॥ -- चरुशब्दाच ॥ ३८ ॥ * प्राजापत्यं चरम् ' इति चरुशब्दश्च ओपधिधर्मप्रापकः । तत् प्रबलं लिङ्गम् । आज्य चरूशब्व्यवहाराभावादिति भावः ।। ३८॥ तस्मिंश श्रपणश्रुतेः ॥ ३९ ॥ 'घृते अपयति' इति तस्मिन्-आज्ये श्रपणश्रुतेः :-पणश्रवणादपि ओपधिधर्मप्राप्तिः कृष्णलेषु । न हि अपणमाज्यधर्मः । किन्तु ओपधिधर्म इति भावः ॥३९॥ मधूदके उपांशुयाजीयाज्यधर्मातिदेशाधिकरणम् ।।१९।। मधूदके द्रवसामान्यात् पयोविकारः स्यात् ॥१०॥ 'दधि मधु घृतमापो धानास्तण्डुलास्तसंसृष्टं प्राजापत्यम्' इदं चित्रा- यागस्योत्पत्तिवाक्यम् । अत्र मधूदकयोः पयोविकारः पयोधर्मः स्यात् । द्रवसामान्यात्-द्रवत्वेन सादृश्यादित्यर्थः ।। ४० ॥ सि०॥ आज्यं वा वर्णसामान्यात् ॥४१॥ आज्यम्- आयवर्मास्तत्र म्युः । वर्णसामान्यात्-वर्णेन साजा- स्यादुमयोरित्यर्थः ॥ ४१॥ धर्मानुग्रहाच ॥४२॥ आज्यधर्माणां बहूनामनुप्रादपि तद्धर्मा एव तत्र । पयोधर्मत्वे दोह- नादाना बहुधर्माणां बाधास्यादिति भावः । ४२ ।। पूर्वस्याविशिष्टत्वात् ॥ ४३॥ पूर्वस्य-पूर्वपक्षिणोक्तस्य द्रवत्वेन सादृश्यस्य, अविशिष्टत्वात्- आज्येऽपि त्वादविरोध इति भारः ॥ ४३॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्यामष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ २ ॥ श्रीः ।।

·अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ३८९ ॥ अथ अष्टभाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। चातुर्मास्यसौत्रामण्योरौष्टिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥१॥ वाजिने सोमपूर्वत्वं सौत्रामण्यां च ग्रहपु ताच्छब्द्यात् ॥ १॥ चातुर्मास्ये 'वाजिभ्यो वाजिनम् ' इति बाजिनयागः श्रुतः । तथा सौत्रामण्याम् — आश्विनं ग्रहं गृहाति । सारखतमैन्द्र मिति सुराग्रहाः श्रुताः । अत्र उभयत्र सौत्रामण्या वाजिने च सोमपूर्वत्वं-सोमधर्मत्वम् । ताच्छन्द्यात- सोमो वै सुरा । सोमो वै वाजिनमिति शब्दात् । नात्र वाजिनसुरयोः सोमा- भेदः तद्भदप्रत्यक्षविरोधात् । अन सामपदस्य सोमधर्मके लक्षणेति मायः ॥२॥ अनुवपद्काराच ॥ २॥ • याजिनस्याग्ने वाहीत्यनुवपट्करोति । सुराया वोहीत्यनुवपट्का- रात्मकलिङ्गादपि सोमधर्मप्राप्तिस्तत्रेति गम्यते ॥ २ ॥ समुपहूयभक्षणाच ।। ३॥ । ब्रह्मन्नुपहयखेत्यादिउपव्हानमन्त्रैराइय शेष सम विभज्य भक्षायन्तीति समुपहूयमक्षणमपि सोमधर्मप्राप्ती लिङ्गम् । यतः समुपहूयभक्षणं सोमधर्म इति भावः ।। ३ ।। क्रयणश्रपणपुरोरुगुपयामग्रहणासादनवासोप- नहनं च तद्वत् ॥ ४॥ किच, यथा अरुणया विज्ञादीकहायन्या ' सोमस्य कारः। एवं 'सीसेन क्लीबाच्छष्पाणि क्रीणानीति सुरायाः क्रयः श्रूयते । ' मैत्रायरुण पयसा श्रोणातीतिवत् ' आश्विनं कुवलसक्तुभिः श्रोणाती'ति श्रपणमामायने । एका पुरोरुक एका याज्यैर । न पुरोऽनुगश्या । 'उपयाम गृहीतोऽस्य च्छिद्रायवेति उपयामयुक्तमन्त्रवत्वम् ।' आधिनं प्रहं गृहात ति ग्रहण- . . अर्घ्य उपयस्व . .

·३९० ॥ पूर्वमीमांसासूत्रपतिः॥ - लिङ्गम् । गृहीत्वा आसादयति आसादन लिङ्गम् । त्रिरात्रं सहता भवन्ति । क्षामे वासस्युपानवब्दा इति वासोपनहनम् । इत्येवं क्रयणादीनि लिङ्गानि सोमप्रकृतिकावं याजिनेज्यासामोरुपोद्वलयन्तीति तयोः सौमिको विध्यन्त इति प्राप्तम् [[४|| सि०॥ हविषा वा नियम्येत तद्विकारत्वात् ।।५।। हविपा--हवि सादृश्येन, नियम्येत-- ऐटिको धर्मो नियम्येत । तद्विकारत्वात्-तस्य दर्शपूर्णमासिकहविषः विकार वात्सुरागजिनयोः । सुरा ओषधिद्रव्यविकारः। वाजिन च सान्नायविकारः । तम्मादैष्टिकधर्मास्तयोरिति । भावः ॥ ५॥ . प्रशंसा सोमशब्दः ॥६॥ सोमो के सुरेति वाक्य सोमशब्दः प्रशंसा- --स्तावकः । अमात्य राजशब्दवत् । अनो नाय नाम्ना मानिदेशकः ॥ ६ ॥ वचनानीतराणि ।।७।। एवं हवि.मादृश्येन ऐष्टिकवर्म सिद्ध इतराणि-सासक्रयादीनि बाचनिकानि, आमनहोमादिवद्विशेप वन विधीयन्ते । न हि वचनस्याति- भाराऽस्तीति भाय, 1॥ ७ ॥ व्यपदेशश्च तद्वत् ॥ ८ ॥ 'अपरेव दीक्षणीयामानोति । तोक्मभिः प्रायणीयाम् । सिंहलोम- भिरातिथ्यामिति व्यपदेशोऽपि तद्वत्-सोमशब्दवास्तु यात्मक इत्यर्थः ॥८॥ पशुपुरोडाशस्य च लिङ्गदर्शनात् ॥९॥ नतेता पशूना पुरोडाशा भवन्ति । महपुरोडाशा ह्येते' इत्यनेन पुरोडाशप्रतिपधं कृत्वा गृहाणा पुरोडाशधावेन पुरोडाशकाय ते कुर्युरिति स्तुतिलिशामिति भारः ॥ ९ ॥ ..

·अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
३९१
तस्य
.
पशौ सान्नाय्यधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ २॥
पशुः पुरोडाशविकारः स्याद्देवतासामान्यात् ॥१०॥
यो दीक्षितो यदग्नीषोमीय पशुमालभते इति ज्योतिष्टोमे श्रुतः पशु:-
अग्नीपोमीयपशुयागः, पुरोडाशविकार तद्धर्मा स्यात् । देवतासामान्यात्-
अग्नीषोमीयदेवतासादृश्यादिति ॥१०॥
प्रोक्षणाञ्च ॥ ११ ॥
अभ्यस्त्वौषधीभ्यो जुष्टं प्रोक्षामीति पशुं प्रोक्षति ।
प्रोक्षणस्य
पुरोडाशधर्मस्य श्रवणमपि पुरोडाशधर्मवधिपये
लिङ्गमिति ॥ ११ ॥
पर्यनिकरणाच ॥ १२ ॥
आहवनीयादुल्मुफेन पशु पर्यग्निकरोति ' इति पुरोडाशधर्म-
पर्यनिकरणश्रवणादपि तमत्वमगम्यते ॥ १२ ।।
सि०॥ सान्नाय्यं वा तत्प्रभवत्वात् ॥१३॥
सान्नाटयं- सानाव्यधर्म एव तत्र स्यात् । तत्समवत्वात-पशुप्रभवत्य-
साजाल्यात् ॥ १३ ॥
तस्य च पात्रदर्शनात् ।। १४ ।।
कुम्म्या अपयति ' इति तस्य-यशो , पात्रस्य दर्शनादपि पशी
सान्नाप्यधर्मा इति निर्णय ॥ १४ ॥
पशी पयोधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥३॥
दन्नः स्यान्मूर्तिसामान्यात् ॥१५॥
सानाय्यमध्ये दनो धर्म स्पान पयमः । मूर्विसामान्यात्-मूर्ने:-
घनीभावस्य सादृश्यादित्यर्थः ॥ १५ ॥
सि० ॥ पयो वा कालसामान्यात् ॥ १६ ॥

·पयः
-
.
३९२
। पूर्वमीमांसापत्रपत्तिः ॥
पयोधर्म एव स्यात् । कालसामान्यार--एकाहसाध्यत्वरूपकालसा-
दृश्यादिति भावः ॥ १६ ॥
पश्वानन्तर्याच ॥१७॥
पश्वानन्तर्यात्- पशुप्रभयमध्ये प्रथम पयः पश्चाद्दधीति
पशोरन्तरङ्गमिति भावः ॥ १७ ॥
द्रवत्वं चाविशिष्टम् ॥ १८ ॥
पशुरपि द्रवति, पयोऽपि द्रवनीति द्रवत्वं चाविशिष्ट द्वयो-
स्तुल्यम् । द्रवत्वेन तयोः साजात्यमिति भावः ॥ १८ ॥
आमिक्षायां पयोधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ४॥
आमिक्षोभयभाव्यत्वादुभयविकारः स्यात् ॥ १९॥
तप्ते पयसि दल्यानयति मा पैश्वदेव्यामिक्षेति श्रुत आमिक्षायागः
पयोदध्युभयधर्मः स्यात् । उभयमाच्यत्वात्-
पयोदध्युमरजन्यत्वा-
दिल्यर्थः ॥ १९॥
एकं वा चोदनेकत्वात् ॥ २० ॥
एक वा-एकमेव विकुर्यात । चौदनैकत्वाद- एकविधिविहिन-
स्वात् । एकविध्यन्तेन निराकासवानोभयमिति भावः ॥ २० ॥
दधि सङ्घातसामान्यात् ॥ २१ ॥
दधिधर्मः । सङ्घावसामान्याव-धनीमावेन सादृश्यात् ॥ २१ ॥
सि०॥ पयो वा तत्प्रधानत्वात् लोकवनस्तद-
र्थत्वात् ॥ २२ ॥
पयो वा-पयोधः एव म्युस्तत्र । कस्मात् ! तत्प्रधानत्वात्-
पयसो भूयस्त्वात् । लोकवन-लोके पयमो धनीभावार्य दध्यातञ्चनं क्रियते ।
तद्वत्प्रकृतेऽपि दना-दधिनिक्षेपस्य, तदर्थत्वात्पयसो धनीभावार्थत्वात् ।
धनीभूतं पय एव तदिति भावः ॥ २२ ॥

·अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ३९३ धर्मानुग्रहाच ॥ २३ ॥ इत्यमेकाहसाध्यवादिधर्माणामनुग्रहोऽपि सिद्धो भवति ॥२३॥ सद्योभावं च दर्शयति ॥ २४ ॥ जुषन्ता युज्य पय' इति सद्योभावं- एहसाध्यान दर्शयति । तत् आमिक्षाया दधिधर्मत्ये विरुध्यन । तच्चैकाहसाध्यत्व इढयति । तस्मात्पयो- धर्मत्वमेवाऽऽमिक्षाया इति भार |॥ २४ ॥ सनाहीनयोः सत्राहीनात्मकद्वादशाहघाणां व्यवस्थयाऽति- देशाधिकरणम् ।। ५॥ सत्रमहीनश्च द्वादशाहः तस्योभयथा प्रवृत्तिः ऐककात् ॥ २५॥ 'प्रायणीयाऽतिरात्र । पृष्ठय पदह । त्रयाउन्दोमा । अस्विराक्य- मह । उदयनीयोऽनिरात्र त्यहर्गणात्मको द्वादशाह तुम्पिने । म. सत्रमहीनध द्वादशार: ' इत्यभियुक्तोपदशासनहीन इत्युभयसनक । राके वानस्पोडी या अहीनन यज्रन् । तान् दीक्षिता याजयेयुः' गृपतिसप्तदशा स्वयमृत्विजा ब्राह्मणा मनमुपयु , इत्येवमादयस्तस्य 6 सज्ञाभेटेन व्यवस्थया आम्नाता गणपु द्वादशाहस्थति द्विरागादिषु विकृतिप्वहर्गणेषु प्रवर्नत इत्युक्तम् । एघ स्थिते द्विगत्रादिषु अहोनेषु गवामयनादिसत्रषु च प्रत्यकमुभयधर्मा प्रवनन्त इति उक्तुमुचितम् । न सो सनधर्मा अहीने अहीनधर्मा इति । न त् ' द्वादशाह सत्रम- हीनत्युमयस्त्रमाव । तस्य-नाशस्य द्वादशाहस्य उभयथा-उमयप्रकार प्रत्येक प्रवृत्ति । ऐककाद-कर्मग एकत्यादिति ॥ २५॥ सि० ।। अपि वा यजतिध्रुतेरहीनभूतप्रवृत्तिः स्यात् प्रकृत्या तुल्यशब्दत्वात् ॥ २६ ॥ अपि वा-नोक्तरीत्या प्रवृत्ति । अपि तु यत्र यजनिम्नत्र अदीन- भूनस्य धर्मस्य प्रवृत्ति स्थाव । कुन: । प्रकृती द्वादशाहन प्रनाकाम . . स . .. .

·३९४
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।।
याजयेत् ' इति यजतिश्रुतेः प्रकृत्या तुल्यशब्दत्वात्य एवं विद्वान्
द्विरात्रेण यजते' इति प्रकृतिसदृशशब्दत्वात् । एवं अहीने-अहीनधर्मे निश्चिते
तुल्यन्यायेन सत्रधर्मा अपि सत्र एवेत्यासिद्धं भवतीति भावः ॥२६॥
द्विरात्रादीनामेकादशरात्रादहीनत्वं यजति-
चोदनात् ॥ २७॥
अहर्गणमध्ये कियतामहानत्वं सत्रन्वं च कियता तदाह-द्विरात्रेति ।
द्विराबायकादशरात्रान्तानामहीनत्वम् । यजतिचोदनाद- यजतिधातुपाठेन
निधानादित्यर्थः ॥ २७ ।।
लिङ्गाच ॥२८॥
• अग्निष्टोमो वै प्रजापतिः, म उत्तरानेकाहानसूजत । तमेन
द्विरात्रादय अर्गणा ऊचुः, उमस्मान्मा हासारित । तदेपामहीनामिति ।
तदेयामहीनने लिगमप्यस्तोति बोध्यम् ॥ २८॥
पञ्चदशरात्रादिपु सत्रधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ६ ॥
अन्यतरतोतिरात्रत्वात् पञ्चदशरात्रस्या-
हीनत्वं कुण्डपायिनामयनस्य च तद्भूते-
प्वहीनत्वदर्शनात् ।। २९ ।।
त्रिचूदमिदग्निष्टोमस्त्रिरात्रो दशरात्र उदयनीयोऽतिरात्रः' इत्युपदिष्ट-
पञ्चदशरात्रस्य,तथा 'मासमनिहो जुनीत्यारभ्य यावदशरात्रो महानतमुद-
यनीयो ऽतिरात्र इति कुण्डपायिनामयनस्य च अहानत्वम् । न सनत्यम् ।
कुतः ! आद्यन्तयोर्मध्ये अन्यतरदेशे अतिरात्रसंज्ञकस्य सचात् । यश्चान्यत-
रतोऽतिरानः सोऽहीनः । यतस्तद्भुतेपु-अन्यतरतोऽतिरात्रभूतेषु, अहीनत्वं
भूयते । यदन्यतरनोऽतिराबस्तनोऽीन इति ॥ २९ ॥
अहीनवचनाच ॥३०॥
उक्तवाक्ये अहीन इति प्रत्यक्षवचनादपि तयोरहीनत्वमिति ॥३०॥

·अष्टमाध्यायस्य नृतीयः पादः ।
३९५
१
सत्रे चोपेयिचोदनात् ॥ ३१ ॥
ते उभे पञ्चदशरात्रकुण्डपाायेनामयने सत्रे एव । कुल
उपेथिचोदनात- ये एव भूतिकार्यमिच्छन्तस्त एन पञ्चदशरात्रमुपेयु
कुण्डपायिनामयनेऽपि — भूत्किामा उपयुः' इति उपशब्दघटितवाक्याभ्या
लयोर्विधानादिति भार ॥ ३१ ॥
सत्रलिडं च दर्शयति ॥ ३२॥
'गृहपति. सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्य ' इति कुण्डपायिनामयने 'गृहपति'
रिति सत्रालिङ्गं च दृश्यते । यत सत्रे एव गृहपतिरिति व्यवहारो
नान्यत्र । अतोऽपि तयो सत्रावमिति निष्पर्प ॥३२॥
इति पूर्वमीमामासूत्रवृत्त भावरोधिन्याष्टमाध्यायस्य द्वितीय
पाद ॥२॥ श्री ॥
.
॥ अथ अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
शुचिदेवते आग्नेयस्य आग्नावैष्णवे च अग्नीपोमायस्य धर्माति-
देशाधिकरणम् ॥ १॥
हविर्गणे परमुत्तरस्य देशसामान्यात् ॥१॥
आग्नावैष्णवमेकादशकपाल निर्मपत् , सारस्वत चरु, वार्हस्पत्य
चरुम् । तया ' अग्नये परमानायाष्टाकपालम् , अग्नये पावकाय, अग्नये
शुचये' इत्यहर्गणा अत्रोंदाहरणम् । अस्मिन् हविगणे परं-शुचिदेवतमु-
त्तरस्य-अग्नीपीमीयस्य विकार । पूर्वमग्नावैष्णवमपि पूर्वस्य आग्नेयस्य
विकार । कुत ? देशसामान्याव-मसामा-यादित्यर्थ. । इहोदाहरणे
शुचिदेवतो द्वितीय । प्रकृती चाग्नीपोनायो द्वितीय । तथा आग्नावैष्णव
प्रथमोऽत्र | प्रकृतारप्याऽऽग्नेय प्रथम इति देशसामन्यलिनेन परमुत्तरम्प
पूर्व पूर्वस्य विकार इति भाव ॥१॥

·१ 11 पूर्वमीमांसामूत्रवृत्तिः॥ सि०॥ देवतया वा नियम्येत शब्दवत्त्वात् इतरस्य अश्रुतित्वात् ॥२॥ नैघात्र देशनियम स्यात् । अपि तु देवतया- देवतासादृश्येन, नियम्यत- प्रकृतिनियम्येत । कुन: शब्दववाद देवतापाचक-आना- वैष्णव-- अग्निरानक इति च प्रत्यक्षशब्दयत्नात् । इतरस्य- स्थानाच- कशब्दस्य, अर्थतत्वात् । तस्मात्-शुचिदैवत्से आग्नेयस्य धर्मा , आग्नावैष्णो च अग्नीषोमायस्येति निर्णय ॥२॥ जनकसप्तराचे त्रिवृत्सु अहासु द्वादशाहधर्मातिदेशाधि- करणम् ॥ २॥ गणचोदनायां यस्य लिड्गं तदावृत्तिः प्रती- येताऽऽग्नेयवत् ॥३॥ जनकसप्तरात्रे ' चत्वारि त्रिवृति अहानि मवन्तीति श्रूयते । तया- नर त्रिवृन्त्यहानि भवन्तीति च । तत्रैवविधाया गणचोदनायां यस्य-- प्रथमस्य अन्ह , लिङ्ग त्रिवृत्त्व, तस्य-प्रथमस्यान्ह , आवृत्तिः प्रतीयेत । आमेयवत्-- आग्नेयविध्य-ताभ्यासवदित्यर्थ । यथा-- अग्नये परमानाय, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचये । इत्यत्र देवतैक्याचोदना. सादश्याच आग्ने विध्यन्ताभ्यासयात्रापति भार ॥ ३॥ सि० ॥ नाना अहानि वा सड्यातत्वात्प्रवृत्ति- लिङ्गेन चोदनात् ॥ ४ ॥ नाना अहानि वा-द्वादशाहिकानि गना अहान्येात्र प्रवर्तन्ते । नत्वावृत्ति प्रथमस्यान्ह । कुन ' समातत्वात--चत्वार्यहानीति सङ्ख्यया अन्हा समुदायस्य विधानात् । प्रवृत्तिलिङ्गेन-द्वादशाहिकाहश्चतुष्टया- नुवादेन, चोदनात-त्रिवृत्त्वविधानात् । चत्वारि त्रिवृत्यिहानीति वचनस्य चारितार्थ्यमिति भार ॥ ४ ॥ . १

·अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
३९७
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ५॥
तथा च ' चत्वारि त्रिवृन्त्यहानि अग्निष्टोममुख्यानि । तेषामग्नि-
ष्टोमः प्रथम:, अनग्निष्टोमा इतरे ' । अनेन भिन्नधर्मकत्वमन्हां सूचिम् ।
अयोमुख्यपिण्डच्छेदनदिति भावः ॥ ५॥
पत्रिंशदाने पडहधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥३॥
कालाभ्यासे च वादरिः कर्मभेदात् ॥ ६ ॥
कचित्कर्मविशेष पडहा भवन्तीति पाठत्वा ' चत्वारः पडहा भय-
न्तीति पत्रिंशद्रात्रे श्रूयते । तत्र कालाम्यासे- कालाभ्यासबोधकमिदं
चाक्यं, न पडकर्माभ्यासार्थकमिति पादरिराचार्यों मनुते । तथा च चतु-
विशतिरहानि भवन्ति । एवं चाहर्गणसाध्यत्वात् द्वादशाहधर्मप्रवृत्तिरति
तत्तापर्यम् ॥६॥
सि० ॥ तदावृत्तिं तु जैमिनिरन्हामप्रत्यक्षसङ्ख्य-
त्वात् ॥ ७॥
तदाधर्ति-पदहावृत्ति, जैमिनिर्मनु । कुतः ? अन्हां-चतुर्वि-
शतिसङ्ख्या विशिष्टानामन्हाम्, अप्रत्यक्षसङ्ख्यत्वात्-- आनुमानिकस
ख्याकत्वात् । प्रथमं पडह बुवा तस्मिन् चतुष्ट्वसङ्ख्याज्ञानेन हेतुना
चतुर्विंशतिसङ्ख्या अनुमेया। ततः प्रथमज्ञानपडहसाध्यकर्मण एयात्र चतुष्व-
सख्याम्पये नदभ्यासेन सख्यापूरणमिति पडहधर्मस्य प्रवृत्तिरिति ॥ ७॥
तस्मात् पडहाभ्यासः ॥८॥
उक्तार्थोपसहारार्थमिद सूत्रं तस्मादिति ॥ ८ ॥
संस्थागणेपु द्वादशाहिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ।। ४ ।।
संस्थागणेपु तदभ्यासः प्रतीयेत कृतलक्षण-
ग्रहणात् ॥ ९॥

·३९८ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। N 'शतोक्थ्य भवति । शतातिरात्र भवति। पञ्च नियम पञ्चोक्थ्य ।। इत्यादय सस्थागणाः श्रुता । तेषु संस्थागणेषु विधीयमानेषु तदभ्यास:-- ज्योतिष्टोमाभ्यास प्रतीयत । न सख्य विशिष्टस्य अह । कुत ' ज्योति- टोमस्यैव उक्थ्य अतिरात्र इति नाम । अन कृतनानः ज्यातिष्टोमस्यैर ग्रहणात् ॥९॥ सि० ॥ अधिकाराद्वा प्रकृतिस्तद्विशिष्टा स्याद- भिधानस्य तन्निमित्तत्वात् ॥१०॥ तद्विशिया- उक्थ्यादिसस्थाविशिष्ट प्रकृति स्यात् । अधिका- रात - चोदयशास्त्रेणाधिकृतत्वात प्राप्तगात् , द्वादशाहसम्बधीनि अहानि विधीयन्ते । अभिधानस्य उक्थ्यादिनाम्न , तन्निमित्तत्वात --येन साम्ना ऋतुसमाप्तिस्तनिमित्तत्वात् । तथा च द्वादशाहिकाहर्ग प्वपि तन्निमित्तत्वस्य अबाध इति भाव ॥१०॥ शतोक्थ्यादौ ज्योतिष्टोमात् स्तोत्रोपचयाधिकरणम् ॥ ५॥ गणादुपचयस्तत्मकृतित्वात् ॥ ११ ॥ शतोक्थ्य भवति । शतातिरात्र मवती'त्यत्र द्वादशाहसम्बन्धि- दशरात्रावृत्तिरिति स्थित धर्माधिकरणे। तानि द्वादशाहदशाहानि प्रायेणोक्थ्य- सस्थानि । तदीयोक्थ्यस्तत्र ज्योतिष्टोमोक्थ्यस्तोत्रापक्षया अधिका केचन धर्मा आमाला । इत्थ शतोक्य्यस्तोत्रे गणाव-द्वादशाहगणात् , उपचय:- धर्मप्राप्ति । कुन १ तस्य शतोक्थ्यप्रकृतित्वान् । न ज्योतिष्टोमोक्थ्यधर्मा इति ॥ ११ ॥ सि०॥एकाहाद्वा तेपा समत्वात्स्यात् ॥१२॥ एकाहात्- ज्योतिष्टोमाध्दर्मग्रहणम्, तेषा- शतोक्थ्याना द्वादशा- हिकानाम हा च समत्त्वात्- भिक्षुकवेन तुल्यानात् । तथा हि-- द्वादशाह- सम्बन्धोन्यहानि स्वधर्माणा स्तोत्रशस्त्राणा भिक्षामन्यत इच्छन्ति, शतोक्थ्या- न्यपि तथैवेच्छन्तीति तुल्यत्वमुभयो । ज्योतिष्टोमसमीये तेया पठितत्वाउज्योति- ·अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३९९ ।न दाशत- टोमो न भिक्षामपेक्षत इत्यभिक्षुक सः । तथा च न हि भिक्षुको भिक्षुकं याचते अभिक्षुके सतीति लेोक्मसिद्धन्यायेन ज्योतिष्टोमधर्मस्तत्रेनि भावः ॥१२॥ गायत्रमेतदहर्भवतीत्यादावुत्पत्तिगायत्रीणामागमाधिकरणम् ॥६॥ गायत्रीपु प्राकृतीनामवच्छेदः प्रकृत्याधिकारात् सङ्ख्यात्वादग्निष्टोमवदव्यतिरेकातदाख्यत्वम् ।१३। वाजपेयष्ट्वा वृहम्पनि यजत' इति श्रुन बृटम्पतिमये गायत्रमेतदभवतो' ति श्रुम । न ज्योलिटे माटा गतत्रिष्टुबनुष्टुवादिष्ट- न्दस्यानाचाक्षरली विधाय सर्वामा गायत्री मणाद्यम यीभ्य गायत्रच्छन्दस्कानामृचा ग्राम कार्यम । कुन. ! गायत्रीषु-- गायत्र- मन्दहर्भवतीति भूयमाणासु. प्राकृतीनां-त्रिष्टुब्जगत्यादीन म , अवच्छेद:- अधिकाक्षरलो यः । प्रकृत्यधिकारात्-कृतिचादनानुप्ररत् । गाय-यक्ष- गणा चतुशिनिसङ्ख्यत्वात् । तदपि युत इति चा -अव्यतिरेकात- गायत्रीत्वस्य चता शनिसङ्ख । ऽव्यभिन्न गत्, तदाख्यत्वं--प्रत्यय चतुशिलिस पाय । अमिष्टोमवत-निष्टेमा आयुक्त द्वाद- शाहगनाक्यस्य पनि प्रचाधिकरणक्तसिद्धान्तयति मायः ॥ १३ ॥ नित्यवच पृथक्सतीषु तद्वचनम् ॥ १४ ॥ पृथक्सतीपु--गायत्र्यपेक्षया मिनासु जानी ये हि गाययौ सैका जगतीति नित्यवत्तद्वचनं-गायत्रं वचन सदा । यती दू गायगी अदाचत्वारिंशत्मामा भवति जगत्याप नाव इस्पात गायत्रीशब्दस्य अपरत्ये द्वे गायच्या एका जगतानि बचतमनु न स्यात्। ऋगयस्य जगती गभानादिनि चम्शिनिमहत्यामा: गायत्रीदप्रति- निमित्त साधकान्तरमिदमिति भावः ॥ १४ ॥ न विंशतौ दशति चेत् ॥ १५ ॥ .

·ܘܘܛ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ यथा विंशती-विंशतिसङ्ख्याया दशसङ्ख्या वर्तते तथा जगत्या गायत्री । तथा हि शने पञ्चाशदितिवत् अष्टाचत्वारिंशत्सख्याया जगत्या चतुर्विंशतिसाड्या अस्त्योति जगत्यामृचि कयेऽनुष्ठिले तदन्तर्वर्ति- गायत्र्यामपि तत्कृतं भनि । अन्नो नाझरलोपत्रेति चेत् न ॥१५॥ ऐकसङ्ख्यमेव स्यात् ।। १६ ॥ तथा सति परासट्या ५३. स्यात् । यन इतरासा यावत्सङ्ख्याना परार्धातापानिनादिति ॥ १६॥ गुणाद्वा द्रव्यशब्दः स्यात् असर्व विषयत्वात् ॥१७॥ समल्यास गायत्रीशब्द इति यदुक्तं तन्न । अपि तु गुणात्-पृथक्- सड़ख्यारूपगुणात, द्रव्यशब्द:--पृथगद्रव्यवाचकः शब्दः, चतुर्विशति- वर्णपरः स्यात् । असर्वविषयत्वाद- यायचतुर्विशतिसल्याऽविषयत्वात । यदि केवलं यायचतु श-िसत्यार: नई घटादिवृतिचतुर्विंशतिसइया- यामपि गायत्रीति व्याहारः स्यादिति भारः ॥ १७ ॥ गोत्ववच समन्वयः ॥१८॥ गोत्ववत्-यथा मन्टनीति गो. इति गमनकर्तृवनिमित्तस्य पुस्पाटौ सत्त्वेऽपि रूढ्या मानादिमन्येव समन्वयः, नान्यत्र । तथा द्रव्यसा- मान्ये गायत्रीशब्दप्रवृत्तिनिमित्तचतुर्विशनिसङ्ख्यायाः सत्वेऽपि तत्सङ्ख्या- विशिष्टवर्ण मात्र समन्वयः । न घटादाविनि तम्य द्रव्यपरत्वेऽपि नोक्ताति- प्रसङ्गो दोप इति भावः ॥ १८ ॥ सङ्ख्यायाश्च शब्दवत्त्वात् ॥ १९ ॥ किञ्च, सङ्ख्याया:-उक्तसम्व्यायाः, शब्दवत्वात् --चतुर्मि- शतिरिति शब्दबोध्ययात, तेनकन शब्देन व्यवहारसिद्ध गायत्रीति तन्नामान्तरं व्यर्थम् ॥१२॥ इतरस्याश्रुतित्वाच ॥ २० ॥ - 1

·अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
५०१
न व्यर्थम् । इतरस्य-- ऋगरूपद्रव्गस्य, अश्रुतित्वात् -- नामरहित-
खात् सार्थकमिति भावः ॥ २० ॥
द्रव्यान्तरे अनिवेशादुक्थ्यलोपे विशिष्टं
स्यात् ॥ २१ ॥
अग्निष्टोमवदिति यदुक्त तस्योत्तरमिदं सूत्रम् । अग्निष्टोमशब्दस्य
द्रव्यान्तरे अनिवेशात् द्वादशाहिक अहरणे चरमस्तोत्रे उक्थ्यलोपं कृत्या
अग्निहोमसाम्ना क्रतुसमाप्तौ कृत्लयामेव विशिष्टं- अग्निष्टोमनामविशिस्ट
स्यात्तत्कर्मेत्यर्थः ।। २२ ॥
अशास्त्रलक्षणत्वात् ॥ २२ ॥
यथा शताग्निष्टाम इत्यत्र अग्निष्टोमातत्यस्य प्रलक्षशास्त्रगम्यत्वं, तथा
उक्थ्यस्य आनुमानिकत्वन अशास्त्रलक्षणत्वात- प्रत्यक्षा स्त्रगम्यस्यामा-
वात्, उक्थ्यबाधो युक्त इनि भारः ॥ २२ ॥
उत्पत्तिनामधेयत्वात् भक्त्या पृथक्सतीपु स्यात् ।२३।
ऋच: गायति उत्पत्तिनामधेयत्वाद- स्वभावमिद्धनामत्वात् ,
पृथसतीपु-जगत्यवयवेपू, भक्त्या लक्षणया, गाय शब्दप्रयोगः स्यात् ।
द्वे गायत्र्यो एका जगतीति यल्लिङ्गमुक्तं तस्योत्तरमिदमिति भावः ॥ २३ ॥
वचनमिति चेत् ॥ २४ ॥
अनुगदे लक्षण युक्ता । यह तु द्वाभ्या गायत्रीभ्या यत क्रियने
जगत्यैव तत्कृत भवतीत्यत्र वियशे लक्षणया वचन--विधिः, कथमिति
चेत् -
यावदुक्तम् ॥२५॥
यावद्भिः समवृत्तिभिः उक्तं विधानं भवति । अत एव पृष्टै रूप-
लिष्टत इत्यत्र पृष्टशन्दार्थस्य मन्त्रम्य विधेयत्वेऽपि लक्षणा पृष्ठ शब्दस्य
विद्यते ॥२५॥
अपूर्वे च विकल्पः स्यात् यदि सङ्ख्या-
भिधानम् ॥ २६ ॥

·४०२ । पूर्वमीमांसासूवत्तिः ॥ १ जगल्या अन अपूर्वे- प्रकृती दर्शपूर्णमामे 'जगत्या परिदध्यात् इत्युक्त्वा गायत्र्या परिदध्यादिन्युक्तम् । सत्येवं जगत्या अक्षरलोपेन गायत्रीयसम्पादनं, • आजुटोलादुवस्यति एक च, अनया विकल्पः स्याद ! यदि सपा- भिधान-गायत्रीशब्दः मडल्यापरश्चेदिनि नय सङ्ख्या पाचकाने दूपणान्तर मिदामति भावः ॥ २६ ॥ ऋग्गुणत्वान्नेति चेत् ।। २७ ।। অস্ত্রহান্তরে :ति पञ्चदशानामचा विहिनन्चात् * गायत्र्या पदिव्यादिनि पराम्य ऋगस्यात् जगत्या अ६. लोपे সুবৰৰ কলাখাৰু এবান অবস্থান परिधाने मत । ' भाजुहोता यस्येति ऋचैत्र परिधानमिति परिधानस्य ऋग्वान त्रिका इति चेत्- ॥ २७ ॥ तथा पूर्ववति स्यात् ॥ २८ ॥ पूर्ववति-- विही बृहस्पतिसोऽपि, तथा स्याद-गाना - ऋगुण. स्यात् । ज्योतिष्यामे अच गानस्य क्लसलेन चोदकशास्त्र नथैर प्राप्ती गायत्री छन्दस्कामु ऋतु कृ तन्छास्त्रमनुगृहीन-भत्रनीति भार ॥२८॥ गुणावेशच सर्वत्र ॥ २९ ॥ किञ्च, गुणस्य-चतुर्वि गतिमइयायाः, आवेश: समावेशः, सर्वत्र- प्रहच मसादावपि मात । ग्रहाचममादिनिमख्यायामपि गायत्रीशब्दव्य. वहारः स्यादिनि मायः ॥२॥ निष्पन्नग्रहान्नेति चेत् ।। ३० ॥ निप्पन्नस्य-गटचर्यम्ग, ग्रहाव-~-प्रणात . नानदीप । गायत्री- शब्दस्य यादरासापा माडे तन्य गायत्रीशब्देन ग्रहणमिति र स दोर होने चतु-- ३.in तथेहापि स्यात् ।। ३१ ॥

·अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ४०३ यथा अक्षरगणनायामेर सख्याया गायत्रीशब्दव्यवहारः, तथा ऋग- तिरिक्त गायत्रीव्यवहाराभाघात् सख्याविशिष्टा ऋक् गायत्रीपदवाच्येत्याह- तथा इहापि स्यादिति ॥ ३१ ॥ यदि वाविशये नियमः प्रकृत्युपबन्धनात् शरेष्वपि प्रसिद्धः स्यात् ।। ३२॥ यदि वा अविशयेऽपि-- गायत्रीशष्टस्य सङ्ख्यारिशिष्ट- ऋग- यत्व संशयाभावेऽपि, प्रकृत्युपरन्धतात-चीदकानुप्रहात्, नियम:- अगायत्र्या गायत्रीगटार्थम्पनियमः । तर्हि शरमय हिमवतीत्यत्रापि शरशब्दः कुशपि प्रसिद्ध इति कल्भ्याम् । प्रकृत्यनुप्रहादेव ॥ ३२ ॥ दृष्टः प्रयोग इति चेत् ॥ ३३ ॥ द्वे गायच्या एका जगती' इति मडग्यायो पवहारी दृशः । तथा शरस्य कुशे व्यहारा न दृष्ट इति चेत् -॥ ३३ ॥ तथा शरेष्वपि ॥ ३४॥ भारवगमेरेदं कुशनमित्यगि व्यवहारे। दृष्टोऽम्ती यर्थः ॥३॥ भक्त्येति चेत् ॥३५॥ दर्शितम्यले शरशन्द्रस्य लक्षगेनि चेत् - ३ तथेतस्मिन् ॥ ३६॥ इतरस्मिन – गायशब्देऽपि, तथा लक्षणेनि या यत् ॥३६॥ अर्थस्य चासमाप्तत्वान्न तासामेकदेशे स्यात् ॥३७॥ अक्षरलोरे वाक्यघटीभूत पदमााडामामुत्तरपदाना लुप्तत्येन अर्थस्य-वाक्यस्य असमाप्तवान-शानधनमकागमापात ,तासां-मान- चानोमकदेश गानादियाय न स्यात् ।न्ति चतुकत्यक्षरागमन्यासा- मचाना महणं दाशनपीय कमिदम् ॥ ३७॥ इनि मिगसामूत्रवृत्ती भावबोधिन्यामा यम्म तृतीयः पाद ॥३॥ श्रीः ॥

·४०४
॥ पूर्वमीमांसासत्रातः॥
॥ अथ अष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।
--
दविहोमशब्दस्य नामधेयत्वाधिकरणम् ॥ १ ॥
दर्विहोमो यज्ञाभिधानं होमसंयोगात् ॥१॥
' यदेकया जुहुयाद्दविहोम कुर्यात् ' इत्यत्र दर्विहोमशब्दः यज्ञा-
भिधानं-यागनामधेयर होमसंयोगात्-होमशब्दान साकमभेद-
सम्बन्धात् ॥१॥
दर्विहोमशब्दस्य लौकिकवैदिकोभयकर्मनामधेयत्वाधिकरणम् ॥२॥
स लौकिकानां स्यात् कर्तुस्तदाख्यत्वात् ॥२॥
सः सङ्केत , लौकिकानां स्थालीपाकादिकर्मणा, स्यात् । कर्तुः-
दहिमकर्तुः तदाख्यत्वात्- 'शिनीना दाविहीमिको ब्राह्मणः अष्ठानां
दार्षिहोमिको ब्राह्मणः । इति स्मृतत्वात् ।) २॥
सि०॥ सर्वेषां वा दर्शनाद्वास्तुहोमे ॥३॥
सर्वेपां-तस्मा ना कर्मणामियं संज्ञा स्यात् । कुतः । वास्तुहोमे
वैदिके ' यदेकया जुहुयादपिहोमं कुर्यादिति प्रयोगदर्शनात् ॥ ३ ॥
दर्विहोमशब्दस्य होमनामधेयत्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥
जुहोतिचोदनानां वा तत्संयोगात् ॥ ४ ॥
जुहोतिचोदनाचोदितानामेव मर्वेषां सा सज्ञा । न यजनिचोदना.
म्चोदितानाम् | तत्संयोगात्-दविहोम इति नाम्नि जुहोतिधातुयोगात् ||!]
द्रव्योपदेशाद्वा गुणाभिधानं स्यात् ॥ ५॥

·अष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४०५ द्रव्योपदेशात्- दर्विरूपद्रव्योपदेशात् , गुणाभिधानं-गुणस्य दविरूपस्य विधिः इति प्रागपर्यत्रसिताधिकरणशेषसमापनापक्रमपरमिदं सूत्र- मिति ज्ञेयम् ॥ ५॥ न लौकिकानामाचारग्रहणत्वाच्छब्दवतां चान्यार्थविधानात् ॥ ६॥ न दर्विरूपगुणविधिः । कस्मात् । लौकिकानां-स्मार्तकर्मगां । स्वग- चिलया मूलदण्डया दा जुहोती'ति स्मृत्या आचारग्रहणत्वात् आचारेण प्रहणं यत्र तदात्मक पात् । शब्दवतां वैदिकानामन्यार्थस्य सुवेग जुहोति, ' जुम्हानारिष्टा जुहोती'नि जुम्हादेविधानात् । नैः सह दा विकल्प इति व शक्यम् । प्रत्यक्षानुमानिकविध्यात्मकाममबलस्वादिति भावः ॥ ६ ॥ दर्शनाचान्यपात्रस्य ॥ ७॥ भूतेभ्यस्त्वेत्यपूर्ण सुचमुद्गृह्णानीति दर्यिहोमे अन्यपात्रस्य दर्श- नात्- विधेः : सत्यान्न दर्षिरूपगुणनिधिरिति भावः ॥ ७ ॥ तथानिहविषोः ॥८॥ आहवनीये जुहोती ति होमाऽऽकात्वेिनाऽऽहनीयानेः प्रदेयद्रव्यत्वेन पुरोडाशादेश्च श्रुतत्वात् दवा होमः दर्वेषां होमः इनि अमिहाविपोः कार्येऽपि तथा- नैवं दानवेशः ॥ ८ ॥ उक्तश्चार्थासम्बन्धः ॥९॥ अर्थे अग्निकार्ये दाहादी, दा असम्बन्ध:--असामर्थम्, उक्तं सुप्रसिद्धम् । अतोऽपि दया न विधानमित्यर्थः ॥ ९॥ दविहोमशब्दस्य अपूर्वत्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥ तस्मिन् सोमः प्रवर्तेत अव्यक्तत्वात् ॥१०॥ . - । - ·. - ॥.पूर्वमीमांसासूत्रपत्तिः॥ तस्मिन्--- दहिोमनामके फर्माण, सोम:- सोमधर्म, प्रवर्तेत । अन्यत्तत्वात स्वार्थ चोदितदेवतारहित्य नोभयोः सापादित्यर्थः । 'सामेन गजेन, मिन्ने जुहोतीत्येन अपणात ॥ १० ॥ न वा स्वाहाकारेण संयोगात ,वपदकारस्य च निर्देशात् तन्त्रे तेन विप्रतिषेधात् ॥ ११ ॥ न वा-नात्र दहीमे सौमिको विध्यन्तः । कुरः ! स्वाहाकारण संयोगात्- पृथिव्यै स्वाहा, अन्तरिक्षय स्वाहा, अग्नय स्वाहा, सोमाय स्वाति महाकारण संयुक्ता दहिमा । सोमादितन्त्रे तु वपट्कारस्य निर्देशात् तेन-स्वाहाकाण नह यपट कारस्य विप्रतिषेधात्-विरोधात्॥११॥ शब्दान्तरत्वात् ॥ १२ ॥ सोमेन यजति यतिधातुचोदितत्व सोमस्य ।। नारिष्टान् जुहोतीनि जुहोतिवादनाचोदिनाचे दुर्विहोरस्येति शब्दभेदात् ॥ १२ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ १३॥ - सोमघृतेन द्यावापृधिषी आपूणेयामित्यादुम्बयों जुहोति दुम्बरीहोमे ' आमूलादवनाव्यति भूमिगते स्वाहाकरोति ' । यदि जुहोति- चेदनाचोदिने दी होमे मौमिको विध्यन्तः स्यात् । तर्हि वषट्कारेण विद्यात् । न भूमिगते स्वाहाकरोनीति ब्रूयात् । इति स्याहाकाररूप- लिङ्गदर्शनादपि न दर्विहोमे सौमिको विध्यन्त इति भावः ॥ १३ ॥ उत्तरार्थस्तु स्वाहाकारो यथा साप्तदश्यन्त. त्राविप्रतिषिद्धा पुनःप्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनात् पशु- . भूमिकने साहायरोनीति स्वाहाकारविषिः, उत्तरार्थ:-कृति भन्नार्थः । यथा साप्त दृश्य-सप्तदशानुययादित्यनारभ्य वत् ॥ १४॥ स्वाहाकार:- ·अष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ४०७ - . साप्तदश्यमनारम्यवादानां प्रकृत्यर्थत्वमिति पर्णमय्यधिकरणोक्तन्यायेन दर्शपूर्णमासं प्रत्यागतम् । परं नत्र श्रूयमाणेन पाश्चदश्येन प्रकरणपटितेनाला श्व बलवता निधारितं सत् विकृतिभूतेषु पशुमित्रविन्दादिषु । सप्तदश सामिधेनीरन्वाह ' इति श्रूयमागसाप्तदश्यपेषु निविशते। तथा 'स्वाहाकारेण वषट्कारे पावाटवेभ्यो हविर्दयते' इति वाक्ये स्वाहाकारेण हविदानविधिः प्रतिभूतपूर्णमासमोनयोः बारकारनन्द मिशमलभमानः यत्र खाहाकारण होमः श्रुतः तत्र उपमहार प्राप्नोति । इत्थं च प्रवृत्तिलिङ्गात्- स्वाहाकारप्रवृत्तिलिङ्गात्, प्रागुक्तासौमिकधर्मस्य अविप्रतिपेयः-न विरोधः । पशुवत्-६ - पशौ सप्तदश सामिधनीरन्वाहेति साप्तदश्यविधानेऽपि या दर्शपूर्णमासधर्माः प्रयाजानुयाजादयः नैव विरुध्यन्ते । तया स्वाहाकार- विधानऽपि न सोमधर्मविरोधस्तत्रेति भावः ॥ १४ ॥ अनुत्तरार्थो वा अर्थवत्त्वात् आनर्थक्याद्धि माकृतस्य उपरोधः स्यात् ॥१५॥ साप्तदश्यदुत्तरार्थ:--प्रकृतिभिन्नार्थः स्वाहाकारः इति यदाऽऽशङ्कितं तन्न युक्तम् । कुतः ? अनुत्तरार्थत्वात् स्याहाकारस्य । कुतः उत्तरार्थत्वाभाव- स्तस्येति चेत् पूर्णमासाय सुराधसे स्वाहा' इति प्रकृतायेय नारिष्टहोमj पार्वणहोमयोश्च अस्य स्वाहाकारस्य अर्थवचाव-सफलत्वात् , आनथ- क्याद्धि प्राकृतस्योपरोधः स्याद-यदि प्रकृतायनर्थकः स्यास्वाहाकार- स्तदा प्राकृतम्य वषट्कारस्य विकृता प्राप्तस्य अनारम्यवादेन उपरोध:- बाध: स्यात् । न बानर्थक्यं तस्य प्रकृतौ। तस्मान्नोत्तरार्थः सः । इत्यमुत्तरार्थ- स्यामायापिहोमस्य सोमधर्मत्वामा लिग भवत्येव स्वाहाकार इति भाव: ॥ १५॥ न प्रकृतावपीति चेत् ॥ १६ ॥ 'आश्राययेति चतुरक्षरम् । अस्तु भौषट् इति चतुरक्षरम् । यजेति थक्षरम् । ये यजामह इति पञ्चाक्षरम् । धारा वषटकारः । एप प्रजापतिः यज्ञोन्यायत्तः । इति दर्शपूर्णमासप्रकरण अनुषट्कारप्रकरणेन सप्तदशः ·૪૮૮ || पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ साइप्रधानार्थत्वेन नारिष्टहोमादिष्वपि वपटकारस्य निशे तत्र प्रकृतावपि स्वाहाकारस्य समायगो न सम्भवतीति चेतू-॥१६॥ उक्त समवाये पारदौर्वल्यम् ॥ १७ ॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे अनुवपटकारविधानप्रकरणेन वषट्कारः प्राप्तः । स्वाहाकारस्तु भूमिगते स्वाहाकोला नि म्बाहाकारपाटेन शेषवाक्येन प्रातः। एवं प्रकरणवाक्यप्रमाणयोः समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकादिति न्यायन बाक्यात परस्य प्रकरणस्य दौर्वसमिनि स्वाहाकार एव तेषु गरिष्टहोमा- दिग्विति भावः ॥ १७ ॥ तचोदना वेष्टेः प्रवृत्तत्वात्तद्विधिः स्यात् ॥ १८ ॥ का पक्षान्तस्योत । तचोदनाः-मोटिहोमचौनी, नर्भ इत्यर्थः, दविहोमेघु-अग्निहोत्रादिपु प्रवरन् । इष्टे:-- दर्शपूर्णमासी दीष्टि- सामान्य यावत्येशुयागेषु च धनि पकाराय वृत्तत्वात अग्निहोत्रादिप्यपि ताधिः-नारियादिध प्राको विधिः स्यात् । यथा यः अमालदिः रीजकुले पिया बहूनामुपकार करोतीनि जानानि कश्चनागतो नून., स ममाप्ययमुपकार परिष्यतीति निश्चयं दधात्यैप इति लोके अनुभवस्तथा अष्टि- पश्चादीनुपकुंर्वन् अग्निहोत्रादिकमप्युपकुर्यादिति विधिः कल्प्यात इति भोः॥ १८॥ शब्दसामर्थ्याच ।। १९ ॥ शब्दसामर्थ्यात्- जुहोतिचोदनाचौदितरवसामात्, यथा निर्व- पतिचोदनाचोदित सामर्थ्यात् निर्वापादयः सौर्ययागे प्रवर्तन्ते । तथा । नारिष्टान् जुहोति, अग्निहोत्रं जुहानी'ति जुहोतिचोदनासाम्यादपि तद्धर्माणामग्निहोत्रादिषु निरावाध प्रवृत्तिः स्यादिति भावः ॥ १९ ॥ लिङ्गदर्शनाचं ॥२०॥ नारिष्टहोमपूर्यत्वं दविहोमानामित्यंत्र लिंगमपि दृश्यते । तया हि- दर्शपूर्णमासयोः परिधयः अन्तदिश्च साङ्गप्रधानाङ्गमिति तृतीये स्थितत्वा परिधिरन्तरवेदिश्च नारिष्टानामेष्यमित्यर्थीसिद्धम् । सत्यवमग्निहोत्रे ' यदि ·अष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४०९ कीटोश्वपबेत अन्तःपरिधि निनयेत् ' तथा ' अग्नौ अन्तर्वेदि तिष्ठन् सावित्राणि जुहोती'ति श्रुतम् । तत्र यदि नारिष्टप्रकृतिकत्वं दर्विहोमेन स्यात तर्हि 'अन्तःपरिधि निनपति, अन्तर्वेदि तिष्ठन् जुहोतीत्यसङ्गतं स्यात् । अन्तर्दै- दिपरियोस्तत्राप्राप्तस्यात् । अतो नारिष्टप्रकृर्तिकत्वं दर्विहोमेधित्युक्तावे. तल्लिङ्गदर्शनमुपपद्यते । तस्मात्तपा धर्मास्तविति भावः ॥ २० ॥ तत्राभावस्य हेतुत्वाद्गुणार्थे स्याददर्शनम् ॥ २१ ॥ गुणार्थे- अग्निहोत्रे नारिष्ट्रधर्मसाधनविषये ' अन्तःपरिधि निनयेत् अन्तयदि तिष्टनिति गनारिष्टहोमधर्माणा प्रवृत्ती दर्शनमुक्तं तदर्शनम् अदर्शनम् .. असाधन-सापकं न भवतीत्यर्थः । युतः ? तत्र-- असाधकत्वे, अभावस्य हेतुत्वात् । तथा हि-चातुर्मास्ये महापितृयज्ञानन्तरं ' चतुप्पये जुहोती ति दविहोमत्वेन त्र्यम्बकेष्टिं विधाय तरया नेमावहि भवति, न, प्रयाजा इज्यन्ते, नानुयाजाः, न सानिधेनीरन्वाह' इत्यप्रतिष्ठितत्वं तस्या उक्त्वा तदोषापनोदार्थ · आदित्य चरुं पुनरेत्यनिर्वपेत् । इत्याऽऽदिन्येष्टिविहिता । इति त्र्यम्बकेष्ट्या अप्रतिष्टितत्वोपपादनार्थमिध्मादीनामभावस्तत्रोपदिष्टः। यदि नारिटहोमधर्मास्तत्र प्रनतेरन् , ततस्तेपामङ्गप्रधानार्थत्यादिध्मादीना त्र्यम्ब- फाटमा भाव एव स्यात् । तथा सति तेपामभावस्य तत्र कथनं, प्रवृश्यसाधकस्ये तस्य हेतुत्यप्रदर्शनं चासगतं स्यादिति भावः ॥ २१ ॥ विधिरिति चेत् ॥ २२ ॥ विधि:--निवर्तकविधिः । यथा निर्वपतिचोदनाचोटितत्वेन लिङ्गेन महापितृयज्ञे प्रयाजाना प्राप्ता ने प्रयाजा इश्यन्ते' इत्यनेन तेपा निवृत्ति', तथा नारिष्टधर्माणा जुहोतिचोदन्यासातौ त्दलानामिनासार्हा नि- त्यर्थ मवेदं नेमावहिर्भवतीत्यादिक वचनमिति चेत् ॥ २२ ॥ न वाक्यशेपत्वात् गुणार्थे च समाधानं नानात्वेनोपपद्यते ।। २३ ।। . ,

·। पूर्वमीमांसामन्त्रपतिः ।।
.
न निवर्तकविधिः । किन्वाऽऽदित्ययागस्तावकवाक्यशेपत्वाद-
र्थवादः सः । गुणार्थे-उक्तवाक्यस्य गुणविध्यर्थत्वे, तद्पर्क समा-
धानं नानात्वेन-नानायायवेन, वक्तुमुपपद्यते- शक्यते । तथा हि-गदि
इमावहिंपोरभावात्मकगुणविध्यर्थमेटं वाक्यमिति रूयातहि इध्मावहिनिषे-
धकमेकं वाक्य, न प्रयाजा इलेक, नानुयाजा इत्येकं, आदित्य चरुं निपेदिति
कमिति नानाक्यानि स्युः । अर्थवादले लाऽऽदित्ययागविध्येकवाक्यता-
पन्ने सत्येक वाक्यं भवतीत्यर्थवाद एव युक्त इति भावः ॥ २३ ॥
येषां वा अपरयो.मस्तेषां स्यादविरोधात् ॥२४॥
येपा यागाना-पानीसथाजयिष्टलेपकलीकरणहोमरूपाणाम, अपरयो:-
गार्हपत्यदक्षिणान्योहामस्तेषां धर्मप्राति:
: स्यात् । अविरोधात--तयो-
है।मे मावहिपोरनत्वेनोक्तदोषाभावात् उक्तप्रवृत्तत्वहेतोश्वेति ॥ २४ ॥
तत्रौपधानि चोद्यन्ते तानि स्थानेन
गम्येरन् ।॥ २५॥
नदं युक्तम् । यतस्तत्र-दर्षिहोमे, औपधानि-औषधिद्रव्याणि,
चोद्यन्ते-विधीयन्ते । यथा त्र्यम्बकेषु पुरोडाग , करम्मपात्राणि, तण्डुलाः,
इत्येवमादीनि । तानि स्थानेन गम्परन-आज्यस्थानापत्त्या आज्यधर्मा:
प्राप्यरन् । अकृतकार्यत्वात्ते न शस्यास्तत्रानुष्टातमिति चौटको दाध्येत ।
तस्मान्न तेषां प्रवृत्तो किमपि प्रयोजनम् । वषट्कारादिरपि स्वाहाकारादिना
निवत्यते । अतो न पत्नोसंयाजादिप्रकृतिकात्वं दविहोमानामिति भावः ॥२५॥
लिङ्गाद्वा शेपहोमयोः ॥ २६ ॥
लिङ्गादा-पिटले पफलीकरणहोमो जुहोति ' इति जुहोतिचोदना-
लिशाद, शेपहोमयो:-बटूखलादी प्रधानयागार्थ ग्रहणानन्तरमुर्वरितयोः
रिटलेपफ्टीकरणहोमयोः एमाल्लभन्ता दक्टिोमा इति शेषः । तयोरोपधिदव्य-
करेन नै पूर्वोक्तदोष इति भावः ॥ २६ ॥

·अष्टमाध्यायस्य चायः पादः । ४.१ - प्रतिपत्ती तु ते भवतः तस्मादतद्विकारत्वम् ॥२७॥ ते- पिष्टलेपफलीकरणहोमकर्मणी तु प्रातिपत्ती-शेषद्रव्य- सस्काररूपे गुणकर्मणी यती भवतः, तस्मात् अतद्विकारत्वं-नद्विकारत्वाभाव- वत्त्वं, दर्षिहोमाना प्रतिपत्तिकर्मणा कुत्राऽपि प्रकृतित्व न दृष्टम् । तथा तद्धर्मा- णामतिदेशोऽपि न दृष्टः । तस्मादविहोमा अपूर्वा एवेति न कुनश्चिदपि तेषु धर्मप्राप्तियुज्यत इति भावः ॥ २७॥ सन्निपाते विरोधिनामप्रवृचिः प्रतीयेत विध्युत्पत्तिव्यवस्थानात् अर्थस्यापरिणेयत्वात् वच- नादतिदेशः स्यात् ॥ २८ ॥ विरोधिना-प्रदर्शितदोपयुक्ताना प्रागुक्ताना प्रवृत्तवादित्यादि- हेतूना सन्निपाते-साधक त्वेनोपन्यासेऽपि साध्यस्य-गारिष्टहोमधर्मप्राप्ति- रूपस्य असिद्धिरिति प्रतायेत-ज्ञातव्यमि गर्यः। कुतः ? विध्युत्पत्तेः-- नारिष्टहोमतद्धर्मविधीना पाठस्य व्यवस्थानात्-दर्शपूर्णमासप्रकरणे एवैति नियमात् । तसन्निधिपठितान्यधर्माविहाय केवलस्य अर्धस्य-नारिष्टहाम- धर्मस्य, अपरिणेयत्वात्--अनतिदश्यत्वात् , दर्विहोमा अपूर्वा एव । ज्योतिष्टोमसनिधिपठिताना राष्ट्रमृदादाना विवाहादापतिदेशस्तु भ्यातानान् राष्ट्रभृतश्च हुत्या ' इति वचनादतिदेशः । न त्वानुमानिकः स इति भावः॥२८॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्ती मावबोधिन्याममाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ सम्पूर्णश्चाष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ श्री। . जया- -- - ·४१२ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवाचिः॥ ॥ अथ नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। • अमिहोत्रादिपु उपदिष्टानां धर्माणामपूर्वप्रयुक्तत्वाधिकरणम् ॥१॥ यज्ञकर्म प्रधानं तद्धि चोदनाभूतं तस्य द्रव्येषु संस्कारस्तत्प्रयुक्तस्तदर्थत्वात् ॥ १॥ अथ द्वारान्तरप्रयुक्तान्यथाभावरूपस्य छहस्य अनिदिष्टमसामसंस्का- रादिपदार्थगोचरत्वाससमाष्टम्यारस्टेिशनिरूपणानन्तरगस्किनमे लक्षणे ऊह निरूपणं प्रस्तूयने । उपोद्घात्प्रसङ्गाभ्यामन्यदपि विमृश्यते । अत्र दर्श- पूर्णमासामिहोत्रज्योतिटोमषु ये प्रयाजादयः पृषगधर्माः समानातास्तै यजि- प्रयुक्ताः- यागा., उत अपूर्वप्रयुक्ता--अपूर्वार्या इति विशये तेया पजिप्रयु- क्तत्वे यागत्वावच्छिन्नमुद्दिश्य विधानात् सर्वयामास्ति इति प्रकृतौ यथा पाठ- स्तथा यागवावच्छिन्नेऽपि मनोनमन्त्रय पाटोऽस्तीत्यतिदेशाभावेनातिदिष्टपदार्थ- गोचर उहो नास्तीति उहनिरूपणाध्यायो नारम्भणीय इति स्यात् । अपूर्वप्रयुक्ता एव ते धर्मा इति सिद्धान्तमाह-यज्ञेति । दर्शपूर्णमासादि- यज्ञस्य यत कर्म कार्यम्-साध्यम् अपूर्व देव प्रधानम् । हि- यतः, तचोदनागम्यं-व्यत्येन विधिगम्यम् यत् कर्तव्यत्वेन ज्ञायते तस्यैव केन कर्तव्यं कथं कर्तव्यमित्याऽऽकाक्षा विद्यते । नान्यस्य । तस्य द्रव्येप- अपूर्वसाधन ह्यादिद्रव्येषु यजतौ च यः संस्कारः सोऽपि तत्प्रयुक्तः अपूर्वप्रयु- क्त.। तदर्थत्वात्-अपूर्वाधवासस्वारस्येत्यर्थ इत्थं धर्माणामपूर्वायत्वस्य सिद्धत्वा- ईशपूर्णमासाद्यवप्रयुक्तत्वं तेषु प्रकरणेन क्लुप्तमिनि नेपा तत्रैव नियतावादन्यत्र धर्नाऽऽकाक्षायामतिदेशेन तस्माता सत्यामनिदिष्टपदार्थगोचरः द्वारान्तरप्रयु- कान्ययाभावात्मक उहः सिध्यतीति तयाय आरम्भणीय इति भावः ॥१॥ अतः

·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
४१३
प्रोक्षणस्य अपूर्वप्रयुक्तवाधिकरणम् ॥२॥
संस्कार युज्यमानानी तादत्तित्प्रयुक्तं स्यात् ॥२॥
दर्शपूर्णमासयोः प्रोक्षिताभ्यामुलूखलमुसलाभ्यामवहन्ति', 'प्रोक्षि.
ताभ्यां दृषटुपलाभ्या पिनष्टीति · श्रुतम् । तत्र संस्कारे- अवहननादिसं-
स्कारे, युज्यमानानां-स्ववृत्तिजनकतानिरूपितजन्यतासम्बन्धेन सम्बध्य.
मानाना प्रोक्षणादीना, तादात- अबहननाथर्थस्वात् , तत्प्रयुक्तं-
अवहनादिप्रयुक्तं प्रोक्षगादि स्यात् । नापूर्वप्रयुक्तम् । कुतः ? प्रोशिताभ्या.
मवहन्तीत्यादिवाक्येन उलूखलमुसलादिद्वारा प्रतीयमान हन्त्याद्यर्थत्वं
त्यमशक्यमिति तदर्थत्वे तत्प्रयुक्फरवमसिद्धम् । इत्य यत्रधिहननस्य
निवृत्तिस्तत्र प्रोक्षणस्यापि निवृत्तिरिनि मायः पूर्वपक्षिणः ॥२॥
सि० ॥ तेन त्वर्थेन यज्ञस्य संयोगादर्मसम्बन्ध-
स्तस्मात् यज्ञप्रयुक्तं स्यात्संस्कारस्य
तदर्थत्वात् ॥ ३ ॥
तेन अर्थेन-अवहननरूपकार्येण सह, यज्ञस्प-अपूर्वस्य पूर्वाधिकरणोक्त-
न्यायेन सम्बन्धात् । तस्मादेव हेतोः धर्मस्य-अछूखलमुसलधर्मत्य प्रोक्षणस्य
सम्बन्ध:--प्रयोगे अनुष्ठानं यज्ञप्रयुक्तं-अपूर्वप्रयुक्तं स्यात् । संस्कारस्य-प्रोक्ष..
णस्य, तदर्थत्वात्-अपूर्वार्थत्वात् । प्रोक्षणस्य अबहननार्थत्वे प्रोक्षणं विनापि
अबहननस्योत्पत्त्या व्यतिरेकव्याभिचारात् तदर्थवासम्भवेन यूयमाणमध्यव-
हननं परित्यज्य लक्षणया अवहननसाध्यतण्डुलवृत्यपूर्वजनकत्वं प्रोक्षणस्यापि
भाव्यमित्यगल्या वाच्यम् । प्रेक्षिता पामित्यत्रापि तथैव घक्तव्यम् । इत्थं
प्रोक्षणस्य अपूर्वप्रयुक्तवादाजसूर्यधावपि तादृशापूर्वजनकत्वस्य प्रकृनितः
प्राप्तत्वानखेषु प्रोक्षणस्य उह आवश्यक इति भावः ॥ ३ ॥

·४१४
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
स्वरस्य दीक्षणीयापूर्वप्रयुक्तत्व वर्णकान्तरम् ॥ २॥
तेन त्वर्थेन यज्ञस्य संयोगाद्धर्मसम्बन्धस्त-
स्माद्यज्ञप्रयुक्तं स्यात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥३॥
ज्योतिष्टामे दोक्षणीयेष्टिसन्निधौ ' यावल्या वाचा कामयत, तावल्या
दोक्षणीयायामनुयात् । मन्द्रं प्रायणीयायाम्, मन्द्रतरमातिथ्यायाम् , उपांशु
उपसत्सु, उच्चैरानीपोमोये ' इति धनेरुच्चाबचभावः श्रुत. । म उच्चावच-
भावः दीक्षायापूर्वप्रयुक्तः । न परमापूप्रियुक्तः । कुतः । तेन त्वर्थेन-
दीक्षणीयष्टिरूपार्थेन सह यज्ञस्य-दीक्षणीयापूर्वस्य संयोगाव-जन्यजनक.
भावसम्बन्धात् । तस्मादेव हेतोः धर्मस्य--वनेरुच्चावचभावस्य सम्बन्ध:--
दीक्षणीयाप्रयोगेऽनुष्ठानं यज्ञप्रयुक्तं--दीक्षणीयाप्रयुक्तं स्यात् । संस्कारस्य-.
• यजमानसंस्काररूपीक्षणीयेष्टः, तदर्थत्वात्-अपूर्वार्थत्वात् । स्वरस्य
दीक्षणीयष्टिस्वरूपार्थत्वं न सम्भवति । तेन विनापि तस्वरूपस्योपपत्तेः ।
अतो दीक्षणीयापदेन दीक्षणीयापूर्व. लक्षयित्वा तदर्थत्वं विधेयस्वरस्यावश्य
वाच्यम् । तस्य परमापूर्वार्थत्वे तु दीक्षणीयापदस्य दीक्षणीयापूर्व रक्षणा ।
पुनश्च तस्य दीक्षणीयापूर्वजन्ये परमापूर्वे लक्षणेति लक्षितलक्षणाकल्पन-
मयुक्तम् । अतः सनिकृष्टतया प्रथमोपस्थितदीक्षणीयापूर्वप्रयुक्तरयमेव
न्याय्यम् । अश्वमेधे दीक्षणीयेटरभावान्न नदपूर्वप्रयुक्तस्वरस्य ऊह इति
भाचः ॥३॥
m
फलदेवतासम्बद्धधर्माणामप्यपूर्वप्रयुक्तवाधिकरणम् ।।३।।
फलदेवतयोश्च ॥४॥
दर्शपूर्णमासयोः ' अगन्म सुवः सुवरगन्मेति । अग्नेसजिति मनू-
ज्जपमिति' च फलदेवताप्रकाशको मन्त्री पठितौ । तत्र स्वर्गतयागी
यानिदेवताप्रकाशप्रयुक्तावेव एतौ मन्त्रौ । अर्थात्तदयस्वमेव तयोः । नापूर्व
प्रयुक्तयम् । तथाच सौर्ययागे स्वर्गरूपफलस्य अग्निरूपदेवतायावाभावात्
तयोर्मन्त्रयोनिवृत्तौ तत्र अहासक्ति स्त्रीत्यर्थः ॥ १॥

·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ४१५ सि०॥ न चोदनातो हि ताद्गुण्यम् ॥ ५॥ न तयोर्म त्रयोः फलदेवतास्परूपमात्रप्रकाशनप्रयुक्तत्वम् । तथा सति तत्स्वरूपस्य सिद्धत्वात्तत्प्रकाशने मन्त्रोच्चारणमनर्यकं स्यात् । किन्तु चोदनातः--अपूर्वस्य काव्यनया फलदेवताप्रकाशन द्वारा अपूर्वार्थत्वात् ताद्गुण्यं- अपूर्वाङ्गत्वम् । अपूर्वार्थत्वमेव तयोः । इत्यमपूर्वार्थत्वे सिध्दे विकृतावपि प्रयोजकापूर्वस्य सत्त्वान्मन्त्रयोरतिदेशसिध्दौ अगन्म ब्रह्मवर्चस- मित्याहस्य सिद्धिरिति भावः ॥ ५॥ धर्माणां देवताप्रयुक्तत्वाभावाधिकरणम् ॥४॥ देवता वा प्रयोजयेत् अतिथिवत् भोजनस्य तदर्थत्वात् ॥ ६॥ यदुक्तं फलस्वरूपस्य प्रकाशनं व्यर्थमिति तत्स्वीकुर्मः । किन्तु देव- तायाः स्मरणं व्यर्थमिति तु वक्तुमशक्यमेव । यतः सर्वस्य यागत्वावच्छिन्नस्य तदर्थत्वेन गन्त्रस्य तदर्थत्वे किमु वक्तव्यमिति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तमाक्षि- पन्नाह पूर्ववादी देवता वेति । देवता-इन्द्रादि., सर्वाणि साङ्गप्रधान- रूपाणि कर्माणि प्रयोजयेत् । भोजनस्य-देवनामोजनात्मकयागस्य, तदर्थत्वात- देवनार्थत्वात् , अविधिवत् । यथा अतिथये दीयमानमन्नं तदेय, तथा देवतायै दीपमानं.यागरूपमन्नं देवतार्थमिति ॥ ६॥ अर्थपत्या च ॥७॥ अर्थानां निखिलानां फलाना, पत्या-पतित्वात्-स्वामित्वात् देव- तायाः । तथा हि-'इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रो अपामिन्द्र इत पर्व- तानाम् ।। इन्द्रो वृधामिन्द्र इन्मेधिराणामिन्द्रः क्षेमे योगे हयमिन्द्रः ।। इति सर्वाधिपत्यमिन्द्रे प्रदर्शयत्ययं मन्त्रः । यस्य स्वर्गादेरधिपनिरिन्द्रस्तत्प्रसादम- न्तरेण तल्लामस्यासम्भवाकर्मणां देवता प्रधानमिति भावः । किञ्च, यागो नाम देवतायाः पूजा ! पूजा च पूजनीयं प्रति गुणभूना लोके दृश्यो। अतोऽपि देवतायाः प्राधान्यम् ॥ ७ ॥ .

·IP ॥ पूर्वमीमांसासूत्रातः॥ - ततश्च तेन सम्बन्धः ॥ ८॥ 'यन सफलाना स्वामी देवस्ततस्तस्य सकाशादेव स्वादिना साकं कर्तु सम्बधः । देवताप्रसादेन तद्दत्तमेव फल लभते मानत्र इति भावः ॥८॥ सि० ॥ अपि वा शब्दपूर्वत्वाद्यज्ञकर्म प्रधानं स्यात् गुणत्वे देवताश्रुतिः ॥९॥ अपि चेति पूर्वपक्षव्यावृत्ति । शब्दपूर्वखात् एकादश्रुतिगम्यत्वात्- यागेन खर्ग भावदित्येव बोचात , यज्ञकर्म- यज्ञस्य यत् कर्म- कार्यम् - अपूर्व तदेव प्रधानम् । नाप्रति गुणत्वेन देवाश्रुतिः स्यात् । अपूर्वस्य प्राधान्येन तदर्थव देताना युक्तम् । अतो देवना अङ्गभूता । न प्रधान- मिति भावः ॥९॥ अतिथी तत्प्रधानत्वमभावः कर्मणि स्यात् तस्य प्रीतिप्रधानत्वात् ॥१०॥ अतिथौ- भोजनादिवाने, तत्प्रधानत्वं- अतिथिप्रधानत्यम् । तस्य आतिथ्यस्य, प्रीतिप्रधानत्वात् । तस्य च ' अतिथियेन सन्तुष्टस्तथा कुर्यात्प्रयत्नत ' इति शब्दगम्यत्वात् । कर्मणि तु देवताप्रीतिविधानस्य अभावः । अतो दृष्टान्तपनामति मात्र ॥ १० ॥ प्रोक्षणादीनामपूर्वप्रयुक्तत्वाधिकरणम् ॥ ५ ॥ द्रव्यसख्याहेतुसमुदायं वा श्रुतिसंयोगात् ॥११॥ दर्शपूर्णमासयो 'प्रीहीन प्रोक्षति, तथा ' त्रीन् परिधीन् , तित. समिधा, चतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेत् , पञ्चहोगा अमावास्यामभिमृशेत्' । एस चातुर्मास्यायद्वितीयपर्वणि 'शूर्पण जुहोति, तेन ह्यन्न क्रियते । इति समामनन्ति । तर द्रव्यसव्याहेतुसमुदायं वा-प्रोक्षणे द्रव्यं नीहादि, .

·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ४१७ . पयसा सयापरिधिगतं त्रिवादि मन्त्रोच्चारणे, होमे सूर्णवृत्सलहेतुल्वम् । अभिमर्शने पौर्णमासीयागनिष्ठममावासीयागनिष्टं च समुदायध 'प्रयोजकम् ।। श्रुति- संयोगात् । तत्रैतानि प्रयोजकानि न सन्ति । नत्र न तत्प्रयोज्याना प्रवृत्तिरिति ॥ ११ ॥ अर्थकारिते च द्रव्येण न व्यवस्था स्यात् ।। १२ ।। किञ्च, उक्तप्रोक्षणादिरूपे धर्मे अर्थकारिते- अर्येन-अर्चेण कारिते- प्रयोजिते सति प्रोक्षणादिधर्माणामपूर्वप्रयुक्त वाड्गी कार इलय । मैत्रावरुणं श्रीणाति । सक्तुभिर्मन्थिनम् । धानाभिर्हारियोजनम् । हिरण्येन शुकम् । आज्येन पानावतम् ' इति या द्रव्येण -तत्तद्रव्येश, व्यवस्था- अपणधर्मस्य व्यवस्था श्रुत्युपदिष्टा सा न स्यात् । कस्माता! आप्रयुक्त- स्वस्य-अपूर्वसाधनत्यस्य सर्पग्रहादिपु तुल्यत्वात् । यथा-- मैत्रायरंगोऽपूर्वा- स्तिथा मध्यादिरपि तदर्थ रवेति पय.संयोज्य. स्यात् । अतो द्रव्यादिक- मेर प्रयोजकमिति वाच्यम् ॥ १२ ॥ सि०॥ अर्थों वा स्यात्मयोजनमितरेषामचो- दना तस्य गुणभूतत्वात् ।।..१३॥ अर्थो वेति । अर्थ:--अपू, प्रयोजनं--उक्तधर्मप्रयोजकं स्यात् । कास्मात् ? इतरेपां- द्रव्यापीना, कर्तव्य चेन अचोदनात-बानात् ! यस्य कर्तव्ययेन विधानमस्ति । तम्यै। aifss इक्षा । नान्यम्य । अंत: तस्य-द्रव्यादेः, अपूर्व प्रति तस्य गुणभृतत्वात्-अङ्गवान प्रयोजकत्व- मिति भावः ॥ १३ ॥ अपूर्वत्वाद् व्यवस्था स्यात् ॥ १४ ॥ অনুফি মুন্না চ্যথা न स्यादिति यदुक्तं तत्रोच्यते । अपूर्वत्वात्-मैत्रावरुणसबंध्यपूर्व उस्योद्देश्यतावच्छेदयत्वात् व्यवस्था स्यात् । हि मैत्रावरुणसंवध्यपूर्वच ग्रहान्तगपूऽस्ति येनाव्यस्था स्यादिति ॥ १४ ॥ ? न

·४१८
। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥
तत्प्रयुक्तत्वे च धर्मस्य सर्वविषयत्वम् ॥ १५ ॥
तत्प्रयुक्तत्वे-उक्तधर्माणा
द्रव्यप्रयुक्तत्वे, धर्मस्य--प्रोक्षणादेः,
सर्वविषयत्व-आपणस्यत्रीहिविषयत्वमपि स्यात् । आपणस्थवाहीणामपि
प्रोक्षणग्रसङ्ग इनि भावः ॥ १५ ॥
तयुक्तस्येति चेत् ॥ १६ ॥
तयुक्तस्य--प्रकर"युक्तस्य श्रीहेरुद्देश्यत्वम् । आपणस्थतीहयस्तु न
ग्रामोद्देशेन परिगृहीता इत्यदोष इति चेत-॥ १६ ॥
नाश्रुतित्वात् ॥ १७॥
न प्रकृती होणामेवोद्देश्यत्वम् । अश्रुतित्वात् । तथा चोद्देश्यनाथच्छेद-
कस्य संकोच मानाभाव इति भावः ॥ १७॥
अधिकारादिति चेत् ॥ १८ ॥
अविशेषश्रयणेऽपि अधिकारात्-यागाकारात् , यागीयत्रीहीगामेर
मोक्षणमिति ज्ञास्यत्यध्वर्युरिति चेत् ॥ १८ ॥
तुल्येषु नाधिकारः स्यात् अचोदितच
सम्बन्धः पृथक्सत्तां यज्ञार्थेनाभिसम्बन्धः तस्मात्
यज्ञप्रयोजनम् ।। १९ ।।
तुल्येपु-ये भोगार्थबोहयस्ले यागार्या अपि भवितुमर्हन्तीति तुल्येपु-
अविशेषेषु, अधिकारो न स्यात् । यो यज्ञार्था इमे इति यज्ञार्यत्वसम्बन्धः
अचोदितः- शास्त्रेण अनिर्दिष्टः, पृथकसत्ता-उपभोगसाधनबाहिभ्यः
पृथग्जाति लोकतोऽपि नोपलभ्यते । अतः मधा ब्रीहीणां यज्ञार्थनाभि-
सम्बन्धः । तस्माद्यज्ञप्रयोजनम्- यज्ञस्य- यज्ञान्ततिप्रोक्षणस्य प्रयो-
ननं-उद्देश्य स एव ब्रीहय स्युरित्यर्थः । अस्मन्मत तु पुरोडाशनिपाइन-
द्वारा अपूर्वजनकल येषु नीलिपु तेपेव प्रोक्षगम् । नान्यत्रेति भावः ॥१९॥
आग्नष्टोमे उपाशुत्वस्य प्राचीनपदार्थप्रयुक्तत्वाधिकरणम् ॥६॥

·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः । सि॥ देशबद्धमुपांशुत्वं तेषां स्यात् श्रुति- निर्देशात् तस्य च तत्र भावात् ॥२०॥ ज्योतिष्टोमे इत्थं समाम्नायते-'त्सरा वा एपा यज्ञस्य तस्माद्यक्कि- चित्राचीनमग्नीषोमीयात्तेन उपांशु चरन्ती'ति । अत्र देशबद्धमुपांशुत्वम्- अग्नीपोमीयात्प्राग्ररूपो यो देशस्तेन निबद्धं यदुपाशुत्वं तत् तेपी- देशल- क्षितदीक्षणीयादीनामग्नीपोमात्प्राचीनकर्मणां स्यात् । युतः ? श्रुतिनिर्देशात्- त्सरा वेत्युक्तवाक्यनिर्देशात् । तस्य च तत्र भावात्-नस्य कर्मणस्तत्र देशे सत्त्वादाधाराधेयभाररूपसम्बन्धस्य विद्यमानत्वेन न तस्मिन् कर्मणि देशलक्षणाया अनुपपत्तिः । तथा च आनीपोमीयाप्राक् यानि प्रधानापूर्वस्य आरादुपकारकाणि कर्माणि समनुष्ठीयन्ते, यच्च प्रधानद्रव्यसंस्कारक कर्म, तदपूर्वप्रयुक्तमुपाशुत्वम् । न परमापूर्वप्रयुक्तमिति भावः ॥ २० ॥ यज्ञस्य वा तत्संयोगात् ॥ २१ ॥ यज्ञस्य वा-प्रधानापूर्वम्य प्रयोजकत्वं स्यात् । तत्संयोगात- उक्तवाक्ये यज्ञशब्दस्य सत्त्वात् । वाक्ये श्रयमाणयज्ञशब्दस्य स्मरेत्यनेन सम्बन्धे सत्यवादघटकत्वं यज्ञशब्दस्य । यज्ञस्य प्राचीन मिति योजने तु निधिघटकत्वम् । विधिवाक्यं प्रधानम् । अर्थवादस्तच्छेपः । प्रधान- सम्बन्धेच्छा सर्वेषामेवास्तीति विधिवाक्यघटकत्वमेव युक्तम् । अतः कुण्डपा. यिनामयने प्रागनीपोमीयान्मासाग्निहोत्रादीनां सत्त्यात्तत्रापि उपाशुधर्मस्य ऊहः कार्यः । तत्प्रयोजकपरमापूर्वसत्वादिति भावः ॥ २१ ॥ अनुवादश्च तदर्थवत् ॥ २२॥ यज्ञस्य सरेत्यनेनान्वयेऽभी- त्यर्थः । तदर्थवत्- तदर्थवादवाक्यमर्थवत्-परमापूर्वप्रयोजकत्वज्ञापकमेन । तथा हि-सरा वा एपा यज्ञस्येत्यत्र सराशब्दः छद्मगार्यकः । शकुनिमाही यत् पक्षिणा प्रणार्थ निःशब्दं पादं क्षिपति सा सरा-तिः । सा शकु- निग्रहणाति शकुन: त्सरा । अत्र शकुनिस्थानापनो यज्ञः । इदमुपाशुत्वं तस्य सरा । अतो यज्ञार्थ परमापूर्वप्रयुक्तमुपागुत्तमिति भारः ॥ २२ ॥ अनुवादश्च- अर्थवादश्चेदपि ·४२० पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ * + वानियमस्य अवान्तरापूर्वप्रयुक्तत्वाधिकरणाम् ॥७॥ प्रणीतादि तथेति चेत् ।। २३ ।। तन्मध्ये विचारान्तरम् । दर्शपूर्णमासयो. • यज्ञन्तनिष्यन्तावपर्युयज- मानौ वाचं यच्छतः ता बाचं हरिकृता विसृजे याताम् ' इति श्रुतम् । नत्र प्रणीतादि-प्रणीलाप्रणयनादिसम्बन्धिवाइनियमोऽपि तथा-परमापूर्व- प्रयुक्तः । दुतः ! यज्ञशब्दश्रवणात् इनि चेत्-1॥ २३ ॥ सि० ॥ न यज्ञस्य अश्चतित्वात् ॥ २४ ॥ न परमापूर्वप्रयुक्तः । कुतो न तथेति चत्-यज्ञस्य अश्रुतित्वाद- अविवक्षितत्वात् । यानियमस्य उद्देश्यो अपर्युयजमानौ । तयोविशेषणं यज्ञन्तनिष्यन्तापिति । उद्देश्यरिशेषण, तु संमान्यायेन अविवक्षितम् । तस्मान्न परमापूर्वप्रयुक्तो वानियमः | अपि त्ववान्तरापूर्वप्रयुक्तः । हविष्कृ- दाव्हानकालीनवाग्विसर्गप्राकालीनप्रोक्षणाद्यान्तरपूर्वप्रयुक्त इति भाव.॥२४॥ सि०॥ तदेशानां वा सङ्घातस्याचोदितत्वात् ।२५। पूर्वोक्तपूर्वपक्षस्योत्तरमिदम् । तद्देशानां स• अग्नीषोमीयप्रायूपो देशो येषा तेफा कर्मणामुशशुषप्रयोक्तृत्वम्-आनीपोर्मायमाग्देशसम्बददीक्षणीया. घङ्गमर्मापूर्वप्रयुक्तमुमशुत्वमित्यर्थ, । न परमापूर्वप्रयुक्तम् । सङ्घातस्य-ग्रह- यागाभ्यासमड्यातस्य, अचोदितत्वाद-यज्ञस्य सत्यव्याहितालमेनोपपत्ती सम्मत्या यज्ञस्य प्राचीन मिनि व्यवहितान्ययासम्भवात् । अमीनोमीयादिति पञ्चम्येतस्य अनन्ययप्रसङ्गाय तस्मान्मर्यादापच्छिन्नपदार्थजन्यावान्तरापूर्वप्रयु- क्तमेव उपाशुवमिति सिद्धान्तः ॥ २५ ॥ इप्टकासु सकृद्विकर्पणाधनुष्ठानाधिकरणम् ।। ८॥ अभिधर्मः प्रतीप्टकं सङ्घातात्पौर्णमासीवत् ॥२६॥ य एवं विद्वाननि चिनो' इतोष्टकाभिरग्निचयनं प्रस्तुत्य तत्रैव 'हिरण्यशकलसहनेणानि प्रोक्षति । दना मधुमिधेगाग्नि प्रोक्षति । वेतस- + :

·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
४२१
शाखया अवकाभिश्चाग्नि निकोर्षति । मण्डूकेनाग्नि विकीति' इत्याम्नायते ।
तत्र अग्निधर्म:-प्रोक्षणं कर्पणं च प्रतीष्टकं स्यात् । न सकृत् । कुनः ?
सङ्घातात-चितेष्टिकासघातात्पृथग् द्रव्यस्य तबामावात्तत्सवातस्यैया-
ग्निपदयाच्यत्वात् । पौर्णमासीवत् [-यया आग्नेयोपश्विग्नीपोमायसवाते
पौर्णमासीशब्दम्तद्वदत्रापि चितप्टकासयाले अग्निशब्दः । सघातस्तु न
अवयावदतिरिक्त इति इष्टकानामेव तत्र प्राधान्याप्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति
न्यायेन प्रोक्षणकर्षणयोरावृत्तिरित्यायाति ॥ २६ ।।
सि० ।। अमेर्वा स्यात् द्रव्यैकत्वात् इतरासां
तदर्थत्वात् ।। २७ ॥
अमे:-इष्टकाभ्योऽतिरिक्तस्य ताभ्यो जातस्य अग्निशब्दवाच्यस्य
द्रव्यस्यैकत्वात सकदेव प्रोक्षणं कर्षणं च | इतरासां-इष्टकाना
तदर्थत्वात्-अग्न्यर्थत्यात् । 'इष्टकाभिरग्नि चिनुते' इत्यत्र द्वितीयातनी-
यामा साधनसयभावप्रतीस्तयोर्भेद आवश्यक इति भाव ॥२७॥
चोदनासमुदायाच पौर्णमास्यां तथात्वं
स्यात् ॥२८॥
चोदनासमुदाया-विधीना समुदायात पौर्णमास्यां तथात्वं-
समुदायवाचक त्वं युक्तमेव | यथोक्तश्रुतिभ्यामवयवाषयविनौ साध्यसाधनभावा-
पन्नादित्यवगतम् । तथा अपवावगविनो तथात्वबोधक-समुदायप्रतिपादक
तत्र मान विद्यते । प्रकृत नेति दृष्टान्तवैषम्यमिति भाव ॥ २८ ॥
उत्तमादन्येषामन्हां पत्नीसंयाजांतत्वाधिकरणम् ॥ ९॥
पत्नीसंयाजांतत्वं सर्वेषामविशेषात् ॥ २९ ॥
द्वादशाह ' पत्नीसंयाजातानि अहानि सन्तिष्ठते ' इनि श्रूयते ।
तत्र सर्वेपामेवान्हा पत्नीसंयाजांतत्वम् । न केराचित् । कुतः ! अवि-
शेपात्-विशेषाश्रयणादित्यर्थः ॥ २९॥

·૪૨૨
। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥
.
-
सिः॥लिङ्गाद्वा प्रागुत्तमात् ॥३०॥
मागुत्तमात्-चरमदिनात् प्रागहामेव तथाव-पलीसंयाजातत्वम् ।
कुतः ! लिगात्-अर्थवादस्थलिङ्गात् । ' पत्नीसंयाजातानि अहानि सन्ति-
छन्ते । न हिरनुप्रहरति । असंस्थितो हि यज्ञः ' इति । असंस्थितः-
समाप्तः । एतेन येष्वहःस्स असंस्थिता यज्ञस्तेष्वहःस्सु पत्नीसंयाजांतत्वमिति
सिध्यति । चरमेऽहि यज्ञस्य संस्थितावान्न तस्मिन् पत्नीसंयाजांतत्वमिति
भावः ॥ ३० ॥
अनुवादो वा दीक्षा यथा नक्तं संस्थापनस्य॥३॥
अनुवादो वा-'असंस्थितो हि यज्ञः' इत्यर्थवाद: पत्नीसंयानांतता-
स्तुत्यर्थः । यथा दीक्षा-वरुणपाशाभ्यां वा एए बध्यते या दीक्षितः ।
अहोरात्र वै वरुणपाशौ यदिवा संस्थापयेत् । अनुन्मुक्तो वरुणपाशाभ्यां
स्यात् । नक्तं संस्थाप्यो वरुणपाशाभ्यामेवोन्मुच्यत आत्मनो हिंसायाः
इति दीक्षान्मोचनवचनं नक्तसंस्थापन विधेयवादः । तद्वत्पत्नीसया.
जांतताविधेर्थवादोऽयं द्रष्टव्य इत्यभिप्रायः पूर्वपक्षिणः ॥ ३१॥
स्याद्वा अनारभ्यविधानादन्ते लिङ्गविरोधात् ॥३२॥
स्याद्वा- उत्तमा प्रागेव पत्नीसयाजांतता स्यात् । अन्त लिङ्ग-
विरोधात.. उत्तमेऽन्हि असंस्थितलिङ्गम्य विरोधात् । उत्तममहः अनारम्य--
अनुदिश्य, विधानात्तत्र अपूर्वविधैरसम्भवः । तत्र तद्विधाने वेकेनैव विधिना
क्वचिनियमः कचिदपूर्वमिति विधिपैरूप्यं स्यादिति चरमात्प्रागिति सोच
एच न्याय्य इति भावः ॥ ३२ ॥
त्रिः प्रथमानन्वाहेत्यादिपु स्थानधर्मताधिकरणम् ।। १०॥
अभ्यासः सामिधेनीनां प्राथम्यात् स्थानधर्मः
स्यात् ॥ ३३॥

·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ४२३ - दर्शपूर्णमासयो: सामिधेनीः प्रकृत्य निः प्रथमागन्याह, निरुत्तमाम् । इत्यानातम् । तत्रायमभ्यासः स्थानधर्म एव स्यात् । न प्रया वाजेनि ऋग्धर्मः कुल प्राथम्यात्- स्त्रीलिङ्गयाचिटा- प्रत्ययोपस्थितोक्तचे प्रागेर प्रकृत्यर्थस्य स्थानस्य प्रथममुपस्थित रात । तत्सम्बन्धपत्या तु 'चि शक्यार्थस्थानसम्बन्धिानरूपणाजहास्वार्थलक्षणा । जहस्त्रार्थन्क्षणायान्तु शक्यार्थस्यात्यन्त बाध स्यात । स चायुक्त. । उक्तलक्षणया ऋच एत्र ग्रहणात् स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽस्मत्पक्षेऽप्युपपन्नो भाति । तस्माद् या या प्रथमसम्बन्धिनी मक तस्या अभ्यास इति भार ॥ ३३ ॥ यावज्जीवदर्शपूर्णमासयोः आरम्भणीयः सकृदनुष्ठाना- धिकरणम् ॥ ११ ॥ इष्टयावृत्तौ प्रयाजवदावर्तेत आरम्भणीया ॥ ३४ ॥ आमा रमेकादशकपाल निर्यपद्दशपूर्णमासा वारस्यमाण ' इति लिहिता आरम्भणीयेष्टिः इष्ट्यावृत्ती- दर्शपूर्णमासावृत्तौ सत्यां साप्याss- वर्तते । कुत ' प्रयाजवत्तस्या अपि तदङ्गत्यादिमि, २४॥ सि०॥ सकृद्रा आरम्भसंयोगात् एकः पुनरारम्भो यावज्जीवप्रयोगात् ॥ ३५॥ यावज्जीवप्रयोगात्... 4 जी रशपूर्णमामाभ्या, यहने' इति सहपात् , प्राक सकृदेर सा इष्टि । आरभ्यमा उनि वाक्ये आरम्भ संयोगात् -आरम्भश्रवणात् । न प्रयाजादिन साक्षादग सा । विवा. रमाद्वारा। स चारम्भः या यज्जीयसङ्कल्पसा एक । प्रतिप्रयोगम् । 1 सयदेनि भावः ॥ ३५ ॥ निर्वापमन्त्रगतसवित्रादिशब्दानामनुहाधिकरणम् ।। १२ ।। अर्थाभिधानमंयोगान्मन्त्रेषु शेपभावः स्यात् तत्राचोदितमप्राप्तं चोदिताभिधानात् ।। ३६ ।। दर्शपूर्णमासयो: देवस्य या सरितु प्रसवेऽश्चिनाभ्यां पूष्यो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वामीति निमन्त्र आप्नात सवित्रादिदेयता. .

·४२४
॥ पूर्वमीमांसासूत्रशत्तिः॥
a
घाचकाः शब्दाः कर्मसमवेतदेवताप्रकाशनार्थी एव 1 न अममवेतवार्थ-
प्रकाशनद्वारा निर्वापस्तारका: 1 कुतः १ अर्यामिधानसंयोगाव-देवतारूपार्थ-
प्रकाशनसम्बन्धाद, कर्मसमवेतार्धस्मारकावेन तेषु शेपमाव:-- अङ्गत्वं
स्यात् । तथा च 'सवितुर्जुष्टं निर्वपामि, आश्विनोर्जुष्टं निपामा ति नाना.
मन्त्राः । अत्र अग्निना साकं तेपा देवतानां विकल्प । सत्यवमस्य निर्वाय.
मन्त्रस्यातिदेशेन सौर्ययागे प्राप्तौ सत्या सवितृपदस्याने सूर्यग्दप्रक्षेपात्मक
उहः कार्य इति चेत्तत्राह-मन्त्रस्य चोदिताभिधानात्-विधिविहितार्थ-
स्मारकल्पानियमात् । अचोदितमप्राप्तं तत्र- दर्शपूर्णमासयोः, सवित्रादि-
देवताकं कर्म अचोटितम् अविहितम , अन एवं अप्राप्तं . तत्कर्म । त.
घक्षाको यागस्तन नास्तीत्यर्थः । वाक्यभेदापत्तेः उत्पत्तिशिष्टाग्निदेयतायाः
प्राबल्याच विकल्पासम्मवादगत्या निर्वापस्तावकत्वेनेव तस्य कृतार्थत्वं
घाघ्यम् । एवं विकृतावपि तैरेव शम्दैनिवापस्तुतिसम्मवात्तेपां तत्र ऊहो
नास्तीति भावः ।। ३६ ॥
विकृवावमये जुष्टमित्यग्निपदस्य ऊहाधिकरणम् ॥ १३ ॥
गुणशब्दस्तथेति चेत् ॥ ३७॥
अस्मिन्नेव निर्यापमन्त्रे गुणशब्द:-जुट शब्दार्थे गुणभूतान्यादि.
पाचकः शन्दः, वया-सवित्रादिशब्दवत् स्तावकः । न समवेतार्थस्मारक
इति तस्यापि विस्तो नास्त्यूह इति चेत्---॥ ३७ ।।
न समवायात् ॥ ३८ ॥
न स्तावकोऽग्निशब्द. । समवाया-अर्यस्य तत्र बाधितत्का-
भावात् । भग्नये जुटमित्यस्य नाग्निवर्तकभक्षणमर्थः । फिन्तु यथा अग्निना
जुष्टं स्यात्तपा निर्वाण करोमीत्यर्थः । अग्निसवितस्वस्य निर्वापसाध्यत्वान्न
पूर्वोक्तदोष इति विकृनावस्यूद इति भारः ॥ ३८ ॥
वण्डुलावापमन्त्रे धान्यशब्दस्योहः । वर्णकान्तरम् ।
गुणशब्दस्तथेति चेन्न समवायात् ।। ३७ ॥ ३८ ॥

·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ४२५ दर्शपूर्णमासयोः 'धान्यमसि धिनुहि देवानिति दृषदि तण्डुलानाव- पति ' इति मन्त्र आम्नायते । तत्र गुणशब्द:-- मन्त्रघटकधान्यशब्दः, तथा- असमवेतार्थक:-- सवित्रादिशब्दयास्तावकः । कुतः! धान्यशन्दस्य सतुषेष्वेव ब्रीहिषु रूढत्वेन तण्डुलार्थवाभावादसमवेतार्थत्वं ज्ञेयम् । इत्यं च पत्रिंशद्वत्सरसाध्ये शाक्यानामयने ' संस्थिते संस्थितेऽहनि गृहपतिर्मंगयां याति । स तत्र यान् मृगान् हन्ति, तेषां मांसानि तरसाः पुरोडाशा भवन्ति । इत्यत्र धान्यमसीत्यस्य मांसमसीत्यूहो न कार्यः, स्तावकत्वादिति चेन ऊहेनैव तत्र मन्त्रपाठः कार्यः । समवायात्- अबाधितार्थत्वात् । यद्यपि धान्यशब्दः शक्त्या वाहीन् वदति । तथापि शक्तिसदृक्षया निरूढलक्षणया तण्डुलानपि बोधयति । अतो निखढलक्षणया प्रतिपाचार्यस्थलेऽपि ऊहोऽस्तीति भावः ।। ३८ ॥ इडोपाह्वानमन्त्रे यज्ञपतिशब्दस्य अनुहाधिकरणम् ॥ १४ ॥ चोदिते तु परार्थत्वाद्विधिवदविकारः स्यात् ॥३९॥ दर्शपूर्णमासयोः स यो हैवं विद्वानिडया चरति अथ प्रतिपद्यते, इडोगहोपोडोपास्मा इडाह्वयामि इडोपहना दैव्या आर्यव उपरता उपहूता मनुष्या य इमं यज्ञमवान् ये च यज्ञपति वर्धानिति इडानिगदः भ्रूयते । अस्य इडानिगदस्य बहुयजमानके सत्रे अनिदेशेन प्राप्ती सत्या तत्र यजमान बहुत्यात् यज्ञपतीन् इति यज्ञपतिशब्दोचरं बहुपचनस्य ऊहः फर्नव्यः इति प्राप्ठे आह-च ह-चोदितेऽपेि-यज्ञपतिशब्दे पहिनेऽपि, परार्थत्वात्- इडास्तुत्ययस्वात, आधिकारा -तस्य अनूहः-ऊहो न स्यात् । विधिवद- यथा य नमानेन संमिनादुम्बरी भवतीत्यत्र एकयजमानसंमानेन चारितार्थम् । तथा एक्.यज्ञपतिस्तुतिद्व राति इडास्तुतिसम्भवात्तनैव चारिताय बहुवचनस्य अहो न कर्तव्योऽनेकयजमानके सत्र इति भावः॥ ३९॥ सूक्तवाके यजमानशब्दस्य ऊहाधिकरणम् ॥ १५॥ विकारस्तत्मधाने स्यात् ॥ ४० ।। - ·॥पूर्वमीमांसामनपत्तिः।। 7 . दर्शपूर्णमासयोः 'सूक्तयाकन प्रस्तरं प्रहरतीति सूक्तवाके ' अयं यजमानः आयुरांशास्ते इत्यत्र तत्प्रधाने यजमानप्रधान सूक्तकाके, विकार:- “सने एते यजमानाः ' इति ऊहः स्यात् । पूर्वापवादन सिद्धान्त ॥.४० ॥ सुब्रह्मण्याव्हाननिगदे हरिवच्छन्दस्य अनुहाधिकरणम् ॥ १६ ॥ सिं०॥ असंयोगाचदर्थेषु तद्विशिष्टं तीयेत ॥४१॥ ज्योतिष्टामें ' इन्द्र आगच्छ हरिवः आगच्छ मेधानिधर्मेपवृषणश्वस्थ मेने गौरावस्कान्दिन्नदल्यायै जारः' इति सुब्रह्मण्याहानार्थे निगदमन्त्रः समामाता ! म च मन्त्रः अग्निष्टुनामके विकृतियागे चोदकेन प्राप्तः । तस्मिन् यागे 'आग्नेयी सुब्रह्मण्या भवतीति विधानात् । इन्द्रपदस्थाने 'अम आगच्छ इति हो यथा क्रियने, तश ' हरिव ' इत्यादिपदानामपि ऊहः कार्य इत्याऽऽकायामाह-असंयोगादिति । हरित्र इत्यादिपदाना तदर्थेषु- हरिवादि अर्थेषु, असंयोगात्-असम्बन्धात्-- असमवेतार्थत्वात् , तद्विशिष्ट-हरिवदादिशशिष्टमेव प्रतीयेत । न रोहिताश्व चायुसखे- त्साहः कार्य । कुन. ! हरिवदादिधर्माणामिन्द्रवृत्ति ने मानामावन अविद्य- मानरेर गुगैथन्द्रस्य स्तुनिस्तथा अमेरपि तेरेव गुणैः स्तुतिसम्भवान्न तेपा पदाना विकृावूड इति मात्र॥४१॥ कर्माभावादेवमिति चेत् ॥ ४२ ॥ कर्मणः-इरिवदादिशब्दप्रयोगनिमित्तक्रियायाः इन्द्रे अभार स्यात् हरिवदादिशब्दाः असमवेनार्थका भवेयुः । परं तदेव न । यत: ' अहोरात्रे या हरी ताभ्य मेप इन्द्रः सर्व हरति ।' एवं मेधातिथि हि काण्वायनमिन्द्रः मेपो भूला जहार 'सर' यगश्वस्य मेनका नाम दुहिता बभूव तामिन्द्र- श्वकमे । भौगदनिति गौर मृगो भूला अपरे राजान से विति । इत्याद्यवादनाामाण्यात, हरिवदादिशब्दप्रतिनिमिततचस्त्रियाया इन्दे ·नवाध्यायस्य प्रथमः पादः । ४२७ सिद्धत्यात पाचकादिपदस्य पाककर्तरीय इन्द्रे समवेतार्थका इमे शब्दाः । अग्नौ चासमवेताकाः । अतस्तेषाः स्थाने विकृतावूह आवश्यक इति सिद्धान्ताक्षेपः ॥ ४२ ॥ न परार्थत्वात् ॥४३॥ न ऊहः । परार्थत्वात् - उक्तार्थवादस्य इन्द्रस्तुत्यर्थत्वात् । यदन्तरिक्ष चिया र इतियदसमवेतार्थका इति स्वाक्का' अर्थवादमन्त्रारतेषु हरिय इत्यादयः शब्दाश्चेति नास्त्यूह इति भावः ॥ ४३ ॥ तस्यै शृतमिति मन्ने अनूहः । वर्णकान्तरम् । अंसंयोगात्तदर्थेषु तद्विशिष्टं प्रतीयेत ॥४१॥ कमाभावावमिति चेन्न परार्थत्वात् ॥४२॥ ॥४३॥ ज्योतिष्टोमे । एकहायन्या गया क्रीणातीति सोम क्रय विधाय तत्सन्निधौ । इयं गौस्तया ते कोणामि तस्य शृतम् । तस्य' शरः। तस्य दधि । तस्यै मस्तु । तस्या आतञ्चनम । नत्य नवनीतम् । तस्यै घृतम् । तस्या आमिक्षा । तस्य वाजिनमिति ' श्रुतम् । तत् विकृती साधरके चोदकेन। प्रायम् । तत्र तु ' त्रिवासरः साण्डः सोनक्रया " इत्यान्नातम् । अ उक्तमन्त्रे इयं गौरित स्थाने ' अयं वृषभः इत्येतावमात्रमूह्यम् । न तस्य पय इत्यादिस्थाने तस्मै रेत इत्यादिकम् । कुतः ! तदर्थेष्व. संयोगात्-पपआदिपु अर्धेपु एकडायन्या अपि असम्बन्धात् । न हि एक- हायन्यानपि तदानी पयोदध्यादिकं विद्यते । अतः केरला स्तुतिरेव सा तस्पाः । एवं त्रिवत्सरें साण्डे तदर्याना पयोदगादीनामसयोगेऽपि स्तुनिसम्भ. वात्तद्विशिष्ट-गोवाचकपदाभिन्नद विषयःप्रभृतिपदरिशिष्टमेव यास्यं प्रतीयेत । गोवाचकपदानां तु लिङ्गविरोधात् तस्य इत्यत्र तस्मै इत्यूहः कार्य एय । आक्षः। योकहायन्या गवि कालत्रयेऽपि गोकार्यपयोद पायसम्भवः स्यात्तात्र पयोदयादेशदः असगरेतार्थक मारलं स्तायको भवेत् । न ता व भावनिकाले गगोग गात । सः कासमोनार्थ: .

·४२८ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रधातिः॥ +4 करवादस्त्यूह इति चेन्न । परार्थत्वात्- स्तुत्यर्थत्वात् । ययेक हायनी- कार्य पयोदध्यादि कालान्तरे भविष्यतीति समवेतार्यकं तद्वाक्यं तर्हि साण्ड. स्यापि स्वसजातीयत्रीव्यायां स्त्रीव्यक्तिमुत्पाद्य तद्द्वारा भाविकाले पयोदध्या- धुत्पादकत्वसम्भवासमत्रेतार्थत्वापत्ति क्यम्येति भावः ॥ ११ ॥ ४२ ॥१३॥ सारस्तन्यां मेष्यामधिगुवचनाभावाधिकरणम् ॥ १७ ॥ लिङ्गविशेषनिर्देशात्समानविधानेष्वप्राता सारस्वती स्त्रीत्वात् ॥४४॥ ज्योतिष्टोमसंस्थासु 'आमेयः पशुरग्निष्टोमे आलब्धव्यः । ऐन्द्राग्नः पशुरुक्थे । ऐन्द्रावृष्णिः पोडाशिनि । सारखती मेपी अतिरात्रे । इलि पशुयागाः समाम्नानाः । तत्र प्रकृतिभूताग्निष्टोमान्तर्गतामापोमीये पशुयागे । दैव्याः शमितार आरमध्वमुत मनुष्या' उपनयत मेध्यादुर आशासाना मेधपतिभ्यां मेध ' इति अनिगुं प्रति गैरमन्त्रः होने पाशुके काण्डे पठितः । अयं मन्त्रः सारस्वती मेषी प्रति न प्रयतते । कुतः । समानविधानेषु पशु- यागसामान्यमुद्दिश्य पशुधर्मेषु विहितेषु सत्सपि लिङ्गविशेपनिर्देशाव- प्रस्मा न भरतेनि प्रैपमन्त्रे अस्नै इसी चतुर्धन्तपदेन पुलिङ्गनिर्देशात् मेयाश्च स्त्रीत्वात् सा सारस्वती मेथी अध्रिगुप्रैषमन्त्रं प्रति अप्राप्ता । सरस्वती- देवताकमेपोद्रव्यकयागे प्रैषमन्त्रो न प्रतित इति भावः ॥ १४ ॥ पश्वभिधानाद्वा तद्धि चोदनाभूतं पुंविपयं पुनः पशुत्वम् ॥ ४५ ॥ पश्वमिधानात् अग्नीषोमीय पशुमालभेतेयंत्र पशोः कथनात्। चोपनाभूत-विधिघटकीभूतं, तत्- पशुपदं, हि~~यता, धमन्त्रे अस्मा इति पुंविषयं-पुंलिङ्गविशेष्याभूत पशुत्व- पशुत्ववाचकं पशो इति पदन । अतो व्यक्तितात्पर्येण यथा इयं व्यक्तिीति स्त्रिया निर्देशस्तथा मेण्या- मपि पशुत्वस्य सस्तात् तत्तात्पर्येण अरमा इति पुल्लिङ्गेन निर्देशो बोध्य इति भावः ॥ १५॥ . . . na ·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ४२९ विशेपो वा- - विशेषो वा तदर्थनिर्देशात् ॥ ४६॥ मेपी अध्रिगुप्रेयं लभत इति यः पूर्वपक्षस्तम्माद्विशेषः तद्वि. रुद्धः न लभते सा तमिति कल्पः । कस्मात् ! तदर्थनिर्देशात्- प्रैप- मन्त्रे तदर्थनिर्देशात्-मध्यामवृत्यर्यस्य पुंस्त्वस्य निर्देशादित्यर्थः ॥ १६ ।। पशुत्वं चैकशब्द्यात् ॥ ४७ ॥ पशुत्वं - पशुपाचक पशुपदं निशम्यम्, एकशब्द्याव- पुल्लिमान्तत्वेन एकजानीयशब्दयात् ॥ ४७ ॥ यथोक्तं वा सन्निधानात् ॥ ४८ ॥ यथोक्तं वा-अध्रिगुप्रपा मेयी न प्रानातीनि यस्माभिरुक्तं तत्तथैव कुतः ! सविधानात्-प्रयोगसमपे विधिवाक्यातशन्दस्यैव बुद्धावुपस्थि- तस्यात् । स च मेपीशब्द एव । न पशुशन्दः । इति तस्या विशेष्यत्वेन सर्वनामा निर्देशो नैव सम्भवति । यस्या तस्य सम्मरम्नम्या तु पुल्लिङ्ग- विरोधोऽस्ति । व्यक्त्यभिप्रायेगेति चेत् नौलो घटस्लामानयेति प्रयोगपत्ति. रिति भाव: ।। ४८ ॥ यज्ञायज्ञीये गिरापदस्थाने इरापदस्यैव कर्तव्यत्वाधिकरणम् ।। १८ ॥ आनातादन्यदधिकारे वचनाद्विकारः स्यात् ।। ४९ ॥ તમે यज्ञायज्ञीयन रतुवाति यज्ञाज्ञीया गयान भुतम् । यहायडर को अपये पिप गिर च दक्षने ' इति यायत दयुक्तर- यामषि बन्ने साम यज्ञायज्ञीयनियुच्यते । तत्र सामगा: योनितानमधीय नाः गायिरोनि गकारेण सहै। गायन्ति । मालगे तु गकारा कमाकारय कारादित गानं मिहिनम् । 'न गिरागिरे ज्यादा कृत्योद्यम् ' इति गिरास गफा- रखोरात इराशन्दो भाति । इरायाः सम्बन्धि गान और नगा या प्रयोग. समये उद्गा कर्तव्यमित्यर्थः । रार अधिकारे-काधिकार आनावाद- ·।। पूर्वमीमांसासूत्रवृसिना . . योनिभूनायाचि पठितात्याम्न अन्यत् विकार. चि पाठिवना नित्यं बाधक स्यात् । वचनात्-'न गिरा गिरेति वात् यदू गिरागिरेति रूल्यादा- स्मानमेव तद्गाना गिरेत् ' दुनि गमासहितगाने वाधकमुक्त्वा तद्रहितमा कृत्ये देयमिति विशेषवचनात् । तथा च प्रयोगकाले इरापदस्याsst: इकारस्य गानार्थमाकारो यकार ईकार थेति नीनू वर्मान् प्रयुज्य आविर इत्येवं विकारेणैव मानपाठः । नोभयोपिन्य इति भावः ॥ १९ ॥ द्वैध वा तुल्यहेतुत्वात् सामान्याद्विकल्पः स्यात् ।। ५ ।। तुल्यहेतुत्वात - ज्योधिप्रकरणे गिरापदस्य ये निभूतायाचि पाटोऽस्ति । अतस्त्र पठितवर्णानामपि ज्योनिमामापूर्वसाकार समित्येको हेतुः । ऐरं कृ बोद्यमिति विधेरपि प्रकरणस्यारेन इरापदमपि तदपूर्वेग सम्बद्धमिल्यारो हेतुः । एवं तुल्यबलानां द्वाभ्यां हेतु पाम नुटान द्वैध-विप्र- कारम् । सत्ये द्वयोरपि सामान्यात् एकं सामान्यशास्त्रम् । अपरं विशेषशा- स्त्रमिति वक्तुमशक्य वात् विकल्प एव स्यादिति पूर्व पक्षः ।। ५० ॥ उपदेशाच साम्नः ॥५१॥ यज्ञायसीयन स्तुगतेनि लाग्न उपदेशात्-- विधानाल, यज्ञायज्ञी- येन स्तुवीलेल्यस्य तेन साम्ना स्वयोनिभूरा गाग्वाः यथा संस्कृनाः स्युस्तथा स्तु पीतेति तात्पर्यम । स्यामृचि तु गिरेनि वर्णाः पठिनाः सन्ति । तेषा संस्कारः यज्ञायज्ञीयेन स्तुपीतेति प्रत्यक्षविधिगोचर इति तुल्यबर सुस्थिर- मिति गिरापदत्य पाठेन घिरनुमेयः । इरादारिधिस्तु प्रत्यक्ष इति प्रबलः । अनौन विकल्प इति शङ्का नोदे यत्र । तस्मात्समबरवाद्वियल्प एव ज्याया- नियमो वा श्रुतिविशेपादितरात्साप्तदश्यवत् ॥५२॥ नियम: - पदनियम एम युतिविशेषात्-ई कृ प्रेग्नेपमिति श्रुतिविशेषात् । न हि के स्लोरं भवनाति । अपि तु ऐ परवेति भूयते ·नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ४३१ - कल्प्य । अतः कर्तव्यत्वेन । गिरापदस्य पाठमात्रम् । न तु कर्तव्यतया श्रवणम् । तथा सति यज्ञायज्ञीयेन स्तुपीतेत्यत्रेतिकर्तव्यताऽऽकाक्षाया गिरापदस्थाने इरापद कृत्या स्तुपीतेति वाक्यैकवाक्यताया न यज्ञायज्ञीयन स्तुपीतेत्यनेन पूर्वोक्त- रीत्या गिरापदघटिर्चा स्तुनिरिधिः । किन्तु पाठेन प्रत्यक्षश्रुत्या तस्य नित्य नराध एप । इतरत्-मन्त्रघटक गिरापद, साप्त- दश्यवत्-'सप्तदश स मिधेनीरन्याह ' इत्यनारम्प पठि साप्तदश्य प्रकृती निवेशार्धमागत सत् प्रकरणपठितेन पाचदश्येन निरुद्ध सन्मित्रविन्दादा नितिशते । तथा ऐर कृत्वोद्गेयमित्यनेनैकगक्यतापनेन यज्ञायज्ञीयेन स्तुत्री- तेति विधिना यज्ञायज्ञीयस्तोत्रोद्देशेन इम्पदघटितमन्त्रस्य सिद्धौ सत्यामति- देशेन विकृतिसामान्येऽपि यज्ञायज्ञ यस्तोत्रे तथैव प्राप्तौ गिरापदघटितमन्त्रस्तु महाग्निचयने 'गायत्रण पुरस्तादुपतिष्ठते । बृहद्रथन्तराभ्या पक्षौ । यज्ञायज्ञायेन पुच्छम् ' । इत्यत्र प्रविशति गिरापदघटितमन्त्रम्य चारितार्थे सति गिरापदपाठानर्थक्रेन · आनर्धक्यप्रतिहताना विपरीत बलाबलम् ' इति न्यायेन तुल्यबलव स्यादित्याऽऽशक्षा सुदूर निरस्तेति गिरापदम्थाने इरापदकृयोपस्थान कार्यमिति सिद्धान्त समु जम्भते इति बोध्यम् ॥५२॥ इरापदस्य प्रगीतत्वाधिकरणम् ।। १९ ।। अप्रगाणाच्छन्दान्यत्वे तथाभूतोपदेशः स्यात्।।५३॥ 'न गिरागिरे।त ख्यात्, ऐर कृयाद्ने यम् ' इति गिरापदस्थाने यत् इरापद विहिनं तत् अप्रणीतमेव कर्तव्यम् । न तु प्रगीतम् । कुन । शब्दान्यत्वे --पाठन श्रूयमाणशब्दात् - गिरापदात विधीयमानत्य इरापदस्य अन्यले सति अप्रगाणाव-अप्रयातशब्दर तत्र विधानात् । तथासूतो- पदशा-यथा ति तथा उपदेश -पठितव्यमित्यर्थ । यदि गानविशिष्ट- मिरापदं विधितापर्यविपय इ युध्येत । तर्हि गानशास्त्रपरिभाषया ईसारस्ये आईभार आईर इति प्रवृतित । इति प्रत्यय आईरीय कृत्वा उद्यमिति पठेत् । ऐर कृयोद्यमिति यत पटिनम् । तता गानरहितपाठ एव तस्येति भावः ॥ ५३ ।। वृद्धाच्छ ·CP ૩૨ ।। पूर्वमीमांसास्त्रत्तिः।। -- सि०॥ यत्स्थाने वा तद्गीतिः स्यात् पदा- न्यत्वप्रधानत्वात् ॥ ५४ ॥ यत्स्थाने वा तगीतिः स्यात--नित्स्थानापन्नम्तद्धर्म लमते ' इनि न्यायात् यस्य गिरापदस्य स्थाने यत् इरापदं विधीयते तस्मिन् इरापदे तत्पदवृत्तिगिरापदवृत्तिगानं स्यात । कुन ? पदान्यत्वप्रधानाव-रे कृत्यो- हैयमिति विधेः ' यज्ञायज्ञावा अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । इति मन्त्रे श्रूयमाणगिरापदप्रतियोगिकान्यत्वयदिरापटप्रधानत्वात् । तादृशेरापदविधि- मात्रविषयवादिस्यर्थः । उपायान्सरलभ्येऽर्थे विधिसम्बन्धासम्मवान्न गान- विशिष्टापदविधिरिति भावः । अत एव 'ऐरामिल तद्धितो विकारोध विहिन । साम्रो येनिभूतऋग्वर्णानां विकारो गानमेव । तथा च गान- विशिष्टवर्णविधानात् कथं न्यायलभ्यत्वं गानस्योच्यते भवतेति शङ्का नोटे- स्यत्र । तद्धितरतु न्यायप्राप्तानुवादक एव । इत्थं गानस्यान्यलभ्य वेन विय- भावादेव न स्त्र प्रत्ययापत्तिरिति भावः ॥ ५५॥ मानसंयोगाच ॥ ५५ ॥ कचित्तदीय ग्रंथे । उद्गया। चादाक्षसा' इति गानसंयुमपि गपदं दृश्यते इति व्यक्तमेव साधकान्तरमिराया गानविशिष्टयें। अतो गानविशिष्टोव तत्पदं प्रयोक्तमिति मायः ॥५५॥ वचनमिति चेत् ॥५६॥ एवं चेद वचन-विधिरेवाय गानस्येति कस्मानान्यने । कुतश्च न्याय- प्रातमित्युचर इति चेत-॥५६॥ न तत्प्रधानत्वात् ।। ५७ ॥ न विधिः । तत्प्रधानत्वात्- तस्य इससदस्य प्रधानत्वात्-वित्रि- तात्यविषय वात् । अन्यलय विधिसम्बन्धासम्भवादिति मायः ।। ५७ ।। इनि पूर्वमसामूत्रवृत्ती भाषघोधिन्यां नवाया प्रथमः पादः॥ १ ॥ श्रीः ॥

·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ४३३ ।। अथ नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। मतम्, गीतीना सामनागताधिकरणम् ॥ १ ॥ सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदेशाभ्याम् ॥१॥ ग्थन्तरं, बृहत, वैरुपं, राजं, शाफ, र, खतमितिनामकानि सामानि सामवेदे ' अभि या शूर नो नुमः ' इत्यादिषु ऋक्षु श्रुनानि । तानि मन्त्रमके-गानयिशिष्टमन्त्रवाचकानीत्येके आचार्या मन्यन्ने । कुत. ! 'प्रगीतमन्त्रः साम ' इति स्मृतेः । रथन्तरं पठेति गुरु गा नियुक्तः शिष्यः गानयुतामृच पठति च । अतः स्मृत्युपदेशाभ्यां गानयुको मन्त्रः सामपद- वाच्य इत्यर्थः ॥ १॥ सि०॥ तदुक्तदोपम् ॥२॥ तदुक्तदोपं--तू-पूर्वपक्षिणोक्त उक्तदोप-सप्तमस्य द्वितीय- पादे प्रदत्तदोषम् । इति सन्मनं न युक्तम् । किन्नु मानविशेष एवं रथन्तरादिशब्दवाच्य इति मायः ॥ २ ॥ अहनन्यस्य पौरुषेयत्वे वर्णकान्तरम् ॥ १॥ कवतीपु कयानश्चित्र आभूवदूतीत्येतस्मिन् तृचेअध्ययनतः प्राप्तस्य वामदेव्यसाम्नः स्थाने ' अभि त्या शूर नो नुमः ' इत्येतस्मिन् तृचे श्रुतस्य कवतीपु रथन्तरं गायतीति ऊह· श्रुत । स नित्यः पौरुषेयो वेति विशये मन्त्र-मन्त्रभूनानि सामानि-कहितसामानि नित्याना- त्येके आहुः । कुतः । मन्त्रभूतानि आणि नित्यानी'ति स्मृतिः। • अभि त्वा शूर नो नुम० इत्यत्र गीयमानानि सामानि कयानश्चित्रेत्यत्र योजयेदित्युपदेशः । नाभ्यामिति प्रासे सिद्धान्तः-तदुक्तदोपम् । तत्- स्वदुक्तमुपदेशलिड्गं त्वयैव दर्शितदोपकम् । तथा हियोजयेदियुपदेशरूपो हेतुः प्रदर्शितः । युज्धात्वर्यस्तु पुरुषप्रयत्नजन्यवघटितः । तादृशस्योपदेश रथन्तरसाम्नः ·४३४ । पूर्वमीमांसासनपत्तिः ॥ ~~~. वथ नित्य यस्य सिद्धिरिति त्वमेष रुति। न हि सोयागे निषिमन्त्रे सूर्यपदै योजयेदियुगे पश्चात्तथाकृनहितमन्त्रस्य नित्यत्व सिध्यतीति भाव ॥१॥ सानः सस्कारकर्मताधिकरणम् ॥ २ ॥ कर्म वा विधिलक्षणम् ।। ३ ।। कर्म वा-रथन्तरादिशब्दसराय गान द्वितीये प्रतिपादितयोर्गुणप्रधान- कर्मणोर्मध्ये प्रधानकर्म-आरादुपकारकम् । यत 'रथन्तरं गायती यत्र प्रयाजान् यजती ' निवत् प्रधानकर्मलक्षण द्वितीयाश्रवणमस्तसित ॥ ३ ॥ तहगद्रव्यं वचनात् पाकयज्ञवत् ॥४॥ लत्- -~ऋग्रूप द्रव्यमिति द्रव्यम् । सादृश्यमन्त्र गुणवेन ज्ञवम । तथा चयया द्रव्यनिरूपितं प्राधान्य यागे, त्या अनिरूपितं प्राधा य साम्नः । वचनाव--- ऋचि साम गायीगत श्रवणात् । पारुयज्ञबद- यथा पाझयज्ञेपु- लाजैजुहोती'त्यादिपचनैर्द्रज्याणामङ्गत्व, तद्वदन मचाs- गत्वमिति ॥ ४ ॥ तत्राविप्रतिपिद्धो द्रव्यान्तरे व्यतिरेकः प्रदेशश्च ॥ ५॥ तर-विशेष, द्रव्यान्तरे-ऋग-तरे, प्रदेश:--देवताविपति देशशास्त्रोपदेश , त मूलश्च व्यतिरेका, ' अभि का शूरति ' ऋग्माना, तदुत्पत्ती-पतीपु रथन्तरोत्पत्ती अविप्रतिपिद्धः-अविरुद्ध. १ कुन इति चेत्--अभिरति ऋचि रय र गायतीत्यस्य सामान्यशावत्सत् । मनु- विशेषे फनतीयु रथ-तरनित्यस्य विशेषशास्त्रत्वात् । कार्या उच्छेदकसकोचेन यो. कारणयो समावेश सम्भवतीति रयदरादीना मामा अभि का त्याद्या ऋचो यदि कारण तर्हि तासा रथन्तरादिजन्यापूर्वसानरव कारणर चाध्यम् 1 तथा सति अभिवनि ऋचि रथावर गायतीति वाक्यस्थ ·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ४३५ - . 'अभिलेति ऋचं विना तेन रूपेण तदुत्पत्तिनास्तीति नियमरूणेऽर्थो वाभ्यः । तथा सति 'कवतीपु रथन्तरं गायति । कयानचित्रति अनिदेशशास्त्रं बाधितं भवेत् । यतः अभिवेति ऋच विना तदर्वसाधनलेन रथन्तरसान: उत्पत्तेरभावः पूर्ववाक्येन प्रदर्शित इति शङ्कापङ्कः दूरतरमुत्सारित इत्यवगन्त- व्यम् । तस्मात्प्रधानकर्मत्वे न कोऽपि दोष इति पूर्वः पक्षः ॥ ५ ॥ सि० ॥ शब्दार्थत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ६॥ एवं- प्रधानकर्म, इति न स्यात्- नवे भवत् । कुतः ! शब्दार्थत्वात्- गीतिरूपाणा रथन्तरादीना ऋगर्थत्वात् । ऋग्वर्णसंस्कार:- वर्णाभिव्यक्तिः गीतिकार्य दृष्ट फलं सम्भवति । एवं सत्यदृष्टकल्पनमन्याय्य- मिति भावः ॥ ६॥ परार्थत्वाच्च शब्दानाम् ॥ ७॥ शब्दानां- ऋचा, परार्थत्वात्- स्तुत्यर्थत्वात , साम्ना गान- रूपेणाक्षराभिव्यक्ति, गरैर्देवतास्तुतिरिति उभय दृष्टमेव फलम् । परमते साम्न फल फल्पनापत्तिः । इष्टापत्तौ तु ' आज्यैः स्तुवते, पृष्ठः स्तुवते ' इति साम्नः ऋगक्षराभिव्यक्तिद्वारा स्तोत्रार्थस्थं प्रदित विरुध्यतेति भावः ॥ ७ ॥ असम्बन्धश्च कर्मणा शब्दयोः पृथगर्थत्वात् ॥८॥ किञ्च, साम्नः प्रधानकर्मये अर्थादोऽगन्वे कर्मणा-स्तोत्ररूपकर्मणा, साकं साम्न. असम्बन्ध:--सामानाधिकरण्यं न स्यात् । शब्दयोः- रथन्तरपृष्ठशब्दयोः, पृथगर्थत्वात्-भिन्नार्थत्वात् । ' रथन्तरं पृष्ठ भरती ' त्यत्र रथन्तरशब्दो गीतिवाचकः । पृष्ठशब्दस्तु सोत्राचक इति मिनार्थपो- स्तयोमैदान्यो बाधितः पूर्वपक्षिमते । सिद्धान्त-रथन्तरशब्दस्य रथन्तरगुणक- मित्यर्थः । तथा च रथन्तरगुगकं पृष्ठं भवतीत्यभेदान्धय उपयते । रथन्तर- गुणकयं च स्तोत्रस्म स्तोत्रसाधनभूतबभिव्यक्तिद्वारेति भावः ॥ ८॥ संस्काराश्चाप्रकरणेऽग्निवत्स्यात्मयुक्तत्वात् ॥९॥ - h ·४३६ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। r4 .. :- 1. संस्कार:- स्तोत्रसाधनभूतवाभिव्यक्तिरूपःअप्रकरणे-प्रयोगाद्वहिः अध्ययनकाले प्रयुक्तत्वा- सम्पन्न एव । न ज्योतिष्टोमप्रयोगमध्ये पुनः संस्कारः । यथा-- अग्निः प्रयोबहिः अघानेन संस्कृतः प्रयोगमध्ये न पुनः संस्क्रियते । तथा अयमपि संस्कार इनि साम्नः ऋगर्थत्वमङ्गीकृत्य मतान्तरो- त्यापनमिदम् ॥ ९ ॥ अकार्यत्वाच शब्दानामप्रयोगः प्रतीयेत ।। १० ॥ यदि प्रयोगाद्बहिः अध्ययनकाले पठिना मन्त्राः गानेन संस्कृताः प्रयोगकाले आहननीयाद्याग्निनदुपलभ्येरन् तर्हि संस्कृताना शब्दाना सत्त्वेन अकार्यत्वात्- पुनस्तत्सस्कारस्यानुत्पाद्यत्वात् , पुनस्तथापाठे फलाभावाच्च अप्रयोग:-- प्रयोगकाले पाठभाषः प्रतीयत । तदेव न । अतः कर्मसमये पुनस्तथा पठितव्यमिति मार. ॥ १० ॥ आश्रितत्वाच ॥ ११॥ शिश्च, आश्रितत्वाञ्च-'औदुम्बरी स्पृष्ट्वा उद्गायेत '। इति विधिना औदम्बरीस्पर्शमाश्रित्य गानविधानादपि प्रयोगकाले गानविशिष्टः पाठः सिध्यति । प्रयोगाद्वहिरोदुम्बर्या अभावादिति भावः ॥ ११ ॥ प्रयुज्यत इति चेत् ॥ १२ ॥ तर्हि प्रयोगाद्वहिः अकर्मकाले पाठः कुन: प्रयुज्यते ? इति चेद- ॥ १२ ॥ ग्रहणार्थ प्रतीयेत 11 १३ ॥ ग्रहणार्थ- अभ्णसार्थ, बहिः प्रयुज्यत इति प्रतीयत । ज्ञेय- मिलयः ॥१३॥ तृचे प्रत्यूचं कृत्स्नमाम्नः समापनाधिकरणम् ॥३॥ तृचे स्यात् श्रुतिनिर्देशात् ॥ १४ ॥ ज्यात्ष्टिोमे एक साम तृचे क्रियते स्तोत्रियम् । इत्याम्नातम् । तत्रैक साम त्रेधा विभय त्रिपु ऋक्षु गातव्यम् । न तु प्रत्यूचं साम्नः परि- . - ·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ४३७ समाप्तिः । तथा सनि एकस्यामृचि समनं कृतं स्यात् । श्रुतिनिर्देशस्तु- एक- एकसयावच्छिनं साम तृचे त्रित्वावच्छिन्ने कार्यमित्यस्ति । अतस्ता- दृशविधानात् विभज्यैव गेयम् ।। १४ ॥ शब्दार्थत्वाद्विकारस्य ॥ १५॥ विकारस्य- सान्नः, शब्दार्थत्वात्-तृचे क्रियत इति श्रूयमाणा- यच्छेदकीभूतविसावच्छिन्नमगार्थलात् , विभज्यैव गेयम् । यया त्रिभ्यः एक- मुद्रा देयेत्युक्ते सममाया एकमुद्रायाः दातुमशक्यतया विमज्यैव दीयते । तत्रापि शेयमिति भावः ॥ १५ ॥ दर्शयति च ।। १६॥ अर्थवाटोऽपि विभज्या गानं दर्शयति । तथा हि- " ऋक्साम प्रत्युनाच मिथुनीसम्भवाय इनि । सोऽत्रवान वै त्वं ममामसि जायार्थम् । ततस्ते द्वे भत्या ऊचतुः सम्भवामेति । सोऽवनि युग ममालमिति । वेदो मम महिमेति । ततस्तिस्रो भूत्वा ऊचुमिथुनीसम्भवामेति । सोऽ- प्रवीत्सम्भवाति । तस्मादेकं साम तृचे। क्रियते " । इत्येका ऋक् साम्नः सम्भोगाय नालमिति विभज्य गाने लिया द्रष्टव्यम् ।। १.६ ॥ सि० ।। वाक्यानां तु विभक्तत्वात्प्रतिशब्द समाप्तिः स्यात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥१७॥ वाक्यानां- मगरूपवाक्याना, विभक्तत्वात- भिन्नत्वात् , ऋचा मिन्नत्वेन स्तोत्रस्यापि भेदः । न हि निसृभिभिः एक स्तोत्रं क्वचि- प्रसिद्धम् । अतः प्रतिशब्द-प्रत्यूचं सानः समाप्तिः स्यात् । सामजन्य- संस्कारस्य अक्षराभिव्यक्तिरूपस्य तदर्थत्वात्-- ऋगर्थत्वात ऋचा स्तुतिनि- वर्तते अक्षरराभिव्यक्तिद्वारा । तत्र सामेोपकारकम् । विभज्य स्तुती सामाग्यवः स्तोत्रोपकारकः स्यात.। न साम | अh: प्रत्युचं साम्नः परिसमाप्तिरिति भावः ॥ १७ ॥ । +1 ·४३८ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। -- . . . तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ १८ ॥ तया च-- प्रत्यूचं सान्नः परिसमाप्तिसिद्धौ, अन्यार्थस्य- 'अष्टा- क्षरण प्रथमायामधि स्तौति, यक्षरण उत्तरयोः' इति प्रस्तावभेदस्य दर्शन- मुपपन्नं भवति । प्रस्तावो नाम साम्नः आधा भक्तिः । स तु एकस्यैक एव । यदि एकस्यैव सानो विभज्य विनियोगस्तदा प्रस्तावमेदायिधानमनुपपन्न स्यादिति भावः ॥ १८ ॥ अनवानोपदेशश्च तद्वत् ॥१९॥ अनवान गायतीत्यनयानोपदेशोऽपि तद्वत्-मन्मते उपपनः । न हि तिसृषु विभज्य गाने अनवानता उपपत इति भावः ॥ १९ ॥ अभ्यासेनेतरा श्रुतिः ॥२०॥ अभ्यासेन-सम्पूर्णस्य गानस्य आवर्तनेनापि इतरा श्रुति:-- तिसृषु गायतीति श्रुतिः उपपद्यते । यथा देवदत्तस्त्रिषु गृहेषु भोज्य इत्यत्राभ्यासस्तथा अनापीति भावः ॥ २० ॥ समास्वेदेतित्रिसृषु ऋा गानाधिकरणम् ॥ ४॥ सि०॥ तदभ्यासः समासु स्यात् ॥ २१ ॥ 'एक साम तृचे क्रियते स्तोत्रियम् ' इति प्रत्यूचं तदभ्यास:- तस्य सानोऽभ्यास., समासु-समच्छन्दस्कासु ऋदिवति नियमः स्यात् । अन्यथा अनियमे स्वीकृते सशरविलेशदोषापत्तिः । यत्र सानो योनिभूता ऋगधिकाक्षरा उत्तरे ऋचा न्यूनाक्षरे तत्र अधिकाक्षरसानः भागेनैव तत्पूर्ते- रवशिष्टः सामभाग: आश्रयामावालुप्येत । अयं संशरदोपः । यत्र योनिभूता ऋगल्पाक्षरा उत्तरे अधिकाक्षरे तत्र अल्पाक्षरसाम्नः बन्हक्षरायाभूचि मध्ये परिसमाप्तत्वेन शेपाक्षराण्यसंस्कृतानि स्युरित्ययं पिलेशदोपः । अतः समावेव तदम्यासः नपा सनि नोक्तदोषद्वयमिति भावः ॥ २१ ॥ लिङ्गदर्शनाच ।। २२ ॥

·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ४३९ 'स्थाल्या सक्त्ववधीयते इत्याहुः, यद् बृहद् गायत्रीषु क्रियते, ऋक्त्वे- नांतरुजतंति, न चास्या सम्भवति' इति विषमच्छन्दस्कासु दोपश्रवणलिङ्ग- दर्शनादपि समच्छन्दस्कासु ऋा गानं सिध्यनीति भावः ॥ २२॥ उत्तरयोर्गायत्तीत्या उत्तरानन्धपठितयोरेव काचीग्रहणाधिकरणम् ॥५॥ नैमिचिकं तूत्तरात्वमानन्तर्यात्प्रतीयेत ॥ २३ ॥ सामवेदिनामृपाठाय छन्दोग्रन्थः उत्तरामन्थश्चेति ग्रन्थद्वयं विद्यते । तत्र छन्दोमन्थे निखिलसाम्नां योनि भूता एव ऋचः पठिताः । अत एव तस्य योनिग्रन्थ इस्यपरं यौगिकं नाम विद्यते । उत्तराग्रन्थे तृचात्गयानि सूक्तानि पठितानि । एवै कस्मिन् तृचे छन्दो ग्रन्थस्था रत्तसाम्न योनिभूता ऋक् प्रथमा । इतरे ऋचावुत्तरे । त्यो ना तद्न-धस्य उत्तराग्रन्थ इति संज्ञा वर्तते । एवं स्थिते । रथन्तरमुत्तरयोर्गायति । बृहदुत्तरयोर्गायति । कवती रथन्तरं गायति । यद्योन्या गायति तदुत्तरयोर्गायती ' ति ज्योतिष्टोमप्रकरणप- ठितवाक्ये द्विबिधे उत्तर भवितुमर्हे । तथा हि- छन्दोमन्थे ' अभि त्वा शूर नी नुमेति ऋक् रथंतरस्य योनिस्वेन पटिता । तस्या उपरि 'स्वामिद्धि हवामहे' इत्यादयो बृहदादिसाम्ना योनयः पठिताः । उत्तराग्रन्थे तु ' अभि त्या शूर नो नुमेति सूक्ते तस्या च ऊर्च 'न त्यायामन्य' इत्येषा वस्यापि साम्नः अयोनिभूता ऋक् पठिता । तत्र छन्दोमन्थापेक्षया सामान्तरयोयोनिभूते द्वे ऋचौ स्थन्तरस्य स्वयान्युत्तरे भवतः । उत्तरानन्यापेक्षया तु तृचगते द्वितीयतृतीये ऋचौ स्वयोन्युत्तरे भवतः । तत्र विशेषनियामकस्यामायादिच्छया ययाः कयोश्चिदुत्तरयोर्गानं कार्यमिति प्राप्त आह सिद्धान्त- नैमित्तिकं त्विति । नैमित्तिक- यद्योन्या तदुत्तरयोरिति वचनप्राप्तमुत्तरात्वं- उत्तरापदग्राह्यत्वमुत्तरामन्ये पठितासु ऋक्षु प्रतीयेत । आनन्तर्याद-उत्तराशब्दोपस्थितेः शब्दश्रवणानन्तर्यात् । अत्रायं भाव:-- प्रतियोगिनिरपेक्षत्वेन उत्तरेति संज्ञा सहसा बुद्धिस्था ·४४० पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः।। - साम्रः भवति । पूर्वपरितां योनिमूतामृचमपेक्ष्य यदुत्तगन्त्र दिलम्बेन प्रतीय- मानस्वार्दुलम् । ईदृशमेवोत्तरावं छन्दोग्रन्थ पटितयोः स्वयोन्यन्तर- भाविन्योः, समान्तरयोन्योर्द्वयोर्मचौः । तृचगतयोस्तु द्वितीयतृतीययोर्क- चोरुत्तरात्वं संज्ञया वर्तत । तस्मात्तयोरेव गान कार्यम् । एवं सति समच्छन्दस्कारवर गानमिति यत्पूर्वाधिवरणे निर्णात त्दनुगृहीत मवतीति मार:४२३१. ऐकार्थ्याच तदभ्यासः ।। २४ ।। तदभ्यास:-तासु उत्सराग्रन्थगतामु त्रिपु ऋक्षु अभ्यास: पठनम् । ऐकात्-िएकापूर्थित्वेन पाठात् ! अन्यथा तिसृणामेकत्र पाठवैग्यश्य स्यादिति भावः ॥ २४ ॥ इति प्रथमवर्णकम् ॥ १॥ अतिजगत्यामभ्यस्यमानायां शोकगानाधिकरणम् ॥५॥ तदभ्यासः समासु स्यात् ॥ २१ ॥ द्वादशाहेन प्रजाकार्म याजयेत् । इति विहित्द्वादशाहयागीय- चतुर्थेऽहनि शोकाख्यं साम । विश्वाः पृतना अभिभूतरं नरं सजस्तन- क्षुरिद्रजेजनुश्च राजसे॥ मत्वा परिस्थं वरामुरीमुनाप्रमोजिष्टं तबसन्तस्विनम् । इत्यतिजगतीच्छन्दस्कायामृयुत्पन्न विहितमस्ति । उत्तरे द्वे ऋचौ बृहतीच्छ- न्दस्के । तयोः पूर्वा- 'नेमि नमन्ति चक्षसामेषं विप्रा अभिखरा ॥ सुदी- तयो वो अद्रूहोऽपि वर्णे तरस्विनः समृक्तभिः ' । उत्तरा- 'समी रेभासो अस्वरनिन्द्रं सोमस्य पीतये ॥ स्वपति यदी वृधे धृनवता ह्योजसा समूतिभिः ॥ इति । तत्र संशरधिलेशदोश्योरापात्तम मालिनि अन्ये अति- जगतीच्छेन्दरके ऋचावुपादाय ममास्वतत्रैगो साम अम्यप्सितव्यम् । न उत्तरे बृहत्यायुपादाय विषमासु गातव्यमिति ॥ २१ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ २२ ॥ .

·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ४४१ . . . अतिजगतीपु स्तुवन्ति ' इत्यत्र बहुवचनलिङ्गदर्शनादपि उक्तोऽर्थ एव सुद्धो भवति ॥ २२ ॥ सि० ।। नैमित्तिकं तूत्तरात्वमानन्तर्या- त्पतीयेत ।। २३ ।। नैमित्तिक- 'यद्यान्या दुत्तरयोगायतीति वचनमाप्तमुत्तरात्वं- उत्तरापदग्राह्यत्यम् , आनन्तर्यात्--उत्तराशब्दोपस्थितेः शब्दश्नपणानन्तर्यात, प्रतायेत-उत्तरानन्याधीतासु ऋक्षु प्रतायेत । नाक्याच्छुनेबलीयस्वादुत्तरे बृहत्सायोपादातव्ये । नान्ये आदातव्ये डनि भावः ॥ २३ ॥ ऐका.च तदभ्यासः ॥ २४ ॥ ऐकार्थ्यात्-'एक्देवताके शोके तृचे ' इति शब्दस्वारस्याद- ग्युकमेव सि पति । तदभ्यास:- शोकसाम्नः विशतिकृत्योऽभ्यासस्तव विहित इति तासा तिसृणामृचामेकविंशति वसिध्यर्थं सप्तवारमावृत्तिः कार्या । तासामावृत्तावतिजगत्या अपि सप्तवारमावृत्तिरिति तत्र बहुत्यान्वय उपपद्यत इति तदनुपपन्नत्याक्षेपो निरवकाश इति भावः ॥ २४॥ इति द्वितीयवर्णकम् ।। २॥ बृहतीपड्क्योरेव प्रग्रथनेन रथन्तरस्य गानाधिकरणम् ॥६॥ प्रागाथिकन्तु ॥ २५ ॥ बृहपृष्ठ मवति, रथन्तर पृष्ठं भवति इति टोमे श्रुतम् । तत्र रथन्तरस्य योनिः ' अभि त्या शूर नो नुमो दुग्धा य धेनवः ।। ईशानमस्य जगतः स्वदशमीशानमिन्द्र तस्थुषः ' इ.71 बृहतच्छिन्दस्का ऋक् । उत्तरा पक्तिच्छन्दस्का । न त्वावान् अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न जनिष्यते ॥ अश्वायन्तोमघवन्निन्द्र वाजिनी गव्यन्तस्त्वा हवामहे ' इति । बृहतो योनिः 'स्वामिद्धि हवामहे सातावाजस्य कारवः ॥ त्वां वृत्रविन्द्र सम्पति नरस्त्वां काठास्यर्वतः।। उत्तरा पक्तिरेय ,

·१४२
। पूर्वमीमांसामनापिः ॥
RA-
अश्वायन्त
स त्वं नचित्र वजहस्त घृष्णुया महःस्तयानो अद्रिवः ॥ गामश्वं रध्यमिन्द्र
सङ्किर र त्रा बाजन्न जिम्युपे'। इति । तयौवच्छन्दस्कं गानमाम्नायते ।
'न व वृहद्यन्तरेमकच्छन्दो यचैतयोः पूर्वा बृहती क्कुभावुत्तरे । इनि ।
अस्थायमर्थ.--बृहद्रधन्तरसानोस्तिस्र. ऋचः नेकाछन्दस्वाः । किन्तु
पूर्वा बृटतीच्छन्दस्का । उत्तरे ककुपन्दरके इति । सत्येवमत्र गानन्तु
प्रागाथिकम्-प्रथमाया ऋचः अधिकृतमव गानम् । ततः प्रथमाया ऋचः
'ईशामिन्द्रेति पादं पुनरूपाढाय उत्तरायाः पतेः पूर्धिन ' न बावा-
मिल्यनेन मेलनेन अष्टाविंशत्यक्षरा त्रिपादेका कप सम्पद्यते । तथा
न साहित्यस्या द्वितीयः पादः न जात इत्यष्टाक्षरः । तस्य
इति पडक्त्युत्तरार्धन साकं योजने साप्येका ककुभवति । एवं प्रागाधिकं-
पूर्वोत्तरयोः प्रमथनेन ककुभौ सम्पाद्य तयोनि विधेयम् । न अन्ये उत्पत्ति-
सिद्धक्कुपूछन्द के ऋची उत्तरपठितपतिष्छन्दस्व-ऋतस्थाने योग्य
इत्यर्थः ॥२५॥
स्वे च ॥ २६॥
एवं कृते स्वे-ककुभि गान कृत भवत्येवेति भावः ॥ २६ ॥
प्रगाथे च ॥२७॥
प्रगाथे-पूर्वेषामृगवर्णाना पुनर्ग्रहणे प्रगाथशब्दोऽप्युपपन्नो मयति ।
प्रकर्मेण गानं हि प्रगाथपदस्यार्थः । प्रकर्षश्च तेया वर्णाना पुनःपुनर्गान-
मेव । अन्यासामोन्पत्तिकाना व कुभामानयने तु पुनःपुनगीनानुपपत्तिरिति
भावः ॥ २७॥
एपा
लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच ॥२८॥
वै प्रतिष्ठिता बृहती यत्यादं पुनरारभते' इति बृहल्यवादे
पुनःपादारम्मलिङ्गदर्शनस्य अव्यतिरेकार-गत्यन्तराभावादपि उपर्युक्तोऽथ:
सिध्यतानि भायः ॥ २८ ॥ इति प्रथमवर्णकम् ॥ १ ॥
वृहतीविष्टारपड्क्त्योः प्रमथनेन शैवयोधाजयसानोर्गाना-
धिकरणम् ॥ ६॥

·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ४४३ प्रागाथिकं तु ॥ २५॥ स्वे च ॥२६॥ प्रगाथे च ॥ २७॥ प्रकृते ज्योतिष्टोम एव ' रौरवयोधाजयवाहततृचे भवतः । इति श्रुतम् । अस्यार्थः-रोरवयोधाजयनामके सामनी वृहत्तीच्छन्दस्कतचे गातव्य इति । उत्तराग्रन्थे तस्य सामद्वयस्य आश्रयः एकः प्रगाथ आम्नातः। तस्मिन् पूर्वा- पुनानः सौम धारयापो वसानो असि॥ आ रत्नपा योनिमृतस्य सीदस्युत्सो देव हिरण्मयः॥१॥ इति बृहती ऋक् । उत्तरा तु- दुहान ऊधर्दिव्यं मधु त्रिय प्रत्नं सधस्थमासदत् ।। आपृच्छथ धरुणं वाज्यति नृभिध/तो विचक्षणः ॥ १ ॥ इति विष्टारयाक्तिः । अत्रापि प्रागाथिकंतु-पूर्ववदेव प्रमथनेन तृचं विधाय तस्मिन् रोरवयोधाजयसामद्वय गेयम् । नोत्परिगसिद्धस्य अन्यबृहतीद्वयस्यागमः ' बाईतप्रमायः । इति रमतेः प्रकृतयोरेच ऋचोः प्रनयनं कर्तव्यमिति सिध्यति । एवं सति स्पे छन्दसि प्रकृते गानं स्यात् । न प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिया भविष्यति । तथा च प्रगाथशब्दः समुपपन्ने भविष्यति । प्रर्षश्च पुन. पादे उपादीयमाने सिध्यति । नान्यथा । तस्मान्नान्ये वृहत्याक्त्र ग्राह्ये ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ।। २८ ॥ पष्टिविष्टुभो माध्यन्दिनसवन ' इति लिङ्गदर्शनस्य गत्यन्नरा- भावेनाव्यतिरेकादपि प्रकृतऋचोः प्रमथनेनैवोक्तसामद्वयस्य मानं निर्मिचि- किस सिध्यतीति भाषः। एव नौपसकालेयसानोरपि द्रष्टव्यम् । अस्य विस्तरस्तु आकाँग्रन्याउझेयः ॥ २८ ॥ इति द्वितीयवर्णकम् ॥ २॥ अनुष्टुरगायत्र्योः प्रमथनेन श्यावाश्वान्धीगवयोर्गानाधिकरणम् ॥६॥ कार्यः । .

·४४४ || पूर्वमीमांसामनवृत्तिः॥ प्रागाथिकं तु ॥ २५॥ स्वे च ॥ २६ ॥ प्रगाथे च ॥ २७ ॥ तत्रैव तृतीयसबने ' पञ्च छन्दा आवापः आर्भवः पवमानः सप्त- सामा। गायत्रसंहिते गायत्रे तृचे भवतः । झ्यायाश्वाधागवे आनुष्टुमे तूचे भवतः । उणिहि सफं। ककुभि पोकलम् । कानमन्त्यं जगतीषु' इति श्रुतम्। तत्र यदेत्त् श्याधाचं अन्धीगवं च द्वे सामनी त्योः पूर्ण- पुरोजिती वो अन्धसः सुताय मादयित्नवे ॥ अप श्वान श्रथिटन सखायो दीर्घजिव्हम् ।। इत्यनुष्टुब्य। उत्तरे द्वे गायत्र्यो- यो धारया पावकया परिप्रस्यन्दते सुतः ॥ इन्दुरश्वो न कृत्व्यः।। तं दुरोपमभी नरः सोमं विश्वस्था धिया ॥ रझं हिन्वन्ति अद्रिमिः ।। इति ।। अत्रापि पूर्वच प्रागायिकमनुष्टुभः पाद गायत्र्या योजयिन्या आनुष्टभ तृच सम्पाद तस्मिन् झ्यावावं आधीगवं च साम गातव्यम् । न अन्ये अनुष्टुभौ आममयितव्ये | आनुष्टुभः प्रगायः इति स्मृतेः न रमृतस्य तस्या- पन्हव कार्यः । इत्थ व तृचे गानं भविष्यति । न प्रकृल्हानमप्रकृतो- पादानं च स्यात पुनः पादे गीयमाने प्रगायशब्दोऽप्युपपन्नो द्रष्टव्य: ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ।। लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच ॥ २८ ॥ ' इत्यं चतुर्विशतिजगत्यः' इति लिङ्गदर्शनस्य उक्तरीत्या प्रगाये सत्त्वेनोपपत्तिरव्यतिरेक: सिध्यतीति प्रप्रयनेन तयोः सानोनिमिति भावः ॥ २८ ॥ इति तृतीयवाणकम् ॥३॥ यादग्रधनेन प्राप्तामगानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ प्रागाधिकं तु ॥ २५॥ स्वे च ॥२६॥ प्रगाथे च ॥२७॥ लिङ्गदर्श नाव्यतिरेकाच ॥२८॥ : 4 ·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ४४५ यतः गवामयने ' अभिवः। ब्रह्मसाम भवति । इति विहितं ब्रह्मसाम प्रकृत्य 'चतु:शतमैन्द्रा बार्हताः प्रगाधास्त्रयस्त्रिंशत च सतो बाहतात्रिका' इत्यामनंति । स्नेदं ब्रह्मसाम द्वयोयोर्कचोर्गातव्यम् । तस्मादेके साम तृचे क्रियते । इति प्रकृतितश्चादकनात्र प्राप्तमपि तृचे गानं ऋक्प्रनयनेन तिसृषु ऋक्षु न कर्तव्यम् । पादप्रमथनेन तृचं सम्पाद्य द्वयोर्द्वयोरेव गेयम्। 'अन्या अन्या ऋचो भवन्ति तदेव साम । इति ऋचामन्यत्वमत्र वयते । तच्च पादप्रमथनेन सम्भवति । मप्रग्रथने तु येयं ऋक पूर्वतृचस्वन्त्या संयोत्तरस्य तृचस्य आयेत्यन्यत्वमृचो न स्यात् । अत: पादप्रमथनमैच विधेयम् । एवं स्वे प्रगाथे गानं भविष्यति । तस्माद् ब्रह्मसानः ' स्वप्रगाय.' इत्यनेन तरय स्वत्वमावेद्यते । अन्या ऋचो भवन्तीति लिङ्गदर्शनस्य अव्यतिरेकादपि पादयनं कृत्वा गानं कार्यमिति भावः॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥.२८ ॥ इति चतुर्थवर्णकम् ।। गीतिसम्पादकानामक्षरविकारादीनां विकल्पाधिकरणम् ॥७॥ अर्थकत्वाद्विकल्पः स्यात् ।। २९ ।। सामवेदे तलवकारादिशास्वाभेदन सहस्र गीत्युपायाः सन्ति । गीतिनीम क्रियाविशेषः । सा अभ्यन्तरप्रयत्नजन्यस्वरविशेराणामभिव्यञ्जिका सब सामशब्दाभिलप्या । सानियतपरिमाणे ऋचि च गीयते । तत्सम्पादनार्थ- मृक्षु अक्षरविकरः, विशेषः, विकर्षणं, अभ्यासः, विरामः, स्तोमः, इत्यादयः सर्वे उपायाः समाम्नायन्ते । तेषां विकल्प: स्यात् । अथैकरवान- कार्यकत्वादित्यर्थः । न समुच्चय इति भावः ॥ २९ ॥ साना स्तुवते इत्यस्यैव विधित्वाधिकरणम् ॥ ८॥ अर्थंकत्वाद्विकल्प: स्यात् ऋक्सामयो- स्तदर्थत्वात् ॥ ३०॥ ऋचा स्तुवते । साम्ना म्तुते । यदृचा स्तुबने तटसुरा अन्ववायन् । यत् साम्ना स्तुगते त्दसु नान्ववायन् ।ति । अत्र ·४४६ ।। पूर्वमामासामूत्रवृत्तिः ।। ऋक्सामयो तदर्थत्वात- अर्थक्त्वात् • तुल्यतया स्तुत्ययविश्रणात् विकल्प स्यात् । ऋचा साना वेति तुल्यविधि स्यात् । इति ॥ ३०॥ सि०॥ वचनाद्विनियोगः स्यात् ।। ३१ ।। वचनाद-'य एव विद्वान् साम्ना स्तवीत । इति प्रत्यक्ष- विधिरचनेन एक वाक्य वात् विनियोग: :-साम्न एव नियमेन विनियोग । असुरा अयचायन् इति निन्दया साम्न स्तुतिसम्भवादर्थवाद स इति भाव ॥ ३१ ॥ इति अथमवर्णकम् ।। अयं सहस्रति मचा प्रगीतयैवोपस्थानम् ।। अ० ८॥ अर्थैकत्वाद्विकल्पः स्यादृक्सामयो- स्तदर्थत्वात् ॥ ३०॥ 'अय सहसमानत्र ' इत्यतया आहवनीयमुरारिष्टते । इति काचित् कर्मविशेषे श्रुतम् । इयमुक् सहितान थे अप्रगीता समानाता । गानप्रथे तु प्रगीता । सत्येवम् अर्थक्त्वाव-उपस्थानरूपकार्यकत्वात् , ऋक्सामयोश्च तदर्थवाद-उपस्थानार्थत्वात् , अप्रगीता प्रगीता वेति वाहियवद्विकल्प स्यात् । ततो १रुषस्थाने तस्याचि गान न नियतमिति ॥ ३० ॥ सि०॥वचनाद्विनियोगः स्यात् ॥ ३१॥ सामवेद गानस्यैव प्रकृत बेन गानाथे प्रगीताया पाठात् वचनात्- उपस्थानधिवाक्ये ' एतयेति सर्वनामशब्दस्य सन्निहितबोधवत्वात् प्रगीत- मन्त्रस्येव सन्निहित ल तस्यैवोपराने विनियोग । न अप्रगीतस्यति भाव |॥ ३१ ॥ इति द्वितीयवर्णकम् ॥ अभिमूर्धेत्यादियाज्यानुवाक्यादीना तानेन प्रयोगाधिकरणम् ॥८॥ ( सामप्रसङ्गादिय चिन्ता ॥) अर्थकत्वाद्विकल्पः स्याक्सामयोस्तदर्थत्वात् ॥३०॥ निखिल्वेदे ' उदात्तानुदात्तस्वरितति त्रैस्वयं दृश्यते । तेभ्योऽ- तिरिक्त चतुर्थ स्वर एक्श्रुति प्रचयमानेत्यापपर्यायोऽपि दृश्यत । सस्येवम- . अप्रकृतस्य ·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ४४७ " . क्साम्रो तदर्थत्वात-यज्ञार्थत्यत् ,. तयोरा स्वरस्यापि यज्ञार्थ देन अर्थकत्वात-एक्कायर्थिवाद्विवरुपः स्यात् । श्रुतिनियम इति ॥ ३० ॥ सि० ॥ वचनाद्विनियोगः स्यात् ।। १ ।। वचनात्- 'यज्ञकर्मण्यजपन्यूड्वसामसु (पा. स १२।३४) इति पाणिनीयस्मृत्यनुमित — तानो यज्ञकर्मणि ' इति वचनात · अनमूर्धे- त्यादियाज्यानुगावयामन्त्राणा तानेरपरपर्यायवश्रुत्या विनिय ग •यात ॥३१॥ इति तृतीयवर्णकम् ॥ रथन्तरमुनरयोगायतत्यिादौ उत्तरावर्णवशेन गानाधिकरण ॥ ९ ॥ सामप्रदेशे विकारस्तदपेक्षः विकारस्तदपेक्षः स्याच्छास्त्र कृतत्वात् ।। ३२ ॥ ' आम्नातादित्येतदध्याय साद्यपादग्येकानपञ्चाशत्सूत्रम्मा भ्योराद्धातिक प्रासङ्गिक च विमर्श निधायेदानी प्रकृतत्वेग प्रतिज्ञात. सामोट प्रारभ्यते । धन्तरमुत्तर योगायति । यह या दुत्तरयोर्गायती ' त्याच देशेन ऋगन्तरे ग्राप्यमाणसाम्न स्तन वा ? अम्ति चेत्तत यानिवर्णानुसारेण गातव्यमुत्तोगत्वर्ण नुसारत इति विचिकित्सायामाह-सामेति। सामप्रदेशे. सामाविटेशे सति. निकारः आभावादिरक्षण ।स मि तदपेक्षा- योनि गतवर्णापेक्ष ग्यात । शरुतत्वाद-' यद्य न्या तदुत्तरयोरिति शास्त्रणोपदिष्टत्वात् । योनिभूतऋगतवर्णानुसारेणोत्तरास्थवर्णेषु आई-भाषा- दिक कृत्वा गान कार्यमित्यर्थः । तथा हि-क्या-नथित्र आभुगदूती सदा वृध' सखा ।। क्या शचिष्ठया वृता' इतीयं योनिभूता 'छक । तस्याभूचि कयत्यक्षरद्वयमाद्यो भागः । नश्चित्र आभुरादित्यक्षरपटक द्वितीयो भागः । तस्मिन् द्वितीयाक्षरे चकारस्योपरितनमिकारं विलोप्य तस्य स्थाने आईमाव- माम्नाय गतिष्पिादिता । । कावासत्यो मदाना महिष्टा म सटघसः ।। हळहाचि दारुजेवस्वित्यनन्तरमाविन्युत्तरा ऋक् । तस्या योनिन्यायेन चतुर्था- - ·४४८ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ क्षरे तकररम्योपरितनं यकारमोकार लोपयित्वा तयोः स्थाने आईमाय: कार्य: एवं द्वितीयोत्तरायामपि कर्तव्यम् । एवं योनिवद्गानं स्यात् । तया च प्रकृतिवदेव गानं नोहप्रसक्तिरिति पूर्वपक्षः ॥ ३२ ॥ सि०॥ वर्णे तु वादारर्यथाद्रव्यं द्रव्यव्यतिरें- कात् ॥३३॥ वादरिराचार्यस्तु वर्ण-- उत्तरायामृत्रि यन्त्र एकार आयाति त.. काररूपवर्ण एव आई मात्र मनुते । तथाकृते द्रव्यव्यतिरेकान- द्रव्यम्य- वर्णस्य-कारस्य व्यतिवात- आई इत्यस्य सान्यरूपचात् यथाद्रव्यं- सन्धिरूपपूर्ववर्णस्य विवरणं कृतं भवति न छत्र योनभ्याचि आई इति वांतरस्यागमः । अपि तु विद्यमान एव च फारस्योपरितन इकार सामप्र- सिध्दप्रक्रियया वृध्द सन्नेकारो भनि । तस्य साक्षरयात् अकारः पूर्व भागः । इकार उत्तरभाग. | तो विश्लेषण गीयमानौ आईमार प्रतिपद्यते। वृध्द तालव्य आई भवति । इति मागानामुक्तिरेवान मान न यम् । सस्येवमुत्तस्या चाश्चतुर्धाक्षरे नास्ति तालव्य इकारः । अतस्तत्र आभावो न कर्तव्य । यत्र तु वृद्ध तालव्यमास्त तत्र पूर्वपत् आईमावो ममत्येव । सोऽयमाईभारः उक्तरीत्या वर्णामिव्यञ्जकत्वात् उत्तरागतवर्णानुसारतः कर्तव्यः । न तु पूर्व ऋचि । यस्मिन् देशे आईमावः उत्तरत्रापि मस्मिन्नेर देशे इति नियमाऽस्ति । गीत्यर्थलाभान योनिक्रमे तेन पिनापि गीतिर्न विनश्यति । तस्मा सामोहः सिद्ध इति भावः ॥ ३३ ॥ उत्तरयोस्तोभातिदेशाधिकरणम् ॥१०॥ स्तोभस्यैके द्रव्यान्तरे निवृत्तिं ऋग्वत् ॥३४॥ बामदेव्यसानः योनिमूनायामत्रि द्वारयोर्मध्ये ' ओ ओ हो हामी' इति स्तोमः समानातः । तस्य स्तोभस्य द्रव्यान्तरे-उत्तरयोचो:, निवृत्ति- अतिदेशस्याभावमेके आचार्या आहुः । कस्मात् ! ' यद्योन्या ' 7 ·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ४४९ - यथा प्रथमाया सामशब्दा- तदुत्तरयोर्गायतीति गौतोवातिदेशवणात । ऋग्व योन्य वर्णाः नातिदिश्यन्त तथा स्तोभा अपि नातिदिश्यन्त इति ॥३४॥ सि० ॥ सर्वातिदेशस्तु सामान्यालोकवद्विकारः स्यात् ।। ३५॥ सर्वातिदेशस्तु-रामसहितस्यैव साम्नः अनिदेशः स्यात् । कुनः ? सामान्यात ऋकस्तोभस्तरकालाभ्यासविशिष्टाया गोते: थत्वात् । न च ऋक्शब्दाथैरसम्बन्धान्न स्तोभानामनिदेश इति वाच्यम् । लोकवद्विकारः स्यात् - यथा लोके गायकैः गानशोभाधमाका वर्णा अपि मध्ये प्रयुज्यन्ते । तथा उत्तर-ऋचौरपि स्तोभवर्णप्रक्षेपात्मको विकारः स्यात् ॥ ३५॥ अन्वयं चापि दर्शयति ॥ ३६ ॥ अन्वयं चापि- स्ताभा गेम्हाश्चानुयन्तीनि वाक्यशेषः स्तामाक्ष- राणामुत्तर ऋचारनुवृत्तिमपि दर्शयति । गम्हा -स्वरा इत्यर्थः ॥३६॥ निवृत्तिर्वा अर्थलोपात् ॥ ३७ ॥ निवृत्ति - ‘अग्निष्टस्ती ' त्येवंजानीयकाना स्तोभानां निच- तिरेव । कुनः ? अर्थलोपात- 'शीतकर्मा हीन्द्रो वाक्यशेय उपलभ्यते । अतः अर्थस्य शीतकर्मणः लोपात् एवंजातीयकाना स्तोमानामुत्तरऋभ्यो निवृत्तिरिति ॥ ३७॥ अन्वयो वा अर्थवादः स्यात् ॥ ३८ ॥ एवंजातीयकानां स्तोभानामपि अन्वयो वा--अनुवृत्तित्र । निवृत्तिः । उक्तार्थवादी न स्वार्थे प्रमाणम् । यतोऽर्थोप: स्यात् । नहीन्द्रस्य रूपं प्रत्यक्षमुपलभ्यते । अतः स्लोभमानस्यानुवृत्तिरिति भावः ॥ ३८ ॥ स्तोमलक्षणाधिकरणम् ।। ११ ।। - ·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ स्यादत: अधिकं च विवणं च जैमिनिः स्तोभ- शब्दत्वात् ॥ ३९॥ अधिक ऋणक्षरेभ्य अधिक, विवर्ण च-पाठझाले अविद्य- मानं च वस्तु स्ती' शब्द मान्यमिति जैमिनिराचार्यो मनुने । स्तोमशब्द- वाद-समाया प्रत्पता चनश बहरतोमं कथितमिति निरुक्तशब्द एष स्तोभशब्दमबहारस्य दृष्टरमादित्यर्थः । ऋगक्षरेभ्योऽधिक रे सति नमि- रक्षणवर्णन नोभत्रमिति तल्लक्षण पर्यवस्यति । अर अक्षररिरक्षण- मर्यानभिधायन चेत्, अर्थाभिधायरेषु अग्निष्टपतीत्यादिश्ताभध्वव्याप्ति. स्तोमपदवाच्याचप्रकारकाभियुक्तप्रसिद्धिविशेष्य समय स्तोमत्व वाच्यम् । वाच्यतामदय स्तोभान स्यवंडोपाधिरि िन वाध्यतावच्छेदका- प्रसिद्धिति भाव ॥ ३९ ॥ माकृतनीहादिस्थानापन्भेषु नीवारादिपु बिादिधर्माण हेन अनुष्ठानाधिकरणम् ॥ १२॥ धर्मस्वार्थकृतत्वात् द्रव्यगुणविकारव्यतिक्रम प्रतिषेधे चोदनानुबन्धः समवायात् ।। ४०॥ वाजपेये • वाहस्पत्य नैवारं चर सप्तदशशराव निर्वपत्तीनि श्रूयते । एवं सांस्थते पृष्ठ्ये घडहे मध्वाशयेत् । घृत । । तथा राजसूये • नर्गन दर परिवृत्यै प्रहे एवं चातुर्मास्येषु 'परिधौ पशु नियुजीत नया ज्योतिष्टोमे न गिरा गिरेति स्यादैरं कृत्मोद्गगम् ' इत्यादि श्रुतम् । तत्र द्रव्यगुणविशारव्यातक्रमप्रतिषेधे-ध्ये नीनारादौ, गुणे गध्याशनादौ, किारे नखादी, व्यतिक्रने परिध्यादौ, प्रतिषेधे प्रतिीपथ्य सिदित इसपदादो चोदनानुदन्धविधीयनानग्रोक्षगादिधर्मस्थ, व्रत- नियमादिषडहधर्मस्य, उदखल मुसलधर्मप्रोक्षणस्य, यूपधर्मपशुनियोजनस्य, आइमानादिगिरापदधर्मस्य च सम्बन्ध स्यात् । समवायात- ह्यादिस्थान- , नखारपूनाना ·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ४५१ परिधी यूप- नस्य सम्बन्धात् । धर्मस्यार्थकतत्वात्-प्रोक्षगादः ग्रोह्यादौ असाधनत्वप्रयुक्त- स्यात् । नीवारादौ सर्वत्राप्रयोजकासत्वात् उक्तस्थलेषु स्थानिनो धर्मा अनुष्ठेया इति भावः ॥ ४०॥ परिधी यूपधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ।। १३ ।। तदुत्पत्तेस्तु निवृत्तिस्तत्कृतत्वात् स्यात् ॥४१॥ पूर्वाधिकरणे परिघौ यूपवर्मानुष्ठान कार्यमिति यन्निति नदाक्षिप्यते । तदुत्पत्तेः-परिधेराहवनीयपरिधानार्य मुत्पत्तेः, तत्कृतत्वात्-यूरधर्माणा केवलपशुनियोजनार्थ यदुःपन्नं नत्प्रयोज्यत्वात् , निधात धर्माणां निवृत्ति. रयात । पशुबन्धनयूपप्रयोज्यत्वाभावादिनि भावः ॥ ४१ ॥ सि०॥ आवेश्येरन् वा अर्थवत्त्वात् संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ४२ ॥ यूपधर्माणा तदर्थत्वात-पशुबन्धनम्मकार्ये यन्नियुक्त तच्छेपत्वात् , अर्थववाद- पशुनियोजन रूपकार्यवात् यूपधर्माः परिधी आवेश्येरन्- अनुष्ठायेरनेवेत्यर्थः ॥ ४२ ॥ आख्या चैवं तदावेशात् विकृतौ स्यादपूर्व- त्वात् ॥ ४३ ॥ अपूर्वस्वात् यूपशब्दस्य आहवर्माययसंस्कारनिमित्तत्वात् विहितपरिव्याणाजनादिसंस्काराणामेव यूपपदशक्यतापच्छेदकत्वात् विकृती- परिधौ सदावेशात्-संस्कारम्पशस्यतावच्छेदकसत्यात्, एवं-प्रकृतिवत् आख्यायूपशब्दः परिधी प्रवर्तन । तथा च यूपधर्माजनवेलाया प्रकृताविय यूपायाज्यमानायानुरूहीति प्रैपस्तत्र न पग्धिय इत्यूह इति भारः ॥४३॥ अभ्युदयेप्टयां भृतादौ प्रणीताधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ।। १४ ॥ परार्थेन त्वर्थसामान्यं संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥४४॥ - - ·pપર ॥ पूर्वमीमांसाहनशतिः॥ - अन्न वि या एनं प्रजया पशुमिरर्धयति ध्यत्यस्य भ्रातृत्यं यस्य ६विनिरुतं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति । स त्रेधा तण्डुलान् विभजेत् । ये मध्यमास्तानमये दाने पुराडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधश्वरुम् । ये क्षादिष्ठास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम् इत्यभ्युदयेध्या शृयते । परार्थ-प्रधानयागार्थे दधनि शृते च प्रणीता धर्मा उत्पयनादयः न पर्तव्याः । कुतः । न त्वर्थ- सामान्य- एकाकार्यकारित्वं न । प्रणीताकार्यकारित्याभावात्तयारित्ययः । उत्पवनादे. संस्कारस्य तदर्थत्वात्-- हविःश्रवणार्थत्वात् । दधिश्रुतयोध प्रधानयागार्थत्वेन विमिन्नकार्यकारिस्यान्न तयोः प्रणीता धर्माः कार्या इति ॥ १४ ॥ सि० ॥ क्रियेरन् वा अर्थनिचे ॥४५॥ तयोः दधिशृतयोः प्रणीता धी उत्पयनादय क्रियरन्नेव । कुन: ? तयोः प्रधानार्थत्वेऽपि अर्थस्य-हवि श्रपणस्य, निमुत्तेः--नाभ्यामुत्पत्ते । एकेन कार्यद्वयसाध्ने बाधकामावादिति भावः ॥ १५॥ बृहद्रथन्तरयोधर्मव्यवस्थाधिकरणम् ॥ १५ ॥ एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ ४६ ॥ ज्योतिष्टोमे वृहस्पृष्ठ भवति, रथन्तरं पृष्ठं भवति' इत्यनयोरेकार्थत्वा- द्विवल्पेन विधान विद्यते । 'रथन्तरे स्तूयमाने समालयेत् । बृहति स्तूयमाने समुद्रं ध्यायेत् ' इत्यादयस्तयोधर्माश्च श्रुताः । ते समुच्चयन अनुष्ठयाः, उत यत्र श्रुतास्तत्रैव नियम्यंत इति पिचिकित्साया वृहद्रथन्तर योरेकार्थत्वात् पृष्ठस्तोत्र- रूपैककार्यकारिवात्तद्धर्मयोरविभागः स्यात्--विभागेन अनुष्ठानं न स्यात् । अपि तु समुच्चय एव भवेदिति ॥४६॥ सि०॥ निर्देशाद्वा व्यवतिष्ठेरन् । ४७॥

·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ४५३ ----- . निर्देशान-विधिवाक्ययोः बृहद्रथन्तरमिति पृथनिर्देशात् , व्यच- तिष्ठेग्न्-यस्य धर्मास्तस्यैवेति नियम्येरन् । किञ्च, उच्चैर्गेयम् , बलवद्गेय- मिति रयन्तरधर्मः । नोचैर्गयम् , न बलयद्यमिति इति बृहद्धर्मः । तद्धर्मसाहित्यं विरुद्धम् । अतो न समुच्चयः । व्यास्थैव धर्माणामिति भावः ॥ १७॥ कण्वरथन्तरे अविरुद्धानां वृहद्रयन्तरधर्माणां समुच्चयाधिकरणम् ॥१६॥ अप्राकृते तद्विकाराद् विरोधाद् व्यवतिष्ठेरन् ॥४८॥ वैश्यो वेश्यस्तोमेन यजति विहितवैश्यस्तोमे 'कण्परथन्तरं पृष्ठ भवतीति पृष्ठम्तात्रयेन कय्ररथन्तर विहितम् । तत्र तद्विकारात्-तस्य करथन्तरस्य रिकारातू-वृहद्रथन्तरस्थानापन्न नात , तस्मिन्न माकृत कम्ररथ- न्तरे उभयधर्मा. स्यु । ये तु विरुध्दा धर्मास्ते विरोधाद् व्यवतिष्ठेरन् । अवि- रुध्दषु समुच्चय इति भावः ॥ ४८ ॥ द्विसामके बृहद्रथन्तरधर्मयोर्व्यवस्थाधिकरणम् ।।१७|| उभयसानि चैवमकार्थापत्तेः ॥ ४९॥ ससव उभे कुर्यात् , गोसा उभे कुर्यात् , अपपितावप्येकाहे उभे बृहद्रथन्तरे कुर्यात् ' इत्युभयसामानः क्रतब आम्नायन्ते । तेषु बृहद्रथन्तरीः प्रकृतितश्चोदकेन प्राप्यन्ते । ते धर्मा. उमयसानि-संसादिकतपु, एवं--कवरथन्तरवत् प्रत्येक समुच्चयेन कार्याः । न व्यवस्थयाऽनुष्ठेया। कुतः ? एकार्थापत्तेः- पृष्ठस्तोत्ररूपैककार्ये आपत्तेः प्राप्तत्वादिति ॥४९॥ सि०॥ स्वार्थत्वाद्वा व्यवस्था स्यात्प्रकृतिवत् ॥५०॥ उजधर्माणा स्वार्थत्वात्--बृहद्रयन्तरादिरूपसामार्थत्वात्, व्यवस्था- रथन्तरे तद्धर्मः, बृहति वृहद्धर्भ ईत व्यपस्था स्यात् । प्रकृतिवन-गया प्रकृती ज्योतिष्टोमे सामप्रयुक्ता व्यवस्था । अनामि तयेन व्यवस्था आया। धर्माण पृष्ठस्तोत्रार्थत्वे प्रकृतावपि धर्मसाङ्कयोपत्तिरिति भावः।। ५० ॥ सौर्यादिपु पाणहोमाधननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १८ ॥ अन्यथा ·४५४ ।। पूर्वमामांसास्त्रधात्तिः॥ ' सि० ।। पार्वणहोमयोस्त्वप्रवृत्तिः समुदायार्थ- संयोगात् तदभीज्या हि ॥ ५१ ॥ दर्शपूर्णमासयोः सुत्रेण पार्वणो जुहोति । इति पार्षणहोमो विहितो। तयो. सौर्यादिविकृति उप्रवृत्तिः-अनतिदेहा.-नानुष्ठान- मित्यर्थ. । कुतः ! समुदायार्थसंयोगान-दर्शयागत्रिकयौर्णमासयागत्रिक- समुदायात्मको योऽस्तेन साकं सम्बन्ध त् । तदभीज्या हि-यतः तं समुदायमुद्दिश्य इज्या-~-याग विहित । तत्र पार्वणाविति तद्धितो देवता- वाचक. पवंशब्दः प्रत्येक त्रिसद्वयवाचक. | पश्व गपुरोडाशवत त्रिकसमु- दायसंस्कारात्मको होमः समुदायोपकारकः । सौर्ययागे तु न त्रिकम् । न वा सौर्ययागः समुदायविवार । किन्तु वे बसग्नियागविकारः स इति तत्र समुदायोपकारकधर्मप्रसक्तिरेय नास्तीति भावः ॥ ५१ ॥ कालस्यति चेत् ॥ ५२॥ पर्वसु चोभयोस्पवास इति व्यवहारात् कालस्यापि वाचकः पर्वशब्दः । तथा च कालदेवताकः पाणहोमः प्रयाजादिवदारादुपकारक- स्तद्वदेव त्स्य विकृतावतिदेशो भविष्यतीति चेत् - ।। ५२ ।। नामकरणत्वात् ॥ ५३ ॥ नेदं सम्यक । कस्मात ? कालस्य अप्रकरणत्वात् । यथा सैन्धवादि- शब्दस्य नानार्थित्वेऽपि भोजनादिप्रकरण लवणादितापर्यप्राहकम् । तथा यागत्रिके प्राहक दर्शपूर्ण प्रकरणम् । कालस्य तु नैव प्रकरण- मिति भावः ।। ५३ ॥ मन्त्रवर्णाच ॥ ५४॥ 'ऋषभं वाजिनं वयं पूर्णमासं यजामहे, अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिच भूय आप्यायना' इति मन्त्रवादपि समुदायाभीज्येति सिध्यति । ततो न तयोः प्रवृत्तिर्विकृताविति भावः ॥ ५४ ॥ .

·नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ४५५ वा तथा तदभावेऽमिवदिति चेत् ॥ ५५ ॥ तदभावे-- सौर्ययागे अग्न्यादित्रिकामायेन असन्निहितोऽपि समुदायः अम्नियदुपकरोतु । यथा आनमन्न आयह ' इति सन्निहितः असन्निहितो अग्निागार्थमावाह्यते, समुदायोऽप्युपकारकः स्यादिति चेत-॥ ५५॥ नाधिकारिकत्वात् ।। ५६ ।। नायं पक्षो युक्तः । यत. पार्वणहोमस्य प्रकृतत्रिकसंस्काररूपत्वमेव त्रिकमधिकृत्य पठितत्वात् । इत्थं च यस्याधिकारस्तस्यैव गुणं विदधाति नेतरस्येति भावः ॥ ५६ ॥ दर्शपूर्णमासया) द्वयस्य व्यवस्थाधिकरपाम् ॥ १९ ॥ उभयोरविशेपात् ॥ ५७ ॥ इद पार्वणहोमहरमुभया:-दर्श पूर्णमासयोः, समुच्चितमेव कर्तव्यम् । अविशेपात्-नियामका भावादिति ।। ५७ ॥ सि० ॥ यदभीज्या वा तद्विपयौ ॥ ५८ ।। यदभीज्या-- यन्नामकयामो यन्त्र तद्विपयौ तदुपकारकावे । तथा च-पौर्णमास्या पूर्णमासत्रिकस्मरणरूपसस्कारार्थत्वात ' पूर्णमासाय इति, अमावास्याया ' अमावास्यायै साहा' इति व्यवस्थति भावः ।।५८ ।। समिदादीनां यागनामताधिकरणम् ।। २० ॥ प्रयाजेऽपीति चेत् ।। ५९ ।। दर्शपूर्णमासयोः । समिधो यजति, तनूनपानं यजति, इडो यजति, बर्हिर्यजति, स्वाहाकारं यजति । इति प्रयाजेष्वपि--समिदादिदेवता उद्दिश्य विहितयागेपपि संस्कारस्पत्यम् । पार्वणहोमादिति चेत-॥५९।। स्वाहा .

·11 पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥ तस्माद- सि०॥ नाचोदितत्वीत् ॥ ६० ।। न । अचोदिवत्वात् -- यथा प्रत्येकाक्यविहिताग्न्यादियागत्रय- समुदायस्य स्मरण दृष्टं प्रयोजनम् । तथा समिदादिदेवताना पूर्वमविहितत्वेन न तदनुनादेन संस्कारार्थ यागविधान सम्भपति । -देवताविध्य. सम्भवाममिदादिनामका यागा एव दृष्टफलामावादारादुपकारकाः समिदादि- मिक्यैर्विश्रीयन्त इति मारः ॥ ६॥ ईनि पूर्वम मांसासूत्रवृत्ती भावबोधिन्यां नवमाध्यायस्य द्विनीयः पाटः।२॥ श्री. ॥ ।। अथ नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। सौर्यादिविकृतावतिदिएमन्त्रे वैकृतद्रव्यादिवाचक्रपदोहाधिकरणाम् ॥१॥ सि० ॥ प्रकृतौ यथोत्पत्तिवचनमर्थानां तथो तरस्यां ततो तत्प्रकृतित्वादर्थे चाकार्यत्वात् ॥ १॥ दर्शपूर्णमासयोः · आनये जुष्टं निर्धपामीति निर्धापमन्त्रः । तया 'स्योनं ते सदनं कृणोमि, घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि, तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहोगा भेध सुमनस्यमानः ' इति ब्रीहिलिलो मन्त्रश्च श्रूयते । तदेत मन्त्रद्वयं ' सौर्य चळं निपेद् ब्रह्मवर्चसकामः' ऐन्द्रान. मेकादशकापाल निर्वपत्प्रजाकाम: वैश्वदेवी साग्रहणी निषेद् ग्रामकामः' इत्यादिविकृतिषु चोदकेने ययायथं प्राप्तम् । तत्र प्रकृती -दई.पूर्णमासयोः, यथोत्पतिवचन-4 -यपदघटिताधेन मन्त्राणामुत्पत्तिचनं तत्पदघटितैरेव मन्त्रैः अर्थानमिन्यादीनामभिधान मुत्तरस्या-सौर्यादिविकृतीप्ट्यां कार्यम् । तस्याः चप्रकृतित्वति दर्शपूर्णमासप्रकृतिकवात् प्रकृतिवदितिः कार्यति . . 1

·नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
।
चोदकशास्त्रवलादिति चन । कुत ? अर्थे--सूर्य-प्रकाशनरूपे कार्ये
प्रकृन्पिठिताग्निपदघटितमन्त्रस्य अकार्यत्वात् - सूर्यादिप्रकाशनासमर्थ-
त्यात्, तत्र सूर्यादिपदस्य उह· अवश्य कार्यः इति चकारेण सः दर्शित
इति भावः ॥१॥
लिङ्गदर्शनाच ।। २॥
न माता वद्धते न पिन न भ्राता न स्वसा' इति लिङ्गदर्शना-
दपि एतदतिरिक्तानामहोऽस्तीत्यर्थासिध्यति । मात्रादिन वर्धते नाहं प्रामा-
तीति तदर्थः । तस्माद्विकृती द्वारान्तरप्रयुक्तान्यथाभावात्मक उहोऽस्तीति
भावः ॥ २॥
मौद्रो चरौ प्राकृतबहिंस्तरणमन्त्रे हरितपदस्थाने रक्तपदोहा-
धिकरयाम् ॥२॥
सि०॥ जातिनैमित्तिकं यथास्थानम् ॥ ३ ॥
मौद्रं च निर्यपेच्छियै श्रीकामः' इति श्रीकाममुद्दिश्य पिहिते-
एया · पौण्डरीकाणि बहीपि भवन्तीति श्रुतम् । प्रकृती · स्तृणीत बर्हिः
परिधत्त वेदि जयामि मा हिंसीरमुपाश याना द#स्तृणात हरितैः सुपर्णनिष्का
इमे यजमानस्य बन्नः' इति बर्हिस्तरणमन्त्र. श्रुतश्चोदकेनास्यामिष्टया प्रातः ।
तत्र दर्भस्थाने 'पौण्डरीके' रित्यूहः उक्तश्रुने. क्लप्त एव । तथा प्रितरित्य-
त्रापि रक्तै' रित्यूहः कर्तव्य. । न सुब्रह्मण्या निगदे इन्द्रविशेषगीभूतहारत्रे-
त्यादेः 'आग्नेयी सुब्रमण्या' इत्यनुहपाठ इव अत्रापि अनूहः पाठ इति
वाध्यम् । कुतः ! जातिनैमित्तिक-- जातिवाचकधर्मशब्दे नैमित्ति कं
विशेषणीभूतं हरितैरिति यत्पदं तत् यथास्थानं-ययायोग्यमह्यमेव । तत्स्थाने
रक्तैरिति प्रयोक्तन्यम् । इन्द्र हरिव इति गुणसत्त्वे प्रमाणाभावात्तत्पदं केवल-
मदृष्टार्थम् । अतः अनूहेन तथैवोक्तम् । अत्र तु दर्भेषु हरिद्वर्णः प्रत्यक्षप्रमा-
णगम्यः । तत्प्रकाशनं दृष्ट फलम् । अतो दृष्टान्तवयम्यम् । तस्मादत्र रक्तै-
रित्यूह एपेति भावः ॥ ३ ॥

·४५८ ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ -- अपर्यवसिते पूर्वाधिकरणे विचारान्तराधिकरणामिदम् ।। लिङ्गदर्शनाञ्च ॥४॥ विश्वेषा देवाना उस्राणा लागाना नपाना मदसोऽनुरूहि ' इति काचिद्वैकृतपशी ऊर मंत्रपाठी दृश्यते । ततो लिङ्गदर्शनादपि वित्रतावूहः सिध्यति ॥ ४ ॥ अविकारमेके अनापत्वात् ॥ ५॥ आद्यसूत्रे अनूह इत्यर्थमूत्रेण कृन पूर्वपक्ष द्रढयति--अविकारामिति । अविकार- अनूह प्रकृतिवदेन पठिनत्यमित्यके आहे । अनार्पवार- मन्त्रस्य अपौरुषेय वात् । ऊहे कृते तदपौरुषेयत्वं भज्यतेति ॥ ५ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ६॥ * अग्नय छागस्य वपाया मदसाऽनु'ह' इति कचिद्वकृते आग्नेये पशाराम्नायते । तत्र उश्चेदूहेनै एतन्मन्त्रस्यरूप सिध्यतीति अग्निपद- घटितमन्त्रपाठो व्यर्थ नि तादृशमन्त्रपाठरूपलिङ्गदर्शनादपि अविकार: अनूह सिध्यतीति मायः ॥ ६॥ सि ॥ विकारो वा तदुक्तो हेतुः ॥७॥ 4। इनि पक्षावृत्ति विकार:- ऊड. स्यात् । तदुक्तो हेतुः तस्मिन्नः ' अवार्यत्वात् ' इति प्रागुक्त एर हेतुर्योध्यः । यत. अर्थपराणि मन्त्राक्षराणीति मन्त्रायानुमाग नोदक इति प्रागुक्तेन हेतुना ऊद्रः सिध्यतीत निपृष्टोऽर्थ ॥७॥ लिड्गं मन्त्रविकोपार्थम् ॥ ८ ॥ लिगम्--' अगये छामस्य उपाय मेदमोऽनुहनि प्रागु- पन्यन्त तन्मन्नचिकीर्थ -अत्र मन्त्र मास्तमितीच्या बादशमन्त्रपाठ इति भाव ॥ ८॥ नियमो वा उभयभागित्वात् ।। ९ ।।

·नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ४५९ me . अप' ययेकं यूगमुस्पृशेत् एष ते वायो इति ब्रूयात् यदि द्वो एतौ ते धाय इनि' 'यदि बहून् एते ते वागव इति स्यात्' इत्यत्र नियमो वा-नियम एव । एतद्विध्यभावे हि एकवचनान्तद्विवचनान्तमन्त्रपाठे एक- यूपस्पर्शस्य उभयभागित्वात्-विकल्यन मन्त्रद्वयमागित्वात् , एक्यूर- स्पर्शे एकवचनम् । यूपदयस्पर्श द्विवचनम् । अनेकस्पर्शे बहुपचनमिति नियमः क्रियते अनेन विधिनेति न तस्य वैय्ययनिति भावः ॥ ९ ॥ अग्नीपोमीयपशौ लौकिकयूपस्पर्शे प्रायश्चित्तविधानाधिकरणम् ||३॥ सि० ॥ लौकिके दोषप्रसङ्गात् अपवृक्ते हि चोद्यते निमित्तेन प्रकृतौ स्यादभागित्वात् ॥१०॥ उक्तोऽय यूपस्पर्शः येदिक लौकिक च सर्श मन्त्रपाठस्य निमित्तमुत लौकिके एव स्पर्शनिमित्तमिति सन्देहे आह-लौकिके यूपस्पर्श अयं मन्त्रपाठः । कुतः । दोषसंयोगात्-'यदि यूपं स्पृशेत् प्रतिष्ठायाश्च्यवेत' इति दोप- श्रवणात् । अपवृक्ते-निषिद्धे स्पर्श निमित्ते सत्ययं मन्त्रश्वोद्यते-विधीयते । प्रकृते-क्रत्वर्थस्पर्शे तु निषेधस्य अभागित्वात-विधिस्पृष्टे निषेधान- वकाशः' इति न्यायेनाप्रास वात्तत्र मन्त्रपाठो न स्यादिति भावः ॥ १०॥ द्विपशुयागे पाशमन्त्रयोरेकवचनान्तबहुवचनान्तपदयोर्ड्सि- वचनान्तेनोहाधिकरणम् ॥ ४ ॥ अन्यायस्त्वविकारेण दृष्टप्रतिघातिवाद- विशेपाच तेनास्य ॥ ११ ॥ ज्योतिष्टोमे आनीषोमीयपशौ अदितिः पाशं प्रमुमोक्त्वेतम्, तथा ' अदितिः पाशान् प्रनुमं येतान् इत्येकवचनानवहुवचनान्नं मन्त्रद्वयं पठितम् । प्रकरणान्मन्त्रद्वपस्यापि तत्रैव निवेश इति वक्ष्यति । सत्येवं मैत्रं श्वेतपालभे ? चारुणं कृष्णम चौपीना च मन्यापनकामः इति द्विपशुकाया पागद्वयोपेताया विकनी नन्मन्त्रद्वयं चोदकेनानिदिष्टम् .. 5 ·नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ४५९ अथ 17.0 - इात ।' यद्येक यूगमुपस्पृशेत् एप ते वायो इति ब्रूनात् ' यदि हो एतौ ते वाय इनि' ' यदि बहून् एते ते पायन इति ब्रूयात्' इत्यत्र नियमो वा-नियम एन । एतद्विध्यभ चे हि एकाचनान्तद्विवचनान्तमन्त्रपाठे एक- यूपस्पर्शस्य उभयभागित्वात्-नीमल्न मद्वयभागित्वात् , एक्यूप- स्पर्शे एक्वचनम् । यूपदयस्पर्श द्विवचनम् । अनेकस्पर्श बहुपचनमिति नियम क्रियते अनेन विधिनेति न तस्य वैग्यर्यनिति भाव |॥ ९॥ अग्नीपोमीयपशौ लौकिकयूपस्पर्शे प्रायश्चित्तविधानाधिकरणम् ॥३॥ सि० ॥ लौकिके दोषप्रसङ्गात् अपवृक्ते हि चोद्यते निमित्तेन प्रकृतौ स्यादभागित्वात् ॥१०॥ उक्तोऽय यूपर्श वैदिक लौकिके च स्पर्श ग-त्रपाठस्य निमित्तमुत लौकिके एव स्पर्शनिमित्तमिति सन्देहे आह-लौकिक यूपमा कुत : दोपसंयोटेशन--'यदि यूपं स्पृशेत मायं पशुमालमते लवणात् मायामीयप्रकरणे पठितो पूर्वोक्ती एकाच मान्तबहुपचनान्तमंत्री प्रकृते-लेर निविशेते, न बहुवचनमंत्र यहागुके यागे उभ्यते । कुनः ? पववातिपत्तौ-विरोधे सति विकल्प स्थात । समत्वान -उभगोरे- करचनानकाचनातयामंत्रयो अरणपाठस्य तुल्यत्वात् । प्रकृती पाशस्य एकत्वाद्बहुवाभिधायिम त्रस्य विरोधे तु एकदेशत्वात्-अप्रधानाचात् गुणे-अप्रधाने बहुवचने, अन्यायस्य-विवक्षाभावस्य कल्पना युक्ता । न त्वगानुसारत प्रधानस्य प्रातिपदिकार्थस्य पाशस्योवर्ष इति भान. ॥१७॥ प्रकरणविशेपाच्च ॥ १८॥ प्रकरणविशेपात्- प्रशुप्रकरणस्योमयोस्तुल्यालादपि नोत्कर्ष इति भावः ॥१८॥ उत्कर्पो वा द्वियज्ञवत् ॥ १९ ॥ बहुपशुको यागे उत्कर्ष एव । द्वियज्ञवद- यथा युवं सः स्वनी, इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपद कुर्यात् ' इस्लिमो तिानि " -- - ·४६२ ।। पूर्वमीमांसासनतिः ।। . - यनमानगतद्वित्यस्य प्रकृती ज्योतिष्टोमे अन्वयासंभवात् । एतेन 'राजपुरोहितो सायुज्यकामा जे यानामिलि बुलायनामके द्वियजमानयागे उत्कर्ष इत्युक्त तृतीयस्य तृतीयपादे च दायिाणे । द्वदनायुवि इति भावः ॥१९॥ अर्थाभावात्तु नैवं स्याद् गुणमात्रमितरत्॥२०॥ दृष्टातवेपम्पद्योतकस्तुः । अर्थामावाद-अर्थस्य द्विवविशिष्टरूपार्थबो- धकविधेः प्रकृते अभावात् केवलं गुणमात्रं वचनयोध्यसख्यारूपविशेषणमात्रं बोध्यते । इतरत्--युवं हि स्थ: स्वर्पतीति मन्त्रयाक्यं नैव-नियोजकविधि- हीनं न । अतो पम्म । यदि इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात् । इति विधिर्न स्यातर्हि त्राप्युत्वो न भवेदिति ॥२०॥ द्यावोस्तथेति चेत् ॥ २१ ॥ मारतु द्विरदृष्टान्तः । अयापि द्यावारिध्ये रहं देवयज्यया वृत्रहा भूयारम् । इति दई पूर्ण प्रकरणारित यत् द्यावी. -छापदघोटतमनु- भत्रणं तस्योवाहतीये उक्त दृष्टान्न प्रकृते न्हुचमारय समु- स्वर्षः स्यादिति चत-11 २१ ।। नोत्पत्तिशब्दत्वात् ॥ २२ ॥ न । प्रकृते ' रशनया यूपं परिव्ययति' इति पाशस्य उत्पत्ति- शब्दाचात् पाशस्य प्रातिपदिकार्थस्य अंगत्वप्रतिपादकः शब्दो विद्यते । यावापियो तथा शब्दः दर्शपूर्णमासे नास्ति । अतः प्रातिपादिकार्थोऽपि स्त्र बाधित इति दृष्टान्त धम्ममेति भावः ॥ २२ ॥ दर्श वर्णमासयोपित्नीके प्रयोगे पत्नी संनोतिमंत्रस्यानहा- धियर एम् ॥६॥ सि० ॥ ॐ पूर्व स्वविवारोऽप्रदेशात्प्रतीयेत ॥२३॥ दमासयो: · पानी सना आज्येनोदहीगत मत्रो विद्यते । तत्र चपातीय दई सहयोगे पनीर दो बहुवचनान्त तिच्यो न ·नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ४६३ - वेति संशये सति अपूर्वे तु-अप्रकृति के वर्मणि अर्थात्म कृतौ अविकार:- अनहेन प्रयुज्यत । प्रदेशात्--धमणामतिदेशेन प्राप्त्यभावात् । अतिदेश- स्थले एव ऊहप्रसक्तिरिति भावः ॥ २३ ॥ द्विपत्नी के विकृतियागेऽपि त्रस्यानुहाधिकरणम् ॥७॥ सि॥ विकृतो चापि तद्वचनात् ॥२४॥ अयमेव मन्त्रः विकृती- बहुपत्नीके सौर्यादियागेऽपि न उह्यः । तद्वचनात- पत्नीमात्रतात्पर्य बचनातं । प्रकृती संख्याया अविवक्षितत्वात् विकृतापि तथैव संभवान्नाह स्तंत्रति भावः ॥२४॥ सवनीयानामग्नीपोमीयसमानविधानत्वे तेषु प्रास्माऽग्निम्भर- तेति मन्त्रस्यानूहाधिकरणम् ॥८॥ अघ्रिगुः सवनीयेपु तद्वत्समानविधानाश्चेत् ॥२५॥ सोमे अग्नीधीमीयपशी प्रास्मा अग्निम्भरतेति अध्रिगोः प्रैप: समा- म्नातः । सः सवनीयेषु संस्थापशुपु तद्वत्-पत्नी सन्नायतिवत् , अविकार:- अनूह्यः । समानविधानस्य-तृतीय दुषितत्वात्समानविधानगश्चत धर्मा इत्य. नेन कृत्याचिन्ता सूचिताः ।। २५ ॥ नीवाराणां व्रीहिप्रतिनिधित्वे व्रीहिशब्दस्यानूहाधिकरणम् ॥ ९॥ सि० ।। प्रतिनिधो चाविकारात ॥ २६॥ यत्र प्रकृती बाह्यलाभे प्राहसदृशानीवारा उपादाTFEEN तत्प्रतिनिधौ तस्मिन्सीट मृते प्रतिष्ठित हिणा मेध सुमनरलमान ' इति मन्त्रस्य प्रतिनिधौ-नीवागदौ, अविकाराव-अनूहनैया पार 'नीवाराणा मेध' इस्यूडो विधेयः ॥ २६ s पू० प० ॥ अनाम्नानादशब्दत्वमभावाचेतरस्यक IF FIST 15505 स्यात् ।। २७ । अनाम्नानादशब्दवम्-उक्तमन्त्रे, यदि ब्रीहिशदस्य "पार्टी स्यात् । इतरस्यनी वारस्य यदि अमेवानीन्तरत्वं न स्यात् । JF न .

·४६४
। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।।
न चैतद्वयमपि । अतो मन्त्र व्रीहिशब्दम्य पाठानीघारस्य द्रव्यान्तरा-
भावाचाभिदानसिध्यर्थ नौवारशब्द जहितव्य इति ॥ २७ ॥
सि० ॥ तादाद्वा तदाख्यं स्यात्संस्कारैर-
विशिष्टत्वात् ॥ २८ ॥
वादात्-- वाराणा ब्राह्मण्यवत्वेन ब्रीहर्षवात, संस्कारैः-
प्रोक्षणावह ननादिचाहिसस्कारैरविशिष्टत्वात- अन्यूनानतिरिक्तत्वात--
नीहिसम्बन्धियाय सस्कारयुक्तरवाच्चोत्यर्थः
। तदाख्यम्-नीनारदव्यमपि
द्रौहिशब्दनामकं स्यात् । तस्मानोहः ।। २८ ॥
उक्तं च तत्त्वमस्य ॥ २९ ।।
अस्य-नीपारेषु बीहिसादृश्यस्य, तत्व- याथार्यम् - सामान्य
तचिकीर्षा हि ' इति षष्टाध्यायस्य तृतीयपादे एकादशाधिकरणे सप्तविंश-
तिसूत्रेण ' यद्विषयिणी इच्छा तदलामे तसदृशमेवेच्छत्तीत्यादिनोक्तमिति
भाक. ॥ २९॥
द्विपशुयागे अधिगुप्रैषगतानां सूर्य चक्षुर्गमयतादिति मंत्राणाम-
नुहाधिकरणम् ।। १० ॥
संसर्गिपु चार्थस्यास्थितपरिणामत्वात् ॥ ३० ॥
अध्रिगुप्रैपे • सूर्य चक्षुर्गमयतात् , वात प्राणवस्जतात् ' इति एक-
वचनातत्वेन श्रुतेषु संसर्गिपु-शरीरसंसर्गिषु चक्षु प्राणप्रभृतिषु बहुपशुके
विकृतियागे बहुवचनान्तत्वेन उहो न कर्तव्यः । कुत. ! अर्थस्य-तेजो-
रूपापस्य, अस्थिवपरिणामत्वाव-अस्थितानेसंख्यत्वात्-सर्वत्र एक-
संख्यावादित्ययः । अत्र चक्षु पद न गोलकपरमपि तु तेजविशपपरम् ।
तश्चानेकानामप्येकमेवेत्येकवचनस्य न विरोध इति मारः ।। ३० ।।
लिङ्गदर्शनाच ॥ ३१ ॥

·४६५ नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः । . इति अध्रिगुप्रैष एव न माता वर्धते ( ऊह्यते ) न मज्जा न नाभिने प्राणः लिङ्गदर्शनादपि चक्षुषस्तत्सहशत्वेन न ऊहो बहुवचनान्तत्वेनानकाशुयाग इति भावः ॥ ३१ ॥ द्विपशुयागे अध्रिगुप्रैपगतेकति शब्दस्याम्यासाधिकरणम् ।।११।। सि०॥ एकधेत्येकसंयोगादभ्यासेनाभिधानं स्यादसर्व विषयत्वात् ॥ ३२ ॥ एकधास्य त्वचमाच्यतादित्यस्ति श्रेपः । अस्य बहुपशुके अतिदेश अस्येत्यत्र एपामित्यूहो निर्विवादः । एकति शब्दस्य तु अभ्यासेनाभिधानं स्यात् । कुतः ? एकसंयोगाव--सकृदुच्चारणात् । अभ्यासमन्तरेण असर्वविषयत्वात्-यावत्पशुविषयत्वासम्भवादित्यर्थः ॥३२॥ पू० प० ॥ अविकारो वा बहूनामेक- कर्मवत् ॥ ३३॥ एकपाशब्दस्य अविकारः-न अभ्यासः । कस्मात् ! एकधा इत्यस्थ एककाले इत्यर्थं कृत्वा एककाले यहूना त्वचा बहुभिः कर्तृभिः एकीकरण- सम्भपात। बहूनामेककर्मवत्-य -यथा एकधा एक एव पुरुषः एकक्षणे बव्ही: पाययति । तत्र एकधा गाः पाययाति प्रयोगःस्तयात्रापति भावः ॥ ३३ ॥ सकृत्त्वं त्वैकध्यं स्यात् एकत्वात्त्वघोऽनभि- प्रेतं तत्प्रकृतित्वात्परेष्वभ्यासेनैव विवृद्धावभिधानं स्यात् ॥ ३४ ॥ ऐकध्य सकृत्व-एकप्रयत्नसाध्यत्वमेव । न कालः । प्रकृती बच एकत्वात् एककालस्य सिद्धत्वेन तदनभिप्रेत--व्यर्थ स्यात् । अतः प्रकृती सफलत्याय एकप्रयत्नसाध्यस्वमेय वक्तच्यम् । बहुपशुकयागस्य उत्प्रकृति- गा।

·॥ पूर्वमीमांसासवत्तिः ।। -- . त्वात एकप्रयन्त्साध्यत्व न सम्भवतीत्यत पोपु-कृतिषु वृद्ध- 'पशुद्धी अग्यास्नैवाभिधानं स्यादति भावः ॥ ३४ ॥ द्विपचादिपशुविकृती मेधपतिशब्दस्य देवनानुसारेणोहा- धिकरणम् ॥ १२॥ मेधपतित्वं स्वामिदेवतस्य समवायात्सर्वत्र च प्रयुक्तत्वातस्य चान्यायनिगदत्वात्सर्वत्रैवावि- कार: स्यात् ।। ३५॥ अधिगुप्रैप एव आशासाना मधपत्म्यिो मेधमिति द्विवचनान्तो निगद कचित् । कचिच्च · आसाना मेधपतये मेधत्येिक वचन । बिकृती द्विवादिपशुगणे को प्रयोक्तव्य इति शिये प्रथम पक्षमाह-पतित्वं अन मेध पशुगत सारभूत वस्तु, पतित्व प्रकृती त्रिषु विद्यते । स्त्र स्वामिनि- यजमाने प्रथम देवने अग्नीपोम्योः प्रदानानन्तर तदिनि सिमवायात् त्रियु स्वामित्वस्य विद्यमानस्यात् । सर्वत्र सर्वदेशेषु तथा प्रयुक्त वात- व्यरह- यात् । इत्यं मेधपरिपु त्रिपु ससु क्यचनघाटन द्विवचनघटत- स्वेन वा बोधयितुमशक्यतया प्रवृतावान्याम्यनिगदस्वाद-आतिार्थक- मन्त्रावात , सर्वत्र- प्रकृती विकृतौ च, अविकार:-नूह: स्यात् । पत्नी सनहात्विदिति ॥ ३५॥ अपि वा द्विसमवायोऽर्थान्यत्वै यथासङ्ख्यं प्रयोगः स्यात् ॥ ३६ ॥ द्वितीयः पक्षः । अपि वां द्विरमवाय:-वचनान्तमन्त्रप्रयोग अान्यत्वे अन्यातापदेवताधा पर्ये । एकमे चनान्तमन्त्रमयोगः यजमानतात्पर्य र युभयोरलि मन्त्रयोकापर्याधीन. प्रकृतात्रय समायाः । जत उम्योरप्याधितार्यत्वम । अस्य पर गणेऽतिदेशे यथासङ्ख्य-देव- सायजमानवृद्धी वचना तो द्विवचनान्तश्च प्रयोगः- स्यादिति ॥३६॥ - पाठः

·--
:-यजमा-
वाध्याया
नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः।
स्वामिनो वैकशब्द्यादुत्कर्षों देवतायां स्यात्प.
न्यां द्वितीयशब्दः स्यात् ॥ ३७ ॥
तृतीयः पक्षः । वाक्यद्वयेऽपि मेधपतिशब्देन स्वामिनः-
नस्य, ग्रहणम् ऐकशब्याव- एकार्थप्रतिपादकशब्दत्वात् । पान्या सह
द्विवचन
स्यात् । देवतायां
द्विचनघाटनमन्त्रस्यो-
पपत्ताबषि एकवचनान्तस्य मन्त्रस्यो विकृतावे कदेवता के स्य त् । मन्मते
तु केवलं यंजमानं गृहीत्या एकं, पत्नी गृहीत्वा अपरमिति द्वयोः प्रकृनावे
निवेश इति । नया च स्वाभिवृद्धावेव ऊहः । अन्यथा नेति भावः ॥३७॥
सि०॥ देवता तु तदाशीष्ट्वात्सम्प्राप्तत्वा-
स्वामिन्यनर्थिका स्यात् ॥ ३८ ।।
देवीव मेधपतिशब्दवाच्या । कुतः ! सदाशीयत्वात-मेध-
पतिम्या मेधमाशासाना उपनयत ताभ्यामिनि देवतोदेश्य के छाविषयत्वाम्मेध-
मेधपतिभ्यामिति वाक्यं सुसातम् । स्यामिपरत्वे यजमानस्यस्य मेधे
सम्प्राप्तत्वात् आशासाना इत्सनर्यकं स्यात् । तस्माद्देवताबद्धत्य एा उ
इति भावः ॥ ३८॥
उत्सर्गाच भक्त्या तस्मिन् पतित्वं स्यात् ॥ ३९ ॥
उत्सर्गात- यजमानेन देयतोदेशेन उत्सर्गस्य कृतन्यात्तस्मिन् भत्त्या-
अमुख्यवृत्त्या, पतित्य स्यात् । तम्य विनाशोन्मुसत्वात । अतो देवनाया पर्व
पतिल स्यरससिद्धमिति मायः ॥ ३९॥
• एकस्तु समवायाचस्य तवंक्षणत्वात् ॥४॥
एकस्तु-फरचना-नमेधातिशयो यो देशलागत समवा-
याद-एयरवस्य सम्पन्धत् । तस्य-गणस्प, वक्षणवाद-in.
गुगलयिात् । न पारधनमन्त्रीमा तिमि भारः॥५॥

·४६८ ॥ पूर्वमीमांसास्त्रत्तिः ॥ . संसर्गित्वाच तस्मात्तेन विकल्पः स्यात् ॥४१॥ तस्माद्देवतापरत्वे बाधकाभावात् संसगिलाद-उमयाः प्रकृतिसम्ब- नित्यात् एकार्यत्वाच्च द्वयोर्मन्त्रयोः विकल्पः स्यात् ॥ ११ ॥ एकत्वेऽपि गुणानपायात् ।। ४२ ।। एकत्वेऽपि-एकवे विवक्षितऽपि-एकवचनस्यार्थवश्वेऽपीति यावत् । न मन्त्रस्य प्रकरणादुत्कर्षः । प्रत्येकस्मिन्नेकत्यसररेन तदनुवादसम्भवात् । गुणानपायात्--गुणस्य एकरमस्य अपायात् - अविवक्षयापि नोत्कर्ष इति ॥ ४२ ॥ बहुदेवत्यपशावप्येकवचनान्तमेधपातशब्दस्य विकल्पा- धिकरणम् ॥ १३ ॥ नियमो बहुदेवते विकारः स्यात् ॥४३॥ 'वैश्वदेवी बहुरूपामालभेत' इति बहुदेवताकायां विकृतावतिदेशेनो- भयोः प्राप्तौ सत्या तन्न नियम:-द्विवचनान्तस्यैव निगदस्यातिदेशः । कुतः ! तस्य प्रकृती समवेताश्वात् । अत्र बहुवचनान्ततया विकारः जहश्व स्यात् । इतरस्य तु निवृत्तिरिति ॥ ४३ ॥ सि०॥विकल्पो वा प्रकृतिवत् ॥४४॥ विकल्पो वा-प्रकृतः यथा विकल्पेन द्वयोः समावेशस्तपात्रापि समावेशः । नैव निवृत्तिः । द्विवचनान्तस्य बहुाचनान्ततया ऊह इत्येवान् केवलमत्र विशेष इति भावः ॥ ४ ॥ एकादशिन्यामेरुवचनान्तमेधशब्दस्योहाधिकरणम् ॥ १४ ॥ सिगाअर्थान्तरे विकारः स्यादेवतापृथक्त्वात् एका- भिसमवायात्स्यात् ।। ४५ ॥ • आनेयः कृष्ण प्रीतः । सारस्वती मेपी बमुः सौम्यः । पौष्णः ' इति विहितायामेकादशिन्यां प्रकृतिपदगणे एकत्वा- श्याम ·नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। न्चयः । न ऊह इति प्राप्ते सिद्धान्तः । अर्थान्तरे-- मिन्नदेवताके यागसमुदाये तद्धितयाध्यदेवता वस्य एकाभिसमवाया- एककस्मिनेष पर्याप्तः देवताना पृथक्त्वात्-भिन्नत्वात् एकतद्धितबाच्यदेवतापर्याप्त्यधिक- रणगणस्याभावेन प्रकृति वधम्यात एकवचनान्तमन्त्रस्यापि बहुवचनान्त-वेन ऊहः स्यादिति भावः ॥ ४५ ॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्यां नामाध्यायस्य तृतीय: पादः || ३ || श्रीः॥ ॥ अथ नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ पड्विंशतिरस्य वक्रय इत्यादौ समस्योहाधिकरणम् ॥१॥ पड्विंशतिरभ्यासेन पशुगणे तत्प्रकृतित्वाद गुणस्य भविभक्तवादविकारे हि तासामकात्स्न्यै- नाभिसम्बन्धी विकारान्न समासः स्यादसंयोगाच्च सर्वाभिः॥१॥ ज्योतिष्टोमे अग्नानोमीयपशुमुद्दिश्य अध्रिगुप्रैप पविशतिरस्य घक्रयस्ता अनुष्ठयोच्चारयतात् ' इत्याम्नातम् । अर्थ मन्त्रः • मैत्र श्वेतमा- लभते, वारुणं कृष्णमपाश्चौपीना च सन्धाचनकामः' इति द्विपशुकादि पशुगणे चोदकेन प्रासः । अत्र पड्विंशतिरस्यैत्यनयोः पदयोरम्यास, उत अविकारः, आहोस्वित् षड्यशतिपदे वचन-स्योहः, किंवा अस्येति- पदस्योहः, अपरा समासः इति पञ्चपक्षाः शेयाः । तत्र प्रथमः पशुगणे- .

·છેર ॥पूर्वमीमांसामनशतिः॥ - । सि०॥ तासां च कृत्स्नवचनात् ॥ ८॥ साधकान्तरम् । ता अनुष्ठयोच्यारयतात् ' ता गणयित्या प्रयत्नेन उद्धर्तन्या इति तासां-बकीणा कृत्स्नवचनात-कारस्येन उद्धरणरचनात् प्राधान्यम् । यदि यझीणा प्राधान्यं न स्यात्तर्हि ता इत्यनेन यद्दकिग्रहण न स्यात् । सर्वनाम्ना प्रधानपरामर्शकत्वादिति भावः ॥ ८॥ अपि त्वसन्निपातित्वात्पत्नीवदानातेनाभि- धानं स्यात् ॥ १॥ पि विति पक्षान्तरज्ञापकम् । आन्नतिन-प्राकृतरूपेणैवामि- धान पशुगरेऽपि स्यात् । असन्निपातित्वात्-मन्त्रस्मारितक्रियाया असन्नि- कृष्टत्वात् । जीवतिपशावनिगुप्रैपः वड्कयुद्धग्ण च पशुसंज्ञापनानन्तरम् । इत्यं च स्मरणाव्यवहितोताक्षणे अनुष्ठानासम्भवाअकृताबादृष्टापत्य क्लप्सम् । पत्नीवत-यथा पत्नी सन्नति. मन्त्रस्य बहुपत्नीकप्रयोगे अविवक्षितमैकवचनमदृष्टाय प्रयुज्यते । तदिहाप्यदृष्टार्थमन्त्रपाठः प्रकृतौ । अतो विकृनापि तथैव पाठ इति भावः ॥ ११॥ विकारस्तु प्रदेशत्वाद्यजमानवत् ॥१०॥ विकारस्तु- ऊह एव । प्रदेशत्वात्- शमितुः ज्ञानसामान्यार्थ- लात् । यजमानवत्या प्रकृती यजमानः हििनर्वप्स्यामात्येकवचनान्तं द्वियजमानके कुलायादौ यजमानो हविर्निस्यामौति यजमानसामान्यस्य ज्ञानार्थत्वं तयात्रापीति ॥ १० ॥ अपूर्वत्वातथा पत्ल्याम् ॥ ११ ॥ पल्या- पत्नीशब्दोत्तरकाचनप्रयोगे, अपूर्ववात्- अपूर्वार्थत्यात् । तथा-- ऊहाभावः । पत्नीशन्दस्यकाचनान्तस्य । दर्शपूर्गमासप्रकरणे पागत् यावदर्शपूर्णमासाङ्गत्व क्लुप्तम् । तदनुसारत, पाशाधिकरणन्यायन ..

·नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ४७३ यथा आम्रातः वचनस्यविवक्षितस्यान केन्ला प्रकृतिः प्रयोक्तव्येति शास्त्राददृष्टार्थफलं तदुच्चारणम् । इह तु शमितुः कारनवयुद्धरणंज्ञानरूपदृष्टफ्लसम्भवात तल्लाभस्योहमन्तरेणासम्भावादूह आवश्यकः । यथा लोके राजाज्ञा श्रुत्वा तमर्थ कालान्तरे स्मृत्वा करोति । तया कालान्तरानुष्ठानेऽपि उक्तवाक्यज्ञानस्यो. पयोगसम्भर इति पत्नीटान्तवैषम्यमत्रेति भावः ॥ ११॥ आमातस्त्वविकारात्सङ्ख्यासु सर्वगामित्वात् ॥१२॥ आझात:--प्रकृती प्रातिपदिकशब्दो तथा अविकारात्-अनूहेन विकृतौ पठितव्यः । सङ्ख्यासु-सङ्ख्यावाचक- पदेषु एकवचनादिषु विकारः इति मण्डूकप्लुत्या दशमवादनुवृत्तिः । इत्यं च पविशतिरनयोर्वनक्रया इत्येवमूहेनापि सर्ववकोगामि कृत्स्नवक्य- भिधानं सिध्यतीति भावः ॥ १२ ॥ सया त्वेवं प्रधानं स्याद् वज्रयः पुनः प्रधानम् ।। १३ ।। एवं-वचनस्य ऊहः इति मने सङ्ख्या प्रधान स्यात । न चैत- दमिहितम् । वीणा तु प्रधानत्वादितिसूत्रे (९४७) कन्यतिरिक्त प्राधान्यनिरास कृत्वा पुनः बडक्रय. प्रधानामत्याभिहितम् ।। १३ ।। अनानातवचनमवचनेन हि वक्रीणां स्यान्निर्देशः ॥ १४॥ पपिशती पड़पिंशतयः' इति अनानातवचनाप्यस्मिन् सख्या विकारपक्षे प्रतीयते । यद्यनार्षतया तदनाम्नातवचनं न कियते तदा यस्- मीणा कास्न्येन निर्देशो न स्यात् ॥ १४ ॥ अभ्यासो वाऽविकारात्स्यात् ।। १५॥ अभ्यासा:- केवलमय पदाम्यासः स्यात् । अधिकारात्-प्राकृत- पड्विंशतिशब्दस्य प्रत्यविशिष्टस्याविकारात् प्रकता ' माणवर्गानामयाधा- दिति ।। १५॥

·१७४ । पूर्वमीमांसापत्रवृत्तिः॥ २ . सि०॥ पशुस्त्वेवं प्रधानं स्यादभ्यासस्य तन्निमित्तत्वाचस्मात्समासशब्द: स्यात् ॥१६॥ तु पूर्जक्तव्यावर्तक । एवं-अयं पदाम्यासे पशु. प्रधान स्यात् । अयमयमित्यभ्यासे यो य. पशु पविशतिडीक इति वाक्यार्य । अभ्यासस्य-अयपदाभ्यासस्य, तनिमित्तत्वात-पशुनिमित्तत्वात- यावत्पशुबोधार्थ वात, तत्र पशा प्राधान्य वाच्यम् । तस्म'दस्यापि पक्षस्या- दृष्टार्थतारू पदूषणन पूर्वमेव निरस्तत्वात्समासशब्दः-द्विपञ्चागच्छन्द एव स्यादिति निष्ठप ॥ १६ ॥ अश्वमेधेऽश्वविपये वक्रीयत्ताप्रकाशनार्थ पैशेषिकमन्त्राकरण- पक्षे त्रयाणां सवनीयपशूनामर्थे पडशीतिरेपा वक्रय इति समास- वचनाधिकरणम् ।। २ ।। अश्वस्य चतुस्त्रिंशत्तस्य वचनाद्वैशेपिकम् ॥ १७ ॥ अश्वमधे 'अनस्तूपरो गोमृग ' इति त्रय सवनीया' पशव सन्ति । प्रकृतापग्नीषोमीये 'पविशतिरस्य वक्रय । इति चचन चोदकैनात्र प्राप्तम् । र अश्वस्य चतुत्रंशद्क्रय । तूपरगांमृगयो षड्विंशति । तत्र 'चतुत्रिंशद्वाजिनो देवव धोकारवस्य, स्वधिति समेति । अच्छिद्रा गात्रा वयुना कृगात वरपरनुधुण्या विशस्ता इति ऋक् समानाता। तत्र अश्वस्य चतुस्त्रिंशद्वचन, तूगरगोमृगयो पूर्ववत्समस्य पचन, किंवा सर्वेपामेव समासपचन मिति सशये अश्वस्य ' चतुत्रिंशदडक्रय । इति तस्य वैशेषिक वचन कर्तव्यम् । वचनात्-'चतुस्त्रिंशद्वा जिनो देवबन्धो पति वचनात् । अन्यथा त्द्वचनमनर्थकं स्यात् । तस्मात् वैशेपिकमश्वस्य । इतरयोस्तु समस्य द्विपञ्चाशत् इति वक्तव्यम् ॥ १७ ॥ सि०॥ तत्मतिषिध्य प्रकृतिः नियुज्यते सा चतुर्विंशद्वाच्यत्वात् ।। १८ ।। , ·नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४७५ न्याय्यः 'न चतुनिशदिति ब्रूयात् षडविंशतिरित्येर ब्रूयात् ' इति चचनेन तत्-पैशेषिकं चतुर्विंशदिति वचन प्रतिपिध्य प्रकृतिः-चोदक. विहितं समस्यकथन नियुज्यते-विधीयते । सा नियुज्यमाना प्रकृतिः सङ्ख्याविशेषयोधकचतुस्त्रिंशदिति शब्दं वाच्यत्यानिवारयति । प्रकृती पार्श्वद्वयवृत्तीन्यस्थीनि समस्य पड्विंशतिशब्देनोक्तानि । तद्वदत्रापि पशुत्र- यास्थ्नां समासेन ' घडशीतिरेषा वक्रयः इति चोटकशास्त्रप्राप्त सामासिक चचनं कर्तव्यमिति भावः ॥ १८ ॥ ऋग्वा स्यादानातत्वादविकल्पश्च न्याय्यः ।।१९।। वा पक्षान्तरार्थक । प्रतिषेधानन्तरं या वैशेषिकी प्राप्तिः सा पड- शीतिरिति समासं न प्रयोजयति । किन्तु तस्याने प्रकरणे समामाता प्रागुफा समग्रा ऋगेव विधीयते । आनातत्वात-प्रकरणपाठात् अप्रति- पिद्धत्वाचाने कदोषयुक्त विकल्पापेक्षया अविकल्प एवं । अतो वैशेषिकं वचन कार्तव्यमिति भावः ॥१९॥ तस्यां तु वधनादैरवत्पदविकारः स्यात् ॥२०॥ तस्याभूचि वचनात्-'न चतुस्त्रिंशदिति ब्रूयात् पशितिरित्यय रूयात् । इति निषेधपचनात्, पदविकार: चतुस्त्रिंशत्पदस्थाने घड्विंशतिपदप्रक्षेप स्यात् । ऐरवत्-गिरापदस्थाने इरापदवत् । अत्रोक्त- श्रुत्या चतुर्विंशदिति पदमात्रस्य निषेध । न च इति भावः ॥२०॥ सर्वप्रतिषेधो वा संयोगात्पदेन स्यात् ।। २१ ॥ सर्वप्रतिषयो वा-न पतुधिदित्युलो निषेध सस्था र ऋचः प्रतिषेधं ब्रूते । न पदमारनिषेधम् । कुन ! पदेन- च. प्रथम- पदेन, संयोगातू- निवेधशाक्येन महणात् । सत्र आदिपदस्य प्रतीक- ग्रहणेन सर्वप्रहण लक्षणां विनर सम्भवति । गिरादिस्य समादियामागद प्रतीय नेतिषम्यमिति भावः ॥२१ ।। - ·४७४ । पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ - सि०॥ पशुस्त्वेवं प्रधानं स्यादभ्यासस्य तन्निमित्तत्वात्तस्मात्समासशब्द: स्यात् ॥ १६॥ तु धर्मेक्तव्यावर्तक । एवं-भयं पदाभ्यासे पशुः प्रधान स्यात् । अयमयगित्यम्यासे यो य: पशुः पविशतिरीक इति याक्या । अभ्यासस्य अयपदाभ्यासस्य, तनिमित्तत्वात-पशुनिमित्तलाव- यावत्पशुबोधार्थ वात , तत्र पशो' प्राधान्य वाच्यम् | तस्मादस्यापि पक्षस्या- दृष्टार्थतारूपदूषणन पूर्वमेन निरस्तत्वात्समासशब्द:-द्विपञ्चाउन्द एव स्यादिति निष्कर्षः ॥ १६ ॥ अश्वमेधेऽश्वविपये वक्रीयत्ताप्रकाशनार्य वैशेषिकमन्त्राकरण- पक्षे त्रयाणां सवनीयपशूनामर्थे पडशीतिरेपां वक्रय इति समास- वचनाधिकरणम् ॥ २ ॥ अश्वस्य चतुस्त्रिंशत्तस्य वचनाद्वैशेपिकम् ॥ १७॥ अश्वमधे · अश्वस्तूपरो गोमृगः' इति त्रय सवनीयाः पशव सन्ति । प्रकृतायग्नीषोमीये पविशतिरस्य वक्रय । इति बचन चोदकैनात प्राप्तम् । त्त्र अश्वस्य चतुबशहड्क्रय । तूपरगौमृगयो षड्विंशति । तत्र 'चतुवंशद्वाजिनो देवबन्धोड्किीरचस्या स्वधिति समेति । अच्छिद्रा गाना ययुना कृमात करण्यरुरनुघुप्या पिशस्ता ' इति ऋक् समानाता । तत्र अश्वस्य चतुस्त्रिंशदचन, तूपरगोमृगयो पूर्ववत्समस्य वचन, किंवा सर्वेपामेव समासपचनमिति सशये अश्वस्य ' चतुस्त्रिंशद्वडकर ' इति तस्य वैशेषिक वचन वर्तव्यम् । वचनाव- चतुस्त्रिंशद्वाजिनो देवबन्धो पति वचनात् । अन्यथा, त्दूचनमानर्थक स्यात् । स्मात् वैशेषिक्मश्वस्य । इतरयोस्तु समस्य द्विपञ्चाशत् इति वक्तव्यम् ॥ १७ ॥ सि०॥ तत्प्रतिषिध्य प्रकृतिः नियुज्यते सा चतुस्त्रिंशद्वाच्यत्वात् ॥ १८ ॥ .

·नवसाध्यायस्य चतुर्थः पादः।।
४७७
यतः
अस्मिन्नवाधिगुऔषे ' श्येनमस्य पक्षः कृणुतात् । शला दोपणी।
कश्यपेवासी । कवपोरू । स्नेकपष्ठीबन्ता । इत्याम्नायते । तत्र
प्रसिद्धसंविधानात् श्येनादिशब्दाना-आकृतिवचन-आकृत्यर्थत्वं वक्तव्यम् ।
न कारर्योद्धरणम् । प्रसिद्धस्य संनिधौ यदभिधीयते
किञ्चिदिदं कर्तव्यमिति । तत्र आकृत्यर्थत्वं गम्यते । यथा- अभी नपिष्टपिण्डा:
सिंहाः क्रियन्ताम्, अर्जुनवदराः मेखलाः क्रियन्तामिति सिंहाकृतिवचनं
मेखलाकृतिवचनं च गम्यते । तयात्रापि श्येनाकृतिवक्षः कर्तव्यम् । शला-
कृती दोषणी । यश्यावृत्ती अंसौ । कवपाकृती ऊरू । करवीरपर्णाकृती
ठीयन्तावित्येव ज्ञायत इति ॥ २५॥
सि०॥ कात्स्न्यं वा स्याचथाभावात् ॥२६॥
काय वा-
-:उक्तशाक्य श्यनादिपद्र लक्षणया कृत्स्नार्थकमेव ।
नाऽऽकृत्यर्थकम् । कृत्स्नं वक्षः कृणुतादित्यादिस्तदर्थः। कृत्स्नवक्षादिच्छेदने
सति तथा- श्येनाधाकृतेः, भावात-स्थितत्वात्, तदाधाकृतिकानां
तेषां यागार्थमवत्तदृष्टं प्रयोजनं सिध्यति । अन्यथा अदृष्टापत्वं स्यात् ।
तदयुक्तमिति भावः ॥ २६ ॥
अध्रिगोश्च तदर्थत्वात् ॥ २७ ॥
अध्रिगो:-शमितुः, तदर्थवाद-कास्नायवौद्भरणज्ञानार्थत्वा-
पच्यनादिशब्दानाम् ।" गात्रं गात्रमस्या नूनं कृणुतात्' 'इत्यनेन प्राप्त यदु-
द्धरणं तस्य लक्षणरूपं श्येनेस्यादि । यदि रक्षायुध्दले सत् श्येनाद्याकृतिई-
श्येत । तदा कृत्स्नमयत्तं मवति । अतः श्येनाद्याकृतियथा स्यात्तमा कृणुता-
दिति तस्य वाक्यस्य ज्ञानार्थत्वमिति भावः ॥२७॥
'दर्शपूर्णमासाथोष्टतानाशे प्रायश्चित्तरूपज्योतिष्मतीप्टेरननु-
शानाधिकरणम् ।। ६॥
सि०॥ प्रासङ्गिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्वा-
दर्थे हि विधीयते ॥२८॥

·४७६
। पूर्वमीमांसामत्रवृत्तिः॥
।
अमीपोमीयपशावधिगु प्रैपगत उल्फराब्देन वपाभिधाना.
धिकरणम् ।।३॥
सि० । वनिष्टुसन्निधानादुरुकेंण वपाभि-
धानम् ॥ २२ ॥
तय पनिष्टुमस्य मा सीयर अरूयं मन्यमाना' इति श्रुतम्। तर उरूक-
वपाया अभिधानम् | न रोमाणि लोमानीत्यादौ रटयोरवैयादुलझायस्वं तस्य ।
कुतः ! पनिष्टो:-पश्वपयास्य, सन्निधानात् वपायाः । उरूकशम्दस्य
उसकार्यत्वे तु उर्फ मन्यमाना इत्यनेन उलूकसादृश्यप्रतिपधो वाच्यः ।
तथा सत्यष्टाः प्रतिपेयः स्यात् । वपावे तु यावनिष्टयोः सानिध्याद्वपा-
भारया योद्धरणलाया घनिष्टरपि दनं कुर्यात्कदाचित् । इति भान्ति--
निवृत्तिरूपं दृष्टं पल सम्भवतीति यमा उमेरूफशब्दस्येति भावः ॥२२॥
अघिगुपगतमशसाशब्दस्य बाहुप्रशसापरत्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥
प्रशसाऽस्याभिधानम् ।। २३ ॥
तत्रैव प्रशसा बाहू ' इति थतम् । तर प्रशसाशब्दः अपर्थकः ।
न प्रशंसापरः । कुतः ! 'दश प्रयाजानिष्ट्वाऽऽह शासमाहौति असि वै
शासमाचक्षने, अतस्त्वामाग्नि शासहस्तं शासेन विशसनत्वान्न द्रष्टुमुत्सहे ।
इति शासशब्दः असौ खरे प्रसिद्ध इत्यसिंपरस्तृतीयान्तः प्रशमाशब्द इति
गम्यते ॥ २३॥
सिं० ॥ वाहुप्रशंसा वा ॥ २४ ॥
प्रशसा-प्रशस्ती बाहू' इति बाहविशेषणमिदम् । न तृतीया ।
वाव्होः प्रशंसा स्तुतिरनेन प्रशसति। विशेषणेन कियत इत्यर्थः ॥ २४ ॥
अध्रिगुप्रैपगवश्येनशलाकश्यपादिशब्दानां कास्न्यनोद्धरण-
प्रकाशकत्वाधिकरणम् ॥ ५ ॥
श्येनशलाकश्यपकवषोकपर्णेष्वाकृतिवचनं
प्रसिद्धसंनिधानात् ॥ २५ ॥

·नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ ४७७ यतः अस्मिनवाधिगुप्रैपे ' श्येनमस्य वक्षः कृणुतात् । शला दोषणी । कश्यपेचांसी । कवोरू । स्नेकपर्णाष्ठीवन्ता । इत्याम्नायते। तत्र प्रसिद्धसंविधानात् श्येनादिशब्दानां आकृतिवचनं-आकृपयलं वकन्यम् । न काराद्धरणम् । प्रसिद्धस्य संनिधौ यदभिधीयते किश्चिदिदं कर्तव्यमिति । तत्र आकृत्यर्थत्वं गम्यते । यथा- अमी पेष्टपिण्डाः सिंहाः क्रियन्ताम्, अर्जुनबदराः मेखलाः फ्रियन्तामिति सिंहाकृतिवचनं मेखलाकृतिवचनं च गम्यते । तभानापि श्येनाकृतियक्षः कर्तव्यम् । शला. कृती दोपली । कश्यपाकृती अंसौ । कवपाकृती ऊरू । करवीरपती श्रीयन्तावित्येव ज्ञायत इति ।। २५ ।। सि०॥ कात्स्न्य वा स्यात्तथाभावात् ।।२६।। कात्स्न्य वा- उक्तनाक्य श्येनादिपद् लक्षणया कृत्स्नार्थकमेव । नाऽऽकृत्यर्थकम् । कृत्स्नं वक्षः कृणुतादित्यादिस्तदर्यः। कृत्स्नवक्षादिच्छेदने सति तथा- श्येनाधाकृतेः, भावान-स्थितत्वात्, सदाघाकृतिकाना तेषा यागार्थमवताएं प्रयोजन सिध्यति । अन्यथा अदृष्टार्थवं स्यात् । तदयुक्तमिति भावः ॥ २६ ॥ अध्रिगोश तदर्थत्वात् ॥ २७ ॥ अध्रिगो:-शमितुः, तदर्थत्वात-कृत्स्नावयत्रोद्भरणज्ञानार्थत्वा- व्यनादिशब्दानाम् ।" गाने गात्रमस्या नूनं कृणुतात्' 'इस्यनेन प्राप्त यदु- धरणं तस्य लक्षणरूप श्यनेत्यादि । यदि यक्षायुध्दनं सत् पेनाधाकृतिई- श्येत । तदा कृत्स्नमयत्तं मवति । अतः श्येनाद्याकृतिर्यया स्यात्तया कृणुता- दिति तस्य वाक्यस्य ज्ञानार्थत्वमिति भावः ॥२७॥ दर्शपूर्णमासाथोहतानाशे प्रायश्चित्तरूपज्योतिष्मतीप्टेरननु- छानाधिकरणम् ॥ ६॥ सि०॥ प्रासङ्गिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्वा- चदर्थे हि विधीयते ॥ २८ ॥ -

·४७८
पूर्वमीमासासूत्रवृत्तिः॥
'य एव विद्वानग्निहोत्र जुहोता ति विधाय तापमानायते-- अमेये
ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाक्पाल निघस्याग्निक इतोऽहुतेऽग्निहोत्र
उदायात्
। तत्र मासनिके- दर्शपूर्ण मासानुष्ठानसिध्यर्थ
कृते अग्युद्धरणे तनैवाग्निहोत्रार्योद्धारणकार्यस्य प्रसङ्गन सिद्ध वापृथक
तदर्थे धरणस्याभावात् कृतोद्धरणस्य परास्वेनाग्निहोत्रार्थे धरणरूप-
निमित्तस्यामावान्नै मेत्तिक निर्दिधष्टिरूपं प्रायश्चित्तं तत्रोष्टनाग्निव्यापत्तो न
विद्यते । न कार्यमित्यर्थ । यत प्रायश्चितैष्टिविधायक वाक्यस्यामिहोत्र
प्रकरणानातरनाग्निहोत्रार्थमुताग्निव्यापत्तानेरेयमिष्टिरुपरति गम्यत'
इति मात्र ॥ २८॥
धार्यामिनाशे ज्योतिप्मतीष्टरननुष्ठानाधिकरणम् ॥७॥
सि०॥धारणे च परार्थत्वात् ॥ २९ ॥
'गतश्रिय आहबनायो नित्य धार्य , इत्याधानसस्कृतस्याहवनीयस्य
सर्वकर्मार्थ नित्यमेव धारण विहितम् । तत्र यथाविधि धृतेऽग्नानुगते
उक्तेष्टिन कार्या । कुत । तदुद्धरणस्य परार्थवाद-सक्रिय पात्, केवल-
ममिहानार्थमुताग्निनाश एव प्रायश्चित्तेष्टाधानात् । निमित्तस्याभावा-
नैमित्तक न कार्यमिति भाव ॥२९ ।।
क्रियार्थलादितरेषु कर्म स्यात् ॥ ३०॥
इतरेषु -- परिसमूहनपर्युक्षणादिषु अमिसस्कारार्थत्वेन विहितत्वात
अनुधृते धार्थेऽस्यग्ने त सम्बारर्म स्यादेव । उक्तेष्टस्तु उहताहवनीयस्योद्वा--
यने प्रायश्चित्तार्थ वन विहित पात्तस्या अग्निसस्कारार्यवाभावाच्च उहताग्नि--
विनाशरूपनिमित्तामा तनैमित्तिक कर्म न स्यादिति भार ॥ ३० ॥
दर्शपूर्णमासार्थोद्धरणकाले अग्निहोत्रार्थोद्धरणाङ्गमन्त्राननुष्ठाना-
धिकरणम् ॥ ८॥
न तूत्पन्ने यस्य चोदना अप्राप्तकालत्वात् ॥३॥

·नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४७९ वाचा त्या होत्रा प्राणेनोद्गात्रा चक्षुषाध्वर्युगा मनमा ब्रह्मणा प्रोत्रणाग्नीधा एतरत्या पञ्चभिव्य-विभिरुद्धरामि ' इत्याग्निहोत्रे अग्न्यु- द्धरणमन्त्री विद्यते । अय मन्त्रः दर्शपूर्णमासाग्न्युिद्धरणे पठनीयो न वेति विशये नत्राप्यग्निहोत्रस्य क्रियमाणत्यात्तदुद्धरणमन्त्रः पठनीय इति प्राप्त सिद्धान्तः । उत्पन्ने-परार्थ दर्शपूर्णमासार्थमुपनेऽग्नी यस्य-अग्नि- होत्रस्य, चोदना-विधिः, तत्राय मन्त्रो न प्रयोक्तव्यः । कुतः ! अप्राप्तकालवाद- अधिवृक्षसूर्य अविः काले ' अनेन मन्त्रेणाग्निहोत्रार्थ वन्द्धरणं विहितम् । दर्शपूर्णमासीयोद्धरणं तु पर्वणि प्रातरग्निहोत्रदोमा- नन्तर पश्चास्क्रियते । अतस्तनिमित्तभूतस्य कालस्याभावानमित्तिकं समन्त्रक- मुद्धरणं तत्र नास्तीति मन्त्रो न पठनीय इति भावः ॥ ३१ ॥ प्रायणीयेष्टिचरौ प्रदेयपयोधर्माननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १०॥ प्रदानदर्शनं श्रपणे तद्धर्मभोजनार्थत्वात्सं- सर्गाच मधूकवत् ।। ३२ ।। ज्योरिटोमे 'आदित्यः प्रायणीयः पयसि चरुः इत्याम्नातम् । तत्र पयोऽपि चस्वदेवतासम्बद्धं प्रदेयद्रव्यमेव । न श्रपणार्थमेव तत् । कुतः ! पयसि प्रपणेऽपि तस्य प्रदानदर्शनं विद्यत एव । यथा चरीः देवतोद्देशेन प्रदान दृश्यते स्था पयसोऽपि तदस्ति । यतः पयसा विभज्य चर्न प्रदी- यत इनि । अतो मधूकवत्-~-चित्रायागे दधिमधुपयसा यथा संसर्गस्तद्वञ्च- रुपयसोः ससर्गात-मिलितत्वात् , भोजनार्थत्वात-यागा वाच्च तद्धर्माः- तस्य-प्रकृतपिन्द्रीय प्रदेयव्यभूतस्य पयस. ये धर्माः यत्सापाकरणादय- स्तद्वदिदमपि पय इति पूर्वपक्षः ॥ ३२ ॥ संस्कारप्रतिषेधश्च तद्वत् ।। ३३ ।। संस्कारप्रतिपेधः- अथजुषा वत्सानपारोनि, अपवित्रवति गां दोहयति । इति केषांचित्प्रदेयद्रव्यसंस्काराणा प्रतियोऽपि तद्वत्- उक्तार्यमाधकः । यतः प्राप्तस्यैव प्रतिषेधो न्याय्य इति ।। ३३ ॥ ३ ·४८० ॥ पूर्वमीमांसातहति॥ तत्प्रतिषेधे तथाभूतस्य वर्जनात् ॥ ३४ ॥ तत्प्रतिपेधे च- तस्य-पयस प्रदेयद्रव्यत्वप्रतिपधे, वयाभूतस्य- पयोमिश्रितद्रव्यान्तरस्य, वर्जनात् - संबंऽपि द्रव्यविधयो नियमार्या इति सिध्दान्तात् चरुणैर याग इति विधाने पयस प्रतिषेध सिध्दः । यति- षेधस्त संयुक्तस्यापि प्रतिषेध इति सुप्रसिद्धम् । यथा नित्य पयसा सहोदन मुक्के । तत्र ज्यादा निमिचे मति मिषजा गयं सेवन मा पित्युक्ते पय ससृष्टमोदन वर्जयनि । यथा ब्रह्मचारिणी मधुप्रतिषेधे मधुमिश्रितचरीप प्रतिषेधमिछान्त । तद्वत्प्रकृते पयोयुक्तचरोरपि प्रतिष स्यादिति साधका- न्तर पयोधर्मानुष्ठान इति भावः ॥ ३४ ॥ सि०॥ अधर्मत्वमप्रदानात्प्रणीतार्थे विधानाद- तुल्यत्वादसंसर्गः ॥ ३५ ॥ अधर्मत्त्वम्- --पयम प्रदेयद्रव्यधर्मद नास्ति । अप्रदाना-नस्य प्रदेयत्वेन विव्यभावात् । पयसारि सप्तम्यो प्रणीतार्थ-प्रणीतमा विधानात् । प्रणीताधर्म एवत्ययं । दधिर्मधु घृतमापो पाना इत्यनेन अतुल्यत्वादसंसर्ग: :---नत्र सर्व प्रयमातमिति सर्वेषां प्रदेयत्वं ससृष्टत्य च । इह तु पयमाति सप्तम्या चरोरधिकरणत्व पयसि प्रतीयत इति वैषम्य- मिति भाव ॥३५॥ परो नित्यानुवादः स्यात् ॥ ३६॥ यजुपेत्यादिपर:-अर्थवाद , नित्यानुपाद स्यात् ॥ ३६ विहितप्रतिषेधो वा ॥ ३७॥ अपना शाखा तो ' यजुषा बरसानपाकरोतीति विहितस्य प्रतिषेध इत्यर्थ ॥३७॥ वर्जने गुणभावित्वाचदुक्तप्रतिषेधात्स्यात्कारणा- केवलाशनम् ॥ ३८॥ 3 1 ·नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ४८१ उक्तप्रतिषेधाव-पयो मा भुक्षेति मतिषेधात, पर्जने-पया. संसृष्टान्नवर्जने, पपसो गुणभावित्वाव- अप्रधानत्वात्कारणात् , केवला- शनम्-केवलादनाशनं स्यात् । भोजने ओदनं प्रधान, प्रयो गुणः । नित्यमोदनस्य गुणत्येन पयसः प्राप्तौ निषेधोऽपि गुणभूतस्य न प्रधानस्यो- दनस्येत्युक्तदृष्टान्तपरिहारो शेयः। प्रकृते प्रायणीयचरौ चरुणा सह प्रदेयद्रव्य- वेन प्राप्त तुल्यत्वं निषिध्यते । अप्रधानत्वेन संसृष्टत्वेऽपि न बाधकं तदिति मावः ॥३८॥ व्रतधर्माच लेपवत् ॥ ३९ ॥ लेपवन-मधुलिप्तादिना पारवेषणे सति यथा ब्रह्मचारिबनलोप- स्तथा निषिद्धपयःसंयुक्तचरुहोमे अदृष्टलोपः स्यादिति शङ्कासूत्रम् ॥ ३९ ॥ रसप्रतिषेधो वा पुरुषधर्मत्वात् ॥ ४०॥ पुरुषधर्मत्वाद- पुरुपर्धाः राग तेन गधो. मातत्मात् रसपति- पेघा- अयं मधुररस इति यावत् उपलब्धिस्तानतो लेपस्यापि निषेधः । पयसि चरिति शास्त्रप्राप्तस्य पयःसंयोगस्य न निषध इति भावः ॥४०॥ अभ्युदयेशी दधिकृतयोः प्रदेयधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ११ ॥ सि०॥ अभ्युदयेष्टी दोहापनयः स्वधर्मा स्यात्म वृत्तत्वात् ॥ ४१ ॥ अभ्युदयेटौ · भूते चरं दधश्चरुमिति सप्तमीश्रयणानदेयधर्माः पूर्ववन्नेति पक्षे सिध्दान्तः । अभ्युदये- चन्द्रोदये निमित्त सति, दोहात -- दधिशृतरूपद्रव्यात्, अपनय: पूर्वदेवताविभागमात्र देवतान्तरसम्बन्धश्च विधीयते अतः, प्रवृत्तत्वात्- यागार्थ पूर्वमेव प्रवृत्त पात , स्वधर्मा-प्रदयद्रव्यधर्मा स्यात् । न तद्धर्मामाय इत्यर्पः ।। ४१॥ शृतोपदेशाच ॥१२॥ - यथा ·1॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ मृतोपदेशात्-शृते चहें दधंश्चमिति सिद्धवकृतोपदेशोऽस्ति । प्रदयद्रव्य एवं सत्सु धर्मध्वयकल्पते । अतस्तस्माल्लिंगदर्शनादर्षि योगार्या दधिपयसोधर्माः कर्तव्या इति निर्णयः ॥ ४२ ।। पशुकामेष्टौ दधिक्तयोः प्रदेयधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ।।१२।। सि० ॥ अपनयो वार्थान्तरे विधानाच- रुपयोवत् ।। ४३ ॥ य: पशुकामः स्यात्सोऽमावास्यामिष्ट्वा वत्सानपाकुर्यात् । ये क्षोदिष्ठास्तानग्नये सनिमते अष्टाकपालं निवेत् । ये मध्यमास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय ते चरम् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधश्वरम " इति विहितपशुकामेष्टी ने चरुं दर्धधसमित्यत्रापि समानश्रुतित्वात्पूर्वाधि- करणन्यायेन इग्यार्याः प्रदेयद्रव्यधर्माः कार्या इति प्राप्ते सिद्धान्तः । चरुपयोवत्- ' आदित्यः प्रायणीयः पयसि चहारतिबन्छषणार्थे सप्तमी- श्रवणात् अर्थान्तरे- अपणरूपकार्यान्तरे विधानात्, अपनया- प्रदेय- न्यधर्मामात्र इत्यर्थः ॥ १३ ॥ लक्षणार्या श्रृतेश्रुतिः ॥ ४४ ॥ शृतश्रुतिः-मिद्धवच्छृतोपदेशस्तु अर्थप्राप्त श्रपणवचरुद्रव्यलक्षणार्थी स्यादिति भाव ॥ १४ ॥ ज्योतिष्टोमे थपणार्थेषु पयादिषु प्रदेयधर्माननुष्ठाना- धिकरणम् ॥१३॥ अपणानां त्वपूर्वत्वात्पदानार्थे विधानं स्यात्॥४५॥ ज्योतिष्यमे ' पयसा मैत्रायणं श्रीणाति । साभिमान्यनम् । धाना- मिारियोजनम् । हिरण्येन शुक्रम । आज्येन पानीवतम् ' इति पयादि- भिव्यः ग्रहणाननिष्ठसोमस्य संमिश्रणमाम्नातम् । तत्र अपणानां पयःप्रभूनीनां प्रदानाप सोमयागार्य विधानम_स्वात्तस्य । अतः इण्याद्रव्यधर्माः पय:- प्रभृतिषु कर्तन्या इति ॥ ५५॥ , ·नवमाध्यायस्य चतुर्थः :पादः। v-marwww - . सि०॥ गुणो वा श्रपणार्थत्वात् ॥ ४६॥ गुणो वा-सोमस्य गुणभूतमेव पयादिद्रव्यम् । श्रपणार्थत्वात्- भपणं-मिश्रणं तदर्थलात् । न - तत्प्रदेयद्रव्यं तत्वेनाविधानादिति भावः ॥४६॥ अनिर्देशाच ॥४७॥ । मैत्रावरुणं पयः । इति द्रव्येण देवतासम्बन्धस्य अनिर्देशात- निर्देशाभावादपि न पयआदेः प्रदेयद्रव्यत्वम् ॥ ४७ ॥ श्रुतेश्च तत्पधानत्वात् ॥ ४८ ॥ श्रुते-सोममिति द्वितीयाश्रुतेः, तत्प्रधानत्वात्-तस्य सोमस्य प्रधानत्वादपि पयस्तद्गुणत्वं बोव्यम् ॥ १८ ॥ अर्थवादश्च तदर्थवत् ।। ४९॥ समित्रोऽधीत् पयसैव मे सोमं श्रीणातु' इत्ययवादोऽपि तदर्थवत्- सोमार्य श्रपणमित्यायेदयति ॥ ४९॥ संस्कारं प्रतिभावाच तस्मादप्यप्रधानं स्यात् ॥५०॥ यत्र संस्कारा विधीयन्ते तत्रेद ' पयसा मैत्रावरुणं श्रीणातीयांदि- वाक्यजातं श्रूयते । अतः संस्कारं प्रतिभावान-मस्कारप्रायपाठात, अयमपि संस्कार एवेति गम्यते । यथा आन्यप्राये लिखितोन्य इति ज्ञायते । तस्मात् अप्रधानं स्यात्पयआदिद्रव्यम् । इति प्रदेयद्रव्यधर्मेन तेषां सम्बन्ध इति निष्कर्षः ॥ ५० ॥ परस्वधागे पर्यमिकरणांताङ्गीतिविधाने न तदुत्तरायमातिषेधा- धिकरणम् ।। १४ पर्यमिकृतानामुत्सर्गे तादर्थ्यमुपधानवत् ॥५१॥ अश्वमेधे 'ईशानाय परस्वत आलभेत ' इति परस्यद्यागं प्रकृत्स ' पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजन्तीति श्रूयते । परस्वच्छन्दैन आरण्याः पशुविशेषा उच्यन्ते।अत्र आलभतिधातोः केवलस्पर्शार्थत्यं मत्वा अग्रिमवाक्ये विहितोत्सर्गा- .

·४८४ ॥ पूर्वमीमांसापत्तिः।। H - थैवमुत प्रपमवाश्ये यागान्तरविविध, उत्तरवास्पेन शेपानिवृत्तिविधिरिति संशये सति उत्तरवाक्येन पर्यमिकवानामुत्सर्गे विहिते वादये-उत्स- गर्थित्वमेवाऽऽलम्भस्यति धाच्यम् । उपधानवतः- यया 'चरुमुपदधाती- स्पन्न चरोरुपधानार्थत्वं तद्वत । न यागान्तर विविरिति पूर्वः पक्षः ॥५१॥ सि० ॥ शेषप्रतिषेधो वा अर्थाभावादिडान्त- वत् ॥ ५२ ॥ शेषप्रतिषेधो वा- शेषस्य पग्निकरणोत्तरकालीनप्राकृतानप्रति- पेध एव । अर्थाभावाद--- उपरवाक्ये पर्यग्निकरणेतराङ्गमिषधादन्यस्य विधयांशस्थामावालिफेलरयापत्तेः । इडान्तावत्- आतिथ्यायामिडान्त मयतीतीतरनिवर्तकं यथा तद्वदनापीतराङ्गानिवृत्तिव । प्रथमवाक्ये ईशानाय परस्वन इति यागस्वरूपस्य सत्वादालमतियोगविधायकः । न केवलं स्पर्श इति भावः ॥ ५२ ॥ पूर्ववत्त्वाच शब्दस्य संस्थापयतीति चाप्रवृते नोपपद्यते ॥ ५३॥ विश्च, 'आज्येन शेष संस्थापयतीति समातियोतकशब्दभ्य पूर्ववत्वात- यागप्रवृत्तिपूर्वकत्वात् , यागः प्रवृत्तदेव संस्थापयत्युिपपद्यते । अप्रवृत्त तु पूर्वयागे तदनुपपन्न स्यात्केवलमुत्सर्गमात्र श्वेत्। अनः शेषकर्मप्रतिपयः ॥५३॥ प्रवृत्तेर्यज्ञहेतुत्वात्मतिपेधे संस्काराणामकर्म स्यात्तकारित्वाद्यथा प्रयाजपतिपेधे ग्रहण- माज्यस्य ॥ ५४॥ ट्रव्योत्सर्गमात्रविधाने संस्काराणां द्रव्ये अकर्म-अननुष्यानं स्यात् । चुनतः । प्रतेद्रव्ये संस्कार यहेतुत्वात-देवतोदेवपद्रव्यत्वांग- रूपप्रधानयागजन्यापूर्वकारणत्वात् । तत्कारित्वात्-प्रधानयागानुष्ठ तृपुरुषा- इष्टितवान् । प्रतिषेधे-प्रधान यागप्रतिषेध अर्थात्तदभावे विमिति संस्काराः ३ ·नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४८५ . क्रियेरन । नैव क्रियान्निसर्यः । यया गृहमेधीये 'न प्रयाजा इज्यन्ते । इति प्रयाजप्रतिषेधे तदर्थ प्रीतमाज्यं न गृह्यते तयेहापि संस्कारान स्युरिति भावः ॥ ५४॥ क्रिया वा स्यादवच्छेदादकर्म सर्वहानं स्यात्॥५५॥ कर्म शेषप्रतिषेधपक्षे क्रिया-पग्निकरणमाकालीमाङ्गक्रिया स्यादेव । कुतः ! अवच्छेदात-पर्यग्निकरणोत्तरागमात्रस्य व्यवच्छेदात् । यागो न चेत् अकर्म-संस्काराणां सर्वहानं स्यात् । यागस्तु तदा कर्मशेषप्रतिषेधपक्षे भवत्येव । अतो न सर्वहानमिति भाव. ॥ ५५ ।। आज्येन शेपं संस्थापयतीति वाक्ये कर्मान्तरविघानाधिकरणम्॥१५॥. आज्यसंस्थाप्रतिनिधिः स्याद् द्रव्योत्स- र्गात् ॥ ५६ ॥ राष्ट्र पानीवतमालभते । पर्यग्निकृतं पानीपतमुत्सृजति : इति प्रकृत्य ' आज्येन शेपं संस्थापयतीति श्रूयते । तत्र आज्यसंस्था-आज्येन समाप्तिः, आज्यं पूर्वकर्मणि प्रतिनिधिः स्यात् । पानीवतमिति द्रव्यमुन्यते । उसृजतीन्युत्सर्गः श्रूयते । शेषमित्युपयुक्ततरदवशिष्ट गम्यते । ततः पूर्व द्रव्यपरित्यागात्पूर्व कर्मणि प्रतिनिधिभूतमाज्यम् । नेदं कन्तिरमिति ॥५६॥ समाप्तिवचनात् ।। ५७ ।। 'आज्येन शेष संस्थापयतीति यत्पूर्व पशुदये गायमुस्टे पसी तरकर्म आज्येन संस्थापपेदिति समाप्तिवचनान कर्मान्तरम् । अन्यथा आज्येन कर्म आरभेदिति स्यात् ।। ५७॥ सि०॥ चोदना वा कौत्सर्गादन्यैः स्याद. 'विशिष्टत्वात् ॥ ५८॥ चोदना वा अपूर्वकर्मविधिरेव । कर्मोत्सर्गात्- पूर्वकर्मणः समासत्वात् । अन्यैराविशिष्टत्वात्- सौर्य चरं निपेत, आग्नेयोऽष्टाक- ·॥पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ . - पालो भवतीत्यादी यथा निर्वपत्यादयो यागविधायकास्तथा तैः सादृश्यासं- स्थापयतिरपि यागान्तरविधायक इति भावः ॥ ५८ अनिज्यां च वनस्पतेः प्रसिध्दान्तेन दर्श- ; यति ॥ ५९॥ शेषपरिसमाप्ती सत्यां वनस्पति जुहोती'ति वनस्पतीज्या क्रियते । 'यत्वष्टारं च वनस्पतिमावास्यसि । अधवैतो यक्ष्यसि । त्वाष्ट्री नवमी प्रया- ज्येज्या । वानस्पत्या दशमी' इति । अथ 'अत्रैवेताविष्टौ विद्यात् ' इसंगान्तरेणानुप्रई मुवन् वनस्पतीज्याया अभावं दर्शयति । तत्र पूर्व कर्म परिसमाप्तं चेदेव सा लुप्ता स्यादित्यभावदर्शनं तत्रोपपद्यते । अतः परि- समात पूर्व कर्म । इदं कर्मान्तरमेवेति ॥ ५९॥ संस्था तद्देवतात्वात्स्यात् ॥ ६०॥ यच्च संस्थापयतीति चार्वे कर्मणि नोपपद्यत इत्युक्तम् । तत्रोच्यते- असंस्थायां संस्थावचनमिदं तत्पूर्वमपि पत्नीवदेवताकमिति समानदेवता- कत्वात्समातिसादृश्यं ज्ञायते । तत्र तत्पारनीवतमारब्धमत्र परिसमाप्तमिति सादृश्यारसंस्थापयतीति शब्दः स्यात 'आज्येन शेषमिति फर्मान्तरपक्षेऽपि देवताश्रवणात्सन्निहितपनावदेवताया एव पशुपुरोडाशयद् प्रहणम् । इत्यं च तदेवताकत्वेन पूर्वोत्तरकर्मणोः साजात्यात् पत्नविद्देवताकं कर्म तत्रारब्धमनेन कर्मणा समाप्तमिति पत्नीवदेवताकरवेन साजासं गृहीत्वा उपपनमिति भावः ।। ६०॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ती मावबोधिन्यां नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४॥ सम्पूर्णश्च नवमाध्यायः ॥ श्री ३ 7 ·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ॥ अथ दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। सामान्यविपतश्चालिदिष्टप्राकृतपदार्थस्वरूपनिरूपणानन्तरं द्वारान्तर- प्रयुक्ततदन्यथाभावरूपस्योहस्य सनिकृष्टत्वान्नवमे सप्रपञ्च तनिरूपणं वृत्तम् । अथावसरसङ्गत्या चोदकप्राप्त पदार्थस्यार्थलोपातन्निवृत्तिरूपबाधस्य निरूपण- गस्गिन् दशमेऽध्याये क्रियते । तत्र विकृतौ लुप्मार्थानां प्राकृतपदार्थानां चाधाधिकरणामाद्यम् ॥ १ ॥ तत्र प्रथमवर्णकम् ॥ १॥ विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ।।१।। विधेः- प्राकृतविधः, प्रकरणान्तरे- विकृती प्रकृतिवदेव कर्त- च्यामित्यविशेषणातिदेशात्सर्व प्राकृत कर्मजातं प्रधानतरद्विकृती स्यात् । अतो बाधस्य पदार्थनिवृत्तिलक्षणस्याबसर एस नास्तीति तनिरूपकोऽयं दशमोऽ- ध्यायो नारम्भणीय इति पक्षाभिप्रायः ॥ १॥ सि०॥ अपि वाभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थे. क्रियेत तादर्थ्यात् ॥ २॥ अपि वति पूर्वपक्षव्यावृत्तिः । अभिधान संस्कारद्रव्य-चनैः उक्तसंस्कारविशिष्ट द्रव्यम् , अर्थ- प्रयोजने सति, क्रियेत--आदीयेत । तादाद-प्रयोजनार्थत्याचस्यत्ययः । अनार्य भायःजस्य रानी- नामेतानि हवीपी ' ति रनिनामदेवसम्बन्धनि दर्शपूर्ण मासायविकृति- मपाणि कानिचिद्धाषि विहिनानि । नेप. मैत्राबार्हस्पत्ये इविषि 'स्वयंकृता वेदिति । वयंदिन बहिः । स्वयंकृत इen; । इति श्रूयते । प्रकृती · स्फ्पनीदन्तीत्यादिभिरुद्धननखननपरिलैग्वनादिभिर्वेदि- हिप्पाचने । दात्रन्छिन बर्हिः सम्पायने । मन्त्रोपेतक्रिपया इमः सिध्यति सर्वत्र मन्त्रयुक्ततत्तक्रिपया उक्त पदार्थसिद्धिः । निर्दिष्टविकृतिहाविःपु .

·૪૮૮ ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः 11 . . उध्दननाद्यपेक्षा वारयित 'प्रयंकृता वेदिर्मरति । स्वयंदिनं बर्हिः । स्वय- कृत इध्मः । इत्युक्तम् । तेन विकृती सप्रयोजनानामुननादौना लोपात तत्कृतोपकारकत्वमपि तत्र नास्ति । अन प्रयोजनलापात प्रकृतिद्विकृती कर्तव्यमित्यविशेषण प्राप्तस्यापि तस्य तत्र बाध एवेति बाधाध्याय आरम्मणीय इति सिद्धान्तः ॥ २॥ तेषामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ३ ॥ ननु, मास्तुद्धननादिकं प्राकृत कार्य तत्र । अारि बचनवलादा- टद्वारा परमापूर्व प्रति प्रयाजादिवदारादुपकारक तत्स्यादित्याशंकायामाह- तेपामिति । तेपा- मंत्रसंस्कारक्रियाद्रल्याणाम् , अप्रत्यक्षेण-आनुमानिक- शास्त्रेण, शिष्टत्वात- विकृत्यङ्गत्वेन निहितत्वात् प्रयानादीमा प्रकृती साक्षाचनविहितपन तान्न यम्पानं तरकारकरम पामिनि भावः ॥ ३ ॥ ( इति प्रपमवर्णकम् ॥१॥) अथ द्वितीयवर्णकम् ॥ २॥ विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥ १ ॥ प्राजापत्य घने चरु निछत्तकृष्णलमायुष्मामः । इति विकृति- रूपकाम्पष्टिकाण्ड़े समानायते । तन्न कृष्णल इत्यस्य मुरणशकलमर्थ । प्रकृती · ब्राहीनयन्तीति नीहिष्यवधानो विहित.। स कृष्णलेषु कर्तव्यो वा नेति विशये विधेः-अपहननादिविधः, प्रकरणान्तरे शतकृष्णल- चरुद्रव्यकमाजापत्येष्टी, अतिदेशात-- अग्निहोत्रनामवचनाम्नाऽतिदेशा- सर्वकर्म-अपहननादियावञ्चकर्म कर्तव्यमिति ॥ १ ॥ सि० ॥ अपि वाभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थ क्रियेत तादात् ॥२॥ अपि वेति पूक्तिव्यावृत्ति । अथे दृष्टप्रयोजने 'सति क्रियेन । वादत्-िदृष्टप्रयोजनार्थवादभिधानसस्कारद्रव्यस्य । यथा द्वार पुरस्कृष्य ' ·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ५८९ आनुमानिकातिदेशः प्रवर्तते । तथा द्वार पुरस्कृत्यैत्र नामातिदेशोऽपि प्रवर्तते । प्रकृते वितुपीकरणरूपद्वारलोपानामानिदेशोऽपि कृष्णलेघवधा द्रि- बाध इति मात्रः ॥२॥ तेषामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ।। ३॥ तेषामवघातादिसंस्करणा विकृतीष्टौ अप्रत्यक्षशिष्टत्वात्-आनु- मानिकेन विहित वात् , कृष्णलेषु तु पाफम्य 'धूने चरुम, घृते श्रायतीति प्रत्यक्षविहितत्वात् अदृष्टोपकारवत्वं युक्तं प्रयागादिवत् । अवघातस्य तत्रा. नुमानिकत्वेन तद्वैषम्यादाग्लोषाच्च बाध एव । न आरादुपकारक वं युक्तमिति भारः ॥ ३ ॥ ( इति द्वितीयवर्णकम् ।। २11) अथ तृतीयवर्णकम् ॥ ३॥ विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥१॥ काम्याष्टोत्र • वैश्वदेवं चरुं निषेद मातृव्यवास्त बर्हिपदं कृत्वा शम्पया स्फ्येन व्यू दिदमहममुच व्यहामीति यं द्विष्यात ध्यायन् यदधोऽवमृजेत यच्च स्पर आश्लिष्येत्तद्विष्णन उरुकमायावतीति श्रूयते । अयं शरुर्थश्वरु. । अस्य प्रकृतिभूनाऽऽमेयपुरोडाशाद्विशेषरित्व. स्थम् । प्रकृताव,ग्नेयपुरोडाशोपं तयागोत्तर बहिपस्याप्य चतुर्णामृत्विजां मक्षरिमामार्थ हस्तन चतुची कृत्रा 'इदं प्रलगा, इदं होतुः, इदमध्वर्यो।' इदमाग्नीध' इति तत्तद्ध गान् पृथगुपदिशेत् । इति स्थितम् । अत्र वैश्वदेव- चरोरुमकर्मवान हस्तेन विभागःन्तुि तीक्षगानंग शम्या रपयेति यज्ञायुध- · मन्त्रं चेदमिदम्हं ब्रह्मभाग व्यूहामीत्येवमादिरूपं पटेदिति । तो यदि व्यहनसमये चस्लेशो भूमी परत यज्ञायुधन वा लिप्येत । तदा तं पतितं लिप्तं चरुलेशं तीनपराक्रमाय शत्रुक्षयसमाग विष्णवेऽवत् । व्यूहनकाले अवदानक ले च शस क्षाणं प्यायेदिति । तत्र पैश्वदे- विकतन्त्रमध्ये चरलेशस्याधःगानाणाक्षे वैष्णवयागो विहितः । दूर्यनव ।

·४९० ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः॥ . - अतो वैश्वदेविके अनुष्ठितानि आधारप्रयाजाग्यमागादीन्यहानि वैष्णवयागस्यापि स्मृतस्योपेक्षानहत्वरूपप्रसङ्गादुपकारकाणीति न पृथक क्रियन्ते । आवाहनं तु अनुष्ठानवैषम्यान प्रसङ्गतः सिध्यति । तथा हि- विश्वान देवानावहेति तत्र आवाहनम्। अत्र तु विष्णुमायहेत् । इति वैष- भ्यम् । किञ्च, सामिधेनीप्रयाजयोर्मध्यकाले होत्रा देवतावाहनार्थो निगदः पठ्यत । स वैश्वदेवावाहनस्य काल: | न तदानी विष्णुः प्रसक्तः । प्रयाजाज्यभागप्रधानयागनारिष्टहोमचतुर्वाकरणेष्वनुष्ठितेष्वाश्लेषणे सति वैष्णव- योगस्य प्राप्यमाणस्यात् । अतोऽप्रसक्तोऽपि विष्णुर्भविष्यद्यागसिध्यर्थं पूर्व- कालेऽप्यावाह्यः । कुत इति चेत् विधेः -प्राकृतविधः, प्रकरणान्तरे- विष्णोरुरुक्रमस्य यागे, अतिदेशात्- प्रकृतिवद्विकृती कार्यमित्यतिदेशा- सर्वकर्म- आवाहनादि सबै कर्म स्यात् । न चाप्यत्र द्वारोपोऽस्ति । आवाहनेनादृष्ट रूपो देवतासंस्कार अश्यमपेक्षित एव । न च विष्णुयागस्य वैश्वदेवयागप्रकृतित्वान्नास्ति चोदकातिदेश इति वाच्यम् । तयोरुभयोरपि आमेययागविकृतिवेनोभयत्राप्याग्नेययागाङ्गानामतिदेशात् । तस्मात् वैश्व- देवाहनकाले विष्णोरप्यावाहनं कार्यमिति पूर्वपक्ष. ॥ १॥ सि०॥ अपि वा अभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थे क्रियेत तादात् ॥ २॥ आपि वेति पूर्ववदेव पूर्वपक्षव्यावर्तकः । अभिधानसंस्कारद्रव्यं- अभिधानेन-: विष्णुमुरुक्रममावहोते मन्त्रेण देवतास्मरणरूपः संस्कार: द्रव्यं च अर्थ-कार्ये सत्येव क्रियेत । नासति तस्मिन् । तादर्थ्याव- कार्यार्थत्वात्तस्य-संस्कारद्रव्यस्य मावः-उरुक्रमस्य विष्णो- रावाहन. किं चतुर्धाकरणानन्तरमिष्यते । उत प्रयाजेभ्यः प्राक् । चतुर्थीकरणादूध चेत्तदकाले कृतमकृतमेवेति न्यायादनुपकारकत्येन व्ययमेव । सानिधेनीप्रयाजयोध्यकालो हि देवतावाहनस्य काल इत्युक्त- मेव प्राक् । प्रयाजेभ्यः पुरा क्रियते चेत् विष्णुयागनिमित्तभूतस्य भविष्य- । अत्रायं ·दामाध्यायस्य प्रथमः पादः। ४९१ दधःपतनालेषणस्य तदानीमभावात्सति निमिते नैमित्तिकमिति न्यायानि- मित्तस्याभावान्नैमित्तिको विष्णुयागोऽपि तदानीमप्राप्त इति यागाभावे तदर्थ कृतमावाहनमनिष्टायैव भवेत् । न हि निमन्त्रितो विप्रः अभोजितश्वे- शुष्यति । प्रत्युत शपत्येव । अत एवेत्थ श्रूयते-देवताभ्यो वा एष आवृ- श्वते । यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजते' इति । यागपो तु आवाहनमन्तरेणापि याग उपपद्यते । यथा कदाचिदनिमन्त्रिता अपि पूज्या: स्नेहातिशयवशा- स्वयमेव भोक्तुमागच्छन्तीति लोकव्यवहारे दृष्टम् । तथा विनाप्यावाहन यागः संसिध्येदिति नास्त्युरुक्रमस्य विष्णोरावाहनमिति सिद्धम् ॥२॥ तेपामप्रत्यक्षशिष्टत्त्वात् ॥ ३॥ विकृतावावाहनादीनामानुमानिकस्वात्प्रकृतो तेषां प्रत्यक्षेण विहितत्वा- द्वैषम्यमिति न चोदकस्तत्र विष्णुयागे अवकाशं लभत इति भावः ॥३॥ ( इति तृतीयवर्णकम् ॥ ३ ॥) ज्योतिटोमाद्यङ्गभूतदीक्षणीयादिविकतौ अन्वारम्भणीयायोः बाधाधिकरणम् ॥ २॥ इटिरारम्भसंयोगादङ्गभूतान्निवर्तेतारम्भस्य प्रधानसंयोगात् ॥४॥ ज्योतिष्टोमे ‘आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत् । इत्येवमादीनि दर्शपूर्णमासप्रकृतिकानि दीक्षणीयादीनि कर्माणि मन्ति । प्रकृती तु-' आमा- वैष्णवमेकादशकपालं निवपदर्शपूर्णमासाचारप्ट इति कर्तृपुरुष- संस्कारार्या आरम्मणीयष्टित्रिहितास्ति । सेष्टिः ज्योतिटोमागभूतासु दर्शपूर्ण- मासविकृति दीक्षगायादीष्टिषु कार्या या नात संशये विधेः प्रक- रणान्तरेऽतिदेशास कर्म स्यादित्यायसूत्रानुमारतः कार्येति प्राते सिद्धान्तः इपिरिति । इयमारम्भणीयेष्टिस्तत्र नैव कार्या । कस्मात् ! आरम्म- संयोगाद-~-उक्तविधिवाक्ये - आरप्स्यमाणः 'स्या आरम्भशम्दसरसादा- रम्मानं साइटिआरम्मो नाम प्रधानोदेश्यिका प्रयाकृतिः। तो शाययं च रप्त्यनागः ·। पूर्वमीमांसाहन्नत्तिः॥ Animumram- 1 प्रधान- . . अनु- स्वसजातीयकृतिवंसानधिकरणकालवृत्तित्वम् । साजात्यं च साक्षात् परं- परया या तत्प्रधानोद्देश्यत्वेन ज्ञेयम् | अत ईभारम्भो दीक्षणीयायां नास्ति। तस्याः ज्योतिष्टोमासात् । यतः सेटिरारभाङ्गम् । आरम्भस्तु प्रधानन संयुक्त-प्रधानोदेश्यक इत्यर्थः । एतादृशारम्भस्यागभूतदोक्षणीयायाम- भावाद् द्वारलोपेन अङ्गभूनाद्दोक्षगीयादितः अन्त्रारम्भगायष्टिनिवर्तः इति मायः । इटि:-आरम्भणीयेष्टिः, आरम्भसंयोगात् , आरम्भस्य च संयोगात अभूत निवर्तेत इति सूत्रान्चयो बोध्यः ॥ ४ ॥ राजसूयान्तर्गवानुमत्यादीष्टौ अन्वारम्भणायाया वाघाधिकरणम् ।।३।। सि०॥ प्रधानाचान्यसंयुक्तात्सवीरम्भान्निवर्तेतान- गत्वात् ॥ ५ ॥ राजमये-सोमपशुयागेष्टि दाहोमाः प्रधानभूताः । तत्र मृत्यै पुगेडाशमष्टाकपाल निर्वपती । त्यादिना पिहितामु ऐष्टिमासु दर्शपूर्ण- मासेप्टिविकृतिष्वनुमत्यादिपु आरम्भणीयेष्टिः कार्या न येति संशये सति अन्वारम्भणीयायाः इष्टयारमकप्रधानारम्भो द्वामिति पूर्णविकरणे स्थितत्वात् राजसूयारम्भस्य चेष्टयामकाप्रधानार्थवेन द्वारस्य विद्यमानत्वात्तासु विकृतिषु अन्वारम्भणीयेष्टिश्चदिकेनातिदिश्यत इति कार्या एवेति प्राप्ते सिद्धान्तः । अन्यसंयुत्ता- अन्येन सोमादिप्रधानेन संयुक्तात्, प्रधानात्- इष्टयात्मकप्रधानात्, इष्टि: अपारम्भगीयेटिः, निवतेत । कुतः । सर्वारम्भाद्- या सर्वार्थमारम्भस्तस्मा केवले टेरनगत्वाव- द्वारं न भवति स आरम्भस्तस्मादित्यर्थः । प्रकृतारन्धारम्भणीयायाः द्वार केवलं स्वविषय आरम्भः । राजस्ये य अ रम्भः स केवलमिष्टयों न भपि सोमार्योऽति वैषम्यान्न सोऽन्यारम्भ गायेप्टेः द्वारम्भवितुमहतीति द्वारलीपात्तस्या इष्टस्तती निवृत्तिवात भार. || ५ ॥ आरम्भणीयायामारम्भणीयायाधाधिकरणम् ॥ ४ ॥ - त ·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः। तस्यां तु स्यात्मयाजवत् ॥ ६॥ तस्यां तु- अन्वारम्भणीयायामाप अन्वारम्भणीयेष्टिः स्यात् । प्रयाजवत्-- यया प्रयाजाः अन्वारम्भणीयायामतिदिष्टास्तथास्या अप्पति- देशे बाधकामावादिति ॥ ६॥ सि० ॥ न चाङ्गभूतत्वात् ।। ७॥ न चेति । तस्यामन्यारम्भगीयायो तदङ्ग मन्त्रारम्भणीयांतरं नास्ती- त्यर्थः । कुतः ! अङ्गभूतत्वात- आरम्भो वरया यज्ञे' इति वचनात ऋविम्बरणमेव यज्ञे आरम्भः । स चारम्मः प्रधानस्यैव क्रियते । न स्वसाय पृथगनुष्ठीयते । यथा ज्योतिष्टोमे प्रधानार्थ घृता एव ऋत्विजस्तदङ्गेषु । न तत्र पृगम् विद्यते । एत्रमत्रापि दर्शपूर्णमासाङ्गभूतारम्भेणैव प्रसङ्ग स्त- सिद्धेर्न तस्याः पृथगारम्भोऽस्ति । येनान्वारम्भणीयांतर तस्यामापायत इति । इत्यं च बाधकामावादिति पूर्णतो हेतु: स्वरूपासिद्ध इति भायः ॥ ७॥ एकवाक्यत्वाच ॥८॥ ननु, दीक्षणीयादिप्रयोगाणां ज्योतिष्टोमप्रयोगान्तर्गतत्वात् प्रधाना- रम्मेण तत्र प्रप्तको युक्तः । इह तु दर्शपूर्णमासाचारप्स्यमाण इति टटा दर्शपूर्णमासस्य मावित्वसूचनात्तरप्रयोगबर्दिभूततं तस्याः सिद्धम् । तया च बहिर्भूने प्रसङ्गासम्भवात् 'वानपेयेनेष्ट्रना वृहस्पतिसवेन यजेत' इत्यत्रेय पृषगारम्भो पाध्यः । सत्यां ज्योतिष्टोमारम्मेण दीक्षणीयावारम्भस्य प्रसङ्गसिद्धियदिति दृष्टान्तोऽत्रा वषमः। तस्मादत्र द्वारले पो नास्तीत्याशयामाह- एकवाक्यत्वाचेति । अन दर्शपूर्गमासयोविहितरदारमामत्वेन विधायक * मात्रैष्णवमेकादशकपालं निर्धपेद्दर्शपूर्णमासावारस्यमाणः' इति एकमेव वाक्यम् । न तस्यामार भगीयायामपरस्या आरम्भणीयायाः विधायकं द्वितीय वाक्यमस्ति । अतः अविहितायास्तस्यास्तदान कार्यत्वोक्तिरनवस्थादोपदु- मृत्वात्याज्यैव । प्रयाजस्य तु विधायक वाक्यं मिनं विसते इति तेया तस्या ·४९४ ॥ पूर्वमीमांसामग्रवृत्तिः॥ - - r साबस्क्रपू बाली यूप. . प्रयेशी युक्त एय । न च तदेव वाक्यं तस्या विधाययामिति वाच्यम् । स्वोत्पत्तिवाक्यार्यघटकतया स्वप्रशासम्मात् रिहितपदपेक्षाणमनिहितपद्वि- धानेन नैव पूर्यते इति भावः ॥ ८॥ सलेवाल्यां यूपाहुतेरननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ५॥ सि० ॥ कर्म च द्रव्यसंयोगार्थमर्थाभावा- निवर्तेत तादर्थ्यं श्रुतिसंयोगात् ॥९॥ • सद्यस्त्रियानुक्रिया परिक्रिया चा स्वर्गकामः । इति वाक्यविहितः साधरको नाम कश्चिद्यागोऽस्ति । तस्मिन् यागे 'सह पशूनालभते ' इनि भुतेः साद्यस्काः पशवो विद्यन्ते । तेषु पशुषु उरादिः खले- इतिवचनात् वेयुत्तरवेदियूपाः शास्त्रीयसंस्काररहिता एव गृह्यन्ते । सले-धान्यमर्दनस्थले, कृषीरलैबलीवर्दवन्धनार्थ निखातो मेढिः खलेवाटीपदेनोच्यते । प्रकृती ज्योतिष्टोमान्तर्गतानपिोमीयपशौ यूपमच्छे- ध्यता होतव्यं न हि दीक्षितस्यानो जुहोति । आग्य चारणिं चादाय यूपस्यान्तिके अग्नि मथित्या ' ठरु विष्णो विक्रमस्य ' इति सुत्रेणाहवनीये यूपाहुति जुहोति । इति श्रुतम् । सेय यूपाति. साधस्यागीयग्वलेवाल्या यूपधर्मातिदेशाद् द्वारलोपासम्भवाच्च तस्या पशुनियोजनादिवत्साऽपि कति- व्येति प्रामे सिद्ध न्त:-कर्म चेति । कर्म --यूपाहुनिरूपं, यद् यूपपद वाच्यादृष्टशरीरं द्रव्यं तत्संयोगार्थ-नदुत्पत्तिप्रयोजनं कर्म अर्थाभावात्- खलेवाल्यामीहशादृष्टशरीरयूपपदवाभ्यद्रव्योत्पत्तेभानात्तत् अहुतिरूप कर्म निवर्तेत-निवृत्त स्यात् । न कार्यमित्यर्थः । यत. तादर्य-यूपोत्पत्त्यर्थ तदिति श्रुतिसयोगात्--अवार्थकथुतिसंयोगवरचाज्ञायते ।' यूपमाच्छे- यूगमुत्पिपादयिषयागच्छता होतव्यमिति श्रीतनाक्येनागवं निःसन्दिग्धं ज्ञायत इत्यभिप्रायः । ततस्तत्र व कापी सा आहुतिरि- लोपादिति मायः ॥९॥ साद्यस्वे स्थाण्याहुतियाधाधिकरणम् ॥ ६ ॥ स्यिता ·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ४९५ . स्थाणी तु देशमात्रत्वादनिवृत्तिः प्रतीयेत ॥१०॥ तस्मिन्नेवाग्नीपोमाययूपप्रकरणे ' स्थाणौ स्थाण्याहुतिं जुहोती'ति श्रूयते । यूपे वृक्णे सत्यवशिष्ट वृक्षमूलं काष्ठरूपत्यात् स्थाणुरित्युच्यते । तस्मिन्नाहुतिविशेष इत्थं श्रयते- 'यनस्पते शतवलशो पिरोहेत्यावश्चने जुहोति ' इति । अस्याः स्याण्याहुत्याः खलेगाल्या अनिवृत्तिः- निवृत्य- भावः, प्रतीयेत- तस्या सा कार्येत्यर्थः । कुतः ! स्थाणी- अवशिष्ट- वृक्षमूले, देशमात्रत्वात्- आयनीयवाधपूर्वकदेशमाननियमात् खलेवाल्या स्थाणुत्वाविशेषादित्यर्थः । अत्रेयं स्थाण्याहुतिः यूपे सन्निपत्योपकारकेति वक्तमशक्यमय । यूपस्य स्थाणोर्विभक्तत्वेन स्थाणी रथाण्याहुत्या तद्विभक्त- यूपसंस्कारासम्भवात् । सम्बद्ध क्रियमाण कर्म सम्बन्धिनि समुपकुर्यात् । न त्वसम्बद्ध क्रियमाणम् । तस्मादग्नीपोमीयापूर्वस्यारादुपकारकं तदिति वाच्यम् । एव तद्द्वारस्य पश्वपूर्णस्यात्रापि सत्त्वात् आवथने जुहोतीति देशस्य नियमनात् खलेवाल्यामास्ति सा आहुतिरिति भारः ॥ १०॥ सि०॥ अपि वा शेपभूतत्वात्संस्कारः प्रतीयेत ।। ११ ॥ अपि वेत्ति पक्षव्यावृत्तिः । शेपभूतत्वात्-अङ्गभूतत्वात्तसंस्कारः तस्य--यूपस्य संस्कारः प्रतीयत-ज्ञायेन । अङ्गत्वयोन स्यू रारान्तरमक- रणात् । अभिक्रमणयदित्यर्थः । यच्चोक्तं सम्बद्ध क्रियमाणमेव सम्मन्धिनि कार्य जनयतीति । तन्न । गुर्वादावर्पितसुमनाग तस्माद्वियोगे सत्यपि वशि- रसि धारणेन गुर्वादेगावापादनस्य दृष्टवात्तव्यभिचारोऽत्र शेयः ॥ ११ ॥ समाख्यानं च तद्वत् ॥ १२ ॥ ययावान्तरप्रकरणमडगत्वसाधक तथा स्थाण्याहुतिशित समाख्यानमपि अस्यादिषु पष्ठ प्रमाणमाहुतस्तदङ्ग मानम् ॥ १२ ॥ मन्त्रवर्णश्च तद्वत् ।। १३ ।। - ·.।। पूर्वमीमांसासूत्रत्तिः ॥ सद्वत-समाख्यानव, मन्त्रवर्णश्च-मन्त्रवलिङ्गमष्यगावे प्रमाणम् । तथा हि-स्थाण्याहुतेर्मन्त्र एवं पठ्यते- वनस्पते शतवलशो पिरोह । हे वनस्पते-हे यूएसम्बन्धिवृक्ष, यतो मया वृक्णः अतस्त्वं शतवल्शः- शत- शाखः सन् विराह-स्वेत्यर्थः । स्थाणाविति देशनियमश्वेत् स्वकृतच्छे- दनापराधनिवृत्तये आहुत्या वर्धस्वेति प्रार्थनमनुपपन्नं स्यात् । अतोऽपि सन्नि- पत्योपकारकामड्गं स्थावाहुतिरिति भावः उत्तमप्रयाजस्य संस्कारकर्मताधिकरणम् ॥ ७॥ सि०॥ प्रयाजे च तन्न्यायत्वात् ॥१४॥ दर्शपूर्णमासयोः - स्वाहाकारं यजतीत्युत्तमः प्रयाजो विहितः । सो पि प्रथमादिप्रयोजयाप्रधानकर्म मयितुम्हः । प्रयाजाग्यात् । तथा च — विकृ. तावपि ' स्याहाग्नि, स्याहा सोमं, स्वाहा प्रजापति, स्वाहाग्नीषोमा- विल्यादेमन्त्रस्याविकृतः पाठ इति प्राप्ते सिद्धान्तः । प्रयाजे च-उत्तमप्रयाजे- ऽपि, तन्न्यायवाद अपि या शेपभूतत्वात्संस्कारः प्रतीयोति (१०१। ११) सूत्रे यः प्रतिज्ञाहेतूदाहरणसमुदायात्मको न्याय उक्तः, अत्रापि तत्त्वात्संस्कारकर्मत्वमेव । न प्रधानकर्मत्वम् । तथा हि-वाहाकारो न प्रधानकर्म । तथागीय मन्त्रालले यां यक्ष्यमाणा अन्यादिदेवतास्तासामेवोप- लन्धेः यागेन तत्संस्काररूपे दृष्टफले सम्मवति सत्यारादुपकारकत्वकल्प- नस्यान्याय्यत्वात् । न च 'माता पुत्रेषु समा' इत्यत्र पुत्रपदसमभिन्याहारामा- तृपदं जननीमुपस्थापयति । ' माता समं धान्यं मिमीते इत्यत्र तु स एव मातृशन्दः अन्य धान्यमातारमुपस्यापयति । तद्वत्स एवान्यादिशब्दः अन्य- मेवाग्नि बोधयतीति वाच्यम् । मातृशब्दो हि रूटया जननीमुपस्थापयति । धान्यमातारंतु योगेन तथा स्वाहाकार सान्निध्यादग्निशब्दस्यान्याग्निदेवतोपस्था- पकऽग्निशब्दस्य तत्र स्वातन्त्र्येण शक्ति कल्पनीया । सा प्रमाणे सति सिध्येत् । तन्नास्त्येय । येनार्यान्तर, स्पोत् । तस्मात् स्थावाहुतिर्यथा यूप- ·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादा । ४९७ द्वारा सनिपल्योपकारकमङ्गम् । तयोत्तमप्रयाजोऽपि यक्ष्यमाणाग्न्यादिदेवता- संस्कारद्वारा सन्निपत्योपकारक इति भावः ॥१४॥. लिङ्गदर्शनाच ॥ १५॥ 'चातुर्मास्ये संप्रतिपन्नदेयताको निगदः-'खाहाग्नि, खाहा समि, खाहा सवितार, साहा सरस्वती, स्वाहा पूपाणम् । इति यः पश्यने स देवतासंस्कारपक्ष एवावकल्पते । अन्यथा अतिदेशनः प्राकृतनिगदप्राप्त। एत- निगदपाठस्य वैय्यय स्यात् । न हि यागोत्पत्तियाक्योदितदेवतापाठनिग- देन तत्तदेवतास्मरणरूपे दृष्ट कार्य सम्भवति सति तस्यादृष्टार्थत्वकल्पनं न्यायम् । तस्मादुक्तलिङ्गदर्शनमपि तस्य सन्निपत्योपकारकाङ्गत्वसाधकामीत भावः ॥१५॥ अमियागस्यारादुपकारकत्वाधिकरणम् ।। ८ ॥ तथाज्यभागाग्निरपीति चेत् ॥ १६ ॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे · आज्यभागौ यजतीति श्रूयते । तथा-'तो होचतुः, किमावयोस्ततः स्यादिति । यत्यै कस्यचिद्देवतायै हयिनि- स्तद्वान् पुरस्तादाग्यस्य यजनिति । तरमायस्यै कास्यचिदेवताय हविनियन्ति ते पुरस्तादाग्यभागावग्नं पोमाभ्यां यजति । तौ न सौम्येऽध्वरे न पशौ । इति । अन आज्यभागाग्नि:-आज्यभागान्तर्गताग्नियाग., तथा उत्तम- प्रयाजवत् सन्नित्योपकारकः । उत्तमप्रयाजसिद्धान्तसाधकहेतुति शेषः । इति चेत् ॥ १६ ॥ सि०॥ व्यपदेशाद्देवतान्तरम् ।। १७ ॥ न।' आग्नमान आवह, सोममा यह, अग्निमाह ' इति निगदेश भेदेन व्यपदेशा-निर्देशाव, देवतान्तरं प्रधानदेवतानः मिन्नमित्यर्थः । लोकोऽपि न सण आगनः, शूद्र आगतः, ब्राह्मण आगत इति शुन्या प्रथम- वाक्यवैध्यय॑भिया ब्राह्मगद्वयागमनं प्रत्येति । तस्मानाज्यमागामिः सनिपसो- पकारक हति विकृतौ न तस्य चाधः ।। १७॥ - .

·४९८ । पूर्वमीमांसासूधपत्तिः॥ यज्ञस्य । . यथा आज्या- समत्वाच॥ १८॥ समत्वाद-'अभीषू वा एतौ यज्ञस्य यदाघारी, चक्षुषी वा एते यदाज्यभागी, यत्प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते मैच तयज्ञाय क्रियते' इत्यारादुपकारकपङ्क्तिीनीयष्टत्वादपि आरादुपकारकायायमागाविति सिद्धम् ॥ १८॥ पशुपुरोडाशयागस्य तद्यागीयदेवतासंस्कारकत्वाधिकरणम् ॥९॥ पू०प० । पशावपीति चेत् ॥ १९ ॥ ज्योतिटोमाङ्गभूताग्नीपोपीयपशौ अग्नीपोमीयस्य वपया प्रचर्याम्नायोमीयं पशुपुरोडाशमेकादशरूपालं निर्वपति । इति श्रूयते । अत्र पशावपि-पशुपुरोडाशेऽपि आरादुपकारकाधम् । भागामेरारादुपकारकत्व तथास्यापीत्यर्थः । व्यपदेशात- आग्नीषोमीयमिति द्विरभ्यासात् । ' आसोमं वहंत्यग्निना प्रतितिष्ठते ' इत्यर्थवादेन-देवताभेद- 'प्रतिपादनाचारादुपकारकत्वम् । न संस्कारकर्मत्वमिति चेत् ।। १९ ।। न तद्भूतवचनात् ॥ २०॥ न देवतयार्भेदः । अपि भेद एव । कस्मात ! स्तद्देवल्यः पशुपुरोडाशः ' इति तद्भूतवचनात् देवतैश्यप्रतिपादक- वचनात् ॥ २० ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ २१॥ इन्द्राय वनिगे ललाम वृधम्मालमेत ' इत्यस्य पशुयागस्य पशु- पुरोडासक्रमे 'इन्द्रं स्तुहि वजिगं रतोमपृष्ठम् । स्तुहि शूरं वजिग सुप्रती- 'तम् ' इति सम्प्रतिपन्नकदेवता याज्यानुवाक्याय समानातम् । तत्संस्कार- पक्ष एवोपपद्यते । न देवताभेदे । तस्मात् पशुयागीयदेवतासंस्कारार्थ: पशुपुरोडाशयाग इति मात्रः ॥ २१ ॥ गुणो वा स्यात्कपालवद्गुणभूतविकाराच ॥२२॥ 'यद्देवत्यः पशु. ---

·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः।
४९९
प्रकारान्तरेण पुनः पूर्वपक्ष:- गुणो. बा- एकैच देवता याग-
द्वये अङ्गं स्यात् । कपालवत्- यया एकमेव कपालं हविः श्रपणे तुषोप-
वापे चांगम् , तदेकैवामषिोमदेवता पशुयागे पुरोडाशयागे च गुणभूता
भविष्यति । गुणभूतविकाराच्च- अयं पशुपुरोडाशयागः प्राकृनाग्नी.
घोमीयविकारः । प्रकृती अग्नीषोमीयदेवता अङ्गम् । अन्न संस्कारपक्षे
तस्याः प्रधानत्वं वाच्यम् । तथा च विसदृशत्वात् --- द्वयोः सादृश्याभावा-
तद्धर्माणामत्रातिदेशो न स्यात् । अतोऽप्यंग देवतेत्यर्थः । किच, संस्कारपक्षे
सौत्रामण्यामाश्विनसारस्वतसुत्रामदेवताकेषु पशुषु भिन्नदेवताका ऐन्द्रवारुण-
सावित्राः पुरोडाशाः संस्कारासम्भवा पशुप्रकरणात्यूषानुमन्त्रणवदुरकृष्यन्
नैवोत्कृष्यते । तत्रैवानुष्ठीयन्ते । तदारादुपकारकपक्ष एवोपपन्नं भवति ।
तद्वदत्राप्यारादुपकारकत्वं वाध्यम् । न संनिपत्योपकारकत्वमिति ॥ २२ ॥
.अपि वा शेषभूतत्वात्तत्संस्कारः प्रतीयेत स्वाहा
कारवदङ्गानामर्थसंयोगात् ॥ २३ ॥
अपि वेत्युक्तपक्षव्यावृत्तिः । शेपभूतत्वात-पागस्य देवताङ्गत्यात्,
सत्संस्कारः-देवतासंस्कारः प्रतीयेत । स्वाहाकारवत्-उत्तमप्रयाजवद-
झानामर्थेन प्रयोजनेन संयोगात् । यथोत्तमप्रयाजे देवतासस्कारद्वारा गुण-
कर्मत्वे सम्भवति सति प्रधानकर्मत्वमनुचितम् । सम्भवति दृष्टफले अन्या-
ध्यादृष्टकल्पनापत्ते. । एवं प्रकृतेऽपि तथाऽगन्तव्यमित्यभिप्रायः ॥ २३ ॥
व्युद्धवचनं च विप्रतिपत्तौ तदर्थत्वात् ॥ २४ ॥
सौत्रामण्या पशुपुरोटाशीयदेवताया पिप्रतिपत्तो सत्यां - यदै सौत्रा-
मण्या न्युद्धं तदस्याः समृद्धम् ' व्युद्धं तु–'यदन्यदेवत्याः पुरोडाशा अन्य-
देवयाः पशवः' इति व्यहववचनं देवतामस्कारपक्षे उपपनं भवनि ।
नारादुपकारकन्वे अर्यास्प्रधानपशे। तत्पक्षे अगोपाभागादिति बोध्यम् ॥२४॥
गुणेऽपीति चेत् ॥ २५॥

·पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।।
-
गुणेऽपि-पुरोडाशयागे देवताया गुणेऽपि-अगलेऽपि तलोपाभाया---
दुभयोः पक्षयोः समानो दोषो व्यङ्गत्वरूप इति चेत्-~-11 २५ ॥
नासंहानात्कपालवत्-॥ २६ ॥
वैषम्यान्न दोषः समः । तथा हि-यथा एकेन कपालेन तुपोप-
वापे क्रियमाणे अन्यस्य हानिर्नास्ति । तपारादुपकारकपक्षे अन्यदेवताया
मुरोडागयागे क्रियमाणे पशुयागदेवताया । असंहानाद- हानेरभावात् ।
स्वपक्षे तु पशुयागदेयतायाः संस्काररूपपशुपुडाशयागः अन्यदेवतया
इति तया पशुयागीयदेवतास्मरणासम्मवात्संस्क रलोप इति व्युद्धशब्दस्वारस्य
बोध्यमिति भावः ॥२६॥
ग्रहाणां च सम्प्रतिपचौ तद्वचनं तदर्थत्वात् ॥२७॥
सौत्रामण्या ग्रहाणा- सुराग्रहाणां, सम्प्रतिपत्तौ तद्वचनं-
समदेवताकत्यविषयकं नितेषां प्रशूनां पुरोडाशा भवन्ति, प्रहपुरोडा होते'
इति वचनं संस्कारपक्ष एवोपपन्नं भवति । तदर्थवाव- पशुयागदेवता-
संस्काररूपतद्देवताक्पुोडाशाभावात् व्यङ्गमिति शानिवारकं हीदं मह-
पुरोडाशा' इति वाक्यं संस्कासभावपक्षे नोपपद्यत इति भावः ॥ २७॥
ग्रहाभावे तद्वचनम् ॥ २८ ॥
सौत्रामण्यामाश्विनसारस्वतन्द्रान् वान् पशुयागान् विधाय तेषां ग्रह-
पुराडाशांश्च विधाय हस्पत्यश्चतुर्घः पशुगागो हितः । तत्र দুৱাহা-
यानेय पशुर्भवति । न हातस्य ग्रहं गृहति । इति शुतम् ।
सत्र प्रहामाये पुरोडाशवत्वं हेतुत्वेन कधिम् । तेन पुराडाशन.
हान्यतरसंस्कृताया एव देवताया. पशयागावं, नान्यथेति सिध्यति ।
अतस्तद्वचनमपि प्रकृतार्थसाधकं लिङ्गमिति भावः ॥ २८ ॥
देवतायाश्च हेतुत्वं प्रसिद्धं तेनं दर्शयति ॥२९॥

·दशमाघ्यायस्य प्रथमः पादः। ५०१ .. किञ्च, 'अग्निभ्यः कामेभ्यः पशव आलम्यन्ते। कामाय या अग्नये पुरोडाशा भवन्ति ' इति श्रुतम् । तत्रोत्तरवाक्ये यतः पुरोडाशयागे अग्नि- कामो देवता अतः पशुयोगेऽपि सैर देवतेति देवतायाः प्रसिद्ध हेतुत्वं तेन-थै इत्यनेन दर्शयतीतीदमपि संस्कारार्थत्वे अपरं लिङ्गमित्यर्थः ॥२९॥ अविरुद्धोपपचिरपत्तेः शृतवद्गुणभूत- विकारः स्यात् ॥ ३०॥ गुणभूनयोधर्मस्य प्रधानभूतदेवताकयागेनानुवृत्तिरिति यदुक्तं तन । भाभूतयोरप्यग्नोयोमयोधर्माणाम् उपपत्तिः-नत्रानुचिरविरुद्धा । अर्थापचे।- अर्यस्य-तत्तद्वारस्य--आपत्तः- प्राप्तेस्सत्त्वादित्यर्थः । यथा ' शृते चरुम्, धश्वरम् । इति प्रधानार्ययो: दतियोः प्रणीताफार्यकारित्याप्रणी- साधर्मप्राशिस्तद्वत् । यतो गुणभूतविकार:-गुणभूतस्य प्राकृतानीपो- भीयस्य विकारः विकृतिः पशुयागी विधन इति ॥ ३०॥ स द्यर्थः स्यादुभयोः श्रुतिभूतवाद्विप्रतिपचे। ताद द्विकारत्वमुक्तं तस्यार्थवादत्वात् ॥ ३१ ॥ गुणो वा स्यादिति (१०१।२२)मूत्रस्थचकारसूचितदूषणपरिहारार्थमिदं सूत्रम् । सः-पशुपुरोटाशः, व्यर्थ:-- देवतासंस्कारार्थः छिद्रापिधानाधति द्विप्रयोजनः । इत्युभयोरपि कार्ययोः श्रुतिभूतत्वात्संस्कारस्य श्रौतत्वं दर्शित- 'अयो पोरेक छिद्रपि दाति ' इत्यनेन वाक्येन । इत्यं चान्यदेवताके पागे देवतासंस्काररूपकार्याभावेऽपि तादाद- छिद्रापिधानात्मक- कापिया विकार- तदार पशुपुरोटाशस्येति पूपानुमन्त्रणवनोत्कर्ष- स्तस्येति भावः ॥ ३१ ॥ विप्रतिपचौ तासामाख्याविकारः स्यात् ॥३२॥ आश्विनं धूम्रमालमने, सस्ते मेयम्, ऐन्द्रमुपमम् ' इति पशु. यागोम्पत्तिवाक्यम् । 'ऐन्द्रकादशकमा निपात, सावित्रं द्वादशकमालम्, .

·५०२ । पूर्वमीमांसापत्रवृत्तिः ॥ - - वारुण दशकपारम्' इति च पशुपुरोडाशयागोत्सत्तिवाक्यमिति विपति- पत्ती- पशुयागपशुपुरोडाशयागसम्बन्धिदेवताबोधक शब्दाना मिन्नानुपूर्वी- कत्वेऽपि तासा-देवतानाम् आख्याविकार:-समाख्याविकार -पशु- थागदेवतानामेत्र पशुयुरोडाशयागदरतानामामास स्यात्। गोशब्दस्य गारी- तिवत् । ऐद्रशब्दस्तूभयत्राधिकृत एव । वचनादिद्र पुरोडाशयागाना प्रथम इति स्थानभेदमात्रम् । सारस्वत्तमित्यत्र सकारवकारादिवर्णपटकघटित पासा. वित्रस्य तदाभास पम् । आश्विनमित्या वकारादिवर्गचतुष्टय टतवाद्वारुणस्य तदाभासत्यम् । इत्थ पुरोडाशवाक्यस्थ शब्दरूपैराभासैरपि पशुयागीया एवं देवता बुध्य त इनि न कोऽप्यनुपपत्तिगध इति भार ॥ ३२ ।। अभ्यासो वा प्रयाजवदेकदेशोऽन्यदेवत्यः ॥३३॥ अभ्यासः प्रकृतित प्राप्तस्य पुरोडाशयागस्या समभ्यास आवृत्ति । तत्र एकदेश:-प्रयाग पशुदेवत्य एव । तद्भिनाशस्त्यन्यदेवत्य पुरोडाश ! प्रयाजवत्-यया एकादशप्रयाजे पशुयागे, प्राकृता अभ्यस्यते । तत्र चैकदेशे पञ्चपर्यन्त प्राकृतदेवतासम्बध , , तदन्यैकदेशे दुररुषासानक्तत्येप्रमादय भिन्नदेवता एव सम्बन्ध्यन्ते तद्वत् । अत्र प्रकृति- तश्चादक्शानेण पुरोडाशद्रव्य पशुपागदेवताको याग अश्विनं ग्रह गृह्णातीति देयतासम्बन्ध द्रव्यं च विहिनम् । तस्य यागाकाङ्क्षाया यागबोधकाभावा प्राकृते । सम्बध्यते । तदशेन दवतासस्कार सम्भवति । तौरेन्द्रकादशकपाल निर्वपतीति प्राकृतद्रव्यविशिष्टयागमनूध देवता- विधिरिति अभ्यास उपपन्न इति समाधानान्तरं बोध्यमिति भाव ॥ ३३ ।। सोर्ययागे चरुशब्दवाच्यौदनेन प्राकृतहावि धाधिकरणम् ॥१०॥ सि०॥ चरुर्हविर्विकारः स्यादिज्यासंयोगात् ॥३४॥ * सौर्य' चरु निर्यपेट् ब्रह्मवर्चसकाम ' इत्याग्नेयमकृतिक सूर्य- देवताश्चरुद्रव्यको विकृतियागो विहित. ब्रह्मार्चसफलक । अस्मिन् वाक्ये श्रूयमा श्वशब्द हव्यशिकार निमुखेन देवेभ्यो दीयमान- एव.प्रयाजा प्राप्त - ·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ५०३ चर्ह- मन्न हवि रित वचनात् हविर्विकारवाची ओदनं रूते । उत व्यानभाण्डयोः ' इति कोशात कपालविकृति स्याठी बोधयतीति संशये सिद्धान्तः । चरु:- - चरुपदवाच्यः हनिर्विकारः आदनः प्रकृतपुरोडा- शकार्यकारी स्यात् । कुन: ? इज्यासंयोगात्-प्रकृतौ पुरोडाशे यागसम्बन्धो- ऽस्ति । अत्रापि तद्वत्सौर्यमिति तद्धितेन यागसंयोगयोधनात. अनवनावि- तान्तरूष्मपाकौदनबोधकश्चरुशब्द इति भावः ॥ ३४ ॥ पू०प०॥ प्रसिद्धग्रहणत्वाच ॥ ३५॥ निघण्टुकाराः उखा स्थाली चरुरिति शब्दान् पर्यायतयोपदिशन्ति । लोके च चरशब्दः स्थाल्या प्रसिद्धः । अतस्तस्यैव प्रहणयोग्यत्वात स्याली एव पुरोडाशकार्यकारी स्यादित्यर्थः ॥ ३५ ओदनो वानसंयोगात् ।। ३६ ॥ ओदनी वा-ओदन एव पुरोडाशकार्यकारी । न स्थाली । अन्नसंयोगात्-अन्नस्यादनयोग्यस्य संयोगात् -यागेन अदनीयेनैव द्रव्येण शिष्टा यागान् कुर्वन्ति । नान्यथेति भावः ॥ ३६॥ न द्यर्थत्वात् ॥ ३७॥ न ओदनो हविर्विकारः । अर्धनाव-चरुशब्दस्य नानार्यस्वागते. रित्यर्थः ॥ ३७॥ कपालविकारो वा विशये अर्थोपपत्तिभ्याम् ॥३८॥ उक्तरीत्या पक्षद्वयेऽपि दोषदर्शनात् ॥क्तसंशय हविर्विकारपक्षस्या- सम्भवात् कपालविकार एव स्याचरः । कुतः ! अर्थोपपत्तिम्याम्-अपस्य- सौर्यमित्यत्र सूर्यदेवतोद्देश्यक यद्धविस्तदाधारत्यरूपसम्बन्धस्य, अपणयोग्यता- याच सत्वात् । प्राकृतपुरोडागवदत्र कपाले न श्रपणम् । किन्तु स्थास्याम् । अतः कपालविकारश्चारिति भावः ॥ ३८ ॥ गुणमुख्यविशेपाच ॥३९॥ सम्बन्धातू ।

·५०४ ॥पूर्वमीमांसामनहात्तिः॥ गुणा, १ इत्यत्र प्रकृती कपालं पुरोडाशः प्रधानम् । तयोरतिदेशः सौर्य- यागे । तर चाशब्देनान्यतरस्य बाधे कर्तव्ये प्रधान बाधापेक्षया तदड्ग- 'कपाटयाध एवं न्याय्यः । इति गुणमुख्यविशेषादलोप इत्यर्थः । इति युक्त्यन्तरमत्र पक्षे ॥ ३९ ॥ तच्छ्रुतौ चान्यहविष्वात् ।। ४० ॥ • प्राजापत्य घृते चहें निवपेच्छनकृष्णलमायुकामः ' इत्यत्र तच्छ्रुवी- श्रुतचरुशब्दार्थे, अन्यहविष्ट्रवाद- अन्यस्य- चरुविशेषणीभूतान्यस्य शतकृष्णलस्य हविष्ट्वातू-हपिव्ययाचारपि हविर्विकारः। अतश्चरशब्दस्य स्थालीपरत्वार्थक. प्रागुक्तपक्षोऽसम्भनीति भावः ॥ ४०॥ लिङ्गदर्शनाच ॥४१॥ 'पृश्नीना दुग्ये प्रेयंगवं चरु निर्धपेन्मरुद्भ्यो प्रामकामः प्रेयंग प्रियङ्गुधिकारमिदं चरोविंशपर्ण श्रुतम् । न हि स्याली प्रिया- विकारो भवितुमर्हतीति लिङ्गदर्शनादपि न कपालविकारश्वरुः ॥ ११ ॥ ओदनो वा प्रयुक्तत्वात् ।। ४२ ।। ओदनो वा-ओदन ण्य चरुशद्वार्थः हयिविकारः। कुतः ! प्रयुक्त- सास्य देवतेनि (पा. सू. १।२।२४1) देवता तद्वितप्रयोगात् । यदि देवतातद्धितो न स्थाी देवताया अलाभात् ' ईपामाटभेन, वरसमाल- भेतेतिप्रधागो न स्यात । ति कपालविकारप्रत्याख्यानमेनेदं ज्ञेयम् ॥१२॥ अपूर्वव्यपदेशाच ॥ ४३ ॥ पुरोडाशेन वे देवा अमुस्मिल्लोक आ रन् चरुणाऽस्मिन् , यः कामयेतामुमिन् लोक प्राप्नुयामिति म पुरोडाशं कुर्वीत । यः कामयेता- स्मिलोक ऋध्नुमिति म चरं कुर्मत र इत्यत्र अपूर्वव्यपदेशात्- चरौ पुरोडाशापूर्वसदृशापूर्वजनक यन्यादेशादपि चहः पुरोडाशसदृशो भवितु- मईति । न कपालसदृश इत्यपि साधकान्तरमोति बोध्यम् ॥ १३ ।। . N ·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः । तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ४४ ॥ तथा चं- इत्यं कपालविकारदूपणेन ओदनश्वशब्दार्थः, न स्थालीति सिद्धान्तितम् । तत्रैव ज्योत्तिष्टोमाङ्गप्रायणीयेष्ट या 'आदित्यः प्राय- गोयश्चारिति सिधायानन्तरं-' आज्यस्यैव चरुमभिपूर्य चतुर आज्यभागान् यजति । पध्यां स्वस्तिमिष्ट्वा अग्नीपोमो यजति । अग्नापोमाविष्ट्या सवितार यजति । आदितिगोदनेन । इसत्रादित्यवरुरिति प्रा चरुमोदनशब्देन अवन्नौदनेन हविविक्रियते, न पालेनेति लिङ्गदर्शनासिध्यति । तस्माञ्चरु. रोदनः । न स्थालीति भावः ॥ ४४ ॥ सौर्यचरोः स्थाल्यामेव पाकाधिकरणम् ॥ ११ ॥ स कपाले प्रकृत्यास्यादन्यस्य चाश्रुतित्वात् ॥४५॥ सः ओदनश्चरुः कुत्र पक्तव्य इत्याशङ्कायां पूर्वपक्षः । स:- औद- नशब्दवाच्यक्षरुः, कपाले-कपालेषु स्यात्-पंक्तव्य इत्ययः । कुतः ! प्रकृत्या-दर्शपूर्णमासप्रकृतितस्तस्य प्राप्तत्वात् तबाधकस्यान्यस्य चा- शुतित्वात-शास्त्राभावात् ।। ४५ ॥ एकस्मिन् वा विप्रतिषेधात् ॥ ४६॥ विप्रतिषेधात्-पदि बहुषु कपालेषु जलधारणपूर्वकोदननिष्पत्तेर्वा- धिनत्वेन विरोधान्न शक्यते पक्तुं नहीष्टसइयां बाधित्या एकस्मिन्वा-- अतिदिष्टे कपालमात्र पक्तव्य इति द्वितीयः पक्षः ॥ ४६ ॥ न वार्थान्तरसंयोगादपूपे पाकसंयुक्तं धार- णार्थ चरी भवति तत्रात्पात्रलाभः स्याद. नियमोविशेषात् ॥ ४७ ॥ द्वितीय निरस्य तृतीयं पक्षमुन्धारयनि। न या पाराले पक्तव्यथरुः । कुनः ? अर्थान्तरसंयोगाद अपूपे-पुगेडाशपाके याकालमुपादीयने तद्- गतोमणः संयोगात् अपस्य पांकः सम्पयने । चरी तु पापसंयुक्त-

·५०६.
। पूर्वमीमांसास्त्रत्तिः ।।
४७ ॥
पाकसाधनोमणा संयुक्त यत् तद्धारणार्थ-धारणयोग्ययसयपेक्षित
भवति । तत्र-चरी, अर्थात्-अर्यापत्तिप्रमाणात , पात्रलामः-तत्प्राप्तिः
स्यात । तत्र स्थास्येवेत्यनियमः ! अविशेषाद-नियामकविशेषाभावात् ।
पाकसाधनोप्मसंयुक्तजलादिधारणयोग्ये स्थाल्यो कटाहादी वा यत्रकुत्रापि
पक्तव्यमित्याशयः
सि०॥ चरौ वा लिङ्गदर्शनात् ॥४८॥
स्यात्यामेव चरुः पक्तव्यः । कुतः ! चरौ-- चरुपाकविषये, लिङ्ग-
दर्शनात्- यासु स्थालीपु सोमाः स्युस्तासु चरवः स्युः' इति सोमस्था-
लीषु चरुपाकं हवन् पाकसाधनं स्थालौति दर्शयति लिङ्गम् 11 ४८ ॥
सौर्यचरौ पेपणवाधाधिकरणम् ।। १२ ।।
तस्मिन् पेपणमनर्थलोपात्स्यात् ॥४९॥
तस्मिन्-चरौ पेपणं-चूर्णनं स्यात् । अनर्थलोपात्-अर्थस्य-वर्णा-
भावस्य कृष्णलेषिव लोपाभावात् । कतुं शक्यत्वादिति यावत् ।। १९ ।।
सि० ॥ अक्रिया वा अपूपहेतुत्वात् ॥५०॥
अक्रिया वा-चरो पेषणं नैय कर्तव्यम् । कुन: ? अपूपहेतुत्वात्-
प्राकृतपेषणस्यापूप हेतुत्वेन चरौ अपूपाभावादिति भावः ॥ ५० ॥
सौर्यचरौ संयवनयाधाधिकरणम् ॥ १३ ॥
पिण्डार्थत्वाच संयवनम् ॥ ५१ ।।
' प्रणीतामिः हवींषि संयोतीति विहितसंयवनस्य-पिष्टे उदकमिश्रणस्य,
प्रकृतौ पिण्डार्थत्वाञ्चरौ पिण्डाभावात्संयवनं निवर्तत इयर्य: ॥५१॥
सौर्यचरौ संवपनबाधाधिकरणम् ॥ १४ ॥
संवपनं च तादात् ॥ ५२ ॥

·दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः।
अन त्वधः
'देवस्य त्वा संवपामीति विहितं संवपनमपि-उदकमिश्रणाय
पिष्टस्य पाने प्रक्षेपः, चरौ निवर्तते । तादात्-तस्य पिण्डार्थत्वाचरौ
सत्प्रयोजनाभावादित्यर्थः ॥ ५२॥
सौर्यचरौ सन्तापनवाधाधिकरणम् ॥ १५ ॥
सन्तापनमधःश्रपणात् ॥ ५३॥
घसूना रुद्राणामादित्याना भृगूणामङ्गिरसा धर्मस्य तपसा तप्यघम् ।
इत्युपदिष्टं सन्तापन-कपालानामगारैः प्रतापनम् , चगै निवर्तते । कुतः !
प्रकृताविदं कपालानामुपरि क्रियते ।
। अतो न प्राकृतं
तच्चोदकोऽत्र प्रापयतीत भावः॥ ५३ ॥
सौर्यचरायुपधानवाधाधिकरणम् ॥ १६ ॥
उपधानं च तादात् ॥ ५४ ॥
कपालोपधानस्य-अङ्गारेषु कपालस्थापनस्य, तादात्-विधा-
कार्यत्वात् तस्य स्थायर निर्वाहात्तनिवर्तत इत्यर्थः ॥ ५४ ।।
सौर्यचरी प्रथनश्लक्ष्णीकरणयो धाधिकरणम् ॥ १७ ॥
पृथुश्लक्ष्णे चानपूपत्वात् ॥ ५५ ॥
प्रथन--प्रसारणम् । श्लदणीकरण-- मार्जनम् ।
उरु प्रथस्वेति प्रथनम् । ' सं ते तन्वा तनूः सृज्यतामिति त्रिः
परिमार्टीति ' मार्जनं च चरौ निवर्तते । अनपूपत्वात्-चरोरपूपाभन्नत्वात् ।
तयोरपूपायित्वादिति ॥ ५५॥
सौर्यचरौ भस्माङ्गाराध्यारोपयाधाधिकरणम् ।। १८ ॥
अभ्यूहथोपरिपाकार्थत्वात् ॥ ५६ ॥
घेदेन भस्माङ्गारानभ्यूहति । इति प्रकृती श्रुतमम्यूहनमपि--
भस्मना अङ्गारेथोपर्याच्छादनम् , चरौ निवर्तते। तस्य उपरिपाकात्याधरी
उपरिपाकाभावादिति भावः ॥ ५६ ॥

·५०८ ॥ पूर्वमीमांसापत्रवृतिः॥ सौर्यचरी ज्वलनबाधाधिकरणम् ॥१९॥ तथा च ज्वलनम् ।। ५७ ॥ प्रकृती ' दीपजूदैरवग्यछपतीनि श्रुतमवज्वलनं-दर्भपिजूलैः प्रवालनम् , चौ निवर्तने । तथा-उपरिपाकामावादित्यर्थः ।। ५७॥ सौर्यचरायुध्दृत्यासादनाधाधिकरणम् ।। २० ।। व्युध्दृत्याऽऽसादनं च प्रकृतावश्रुतित्वात् ॥५८॥ आसादनम्- कपाळेभ्यः पुरोडाशं पृथकृत्या तर्वेद्यामवस्थापनम् । प्रकृती ' अन्तर्वद्यां हवींच्यासादयतीत्येतावन्मानं श्रुतम् । उहत्येति न श्रुतम् । उद्धरणं वार्षिक पुराडाशस्य, करालेघ यस्थापितत्याचस्य आपिक चोदको म प्रापयति । अतः अथुतित्वान्-युतियोधितत्याभावात् चरी उदृत्याऽसादनं नास्ति । आसादनं परमस्तीत्यर्थः ॥५८ ॥ इति पूर्वमीमांसामूत्रवृत्ती मावयोधिन्यां दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १॥श्रीः ।। ॥ अथ दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। कृष्णाले चरौ पाकानुष्ठानाधिकरणम् ॥१॥ कृष्णलेयर्थलोपादपाकः स्यात् ॥१॥ प्रथमे पादे द्वारलोपंप्रयुक्तो बाधो विचारतः । द्वितीयेऽस्मिस्तदप- यादो विमृश्यते । 'प्राजापत्यं चहं निर्वद् घृते शतकृष्गलमा युकामः इति विहितायुश्कामेष्टौ शतकृष्णलेषु द्रव्येषु अपाक- पाको न स्यात् , .

·दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ५०९ - त्यस्य सिद्ध तथा . अर्थलोपात अर्थस्य- पाककार्यस्य विक्लत्यादीपेन चोदकप्राप्य- भावात् । पूषानुमन्त्रणवदुत्कर्पणापि चारितार्याद् 'धृते अपयती' न वैय्यध्यमिति भावः ।। १ ।। सि०॥ स्याद्वा प्रत्यक्षशिष्टत्वात्पदानवत् ॥२॥ स्याद्वा- यथा अनदनीयस्य द्रव्यस्य प्रत्यक्षवचनविहितत्वात्पदानं घृते श्रपयतीति प्रत्यक्षवचनेन पाकस्य विहितत्वात् स्यादेव कृष्णलेषु पाकः । न चोत्कर्षेण सार्थक्यं तस्य । यत्रोत्कर्षस्तत्रापि चोदका. देव प्रासिसम्भवेन तद्वचनस्य वैय्यध्ये दुर्वारमिति भावः ॥ २ ॥ कृष्णलेषूपस्तरणाभिधारणयोरभावाधिकरणम् ॥ २॥ सि० ।। उपस्तरणाभिघारयोरमृतार्थत्वाद- कर्म स्यात् ।। ३॥ यदुपस्तृणानि । अभिघारयति । अमृताहुतिमैवैनां करोति । इसमृतेनोपमितयोरुपस्तरणाभिधारणयोरमृतार्थत्वात्-सावर्षवाद ,कृष्ण- लघु तदभावात् अकर्म-प्राकृतयोरपि तयोरन नुष्ठानं स्यात ॥ ३ ॥ पू०प०॥ क्रियेत वार्थवादत्वाचयोः संसर्ग- हेतुत्वात् ॥ ४॥ अमृतीभाववाक्यस्य अर्धवादखान तयोः- उपस्तरणाभिधारयोः, इविःसम्बन्धमात्रहतुवस्य प्रतीयमानत्वात्ते क्रियेत एवेति ॥ ४ ॥ अकर्म वा चतुर्भिराप्तिवचनात्सह पूर्ण पुन- धतुरवत्तम् ॥ ५॥ अकर्म वा-उपस्तरणाभिधारयोरननुष्टानमेव । कुनः! चतुर्भिरा- तिवचनाव-प्रकृती चतुरवत्तसम्पत्तये ते क्रियते । अत्र तु ' चत्वारि कृष्ण. लानि भवति । चतुरवत्तस्याप्त्यै ' इति वचनात्तेनैव चतुरबत्तलामात

·५१०
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।
पुनस्ताभ्यां सह पूर्ण चतुरवत्तं चेत् कृष्णलचतुष्टयावदानेन चतुरवत्तासम्प-
चिबोधक वचनं व्ययं स्यात्। अविद्यमानस्यैवार्थान्तरेणानुग्रहो भवति ।
न तु विद्यमानस्येति तयोनिवृत्तिरेवेति भायः ॥ ५॥
क्रिया वा मुख्यावदानपरिमाणात्सामान्यात्
तद्गुणत्वम् ॥६॥
क्रिया दा- उपरतरणाभिधारयोः अनुष्ठानमेव । कुतः मुख्याव-
दानपरिमाणात् - मुख्यस्य हविपः यदवदानं तत् कियरकर्तव्यमित्याका-
साया प्रकृतित, अङ्गुष्ठपर्वमात्रप्राप्ती तबाधकत्वेन चतुःसङ्ख्यारूपपरिमाण-
बोधकत्वात 1 सामान्यात्-फियदवदेयमित्याकाङ्क्षापूरकत्वेन साजात्यात,
तस्य परिमाणस्य तद्गुणत्वम्-- द्रव्याङ्गत्वम् । न तद्बोधक शास्त्रं मुख्य
द्रव्यं बाधितुं समर्थमिति पुनः पूर्णपक्षोत्यापन मिति ॥ ६ ॥
तेपां चैकावदानत्वात् ॥ ७ ॥
तेपां-चतुर्णा कृष्णलानाम् , एकावदानत्वात् -- एकायदानत्य-
विधानान्न तयोनिवृत्तिः ।' चनारि कृष्गलान्यकमवदान' मिति तद्विधायक
वाक्पं तत्र साधकोत्तरम् ॥ ७ ॥
आप्तिः सङ्ख्यासमानत्वात् ॥ ८॥
माप्ति:-आप्तिश्चन सङ्ख्यासमानत्वात-चतुष्टयमुभयन समान--
मिति तेन कृष्णलनिष्ठसख्या स्तूयते । द्वादश द्वादशानि जुहोति
द्वादशमासा: संवासरः । इतिवदित्यर्थः ॥ ८॥
सतोस्त्वातिवचनं व्यर्थम् ॥९॥.
त्योः सतोः प्रातिपचन, व्यर्थमेव । तया हि-अविद्यमाने वसि-
प्ठत्व अयं वसिष्ठ इति तेन रूपेण स्तुतिः सम्भवति । न वसिष्ठ वसिष्ठत्वेन
रूपेण स्तुतिः । तथा अविद्यमाने चतुरसत्ते तेन रूपेण स्तुतिः सङ्गच्छते ।
न विद्यमाने । इत्यासिवचनं तयोः सत्ये व्ययमेवेति भावः ॥९॥

·दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। विकल्पस्त्वेकावदानत्वात् ॥१०॥ विकल्पस्तु-यथा आप्तिवचनं तो निवर्तयति । एवमका मदानवचनं तो व्यवस्थापयतीति साम्याद्विकल्प एव स्यादिति पुनः पूपिक्षोथितिः ॥१०॥ सर्वविकारे त्वभ्यासानर्थक्यं हविपो हीतरस्य स्यादपि वा स्विष्टकृतः स्यादितरस्यान्याय्य- त्वात् ॥ ११ ॥ सर्वविकारे--सर्वस्य चतुरबदानस्य विकारे सति तु-प्राकृतचतुर- चदानबाधके सकृदवदाने सतीति यावत् । ' चत्वारि चत्वारि कृष्णलान्य. वद्यतीति अभ्यासस्य आनर्थक्यम् । कृष्णलचतुष्टयसकृदयदानं चतुरयत्तं सम्पादयति । तदा द्वितीयावदानामावादभ्यासो व्यर्थः स्यादित्यर्थः । अस्म- न्मते प्राकृतावदानचतुष्टयस्याभाया इतरस्य हविपः-द्वितीयहरिरवदानस्य मानप्राप्त्यर्थमन्यास उपपद्यते । अपि वा-मन्मतेऽपि स्विटकृत्वदानार्थवेन अभ्यास उपपना स्पादित चेन्न । इतरस्य-स्पिटकदर्थरमस्य अन्यायाचन वक्तुमशक्यत्वात् । प्रधानप्रकरणं परित्यज्य अन्यार्थत्वकल्पनमन्याय्य- मेवेति भावः । तस्मादुपरतरणाभिधारणे स्यातामिति ॥ ११ ॥ सि०॥ अकर्म वा संसर्थनिवृचित्वात्तस्मादा. प्तिसमर्थत्वम् ॥ १२ ॥ अकर्म वा-उपस्नरणाभिधारणयो मनुष्यानमेव । कुन.! संसानिया त्तित्वात--- र सर्गः घुचि सदमाणा पुगेडाशाययगाना मंटे भूदिनि उपस्तरणेन सुरु मिनीक्रियते । अभिधारणेन च सुग्यमयुक्त साम्नं हविर्ययानी पदिति । अत्र तु विशदस्य कृष्णरम्य न शुभ संयोगो भगीन । यदर्य मुस्तरणमभिधारणं च स्नेहार्य सुवर्णस्य क्रियता ताम र प्रार- ·५१२ । पूर्वमीमांसामप्रवृत्तिः ।। म्यादव तस्य प्रयोजनस्य निवृत्तत्या कृष्णलेपूपस्तरणाभिधारणे निवर्तते । एव च आप्तिसमर्थत्वम्-' चलरि कृष्णाला यपद्यति चतुरबत्तस्याऽऽत्यै ' इत्यासि- वचन समुपपन्न भाषष्यति ॥ १२ ॥ कृष्णलचरी भक्षणकर्तव्यत्वाधिकरणम् ।।३॥ पू० ॥ भक्षाणां तु प्रीत्यर्थत्वादकर्म स्यात् ॥१३॥ प्रकृती भक्षामा-पुराडाशादिभक्षाणा, प्रीत्यर्थत्वात्मामय- जनवव्यात, कृष्णलचरौ (दभावात् अधर्म-- कृष्णलक्षण स्यात् ।। १३ ।। सि०॥ स्याद्वा निर्धानदर्शनात् ॥१४॥ कृष्णल्धु मक्ष । कुन:र निरचय तो भक्षयति । चुछुपाकार भक्षयन्ती' ति प्राकृत भक्षमनूध गुणविशेपोपायविधिदर्शनात्। निरवधयन्त दन्तै पीडनमकुन्ति इत्यर्थ ॥ १४ ॥ वचनं वाऽऽज्यभक्षस्य प्रकृतौ स्यादभागि- स्वात् ॥१५॥ पूर्वोत वचन वा-निरवधयन्तो भक्षयन्त्याज्य चुहषाकार भक्षय त्याज्यामिति आज्यमक्षणस्य विधायक स्यात् । कुत . प्रकृती आध्यभक्षस्य अमागित्वाद-अप्राप्त वात् । तन निर्धानादेरर्थप्राप्त- स्वात्तदनूय भक्षमात्रस्य विधिरिति न वाक्यभेदोऽपीति कृष्णले मक्षा नास्तीति पुन पूर्वपक्षोत्यामनम् ॥ १५॥ सि०॥ वचनं वा हिरण्यस्य प्रदानवदाज्यस्य गुणभूतत्वात् ।। १६॥ वचनं वाचन हिरण्यस्य भक्षण क्थयति । नाsssयस्य । अनिर्दिष्टयात-निरवधय तो भक्षय तीत्येतावन्मात भूयते । न इद वा तद्वति ।अनिदेशस्योभयन्त्र--आज्ये हिरण्ये च समानत्वेऽपि गृहामाणाकाक्षाया १ m ·दशमांध्यायस्य द्वितीयः पादः । प्रदानत्वेन प्रकृतस्य प्रधानस्यैव ग्रहणं न्याय्यम् | न अप्रधानस्य प्रदेय- स्पेनाप्रकृतस्य । आज्यस्य गुणभूतत्वात्-आज्यं हि तत्र प्रदेयद्रव्ये कृष्णले गुणभूतमप्रधानम् । अतस्तस्य न ग्रह गम् । यया एप इष्टका कूटे दण्डस्तिष्ठति । प्रहर चौरमनेने युक्त प्रधानो दण्ड १२ गृह्यते नेष्टका । तद्वदनापीनि भावः ॥ १६॥ कृष्णालचरौ ब्रह्मभक्षाणां युगपत् परिहारविधानाधिकरणम् ॥ ४॥ सि० ॥ एकधोपहारे सहत्वं ब्रह्मभक्षाणां प्रकृतौ विहितत्वात् ॥ १७ ॥ तस्यामेवायुप्कामेष्ट्या 'एकधा ब्रह्मगे परिहरतीति श्रुतम् । तत्र धाप्रत्ययः.सत्वे सहत्ते च शक्त । यथा यः सकृद्गा प्रापयति स एकंधों प्रापयतीत्युच्यते । यश्वं सह प्रापयति सोऽप्ये कधा प्रापयतीत्यभिधीयते । अथ एकत्यस्य सकृत्वं सहत्वं वार्थो यथेच्छ ग्राहा इनि प्राप्ने सिद्धान्त:- एकधा-युगपदेकस्मिन्ने काले प्राकृतानामिडा चतुर्याकरणशंयुचारुभंशाणा- मुपहारे सति सर्वेषां ब्रह्ममक्षाणां सह सम्पद्यते । प्रकृती विहितत्वात्- दर्शपूर्णमासे भक्षचतुष्टयस्य विधानात् । प्रकी विहितं भक्षचतुष्टयं चोदके- मात्र प्राप्तम् । तर एकत्यस्य सकदित्यचे भक्षयम्य यांधः। सहारे भक्षांगभूनकालबाघ । प्रधानबाधादढगनाथ कराना युक्तनि भावः ॥१७॥ कृष्णलचरौ सर्वभक्षाणां पुरुपान्तरभ्योऽपनीय ब्राह्मणाः परिहारा.धकरणम् ॥ ५ ॥ पू० ॥ सर्वत्वं च तपमिधिकात्स्यिात् ।। १४ ॥ कृष्णराव :सो ब्रह्मगे परिहानि ' इति श्रुतम् । तत्र कि सर्वेगा ग्रह्मभक्षाणाप परिहारः, उत पुरेभ्यः शेषापनयः । अर्यात सर्वशब्दो. ग्रह्मभक्षागामेय वाचकः, उन पुरुषारशेपोधकोऽति संशये 'ब्रह्मण परिहरतोयनन वचनेन प्रा मागरिहारमनूप अप्राप्न सत्वं ."

·।। पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः॥ • सर्व ब्रह्म परिहस्तीत्येनन विधीयते । यद्ब्रह्मणे तासर्वमेति । अर्थाद्याद्ब्रह्माचकः सर्वशब्दः । न इतरशेषापनयबोधक इति प्राप्ते सिदान्त ॥१८॥ सि० ॥ पुरुपापनयो वा तेपामवाच्यत्वात् ।। १९ ।। पुरुषापनयो वा-पुरमान्तरस्य ब्रह्मातिरिक्त मात्रामम्बन्धस्या- पनय एव स्यात् । ' सर्व ब्रह्मणे परिहरतीयन वाक्येन तेयां- ब्रह्मभागा- नाम् , अवाच्यत्वात्-कथनेन प्रयोजनाभागात । हनिशेषस्य हि ऋतिग्- भक्षणेन संस्कार्यवात सर्वभक्षः प्राप्त एवेति न विधेय. । किन्तु सर्वस्मिन्- इति शेष अप्राप्तो ब्रह्मसम्बन्धी विधीगले निर्दिष्टेन वचनेन । तेनेतरसम्ब- पनिवृत्तिरिति ब्रह्मातिरिक्तरिक पाएनयरोधक सर्वपदमिति भान. ॥१९॥ युगपदुपाहतानां भक्षभागानां स्वस्वकाले ब्रह्मणा भक्षणा- धिकरपाम् ॥ ६॥ सि०॥ पुरुषापनयनात्स्वकालत्वम् ॥ २० ॥ कृष्णलचरौ युगपत्परिहाराद् भक्षणमप्येकस्मिन् काल एवं स्यादिति प्राप्ते पुरुषापनया-तत्तत्पुरुषमक्षेभ्योऽनयेनैव विधे कृतार्थत्वात्, स्वकालत्व-प्रकृती यस्य यस्य विहितो यः कालस्तत्काले एव भक्षणेम् । यत. पुरुषापनयेन चरितार्थो विधिः प्राकृतकालं बाधितुम- समयस्तत इति भारः ॥ २० ॥ ब्रह्मभक्षे चतुर्घाकरणादीनामननुष्ठानाधिकरणम् ॥७॥ सि०॥ एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ २१ ॥ एकार्थत्वात्-एकब्रह्मार्थत्वात्तद्भक्षे अविभाग:- :- इदं ब्रह्मणः, इदं होतुः, इदमध्वर्यो , इदमग्नीध ' इति विभागो न स्यात- न कर्तव्यः । कुतः 'प्रकृती हविःशेषस्य यावदृस्विगत्वात् । तथा निर्देशामा परस्परं कदाचित् करहं कुर्यु । इह एक एवेति कलहामावान निर्देश इनि मावः ॥२१॥ आह ·दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ५१५ ऋत्विग्दानस्य आनत्यर्थताधिकरणम् ॥ ८॥ पू० ॥ ऋत्विग्दानं धर्ममात्रार्थ स्याददाति- सामर्थ्यात् ॥ २२॥ ऋत्विग्दानम्-यज्ञे ऋविगम्पो दक्षिणादानम्, धर्ममानार्थ- केवलधर्मार्थमेव स्यात् । ददातिसामर्थ्यात्-पया यजतीत्यत्रादृष्टार्थता तया ददातेरपि तादति-अष्टापत्वादिति ॥ २२ ।। सि०॥ परिक्रयार्थं वा कर्मसंयोगाल्लोकवत् ॥२३॥ परिक्रयाय वा-ऋस्थिजा परिक्रयार्यमेव दक्षिणा । न धर्मार्थम् । कुतः ? कर्मसंयोगात - कर्मकर्तृसम्बन्धात् । लोकगत्- लोके हि क्रियाकर्तुः दानं भृतिरूपं दृष्टम् । तद्वदत्रापीत्यर्थः ।। २३ दक्षिणायुक्तवचनाच ॥ २४ ॥ • दक्षिणायुक्ता वहन्ति ऋविजः' इति वचने दक्षिणायुक्ता यहन्तीति लिड्गादपि परिक्रयायें दक्षिणाटानमिति गम्यते ॥ २४ ॥ परिकीतवचनाच ॥ २५ ॥ 'दक्षिणापरिक्रीता ऋत्विजो याजयन्ति ' इति विस्पष्टलिङ्गकवचना- दपि परिक्रयार्थत्वं दक्षिणाया इति निधीयते ॥ २५॥ न चान्येनाऽऽनम्येत परिक्रयात् कर्मणः परार्थत्वात् ॥ २६॥ परार्थ कमेणि परः पारेकयातिरिक्तनोपायेन तथा नानम्येत-न प्रवर्तेत । यया परिक्रयेण प्रयतते । प्रकृतेऽपि कर्मणः परार्थत्वाव ऋयापत्यमेव दक्षिणादानस्य सिद्धपति । न धर्मार्थत्यमिति भावः ॥ २६ ॥ सनिवन्ये च भृतिवचनात् ।। २७ ॥ • यज्ञो ये देवतानां न समभवत् । तं भृत्या समभावपन् । यद्मृति वनुते, यज्ञस्य मृत्यै द्वादशरात्रीदीक्षितो मृति बिन्धात ' इति सनिवन्ये-पाप ·हा पूर्वगीमांसासवृतिः॥ -- . बाघ भिक्षिते याचांप्राप्ते, भृतिवचनान् । मृतिश्च कर्मकद्भय आनत्यर्थ दीयते । अतोऽपि परित्रया, दक्षिणादानम् ॥ ॥ २७ ॥ नैष्कर्तृकेण संस्तवाच ॥ २८ ॥ यथा ये टारहारो नैष्क्तको नैधर्तनभृतः कर्मयोगे वर्तते एव या पते यज्ञम्य ऋत्विज ' रति ऋविक्षु नष्कर्तृकेण- दारहारसादृश्य- प्रदर्शनेन ऋगिदक्षिणा भृसिपेत्येव सिध्यति । किं च ' दीक्षितम- दीक्षिता दक्षिणापरित्राता ऋविजो याजयेयु । इति श्रुति मृयापरि- क्रीय वशीकाररूपानस्यर्थ वमृति दक्षिणाय! स्पष्टमर क्थयति । तस्मान्न केवलधर्माय दक्षिणादानमपि सानत्ययमेवेति निवर्ष । विचारपल तु सत्रे ऋविजामेर यजमानत्वात्तत्र दक्षिणाया । नैष्कर्तृक वृक्षच्छेदन- कर्ता । निष्कर्तनभृत -च्छेदनभृतियुक्त । कर्मयोगे- च्छेदनकर्मणि । इ युदाह-श्रुतिस्थंपदत्रयस्यार्यो ज्ञेय ।। २८ ॥ ज्योतिष्टोमादी शेपमक्षस्य शेषप्रतिपत्त्यर्थत्वाधिकरणम् ॥१॥ पू० ॥ शेपभक्षाश्च तद्वत् ।। २९ ।। हवि शेषमक्षा अपि तद्वत्-दक्षिणवित परिकयार्या । न शेपहनि - सस्कार इति ॥ २९ ।। सि० ॥ संस्कारो वां द्रव्यस्य परार्थत्वात् ॥ ३०॥ संस्कारो वी- ३ पहेविप सवार एव शेषमक्ष । कुर : द्रव्यस्य- पुरोडाशादिद्रव्यस्य, परार्थत्वात्- यागावात् । यदि पुरोडाशादिद्रव्य भक्षार्थ स्यात् तदा परिक्यार्थं भवेत् । टगार्थ वास्तु नैव- मिति भार ॥३०॥ शेपे च समत्वात् ॥ ३१ ॥ शेप- हुपि द्रव्ये, समत्वा-- यानऋषिजा सावाभा- वस्य साम्यादपि न परिक्याधिकारस्तेपाग 1 यनो यमानेन ' अग्नये जुष्ट निर्वामी ति दपतोद्देशेन निर्भप कृत । अतस्तस्य तत्र सर नास्ति । .

·दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
ऋविजा तु नास्स्येव । इत्थं यत्र सत्त्वमेव नास्ति तत्र परिक्रयः कथं भवेत् ।
तस्मान्न परिक्रयार्थ हविःशेषभक्षणम् । किन्तु संस्कारस्तस्येति भावः ॥ ३१ ॥
स्वामिनि च दर्शनात्तत्सामान्यादितरेषां
तथात्वम् ॥ ३२॥
यजमानपञ्चमाः समुपस्ता इडा भक्षयन्ती' ति स्वामिनि इतरेषु
चेडाभक्षणं विदितं दृश्यते । अतस्तत्सामान्यात्- भक्षणे यजमानसाद;
श्यात्, इतरेपामपि तथात्वं-- यजमानपत् परिक्रयाभावः समान
इत्यर्थः ३२ ॥
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३३ ॥
कुण्डपायिनामयने चोदकेन भक्षे प्राहे सति नत्र ' असरुकै श्चमसैः
सोमान् भक्षयन्ती । ति विशेषः श्रूयते । एवं सत्रेयपि भक्षणं दृश्यते । इत्य
चेदमन्यार्थदर्शनं संस्कारपक्ष समुपपद्यते । न परिक्रयपक्षे । तस्मात्संस्कारार्थ
हविःशेषभक्षणम् । न परिकयार्थमिति सिद्धम् ॥ ३३ ॥
सत्रे प्राविम्बरणाननुष्ठानाधिकरणम् ॥१०॥
सि०॥ वरणमृत्विजामानमनार्थत्वात्सत्रे न
स्यात्स्वकर्मत्वात् ॥ ३४ ॥
'द्वादशाहमृद्धि कामा उपेयुः । इत्येवमादीनि सत्राणि वर्तन्ते । प्रकृती
ज्योतिष्टोमे ' अग्निमें होता स मे होता, होनस मे होनाऽपीति होतार-
मिलादिभिर्वाक्यः होत्रादीनामनिजां घर श्रुतम् । तदरणं सरेषु न स्यात-
न कर्तव्यम् । कुतः ! आनमनार्थत्वात्-वरणम्यानमनर पाष्टप्रयोजनार्थ-
स्वात । स्वकर्मत्वात्-सत्रे ये यजमानाम्त एष यिनः ' इति यज-
माने विक्रमानिदेशेन न सर्व कर्म यजमानस्योति म नत्र कविवरणम् ।
तेषां स्वातंत्र्येणाभावादेव । न कोऽप्या मानं घृणाने नि भावः ॥३॥

·। पूर्वमीमांसासूत्रपतिः ।। . सत्रे परिक्रयाननुष्ठानाधिकरणम् ।। ११ ।। सि०॥ परिक्रयश तादात् ॥ ३५॥ सत्रे विवरणं यथा नास्ति तथा पक्रियोऽपि न विद्यते । तादात्-आरमार्थत्वादेव । न हि कोऽप्यानं कोणीते ॥ ३५ ॥ प्रतिपेधश्च कर्मवत् ॥ ३६ ॥ न ह्यत्र गौदीयते न वासो न हिरण्यं, अदक्षिणानि सत्राणि भवन्ति । इति दक्षिणायाः प्रतिषेधः सने श्रूयते । स च प्राप्तिपूर्वकः । दक्षि- णायामप्राप्ती स्वनुपपन्नः स्यादित्याशडकायामाह ।। ३६ ॥ स्याद्वा प्रासर्पिकस्य धर्ममात्रत्वात् ।। ३७ ।। प्रासर्पिकस्य-प्रसर्पकेभ्यो लोमानाति चोदकप्राप्तस्य धर्ममात्रत्वाच- अदृष्टार्यत्वात , तत्प्राप्ती सत्या तस्य निषेधेनयोक्तप्रतिष उपपद्यते ॥३७॥ सि०॥न दक्षिणाशब्दात्तस्मानित्यानुवादः स्यात् ।। ३८ ॥ न प्रसर्पकेभ्यो विहिदानस्याय निषेधः । दक्षिणाशब्दाव- आनयर्थऋत्विग्दाने रूदस्य दक्षिणाशब्दस्य सत्यात । तस्मात् अदक्षिणा- नीति प्रतिपंध. नित्यानुवादः स्यात्-नित्यप्राप्तस्यैर गवादिदानस्य निषेधः । इत्थं च तत्र प्रसर्पक्दक्षिणाबाधा नेति भावः ॥ ३८॥ उदवसानीये दक्षिणादानस्य ऋविपरिक्रयार्थत्वा- धिकरणम् ।। १२॥ उदवसानीयः सत्रधर्मा स्यात्तदङ्गत्वातत्र दानं धर्ममानं स्यात् ॥ ३९॥ उदवसानीय:- सत्रसमाप्त्य नन्तर सत्रादुदयसाय पृष्ठशमनीयेन ज्योतिष्टोमेन सहनदक्षिणेन यजरन् । इत्यनेन विहित उदवसानीययागः ।

·दशमाध्यायस द्वितीयः पादः । - स सत्रधर्मा स्यात् । तदङ्गत्वात्- सत्राडगत्वात् । वाजपेयोत्तरानुष्टीय- मानबृहस्पतिसवत् । अतस्तत्र दक्षिणादानं धर्ममात्रम्- अदृष्टायगेध स्यात् । नाऽऽनयर्थमिति ॥ ३९ ॥ सि०॥ न त्वतत्प्रकृतित्वाद्विभक्तचोदितत्वात् ॥४०॥ नैवादृष्टार्थ तत्र दानम् । अपि तु ऋयार्थम् । अतत्प्रकृतित्वात-- सत्रप्रकृतित्वाभावादुदवसानीयस्य । विभक्तचोदितत्वात- ' सत्रादुदवसाय उत्थाय समाप्यति सत्रापार्थक्येन विहितत्वदर्शनानापि सत्राङ्गत्वं तस्य । बृहस्पतिसबदृष्टान्तस्तु ' यथोक्तागं कृत्वा नैव सन्तोटव्यम् । इदमपर तस्या- झं कर्तव्य ' मिति तत्र श्रवणाद्विपमो ज्ञेयः ॥ ४० ॥ पृष्ठशमनीयस्य (उदवसानीयस्य ) झसिगन्तरं सम्पाद्य प्रत्येककर्व- त्वाधिकरणम् ।। १३ ॥ तेषां तु वचनाद्वियज्ञवत्सहप्रयोगः स्यात् ॥४१॥ स पृष्ठशमनीयः सर्वैः संहत्य कार्यः, किंवा प्रत्येकेनेति संशय वचनाद- सहस्रदक्षिणेन यजेरन् ' इति बहुवचनात् , सत्र कतॄणां मिलित्वानुष्ठानं स्यात् । द्वियज्ञवत्-एतेन 'राजपुरोहितौ सायुज्यकामी यजे- यातामितिवत् ॥४१॥ एवं स्थिते सिद्धान्तमनुक्त्या मध्ये विचारान्तरारम्भः- पृष्ठशमनीयमात्विजां सत्रिभ्यो भिन्नत्वाधिकरणम् ॥ १४ ॥ सि०॥ तत्रान्यात्विजो वृणीरन् ॥४२॥ तन-पृष्ठशमनीये, सत्रिभ्योऽन्य एय स्विजः स्युः । एतेन सह- सदक्षिणेनेलि श्ररणात् ।। ४२ ॥ पृष्ठशमनीये प्रत्येकं यष्मृत्वाधिकरणम् ॥ १५ ॥ सि०॥ एकैकशस्त्वविप्रतिषेधात् प्रकृतेश्चैक- संयोगात् ॥४३॥ तेप .

·५२०
।। पूर्वमीमांसामनपत्तिः ॥
---
.
विचारान्तरं कृत्वा स्थितस्योत्तरमाह--
एकैकश:-पृष्ठशमनीयं यागमेकैकशः प्रत्येकं कुर्युः । अविप्रति-
पेधाव- बावाभावात् । ननु, ' यजेरन् ' इति बहूना प्रयोगः श्रूयते ।
सत्य कथमेकैकस्य स्यादिति चन तेन एकैकस्य प्रयोगो वार्यते। चोदक-
सामदेिकैकस्यापि भवेत् । बहुसंयुक्तः प्रयोगो नैकैकेन कर्तुं शक्यत इति
चेन्नात्र बहुल विधिसितम् । प्राप्तस्यानुवादोऽयम् । — सत्रादुदवसाय यजेर-
निति ये उदवसातारस्तेऽत्र प्राप्ता एवेत्यनुवादः सः । विध्यभावाच्च एकैके-
नाऽपि का शक्यम् । प्रकृतरेकर्तृसयोगाच्चोदकशास्त्रमप्युपपन्नं भवति ।
राजपुरोहिताविपन्न धाररर्यकर्तादीना सर्वेषामग्राप्नत्वाद्विधिरेव तत्र ! अत्र न
त्यति वैषम्यमिति भावः ॥ ४३ ॥
कामेष्टौ दानस्यादृष्टत्वाधिकरणम् ॥ १६ ॥
पू० ॥ कामेप्टौ च दानशब्दात् ॥ ४४ ॥
प्लाक्ष प्रसवर्ण प्राप्याग्नये कामायाप्टाकपाल पुरोडा निवपति!
तस्यामश्वा पुरुषी च धेनुके च दत्या प्रति यमुनामवयमम्यवन्ति । इति
सारस्वतसत्रमध्ये विहिताया कामेष्टौ तुरगमानुषगोजातीयाना स्त्रीणा दक्षि-
त्वेन यद्दान् श्रुतं तदाऽऽनत्यर्थ- परिक्रयार्थमुत धर्ममात्रम्-अदृष्टार्थमिति
सशये यया पृष्ठशमनीय क्रयार्थदान तथास्या कामेष्टायपि परिक्रयार्थ दान-
मिति च शब्देन सूच्यते । दानशब्दान-धर्मकरेषु परिक्रयार्थत्व दानशब्द-
स्येन्युक्तवादाऽऽनत्यर्थमेवार दानमिति ॥ ४४ ॥
सि०॥ वचनं वा सत्रत्वात् ॥४५॥
नान परिक्रया दानम् । सत्रत्वान् । सत्रेषु मलिजामभावात् परि-
ऋयो निवर्तत एर । ननु, नेयमिष्टि. सत्रम् । किन्तु सबाल्ग, तन्मध्यपति-
चादिति चेद्बाढम् । अथापि सत्रस्य सागस्य स्वयकर्तृकत्वात्तदगभूताया
इष्टेः कारः सिद्धा एवेति न ता परिक्रयेण प्रयोजनमिति धर्ममात्रमदृष्टार्थ
तदानमिति सिध्यति ॥ ४५ ॥

·दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
५२१
।
वैश्वानरेष्टौ द्वेष्यसम्प्रदानकदानस्यादृष्टार्थत्वाधिकरणम् ।। १७ ।।
सि०॥ द्वेष्ये चाचोदनाद्दक्षिणापनयः स्यात् ॥४६॥
दर्शपूर्णमासयोरिदमाम्नायने- 'यदि पत्नीः संयाजयन् कपालमभि-
जुहुयाद् वैश्वानरं द्वादशकपालं निपेत् । तस्यैकहायनी गौर्दक्षिणा । तो
द्वेप्यायं दद्यादिति । अत्र दक्षिणाश्रवणात् परिक्रया तद्दानम् । न धर्म-
मात्रम् । तथा चास्यामिष्टौ द्वेष्या ऋत्विजः कार्या इति प्राप्ते आह- -द्वेष्ये इति।
द्वेष्ये दक्षिणा अदृष्टायर्या । अचोदनात- 'ऋत्विगाचार्यों नातिचरितव्यो'
इति द्वेष्यस्य ऋस्विक्त्वनिषेधात् । एवमृत्विाभ्य उक्तदक्षिणाया अपनयात्
प्राकृतमन्याहार्यमेव तेभ्यो दक्षिणेति भावः ॥ १६ ॥
अस्थियज्ञस्य जीवदाधिकारिकत्वाधिकरणम् ॥ १८॥
सिं०॥ अस्थियज्ञोऽविप्रतिषेधादितरेषां
स्याद्विप्रतिषेधादस्थनाम् ॥ ४७ ॥
'यदि सत्राय सन्दीक्षितानां कश्चन प्रमीयेत तं दग्ध्या कृष्णाजिने
अस्थीन्युपना योऽस्य नेदिष्ठस्तं तस्य स्थाने दीक्षयित्वा तेन सह यजेरन् ।
ततः संवत्सरे अस्थीनि याजयेत्' इनि सत्रप्रकरणे श्रूयते । तत्र संवत्सरानन्तरं
शूने यागे अस्थनां कर्तृत्वमुतेतरेषां जीयतामिति संशये अस्थिशब्दस्य मुख्या-
थैत्वाचाजयेदिति णिचः श्रवणाचास्नामेव तत्कर्तृत्वमिति प्राप्त आह ह-अस्थि-
यज्ञ इतरेषां जीयतामेव स्यात् ! त एव तत्र कारः । नास्थीनि । अविप्र-
तिपेधाव-जीयत्सु कर्तृत्वस्य बाधाभावात् । अस्थिपु विप्रतिपेधाद-अचे.
तनत्वेन तद्वापात् । अस्थिशब्दस्य अस्थिमन्नेद्विष्ठजीवत्पुरुष लक्षणा । तेन
सह यष्टुं प्रक्रान्तत्वात् । ननु, यष्टारस्ते न याजकाः । ससे याजयेदिति णि-
जर्थस्य का गतिरिति चेत्त एव परस्परं थाजकाः || ४७॥
यावदुक्तमुपयोगः स्यात् ॥४८॥

·५२२ । पूर्वमीमांसासूत्रशतिः॥ ननु, अस्थिकुम्भमुपनियाय स्तुपातेति वाक्यमध्ना याजमानत्वं दर्शयति । तस्य का गतिरिति चेद्यारटुक्तमिति न्यायास्तोत्र एस तस्यापयोगः स्यात् । नान्येषु कर्मसु । तत्रापि न यजमानत्वेन । किन्तु तत्सादृश्येन । अचेतनत्वात्तेपामिति मात्र ॥ ४८ ! अस्थियागस्य मृताधिकारत्वपक्ष जपसस्कारेटीनां लोपाधि- करणम् ॥ १९॥ यदि तु वचनात्तेषां जपसंस्कारमर्थलुप्त सेष्टि तदर्थत्वात् ॥४९॥ यदि वचनबलात्तेपाम्- अस्टना यागविकार स्यात्तदा जपसं- स्कार- मन्त्रोच्चारण केशश्मश्रुपपनाटिसस्कार., सेटि-- दीक्षणीयटिस- हितमेत समर्थलुसम्- द्वारलोपाल्लुप्त भानि । तदर्थवाद-कर्तृसम्मा- रार्थत्वात्तेपामिति कृत्नाचिन्तयम् ।। ४९ ॥ तस्यैव तदधिकारित्वपक्षे क्रत्वर्थानामनुष्ठानाधिकरणम् ॥२०॥ कत्वर्थ तु क्रियेत गुणभूतत्वात् ॥ ५० ॥ शुक्र यजमानोऽन्वारभते । यजमानेन समितौदुम्बी भवती' ति शुकान्वारम्भणादिकं यत कवर्य कर्म तत् क्रियेत-अनुष्ठेयम् । तेषु यज. मानस्य गुणभृतत्वात् । अन्यथा क्रतर्विंगुण्यं स्यादिति भावः ॥ ५० ॥ सस्यैव तदधिकारित्वपक्षे गुणकामकर्माद्यननुष्ठानाधिकरणम् ॥ २१ ॥ काम्यानि तु न विद्यन्ते कामाज्ञानाद्यथे- तरस्यानुच्यमानानि ॥५१॥ 'यदि कामयेत वर्षकः पर्जन्यः स्यानीचैः सदो मिनुयात्' इत्यादीनि काम्यानि कर्माणि अस्थियज्ञे न विद्यन्ते-नानुष्ठयानि । कस्मात् ! कामाज्ञानात्-यजमानकामस्याज्ञानात् । ययेतरस्यानुच्यमानानि- ·दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ५२३ । । जीवतोऽपि पुरुषान्तरस्यानुच्यमानानि ज्ञानादीनि परो न जानाति । किमु वक्तव्यमचेतनानामस्म्नां न जानातीति ॥ ५१ ।। तस्यैव तदाधिकारित्वपक्षे मूक्तवाकांतर्गताऽऽशासनस्याननुष्ठाना- धिकरणम् ।। २२ ।। ईहार्थाश्चाभावात्सूक्तवाकवत् ॥ ५२ ॥ अस्मिन्नस्थियज्ञे दर्शपूर्णमासप्रकृतिकानि चोदकप्राप्तानि प्रायणीये- प्ट्यादीनि कर्माणि सन्ति । तस्यामिष्टो 'सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीति प्रस्तरप्रहरणांगत्वेन विहितः । इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदिल्यादिः सूक्तवा- कोऽपि चोदकात तत्र प्राप्तः । तस्मिन् सूक्तवाके 'अयं यजमान आयुरा- शास्ते । सुग्रजास्त्वमाशास्ते । निश्चं प्रियमाशास्ते यानेन हविषाऽऽशास्ते तश्यात तद्दध्यात्, तदस्मै देवा रासन्ताम् ' इति ईहार्था:--सूक्तवाकभागाः, सूक्तवाकवत् --सूक्तवाकार्हाः । अहर्षेि वतिः निवर्तन्ते । कामयितुरभावात् अचेत नास्थिषु ईहाया असम्भवादिसर्थः ॥ ५२ ॥ स्युर्थिवादत्वात् ॥ ५३ ॥ स्युर्वा ते कामाः। कुनः ! अर्थवादत्वात्-अर्थवादाः खल्वेते न विधयः। अतस्तेषा कर्तव्यता चोदकः प्रापयतीति न निवृत्तिस्तेषामिति ॥ ५३॥ नेच्छाभिधानाचदभावादितरस्मिन् ॥ ५४ ॥ न कर्तव्या । मन्त्रेषु इच्छाभिधानात इतरमिन्- अस्थिषु तदभा- यात्- इच्छाया अभावादित्यर्थः ॥ ५४॥ प्रकृती होत्रकामनयाऽनुष्टीयमानानां गुणकामानामस्थियज्ञेऽनुष्ठाना- धिकरणम् ॥ २३ ॥ स्युर्वा होतृकामाः ॥५५॥ 'यं कामयतापशुमान् स्यादिति' पराची तस्यैडामुपव्हयेत्, अपा. मानेन भवति यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति, तस्योच्चस्तरां वषट्कुर्यात् ।

·५२४ ।। पूर्वमीमांसामनहात्तिः॥ AR My यं कामयेत पापीयान् स्यादिति नीचस्तरा तस्य याज्य या वषट्कुर्यात । ये कामयेत वर्षीयान् स्यादिति उच्चस्तरा तस्य याज्यया यपकुर्यात् । इति प्रकृती होतृकामाः श्रूयन्ते । ते अस्थियज्ञेऽपि स्युहोतृकामा. । कुन ? चोदकप्राप्तस्वात् बाधाभावाचेनि प्राप्ते सिद्धान्तः ।। ५५ ॥ न तदाशीष्ट्वात् ॥ ५६ ॥ तत्र नानुष्ठेयास्ते कामाः । तदाशीष्ट्वात-यजमानाशीष्ट्वात् कागानाम्। 'या वै पाचन ऋत्विज आशिपमाशासते सा सर्ग यजमानस्य इति यजमानविषयत्वमाशिपो दर्शयति वचनम् । न ह्यचेतनानामस्थना कामः सम्भवति । अतश्चोदकप्राप्तत्वेऽपि वाध एव तेषां तत्र ॥ ५६ ॥ यजमानमृत्युत्तरमपि सर्वस्वारस्य समापनाधिकरणम् ॥ २४॥ सर्वस्वारस्य दिष्टे गतौ समापनं न विद्यते कर्मणो जीवसंयोगात् ।। ५७।।. मरणकामो ह्येतेन यजेत, य: कामयेत अनामयः स्वर्गलोकमियाम्' इति सर्वस्वाराख्य ऋतुविशेष श्रूयते ज्योतिष्टोमविकारः । तस्य तृतीय- सबने आर्भवपरमानस्तो प्रस्तूयमाने • औदुम्बरी दक्षिणेन देशेनाऽऽह- तेन वाससा परिवेष्टय ब्राह्मणाः समापयत मे यज्ञमिति सम्प्रेष्य अनौं संमिशतीति ध्रुतम् । तत्र यजमानस्य दिष्टगती-मरणोत्तर सर्वस्वारस्य क्रतोरवशिष्टं कर्म न समापनीयम् । उत्सृष्टव्यमेव । कुतः । कर्मणो जीवसंयोगात्-जापतैय शक्यते किमपि कर्म कतुं, न मृतेन । अतो दिष्टमसंत एव सरस्वारो याग इति ॥ ५७ ॥ सि० ।। स्याद्वोभयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ।। ५८॥ स्यादेव परिसमायनम् । न दिटगत्यन्तमेव । कुतः । उभयो:- 'मरणकामो हेलेन यजेत, ब्राह्मणा परिसमापयत मे यज्ञम् । इति कतो. परिसमाप्नश्च प्रत्यक्षशिष्टत्वात-विहितत्वात् । यच्च जीपसंयोगादित्युक्तं -- ·दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ५२५ तदप्याविरुद्धम् । यतो जीवता 'आरब्धं परिसमापयत मे यज्ञमिति वचन प्रोक्तम् । अतस्तस्कृतैवेयं सर्वस्तारयज्ञस्य परिसमाप्तिरित्यगन्तव्यमिति भावः ॥ ५८ ॥ सर्वखारे वाध्यावाध्यविवेकाधिकरणम् ।। २५ ।। गते कर्मास्थियज्ञवत् ॥ ५९॥ गते-दिष्टा गति यजमाने गते सति कि कार्य किं चाकार्यमित्यस्य निर्णयः अस्थियज्ञवत् बोध्यः । त्वर्थ यत्तदवाणं-- कर्तव्यम् । यजमान- कर्तृकं तद्वाभ्यम् । नानुष्ठेयमिति सिद्धान्तः ॥ ५९ ॥ सर्वसारे आयुराशंसनाधिकरणम् ॥ २६ ॥ पू०॥ जीवत्यवचनमायुराशिपस्तदर्थत्वात् ॥६॥ सर्वस्वारयज्ञे ' अय यजमान आयुराशास्ते । इत्यादिमन्त्रो न पठनीयः । कुतः ! जीवत्यतचनं-' आयुराशास्त' इति जिजीविपर्विचनम् । आशिषः तदर्थत्वात्- यजमानार्थत्वात् । यजमानस्य च आयुषि इच्छाया अभावादिति ।। ६०॥ सि० ॥ वचनं वा भागित्वात् प्राग्यथोक्तात् ॥६॥ वचनं वा-- वक्तव्यैर आयुराशी. । तासामाशिषा यथोक्तात-- आर्भिवपयमानस्तोत्रात् प्राग मागित्वात्- तादृशेच्छाभागिन्वात् । तावत्प- यन्तजीवनेच्छासत्वादिति भावः ॥ ६१ ॥ द्वादशाहे ऋतुयाज्यावरणादेरनुष्ठानाधिकरणम् ॥ २७ ॥ सि०॥ क्रिया स्याद्धर्ममात्राणाम् ।। ६२ ।। द्वादशाहादिरात्रपत्रोदाहरणम् । सत्रस्य स्वयकर्तृक गदरग दान च तत्र निर्तत इत्युक्तं प्राक् । नया च सो चोदकप्राप्तमृतुयाग्यापरणं, आत्रयाय हिरण्यदानं चीन धर्मद्वयापि न कार्यम् । वरणत्यादान याचेनि प्राप्त आह-अष्टर प्रयोजनाना धर्ममात्राणां क्रिया स्यात् । अनुष्ठान कुर्यादित्यर्थः । न चेदं घरगं दान चाऽऽनत्यर्थम् । अध्यायमात् । अतः तुसाद्गुण्याय त कर्तव्यमिति भायः ॥ २ ॥ --

·५२६
॥ पूर्वमीमांसासूचयत्तिः॥
पवमानेष्टौ निर्वापानुष्ठानाधिकरणम् ॥ २८ ॥
गुणलोपे तु मुख्यस्य ॥ ६३ ॥
प्रथमपवमानेष्टौ निर्वापसाधनस्याग्निहोत्रहवण्या अभावेन निर्वापो
निवर्तत इति चेन्न । गुणस्य-अग्निहोत्रहरण्या, लोपेऽपि मुख्यस्य-
प्रधाननिर्वापस्य न लोपः । तदनुष्ठान कार्यमित्यर्थः ॥ ६३ ॥
वाजपेये मुष्टिलोपाधिकरणम् ॥ २९ ॥
मुष्टिलोपात्तु संख्यालोपस्तद्गुणत्वात् स्यात् ॥६॥
'शरदि वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत ' इति विहितवाजपेयकतो
नेवारः सप्तदशशरायः क्षीरे चरुर्भवति । इति श्रूयते । प्रकृतौ । चतुरो
मुष्टीनिर्वपती ' ति संख्यामुष्टयश्च श्रुना. 1 तदुभयं चोदकेनान प्राप्तम् ।
तत्र सप्तदशशरावः इत्यनेन कस्य वाध इत्याकाक्षाया प्रथमश्रुतसंख्याया
असजातविरोधिवात तद्वाधापेक्षयानन्तर तमुष्टेरेव सजातविरोधिनो वाधो
न्याय्यः। तदुक्तं-'मुख्य वा पूर्वचोदनालोकवदिति (१२।२।२३) प्राते प्रथमः
पूर्वपक्षः । मुष्टिलोपातु संख्यालोप:- मुटिबाधापेक्षया संख्याबाध एव तत्र
उचितः । कुतः ! तद्गुणत्वात- संख्यायाः मुष्टिधर्मत्वात् , । धर्मियाधा.
पेक्षया धर्मबाघस्य न्याय्यत्वाच्चतुःसंख्याया एव बाधः । न धर्मिणो मुष्टेः ।
तदुक्तं-अंगगुणाविरोधे च ताददिति (१२।२।२५)॥ ६४ ॥
न निर्वापशेषत्वात् ।। ६५॥
न मुष्टिगुणः संख्या । अपि तु निर्वापस्य । चतुरो निवपतीति
द्वितीच्या तस्याः कारवत्सबोधनात, कारकस्य क्रियासानत्वात
क्रियाशेषत्वम् । न द्रव्यगुण कारकम् । अतो मुष्टिगुणत्वाभावान धर्मबाधन्या.
यस्यान प्रसर इत्यसजातविरोधियन्यायान्मुटेरेर बाधः । न संख्याया
इति ॥६५॥
सङ्ख्या तु चोदनां प्रति सामान्यात्तद्विकारः
संयोगाच परं मुष्टेः ॥ ६६ ॥

·दशमाघ्यायस्य द्वितीयः पादः। ५२७ सङ्ख्या तु-सप्तदशसख्या, चोदना प्रति--चतुर इति सख्यां प्रति, सामान्यातू-द्रव्यपरिच्छेदकतया सादृश्यात्, तद्विकारः--चतु:- सङ्ख्याविकार --~-वाधिका स्यात् । परं- शरावः, संयोगात्-द्रव्यमानसं. योगात, मुष्टेर्विकारः । एवमुभयस्य- सङ्ख्यायाः मुष्टेश्च बाध इति द्वितीय: पूर्वपक्षः ॥ ६६ ॥ सि०॥ न चोदनाभिसम्बन्धात्प्रकृतौ संस्कार- योगात् ॥ ६७ ॥ नोभयपाध. ! चोदनाभिसम्पन्धात्-पाजपेये - नै पारः सप्तद- शशरायश्वरुभवती नि वाक्ये सङ्ख्याशगवौ उत्पत्तिवाक्यत्वात् चोदनया- यागभावनया, अभिसम्बन्धात्- अभिसम्बद्धौ । प्रकृतौ तु निर्वापरूप- द्रव्यसंस्कारभावमया योगान्न द्वयोरपि बाधः सम्मवति शास्त्रेग । किन्तु द्वयोमेलनानुपपत्त्यान्यतरस्य बाधे कर्तव्ये असजातविरोधन्यायेन प्रथमो- पस्पितसङ्ख्या न पाध्यते । पाश्चात्यमुष्टिरेव बाध्यत इति भावः ॥६॥ धेन्वादिशब्दानां गोवाचित्वेन प्राकृताजाद्रव्याधाधि- करणम् ॥ ३० ॥ सि०॥ औत्पचिके तु द्रव्यतो विकारः स्याद- कार्यत्वात् ॥ ६८ ॥ 'चावापृथिव्यां धेनुमालभेत । मारुनं वत्सम् । ऐन्द्रमृषभम् ' इति कचिच्छूनम् । तत्र यद्यपि सकृत्प्रसूतत्वरूपगुणविशिष्टगोत्वे धेनुग्दस्य रूढि- स्तथापि चेदिकापहाय जातिलपहाय गुणमात्रमजायाँ विधीयत इति प्राप्त ह-औत्पत्तिके इति । उत्पत्तिवेलायापेव गुणविशिष्टजातिवाचके शब्द सति द्रव्यत - प्राकृतस्य द्वव्यस्य विकार:--बाध, स्यात् । अकार्यत्वात् । प्राकने द्रव्ये अकार्यवात् गुगविशिष्टन दृशजानिमद्दव्यत्वस्य सम्पादयि- तुमशक्यवादिति भारः ॥ ६८ ॥ आह- ·५२८ । पूर्वमीमांसास्त्रशतिः॥ P - इत्यत्र वायव्यपशाचुपदिष्टश्वेतगुणेन प्राकृताजाद्रव्यस्यायाधिकरणम् ॥ ३१ ॥ सि०॥ नैमित्तिके तु कार्यत्वात्प्रकृतेः स्यात्तदापत्तेः ॥ ६९ ॥ 'वायव्य श्रमालभेत भूतिकामः । नैमित्तिके तु- -केवलं गुणमा निमित्तीकृल्प प्रवृत्ते श्वेतशब्दे सति कार्यत्वाद-प्राकृते द्रव्ये गुणयोगस्य कर्तुं शक्यत्वात् प्राकृत एव स्यात् । कुतः ! तदापतेः- तस्प-चौदकशास्त्रस्य आपत्ता-उपपत्ते; 1 अनुग्रहत्य मिद्धरित्यर्थः ॥६॥ साद्यस्के सलेवाल्यां चित्रायागे तण्डुलेषु च प्राकृतम्बादिरत्व- बेहत्वनियास्याभावाधिारणम् ।। ३२ ॥ सि०॥ विप्रतिपेधे तद्वचनात्माकृतगुणलोपः स्यात्तेन च कर्मसंयोगात् ॥ ७० ॥ साथस्के । खलेगाली यूपो भवती ' त्याम्नायन । तथा चित्रायागे 'दधि मधु घृतमा धानाम्तण्डुलाः पयस्तत्संसृष्टं प्राजापत्यमिति च । तत्र चोदकानुग्रहाय खलेयाल्या पादिरत्वं सण्डुलेषु च हवं सम्पादनीयमिनि प्राप्त आह-- विप्रतिपेध इति । प्राकृतगुणवैकृतगुणयोर्विप्रतिषेधे- विधि सति तद्वचनात-तस्य-वनस्य वचनात् -प्रत्यक्षाचनात, प्राकृतगुणलोप:- प्राकृतगुणब्राध: स्यात् । सेन-- यूपेन समीपचनिना कर्मसंयोगात्- भावनान्वयात् तस्यैव विधान युक्तम् । न खलेवाल्याः । विप्रकृष्टविधान- प्रसङ्गादिनि भावः ॥ ७० ॥ खुलेवाल्यां तक्षणाद्यननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३३ ॥ परेपी प्रतिषेधः स्यात् ।। ७१ ॥ तत्रैव खलेवास्या परेषां- तक्षणादिधर्माणा, प्रतिषेधः- स्यात् । तक्षणाष्टाश्रीकरणादिकं यूपोत्पत्तिसाधनम् । अन तदमावादिति यावत् ॥ ७१ ॥ - बाघः ·दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ५२९ -~- विप्रतिषेधाच ॥७२॥ विप्रतिषेधाद्विरोधादपि तेघा बाध सिध्यति । तक्षणादिषु क्रियमा- णेषु रूपान्तरोत्सत्या खलेगालीन मम स्यादिति भाव ॥ ७२ ।। सलवाल्या पहणादिसस्काराणामनुष्ठानाधिकरणम् ॥३४॥ सि०॥ अर्थाभावे संस्कारत्वं स्यात् ।। ७३ ॥ 'ब्रह्मवानि त्वा क्षत्र निमिति प्रदक्षिणं पासुमिः पद्य, ब्रह्म ह क्षत्र ५ हेति मैत्रावरुणदण्डन भूमिवृष्ण कृना, 'उत्तभय पृथि मित्य द्धि परिषि- ञ्चतीति प्रकृती यूा प्रकृत्य क्रियमाण पy णसमीकरणजलस पनादिक- मपि खलेमाल्या छदनतक्षणादिवन कल्याने प्राप्त अर्थामावे--अस्य-- यूपत्वस्य खलनात्यामभावेऽपि, भेटेर्दृढीकरणालि दशमस्कारसम् ' स्यादेव चौदक प्राप्त । दृष्टप्रयोजनसतानादृष्टार्थता नस्यति मात्र ॥७३॥ महापित्यज्ञे धानास्वनयातानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३५ ॥ अर्थेन च विपर्यास तादात्तत्त्वमेव स्यात् ॥७४॥ महपितृयज्ञे श्रूयते- सोमाय पितृमने पटकपाल पितृ-गे बहि- पद्भ्यो धाना पितृभ्योऽग्निमानेभ्योऽभिवान्याय दुपमयम् ' इनि। धाना भर्जिनया । ध ना पिष्टा सक्ता । तर धानास्थरहनन खयाल्या तक्ष- णादिवन्न नुष्टेयम् । कुन ! तस्य चौद प्राप्त कऽपि कृते तस्मिन् धानात्य भज्येत- सकया भवेयुरिति प्राप्त आह-अर्थेनति । विपर्यासे-परीत. क्रममति अर्ध-पदार्थे कृते सति न धानाव भज्येन । तादाद मस्प पदार्यानवापदार्थप्रायल्याधिारणोक्तदिशा नग्ध एर न्याय । अवस्व. चमेव-ममविपर्यास एव स्यात् । अत्र धानाप्रपादनमहनन चेति दयं पदार्थ । तर प्राकृतमायादुसत्तिवाक्यच योदेशेन वहननयिधा- यक वाक्य तु ' धाना अपहन्ती'ति । अत्र प्रथम धानात्तनिर्माण पक्षादय- ·५३० ॥ पूर्वमीमांसामत्रवृत्तिः ॥ हननमिति प्राकृतक्रमानुसरणे धानामप्रसङ्ग इति प्रयममवहननं पश्चाद्धाना- सम्पादनमिति विपर्यासः । सत्येवं पदार्थशेषभूतकमबाध एव । न पदार्थबाध इति भावः ॥ ७४॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्ती भावपोधिन्यां दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ ॥ श्रीः॥ ।। अथ दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ पश्वादिविकतावुपदिष्टेतरसामिधेन्यादिप्राकृतिकर्तव्यवाया अनुष्ठानाधिकरणम् ।। १ ।। विकृतौ शब्दवत्त्वात्प्रधानस्य गुणानाम- धिकोत्पत्तिः सन्निधानात् ॥१॥ ज्योतिष्टोमे यो दीक्षितो यदग्नीपोमीय पशुमालमते । इति विहिताग्नीषोमीयपशौ । एकादश प्रयाजान् यजति, एकादशानुपाजान् यजतीति च श्रूयते । तया ' चातुर्मास्यैः स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्रापि नव प्रयाजान् यजति, नवानुयाजानिस्याम्नायते । एवं · वायव्यं श्वेत- मालभेत भूतिकामः . इत्यत्र 'हिरण्यगर्भः समवर्तताप्रे ' इत्याधारमाधारयति । अवमृते च अप्सु तृणं प्रास्य आधारमाधारयतीति श्यते। सर्वेष्वेतेषु प्राकृतिकर्तव्यता प्राप्यते वा नेति संशये विकृती-प्राकृतगुणविलक्षण- गुणकप्राकृताङ्गके अग्नीपोमीयपश्चादौ शब्दवचात- एकादशत्वादि. निशिष्टप्रयाजादिविधायकशवत्वात् , गुणानां-- प्राकृतगुणाना, अधि. कोत्पत्तिः :--स्वातन्त्र्येणत्यत्तिः स्यात् । प्रधानश्य-मुख्यविशेष्यस्य- मावनायाः संविधानात् पदश्रुत्या धात्वर्यविधिरव युक्तः । न प्राकृत- . -

·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
तथा
च
प्राप्यत
प्रयाजापनुवादेन सख्यामात्रविधिः
गृहमेधीयवत्
यावत्प्राकृताङ्गानिवृत्तिरात्प्राकृतिकर्तता तेषु न
इत्याशयः
'पूर्ववादिनः ॥१॥
प्रकृतिवत्त्वस्य चानुपरोधः ॥२॥
प्रकृविवत्तस्य ' पशुमालभेतेति वाक्ये प्रकृतिवादीतपदस्य,
अनुपरोधा-अकल्पनम् प्रयाजादिवाक्यैरेव कर्यभावाकाक्षायाः
शान्तत्वादिति ॥ २॥
चोदनाप्रभुत्वाच ॥३॥
चोदनाया-प्रयाजादिविधौ, उक्तवाक्यस्य एकादशेत्यादिवाक्यस-
मूहस्य प्रभुत्वात्-तत्र तत्र समर्थत्वात् । इत्युक्तार्ये साधकान्तरोपन्यासः॥३॥
सि०॥प्रधानं त्वङ्गसंयुक्तं तथा भूतमपूर्व स्यात्तस्य
विध्युपलक्षणात् सर्वो हि पूर्ववान् विधिर-
विशेषात्मवर्तितः॥४॥
प्रधान-प्रकृतं प्रधानं यथा अङ्गसंयुक्तं- यादृशानसंयुक्तं, अपूर्व-
विकृतिमात्रमपि तथाभूवं-नाशाहसंयुक्तं स्यात् । ननु, यत्र विकृतिवि-
शेषे सौर्ययागादौ अपूर्वमडगं न श्रूयते तत्रास्तु नाम प्राकृतधर्मः । प्रकृते
त्वपूर्वाङ्गस्य श्रवणान तथेति चेदाह-- कचिद्विकृती तस्य विध्युपलक्षणातू-
प्राकृतविधे:-अस्य उपलक्षणात्-उपलब्धे सर्वो हि- सर्वविकृतियागो-
ऽपि पूर्ववान्-~-प्रकृतिमान् । यतः विधि:-प्रकृतिवद्विकृतिरिति विधिः,
अविशेषाव-विकृतियागसामान्यसाधारण्येन प्रवर्तितः । प्रकृतिवदित्यस्य
विशेष्याकाङ्क्षायां विकृतित्वावन्छिनं तद्विशेष्यन्येनान्वेति । तत्र वैजात्य-
निवेशे प्रमाणाभावादिति भावः ॥ ४॥
न चाङ्गविधिरनले स्यात् ॥५॥

·५३२
॥.पूर्वमीमांसासूत्रवत्तिः॥
-
-
अनङ्गे-प्राकृतप्रयाजायगशून्ये कर्मणि, अङ्गविधिः-एकादश-
प्रयाजायङ्गविशेषविधिः न च सम्भवति । न ह्यसति प्रस्तरे ' अश्ववाला
प्रस्तर ' इति विशेषविविईष्टः । विशेषस्य सामान्यापेक्षत्त्रादित्याशयः ||५|| ,
कर्मणश्चैकशब्द्यात्सन्निधाने विधेराख्या-
संयोगो गुणेन तद्विकारः स्थाच्छब्दस्य विधिगा.
मित्वादगुणस्य चोपदेश्यत्वात् ॥ ६॥
फर्मणथैकशब्द्याद- प्रधान कर्मगः गुगकर्मणथ एकाम्यात्--
पशुयागप्रयाजयोः प्रयोगवचनामकर शप्रतिपाद्ययात, समपि वृत्तिनोः
परस्परविरुद्धार्थबोधकत्वासम्भवात वत्सन्निधाने प्रधानविधिसन्निधाने
सनि, विधे:-- अङ्गवेधे, आख्यासयोगः- गुगविधेर्नाम; गृहीत्वा तत्र
सम्बन्धो भवति । यः प्रयाजसंज्ञको यागस्तत्राय गुण इति । एवं सर्वत्र यागे,
गुणेन तद्विकारः-- सङ्ख्यया मन्त्रेण च.प्रयाजादियागविकारः सङ्ख्या-
न्तर मन्त्रान्तरं च स्यात् । शब्दस्य विधिगामित्वाद- एकादशेत्यादि-
शद्वस्य प्रयाजादिविधिसम्बन्धात, गुणस्य च उपदेश्यत्वात्-एकादशवादेः
विश्यमानानक्य पुनर्थचनस्य ! तस्मादितिकर्तव्यता प्राप्यते सर्वत्रेति
भावः ॥ ६॥
अकार्यत्वाच नाम्नः ॥७॥
नामनामिसम्बन्धस्य अकार्यत्वात्- वाक्यभेदादिदोषप्रसक्या अवि-
धेयत्वान नाम्नः सम्बन्धो विधीयते इति नक्तुं शक्यम् ॥ ७॥
तुल्या च प्रभुता गुणे ।। ८ ।।
गुणे-गुणविशिष्टापर्व मन्धिाने प्राकृते च कर्मणि गुणविशपवि
धाने विधिप्रत्ययस्य प्रभुता -शक्तिः, तुल्या-समानेत्यर्थः । तत्र विशिष्ट-
विध्यपेक्षया गुणमात्रविधाने लघवात्स एव पक्षी युक्त इति भावः ॥८॥
सर्वमेवं प्रधानमिति चेत् ॥९॥

·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
५३३
एवं सति आख्यातवाच्यत्वात् सर्वमेव प्रधान- सर्वेऽपि प्रधान-
विधयः स्युरिति चेद-॥९॥
तथाभूतेन संयोगाद्यथार्थविधयः स्युः॥१०॥
वधाभतेन--द्वितीयाध्यायस्प गुणप्रधानकर्मलक्षणभूतेन, संयोगात्--
सम्बन्धात् , यथार्थविधयः- यत् प्रधानं तप्रधानमेर, यद् गुगभूतं तद्गुण-
भूतमेवेति व्यवस्थितविधयः स्युरित्यर्थ ॥ १० ॥
विधित्वं चाविशिष्टं वैकृतैः कर्मणा योगात्त-
स्मात्सर्व प्रधानार्थम् ॥ ११ ॥
मालाना के सह कर्मणा अनादिकेन योगाव--
सम्बन्धात् , श्रूयमाणप्रयाजादिविधि पम् अविशिष्टम्-रकरूपम् । यथा
प्रकृती ' यथाज्यभागौ यजति चक्षुषी एष यज्ञस्य प्रतिदधाति ' इति ।
तथा विकृतारपि ' आज्यभागी यजति यज्ञस्यैर चक्षुषी ना-तोति । अग्नि
स्विष्टकृतं यजति । यज्ञस्य प्रतिष्ठिसै' इनि प्रकृती। ' अग्नि विष्ट
यजति । यज्ञमेव प्रतिष्ठापयती' ति च पिकृती । तस्मासीमेवजातीयक न
प्रधानं, किन्तु प्रधानार्थ ताङ्गमिति प्रकृष्टार्थ इत्य गन्तव्यम् ॥ ११ ॥
समत्वाच तदुत्पत्तेः संस्काररधिकारः स्यात् ॥१२॥
तदुत्पत्तेः प्रयाजादिक्रमस्य सस्कार. सह प्रकृतिविकृत्योः
समत्वाव- तुल्यत्यादपि न सर्व प्रधानम् । अपि त्या प्रधानार्थमपि
किञ्चिदस्तीति सिध्यति । तथा हि-प्रकृती प्रथमं प्रयाजाः, मध्ये
प्रधानम् । तदनन्तरमनुयाजाः इति कमो दृष्टः । विकृतावपि प्रजापतिर्यज्ञ-
मसजत । स आज्य पुरस्तादस्जत । पशु मध्यत. | पृषदाज्यं पथात् ।
तस्मादायेन प्रपाजा इज्यन्ते । पशुना मप्पतः । पक्षात प्रपदाम्पेन भनु
याजा वर्तन्ते' इति प्रपती यथा प्रधानार्थ पाट, एयमेर विवापि
अधिकार:- पाठः स्यात् । तसर्वमगानीय मनी प्रधानाय नमून-
मिनि मायः ॥ १२ ॥

·- ॥ पूर्वममिांसापत्रपत्तिः ॥ . . गुणविधिः कर्मान्तरं वेति अज्ञातज्ञापनस्यैव ,विधिस्वरूपाचोदकेनाऽऽसादन- नियोजनयोस्तत्रज्ञातवाल कर्मान्तरविधान युक्तम् । किन्तु यस्य उत्कर- परिधिरूपगुणस्य ज्ञापकः शब्दः तदर्थः स एव तस्यार्थः । तस्यैव विधान तत्र स्यात् । तस्मात् समीपानयनपश्चनपगमरूपदृष्टप्रयोजनः गुणविधिवा- यमिति मायः ॥ २०॥ संस्कारसामर्थ्याग्दुणसंयोगाच ॥ २१ ॥ गुणसंयोगाव-तीक्ष्णाने उत्करे पृश्चप्रत्वसम्पादनात् सूक्ष्मे परिधी च महत्वसम्पादनात दृष्टप्रयोजने आसादननियोजने पश्चप्रतया स्थविम्ना च सम्बन्धात् संस्कारसामर्थ्यात्- संस्कारोत्पादनसमर्थे भविष्यत इत्यभिप्रायः ॥२१॥ विप्रतिपेधात् क्रियाप्रकरणे स्यात् ॥ २२ ॥ ननु, प्रकरणे---सौत्रामणिप्रकरणे ' ब्राह्मणस्य मस्तके हवाध्यासा- दयति । इति विहित इविरासादनं धर्ममात्रमदृष्टार्थम् । अत्रापि तथैव क्यतया दृष्टासम्भवादगल्या धर्ममात्रत्वं तस्याङ्गीकृतम् । अत्र सम्मवति दृष्या- त्वे अदृष्टार्थत्वकल्पनं न्यायपगहतमिति भावः ॥ २२ ॥ अग्निचयने प्राकृतवैकृतीक्षाह्रतिमन्त्राणां समुच्चयाधिकरणम् ॥४॥ पू० ॥ पड्भिर्दीक्षयतीति तासां मन्त्रविकारः श्रुतिसंयोगात् ॥ २३ ॥ य एवं विद्वानग्नि चिनुने' इति विहिताग्निचयनप्रकरणे " आकुतिमग्नि प्रयुज स्वाहा । मनोमेधामग्निं प्रयुज स्वाहा । चित्त विज्ञातमानि प्रयुज स्वाहा । वाचो विधतिमग्नि प्रयुजं स्वाहा । प्रजापतये मनवे स्वाहा । अग्नये वैश्वानराय स्वाहा", इति प्राकृस्यः दीक्षाहतयः ·५३७ दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः । श्रुताः । तथा वैकृत्यः " आकुत्यै प्रयुजे अग्नये स्वाहा । मेघायै मनसे:- ग्नये स्वाहा । दीक्षायै तपसेडनये स्वाहा । सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहा । आपो देवीवृहतीविश्वशंभुवो चावापृथिवीउर्वन्तरिक्षं बृहस्पतिनों हविषा विधातु स्वाहा । विश्वेदेवस्य नेतुर्मावृणीत सख्यं विधेराय इषध्यसि घुम्न वृणीत पुष्यसे स्वाहा" इति दीक्षाहुतयश्च श्रुताः। एता:प्रकृत्य 'पडभिदक्षियती'- ति श्रूयते । तत्र श्रुतिसंयोगाद- पड्भिदक्षियनीति प्रत्यक्षभुमियोगात्, वैकृतैर्मन्त्रैः प्राकृता मन्त्रा निर्वत्तेरन् इति तासां प्राकृतीनामाहुना मन्त्र- विकार: -प्राकृतमन्त्रादन्यमन्त्रः स्यात् । तस्माद्वैकृतः प्राकृताना बाधः स्यात् । न समुच्चय इति ॥ २३ ॥ सि०॥ अभ्यासातु प्रधानस्य ॥ २४ ॥ तत्र द्वादश जुहोताति धरणात् प्रधानस्य - प्राकृतदोमाहुतीना- मभ्यासार-आवृत्या, द्वयोः प्राकृतकृतपनन्त्रयोरुग्पत्तौ न तेषा बाधः। अपि तु समुच्चय एव ॥ २४ ॥ आवृत्त्या मन्त्रकर्म स्यात् ॥ २५॥ आष्टया--प्राकृतदीक्षाहुनीनामावृत्तिरूपं यत्कर्म नदपि मन्त्रकर्म- वैकृतमन्त्रैरेव स्यात् । न प्राक्तमन्त्रैः । तथा च बाध एपेति सुरपः पूर्वपक्षः ॥ २५॥ सि०॥ अपि वा प्रतिमन्त्रत्वात् प्राकृतानाम. हानिः स्यादन्यायश्च कृतेऽभ्यासः ॥ २६ ।। अपि रेति-पक्षम्यावृतिः । प्रनिमन्तवाद-लिस्त्र माहुतयो भवन्ति- यावत्स आहुत्य आहुतयः तामा प्रत्य मे कमन्त्रापेक्ष- स्वात् । प्राकृताना मन्त्राणां द्विधाराम्यासे तेया अहानि:- न बाधा, अतद्वादशाहुत्युपपतिम स्यात् । एवमयान मामंजस्ये बाधोऽन्याभ्यः । अतोऽभ्यासः ॥२६॥ - ·॥ पूर्वमीमांसास्त्रवत्तिः॥ T - पौर्वापर्य वा अभ्यासे नोपपद्यते नैमित्तिक- त्वात् ।। २७ ॥ पट् पूर्वाञ्जुहोति, पडुत्तरान् ' इति श्रुतं पार्यापर्यमम्यासन समुपपद्यते । पूर्वान् -प्राकृतान् । उत्तरान्नैमित्तिकान् । नैमित्तिकात्याग- न्तुकत्वेनान्ते निवेश इति प्राकृते पूर्णत्वमुपपन्नमिति भावः ॥ २७ ॥ तत् पृथक्त्वं दर्शयति ।। २८ ।। उभयोर्जुहोति । अग्निकीरावरीधेति । आग्निका: -अग्नि- सम्बन्धिनीः । आध्यग:--प्राकृत्यः । इत्याहुतीनां पार्थक्यं श्रूयमाणं वाध- पक्षे अनुपपन्नमिति ज्ञेयम् ॥ २८॥ न चाविशेषाद्वयपदेशः स्यात् ॥ २९॥ अध्यरस्य पूर्वम् । अथाग्ने उपाग्निद्धतत्कर्म यदरितकर्म ' इति वाक्यसीनधायेव भुतो व्यपदेशः अविशेषाद-विशेष असति न च सम्भवति--समुच्चयमन्तरा न सम्भवतीति यावत् । तस्मान्न बाध इति निष्कर्षः ॥२९॥ नैमित्तिके पुनराधाने श्रुतदक्षिणाया निवृत्यधिकरयाम् ॥५॥ आग्न्याधेयस्य नैमित्तिके गुणविकारे दक्षिणा- दानमधिकं स्याद्वाक्यसंयोगात् ॥ ३१ ॥ 'भाग्यशालीकामाना पुनराधानम् । योऽग्नीनाधाया माग्यजानि पुत्रजानि वा जीयेत स पुनरादधीत ' इति नैमित्तिक -पुनराधानं श्रूयते । तत्र 'पुनरूत्स्यूत चासो दक्षिणा । पुनरुत्सृष्टोऽनड्वान् दक्षिणाति । तथा आधाने ' एका देया । पड् देया । द्वादश दयाश्चतुर्विंशतिर्दया । शतं देयम् 1 सहस्रं देयम् । अपरमितं देयम् ' इति दक्षिणा. श्रूयन्ते । तत्र + ak -- ·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः । . अग्न्याध्येयस्य पुनराधाने नैमित्तिके गुणविकारे-गुणस्य-दक्षिणायाः पुनरुत्स्यूतं वासः इत्यादिविकारे प्राप्तेऽपि एका देयेत्यायग्ने यथा धेयीय- दक्षिणादान पुनरधिक समुच्चित स्यात् । न तस्य निवृत्तिः । कुतः ! वाक्यसंयोगाद । उभयर्दिदाति अग्न्यायिकाश्च पुनराधेयिकाश्चेति । चाक्येन विहितत्वादित्यर्थः ॥ ३० ॥ शिष्टत्वाचेतरासां यथास्थानम् ॥ ३१॥ ' आन्यायिकीर्दत्वा पुनराधेयिकीर्ददाति ' इतीतरासां प्राकृतीनां दक्षिणानां यथास्थानं-ययाक्रम, शिष्टत्वाद-विहितत्वादपि तयोः समुच्चयः ॥३१॥ सि०॥ विकारस्त्वपकरणे हि काम्यानि ॥३२॥ हि-तस्मात् कारणात्, काम्यानि पुनराधेयानि । अतः अप्रकरणे- अप्रकृती विहितदक्षिणायाः विकार:-बाधः प्राकृतदक्षिणाया इयर्यः॥३२॥ शंकते च निवृत्चेरुभयत्वं हि श्रूयते ॥३३॥ हि-यस्माद शंकते । निवृत्तेः-प्राकृतदक्षिणानिवृत्तेराशंका कुरुते । ततस्तस्या निवृत्तिरेय पुनराधेय इति गम्यते । तया हि- उभयर्दिदाति, आम्न्यायिकीः पुनराधेयिका श्वेति पूर्वोक्तवाक्यसमीप एव यकृतीर्ददाति दक्षिणा उभयोरपि दक्षिणास्तेन प्रत्ता भयान्त इति श्रूयते । भत्र वाक्ये प्रत्ता भवन्तीति शब्देन । उभयोर्ददाति वाक्ये आन्याये अग्न्यायिकी दत्वा पुनराधेये पुनराधेयिकीर्ददाति । इति एकार्यः सूभ्यते इति पुनराधेये निवृत्तिः प्राकृतदक्षिणायाः नैव समुच्चय इति भावः ॥३३॥ आग्रयणे उपदिष्टवासोवत्सदक्षिणाया प्राश्वान्वाहार्य दक्षिणाया निवृत्त्यधिकरणम् ॥ ६॥ सि०॥ वासोवत्सं च सामान्यात् ॥३४॥ :

·५४० 11. पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥ . इताधाययजमानस्यापरामवाय । न वा नामैन्द्राग्नः । सौम्य: शामाकः । वैश्वदेवः पयसि चरः । पावापृथिव्य एककपालः इति विहिता- मयणे श्रूयते । वासो दक्षिणा । वत्सः प्रथमजो दक्षिणा इति । अत्र पूर्ववदिरोधाभावाचोदकप्राप्तप्राकृतान्याहार्यदक्षिणाया न... निवृत्तिरपि, तु समुच्चय इति प्राप्ते आह-यया युनराधेयदक्षिणया प्राकृतदक्षिणानिवृत्तिा, तपा बासोवासेनापि अन्वाहायस्य निवृत्तिः बाधः । न समुच्चयः । कुतः । सामान्या -दक्षिणारूपककार्यकारित्रात् ॥ ३४॥ आग्रयणे वासोवत्सयोः प्राकृतान्वाहार्यधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ७ ॥ सि." अर्थापचैस्तद्धर्मस्यानिमित्ताख्याभिसंयो: गात् ॥ ३५॥ }}; प्रकृती अन्याहार्यमुर्दिश्य प्रवृत्ती मन्त्रादेयों धर्मा:- दक्षिण- भ्यउपहर्तव्य इति सम्प्रेष्यति ।,ये प्राह्मणा, उत्तरततान् यमान् आह । दाक्षिणतः, एत ।, इति । तेभ्योहाति ब्राह्मणाः अयं को मातगृहात । उत्तरतः परीत इति संप्रेष्यति इत्यादयः ते धर्माः आग्रयणे यासोवत्सयोर्नानुष्ठेयाः । अन्याहार्योहशेन प्रवृत्तत्वात् तत्र तद्धर्मोद्देश्यस्यान्वाहायस्याभावादिति चेन । न हि अन्वाहार्यमुद्दिश्य उक्तधर्म प्रवृत्तिः । अपि तु आनतिसाधनदक्षिणामुद्दिश्य । तथा च तत्र अर्थापचे:- अर्थस्य प्राकृतमन्त्रायुदक्षिणायाः समापत्ते; तस्थाने पतितत्वात् तद्धर्भ:- उक्तान्याहार्यधर्मसमूहः वासोवत्सयोः स्यात् अनुष्ठेय एव । तन्निमित्तस्य वासोदक्षिणा घरसोदक्षिणा इति दक्षिणानाम्ना अभिसंयोगाव--संयुक्त- त्वात् ।। ३५॥ अन्वाहार्यस्थानापन्नेऽपि वत्से पाकामाशाधिकरणम् ॥ ८॥ दाने पाकोऽर्थलक्षणः ॥३६॥ वरसे चोदकेन प्राकृतपाकप्राप्तौ सत्यां तत्राह--दाने दानसाधनवत्से पाकः निवर्तते ।, अर्थलक्षणः हेतुगर्भमिदं पाकस्य विशेषणम् । यतः पाक- .

·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः।
५४१
.शन्दस्य शास्त्रलोकप्रसिद्धो योऽर्यस्तल्लक्षणस्तद्बोधकः पाकशन्दः । अतो
निवर्तते । पाके सति वत्सस्य नष्टत्वात् वत्सो दक्षिणेति तदक्षिणालोपः,
अश्रतमांसदक्षिणापत्तिरिति तत्कर्तुः पातित्वप्रसंग इति भावः ॥ ३६॥
वाससि पाकामावाधिकरणम् ॥९॥
पाकस्य चान्नकारित्वात् ।। ३७ ।।
पाकस्य अन्नकारित्वात् अन्नसाधनत्वात, वाससि तदभावात् तत्र
तस्मिन्निवृत्तिरिति भावः ।। ३७ ॥
वासोवत्सयोरभिधारणामावाधिकरणम् ॥ १० ।।
तथाभिधारणस्य ॥ ३८॥
यया पाकस्य तथा अमिधारणस्यापि निवृत्तिः । स्यादुतासम्पादक
यात्तस्येति भावः ॥ ३८ ॥
ज्योतिष्टोमे गवामेव द्वादशशतस्य दक्षिणात्वाधिकरणम् ॥ ११॥
द्रव्यविधिसंनिधी सङ्या तेषां गुणत्वा-
त्स्यात् ॥ ३९ ॥
'ज्योतिष्टोमे इत्यमाम्नायते- 'गौवाववाचतरश्च गर्दभाचावयव
बाहयश्च ययाश्च तिलाच मापाथ तस्य ह द्वादशशतं दाक्षिणा' इति ।
समाम्नातेऽस्मिन् दक्षिणापाक्ये द्रव्याविधिसंनिधौ- दक्षिणायन विधीय-
मानानां गवादिद्रव्याणां संनिधौ तस्य द्वादशशतं दक्षिणा' इति भूय-
गाणा सङ्ख्या तेषां गवादीनां प्रत्येकास्य-एकैकस्य सडस्या स्यात् । कुतः!
गुणत्वाद- गवादिद्रव्यगुणवेन तस्या विधायमानत्वात् । । प्रतिप्रधान
गुणावृत्तिरित न्यायात् प्रत्येक सः साकं तस्याः सम्बन्ध इति प्रत्येक गया-
दिद्रव्यं द्वादशाधिकशतसङ्ख्य दक्षिणायन ऋत्विग्भ्यो देयमिति ॥ ३९ ॥
प्रपमा पक्षः
समत्वात्तु गुणानामेकस्य श्रुतिसंयोगात् ॥४०॥

·મકર ॥ पूर्वमीमांसासूत्रधतिः॥ (तुशब्दा अयमपूर्वपक्षनिषेधः। न प्रत्येकस्य गयादिद्रव्यस्य द्वादशाधिकश तम् । अपि तु एकस्य कस्यचिगव्यस्यैव तत् । कुतः ! समत्वाद्गुणानां माषान्तानां देयद्रयाणा सङ्ख्यायाश्च गुणसेन समत्वात् । अस्मिन् यज्ञे दक्षि- मायाः परिमाणं कियदित्याकाक्षाया ' द्वादशशतं ' इति द्वादशाधिकशतस-- इल्या दक्षिणया सम्बध्यते । कस्येति : सङ्ख्येयाकाङ्क्षायां तु श्रुतगवादिष मध्ये यस्य कस्यचिदेकस्य सम्बन्धेऽपि तव्दारा उक्तमयायाः दक्षिणा- सम्बन्धः समुपपद्यते । इति श्रुतसंयोगात्-श्रुतस्य द्वादशशतशब्दस्य संनि- हितदक्षिणाशब्देन सह सम्बन्धात् इच्छानुमार एवस्यैर कस्यचिद्वादशशतं दक्षिणात्लेन उक्तयज्ञे देयमिति । द्वितीयः पक्षः ॥ १० ॥ यस्य वा सन्निधाने 'स्याद्वाक्यतोऽत्यभि- सम्बन्धः ॥४१॥ वा-शब्दः द्वितीयपक्षस्य अनियमपराहतत्वेन स्याज्यवार्यकः । यस्य-सङ्ख्येयस्य संनिधाने सङ्ख्याशब्दः स्यात् तेनैव तस्य सम्बन्धो वाक्यता-पाक्यप्रमाणेन मयिष्यतीति इच्छापेक्षया निमापादिया सानि- श्यस्य ज्यायस्त्वमिति तृतीयः पक्षः ॥ ४१ ।। असंयुक्ता तु तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते तस्मात्सर्वाधिकारः स्यात् ॥४२॥ तुशब्दः सानिध्यस्यानियामकत्वद्योतकः । असंयुक्ता-कैवलै- मरिसंयुक्ता उक्तसङ्ख्या । यत इतराभिव्यश्रुतिभिस्तुत्यवत्तया विधीयन्ते माषा: 1 तथा हि-गौरित्यारभ्य माषान्तद्रव्यवाचकशब्देषु चकारयोग। दृश्यते । तेन न कस्यापि पृथस्वातत्र्यम् । किन्तु इतरसहितस्यैव सख्यया सम्बन्धः । तस्मात् सर्वाधिकार: स्यात्-गवादिमाषान्तराशौ सङ्ख्यान्चयः स्यादिति तुरीयः पक्षः ॥ ४२ ॥ सि०॥ असंयोगाद्विधिश्रुतावेकजाताधिकारः स्याछूत्याकोपात् क्रतोः ॥ ४३ । ।

·दशमाघ्यायस्य तृतीयः पादः । . में गवादिमापान्तराशौ सख्यान्वयः । विधिवतो- 'तस्य द्वाद- शशतं दक्षिणेति विधिवाक्ये, असंयोगात्-राशियाचकशब्दाभत्रणात । न हि गवादिमापान्तराशिस्तत्र शब्देनोच्यते । यस्तस्येति प्रकृतपरार्शकेन सर्वनाम्ना निर्दिश्येत । गवादयः शब्देनोक्ताः, त एर प्रत्येक प्रकृताः । अतस्त एव तस्येति सर्वनाम्ना निर्देशाहः । एवं स्थिते परामृप्टेषनेकेषु मध्ये एकजाताधिकार:- एकजातीयकं, किमप्येवमेव द्रव्यं प्रणाहम् । अन्यथा तस्येत्येक्त्यभुतिव्याकोपः स्यात् । योक्त्वश्रुतेरच्यायोपाय तो- ग्रहणं कुर्यात्तस्येतिशब्दस्तदा तस्य क्रतोदिशशतं दक्षिणा इति स्यात् ! तथा सति नित्यं सख्येयसापेक्षा सङ्ख्येयस्यामानान्निावलम्बा व्यर्थन भवेत् । तस्मात--श्रुन्रव्याकोपायोक्तसङ्ख्याय्यपरिहाराय च एकजातीये एकस्मिन् द्रव्य एय सख्यान्वय इति भावः ॥ ४३ ॥ शब्दार्थश्चापि लोकवत् ॥४४॥ शब्दार्थश्च-'य एव लौधिकास्त एव वैटिकाः' इति लोकवेदयोः पदपदार्थैक्यस्य प्रथमाध्याय निर्णीतत्वात् वेदै शब्दाशे लास्वदेव पाहाः । लोके 'शतमस्मै दीयतामियुक्त एकजातीयानामेव शतं प्रतीयते, न भिन्न- जातीयानाम् । यथा वा'शतं गारः इत्यत्र अश्वादिवृत्तित्वसहितगोवृत्ति- सङ्ख्या न प्रतीयते । तया प्रकृतेऽप्येकजातीयवृत्तिरुक्तस्यैर गृहीतव्या । न मिनजातीयवृत्तिः । तझेर लोकयदिति सौत्रात: सद्गन्छो नान्यति भावः ॥ ४॥ तस्य द्वादशशतमित्यनेन पशुगतसङ्ख्याभिधानाधिकरणम् ॥१२॥ सि०॥सा पशूनामुत्पत्तितो विभागात् ॥४५॥ इत्यमेकजातीयसहस्यासिद्धावपि पशूना माराणां या सेति संशय सा द्वादशशतसया पशूनामेव' माया न मादीनाम् । पुनः ! उत्पत्तितो विमागाव-औत्पत्तिकैन लोकप्रसिद्धन विभागेन पशब एय न्यवहारे सङ्ख्यायन्ते । यया पधमिरवैः फ्रीत , पापभिः गोभिः 'कीता , .

·५४४ · ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।। . इसत्र अश्वादिगत्सङ्ख्यैव प्रतीयते मापादानामौत्यत्तिकत्रिमागेन न्यवहारेषु सङ्ख्या न सङ्घीयते । न हि भवति पञ्चभिर्माणैः क्रोता, पञ्चमिस्तिलैर्वा क्रीत इति । तस्मात् पशुनिष्ठैत्रोक्तसङ्ख्या दक्षिणादानार्थ ग्राह्या । न ब्रहमाषादिवृत्तिरिति मायः ॥ ४५ ॥ पशुपु गवामेवेति नियमाधिकरणम् ॥ १३ ॥ पू०॥ अनियमोऽविशेषात् ॥ ४६॥ पशूनामेव सा सयेनि सिद्धेऽपि गत्रादीनां पशुत्वाविशेषात् तद. न्यतमस्य यस्य कस्यचित् पशोद्विशतमित्यनियम इति चन ॥४६॥ सि०॥ भागित्वाद्वा गवां स्यात् ॥ ४७॥ भागित्वात-महदुपकारकत्वात् गामेव सा संख्येति नियमः स्यात। अचानो तादृशोपकारकत्येऽपि ' न केसरिणो ददानि प्रतिगृहाति वा इनि निषेधानोक्तनियमव्याधात इति मायः ॥ १७ ॥ प्रत्ययात् ॥४८॥ सह्यान्वयार्थ विशेष्याकाझायां प्रकृतवचनेन प्रथम गोः प्रत्य- यात असति बाधके तत्परित्यागस्थानुचितत्वाता नियमे साधकान्तरमिदम।।४८|| लिङ्गदर्शनाच ॥४९॥ तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टकस्य प्रथमप्रणठके सहस्रदक्षिणार्यादे 'ते संवत्सर एकां गामसजन्त । सा श्रीगि च शतानि असृजत त्रयस्त्रिशतं च। इति भूयो भूयो गोमहिमैव भूयते । इदमपि, मोनियमे लिङ्ग द्रष्टव्यम् ॥ १९॥ द्वादशशतगोदक्षिणायाः विभांगेन दानाधिकरणम् ॥१४॥ तत्रदानं विभागेन प्रदानानां पृथक्त्वात् ॥५०॥ तत्र-क्रती, दानं सवनिवृत्तिपुरस्सरपरस्वत्तापादनात्मकं गोदिश- शतदक्षिणारूपं दाने, विमागेन-एतावदमुष्मै,अस्मै चैतावदिति विभग्य -- -- ।

·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ५४५ - स्वय यजमानेन दातव्यम् । न मध्ये सत्याप्य समुदायोद्देशेन । कुतः ! प्रदानानां सम्प्रदानाना प्रतिगृहीतृणा, पृथक्त्वात्-भिन्नत्वात् ॥५०॥ परिक्रयाच लोकवत् ॥ ५१ ॥ लोके यया काष्ठवाह प्रभातम्य इदं तुभ्यमिदं च तुभ्यामद मिति विभज्य स्वामिना दायने ऋत्विग्दानस्थाषि परिक्रयम्मपत्वात्तथैव दयम् ॥ ५१ ॥ विभागं चापि दर्शयति ॥ ५२ ॥ 'तुथो को विश्वदा विमजतु । कृष्णाजिनेन त्राम्य दक्षिणा ददाति । आग्नीधेऽप्रै ददाति । अग्निमुग्वान व पितॄन् प्रोणानि । होतृभ्यो ददाति । हरिर्धान आसीनेभ्य अध्वर्युभ्यो ददानि । उद्गातृभ्यो ददाति । इत्यादिश्रुतिरवि विभज्य दान ज्ञारयनि ।। ५२ ।। अादिसमाख्यानुसारेण दक्षिणाविभागाधिकरणम् ॥ १५ ॥ समं स्यादश्रुतित्वात् ।। ५३ ।। विभज्य दानमिति अधिगतम् । तत्र समो रिमो ना विभाग इति विशये अश्रुतित्वाव-विशेषस्याश्रयात् , सभ्य समविभागनेर दान स्यात् । लोके पुत्राणा पितृ पने ममविभागादिनि ॥ ५३ ॥ अपि वा कर्मवैषम्यात् ।। ५४ ।। अपि वेति पक्षान्तरम । कर्मपम्यान-लघुगुरुरम नुग्ख्या भृति. रिति लोके दृष्ट पादत्राधि विभाग - नुम रतायं स्यात् ॥ ५४ ॥ सि० ॥ अतुल्याः स्युः परिक्रये विषमाख्या विधिश्रुतौ परिक्रयान्न कर्मण्युपपद्यते दर्शनाद्वि. शेपस्य तथाभ्युदये ॥ ५५॥ अस्त्या वैषम्यम् । अथारिन् र नुमाग्त । अतिश्रु गमिहित. मिति अत्यनमारत एव । तेन परिक्रये दक्षिमादाने, मतुल्याः -विमरया.

·५४६ ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः ॥ : है है स्युः ऋविज इत्यर्थः। यतः अभ्युदये अभ्युदयफलके द्वादशाह, विधिश्रुती- दीक्षाविधिश्रुतौ ' अचिनो दीक्षपति । तृतीयिनो दीक्षयति । पादिनो दीक्ष- यति' इति विशेषस्य दर्शनाद वियमाख्या- अधिनः तृतीयिनः, पादिन इति विषमसमाख्या तेषामखिजामुपलभ्यते । सा कर्माण- कर्मानुसारतः क्रती परिक्रये- दक्षिणादाने नोपपद्यते । तस्मात समाख्याश्रुतिकृतं दक्षिणावपश्यं न कर्मकृतमिति भावः । त्च्च वैषम्यं ' यावदध्वर्यवे ददाति । तस्या प्रतिप्रस्थात्रे । तृतीय नेष्ट्रे । चतुर्थमुन्नेत्रे ' इत्यादिना वाक्येन कल्प- सूत्रकारैयाख्यातमय ।। ५५ ॥ भूनामकैकाहे औपदेशिकधेनुदक्षिणाया आतिदोशककृत्स्न- क्रतुदक्षिणाबाधाधिकरणम् ॥ १६ ॥ तस्य धेनुरिति गवां प्रकृतौ विभक्तचोदितत्वात् सामान्याचद्विकारः स्याद्यथेष्टिगुणशब्देन ॥५६॥ ' अर्थप भूपैश्वदेवस्त्रियदेव सर्वस्तस्य विश्ववत्यस्तोत्रीया धनुर्दक्षिणा' इत्यनेन वाक्येन ज्योतिष्टोमविकृतिर्भूसंज्ञक एकाहः ऋतुर्विहितः । नत्र धेनुदक्षिणा ' इति श्रूयते । अत्र धेनु शब्दः गौश्वाश्वश्चाश्वतरश्च गर्दभ- श्वाजाश्चावयश्च ब्राहयश्च यवाश्च तिलाश्व माषाश्च तस्य द्वादशशतं दक्षिणति चौदक प्राप्तप्राकृतदक्षिणामध्य गोत्वावच्छिन्नस्यैव निवर्तकः । कुतः ! तस्य धेनुरित्यनेन शम्देन प्राकृतगौरवातिदेशप्राप्ता विक्रियते । नाश्वादयमापांता विक्रियते । यतः प्रकृती विमक्तचोदित्वात्-ज्योतिष्टोमे प्रत्येक विभज्य दक्षिणात्वेन विहितत्वात । ' या गौः सा धेनुरिति गोसामान्यस्य धेन्वां सत्याद्गोविकृतिधनुरिति धेनुदक्षिणया गोदक्षिणैव निवर्धते 1. नाश्चादि- दक्षिणा यथा ' सौर्य चई निर्वपत् ' इतीधिः कथंभावाकाक्षायां गुणाशब्देन-निपिशन्देन--निर्यापशब्दघटितोत्पत्तियांक्येन क्लप्तनिर्वा- पकदर्शपूर्णमासीयविध्यन्तमुपस्थापयति तद्वद्धनुशदः -- सामानाधिकरण्यात गामेवोपस्यापयतीति गोदक्षिणैव निवयते धेनुदक्षिणयां । नेतरदक्षिणात गोदक्षिणाया एघ बाधस्तस्मिन्नेकाह इति ॥ ५६ ॥ . , ·दशमाघ्यायस तृतीयः पादः । ५४७ सि० ॥ सर्वस्य वा ऋतुसंयोगादेकत्वं दक्षिणार्थस्य गुणानां कार्यकत्वादर्थे विकृतौ श्रुतिभूतं स्यात्तस्मात्समवायाद्धि कर्मभिः॥५७॥ यतः प्रकृती ज्योतिष्ठोमे दक्षिणामुद्दिश्य तच्छेपत्येन गयादयो विधी- यन्ते । ततः द्वादशशतसङ्ख्यांविशिष्टगौस्तदितरे चाश्वादयः सबै परस्पर- सहिताः दक्षिणया सम्बध्यन्त इति सर्वस्य-गयादिमाषांतस्य विकारः सा धेनुः । दक्षिणार्थस्य- दक्षिणाकार्यस्य ऋस्विगानः क्रतुसंयोगात- ऋतुना सम्बन्धादेवत्वं यथा क्लुप्तम् । तथा गुणानाम् गवादीनामपि, कार्य- कत्वात-दक्षिणामपैककार्यार्थत्वमपि प्रकृतौ क्लुप्तम् । अतः विकृती- निर्दिष्टकाहे, अर्थे-धेनुर्दक्षिणेति विहिते यकृते धेनुरूपार्थे प्रकृतौ दक्षिणा- साधनत्वेन क्लप्ता यावन्तः पदार्थास्तायता मिलित्वा यत् कार्य तत्कारिक श्रुतिभूतम्- श्रुतितात्पर्यविषयं स्यात् । तया-दक्षिणया, समनायाद- ऋलिक्सम्बन्धात । ऋत्विजस्तु कर्मामः क्रतुसम्बन्धकर्मभिः सम्बध्यन्ते तस्मात् - धेनुदक्षिणया गवादिमाशन्तकृत्स्नऋतुदक्षिणैत्र बाध्यते निर्दिष्टाया विकृताविति भावः ॥ ५७ ।। चोदनानामनाश्रयाल्लिङ्गेन नियमः स्यात् ॥५८॥ ' यथेधिर्गुणशन्देनेयस्यायमभिप्रायः । चोदनाना- विकृतीष्टि- विधीनाम, अनाश्रयात्- इतिकर्तव्यताकाक्षापूरकशब्दानाश्रयात् ताठ ताशशब्दाभावादित्यर्थः । लिगेन-निर्यपत्तीत्यादिलिगेन नियम- सत्प्रकृतिकवनियमः स्यात् । धेनुर्दक्षिणेत्यत्र तु प्राकृतदक्षिणामतिदशप्राप्ता- मुदिश्य देच्या प्रत्यक्षविधानाला सिग्रेन प्रकृतिविकृतिवयि इHिen ज्योतिष्टोमे नैमित्तिकगोदक्षिणया प्राकृतसङ्ख्यामात्र: घाघाधिकरणम् ॥ १७॥ पू० ॥ एका पञ्चेति धेनुवत् ।। ५९ ॥ । :

·५४८ ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ ~- च । यस्य सोममपहरेयुवा गा दक्षिणां दद्यात् । अभिदग्धे पञ्च गा इति । अत्र एका पश्च गायः श्रूयमाणा धेनुवत्-यथा धेनुः कृरस्न- दक्षिणाया निवर्तिका तथा इंमा अपि स्युः । यतस्तासां दक्षिणासम्बन्धः प्रत्यक्षः श्रूयते । प्राकृतीना त्वानुमानिकः । स प्रत्यक्षेण बाध्यत इत्यपर्य. असिते अधिकरणान्तरम् ॥ ५९ ।। साद्यस्के त्रिवत्सरेण सोमक्रयान साण्डेन प्राकृतकृत्स्नक्रय- द्रव्यपाधाधिकरणम् ॥ १८ ॥ सि०॥ त्रिवत्सश्च ॥ ६०॥ सादर साण्डस्त्रिवत्सः सोमक्रयणस्पर्धमानानाम ! इति श्रुतम् । त्रिवत्सः-त्रिवत्सर इत्यर्थः । तत्र ' अजया क्राणाति, हिरण्येन क्रोणाति, ऋषभेण क्रीणाति,वाससा कोणातीत्यादीनि दश झयार्थानि द्रयाणि चोदक- प्राप्तानि सन्ति । तत्र त्रिवत्स. कृत्स्नस्य चोदकप्राप्तस्य क्रयार्यद्रव्यस्य निवर्तकः । न ऋषमस्यैव फेवलम् । यतः स क्रोणातिना प्रत्यक्षतः सम्बद्धः । अतोदकप्राप्त सर्व निवर्तयति तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ६१ ।।... अपरस्मिन् साधरके 'स्त्री गौ. सोमक्रपणी व्यावृत्ता होषा स्पर्धा । इति स्पर्धाक्टहादेनिवृत्ति. श्रुता । सा च निवृत्तिस्तदेव सगच्छने । यदा- जादिदशसोम्यसाधनद्रव्यं बाधित्वा नास्याने सैत्र एका गौः समपस्थिता स्यात् । अन्यथा वृपभमाबांधे स्वमद्यस्थितवृषभवाड़ाधिये तस्यै शेषाः ऋध्ये- यूरिति स्पर्धा स्यादेव । सत्येवं न्यावृत्तस्पर्धति यथनमनुपपन्न भवेत् । तस्मात् प्राकृत्कृस्नदाक्षिणाबाधे इदं लिङ्गदर्शनम्प्यस्तोति ज्ञेयम ॥६॥ एके तु श्रुतिभूतत्वात्सङ्ख्यया गवां लिङ्ग- '' विशेषेण ।। ६२ ।' न ·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ५४९ अपर्यवसितस्योत्तरमिदं एके विति । एका गौः, पञ्च गायो दक्षिणेत्यनेन प्राकृतद्वादशशतसङ्ख्यायुक्तगाव एव निवर्तन्ते । नाश्चादयः । कुतः ! श्रुतिभृवत्वात्- प्राकृतसङ्ख्या विशिष्टगया म्याने एका गौरित्यक- स्या एव गावः श्रुतिताप्तपियत्वात् । तद्वृत्तिसश्या स्त्रीलिनेन च प्राकृतसङ्ख्याविशिष्टगवा बाधः । न हि एकामित्यस्य दक्षिणयान्वयः सम्मयति । अव्यवहितनान्यययोग्यन च गोपदेन व्यवधानात् , प्राकृतविक- दक्षिणायाः क्लप्तस्वेनातिदेशादेव प्राप्ती वाक्यप्रसङ्गाचेति मारः ॥ ६२॥ अश्वमेधे प्राकाशावित्यनेनाध्वर्युमागमात्रस्य वाधाधिकरणम् ॥१९॥ पू०॥ प्राकाशौ च तथेति चेत् ॥ ६३ ॥ अश्वमेधे श्रूयते । हिरण्मयो प्राकाशी अध्वर्यवे ददाती। ति। तत्र प्राकाशौ तथा ' तस्य धेनुर्दक्षिणेत्यत्र दक्षिणामुद्दिश्य विधीयमाना धेनुर्यथा प्राकृतकृत्स्नदक्षिणानिवर्तिका । तथा वाक्यभेदभिया अध्वर्युसम्प्रदानकत्य- स्याविवक्षितत्वात् प्राकृतदानमात्रमुद्दिश्य विवीयमानी प्राकाशावृषि, धेनुपत् फुस्नप्राकृतदक्षिणाया निवर्तकौ । नायुमागमात्रनिवर्तकायिति चेन--॥ ६३॥ सि० ॥ अपि त्ववयवार्थत्वाद्विभक्तप्रकृतित्वाद् गुणेदन्ताविकारः स्यात् ।। ६४ ।। अपि विति पक्षव्यावर्तकः । अवयवार्थवाद- वर्षो ददातीति ऋविगेकदेशावार्थत्वन श्रयमाणत्वात् । प्रकृतयागस्य विमतप्रकवित्वा विभक्तो विभागका " इदमध्ययो: इमेऽन्येषामिति भिर्देशयती प्रकृतिः ज्योतियोमो यस्य तस्यात् । गुणेदन्वाविकार:-प्रश्नो गवादिरूपगुणे इदमध्वर्यय इति इदन्ती । तस्या मो नाकाशावर्षव इति विकारः स्यात् । प्राकाशावपर्यो ददातीयतापर्युपदोपमियापर्यः ·५५० ।। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। सम्प्रदानकप्राकाशद्वयर्मरमपूर्वमेव दान विधिसितमतो न वाक्यभेदभीः । तस्मादध्वर्युदक्षिणामात्रनिवृत्तिः । नेतादक्षिणाया इति भावः ॥ ६४ ॥ उपहव्ये शाबाश्वदक्षिणया कृत्स्नप्राकृतदक्षिणार्या वाधाधि- करणम् ॥ २०॥ सि०॥ धेनुवचाश्वदक्षिणा, स ब्रह्मण इति पुरु- पापनयो यथा हिरण्यस्य ॥६५॥ 'उपहव्योऽनिरक्तः नाभिशस्यमान याजयेत् । अश्वः श्यावो रुवार लाटो दक्षिणा स ब्रह्मणे देयः ' इत्युपहव्यनाम्नि ऋतौ दक्षिणात्वेन श्रुतोऽश्वः धेनुवनिखिल प्राकृतदाक्षणाबाधकः । न ब्रह्मभागमात्रनिवर्तकः । स ब्रह्मणे देयः इति तु पुरुपापनयः- ऋत्विगन्तरसम्बन्धनिवृत्तिः । यथा शतकृष्णल चरी सर्व ब्रह्मण इति हिरण्यस्य ऋत्विगन्तरसम्बन्धनित्तिस्तद्वद- त्रापि । तथा च पुरुषान्तरस्यातिदिष्टोपदिष्टदाक्षिणाद्वयबाधाल्लौकिकेनोपायेन आनतिः सम्पादनीयेति माय: ।। ६५ ।। पू० ॥ एके तु कर्तृसंयोगात् सम्वत्तस्य लिङ्ग- विशेषेण ॥६६॥ संयोगात्-वर्तुः कर्मकर्तुः ब्रह्मणः संयोगात् । स ब्रह्मणे परि- हरतीति, कर्मवतब्रह्मण सम्बन्धरूपलिङ्गविशेषेण" एके-दक्षिणेकदेशा निवर्तन्ते । मंग्वत्-प्रजमुद्गात्रे ददातीत्युद्गातृसंयोगरूपरिङ्गविशे- पवदित्यर्थ ॥ ६६ ॥ tit सिं०॥ अपि वा तदधिकारात् हिरण्यवद्विकारः , स्यात् ॥ ६७ ॥ अपि वेत्युक्तनिरासः । तदधिकाराव-दक्षिणाधिकारात्-दक्षिण- यान्वितत्वादित्यर्थः । विकार:- सर्पविकारः, हिरण्यवत् । सावाक्यस्य त्वेक- - ·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः। खात् वाक्यभेदमिया तत्रापूर्वविधिरेव । अत्र तु वाक्यद्वयमाम्नायते । एकेन केवलदक्षिणाविधिः । अन्येन पुरुषापनयः इति वैषम्यान सम्बदित्युपपद्यते । तस्माद्धिरण्यवदित्येव सिद्धान्तः ॥ ६७ ॥ ऋतपेये सोमचमसेन कृत्स्नक्रतुदक्षिणानाधाधिकरणम् ।।२१|| पू०॥ तथा च सोमचमसः ॥ ६८ ॥ ऋतपेये ऋती- औदुम्बरश्चमसो दक्षिणा । स प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः । इति श्रूयते । तत्र सोमचमसोऽपि तथा-सम्वत्- यया उद्- गाने दीयमाना सक उद्गात्रभागस्य बाधिका तत्संयोगात् । तया ब्रह्म- संयोगात् ब्रह्मभागस्य बाधकः सोमचमसः । न कृत्स्नदक्षिणाया इति ॥ ६८॥ सि० ॥ सर्वविकारो वा क्रत्वर्थे प्रतिषेधात्. पशूनाम् ।। ६९ ॥ सर्वविकारः-सर्वबाधक एव सोमचमसः । न ब्रह्ममागमात्रबाधकः । कुतः ! 'प्रतं वै सोम: अनृतं पशवः यत् पशून् दद्यात् सोऽनृतं कुर्यात् ' इति ऋत्यर्थे दाने पानां प्रतिपंधात्-प्राकृतपशून् प्रतिषिध्य 'औदुम्यर; सोमचमसो दक्षिणा ' इति सोमचमसो दक्षिणायेन पिहितः । तेन प्राकृतकरस्नदक्षिणाया निवृत्तिः समगम्यते । ब्रह्मभागमात्र निवृत्तावन्येभ्यः पशवो दीयरन् । तया सति ' यत् पशून् दद्यात सोऽनृतं कुर्यात् । इस्यमृत- करणमनुपपन्नं स्यात् । तस्मात् पृत्स्नप्राकृतदक्षिणानिवर्तकः सोमचमत इति मायः॥ ६९॥ शं. ॥ ब्रह्मदाने विशिष्टमिति चेत् ॥ ७० ॥ ब्रमदाने- ब्रह्ममागे सोमचमसो देयः । यस्तदमागे पशून् दपात सोऽनृतं कुर्यादिति प्रामागेऽप्यविशिष्टं समानमिति चेत् ॥ ७० ॥ .

·॥ पूर्वमीमासामनवृत्तिः॥ शकानिरसनम्- उत्सर्गस्य क्रत्वर्थत्वात् प्रतिपिद्धस्य कर्म स्यान्न च गौणः प्रयोजनमर्थः स दक्षिणानां स्यात् ॥७॥ उत्सर्गस्य-' सोमचमसो दक्षिणेनि दक्षिणा न सोमचमसदानस्य ऋत्वर्थवाद- की उगा-तिद्वारा क्र बङ्ग पात प्रकृतौ यथा ऋविगानति- द्वारा गादिसमुदायस्य क्रतुसम्बन्धिदक्षिणायाम वयात्तस्या एकत्रम् | यया प्रकृताया विकृनापि च सोमचमसैदाक्षणया सायमन्वयादेव त्वमति तया निखिलदक्षिणाबाध । प्रतिपिद्धस्य- यत् पशन् दद्या सोऽनृत कुर्यादिति निपिद्धस्य पशुसङ्घस्य अनुसम्बधिपशु वावच्छिन्नत्य कर्म गात् प्रकृती दानत्रियाकर्म वात् , अत्र यावत्तत्स्थानस्थितस्य चमसस्य गीणः गौण- वृत्युपस्याप्य दक्षिणाशब्दस्यार्थ प्रयोजन न स्यात् । न सम्भाव्यर्थ । • सोमचममा दक्षि त्यस्य चमतदक्षिणया ऋत्ति गानतिं कुर्यदिति मुख्योऽर्थ । चमसस्यैक्देशबाधक-ब्रह्मभागमात्रबाधस्त्वे तु चमसा- स्मकदक्षिणैस्दशेन मविगेकदशानतिं भावयत इति तस्य वाक्यस्य गौण लाक्षणिकोऽध स्यात् । स चायुक्त एवेति भार ॥७१॥ यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्यात् ।।७२।। अस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षे प्रयोजनाएकमिद सूत्र यदि विति।- यदि तु-चमसदान ब्रह्मण:-ब्रह्मभागमात्रनिवर्तक तत उदून-तेन महाभागमात्रण ऊन- यून, प्राकृतदानजात शेषभूतमस्तीति तद्वकारो न स्था सोमवमस । किन्तु तद्विकारः-तस्य ब्रह्ममागस्य शिकार एस स्यात् ।। ७२ ।। । सर्व वा पुरुपापनयावासा ऋतुप्रधानत्वात् ॥७३॥ ben ·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः। . . सिद्धा त्यभिप्रेतप्रयोजनोधकमिदं सूत्रम् । सः वा- सर्वमेव प्राकृतदान जाने निवर्तते । कुतः ? तासा-दाक्षिणानां, कनुप्रधानत्वात्- ऋतुशेपत्यात सर्व अपि दक्षिणा निवर्तत इत्याशयः । क्रत्वादक्षिणा सोम्यो ऋविग्भ्यो देया । कयं ब्रह्मण पोति चेत्---पुरुषापनयात्- 'स ब्रह्मणे देयः' इति वचनात् पुरुषान्तराद्विभज्य ‘ग्रहाग एवं दानमिति भावः ।। ७३ ॥ वाजपेये रथदानस्य यागनियामकलाधिकरणाम् ॥ २२ ॥ यजुर्युक्तोऽध्वदिक्षिणा विकारः स्यात् ॥७४॥ वाजपेये । यजुर्युक्तं रयमधर्यवे ददाती' त्याग्नातम् । तत्रायं रथः अन्वर्युदक्षिणाभागस्य विकारः-निवर्तकः- बाधकः स्यात् । न पक्ष अप्राप्तो नियामकः । कुतः ! अर्युसम्प्रदानकदानस्य साक्षात् श्रुतत्वात् 'प्राकाशावधर्यत्रे ददातीति बदिति ॥ ७४ ॥ सि० ॥ अपि वा श्रुतिभूतत्वात्सर्वासां तस्य भागो: नियम्येत ॥ ७५॥ अपि वेति-विकारपक्ष निवर्तयति । श्रुतिभूतत्वाव- सप्तदश रथाः सप्नदश निष्का, सप्तदश दात्या, सप्नदश युग्मानि; 'सप्तदश गा शतानि, वयस्यो वयस्यश्च सप्तदशेलि 'सप्त' सप्तदशकानि ददानीति भूयमागत्यात् सप्तदशसु कश्चन रयो यजुर्युक्तः, 'कथन ऋग्युक्तः, काशन सामयुक्तः' इत्येवमादिरयेषु अवयुसम्प्रदानक्यजुर्युक्तरयस्य पक्ष सर्वासा दक्षिणान प्राप्ती अपर्युभागभूतस्य रणविशेषस्य नियामकमुक्तश्रुति- वाक्यमिति सिद्धान्तः ।। ७५ ॥ इति मामासासूत्रवृत्ती मायोधिन्यां दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ श्रीः॥ . . .

·५५२ ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ ra- . शंकानिरसनम् -- उत्सर्गस्य क्रत्वर्थत्वात् प्रतिपिद्धस्य कर्म स्यान्न च गौणः प्रयोजनमर्थः स दक्षिणानां स्यात् ॥७॥ उत्सर्गस्य सोमचमसो दक्षिणेनि दक्षिगावेन सोमचमसदानस्य ऋत्वर्थवाद- ऋविगानतिद्वारा क्रत्वगत्यात् प्रकृती यथा ऋनिगाननि- द्वारा गादिसमुदायस्य ऋतुसम्बन्धिदक्षिणायामन्वयात्तस्या एकालम् । यथा प्रकृताया विकृतावपि च सोमचमसैदक्षिणया साकमन्वयादेव त्वमेधति तया निखिल दाक्षिणाबाध । प्रतिषिद्धस्य- यत पशुन् दद्यात्सोऽनृतं कुर्यादिति निपिद्धस्य पशुसद्धम्य ऋतुसम्बन्धिाशुत्वामच्छिन्नम्य कर्मचात् प्रकृती दानक्रियामत्वात् , अत्र यावत्तस्थानस्थितस्य चमतस्य गौणः -गौण- वृत्त्युपस्थाप्य दक्षिणाशब्दस्यार्थ प्रयोजन न स्यात् । न सम्भवतीत्यर्थः । • सोमचमसो दक्षिणेत्यस्य चमसदक्षिणया ऋविगानति कुर्यादिति मुख्योऽर्थ. । चमसस्यैक्देशबाधकटरे-ब्रह्मभागमानबाधकः । चमसा- रमकदक्षिणेकदशेन ऋत्विगेकदशानति भावयेत् इति तस्य वाक्यस्य गौण. लाक्षणिकोऽर्थ स्यात् 1 स चायुक्त एवेति भावः ॥ ७१ ॥ यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकार: स्यात् ॥७२।। अस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षे प्रयोजनज्ञापकमिद सूत्र यदि तिति ।- यदि तु-चमसदानं ब्रह्मण-ब्रह्मभागमात्रनिवर्तक नेत तद्नं तेन ब्रह्मभागमात्रेण ऊन-"यून, प्राकृतदानजात शेषभूतमस्तीति तद्विकारो न स्यात्सोमचमस. । किन्तु तद्विकारः--तस्य ब्रह्मभागस्य विकार'एर स्यात् ७२॥ सर्व वा पुरुषापनयाचासां क्रतुप्रधानत्वात् ॥७३॥ , तदा म ·दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः । सिद्धान्त्यभिप्रेतप्रयोजनबोधकमिदं सूत्रम् । सर्व वा सर्वमेव प्राकृतदानजाने निवर्तते । कुनः ! तासा-दक्षिणानां, नुप्रधानत्यत्- ऋतुशेपत्वात् सर्व अपि दक्षिणा निवर्तत इत्याशयः । क्रत्वांदक्षिणा सम्यो ऋविग्भ्यो देया । कथं ब्रह्मण पवेति चेत् पुरुषापनयात्- 'स ब्रह्मणे देयः' इति वचनात् पुरुषान्तराद्विभज्य ब्रह्मण एव दानमिति भावः ॥ ७३॥ वाजपेये रथदानस्य यागनियामफत्वाधिकरणम् ।। २२ ।। यजुर्युक्तोऽध्वर्योदक्षिणा विकारः स्यात् ॥७४॥ वाजपेये • यजुर्युक्तं रयमध्वर्यवे ददाती' त्याम्नातम् । तत्रायं रयः अन्वर्युदक्षिणाभागस्य विकार:- निवर्तकः- बाधकः स्यात् । न पक्षे अप्राप्तो नियामकः । कुन: ! अपर्युसम्प्रदानकदानस्य साक्षात् श्रुनयात् 'प्राकाशावर्यः ददानी ति वदिति ॥ ७४ ॥ सि०॥ अपि वा श्रुतिभूतत्वात्सर्वासां तस्य भागोः नियम्येत ।। ७५॥ अपि वेति-विकारपक्ष निवर्तयति । श्रुतिभूवत्वात्-'सप्तदश सप्तदश निष्का, सप्नाश युग्मानि, 'सप्तदश गया शतानि, वयस्यो वयस्यश्च सप्तदशेनिसप्त' सप्तदशकानि ददातीति भूयमागत्यात 'सप्तदशसु कश्चन रयो यजुर्युक्तः, 'कश्चन ऋग्युक्ता कचन सामयुक्तः' इत्यत्रमादिरयेषु अर्युसम्प्रदानयजुर्युक्तरयस्य : पक्ष सर्वात दक्षिणानां प्राप्ती अपर्युभागभूतस्य रयविशेषस्य नियामकमुक्तति- वाक्यमिति सिद्धान्तः ॥ ७५ ॥ इति मामासामूत्रवृत्ती मावोधिन्यां दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ श्रीः । रपा, सप्तदश दास्या, .

·५५४ ॥ पूर्वमीमांसामात्तिः॥ ॥ अथ दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ -- - नक्षत्रेष्टयावुपदिष्टोपहोमादिभिः प्राकृतनारिष्टहोमादीनां समु- चयाधिकरणम् ॥१॥ सि०॥ प्रकृतिलिङ्गासंयोगात् कर्मसंस्कारं विकृ. तावधिकं स्यात् ।। १ ॥ • अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वत्' इति विहित- नक्षत्रेष्टौ । सोऽत्रजुहोति । • अग्नये स्वाहा, कृत्तिकाभ्यः स्वाहा, अम्बायै स्वाहा, नितल्यै, स्वाहा' इत्यादिभिरूपहोमा विहिताः । प्रकृती 'नारिष्टान् जुहोती ति नारिष्टहोमाः सन्ति । एवं श्येन यागे 'टोहितोष्णीपा लोहितवसना नाविता ऋत्विजः प्रचरन्तीति श्रुतम् । प्रकृती . नौवीत मनुष्याणां, प्राचीनावीतं पितॄणां, उपवीतं देवानां, उपप्पयते देवलक्ष्ममेव तरकुरुते' इति श्रूयते । तया पृष्ट्ये घडहे ' मध्वाशयेत् घृतं वेति श्रुतम् । प्रकृती 'पयोव्रतं प्राह्मणस्य, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्य' इति । तत्र उपहोमनीवीतमध्वशनानि यथाक्रम नरिष्टहोमोपवीतपयोव्रतानां विकृता- धतिदिधाना निवर्तकानि, कि या तैः साकं तेषां समुच्चयः इति संशये सिद्धान्तः । समुच्चय इति । कुतः ! प्रकृतिलिङ्गासंयोगाव-प्रकृति- लिनेन-प्रकृतिसम्बन्धितकार्येग असंयोगात्-संयोगाभावात् । यतः संस्कार- अर्वोत्पादकं कर्मविहितं कर्म । अतो विकृतावधिकम् - समुचित स्यात् प्राक्तनारिष्टहोमोपत्रीतपयोजनादिजन्यमदृष्टमपूर्व मिन्नम्। उपहोमनिवीतमयशनजन्य चापूर्व भिन्नम् । तयोः परस्पर कार्यकारिते नास्ति प्रमाणम् । तस्मात् तैस्तेषां चोदकप्राप्तानामपि न निवृत्तिः । अपि तु समुच्चय एवेति भावः ॥ १ ॥ . - r- ·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ५५५ इत्यत्र चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृ. तिसन्निधानात् ॥ २॥ 'शरमय बर्हिर्भवती ' त्यत्र तु चोदनालिङ्गसंयोगे- 'बर्हिप वेदिं स्तुगाती'नि प्राकृतनिधिवाक्ये वेदिस्तरणसाधनान्यभिचरितलिङ्गस्वरूपा- बर्दिःशब्दस्य । शरमय बहिर्भवतो त्यत्र प्रकृतिसन्निधानात्-प्राकृतषि- धिघटकशब्दस्य सन्निधानात-संयोगात अनुव्रतत्वादित्यर्थः । तद्विकार:- कुशविकारः स शरशब्दार्थे इति वैषम्यात् प्रकृते न स दृष्टान्तः सम्भवतीति भारः ॥ २॥ इति प्रथमवर्णकम् ॥ १ ॥ प्रकृतिलिङ्गासंयोगात् कर्मसंस्कार विकृताव- धिकं स्यात् ॥ १॥ सोमारौद्रं चरं निपेत् कृष्णाना वीहीणामभिचरन् 'शरमयं बर्हिर्भवतीति श्रुतम् । तत्रोभयोः शकुशयोः प्रामाणिकत्वात मयट: प्राचुर्याथैकरवेनाप्युभयोरुपपत्तौ सम्भवन्त्या न कुशबाधस्तत्र शरैः । अपि तु प्रकृतिसंयोगात- प्रकृती बर्हिःशब्दार्यकुशास्तरणजन्यापूर्वस्य, विकृतौ च चेदिस्तरणसाधनबर्हिःशब्दार्यशरजन्यापूर्वस्य परस्पर भिन्नत्वेन प्राकृतकार्यस्य वैकृतकार्ये असंयोगाव- सम्बन्धाभावात् , विकृताव- धिक तयोः समुच्चयः स्यान्न बाध इति प्राप्त आह ॥१॥ चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृतिसन्निधानात् ॥२॥ प्राकृतविधिरचने वेदिस्तरणसाधनाव्यभिचरितलिड्गारमकवहि:- शब्दस्य वैकृतविधौ सन्निधाना--अनुवृत्तस्यात् । नित्यं धृद्धशरादिभ्यः' इति सूत्रेण शरशम्दात विकारार्थे मयट् प्रत्ययस्य श्रुतिपदोकलेन तस्य प्राचु- पित्वासम्मवाच तद्विकार-कुशविकारः शरशदार्थः । प्रकृताया विकृ- ताविति चौः कुशनिवृत्तिवेति द्वितीय वर्णकम् ।।२।। च ·च घोरेण ५५६ ॥ पूर्वमीमांसामनपत्तिः ।। वाजपेये रथयोषदुन्दुभिघोषाम्यां दर्भमन्त्रयोरुभयोर्याधाधिकरणम् ॥ प्रकृतिलिड्गासंयोगात् कर्मसंस्कारं विकृता. वधिकं स्यात् ॥ १॥ वाजपये स्थापण माहेन्द्ररतोरमुपायरोति । दुन्दुभिधाण माहेन्द्र- स्तोत्रमुपायरोति ' इपानातम् । प्रकृतौ ' उपावतेपमिति दर्भाभ्या स्तोत्र मुपायरीता तिम् । चोदवे नेह प्राप्तम् । तत्र प्रविरिङ्गस्योगाव- प्राकृतापूर्वस्य कृतापूर्वस्य च साधनपार्थक्ये पार्थक्यात् विकृतावधिक द्रव्यत्सादृश्यात् स्थादिद्व्येण द्रव्ययार, शदवसायात मयाध इति स्यात् । न तयो|पण उभयोम नद्रव्ययोर्बाध इति प्राप्ते आह- चोदनालिड्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृतिसंनिधानात् ॥२॥ चोदनालिङ्गसंयोगे ' स्थापणापाकरोति इति निधिगतोपाकरोतीत्य- विदिष्टप्राकृतविधिसानिध्यात्, रयश्च घोषश्चेति निमहे द्वन्द्वाते धूयमाण पद प्रत्यकम वेतीति नियमात रयघोषाभ्यामुपायरोतीति द्विवचनप्रसङ् । तत्र रथघापेण्ट्येक्यचश्रुतिभ्यायोप । तस्मादयस्य घोष इति षष्ठीतत्पुरु. देण विगृह्य स्थविशिष्टघायणस्य करणत्वसम्व धेन स्तोत्रस्योपावरणे सकृदेवा. ययः । अतो स्थविशिष्टयोप प्राकृतोयोद्रिव्यमन्त्रयोनिवर्तक, इति' भाव इति तृतीय वर्णकम् ॥ ३ ॥ गृहस्पतिसवादिविकतायुपदिष्टवाहस्पत्यग्रहादिमिः प्राकृता- दिष्टैन्द्रवायवादिग्रहाणा समुच्चयाधिकरणम् ॥२॥ सि०॥ सर्वत्र तु ग्रहाम्नानमधिकं स्यात् प्रकृ. तिवत् ॥३॥ - ·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ५५७ बृहस्पतिसरे- बार्हस्पत्यं अहं गृह्णाति । विपुत्रति अझं ग्रहं गृह्णाति । महानने शुक्र प्रहं गृह्णाति । अश्वमेधे सौवर्णराजताभ्या महिमानौ प्रो -गृह्णाती'ति श्रुतम् । तासु वृहस्पतिसवादिविकृतिषु प्राकृता ऐन्द्रवायपादयो महा अपि चोदकेन प्राप्ताः 1 ते किं साक्षादुपदिष्टैर्हिस्पत्यादिनहैध्यन्ते उत तैः समुच्चीयन्त इति संशय तत्र सर्वत्र · नई गृह्णातीति ग्रहाम्नानं अधिक-प्राकृतमहादधिक स्यात् । समुच्चितं स्यादित्यर्थः । प्रकृतिवत्- यथा प्रकृती ऐन्द्रयायवं गृहाति मैत्रावरुणं गृह्णातीत्यनयोः समुच्चपस्तद्वदनापि ग्रहं गृल तीति विधेः साधारण्यात् प्राकृनवैकृतग्रहयोरुपदिष्टातिदिष्टयोः समु- चय एव । न बाधः प्राकृतानामिति भावः ॥३॥ अधिक थैकवाक्यत्वात् ॥ ४ ॥ किं च. वाजपेये 'सप्तदशप्राजापत्या महा गृह्यन्ते'इति वाक्य 'सोग्गृताश्च सुराग्रहाय गृह तोति वाक्येन एकवाक्यतारनं प्रकृती मुरा- ग्रहाणाममायरान प्राकृतानु पादक भवितुं शक्यम् । अनस्तत्र प्राकृमदधिः सुरापहरेकवाक्यवात् यथा समुच्चयस्तद्वदत्रापि प्राकृतिकृतयोः समुच्चय इति । भावः ॥ ४ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥५॥ च, 'चिरण्यो वा एप यज्ञक्रतुद्वाजयः । अमीर ह्यग्निष्टोम कामती' सस्मिन् वाक्ये ज्योतिष्टोमायपेक्षया अयं वाजपेयो 'शिरण्या- विस्तृत इयुक्तम् । स च विस्तार. समुच्चपत्य लिङ्गम् । इति लिङ्गदर्शना- दपि समु चयः सिध्यति ॥ ५ ॥ वाजपेये प्राजापत्य पशुभिः ऋतुपशूनां समुच्चयाधिकरणम् ॥३॥ सि०॥ प्राजापत्येपु चाम्नानात् ॥ ६ ॥ बाजरेये । दश प्राजापत्यान पशूनालभते । इनि प्रजापति. देयता सप्तदशाशुन्यम्यागविधायकभुनी साक्षाविहितः पशुभिरतिदिष्टा:

·५५८ ॥ पूर्वमीमांसापत्रचिः॥ --- ऋतुपशयो बाध्यन्त इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः । प्राजापत्येष्विति । तेष्वपि पशुपु समुच्चयः स्यात् । कुतः ' आम्नानात्-' ब्रह्मवादिनो यदन्ति । नाग्निष्टोमो नोक्थ्यो न पोडशो नातिरान' इति । अय कस्माद्वाजपये न सर्वे ऋतमोऽरुध्यन्ते । पशुभिरिति रुयात । यदाग्नेयं पशुमालमते । अग्निष्टोमं तेनावरुन्धे । ऐन्द्राग्नेनोक्ष्यम् । ऐन्द्रेण पोडारीनं । सार- स्वस्याऽतिरात्रम् | मारत्या बृहत्स्तोत्रम् । एतावन्तो वै यज्ञकतवस्तान् पशुभिरेवावरुन्धे' इति प्राकृतिकतपशूनां तत्र आम्नानात् तत्समुच्चयमेव श्रुतिर्दर्शयति ॥ ६ ॥ साङ्ग्रहणेष्टावामनहारनुयाजानां समुचयाधिकरणम् ॥ ४॥ आमने लिङ्गदर्शनात् ॥ ७ ॥ 'वैश्वदेवी साड्महणी निपेत् प्रामकामः' इत्यस्या साड्मणोष्टी आमनमस्यामनस्य देवायसजातो इति तिस आइतीर्जुहोति । इति श्रूयते । अत्रापि पूर्ववत् प्रत्यक्षश्रुतैरामन होमरानुमानिकाः प्राकृतत्रिसट्टल्याक्यअनुयाजा बाध्यन्त इति प्राप्ते सिद्धान्तः । ' आमन' इति समुच्चयः । लिङ्गदर्शनान- 'बहिरामा वै प्रयाजानुयाजा आत्मा देवता । यस्य याजानुयाजाना पुरस्ताद्वोपरिष्टाद्वा जुहुयादहिरात्मानं सजातानामादधीत जुहोति मध्यन एव सजातानामात्मानं धत्ते' इति लिनं प्रयाजानामनुवृत्ति दर्शयति । अत: समुच्चयः ॥ ७ ॥ गवामयनीयमहाबते पत्न्युपगाने न भत्विगुपगानस्य समुच्चयाधिकरणम् ॥५॥ पू०प० ॥ उपगेषु शरवत्स्यात् प्रकृतिलिङ्ग. संयोगात् ॥ ८॥ गवामयने महानत नाम एकाहोऽस्ति । तत्र श्रूयते- 'पल्य उपगा- यन्ति । पिछोलामिरुपमायन्ति' काण्डवीणादिभिरुपगायान्त । आपाटलि- काभिरुपगायन्तीति । प्रकृतौ ' चिज उपगायन्ती ' स्यस्ति । अत्र उप- . अय यन्मध्यतो

·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
गायन्तीति प्राकृतलिङ्गसंयोगात् उपगेषु-उपमानकर्तुपु मध्ये पत्न्यः ऋत्विजा
निवर्तिकाः स्युः। शरवत्-
-यया शरा दर्भाणा निवर्तकास्तद्वदिति ॥ ८॥
सि० ॥ आनर्थक्यात्त्वधिकं स्यात् ।। ९ ॥
आनर्थक्यात्- 'पत्न्य उगायन्तीत्येतत्समीपे काण्डोणादि-
भिरुपगायन्तत्यिस्य आनर्थक्यप्रसङ्गात् आधिक- समुच्चयः स्यादिति
सिद्धान्तः ॥ ९॥
अञ्जनाभ्यञ्जनसत्रे गौग्गुलवाभ्यंजनादिना प्राकृतनवनी-
ताम्यंजनस्य समुच्चयाधिकर पाम् ॥६॥
संस्कारे चान्यसंयोगात् ॥ १० ॥
एकोनपञ्चाशदात्रे अजनाभ्यञ्जनाख्ये सने गौग्गुलरेन प्रात:-
सबने समजते । अभि याञ्जने । पैलुदारयेण माध्यदिनसपने । सौगन्धि-
केन तृतीयसवने इत्याम्नापते । प्राकृतं नबनोनाभ्यञ्जनमपि तत्र
चोदकेन प्राप्तम् । सत्सेत्र अञ्जने अभियाजत इति प्रकृती प्रत्यक्षत.
स्वात् वैकृतेन प्राकृतस्य नावनीता जनस्य माध इति प्राप्ले आह-संस्कारे
अजने अभ्यञ्जने च अधिक-समुच्चयः, एमभ्यञ्जनगनूय गौग्गुलने-
त्यादि । कुतः ! अन्यसंयोगात्- प्राकृतं नवनीताभ्यञ्जनं दक्षिाकाले,
वैकृनं गौग्गुलधाभ्यंजनं तु सुत्याकाले इति दीक्षासुत्यात्म भिन्न कालसम्म-
न्धात अधिकं समुच्चय इति भावः ।।१०।।
प्रयाजवदिति चेन्न ॥ ११ ॥
प्रकृती प्रयाजाना घेयां हविरासादनोत्तरं कालः। विकृतौ तु 'तिष्ठन्तं
पशु प्रयजन्तीति पशुविशसनात्प्राक् प्रयाजकालः इति मिन्न कालत्वेऽपि
प्राकृतवैकृतयोस्तयोर्न समुच्चयः । किंतु बाध एव । तद्वदनापि स्यादिति
चन्न ॥११॥
अर्थान्यत्वात् ॥ १२॥

·॥ पूर्वमीमांसामनवृत्तिः ॥ . महावन , अर्थान्यत्वाद- कार्यभिन्नत्वात । नवनीतेन त्वचि मार्दवं जायते । गौग्गुलवेन तु औण्यानिवृत्तिः शैल्यं सिध्यतीति कार्यभेदात्समुच्चयः । अह- धात्मकैककार्यजनकवात्प्रयाजदृष्टान्तो विषम इति भारः ॥ १२ ॥ महावते तार्यादिभिराहतवाससस्समुच्चयाधिकरणम् ।। ७॥ आच्छादने त्वेकात्तिाकृतस्य विकारः स्यात् ॥ १३ ॥ 'तार्य यजमानः परिघत्त दर्भमयं पत्नी ' इति श्रूयते । प्रकृती आहत वास. परिधत्ते ' इत्यास्ति । तार्य-धृताक्तः कम्बलः । तत्र आच्छादने शरीराच्छादनविषये दूयोरेकार्थत्वात् प्राकृतस्य आहतवाससो विकारस्ताय बाधकं स्यादिति ।। १३ ।। सि०॥ अधिकं वा अन्यार्थत्वात् ॥ १४ ॥ अधिक वा-समुच्चय एव स्थान वाधः । कुनः ! अन्यार्थत्वात-- गुह्याच्छादनपृष्ठोदगम्छादनात्मक कार्यभिन्न धादित्यर्थः ॥ १४ ॥ समुच्चयं च दर्शयति ॥ १५॥ वासासि वाराही चौपानही विमुञ्चति । कृष्णविषाणया वासामि विनसयति । ततोऽपर्युः परिधत्ते'। इति बहुवचनान्तेन चासःशब्देन समुच्चयं दर्शयति श्रुतिः ।। १५॥ महावते स्तोत्रान्तरसाधनभूतैः श्लोकादिसामाभः प्राकृत. सानां समुच्चयाधिकरयाम् ॥ ८॥ सि० ॥ सामस्वर्थान्तरश्रुतेरविकारः प्रतीयेत ।। १६ ॥ महावने - श्लोफेन पुरस्तात्सदसः स्तुवते । अनुश्लोकेन एश्वसदसः। क्रौंचेन चात्वालमवेक्ष्यमाणः' इति श्रूयते । चोदकप्राप्तानि प्राकृतसामान्यपि तत्र सन्ति । एवं स्थिते यया ' काण्यं भवति । कोर्स मति। चानि .

·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ५६१ भवन्ति । भर्गयशसी भवतः ' इत्यादिषु सामसु श्रुतेषु यथा चोदकप्रासानि प्राकृतानि सामानि निवर्तन्ते । तथा अत्रापि ' स्तुवत' इति प्रकृतिलिङ्ग: संयोगस्य प्रत्यक्षश्रुतत्वादतिदिष्टानि तानि तैरनुश्लोकादिभिः निवर्त्यन्त इति प्राप्ते आह-सामसु-लोकेन पुरस्तात्सदसः स्तुवत इति भूयमाणेषु प्राकृतानां तेषां अविकारः अनिवृत्तिः प्रतीयेत । कुनः ! अर्थान्तरश्रुतेः- पदार्थान्तरेणान्वयश्रवणात् । स्तुवत इति सकृदुचरितः प्राकृतः स्तुत्यर्थकः शब्द एकेन पुरस्तात्सदस इति पदार्थान्तरेणान्वितः । नः पुनः श्लोफेनेत्यादिना सम्बदुमहति । सक्छुनत्वात । यो हि सकृन्छु तः शब्दः केनचिच्छन्देन सह विशेषणत्वेनान्वेति स नान्येनान्वेतुमर्हति । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अतः प्राकृतसाम श्लोकादिसामेति सामद्वयसाध्या नूतना स्तुतिरत्र विधीयते । तथा सति प्राकृतिलिङ्ग संयोगस्याभावात अविकार:-अनिवृत्तिः प्राकृतसाम्नाम् । अर्थात्समुच्चय इति भावः ॥ १६ ॥ अर्थे त्वश्रूयमाणे शेषत्वात्माकृतस्य विकारः स्यात् ।। १७॥ काण्व भवति, कौस भवती' सादिभिाव प्राकृतानामय निवृत्तिरित्युक्तम् । तत्राह--अर्थान्तराश्रवणात् प्राकृतस्यैव शेषः श्रूयते । अतः प्रत्यक्षश्रुतेन वैकृतेन प्राकृतानां तत्र निवर्तन युक्तमेव । प्रकरे तु अर्थान्तरश्रयणात वाक्यभेदप्रताच अनिवृत्तिः । समुच्चय इति यदभि- हित नदेव समञ्जसम् ॥ १७ ॥ (इति प्रथमवर्णकम् ) विकृतिविशेऐ कौत्सादिसामभिः प्राकृतानां साम्नां राधा- धिकरणम् ॥९॥ सि०॥ अर्थे त्वश्रूयमाणे शेपत्वात्प्राकृतस्य विकारः स्यात् ।। १७ ॥ कचिद्विकृतिविशेषे कौत्सं भवति । भगवती भवतः' इत्याचा- नायने । प्राकृतं रथन्तरवामदेण्यादिसामापि सत्र चौदन प्राप्तम् । तत्र यञ्च , ·५६२ ॥ पूर्वमीमांसासत्रातः॥ - स्तुवत इति प्राकृतलिङ्गस्याभावात् समुच्चय इति प्राप्त सिद्धान्तः । अर्थे त्वश्रूयमाणे-अ-प्राकृतफले अधूयमाणेऽपि,प्राकृतस्य-प्रकृत्युपदिष्टस्य विकृतावतिदेशप्रातस्य रथन्तरादिसाम्नः विकार: बाधः स्यात् । कुतः शेषत्वात--प्राकृतस्य वैकृतशेषत्वाविशेषात् । साम्नः प्रकरणादिना ऋत्य- अवे निश्चिते कि तस्योपकामियाकाङ्क्षायामङ्गत्वसाधारण्येन प्राकृतसामोप- कार्यमेव तदाकाङ्क्षानिवर्तकमिति ऋगक्षराभिव्यक्तिरूपतत्कार्यकारिवस्य कौत्सादिप्यपि सत्वात्तैस्तन्निवृत्तिर्बाध इति भावः||१७||( इति द्वितीयवर्णकम् ) कौत्सादिसाना व्यवस्थया बाधकत्वाधिकरणम् ॥१०॥ सर्वेषामविशेषात् ॥ १८॥ सर्वेपाम्कौत्सादीनि सर्वापयेव सामानि प्राकृताना सर्वेषा' साम्नां बाधकानि । कुतः ! सामवाविशेषादिति प्राते आर ।। १८ ॥ सि०॥ एकस्य वा प्रतिसामर्थ्यात् प्रकृते- श्चाविकारात् ॥ १९॥ श्रुतिसामर्थ्याव-एकवचनादिश्रुतिसामर्यात् एक एकस्य । द्वे द्वयोः । बहूनि बहूनामिति व्यवस्थया बाधकत्वम् । प्रकृतेः- चोदकशा- खस्य अविकारात-~अबाधाच । श्रतसयाकप्राकृतमामबाधेन चरितार्थो विधिराधिक न बाधत इति भावः ॥ १९ ॥ विश्रद्धाविद्धस्तोमातुपु यथाक्रम प्राकृतसामवाधावाधा- धिकरणम् ॥ ११॥ सि०॥ स्तोमवृद्धो स्वधिकं स्यादविवृद्धी द्रव्य - विकारः स्यादितरस्याश्रुतित्वात् ॥ २० ॥ 'एकत्रिशेनातिरानेग प्रजाकाम याजयेत् । त्रिगवेनौजस्कामं । यात्रिंशेन प्रतिष्ठाकाम' तथा 'अभिषेचनीये नव राजसामानि । शुद्धाशुद्धोये संश्रवोपपदे चोमे। अपचितीयपुनस्तोमस्य 'पुनस्तोमस्य सवन मध्यम ·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः द्वादशं स्मृतम् । का? नवदशस्तोमावभिनः सवने उभे ' इति विवृद्धस्तो- मकाः अधिवृद्धस्तोमकाश्च विकृतिक्रतवः सन्ति । तत्र स्तोमवृद्धौ अनि- वृत्तिः अधिक-प्राकृतवै कृतयोः समुच्चयः स्यात् । कुतः ? इतरस्य- केवलवैकृतसाम्नः अश्रुतित्वात्- कर्तव्यत्येन श्रवणाभावात् । तत्र हि सड्. ख्याया वृध्दिः श्रूयते । सा च प्राकृतवैकृतसामभिः समुचित्तैः समुपपद्यते । अविवृद्धौ तु. सङ्ख्याया विवृध्यभावे पूर्वाधिकरणसिध्दान्तरीत्या द्रव्यस्य-सामात्मकद्रव्यस्य विकारः-पावदर्थं बाध एव ॥ २० ॥ पवमानस्तोत्र एव विवृद्धाविवृद्धस्तोमऋतूनां सामावापोद्वापा- धिकरणम् ।। १२ ॥ सि०॥ पवमाने स्यातां तस्मिन्नावापोद्वाप- दर्शनात् ॥ २१ ॥ विबुद्धस्तोमके क्रतो कचिदावापः, कचिचोद्वापो यः श्रुतः सः पव- माने-परमानस्तोत्र एव स्यात् । कुतः ! ' त्रीणि ह वा यज्ञस्योदराणि गायत्री बृहत्यनुष्टुप् । अत्र ह्येवावपन्ति अत एवोद्वपन्ति । इति तास्मन्- पवमान एव आयापाद्वापर्दशनाव ॥ २१ ॥ वचनानि त्वपूर्वत्वात् ॥ २२ ॥ अनन्यशेषत्वादपूर्वलाचेमानि वचनान्येवावापोद्वापयोः प्रमाणमि. त्यर्थः ॥ २२ ॥ त्यागादौ विघ्युद्देशगतशब्देनैव देवताभिधानाभिकरणम् ॥१३॥ विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्यात्तेन चोदना ॥२३॥ दर्शपूर्णमासादिषु ये यदाग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादयो विधय- स्तेषु श्रूयमाणाग्न्यादिशब्दैनव यागनिर्वापादिमन्त्रेषु देवता अभिधातल्या । न चन्हिवैश्वानरदहनादिना येन केनाऽपि शब्देन । सा सा

·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
कुतः ! मन्त्रस्वे--मन्त्रसम्बन्धिदेवतावाचकशब्दोच्चारणस्य स्मरणार्थ-
मावश्यकत्वे विधिशब्दस्य-विधिवाक्यगताग्न्यादिशब्दस्य मावः--
उच्चारणं स्यात् । यतः तेन- हविःसंबंधेन आग्नेय इति विधिशब्देन
चोदना- आग्नेयं अग्निदेवताकं हविरियादिर्विद्यते । मन्त्रैरेव स्मर्तव्य
इति नियमवत् विध्युद्देशे यो देवतावाचकः शब्दः स एव आवाहननिर्वापादि-
मन्त्रेषु योग्यः । नान्यस्तत्पर्याय इत्येवायं नियमो बोध्य इति भावः ॥२३॥
शेपाणां चोदनैकत्वात्तस्मात् सर्वत्र श्रूयते ॥२४॥
सर्वत्र · आयाऽग्नेः प्रियाधामानि ' आयाट्सोमस्य प्रियाधामानि '
स्वाहाग्नि
म्वाहा सो ' अग्नेरहमुनिति मनूनेयम् । 'सोमस्या-
हमुन्जिति मनूजेपम्' इति आयाट् स्वाहाकार. उज्जिति स्विष्टकदादिनिगद-
मन्त्रेषु चोदनकत्वात् वैधारन्यादिशब्दपाठयकरूपयनवणात् । शेषाणा-
शेषमन्त्रेष्वपि विध्युदेशगताग्न्यादिशब्दस्यैव मात्रः उच्चारणं कर्तव्य-
मित्यपः ॥ २४॥
सौर्यादिविकृतिष्वप्यावाहनादिमन्वेषु विधिगतशब्देनैव देव.
ताभिधानाधिकरणम् ॥ ४ ॥
तथोचरस्यां ततो तत्मकृतित्वात् ॥ २५॥
उत्तरस्यां ततो-मौर्यादिविकृतिष्वपि तथा--प्रकृतिवदावाहनादि-
मन्त्रेषु विध्युद्देशगतशब्देनर देवताया अभिधानं विधेयम् । कुतः ! तत्प्रकृति-
त्वात्-तासा दर्शपूर्णमासप्र कृतित्वात् । चोदकेन स नियमोऽप्यतिदिश्यत
इति भारः॥२५॥
विकृतावग्न्यादिदेवतायाः सगुणेन विधियन्दनाभिधाना-
धिकरणम् ॥१५॥
सि० ॥ प्राकृतस्य गुणश्रुतौ सगुणेनाभिधानं
स्थात् ॥२६॥

·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
-
'आनये
इत्यत्र
अग्न्याधाने ' अग्नये पवमानाय अष्टाकपालं निपेत् '
पावकाय, अग्नये शुचये ' इति पयमानेष्टिहवीपि श्रूयन्ते । तत्र प्राकृतस्याग्नेः
गुणश्रुती-पावकशुच्यादिरूपगुणश्रवणात्, सगुणेन--गुणसहितेन तेनाभि-
धानम् । अन्यथा गुणानिधानं व्यर्थ स्यादिति भारः ॥ २६ ॥
पू० ॥ अविकारो वार्थशब्दानपायात स्याद्-
द्रव्यवत् ॥ २७॥
अविकार-निर्गुणमभिधानं केवलाग्निशब्दस्योच्चरणमेव कार्यम् ।
कस्मात् ? अर्थशब्दानपायात्- अग्न्यात्मकायस्य केवलाग्निशब्देन अत्या-
गात्-त्यागाभावात् । पाठवैय्यर्थ्यमिष्टापत्त्या परिहरति । द्रव्यवत् स्यादिति ।
'सा वा एपा सर्वदेवत्या यदजा यशा यायच्यामालभत भूतिकामः
अजावशाशद्वैन विहित कर्मणि क्शादिरूपगुणनिधानेऽपि निगदे गन्नेषु
छागस्य वपाया मेदसोऽनुभूहि । इत्येव पाठः । न गुणस्य । तथा प्रकृत.
स्थलऽपीति भावः ॥ २७ ॥
सि०॥ आरम्भासमवायाद्वा चोदितेनाभिधानं
स्यादर्थस्य श्रुतिसमवायित्वादवचने च गुणशा.
सनमनर्थकं स्यात् ।। २८ ।।
वा-अथा, चोदितेन-उत्पत्तियास्यश्रुतसगुगेन, अभिधानं-देवतायाः
स्मरणं स्यात् । कुतः ! अर्थस्य-आन्यादिपदस्य योऽर्थः केवलाग्निस्तस्य
आरम्भासमवाया--आरम्भे-उत्पत्तिवास्पस्थतिड्याच्यभावनायामसमरा-
यात्-अन्वयाभावात् । अग्नये पायकायेत्यादिशन्दस्यैर देवतात्याताया-
स्तस्याः केरलाग्निशब्देन प्रत्यायनासम्भाच्च । देवतार्थशद्वस्य धुति-
समवायित्वात्-उत्पत्तिवाक्यसम्बद्वत्वात् तदवचने-गुगताच कसन्दा-
नुच्चारणे गुणशासन-गुणविधान अनर्थक-ज्यर्थ स्पादित्यर्थः ॥ २८ ॥

·५६६ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रपतिः॥ - द्रव्येष्वारम्भगामित्वादर्थेऽविकारः ' सामर्थ्यात् ।। २९ ।। द्रव्येषु-' यदजा क्शाशय यामालभेतेत्यादिद्रव्यविधि अर्थे-अजादि- शब्दार्थे आरम्भगामित्वात्- उत्पत्तिवाक्यीयभावनान्वयित्वात् अविकारे- गुणरहितकेवलच्छागपदे सामर्थ्यात्-अजादिरूपार्थबोधकशक्तः सत्वात् । उत्पत्तिवाक्ये द्रव्यस्य स्वरूपनोऽन्वयात् गुगरहिलेऽपि तादृशे द्रव्ये तदर्थ- बोधनसामथ्र्य समुपपद्यत इनि चौदकानुनहाय निर्गुणममिधानं स्यात् तत्रेति दृष्टान्तवपम्यमिति भावः ॥ २९ ॥ पवमानेष्टिषु आज्यभागयोः अग्नेनिर्गुणेनाभिधानाधिकरणम् ॥१६॥ पू० ॥ वृधन्वान् पवमानवद्विशेपनिर्देशात् ॥३०॥ आन्याधाने पवमानष्टिषु आज्यमागहोमो प्रकृत्य ' वृधन्वानाग्नेयः । कार्य: पावकवान् सौम्यः ' इति श्रुतम् । तत्र पयमा नेष्टिषु 'अग्निः पवमान इतिवत् निगदेषु ' वृधन्यतमग्निमावह । पाचकवन्तं सोममावह ' इत्येवगुणसहिता देवो वक्तव्यः । कुलः ! विशेपनिर्देशान-- ' वृधन्वानाम्नः, शवकवान् सोमः ' इति सगुणाग्न्यादिनिर्देशात् । वृधन्यवादेः- गुणत्वादिति ॥ ३० ॥ सि० ॥ मन्त्रविशेषनिर्देशान्न देवताविकारः स्यात् ॥ ३१ ॥ मन्त्रविशेपनिर्देशात- अग्नि स्तोमेन बोधयेति मन्त्रे वृधिधातोः प्रयोगात साक्षामन्त्रस्य वृधन्वन्छन्दयोगेन वृधन्वत्वस्थ मन्त्रगुणत्वमेव । न देव- गुणत्वम् । न हि ' वृधन्वानाग्नेय ' इत्यत्र आग्नेयशब्दो यामपरः । किंतु । अनो वृधन्वत्त्वाददेवगुगन्धामावान्निगदेषु : अग्निमावह ' इति निर्गुग ९आन्यादिर्वक्तव्य इति भावः ॥ ३१ ॥ गवानुवन्ध्यवनस्पतियागयोर्विधिशदाम्यामेव द्रव्य- देवतयोरभिधानाधिकरणम् ।। १७ ।। मन्त्रपरः ·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ५६७ निगमे तु विधिनिगमभेदात् प्रकृती तत्पतिवाद्वि. कृतावपि भेदः स्यात् ॥ ३२ ॥ ज्योतिष्टोमे ' गौरनुबन्ध्यः ' इति पशुयागः श्रुतः। तथा 'पृषदाज्येन वनस्पति यजतीति वनस्पतियागः पशुयागीयस्विष्टकृयागस्य विकारत्वेन पठितः । तावेतो पशुयागवनस्पतियागौ निगदमन्त्रेषु उम्र। अदिनिः वृक्षः पादपेत्यादिषु येन केनापि पर्यायशब्देनामिधातव्यौ । कुतः । प्रकृती-- अग्नीषोमीयपशुयागे, 'आनीषोमीयं पशुमालभेत । इति पशुशन्दो वैधः । छागस्य पाया मेघसोऽनुरूहि । इति छागशब्दः । इत्येवं विधिनिगदयोमदान- पार्थस्यान, आनुरन्ध्यरनस्पतियागये रपि तत्प्रकृतित्वात--आग्नीवामीययागस्विष्टकृयागप्रकृतित्वात्तयोविकृत्योरपि विधि. निगमपार्थक्यस्यापरिहार्यत्न प्रकृती यथा अनियमस्तथा विकृतावस्य- नियमस्य प्राप्तत्वात येन केनापि तत्तायशब्देन 'द्रव्यदेवते वक्तव्ये इति प्राप्तम् ॥ ३२॥ सि० ॥ यथोक्तं वा विप्रतिपत्तेन चोदना ॥३३॥ यथोक्तं वा-उत्पत्तिविधौ यत् पदं समाम्नातं तदेव निगदे योज्यं, नान्यत्तापर्यायपदम् । कुतः ! विप्रतिपत्तेः-विधिवास्यश्रुन शब्द- भिन्नशब्दस्य न चोदना. अन्यस्तत्वर्यायशब्दः पठितव्य इनि विधिनास्ति । छागस्य वपाया मेदसोऽनुरूहीत्यत्र तु छ गस्य विधिरेव । न विधि- निगमभेदो विवक्षितः । स त्वार्थिकः । आर्थिक न चोदकोऽतिदिशति । अपि वैधमेव । आनुबन्ध्यनिगमे — उसाया पाया मेदसोऽनुहि ' इति साक्षा दाम्नातावात्तत्र वैधस्यापि गोशब्दस्य न प्रसक्तिः । तस्मान्निगदमन्ने उमा- वनस्पतिशब्दाव वक्तव्याविति सिद्धान्तः ॥ ३३ ॥ अवभृथे स्विष्टकृयागीयनिगगे स्विष्टकृद्गुणक्योरग्निवरुणयो. रभिधानाधिकरणम् ॥१८॥ .

·૫૬૮ पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः ॥ १ - पूं०॥ स्विष्टकवतान्यत्वे तच्छन्द- त्वान्निवर्तेत ।। ३४॥ वारुणेनैककालेनारभृय यन्ती' ति लिहितामभृये : अग्नरिणी स्विष्टकृती यजती' त्याम्नातम् । तत्र निगमादौ स्विष्टकृष्टब्दरहिताचेयाग्नि- वरुणौ वक्तव्यो । कुत स्विरकृदेवतान्यत्वे-प्राकृतत्विष्टकृदेवताया. एतद्वाक्यविहितदेवताभ्याम-यत्न तच्छन्दत्वात् -स्विकृत्पदस्य प्राकृताग्नि- रूपर्थिवाचकत्वात् , तस्मिन्नेर तस्य पदस्य रूढत्पादन तत्पद निवर्तेन । तपदरूढार्थाया आग्निदेवताया अत्राभारादिति ॥ ३४ ॥ सिक ॥ संयोगो वार्थापत्तरभिधानस्य कर्मजत्वात् ।। ३५॥ संयोगो बा. 'अग्नविरुणो स्पिष्टता आवह । इत्येवं स्विष्ट- कृत्पदस्य सयोग र कर्तव्य । खिष्टं कृतमानिति व्युत्पत्या अर्थीपत्तेः- अर्थस्य-योगार्थस्य आपत्ते - उपपत्ते , अभिधानस्य- स्विष्टकृत्पदस्य कमजवान क्यिानिमित्तत्वात् ।' यथा पाचक होते क्रियानिमित्तों सज्ञा, तथा इयमपि स्विष्टकरणक्रियानिमित्ता सज्ञा इति भावः ॥ ३५॥ अग्नीषोमीयपशी सर्वत्रैव प्रयोगे निर्गुणेन अग्नेरभिधाना- धिकरणम् ॥ १९॥ पू० ॥ सगुणस्य गुणलोपे निगमेपु यावदुक्तं स्यात् ।। ३६॥ सौमे अग्नीषोमीय पशुयागे अग्नीयोमायस्य वपया प्रचर्य अग्नीषो. मीय पशुपुरोडाशमनुनिपति ' इति श्रूयते । तत्र स्विष्टकृधागे आम्भि यजती । ति गुणलोप रुतः । तत्र सगुणस्य-- प्रकृती सगुणस्य गुण- लोपे प्राप्त निगमेषु मध्ये गुणस्थाने यावदुक्तं- यावच्छूत तव स्यात् । 1 प्रकृत खिष्टकृयागे श्रुतत्वानर स गुगलोप सर्वत्रेति ॥ ३६॥ - नान्यत्र ·- दशमाघ्यायस्य चतुर्थः पादः। ५६९ सि०॥ सर्वस्य वा ऐककात् ॥ ३७॥ सर्वस- सर्वत्र अपशिष्टानि गोप गुणलोपः । ऐककात- एकप्रयोगरूपत्वात् । आग्नि यजतीति प्रयोगरचन शब्दोऽयम् । अन: सर्वस्मिन् खिष्टकृयागप्रयोगे गुगलोपः । नाग्नीषोमीयस्विष्टकृयाग एवेति भावः ॥ ३७॥ अनुयाजेपु विष्टकृयागस्य संस्कारकर्मत्वाधिकरणम् ।। २० । । स्विष्टकृदावाप्रिकोऽनुयाजे स्यात्प्रयोजनव- । दङ्गानामर्थसंयोगात् ॥ ३८ ॥ दशेपूर्णमासयो आज्यद्रव्यशास्त्रयोऽनुयाजा सन्ति । षु तृतीये अनुयाजे 'अग्नि स्विष्ट कृतं यजतीति श्रुतम् । नत्रायं तृतीयोऽनुयाजः अनु- याजद्वयवदारादुपकार का, किं ग संनिपत्योपकारकः संस्कारकर्म इति विशये आह-स्विष्टकृदिति । स्पिष्टकृद्गुणस्तृतीयोऽनुयाजः आवापिकः । आज्यभागस्विष्टकृतीमध्यदेश अवापसज्ञक. । तत्सम्बन्धात् आवापिक इत्य- भिधीयते सः । तथा च त दृशः मन् प्रयोजनवान्-प्रधानाग्नेः द्वारा संस्काररूपप्रयोजनन् स्यात् । कुन ! अङ्गानाम् - तत्समीपव- तिना अर्थसंयोगात्-पर्थेन याक्ये भूयमाणेनान सयोगात्-पम्वन्यात्'। अत्र अनुयाजद्वयन्त तृतीयत्याप्यनुवाजस्यारादुपकरकवत तत्प्रकरणेन प्रमाणेन प्रधानापूर्णाडाल तम्य । देवतासंस्कारग्क्षे ' अग्नि स्विष्टकृतं यजतीति वाक्येन देवताङ्गम् । प्रकरणात् वाक्यं प्रवलं प्रमाणमिति स्थितं तृतीये । 'देयोऽग्न स्विष्टकृत् ' इति मन्त्रपाठात्तुनायेऽनुयाजे स्विष्टकृदग्निदेवतायाः प्रत्यभिज्ञा विद्यते। सा देवना अनुयाजदये नास्तीति दृष्टान्ते वैषम्यामात भार. ॥ ३८॥ याज्यापुगनुवाक्यानुवचनयोः संस्कारकर्मवाधिकणम् ॥ २१ ॥ पू० ॥ अन्वाहेति च शस्त्रवत् कर्म स्याचोदनान्तरात् ॥ ३९ ॥ स्मरण- .

·५७० ॥ पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ . -- दर्शपूर्णमासयोः ' याज्यामन्वाह, पुरोनुवाक्यामन्याह ' इति श्रूयते । तदिदं तयोरनुवचनं प्रधानकर्म स्यात् । कुन: ? चोदनान्तरात्- अन्याहेति कर्तव्यार्यकपृयविधिविहितत्वात् । शस्त्रवत् । • आज्यैः स्तुक्ते, पृष्ठः स्तुवते 'प्रउगं शंसति, निष्कैवल्यं शंसति । इति कर्तव्यताबोधक- तैतिशंसतिविधिविहितशत्रस्तोत्रवत् । देवतास्मृत्यामकष्टफलं तु पाठादेव सिध्यतीति तदर्थ विधिय॑र्य एवेति वाच्यम् ॥ ३९॥ सि० ॥ संस्कारो वा चोदितस्य शब्दस्य वचनार्थत्वात् ॥ ४०॥ संस्कारो वा-स्मरणात्मकदेवतासंस्कारकमेव तत् । न प्रधानकर्म । शस्त्रादिवत् । कुतः ! चोदितस्य शब्दस्य-विहितस्य अन्वाहेति वाचक- शस्य वचनार्थत्वात् दृष्टार्थत्वसम्मत्रात । सम्भवति दृष्टावे अष्टार्थ- स्वकल्पनमन्याय्यमिति भावः ।। १० ।। अवाच्यत्वान्नेति चेत् ॥४१॥ अवाच्यत्वात् - विहितमन्त्रसामदेिव देवतास्मृतिसिद्धेन्वाहेति पुनर्विधानस्य वय्यर्थ्यप्रसङ्गान्न दृष्टार्थत्वमिति चेत् स्याद्गुणार्थत्वात् ॥ ४२॥ 'तिष्ठन् याज्यामन्याह, आसीनः पुरोनुवाक्यामेति श्रुतत्वात् स्थाना- सनगुणविधानार्थत्वेनान्याहेत्यस्य सार्थक्यं स्यादिति दृष्टार्थमेव याज्यापुरोनु- वाक्यानुवचन मिति सिद्धान्तः ॥ १२॥ मनोतामन्त्रस्य वायव्यादिपशावन्हाधिकरणम् ॥ २२ ॥ मनोतायां तु वचनादविकारः स्यात् ॥४३॥ 'वायव्यं श्वेतमालमेत भूतिकामः' इति वायव्यः पशुयागो विहितः । प्रकृती अग्नीषोमीयपशौ स्वं ह्यग्ने प्रथमो मनोतास्याधियो अभवोदस्महोता' इति मनोतामन्त्रः । स वायव्ये पशौ चोदकेन प्राप्त; यथादेवनमूहितव्यो ·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ५७१ . . 'अभि । न वेति संशये आह-मनोतायां तु- अतिदिष्टमनोतामन्त्रे, अविकार:- अनूहः, अविकृत एवं प्रयोक्तव्यः । कुतः ! वचनात् यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुः आग्नेय्येव मनोता कार्या ' इति वचनानीहः । न हि वचनस्याति- भार इति भावः ॥४३॥ कण्वरथन्तरस्य स्वयोनौ गानाधिकरणम् ॥ २३ ॥ पू०॥ पृष्ठार्थेऽन्यद्रथन्तराचद्योनिपूर्वत्वात् स्यादृचां प्रविभक्तत्वात् ॥४४॥ 'वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेत' इति विहितवैश्यस्तोमे पृष्ठस्तत्रि कण्यरथन्तरं पृष्ठं भवति । इत्याम्नातम् । प्रकृतौ पृष्ठस्तोत्रे बृहद्रथन्तरं च साम विकल्पे- नोपदिष्टम् । ' स्वमिद्धि हवामहे ' इयमृक् बृहत्साम्नो योनिः । स्वा शूर नो नुमः ' इति रथन्तरस्य साम्नः । पुनानः सोम' इति च कण्यरथन्तरस्य योनिः । एव स्थिते इदै कण्परथन्तरं साम रथन्तरयोनौ बृहद्यो- नौवा अनियमेन गेयमुन रथन्तरयोनावव । आहोस्वित् स्वयोनावे गातव्य- मिति संशये उक्तवाक्येन चोदकप्राप्तबृहद्रथन्तरयोः साग्नोर्बाधेऽपि तयनि- भूतऋचामबाधात्तासामृचा मध्ये रयन्तरयोनावेव तद्विशिष्टं साम मातव्यमित्याह- पृष्ठार्थे- पृष्ठस्तोत्रकार्ये अन्यद्रयन्तरादन्यत् कण्वरथन्तरं यद्विहितं तयन्तरयोनिकमेव कुतः ! तद्योनिपूर्वकत्वात्- रथन्तरयोनि- पूर्वकण्योतिष्टोमप्रकृतित्वाश्यस्तोमस्य । ऋचां- बृहयोनिभूतसचा, प्रविभक्तत्वात- कप्परथन्तरस्य नामैकदेशेन रथन्तरेण व्यावृत्तत्वात्- निरस्तत्वादित्यर्थः ॥ ४४ ॥ स्वयोनो वा सर्वाख्यातत्वात् ॥ ४५ ॥ स्वयोनौ वा- स्वस्य- कण्या यन्तरस्य या योनिभूता ऋक् प्रागभिहिता तस्यामेव तत्सम गातव्यं, न रथन्तरयोनौ । कुतः ! सर्वाख्यातत्वात्सर्वस्य. प्रस्तावोद्गीथप्रतिहारोपद्रवनिधनस्तो- पुनामः सोम इति ·Iपूर्वमीमांसात्रवृत्तिः ।। भस्तरकालाभ्यासयोनीत्यादिसर्याविशेषणावीशष्टस्य सामविशेषस्य कत्रस्यन्त- ऐतिशब्दया यत्मत् । किं च, प्रकृती बद्यन्तरसाम्नोरेवाङ्गत्वेन विधान, न तु तद्योनिभूतयोः ऋचोः । अतश्चोदकेन तयोस्तत्र प्राप्त्यमावात् स्वयो- नायेव कप्वरधन्तर साम गेयमिति भावः ॥ १५॥ यूपवदिति चेत् ॥ ४६॥ गुपवत्-- या यूपशब्दरक्षणाष्टाश्रीकरणादिसंस्कारसमूह निमित्ती- कृत्य प्रयतते, तथा कण्वरथन्तरमित्यत्रा या रशब्दः प्राकृतस्यन्तरशब्दव- द्रधन्तरसम्बन्धियायधर्मविशिष्ट प्रवृत्त इति वाच्यम् । चौदकानुनहाय तत्र योनिभेदे सति रथन्तरशब्दो वाध्येत । नत्र तयोनिभूताया ऋचोऽभावादिति चेत् ।। ४६ ॥ न कर्मसंयोगात् ॥ ४७ ॥ न कर्मसंयोगात- यवरथन्तरशब्दः न यूपशब्दद्वत् कर्मसम्ब- न्धात् प्रवृत्तः । अपि तु सामरिशेपे रूढः । रूढवादेव तधोनो गानमिति भावः।। ४७ ॥ कण्वस्थन्तरस्य स्वयोन्युत्तरयोगीनाधिकरणम् ॥ २४॥ पू० ॥ कार्यत्वादुत्तर योर्य याप्रकृति ॥४८॥ एकं साम तृचे क्रिपते ' इान श्रुमे, कण्वायन्तरसाम्नः ऋक्लय- माश्रयः । तत्र एमा स्वयोनि छक । इतरे द्वे — उत्तरयोर्गायती ' त्यविशेष- श्रुतेः किं रथन्तरयोन्युत्तरे ग्राह्य उत खपोन्युत्तरे इति संशय उत्तरयोः चौः सामपरिपूतः कार्यवेन प्रती ऋत्रा साक्षादरामारेऽपि साम- द्वारकाङ्गत्यस्य सत्वाचोदकानुग्रहानामाम्याच रथन्तरयान्युत्तरे- एव ऋचौ माझे । एवं कृते यथाप्रकृति कृत भवति । चोदकशास्त्रस्य च माधो न - स्यादिति ॥ ४८॥ . -- , ·दशमाज्यायस्य चतुर्थः पादः । ५७३ सिं०॥ समानदेवते वा तृचस्याविभागात् ॥४९॥ समानदेवताकस्तृचो भवति । इति शास्त्रात् चस्य--ऋत्रपस्य अविभागा--भिन्नदेवतार्कवासम्भवात् स्त्रयोन्युत्तरे एव समानदेवताके । नं रघन्तरयोन्युत्तरे इति स्वयोन्युत्तरे एव ऋचौ प्राये । चोदकवाधस्तु युक्त एव तत्रेति भावः ।। ४९ ॥ अग्निष्टुधागे स्तोत्रशस्त्रयोरविकाराधिकरणम् ।। २५ ॥ सि० ॥ ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतंशस्त्रयोः कर्मत्वादविकारः :: स्यात् ।। ५०॥ एकाहे अग्निष्टुनाम्नि क्रौ ' आग्नेया प्रदा भवन्ति । इति श्रूयते । अग्निया- अग्न्यैकदेवताका इत्यर्थः । तत्र ग्रहाम्-उक्तवाक्यश्रुतमहाणा स्तुतशस्त्रमन्त्रदेवताभ्य. देवतान्यत्वे- भिन्नदेवतात्वे--अग्निमात्रदेवत्वेऽपीति यावत, अविकार:-प्रकृतितः प्राप्तगानादेवताकेषु स्तोत्रशस्त्रमन्त्रेषु अविकारः अनूहः । अनेरुहो न विधेयः । कुतः ! स्तुतशस्त्रयोः कर्मत्वात्- प्रधानकर्मस्वात् । तस्य च द्वितीयाध्याये 'अपि वा श्रुतिसंयोगात् प्रकरणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पत्तिं विदध्यातामित्यनेन सूत्रेग (२।१।२४) व्यवस्थापि- तत्यादिति भाव. ॥ ५० ॥ चातुर्मास्येषु आज्यशब्दस्याविकारेणावाहनाधिकरणम् ॥ २६ ॥ पू०॥ उभयपानात् पृपदाज्ये स्यादुपलक्षणं निग- मेपु पातव्यस्योपलक्षणत्वात् ॥ ५१ ॥ चातुर्मास्येषु । देवानाज्यानावह साहा देवानाम्यात् ''आपाट्दे. पानामाज्यपाना प्रियाधामानि '। देवा आध्यमजुपन्त कॉरआयाद्जोषणनिगमाः प्रकृतितचोदनानिविष्टाः। तत्र सरवाज्यरशन्दः प्रयुक्तो दृश्यने । स्थिते चैवं तत्रैव अनुयाजान प्रकृय ' पदाग्येन अनुयाजान . इत्याचाहनस्वाहा- ·५७४ ॥ पूर्वमीमांसाम्बात्तिः॥ - यजति', इत्याम्नायते । तत्र आवाहनादिषु प्रकृतिवदविकारेणाज्यपशब्दः प्रयोक्तव्यः उत पृपदाज्यप इति तत्स्थाने ऊहः कार्य:- विकृत: प्रयोक्तव्य इति संशय तत्र पृषदाज्ये हविज्यै सति निगमेपु-उक्तमन्त्रेषु दध्नोऽप्युप- लक्षणं--' दध्याज्यपान् ' इति दधिपदप्रयोगोऽपि कार्य: । कुतः ! उभय- पानात्- अत्र द्रव्यद्वयस्य पानात प्रकृती आज्यप इत्यस्य पातव्यद्रव्योप. लक्षणत्वादिति ॥ ५१॥ न वा परार्थत्वाद्यज्ञपतिवत् ।। ५२ ।। न वा- 'दभ्याज्यपानित्युभयं नैव योग्यम् । यज्ञपतिवत्- यया इडास्तुतौ ये यज्ञपति वनित्यत्र यज्ञपतिमिति यजमानमात्रमुच्चरित्मृविजा- मपि वर्धकत्वेऽपि ( कुतः परार्थत्वात्-परप्रत्यायकत्वात्, पातॄणामुपलक्षकं हि पातव्यं द्रव्यम् । सत्राज्येनोपलक्ष्यते चत पुनर्दध्ना नोपलक्षयितध्यम् । अन्यतर द्रव्यस्य पातलक्षकत्वेनापपत्तौ सत्यामुभयस्य तल्लक्ष कत्वं निप्प्रयो- जनमिति भावः ॥ ५२ ॥ स्याद्वा आवाहनस्य तादात् ॥ ५३ ।। स्याद्वा--दधिपदप्रवेशो मवेदेव । कुतः ! आवाहनस्य-आवाहन- मन्त्रस्य, तादात् पातुपेयोभयस्मरणार्थ यात् । यज्ञपतिशब्दस्तु न स्वार्थः । इडास्तुल्यन स उच्चाति । आवाहनं तु पातृपयोभयस्मरणार्थमिति चोदकानुग्रहाय वेयद्रव्यान्तरमुपलक्षयितव्यमिति भावः ॥ ५३ ॥ न वा संस्कारशब्दत्वात् ॥ ५४ ॥ न वा-न दधि उपलक्षयितव्यम् । कास्मात् ! संस्कारशब्दत्वात-- ' पृदाज्येन यजती'त्यत्र पृषत् चित्रितमाज्ये सेनेत्यर्थः । दध्ना हि आज्यस्य चित्रीकरणात्मकः संस्कारः ध्यते । स च संस्कारो दध्ना समुत्प- चत इति पराई चित्रनासजननार्थ दधि न पातव्यम् । पृथगद्रव्यमिति नोपल- क्षयितव्य दिति भावः ।। ५४ ।।

·दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ५७५ । स्याद्वा द्रव्याभिधानात् ॥ ५५ ॥ स्याद्वा-दधिपदप्रवेशः स्यादेव · दध्याज्यपानिनि' । कुनः ! द्रव्याभिधानात्-' अप पृराज्य गृहाती से सना · द्वां वा इदं सर्पिश्च दधि च, द्वंदं ये मिथु प्रजननं, मिथुनमौत प्रजननं काले ' इति दध्नः पृथगदपत्रं भरते तस्माइन्युरलक्षयितव्यम् । न दाज्यम् द्रव्यान्तर- मिति सिद्धान्तः ॥ ५५ ॥ सि० ॥ नस्तु गुणभूतत्वादामा निगमाः स्युर्गुणत्वं श्रुतेराज्यप्रधानत्वात् ॥ ५६ ॥ पृपदान यजति श्रोः आज्यस्य साक्षायागाड्यन प्राधा- न्यादध्नस्तु नत्र गुणभूतत्वात् --अमनस्यात् . गुगत्मनि । अज्यपा इत्येव निगमाः स्यु । दनः ग्रहण क्रियायामाज्यतुल्यत्वेऽपि यागे न तत्तु- स्यत्वम् । य गोलि चित्र गायनानुष्ठीयते । न हि ग्रहणे श्रूगनाण तुल्यत्वं योगे थुः भवति । आजयंतीयया शुत्या यागे करणम् । दधिराक्यं न आज्ये चित्र प्रयोजकमिति न तदाज्यतुल्य मति नोपलक्षायतरूपमिति मावः ।। ५६ ॥ दधि वा स्यात् प्रधानमाज्ये प्रथमान्य- संयोगात् ॥ ५७ ॥ दधि वादधि एव प्रधान मुख्य स्यात् । न गुगभूनम् । कुनः ! आज्य-आयेन, प्रथमान्त्यसंयोगात-प्रथमान्पयोः उस्तग्गामिघा- रणयोः संयोगात्म्यन्यादित्ययः । ' यदि यसन्ले यजैन द्विरुपस्तुणी- सकृदभित्र रयत् यदि प्रावृषि यजेत् सकृदुपस्तृणीयात् द्विरभिधारयेत्' इति आज्येन प्रथनमुपस्तरणम् । तेनैवान्त्यमभित्र र गम् । इदं द्वयं प्रधानद्रव्यसंस्काररूपमिति क्लुप्तम् । तस्मादास्तरणाभिधारण- शन्दाभ्यां दधिप्रशानभूम ज्यं स्त्र गुणभूतमिति न तस्योरक्षगं, किन्तु ध्न एव ततकर्तव्यमिनि ॥ ५७ ॥ -- यात् ·पूर्वमीमांसापत्रात्तः॥ - - अपि वांज्यप्रधानत्वॉद्गुणार्थे व्यपदेशे भक्त्या संस्कारशब्दः स्यात् ॥ ५८ ॥ अपि वा न दधि प्रधानम् । आज्यप्रधानत्वात-आज्यवर तृतीया श्रुत्यायागसम्बन्धन प्रयोजनयत्वात प्राधान्यमित्यर्थः। आज्यस्य श्रुति- सिद्धहोमसाधनानुपपत्तः भत्तया -रक्षणया, उपस्तरणशब्दस्य गुणार्थे व्यपदेशे -द्वित्वादिगुणविशिष्टादानाचे, संस्कारशब्द: । आज्य- भवदानेन संस्खुर्यादि त्यर्थकः स्यांदित्य दविप्राधान्यपरिहारं इति भाव: ।। ५८ ॥ अपि वाख्याविकारत्वात्तेन स्यादुपलक्षणम् ॥५९॥ अपि वा-दघिससृष्टाज्यत्य आख्यायिकारताद-संज्ञाभेदात! वेन--संज्ञाविशेषणोपलक्षितो मन्त्रः कार्य.. ' देवान् पृष्दाज्यपानावह , इति । नानाव्यसंयोगादेकं विलक्षणं द्रव्यमुत्पद्यते । तस्य सज्ञा भिन्ना । यथा रागचित्ररूपं सुरेत्यादिः । प्रकृतेऽपि तद्वदिति भावः ॥ ५९॥ न वा स्याद्गुणशास्त्रत्वात् ।। ६०॥ न वा-सुरादिवदिदं पदाग्यं द्रव्यान्तर न स्यात । कुतः ! गुणशास्त्रत्वात-- पृषदाज्येन अनुयाजान् यजतीति श्रूयते । अत्र सुरा- शतो यथा द्रव्यविशेष रूढस्तथायं चित्रस्य पाचकः । पुषच्छब्दः कुत्रचिद् द्रव्येन रूढ । लोके तु आग्यशब्दो घृने प्रसिद्धः। समुदाय चित्राग्यमिति। चित्रत्वं च द्रव्यान्तरसंयोगेनेति नेनाज्यस्य चित्रावगुणाभिन्नः संस्कार: शन्दतोऽगम्यत इति भावः ॥ ६० ॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्यां दशमाभ्यायस्य चतुर्थः पादः॥ १॥ श्रीः ।। म

·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ।
५७५
॥ अथ दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥
।
.
विकृतावेकदेशग्रहणे यावत्सङ्ख्यमाद्य नामेव ग्रहणम् ।। १ ।।
सि० ॥ आनुपूर्व्यवतामेकदेशग्रहणेष्वागम-
वदन्त्यलोपः स्यात् ॥१॥
आस्मन् पश्चने पादे प्राकृतधर्माणामेकदेशबाधो विचायते। तन
'आग्नेयमष्ठाकपालं निपेत् । ' द्वादशाहेन प्रजा काम याजत ' '
दश सानिधनारबाह । एवमादीनि प्रकृत समस्त रचनानि सनि। विकृती
'धावापृथिव्यमेककपालम् ' ' आश्विन द्विकालं, वैष्णवं त्रिकालं' तथा
" द्विरानेण यत, त्रिगण यजेत, चमग यमेन, पश्चाग यजेत, पड्रा-
श्रेण यजेत, सप्तराग यजेत, अष्टपत्रेग यजेत, नवरात्रेण यजेत, दशरात्रेण
पजेत, एकादशरगा यजन, एकां सामिनीमन्नाह, तिस्रः सामवेन रिन्याह"
इत्याघेकदेशमहण वचनानि विद्यन्ते । नत्र किं सर्वाचनन्त्रोपादानमन्स-
लोपश्च, उत्त ययेन्छे विकल्प विशये सिद्धान्तः इति-आनुपूर्ववतां-नियत-
क्रमत्रता मध्ये विकृतयेकदेशप्रहगेषु आयानामेव मन्त्र णां प्रणमन्स्यस्य च
लोपः स्यात् । आगमवन्यथा क्लसमा जेषु म ये आगन्यो भवन्ति ते
उपविष्टाननु मृथै नित्रिशन्ते तद्वत् । तदुक्तं ' मुख्य बा अपूर्व चोदनाल्लो-
कवदिति त्रयोविंशत्तमसूत्र द्वादशाध्यायस्य द्वितीयवादी शनाधिकरणे ॥१॥
लिङ्गदर्शनाच ॥२॥
'लुप्यत वा पतष्ठनहो यस्पंचाहानुायनिन' 'लुपेत या एतत् पई
कपालं यत् पश्चकपालं निर्वपन्ति ' इति लिङ्गदर्शनादपि अन्त्यस्यैव लोपः।
भाद्यस्य च उगदानमिति सिध्यनि ॥२॥

·५७८ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः । - विकल्पो चा समत्वात् ।।३।। विकल्पा वा आयमन्त्यं वा उपादातव्यम् । कुतः समत्वाद- समो हन्तलोप आद्योपेन । आचलो हि श्रुतिति । अन्यलोपेऽपि सा नास्त्येव । मुल्ये जघन्य वा उपादीयमाने प्राकृतमशेषात् भनि । न तत्र मुख्यमेवोपादा व्यमिनि विशेषश्रुतिराति । तस्मादनियम नि ॥ ३ ॥ क्रमादुपसर्जनोऽन्ते स्यात् ॥४॥ आगमयदिनि दृष्ट नाम्य दर्शयत-क्रमादिति क्लप्तकमात् उपसर्जन अप्रधान: आगन्तुः अन्ते स्यात् । प्रकृते तु न तथा । वलत कमरवले तस्थास्तु नाम । प्रकृन बन.कन्ते प्रथमो ग्राह्यश्वरमो वेति विचार्यते । न स दृशन्तो न युक्त इति ॥ ४ ॥ लिङ्गमवशिष्टं संख्याया हि तद्वचनम् ॥५॥ लिङ्गम् ~ यत् पष्ट पारौपदर्शनाल रिङ्गमुन्यात तत् अवशिष्ट-अविरदम् । कथम् । सलमाया: 'रणे पष्ट मिति हि तद्वचनम्र । यथा पभ्रातगा मध्ये कस्यचिददशेने पटे। न दृश्१२ इति, तयेदमप्युपनमिति ॥५1] सि० ॥ आदितो वा प्रवृत्तिः स्यादारम्भस्य तदादित्वाइचनादन्त्यविधिः स्यात् ॥ ६ ॥ आदितो वा-प्रथमत एव प्रवृत्तः स्यात् । .. ? आरम्भस्य- उपवेशन तन्नामककाठेन समस्यापि-गारपु 'स्वमसी।ति मन्त्रेण पुरोडाशकपालोपध नस्य स्थापनस्य प्रारम्भ इत्युक्ते तोरयानक्रिपाया प्रकृती क्लवप्रथममन्त्रमरणकावरूरतमादित्यस्यारम्भपदार्थ वात् । विकतो कपालोपधानस्य प्रारम्मः क्लमोऽस्ति । स एयात्र मुद्यारूढः । सत्येवं 'तत्परित्यागे प्रमाणाभावात्तेनैव मत्रेगात्रापि कालोपधानस्य प्रारम्भो न्याय्य इति भावः । अवम्यादौ तु 'आयहिषयतुरः प्रयाजान् यमती' ति ·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः। ५७९ -- चचनात् अन्तविधिः अन्त्यस्य स्वाहाकारस्य, विवि:-अलोपः स्थादित्यागन्तव्यम् ॥६॥ एकत्रि के आये तवे गानाधिकरणम् ॥ २॥ एकत्रिके तृचादिषु माध्यन्दिने छन्दसा श्रुतिभूतत्वात ॥७॥ • अथप एकत्रिक । तत्कभ्या बहिषापानम् । रिा हो ज्यम् । एकस्या मैत्रायणस्य । निसा ब्रह्मगाछ मन. । काम ग- कस्य । तिस्तु मान्दिन परमान. ' इसी ९म्लङसयाचिन पायाश्च व्यतिगत धानात् एकत्रिकनामक काश्चर का भूयो । प्रकृi माधन्दि- नपरमानस्य ' उच्चाने जा मित्यय गायीच्छ-दफः प्रयनस्तृव ।' पुनान: सोम' इत्ययं पृत छन्दस्कस्तृवो द्वितीय. । 'प्रेनदा' इति त्रिष्टुपन्द- स्कस्तूलीयः । एतदभिप्रेत्यय · त्रिच्छन्दा आगो मा पन्दिनः परमानः । इति श्रुतम् । एर स्थिते एत्रिकस्य माध्यन्दिनापमानास्त्रपु' इनि यात्रु तत्र चे दकप्रा तृचत्र रस्य आवासु तिसू नक्षु गानं विधेयम् , उत आये एर तृचे इति विचिकित्साया तृचत्र पस्याचा तिसूघु एर गानं, न आये तृचे। कुत.! प्रकृती 'त्रिन्दन्दा वै माध्यन्दनः परमानः' इति छन्दसांगायत्रं वृहतीत्रिष्टुप्छन्दसा, अतिभूतत्वात्-श्रुतत्वात् , तद्बाधे प्रमाणाभायात् एकत्रिके तचादिपु~-उक्ततृवत्रयस्य आघासु सोत्रिया गाननिति प्रा--॥७॥ सि०॥ आदितो वा तन्न्यायवादितरस्या- नुमानिकत्वात् ॥ ८॥ आदितो बा-आद्य एष तृचे गानं कर्तव्यम् । तन्न्यायत्वात्- कपारन्यायस्यात् । इतरस्य-उन्दस्त्रियसम्पन्धस्य, आनुमानिकवाद- ·।। पूर्वगीमांसासूत्रवृतिः ॥ 1" बोदकशास्त्रेश प्राप्तस्वात् । उमयोः मत्रिच्छन्दोयोगयोः तुल्यबलत्वेऽपि तत्र क्रम एव ज्यायानिति भावः ॥ ८॥ यथानिवेशं च प्रकृतिवत् सङ्ख्यामात्र. विकारत्वात् ॥ ९॥ यथानिवेश-प्रकृतिवत् संनिवेशकमोऽत्रेत्यर्थः । सहख्यामात्र- विकारत्वाद-प्रकृती हि आनिम्तृचयेन सह तृषु यत् त्रि स्थित तन्माप्रमावस्यात् । ऋम्बा) प्रमाणाभाव इत्याशयः ॥ ९॥' एकस्यामृचि धूर्गानाधिकरणम् ॥३॥ त्रिकस्तृचे धुर्यं स्यात् ॥ १०॥ तस्मिन्नेर एकत्रिके को यत् धूर्गानमुदिष्ट तत् धुर्ये-धून- सम्पायस्तरमध्ये यस्त्रिय'कस्तोमक तत्तचे स्यात् । नैकस्यामृाति॥१०॥ एकस्यां वा स्तोमस्यावृत्तिधर्मत्वात् ॥११॥ एक्स्या वा-एव स्यामेव ब्रांच धूगाने कार्यम् । स्तोमस्य आवृत्ति- धर्मत्वात् । आवृत्त धर्ष स्तुपते । पुनरावृत्तं पृष्ठेरुपतिष्ठते ' इति वचनेन आवृत्तिः स्तुविशेषणम् । तत्र ऋग्भेदे अर्थभेदेन स्तुतिरपि भियते । तथा सति भूयमाणा वृत्तिः बाध्येत । तस्मादेकस्यचि तद्गानमिति भाध ॥ ११ ॥ द्विरादिपु द्वादशाहिकदशरात्रत्य विध्यन्तानुष्टानाधिकरणम् ॥ सि० ॥ चोदनासु लपूर्ववालिङ्गेन धर्मनियमः स्यात् ॥ १२॥ सन्ति प्रकृतिभूतस्याहीनरुपम्य द्वादशाहस्य विकृतयः द्विरात्रत्रिरात्रा-- दयोऽहणण:- - द्विगग याजयेत्' इत्येवमादयः । द्वादशाहप प्रमचरमेs- हनी प्रायणीय उदयनासंके। शपागा दशाना मध्ये पग पृष्ट्यति संज्ञा। • चतुर्णा त इन्दोमसंज्ञा । स्थिते चयं द्विवादिषु विकृतिषु कपालन्यायेन । .

·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः । ५८१ प्रथमस्य प्रयमधर्म , द्वितीयस्य द्वितीयधर्म इति कृत्स्नद्वादशाहस्य विध्यन्तः उत प्रायणीयउदयनीयौ वर्जयित्वा दशरात्रस्येति सश अविशेषात् कृत्स्नस्य इति प्राप्ते सिद्धान्त । चोदनासु- 'द्विरात्रेण । इत्यादिविधिलिहिता रात्रिपु, द्वादशाहीयप्रयमचरनयोरन्हो. अपूर्वस्वात्- प्रकृतित्यासम्भवात्, लिङ्गेन द्विरात्रसन्निधौ दृष्टलिङ्गेन, धर्मनियम - विथ तनिर्णयः स्पात् । तच्च लिङ्गमित्यम् , यत्प्रथम तत द्वितीयम् । यद्वितीय तत्तृतीयम् । जगती- मन्तर्गच्छतीति । द्विरात्रस्य रात्रिद्वये रात्रिद्वयधर्मापेक्षाया न द्वादशाहस्य प्रयमरात्रिमारभ्य तत्प्राप्तिः । किन्तु द्विरात्रस्य यत्प्रथममह स्तवादशरात्रस्य द्वितीयमहः, यत् द्वितीय द्विरात्र तत्तस्य तृतीयमह , द्वादशाहस्य जगतीसंज्ञकं यञ्चतुर्थमहः तदन्त ति, त्यजन्ति । रात्रिद्वयापेक्षितस्यात् । कालन्यायेन प्रवृत्तौ तु तृतीयस्यान्हस्त्याग प्राप्त । तत्र चतुई जगतीसंज्ञकमइस्त्यजन्ती त्यसङ्गन स्यात् , तस्मान कृत्स्नद्वादशाहस्य विध्यन्त. [ अपि तु तदीयदेश. रावस्यैवेति सिध्यति ॥ १२ ॥ प्राप्तिस्तु रातिसम्बन्धात् ॥ १३ ॥ प्राशिस्तु- दशरात्रादिधर्मप्राप्ति., राधिसम्मन्धाव-द्विरात्र दश- रात्रमित्युभयत्र रात्रिपदप्रयोगात् । रात्रिशब्दयोग एन सादृश्यनिति सम्यगनग. न्तव्यम् ॥ १३॥ अग्नावाधूनताद्यर्थाना मन्त्राणामनियमेनोपादानाधिकरणम् ॥५॥ सि०॥ अंपूर्वासु तु सख्यासु विकल्पः स्योत्सं- सामर्थवत्त्वात् ।। १४ ।। आग्निचयने ' वेशीना वापरामनित्यादय आननार्थी बहवो मन्त्राः पठिता. । तथा तत्र या जाता ओषधयः' इत्यादयोऽपि बीजागापमन्त्राः बहा! पठिता! । प्रयोग तु तदेकदेशसख्या विहिता । सप्तभिरधुिनौति चतुर्दशभिः पति । इति शेषल्यागः अंतः । अतः कपालसामिधेनोन्यायन चरममन्त्राणा त्याने प्राप्ने अर्वासु- 1 , ·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ चोदवादनागासु तत्प्रकरणपटिताप्नु मङ्ख्या विश्ल:-इच्छया- सख्यापूरणं कर्न पम् । कुतः ! सर्वासामचामवचात्-प्रकरणपाठस्य बल या त । अन्यथा चाममन्त्राणा प्रकणराटपर्थ स्यादिति भाव ॥१४॥ वियुद्धस्तोमके अप्राकृतानां साम्नामागमाधिकरणम् ।।६।। स्तोमविवृद्धौ प्राकृतीनामभ्यासेन सङ्ख्या- पूरणमधिकारात् सयायां गुणशब्दवादन्यस्य चाश्रुतित्वात् ॥ १५॥ · एक विशेगमित्रे प्रजाकाम याजरेत् । त्रिगनोजम्झामम् । प्रय वन तटाव ,मम् ' इति विवृद्धस्तोमका क्रय श्रूयन्ते । प्रकृती त्रिवृतपञ्चटरसदइ स्तोमा. सन्ति । अर्थात् प्राकृतस्नोमेभ्यो विवृद्धा एते स्तोमा एय विवादय. ति स्तोमभिवृद्धी प्राथ-साम्नामम्यासे:- आवृत्त्या त्रेत सख्य पूण स्य त् । नाग- तुप्रकृ समभिः । कुतः ! अधिका सद--प्रवृत्सानामन्देिशन प्तान सनिहिरवात । संनिहित बिहाया- साहित्पत्पायरय न्याय्यत्व त् । सइयाया गुणशब्दत्वात् एकरिशादि- गुग गई शम्मवात, अन्यत्म-अप्राकृतसाम्नः, अतित्वात- अश यात्रात ॥ १५ ॥ सि० ॥ आगमेन वाभ्यासस्यापतित्तात् ॥ १६ ॥ आगमन वा- अप्राकृत्साम्नामागनेर सड़ख्या पूयितया । कुतः ! अभ्यासस्य-- अ वृत्तेः, अतित्वात-~णाभान त । सुनस्पो- रसर्गे या न दे पातायाव-पलानाया दोघ नि भारः ॥ १६ ॥ , सइयायाश्च पृथक्त्वनिवेशात ।। १७ ।। सडख्यायाः पृथक् पनिवेशात् पाते करे निशाद आग- मेन सहरूयापूरणम् । नाम्यासेन । द्रव्यगता हि रुडम्या मिन्नद्रव्यरेव रूपडख्यायाः M ·दशमाध्यायस्य पश्चमः पादः । ५८३ पूर्यते । नकद्रव्यस्याऽऽवृत्या । न ह्यष्टबारमेकं घटमानीय मम गृहे अष्टा घटाः सन्तीति व्यवहरति कोऽप्यमूढ इति भावः ॥१७॥ पराक्शब्दत्वात् ॥ १८ ॥ पराग नहि पवमानेन स्तुवन्ति । इत्य नभ्यासार्यकाराकशब्दप्रयो- गादपि तथैव सिध्यति । ' पराची: सामिधेनारम्याह' इत्यत्र अनभ्यस्ता इस्यों व्यक्तः ॥ १८॥ उक्ताविकाराच ॥ १९ ॥ उक्तस्य- कृतस्य कथितस्य या, अविकागत्-- पुनर्वचनाभावात् आवृत्त्यभावात् - पुन कथनाभावादप्यागमः प्राप्नोति । पुनः कयने हि 'जामि या एत्वज्ञस्य क्रियते यदेकं पुनः क्रियते' इति जामितादोषः स्यादित्यर्थः ॥ १९ ॥ अश्रुतित्वादिति चेत् ॥ २० ॥ अतित्वात- अभ्यासवदागमस्यापि श्ररणाभावान्नागम इति चेत-॥२०॥ स्यादर्थचोदितानां परिमाणशास्त्रम् ॥ २१ ॥ परिमाणशास्त्रम्-- एकादशेनेत्यादिमरूपाविशेषारिच्छेदशास्त्रम् , अर्थेन-अर्यापच्या, चोदितानां प्राप्ताना प्रापकमित्यर्थः । सामसु श्रुतक- विंशत्यादि सङ्ख्यान्वयानुपपत्या प्रापिताप्रामामसु एकविंशेनेत्यादिवाक्यमेव प्रमाणम् । प्रकृतौ तावत्सङ्ख्याकाना साम्नाभावात् । तेर्पिना तदनुपपत्तरिति मावः ॥ २१ ॥ आवापवचनं वाभ्यासे नोपपद्यते ॥ २२॥ 'त्रीणि ह वा यज्ञस्य उदगाणि। गायत्री बृत्ती, अनुष्टुर। अत्र ह्येवा- वपन्ति अत एवोद्वपन्ति' इत्यावापवचनं अभ्यासे सत्राभ्यासे नोपपद्यते। आवृत्तिपक्षे तद्वचन विहितस्य विपयाभावाद गुरपन्नं स्यादिति मायः ॥२२॥ ।

·५८४ ।। पूर्वमीमांसासूत्रपत्तिः ।। साम्नां चोत्पत्तिसामर्थ्यात् ॥ २३॥ दश सामसहस्राणि शतानि च चतुर्दश । साङ्गानि सरहस्यानि यानि गायन्ति सामगाः॥१॥ अशीतिशतमाग्नेयं पावमानं चतु:शतम् । ऐन्द्रं स्यात्सप्तर्षिगानि यानि गायन्ति सामगाः॥२॥ इति साम्नां-- उत्पत्तिसामथ्यात्- पाठसामात् , आगमो- प्राकृताना तेषाम् । अन्यथा सर्वत्र प्राक्रतसामाभ्यास शेषसाम्ना कार्या- भावात्तपाठय्यामिति भाव. ॥ २३ ॥ धुर्येष्वपीति चेत् ॥ २४ ॥ ननु, धुर्येप्पप्युक्तयुक्त्या आवाप: स्यात् । नावृत्तिरिति चेत्--॥२४॥ नावृत्तिधर्मत्वात् ॥ २५॥ आवृत्त धू) स्तुवते ' इति वचनात तस्य आवृत्ति वम् । ततो नात्र शडकावसरः । रचनस्य पुरतो युक्तिरकिञ्चित्करोति भाय ॥२५॥ पहिष्पवमाने ऋगागमाधिकरणम् ॥७॥ सिगावहिष्पवमाने तु ऋगागमःसामैकत्वात्॥२६॥ प्रकृती प्रात.सबने अधिवृद्धस्तोमके बहिष्णवमानस्तोत्रे विवृद्धस्तो- मकेषु चौदकेन प्राप्ने तत्र कि पूर्वपत् सामान्तरागम, ऋगागमा घेति संशये आह-बहिष्पवमाने तुतादृशे बहिध्ययमाने,मगागमा-ऋचामागमेनैव समापूरर्ण कार्य । न सामान्तरागमेनाम्यासेन वा। कुतः । 'एक हि तत्र परागवाहियानमानेन स्तुवन्ति ' इति श्रुतिभ्या सामान्तरागमस्य च प्रतिषधात ॥ २६ ॥ सामिनीवियुद्धौ अविशिष्टानामागमेन सङ्ख्यापूरणाधि- करणम् ॥८॥ - साम

·दशमोध्यायस्य पञ्चमः पादः।
५८५
अभ्यासेनं तु सङ्ख्या पूरणं सामिधेनीपु
अभ्यासप्रकृतित्वात् ।। २७ ॥
दर्शपूर्णमासयोः पत्रदश सामिधेनौविधाय एकाविंशनिमनुत्यात
प्रतिष्ठाकामस्य । चतुर्विशनिगनुवूयाद् ब्रह्मवर्चसकामस्य । पड्विंशति-
मनुस्यात्पशुकामस्येत्यादयः काम्याः सामिधेनीकल्पाः श्रूयन्ते। तेषु सहख्या-
विशुद्धधै किमभ्यासेन सड़ख्यापूरणमुत ऋगागमेनेति संशपे अभ्यासेन
सङ्ख्यापूर्तिः कार्येति युक्तम् । कुनः ! सामितीपु- एकविंशा-
दिसामिधेनीकायोगेषु, अभ्यासप्रकृतित्वोत्--- अभ्यस्तपञ्चदशसामिधेनी-
कंप्रयोगप्रकृतित्वात् । पञ्चदशसामिधेनीकायोगे सङ्ख्यापूरणार्थ 'त्रिः
प्रथमामन्याह । त्रिरुत्तमा । इति अभ्यासस्य दृष्टत्वादिति ॥२७॥
अविशेपान्नेति चेत् ॥ २८ ॥
अविशेपात-पश्चंटशसामियनाकः प्रकृतिः, अन्या तद्विकृतिरित्यत्र
नियामकामावान तथेति चेत् ॥ २४ ॥
स्याच द्धमत्वात् प्रकृतिवदभ्यस्येत आ
संख्यापूरणात् ।। २९ ।।
स्यात् पूर्ण प्रकृतिः । कुन.! तद्धर्मत्वात्-प्रकृतिधर्मगत् विकृतः ।
एकविंशादेः पञ्चदशाकृतित्वादिति यावत् । अन आ सख्यापूरणात्-
सङ्ख्यापतिपर्यन्तै, प्रकृतिवदभ्यस्येत अभ्यासः स्यादित्यर्थः । चौदं-
कानुरोधेन अभ्याससामंजस्या र कार्यमिति भावः ॥ २९॥
सि० ॥ यावदुक्तं वा कृतपरिमाणत्वात् ॥३०॥
यावदुक्तं वा शाने यावदुक्तं तावदेवाभ्यासितव्यं, न सङ्ख्या-
पुर्तिपर्यन्तमभ्यासः ! तुतः ! कृतपरिमाणत्वात्-
। त्रिः प्रथमामबाह
निरुत्तमासिनेमाभ्यासस्य नियर परमाणत्यात्तस्मादवशिष्टसख्यापूर्ति: 'ऋग-
न्तरागमन वर्तव्येति भावः ॥ ३० ॥

·५८६ ॥ पूर्वमीमांसावधतिः॥ AN . त्वभ्यासः । अत्र अधिकानां च दर्शनात् ॥ ३१ ॥ सप्तदशसानिधेनाके आनीषोमीयपशी । न जगत्या परिदध्यात् त्रिष्टुमा परिदधाति । इति जगतीनिरोधकत्रिष्टुरधानमभ्यासाक्षे अनुपपन्न स्यात् । अतः अधिकदर्शनादप्यम्यासो नेत्याशयः ॥ ३१॥ कर्मस्वपीति चेत् ॥३२॥ कर्मसु-एवं धानकर्मस्वपि अगन्तरागमः स्वादिति चेद-॥३२॥ न चोदितत्वात् ॥३३॥ आवृत्तं धू' गायेत् ' इति विहितत्यान्न तत्रागमः । अपि तथा वचनमिति यावत्सङ्ख्यापूाऽऽगम एवेति सिद्धम् ॥ ३३॥ पोडशिनो ज्योतिटोमाङ्गत्वात् प्राकृतत्वाधिकरणम् ॥९॥ पोडशिनो वैकृतत्वं तत्र कृत्स्नविधानात् ॥३४॥ ज्योतिष्टोम प्रकृत्य ' य एवं विद्वान् एतं घोडशिनं गृहाति, भवस्या- रमना, परास्य मातृव्यो भवति' इत्यनेन वचनेन विहितः पोडशीपद्धः प्राकृतो वैकृतो येति विचारे घोडशिनो वैकृतत्व-विकृतिगामित्वं स्यात् । कुतः ! • उत्तरेऽहम् द्विरात्रस्य गृह्यते मध्यमेऽहंस्विरात्रस्य' इति श्रुत्या सत्र-द्विराबादी, कृत्स्नविधानात्-गृत्स्नाडूगकलापसहितस्य विधानात् । द्विरात्रादीना विकृतित्वं प्रसिद्धमेयेत्याद्यः पक्षः ॥ ३४ ॥ प्रकृतौ चाभावदर्शनात् ॥ ३५॥ प्रकृती-ज्योतिष्टोमे' द्वे संस्तुतानां विराजमतिरिच्यते । इति घोडशिनः अभावे द्वे स्तोत्रीये विरानमतिरिच्यते । इत्युक्तं द्वितीये तुरीय- पादस्य द्वितीयाधिकरणे पड्डिंशतितमे सूत्रे । अतः प्रकृतावभावदर्शना दपि कृतवं पोडशिनो ग्रहस्येति ॥ ३५॥ . तस्य -

·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः।
५८७
.
अयज्ञवचनाच ॥ ३६॥
'अयज्ञो वा वैष ज्योतिष्टोमो यत् पोडश्या हीनः ' यथा 'अयज्ञो
वा एप यः असामः' इति असामयं क्लप्तम् । एवं षोडश्यभावः अप्रकृती
क्लप्त इति निर्दिष्टायज्ञवचनादवगम्यते ॥ ३६॥
सि०॥ प्रकृतौ वा शिष्टत्वात् ।। ३७ ॥
अयं घोडशीग्रहः प्रकृतौ वा-ज्योतिष्टोम एय आम्नातः इति प्रकरणात्
तदङ्गमिति तत्रास्ति । विकृतौ तु शिष्टत्वात्-उपदिष्टत्वात् ' द्वितीयेऽन्हेिं
द्विरात्रस्य गृह्यत इति तु उपदेशशास्त्रं विधायकमेव केवलम् । न तस्या-
न्यत्रास्तिस्वनिवर्तकम् । प्राप्त बाधादिदोपत्रयदुष्टत्वात् परिसङ्ख्याविधेरिति
भायः ॥ ३७॥
प्रकृतिदर्शनाच ॥ ३८ ॥
प्रकृतावस्यग्निष्टोमे ' राजन्यस्य गृहीयात् अतिराने ब्राह्मणस्य ।
इति वाक्यस्य दर्शनात् केवलं प्रकरणमेव तस्य ज्योतिष्टोमाङ्गले प्रमाणमिति
नाशकनीयम् ॥ ३८॥
आम्नानं परिसङ्ख्यार्थम् ।। ३९ ॥
आम्नानम्- द्विरात्रादौ चोदकशास्त्रेण पोडशिप्रहस्य प्राप्तस्यात्
पुनस्तत्र - उत्तोऽहन् द्विरात्रस्य गृह्यते । मध्यमेऽस्त्रिरात्रस्ये' ति समा-
म्नानं परिसङ्ख्यार्थ- राजन्यकर्तृकत्वादिनिमित्तव्यावृत्त्यर्थम् । प्रकृती
हाग्निष्टोमे राजन्यकर्तृकत्वे निमित्ते षोडशीमह उक्तः । अतिराने ब्राह्मणक-
तकत्वे निमित्ते स उपदिष्टः । एवं स्थिते चोदकशास्त्रं सनिमित्तकमेव तं
तत्र प्रापयति । अतस्तदतिदिष्टनिमित्तस्य निषेधार्थ पुनस्तत्राम्नानमिति
मावः ॥ ३९॥
उक्तमभावदर्शनम् ॥ ४० ॥

·॥ पूर्वमीमांसापत्रवृत्तिः ।। . अभावदर्शनम्-'ई संस्तुताना विराजमतिरिष्यते । इति प्रकृती घोडशिनः, निपघदशेनं विकल्पामिति उक्तम् । विकल्पितः बोडशीत्यर्थः ॥ ४०॥ गुणादयज्ञत्वम् ॥४१॥ गुणान--प्रक्षे प्राप्तस्य पीडशिग्रहणस्य स्तुतेः अयत्तमप्युप- पलम् ॥ ४१ ॥ आग्रयणादेव पोडशिग्रहणाधिकरणम् ॥१०॥ तस्याग्रयणाद्ग्रहणम् ॥ ४२ ॥ तस्य-पोडशीमहस्य, सोमरसः आप्रयणात् ग्राह्यः । कुतः । आमरणाद गृहाति पोशिनम् ' इति वचनादित्यर्थः ॥ ४२ ॥ उक्थ्याच वचनात् ॥ ४३ ॥ 'क्यात् गृहाति पोडाशनं । इति वचनाद्युगपदुभाभ्या सोमरसो पाशिनि प्रह्य ति चदत्र भ्रूमः स परांचमुकृप्याद् गण्हाति । इत्यस्यां श्रुतो उत्तरक र वाचिपराय व्दम्य श्रु-स्वात् उक्थवावर मुत्तरकाल विधिपर- मिति सध्यम ॥ ४३ ॥ तृतीयसवन एव पोडशीग्रहणाधिकरणम् ।। १ ।। तृतीयसबने वचनात्स्यात् ॥४४॥ ज्योतिष्टोमे. य: पोडशी गृह्यत इन्द्रियमेवात्मन् धत्ते इति श्रुतम् । तत्रायं घोडशामहः ' प्रातःसवने प्रयः, माध्यन्दिनसरने ग्रह्यः, तृतीयसक्ने ग्राह्यः' इति वचनाद म्यनत्रय माहा इति प्राते द्विान्तः-तृतीयमयन एव ग्रहण हस्येति । बुतः ! वचनात्- वाक्यपि ' गृहीयात् ६न्न उत्तरे सवने व्यतिरिच्येत । यन्माध्यन्दिने मध्यतो वनं निह- न्यात । तृतीयसकने मह्यः त सधु सबनेषु गृहाति। न पूर्व सर्वने yiiสาร : इति पूर्वसनये भातिदोषमुक्त्वा यत्ततीयसपने यत् प्राप्तःसर्वने

·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ।
.
.
घोडशीग्रहणं तदेव सर्वसवनेषु महणमिति स्तुतेस्तस्मिन्नेव तद्ग्रहणमिति
भावः ॥ ४४॥
अपर्यवसितस्य दशमाधिकरणस्य पुनरुत्थानम् ॥१०॥
न आम्रयणादेव प्रायः सोमरसः पोडशिग्रह इति । उश्यादपि
ग्राहाः । कुतः ।
अनभ्यासे पराक्शब्दस्य तादात् ॥४५॥
यत पराचमुक्थ्याद्गृहाति पोडशिन ' मिस्यत्र पराक्शब्दः
अनस्यासे- सकृतदर्थे वर्तते । ' पराचीः सामिधेन रिन्याह, अनभ्यस्ताः
सामिधेनोरन्वाह ' इत्यत्र पराकशब्दस्य तादात्- अनभ्यासार्थत्वस्याव-
गमात् । अतः अनभ्यरत- सवृत् उक्थ्यादपि गृहाति सोमरस पोडशिनी-
त्याप्रयणोक्थ्याभ्या प्रायः पोडशीति ॥ ४५ ॥
उक्थ्यविच्छेदवचनत्वात् ॥ ४६ ।।
विच्छिन्दन्ति ह वा एतदुक्थ्य यदुक्थ्य पोदशिनं च ततः प्रण-
यन्ति' इति उक्थ्यविच्छेदयचनात्तास्मन् प्रणयतिना सम्बन्धाच्च उकल्याप्र-
यणाभ्या ग्राह्य. घोडशीति सिध्यतीति पुनराशङ्का ॥ ४६॥
सि०॥ आग्रयणाद्वा पराक्शब्दस्य देशवाचि-
खात् पुनराधेयवत् ॥४७॥
आग्रयणाद्वा---' यदाप्रयणाद् गुण्हाति पोडशिन ' मिति श्रुते-
रामयणादेव ग्राह्य । उक्तपराकशब्दस्य तु देशवाचिस्वेनान्यथा सिद्धत्वात
पुनराधेयवत्-प्रथा 'पराचमान्याधेयात् पुनरादधाति ' इत्यत्र उत्तरकाल-
रूपदेशवाचित्वं तथेहापि तदर्थ-वं बोध्यम् ॥ १७ ॥
विच्छेदः स्तोमसामान्यात् ।। ४८ ॥
विच्छेदः-विच्छेदवचनं स्तोमसाम्यादुपपन्नम् । स्तोमसाम्यं च
• द्वयोरेकविंशस्तोमत्वेन । एकविंशस्तोमत्वात् उकयाइ इस पोडशीति
तद्वाक्येऽपि काटसम्बन्ध एव पञ्चमी, नापादाने इति भावः ॥ ४८ ॥

·५९० ॥ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥ AWAN -- - पोडशिग्रहस्य सस्तोत्रशस्त्रवाधिकरणम् ॥ १२ ॥ उक्थ्याग्निष्टोमसंयोगादस्तुतशत्र: स्यात् सति संस्थान्यत्वम् ।। ४९ ।। पाडाशनं प्रवृत्येदं भूयरे-' अयाग्निष्टोमे राजन्यस्य गुण्डीयात अप्युक्थ्ये ग्राह्यः' इति सोऽयं षोडशाग्रहः अस्तुतशस्व:- स्तोत्रशस्त्राभ्यां रहितः स्यात् । कुनः ! उक्थ्याग्निष्टोमसंयोगात्-उक्त पाक्ये त्स्य उन्- म्याग्निसम्ब-धात । तरय सस्तोत्रवस्त्रत्वे तु तदीयस्तोत्र शस्त्राभ्यां तु. समाप्या उपथ्याग्निष्टोम्योः पोडशीसम्थात्वं प्रसज्येत । उक्ट पानिष्टोमसं- स्थात्वं भज्येत । तदा सम्बन्धिन्याः समाप्रमावादिति ।। ४९॥ सि०॥ सस्तुतशत्रो वा तदङ्गत्वात् ॥५०॥ सस्तुतशस्त्रो वा-स्तोत्रशस्त्रास्या सहित एत्र पोडशी । कुतः सदङ्गवाद 'मह का गृहीत्या चमसं वा उन्नीय स्तोत्रमुगकरोति । इलि भुत्या महमहणनिमित्तयोः स्तोत्ररत्रयोर्यागाइत्वात् । मति निमित्ते नैमित्तिकाने माव्यमिति भावः ।। ५०॥ लिड्गदर्शनाच ।। ५१ ॥ ऊर्वा या अन्ये यज्ञकता सलिएन्ते । तिपचोऽन्ये । ये शेतार- मभिसन्तिष्ठन्त ते ऊर्धाः। ये अच्छाराक, तिर्यतेच. ' इति वाक्येन यज्ञक- चूना द्वैविध्य प्रदर्शितम् । तच्च वैविध्य तदेव पपवेत यदि सस्तुनशस्त्रः षोडशी स्यात् । अन्ययाऽयमध्ययुमभिसन्त्यितेनि वैविध्यापत्तिः । तस्य दैविध्यरिगदर्शनं विरुध्याति हिड्दर्शनादपि सस्तुतशसत्व सिध्यति ॥५१॥ वचनात् संस्थान्यत्वम् ॥ ५२ ।। --महं या गृहाचा चमस वा उन्नीय स्तोत्र- मुपायरोति । इति प्रहमहणनिमित्तयाः स्तोत्र शस्त्रयोः यागाङ्गत्वचनात् संस्थायित्वमिटमेवेत्सर्य. ।। ५२ ।। तस्य संस्थान्यत्वम्- ·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः। . ! अङ्गिरसां द्विगने पोडशिनः परिसख्याधिकरणम् ॥ १३ ।। अभावादतिरात्रेपु.गृह्यते ॥५३॥ बहुपु द्विरात्रपु मध्ये अगरसा द्विराने इत्थमाम्नायते--: वैखानसं पूर्वेयुः साम भवति पोटश्युत्तरे' इति । अत्र पोडश्युत्तर ! इत्यनेन पोडशि- ग्रहस्य विधिः, उत्तानु रादः, परिसङ्ख्यार्थमिति संशपे यायद्विर श्रेषु चोदकैन प्राप्तस्य तस्य यावदन्तर्गत गिग्स द्वगत्रे प्राप्तत्वेऽपि ' उत्तरेऽहन् द्विरात्रस्य गृह्यते' इत्यानारम्याधीतप्रतक्षविधिना आतिदेशिकः । अत एव दुर्बल: न बाध्यते । तस्मात तस्य तत्राभावात् तद्विधायक्मेवाक्तं वाक्यं, नानुवादकम् । तदतिरिक्तातिराव चोदकेन गृह-प्राप्यत इति ॥ ५३॥ सि०॥ अन्वयो वा अनारभ्याविधानात् ॥ ५४ ।। सर्वद्विर षु अन्वयो वा-पोडशी महस्यानुवृत्तिरेव चौदकेन । कुतः ! अनारम्यविधानाव--' उत्तरेऽहन् द्विगत्रस्य गृह्यते' इत्यनारभ्यवि- धिना यदुपदिश्यते तदङ्गिरसा द्विशत्रस्यैव उत्तरेऽहनि । नान्यस्यातिरोन- स्येति परिसङ्ख्यायमिदं वचनमिति बोध्यम् ॥५४ ॥ अभावादतिरात्रेषु गृह्यते ॥ ५३॥ एवं वा-यदेतत् अतिराने पोडशिन गृण्हाति, नातिराने घोडाशनं गृहाति । इति श्रुतिभ्यां वैकलिकिं गानं पोडशिमहणं, तत् 'प्रकृतिवद्विकृतिः कार्यति चौदकवाक्येन द्विशत्रषु विकल्पेनैव। प्राप्तम् ' उचरेऽन् द्विशत्रस्य गृह्यते ' इत्यन नाहिसा द्विरो नियम्यते ततः 'पोडश्युररे । त्यङ्गिरसा द्विर पोडशीमह नियतो गृह्यते । इतरे- स्वतिरात्रेषु तस्याभायात् परिसल्या पर्ययस्यति तद्वचनमिति ॥ ५३॥ सि०॥ अन्वयों वा अनारभ्यविधानात् ॥५४॥ ...- अन्वयो वा- उत्तरऽइन् विरात्रस्य गृह्यने ,' इति प्रत्यक्ष धुताना- रम्पविधानेन यावद्विरात्रस्य उत्तोषु अहस्सु पोडशिनहस्यानुवृत्ति सम्बन्धः ·५९२ Ji पूर्वमीमांसास्कृतिः॥ सुस्पटं प्रतयते । न हि प्रत्यक्षपणस्य परिसइयायो पर्यवसानं विशेषयच नाऽपि वर्तुं शक्यम् । भुतहानिः, अश्रुत्वापना, प्राप्तबापश्चेति दोषत्रदृष्टयात् परि हस्यायाः । निर्दिष्टविपयाक्येन तु वैखानसं साम पूर्वधर्भवतीति वियते । अनारम्यविधिप्राप्तः पोटशी 'घोडम्युचर इसनेन नूपते । तस्मात्प्राप्तस्य तस्यनुगदः सः । न विधिरिति सिदान्तः ॥ ५४॥ नानाहानेपु पोडशीग्रग्रहणाधिकरपम् ॥ १४ ॥ चतुर्थे चतुर्थेऽहन्यहीनस्य गृह्यत इत्यभ्यासेन प्रतीयेत भोजनवत् ॥ ५५॥ पोडशिन प्रकृत्य • चतुर्थ चतुहन्यहीनस्य गृहने । इत्यामनन्ति । तत्र एकस्मिन्नेवाहन चतुर्थे चनु दिवस अम्यसितव्यः षोडशी, कि वा मदानान्तरसम्बन्धिनि चतुर्यदिबसे अभ्यासितव्य इति विचिकित्सायामेक- मिलेकहीने अग्य सेन द्विवार चतुर्थदिने ततोऽयमदिने च प्रतीयत । मोजनवत- यया लोके देवदत्तचतुर्थ चतुऽहनि मुहक इत्युक्त एक- स्मिन् पक्षे चतुर्ये च] इति गम्यते, न पक्षान्तरे । त्द्वादिदमिति ॥५५|| सि०॥ अपि वा साँयावत्त्वान्नांनाहीनेषु गृह्यते पक्षवदेकस्मिन् सयार्थभावात् ॥५६॥ अपि वा नानाहीनेष्वेव सम्बन्ध - पोर्शसम्बन्धो गृहवे- ज्ञायते । पुतः ! सख्याववाद- चतुर्षे इति सहख्यायाः श्रुतत्वात् । एकसिन्- एकाहाने एकदिन एव, सख्यार्थमावात-चतुर्थसह- क्ष्यायाः सफलत्वात् । अन्यचतुर्पस्य तत्राभावात् । तदन्यस्यान्ह: अष्टमत्वात् । महीनस्दैत्यश्वचनं जास्यभिप्रायम् महानत्यावधिनस्यत्यर्थः । याप्सा पक्षवतू या । पंञ्चम्या पञ्चम्या मुलत इस्पन्न एफस्मिन् पक्ष पञ्चमीद्वपस्याभावात् पक्षान्तर ज्ञायते । तथा एकस्मिन्नहाने चतुपदिनद्वपस्यासनादहीनान्ता मुव्यक्तं भवतीति भावः ॥ ५६ ॥ यपा ·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः। भोजने च तत्मयं स्यात् ।। ५७ ।। मोजने च भोजनम्यले हागल्या तासङ्ख्य-भोजन दिनमारम्य चतुष्टुसह्यावर स्य ले काभिप्रायानमारतः । किमधिकचाष्ट्रमिस्याका- इक्षाया तत्पूरकशब्दाभग्णात् । प्रकृते तु अहानस्य चतुर्थे चतुर्थं अहनीति शम्दश्रवणाद्विषमो भोजनहर न्त इति भावः ।। ५७ ॥ विकृतौ ग्रहाणामाग्रयणाग्रत्वाधिकरणम् ॥१५॥ सि०॥ जगत्साम्नि सामाभावात् ऋक्तः साम तदाख्यं स्यात् ॥ ५८ ॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे · यदि जगत्सामा सोम: स्यात् आप्रयणामान् महान् गृहीयात् ' इत्य नायते । नत्रात्य जगत्मामनिनित्तिकाऽऽप्रयणप्रह- महणस्य प्रकरणप्रमाणेन प्रकृता ज्योतिष्टोमे निवेश इति प्राने अह-जगत स्साम्नि- जगसामपदटिपूक्तवतो, माता-जगनछिनमस्काया ऋचः सम्बन्धात, तदाख्यं-- जगत्सामा साम । सामामावाद- सामवेदे नगसंज्ञकसाम्ना अभावाद', जगतीच्छन्दस्कायामाचे गीरमानमिदं साम विषुवनानि विकताच ज्ञेयम् । न प्रौ । याः प्रातसमयोनिभूतासु ऋभु कस्या अपि ऋः जगनीच्छन्दावा नास्ति । तथा च तासामनिमि. तकाऽऽप्रयणग्रहामत्वमपि तत्रैव विषुपयनुष्ठ मिति भावः ॥ ५८॥ ॥ अौत्र वर्णकान्तरम् ॥ सि०॥ जगत्साम्न सामाभावात् ऋक्तः साम तदाख्यं स्यात् ।। ५८ ॥ * यदि जगतामा सोम. स्थादामपणामान् महान् गृतीया' दित्यत्र जगत्सामशब्देन रथन्तरसाम म ह्यम् । कुतः ! तोनिभूनायाचि । इशानमस्य जगतः ईशः' इति जा पामराजयोनिष्टोमस्य प्रकृतसच । न जग. ताप्छन्दस्कऋध्युत्पनं सामेतिपक्षे सिध्दान्तः । सामागावात-- यात्र- ·५९४ पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥ सम्ब- . सामवेरे जगत्संज्ञकस्य साम्न: अभावात् , जगत्साम्नि-जगत्सामपदघोटतो- श्रुतौ प्राक्त:- जगासामयोनिभूताया: जगतीच्छन्दस्काया, ऋषः धात तदारव्य-- जगन्छन्दस्वामध्युत्पन्नं मार जगत्सामसंज्ञक स्यात् । न रथन्तरसाम । तत्पक्ष जगत इत्यस्य जगदे लक्षणा । तदनन्तर पुनस्तपदघटितऋग्यानिके साम्नि लक्षणति लक्षितलक्षणापत्तिरूपो दोषः । स सिद्ध ते नास्तीति भानः । तस्माद्यन जगतीच्छन्दस्कऋच्युत्पन्न साम विद्युत स जगत्सामा सोमः । तादृशश्च पिशुन् सोमविकारः । अतस्तत्रवाप्रयाणा प्राथमिति योध्यम् 11 ५८ ॥ संसवादिविकृतिपु उपयत्यग्रियच्योरभावाधिकरणम् ।।१६।। ज उभयसाम्नि नैमित्तिकं विकल्पेन समत्वा- रस्यात् ॥ ५९॥ • संसत्र उमें कुर्वत 1 गोसव उभे कुर्यात् । अचिनायेकाहे उमे वृहद्रयरे कुर्यत् ' इत्युभयसामानः काय भूपते । प्रहरी उपरली रथन्तरपृष्ठस्य प्रतिपदं कुर्यात् ।। आपाती बृहपृटस्य ' इति, रयन्तर- निमित्त इनिमित्ता च भनित्तिकमा पनिपवयोः प्रतिपकरणं विरोनापाटेष्टम् । नदुतमादिमिकतारतिदेशमा प्राप्त तत्र तु उमे कुर्यादिति निमित्तसमुच्चरः श्रुत: । ओ नमिचके भवति संशयः कथं कार्य- मिति । तत्र प्रथमः पक्ष. उमयसाम्नि-- रयन्तरवृहासाग्नि, विकृता नैमित्तिक प्रतिपकरणं समवाद- नियामकाभावात् प्रकृतिवधिकलोन इच्छातः स्यात् वायमित्यर्थ, ॥ ५९॥ मुस्येन वा नियम्येत ॥६०॥ द्वितीयः पक्ष: मुख्यन- प्रथमाधीतेन रयन्तोग या उपवती- प्रतिपदोऽयं नियम्येत- निश्चीयन इत्यर्थः । ' मुख्यं वा पूर्वचोदना- लोकम् ।।१२।२।२३) इति ॥६॥ -

·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ।
५९५
.
सि०॥ निमित्तविघाताद्वा ऋतुयुक्तस्य कर्म
स्यात् ॥ ६१॥
निमित्तविघातात्-निमित्तद्वयाभावात् क्रतुनिमित्तभेवान तदन्यदा-
श्रीयते । प्रकृतौ तु द्वयोः प्रतिपदोनिमित्तं प्रत्येकं रथन्तरपृष्ठं बृहपृष्ठं च पृथंग
पृथनिमित्त विकरुपेनोक्तम् । इह तु उभे कुर्यादिति तयोः समुच्चयो वा समु-
चितावुभौ निमित्तम् । न प्रकृतियत् प्रत्येकम् । अतः क्रतुयुक्तस्य-तु-
निमित्तस्य, कर्म-नैमित्तिकमन्यदेव । प्रतिपत् अन्यैव स्यात् । भवितुमर्ह-
तीत्यर्थः । नोपवती नाप्यप्रियवतीति भावः ।। ६१ ॥
ऐन्द्रवायवस्य सर्वादानप्रतिकाधिकरपाम् ॥ १७॥
पन्द्रवायवस्याग्रवचनादादितः प्रतिकर्पः स्यात् ।६२॥
ज्योतिष्टोमे ' याम्या ऐन्द्रवायत्रो यदैन्द्रवायवाणा प्रहा गृह्यन्ते वाच-
मेवाधरुन्धे । ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गण्डीयात् ' इत्याम्नातम् । मन्त्रकाण्डविवि.
काण्डयोः प्रहाणां पाठक्रमस्तित्थं विद्यरे-'उपांशुप्रहः प्रथमः । अन्तर्यामग्रहो
द्वितीयः । ऐन्द्रवायवग्रहस्तृतीयः । भैत्रावरुणप्रहश्चतुर्थ' इत्यादिः। तत्र सर्वेभ्य एवं
प्रहेभ्यः पूर्वमन्द्रवाययो गृहीतव्या, उन क्षेत्रावरुणप्रभृतिभ्यः पूर्वमिति संशये
ऐन्द्रवायबापा ग्रहा गृह्यन्त ' इति ऐन्द्रमायास्य,प्रनाविधानात्तस्य सर्वादितः
प्रतिक:- याचाहेभ्यः पूर्व प्रहणं स्यादिति ॥ ६२ ॥
सि०॥ अपि वा धर्माविशेषात्तद्धर्माणां स्वस्थाने
प्रकरणादग्रत्वमुच्यते ।। ६३ ।।
अपि वा- नोक्तवाक्य-न्द्रवाययस्य सर्याने ग्रहण विधीयते ।
धर्माणा-मैत्रावरुणाश्चिनप्रभृतीनां ग्रहाणां, धर्माविशेषात्- ऐन्द्रवायव-
प्रभृतित्वाविशेगदैन्द्रयायवापानिन्यनेन मैत्रावरुणादीन् सान् प्रहानन्य
ग्रहणमात्र विधीयते । ऐन्द्रवायत्रप्रभृतित्तस्य क्षेत्रावरुणादिसर्वप्रहसाधारणत्वात।
तथा च प्रकरणान्-प्रकरणपाटात, स्वस्थाने-स्वीयतृतीयस्थाने स्थित ऐन्द्र
चाय स्थितममत्वं उच्यते- अनूयते भाराग्रहज्ञापनायेति भावः॥ ६३ ॥

·।। पूर्वमीमांसामनवृत्तिः। धारासंयोगाच ॥६४ ॥ अण्ञ्या अविच्छिन्नया धारया गप्हाति ' इति धारासंयोगः भूयते ऐन्द्रयायवादियाक्ये । अतो धाराप्रहास्ते ऐन्द्रवायचादयः । तदपेक्ष,मेवानन्द- मेन्द्रवायवमहत्येति स्वस्थाने एव प्रा. स । तथा च पाटकोन बाध्यते । तरमान सर्वप्रहामवीन्द्रवायरस्येति भावः ॥ ६४ ॥ कामसंयोगेऽप्येन्द्रवायवरस पाठरावस्यान एकानु. द्वानराधिकरणम् ॥१८॥ कामसंयोगे तु वचनादादितः प्रतिकपः स्यात् ।।६५ ॥ • ऐन्द्रबाययाप्रान् प्रमानः गृहीयायः कामयेत् पूर्ववत प्रजाः प्रकल्पेरन् । इति वामसंयोगे- कामनाभवणे तु, वचनात् - उक्तवाक्यतः, आदिवा-सादितः, प्रतिकप:-संयोn:-महणं स्यादेव । अन्ययां पूर्ववद्धारामहाप्रवे तस्य नित्यत्वेन ततो लक्षण्यं नास्तीति यामसंयोगो व्यः स्यादिति भावः ॥६५॥ सि० ॥ तद्देशानां वाध्यमंयोगचद्युक्त कामशास्त्रं स्यानित्यप्रयोगात् ॥६६॥ तदेशानां वा-किरणोक्प्रकामपाठ सदस्यस्वदेशस्थितानामेत्र महाणाममनासम्बन्धात् तद्युक्त-भाव स्वदेशयुक्त तस्मिन् , कामशास्त्र- फलसम्बन्धविधायक वचन संयोगपृथक्त्वन्यायेन नित्ये एक फरसबोधनात् समुपपलमिति न कामसंयोगो व्यर्थ इति भावः ॥ ६६ ॥ आश्विनादिग्रहाणां सर्वादितः प्रतिकाधिकरणम् ॥ १९॥" परेपु वाऽयशब्दः पूर्ववत् स्यात्तदादिषु ।। ६७॥ ज्योतिष्टम आश्विनामान गायादामयाविनः । शुक्र मान गुण्ही- यादभिचरतः । मध्यमान्, गृक्षायादमिचर्यमाणस्थ' इति ऐन्द्रवारवार ·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः। परे प्रहाः काम्याः श्रूयन्ते । तत्रतपषि स्वस्वस्थानस्थितानामेव महणं विधेयमुन संवादितः प्रतिफोऽनुष्ठेय इति संशये परेषु- ऐन्द्राया- स्परेषु एषु प्रहेषु अग्नशब्दः पूर्ववत्स्याव-~-पूर्वाधिकरणसिद्धान्तयत् स्वस्त्र. स्थानस्थितस्य महणं स्यात् । तदादिपु-- तत्प्रभृतिषु अपशब्द: स्थादिय॑यः ॥ ६७॥ सि०॥ प्रतिको वा नित्यार्थेनाग्रस्य तद- संयोगात् ॥ ६८॥ प्रतिको वा- ऐन्द्रयायवात्प्रागेयाऽऽधिनादौना तत्तत्फलासिद्धये प्रतिकर्म.-महणं स्यात् । कुतः । नित्या - पाठक्रमानिय प्राप्तप्रथम- स्पानेन्द्रवायववृत्यमस्य- अप्रतायाः तासंयोगात्- फलासयोगात । वाक्येन हि आश्विनाद्यनता तत्तफलन सम्बद्धा । पाठक्रमेण तदप्रताया भप्रा। सैव फलापात्र विद्यापन इति तेषां स्वस्थान: निर्दिष्टफलप्राप्त्यर्थ च ऐन्द्रवायबापार ग्रहणमवश्यं विवेयमिति भावः ॥ ६॥ प्रतिकर्ष च दर्शयति ॥ ६९ ।। • धारयेयुस्तं ये कामाय गृष्ठीयुः, ऐन्द्रयाययं गृहीत्या सादयेत्' इति श्रूयते । तत्रै तस्यास्त्वित्यं- यदि तत्तत्फलकामनया आश्मिनायमान महान् गृण्हीयात् तत्र यं प्रहं प्रथम गृण्डाति ते भूमावनासादयन्-धारयनत्र ऐन्द्रयाययं गृहीत्वा तदनन्तरमासादयेदिति एवमर्थकमुक्तवचनमैन्द्रवीयवान्य- वहितप्राक्प्रतिकस्लेषां तत्तत्कलायत लिङ्ग दर्शयति ॥ ६९ ॥ आश्विनादीनां गृहाणामैन्द्रगयवस्य पुरस्तात् प्रविकाधिक- रणम् ॥२०॥ पुरस्तादैन्द्रवायवादग्रस्य कृतदेशत्वात् ॥७॥ यः काम्यानां प्रहाणां पुरस्तात् प्रतिकारः स सर्वादितः, किंवा ऐन्द्रयाययस्यैव पुरस्तादिति संशये नियमकारिणः शानस्यामाया- ·| पूर्वमीमांसासूत्रातः॥ . 1 सर्वादित इति प्राप्ते आह--पुरस्तादिति । ऐन्द्र याययस्यैर पुरस्ताद- महणं तेषां, नोपाश्वतर्यामतः पुरस्तात् । कुन ! अमस्य कृतदेशवाद धारया गृहाती 'नि धारागृहाधिकारात्तेपामप्रत इत्येत्र सिध्यति, न स्वधारामहामत इति मात्र ७० ॥. तुल्यधर्मत्वाच ॥ ७१ ॥ । ऐन्द्रवायरप्रभृतीना धारामहरन तुत्यधर्म वादपि ऐन्द्रवायवाप्रत्वमेव सिध्यति । किमपेक्ष्यामावनियामाड्झाया प्रकृतमेपाऽऽकाक्षापूरक, न स्वन्यदिति बोध्यम् ॥ ७१ ॥ तथा च लिफादर्शनम् ।। ७२ ।। 'यं कामाय गृायु 'रिति कामस्य प्रणानन्तरमैन्द्रयायवस्य ग्रहणात्मक लिङ्गमपि तस्य पुरस्ताव प्रति दर्शयति ।। ७२ ॥ ग्रहणप्रतिकर्येण ससादनस्यापि प्रतिकाधिकरणम् ॥ २१॥ सादनं चापि शेपत्वात् ॥ ७३ ।। ग्रहणपत सादनत्य प्रतिकोऽस्ति न ति संशये नास्तीत्याचा पक्षः । अथुवादिति हेतोः यः शब्दप्रमाणका चयम् । शब्दश्च प्रहण- प्रतिवर्षे वियते । न सादनप्रतिकाएँ । अतो न प्रतिकर्षितस्येति चेन । सादनमपि विप्रकृप्यते । कुन ! शेपत्वात- सादनस्य महणाहगत्वात् अङ्गिसममिन्य हुनमा मिति न्यायात अनि. प्राणस्य प्रतिवर्षे तदात्य सादनस्यापि प्रतिवर्ष इति भात्र || ७३ ।। लिङ्गदर्शनाच ॥७४॥ ऐन्द्रायं गृहात्वाऽऽसादयेदिति रिगदर्शनादपि तति निपर्षः ॥ ७ ॥ प्रदानस्याप्रतिकर्माधिकरणम् ॥ २२ ॥ प्रदानं चापि सादनवत् ।। ७५ ॥ .

·दशमाध्यायस्य पश्चमः पादः। । प्रहणानुसारतः सादनस्य प्रतिकर्षरत् प्रदानस्यापि प्रतिक इत्याह प्रदानं चापि-यागोऽपि अपकृष्यते सादनवदिति ।। ७५ ।। सि०॥ न वा प्रधानत्वात् शेपत्वात् सादनं तथा ।। ७६॥ न वा- नैव प्रदानस्थापकर्षः । कुतः । तस्य प्रधानत्वात् । साद- नस्य तु शेपत्वात् तथा- ग्रहणानुसारेणाधकर्षः ॥ ७६ ॥ व्यनीकायान्द्रवायवाग्रतोक्त समानविध्यर्थत्वाधिकरणम् ॥२३॥ व्यनीकायां न्यायोक्तेष्वाम्नानं गुणार्थ स्यात् ।। ७७ ॥ द्वादशाहे ' ऐन्द्रवायवानौ प्रायणीयोदयनीयो दशमं चाहः' इति प्रथमचरमदशमाहानि त्यक्ता शेयाणां नानामन्हा ज्यनीकेति संज्ञाऽस्ति । तस्यां व्यनीकायां ' ऐन्द्रयायवार्म प्रथममहः । अर शुक्रायम् । अथ आम- यणामम् । अथ ऐन्द्रवायामम् । अथ शुक्राणम् । अप आग्रयणामम् । भप ऐन्द्रयायवाप्रम् । अथ शुक्रामम् । अप आमयणामम् । इति श्रुतम् । सत्र स्पनीकान्तर्गतद्वितीतनीययोरोः ऐन्द्रायामा शुक्रामता च श्रुता । तप्त्याच प्रकृती रयन्तरनिमित्तयात् हनिमित्तत्याच चौदनैवात्र प्रातिरस्तीति ऐन्द्रवापरामं प्रथममहः । अथ शुक्राममिनि पुनः अरणमर्थवाद एवेत्याह पूर्वपक्षी त्र्यनीकायां न्यायोक्तेपु-चौदकशास्त्राप्तेनु साह, पुनराम्नानं- पुनः कथनं, गुणार्थ-स्तुत्सई स्यादिति ॥ ७० ॥ सि॥ अपि वा अहर्गणेषु अग्निवत्समानं विधान स्यात् ।। ७८॥ अपि वा अहगणेपु-द्वादशाद अनौवधु विधानं समानं स्यात् । प्रकृती यया ऐनयायवाप्राधानं, तथानापासः । अग्निपर- यया;

·।। पूर्वमीमांसामूत्रवृत्तिः॥ अगाग्निमनिष्टोमेनानुयजति । तमुक्थ्येन । तमतिरात्रेण । तं चतू- रात्रेण । तं पञ्चरानेणे ' त्यादिपु अग्निष्टामे अग्नविधानाचोदकेन प्राप्ता. बंपि पुनरग्निविधानं तद्वदनापि विधानम् ।, द्वादशाहविकृतिषु यत्र- कुत्रचिद्रयन्तरनिमित्त्यामावेऽपि ऐन्द्रायनामत्रसिद्धिर्विचारप्रयोजनमिति भावः ॥ ७८ ॥ व्यूढद्वादशाहस्य समूढविकारत्वाधिकरणम् ।। २४ ।। पू०॥ द्वादशाहस्य व्यूढसमूढत्वं पृष्ठवत्समान. विधानं स्यात् ॥७९॥ द्वादशाहो द्विविधः । समूहो व्यूढश्च । तत्र समूढः पूर्वाधिकरणोकः । च्यूटावत्यम् -- ऐन्द्रवायगी प्रायणीयोदयनायो प्रथमचरमे अहनी । अथे- तरेपा दशानामन्हा मध्ये ऐन्द्रवायाम प्रथनमहः । अथ शुक्राम द्वितीयम् । अप व तृतीयचतुर्य आग्रयणा । अय ऐन्द्रयायानं पश्चमम् | अय दे षष्ठसप्तमे शुक्राण। अथ आप्रयणाग्राष्टमम् । वे नयमदशी ऐन्द्रवाया। इति । तत्रोभयविधमपि द्वादशाहं प्रकृत्य ऐन्द्रवायामादयो धर्मा उप- दियाः, या समूई प्रकसैर समाग्नात : अर्यात द्वे कारो न्यूहः । इति संशय आह-द्वादशाहस्य व्यूढतमूढत्वम्- द्वादशाहसम्बन्धिनोरेव व्यूह. समूढयोः समानं विधान-नु-यविधान स्यात् । न तयो प्रकृतिविकारभाव इत्यर्थः । पृष्ठवत्- यया प्रकृती द्रयन्तः पृष्ठयोः समानविधिय, न प्रकृतिविकृतिभावस्तपोः । तद्व्यूउसमूईयोसी न 1 प्रमाणामायादिति भावः ॥ ७९ ॥ सि०॥ व्यूढी वा लिङ्गदर्शनात्समूढविकारः स्यात् ॥ ८०॥ व्यूढो वा-समूढविकारो प्यूरः स्यात् । पुतः । लिङ्गदर्शनात् । तच लिमित्य भयने-'ऐन्द्रवायत्रस्य या एतदायतनं यच्चनुभहस्तस्मिना- ·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः । ६०१ - प्रयगो माघः' इति व्यूढे उदिष्टम् । समूटै व्यनीकाया चतुर्यमहः ऐन्द्र- वायवामत्वात्तस्याऽऽयननम् । तस्मिनामयगो गृह्य र इति ऐन्द्र रायरस्य वा एतदायानमिति प्राकृतानुवादेन वैकृतकथनानक लिङ्गमापन भाति । अन्यथा तदनुपपन्नं स्यादिति भावः ॥ ८० ।। कामसंयोगात् ।। ८१ ॥ यः कामपेत बहु स्यां प्रजायेय ' इति व्यूह कामसंयोगश्त्रणात् काम्यं नित्यस्य विकार इति प्रसिद्धमेव ।। ८१ ॥ तस्योभयथा प्रवृत्तिककात् ।। ८२ ।। तस्य-द्वादशाहत्य, उभयचा.. न्यूडसमूइतिप्रकारद्वपनाहगेषु प्रवृत्तिः । ऐककात-अविशेषादिति पूर्णपक्ष। सिद्धान्ते तु यत्र लिङ्ग तत्रैव व्यूढधर्मस्य प्रवृत्तिः । इतरेपहर्गणेषु समूहप्रवृत्चिरित्यधिकरगप्रयोजन वक्तव्यम् ।। ८२॥ संवत्सरसने ज्यनीकायाः स्वस्थानविद्धया अभ्यासा- धिकरणम् ॥ २५ ॥ एकादशिनीवत् त्र्यनीकापरिवृत्तिः स्यात् ।। ८३॥ समद्वादशाहस्य विकृतिभूो संवामरसाये मायननाम्ने सत्रे श्रीगि ऐन्द्र रायपशुक'ऽऽपगालमानि अकानि-अप्राणि शो यस्या क्रियायों सा व्यनीका प्रतिन सम्वादमाहाचोदकर प्राप्ता । प्रायगी- योदयनीय दशम चाहत्य त्या नदिनपूरिकायास्तम्या अभ्यासनयोक्तसंघ- सरसत्रस्याहानि पूयियानि । म नरामः दलित् कम्पः, उत स्वस्थानविश्रद्धधा सम्पादनीय इनि शिये एकादशिनाव आमेष: कृप्यायः सारस्वती मरी । वहा सौम्या पोज IRB शनिछा पाह- सः । शिसो पश्वसः ऐन्द्राऽहमा | मारुतः करमाः । ऐन्द्र -

·६०२
।। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
सहितः अघोशमः सावित्रः । वारुणः कृष्णः ' इति विहितकादशपशुद्रव्य-
कप्रतिपशुयूपदर्शनात् अश्वमेधप्रकरणपठिनयूकादाशनावत् दण्डकलित-
न्यायेन अभ्यासः-
त्र्यनीकापरिवृत्तिः स्यात् । एका व्यनीको समाप्य
पुनरन्या त्र्यनीका पुनरन्या पुनरन्या इति संवत्सरपूर्तिपर्यन्तं त्र्यनीकाया
आवृत्तिः कार्येति प्राप्ते आह-॥ ८३ ॥
सि० ॥ स्वस्थानविवृद्धिा अन्हामप्रत्यक्षसंख्य-
खात् ॥८४॥
न दण्डमलितपदावृत्तिः । अपि तु स्वस्थानपिवृद्धिरेव । कुतः !
अन्हामप्रत्यक्षसङ्ख्यात्वात् --अन्हां-अर्पिधीनामभागात् । अन्पपा
याक्यमददोपप्रसङ्गः। अत्रे बोध्यम्- उपनीकायाः नर अनि तेषु
अहःसु प्रत्येक नव अग्रता कोण विहिताः । संवत्सरस्य अहानि नया
विभज्य एकस्मिन् विमागे एकैकाप्रसासम्पादने स्वस्य अपमाया ऐन्द्रवाय-
घामताया यत्स्याने प्रथममहस्तस्य वृद्धिः। एरं शुक्रामनायाः । आप्रयणा-
प्रतायाश्च यत्स्थानं तस्य तस्य वृद्धिाति बोध्यम् । ननु । ऐन्द्रयायाम
प्रथममहः' इत्यादि श्रुत्वा अप्रताया अन्हाङ्गवं प्रतीयते । ततो यस्मिन्न-
हनि ऐन्द्रयायामना तदुत्तोऽहनि शुक्र प्रताया तदुत्तरे चाहनि आप्रयणा-
प्रतापां सल्यामुक्तवाक्यं समंजसं स्यात 1 स्वस्थानविद्धिपक्षे तु तद् व्याकु-
प्येतत्याशङ्काय,माह - अन्हामप्रत्यक्षसङ्ख्यामात- अइसिंधी नामभावात् ।
उक्तगक्ये अहघिरनभिप्रेतः । अभिप्रेरचे तु ऐन्द्र रायवामता विधेपा ।
सा चाहःसम्बन्धिी कार्यति वाक्यभेदारांतः प्राप्नोति। अत ऐन्द्रवाया-
पप्रतामात्र तुमुदिप क्रमशः अत्यनेन बोध्यते । इत्यं च ऐन्द्रायवो.
स्तरस्यं शुक्रामे रदुत्तरक्षमाप्रयणाम इति न तत्तदुत्तरदिवस इति । इस
सिद्वान्तपक्षे : अनाधित इति मात्रः ॥ ८४ ॥

·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पाद: । ६०३ . पृष्ठ्यावृचौ चाग्रयणस्य दर्शनात् त्रयस्त्रिंशे परिवृत्तौ पुनरेन्द्रवायवः स्यात् ॥ ८५॥ सिद्धान्ते उत्तरपक्षीयाऽऽमयणाप्रतालिङ्गदर्शनमाग समुपयत इत्याह- पृष्ठयावृत्ताविति । त्रयाशि परिवृत्तौ त्रयस्त्रिशमारभ्य त्रिदृदन्त विपरी- तानुष्ठानकस्य पृष्ठस्य उत्तरपक्षे स्वरसामविश्वजिदनन्तरं प्राप्तपृष्ज्यस्याऽऽवृत्ती, आप्रयणस्य-आगयणाप्रायाः, दर्शनाद-प्रणात , जगतीमम उपयन्ति । जगती पै छन्दासि प्रत्यारोहन्ति '' आमगं वै ग्रहाः, बृह- पृष्ठानि, प्रयस्त्रिंशं स्तोमाः ' इति आप्रयणामाः ग्रहाः प्रवर्तन्त इति तत्र यौत लिङ्गदर्शनमप्युपोद्बकम् । पूपिक्षनने तु पुनः ऐन्द्रवायाप्रता स्पात् । तत्र दर्शन आमपणाप्रतालिडाविरोवः ससष्ट एव । अत्रेदमस्त्रेयम् । संवत्सरसने गवामयने एकपष्ट्यविकानि त्रिशनमहानि (३६१) तत्र अशीयु. चरशतमहान्यायः पक्षः (१८०)। तावत्यहान्य रोत्तरः पक्षः। तयोईगोमध्ये मध्यमणिस्थानापन्नं विषुवन्नामकमे मह. प्रथमपक्षन्तर्भूतम् । तत्र प्रथममहः प्रायणीयम् । द्वितीयं चाशनामकम् ॥ २ ॥ इदं द्वयं 'ऐन्द्र- वायत्रामौ प्रायगीयोदयनीयौ दशमं चाहः' इति प्रत्यक्षरचनात ऐन्द्रयाय- वामम् । एतदुत्तरं पनीकाप्रवृत्तिः । तत्र चत्वारोऽभिष्याः । प्रत्येक पड- हसाध्याः ॥ २४ ॥ ततः पृश्यः षडहसाय: ६। एवं त्रिशदेवताः । एउमेर द्वितीयतृतीयचतुर्यपञ्च माता ज्ञेपाः ॥ १५० ॥ षष्ठे माति मोऽभिप्लयाः घडहा. ॥ १८ ॥ एकः पृष्ठ्य. पडहः । अभिजिदित्येकाहः ॥ २५॥ त्रयः स्वरसामसंज्ञका एकहाः ।२८ । एपमायाम्या प्रायगीयचरिशन्नाम माम्या (२)सह मिलित्वा ॥१८०॥ अशीयुत्तरशतमहानि आधा पक्ष.तो विधुवने- काहस्तदन्तर्भूतः (१८१॥ अयोत्तापक्षः । तत्र प्रयनं त्रयः स्वरसामानः ।। ततो विश्वजिदेकाहः ।। ततः पृष्ध्यः षडहः । ६ । अयमन्यत्र 'त्रिवृत्पच- दशसप्तदशएकाशित्रिगत्रयस्त्रिरोति क्रमः । अत्र तु त्रयस्त्रिंशमारभ्य शिप- रितकमोऽवगन्तव्यः । भा एवं प्रात्रिंबारम्भग ' इत्युच्यते स सम्प्रदाय

·६०४
।। पूर्वमीमांसासनवृत्तिः ।
--
विन्दि १३ तस्त्रयोऽभिप्ल्या मते पहा ।१४ादश मिलिया अधादि.
शति १२८ पुन पृष्टय पडद ३। चारोऽमिप्लया प्रत्येक पडहा-
१२४१ शिदिसा । ए पुननिरावृत्ती । ९० दिवसा । ९मुत्तरपक्षे
आघमारभ्य अहानि अष्टचत्वारिशदाकिशत ११४८ ततस्त्रयोऽभिरबा-
प्रत्येक पडहा
। १८ । तत आयुगरिति द्वै । ततो द्वादशाहप्रायणीयो
दयनीयम वृत्तानि दशाहानि !१०ततो महाशातिरानाविति द्वै । २॥१८०॥
(३६१) अहानि गवामयनसत्रस्य । इति। एस स्थित उत्तरपक्षे स्वरसामविश्वाज-
নের সদকা কমলয় মূলী ও নালাss
সঙ্গয়না-
लिङ्गाविरोध य स्तस्यान वृद्धिरे गोते सिद्धम् 1 न दण्डालितवदावृत्ति ।
उक्तरिङ्गविरोधादिति भार ॥ ८५॥
वचनात् परिवृत्तिरैकादशिनेषु ॥ ८६ ॥
नन्मेकादशिनेपनि स्वस्थानपिवृद्धि स्यात् । न दण्डालितत्र-
दावृत्तिरित चत्तत्र- वारुणमतत पुनः पर्यावृत्तषु आने उमेर प्रथमे अइन्या-
लमत' इति वचनात् दण्डालितपत परिवृत्तिनि बोव्यम् । तत्र हि
आग्नेय प्रथम , चरमो वारण । त चरममारभ्य पुनरावृत्ती अमेयः प्रथम.
कार्य इत्यर्थ रेन वचनेन तथानुष्ठानमिति भात ॥८६॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ८७ ॥
प्राणा या एकादशिना यदेकादशिनीमिरीयु अहान्यतिरिच्यन्ते'
इत्यतिरिक्त मदर्शनरूप लिडा दण्डालितदाताकोषपन्नम् । न यस्या-
नविवृद्धापिति भार ॥ ८७ ।
न्यूढद्वादशाहमन्त्राणामेव छन्दोव्यविक्रमाधिकरणम् ॥ २६ ॥
छन्दोव्यतिकमाद् व्यूढे भक्षपवमानपरिधि-
कपालमन्त्राणां यथोत्पत्तिवचनमूहवत्स्यात् ॥८॥

·दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः । - 'ऐन्द्रवायत्रामा प्रायणीयोदयनीयौ । अयेतरेषां दशानामन्हामैन्द्रा- यवानं प्रथममहः । अथ शुक्रामम् । अथ द्वे आप्रयगाने । अंश ऐन्द्रयायपा- अम् । अथ द्वे शुक्रामे । अथ अप्रपणामम् । अप द्वे ऐन्द्रनापवाने' इत्येवमुरदिष्टे व्यूद्वादशाहे 'छन्दाति वा अन्योन्यस्य लोकाभिव्यायान्त, गायत्री त्रिष्टुभः, त्रिष्टुप् जगत्याः, जाती गायत्र्याः इति इन्दसा व्यतिक्रमः श्रुतः । तत्र मानानपरिविकालानि मन्त्राव सन्ति । तत्र' मा विश दीर्घायुत्वाय शन्तनुत्वाय एहि बसे। पुरोवसो मे हृदय भवा- शिनो हुभ्या त्या सध्यातं यमद्गगस्य रुद्राद्ग गस्य आदित्यग्द- गणस्य सोमदेवते मतिविदः प्रातःसनस्य माध्यन्दिनसान हतीय- सवनस्य गायत्रछस टुलन्दसो जगनाच्छन्दसऽनिष्टुन इन्दनस्य मधुमन उगहू तस्योपहतो भक्ष पानीति भक्षाः। ' शेनोऽति गाय छन्दः, सुपर्णेऽसि त्रिष्टुप्छन्दाः, सखासि जगतीच्छन्दा, अनु बारमे स्वस्तिमासं पारय' इति पयमानः ।। गायत्रो प्रसस्त्रैष्टुरी दक्षिगः ' इति परिवयः ।' अदाकारालः प्रातःसपने, एकादश- कपाली माध्यन्दिनीयः, द्वादशकालायितयनिकः । इति करा- लानि । मक्षादौनां ते ते मन्त्राश्च । तत्र छन्दोम्पनिकन इत्पनेन मन्त्राणां तदर्थानां च व्यतिकरः, किंग मन्त्रागानेति संशये अविशेष. घचनान्मन्त्राणां तदर्यानां चेति प्र.से आह-ज्यूठे द्व दशाहे छन्झोपति- क्रमाद-मुख्याछन्दसामेव व्यतिक्रमस्य श्रुत्वात् , वचनं-ताछन्दस्क- मन्त्रात्मकं वचनं, ऊब --विपर्यस्तै स्यात् । उकान! भक्षावमानपरि- धिकपालमन्त्राणां यथोत्पत्तिपाठतार ते परिकयाः । याउदासि अन्योन्यस्य लोकं व्यतिक्रमितुं शक्नुान्ति विपर्यस्तानि । भक्षादयस्त विपर्यस्ता अपित एव भक्षादय इति न तत्र विशप इति भाव १८८|| इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ती भासोधिन्यां दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः॥ ५॥ जागत उत्तर: .

·६०६ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ ॥ अथ दशमाध्यायस्य षष्ठः पादः ॥ -- यज्ञे रथन्तरादिसाम्नां तृचे गानाधिकरणम् ॥१॥ एकर्चस्थानानि यज्ञे स्युः स्वाध्यायवत् ॥१॥ आस्मिन् पष्ठे पादे प्राधान्यत. सामविषये बाधो विचार्यते । तत्र रथन्तरवृहदै रूपवैराजश करक्तप्रमृतीनि सामान्युदाहरणम् । तानि किं यथायथमेकस्य भूचि गेयानि, उत तृचे इति विशये एफर्चस्थानानि-यज्ञे एकस्यामध्येर गातव्यानि । कुन. ! स्वाध्यायदत्-~- तदध्ययनकाले एक- स्यामध्येवाभ्यस्त तत् । अत• क्रतावपि अभ्यासानुसारतस्तथैव गातव्य- मिति ॥ १॥ सि० ॥ तृचे वा लिङ्गदर्शनात् ॥२॥ तृचे वा-- तृचे एक गेयानि । नकस्यामृचि अध्ययनसमये- तयाऽभ्यस्तान्यपि । कस्मात् ! लिङ्गदर्शनात्- ' अष्टाक्षरेण प्रथमाया ऋचः मस्तौति द्वपक्षरण उत्तरयो.' इति । न होकस्याचि प्रथमोरासम्बन्ध. सम्म- पति । अतस्तृचे गातव्यानि अपरमपादं प्रकृतार्थानुकूलं लिङ्ग दृश्यते । 'ऋक सामोपाच मिथुनीसम्भाति । सोऽमात् न वै स्वं ममालमसि जाया। वेदो मे महिमेति । ते द्वे भूवाचतु, सोऽनवीनै ममालंस्थो जायात्वे । वेदो मे महिनेति । तास्तिस्रो भूत्वोचु ! सोप्रवीत् सम्भवामेति । तस्मादेकं -साम तृचे क्रियते स्तोत्रीयमिति ॥२॥ स्वदृष्शब्देन वीक्षणस्य कालार्थवाधिकरणम् ॥२॥ सिगास्वदृशं प्रति वीक्षणं कालमानं परार्थत्वाताशा ईश्वर वै रयन्तर उद्गातुश्चक्षु, रथन्तरे प्रस्तूयमाने समीलयेत् । स्वदश प्रतिक्षेत ' इति श्रुतम् । अस्यासिवाय रयन्तरसाम्न: योनिभूताया ·६०७ दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः । . : अभि त्वा शूर नो नुमः ' इत्यस्यामृचौ 'सर्टक' शम्मोऽस्त ।' ईशा- नमस्य जगतः स्वदृशः' इति आम्नातः सः। स्थिते चेवं रथन्तरसाम्नि प्रस्तूयमाने सति उद्गात्रा संमीलनं कार्यम् । स्वदृशं प्रतिक्षित उन्मीलनं कृर्तव्यम् । तत्र स्वदृकशब्दः वीक्षणस्य अंग। तेन वीक्षगं कयमित्यंगाङ्गि- भावस्तयोः, उत काललक्षकं तत्पदनिति संशये स्वयं प्रतिवीक्षणं कालमात्रं--काललक्षकमेव । स्वदकपदोच्चारण काले वीक्षगं कार्यमिति ! न वीक्षणाझं तत्पदम् । कुनः ! परार्थत्वात-वर्दशब्दस्य — ईशान- मस्येत्याम्नायन स्तुत्यर्थत्वावगमात् । एकत्र स्तुतौ विनियुक्तस्य तस्यापरत्र वीक्षणे विनियोगासम्भयादिति भावः ॥ ३ ॥ गवामयनिके पृष्ठ्यपडहे वृहद्रयन्तरयोविभागाधिकरणम् ॥३॥ पृष्ठ्यस्य युगपद्विधेः एकाहद्विसामत्वम् ॥४॥ प्रकृतौ समूहद्वादशाहे 'पृष्ठ्यः पदह' समुहान । तत्र पट्मु अहः क्रमेण रथन्ताबृद्वैरूपराजशाकररैयतानि सामानि त्रिहिनानि ।गयामयने विक- तिरूपे षडहे पृष्ठ्ये तु 'पृष्टयः पडही वृदयन्तरसामा' इति श्रुतम् । तत्रा- तिदेशप्राप्तयोः बृहद्रपन्तरयोः पुनर्षिधानादितरपा साम्नापर्यानिवृत्तिः । उर्व- रितं बृहद्रथ रमामय प्रयई तत्रानुम् , उत केराचेदह सु बृहत् , केषु- चिच्च रथनगरं कपनिाते संशय बन्द रथ-नरं च वृद्रिानो, ते सामनी यस्य इति द्वन्द्वपूर्णके बहुव्र हौ इतरेतरयोगद्वन्द्वेन उभयोः साम्नोः युगप- द्विधानात् प्रत्यह मुक्त सामद्वयं कर्तव्यम् । एकाहवत्- संसरे उभे कुर्याच' इतिवदित्यर्थ. ॥ ४ ॥ सि०॥ विभक्त वा समस्तविधानात्तद्विभागेऽ. प्रतिपिद्धम् ॥ ५॥ विभक्ते वा द्वन्द्वसमासशू-ये व समुहारे समस्ताविधानात्-बृहद्र- यन्तरं साम यस्मिन् पृष्ठय इति बहुत्र हिसमाप्तपिचानात, तद्विभागे-केषु-

·॥पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।
चिदहानु बृहत्साम केचिच्च रपन्तरमिति विभागेऽपि अप्रतिषिद्धम् अंबा-
चितम् । अतिदेशशास्त्रमिति शेषपूरणम् । अत्र पडसाध्यः पृष्ठ्यः अन्यप-
दार्थः । न प्रत्येक पंडहा: । तादृशे पृष्ठये ना तयोयो: साम्नी साहित्य
सिद्धान्तै समानभव । प्रकृतान्योन्यनिरपेक्षाग्थेव पट्सामानि पटस अहम
विहितानि । तथैवात्र विकृती चोदनातिदिष्टांनीत्यविरोधचोदकशास्त्रस्य
सिद्धान्तपक्ष इति भावः ॥५i
प्रायणीयोदयनीयरिकादशिनानां विमज्यानुष्ठानाधि-
करणम् ॥ ४॥
समासस्त्वैकादशिनेषु तत्प्रकृतित्वात् ॥ ६ ॥
द्वादशा : ऐकादशिनान प्रायगीयोदयनीययोरनिरांत्रयोगलमेरन् ।
इति श्रूयते । तत्र किकादर्शप्रायगीय पुनरेकादर्श उदयनीय उत कचियाय-
जाये केचित् उदयनीये इति विमण्यानुष्ठानमिति संशये समासस्तु-
एकादेशिनेषु पशुपु सर्वे प्रायणीये सर्वे च उदयनीये इति समास एव । न
विभागस्तेषाम् । कुतः ? तत्प्रकृवित्वात्-ज्योतिष्टोमप्रकृतिवाददिशाहस्य ।
ज्योतिष्टोमे हि निखिलानामैकादशिनानामेकस्मिन्नहनि. अनुष्ठानं दृष्टम् ।
तथैव चोदकेनात्र प्राप्तम् । अतः प्रायणाये अहनि 'उदयनीय · चाहान
समास:-- करस्नानुष्ठानमिति ॥ ६ ॥
विहारप्रतिपेधाच ।। ७ ।।
विहार:-रकस्मिनहनिं ऐकादशिनसम्बन्धियागानां परस्परांसामा-
नाधिकरण्यम् । तत्प्रतिषेधाद-तस्यासामानाधिकरण्यस्य प्रतिधीत्..
निषेधशास्त्रात द्वादशाहे प्रकृतिः ऐकादशिनाना प्राप्ती • अन्यहमेकै-
कामालमत' इति परस्पर सामानाधिकार प्राप्हें प्रायणीयोदयनीययोरा-
समेत ' इत्यनेन तदसामानाधिकरण बोध्येत । अतः प्रालीये स्नानुष्ठान
तपा उदयनीय इति भावः ॥७॥
सि० ॥ श्रुतितो वा लोकवद्विभागः स्यात् ॥८॥

·दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः । श्रृतित:--'प्रायगीयोदयनीययोः ' इति द्वितश्रुतितः, लोकवत्- या लोके चैत्रत्रयोः शतं देही युक्ते विभज्य पञ्चाशत् पश्चाशत् दीयते, तत्रापि विभागः स्यादित्यर्थः ॥ ८ ॥ विहारप्रकृतित्वाच ॥९॥ एकादशिन्यो ' अन्वहमे कैकमालभेत् । इति विहारस्य प्रकृतिवाद तस्यैव विकारः प्रापणीयोदयनीयौरालभेते' नि। तस्माद्विभागः स्यावा॥९॥ विशये च तदासत्तेः ॥ १०॥ ननु, विभागानीकारे यावर तारविहारस्रानुमा, कारः। तथा सति कुत्र पञ्च कुत्र या पट इति विशये-संशये तदासतेः- प्रायणीये पञ्च, उदयनीये च षट् इति तदासत्तेः मुख्येनाध्यासाय: स्यात् ॥१०॥ त्रयस्तथेति चेत् ॥ ११ ॥ प्रत्यासतिर्मुख्यनेति चयावाचनमविरुद्धं स्यातायत यस्तया- प्रय एव प्रायणीये अनुयाः, शेपा उदयनीय इति चेत--॥ ११ ॥ न समत्वात्प्रयाजवत् ॥ १२ ॥ न तथा--न प्रयः प्रायगीये । आप तु पञ्च । प्रयाजद- यया एकादशप्रयाजमध्ये पडागन्तवः प्रयानाः प्रथमोत्तमयोर्विकारभूताः साम्येन प्रविभज्यन्ते तदिहापि समत्वा --आपसु साम्यं भवति तावता साम्येन विभज्य अधिक: उदयनीये अनुछेर इनि मायः ॥ १२ ॥ विश्वमित्सर्वपृष्ठ इत्या एकमेव साम्नः पृष्ठस्तो निवेशाधि. फरणम् ॥ ५॥ पू०॥ सर्वपृष्ठे पृष्ठशब्दात्तेपी स्यादेकदेशत्वं पृष्ठस्य कृतदेशत्वात् ॥ १३॥ ! .विश्वजितमईपृष्ठः । इसननाम्नायेन पडामापृष्ठयम्प पट्स अहः कमेणोपदिष्टानां त्रस्तोत्रनिपादकानां ' रथन्तरादारूवराजा;

·। पूर्वमीमांसात्रवृत्तिः॥ --- करस्वतसंज्ञकाना साना विश्वजिति विधानं कृत्वा विश्वजिस पृष्ठो भवती- स्युक्तम् । तत्रोक्ताना सर्वेषां साम्ना पृष्ठस्तोत्रदेश निवेशः कार्यः, उत एकस्यत्र तत्र निवेशः, अन्येषा यथावचनमन्यत्रेति संशये सर्वश्ले- एतस्मिन् विश्वजिति पां. -उक्ताना सषा साम्नां, एकदेशत्वं- माध्यान्दिनपवमानमैत्रावरुणसानोरन्तरालरूपैकदेश स्यात् । कुतः ! पृष्ठशब्दावन शब्देन पृष्ठस्तोत्रनिर्देशाद । तस्य च पृष्ठस्तोत्रस्य कृतदेशत्वात--निरकवलप्रदेशत्यात तन्नाम्ना तद्धर्मातिदेश इति भावः ॥ १३ ॥ सि०॥ विधेस्तु विप्रकर्पः स्यात् ॥ १४ ॥ उक्ताना सपा साना पृष्ठस्तोत्रदेशे निवेश इति न्यायेन प्रातमपित्त 'पवमाने स्वन्तरं करोति । आर्भवे बृहत । मध्ये इतगणि । वैरूपं हपृष्टम् । वैराजं ब्रह्मसाम । शाकर मत्रावरुणसाम । रेवतमन्छावा- साम' इति तत्तत्सनम्तत्तद्देशयोधकप्रत्यक्षवचनात् अन्यथा भविष्य-नी- -विधेः- उक्तप्रत्यक्षरचनात्, विप्र.-देशभेदः स्यानै देश इत्यर्थः । विधि वचनं न कुर्यात् । न हि वचनस्यातभार इति मायः॥१५॥ उपथ्यपोडशिनावरूपवैराजसानोः पृष्ठस्तत्रकायें निवेशाधि- करणम् ॥ ६॥ पू० ॥रूपसामा ऋतुसंयोगात् त्रिवृद्वदेक- सामा स्यात् ।। १५ ॥ अस्ति ज्योतिष्टोमस्थाविशेषः तक्म्यः पोदशी च ऋतुः । तत्र • उभ्यो रूपसामा ' एकविंशः पोडशी राजसामा' इति श्रुतम् । तत्र सामन्यस्य पाक्रम तामिन् तान् हानतो निशा, किंवा पृष्ठकार्य इति संशपे वरूपसामा उभ्यमतः एकसामा स्यात्-पन्नादिनिखिलसामान्य:

·दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः। निरुक्तसामा स्यात् । तपा घोडशी वैराजसामा स्यात् । न केलं पृष्ठस्तोत्र- कार्य तथा । कुन: ? ऋतुसंयोगात्- कुरस्नका वन्धित वात्तत्तत्साम्नः । त्रिवृद्धव-यया त्रिवृदग्निष्टोम इत्यत्र त्रिवृन्मात्रस्तोमकत्वमग्निष्टोमोस्तद्वदत्रा- पीति ॥ १५॥ सि०॥ पृष्ठार्थे वा प्रकृतिलिङ्गसंयोगात् ॥ १६ ॥ पृष्ठार्थे वा-पृष्ठस्तोत्रकायें एव वैरूपस्य राजस्य च निवेश: उक्थ्ये पोडशिनि च । नान्यत्र । कस्मात् ! प्रकृतिलिङ्गसंयोगाव-पृष्ठ- स्तोत्रसामविधायफराक्ये रथन्तरसाम बृहत्माम वेति बहुव्रीहि समासयोग. प्रतीयते । प्रकृतेऽपि तयावेन तर योगस्प बुद्धिस्पागात् पृष्ठ कार्य एवं तस्य तस्य च सानो निवेश इति भारः ॥ १६ ॥ त्रिवृद्वदिति चेत् ॥ १७ ॥ उक्तदृष्ट तं साधकायोपन्यस्यति विद्वादिति ॥ १७ ॥ न प्रकृतावकृत्स्नसंयोगात् ॥१८ ।। न त्रिवृद्वदत्र फरस्नकतुसंयोगो भवितुमर्ह. | कस्मात ! प्रकृताव- छत्स्नसंयोगात-- प्रकृती सामविधायकानि यानि वचनानि तेषु कृस्नेषु बाहियोगो नास्ति । किन्तु कचिदो पृस्तोत्रे । अतः अकृत्स्नसंयोगरूप- रिझात् यथा सामविशेषाधस्तथा त्रिदित्यत्र न पापः । सालिना- भावात् । इति दृष्टान्तवैषम्यमत्रति माय. ॥१८॥ विधित्वान्नति ॥१९॥ अय धेनुईक्षणा' इति दक्षिणान मुषि धनुरिधिः फास्नस्य मतदाक्षिण्यस्य कार्य भवति । एवं तुल्यविधित्वाचे सामनी अपि स्याताम् । पतो नोक्तमिदान्त नि ! १९॥ न स्याद्विशये तन्न्यायत्वात्कर्माविभागात् ॥२०॥ .

·६१२ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रपत्तिः॥ उत न स्यात्-- धेनुविधितौल्यमत्र न भवेत् । विशयेनेनु ऋतु- दक्षिाकार्य निर्वतयेन वेति सशथे, तन्न्यायवात- तनितिपदित्येक न्यायम् । कुन : कर्माविमागात-ऋतिकारिकयात्मककार्यस्य तत्र एक स्वात् । अत्र तु सामभेदेन का मिनमिति वैषम्यमिति भाव ॥ २० ॥ प्रकृतेश्चाविकारात् ॥२१॥ प्रकृतेः--बहुप्रीकृतस्य, अविकारांत-अनुमहात् चौदरस्य सामानो अधिकाराच -अबाधान कृस्नकासयोग उक्तसानोरिति भाव ।। २१ ।। निवृदमिप्टुग्निष्टोम इत्यत्र स्तोमगवसंख्यावाधाधिकरणम् ॥ ७॥ त्रिवृति सख्यात्वेन सर्वसङ्याविकारः स्यात् ॥ २२ ॥ त्रिवृदग्निष्टुदग्निष्टोम ' इति ज्योतिष्टोमस्याद्यसंस्थात्मा तुरग्निष्टोम. नामक श्रूयते । तत्र श्रुन त्रिवृत्व तत्क्रतुसाधनेष सो सम्बध्यते, स्तोममात्र सम्बन्धि तदिति संशये 'त्रिवृद्भज्ज ' इत्यादौ त्रिवृष्ठन्दस्य गुण्यार्थकत्वस्य दर्शनादप्रापि प्रिकृति पदे सङ्ख्यात्वेन त्रैगुण रूपसङ्- स्यावाचस्वेन, सर्वसङ्ख्याविकार: उक्तकतुमधिनदव्यवृत्तिार वि.सह. ख्याया. धिकार - स्यात । अग्निष्टोमयागसाधनेषु मध्ये या स्पार्क युत तत् त्रिगुणसडरयाक वर्तव्यमिति भार ॥ २२ ॥ सि०॥ स्तोमस्य वा तल्लिमत्वात् ॥ २३ ॥ लोक त्रिवृrछ दोऽव्यावृरमा गुण्यार्थकोऽपि येदे रूढ्या समुदाय- शक्त्या सोमस्य-गाचा नवरय वाचक । कुन ! तल्लिङ्गान-प्राकृत लिङ्गात् । प्रकृती विवृद्वहिपमान: । इति बहिष्पवमानस्तोत्रसामाना- धिकरण दृष्टम् । तयाऽत्रापि त्रिदग्निष्टाम इति सामानाधिकरणपस्य दर्शनात स्तोत्रीयाणामा नपक्मेवार्य इति भार ॥ २३ ॥ उमयसानि तो वृहद्रयन्तरयोः समुच्चयाधिकरणम् ॥८॥ पूना उभयसानि विश्वजिद्वद्विभागः स्यात् ॥२४॥ -वाघ -- .

·दर्शमाध्यायस्य पष्ठः पादः) . 'संसो बृहद्रथन्तरे उमे कुर्यात् । 'अपचिताप्येकाई उमे कुर्यात् । इति श्रुतम् । तत्र उमयसानि- संसादिकतो, विश्वजिद- विश्वजित्सवपृष्ठे। भवतीत्यत्रं । रथन्तबृहद्वैपचैराजशाकररवताना पण्णा साम्ना विधायपि रयन्तरमेकमेव साम पृष्ठस्तोत्रकार्ये विनियुक्तम् । शेषणा स्तोत्रांतरे विनियोगः । तद्वदत्रापि पन्तरस्य बृहतो या एकस्य पृष्ठस्तोत्र- कार्य अपरस्य स्तोत्रान्तरे विनियोग इति विभाग: स्यात् । भिन्न कार्य विनियोग इति ॥ २४ ॥ सि०॥ पृष्ठाथै वा अतदर्थत्वात् ॥ २५॥ पृष्ठार्थे वा-पृष्ठस्तोत्र कार्यार्थ एव ते उमे सामनी मतः । कुतः ! अतदर्थत्वात-नयोः वृहद्रयन्तरयोः पृष्ठेतरस्तोत्रकार्धित्वामानाम् । पन्तरसहित साम्ना पृष्ठस्तोत्रकार्य साधयेदिति पर्यवसिनोऽयः ॥ २५ ॥ लिङ्गदर्शनाच ।। २६ ॥ हो वै रयन्तरम् । अपराहो बृहत् ' इति एकनान्ही अभि. सम्बन्धात्मकरिङ्गदर्शनादपि उपयोरेकस्थानत्वं ससिध्यति ॥२६॥ वैकल्पिकमध्वाशनघृताशनयोः गवामयने पडहांवड नुष्ठानाधिकरणम् ॥९॥ पू० ।। पृष्ठे रसभोजनमावृते संस्थिते त्रय- त्रिंशेऽहनि स्याचदानन्तर्यात् प्रकृतिवत् ।। २७ ।। पृष्ठयः पडहवयस्त्रिंशान्तस्त्रयस्त्रिंशादिति द्विविधोऽस्ति । दाद- शाहे नित्पञ्चदशसप्तदशएकविंशत्रिगयत्रयस्त्रिंशःस्ते म. फ्रमशो युक्तानि संहानि पई विहितानि । सोऽयं प्रयस्त्रिंशान्तः पंडरा पृष्ठमः। द्वादशाहविको गयामयने पेठया पवियविशारंभंगविदुत्तमः कार्यः' इति न्ययासेन श्रुतः पटहः पथ्ये प्रयविशारमणः । अस्मिन् पदहपृष्य प्राकृतिक मराशनं घृताशनं या चेदिकेन प्राप्तम् । तत् पर.

·॥ पूर्वमीमांसासत्राचः॥ तिकत्रयस्त्रिंशान्त कार्यमाहोषित् षडहान्ते इति संशये पृष्ठ्य रस मोजनमा- धृते-प्रकृतितः विपरीतस्तोमके घडहपृष्ट्य त्रयस्त्रिंशे अहनि संस्थिते-प्रय- विंशान्ते स्थात । तदानन्तर्यात--प्रकृो प्रयस्त्रिंशानन्तर्यश्रवणाद्विकृता- बपि प्रकृतिपदेव स्यादिति मायः॥२७॥ सि० ॥ अन्ते वा कृनकालत्वात् ॥ २८॥ अन्ते वा-अन्तिमदिने र निमिशन विधेयम् । न त्रयनिशानन्तरम्। कस्मात् !' संस्थिते पृष्ठ्ये पडहे मनाशयद् घृतं पा' इति वाक्येन उक्ताश- नस्य चरमदिनान क्लुप्तम् I अः कृतकासात-क्लप्तकालवा- उर्धेष कार्थम् । वंशानन्तयं तु स्थानात् 1 स्थानं च याक्पालं शेषत्वावेदकं प्रमाणमिति भार॥२८॥ पड हातावपि मध्यासनादेः सहदधानाधिकरणम् ॥१०॥ अभ्यासे च तदभ्यामः कर्मणः पुनः प्रयोगात् ।। २९ ॥ 'इत्त पृश्य पाहमुश्यान' इति भूतते । तत्रापि निर्दिष्टमा जान चादफेन प्रारम् । तत् तमासे अभ्यस्य नवते विशये कर्मण:-- परहस्मयस्य कर्मणः पुरनु नातदार युनानीय मनि ।। २९ ।। सि०॥ अन्ते वा कृतकालत्वात् ॥ ३० ।। अन्ते पा-चपडहोरम एवं तदनं वापम् । कवकारत्वात् । संस्थितिनाम सम्बन्धिकियोपरमः । स चौपरमधरमपडदसमाप्ताति भावः ॥ ३०॥ गवामयने मघाशनपुताशनयोः प्रतिर समावृधिकरणम् ॥ ११ ॥ आवृत्तिस्नु व्यवाये कालभेदात् ॥३१॥ Rai aniisata: A पृश्यः पादः समास: द्वितीयः स ती. स च . स पदा' इति । तत्रापि संस्सिते परहे

·दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः ।
मध्वाशयेत् घृतं वेति चोदकेन प्राप्तम् । तदशनं पूविसकृदेवेति प्राप्त आह.
आवृत्तिस्त्विति । उक्ताशनस्य आवृत्तिरेव । न सकृत । कुतः व्यवाये.
पडभिन्नाहोमिः व्यवाय-अन्तरिते पडहे मधाशन स्याऽऽवृत्तिः । काल-
भेदात्-निमितभेदे नैमित्तिकमानत नि भागः ॥ ३१ ॥
द्वादशाहे सत्रियां मधाशनाधिकरणम् ॥ १२ ॥
मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्वात् ॥ ३२॥
सत्रात्मके द्व दशाहे मष मृतिलजा दीक्षितलोन ब्रह्मचर्यत्रनं
सम्प्राप्तम् । ब्रह्मचर्ये च ' मधु मामे च यर्जयेत् । इति नियवान तत्र
दीक्षितः प्रविजो मधु भयुरिति प्राप्ने-॥ ३२॥
सि० ॥ प्राश्येत वा यज्ञार्थत्वात् ॥ ३३ ॥
ब्रह्मचारिणो रागप्राप्तमधुमक्षगनिय. ' सस्थत पृष्ठये पडो ममा-
शयेत्' इति प्रत्ययो पिपिस्तनिरे गविषय. आ. प्राशेर मधु ताहो -
गम्भिर्यज्ञार्यस्यादिति भाषः ।। ३३ ।।
मान ससंज्ञग्रहस्य दशमाहाङ्गत्वाधिकरणम् ॥१३॥
पू०॥ मानसमहरन्तरं स्यादिव्यपदेशात् ॥३४॥
द्वादशाहे ' अट्या या पृधिया प वेग समुदरमया प्रजापतये वा
जुष्ट गुण्डामांति मानमं प्राजापत्यं गृहाति' इति मानमप्र प्रहणे भुतम् ।
भस्य महणे मन. सायनामिनि मानस तस्य । राहणं द्वादशाह यो
मिने त्रयोदशेऽ'नि कार्य, उस दशमस्याह. अ तदिनि संशो मानस-
महरन्चरस्- मनममहमे अनि त । कु! मेयर-
शाद द्व दशहस्य हमानि दांति तानि माननाप्यायन्ति।
इति द्वादशाहः स्तूगरे । स्तुनिसाधनं च मानमः मोतमाद्भित इत्यमन्दि-
ग्धम् । चि, 'याग द्वादशाहः, मनो मानमम् ' नि भेदरम्देशोऽपि
श्यते । तस्माद प्रोदशेऽशनि कर्तव्योऽयं यागरिशेर ति प्रासम् ॥ ३४ ॥

·६१६ । पूर्वमीमांसाम्नतिः ।। NA तेन च संस्तवात् ।। ३५॥ तेन--मानसेनं, द्वादशाहस्य सस्तवादणि तथा स्तुतिशय तूतमेव ॥ ३५॥ अहरन्ताच परेण चोदना ॥ ३६॥ 'पानी. सयाज्य प्राञ्च उदेस्य मानसाय प्रसपान्त' इति चौदनया अहरन्त - ७६ मन्ताच्चरमारात परेण-परत: मानसनही विधी- यते । द्वादश हस्य चरमायरो हि पत्नीसयाजाम कर्म । तत्र यदि द्वादशाहस्य दशमाहे ऽग मानसपण तदा पत्नीसयाजानन्तरं मानसमहो वाध्य । ९ सति पत्नीसयाजातानि अहानि सन्तिप्ठ- ' इति वचन- विरोधों व्यक्त एवेति मायः॥ ३६॥ पक्षे सङ्ख्या सहस्रवत् ॥ ३७ ॥ त्रयोदश हपक्षे द्वादशाहसइया बाधिता स्थादी चेत्तत्राह। आमन् पो द्वादशसपा सहस्रबद- • अतिराग सहसनापन पजेरन् । इत्य फेऽपि सहनसहनशद्वा यः । तत्रापि भविष्यती- स्वर्थ ॥३७॥ सि० ॥ अहरई वांऽशुवचोदनाभावात् ॥३०॥ अपरा वा-अहः-~-दशम ह अङ्ग मान मन "गं, न तु पृथा । अंशुवत अशु गृहाति सोमयाग23ाममा सुन्यादिशमी- घागम् । तद्वदयी दशमाहागनेर । पृथक् चौदनामा रात ॥१८॥ दशमविसर्गवचनाच ॥ ३९ ॥ 'पप दशमस्य हा विसर्ग य मानसम्' इनि देशमसिचना- दपि उक्त एप सिद्धको दृढ धाई पिसावमाया इत्या ॥ ३६॥ दशमेऽहनीति च तद्गुणशास्त्रात् ।। ४० ॥ -यथा.

·दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः। ६१७ . । 'दशमेऽहनि सार्पराजीभित्रभिः स्तुन्नि ' इत्यत्र यया दशमानः प्राधान्येन निर्देशस्तथा । दशोऽइनि माममाय प्रसान्तोनि दशमाहः प्राधान्यात् ग्रहस्य विचयतीन तद्गुणशास्त्राशी निर्दिष्ट एर सिद्धान्तः॥४०॥ सवासामञ्जस्यात् ।। ४१ ।। दशमागचे सिद्ध ' द्वादशाह ' इत्यत्र द्वादशवलासङ्ख्या अन्वर्या भवति । अन्यथा गोण्या वृच्या बोधनीया स्यात् ॥ ११ ॥ पश्वतिरेके चैकस्य भावात् ॥ ४२ ॥ द्वादशादे ऐकाशिनान् विधाय ' यः पशुतिरन्येन स ऐन्दाग्नः कार्य: । हल्य सस्थति दर्शयति । न द्वयोः । कयने कादश पशमः । पतो द्वादश अहानि । दश तु योरतिरको याच्यः । नैकाप । एकत्यैत्र हरन द्वादशे तहानीति झापति । तस्मादपि दशमाह झं सः। न कर्मान्तर विशेषः ॥ ४२ ॥ स्तुतिव्यपदेशमङ्गेनाविपतिपिद्रं बनवत् ॥४३॥ अनेन सूत्रेण 'मानसमहत्तर (१०१३३४१) तेन च संस्तवात् ( १०१६६३५१ ) इति सूत्रयोः परिहारो ऽभित्रीयो । अनेन • समुदायैकदेशेन-माया तुम्वेत्यर्थ. । अङ्गनि-समुदाप-प्रायविनि स्तुतिव्यपदेशमविप्रतिपिद्ध- अनिपि । वन तज्ञाः । प्रतत्-- महावनात! मह प्रग संवरमसत्रापे गगमयने चामं महामनामक कोपदिष्टम् । • यन्नि वा एते मिथुनाये संवत्मामुपनि । अन्तवाद मिथुनो सम्भवतः तेनैव मिथुनानपान्न । इति । संपरसरसाध्य सन्ने चिराय ब्रह्मचर्यग मिथुनाद्वियुक्ता अनादि नियमान ग युगमा प्राप्नु- यन्तीत्यस्यार्यः । अत्र वाक्ये समुदायटोपमुभा सदस्यमापनस्तुया संयासरसाध्यात्राहुतिया तपा दामाहाशमानसग्रहात्या द्वादशाह. स्तुतिरिति न फधिईप इति भारः !! ४३॥ .

·६१८ । पूर्वमीमांसामनवृतिः॥ . वचनादतदन्तत्वम् ।। ४४।। आहन्ताच परेण चोदनेति सूत्रस्य (१०१६।३१) उत्तरमिदम्। वचनादिति । ' पानी: संयाध्य मानसाय प्रसन्तीति वचनात् अतदन्तव-पानीसंगाजा-तत्वाभायो दशमस्याहः । संस्थावचनं तद्भिनाहः- स्विति भावः ॥४४॥ सत्रत्य बहुमतमत्वाधिदरणम् ॥१४॥ पू०॥ सत्रमेक: प्रकृतिवत् ॥४५॥ अत्र ददशाहादीनि सत्राण्युदाहरणम् । तेइ एस. कर्ता बहो या कार इति विशये तत्प्रकृतिभूनज्योतिटोमबदक एवं करि प्राप्ते- ॥४५॥ सि० । वहुवचनात्तु वहूनां स्यात् ॥ ४६॥ प्रद्धिमा. सनातीरन् उपयु.' इति बहुपचनात् संत्र यहूना- मेघ वर्तृत्व स्थानकस्य । प्रत्यक्षवचनेन चौदसमासस्यकम करप बाध इति भावः ॥ ४६॥ अपदेशः स्यादिति चेत् ॥ ४७॥ अपदेश:-क्षेत्रामा मात्र सम्पन्यमान यदा कृषि वुर्युः' इति लोकायदापि बहुवचनप्रयोगः स्यादिति चेत् - ॥ ४ ॥ नेकव्यपदेशात् ॥४८॥ न । एरव्यपदेशात् । ददशाहो द्विविधः । सत्रार: अमीनरू- पथेति । नत्र • एप ह वे कुगपत्ति य. सत्रे प्रतिगृहानि ' इति सत्रे प्रनि. प्रहं निन्दिस्वा एक एष यजेत' इत्यन्यस्याहीन्दादशाहस्य एकर्तृत्व- व्यपदेशात सत्रे वहर: कार इनि नियनि ॥ १८॥ सनिवापं च दर्शयति ॥ ४९॥ पञ्चभिः पशुभिमाना: सानन् ' • सास्त्रिाणि पन्त सनिवान् ' इति सीनापं- बहुजमानानाम्नानानेमन मेलनं दर्शयति । मतोऽपि बहार्नुको सम्यक् सिध्यति ॥ ४२ ॥ ।

·देशमाध्यायस्य यंठः पादः । ६१९ बहूनामिति चैकस्मिन् विशेषनचनं व्यर्थम् ॥५०॥ 'यो वै यहूनां यजमानानां गृहपतिः स सत्रस्य प्रसेना ] स हि भूयिष्ठ मृद्धिमाप्नेति' इत्यकस्मिन् गृहपती बहुमिर्थनमानैः सह प्रवृत्ते फलविशेष दर्शयति । तत्फ-विशेषबोधकवचनमे कस्मिन् यजमाने कतुरेक- त्वात् फलैकत्याच व्यर्थमेव स्यात् । तस्मादपि ज्ञायरे सत्रे बहवः कतार इति ॥ ५० ॥ सत्रे यजमानानामेव ऋत्विकत्वाधिकरणम् ॥ १५ ॥ पू० ।। अन्ये स्युऋत्विजः प्रकृतिवत् ।। ५१ ।। बहरः कर्ता: सत्रेषित सिन्दम् । तत्र ये सत्रिशस्त एष विज- स्तेभ्योऽन्य था स्युरिनि विचारे प्रकृतिवन्य र स्युरिति प्राप्ते-।। ५१ ।। सि० ॥ अपि वा यजमानाः स्युनतिजाम- भिधानसंयोगात्तेषां स्याद्यजमानत्वम् ।। ५२ ।। अपि पा-यजमाना एष ऋविजः । कुतः ! ऋत्विनामाभिधानसं- योगाद--ऋतिजा यानि अभियानानि-नानानि, यजमानसंस्कारबासु तेषु तासंयोगात:- अपर्युगृहपति दोशपिया मागं टीशपति ततो होतारम् । तत सद्गातारम् । इति वाक्येन ब्रह्माणं होतारमुद्गातार मिति विना नाम गृहीत्या दीक्षारू यजमानसंस्कार तेषु ऋक्षु उदिशति । अस्पाविना यजमाना स्यात् । तस्मापजनानभूस्त ९२ ऋरिजः स्युनान्य इति भावः ।। ५२ ॥ कर्तृसंस्कारो वचनादाधातृवदिति चेत् ॥५३॥ आधाग्द-~-या आधाने • वा अनानाधारान् स्यात् स एit रति चोत् न समश्नीयान निरोगत् ' इति यजमानमस्कार ऋविकसकालोन विहितः । तत्रापि कई स्कार यजमानसंस्कार दीक्षाविधान मृविनां यजमानायवेऽपि. पचनात् ऋविहनाना त संस्कारः स्यादिति चेत-॥ ५३ ।।

·६२० ॥ पूर्वमीमांसाहात्तिः ॥ स्याद्विशये तन्न्यायत्वात्मकतिवत् ॥ ५४ ॥ विशय-यजमाना एम दिना वेति संशये तन्न्यायत्याव- अपि वा यजमाना स्युनवगमिपानमयोगादेति न्यायरत् । प्रकृति वप्रो ज्योतिष्टामे दीक्षामा यजमान संस्कार प्रकृति । यो द्वादशाहे दीक्षासंघारः प्रकृतित प्राप्त । तस्य प्रहातौ यत् प्रयोजन तदेव लिन भरितु योग्यम् । अधाने तु वचनेनाविधानात् कर्तृपस्कार इति वैषम्य स्यादित्यनेन धनितमिति मारः ॥ ५ ॥ स्वाम्याख्याः स्याहपतिवदिति चेत् ॥ ५५॥ यथा गृपतिशम्दा योगहरण यजमानपरस्तथा ब्रह्मादिशब्दा अपि सपचिगन स्वाभ्याख्या:-यजमान योधका स्युरिति चेत्-11 ५५ ।। न प्रसिद्धग्रहणत्वादसंयुक्तस्य तद्धर्मेण ।। ५६ ॥ नैवम् । प्रसिद्धग्रहणत्वात्- क्रियाविशतु ममादिपदेषु प्रसिद्धराव्यामग्रहण शक्तिमत्पदायत, तद्धर्मेण - प्रहादिनकक्रिया विशेषण, असयुक्तस्य-हितस्य यजमानस्य सद्याटिपदनाच्या स्पर्य । प्रामाटि पदर क्यतायदय कयाविशेष हितो यजमातो न प्रसादपदैन बोध- यितुं शक्य [ वैवल येगवृत्या बोधस्तु नैव सम्भवति । सद्धयोगापहारि- स्थादिति पार ॥५६॥ बहूनामिति तुल्येषु विशेषवचनं नोपपद्यते ॥५॥ विच, 'या पे महूनां यजमानाना गृहपते: स. सत्रस्य प्रत्येता स हि भूनिष्ट द्विाति इति भूयो । तत्र तुल्येपु-वेयर यजमानेषु ऋविहिर यु सयु सत्सु विशेपवचन-पृथक् एकस्मिन्नेर गृहरतिरिति चन नोप! अमन्यते २१डश आर्विव्ययाजमानोभयकर्मवीरः । यजमान क्रियारत चैक 1 स एव गृह पतिरिति विशेश्यचन सूपपन्नमिति भाव,॥५७" ·दशमध्यिायस्य पाठः पादः । - 1 दीक्षितादीक्षितव्यपदेशच नोपपद्यते अर्थयो- निसंभावित्वात् ।। ५८ ।। किञ्च, 'दीक्षिताः सत्रैर्यजन्ते, अदीक्षिता अहोनेन यजनि । इति दीक्षितादीक्षितव्यपदेशा-निर्देशोऽपि यन्मनेऽनुापनः । कस्मात् । अर्थयो:-दीक्षितवादीक्षितित्वयोः, नित्यंभावित्वात्- दीक्षित यजनाने, अदीक्षितवं च विक्षु नित्यमेपास्ति । अो निर्देशो पर्य. 1 सिद्राने सत्रे यागपु अदीक्षितत्वमसिद्धम् । अतस्तेन कोण निर्देशो युक्तः ॥५॥ अदक्षिणत्वाच ॥ ५९॥ अदक्षिणत्वाच- अदक्षिगानि सत्रापाह, न ह्येषु गौदीयते, न यासों ने हिरण्यम् । इति दक्षिणाया अभावदर्शनादी वर्तमसि पति। अर्थात् ये यजमानास्त एस ऋषिजः सत्रेषु, नान्ये इति सिद्धम् ॥ ५९॥ सपाहीनयो क्षणाधिकरणम् ॥ १६ ॥ द्वादशाहस्य सत्रत्वमासनोपायिचोदनेन यज- मानवहुत्वेन च सत्रशब्दाभिसंयोगात् ॥ ६० ॥ सभहीन थेति द्विप्रकारो द्वादशाह इत्युक्तम् । तत्र दो सत्राय लक्ष- णमाह । आसनोपायिचोदनन- आमाग्न उपेयुः ' इति शघटितविधि- याक्यविहितः बहुपजमानापेतो द्वादशाहः एतरत्रनासन । सप्तदशायर एशनिपराः सनांमारन् । प्रतितिष्ठने ६ वा य एता रात्रीरुपयन्ति । इत्यदिशाकधू आमीरनुयुरेनि शमघटेनेषु बहुजनान को के सनराम्मानिसंगोगाव- सदस्य दृष्टयादित्यर्थः ॥६॥ यजतिचोदनादहीनत्वं स्वामिना चास्थितपरि। माणत्वात् ।। ६१॥ सन्नम् + मागे या - ·६२२ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ यजतिचोदनादहीनत्वं 'द्विराग यजो ' इत्यादिषु यजति. शब्दघटितविधिराक्यविहितैषु अस्थितपरिमाणकयनमानेषु अहीनासम् । अनि- यतवनपरिमाणकावे सति यजतिचोदनापिहिलपमहानायनित्यर्थ. ॥११॥ पौण्डरीके सकदेव दाक्षिणादानाधिकरणम् ॥ १७ ॥ पू०॥ अहीने दक्षिणाशास्त्रं गुगत्वात्मत्यहं कर्म- भेदात्स्यात् ॥ ६२॥ बैण्ड कादशरात्रेग साराज्यकामो यजेत । इत्येकादशरात्रो अहीनः पौण्डीकः श्रुत: स्वाराउपरदसः । तत्र ' अ पौण्डरांके दद्याद- श्वसहस्रनेदशम् ' इति दक्षिगा श्रु |सा कि प्रत्यहं देगा, उत सकृदंति संशपे अहीन-उक्तगण्डरीयमे, दक्षिणाशास्त्रं- उक्तायुदक्षिणा, प्रत्यह देया । कुतः । तस्याः गुणत्वाव- अहज वात् । प्रत्यहं धर्मणो भेद त् प्रतिप्रधान गुगावृत्तरिति न्यायादिति भावः ।। ६२ ।। सि० ॥ सर्वस्य वैककम्पति ।। ६३ ।। सर्वस्य- हा समूहस्य कस्य त् एकैच दक्षिगा सकृया । न प्रत्यहं मिला । समुदायाङ्गत्वं दक्षिगायाः, नारयायम् । एकादशानाम- 'हामभ्यामरूदिति भारः ॥ ६३ ॥ शं०॥ पृपदाज्यवद्वाहां गुगशास्त्रं स्यात् ॥६४॥ पृपदाज्यबद्वा-पृषमाउपेनानूगाजन् यजती' दाज्यरूपो गुम. प्रसनुराजमारतते | तथात्रादि गुमशास्त्रं प्रत्सहनावृत्तं स्यादिति ॥ ६४ ॥ ज्योतिप्टेम्यस्तु दक्षिणाः सर्वासामे ककर्मत्वात्म- कृतिवत् तस्मानासां विकारः स्यात् ॥६५॥ . स्यत्र यथा पृष-

·दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः।
६२३
ज्योतिष्टोभ्यस्तु- क्रतुत्वावच्छिन्ने दक्षिगाः ज्योतिष्टोमसम्बन्धिन्य
एव । तस्य प्रकृतित्तात्रय दक्षिणाविधिरित्यय । एवं प्रकृती ज्योतिष्टीमे
सर्वासा दक्षिणाना विशिष्ट कनसम्पत्त्यर्थं एकमत्वात्-~-ऋविगानतिरूपैफ-
प्रयोजनत्वस्य दृष्टवादत्रापि दक्षिणायास्तादृशैकफलावात् प्रकृतिवत्-
स्वकार्येण सह प्राप्तगाकतदक्षिणाया विकार तस्याः स्यात् । न सहरङ्ग-
तया दक्षिणाविधिरत्र । येनागृत्ति स्यादिति भावः ॥ ६५ ॥
शं०॥ द्वादशाहे तु वचनात्प्रत्यहं दक्षिणा-
भेदस्तत्प्रकृतित्वात् परेपु तासां सङ्ख्याविकारः
स्यात् ॥६६॥
द्वादशाहे तु-- ' अन्वर द्वादशशतं ददाति ! इति प्रत्यक्षपच.
नात् प्रत्यहं दक्षिणाभेदः । तत्प्रकृतित्वात-- द्वादशाहप्रकृतित्वात्पीण्डरी-
कस्य । तत्राप्यन्त्रह प्राप्तदाक्षिणाशविकारमात्रयुतादि परेपु- पौण्डरीका-
दिपु, तासां असम्बन्धिदक्षिगाना, विकारः स्यात् अयुता-
दिरिति ॥ ६६ ॥
परिक्रयाविभागाद्वा समस्तस्य विकारः
स्यात् ॥ ६७ ॥
परिक्रयाविभागात्-- ऋविपरिक्रयैक्यात , समस्तस्य-निखि.
लक्रतुदक्षिणाद्रव्यस्यैव विकारः स्यान्नाशस्य ।। ६७ ॥
भेदस्तु गुणसंयोगात् ॥ ६८।।
भदस्तु-द्वादशाहे दक्षिणाभेदः, गुणसम्पन्धान-दक्षिणा-
सम्बन्धात् । तत्रापि परिक्रयम्यक वान वास्तो भेद इति भारः ॥ ६८॥
पॉण्डग मर्वासां दक्षिणानां विभज्य नयनाधिकरणम् ॥१८॥
प्रत्यहं सर्वसंस्कारः प्रकृतिवत्सर्वासां
सर्वशेषत्वात् ॥ ६९॥

·६२४ ।। पूर्वमीमांसासूत्रपातः॥ , . ज्योतिष्टोमे । माध्यन्दिनसक्ने दक्षिणा नीयन्त इति बचनेन दक्षिणाया नयनरूपः संस्कारो रिहित । स च पौण्डरीके अतिदेशेन प्राप्तः । सत्येन तर प्रत्यह निखिलायाः कार्य , उत विभज्य कर्तव्य इनि विमर्श सर्वसंस्कार:- :-प्रत्यह सर्वदक्षिणासंस्कार , प्रकृतिरत सर्वासा दक्षिणानाम् । सर्वशेपत्वात-सकलमाध्यन्दिनसमनशेषत्वात ॥ ६९ ।। एकार्थत्वान्नेति चेत् ॥ ७० ।। एकार्थत्वात-रिवगानतिरूपैककार्यात्यान प्रत्यहं निखि:- दक्षिणा संस्कार. । किन्तु स्वेच्छया एकस्मिन् माध्यन्दिन एर निखिलं दक्षिणानयन कार्यम् ॥ ७० ॥ उत्पत्तौ कालभेदात् ॥ ७१ ॥ तम्माष्टुभो लोके माध्यन्दिनसबने दक्षिणा नीयन्ते । इत्युपत्तो स्वप्रकृतौ द्वादशाहे कालभेदेन सस्कारभेदो दृष्ट इति नै कस्मिन् माध्यन्दिने निखिलदक्षिणानयनम् । अपि तु ' अन्वहं ददातीति प्रकृती प्रत्यहं दक्षिणादानस्य दृष्टनात् तद्विकृतौ पौण्डरीकेऽपि प्रत्यहं माध्यन्दिने कृस्नदक्षिणादानमिति ॥ ७१ ॥ सि०॥ विभज्य तु संस्कारो वचनावादशा. हवत् ।। ७२ ॥ द्वादशाहवत् यथा द्वादशाहे विगानतिप्रयोजनविशिष्टदक्षिणा अबह द्वादशशत दक्षिणा' इति वचनाविभज्य दीयते । तथा द्वादशाह. विकृतावहीने पौण्डरीक्षेऽपि विहितदक्षिणा एकादशधा भिज्यैव प्रत्यह संस्कार कार्य इति सिद्धान्त 1न पौण्डीक ज्योतिष्टोमविकृनिरपि तु द्वादशाहस्येति भावः ॥ ७२ 11, मानवीपु यावदर्थमेव ऋचा दांशतयीभ्यः सामिधेन्यर्थमुपादा- नाधिकरणम् ॥ १९॥ ." ।

·दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः ।
६२५
पू०॥ लिङ्गेन द्रव्यनिर्देशे सर्वत्र प्रत्ययः
स्याल्लिङ्गस्य सर्वगामित्वादामेयवत् ॥ ७३ ॥
कचित्कर्मविशेषे 'मनाचः सामिधेन्यो भवन्ति। इति श्रतम् ।
तत्र सर्वा एव मानव्यः ऋचः सामिधेनीत्वेन दाशतयोभ्यो प्राह्याः । न
परिमिताः । कुनः लिङ्गन- शब्दसाममिकमनुलिङ्गेन द्रव्यनिर्देशे-
शब्दानिर्देशे क्रियमाणे सति सर्वत्र-- तल्लिंगलक्ष्यसविषयः, प्रत्ययः-ज्ञानं
स्यात् । लिङ्गस्य सर्वगामित्वात्-~- सर्ववृत्तित्वात् । आग्नेयवत्- यथा
'आग्नेयेन संवत्सरमिष्टका उपदधाति' इत्यत्र सर्वाणि आग्न यसूक्तानि गृह्य-
न्ते । तद्वदत्रापि सर्वा मानव्यो ग्राह्या इति ।। ७३ ।।
सि०॥ यावदर्थ वाऽर्थशेपत्वादल्पेन परिमाणं स्यात्
तास्मंथ लिङ्गसामर्थ्यम् ॥ ७४ ॥
यावदर्थ वा- पायता कार्यसिद्धिः स्यात्ताबदेव ग्राह्यम् । नाधि-
कम् । कस्मात् ? अर्थशेषत्वात्- कार्याड्गत्वात्सामिधेनीनाम् । अतः
अन- कार्यप्रमाणेन समं मन्त्राणां परिमाण स्यात् । या यता कार्यसंपत्ति-
स्तावत्यः पञ्चदश सप्तदश वा मानव्यः ऋचः दाशयोभ्योग्राह्याः । तस्मिश्च-
तावत्परिमाणके गृह्यमाणेऽपि तत्र लिङ्गसामर्थ्यमबाधितमिति भावः ॥७॥
आमेये कृत्स्नविधिः ।। ७५ ।।
आग्नेये- आग्नेयवदिति दृष्टान्ले, कृत्स्नविधिः----निखिलाग्नेय-
मन्त्राणामङ्गत्वबोधविधिः-- 'प्रतिसूक्तमुपदधाती' ति प्रत्यक्षवचनं विद्यते ।
अत्र नास्तीति दृष्टान्तषम्य बोध्यम् ॥ ७५ ॥
ऋजीपस्य प्रधानत्वादहर्गणे सर्वस्य प्रति-
पतिः स्यात् ॥ ७६॥

·६२६
॥ पूर्वमीमांसामवत्तिः ॥
प्रकृतन्यायेन किञ्चिद्ग्रहणमेव निर्वाध चेत् — ऋजीपमा प्रक्षि-
पेव ' इत्यत्रैक दिनीयऋजीपप्रक्षेपणापि कार्यसिद्धिः स्यादित्याशडकायामाह-
भाजीपस्यति । द्वादशात्रादारहर्गणे अजीपस्य- अभिपयादिनागत-
सारसोमप्रक्षेपस्य ऋजीपीमति द्वितीयविमरत्या प्राधान्यावगतस्तदङ्गभूत:
प्रक्षेपः प्रनित्तिसंस्कारः प्रतिप्रधानमगावृत्तिन्यायात् सर्वस्यैव ऋनीषस्य
भयेदिति भावः ॥ ७६ !!
वाससि मानोपावहरणयोरनुष्ठानाधिकरणम् ॥ २० ॥
वाससि मानोपावहरणौ प्रकृतो सोमस्य
वचनात् ॥ ७७॥
ज्योतिष्ट्रोमे सोम · वाससा मिनोनि, वाससा चोपारहरति' इति
विस्पष्टवचनात् तस्य वाससि मानं याममा चौपायहरणं कार्य, नान्येन
साधनेनेति सिद्धम् ।। ७७ ॥
अहर्गणे वासोऽतरोत्पादनाधिकरणम् ॥ २१ ॥
सि॥ तत्राहर्गणेऽर्थाद्वासः प्रकृतिःस्यात् ॥७॥
द्वादशाहायर्गणेऽपि उपायहरणार्थ चासोन्तरं न सम्पादनीयमिति
प्राप्त आह-तति । ज्योतिष्टोमविकृतावहर्गणे अर्थात्-अनुापत्रया यास:-
प्रक्लूप्तिः चोदकप्राप्तवाससो भिन्नासःसम्पादनं स्यात् । कार्यमिति
यावत् । अहर्गणे प्रत्यहं सोमस्य उपायहरणे चोदकेन प्राप्तम् । तद्वासोऽतरं
विना न सिध्यति । अतो हविर्धानशकटेऽवस्थिताद्वासोपनीतसोमादेकक-
स्याह: पर्याप्त कियन्तमपि सोमभाग पृथक्कृत्य उपायहरणमनुप्रातुं यासोंड-
तरमन्यद्वासः सम्पादनीयमैवेति भावः ॥ ७८ ॥
उपावहरणसमय एक मासातरोल्पाइनाधिकरणम् ॥ २२॥
पू० ॥ मानं प्रत्युत्पादयेत्प्रकृतौ तेन दर्शनादु.
पावहरणस्य ॥७९॥

·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः।
६२७
-
अहर्गणे उयावहरणार्थ यासोऽतरसम्पादनं तत्सोमक्रयानन्तरं मान-
काले कर्तव्यं, किंवा उपात्रहरणसमये इति विचारे मानं प्रति-
मानोपलक्षितकाले एव, उत्पादयेत्- सम्पादयेत् । कुतः ! प्रकृती-
ज्योतिष्टोमे, तेन- येन वाससा मानं कृतं तेनैव वाससा उपावहरणस्य
दर्शनात् । प्रकृतिवद्विकृताबिसेन न्याय्यमिति ॥ ७९ ॥
सि० ।। हरणे. वा श्रुत्यसंयोगादर्थाद्वा विकृतौ
तेन ॥ ८०॥
हरणे वा-उपावहरणसमय एव सम्पाद्यमित्यर्थः । कुतः ! अत्य-
संयोगात्-- मानकाले सम्पायमिति श्रुत्या अबोधनात् । प्रकृतावहः
एकत्याद्यस्मिन् मानं तस्मिन्नेव दिने बाधकाभावात् हरणमर्थादेव सिद्धम् ।
नार्थिक चोदकः प्रापयति । विकृती- प्राकृताहणे तु मानवासः
दिनान्तरीयतोमधारणे व्यायनमिति तेन वाससा हरणासम्भवादासोऽतरमाथ-
श्यकमेव । तञ्च यस्मिन् काले तदपेक्षा तस्मिन् काले सम्पाद्यमिति लोक-
सिद्धो न्याय इत्युपावहरणकाल एवाहर्गणे तत्सम्पाद्यमिति भावः ॥ ८० ॥
इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ मावबोधिन्यां दशमाध्यायस्य
पष्ठः पादः ॥ ६॥
--
॥ अथ दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥
पशौ प्रत्यङ्ग हविर्भदाधिकरणम् ॥१॥
पू० ॥ पशावेकहविष्ट्वं समस्तचोदितत्वात् ॥१॥
ज्योतिष्टोमे ' अग्नीपोमीयं पशुमालभेत '
इत्यत्र यागसाधनोन
श्रूयमाणपशौ एकहविष्ट्वं-समस्तचोदितत्वात-मस्तस्य पशोर्दैवता-
सम्बन्धबोधनात् ॥१॥

·॥ पूर्वमीमांसानत्रवृत्तिः॥ . . सि० ॥ प्रत्यङ्गं वा ग्रहबदङ्गानां पृथक ल्पनत्वात् ॥ २ ॥ प्रत्यङ्गं वा-प्रत्यङ्गमेव हवि.। हृदयस्याने अद्यति, अप जिव्हायाः, अथ बक्षसः' इति हृदयाद्यङ्गाना पृथक हरिष्ट्वेन कल्पनत्वात् -उपदिष्ट- त्वात् । ग्रहवत्यथा ऐन्द्रवायां गृह्णानि । अण्ञ्या धारया गृह्णाति इत्यादिविधिभिः सोमेन यजेतैनि सोमलनायाः साधनस्वश्रुतावपि रसप्रणाश्चैव साधनत्व तथाऽत्रेति भावः ॥२॥ पशोर्हृदयादिभिवाझविशेपैयांगानुष्ठानाधिकरणम् ॥२॥ पू० ॥ हविर्भेदात्कर्मणोऽभ्यासस्तस्मात्तेभ्योऽव- दानं स्यात् ।। ३ ।। प्रत्यङ्गं हविर्भेद इति सिद्ध कि निखिलेभ्योऽगेभ्योऽवदान कार्य, उत हृदयाघेकादशेभ्य एवानेभ्य इति सशये हविर्भेदाद- अड्गभेदेन हविषा भेदात यावदवयां कर्मणोऽभ्यासः सिद्धः । तस्मात्तेभ्य. सर्वेभ्य एवापदानं स्पात् ॥ ३ ॥ सि०॥ आज्यभागवद्वा निर्देशात्परिसस्या स्यात् ॥४॥ आज्यमागवद्वा एकादशाज्यभागवत-- गृहमेधीयाज्यभागा. धिकरणे हृदयादीनि एकादश वैनानि पशौरपदानानि । इति निर्देशादि- तरेषामझाना परिसङ्ख्या स्यात् ॥ ४ ॥ तेपा, वा धक्दानत्वं विवक्षन्नभिनिर्दिशेत - पशोः पञ्चावदानत्वात् ॥ ५॥ तेपा-हृदयादीना, द्वयवदानत्वं विवक्षन्-विधास्यन् ' एकादशाज्य. मागवदित्यनेन यान्येकादश तनि द्विविद्यतीत्यभिनिदिशेत् । कुतः ।

·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः । - सर्वेषां पञ्चावत्त ' मिति पशोः पञ्चायदानवश्रवणात् । नावदानानां द्विद्विरित्यनुवादः। अपि तु विधानमेव । अप्राप्तत्वात् । अतो म परिसङ्ख्या। विधेः कृतार्थत्वात् । तस्याः श्रुतहान्यादिदोपत्रयापादकत्वादिति भावः ॥५॥ अंसशिरोनूकसाक्थिप्रतिषेधश्च तदन्यपरिसङ्- ख्याऽनर्थकः स्यात् प्रदानत्वाचेपां निरवदानप्रतिषेधः स्यात् ॥ ६॥ नांसयोरवद्यति, न शिरसः, नानूकस्य, नापरसक्थ्योः । इति अंसाधवयवानां प्रतिषेधः श्रुतः । सः परिसङ्ख्यापक्षे नोपपवने । यत एकादशातिरिक्तस्य परिसख्यातत्वात परिसङ्ख्यैव । असादीनां व्यावृत्तत्वात्पुनः प्रतिषेधोऽनर्थकः । मन्मने तु प्रदानन्यायत्वात्- अंसाद्यवयवानां प्रदेयद्रव्यन्यस्य क्लप्तत्वात् , तेपां- सक्थ्यादीनां, निरव- दानप्रतिषेधः- द्विरवदानप्रतिषेधः स्यात् । हृदयादीनि द्विरवदयानि । सक्थ्यादीनि तु सकृदेवेति प्रतिषेध उपपद्यत इति भावः ॥ ६॥ अपि वा परिसङ्ख्या स्यादनवदानीयश. ब्दत्वात् ॥ ७॥ अपि वा परिसत्यत्र स्यात् । न सरेभ्योऽगेभ्योऽदानम् । मारुत्वान् अनवदानीयान् सुराग्रहाश्चाऽजिसद्भ्यो हरति । इत्यनवदानीयशब्दत्वात् . किञ्चिदङ्गमनवदानीपं गम्यते। सीपदाने अनवदानीयशब्दोऽनुपपन्नो भवेत् । तस्मात् होगा।चोदकपातस्याबदा- नस्य हृदयादिभिरेव सम्बन्धः । न सर्वैरङ्गैः । तदितरेपा परिसपेवेति भावः ॥ ७॥ अब्राह्मणे च दर्शनात् ॥ ८ ॥ ककुभो राजपुत्रः प्राश्नाति ' इत्यत्रामागे राजन्ये अवययंविशेषस्य कुतः?

·॥ पूर्वमीमांसाहनपत्तिः॥
।
भक्ष उपदिष्टः । सोऽपि सर्वाश्ययावदाने नोपायने । अतोऽपि परिसड्यन
सिध्यति ॥ ८॥
शृतातोपदेशाच तेपामुत्सर्गवदयज्ञ-
शेषत्वम् ॥ ९॥
किञ्च, ' द्वयान्यनान्यभिमृशति शृतान्यशृतानि च । इति तेपां-
अशतानामङ्गाना, उत्सर्गवत्--' पर्यग्निकृतं पानीवतमुत्सृजन्तीत्यत्र यया
उत्सर्गश्रवणादयज्ञशेषत्वं तथा एकादशाना' हृदयं जिव्हावक्षोपस्थयकृवृक्को
सव्यन्दोः उभे पार्श्वे दक्षिणा मणिः गुद मध्यत इति दैवतान्यवदानानि ।
इत्येकादशानामङ्गानामेव यज्ञशेषत्वात् श्रपणम् । अन्येषां त्वयज्ञशेषत्वात
श्रपणं नास्तीति परिसङ्ख्यापक्षे एवोपपन्नं भवतीत्येकादशातिरिक्ताना-
मद्गाना परिसयैवेति सिद्धम् ॥ ९ ॥
ज्योतिप्टोमे अनिज्याशेषस्यःस्विष्टकृद्धोमाधिकरणम् ।।३।।
पू०॥ इज्याशेपास्विष्टकृदिज्येत प्रकृति.
वत् ॥ १०॥
अमीषोमीयपशौ इज्याशेषात्- हृदयादिभ्यः स्विष्टकृयागः स्यात् ।
प्रकृतिवन--- प्रकृताविज्याशेषण पुरोडाशेन स्विष्टकृष्दोमो भवति । विकृ-
तावपि चोदकात्तथैवेति भावः ॥ १० ॥
सि०॥व्यङ्गैर्वा शरवाद्विकारः स्यात् ॥ ११ ॥
'दोष्णः पूर्वार्धादग्नये ममद्य ते, गुदम्य मध्यरः, भोण्या जघनतः
इति विहितत्र्यहरेष किदिनि निर्णय 'मयं हिमवति... इति
शरैः प्राकृतिकुशवाधवात् त्र्यतैर्विकार:-
इज्याशेषवाध इति भावः ॥११॥
अध्यघ्न्या प्राकृतेडामक्षे निवृत्यधिकरणम् ॥ ४ ॥

·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः। ६३१ N सि० ॥ अध्यूनी होतुरुयङ्गवदिडाभक्षविकारः स्यात् ।। १२॥ ज्योतिष्टोमे आग्नीषोमीयपशावेव · अध्यूनी होहरन्ति ' इत्यानातम्। तत्रेदं कि विकारशास्त्र, उत नियामकमिति विचारे अध्यूनी-अध्यूनि- विषयकं शास्त्रं प्रकृतितश्वोदकप्राप्तहोतृकर्तृकेडाभक्षस्य विकार:-नाधकं स्यात् । व्यङ्गवत्-पूधिकरणसिद्धान्तयत् । यथा तत्रानिज्याशेषैस्त्र्यङ्गै. रिज्याशेषाणा निवृत्तिस्तथानापि होतुरिडाभक्षणस्य निवृत्तिरिति मानः ॥ १२ पू०॥ शेपे वा समवैति तस्माद्रथवनियमः स्यात् ।। १३ ॥ शेपे दा- ' अनस्थिमिरिडा वर्धयान्ति' इत्यनेन इडाया गृह्य- माणे शेपे- हुतशेषमासे एर समति अध्यूनी । तस्माद्रथवर- थाजपेये सप्तदशरथमध्ये यजुर्युक्तो रथः अध्ययोरेवेनि नियमवदत्रापि अध्यन्नी होतुरेवेति नियमः स्यात् । अनस्थिमिरिडा वर्धयन्तीति शेपकृत्स्नमासस्य हरण प्राप्तम् । तदन्तर्भूतामध्यूभी हृदयादिभ्यो भिन्नमङ्गमनूद्य तस्य होतृस- म्बन्धी नियम्यत इति तदभिप्रायः ॥ १३ ॥ अशास्त्रत्वाच नैवं स्यात् ॥ १४ ॥ 'वर्धयन्तीत्यशास्त्रावाद्विध्यभागत् नवं- नियमो न । अपि तु विधिप्रवाभ्यूटन्याः। ततो विकारः निवृत्तिरिडाभक्षे होतुः। वर्धयन्तीत्यस्य लडं- स्वादनस्थिवाक्पमनुवादः । ' अप यवत्परिशिष्यते तत्तत्समवधत्तं धान्यामान- -यति । 'हृदय जिव्हारक्ष' इत्यारम्य ' वनिष्टुम् ' इसेतदन्तकं परिशिष्ट- वाक्यं प्रापकम् । तस्मिनप्यूनी न पठिता । अतः अप्राप्तवाद्विधीयमानया तया होतुरिडामक्षो बाध्यत इति मायः ॥ १४ ॥ ।

·२३२
॥ पूर्वमीमासासूत्रवृत्तिः॥
अपि वा दानमा स्याशशब्दानभिसम्ब-
न्धात् ॥ १५॥
उक्तवाक्ये मक्षशब्दानभिसम्बन्धात-अश्रवणात, होतसम्प्रदान
दानमा विधीयते । अतो नेडाभक्षणस्य बाध इति तटस्यस्य शङ्का ।।१५।।
दातुस्त्वविद्यमानत्वादिडाभक्षविकारः स्याच्छेषं
प्रत्यविशिष्टत्वात् ॥ १६ ॥
शेष प्रति- हुतशेष प्रति, अविशिवत्वात- होतु यजमानस्य च
स्मनामान तुल्पात । हुनशेषोपरि उभयो स्वानाभान दातुराविद्यमान-
वात् । स्वस्वावा सादपूर्वकपरस्त्रत्वापादन (मको दानविधिन सम्मरतीनि
इडामक्षविधिरेन प्रामोति । तस्या यूध्या निवृत्तिरिति भार ॥ १६ ॥
चनिष्टोः प्राकृतेडामविकारत्वाधिकरणम् ॥ ५॥
अनीधश्च बनिष्टुरध्यूनीवत् ॥ १७ ॥
त्राग्नी मीरपशावर अनिष्टु अग्नधेि प्रयच्छति । इति श्रु-म । स्त
वनिष्टुरपि अध्यूनीवत्-जग्नीधे प्रकृतिप्राप्तेडाभक्षस्य विकार:- निवर्त र मि.
स्यपः । अत्वात । यद्यपि धनिष्टु प्रास्यती' ति प्रासनमात्र प्रात तथापि
भक्षो न प्राप्त । तदस्योगान् । रह अग्नीधे इति चतुश्या स अप्रासत्या.
द्विधीयत इति भाव ॥१७॥
पना वावरणस्यापि शेपभमास्तित्वाधिकरपाम् ।। ६॥
१० । अप्राकृतत्वान्मत्रावरुणस्याभक्षत्वम् ॥१८॥
माइतत्वान---- प्रकृले मेत्रारुणस्यामान चोदक्प्राप्यमावा-
तस्य अभक्षत्वं-को हो नास्तीत्यर्थ ॥१८॥
सि० ।। स्याद्वा होत्रध्वर्युविकारत्वाचयोः कर्मा
भिमम्बन्धात् ॥ १९ ॥

·देशाध्यायस्य सप्तमः पादः। - 'मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाह' इति श्रुतेः अपदान तस्यावयुलमनु- वचने च होतृत्वमिति मैत्रावरुणस्य होत्रध्वर्युरिकारवाहें तयोः-होत्र. पर्योच, प्राकृतकाभिसम्बन्धात् स्यादेव मत्रावरुणस्येडाभर्फ पशारिति मात्र, ॥ १३॥ तत्र मैत्रावरुणस्यैकमागत्वाधिकरणम् ॥७॥ पू०॥ द्विभागः स्यान्दिकर्मत्वात् ॥ २०॥ तत्रेडाभक्षे मैत्रावरुण. द्विभाग:- भागद्वयोरेत स्यात् । द्विकर्मत्वाव- प्रैवात्मकाध्वर्युर्मकीरित्वादनुपचनरूपहोतकर्मकारिताच मैत्रावरुणो द्विकर्मा । उगे द्विभाग स्यादिति ।। २० ।। सि०॥ एकत्वाद्वैकभागः स्याद्भागस्याभूतिभूत. खात् ॥ २१ ॥ एकत्वात्-- कर्मनिमित्त चोदकशीस्त्र प्राप्त यरमण तत्क। एकस्वाद , एकमाग:-एक एव माग: स्यात् । न भागद्यम् । कुन । मागस्य- पशुपागे होतुर्माग भक्षयेदपर्युमागं च भक्षयेत् इत्यस्य अश्रुतिभूतत्वाद- शास्त्रविषयत्वाभावात् ताश शास्त्रं नास्तीत्यर्य ॥२१॥ प्रतिप्रस्थातुर्भक्षामायाधिकरणम् ॥ ८॥ पू० ।। प्रतिप्रस्थातुश्च वपाश्रपणात् ।। २२ ॥ तस्मिनेर पशौ प्रतिप्रस्थातु:-ऋत्विविशषस्य, वपा -पणरूपा- ध्वर्युकर्मकारिस्वान्मत्रावरुणवत् हुनशेण्डामक्षो नियत इति ॥ २२ ॥ सि०॥ अभक्षो वा कर्मभेदात्तस्याः सर्व प्रदानत्वात् ॥ २३ ॥ अभक्षो वा- ~प्रतिप्रस्थातु अभक्ष-भक्षणाभाव । कुन ! तस्याः -पाया , सर्वप्रदानलात्कृत्स्नैत्र या प्रदीयते । यस्य द्रव्यस्य प्रतिप्रम्घातक अपण तस्य सर्वस्य हुतावात् शेषाभाष इति भारः ।

·६३४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रकृतिः॥ . दाम्दान्तराभ्यासादिमिर्वपाहोमाना भेदानकापूजनकर्ममर्तृत्वं प्रनिप्रस्थातु- विधते इत्याह कर्ममेदादिति । स्पष्टम् ॥ २३ ॥, गृहमेघीयापूर्वाऽऽज्यमागविधानाधिकरणम् ॥ ९॥ पू०॥ विकृती प्राकृतस्य विधेर्ग्रहणात् पुन:- श्रुतिरनार्थका स्यात् ॥ २४ ॥ वैश्वदेवादिपर्वचतुष्टयारमकंचातुर्मासीयगृहमेधीये मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासा दुग्धे सायमोदनम् । इति विधाय तत्र ' आज्यमागो यजति' इति श्रुतम् । तत्र विकृती- गृहमेधीये श्रुतमिदं वाक्यं प्राकृत- दर्शपूर्णमासी यायमागविधेः पुनमहणात अनर्थक- अनुवादरूपं स्यात् । न विधिरिति मायः ॥ २४ ॥ द्वि० ० पक्षः ॥ अपि वा आमेयवद्विशब्दत्वं स्यात् ।। २५॥ सम्भवति सार्थकत्वे अनर्यकत्वकल्पनमनुचितमित्यस्वरसः मूच्यने अपि वेत्यनेन । द्विशब्दत्वं-- एकार्यबोधकशब्दद्वयत्वं स्यात् । द्वाभ्या मिलित्या एकः शाब्दबोध इति यावत् । सत्ये नानर्यक्यम् । आयवत्- 'अग्निमान आरह इत्यत्र द्वाभ्यामग्निशब्दाभ्यामको बोधस्तथा चोदकेन प्रत्यक्षशास्त्रेण च मिलित्वा एको बोध उत्पात । प्रकृतिकर्तव्य. मिति' । केन रूपेण सादृश्यमित्याकाक्षायामाज्यमागवत्स्येन सदृशं वर्तव्य- मिति दर्शपूर्णमासधर्मप्रापकं लिङ्गमिदमिति भावः ॥ २५ ॥ तृ० पक्षः ॥ नवा शब्दपृथक्त्वात् ॥ २६ ॥ आग्मयादिति यदुक्तं तव मम्मरति । कुतः ! शुब्दपृथक्त्वा- दृष्टान्त सम्बुद्धयन्ताग्निशब्दः आवाहनक्रियाकर्बग्निपरः । द्वितीयान्तस्तु तक्रियाकर्मामिपरः । प्रकृते न तयेति वैषम्यम् । तस्मात्पुनः प्रत्यक्षपाठः भाज्यभागस्य स्तुत्यर्थ इति वाच्यम् ॥ २६ ॥ यया ·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः। - च० पक्षः ॥ आधिकं वा अर्थवत्त्वात्स्यात् अर्थवाद- गुणाभावे वचनादविकारे तेषु हि तादयं स्यादपूर्वत्वात् ॥ २७ ॥ भिन्नप्रकरणस्य विधेः भिन्नप्रकरणे स्तुतिरयुक्तेत्याशयेन चतुर्थ पक्ष. माह-अधिकं वा-प्राकृताज्यमागद्वयादधिकमेवाज्यमागद्वयं गृहमे धोये विधीयते । कुतः ! अर्थवचाव- पुनर्मदणस्यापूर्वसाधनत्वज्ञापकत्वेन सार्य- क्यात् । अर्थवादगुणाभावे अविकारे च-निर्दिष्टरील्यार्पवादस्य- स्तुतेरसम्भवे ' अप्सुमन्तावाज्यभागौ ' इत्यत्र गुगविधिवत्प्रकृते गुणविधेरमाने अविकारे च-शरमयं चर्हि भवतीति प्राकृतधर्मबाधामाये च सति वचनाद- ' आज्यभागी यजति । इति पुनर्वचनात् अप्राकृतापूर्व- साधनमधिकं कर्म स्यादिति अर्थवत्त्वं भविष्यति । हि-पता,तेपु- अपवादगुणविधिप्राकृतधर्मबाधेच सम्मु अपूर्वत्वाचादर्य-तदर्थ- तात्पर्यकत्वं स्यात् । प्रकृने तदन्यनमाभागादधिकमेवेति भावः ॥ २७॥ पं० पक्षः॥प्रतिषेधः स्यादिति चेत् ॥ २८ ॥ 'आज्यभागी यजतीत्यस्य महाग्निहोत्ररत् आज्यभागधर्मकं कर्म कुर्यादिति लक्षणाप्रसमान तुरीयः पक्षो युक्तः । तस्मादाज्यभागातिरिक्त न कुर्यादिति प्रतिषेधः-नदतिरिक्तस्याङ्गस्य निपेव १५ स्यादिति चेत् ॥२८॥ नाश्रुतत्वात् ॥ २९ ॥ न पञ्चमः पक्षः सम्यक । कुनः । अश्रुतत्वात्- अश्रुतकराना, स्वार्थत्यागः, प्राप्तबापश्चेति दोपत्रयापचैरिति भावः ॥२९॥ ५० पक्षः ॥ अग्रहणादिति चेत् ॥ ३०॥ - ·६३४ । पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः॥ . - शन्दान्तराभ्यासादिभिर्वपाहोमानां मेदानकापूर्वजनकर्मकर्तृत्वं प्रतिप्रस्थान- पिद्यते इत्याह कर्ममेदादिति । स्पष्टम् ॥ २३ ॥ गृहमेधीयापूर्वाऽऽज्यभागविधानाधिकरणम् ॥ ९॥ पू०॥ विकृती प्राकृतस्य विधेग्रहणात् पुन:- श्रुतिरनार्थका स्यात् ।। २४ ॥ वैश्वदेवादिपर्वचतुष्यात्मकंचातुर्मासीयगृहमेधीये भद्म्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायमोदनम् ' - इति विधाय तत्र ' आज्यभागी यजीत ' इति श्रुतम् । तत्र विकृती-- गृहमेधीये श्रुतमिदं वाक्यं प्राकृत- दर्शपूर्णमासीयाऽऽज्यमागविधेः पुनर्ग्रहणात अनर्थक- अनुवादरूपं स्यात् ! न विधिरिति भावः ॥ २४॥ द्वि० पक्षः ।। अपि वा आमेयवद्विशब्दत्वं स्यात् ॥२५॥ सम्भवति सार्यकरवे अनर्थकत्वकल्पनमनुचितमित्यस्वरसः सूच्चने अपि अत्यनेन । द्विशब्दत्वं- एकार्यबोधक शब्दद्वयत्वं स्यात् । द्वाभ्या मिलित्या एकः शाब्दबोध इति यावत् । सत्ये नानर्थक्यम् । आमेयवत- यथा 'अग्निमान भारह इत्यत्र द्वाम्यामग्निशब्दाभ्यामेको बोधस्तथा चोदकेन प्रत्यक्षशास्त्रेण च मिलित्वा एको बोध उत्पाद्यते । प्रकृतिवत्कर्तव्य. मिति' । केन रूपेण सादृश्यमित्याकाक्षायामाज्यभागवत्स्वेन सदृशं कर्तव्य- मिति दर्शपूर्णमासधर्मप्रापकं लिङ्गमिदमिति मायः ॥ २५ ॥ तृ० पक्षः ॥ न वा शब्दपृथक्त्वात् ॥ २६ ॥ आमेयादिति यदुक्तं तव सम्मवति । कुतः । शब्दपृथक्त्वात्- दृष्टान्त सम्बुद्धयन्ताग्निशब्दः आवाहन क्रियाकग्निपरः। द्वितीयान्तस्तु तक्रियाको ग्निपरः । प्रकृते न तथेति वैषम्यम् । तस्मात्पुनः प्रत्यक्षपाठः आज्यमागस्य स्तुत्यर्थ इति वाच्यम् ॥ २६ ॥ ।

·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः।
च० पक्षः ॥ अधिकं वा अर्थवत्त्वात्स्यात् अर्थवाद
गुणाभावे वचनादविकारे तेषु हि
तादर्थ्य स्यादपूर्वत्वात् ॥ २७ ॥
भिन्नप्रकरणस्य विधेः भिन्नप्रकरणे स्तुतिरयुक्तस्याशयेन चतुर्थ पक्ष-
माह-अधिक वा प्राकृताज्यभागद्यादधिकमेवाज्यमागद्वयं गृहमे धीये
विधीयते । कुतः ! अर्थवचात्- पुनर्गइणत्यापूर्वसाधनत्वज्ञापकरषेन सार्थ-
क्यात् । अर्थवादगुणाभावे अविकारे च-निर्दिष्टरीयार्थवादस्य-
स्तुतेरसम्म ' अमुमन्तावाज्यभागौ ' इत्यत्र गुगनिधिवत्प्रकृने गुणविधेरभाने
अविकारे च- 'शरमय बर्हिर्भवतीति प्राकृतधर्मबाधाभावे
-च सति
वचनात्-
' आज्यभागौ यजति । इति पुनर्वचनात् अप्राकृतापूर्व:-
साधनमधिकं कर्म स्यादिति अर्पवत्वं भविष्यति । हि-यत:, तेपु-
अर्थवादगुणविधिप्राकृतधर्मबाधेठ सत्सु अपूर्वत्वातादी-तदर्य-
तात्पर्यकत्वं स्यात् । प्रकृते तदन्यनमाभावादधिकमेवेति भावः ॥ २७॥
पं० पक्षः ॥ प्रतिषेधः स्यादिति चेत् ॥ २८ ॥
आज्यभागी यजतीत्यस्य महाग्निहोत्ररत् आज्यभागधर्मकं कर्म
कुर्यादिति लक्षणाप्रसमान तुरीयः पक्षो युक्तः । तस्मादाज्यभागातिरिक्त न
कुर्यादिति प्रतिषेधः-नदतिरिक्तस्याङ्गस्य निपेच एस स्पादिति चेत-॥२८॥
नाश्रुतत्वात् ॥ २९ ॥
.
-
.
न पचमः पक्षः सम्यक् । कुतः । अश्रुतत्वात्- अश्रुनकरना,
स्वार्थत्यागः, प्राप्तबाधश्चेति दोषत्रयापचेरिति भावः ॥२९॥
प० पक्षः ॥ अग्रहणादिति चेत् ॥ ३०॥

·AII Hii पूर्वमीमांसारित्रवृत्तिः ॥ अग्रहणाद-आयर्भागयोः प्रत्यक्षतर्वन चौदकशास्त्र तदतिर- तीजकलापमैव गृहमेंधाय प्रापयनि । आज्यमांगयोमहण न करोति चोदक- शास्त्रमिति चेत् -॥ ३०॥ न तुल्यत्वात् ॥ ३१॥ नैवमपि युक्तम् । तुल्यत्वाव--सर्वधर्मप्रापकवाक्यस्य प्रकृतिवदि- त्यस्य तुल्यत्वात्। यदि पृयावाक्यप्रापिता धर्माः स्युस्तदा स्यादेवं कदाचित् ।' एकवाक्यमापितेषु केपाचिग्रहणं याचिदहणमिति न सम्भवतीति भावः॥ ३१ ॥ तथा तदुर्ग्रहणे स्यात् ।। ३२॥ तथा-र्यथा संसदशसमिधनीस्थले • सप्तदर्श सानिधनारनुन्हयात् । इय॑नारभ्याधीतमे वाफ्य, अपर च अवरकरपादिषु 'सातदंश समिधेना- रन्पाद । इत्ये वाक्यद्वयं प्रत्यक्ष तथा प्रकृते प्रत्यक्ष वाक्यद्वय देव तदुपसंहारो युक्तः स्यात् । अत्र तु एकमानुमानिकमिति वैषम्यासः सप्तमः पक्षोऽपि न शोभन इति भावः ॥ १२ ॥ सि० ।। अपूर्वतां तु दर्शयेद् ग्रहणस्यार्थ. वत्वात् ॥ ३३॥ उपर्युपस्थापितनिखिलपक्षानिरासपूर्वकासिद्धान्तज्ञापकस्तु: । ग्रहणस्य.. आग्यभागमहणस्य, अपूर्वता --दर्शपूर्णमासप्रकृतिभिन्नता दर्शयेत् । विध्या- धिक्य प्रदर्शयति । विकृती गृहमेधोये पुनर्वाक्यमिति यावत् । कुनः ! अर्थवचाव--या चेदेव मस्य सफलत्वादिति मार ॥ ३३ ॥ गृडमेघीये स्विष्टकृद्धोमदिरनुष्ठानाधिकरणम ॥१०॥ ततोऽपि यावदुक्तं स्यात् ॥ ३४ ॥ गृहमेषीये यथा 'आउयभागौ यजतीति श्रुतं, तथा 'अग्नये स्विष्ट. कृते समवधति. इडमुव्हया' इति भूतम् । तत्र एकेन आकाक्षाया ·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः । ६३७ निवृत्तवादन्यन कार्यमित्याशङ्कायामाह - ततोऽपि कर्यभावाकाक्षापूर- कत्वेन युगपत् खले कपोतन्यायेनान्वित प्रत्यक्षश्रुत यावदुक्तं-सर्वमेव स्यात् । अनुष्ठेयमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ गृहमेधीये प्राशिवादिभक्षणाभावाधिकरणम् ॥ ११ ॥ सिः ॥ स्विष्टकृति भक्षप्रतिषेधः स्यात्तुल्यका रणत्वात् ।। ३५ ॥ ' आज्यभागो यजतीत्यत्र पञ्चम परिसङ्ख्यापक्षमाश्रित्य कृत्या- चिन्तयम् । विष्टकृति- अग्नये स्विष्टकृते समवद्यतीति श्रूयमाणे स्विष्ट- वृद्धोमे, मक्षप्रतिषेधः-भक्षस्य-प्राशिवादिभक्षणस्य प्रतिपय - निवृत्ति कुत ' तुल्यकारणत्वात्- एकफलजनकत्वात् । यद्वाक्यमितरनिवर्तकामिति गम्यते तत्र तद्वाक्य समानजातीयमेव निवर्तयति । आज्यमागवाक्य समान- जातीय होगमा निवर्तयति । विष्टकृद्वाक्य तु सजातीय भक्ष व्य पर्नयति । द्वयोरपि शेषप्रतिपत्तिरूपसस्कारजनकत्वादिति भाव ॥ ३५ ॥ पू०॥ अप्रतिषेधो वा दर्शनादिडायां स्यात् ॥३६॥ अप्रतिषेधो वा--भक्षप्रतिपधामात्र एच । कस्मात् ! ' इडामुपव्ह. यति ' इति भक्षणार्थस्य इडोपा हानस्य त्र उडायां दर्शनाव- दित्यर्थ । यथा स्विष्टकृरस्वसजातीय निवर्तयति । तथा इडामुपव्यतीति भक्षविधिः खजातीय भक्ष व्यवस्थापयतीनि भारः ।। ३६ ॥ सि० १०॥ प्रतिपेधो वा विधिपूर्वस्य दर्शनात् ॥३७॥ 'इडामुपन्हयनीति डोपाव्हाना दर्शनमुक्तं तत् वघति, न प्राशित्रमुपट्टयप्राश्नाति' इति विधिपूर्वस्य दर्शनात् --धानात् , प्रतिषेध एष प्राशिवादिभक्षणस्य ! प्रपनं चोटकेन रनि शेषम्य प्रतिपत्ति- -श्रवणा- इडामेना. ।

·६३८ । पूर्वमीमांसासनपत्तिः ।। . कर्मसमान्यस्य प्राप्तिः । तदनन्तरं विष्टकृद्विधिना परिसङ्ख्या । एवं स्वाति- रिक्तस्य निवृत्तौ सत्या पुनरिडारिधिः तावन्मात्रे अभ्यनुज्ञारूपः । नेतरप्रापक इति भावः ।। ३७॥ प्रायणीयाविध्ययोः शीवडान्ततानियमाधिकरणम् ।। १२ ।। पू० ॥ शंटिवडान्तत्वे विकल्पः स्यात् परेयु पल्यनूयाजप्रतिषेधः अनर्थकः स्यात् ।। ३८ ।। ज्योतिष्टेमे शंप्यन्ता प्रायणीया सन्तिष्टते । न पत्नी संयाजयन्ति' इडान्ता आतिथ्या सन्तिष्ठते। नानुयाजेश्वरन्ति । इति , श्रूयते । तत्र शबिडान्तत्वे-प्रायणीयेप्ट्या ' तच्छयोरावृणीमह० इत्यनूष्यमाने शंयुवाके ' अध्वर्युराहवनाये परिधीन् प्रहरति । इति शंबन्तत्वे आतिथ्या- यामिष्टौ च इडामक्षणान्तत्वप्रतिपादकवाक्यद्वये परेषु फलीकरणहोमप्रायश्चित्त- होमकपालोद्धासन मृतिषु शंबिडीतरवर्तिकर्मसु विकल्प:- बीहियवद्वि- कल्पेनानुष्ठान स्यात् । प्रायणीयायाः शंस्यत्तत्वस्य आतिघ्यायायाः इति- (वस्य च नियतले तु तदुत्तरवर्तिपत्नीसंयाजानुयाजयोः प्राप्यभावेन तद्वि- पयको निषेधः अनर्थकः स्यात् । प्रसक्तं प्रतिविध्यते इति न्यायादिति । विकल्पैनानुष्ठाने कृते पानीसयाजानूयाजयोः प्रसक्त्या तद्विषयकः प्रतिषेधः समुपद्यत इत्याशयः ॥ ३८॥ सि० ॥ नित्यानुवादो वा कर्मणः स्यादश- ब्दत्वात् ॥ ३९ ॥ नित्यानुवादो पा- शैविडान्तस्यनेन पत्नीसयाजामावस्य अनू- याजाभावस्य च क्लसवात् 'नान्तारक्षे न दिवि चिन्वीतेतिवन्नित्यानुवाद एव स्याद शबिडातत्यस्तावकः । तथा च यत्नलाधवम् । कर्मण:- शपिडोत्तरकर्मशः, अशब्दत्वात्-- अविहितत्वात , शंबिडान्तस्वमेव । न विकल्प इति भावः ।। ३९ ॥ भाव ·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः । स्यात प्रायणीयातिथ्ययोः पूर्वाभ्यामेव शंबिडाभ्या संस्थाधिकरणम् ॥१३॥ पू० ॥ प्रतिपेधवत्त्वाचोत्तरस्य परस्तात्प्रतिषेधः स्यात् ॥ ४०॥ दर्शपूर्णमासयो ' द्वौ शंयू ६ इंडे । इति शयूयमिडाद्वयं च श्रुतम् । तत्र शनिडान्तस्यनेन को या शंयु स्वीकार्य , का इडा चति सशये उत्तरस्य-द्वितीयस्य शय्यादे परस्ताद्यानि प्राकृतार्माणि तेरा प्रतिप्रध । प्रतिपेधवचात्- गति पचनस्य मार्थक पादित्यर्थ । पत्नीसयाजानुयाजयो उत्तरशंबिडादश नं प्रा भावात् प्राप्त निषेध सफल इति भाव ॥४०॥ सि०॥ प्राप्तेर्वा पूर्वस्य वचनादतिक्रमः स्यात् ॥११॥ वचनात्-शपिड तेनि रचनात, प्राप्ते - प्रथमयो शीघडयोरूध उपरमनिमित्तस्य प्राप्ते उक्तवाक्यथे विडा पढन पूगारेर ग्रहणम् । अन्यथा अतिक्रमः-निमित्तातिक्रम स्यात । • मा ठो। इत्ये कपदश्रुत्या सम्पूरकस्याधार्थ उपरम ९३ वाक्ये निमित्तान विधीयते । तन विशेषस्याश्रणात उपस्थित परित्यज्यानुपस्थितग्रहणस्यायुक्तयेन निमित्त- प्राप्ती नैमित्तिकारणे निमित्तातिकमदोष म्यादेति पूर्वाभ्याम! ३ विडाभ्या प्रायणीयातिथ्ययो सस्थान--समाशिर्नोत्तराभ्यामिनि मात्र ।। ४१ ।। प्रतिपेधस्य त्वरायुक्तत्वात् तस्य च नान्य- देशत्वम् ॥ ४२ ॥ तस्य-शयुगकादे, अन्यदेशत्वम्- पत्नीसंयाजान्थाजोत्तरदेश- वृत्तित्व, न- इष्ट न । कुत' प्रतिपेघस्य-न पन्नी सयाजयाति, नान् यावन्तीति निषेधस्य त्वरायुक्तस्वात-ब्रह्मणमन्ये त्वार्थमाणवलिङ्ग- दर्शनात् । तथा हि- 'देवासुरा सत्यमभजन्त ! अर्थ देवा सत्यस्यामजन्त । - F

·६४०
॥ पूर्वमीमांसासूत्रशत्तिः ।।
अर्थमसुराः । तदसुरैः सत्यमनूव्यमानं देवानयाकामत् । ते प्रायणी
निरवपन् । तच्छतमासीत् । अयासुरा यज्ञमायंस्तनो यज्ञस्तत्यर इति ।
तमेवं कृत्वा त्वस्तिमाद्रियन्ते' इति । तया आतिथ्यं निरमपन् । तदिडान्त-
मासीत् । अपारा यज्ञमायंस्ततो यज्ञस्तत्वर इति । तदिडान्तमेव कृत्या
स्वस्तिमाद्रियन्ते' इति खरायुक्तस्तु पूर्वमेवापक्षते नोत्तरम् । तस्मात् प्रथमे
शबिहे ग्राहो नोत्तरे इति सिद्धम् ॥ ४२ ॥
उपसदामपूर्ववाधिकरणम् ।। १४ ।।
पू० ॥ उपसत्सु यावदुक्तमकर्म स्यात् ।। ४३ ।।
ज्योतिष्टोमे ' पडुपसद उपसायन्ते' इति प्रकृय अप्रयाजास्ता अननु
याजा, इति श्रूयते । तत्र प्रयाजानुयाजयोः प्रतिषेधात तयोरकर्म-तान
बर्जरित्या यावदुक्तं चोदकपात तदन्यत् सर्वमङ्गजात मनुष्य
स्यादिति ॥ १३ ॥
स्रोवेण वा अगुणत्वात् शेषप्रतिषेधः
स्यात् ॥१४॥
स्रोवेषण वा-उपसत्प्रकरणे · सुवेणाघारमाघारयति ' इति वाक्य-
धरणात यापछुत तदतिरिक्ताङ्गप्रतिषेधः स्यात् । न निखिलस्य । अगुण:-
त्वात--प्राकृतगुगबोधकत्वामावान गुगविशयकत्वेन चारिताय तस्य वाक्य-
-
अप्रतिषेधो वा प्रतिषिध्य प्रतिप्रसववत् ॥४५॥
अप्रतिषेधो वा- स्त्रुवेगाधारमाधारयतीति वाक्येन आधाराति-
रिक्ताङ्गकलापस्य नव प्रतिषेधः क्रियते । अपि तु ' नाल्यामाइति पुरस्ताज्जु-
हुयाद ' इति उपसदोमात् प्राक् प्रतिपिद्धस्य होमसामान्यस्य प्रतिप्रसमा
तद्वाक्यमिति न प्यध्यं तस्य । अतो पैपमिया न तस्य परिसङ्ख्याम-
पर्व चापम् ॥ ४५ ॥

·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः। सि॥ अनिज्या वा शेषस्य मुख्यदेवतानभी. ज्यत्वात् ।। ४६ ॥ 'मुणाधारमावारयतीति याक्यस्य वैश्ययप्रसगाव शेषस्य--आध- यमाणप्राकृतहोमानी, अनिज्या वा- इज्याभाव:-- अकरणमेवेत्यर्थः । न च प्रतिषिध्य प्रतिप्रसव ' इस तद्वाक्यसार्थक्य याच्यम् । कुतः । मुख्य- देवतानभीज्यत्वात- ' नान्यामाइति पुरस्ताज्जुहुयात । दन्यां- माहुतिं पुरस्ताज्जुहुयात वैकृतीम् । अन्यन्मुखं कुर्यादाग्नेय्याहुते: अग्निहि मुखम् । सुवेणाघारमाघारयति । नान्यं यजते । आनिमनीकं सोम शल्यं विष्णुतेजनमिति श्रुतेः अग्निभिन्नसोमादिमुख्यदेवतासम्प्रदानकाहुतीनां प्राथम्यनिषेधतात्पर्यकत्वात । प्राप्ता अग्न्यातीरक्तमुख्यदेवता अनमीज्या पुर- सात् । तस्मादग्निरव प्रधम इज्यते इति भावः ॥ ४६॥ अवभृथस्यापूर्वत्वाधिकरणम् ।। १५ ।। पू० ॥ अवभृथे बर्हिषः प्रतिषेधात् शेषकर्म स्यात् ॥४७॥ ज्योतिष्टोमे वारुणेनककपालेनावभूयमभ्यवयन्ति ' इत्यवभूयः श्रूयते । • अपार्हषः प्रयाजान् यजति । अपहियावयांनी यजति । इत्यानातम् । तत्रावभूये बर्हिषः प्रतिरोधात् तद्भिनं प्राकृतं शेषकर्म स्यात् । कस्मादिति चेत् अत्र चोदकशास्त्रस्य प्रथमतः प्रवृत्यमाये बहिषः प्राप्यमावात् । अपमाहिप । इति तनिषेधोऽ. नर्थकः स्यात् । अतश्चोदकशास्त्र प्रथममेत्र प्रवर्तत इत्यायातम् । तथा च प्रकृतिवद्विकृतिरिति श्रुतबहिनिषेधात् बहिमिन्नं प्राकृतमनुष्ठेयमित्यत्सि- ध्यतीति भावः पूर्वपक्षिणः ॥४७॥ आज्यभागयोर्वा गुणत्वा,पंप्रतिषेधः स्यात् ॥४८॥ तत्र ·पूर्वमीमांसामतिः।। A 'अमुमन्तावाज्यभागौ यजति । इत्याच्यभागयो: । अप्सुमन्ताविति गुपात्वाव- गुणा३२२ 1अपभृय एज्यभागौ यजतीति अणात् तद्भिन्न- शपत्य प्रतिषेत्र परिसत्या स्यात् ॥ ४८ ॥ प्रयाजानां वेकदेशप्रतिषेधादवाक्यशेपत्वं तस्मान्नित्यानुवादः स्यात् ।। ९ ।। 'अपहिप प्रयाजान् यजतीति वास्ये प्रयाजानां स्वेकदेशप्रतिरोधात् . वहिमाम्य निवात, अवाक्यपत्वं--- तबोध माक्यस्य शेषन विधि नास्ति । परिसख्यापक्षे इति शेषः । तस्मात् नित्यानुवादः स्यात् । • आज्यभागौ यजतील्यनेन तरनिषेचे सति प्रयाजस्यापि निपेर सिद्ध । तथा मनि आपहिग प्रयाजान् यन-गति माय वहिप्रतिषेध प्रयोजविधि च करोनीति वाच्यम् । नया च वाक्यभेद. । म मते तु चोदकशास्त्रेग 'प्राप्त- प्रयाजानुदिन बाई प्रतिपेर्धमात्रमिति लाईवम् न च वाक्यभेदः । तस्मा- दाज्यभागों यजनालयं चौदकप्रातस्य नित्यानुनाद इति भावः ॥ १९ ॥ सि० ॥ आज्यभागयोग्रहणं नित्यानुवादो गृहमे. धीयवत् स्यात् ।। ५०॥ अनाज्यभागमहण गृहसेवायोटि रत यारदुतमेर स्यात् । चोद रस्य प्रवृत्तिरित्यर्थ. । अपचर्टि र इत्यनेन या मिनप्रयाजापूध इति नोतदोष. 1 तस्मादयोऽयमयभूपी विधीयते इति निम्योऽयं इति नात्र भार. ॥ ५० ॥ । वाजपेयादिविकृती प्राकृत्तपैकीपस्यूपादीना सादिरवादि- निगविधित्वाधिक यकरणम् ॥ १६ ॥ सि ॥ विरोधिनामेकश्तो नियमः स्याद्- ग्रहणस्यार्थवत्त्वात् शरवच श्रुतितो विशिष्टत्वात् ॥ ५१॥. ।

·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः। ६४३ . भवति ।। , . ' शरदि वाजपेयेन स्वाराज्यमामो यजेत, इति ज्योतिष्टोमात्य. संस्थान स्वासज्यफलको बाजपेययागो विहितः । तत्र 'खादिरो यूपो वृहत् पृष्ठं भवति, ' तथा त्रैवातव्यायामिष्टा मध्यमो यामयः पुरोडाश. ' इत्याम्नातम् । तर खादिर एप यूपः, वृहदेव पृष्ठम् , मध्यम : पुरोडाश एष यामय, इत्येव नियमः ! न खादिरो वा पालाशो वा, बृहद्वा रथन्तरं वा, मयमो यान्योरेनि प्रकृतिपद्विकल्प । कुन विरोधिनामकश्रुती- प्रकृतौ पिकल्पिताना मध्ये एकस्य श्रुतौ नियम एर स्यात् । ग्रहणस्य- एकाहणशास्त्रस्य, अर्धवत्वात-- सफलत्वात् । श्रुतितः- प्रत्यक्षव- तित , खादिरादाना विशिष्टत्वात् - प्रबलत्वात् ते खादिरादय शरवत- शराः कुशानियाऽऽनुगानिसान् बाहिरथन्तरादीन् निवर्तेरनिति ,मा२॥५१॥ शं०॥ उभयप्रदेशादिति चेत् ॥ ५२॥ -प्रकृतितः उभयप्रदेशाद- द्वयोरागमनात् कथमकस्य याच्यास, निदोपा परिसङ्ख्या अयुक्तेति चेत् ॥५२११ प्र० प्र०॥ शरेष्वपीति चेत् ।। ५३ ।। शरेग्वपीति- शरेषु श्रुनेष्यति कुशाना वाधः कथं सिध्यति । तेनेव निरनिति चेत् ॥ ५३ ।। विराध्यग्रहणात्तथा शरेप्वपीति चेत् ॥ ५४॥ विरोध्यग्रहणान्- प्रकृतौ कुशविरोधिशराग्रहणात्-- तयोः प्रकृतौ विकरपाभावात् , शरेष्वपि- वित्तिावन श्रुतेषु गरेपषि, तथा- कुशाधक युक्तमिति चेत् ॥ ५४॥ तथोत्तरस्मिन् ॥५५॥ प्रकृतौ पिराध्यग्रहण न वाधरसे निमित्तम् । अपि तु उत्तरास्मिन्-- विकृतो पिरोधिग्रहणमेव तथा-यावरचे बीजम् । तच कुशविरोधिशर इस हिपिरोधिपये तुल्यनेति चेत् ॥५५॥' ।

·६४४ ।। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ श्रुत्यानर्थक्यमिति चेत् ॥ ५६ ॥ Qत्यानर्थक्यं--प्रकृती अयमाणोहिविरोधियमदणेनैव नौहोगा बा सिद्ध पुनस्तद्वापाथ विकृती यवमयो मध्यमः पुरोडाशः इति श्रुतेरान- ययाति चेत् --- ॥ ५६ ॥ ग्रहणस्यार्थवत्त्वादुभयोरप्रवृत्तिः स्यात् ॥ ५७ ॥ यवमयो मध्यमः पुरोडाशः' इति ग्रहणस्य-~यरहणस्य, नियमावधित्वात उमयोः- मोहियवयोः, अप्रवृत्ति:--प्रवृत्यभावः स्यात् ।। ५७॥ काम्येष्टिपूपदिष्ट व्यदेवताभिः प्राकृतद्रव्यदेवतस्य नित्य- धिकरणम् ।। १० ॥ सि०॥ सर्वांसों च गुणानामर्थवत्त्वाद्ग्रहणमप्रवृत्तेः स्यात् ।। ५८॥ आमेपर्मष्टाकपालं निर्मिः, अनीपोमायमेकादशगलं निर्व- पेन्श्यामाकं ब्रह्मवर्चसकामः, ऐन्द्राग्नमेकादर्शकपाले निजाकामः इत्यादयः काम्पेश्यः भयो । तत्र प्राकन द्रव्यदेवते निवर्तते, उत नेति संशपे आद' सर्वासा-कोम्येष्टि सम्बन्युत्पतिचोदनाना कार्यकाण्डोस्प- तिविधीनामिति यायत् । च गुणानां- देवतादीना, अर्थववाद- तरा. सम्बदवाव, अप्रवृपः-प्राकृतदम्यदेवतासम्बन्ध्याका- अभावाद चोदकप्रकृत्यमान वग्रहणं घेतदव्य- देवतामहणमेव स्यात् । न प्राकृतं तद् प्रहणम् । तनिवृत्तिव स्यादिति भाव: ।। ५८॥ शं० ।। अधिकं स्यादिति चेत् ।। ५९ ।। अधिक-प्राकनवेदयोस्तयोः समुच्चयः स्यादिति चेत् ॥५९॥ सलमाननया क्षाया ·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः । शं०नि० ॥ नार्थाभावात् ॥ ६०॥ न अर्थाभावात्.- आकाक्षापा अभावेन समुच्चयो न स्यादिपर्यः ॥ ६९॥ विकृती सोमापौष्णपशौ श्रुतेनौदुम्बरत्वेन प्राकृतस्य खादि- रत्वस्य निवृत्त्यधिकरणम् ॥ १८॥ सि० ॥ तथैकार्थविकारे प्राकृतस्याप्रवृत्तिः, प्रवृत्तौ हि विकल्पः स्यात् ॥ ६१ ॥ पशुफलके सोमापौष्णदेव ताके पशुयागे ' औदुम्बरो यूपो भवति । इति भ्रनम् । तत्र खादिर-औदुम्बरयोः समुच्चयः, उत प्राकृतस्य खादिरस्य निवृत्तिरिति संशये सिद्धान्त । तथा-पूर्णाधिकरणपत् प्राकृनद्रव्यूबाधः । कुतः ! एकार्थविकारे--एफफल कप्राकृतम्खादिरद्रव्यविरुद्धौदम्बरद्रव्यविधी सनि प्राकृतस्य खादिरदव्यस्य अप्रवृत्तिः-प्रवृत्यभाव: । हि-यतः, प्रवृत्तौ विकल्प:-विषमशिष्टो पिकसः स्यात् । चोदकप्राप्तस्य प्रत्यक्ष भुनस्य चैत्यर्थ ! न चैप युक्त । अतो निवृत्तिः ग्वादिरस्येति भारः ॥ ६१ ॥ शं? ॥ यावच्छ्रुतीति चेत् ॥ ६२॥ चोदकप्राप्त प्रत्यक्षथुनं चेति द्वयमपि ग्राह्यम् । सत्येवं न पिस- शोदकानुग्रहोऽपीति चत्-- ॥ ६२ ।। शं०नि०॥ न प्राकृतावशब्दत्वात् ॥ ६३ ॥ न-युगपद्वयं न प्राह्यम् । कुन: प्रकृती-प्रवृनौ विकृती चैत्यर्थः । अशब्दत्वाद- अपिहितवाद । प्रकृती खादिरे यूपे पशुनियोजन पिहि- तम् । विकृतौ औदुम्बरे ग्रूपे । उभयत्र नियोजन तु शास्त्रद्वयाविरुद्धमिति मावः ।। ६३ ॥

·६४६ पूर्वमीमांसासनपत्तिः ।। - आम्राता al: ब्रह्मवर्चसकामैः शुक्लादिगुणपिशिष्टबीहिभिरेव यागाधिकरणम्॥१९॥ विकृते स्वनियमः स्यात् पृपदाज्यवद्ग्रहणस्य गुणार्थत्वादुभयोश्च प्रविष्टत्वाद्गुणशास्त्रं यदेति . स्यात् ॥ ६४ ॥ सोमारौद्रं धने चहें निपेच्छुकानां नौहीणां ब्रह्मवर्चसमामा, सोमारौद्रं चहें निर्वपकृष्णाना ब्रोहीणामभिचरन्, सौर्य चळं निधपे- च्छुकाना ब्रीहीणा, नैनं चरुं निपेत्कृष्णाना नहीणाम् ' इत्या- विकृतोष्टय बीइंभिर्यवैनुष्ठेयाः, उत হুক্কালিৰিকিছুদিন रिचार आह पूर्ववादी विकृते स्विति-- उक्त विकृतिषु विरोधिना मध्ये अन्यतमास्मिन् गृह्यमाणे नाहियषयोनियमः स्यात् । कुतः । प्रकृतवाक्ये ग्रहणस्य--प्रीहिग्रह- णस्य, गुणार्थत्वात्- यथा ' पृपदाज्येनानूयाजान् यजताया ऽऽज्याहणं पृषत्यरूपगुणविध्यर्थ तथा शुक्लादिगुणविध्यर्थ वाहिग्रहणमिति तेषा निय- मार्थत्याभावात् उभयोः-- हियरयो', प्रविष्टत्वात्- चोदकशास्त्रेण प्रातत्वात् यदा शुक्लानामित्यादिगुणात्र तदा ब्राहिशास्त्रं स्यात् । इति यशास्त्रप्रवृत्ते. बाधात्तन्न प्रतिन इति ।। ।। ६४ ॥ सि०॥ ऐकाऱ्यांद्वा नियम्येत श्रुतितो विशि. टत्वात् ।। ६५ ।। एकाऱ्यांद्वा- पुरोटाशरूपैककार्यार्थ प्रवृत्तवात्तयोब्राहिययोर्मध्ये श्रुतित:- :-प्रत्यक्ष श्रवणेन, विशिष्टत्वात्- आनुपनिकयरशास्त्र प्रासयबापेक्षया बल बचात, नियम्येत-त्रीहीणा · अयोगव्यवच्छेदं कुर्यात । शुक्लादि- गुणविधानार्थ ब्राहाणामनुवाद इत्युक्तौ तु फलोद्देशेन यागस्य विधानं, तर ब्राहीनदि गुगतिविरिति वाक्यमेदापत्तिः । विरुद्धत्रिकद्वयापीत्तश्च । अतो गुणद्रव्यावशिष्टयागविधानं फोडेशेने येव वक्तव्यम् | सत्ये न काप्यनु- पपीनियरिधाविति यया निवर्तन्त एवेति भावः ॥ ६५ ।। .

·दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः ।
६४७
विरोधित्वाच लोकवत् ॥ ६६ ॥
विरोधित्वाच- एकस्मिन् कार्ये ये विकल्पेन साधकास्ते परस्परं
विशोधिनस्तेषां न सहप्रवृत्तिरिति लोके दृष्टत्वादपि यवानां निवृत्ति-
रित्यर्थः ॥६६॥
क्रतोश्च तद्गुणत्वात् ॥ ६७ ॥
कतो: ब्रह्मवर्चसादिफलकस्य यागस्य, तद्गुणत्वात् -- शुक्लादि-
गुणवत्वात् , प्राथमिकशान्दबोधतमये शुक्ल वादिकं न प्रोहिगुमन
प्रतीयते । निखिलगुणविशिष्टक्रतुविधानान ऋतुगुगनेव शुक्लादीना प्रथम
प्रतीतिः । मोहिगुणताप्रतीतिस्तु आरुणीन्यायेन पश्चाद्भाविनीति बोहोण!
यागसम्वन्धे शक्लादिगुणसम्बन्धे च विरुद्धत्रिकाद्वयापत्तिदोषस्य नावसर
इति भावः ॥ ६७ ॥
पृपदाज्ये समुच्चयाग्रहणस्य गुणार्थत्वम् ॥६॥
पृपदाज्ये दधिधृतयोः समुच्चयान-मिश्रणात , उक्तवैगम्येण तत्र
ग्रहणस्य-आज्यग्रहणस्य, गुणार्थत्वमिति ज्ञेयम् ।। ६८ ॥
क्रत्वन्तरे वा अतन्यायत्वात् कर्मभेदात् ॥ ६९ ।।
दर्शपूर्णमासयोः चतुग्यत्तं पञ्चावत्तं च शुतम् । अनीपोमीयपशु-
यागे ' यद्यपि चतुरबत्ती यजमानः पश्चात्तैव चपा कार्या। इत्यानातम्।
तत्र क्रस्वन्तरे पशौ पञ्चायत्तिचतुरयत्तिनोः फर्मभेदात अतन्यायत्वात् -
लोकादिति सूत्रोक्तन्यायस्य प्रसरो नास्तीत्यर्थः ॥ ६९ ॥
पश्चावर्तव वपा कार्येत्यनेनालेष्वपि पश्चावत्तविधाना.
धिकरणम् ॥ २०॥

·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ यथाश्रुतीति चेत् ।। ७० ॥ • यद्यपि चतुरयची यजमान: पञ्चावचैव वपा कार्या' अत्र धपाया- मेव पञ्चावत्तवरणात यथाश्रुति कार्यमिति चेतं-15011 सि० ॥ न चोदनैकत्वात् ॥७१ ॥ न पायामेत्र पंचायती । अपि तु अनेअपि । कुन चोदनकत्वात्- यदीपोमीयं पशुमालभेत , इस्पेकचौदनानिहित- पागसंपावापायागायागयो । पञ्चायतैव यपा कार्या इत्यत्र पञ्चसई- स्याविशिष्टयपासम्बन्ध्यवदानस्य विधिरिति वक्तुमशयमेर । अवदानस्य प्रकृतिन. प्राप्तवात । नापि यपासम्बन्ध्यवदानमुद्दिश्य पञ्चसङ्ख्या विधातुं शक्या । विशिष्टोदेश्यत्वे वाक्यमेदग्रसङ्गात् । अतः केवलारदानमुद्दिश्य पञ्च- सख्याया विधिर्वाच्यः । स च प्रकरणात् प्रकृयागसम्बन्धीति सिध्यति । प्रकृतौ च ' यदग्नीपोमायं पशुमालभतेत्यनेन विहितो यो यागस्त सम्बन्ध्य- घदानपञ्चावत्तं कुर्यादिति फलितम् । यदग्नीपोमीयमिति वाक्यविहित- यागस्पाभ्यासात्मको वायागः अद्यागचेति । वपायागेशयागे च. पञ्चायत सिद्धमिति निष्कर्ष ॥ ७१ ।। इति पूर्वमीमासाम्प्रवृत्तौ भावयोधिन्यो दर्शमायायम्य मामः पाटः॥ श्रीः॥

·दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः । ६४९ ~ ॥ अथ दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः ।। ॥ प्रदेशानारम्यविधानयोनिषेधस्य पर्युदासत्वाधिकरणम् ॥ १ ॥ प्रतिषेधः प्रदेशेऽनारभ्यविधाने प्राप्तप्रति. षिद्धत्वाद्विकल्पः स्यात् ।। १ अस्मिनष्टमे पादे नमविचारा मुख्यतः क्रियते । तत्र महापितृयज्ञे चोदकेन प्रदिष्टे ऋविम्बरणे ' न होतारं वृणीते नाऽऽर्षेयम् । इति श्रुतम् । तथा अनारम्यवादे पाते — आश्रावयेति चतुरक्षरम् । अस्तु श्रौषडिति चतु- रक्षरम् । यजेति यक्षरम् । यजामहे इति पश्चाक्षरम् । द्यक्षरों वषट्कारः। एष २ प्रजापतिः सप्तदशो यज्ञेप्यन्वायत्तः ' इति । ततो ' नानुयाजेपु ये यजामहं करोति' इति श्रुतम् । तत्र प्रदेशानारभ्यवादयोः प्रतिषेधः- विधिप्रतिपेययोस्तुल्यप्रामाण्यादिकल्प, किंवा पयुदास इति सशये प्रदेशे ---महापितृयज्ञम्मापे चोदकप्राप्तस्य आयवरणस्यानार-पविमानेन प्राप्तस्य ये यजामहस्य प्रतिषेध प्राप्तप्रतिषिद्धरूपत्वाच्च तयोपिकल्पः स्यात्।।१॥ अर्थप्राप्तवदिति चेत् ॥२॥ अर्थप्राप्तवदिति [-यथा अर्थेन-रागेण प्रासे कलंजभक्षणादौ कलंज भक्षयेत् ' इति निषेधो बाधकः कलसमक्षणस्य, तथा नानुपाजे- पिसादावप्यत्यन्तबाध स्यादिति चेत-॥२॥ न तुल्यहेतुत्वादुभयं शब्दलक्षणम् ॥३॥ न । तुल्यहेतुत्वाद । प्रकृते उमयं--प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप द्वयं शब्दलक्षणं--शब्दप्रमाणकम् । अतस्तुल्यम् । कलजभक्षणादौ रागः .. . न ·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। . . प्रवृत्चिनिमित्तमा निवृत्तौ शब्दः कारणमिति वैषम्यम् । रागस्तु शब्दादुर्बल इति युक्तस्तत्र वाध इति भावः ॥ ३ ॥ सि० ॥ अपि तु वाक्यशेपः स्यादन्याय्यत्वा- . द्विकल्पस्य विधीनामेकदेशः स्यात् ।। ४ ।। अष्टदोपदुष्टत्वेनाम्याथ्यत्वाद्विकल्पो न प्रकने । विरोधित्वान्नापि, समुच्चयः । अपि तु वाक्यशेष:-एकवाक्यतापन्नः सन् विध्यैकदेशः स्यांत । पषवरणभिन्न सबै प्रकृतिवदनुष्ठेयम् । अनूयाज भिन्ना यजेतिषु ये एजा- महः कार्य इति भावः ॥४॥ न सोमेऽघरे इत्यस्य निषेधस्य नित्यानुवादत्त्वेनार्थवादस्वा- धिकरणम् ॥२॥ अपूर्वे चार्थवादः स्यात् ॥ ५ ॥ दर्शपूर्णमासयोः आज्यमागो प्रकृय 'म । पशौ करोतीति निमिय ततः न समिऽध्वरे ' इत्यानातम् । तत्र सोमयागे आग्यमागस्य प्राप्त्य- भावान्न पर्युदासोऽयम् । विकल्पस्यान्याय्यत्यानापि निषेधः । अपि तु अपूर्वे. केनापि प्रमाणेन प्राप्त्यमावे यो निषेधः स नित्यानुवादत्वादर्थवादः स्यात् । यथा मोमेऽध्वरे तो न करोति तथा पशौ तौ न कुर्यात् इत्यस्य विधेः शेषोऽयमर्यवाद इति भावः ॥ ५॥ नातिराने पोडशिनमित्यस्य विकल्परूपत्वाधिकरणम् ।। ३ ।। शिष्ट्वा तु प्रतिषेधः स्यात् ॥ ६॥ प्रथमाधिकरणे विधः पर्युससस्यरूपं प्रदर्शितम् । द्वितीये अगद इत्यभिहितम् ।.तृतीये। प्रतियधस्वरूपमुच्यने । शिष्ट्या--प्रमाणान्तरेण विधानं कृत्वा पुनयों नत्रर्थः स प्रतिषेधः-निपेय एव. स्यात् । -- ·दशमाघ्यायस्य अष्टमः पादः । - , नाति- यया ज्योतिष्टोमस्य पञ्चम्या संस्थाया 'अतिराने पोडशिनं गृहाति राने पोडशिनं गृह्णाति ' इत्यत्र न पर्युदासः । नाप्यर्थवादः । व्याघातात । अपि तु निषेध इति भावः ॥ ६ ॥ अनाहुतिर्वजनिलाश्चेत्यादिनिपेधस्यार्थवादस्वाधिकरणम् ॥४॥ सिगान चेदन्यं प्रकल्पयेत्मक्लप्सावर्थवादः स्यादा. नर्थक्यात् परसामर्थ्याच ॥७॥ 'जतिलयवारया जुहुयात् गवेधुझ्यराग्या पा जुहुयात् । न माग्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यान् । अयो खल्लाहुरनाहुतयो वै जतिलाच गयेधुकाश्च पयसाऽग्निहोत्रं जुहुयात् । इत्याम्नायते । अत्र जतिलयवाग्वादीना विधिनि- न्दयोः श्रयणात् पूर्ववदेव विकल्पो वाच्य इति चेदाह- न चेदिति । अन्य- अन्यविधेय, न प्रकल्पयेत्--न लभ्येत चेत् स्याद्विकल्पः । प्रक्लप्तौ-प्रकृती पयोविधिप्रक्लप्तौ तच्छेषः अर्थवाद एव स्यात् । अन्यया परसामर्थ्याव- परद्रव्यविधानसामात् वीहियावद्विकल्पे सिद्धे निषेधोऽनर्थक -व्यर्थः स्यात्। प्राम्यारण्यपशूना हिंसारहित्येन प्रशस्तापि जतिलगवेधुको ( आरण्य- तिलगोधूमौ) अग्निहोत्र प्रति आहुति नेनाप्रशस्तावेव । पय एर प्रशस्तम् । इत्यं महाभाग पय. स्तूयते इत्यर्थवादः स इति भावः ॥ ७ ॥ भैय्यम्मकहोमेषु अभिधारणाभिधारणादीनामर्थवाद- त्याधिकरणम् ॥ ५॥ पूर्वैश्च तुल्यकालत्वात् ॥ ८॥ चातुर्मास्येषु त्र्यम्बकमन्त्रसयोगास्त्रैय्यम्बका एकरुपालसंस्कृना बहयः पुरोडाशा विहिता. । तान् प्रकृत्य ' अभिघायर्या नाभिधार्या इति मोमासले । यदभिधारयेत् रुद्रायाऽऽस्ये पशूनभिदध्यात् । यत्नाभिधारयन रुद्रायाऽऽस्य पशूनभिद याद। अयो खत्वाहुरभिधार्या एव । न हि हरिनमिघृतमस्तीति'। होतव्यमग्निहोत्रं न होतव्यमिति मीमासन्ते ब्रह्मवादिन. । यदि तथा ·। पूर्वमीमांसासूपत्तिः।। . -- AN जुहुयाद् यथापूर्वमाहुनी हुयात् । यन्न जुहुरादग्नि परापतेन । तूष्णमिव होतव्यम् । ययापूर्वमाहुनाहोति । नाप्ति परापतनीति ' । अत्राणि पूर्व पूर्वाधिकरणोक्तन्याय, तुल्यकालत्वात्- ব্রীলংকাবাব হন विधेयस्तुत्यर्ष इस्यतिदेशस्तस्य ॥ ८॥ आघाने उपवादस्य विकल्पवाधिकरणम् ॥ ६ ॥ उपदिश्च तद्वत् ॥ ९॥ आघाने ' उपवीता या एतस्यानियो भयन्ति, यस्याग्न्याधेये ब्रह्मा सामानि गायति । तस्मान ब्रह्मा सामानि गायति' इति भूयते । अत्रापि उपवाद: उपवीता इति वाक्याक्ती वाद तद्वव- प्रणामहणवद्विकल्प एव । अत्र ब्रह्मपदशक्यास्य ऋत्विज गानप्रसक्तैरभावात् तन्निरेधासम्भ- वन विप्रत्वजातिद्वारा ब्रह्मापदस्य उद्गातरि लक्षण] | तस्य च गाननिषेधा- नानाविधानाच 'शिष्ट्वा तु प्रतिषेध स्यात् ' (१०८१६ ) इति न्याया- तिदेशेन विकल्प इति भार ॥९॥ प्रतिषेधादकर्म इति चेत् ॥ १०॥ प्रतिषेधाव-सामगानस्य निषेधात् , अकर्म-न तद्गान कार्य- मिति चेत् ॥ १० ॥ न शब्दपूर्वत्वात् ॥ ११ ॥ रथ तर सामाभिगायने गार्हपत्य आधीयमान ' इति शब्दपूर्ववाद- विधिविहित वात् न अमर्म इत्यर्थ ॥ ११ ॥ दीक्षितीकदानादिनिषेधस्य पर्युदासत्वाधिकरणम् ॥ ७॥ पू०।। दीक्षितस्य दानहोमपाकप्रतिषेधोऽविशेपात् सर्वदानहोमपाकनिषेधः स्यात् ॥ १२॥ ज्योतिरमे 'दीक्षिले न ददाति, न जुहोति, न पचति' इति श्रूयते । अत्र अविशेषात- सामा यत श्रषणात् संपामेनोपदिष्टयानामतिदि- टाना च दानादीना निषेध स्यात् ।। १२॥

·दशमाध्यायस्य अष्टमः पाद! ६५३ A - अक्रतुयुक्तानां वा धर्मः स्यात् तोः प्रत्यक्ष. शिष्टत्वात् ॥ १३ ॥ हिरण्यमात्रयाय ददाति ।। दाक्षिणानि जुहोति' इत्यादिप्रंतुसयु- क्तदानहोमादिभिन्ना ये अक्रतुसयुक्ता पुरुषार्या दानहोमादयस्तेषा निषेधो धर्म स्यात् । कुल । क्रतो क्रर्यस्य, प्रत्यक्षशिष्टत्वाद- साक्षाद्विहितत्वात् । अयथा तेषा वैव्यर्थ स्यादिति भाव ॥ १३ ॥ तस्य वाप्यानमानिकमाविशेषात् ॥ १४ ॥ तस्य-निवशास्त्रस्य विषय दीक्षणीयादिषु आनुमानिक- चोदकप्राप्त प्रयाजादिकमेव । अपिः पुमर्थस्य सङ्ग्राहय । अविशेषात विशेषामापात अग्निहोत्रादिकमपि चोदकप्राप्त ग्राह्यम् ॥ १४ ॥ सि०॥ अपि तु वाक्यशेषत्वादितरपर्युदासः स्यात् प्रतिषेधे विकल्पः स्यात् ॥१५॥ न पूर्वोक्त कोऽपि पक्ष । अपि तु : अहरहरग्निहोत्र जुझाताति चाक्यशेपत्वाद्विावाक्यशेपलात इतरपर्युदास:- अदीक्षितेन-दाक्षित- मिनेन होतव्यमित्यर्थ स्यात् । प्रतिषेधे विक्यापत्ति स्यादिति भाव ॥१५॥ वमहोमादिभिराहवनीयस्य बाधाधिकरणम् ॥ ८॥ अविशेषेण यच्छासमन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य तत्सन्दिग्धमारोद्विशेषाशैष्टं स्यात् ॥ १६ ॥ ज्योतिष्टोमे- ' पदै जुहीति, वर्मनि जुदाति ' इत्यानातम् । राजमूर्य---- वल्मीक्वपमुपगृह जुहोति ' इति च । तपान्यत्र पत्य पत्नीसंयाजान् जुम्हति ' इति श्रूयते । अनारम्य च ' यदाहवनीये जुव्हनि तेन सोऽस्यामोष्ट प्रातो भवतीति च ध्रुनम् 1 अन सामान्य . गाई- ·६५४ । पूर्वमीमांसात्रवतिः॥ . विशेषशान्त्रप्राप्तयोक्ल्पः, "उन सामान्यप्राप्तस्य बाध इति संशये विशेषशिष्टं-सामान्यविशेषशास्त्रसंनिपाते यद्विशेषशास्त्रेण शिष्ट-विहितं तदेव स्यात् । अविशेषेण- सामान्यशास्त्रेण यदुपदिष्टं तत आरात - दूरम् । तन्न प्रवर्तत इत्यर्थः । अतः तत् + यावद्विषय यत्किञ्चिद्विषय वा ' इति सन्दि- ग्धस्य विशेषशास्त्रेण बाधः । नन्वत्यन्त बाधापेक्षया 'पक्षे बाधः' अर्था- द्विकल्प एवास्विति चेद्विकल्पस्य दोषानेकपादन्याथ्यत्वमिति भाव ॥१६॥ वैधादिपु पुनः साप्तदश्यविधीक्यशेषत्वाधिकरणम् ॥ ९ ॥ अप्रकरणे तु यच्छास्त्रं विशेष भूयमाणम- विकृतमाऽऽज्यभागवत् प्राकृतप्रतिषेधार्थम् ॥१७॥ सप्तदश सामिधेनीरनुरूयात ' इत्यनारम्याऽऽनात सामिधेनीसाप्त- दयं प्रकृती विहितेन पाश्चदोन बावित सत् यावद्विकृतिषु प्राप्तमपि पुनः । वैमृधे अपरकल्मायो पशो चातुर्मास्ये मित्रविन्दायों धातभ्यामाप्रयणेष्ट्या च साक्षाच्छूगते — सप्तदश सामिधेनीर बाहेति । तत पुनःप्राणं किमर्थ- मित्याऽऽकाक्षाया अप्रकरणे--प्रकरणमनारभ्याऽऽनातं यच्छास्त्रं विकृति- विशेष पुनस्तथा श्रूयते, तत् आज्यभागवत् प्राकृतागजातप्रतिपेधार्थम् । नान्यत् प्राकृतमङ्गं तर कुर्यादिति अन्यथा पुन.श्रवणं व्यर्थ स्यादिति ॥ १७ ॥ सि०॥ वाक्यशेपो वा ऋतुना ग्रहणात् स्याद- नारभ्यविधानस्य ।। १८ ।। वाक्यशेषो पा-प्रकरणपठिनवाक्यशेषो वाक्यशेष एक अनारम्याधीन वाक्यम् । उमय मिलिया एकमवाय ते इत्यर्थः । अना- रम्यविधानस्य ऋतुना ग्रहणात्- कतना सह सम्पन्धामहणान द्वयोरप्येकाबोधको अन्यतरवैपर्यशङ्कात्रसरः । विधायमानसाप्तदश्यस्य ·दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः । ६५५ . स्वाहा -पाक्य- ऋतुसम्बन्धवत्सामिधेनीसम्बन्धोऽपि प्रायः । तत्र प्राफरणिकवाक्यं क्रतु- सम्बन्धबोधकम् । अपरं च वाक्यं सामिधेनीसम्बन्धयोधकामिति नान्य- तरस्य वैय्यध्यमिति भारः ॥१८॥ पृथिव्यै स्वाहेत्यादिविधिना अविहिवस्वाहाकार प्रदानेपु स्वाहाकारविधानाधिकरणम् ॥१०॥ मन्त्रेष्ववाक्यशेपत्वं गुणोपदेशात्स्यात् ॥ १९ ॥ कचिद्दपिहोम प्रकृत्य 'पृथिव्यै स्वाहा, अन्तरिक्षाय स्वाहा, वायो , इति श्रूयते । वषट्कारेण स्वाहाकारण वा देवेभ्योऽन प्रदीयते ' इस्सनारभ्यवचनं चास्ति । अत्र मन्त्रेषु-पृथिव्यै स्वाहत्यादि- स्वाहाकारान्तमन्त्रेय, अनारभ्याधीतस्योक्तवचनस्य अवास्यशेपत्वं शेपरवं-उपसंहारा न-नास्तीत्यर्थः । कुन: ! गुणोपदेशाद-वर्णानुपूर्वी- रूपगुणोपदेशात । पूर्वाधिकरणे वापवैय्यापत्तेः वाक्यविमुक्तम् । अत्र तु मन्त्रे स्याहाकारपाठस्य स्थाहा पृथिव्यै ' इति विपरीतगठनिवर्तकतया तस्य साफल्यमस्तीति बोध्यमिति भायः ॥ १९ ॥ अनानाते दर्शनात् ॥२०॥ अनामनाते- अपठितस्याहाकारेऽपि, दर्शना- विधानस्य श्रूयमाणात । 'घृतेन पावापृथिवी आपूणेयाम् ' इत्योदुम्बयों जुहोति । आत्रादयसापयति । भूमिगते स्वाहामारोति' इति विधानस्य दर्शनायधुप- संहारः पठितमन्ने तर्पन तादिधानमसजन स्वादिति भावः ॥ २०॥ प्रतिषेधाच ॥२१॥ क्वचिच न स्वाहेति वचनं करोति । इति प्रतिषेधो दृश्यते । स उपसंहारपक्षे व्यर्थः । अतो नोपसंहारः । अवाक्यशेषतं तस्येति भाषः ॥ २१ ॥ .

·' ।। पूर्वमीमांसासूत्रधात्तिः ।। अग्न्यतिग्राह्ययोर्विकृतावुपदेशाधिकरणम् ॥ ११ ॥ अग्न्यतिग्राह्यस्य विकृतावुपदेशादप्रवृत्तिः स्यात् ॥ २२॥ 'य एवं विद्वानग्नि चिनुते । तया उपष्टम्भनं वा एत यज्ञस्य यदतिमाह्याः ' इति श्रुतमग्न्यतिपाद्यं विकृती चोदकः प्रापयति वा नेति संशये अग्न्यतिग्राह्यस्य-बनेः अतिप्राशस्य च विकृती अप्रवृत्तिः । कुनः ! विकृतौ उपदेशात् - - अथातोऽग्निाग्निष्टोमना- नुयजति, तमुकपन, तमनिराणेत्यादिना । तथा यत्पृष्टेऽतिगृहायात प्राचं यज्ञ पृष्टानि सगृहयुर्यदुक्थ्येऽतिगृहीयादित्यादिना च । तस्मान विकृतायतिदेशस्तरिति ॥ २२ ॥ मासिग्रहणं व तद्वत् ॥ २३ ॥ 'मासि मासि अत्मिाह्या गृह्यन्ते' इत्यप्याम्नायते । यदि तत्र चौदक: प्रापयेन स उपदेशः स्यात् । अतोऽपि नातिदेशस्नयोपिकृताविति पूर्व: पक्षः ॥२३॥ सि० ॥ ग्रहण वा तुल्यत्वात् ॥ २४ ॥ इतराजघदनयोरपन्यतिमाह्ययोरङ्गत्वेन तुल्यत्वाच्चोदकशास्त्रेण ग्रहण- मेवेति सिद्धान्तः ॥ २४ ॥ लिङ्गदर्शनाच ।। २५॥ क्वचितं चित्रात य. वामपेत झोपण्वानमुमिन् लोके स्यामिति' • यया पञ्चतानानिमाहान् गृहातीति च लिङ्गदर्शनादपि तयोविकृती प्रहणमेव सिध्यति । अन्यथा विकनी फाङ्काकारताया: ऐन्दतायाम श्रुताया अनुपपतिः स्यादिति भारः ॥ २५ ॥ .

·दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः। - ग्रहणं समानविधानं स्यात् ॥ २६ ॥ ग्रहणं-विकृतौ यास्वातन्त्र्येण विधानं तत् समानविधान- यथा प्रकृती ज्योतिष्टोमे विधान तथैव द्विरात्रादौ स्यात् । यदि ज्योतिष्टोमे तद्विधानं कृत्या द्विरात्रादौ स्वातन्त्र्येण विधानं स्यात् । तदा ' छन्दश्चित चिन्वीत पशुकामः' इत्यादिगुणफलसम्बन्धविधीनां तत्र प्रवृत्तिर्न भवेत् । गुणफलसम्बन्धविधीनामतिदेशो नास्तीति प्रागभिहितत्वात् । अप ज्योति- होमसमान एवं द्विराबादी विधिवेतन पशुकामविधीना प्रवृत्तिरिति तदर्थमुण्देश इति न तत्रोपदेशस्य वैय्यर्थमिति भावः ॥ २६ ॥ मासिग्रहणमभ्यासप्रतिपेधार्थम् ।। २७ ।। अभ्यासप्रतिपेधार्थ मासिग्रहणं-प्रत्यह नाभ्यासः । किन्तु मासि मास्येवेति तदर्थ तद्ग्रहणम् ।।२७ ।। उपस्तरणाभिधारणाभ्यां सहैव चतुरवत्तावदानाधिकरणम् ॥१२॥ उत्पचितादर्थ्याच्चतुरवचं प्रधानस्य होम संयोगादधिकमाज्यमतुल्यत्वाल्लोकवदुत्पत्तेर्गुण- भूतत्वात् ।। २८ ॥ दर्शपूर्णमासयो: ' चनुरवत्तं जुहोति ' इसाम्नायते । तत्रोपस्तरणा- भिधारणाभ्यां सहैव चतुरवत्तं, उत प्रधानद्रव्यादेव चतुरयदातव्यमिति संशये उत्पतिवादवि-उत्पत्तेः-पुरोडाशोत्पः तादात्-होमार्थात्, प्रधानस्य-पुरोडाशस्य चतुरवतं कार्यम् । चतुरबदानसंस्कृतस्य प्रधानस्य पुरोदाशस्य होमसंयोगाद- चनुरवत्वं जुहोतीति होमास्यश्वणात, होतभ्यस्य चतुरवत्चदानं सिध्यति । आज्यन्तु प्रधानभूतपुरोडाशेन अतुल्यत्वात् तदुत्पत्तेः- उपस्त्रणाभियारणोत्पत्तेः गुणभूतत्वात्- पुरोडाशसंपाररूपावेन अप्रधानत्वात् , अधिकं लोकवत्-यथा लोक प्रस्थ - ·६५८ । पूर्वमीमांसामनपत्तिः ॥ - भुक्ते चैत्र इत्यत्र तदन्नस्य प्रमाणम् । शाकादिकं अधिकम् । उदित्यर्थः ॥२८॥ तत्संस्कारश्रुतेश्च ॥२९॥ ' यदुपस्तृणाति, अभिधारयति, अमृताहुतिमेवैनां करोति' इति तत्संस्कारश्रुतेः तस्य पुरोडाशस्य संस्कारश्रयणादपि गुणभूतत्वन- प्रधानत्वमुपस्तरणाभिधारणयोगित ॥ २९ ॥ सि ॥ ताभ्यां वा सह स्विष्टकृतः सहत्वे द्विर- भिधारणेन तदाप्तिवचनात् ॥ ३० ॥ ताभ्यां-- उपस्तरणाभिधारणाभ्यां सुदैव चतुरवत्तं बोध्यम् । कुतः ! स्विष्टकृतः स्विष्टकृत्प्रकरणे ' सकृदुपस्तृरणाति, सकृदधनि, द्विरभिधारयति, चतुरयत्तस्याप्त्यै । इनि द्विरमिधारणेन तदाप्तिवचनात्- चतुरबत्तस्य पूर्णस्यदर्शनात् ॥ ३०॥ तुल्यवच्चाभिधाय सर्वेपु भक्त्यनुक्रमात् ॥३१॥ चत्वारि या एतानि देवधान्यवदानानि यदुपस्तृणाति तदनुवा- क्याय यत पूर्वमवदान तथान्यायै यदुत्तरं तदेवतायै यदभिद्यारयति तद्वषट्- काराय ' इति चतुग्वत्तस्य तुल्याच्चत्वार्यवदानापभिधाय सर्वेषु भक्त्यनु- क्रमात तत्तद्भागानुक्रमगादुपस्तरणाभिधारणाभ्यामेव चतुरवतं सिध्यतीति निष्कर्षः ॥ ३१ ॥ उपांशुयागेऽपि चतरवत्तस्याऽऽवश्यकत्वाधिकरणम् ॥१३॥ साप्तदश्यवनियम्येत ॥ ३२॥ दर्शपूर्णमासीयोपांशुयागेऽपि चतुरवतं जुहोतोत्सस्ति । तत्र पूर्वोक्त- यचतुरबत्तं नास्ति । कुतः । तत्साप्तदश्यवद-थावारम्याधीतं सासदस्य मित्रविन्दादिव रिकतिप पुनः श्रूयमाणं तत्रैव नीयते । तदं चतुरवत्तं

·दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः।
६५९
.
.
योपस्तरणाभिधारणे स्तस्तत्रैव पुरोडाशादौ नियम्येत । उपांशुयागे न
तदिति ॥ ३२ ॥
सि०॥ हविषो वा गुणभूतत्वात् तथाभूत
विवक्षा स्यात् ।। ३३ ॥
पूर्वपक्षव्यावर्तको वाशब्दः । हविपो गुणभूतत्वात्-विधेय-धाव--
होमे चतुरयत्तं गुणो विधीयते । चतुरवत्तं जुहोतीत्यनेन सहोमत्यावच्छिन्ने
उपांशुयागेऽपि स्यादेव । अतस्तत्रापि चतुरवदातव्यम् । न घनदान-
मुद्दिश्य चतुःसङ्ख्यायिधिरत्र । येन कथं चतुष्ट्यसम्पादनमित्याकाक्षा
स्यादर । अपि तु ' सकृदुपस्तृणातत्यादिपूर्वोक्तवाक्यैः प्राप्तं यच्चतुरबदानं
तत्सस्कारविशिष्ट द्रव्यं होमोदेशेनात्र विधीयते इति न पूर्वपक्षसिद्धिरिति
भावः ॥३३॥
दर्शपूर्णमासयोरेन्द्राग्नाऽऽग्नेययोरनुवादत्वाधिकरणम् ॥१४॥
पुरोडाशाभ्यामित्यधिकृतानां पुरोडाशयो.
रुपदेशस्तच्छ्रुतित्वाद्वैश्यस्तोमवत् ॥ ३४ ॥
पुरोडाशाभ्यामेवासोमयाजिनं याजयेत्, यातायाग्नेयश्चन्द्राग्नश्च
सान्नाय्येन तु सोमयाजिनम् । इति दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । तत्र पुरोडाशा-
भ्यामित्यनेनाधिकृतान् असोमयाजिन उद्दियोक्तयोः पुरोडाशयोः उपदेश:-
विधिः । कुन ! तच्छुतित्वात्
- असोमयाजिनं स्वर्गकामम् । इत्यधिकारि-
विशेषणायेन श्रुतत्वात । वैश्य वैश्यस्तोमेन याजयेत् ' इति वैश्यस्तोमवत् ।
तथा च सोमयाजिभिन्नवर्गकाम प्रति पुरोडाशाम्या याजयेदिति सिद्धमिति
प्रपमः पक्षः ॥ ३४ ॥
न त्वनित्याधिकारोस्ति विधानसेन सम्बन्ध
स्तस्मादवाक्यशेषत्वम् ॥ ३५॥

·६६०
। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥
1
फलजनकत्वात
न त्वनित्याधिकारोऽस्ति- नैव स्वर्गकामाधिकारोऽयम् । अर्थान
तदाक्यशेषः । तस्माद्विधेः ' यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेति नित्य-
विधिप्राप्तनित्यप्रयोगेणव सम्बन्धः । न फलवाक्येन सम्बन्धः । न फल-
वास्यशेपत्वमस्येति द्वितीयः पक्षः ॥ ३५ ॥
.सति च नैकदेशेन कर्तुः प्रधानभूतत्वात् ॥३६॥
किञ्च, सति-असोमयाजिनः अधिकारिविशेषणले सति, अधिका-
रिणः प्रधानत्वेन तद्विशेषणस्यासोमयाजिनः कर्तुरषि प्राधान्यात पुरोडाशा-
बुदिश्यासोमयाजिकर्तुः सम्बन्धोऽनुपपन्नः । अथासोमयाज्यभिन्नकर्तृरुफल-
मुद्दिश्य पुरोडाशविधिरिति चत् पग मिटितानामेव
एकदेशेन-दर्शपूर्णमासपदवाच्यैकदेशेन यागद्वयेन सह फलसम्बन्योऽपि न
सम्भवतीत्यादिदूषणं बोध्यम् ॥ ३६॥
कृत्स्नत्वात्तु तथा स्तोमे ।। ३७ ।।
स्तोमे-वैश्यस्तोमे, कृत्स्नत्वात्-कस्यचिदैकदेशत्वाभावात -सम्पूर्ण-
स्वादिति यावत् , तथा वैश्यामिन्नकर्तृकफले स्तोमसम्बन्धी युक्तः । न हि तत्र
किञ्चिदेकं नित्यमनित्येन सम्बद्धमस्ति । यथा प्रकृते तथा । तस्मादत्रासो-
मयाजिकर्तृकपुरोडाशयकरणकयागः अपूर्व एव विधीयत इति द्वितीय-
पक्षाऽऽशयः ॥ ३७ ।।
कर्तुः स्यादिति चेत् ॥ ३८ ॥
कर्तु.- गोगकर्तुः ऋत्विजः विधिः-- पुरोडाशयकरणकयाग-
विधिः स्यात् । अपूर्वकर्मविधैः एचकारवय्यर्थ्यप्रसङ्गादिति चेत् ॥ ३८ ॥
न गुणार्थत्वात्माप्ते च नोपदेशार्थः ॥ ३९ ॥
.. ; न। कुतः ! - ‘गुणार्थलाव- कर्मानुष्ठानार्थमाधर्यवादिसमा.
ख्यया ऋविजः प्राप्तत्याद, नोपदेशार्थः- पुनरुपदेशे प्रयोजनं नास्ती-
त्यर्थः । तस्मात् कर्मान्तरमेवेति ॥ ३९॥

·दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः। - कर्मणोस्तु प्रकरणे तन्न्यायत्वाद्गुणानां लिङ्गेन कालशास्त्रं स्यात् ॥ ४०॥ कर्मान्तरपक्षव्यावर्तकस्तुः । कर्मणो:- आग्नेयऐन्द्राग्नपुरोडाशयागयोः प्रकरणे लिङ्गन-- असोमयाजिपदप्रयोगात्मकालिनेन ' असोमयागकाले दर्शपूर्णमासयोः एतौ पुरोडाशौ भवतः' इति लक्षितं कालशास्त्र- कालविधानशास्त्रं स्यात् । अपि या कालमात्रं स्याददर्शमाद्विशेपस्य । (४४६) इति तन्यायस्यात् । पुरोडाशाभ्यामेव तस्मिन् काले यजेत, न सानाय्येनेति फलकल्पनादोषोऽस्मिन् पक्षे नेति भावः ॥ ४०॥ यदि तु सान्नाय्यं सोमयाजिनो न ताभ्यां समवायोऽस्ति विभक्तकालत्वात् ॥४१॥ कालविधिदूषकस्तुः । यदि सानायं सोमयाजिनस्तर्हि तस्य पुरोडाशाभ्यां समवायः सम्बन्धो नास्त्येव । कुतः ! सानाय्यपुरोडाशयो: विभक्तकालत्वात् । अर्थात् पुरोडाशयोः पूर्वकालः सिद्ध एवेति न विधातुमर्हः । तस्मादतिरिक्तर्मविधिरेवेति मायः ॥ ४१ ।। अपि वा विहितत्वाद्गुणार्थायां पुनःश्रुती सन्देहे श्रुतिदेिवतार्था स्याद्यथानभिप्रेतस्तथाऽs- मेयो दर्शनादकदेवते ॥४२॥ अपि वेति पक्षान्तरं द्योत्यते । विहितत्वात 'यदाग्नेयो- ऽष्टाकपालः पौर्णमास्याममावास्यां चाच्युतो भवतीत्याग्नेयस्य दर्शपूर्णमास- योरुभपन्न विहितत्वात् , गुणायां- देवतारूपगुणार्थीयां, पुनःश्रुती- यातायाग्नेयश्चैन्द्राग्नश्चेति पुनः श्रुनौ, सन्देहे- पुनःश्रुतिः किमर्पमिनि संशये, द्विदेवतार्था-पौर्णमास्यामैन्द्राग्नदेवतार्था स्यात् । यथा अनाभि- प्रेतः एकदेवते आग्नी अनुवादः, : तथा दर्शनात्- यदाग्नेयोऽष्टाक- पालोऽमावास्यायामित्यादौ दर्शनात् प्रकृते आग्नेयमनूय गर्णमास्यां ऐन्द्राम्न- विधानार्या सा पुनः श्रुतिरिति पक्षातरम् ॥ ४२ ॥ - ·६६२ : । पूर्वमीमांसास्त्रातः ।। .4 ' विधिं तु बादरायणः ॥४३॥.. अस्मिन्नपि मते एवकारवय्येयापत्तः पक्षान्तरमाह बादरायण विधिमिति । कालविधि मनुते स इत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रतिपिद्धविज्ञानाद्वा ॥४४॥" सोमयाजिनं सानाय्येन याजयेत् ' इति विधिनय पूर्व सोमयागात् पुराडाशमात्रम् । न सानाप्यम् । इति सान्नाय्यप्रतिरोधानान्न कालविधिरपि । अतः सर्वोऽप्ययमनुवादरूपः सन् सान्नाव्यविधेः शेषोऽर्थवाद इत्यर्थः ॥४॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ४५ ॥ तथा-- सानाध्यविधिशेषोऽवादोऽयमिति सिद्धान्तदाढ्यांपादक अन्यायदर्शन-प्रमाणान्तरदर्शनमप्यस्ति । तथा हि-चतुर्दश पौर्णमास्या- माहुतयो हूयन्ते त्रयोदश अमावास्यायामिति पञ्च प्रयाजाः, द्वे आज्य- भागाहुती, प्रधानत्रयम्, अयोऽनुयाजाः, स्विच इति चतुरबत्तत्य हविषः पौर्णमास्यां चतुर्दश आहुतय आहवनीये हूयन्ते । दर्श उपाशु- योगामावात् योदर्श हताहतवाक्यन अपूर्वयोगविधाने तु निर्दिष्टसङ्ख्या- चौधकामाणवाक्यं विरुध्यतेति भावः ॥ १५॥ उपांशुयागस्य धौवाज्यद्रव्यकत्वाधिकरणम् ।। १५॥ उपांशुयागमन्तरा यजतीति हविलिङ्गा- श्रुतित्वाद्यथाकामी प्रतीयेत ॥ ४६ ॥ पौर्णमास्या • उपांशुशगमन्ता यजति । इति श्रूयते । तत्र हविलि- इस्य-हविधिशेषनियामकालेङ्गस्य, अश्रुतित्वात्-श्रवणाभावात् , ययाकामी प्रतीयत-यथेच्छ किमपि द्रव्यं प्राहम् ! आग्यस्यैव नावुपांशु पौर्ण. मास्या यजम् ' इति आध्यं यत इति चेदेवमप्यनियम एव । यस्किञ्चि टाज्यं गृहीत्वा तदुपपत्तेः ॥ १६ ॥ .

·दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः । 3 7 . सि०॥ ध्रौवाद्वा सर्वसंयोगात् ॥४७॥ सर्वस्मै वा पतयज्ञाय गृह्यते यद् रुषायामाज्यम् ' इति श्रुतस्तत्र च सर्वशब्दसंयोगात धौगाज्यमेवापाशुयागहतिः । नान्यरिकमयाऽऽज्यमिति भावः ॥ ४७ ॥ उपांशुयागस्य प्रकृतदेवतानियमाधिकरणम् ॥१६॥ तद्वच देवतायां स्यात् ॥४८॥ हनिपियापूर्वपक्षवदेवताविषयेऽपि स्यादिति आह-तद्वदिति ॥१८॥ सि०॥ तान्त्रीणां प्रकरणात् ॥ ४९॥ प्रकरणात्-दर्शपूर्णमासनन्त्रपठिनानामेवान्यतमा स्यादेस्ता । यतो न हि देवतामन्तरेण यागः सिध्यति ॥ १९॥ --उपांशुयागस्य विष्वादिदेवताकत्वं पौर्णमासीयत्वं चाधि- करणम् ।। १७ ॥ धर्माद्वा स्यात्मजापतिः॥ ५० ॥ तान्त्रीणामने कलात्तन्मध्ये कतमा देवता ग्राह्येति विमर्श धर्माद्वा- उपाशुयाजमन्तरा यजति ' इति उपाशुल्वमन भूपते । । तस्मारिक- ञ्चित् प्राजापत्यमत्र क्रियते उपांवेर तक्रियते । इति प्रजापतधर्म त्वम् । अत: प्रजापतिर देवता उपाशुयागे माया स्यादिति ॥५०॥ देवतायास्त्वनिवर्चनं तत्र शब्दस्यह मृदुत्वं तस्मादिहाधिकारेण ॥५१॥ तर- 'उपाशुयाजमन्तरा यजतीयुत्पत्तिवारे देवतायाः अनिर्व- चनं- अकथनम् । इह- प्राजापत्ये 'प्रजापति मनसा यजेत् ' इति विधौ तूष्मातापर्यफमनसेतिशब्दश्ररणात् 'यत्किञ्चित्प्राजापत्यं क्रियते उपाशु तत् क्रियते ' इत्यस्योक्तविध शेष वात् तत्र शब्दस्य- उपाशुधर्माच- - उपाशु- ·॥ पूर्वमीमांसापत्रचिः।। MAA इह अधिकारण- ।न प्रजा- चशब्दस्य, मृदुत्वं - स्पष्टमश्रवणम् । अनुवाद स इत्यय । तस्मात 'अग्निर प्रथमो देतानाम् ॥ इति देवताना मध्ये अग्ने मुख्यत्वेन श्रेष्ठत्वेन उपाशुयागे- अग्निरेख देवतात्वेन पाह्य पतिशित ॥ ५१ ॥ विष्णुर्वा स्यात् हौत्रानानादमावास्याहविश्व स्यात् हौत्रस्य तत्र दर्शनात् ।। ५२ ॥ विष्णुर्वा तत्र देवता स्यात् । कुन ? अमावास्या प्रकृत्य 'विष्णुपिचत्रमे, प्रतद्विष्णुः स्तुपते वीर्पण ' इति वैष्णवहीवानानात् । तच्च एवमवद्भवति. यदि विष्णुरुपाशुपागदेगा सम्मावास्यायामपाशुयाग- देर तथा तदानानमर्यस्यात् ।। तस्मादमावास्यामणि उपाशुयाग, स्यादिति पक्षान्तरम् ॥ ५२ ॥ सि ॥ अपि वा पौर्णमास्यां स्यात् प्रधानशब्द- संयोगाद्गुणत्वान्मन्त्री यथाप्रधानं स्यात् ॥५३.॥ अपि वा पौर्णमास्यामेयोपाशुयाग स्यात् । न मावास्यायाम् । कुतः । प्रधानशब्दसंयोगात्-' आध्यस्पैर नावुपाशु पौर्णमास्या यन्' इति विधायक राक्ये पौर्णमास्यामिति शब्दसयोगात । मन्त्रस्य गुणत्वात- अङ्गमात, मी यथाप्रधानं -~यत्र निधिविहितप्रधानकर्म तत्रैव मन्न । न यत्र. मात्र तकति पौर्णमास्यामेनोपाशुयाग । नामावास्यायामिति भाव ॥ ५३॥ आनन्तयं च सान्नाय्यस्य पुरोडाशेन दर्शय. समावास्याविकारे ॥ ५४॥ किञ्च, आज्यभागा। प्रचर्य आग्नेगेन पुरोडाशेन आग्न मुचौ प्रदाय सह कुम्माभिरभिवामनाह ' इत्यमावास्याविकारे माझे . .

·दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः। . प्रस्थायीये आग्नेयपुरोडाशाना सानापयागस्य दई यति लिङ्गम् ! नोपाशु- यागस्य । अतो नामावास्यायामुशशुयोग इनि लिङ्गदर्शनादपि प्रसि- ध्यति ॥ ५४॥ अमीपोमविधानात्तु पौर्णमास्यामुभपत्र विधीयते ॥ ५५॥ पौर्णमास्यामवीपाशुपाग इति न । अपि तु उपाशुपागम-तरा पजति ' इत्यविशेण उमयत्र- पौर्णमास्याममावास्यायां च विधीयते । यच्च तातीवीपोमागाज्यत्यैर नादुराशु पौर्णमास्या यजन् । इति लिङ्ग दर्शितम् । तनोत्पत्तिवाक्यमग्नीपोम ययागस्य, अपि तु पैर्णिमास्यायोपाशुयागे देवताविधायक तत् । पौर्णमास्यो अग्नीपोमदेवनांक उपाशुयोग अमाना- स्याया च विष्णुदेवताय इति देवताविकप स्यात् ॥ ५५॥ सि०॥ प्रतिपिध्य विधानांद्वा विष्णुः समान- देशः स्यात् ॥ ५६ ।। * ताप रूताग्निीषोमाराज्यस्यैः नापाशु पौर्णमास्यां यजनिति प्रवृत्य • जामि वा एतत् यज्ञस्य क्रियते यदेवची पुरोडाशी उपाशुयाज- म तरा यजति । विष्णुरुषाशु यष्टम्पोऽजामि धाम, प्रजापति राशु यष्टयोऽ. जामिरवाय, अग्नीपोमावुशुयट यानामि वाप' इति जामि या इत्यनेन पुरोडोशसातत्य प्रतिषिय अजामि पाय अतरा उपाशुपागस्य विधानात प्रपेग स्तुपा च विनायोमहीना यागा समानदेशः- एप यार प्रतीयते, न भिन्नसार । तस्मात पौर्णमास्यामेव उपाशुयाग । तस्मिन्नर च किन विम्याया देना नामावास्यायो तस्किमपति भार ॥ ५६ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ५७ ॥ .

·६६६ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ , " - चतुर्दश गर्णमास्यामाहुत्यो हूयन्ते, त्रयोदश अमावास्यायाम इति अन्यार्थस्य-अन्यलिङ्गस्य, दर्शनं-ज्ञानमपि, तथा-पौर्णमास्यामेय उपांशुयाग इत्यस्य नियामकम् । अन्यथा अमावास्यायां चतुर्दश आहुनयो सयेयुः । तच त्रयोदशेति प्रत्यक्षवचौविरुद्धम् ॥ ५७ ॥ 'न वानरं संकृच्छ्रुतावभयत्र विधीयता सम्बन्धात् ॥ ५८॥ न वा- न हि सकछुन अनङ्ग-प्रधानमुभयत्र विधीयते । मिधः सम्बन्धाभावात् । प्रधानं चेदम् । अतः पौर्णमास्यां भूयमाणं नामा- यास्याया भविष्यति । अङ्गस्य प्रधानार्थत्वादुभयत्र तद्भवति ॥ ५८ ॥ गुणानां च परार्थत्वात्प्रवृचौ विधिलिङ्गानि दर्शयति ॥ ५९॥ गुणानां-झामा, परार्थत्वात्-प्रधानार्थत्वाव , प्रतिप्रधान गुणा- वृत्तिरिति न्य यात तेषु तेषां प्रवृत्ती ' अप्सुमन्तावाव्यभागो यजति । 'एका- दश प्रयाजान् यजसे कादशानुयोजानित्यादीनि विधिलिङ्गानि यानि ॥५९।। विकारे चाचतित्वात् ॥ ६ ॥ विकारे--अमावास्यविकारे साकप्रस्थापीये उपाशुयागो न श्रूयने । नस्याभवणं प्रागुक्तमेव । तस्मादपि नामावास्यायामुपांशुयागः ॥ ६०॥ एकपुरोडाशायामपि पूर्णिमायामुपांशुयागाधिकरणम् ।।१८।। द्विपुरोडाशायां स्यादन्तरार्थत्वात् ॥ ६॥ स सोमनेष्ट्या अपोमायपुरोडाशो भवति । इति श्रुतेः सोमया- गादू द्विपुरोडशा फोनमासीत्सवगम्यते । ताप्राक तु द्विपुरोडाशरहिता आमेयक पुरोडाशवेति स्थितिः । तत्रायमुगशुरागः उभयत्र एकपुरोडाशार्या द्विपुरोडाशाय च स्यात, उत द्विपुरोडाशामिवेति संशये द्विपुरोडाशयामेन . . ।

·दसमाध्यायस्य अष्टमः पादः। ६६७ 4. पौर्णमास्या स्यात् । नैकपुरोडाशायाम् । कुतः ! अन्तरालगुणार्थत्वात् - ' उपाशुपागगन्तरा यजति । इति पुरोडाशद्वान्तरालवचस्य गुणत्वेन विधानात् । एकपुरोडाशे तस्यासम्भवादिति ॥ ६१ ।। अजामिकरणार्थत्वाच ॥ ६२॥ किञ्च, 'विष्णुरुपाशु यष्टव्योऽजामिस्वाय' इति जामितादोषपार- हाराय उपाशुयागो मध्ये विधीयते । यत्र दोषप्रसक्तिस्तत्रैवानेन भाव्यम् । तत्परिहाराय द्विपुरोडाशायामेव तस्या तस्य प्रसक्तिः । नैकपुरोडाशायाम् । अतोऽपि द्विपुरोडाशायामेव स यागः ॥ २ ॥ तदर्थमिति चेन्न तत्प्रधानत्वात् ॥ ६३॥ तदर्थ-अन्तरास्तासि पर्थमुपाशुयाग इति चेन्न । तत्प्रधानत्वात् । तस्य- अन्तरालयस्य प्रधानार्थत्वान्न तदर्थमुपाशुयागः ॥ ६३ ॥ अशिष्टन च सम्बन्धात् ॥ ६४ ॥ आशिष्टेन- अविहितेनान्तरालार्थनोपांशुयागस्य सम्बन्धे कृते यागस्य फ्लेन सम्बन्ध , अन्तरालगुणेन च सम्बन्ध इति विरुद्धत्रिकद्वया- पत्तिरिति मार. ॥ ६४ ॥ उत्पत्तेस्तु निवेशः स्याद्गुणस्यानुपरोधना- र्थस्य विद्यमानत्वाद्विधानादन्तरार्थस्य नैमिचिक- त्वात् तदभावेऽश्रुतौ स्यात् ।। ६५॥ उत्पत्तेस्तु - उपाशुयाजमन्तरा यजति' इत्युत्पत्तिविधानान्तरालगुण- विधानात विशिष्टविधानेन न त्रिकद्वयापत्ति । अतो निवेश:-अन्तरालगुण- निवेश. स्यात् । तस्यान्तरालगुणस्यानुपरोधेन-अबाधेन, अर्थस्य- अन्वयिनो विद्यमानत्वात्-अन्तरार्थस्य विधानात् नमित्तिक नापूर्व- साधनत्यात तदभाव-अन्तरगुणामाने, अश्रुवी-नादृशयागस्य अश्रुतित्यात्- भविधानात गुणस एप विधानं स्यादिति पूर्वक दिन आशयः ॥ ६५ ।।

·६६८ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृतिः ॥ सि०॥ उभयोस्तु विधानात् ॥'६६ ॥ 'उभयोस्तु- एकंपरोडाश द्विपुरोडाशे चौपाशुषागः स्पादेव । कुन: विधानात् पौर्णमासीमाने विधानात । • आज्यस्यैव नापांशु पौर्णमास्या यजन् त एकपुरोटाशी धयन् पौर्णमासशिब्दः उपरुध्येत अविशेषश्रुतः । तस्मादेकरोडाशीयामपि स्यादुपाशुयाग इति भावः ॥६६।। गुणानां च परार्थत्वादुपवेषवद्यदेति स्यात् ॥६७॥ गुणानी-अङ्गाना, परार्थत्वात्-प्रधानार्थयार, उपपेपर- यथा - उपवेषेण कपालान्युपदधाति ! इत्यत्र शाखामूल मुपवेषः । पौर्णमास्यां शाखाया अभावादुपपस्याप्य मतो यदी उपवेषस्तदा तेन कपा- लोपंधान । तेदभाव अन्येन केनापि । न उपवेषामाये कालोपधान- निवृत्तिः । तथा प्रकृतेऽपि यदा अन्तरालं तदा अन्तराले स्यादेवीपांशुयोगः। यदा अन्तरालं नास्ति तदापि कपोलोपंधानवद्भविपस्सन | न हि गुणा. भाषे प्रधानलीपो युक्तः । न हि राज्ञः पांकाथ कल्पितस्य चैत्रस्याभावे राज्ञः पाको लुप्यते । तस्मादेवपुरोडाशायामपि तस्यां स्यादेवोपांशुयाग इति भाव:॥ ६७॥ अनपायच कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशी ६८॥ अनपायथे- तस्य कालस्य एकपुरोडोशायामपि अनपाय: अआआयो न । अस्तित्वमिति यावत । हि-तः, द्वौ पुरोडाशी यस्य कालस्य लक्षणं- लक्षको स्त: 1 अत्रायमाशय: 'जामि वा एतयज्ञस्य क्रियते यदन्यंची पुरोडाशी उपांशुयाजमन्तरा यजति । इत्यनेन वाक्येन पुरोडाश- यागद्वयमनूध तयोरानन्तर्ये जामितादो प्रतिपाय प्रथमयागधंसोत्तरयागना- गभाषविशिष्ट कालं लक्षयित्वा स उपांगुयागॉतया विशेयते । तस्य एकपुरोडाशायामपि पौर्णमास्या निरानाधमास्तित्वं विद्यते इति ।। ६८ ॥ कारस्य ·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। प्रशंसार्थमजामित्वम् ॥ ६९ ॥ अजामित्वकयन तु उपाशुयागप्रशंसामर्थवाद एवेति एकपुरोडाशे जामिस्वामसक्केरजामित्व- जामित्वाभाघोऽनुपपन्न इति शडकाया अनघसर इति माघः ॥ ६९ ॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवत्ता भावबोधियां दुशमाच्यायस्याष्टम 'पाद ॥८॥ सम्पूर्णश्च दशमोऽध्यायः ।। श्रीः ।। ॥ अथ एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ आग्नेयादीनां समुच्चितानां पड्यागानां तन्त्रेण स्वर्गफलकत्वा- धिकरणम् ॥१॥ प्रयोजनाभिसम्बन्धात् पृथक् सतां ततः स्यादैककर्नामेकशब्दाभिसंयोगात् ॥ १॥ विकृतारतिदिष्टानामझाना बाधानाधषिचारणाहपरिमाण दशमेऽ- ध्याये निरूपितम् । अधबादशे उभयमावारण्यन योगपरिमाणाधिगमायें तन्नाऽऽपो विमृश्यते मौदावरणौ । तत्र, यासकृदनुष्ठित बहूनामुपकारक भरति तत्तन्त्रम् । यस्वावृत्योपकारक स आपापः । तदुक्तम्-'साधारण भवेत्तन, पराई सप्रयोजका आगपः । इति । स्थिते चैत्रम्- 'दर्श- र्णमासाम्या स्वर्गामो यजेत' इत्यादी विहित स्वर्गादिपलम् । तत्र' यदा- मेयोऽटाकपाल इत्यादिवाक्यरुपदिष्टानामानेयादिण्ड्यागाना त लेग सियनि, उन भेदेनेति सशय सिद्धान्त पृथा सता-पृथक्वेन रिहितानामाया-

·६७०
॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥
.
ग्नेयादीनां प्रधानयागानां तन्त्रेण ऐककर्य-एकफलकत्रमेव । कुनः !
प्रयोजनाभिसम्बन्धात्-पतः समतानां-मिलितानां तेषां । दर्शपूर्णमासा-
भ्यामिति समुदायवाचकैकशब्देन निर्देशं कृत्वा फलेन साकमभिसम्बन्धात-
अन्वयाभिधानात् । यया 'ग्रामेण खन्यते कूपः इत्यत्र : पुरुषानेकत्वेऽपि
एक एव कूपः सिध्यति । तद्वदनाप्येक फलमिति भावः ॥ १॥
शेषवद्वा प्रयोजनं प्रतिकर्म विभज्येत ॥२॥..,
शेपवद्वा-ब्राह्मगाणं पूजयेत् । इत्यादौ पूजनादिशेषः समुदाय.
बोधकेन गणशब्देन 'संयुज्याभिहितोऽपि तेन न सम्बध्यते । अपि तु
समुदायिभिः प्रतिपुरुषं पूजनमावर्तते । तद्वदनापि प्रयोजन- फलं,
प्रतिकर्म, प्रतिशेष-प्रतियागं विमज्येत भियतेत्यर्थः ॥ २ ॥
अविधानात्तु नैवं स्यात् ॥ ३ ॥
अविधानात्--शेपशेपिणोः साम्येन विधानाभावात, एवं-विदुक्तं
न स्यात् । अविधेयत्वरदेव उद्देश्यत्वे सिद्धे उद्देश्यविशेषणानामयियक्षेति प्राग,
व्यवस्थितत्यात ब्राह्मणव्यक्तीना परस्परसाहित्यात्मक ब्राह्मणगणावविशेषणमु.
देश्यगत वायदा अविवक्षितं तदा प्रत्येकात्ययो विधेयपूजायां युक्त एघ ।
प्रकृते तु स्वर्गफलमुद्दिश्य दर्शपूर्णमासाम्यामिति षड्यागविधानात विधेयगत:
साहित्य विवक्षितम् । अतः समुदितानामेव फले अन्ययः ।
न प्रत्येकस्य
पृथगिति भावः ॥ ३ ॥
शेपस्य हि परार्थत्वाद् विधानात् प्रतिप्रधान.
भावः स्यात् ॥४॥
शेपस्य--पनोंडगस्य, परार्थत्वात्-प्रधानार्थत्वात् , प्रतिप्रधान-
मावः-प्रतिप्रधानमगावृत्तिः स्यादिति लोकप्रसिद्ध एव न्यायः । यागस्य
फलार्थतेन विधानादेव शेष वम् । यत्र विधेयत्वं तत्र शेषत्वमिति नियमा..
दिति भावः ॥४॥

·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । .. अङ्गानां प्रधानोपकाररुपैककार्यताधिकरणम् ॥२॥ अङ्गानांतु शब्दभेदात् ऋतुवत्स्यात्फलान्यत्वम्॥५॥ साहिल्यस्य विवक्षणात्प्रधानसमुदायस्यैकं फलं भवतु नाम | अङ्गानां तु-~प्रयाजाग्यमागायलानां तु, ऋतुवन्- सौर्य चळं निपेत् ब्रह्मवर्चस- कामः, ऐन्द्राग्नपेकादशकपालं निवत्प्रजाकामः' इत्यादिवत्, फलान्यत्वं- भिन्नफलत्वं स्यात् । नैकफलस्वं प्रधानयन् । कुतः ! शब्दभेदावं- • समिधो यजति, तनूनपानं यजति' इत्यादिशब्दभेदात् । अङ्गविषयः परस्परानपेक्षा एवागविधि सम्पादयन्ति । न प्रधानविधिवत्सहिताः । साहित्यबोधकद्वन्द्वाद्यभावात् । अतस्तेपा पृथक पृषक फलंसम्बन्ध एय युक्त इति पूर्वपक्षाशयः ॥ ५॥ सिं० ॥ अर्थभेदस्तु तत्र अथेहेकार्थ्या- देककर्म्यम् ॥ ६ ॥ यत्र भिन्नफलप्रतिपादकशब्दोऽस्ति तन अर्थमेद:- फलभेदः युक्त एर । यथा सौर्यादिषु । इह-अहगेषु, ऐकाऱ्यांव- प्रधानोपकाररूप- एकार्थत्वात् , ऐकायं-- एकमेव फलमिति सिद्धान्तः ॥ ६॥ शब्दभेदान्नति चेत् ।। ७ ।। फलयाचकशब्दभेदाभावेऽपि समिधो यजति, तनूनपाते' यति' इत्यादिविधियोधकशब्दभेदात् फलभेदः स्यादिति चेत् ।। ७ ॥ कर्मार्थत्वात् प्रयोगे तान्छच्यं स्याचदर्थत्वात् ॥८॥ कर्मार्थत्वात् -- स्वर्गफल कस्वात, प्रथाजानुशाजादिभिरंगरूपकार सपाय दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत ' इति प्रयोगे उध्यमाने अद्भानामपि ताच्छा-प्रयोगवचनशन्देन प्रयोग उक्तः स्यात् । तदर्थत्वात् अङ्गाना- मपि फलार्थत्यात । विधिस्सिनप्रधानमायनवादगाना सम्यमत्वान पृषक तेका विधि: समिधो यजतीत्यादिवाक्यानि अगस्वरूपाकाशकामान्दि मायः॥८]! .

·६७० ': ॥ पूर्वमीमांसासूत्रातः ।। . ग्नेयादौना प्रधानयागाना तन्त्रेण ऐकार्य-एकफलंकरसमेर । कुतः ! प्रयोजनामिसम्बन्धाद -~-यतः सभेताना-मिलिताना तेषा दर्शपूर्णमासा- भ्यामिति समुदायवाचकैकशब्देन निर्देशं कृत्वा फलेन साकमभिसम्बन्धात- अन्वयाभिधानात् । या 'ग्रामेण खन्यते कूपः इत्यत्र पुरपानेकत्वेऽपि एक एव कूपः सिध्यति । तद्वदत्राप्येकं फलमिति भावः ॥१॥ शेषवद्वा प्रयोजनं प्रतिकर्म विभज्येत ॥२॥ शेपवद्वा- प्राह्मणागणं पूजयेत् ' इत्यादौ पूजनादिशेषः समुदाय- बोधकेन गणशब्देन 'संयुम्यामिहितोऽपि तेन 'न सम्बध्यरे । अपितु समुदायिभिः प्रतिपुरुष पूजनमावर्तते । तदत्रापि प्रयोजनं- फलं, प्रतिकर्म प्रतिशेष-प्रतियाग विमज्येत -भिद्यतेत्यर्थः ॥ २ ॥ अविधानात्तु नैवं स्यात् ।। ३ ।। अविधानात्-शेपशेपिणोः साम्येन विधानाभावात् , एवं-वदुक्तं न स्यात् । अविधेयत्वादेव उद्देश्याने सिद्धे उद्देश्यविशेषणानामविवक्षेति प्राग व्यास्थितनात ब्राह्मणव्यक्तीनां परस्परसाहित्यात्मकं ब्राह्मणगणवविशेषणमु- देश्यगत पाद्यदा अविवक्षितं तदा प्रत्येान्ययो विधेयपूजाया युक्त एव । प्रकृते तु स्वर्गपलमुद्दिश्य दर्शपूर्णमासाभ्यामिति पड्यागविधानात विधेयगतं साहित्य विवक्षितम् । अत. समुदितानामेव फले अन्वयः न प्रत्येकस्य पृथमिति भाव ॥ ३ ॥ शेपस्य हि परार्थत्वाद् विधानात् प्रतिप्रधान- भावः स्यात् ॥४॥ शेपस्य-पतोऽगस्य, परार्थत्वात्-प्रधानार्थत्वात् , प्रतिप्रधान- मावः-प्रतिप्रधानमनावृत्तिः स्यादिति लोरुप्रसिद्ध एष न्याय । यागस्य फलार्थलेन विधानादेन शेष वम् । यत्र विधेयः तर शेषामिति नियमा- दिति भाषः ॥ ४ ॥ 1

·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
.
-
अङ्गानां प्रधानोपकाररुपैककार्यताधिकरणम् ॥ २ ॥
अङ्गानांतुशब्दभेदात् क्रतुवत्स्यात्फलान्यत्वम्॥५॥
साहित्यस्य विवक्षणात्प्रधानममुदायस्यैकं फलं भवतु नाम (अङ्गानां
तु-याजाज्यमागाबगाना तु, अनुवत्-' सौर्य चरुं निवपेत् प्रहारर्चस-
कामः, पेन्दानपेकादशकपालं निषेप्रजाकामः' इत्यादिवत् , फलान्यत्वं.
भिन्न क्लब म्यात् । नैकाल प्रधानरत् । कुनः । शब्दभेदात्---
समियो यजति, तनूनपान यजति' इत्यादिशन्दभेदात् । अङ्गविधयः
परस्परानपेक्षा एवाझविधि सम्पादयन्ति । न प्रधानविपासहिताः ।
साहित्यकोषकद्वन्द्वायमा आत् । अतस्तेपा पृथक पृथक् फलसम्बन्ध पव
युक्त टति पूर्वपक्षाशयः ॥ ५॥
सिं० ॥ अर्थभेदस्तु तत्र अथेहैकार्थ्या-
दैककर्म्यम् ॥ ६ ॥
यत्र भित्रफलप्रतिपादकशब्दोऽस्ति तत्र अर्थभेद:- फटभेदः युक्त
एर ३ यथा सौर्यादिषु । इह - अङ्गेपु, ऐकायद- प्रधानोपकाररूप-
एकार्यवात्, ऐककम्य- एकमेव फलमिति सिद्धान्तः ॥ ६ ॥
शब्दभेदान्नेति चेत् ॥७॥
फलयाचकशब्दभेदाभाषेऽपि समिधो यजनि, तनूनपाते यजति'
इत्यादिविधियोधकशब्दभेटात् फलभेदः स्यादिति चत् ।। ७ ॥
कर्मार्थत्वात् प्रयोगे तान्छब्द्यं स्याचदर्थत्वात् ॥८॥
कर्मार्थत्वा--- स्वर्गफलमत्वात, 'प्रयाजानुयाजादिभिरगैर पकार
सम्पाय दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत ' इति प्रयोगे उध्यमाने नानामपि
ताच्छय-प्रयोग पचनरदेन प्रयोग उक्त स्यात् । तदर्थत्वानु-अहाना-
मरि पलाताव । विधिस्सिनप्रधान मायनागानां मम्मदतान पृथक
विधिः समिधो यजनीत्यादिवाक्यानि अगस्वरूपाकाराकाननि
भात ॥ ८॥

·६७२ - ॥ पूर्वमीमांसासूत्रधतिः॥ www - मारनामाचकशब्दस्य कर्तृविधेर्नानार्थत्वाद्गुणप्रधानेपु ॥९॥ गुणप्रधानेपु- प्रयाजाद्या आग्नेयादिप्रधानपु च कविध कर्तुः-अधिकृतस्य यजमानस्य विधेः प्रयोगविधेः अड्गानुष्ठानस्य प्रधाना- नुष्ठानस्य च विधे. नानार्थत्वात- नानोदेश्यकत्वात् विरुद्धानिकद्वयाप- तिदोपप्रसक्तिरिति मायः ॥ ९ ॥ आरम्भस्य शब्दपूर्वत्वात् ॥ १० ॥ आरम्भस्य-व्यापारस्य- व्यापाराचयबोधननिझाया आमालाया. शब्दपूर्वत्वात- भावनापाचकशब्दज-यत्वात् भावयेदिस्य धरणे कि केन कमियाकाश्यं समुत्पद्यते । नत्र कथ- भावाकाक्षापरकवि गुणानी-- निर्दिनना भावनायामेयान्वयः, न यागमनूय तोति नोक्तदोयापत्तिरिति भार. ॥१०॥ काम्यकर्मणां सर्वाङ्गोपसहाराधिकरणम् ।। ३ ॥ एकेनापि समाप्येत कृतार्थत्वाद्यथा ऋत्वन्त- रेषु प्राक्षेषु चोत्तरावस्यात् ।। ११ ॥ अग्निहोत्रादीना नित्यकर्मणा सर्वाडगोपसंहारो नेति षष्ठ प्रपञ्चिनम् । काम्येऽपि तथा, उन सबांड्गोपसंहार इति सशये आइ-एफेनापीति। एकेनानि अडूमेन प्रयोग समाप्येत । कृतार्थत्वात्- कमास माझाया. पूर्णत्वात् । यथा त्वन्तोपु-वर्गफ्लेषु ज्योतिष्टोमामिहोत्रादिषु एका स्वर्गभावना -एकनव कतुवाचकन शब्देन निराकासा । तथानापीति । ननु, सनि नाना- বিহগের সিলিনামৰ ঘৰখssণাকাণীনি 'অদব न'नियमेन सर्वागसम्बन्ध., अपि तु यथाशस्यनुष्ठान उत्तरावस्यात् -- यथा सानाये तिको वाग्यतो दोऽपि वा विसृष्टवागन्धारभ्य तृष्णीमुत्तरादो- ·एकादंशाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६५३ PM .. हयती त्यत्र गवापनियमः । यस्य यावत्यो गावस्तावत्यो दोहयति । तार- तीवपि चरितार्य उत्तराशब्दः । एषनिहापि यथासामर्थ्यमनुष्ठानं भविष्य- तीति भावः ॥११॥ फलाभावादिति चेत् ॥ १२ ॥ फलाभावात् फलानुत्पत्तेः , ' पजेन स्वर्गकामः । इति फलं प्रति सर्वेषामगानामविशेषेण विधानादेकदेशानुष्ठाने फलाभावप्रसङ्ग इति चेत्-- ॥ १२ ॥ न कर्मसंयोगात् प्रयोजनमशब्ददोषं स्यात् ।। १३ ॥ न कर्मसंयोगात-प्रधानकर्म गा सह फलस्य स्वर्गादेः सम्बन्धान पूर्वोक्तो दोपः । प्रयोजनं.- फलं, अशब्ददोपं --- शब्ददोराहतमाधिनाथ स्यात् । 'दर्शपूर्णमासान्या स्वर्गकामो यजेन ' इत्यादिना प्रधान कर्मणा फलं सम्बद्धं निश्चीयते । नाहै. सम्बद्धम् । कुतः: अडौः सम्बद्ध फळे उच्य- माने दर्शपूर्णमासाभ्यामिति नृतीयाऽनु अपत्तिः । करणलप प्रकृयरेनरसार- क्षत्वात् । उक्ततृतीयानुपपत्तिरेव । तरसहितश्रुतिमामात् प्रधानकर्मगः प्रती- यमानः इतरनिरपेक्षः फलसम्बन्धी बाध्यतेति भावः ॥ १६ ॥ ऐकशब्द्यादिति चेत् ॥ १४ ॥ ऐकशन्यात्- निखिलाङ्गानामेकप्रयोगविधिविषयत्यादुभयोः फल. सम्बन्ध इति चतु..॥१४॥ नार्थपृथक्त्वात्समत्वादगुणत्वम् ॥ १५॥ न-सा फलमम्बन्धौ नेत्यर्थः । कुतः ! अर्थपृथस्वाद- प्रधानस्य फलार्थत्वमङ्गाना च प्रधानार्थ'यमित्यर्यभेदात् । प्रधानस्य च सम्बन्धस्तदा समयानुभयोस्तुल्यत्वात्फला वेग अगुणवं- ऐकस्य गुणाधापरस्य प्रधानत मिति चिनेको न स्यात् । तस्मादेकेन चरि- ताये न सोहोपसंहार इति पूर्वपक्षः ॥ १५ ॥ । यघशाना ·६७४ ॥ पूर्वमीयासास्वत्तिः ॥ T सि०॥ विधेस्त्वेकश्रुतित्वादपर्यायविधानानित्यव- छुतभूताभिसंयोगादर्थेन युगपत् प्रार्य - थामाप्तं स्वशब्दो . निवीतवत्सर्वप्रयोगे प्रवृत्तिः स्यात् ॥ १६ ॥ विधेः-पावदङ्गानुष्ठानयोधक प्रयोगविधे , ' दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्ग- वामो यजेतेति प्रधानविधिगम्यत्वात् अपर्यायविधानाद-नित्यवान- भावनापाचक शब्दोयिनकथमाकाङ्क्षया अभिसम्बन्धात्- यथा प्रधान. घरणाकालाया यातयोगेधु नित्य सम्बन्धस्तथा यावदङ्गाना कमाया- काझ्या मित्यमेव सम्बधाद न पर्यायेणानुष्ठानमिति शङ्कायकाश । कुत । अर्थेन-प्रधानोपकारण, युगपत्-एककालं प्राप्ते सम्प्रधात यथाप्राप्त- प्रथम यथा ग्वले कपोत-यायेन आकाशापूरक वेनान्धित तथैवा- नुपान सिध्यति । मारनावाचकशब्दश्रुनावृत्यितायाः कपभावाकाक्षाया एकत्वेन खरे कपातयुगपत्सर्वेषामगान मान्वतत्वात्पर्यायेण प्रयोगे अङ्गाना सम्बधे उच्यमाने प्राथमियो युगपसप रो बाधित स्यादिति भार । निर्वातवव- यया निशता ऋलिन प्रचराते इत्यत्र अविशेषात्सपा सनिधानात सर्विसाधारण नियातम् । तया सर्वप्रधानप्रयोगसाधारण मणिम् । तस्मात् सर्वप्रयोगे मत्तिः स्यात्मप्रयोगेषु सर्वाङ्गानुशान- मिति भार ॥१६॥ तथा कर्मोपदेशः स्यात् ॥ १७ ॥ तथा सहि-निखिहाना समयोगेऽनुष्ट ने सीन, कर्मोपदेशः- चतुर्दश पोर्गम स्यामानय , प्रयोदशा मावास्यायाम् ' इत्याहु सपो- पंदेश समुपन स्यात् । पौमास्या चतुर्दश पनि यम् द्वे चक्षुषी, पञ्च .

·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः।
UNNA~~uvuALA
-~
.
• नास्यैता
प्रयाजाः, त्रीणि प्रधानानि, योऽनुयाजा:, विष्टकृञ्चेति । अमावस्यायामैन्द्र-
यागयोरेकाहुतित्वात् त्रयोदशस्वम् । इय सङ्ख्या नित्यं सनेष्वनुष्टिरे-
'पेवोपपद्यत इति भावः ॥ १७ ॥
ऋत्वन्तरेषु पुनर्वचनम् ॥ १८॥
ऋत्वन्तरेषु- ज्योतिष्टोमामिहोत्रादिपु, पुनर्वचनं-वर्गकाम इति
पुनः पुनः श्रुतम् । अतः प्रत्येक फलेन सम्बन्धस्तत्र युक्त इनि दृष्टान्तष-
म्यमत्रति भावः ॥ १८ ॥
उत्तरास्वश्रुतित्वाद्विशेषाणां कृतार्थत्वात्
स्वदोहे यथाकामी प्रतीयेत ।। १९ ॥
उत्तरासु-तिसृभ्यो गोभ्य उत्तरासु गोपु 'विसृष्टवागन्धारभ्य
तूष्णीं उत्तरा दोहयाति ' इत्यनेन दोहस्यापिहितत्वात् विशेषाणां-बाग-
विसर्गादीना विधानेनोक्तवाक्यस्य कृनार्थत्वेन वैय्याभावात
रात्रि कुमाराः पयो लभन्ते' इत्यनेन स्न्याश्रयसकलगोदोहस्य प्राप्तत्वात
स्वदोहे- यावत्स गोषु स्त्रीय स्वत्यमास्ति तावत्सु-तावदोहे यथाकामी-
यथेच्छं प्रवर्ततेति प्रतीयत इति निष्कर्मः ॥ १९॥
काम्यकर्मणां कामनानुसारेण भूयोऽभ्यासाधिकरणम् ॥ ४ ॥
सि० ॥ कर्मण्यारम्भभाव्यत्वात् कृपिवत्प्रत्यारम्भ-
फलानि स्युः ॥ २० ॥
काम्यं कर्म सकृदेय कर्तव्यं, उत फलभूयस्त्वमिच्छता असकृदनुष्टेप-
मिति विशये सिद्धान्तः कर्मणि- फले, आरम्भमाध्यत्वात- आरम्भेण
कर्मानुष्ठानेन मायावात्-उत्पाधत्वात, प्रत्यारम्भम्-प्रत्यनुष्ठान फलानि
स्युः । कृपिवत्- प्रतिसंवत्सरं करणाद्यनुष्ठानेन धान्योत्पादनाच्या कृपेरा-
वृत्तिस्तथा फलभूपस्वामिच्छता कान्यकर्मग आवृत्तिः कार्यति भावः ॥२०॥
अधिकारश्च सर्वेषां कार्यत्वादुपपद्यते विशेपः॥२१॥

·६७६ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ , 1 सर्वेषां-बहूना कार्यवात्- अनुष्ठ पन्चात्, विशेषः अधिकार: 'तेषां ये प्रथमं यजरन् तेषां गौरतिरात्रः , ये द्वितीय तेपामायुः 'प्रथमं यजेरन् द्विताय यजेरन् । इति शुनः समुपपद्यते । उक्तार्थे लिङ्गदर्शन मिदम् । तस्मादया कामी तयाऽभ्यास: काम्यमरः ॥२१॥ पू० ॥ सकृत्तु स्यात् कृतार्थत्वादङ्गवत् ॥२२॥ सकृत्तु-सकृदैवानुष्ठानं स्यात्काम्यकर्मणः । कुतः । तेनैव कृतार्थ. त्वात । अङ्गवत्-यथा एकप्रयोगे अलाना सकृदनुष्ठानेन कृतार्थत्यं तथा5-- त्रापि स्यादिति ।। २२।। शब्दार्थ तथा लोके ॥२३॥ लोके-लोकव्यवहारे, शब्दार्थ:-शब्दानुष्टानं, तथा--सक्देव दृश्यते । “ सरकाष्ठान्यानय ' इति गुरुणोक्त शिष्यः सदेव काष्टाहरणं परोति ॥ २३ ॥ अपि वा सम्प्रयोगे यथाकामी प्रतीयेता: श्रुतित्वाद्विधिषु वचनानि स्युः ॥ २४ ॥ अपि वेति सकृष्पक्षव्यावृत्तिः । सम्प्रयोगे-प्रयोगानुष्ठाने यथाकामी इति प्रतीयेत- ज्ञातव्यम् । कुन: ! अश्रुतित्वांव- सकृदेवा- नुष्ठेयामति शास्त्राभावात् । विधिए अनुष्ठानोनिगोचराणि विधिवचनानि न सकृन्दसकृद्वा तात्पर्यकाणि तानौति भारः ॥ २४ ॥ ऐकशब्द्याचथाङ्गेषु ॥२५॥ प्रयाजाघनेष्यपि क्या-सदसदिति शास्त्रामावादम्यासः स्या- दिति नाश हनीयम् 1.कुतः ऐकशब्द्यात्- एकशब्दवाच्यार्यनिष्ठसक- दाकाक्षाप्राहावात् । अहाना प्रधानानो च विधायकः शन्दो विधिप्रसय " - ..

·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६७७ एक एव । तत्र कथंभावाकाइमा सकृदेवेति । फाटे तु यदा यदा फलेच्छा स्यात्तदा तदा किमस्य साधनमित्याकारिका उशयासाझेति माधनाss- त्तिर्युक्तेति भावः ॥ २५॥ लाके कथिलक्षणम् ।। २६ ॥ लोके लौकिकं कर्म अर्थलक्षणम्-~~लौकिक प्रत्यक्षगोचर कार्यकम् । यतस्तत्र सकृदानयत्नेन पाऊकार्यनिवृत्ती सानयतम् । तदानष्पत्तो तु द्विवार त्रिवारमानयति । तेन विनापि कार्यससिद्धौ नानयनि च । अत्र बीजं फलस्य प्रत्यक्षदर्शन विद्यत इति । स्वर्गादिभ्यले तु गन्दैगम्यत्वेन तदमायाल्लौकिकदृष्टान्तोऽत्रानुचित इति भावः ॥ २६ ॥ अवपातादीनामातण्डुलनिर्धच्यभ्यासाधिकरणम् ॥ ५ ॥ क्रियाणामर्थशेषत्वात् प्रत्यक्षमतस्तनिर्वृत्त्याऽ- पवर्गः स्यात् ।। २७ ॥ 'ब्रोहीन रहन्ति, तण्डुलान् पिनष्टि " इत्यादिषु अपहनमादि स- दनुष्ठये, उन आतण्डुलनिवृत्तरिति विशये अगाना सकृदनुष्ठानमिति सिद्धा- न्तितवारसदेवेति प्राप्ते आह-क्रियाणां-अरहनादिक्रियाणाम् , अर्थशे. पत्वात- पडलनितिकार्यजनक व ताल सफर प्रत्यक्षम् । अतस्तर निया- तण्डुलागुत्पत्या, अपवर्ग:-क्रियोपरम. स्यात् ॥ २७ ॥ अदृष्टफलफस्यायपातादेः सकृदनुष्ठानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ धर्ममात्रे त्वदर्शनाच्छन्दार्थेनापवर्गः स्यात् ॥२८॥ धर्ममात्रे- केरलादृष्टसाधने अप्रभातही या अग्निचयने ओदु- म्मरमुखलं सीपधिपूर्णमाहत्य तदादाति पत्र प्रत्य अदर्शनात्- प्रत्यक्षाभागत 'सकृरकृत. शाचार्य: ' इति नाम सहनुमानादेवापवर्ग: विराम: स्यात् ।।२८॥

·६७६ । पूर्वमीमांसाखनवृत्तिः ॥ १ सर्वपां-बहूना कार्यवात्- अनुष्ठेय गत्, विशेष अधिकारः 'तेषां ये प्रथमं यजेरन् तेषां गौरतिरात्र. , ये द्वितीयं तेषामायुः 'प्रथमं यजेरन् द्वितायं यजेरन् । इति श्रुन समुपपद्यने । उक्तार्थे लिङ्गदर्शनमिदम् । तस्माद्यया कामी तयाऽन्यास काम्यकर्ममः ॥२१॥ पू० ॥ सकृत्तु स्यात् कृतार्थवादगवत् ॥२२॥ सकृत्तु-सकृदैवानुष्ठान स्याकाम्यकर्मण. 1 कुत.. तेनैव कृतार्थ- लात । अङ्गवत्-यथा एक्प्रयोगे अनाना सकृदनुष्ठानेन कृताव तयाs-- त्रापि स्यादिति ॥ २२॥ शब्दार्थश्च तथा लोके ॥२३॥ लाके-लोकव्यवहारे, शब्दार्थ:-शब्दार्थानुष्ठान, तथा -सकृदेव दृश्यते । ' सरकाष्ठान्यानय ' इति गुरुणोक्ते शिष्य सदेव काटाहरण करोति ।। २३ ॥ अपि वा सम्प्रयोगे यथाकामी प्रतीयेता. शृतित्वाद्विधिषु वचनानि स्युः ॥ २४ ॥ अपि बेति सकृपक्षल्यावृत्ति । सम्प्रयोगे- प्रयोगानुष्टाने, यथाकामी इति प्रतीयत- ज्ञातव्यम् । कुन ! अश्रुतिवाद- सकृदेवा- नुष्ठेयमिति शास्त्राभावात् । विधिप अनुष्ठानमात्रगोचराणि विधिवचनानि न सदसकृद्वा तात्पर्यकाणि तानीति भार ॥२४॥ ऐकशब्द्यात्तथाङ्गेपु॥२५॥ प्रयाजाबनेष्यपि तथा सदसदिति शास्त्रामावादम्यास स्या- दिति नाशङ्कनीयम् । कुतः ' ऐक्शन्धात्- एकाशब्दवाच्यार्यनिष्टस. दाका इक्षाप्राह्यस्वाद । अङ्गाना प्रधानानां च विधायरः शब्दो विधिप्रत्यय - ·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६७७ एक एव । तन्न कथभावाकाक्षा सकृदेवेति । फटे तु यदा यदा फलेच्छा स्यात्तदा तदा किमस्य साधनमित्यागारिका उपायाकाङ्क्षेति साधनाss- वृत्तिर्युक्तेति भावः ॥ २५ ॥ लोके कर्मार्थलक्षणम् ॥ २६ ॥ लोके लौकिक कर्म अर्थलक्षणम्-लौफिक प्रत्यक्षगोचरकार्यकम् । यतस्तत्र सकृदानयनेन प्राकार्यनिती सकृनयतम् । तदनिष्पत्तो तु द्विनर चिनारमानयति । तेन विनापि कार्यससिद्धी नानयंति च । अत्र बीज पलस्य प्रत्यक्षदर्शन विद्यत इति । स्त्रगानिम्यले तु गन्दैकगम्यत्वेन तदभावालौकिकदृष्टान्तोऽत्रानुचित इति भावः ।। २६॥ अवधातादीनामातण्डुलनित्यम्यासाधिकरणम् ॥५॥ क्रियाणामर्थशेपत्वात् प्रत्यक्षमतस्तन्निर्वृत्त्याऽ- पवर्गः स्यात् ।। २७॥ श्रीहीनहन्ति, तण्डुलान् पिनष्टि " इत्यादिषु अपहननादिक सक- दनुष्ठय, उन आतण्डुलनिवृत्तरिति विशये अड्गाना सदनुष्ठानमिति सिद्धा- न्तित यासकृदेवेति प्राप्ते आह-क्रियाणां-अपहनादिक्रियाणाम् , अर्थशे- पत्वात- तण्डलनिमुतिकर्यजनक ३ तन्ति सफर प्रत्यक्षम् । अतस्त- निवृत्या- तण्डुलागुत्पत्या, अपवर्ग:-केयोपरम स्यात् ॥ २७ ॥ अदृष्टफलकस्यावयातादे. सकृदनुष्ठानाधिकरप्पम् ॥ ६॥ धर्ममात्रे त्वदर्शनाच्छब्दार्थनापवर्गः स्यात् ॥२८॥ धर्ममात्रे- केवलादृष्टसाधने अनभातादी यथा अग्निचयने ' औदु- घरमुखल सोपधिपूर्णमवहत्य तदादाति । पत्र फलस्य अदर्शनात्- प्रलक्षाभानात ' सकृस्कृत शास्त्रार्य. ' इति सान सकृदनुष्ठानादेवापवर्ग:- - विराम स्यात् ।। २८॥

·॥ पूर्वमीमांसासंग्रपति॥ 1 तथा-- सर्वेषां-बहना कार्यवात्- अनुष्ठेर रात्, विशेषः अधिकारः 'ते ये प्रथमं यजरन् तेषां गौरतिरात्रः ये द्वितीय तेपामायु: 'प्रथमं यजेरन् द्वितायं यजेरन् । इति श्रुतः समुपपद्यते । उक्तार्थे लिङ्गदर्शनमिदम् । तस्मायया कामी तयाऽम्यास: काम्यफर्मगः ॥२१॥ पू० ॥ सकृत्तु स्यात् कृतार्थवादगवत् ॥२२॥ सकलु-सकृदेवानुष्ठानं स्यात्वाम्यकर्मणः । युनः । तेनैव कृतार्थ- त्वात | अङ्गवत-यया एक्प्रयोगे अङ्गाना सकृदनुष्टानेन कृतार्थन त्रापि स्यादिति ॥ २२ ॥ शब्दार्थश्च तथा लोके ॥ २३ ॥ लोके-लोकव्यवहारे, शब्दार्थ:-शब्दार्थानुष्ठान, तथा- --सकृदेव दृश्यते । सरकाधान्यानय ' इति गुरणोक्ते शिष्य सदेव काष्टाहरण क्रोति ॥ २३ ॥ अपि वा सम्प्रयोगे यथाकामी प्रतीयेता. श्रुतित्वाद्विधिषु वचनानि स्युः ॥ २४ ॥ अपि वति सकृपक्षव्यावृत्ति । सम्प्रयोग- प्रयोगानुष्याने यथाकामी इति प्रतायेत- ज्ञातव्यम् । कुन ! अश्रुतित्वात्- सकृदेवा- नुष्ठेयामति शास्त्राभावात् । विधिप अनुष्ठानमात्रगोचराणि विधिवचनानि न सकृदसकृद्वा तात्पर्यवाणि तानाति भार. ॥ २४ ॥ ऐकशब्द्याचथाङ्गेषु ॥२५॥ प्रयाजाद्यनेप्पपि तथा-सदसदिति शास्त्रामावादभ्यास. स्या- दिति नाशकनीयम । कुतः ऐकशन्धात्- एकशब्दवाच्या निष्ठसकृ. दाकाक्षामाह्यबाद । अहाना प्रधानानां च विधायकः शन्दो विधिप्रत्यय 1 ·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ६७७ 1 एक एव । तत्र कथभावाकाझा सकृदेवेति । फटे तु यदा यदा फलेच्छा स्यात्तदा तदा क्रिमस्य साधनभित्यागारिका उपायासाइलेति साधनाs- वृत्तियुक्तेति भावः ॥ २५॥ लोके कर्मार्थलक्षणम् ॥ २६ ॥ लोके लौकिक कर्म अर्थलक्षणम्-लौकिक प्रत्यक्षगोचर कार्यकम् । यतस्तर सकृदानयतेन पाऊकार्यनिवृत्ती सक्रानयतम् । तदनिष्पत्ती तु द्विवार त्रिवारमानयति । तेन विनापि कार्यससिद्धौ नानपनि च । अत्र चीज परस्य प्रत्यक्षदर्शन विद्यत इति । स्वगारिम्यले तु शब्दकगम्यत्वेन तदभावालौकिकदृष्टान्नोऽत्रानुचित इति भावः ॥ २६ ॥ अवघातादीनामातण्डुलनिर्धयम्यासाधिकरणम् ।।५॥ क्रियाणामर्थशेपत्वात् प्रत्यक्षमतस्तन्निर्वृत्त्याऽ- पवर्गः स्यात् ।। २७ ।। नौहीनाहन्ति, तण्डुलान् पिनष्टि ' इत्यादिषु अपहननादिक स- दनुष्ठेयं, उत आतण्डुलनिवृत्तेरिति विशये अड्गाना सकृदनुष्ठानमिति सिद्धा- तित यासकृदेवेति प्राप्ते आह-क्रियाणां-अपहनादिक्रियाणाम् , अर्थशे. पत्वात- नण्डलनिष्पत्तिमार्यजनक तक्रि सफर प्रससम् । अतस्त. निवृपा- तण्डुलाशुपत्या, अपवर्ग:-कियोपरम स्यात् ॥ २७ ॥ अदृष्टफलकस्यावघातादे. सकृदनुष्ठानाधिकरणम् ॥ ६॥ धर्ममात्रे त्वदर्शनाच्छब्दार्थेनापवर्गः स्यात् ॥२८॥ धर्ममात्रे- केवलादृष्टसाधने अनजातादौ यया अग्निचयने 'औदु- म्बरमुग्नलं सर्वोपधिपूर्णमवहत्य तदुरदाति । यत्र फलस्य अदर्शनात- प्रत्यक्षाभावात् ' सकृस्कृत शास्त्रार्थ ' इति न्यायेन सकृदनुष्ठानादेवापवर्ग:- - विराम स्यात् ।। २८॥

·६७८ •॥ पूर्वमीमांसास्त्रातः ।। - ३ प्रयाजादीनामङ्गानां सकृदनुष्ठानाधिकरणम् ।। ७ ॥ क्रतुवद्वानुमानेनाभ्यासे फलभूमा स्यात् ॥ २९॥ क्रतुवत्-काम्यक्रतुरद, प्रयाजादीनामभ्यासे फलभूमा-फला- धिक्यं स्यात् । कुनः प्रयाजायभ्यासः अधिरोपकारसाधनम् । क्रिया- वृत्तित्वात काम्यक्रतुरत् । इत्यनुमानप्रमागेन तस्य मिद्धत्वादिति ॥२९॥ सि० ॥ सकृद्वा करणकत्वात् ॥ ३०॥ सकृद्वा सकृदेवानुष्ठानं तेषाम् । कुनः प्रधानरूपैककारण- स्यात् । यथा मृत्पिण्डेन घटे जननाये यारता चक्रभ्रमणेनोपकारः सिध्यति तदधिकश्रमणेनेोपकारी न दृश्यते । चक्रभ्रमत्यान्यन कार्य नास्ति । तान. तेव कृतार्प सः । तद्वदनापीति माव. ॥ ३॥ परिमाणं चानियमेन स्यात् ॥ ३१ ॥ .. . परिमाण-पौर्णमास्याममावास्याया च चतुर्दश त्रयोदश' इति नित्यवाछुनुप्रयाजाम्यासे कृते अनियमेन-कदाचित्पञ्चदश षोडश सप्तदश अत्यनियमः स्यात् । उक्तनियमो न स्यादिति भावः ॥ ३१ ॥ फलारम्भनिर्वचेः ऋतुपु स्यात्फलान्यत्वम् ॥ ३२ ॥ फलारम्मानिवृत्ते:-फलस्य-- स्वर्गस्य आरम्भनिष्पत्तः-पृथक पृथगुत्पत्ते, ऋतुपु--काम्यकतुषु, फलान्यत्वं-फलभेद ऋतुवदिति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तद्वैषम्यप्रदर्शकमिद ,सूत्रमिति भावः ।। ३२।। अर्थवांस्तु नैकत्वादभ्यासः स्यादनर्थको यथा भोजनमेकस्मिन्नर्थस्यापरिमाणत्वात् प्रधाने च क्रियार्थत्वादनियमः स्यात् ।। ३३ ॥ स्यात् । इति .

·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । एव - सकृत 'कृतेन कृतार्थवादहगानामन्यासोऽनर्थक इति यदुक्त सिद्धान्तमा तबाह पूर्वपक्षी । अर्थवांस्तु - अर्थवान्- सफल अनाभ्यासः । कुन नैकत्वात्- प्रवानवृत्यगकार्यस्याने करवात -भिन्न- वात् । एकस्मिन्- एककार्यविषये अभ्यासोऽन-फिल. स्यात् । यया उक्तकाले एकतृप्त्यर्थ क्रियमाणं भोजनं ता निर्वतयति । अतस्तदर्थ स्स्याभ्यासोऽनर्यकस्तदानीम् । इह तु प्रकृते अर्थस्य- प्रधानफलस्य. अपरिमाणत्वात् इयत्तया, अनियनत्वात-~~अनिश्चितात , अड्गाना तदर्य वाद प्रधानोपकारकत्सात् उपकार भूयस्त्वे फलभूयम, तदपत्रे तदः गत्वमिति सकृदसकृद्धा, अङ्गानुष्ठानमित्यनियम । न सकदेति नियम इत्यभिप्रायः || ३३ ॥ पृथक्त्वाद्विधितः परिमाणं स्यात् ।। ३४ ।। उक्तरीत्या अस्य उपकारस्य पृषकत्वात् तदनुमारेण विधितः- विधिपरं परिमाणं 'चतुर्दश त्रयोदश ' इति पूर्णिमायाममावास्याया चाऽऽह. तिसङ्ख्या स्यात । आइत्युत्पत्तिवाक्यगतसख्याया तत्तापर्यमिति भाषः ॥ ३४ ॥ सि० ।। अनभ्यासो वा प्रयोगवचनैकत्वात् सर्वस्य युगपच्छास्त्रादफलत्वाच कमर्णः स्यात् क्रियार्थत्वात् ।। ३५ ॥ अनम्यासो वा अगालोमनावृत्तिय'। कुन । प्रयोगवच- नैकत्वात् अड्गाना प्रधानाना च. प्रयोगविधैः एकत्वात् । न च प्रयोगविधेकत्वेऽपि यथा काम्पकर्मणः पुनरावृत्तिस्तया अत्राप्यमानामावृत्ति. स्यादिति वाच्यम् कर्मण:-अगस्य फलसन्निधापलं तदा मित्यफरमात् । अत एवाभ्यासात्फलाधिक्य नेत्याशय' ] युगपत् - एकमारनायामन्वयवाले, शास्त्रात पदभुत्या, प्रधानक्रियाया एर फलक-

·|| पूर्वमीमासामनवृत्तिः॥
PAN
-
अनभ्यासः-
रणत्वना वयबोधनात् । इत्यड्गानामफलरचे हेतूपन्यासोऽयम् । नाप्यगानुष्टान
व्यर्थम् । तस्य क्रियार्थत्वात्--प्रधानोपकारकलादिति मात्र ॥ ३५ ॥
शं० ॥ अभ्यासो वा छेदनसंमार्गावदानेषु वचना-
त्सकृत्वस्य ॥ ३६॥
पितृयज्ञ-- सदाच्छिन्न बहेर्भवति । तथा अनुयाजे-'सत्य-
रिधीन् समाटि । स्विष्टपति च- उत्तराधा-सर्वदवति । इति च श्रूयते ।
सकृयवचनाद यत्र अभ्यासो पा- असक प्रयोगोऽगानामिनि
सिद्धयति । अन्यथा सकृत्ववचन व्यर्थ स्यादिति भाव ॥ ३६॥
सि० ॥ अनभ्यासस्तु वाच्यत्वात् ॥३७॥
अनम्यासस्तु । पूर्वोक्तयुक्ते अङ्गाना प्रधानस्य प्रयोगवियरेक्त्वात
अनावृत्तिरवाड्गानाम् । दिनादिषु तु पलान्तरतात्पर्येण
तया। वाच्यत्वात् । यतो दर्शपूर्णमासपो असदाछिनति
श्रुतम् । तस्यातिदेशन पितृयज्ञे प्राप्ती, एव प्रयाजसन्निधौ ‘त्रिवार
परि सनार्टि ' इति विहितम् । त माश्यादनूयाजऽपि तथा प्राप्तो एप.
मन्यत्र दिर्हविपोऽवद्यति । इति द्विरवत्त पिहितम् । तस्य स्विष्टकृष्यपि
प्राप्त निवृत्य, सहसस्य वाच्यादिति मात्र ॥ ३७11 .
मापिखलानिति पहुवचनस्य त्रित्वपरवाधिकरणम् ॥८॥
पू० ॥ वहुवचनेन , सर्वप्राप्तर्विकल्पः
स्यात् ॥ ३८॥
वसताय कपिजलानालभेत' इति श्रूयते । तत्र प्रयश्च नार
पत्र पनियता विपन लम्या, उत त्रय एवेति सशये अाह पूर्वपक्षी
परमलेति! स्टुरचनेत सर्वप्र-मश समारणा ,
प्रयादय सा एर सहरूपात वाया । समुच्चयस्य तत्राशक्य गाविस
स्यादिति ॥ ३८ ॥

·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । दृष्टः प्रयोग इति चेत् ॥ ३९ ॥ 'चतुष्ट्वादिकं न बहुवचनस्यार्थ. | अपि तु त्रित्वमेव । अन एवं बहुवचने श्रुते न त्रिये संशया । किन्तु चतुष्ट्वादावेब म इति चैन । चत्वारो विप्राः समागताः इति चतुरादिष्यपि बहुवचनप्रयोगो- दृष्ट इति चेत् ॥ ३९ ॥ तथेह॥ ४०॥ या माणवके सिंहशब्दो गौणः 'मिहो माणवक . , इत्यन। तथा . । भक्त्येति चेत् ।। ४१ ।। मक्त्या- लक्षणया, प्रयोगो भविष्यतीति चेत् ॥४१॥ तथेतरस्मिन् ॥ ४२ ॥ एवमन्यत्रापि गोण्या वृत्या बहुचनप्रयोगस्य . दृष्टयान त्रिवादिक तस्थापः । किन्तु बहुल्बम् । तस्य त्रित्वमारभ्य परापर्यन्तेषु सत्यात् तारता प्रासी समुच्चयेनानुष्ठानासायाद्विकट एयेति भावः ॥ ४२ ॥ 'सिं०॥ प्रथमं वा नियम्येत कारणादातक्रमः । स्यात् ॥ ४३॥ ..प्रथम वा- उक्तवाक्यस्य कपिझलान् ' इति बहुतं प्रथम प्रथमोपस्थितत्रित्वमेव नियम् । यो कारणात-प्रमाणान्तरोत, आतिक्रमः प्रथमोपस्थितस्पोल्छ न स्यात् । 'या' सप्तदशः प्राजापत्यान् पशूनालमते ' इत्यादौ। अातुन किमपि तादृशं कारणम् । प्रत्युन बाधकमस्ति । अतानि- बमेनोपादेयं श्रुतेन बहुवेनेति भावः ४३ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥४४॥ तथा च-बलबहुवचनस्य नि एम-पर्यउसानमियत्र, अन्यार्थ- दर्शनं-अन्यत्रा लिङ्गदर्शनम् । यथा- कृष्णा याम्या भलिला रौद्रा - . । --

·६८२
। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
नमोरूपाः पार्जन्याः, ऐन्द्रानो दशमः इत्यत्रं त्रिकत्रयनियमे सस्येव,ऐन्द्राग्नस्य
नियमेन दशमत्र सम्भवति । नो, चेत् तपाक्षिक स्यादिति गाः ॥ ४॥
प्रकृत्या च पूर्ववत्तदासत्तेः ॥ ४५ ॥
अग्नीषोमीयं पशुमालभेतत्यत्र प्रकृत्या- अग्नीषोमोयेण, एकरवं
प्राप्यते । तदासत्ते -- तस्य त्रित्वसनिकृष्टत्वात् । किच, पूर्ववत्-- पूर्वसूत्रो.
क्तवल्लिझान्तरमरि विद्यते । तया हि--गृहमेधीरे 'ओदनानुद्धरतीत्यत्र
त्रित्वसञ्जयाबोधकवाक्ये प्रथम निरुपपद मध्यमस्य इति श्रुतम् । अन्यत्र
पश्चमाना मध्यम, अटाना मध्यमः' इति सोपपदं श्रूयते । तस्माद् यह रच-
नमादौ नित्वमेवोपस्थापयति । तेन शास्त्रस्य कृतार्थत्वामात्र विकल्प इति
भार॥४५॥
उत्तरा दोहयतीत्यत्र सर्वासां गवां दोहनाधिकरणम् ॥ ९ ॥
उत्तरासु यावत्स्वमपूर्वत्वात् ।। ४६ ॥
सामान्यदोहन प्रत्येय.यो. 'गग्यतस्तिस्रो दोहयित्या निस-
एवागवारभ्य उत्तरा दोहयति ' इति । तत्र उत्तरा दोहयतीत्ययं विधिरनु-
बादो या इनि सरापे उत्तराम तिन एव, दोहयितव्या इति कपिञ्चलाधिकरण-
न्यारेन त्रियविधिः । अपना यावत्वंपावतीच गोपु स्वत्वं तारयसर्व
दोहायिनच्या इनि विधि । कुत । अपूर्वत्वा --अप्राप्तस्वात् ॥ ४६॥
सि०॥ यावत्स्वं वान्यविधानेनानुवादः
स्यात् ।। ४७॥
यावत्स्वं- यावतीपु स्वत्वं तासा दोहः इत्यनुवादः स्यात् ।
कुतः ! अन्यविधानेन- अन्यवाक्येन पिहितावादिति यावत् ॥ ४०॥
साकल्यविधानात् ॥४८॥
साक्षश्यविधानाद- 'नास्यतो रात्रि पयसाऽग्निहोत्रं जुहोति
कुमाराक्ष न पयो लभन्' इति वाक्येन सफलगोदोहत्य विधानात् ॥४८॥

·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पाद: । ६८३ - बह्वर्थत्वाच्च ॥४९|| . एतद्वाक्यं कुमाराणा पय प्रतिषेधमान करोति । न सकलगोदोहन विदधाति । वास्यभेदापत्तेरित्याशङ्कायामाह-महर्थत्वात्- ' बहुदुग्धी- न्द्राय देवेभ्य । इति मन्त्रालेगन शक्यनुसार बहुत्व बोधयन् सकलगवा दोहनमेन द्रढयतीति भाव ॥ ४९ ॥ अमिहोत्रे चाशेषवद्यवागूनियमः ॥५०॥ नात्यैता रात्रिं पयसाऽग्निहोत्र जुहोति यथा अन्यस्यै देवताय प्रत्तमन्यस्थ देवतायै दद्यात्ताम् तस्यावामा जुहुयात' इत्याग्नहोत्रे यथा- गनियामक लिङ्गार अशेषवत्- निखिलगादोहनरूपमर्थ द्रढ यति । अन्यथा अन्यत्यै देवतायै दत्तमित्यार्थिवादोऽनुपरन स्यादिति भाव ॥५०॥ इति व्याख्यातम् ॥ ५१॥ अनेन सूत्रेण कुमारपय प्रतिपेशाक्यमपि व्याख्यात रेदितव्यम् ॥५॥ सर्वप्रापिणापि लिनेन संयुज्य देवताभि- संयोगात्।। ५२॥ सयुज्य वसेभ्यश्च ह या एता मनुष्यम्यश्व पुरा अथैतहि देवेभ्य ऐता आप्याययन्ति ' इति सर्वप्रापिणाऽपि लिनेन सर्गसौ दोहन व्यक्तं प्राप्यते । तस्माद्यावास्वमुत्तरासु दोहन स्यादिति भार ॥ ५२ ॥ दर्शपूर्णमासादिषु तन्त्रणायभागाद्यानुष्ठानाधिकरणम् ।। १० ।। प्रधानकर्मार्थवादङ्गानां तद्धदात्कर्मभेद: प्रयोग स्यात् ॥ ५३॥ उपोद्घात समाप्य प्रकृताध्यायार्थ नन्त्रविचारः प्रस्तूयते । नत्र पूर्वपक्षमाह । अङ्गानां--प्रयाजायजाना, प्रयोगे अनुष्ठाने, कर्मभेद:-नद- नुष्ठानस्याऽऽवृतिः स्यात् । तद्भेदाद-प्रधानाना भेदात, अल्गाना प्रधानकर्मार्थत्वात्-प्रधानोपकारक बात , प्रधानभदे प्रतिप्रधान गुणावृत्ति - रिति यायेनाङ्गानुष्ठानभेद स्यादित्यर्थ ॥ ५३॥ . है ·॥ पूर्वमीमांसासूत्रधतिः।। , . क्रमकोपंश्च योगद्ये स्यात् ।। ५४ ।। 'योगपये-अङ्गानां तन्त्रेणानुष्ठान, क्रमकोप:-विहितक्रमबाध: स्यात् । तथा हि- आज्यभागयागाव्यवहितोत्तरत्वं सर्वप्रधानानामिति क्रमः । यौगपद्य तु मध्ये अग्नियागस्य व्यवधानादुपाशुयागस्योक्तकमांध इति भावः ॥ ५४॥ सिः॥ तुल्यांना ' तु. योगपद्यमेकशब्दोप. देशात्स्याद्विशेषाग्रहणात् ।। ५५ ।। तुल्यानां-देशतः कालनः कर्तृतश्च तुल्यानांमाग्नेशादित्रयाणा, योग- पद्य-सहप्रयोगः-सहानुष्टाने स्यात् । कुतः ? एकशब्दोपदेशात्- एक- शब्देन-दर्शशब्देन पौर्णमासीशदेन च उपदेशात् फलसम्बन्धकथनाद- गानामपि । अपमड्गकलापः किमाग्नेयस्य, उतानोपोमायस्येति विशेषाप्र- हणात, सर्वार्थ तेपामितिःतन्त्रगलानुष्टानम् ॥ ५५ ॥ ऐकाऱ्यांदव्यवायः स्यात् ॥५६॥ सर्वेषामगानामैकार्थ्यात्-एकपयोजनकरात्-दण्डचक्रंचीवरा- दिवत सभूय फलोत्पादकत्वान्न पा प्रयोगे क्रमः । सत्य कुतः क्रम- बाधः 1 अनः सर्वेषां प्रधानानामहरव्यवधानमेव स्यात ॥५६॥ तथा चान्यार्थदर्शनं कामुकोयनः ॥५॥ तथा च- अङ्गानां तन्त्रमेवेत्या अन्यार्थदर्शन--- अन्योलङ्ग- दर्शन-प्रागमिदिताऽऽद्धतिस पादर्शनं लिह'कामुकायनाचीया दर्शयति। अन्यया- अहावृत्त। चतुर्दश त्रयोदशेति नियमो न स्यादाहुतीनामिनि भारः ।। ५७॥ तन्न्यायत्वादशक्तैरानुपूयं स्यात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ५॥ F ·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः! M . - - " ग तन्यायत्वात् सम्भूयकारिणा सहक्रिया' इति न्यायस्वात्, 'पुरोडाशे साड्गार मस्माध्यूह्य' इत्यादायपि सकुदनुष्ठान स्यादित्याशहकाया- माह अशक्त अङ्गारस्थापनस्य कार्य पुरोडाशपाय । स च एकास्मन्नगा- रस्थापनेऽन्यत्र न सम्भवति । न होकस्य प्रथने कृते अन्योऽपि प्रथने । असम्स्यात् । अतस्तत्र-आनुपूर्व्य, मेदेमानुष्ठान स्यात् । न सकृत् । सस्कारस्थ साडूगारभस्मस्थापनादिनिहितसंस्वारस्य, तदर्थत्वात्- दृष्टकार्यपाकाय वान्नादृष्टार्थत्वं तत्र शक्यम् । दृष्टसम्भो अदृष्टकल्पनमन्याय्य. मिति मात्र ५८ ॥ असंस्पृष्टोऽपि तादर्थ्यात् ।। ५९ ।। येन प्रधानेन यत् स्पृष्ट सत्तासमीपे यदनुष्टीयते तत्तदगम् । इत्याधारादय आग्नेयाङ्गम् । स्विष्टदादयश्चाग्नीषोमीयाङ्गम् । उपाशुयागस्य कैनाप्यसंपादनगं स्यात्तत्तस्येत्याशङ्कायामाह- असस्पृष्टोऽपि-- सस्पर्श- रहितोऽणि, स्थानापेक्षया बरवता प्रकरणे नाङ्गाना तादात-सर्थ- सर्वप्रधानोपकारक पात प्रत्येक मुपकारार्थमड्गावृत्ति कार्यति प्राप्नोति ।। ५९॥ विभवांद्वा प्रदीपवत् ॥ ६०॥ विभवात्-सामर्थ्यात् सकृदनुष्ठाने नाप्यमकलाय उपकार जनयेत् । प्रदीपवत् यथा प्रदीपो भुजानाना विप्रागा म एक्स्य सन्निवी प्रचालन. सर्वेषा तेषामुपकारको मति तदत्रापि स्यात् । तस्मादनावृत्तिरडगा- नाम् ॥ ६० ॥ अर्थातु लोके विधिः प्रतिप्रधानं स्यात् ॥ ६१ ॥ लोके-लोकव्यवहारे, प्रवृत्ति अर्थात- पलानुसारिणी, सहद- सकृद्वा इति प्रत्यक्षात् । इह तु विधिः-विविप्राप्तं धर्म, विधिन एरोप- कारो गम्यते । म प्रत्यक्षेण । सम्मादावृचिरिनि ६ खातू . T .

·६८६ ॥ पूर्वमीमांसायनशधिः ॥ । सदियां कामुकायनः परिमाणविरोधात् ।।२।। पार्दा प्रयोदशमतिमहामाविरोधाम दिया इति सामुगायनाचागुम्योपा ॥२२॥ विधेस्त्वितरार्थत्वात्सदिज्याश्रुतिव्यति. क्रमः स्यात् ।। ६३ ।। विधेः- अन्न करारम्प, इतरार्थत्वान-प्रपानार्थ पात् प्रति- प्रधान गुमाचिरिनि प्रसिद्धवाच सरुदिन्या- रोगानुष्ठान, श्रुतिव्य. तिक्रम:-- शास्त्रविरुदं स्यात् । पचारिक चतुर्दशा प्रयोदशेस्याहुति- सदायाऽनुश्पना स्पादिरपुकं तमोयने । नानेनाऽऽद्धतिसदस्या विधीयते । अपि तु प्राप्तमदल्यामन्य पोममाया चतुर्दश आहातविधपः, आमावास्याया प्रयोदश आरतिपिधरः इति उशगया रिधिमहल्या प्रतिपायत इत्याहुति- विधानामिय माझ्या उपदिष्टा । गाऽऽद्वतीनाम् । तम्मा दङ्गामामात्तिनि पूर्वपक्षोपसंहारः ॥ ६ ॥ सि० ॥ विधिवत्प्रकरणाविभागे प्रयोगं बादरा. यणः ॥ ६४॥ प्रयोग-त गानुष्ठान बादरायगः गनुते । कुतः । 'प्रकरणाषि- मागे-प्रकरणस्याविभागादिस्यर्थ. | मम्भूपकारित्वेन सर्वेषामेप्रकरणत्या- दिति यावत् । विधिवत्- यपाऽऽग्ने पदिण्डागविधयः इतिकर्तव्यAISS- काइया प्रयाजादीन्यनानि सपनान्यप्यविशेग गृहन्ति प्रकरणेन स्वस्त संनिधीन् बाधिता तपाङ्गामातगानुष्ठान-पि सनिषि बाधि वा प्रकरण- प्रमाणेन व्याहितप्रधानपरि उपकार सम्पादयतात्याशयःसिद्धान्तिनः । बादरायणमहर्ण सिद्धान्तदास्यायेति.मा 1.भाव ॥ ६४ ॥ कचिद्विधानान्नेति चेत् ॥६५॥। 1. 4 ·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ६८७ कोच- सहविघ्नन्ति, सह पिपन्ति' इति काचिदेव सहत्यविधाना- दन्यत्र पार्थक्येनानुष्ठानं, न सकृदिति चेत- ॥६५॥ न विधेश्वोदितत्वात् ॥६६॥ न। विधे:-आग्नेयानीमयोर्निपिविधेः पृथग् रिहितत्वात्तथाऽवह- ननपेषणयोरपि तदीययोः पार्थक्यं प्राप्तमिति तन्निवृत्तये तत्रावश्यं सहत्वं विधेयम् । अतोऽन्यत्र भेदनानुष्ठानमित्येवं परिसङ्ख्या न तोति ज्ञेयम् । तस्माद्देश कालक.क्यवता प्रधानानामहानुष्ठाने तन्त्रेण सकृदेव । नासकृदिति सिद्धम् ॥६६॥ आमेयकृष्णग्रीवयोः प्रथमतृतीययो देनानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ११॥ व्याख्यातं तुल्यानां योगपद्यमगृह्यमाण- विशेषाणाम् ।। ६७ ॥ 'आग्नेयं कृष्णमोचमालभेल । सौम्य 'हम् | आग्नेय कृष्णपोय पुरोधाया सर्वमानः' इति काम्यपशुकाण्डे श्रृंतम् । तत्राऽऽग्नेयद्वयस्य सहानुष्ठान, उत भेदेनेति संशय अगृह्यमाणविशेषाणांनुल्याना, योगपद्य व्याख्यात पूर्ण- धिकरणे इत्यत्रापि योगधं-महानुष्ठानमिति ॥ ६७ ।। सि०॥ भेदस्तु कालभेदात्स्याचोदनाव्यवाया- द्विशिष्टानां विधिः प्रधानकालत्वात् ॥६॥ भेदस्तु-निर्दिष्टप्रधानाना भेदेनेर प्रयोगः । न सहानुष्ठानम् । कुतः कालभेदाद । कालभेदचोदनाव्यवधानात्- सौम्यबसचोदना. व्यरहित्यात् । पाठक्रमग प्रयाणामुक्तयागाना निक्षणवृत्तिय सिद्धमतः काल- भेदोऽपि मिद एष । विशिष्टानां- क्षणरिशिष्टाना तेषा यागाना, विधि:-- अपमादिक्षणविधिनस्ततस्तस्यैर तत्तत्क्षणस्यैर तत्तत्प्रधान- कालत्वम् । इति पृथक्वेनैवानुानं तयोः । सइप्रयोगे विधिविहितकालक्रमयो- धिः स्यात स चानिष्ट इनि भारः॥ ६८।।

·६८८ ॥ पूर्वमीमांसासत्रातः।। तथा चान्यार्थदर्शनम् ।। ६९ ।। ' अभितः सौम्याग्नेयौ भवत ' इति अन्यार्थदर्शन-तदर्भादवाक्ये उक्तार्यदर्शन पाठकमोपोबलक लिङ्गमध्यस्तीत्यर्ष ॥ ६९ ॥ विधिरिति चेन्न वर्तमानापदेशात् ॥ ७० ॥ विधिः-पार्थद्वये आग्नेयद्वयविधिपरं तद्वामिति चेन्न । वर्तमानाप- देशाद-लट्प्रत्ययश्रयणात् तदर्थवाद एवेति भार ॥ ७० ॥ इति पूमामासासूत्रवृत्तौ भावबोधिन्यां एकादशाध्यायस्य प्रथन. पाद ॥१॥ श्रीः।। । , । ॥ अथ एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ आग्नेयादिप्रधानानामेकदेशकालककत्वाधिकरणम् ।। १ ।। सि० ॥ एकदेशकालकर्तृकत्वं मुख्यानामेकशब्दोप- देशात् ॥१॥ पूर्वस्मिन् पादे केरल प्रधानार्थानामङ्गाना तन्त्रमुपोद्घातसहित निरूपि- तम् । अस्मिन् द्वितीयादे मागप्रधानानो तन्त्र प्रपन्यते । दर्शपूर्णमामयोः समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत । पौर्णमास्या पौर्णमास्या यजेत । अमावास्या- याममावास्यया यजेत । दर्शपूर्णमासयोजकत्वोध वार ऋविज.. इति भयो। तथा चातुर्मास्ये 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजत । वसन्ते वैश्वदेवेन यजेत । चातुर्मास्यानां यज्ञ ऋतूना पचर्षिज, ' इति च । एते विधय कि प्रत्येकमु पत्तिविधिशेषा , उत प्रयोगविधिशेपाः इस्येप विशथे सिद्धान्त - .

·एकादेशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ६८९ ...r. मुख्यानां-पण्णां प्रधानानां, एकदेशकालकर्तृकत्वं- एक अभिन्नः देशः कालः कर्ता च येषा तस्कत्यम् । कुतः एकशब्दोपदेशात- पण्णां समुदायबाधकेन दर्शपूर्णमासाभ्यामित्येकशब्देन देशादिविधायक- वाक्येपु निर्देशात् । यथा फलवाक्ये 'दर्शपूर्णमासाम्या सर्गकामो यजेत । इत्यत्र समुदायवाचकशब्देन समुदितानामेन फल जना तयाऽत्रापि समुदायमुद्दिश्य देशादिविधानादेक एव देशकालादिरिति भार ॥१॥ पू० ॥ अविधिश्चेत् कर्मणाभिसम्बन्धः पनीयेत लक्षणार्थाभिसंयोगाद्विधित्वाचेतरेषां प्राते- प्रधानं भाव: स्यात् ॥ २॥ कर्मणां -आग्नेयादिप्रधानयागाना मध्ये प्रत्येकमुद्दिश्य देशकाल - कंगामविधिः-विध्यमावश्चेत् तेषामभिसम्मन्धा-तदैक्यं प्रतीयेन नास्त्येन तया | अपि तु प्रत्येकोत्पत्तिविधिशेषाः देशकालकारः । कुतः । लक्षणार्थाभिसंयोगांद ~- दर्शपूर्णमासशब्देन लक्षणावृत्या बोध्यो योऽर्थः समुदायैकदेशः प्रत्येकमानेयादयस्तैः साकं संयोगाव-- अन्चितत्वातेषाम् । तदपि कुत इति चेत् इतरेषा-देशकालं कर्तृणामप्राप्तत्वेन विधेषत्वात् । तत्तप्रकृतयागांगत्वेन विधिगोचरस्यात् । यतो देशफाल फर्तारी विधेयास्तन एर दर्शपूर्णमासाभ्यामिति दर्शपूर्णमासशब्देनाऽऽग्येयादीनन्य ते विधीयन्त इत्या. ग्नेयादिपूदेश्यत्वं क्लप्तम् । सत्येवमुद्देश्यवृषिपरस्परसाहित्य विवक्षित चेत् 'आग्नेयादयः समे कार्यास्ते च परस्परसहिताः । इनि विधान- याद्वाक्यभेदापतिः । अतः साहित्यस्य चित्रक्षामुक्य लक्षिते प्रत्येक. स्मिने देशाधवयो खाच्यः । फलपाक्षे पमा विधेयवाक- त्ववाद्ववक्षितेऽपि साहिये यास्यमेदो नास्ति । तस्मात्- देशकाल- कर्तृणा प्रतिप्रधान भाव-सम्बन्धः स्यात् । अयद्भिदेनानुष्ठान, न तन्त्र- मिति पूर्वपक्षः ॥ २ ॥ अङ्गानामपि समदेशादिनियमाधिकरणम् ।। २।।

·॥ पूर्वमीमांसासनयात्तः ॥ अङ्गेपु च तदभावः प्रधान प्रति निर्देशात् ॥ ३ ॥ इथं पूरक्षे सिद्धान्तमनुक्या मध्ये अधिकरणा-ता तदीयपूर्वपक्ष- सिव्यर्थम् । अन्यया स एप न मिध्येदिति । देशालार्वगामरे साक सम्बन्धोऽस्ति ति मिशरे पूपिक्ष -अड्गेषु- प्रयाजानुयाजादिषु, त्तदभावा देशादानाममम्बन्ध । कुत. प्रवानं प्रति--- प्रधानयाग- मुद्दिश्य तेका निर्देशात्-विधानात ॥ ३ ॥ यदि तु कर्मणो विधिसम्बन्धः स्यादैक. शब्द्यात् प्रधानार्थाभिसंयोगात् ॥४॥ अनेन पूर्वाधिकरणसिद्धान्त उच्यते यदि विति। यदि कर्मणः- प्रत्येकमाग्ने यादिधर्मग., विधिसम्बन्धः देशकालादिविधिसम्बध स्थात् तदा तदुक्तं भेदेनानुष्ठान सियेत् कदाचित् । किन्तु प्रत्येक प्रधानकर्मण- स्तद्विधिसम्बन्ध खपुष्पायमाण एव । कस्मात ! एकशब्द्यात्-दर्शपूर्ग- मासाभ्यामिति समुदायवाचकशब्देन निर्देशात । न च तस्य गति अविधिश्चदिति (१११।२) सूत्रे रक्षणार्या मसयोगादित्यनेन प्रदर्शितेति वाच्यम् । कुन । प्रधानार्थाभिसंयोगाव- स्वर्गफल काऽऽग्नेयादिप्रयो- गेण साम देशकालादीनामभिसम्न त् । अत्र देशादीनामुद्देश्यानच्दक नैन परस्परसहितषड्यागत्वम् । माहित्यस्य सिक्षित चास्यभेदापत्तन. येर प्रदर्शितत्वात् । नाप्यानेयत्वारिक प्रत्येकमुश्वम् । तया सत्युदेश्य- भेदादास्यभेद । अत येनानुष्ठितेन व्यापा मकल सिध्यति त रक्ष- यित्वा तेन साक देशादौना सम्रन्योऽअसं वाच्यः । स च व्यापार सक. समारभ्य पिप्रमोजनान्त प्रयोग । इत्य साक्षप्रधानप्रयोगे देशकालगा नियमविधि सिद्ध इति भावः ॥ ४ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ५॥ तथा च---उक्तरीत्या प्रयागे देशकालादीनामन्यये अन्यार्थदर्शनं- 'उप्राणि हा एतानि घोराणि हापि यदमामात्याया सम्भ्रियन्ते । आग्नेय ·एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। , - प्रथमं ऐन्द्रे उत्तर ' इत्यत्यत्र योऽर्थस्तस्य . दर्शनं समुपपद्यते । अस्मिन् वचने श्रुतं सम्भरणं पौपियं च त्रयाणां यागानामेककालव एवं उपपचन इति भावः ॥ ५॥ श्रुतिश्चैषां प्रधानवत्कर्मश्रुतेः परार्थत्वात् कर्मणोऽश्रुतित्वाच ।३.६ ॥ एपां- देशकालादीनां, श्रुतिश्च--- श्रवणमपि, प्रधानवत्- अनुवादकवत प्रतीयते । न तेषां विधेयत्वं भासते । कुनः ? कर्मश्रुते:- कर्मवाचकदर्श पूर्णमासश्रुतेः, परार्थत्वात् । दर्शपूर्णमासाभ्यामिति तृतीया- झुल्या आभ्यां किमप्युत्पाद्यमिति गम्यते । अतः परार्थत्वं स्पष्टमेव तयोः । तस्य कर्मपा:-कार्यस्य-उत्पाद्यस्य, अश्रुतित्वाद-अश्रवणात, देशकालादिकं प्रधा- नवदनुपादकयत्प्रतीयते यद्यपि, अयापि तस्य प्राधान्यमनुपपन्नम् । प्राधान्य- स्यानुवायत्वव्याप्यत्यात प्राधान्ये तस्यानुवाद्यत्व नियतमेव स्यात् । : परं विधेयत्वात्तस्य तन सम्भवति । अतो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतन्यस्यैवानुवाद- कत्वम् । तेन चाऽऽग्नेयादिवाक्यैरुत्पन्नानां कर्मणाम नुवादे तृतीयानेन प्रति- पायगुणाभावस्यानुवादाभात्र एव । न हि तत्र कर्मणां गुणभावोऽस्ति । उत्पत्तिमात्रश्रवणात् । गुणभावाय गमस्तु फलवाक्यागतप्रयोगविगायव जायते। अतस्तत्रैव तृतीयातस्यानुवादाभावः। तस्माद्देशकालादीनां प्रयोगाङ्गत्व. मेवेति सूत्रतात्पर्यम् ॥ ६ ॥ अङ्गानि तु विधानत्वात्प्रधानेनोपदिश्येरं- स्तस्मात्स्यादेकदेशत्वम् ॥ ७॥ यो ह्यनेष्वनियम इति मध्ये पूर्वपक्षः कृतस्तस्योत्तरमिदम् । विधान- स्वात्---फलवाक्येन सहैव विहितत्वात् , अङ्गानि प्रधानेन सहैव उप- दिश्वरन् । यतः साहित्य, प्रधानेन तस्मादेकदेशत्व-एकदेशकालकर्तत्व स्यात्तेषामिति भावः ॥ ७ ॥ . .

·६९२
। पूर्वमीमांसाशतिः॥
-
॥८॥
द्रव्यदेवतं तथेति चेत् ॥ ८ ॥
द्रव्यदेवतं-द्रव्यदेवते अपि, त्या-तन्त्रेण स्याताम् । न तयोमद
इति चेत् -
न चोदनाविधिशेषत्वान्नियमार्थो विशेषः ॥९॥
न। चोदनाविधिशेपत्ताद-द्रव्यदेवताविध उत्पत्तिविधिशेषत्वात
प्रधाने पु द्रव्यदेवताविशेषो नियतोऽस्ति । उत्पतिरिधिः यागस्वरूप
दर्शयति । यागस्य स्वरूपे द्वे-द्रव्य देवता च । अतस्तच्छेपत्तेऽपि
देशकालादेः प्रयोगागरयात प्रयोगस्य च सकलप्रधानसाधारण्यात्तन्त्रभार
एव तेपामिति वैषम्य द्रव्यदेवनार्देशादेश्चेति भावः ॥ ९॥
तेषु समवेतानां समवायाचन्त्रमगानि
भेदस्तु तद्धदात् कर्मभेदः प्रयोगे स्यात्तेषां प्रधान-
शब्दत्वात्तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ १०॥
यदि द्रव्यदेवतमझाना प्रधानाना च साधारणं समान स्यात्तरस्तेपु-
समानेषु द्रव्यदेवनेषु, समताना-विहितानामङ्गानां प्रधानानां च समवायात-
साङ्गप्रधाने द्रव्यदेवतयोरैक्यत्वेन तेषु सम्बन्धात अङ्गानि तन्त्रम्-प्रधा-
नाङ्गयागयोरेन्द्रदधिपयोयागवतन्त्रेणानुष्ठान स्यात् । तु- किन्तु, न
तपा। यतो भेदः- द्रव्यदंपतयोमैदोऽस्ति । अनस्तद्भेदार• गुणभेदात्,
कर्ममेदः प्रयोगे- अनुष्ठानेऽपि भेदः स्याव-इज्याकर्मण प्रयोगे रिशे-
पग्रहणाद स्यात्तेपा घड्यागाना प्रधानत्वादिति । तथा चान्यार्थदर्श-
नम्-
चतुदर्श पर्णिमास्या त्रयोदशामावास्यायामिति दर्शनमुपपन्न
द्रव्यदेवतयोमैदकमिति भाव ॥ १०॥
दर्शपूर्णमासेष्टयादिषु समुदायमेदेनाहाना भेदेनानुमानाधिकरणम्॥३॥
इष्टिराजसूयचातुर्मास्येष्वककादङ्गानां
तन्त्रभाव: स्यात् ॥ ११॥

·एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। दर्शपूर्णमासेष्ट्या दर्शः पूर्णमासश्चेति द्वौ समुदाया। राजसूये अनु- मत्यादय दृष्टयः, पवित्रादयश्व सोमयागाः । तथा चातुर्मास्ये वैश्वदेव-वरुण- अघास-साकुमेध - शुनासारीयं चेति चत्वारि पणि । तत्र दर्शपूर्णमासराज- सूयचातुर्मास्येषु नत्तन्याप्याङ्गानां तन्त्रेणानुष्ठाने, उत भेदेनेति संशये-झोष्ट- राजसूयचातुर्मास्येषु ऐककात्-- दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत, राजसूयेन स्वाराज्यवामो यजेत, चातुर्मास्येन यजेत स्वर्गकामः' इत्येकाल; भवणातदर्थमेक एव प्रयोगः । इत्यज्ञानां तेषु तन्त्रमाव:- तन्नेगानुष्ठान स्यात् । न भेदेनेति ॥ ११ ॥ कालभेदान्नेति खेत्.॥ १२॥ 'पौर्णमास्यां . पौर्णमास्या यजेत । अमावास्यायाममावास्यया यजेत । चसन्ते वैश्वदेवेन यजेत । वर्षासु वरुणप्रघासेन यजेत । हेमन्ते साकमेधेन यजेत' राजसूये च ' बार्हस्पत्यश्वरब्रह्मणो गृहे । ऐन्द्र एकादशकपालो राजगृह इति, कालभेददेशभेदरूपविशेषश्रवणान्न तड्गानां तन्त्रभावः । अपि तु पार्थक्येनानुष्ठानमिति चेत-- [॥ १२ ॥ नैकदेशत्वात् पशुवत् ॥ १३ ॥ न पृथक्त्वेन प्रयोगोऽड्गानाम् । किन्तु तन्त्रभार एच तेषाम् । कुतः ! एकदेशत्वात् . यस्मिन् वाक्ये प्रधानाना फलसम्बन्ध. श्रुतस्तत्रै- चाजानी प्रधानोपकार कटोन विधानात , समुदायोपकारस्य बन्नेगानुष्ठानेनापि सिद्धिर्भवति । पशुवत् - सवनीयपशौ ' वपया प्रातःसुवने, पुरोडाशेन माध्यन्दिनसयने, अझैस्तृतीयसवने ' इति वचनेन प्रयोगविप्रकर्षः केवलम् । नाङ्गाऽऽवृत्तिस्तद्वदिति भावः पूर्वपक्षिणः ।। १३ ।। सि० ॥ अपि वा कर्मपृथक्त्वात्तेषां तन्त्र- विधानात् साहानामुपदेशः स्यात् ॥ १४ ॥ ,

·। पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥
अपि वेति पूपिक्षम्यावृत्ति । कर्मपृथक्त्वात-कर्मण -
दर्शप्रयोगस्य पौर्णमासप्रयोगस्य च पृथक्त्वात्-भिन्न पनि तन्त्रेणा-
नुष्ठानमङ्गानाम् । कुत ! प्रयोगपार्थक्यमिति चेत्तताह- तेषा तन्त्र-
विधानात् तेषा-दर्शयागत्रयस्य पौर्णमासयागत्रयस्य च तन्त्रेण एकशब्दे-
नानुपादं विधाय पुनः अमावास्यायाममावास्यया यजेत ' पौर्णमास्या पौर्ण-
मास्या यजेत । इति विधानात् । तस्मिन् तस्मिन् प्रयोगे साङ्गानां तत्त-
प्रधानानामुपदेशः स्यात् । अन्यथा पुनर्वाक्यद्वयन प्रदर्शितेन पुनर्विधान
व्यर्थ स्यादिति भाव ॥१४॥
तथा चान्यदर्शनम् ।।१५।।
तथा च- एवमहानामावृचिसिद्धी अन्यदर्शनम्- 'चतुर्दश
पौर्णमास्यामाहुनयस्त्रयोदशामावास्याया ' मिति लिड्गदर्शन समुपपद्यते ।
तन्नभाये तु न चतुर्दश नापि त्रयोदश । तस्माद्भदेनानुष्ठानम् ॥१५॥
तदाऽवयवेपु स्यात् ।। १६ ।।
इस्य दर्शपूर्णमासयोन्यायदार्थेन यदाऽऽवृत्तिसिद्धिरङ्गानाम् । तदा
अवयवेषु- चातुर्मास्याययवेषु राजसूयावयवेषु च वैश्वदेवीप्रभृतिषु अनुम-
त्यादिषु पेष्टिपु तथैः स्यात । देशकालयोर्भेदात् । न तन्त्रभाव इति
सिद्धान्तनिष्कर्ष ॥१६॥
पशौ तु चोदनैकत्वात्तन्त्रस्य विप्रकर्षः
स्यात् ॥ १७ ॥
पशो बहाना तन्त्र युक्तमेव । कस्मात् । चोदनैकत्वात्- आश्विन
ग्रहं गत्वा निवृता यूपं परिधीय आमेयं सवनीय पशुमुपाकरोनि
कै कर्मचोदना तत्र। कर्मचोदनायामाना ग्रहणम् । अत एकमेव तत्र
तन्त्रम् । प्रचारविधी चोदनैपनाकालस्य विप्रकर्ष. केवल मास्मिन् वाक्ये
विधीयत इति पशौ त-त्रानुष्ठानस्य विप्रवर्ष । तस्माद्विपमो दृष्टान्त इति
भार ॥ १७॥

·एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । AA- . अध्वरकल्पायां त्रिपु सङ्घषङ्गानां भेदेनानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ४ ॥ तथा स्यादध्वरकल्पायां विशेपस्यैककालत्वात्।।१८॥ आग्नावैष्णव प्रातराकपालं निर्वत, सारस्वत चरम् । बाईस्पत्यं चरुम् | आग्न वैष्णवमेकादशकपालं माध्यन्दिने, सारस्वत चरुम् , बार्हस्पत्यं चरम् | आग्नावैष्णव, द्वादशकपालमपराहे, सारस्वतं चरुम् , बार्हस्पत्यं चरुम् । यस्य भ्रातृव्यः सोऽनेन यजेत ' इति काम्यकाण्डे अवरकल्पायामिष्टौ श्रुतम् । अत्र प्रातरादिकालभेदेन प्रयुज्यमानानां कर्मसद्धानां तन्त्रेणाङ्गानुष्ठान, उत भेदेनेति विचारे तथा स्यात्-यथा पशो तन्त्रेणानाना किया तथाऽस्यामध्वरकल्पायामपि स्यात् । कुलः ! विशेषस्यैककालत्वात्-भिन्नकालानामेपा साना कश्चिदद्गविशेष एक ९फालः श्रूयते । पुरावाचः प्रयदतो निपेत । इत्यस्मिन् वाक्ये विशेषस्याश्रवणात कालत्रयनिर्वापस्य कालविधिरयम् । त्रयाणां निपाण; वागुदयात्माक कर्तव्यत्वे प्राप्त निर्वापत्रयस्यापकर्षे तदन्ताङ्गापकपः अर्थान्सिद्ध एवेत्यान्यन्वाधानादिमिर्वापातस्य तन्त्रानुष्ठाने सिद्ध उत्तरागाणा- मपि तद्वदेव तन्त्रेणानुष्ठान सिध्यनीति भावः ॥ १८ ॥ इष्टिरिति चैकवच्छ्रुतिः ॥ १९ ।। 'सैपा अवरकल्पेधिः' इत्येकाच्छुतिः-एकवचन श्रुति, प्रयोगक्य उपपन्ना भवति । अनोऽपि तन्त्रमनानामिति ॥ १२॥ . सि०॥ न वा कर्मपृथक्त्वात्तेषां च तन्त्रविधाना. त्साङ्गानामुदेशः स्यात् ॥ २० ॥ न वा-अहाना तन्त्रमिति नैव। अपितु पृथक-पम् । कुतः । कर्मपृथक- त्वात् - कालरूपगुणविशिष्टकगामभ्यासेन पृथक्वात् । नेश च प्राध्या- हापरायोगेन तत्तत्तन्त्रविधानात्साङ्गानामेव उपदेशः-विधानं स्यात् । अतः प्रयोगस्य भेदः । यदि अवरकरला निवपरित्युत्पत्तिवाक्यं स्यात्तदा।

·। पूर्वमीमासासवृत्तिः ॥ प्राप्त भवे प्रयोगस्य विप्रकर्य । तदर । वस्मात । आग्नाम्णवादिवाक्यानि गुणविधायकानि चेत्-प्राप्त कर्मण्यनकगुणविधानाद्वाक्यभेददोपप्रसन्न । अतस्तपामेन वाक्याना प्रत्येक रात कालविशिष्टकर्मविधायक व वाध्यम । तथा च कालभेदात् प्रयोगभद इति भाव ॥२०॥ प्रथमस्य वा कालवचनम् ॥ २१॥ यञ्च नितापत्रयस्यारवगैरकाल योप पस्त पूर्वपक्षसाधन तत्रोच्यते । प्रथमस्य वा-'पुरावाच प्रपदनो नित ' इति य कालपचन त प्रथमस्यैर निवापम्य बोध्यम् । तेन हि चनेन प्रान काले कर्तव्यस्य प्रधाननिरस्य प्रशासक पवन प्रात काल एपेति तस्य विशेषा नियम्यते । अपरामिनि रापस्य प्रात कारस्पत्यमप्राप्त तस्य विधाने त्रिीप्रति गौरव मिति भार ॥२१॥ फलैकत्वादिष्टशब्दो यथाऽन्यत्र ।। २२ ॥ सैषाऽयरकपष्टि प्रत्येक रचना न टिशब्दस्तु मिन्नानामति नवाना यागाना फलैकत्वात एकानक नादुरपन्ना मपति। यधाज्यत्र- 'सबष्टष्टिमगारेष्टिरितिपदित्ययं ॥ २२ ॥ प्राजापत्यवताहोमाना तन्त्रेणानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ५॥ वसाहोमस्तन्त्रमेकदेवतेषु स्यात् प्रदानस्यै- ककालत्वात् ॥ २३ ॥ वाजपये · सतद्श प्राज्ञारयान् पशूनालमन ' इति श्रूयते । तत्र यायार्चात वसा जुहाति' इति प्रकृतावनापामावाशी श्रुतो यसाहाम- थोदवन प्राप्त । स वसाहोमस्तन्त्रम्-~-प्रेणानुष्ठेय स्यात् । कुन प्रदानस्य एककालवाद- वैश्वदवी वा प्रचर तीनि एकस्मिन्नव पाले तपा प्रदानमानायो । दस्तानि च प्रजापनिरका । अत एकमर प्रदानम् । एक्कार व सत्येप्रदान व दैदम विशणामहणाच तत्र- मेव साह मस्येति भार ॥ २३ ॥ . - .

·एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। भिन्नदेवताकपशुगणे वसाहोमस्याऽऽवृत्यधिकरणम् ।।६।। कालभेदत्वाच्चावृत्तिर्देवताभेदे ॥२४॥ देवताभेदे-- एकादशिनेषु गिनमानेषु तत्तद्भिना याज्याची- ताः इति विशेषग्रहणात्तेषु वसाहोगस्याऽऽवृत्यानुष्ठानमित्यर्थः ॥२४॥ यूपैकादशिन्या. युपाहुतेस्तन्त्रेणानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ७ ॥ अन्ते यूपाहुतिस्तद्वत् ॥ २५ ॥ ज्योतिष्टोमे “एकादश यूशन् छिनत्ति" इत्यूपैकादशिन्याम्नाना । तस्यां प्रकृतितः प्राप्ता यूपाहुतिरावर्तनीया, उत तन्त्रेग कार्यति माये अन्त- यूपस्थान्तिके विहिता पाहुतिस्तद्वत्- वप्ताहोम देन कार्या । कुतः . यूमस्यान्तिके अग्नि मर्थित्वा यूपाहुति जुहोति ' इति श्रुतेः । नत्र हि बहना यूपाना मिन्नान्येवान्तिकानि । यस्य यूपास्यांतिकेन हुयेत तस्य तेन यूगहुति- गुणेन रहित्यं भवेत । तस्मादावृत्या भेदेन कार्या तत्र यूपाहुतिरि- त्याशयः ॥ २५॥ सि०॥ इतरप्रतिषेधो वा ।। २६ ।। अनुवादमात्रमन्तिकस्य ।। २७ ।। अशास्त्रत्वाच देशानाम् ।। २८ ॥ बेति-भदपक्षप्रनिधः तन्त्रमेयाऽऽहुतेस्तवाकुतः इतरप्रतिषेध । 'यूप- स्यान्तिके इति भावनीयप्रतिषेध. नान्तिकदेदारिधि । यरः । अहवीये जुहोति ' इति शास्त्रात सर्वहोमेषु आहानीयः प्राप्त एक । तस्यायं प्रानयेधः अन्तिम इति । एषमा रकम प्रकृतकर्मणःप्रवृत्तसम्मपनमपि तत्र माना। यूपस्यान्तिके अग्नि मात्रा यूराहुति जुहोतीत्यनेनान्तिमयनयायोपिवाने वाक्यभेदापत्तेरन्यतरदविरधिमिति वाच्यमेव । तातिदेशप्राप्ताहवनीय- प्रतिषेधकतया अन्तिोत्यस्य चारितार्यात्तदविवक्षितम् । यूपाहुति होनीति होमार्य तत्र मयनं विवक्षितमिति तवाप्पमिगतम् । तस्मादविवक्षितमादिक- . 4 ·। पूर्वमीमांसासूत्रपतिः ।। 4 यथा मरलम्व्य गुणवजनदोपप्रसक्तरावृत्त्या यूपशहुनेरनुष्ठानमिति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तन समञ्जसमिति मात्र | अस्य विस्तरस्तु' भाच्याचाकरमन्यतोऽग- न्तव्यः ॥२६॥२७॥२८॥ अवधेऽसु साङ्गप्रधानानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ८ ॥ अवभृथे प्रधानेऽमिविकारः स्यान्न हि तद्धे- तुरनिसंयोगः ॥ २९ ॥ ज्योतिष्टोमे 'अप्सु अत्रभूवन चरन्ति ' इति श्रूयते । तर प्रधाने अमिविकारः स्यात् --प्रधानं केवलमास्वनुष्य, नाङ्गान्यपि । आधाराग्य- भागादीन्यानि तु आहवनीयेऽनो कर्तव्यानि । कुतः ! न हि तद्धेतुराम- संयोग:-4 :-पतः प्रधानहेतुक. अनिमयोगः अड्माना हेतु भरति । यदाहबनाये जुहोतो ' स्यनेन होमवारच्छिन्ने विहिनोऽग्निर्यथा प्रधाने तपानेष्यपि हेतुर्भपनि । प्रकृत तथा न । यन; ' अप्सु अवभृन चरन्तीति आपः फेरले प्रधाने विहिताः ।. आयशदा हि वरुणदेवताकैककपाल- संस्कृतरोडाशदपकप्रधानयागस्य चाचरः। बारुणेनैककर्णलेनाथ यन्ति । इति श्रुतत्वात् । तस्मात् प्रधानस्यैवाग्निविकारसम्बन्धः । नागानमिति ॥ २९ ॥ द्रव्यदेवतवत् ॥ ३०॥ यथा द्रव्यमेकमालपुरोडाशः रुगश्च देवता प्रवानयागे विहिन- चनाङ्गेषु भवन: । तथा आपोऽपि तगाधारत्वेन पिहितत्वानाने प्रधिकरणं भवन्तीति पूर्वः पक्षः ॥ ३० ॥ सि०॥ साहो का प्रयोगवचनैकत्वात् ॥ ३१ ॥ साङ्गो वा--अगसहित एवारभ्यः अप्सु प्रात्त । न केवल कुतः प्रयोगवयनैकरवात-प्रयोगवियः अङ्गप्रधानसम्पारणत्वात् । देशकाल.

·एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
कर्नादीनां प्रयोगाङ्गत्वमित्युक्तं प्राक । अङ्गानि तु विधानत्वात्प्रधाननोपदिश्येर.
नित्यत्र (१११२२८)। तस्मात्सांगोऽवभृथः अप्सु कर्तव्यः । न केरलः ।
अड्गान्यपि तत्रैवानुष्ठेयानीति भावः ॥ ३२ ॥
लिङ्गदर्शनाच ॥ ३२॥
अप्सु तृणं प्रास्य आधारमाघारयति । इति लिगदर्शनादपि
साङ्गोऽवभूयोऽप्सु वर्तव्य इति सिध्यति । अन्यथा तृणं प्रास्येति विधियः
स्यादिति भावः ॥ ३२॥ ।
शब्दविभागाच देवतापनयः ॥ ३३ ॥
शब्दविभागात प्रधानमात्रयाचकावभृयशब्दस्याङ्गवाचकाऽऽधा-
रादिशब्दस्य च पार्थक्यादपि अङ्गेषु द्रव्यदेयते न भवतः । आपस्तु प्रयो-
गस्याहगम् । इति तासु सागप्रधान प्रयोगे न किमपि बाधकामिनि दृष्टान्त-
चैपम्यमिति भावः ॥ ३३ ॥
वरुणप्रधासेषु उत्तरदाक्षिणविहारयोर्भेदेनाकानुष्ठाना-
धिकरणम् ॥९॥
दक्षिणेऽनो वरुणप्रधासेषु देशभेदात् सर्व
विक्रियते ॥ ३४ ॥
चातुर्मास्यायद्वितीयपणि वरुणप्रघासेषु विहारपृथक्समाम्नातम् ।
* पृधानी प्रणयनः, पृयात्रेदो कुरुनः' इति । तत्राऽऽग्नेयादीनि नर हबीपि
विहितानि । तत्रायुरुत्तरे बिहारे अटा हवाष आसादयति । मारतीमा-
मिक्षा प्रतिप्रस्थाना दक्षिणे विहारे अनुतिष्ठति । इति श्रूषो । अब दक्षिण-
विहारे भेदेनाङ्गानि कार्याणि,'उत तेषां तन्त्रम्- यानि उत्तरे बिहारेs-
नुष्टिनानि तान्येव दक्षिणेऽप्युपकुर्वन्तीति संशये सिद्धान्तः वरुणप्रयासे
दक्षिणेऽनौ-दक्षिगरिहारे देशभेदात सर्वम्-~-अगजाने घिफ्रियते-
भेटेनानुष्ठयान्यड्गानीत्यर्थः ॥ ३४ ॥

·७०.०
॥ पूर्वमीमासासूत्रवृत्तिः॥
।
.
अचोदनेति चेत् ॥ ३५॥
अचोदना फोन कर्मण. अविधानमत्र वाक्ये । उत्पत्तिगक्ये
हि इतितध्यताऽऽमाहा न देति । अपि तु फलयाको एवे युक्त प्राक
मारुतीमामिक्षा० इति नेद पल्सन धबोधक वाक्यम् । कि तु माहत्या
उत्पत्तिवाक्यम् । अतोऽत्र इतिकर्तव्यनाSS काझाभावादङ्गाना प्राप्तिरेय
नास्ति । कुनो भेदत्तत्रता वेनि स विचारो व्यर्प इति चेत्---1॥ ३५॥
स्यात् पौर्णमासीवत् ॥ ३६ ।।
पौर्णमासीवत्- यथा पौर्णमास्या पर्णिमास्या यजेत' इत्यत्र
फलसम्बन्धवाधकरियभावेऽपि
साङ्गानुमान
विहिन,
तद्वदत्रापि
स्यात् ॥ ३६ ॥
प्रयोगचोदनेति चेत् ॥३७॥
प्रयोगचोदना- उक्तवाक्य प्रयोगविधि सा प्रधान गृह्णातीति
चेत- ३७॥
तथेह ।। ३८ ॥
इछापि, तयेति यावत् ॥ ३८ ॥
आसादनमिति चेत् ॥ ३९ ॥
आसादनम्-प्रकृतवाको आसादयतीति श्रूयते । तेनादृष्टार्थ-
आसादनमात्रस्य विपिरति गम्यते । पौगमासीवाक्ये तु यजति भूयते ।
अतस्तत्र प्रयोगापीधियुक्त एव । अत्र तु न तयेति दृष्टा तैषम्यामिति
चेत-॥ ३९॥
नोचरेणैकवाक्यत्वात् ॥ ४० ॥
उत्तरेण.-'उत्तरस्या घाम पानि हवाधि आसादयतीस्यनेन
सहसवाक्यत्वाव-- तुल्ययोगक्षेमादुत्तरस्यामटहविषामासादनस्य यागार्य...
वाधिणस्यामपि तदर्थ- यागार्थमेव वक्तव्य, नादृष्टार्थमिति भाव ॥४०॥

·एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
७०१
manna
अवाच्यत्वात् ॥४१॥
अवाच्यत्वार- आसादयतिधातुना होमस्यागराध्यत्वात्कयं यागाय-
स्वमासादनस्येति चेल्लक्षणयेति गृहाण ॥ ४१॥
आम्नायवचनं तद्वत् ॥ ४२ ॥
'यदेवापर्यु रेशीत तदेव प्रनिप्रस्थाता करोति' तथा यस्मिन्नेर
होमस्तस्मिन् द्यूते 'देवयजनम् । इत्याम्नायपचन तद्वत्-उत्तरविहार-
दाक्षिणेऽपि निहारे या गमेव दर्शयति इत्यासादनस्य यागलक्षणाधाजमिति
मानः ॥ ४२ ॥
उत्तरदक्षिणविहारयोः कर्तृणां तन्त्रताधिकरणम् ॥१०॥
कर्तृभेदस्तथेति चेत् ॥ ४३ ॥
तौर दक्षिणावहारे कारोऽन्ये ऋमिज., उत स एपेनि विचारे
कर्तभेद: भिन्ना मात्विजः स्युः । तथा
अङ्गानामावृत्तिवनेद इति
चत्-॥ ४३ ॥
न समवायात् ।। ४४ ॥
' तसाचातुर्मास्यानां यास्तूना पश्चलिज इति पर्नुपु ऋविक्षु
पश्चसयाया समवाया- सम्बन्धस्य श्रुमगन अरिगाधिसमिनि
--
,
भारः ॥ १४ ॥
लिङ्गदर्शनाच ॥४५॥
प्रररमम्पमं दक्षिणा ददाति' इति भूयो । अन्यत्र न अस्ते
दक्षिणा । तस्मादणेकामतकर सिध्यति ॥ २५॥
वेदिसंयोगादिति चेत् ॥ ४६॥

·७०२ 1:॥ पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः।। वैदिसंयोगात्-, अन्यन्य, पादो हौतुर्भपति बहिन्यः । तत्र होतुकत्वे तस्यैकः पादः उभयत्रोपकर्तुमसमर्थः । तस्मात्कभेद इति चेत---11४६॥ न देशमात्रत्वात् ।। ४७ ॥ देशमात्रत्वाद- देशविशेषनिधिरूपत्वात्तस्या- वाक्यस्य । यदि पादप्रक्षेपो वदिसंस्कारो भवेत्तदा वेदेः प्राधान्यात् प्रतिप्रधानमगावृत्ति: स्यात् । नैवम् । अपि तु हातुर्निगदपाट देशविशेषोऽगरलेन निधीयते । तस्य चान्यतरेणापि कार्यसिद्ध. न तदर्थ होतुर्निगदपाठे देशविशेषोऽगत्वेन विधीयते । तस्य चान्यारेणापि कार्यसिद्धेर्न तदर्थमन्यो होताऽपेक्ष्यते । अतो न कर्तृभेद इति भार ॥ ४७ ।। उचरदक्षिणविहारयोरपरामिहोमानां पत्नीसंयाजानां भेदेना- नुष्ठानाधिकरपाम् ॥ ११॥. एकाग्नित्वादपरेषु तन्त्रं स्यात् ।। ४८ ।। तवापरानकक्षामानां तन्त्रं, उनाऽऽवृत्तिरिति संशये एकामित्वाद- गार्हपत्यरूपैकाग्न्यधिकरण यात्, अपरेषु-पत्नसिंयाजेषु तन्त्र स्यात् । न हि पौर्वामि झवदग्निभेदात्मको हेतुस्तत्रास्तीति भावः । ४८ ।। सि॥ नाना वा कर्तृभेदात् ।। ४९ ॥ नाना वा- आवृत्तेय, कर्ट भेदात--अधर्युप्रतिप्रस्थातृभेदात् । तन्त्रत्वे कर्तृकृतयेगुष्यप्रसङ्गादिति भावः ॥ ४९ ॥ वाजपेये प्राजापत्यपश्चालम्भशेपस्य ब्रह्मसामकाले उत्कपधि. करणम् ॥ १२ ॥ पर्यग्निकृतानामुत्सर्गे प्राज्यापत्यानां कर्मों- त्सर्गः श्रुतिसामान्यादारण्यवत्तस्माद् ब्रह्मसानि चोदनापृथक्त्वं स्यात् ।। ५०॥

·एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७०३ -- वाजपेये सप्तदश प्राजापल्यान् पशून प्रकृत्य 'तान् पर्यग्निकृनानु. सृजान्ति, मलसामन्यालभन्ते' इति श्रयते । उत्सृजन्तीत्ययं पर्यग्निकरणोत्तर- वर्मशेषस्य प्रतिषेधः, ब्रह्मसान्यालभन्त इति कर्मान्तरविधिः, उत तत्सम्ब- न्धिनामेवाऽऽलम्भनादौना कालान्तरे प्रतिप्रसव इति संशये आह पूर्वपक्षी । पयनिहतानां प्राजापत्यपशूना यच्छेषभूतमालम्भनादि कर्म तस्य उत्सर्ग:- प्रतिषेधः, उत्सृजन्तीत्यनेन वाक्येन विधीयते । आरपवन- अश्वमेधे पर्यग्निकतानारण्यानुत्सृजति अहिंसाय । इतिरत् । कुन ! श्रुतिसामा- न्याव- उत्सृजंतीति वचनसाधारण्यात् । तस्माद् ब्रह्मसान्यालभन्त इति चोदनापृथक्त्वं-कर्मान्तरविधिः स्यादिति ॥ ५० ॥ सि० ॥ संस्कारप्रतिषेधो वा वाक्यैकत्वे क्रतु- सामान्यात् ॥ ५१ ॥ संस्कारप्रतिषेधो वा-सस्कारकालमात्रस्यैव प्रतिपेयोऽयम् । तानु. सृजन्तीति पर्यग्निकरणोत्तरकाल, शेयसंस्काराणामतिदेशेन प्रासः । तन्मात्रस्य निषेध इत्यर्थः । तस्मारकालादुत्कृष्प ग्रह्ममामकालसम्बन्ध विधीयते । ऋतुसामान्याद- तुत्वाविशेषात् पाक्यैकत्व मिष्यति । तस्मिश्च निश्चिने ब्रह्मसान्यालमन्त इत्यत्र द्रव्यदेवतयारश्रयणात पूर्वोनर- वाक्ययोः क्रतुमामान्य- एककतु सिध्दम् | ननन् सिद्ध उभयो- रेकवाक्यत्वमसिध्यति । तस्मिंश्व सिद्ध उपयुक्तोऽर्थः सियानि भावः ॥ ५१ ॥ वपायां चानभिधारणस्य दर्शनात् ॥ ५२ ॥ प्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयति प्रकृतितः प्राजापत्यपगुवपा- स्मभिधारणं प्राप्तम । प्रकृते नमसान्यालमन्त इत्यनेन तेपामालम्भस्यो- स्कृष्टवादपायागस्याप्यु कपः । प्रयाजानन्तरं सपनीयपशुप्रचारण जुम्हारिक- स्वात् प्राजापत्याशुपायामनभिधारणे प्राप्त सहि तत्रै यूयने-' सन्य कुतः ।

·७०४ ॥ पूर्वमीमांसासवत्तिः॥ वा न उपा यदनभिघृता, ब्रह्म वै ब्रह्मसाम, यद् ब्रह्मसारनाल मले तेन अम यास्नेनाभिघृता' इति अनभितवाया. प्रकारान्तरेणाभिधून अति- पादकमर्थवादवाक्य पर्यग्निकरणोत्तरशेषकर्मणः कालमात्रस्योत्कर्षपक्ष र सङ्गने । यागान्तानिधो तु प्रयाजाना पुनरनुष्टेयवाद तच्छेपेग पाभि. धारस्यानुष्ठातु शक्याता प्रकारान्तरेणानभिनयपाभिघारप्रदर्शन व्ययमें स्यादिति भार ॥५२ ।। अहीने उभ्यामुत्सर्गस्य कर्मशेषप्रतिपेधार्थत्वाधिकरणम् ॥१३॥ पञ्चशारदीयास्तथेति चेत् ।। ५३ ।। अस्त्यहीनेपु वसंवत्सरसाध्य -पश्चशारदीयनामक चित् पश्चादः पिशेष । तत्र प्रयमे बसरे विशाखानभवोपतायाममानास्पाया सप्तदश मारुतीनिवत्सरा अप्रसूता उकिरोति, सप्तदश पृचीन उमः नान् पग्निकृतान् प्रोक्षितान् इतरा आलभन्ते, इतरान उत्सृजन्ति । एवं द्वितीय तृतीये चतुर्थे च वत्सरे प्रथावत्तथैवानुष्ठानमाम्नाय पञ्चमे यासरे 'जीवनिकैतस्मिनहानि आलभेरन् पञ्च उत्तमे अइनि ' इत्यानायने । अत्र प्रयो यसो पर्यग्निकृता ये उक्षाण उत्सृष्टास्तपामेन द्वितीयतृतीयचतुर्थ - वसर पनिकरणमुत्सर्गश्च पञ्चमे च समरे पञ्चम सुत्य सु तेषामे ss- उम्भ , उन ते यो मिन्नानामिति संशये पूर्वक्ष । पञ्चशारदीया:- पश- स्तथा-या शर्माधिकरणे प्राजापत्यपशूनामालम्भक लस्योकर्म, केरल, न कमशेरप्रतिस्तद्दनापि, तेषामेव पशूनामारम्भकालस्योकर्ष. केरल ' पञ्चमे सरे स्त्रीनेस्मिन्यहनि आलभेरन् पन्चोत्तमेऽनि । इत्यने नोच्यते । तस्मात्तेगमेऽम्भ तेभ्यो भिन्न नामिति चेन--1५३॥ सि०॥ न चोदनैकवाक्यत्वात् ॥ ५४॥ - ।

·एकादगाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७०५ vN न तेषामेपालम्भकालस्योत्कर्षमात्रम्। अपि तु पञ्चमे वत्सरे त्रीन् त्रीनि- सकमान्तरमेव विधीयते । कुलः ? चोदनैकवास्यत्वात्- सप्तदश मारुनी- रुपाकरोतीति कर्मचोदन या 'सप्तदश - पृश्नोरुक्ष्णः इत्यस्य मारुनानालमत इति एकवाक्यवाद । अनेकगुमर्षिशिष्टापूकमर्मविधानेनलषः । प्राप्त - कर्मानुवादेन त्रीनन्यह, पञ्च उत्तमेऽहि इत्यनेकगुगविधाने वाक्यभेदापत्ति. रिनि भारः॥ ५४॥ संस्काराणां च दर्शनात् ॥ ५५॥ संस्काराणां-पर्यग्निकरणप्रोक्षणादीना प्रति सर पुनदर्शनादपि कान्तिरविधि मिध्यति । अन्यथा प्रयममंत्मरे देश कुन वेन गुनः पुनः पग्निकर मालिश्रमणं व्ययं स्यादिनि भाषः ॥ ५५ ।। अभिपेचनीयदयपेययो देन प्रयोगाधिकरणम् ॥ १३ ॥ दशपेये क्रयप्रतिकात् प्रतिकर्षस्ततः प्राचा तत्समानं तंत्रं स्यात् ।। ५६ ।। राजसूये ' अभिषेचनादशपेयज्ञको एकाहमागौ- भिन्न कालीनी द्वौ सोमयागौ न ददगानामनुष्टाने नन्ग, उन प्रयोगनि विचार आह तत्समानं-तयो:-अभिपेचनीयशोययो समान-पागर ग, वन्त्रं- अङ्गानुपानं तत्रेण स्वादिसर्थ । कुन. ! क्रयप्रतिका---' सह सोमी कोगान्पमिषेचनी यदशययोः इत्यनेनोत्तरकनुमबन्धिमानरूपस्य पूर्वक्रतारपक- पति तदन्ताप कर्मस्य पञ्च सिद्धानेन ननः प्राचां- सोगरात् भाषि- नाममानामपि प्रतिरः सिद्ध. । अनः सोमपप्राचीनानामड्गानां तन्त्र निधिते उपक्रमानुसारणोत्तरामामामपि तन्नं स्यादिति भावः ॥ ५६ ॥ समानवचनं तद्वत् ।। ५७ ।। 'समानो वा एप यहो यशपयधाभिषेचनविध से। यज्ञयोः समानवचनं तद्वद- य कालियाममुदापोऽभिौचरमाटफाग.

·७०८ । पूर्वमीमांसासनशत्तिः॥ . । कुत प्रायणीयनिष्कासस्योदयनीयनिर्वापार्थत्वाधिकरणम् ॥१६॥ प्रायणीये च तद्वत् ।। ६५ ।। योतिष्टोमे । प्रायणीयनिष्कासे उदयनीयमनुनिर्वपति' इति श्रूयते। अत्रापि प्रायपीयेऽपि तद्वत्-अभ्यरत । यथा अपभ्यधर्मकं अपूर्व की, एपमुदयनीयधर्मकमपूर्वमेव कर्मेति वाच्यम् ।। ६५ ।। प्रतिपत्तिर्वाऽकर्मसंयोगात् ॥ ६६ ॥ प्रतिपत्ति:- :-~यः उदयनीयस्य निपि. स प्रायणीयशेषस्य प्रति- पत्तिकमत्यर्थ अकर्मसंयोगात्-~निष्कासस्योदयनीयकर्म- सयोगाभागात तद्भिनेन निर्यापेणान्य यात निष्कासे निपिं कुर्यात् इत्युप' युक्तसंस्कार इति भार ॥६६॥ सि०॥ अर्थकर्म वा शेषत्वाच्छ्रयणवत्तदर्थेन विधानात् ।। ६७॥ अर्थकर्म--- प्रधानयम निर्माप । कुन ! शेषत्वात्-निर्धाप प्रति । निष्कासस्य गुणवात् । श्रयणवत्- ' पयसा मैत्रापरणं श्रीणाति , इतिवत्तदर्थेन-- गुणार्धन सप्तमीशब्देन विधानात् । सप्तम्या अधिकरण- कारकत्वेन गुणत्र सुप्रसिद्धमेति मार ॥६७ ॥ इति पूर्वमीमासासूत्रवृत्तौ भावघोधिन्या एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पाद ॥२॥ श्रीः ।

·एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
७०९
॥ अथ एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥३॥
.
वेद्याधमानां प्रधानकालान्यकालकर्तव्यत्वाधिकरणम ॥१॥
अङ्गानां मुख्यकालत्वाद्वचनादन्यकालत्वंम् ।।१।।
एककालानामहाना नन्त्र पूर्वपादे विचारितम् । अस्मिस्तृतीयपादे
मिन्नकालानामगानां तन्त्र विचार्यते । अङ्गानां मुख्यकालत्वात्-
मुख्यस्य प्रधानस्य यः
कालस्त कालि सत्यात, वचनात्-, प्रत्यक्षश्रुतेः,
अन्यकालिकत्वमपि स्यात् । यया युः ‘इमा बर्हिः करोति'। 'पर्या.
रमास्याया वेदि करोति' इत्यादिसिद्धमाकैवलोपदेशपरमिदं नंम् ॥१॥
आधानस्य तन्त्रेणानुष्ठानाधिकरणम् ।। २ ।।
सि०॥ द्रव्यस्याकर्मकालनिष्पत्तेः प्रयोगः
सर्वार्थः स्यात्स्वकालत्वात् ॥ २ ॥
• वसन्ते ब्रामगो अग्नीनादधीत, प्रामे राजन्य ,
शरदि
वैश्यः' इत्याधानं श्रुतम् । तत् इष्टिपशुसोमादिकनुपु आर्तते, उत तन्त्र-
मिति विचारे अहावादावर्तते प्रतिकताविति प्राप्ते सिद्धान्तः । द्रव्यस्य-
आधानसंस्कृतरहे, अकर्मकालनिष्पत्तेः-प्रधानकालभिन्न काले निष्पत्तेः
उत्पन्न वात प्रधान कालस्याऽऽधान कालस्य च पार्थक्यात् प्रयोग:-आधान-
प्रयोगः सर्वार्थः । स्वकालत्वात- मन्तादिरूपस्तस्यकालविहितगत ।
तन्त्रमिति भारः । अफलत्याकधिमाधानमिति कृत्वाचिन्तयेटमधिकरणं
ज्ञेयम् ॥ २॥
अग्नीपोमीयादिपु यूपस्य तन्त्रेणानुष्ठानाधिकरणम् ।। ३ ।।
यूपश्चाकर्मकालत्वात् ॥ ३॥

·॥ पूर्वमीमांसापत्रवृत्तिः ॥
ज्योतिष्टोमे आनीपोमीयादिपशो 'दक्षिा यू छिनत्तति यूपो
विहितः । स केवलानीपोमीयार्थ एव । न सवनीयाद्यर्थे इति प्रा सिद्धान्त ।
यूपः त्रयाणा-अग्नीषोमीयसबनीयानुबन्ध्याना तन्त्रम् । कुनः ! अकर्मका-
लत्वात- पाशुककर्मानुष्ठानकाले तस्यानुत्पन्नत्वात् । अग्नीषोमीयतन्त्राद्
बहिरुत्पन्नस्याग्नीषोमीयार्थत्वमेवेति निर्णेतुमशक्यवाद त्रयाणामपि तंत्रं स
इति भावः । एकयूपं च दर्शयति इति सूत्रमधिक भाष्ये । तस्यार्थस्तत
एवानगन्तव्यः ।।३।।
यूपसंस्काराणां तन्त्रेणानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ४ ॥
संस्कारास्त्वावर्तेरन्नर्थकालत्वात् ।। ४ ।।
संस्काराः- प्रोक्षणजिनादयो यूपसस्काराः आवर्तेरन् । कुतः !
अर्धकालत्वात - पशुनियोजनरूपाकार त्यादेपा संस्काराणाम् । यस्य
पदोनियोजन तत्कालले तदर्थमिति निर्णयो भवतीति मारः ॥ ५ ॥
सि० ।। तत्कालास्तु यूपकर्मत्वात् तस्य धर्म-
विधानात्सर्वार्थानां वचनादन्य
कालत्वम् ॥ ५॥
तत्कालास्तु-दोशाकाला एव छेदनाक्षणादयः सर्वे सस्काराः।
कुन ! यूपकमलाद-यूपकार्यत्वात्तेषा सस्काराणाम् । तस्य-यूपस्य,
धर्मविधानात-यूपधर्मत्वेन संस्काराणा विधानात ' दीक्षासु यूप हिनती-
त्यत्र द्वितीयया प्रधान यामुतादयेदिति गम्यते 1 तत्र छेदनेन केवलेन न
यूपोत्पत्तिः । किन्तु यावत्सस्कारविशिष्टयैव यस्पदवाच्यत्यम् । तत्तच्छेदनं
याव संस्कारोपलक्षकम् । तथा च यारता संस्काराणा दीक्षाकालीनर्व
सिध्यतीति भावः । एवं साना तेषा वचनात् अन्यकालन्द -अन्यकाले
अनुष्ठानमात्रमित्यर्थः। यथा 'अग्निमारुनादूमन गाजैश्वरन्ति ' इतिवद ॥५॥
संकृन्मानं च दर्शयति ॥ ६ ॥

·एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः।
.
• त्रिवृता यूपं परिवीय सवनीय पशुमुपाकरोति । इति श्रुतिः
परिक्ष्याणमारभ्य धर्माननुक्रममाणा तपूर्वाणां धर्माणां सन्मानं- सन्मित
खातं यूपं दर्शयति । तन्त्रं दर्शयतीत्यर्थः । तस्मास्त्रियपि सबनीयादिपशुषु
यूपवच्छेदनादितत्संस्काराणां तन्त्रेणानुष्ठानमिति निष्कर्षः ॥ ६ ॥
स्वरोस्तन्त्रताधिकरणम् ॥५॥
स्वरुस्तन्त्रापवर्गः स्यादस्वकालत्वात् ॥ ७॥
यूपस्य स्वरूं करोति, स्वरुणा पशुमनक्ति' इति श्रुतम् । यूपानु-
निष्पादी प्रथमः काठशकलविशेषः स्वरुरिति तल्लक्षणम् । स किं सर्वपशूना
तंत्र, उत भेदेनेति विचारे,स्वरु:-स्वरोः, तन्त्रापवर्गः । तन्त्रण- अग्नी-
पोमीयपशुतन्त्रेण अपघर्ग:-समाप्तिः स्यात् । अग्नीषोमीयपशुतन्त्रे समाते
स्वरोविसर्ग इत्यर्थः । कुतः । अखकालत्वात्-स्वरोछेदनादिवत् प्रधान-
कालाद्भिन्नकालस्याभावात् । ' स्वरुणा पशुमनक्तीति अजनार्थः स्वरुर्न
यूपार्थः । अतोऽजनसमय एव स्वर्षिधानं, न छेदनकाले । तस्माद्भिन्नेषु
पशुषु अञ्जनार्थमन्यः स्वरुः सम्पाद्य इति भावः ॥ ७ ॥
सि० ॥ साधारणो वाऽनुनिष्पत्तिस्तस्य साधारण-
त्वात् ॥ ८॥
साधारणो वा-घस्त्रिषु पशुषु साधारण:- एक एव । यतो यूपा-
नुनिष्पत्तिः सः। तस्य- यूपस्य सर्वपशुसाधारण्यात्-एकत्वात् स्वरपि
तेपु एक एवेति भावः ॥ ८॥
सोमान्ते च प्रतिपत्तिदर्शनात् ॥ ९ ॥
संस्थिते सोम प्रस्तरं स्वरुं च प्रहरति ' इति सोमान्ते-सवन-
प्रयान्ते, स्वरोः प्रतिपत्तिदर्शनादपि तस्यैकत्वं दृढीभवति । अन्यथा तस्य
भिन्नत्वे अग्नीपोमीयादेव स्वरोः प्रहरणं स्यादिति भावः ॥ ९॥
तत्कालो वा प्रस्तरवत् ॥१०॥

·७१४ ।। पूर्वमीमांसासूत्रपत्तिः॥ . विहितः । स चोदकेनात्र प्राप्त: । सोऽने प्रथम वा हविष्कृदाम्हानकाले कर्तव्याः, उतान्त्ये श्वेति पूर्ववत्संशये पूर्वपक्षे च सिद्धान्तमाह । वाग्विसर्गः बीजमेदे- वक्तायां नानाबीजेष्टौ तथा- कृष्णविषाणामासनश्चरमेह- विष्कृदाव्हानकाल एव स्यात् । न प्रथमहविष्कृता । अत्रापि वागविसर्गस्य न विधिः। रामप्राप्तत्वातस्य । किन्तु अपां प्रणयनकाले विहितवानियमनस्य सह छविकृतेति मर्यादामात्रविधिरिति भावः॥ १४ ॥ अग्नीपोमीये पौरोडाशिककाल एव वाग्विसमधिकरणम् ॥८॥ सि०॥ पशौ च पुरोडाशे समानतन्त्रं भवेत् ।। १५॥ आनीयोमीयपशौ पाशुक पौरोंडांशिक चेति तन्त्रद्वयं वनले उभयत्रारि बानियमः हविष्कृदाव्हानं च विद्यते इति कृत्वा विचारः । तत्र सिद्धान्तः । पेशी पुरोडाशे च वानियमस्य समानमेव तंत्रं भवेत् । कुतः । यानियमस्य कर्तृसंस्कारार्थत्वात् । पौरोडाशिकहाविष्कृदाव्हानपर्यन्त याइनियमः कार्य इति भावः ॥ १५ ॥ अग्निवयने प्रधानानन्तरमेवाग्नेिविमोकाधिकरणम् ॥९॥ अनिसंयोगः सोमकाले तदर्थत्वात्संस्कृत. कर्मणः परेपु साङ्गस्य तस्मात्सर्वापवर्गे विमोकः स्यात् ॥१६॥ अग्निचयने ' अग्निं युनज्मि शवसा धुनेनेति जुहोति, अनिमेवै- तधुनक्ति ' पुन: ' इमं स्तनं मधुमन्तं धयामासग्निविमा कं जुहोति । इति योगविमोको अयेते । तत्र किमङ्गप्रधानार्थो योगः, सर्वापवर्गे विमोकः कन्यः, उन प्रधानार्थो योगः, प्रधानापयों विमोक इति संशये सोमकाले योऽग्निसंयोग: स साङ्गस्य--अगसहितप्रधानस्य । कुन: संस्कृत- कर्मण:--अनयाऽऽहुत्या संस्कृताग्नेः पांषु अग्निकर्म विशेषस्याश्रयणान्.. अमुशामिदमिति विशेषानुालन्थे। किञ्च, संस्कृतिकर्मणः तदर्थत्वात्- .

·एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
७१५
.
देहलीदापन्यायेन माङ्गप्रधानार्थत्वात् योगस्य साङ्गप्रधानार्थत्वेन पन्हषिमोक:
सर्वापवर्ग-साङ्गप्रधानसमातौ स्यात् । तत्समाप्ति विना विमोस्यासम्म-
वादिति पूर्वपक्षिण आशयः ॥ १६ ॥
सि० ॥ प्रधानापवर्गे वा तदर्थत्वात् ॥ १७ ॥
प्रधानापवर्गे एव विमोकः स्यात् । न सर्वापवर्गे। कुत ! तदर्थत्वात्-
पञ्चभिर्युनाक्त । पाक्तो यज्ञः यावानेव यज्ञस्तमालभते । इति यज्ञप्राप्त्यर्थ-
त्वाद्योगस्य । एवं योग प्रधानार्थश्वेत्तत्कार्य निमोकोऽपि प्रधानापवर्ग एवा-
सिध्यतीति भारः ॥ १७ ॥
अवभृथे च तद्वत्प्रधानार्थस्य प्रतिषेधोऽपवृ.
क्तार्थत्वात् ॥ १८ ॥
' अग्नि युनज्मि' 'पुनरग्नि स्तनं इति योगरिमोकविधायकश्रुती
श्रूयमाणयज्ञशब्दस्य साङ्गप्रधानाचकत्वाङ्गीकारे तु अययेऽपि यदवृता वषट-
कुर्वन्ति भ्रातृव्यं तयज्ञस्य आशीर्गच्छेत' यद्वृता चपट्कुन्ति एकथा तबज-
माने यज्ञस्य आशीःप्रतितिष्ठति । इत्याशीःस्थितिप्रतिपादकश्रुतिवाक्ये यज्ञ-
शब्दश्रवणात्तत्रापि होतुर्वरणमायारण च साङ्गप्रधानार्थ स्यात् । तथा
न होतारं वृणीते नायम् । इत्याभुपे होत्रादिवरणस्य निषेधः
सुतरामसङ्गतो मरेत् । सिद्धान्ते यज्ञशब्दस्य प्रधानमात्रार्थत्वेन प्रधानस्य घर-
णस्य अपवृक्तार्थत्वात-निवृत्तकार्य वात, अभये अतिदेशेन वरणप्रमक्ती
उक्तनिषेध समुपपद्यत इति भावः ॥ १८ ॥
अहर्गणे च प्रत्यहं स्याचदर्थत्वात् ॥ १९॥
द्वादशरानादानहर्गणे च योगविमोकयो. तदर्थत्वात- प्रधानमानार्थ-
चात् । स या अहरहयुनाक्ति, अहरहर्षिमुञ्चति ' इति श्रुतिः प्रत्सह योगरि-
मोकौ दर्शयति । यज्ञशब्दस्य साङ्गप्रधानार्थ वे नु भादौ योग. अन्ते च
विमोकः स्यादिति मायः ॥ १९॥

·। पूर्वमीमांसासूत्रशत्तिः ॥ उपसत्कालस्य सुब्रह्मण्याव्हानस्य तन्नेणानुष्ठानाधिकरणम् ॥१०॥ सुब्रह्मण्या तु तन्त्रं दीक्षावदन्यकालत्वात् ॥२०॥ ज्योतिष्टोमे प्रवर्यसनिधी उपसत्कालीन सुब्रह्मण्याव्हान आगच्छ हरिव आगच्छ मेधातिधर्मेषः' इति विहितम् । तद्द्वादशाहे अह- गणे अतिदेशेन प्राप्तम् । तदहर्गणे सुत्याभेदादेन कार्य न तन्त्रेणेति प्राप्ते सिद्धात [ सुब्रह्मण्या तु- प्रवर्यसनिघावुपदिष्टा उपसकालीना सुब्रह्मण्या तत्रमेव । कुत ' दीक्षापदन्यकालत्वान- यथा दीक्षा सुत्या- कालाद-यकालेति तन्त्रम् । तथेयमपि तन्त्रेणेति भाव ॥२०॥ अहगणे सुत्याकालीनस्य सुब्रह्मण्याव्हानस्स मेदेनानुष्ठाना धिकरणम् ॥११॥ सि०॥ तत्काला त्वावतेत प्रयोगतो विशेष- संयोगात् ॥ २१ ॥ • अद्य सु यामागच्छ । इति श्रुतेः सुत्याकाले क्रियमाण सुब्रह्मण्या- गान तन्त्रेण उत भेदेन कार्यमिति संशय सिद्धात । तत्काला तु सुल्या- काला सुब्रह्मण्या आवर्वेत- भेदेने गनुष्टेया । कुत प्रयोगवा- प्रयोगे, विशेषसयोगात-उक्तश्रुनो अयेति पटसयोगात- श्रवणादित्यर्थ ॥२१॥ शं० ॥ अप्रयोगाडमिति चेत् ।। २२॥ अप्रयोगाङ्गम् -अथेति पद प्रयागाड्ग न . अर्थ- सिद्धसेनाविवक्षिरसात । प्रकृतौ दि एकैन सुत्सा। थत प्रयोगेऽपि तस्मि- नयाहानि आव्हानमसिद्धमतोऽविवक्षितमद्येति पदं प्रकृती । सुत्यामागच्छे त्वक विवक्षितम् ! अति शेनाइर्गणे ताप मात्र प्रायम् । तत्राबाधितमेव स्त्रेणानुष्ठानेऽपनि भार ॥ २२ ॥ स्यात्प्रयोगनिर्देशात् कर्तृभेदवत् ॥ २३ ॥ अद्य सुत्यामागच्छति वाक्पघटकायेत्यस्य प्रयोगे निर्देशात् पर्तृभेद- स्यात् । यथा वरुणप्रघासे मारुत्सा अप्यायनीये यागसम्भवे कस्मात पद्

·एकादशीध्यायस्य तृतीयः पादः।
७१७
भष्टार्थदक्षिणवेदिरूपदेशमेदात्कर्तृभेदस्तथा अदृष्टार्थमुचरिते अयेसस्य
सदहःसम्बन्धित्वे दिनान्तरे सुरसाकालीनमन्यादसोरिसध्यतीति भावः ॥२३||
तभूतस्थानादग्निवदिति चेदपवर्ग:
स्तंदर्थत्वात् ।। ३४ ।।
तमूतस्थानाव-तेनं--सकृदाब्दानेन भूत-संस्कृतं यत् स्थान-
सकृदाव्हानसंस्कारसंस्कृतकदेवतात्मकमाष्ठानमिति यायत । तच्चाधिष्ठान
आग्निवत-सकंदाधानसंस्कृताग्नेः यया आधानोचरमाव्यमानाशेषकर्माया
तंद्वत्सर्वार्थ स्यादिति चेन्नतद्युक्तम् । कुंत: ! यम्माचदपवर्ग:-तस्य-
आव्हानस्य अपवर्ग:-तदिने एव समाप्तिः । कस्मादिति चेत्-
तदर्थत्वात-यस्मिन् दिने आव्हानं तस्याहानस्य तदिनीयकर्थित्वात ।
अग्निसमार्गादिवदिति मायः ॥ २ ॥
अमिवदिति चेत् ॥ २५॥
यथा आन्याधानं तदुत्तरयावत्कर्मसु तंत्र, नथेदमपीत्यस्य
परिहार इति चेतः॥ २५ ॥
न प्रयोगसाधारण्यात् ॥ २६ ॥
नैतत्प्रकृतमालहानमाधानतुल्यम् । आधान हि स्वकाल- तस्य य:
कालो विहितस्तस्मिन्ना वसन्तादौ तत् क्रियते । इदमाहानन्तु प्रयोग-
साधारण्यात-~-योगान्तःपातित्वात् प्रधानकर्मकालीनम् । इति गृहामाण-
विशेषमतो नाधानवत्तंत्रमिति वक्तुं युक्तमिति भावः ॥ २६ ॥
लिङ्गदर्शनाच ।। २७ ।।
संस्थिते संस्थिते अहनि अग्नीध्राऽगारं प्रविश्य सुब्रह्मण्ये सुब्रह्म-
ण्यामाव्हयेति सम्प्रेषयनी ' ति लिङ्गदर्शनादपि प्रत्यमाव्हानस्य भेदः
सिध्यति ॥२७॥
तद्धि तथेति चेत् ॥ २८ ॥

·७१८ । पूर्वमीमांसासूत्रधात्तः।। तद्धि यया एकादशिन्या यूपाहुतिरूपं कर्म तन्त्रम् । तथेदमपि तन्त्रमिति चेत् ॥ २८ ॥ नाशिष्टत्वादितरन्यायत्वात् ।। २९ ॥ न यूपाहुतितुल्यमिदम् । तस्याः आशिष्टत्वात- अविहितत्यात् । न हि यूपाहुतेः समीपदेशविधिस्तत्र विवक्षितः । 'भशास्त्रत्वात् । (१२।२८) इत्युक्तम्। किन्तु इतरप्रतिषेधो वा'(११।२।२७)आहवनीयप्रतिषेधमात्रमित्यपि, तत्रोक्तम् । इह तु 'सुत्यामागच्छेति मुत्याकालः आव्हाने विहित इति वैषम्यम् । तस्मात् इतरन्यायत्वात्- -अत्र इतरन्यायः-आग्नसंस्कार- न्याय एवं युक्तः कालभेदात् । गृह्यमाणविशेषस्याऽऽवृत्तिर्भाव्यति निष्कर्षः ॥ २९ ॥ विध्येकत्वादिति चेत् ॥ ३०॥ विध्येकत्वात्-अत्र विधिविहितः वसतीवरीपर्यन्तः अवमृया- दिश्च तन्त्रदृष्टः द्वादशाहिको विधिरेव दृष्टान्तः । अस्यापि द्वादशाहक- त्रिधित्वेन सादृश्यादिति चेत् --.३० ॥ न कृत्स्नस्य पुनः प्रयोगात्मधानवत् ॥ ३१ ॥ न-सतीपरीवर्या दिवनेत्यर्थः । कुतः ! कृत्स्नस्य॑ पुनः प्रयोगात्- सोमामिपयपवमानप्रहचमसस्तोरशस्त्रादीना तत्र पुनरनुष्ठानात । प्रधानव- यथा प्रधानं पुनरनुष्ठीयने, न तस्य तन्त्रम् | तधेदमपि वसतीवरीसम्भरणादे: सुत्यामागदिनेऽनुष्ठयत्वाद्भिनकालीनत्वेन दक्षिणीयेष्टिपत्तत्रं स्यात् । तु प्रधानकालीनत्वान्न तन्त्रमपि त्यावृत्तिरेवेति भारः ॥ ३१ ॥ देशपात्रभाविजामन्पप्रयोगे पूर्वदेशाद्यादानस्य ऐच्छिकत्वा- धिकरणम् ॥ १२॥ लौकिकेषु यथाकामी संस्कारार्थालोपात् ॥३२॥- विहितसंस्कारजनितादृष्टरूपं यूपाऽऽहवनीयादिकमलौकिकम् । तद्भिन्नेषु लौकिकेपु ' समे यजेत, चतुर्जुम्हां गृहाति, दर्शपूर्णमासयोश्चलार . अस्य:

·-- + त्यागेऽपि चरमप्रयोगपात्रैर्यजमानसरकार , सम्भवसति मुख्यस्य धारण वा मरणस्यानियनस्यात् ॥३५॥ एकादशीध्यायस्य तृतीयः पादः । ऋत्विज इति देशपात्रऋविश्व प्रतिप्रयोग त एवं प्राह्या , उतान्येऽपीयेति विचारे यूपादिवदन्ये इति प्राप्त सिद्धान्त । लौकिकेपु-उक्तदेशादिषु यथाकामी- यथेच्छं ते वान्ये या स्यु । संस्कारार्थालोपात् ! सस्कारस्यार्थस्य च लोपाभावादनियम । इच्छैन तत्र 'तियोमिकेति भार ॥ ३२ ॥ यापागाणामाकर्मसमाप्ति धारणाधिकरणम् ॥ ३३ ॥ ... • यज्ञायुधानि धार्येरन् प्रतिपत्तिविधानाह. जीपवत् ।। ३३ ।। यज्ञपारणा यावज्जीन धारणमुत प्रतिप्रयोगम यानीति विचारे सिद्धान्तः । यज्ञायुधानि- यज्ञपात्राणि स्फ्यादीनि यापनीय धार्येरन्- धार्याण्येन । कुत'' प्रतिपत्तिविधानात-आहितग्निमग्निभिदहति यज्ञ- पात्रैश्च ' इति प्रतिपतिविधानात् । ऋजीपवत-- यथा अहर्गणे यावदिन- सम्बन्धिमजीप ( गतसारा सोमावयवा') अवभृथे । ऋपिम मु प्रह. रती । ति प्रतिपस्यर्थ धार्यते द्वद्यज्ञपावजातमुक्तप्रतिपत्तिमस्कारार्थ धार्य- मिति भार ॥ ३३ ॥ पू० ॥ यजमानसंस्कारो वा तदर्थः श्रूयते तत्र यथाकामी तदर्थत्वात् ॥ ३४ ॥ 1 यजमानसस्कारो वा-यजमानस्याङ्ग पात्राणि । नेय तेषा प्रति- पत्ति । कुत । तदर्थ - तेपा पात्राणाम- यजमानाय तदड्गत 'त यज्ञपात्र' इति आहिताग्निपदोचरद्वितीयया प्राधान्य, पात्रपदोत्तरतृतीयया चाङ्ग व श्रूयते । अतस्तत्र पात्रधारणे, यथाकामी- यथेच्छ धारण त्याग कुर्यात् ।। तदर्थत्वात्-तेपा यजमानसत्तारार्थवव । पूर्वप्रयो गीयपात्राणा भान ॥ ३४ ॥ न - H द ·७२० ।। पूर्वमीमासारवत्तिः ।।. मुरयस्य-प्रायमिय यज्ञपाउसमहम्यत्र गरण क्तव्यम् । स्मात मरणस्य अनियतत्वात्-प्राथमिकप्रयोगसम्म यात्रागा, स्यागे आग्निप्र. योगात् प्रागयजमातमरण पात्रस्तरसस्काराभारापचिरिति भाव ॥३५॥ , यो वा यजनीयेऽहनि ग्रियेत सोधिकृतः स्यादुपवेषवत् ॥ ३६ ॥ यो वेत्ति पक्षातरम् । य यजनीयेऽनिनियेत यजमान सोऽनेन सरकारेण आधिकृतः-सस्कृत स्यात् । तस्य मात्राणि सलिहिता येरेति । उपवेषवत् । ' उपवेपेण पाला युप्रधाता युपपेण कपालोपधाने सान. व्ययाजिन श्याधिकार । तस्योपयमान्निध्यात । इदनापीति भार ॥३६॥ न शास्त्रलक्षणत्वात् ॥ ३७॥ नापपदृष्टा ता युक्ता पम्यात । उपचपस्य शाखलक्षणत्वात्- शास्त्रविहित पात । या हि शाखामाहरति । शाखया घरसमपाकरानि । त मूनोपवेष परोति । तेकपा युपद गाति' इति सान्नाय्यार्या शाखा । तस्या मूलमुपवेष । असान्नाय्ययाजिन शाग्वानिवृत्त उपपाऽपि निवृत्त ति न तस्योपपकरणपालोपनाने अर्था सानारियन प्रय प्रकृत अतरा मृतस्य यजमानस्य पायारणेनापि सस्कारसम्भवान तन्नि- दर्तक किमप्यस्तीति पम्य को यम 50 उत्पत्तिर्वा प्रयोजकत्वादाशिरवत् ॥ ३८ ॥ उत्पत्तिवा- अतरा यनमानमूनो दाहारयत संस्कारार्थ त काल नूतनाना पात्राणामुपत्ति काया । कुन . प्रयोजक्त्वात- उक्तसरकारे तेषा प्रयोजक पात् । आशिरवत्-या प्रतोय धृतवती भवंत ' इति प्रतार्थ 'घृतविधानात् पयोनिवृत्या - प्रधदोहनमिवृत्या तदगारे 'आशिरे दुहति' इत्यत्र दधिर पाउशिराध नवीनै। यजमानस्य गौ स्वीक्रियते । तथात्रापाति पात्रधारण पिनाप्य यर या त सस्कारोपपतिरिन्येक. देशिन 'शड्का ।। ३८ }]}}F OF 35"I - +h

·७२२
॥ पूर्वमीमासामनवृत्तिः ॥
--
मासयोस्तेपासु रत्ते श्रुतत्वात प्रकृयर्यानि तानि-1 अत -पौर्णमासीमारभ्य
क्रियेरन्-पात्राणि धरन्निति ।। १२ ।।
सि०॥ अग्न्याधेये वाविप्रतिषेधात्तानि
धार्यरन मरणस्यानिमित्तत्वात् ॥ ४३॥
अग्न्याधेये वा- आधानमारभ्य धारयेत् । कुन . अविप्रतिपे-
धात्-- बाधाभावात् । पोर्णमासीमारम्प धारण तु मरणस्य अनिमित्त-
त्वात--- अनियतकात, यद्यपि विहितत्वात्प्रकृत्यर्यानि तानि पात्राणि
तथाप्याधानानन्तर पौर्णमास्या: प्रागयजमानमृतौ तच्छरीरसंस्कारो न स्यात् ।
अत् आधानान्तर्गतपयमानेष्टायतिदेशन प्राप्तानामेव । तेषा तदारभ्य
धारणमिति भाव ॥४३॥
प्रतिपत्तिा यथान्येषाम् ॥ ४४ ॥
श्त्यमन्तरोपकान्त समाप्य पात्राणा यजमानसस्कारार्थत्वमित्येकदेशि-
मत निरस्यति । प्रतिपत्तिा- यथान्येषा सोमालप्तपात्राणामयभयनयन-
मप्सु प्रक्षेप प्रतिपत्ति । एवं यजमानशरीरे पात्राणा निक्षपः प्रतिपत्ति-
संस्कार एन ।
यजमानस्य दक्षिणे पाणौ जुहुम् । नासिकयो मुत्रौ०'
इत्यादौ पापाचापदेोत्तर द्वितीयाश्रवणात । तपाग्नयोऽपि नैकर्ममर-
युक्ता प्रतिपायही इति तेषामपि प्रतिपत्तिसस्कार एक • आहिताग्निमग्नि-
र्मिदहन्ति यज्ञपात्रैश्व' इत्यत्र तृतीयाश्रुत्या तेपा दाहं प्रति करणस्वेऽपि
यजमानशरीरे निक्षेपस्तु तेषा प्रतिपत्तिसस्कार एवेति मार ॥ ४ ॥
वाजपेये सर्वसोमोत्तरं प्राजापत्यप्रचाराधिकरणम् ॥ १५ ॥
सि० ॥ उपरिष्टात्सोमानां प्राजापत्ये चरन्तीति
सर्वेषामविशेषादवाच्यो हि प्रकृति
काल:-1॥ ४५ ॥

·एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः। ७२३ -- वाजपेये- प्राजापत्यपान प्रकृत्येत्यं श्रूयते उपरियात्सोमाना प्राजापत्यैश्वरन्ति ' इति । तत्राय प्रयोगक्रमः-तृतीयसपने अयममार्मरः पवमानस्तता वैश्वदेवमहपर्यन्ता शस्त्रान्तः सोमाः तन शस्त्रसोगग्रह- होमाः, ततः अग्निष्टोमसाम । तत. उक्थ्यादयः सोमविकारा। इसर को प्राजापत्यपशुप्रचारः किमार्भपतमानकाले कार्यः, उत - शस्त्ररमोमान्ने, अथा विकारस्थाने, किं वा सान्ते इति चतुर्धा संशये चरमः सिद्धान्तपक्षः उपरिष्यादिति । सपा सोमाना उपरिष्टात्- तदनन्तरं प्राजापत्याचारों विधेयः । फुतः ! अविशेषाद- सोमानामिशिषश्रवणात् । यद्यपि 'कनी ज्योतिष्टोगे आर्भपवमान काल पशुप्रचारे प्रास्तथापि सः अत्र अवाच्यः- अश्रुतः आतिदेशिक इति । ततो बलवता ' उपरिष्टा सोमानामिति माक्षा- घ्न कालेन बाध्यत इति भावः ॥ ४५ ॥ अङ्गविपर्यासो विना वचनादिति चेत् ॥ ४६॥ -विना वचनादेशविपर्यासः -सर्वसोभादू प्राजापत्यानुष्ठाने को सति अग्निमारुताद्धमन्याजेश्वरन्ति । प्रदृत्य परिधीन हारियोजनेन प्रच- रनि' इति कमवाधः यचन विना स्यादिति चेत--11 ४६॥ उत्कर्षः संयोगात्कालमात्रमितरत्र ॥४७॥ उत्क: प्राजापत्यपशुप्रचारस्योत्करें मति अन्याजपरिधि- प्रहरणयोरपि उत्कर्षो न्यारयः । कुन: ! संयोगाद-प्रचारेण सह संयोगात्-नदर्य वातयोरित्याशयः । इतरत्र-'भाग्निमसनादूर्वमनुपानभरात' प्रय परिधान् हारियोजनेन प्रचरति । पति पात्यायेत कालमान दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्या मोमेन यजेनेत्यिकारमात्रम्य विधानम् । न तदङ्ग चियनितमिति भावः ॥ ४७ ।। द्वि० १०॥ प्रकृतिकालासचे शस्त्रवतामिति चेत् ।। ४८॥. . - - ·७२४ | पूर्वमीमांसासनतिः ॥ . re प्राजापत्य- । शत्रततो सोमानामन्ते प्राजापत्यप्रचार स्यात् । प्राविकालासत्तेः- प्राकृतिक्कोलस्य सानि-यादित्यर्थ ॥८॥ न श्रुतिविप्रतिषेधात् ॥ १९ ॥. न शस्त्रन सोमानाम ते इति यत्त युक्तम् । श्रुतिविप्रतिपेधाद- सोमान्ते इति श्रुते/धात् । अविशेषथुतस्य शब्दस्य विशषिता स्वीकारे शक्याबायप्रसङ्ग इति भार ॥ १९॥' तृ० प० ॥ विकारस्थान इति चेत् ॥ ५० ॥" विकारस्थाने- यज्ञायज्ञीयसाम्ना समाप्यमानप्रकृतिभूनाग्निष्टोम- प्रचारोत्तर तद्विकृतिभूतोक्थ्यादिसस्थाना स्थानम् । अस्य पशुप्रचारस्यापि आ" तुक्येन विकारत्वात्तस्मिन्नेत्र विकारस्थाने तस्य प्रचारो निष्प्रबिध स्यादिति चेत् ॥ ५० ॥ 'नं चोदनापृथक्त्वात् ॥ . न। नैव स्मीत्तत्र नस्य प्रचार । कस्मात् । चोदनाथ त्वांव-र्म- पृथक्त्वात् , सोमयागपशुप्रचारयो स्वतन्त्र वेन, पार्थक्यात्-प्रनितिकृति- भावात् कृताना देगाम निवेश इय परिभाषा तत्र प्रेवशति भाव ॥ TETTTTA रुपनीयरोडाशे देवतोत्कर्षाधिकरणम् ॥१६ उत्कय सूक्तवाकस्य न सोमदेवतानामुत्कर्षः पश्वनङ्गत्वाद्या निष्कर्षऽनन्वयः ॥ ५२ ।। ज्योतिष्टाम सवनीयपोस्त त्रे आग्निमारुतशस्त्रादधस्तन अन्या- जाना स्वकार । त बाल निवार्य ६-आग्निमानार्धमन्यानेश्वरीत इति तदूर्भकारन्तका पिहितोऽस्ति। तदनुसारत उकृष्टेषु अनुयाजेषु तदुत्तर- कासन सूक्तवापि तददितत चायनी कष्टो भयेर स्थिते चैत्र प्रसगिनि सबनाय रेइ शे भृमनिंद्रीय हरिधाना पूष एम ते . - - करम्भम् ·एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः। ७२५ इत्यादिनः सोमदेवता आनाताः । प्रसङ्गिनस्तस्य सवनौयपुगेडाशस्य पृथक सूक्तयाको नास्ति । तत्र सननीयागुयागसम्बन्धी सूलंगार | तस्योरक- र्पण पशुपुरोडाशसम्बन्धिदेवतापचिपदानामुकर्णोऽस्ति । नेति संशये सूक्तवाकस्योकोऽपि तासा सोमदेवताना वाचकपदानां नो की । पुन ? तासा सोमाङ्गत्वेन पश्वनङ्गत्वात् । यथा निष्कर्ष अनन्वयः-ौर्णमासी- प्रयोगाङ्गभूतदेवतास्य दर्शदेवतानाम-यो नास्ति त्या प्रकृतेऽप्यनन्वय इति ॥ ५२ ॥ सि० ॥ वाक्यसंयोगाद्वोत्कर्पः समानतन्त्रत्वा. दर्थलोपादनन्वयः ॥ ५३॥ वाक्यसंयोगाद्वा- मूतवाकवाक्ये तासामपि सोमदेवनाना संबो- गात् सवनायपुरोडाशसनीयपशुप्रयोगयोमिलिया एक मूक्तरायं पटिनम् । 'भृज्यन्निद्राय हरिपते धानाः पूष एन न करम्भ सरस्वनीवते परिमापेग मृपस्या अब देवो बनस्पनिरमात्' इति च । अतस्तन्मभ्यपनितानामपि तासामुकर्म एवेति भार । पौर्णमास्या दर्शदेवतानन्वयस्तु युक्त एव । कस्मात् ! समान- तन्नत्वावनोंदे हि दर्शपूर्णमासप्रयोगपाठ समानतन्त्रेण यता । अन एक- स्मिन् वाक्ये अपरि सर्वदेवतापाठस्तथापिअमावास्यायाममााम्यया पनत । पौर्णिमास्या पौर्णमास्या' इति मयोगध्यस्य कालभेदेनानुष्टानात अर्थलोपान- इष्टदेवतास्मरणामकार्यस्य लोपान् पोर्गमासीप्रयोगे अमावास्यीयटेबनानान- न्ययो युक्तः । इह सानीपपुरोधाशे पृष सूक्तनायो नास्ति । यत्र तस्य पाठस्तत्रापि तासामनन्वये प्रोपर्वमेव स्यात् । तस्मादुर एन सदाचर- पदामागिति भारः ॥ ५३॥ इति श्रीमासान्त्ती मावरोधियां एकादशा म्य ननीयः पादः ॥ ३॥ T ।। श्री. .

·७२६ । पूर्वमीमांसासूनयतिः ।। ॥ अथ एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पाद: ।। n राजसूये आग्नावैष्णवादिके अङ्गानां भेदन अनुष्ठाना- धिकरणम् ॥ १॥ समवायात्तन्त्रमहानि ॥१॥ अथास्मिंश्चतुर्थपादे अव्यक्तकर्तृभेदस्यले तन्त्राऽऽापौ विचार्यते । राजसूये ' सोमापोश एकादशकपाल', ऐन्द्रापौष्णश्चरुः, पौष्णव, श्यामो दक्षिणा आफ्नावैष्णव एकादशकपालः, ऐ द्रावणवथरु, वैष्णन स्त्रिकपालो वामनो दक्षिणा । इति श्रूयते । तर द्वयोस्निग्योः अङ्गाना तन्त्रेणानुष्ठान, उत भेदेनेति संशये अनुक्तदेशकालानामप समवायात- परस्परसहिताना फ्लजनरत्तात् राजसूयेन खारा यमामो यजेतेति चौदनैकत्वेन राजसूयेति समुदायबाचक नाम्ना सपा दर्शपूर्णमासरत्फल- सम्योधनात् अजाना तन तत्रेणानुष्ठानमिति प्राप्ते ॥ १ ॥ सि०॥ प्रतिदक्षिणं वा कर्तृसम्बन्धादिष्टियदङ्ग- भूतत्वात् समुदायो हि तनिर्वृत्त्या तदे. कदेशत्वादेकशब्दोपदेशः स्यात् ॥ २॥ उक्तेषु कर्मसु श्यामो नामन इति दक्षिणाभेद 'थ्रयने । खेदाच प्रतिदाक्षणं कर्तृसम्बन्धान्-तत्तदक्षिणाक्रीता परिस्तस्या कर्मणोंs- गम् । ना यस्येति यर्तृभेदात अनाना भेदः । इष्टिवन-या दशेती पूर्ण- मासेटौ च कालभेदात अहगाना भेदेनानुष्ठान' तथाऽत्र बर्तृभदात भेदेन आवृत्त्यैघाइगानुष्ठान कार्यम् । यच्चं चोदनैक वादियुक्त तत्र समुदाय:- झीष्टपासोमाःमयो राजसूपतिपदाच्य समुदाय , तस्य एकखात्त जन्य. पलस्याप्येक्त्वम् । तन्निया-तदुत्पत्यभिप्राय एकशब्दोपदशा-राज- सूयेनिशब्दपाठ । न प्रयोगक्याभिप्रायेणेति भार ॥२ ।। r

·एकादशाध्यायम्य चतुर्थः पादः।
७२७
जनन,
प्रमाणान
-
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३॥
तथा च ' आमात्रैष्णवमेकादशकपाळ निपेत, ऐन्द्रौपैष्णवमेकादश-
क्पालं, वैष्णवं त्रिपाल वामनो दक्षिणेत्येक त्रिनम् । 'अग्नीषोमीयमेनादश-
कपालं, इन्द्रासोमाय मेकादशपाल, सौम्य चरं वदक्षिणेत्यपर त्रिकम् ।
इत्यस्य सन्निधौ ‘पयत्यून निसयुक्त वारजनन, तत् ।' यदुत्तरं त्रिसयुक्त पशु-
तदिति - अन्यार्थदर्शन
णान्तरदर्शन - साङ्गप्रयोगभेदात
तया पूर्वोत्तरीभारे एकोपपन्न भवतीत्यगावृत्तिरेय । न तत्तन्त्रमिति
भाव ॥ ३ ॥
, राजमये कर्तुस्तन्नाधिकरणम् ॥ २ ॥
अनियमः स्यादिति चेत् ॥ ४ ॥
राजसूये उपक्रम ये ऋविजले एव समाप्तिपर्यन्त मित्यनियम:--
नियमो न ते या अन्ये पा स्युरित चैत- ॥ ४ ॥
नोपदिष्टत्वात् ॥५॥
नं अनियमः | अपि तु नियम एस | कस्मात । उपदिष्टत्वाद-
वरणकाले विजान वृणे अनेन राजमयसनकेन कर्मममुदायेन मा याज-
यतेति तेयामुपदिष्ट यजमानेन । अतो वृताना तेवा समाप्निपर्यन्तमावश्या-
वात्त एप स्युरित नियमः ॥ ५॥
- लाघवापत्तिश्च ॥ ६ ॥
सेकास्मिन् कर्मणि विवरणापेक्षया सकृद्धरणे साधाापि ॥६॥
प्रयोजनकत्वात् ॥ ७॥
| आनतिरूपप्रयोजनाय एवं वात अश्यानस्या समुदापस्याऽऽनति
सिपतीति समुदाये दक्षिणायण नास्तीति कर्य समुदायम्य आनति.
सिप्पदिल्याशानद्भया । पनो नाग्यवानिरिक्त
समुदायो गति
३
-
-
मार ॥७॥

·7 ७२८ ॥ पूर्वमीमांसासमत्तिः॥ More - Y . विशेपाथी पुन तिः ॥ ८॥ विशेषार्थी-- अदृष्टा तत्र तत्र पुन श्रुतिरिति ज्योतिष्टोमादिवस- मुदाये कुनो न श्रुना दक्षिणति शङ्कापि न कार्या । अग्यो दक्षिगाया दान चपूर्थिमिनि मार ॥ ८॥ अष्टावङ्गानां भेदेनानुष्ठानाधिकरणम् ।। ३ ॥ अवेष्टो चैकतन्त्रं स्याल्लिङ्गदर्शनात् ॥९॥ राजमूयावरणे दिशामवेष्टयो भवन्ति 'आग्नेयमष्टाकपार निर्वपति हिरण्य दक्षिणा' । ऐन्द्रमेकादशकपाल ऋषमा दक्षिणा ' वैश्चदेव चरु पिशङ्गी पाटाही दक्षिणा,'मैत्रायणीमामिक्षा वशा दक्षिणा, वाहम्पत्य चरं शितिपृष्ठा , दक्षिणा,' इत्याग्नी विश्वदेवमित्रावरुणबृहस्सनिदैवताका पञ्चहीरका पृथक पृथक् पञ्चदक्षिणाका अष्टिसज्ञिका इष्टि, -श्रुता। तेषु अष्टिनामयागेषु अङ्गाना (र, उत भेदेनानुष्ठानमिति सशय अवेष्टी लिङ्गदर्शनात्-पदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्य मध्ये निधाय आहुतिमाहुति हुत्या तमभिधारयेत् । यदि राज-य ऐन्द्रम् । यदि वैश्यो, पैश्वदेवम्' इति तत्र ब्राह्मणोदि दे। मध्ये निधान प्रयोगैक्ये लिङ्गम् । यदि मिन्नप्रयोगा। स्युस्ता इष्टयस्ता प्रत्येस्मकरिष्यत्वात वर्हिस्पत्यादेमध्ये निधानमनु. पप स्यात् । तम्माछिन्गदर्शनेन प्रयोगैक्यस्य सिवात् अङ्गानामेक- तज्य स्यान्न भेदनानुष्ठाननिनि मात्र पूर्वपक्षिणः ॥ ९॥ सि०॥ वचनात्कामसयोगेन ॥ १० ॥ एतया अन्नाधकाम याजयेत्' इति कामसयोगसहितवचनासिद्धे राजसूयहिभूतप्रयोगे तनाङ्गाना तन्त्र, चरितार्थ तल्लिङ्गमिति भावः ॥१०॥ त्वर्थायामिति चेन्न वर्णसंयोगात् ॥११॥ प्रत्वर्थायां-राजसूयकतुशेषायामिष्ट्या तस्य लिङ्गस्य निवेश इति चेन्न । कुन ४ वर्षसंयोगात- ' यदि ब्राह्मगो यजेनेति वर्णसयोगात् राजसूये राज एवाधिकारात्तत्र ब्राह्मगत्याधिकारो नेति भार ॥ ११ ॥ . - ·एकादशीध्यायस्य चतुर्थः पादः । ७२९ . प्रवमानेष्टिहविपां भेदनानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ४॥ पवमानहविःवकतन्त्र्यं प्रयोगवचन :-' कत्वात् ।।१२।। अग्नये 'पत्रमानायाष्टाकपाल निवपति, अग्नये णवकाय, अग्नये शुचये इत्याधाने तितः पवमानेष्टयः श्रूयन्ते । तासु किगङ्गानाकतन्त्र्य- मुत भेद'इति विचारे परमानहविःपु ऐकतन्यं स्यात् ।। कुन: ? 'प्रयोग- वचनकत्वात- ' अन्हो निस्प्याणि '. इत्येकप्रयोगपचनादतेर्ह विभिः साध्यस्याग्नेरेकलाशाय भेदाच तन्त्रमनानामिति 11.१२ ।।. '', ", लिङ्गदर्शनाच-१३ ॥ 'समानबहीप भान्ति इति लिङ्गदर्शनादपि तन्त्र सिध्यति ॥१३॥ सि० ॥ वचनात्तु तन्त्रभेदः स्यात् ॥ १४ ॥ .' 'अयं यः कामयेन वर्गीयान् श्रेयान् स्यामिति तस्याग्नये परमानाय, निरूप्य अग पायकाय शुचये चोत्तरे हविधी समानवर्हिपी - निपेत् तदे- नमानहीन स उत्तो सीमान् श्रेयान भवति ' इति सूचना अपमस्य तन्त्र, भेदः । उत्तरयोजनम् । अझो रूप्याणीति तु एकदिनात्मकमालचौधरी न एकप्रयोगविधायकमिति, मावः ॥ १४ ॥ सहत्वे नित्यानुवादः स्यात् ।। १५ ।। 'यो ब्राह्मयासकाम:, स्यात्तस्य सर्वाणि हवींषि सह निरूप्याणि' इमि ब्रह्मवर्चसयान योगस्योक्तवचनेन तन्त्रसिद्धौ. तय समानबाहपति लिङ्गस्य नित्यानुवादरमतं म्यादिति भावः ॥ १५॥ * द्वादशाह दोशोपसत्याना प्रत्येकं द्वादशदिनसाध्यत्वा- धिकरणम् ॥ ५ ॥ .. द्वादशाहे तत्प्रकृतित्वांदेकैकमहरप्रवृज्येतं कर्मपृथक्त्वात्.॥१६॥ ..

·७३० । सा'पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ DAAware- चाधनाय तत्र द्वादशाहेन प्रजामियाजयेत् । इत्यनेन विहितद्वादशदिन- निस्योक्तयागस्य प्रत्येकमहः पृथक पृथक कर्म, । तस्याच ज्योतिष्टोम - विकृतिरूपत्वात्तस्मिन् दीक्षोपसासुत्यायुक्तस्य ज्योतिष्टोमस्य, विध्यन्त. चोदकेनातिदिष्ट. । अलिदिष्टाना , दीक्षाणामुपसदा त्च प्राकृतसङख्या- द्वादश दीक्षाः, द्वादश उपसदः' इति श्रुतम् । तत्रास्य यागस्य दिनमानमुन्दिश्य किं त्रिशतदिनसाध्याऽय क्रमशोऽयं यागः, उन द्वादशदिनसाध्या, आहोस्वित् दोक्षादौनों क्रमशोऽनुधानेन ' द्वादशदिनसाध्या, अथवा षट्त्रिंशदिनबयः इति सशेये। द्वादशाहे एकैकमहः- द्वादशदीक्षं द्वादशोपसदमे सुत्या च अपघृज्येत समायेत । कुनः ! तत्प्रकृतित्वात- ज्योतिष्टोमप्रकृतिकत्वादस्थ । ज्योतिष्टोमे हि सदीक्षोपसंदमहः अपवर्जितम् । अत्र कर्मपृथक्त्वात् (-प्रत्यन्ह कर्माणि पृथगिनि पृथगधर्माकाहा' तेषाम् । तथा च दीक्षार्थ द्वादश उपसद द्वादश सुयोथै चमिति पञ्चविंशति- दिननिर्वत्य नाप्रत्यन्ह कर्म । तस्य द्वादशावृत्त्या त्रिशतीदनानुष्ठयोऽय प्रजा- फलको द्वादशाह इत्याधः पक्ष. ॥ १६ ॥ अन्हां वा श्रुतत्वात्तत्र साङ्गं क्रियेत यथा माध्यन्दिने ।। १७॥ अन्हा- द्वादशसख्यारिशियदिनाना श्रुतिभूतत्वात्-द्वादशाहे- नेत्युत्पत्तिवाक्ये साक्षान्छुतत्वाद-- प्रथमपक्षे तद्वाधापत्तेः प्रत्येकस्मिन्न- -दीक्षोपसत्सहितं नियेत । यथा माध्यन्दिने-'मरुद्धयः सान्त- पनेभ्य. मध्यन्दिने चरुम् ' इत्यत्र अङ्गानामपि माध्यन्दिन एवं फालः । तदत्रापि तुत्यारूपप्रधानस्य काल एयाङ्गानामिनि द्वितीयः पक्ष. ॥१७॥ अपि वा फलकर्तसम्बन्धात्सहप्रयोगः स्यादाग्ने यानीपोमायवत् ॥ १८ ॥ अपि वा-अथवा, सहप्रयोग:--अमाना तन्त्रैशानुष्टान- चतुरहे दीक्षाः, चाहे उपसदः, चतुरहे मुल्या इनि पुनः ! फलकर्तृसम्बन्धाद- - पनि साङ्गत .

·एकादशाध्यायस्य चतुधः पादः ।
~
.
-
-
-
प्रजारूपफले कर्तृषु च दक्षिणैक्येन समुदायेनैव सम्बन्धात् । प्रत्येकमन्हा
फलकर्तृभ्या सम्बन्धाभागात । आमेयानीपोमीयवत्- यया 'आग्नेयस्या-
नीपोमयिस्य ,चाहाना तत्रमुक्तहेतुपलेन,तत्रापि तन्त्रेणानुष्ठानमिति श्रूयमाण-
द्वादशाहसङ्ख्यासम्पत्तिरिति तनीय पक्षः ॥१८॥
नसिक साड्गकालश्रुतिवाद्वा स्वस्थानानां
विकारः स्यात् ॥१९॥
अङ्गाना तन्त्रत्वमङ्गाकृत्य सिद्धान्त उच्यतेऽनेन “सूण सागामिति ।
स्वस्थानानां स्वस्वस्थानेष्वेवानुष्ठीरमानाना दोक्षोपसरसत्याना विकार:-
वृद्धि स्यात् । कुत
सागकालश्रुतित्वात सागस्य प्रधानस्य य कार-
खस्य श्रुतत्वात् । प्रकृतित अतिदेशेन एकाइसाध्या दीक्षा, व्यहमाघ्या,
उपसद', एकाहसाध्या च मुत्या अन द्वादशाह प्राप्ता । सत्येव स शब्दोऽपि
सज्ञारूप सन् योगमवयार्थ न्रुवन् दीक्षासु उपसत्सु मुत्याप्त च तुल्य
द्वादशाहसम्बन्ध रूते । ततस्त्रयाणामपि द्वादहसम्बन्धसाधारण्यात स्वच-
स्यानुस्य वृद्धिं सम्पाचैव द्वादशाहशब्दस्य योर्य सम्पादनीय । तथा च
दीक्षागो द्वादशदिनानि, उपसदा द्वादर्श, मुत्यानी चे द्वादशेति पदनिशदिन-
साच्योऽय द्वादशाह इसी मार ॥ १९ ॥
,
तदपेक्षं च द्वादशत्वम् ॥ २०॥
द्वादश दीत्यादारपि द्वादशः तदपेक्ष-योगार्यापेक्षमेर ॥२०॥
दीक्षोपसदां च सइया पृथक् पृथक् प्रत्यक्ष-
संयोगात् ॥ २१ ॥
यद्यपि योगार्थ प्रधाने दिया टियागे ए नाश, तथापि त्र
द्वादशाहे द्वादश दीक्षा, द्वादश उपम 'पदने पृपा सदस्या
प्रराक्षश्रुतत्यात अाहेत योगाशीमारे न प्रयगाय
कोऽानि
भाय ॥२१॥

·७३२ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रयत्तिः . : तथा चान्यदर्शनम् ॥ २२ ॥ तथा च-दीक्षान्हामुपसन्हांचाद्वादशवव्ययस्थिती अन्यदर्शन- पत्रिंशदही वा एप, यद्-द्वादशात्र' इति दर्शनमप्युपपन्नम्। अन्यथा तदनुपपत्तिः स्यादिति भावः ।। २२:| :: A FT. जाना चोदनापृथक्लोकतन्त्र्यांसमवेतानां काल- संयोगात् ॥२३॥ चोदनापृथक्त्वे-आग्नेयाग्नीषोमयोरुत्पत्तिवाक्यभेदेऽपि समवेतानां. मिलितानामङ्गसहितानां कालसंयोगाव-एककालसम्बन्धविधानात मापौर्ण- मास्यां पौर्णमास्या सागया यजता इत्यनेन वाक्येन विधानात 'कालदेश- कक्यातन्त्र सत्र अत्र तु' प्रधानकोलमिन्नकालविहितानी दीक्षादीनी वंसतीवरीग्रहणांतीनामाधानवत्स्वकालस्य -स्वातन्त्र्येण विधानादेवन तन्त्रमिति भावः ॥२३॥giTEREST - 'प्रधानरपृधीलांनामंगाना भेदनानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ६॥ सिं० ।। भदस्तु तद्भेदात् कर्मभेदः प्रयोगे । स्याचेपां प्रधानशब्दत्वात् ॥२४॥ तन्त्रमुन भेद इति संशय मैदा त दांव प्रधानकालभदास प्रधानभदः, प्रधानभेदाच प्रयोग-तत्तप्रधान प्रयोगे कर्मभेदः उक्ताङ्गक भेदः स्यात! तस्य प्रधानशब्दत्वात्-प्रधान विधिविधयत्वात् दिक्षिादीनां तु स्वातन्त्र्येण प्रधान कालान्यकाल स्वातन्त्रम् । सवनीयपश्वादिस्तु' तत्तनधानकॉलिका अतो यस्य प्रधानस्य कालेऽनुष्ठितः तदर्थ एव.स इति भावः ॥ २४ ३. तथा चान्यदर्शनम् ॥ २५॥' तथा'च- पत्नीसंयोजान्तानि' अहानि सन्तिष्ठन्ते । इत्यन्य- दर्शनमुक्तार्ये साधकम् | यकस्मिन्नवाहनि सपनायपशुः स्यात्तर्हि तदहंग- तत्रैव द्वादशाहे - ·एकादशोध्यायस्य चतुर्थः पादः। . . F पत्नीसयाजस्याप्येकदिनसम्बन्धियात्, पत्नीसंयाजान्ता सर्वेषु अहसु श्रूयमाणं बाध्यतेति भावः ॥ २५ ॥; { श्वः सुत्यावचनं च तद्वत् ॥ २६ ॥ संस्थिते 'संस्थिते अहनि' अग्नीत् अग्नीध्रागार प्रविय सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाव्हयेति श्रेष्यति' इत्येकल्यासमाप्त्यनन्तर नस्मिन्नेवाहनि श्वासु- त्यावचन-चःमुत्या भाति । ता । इन्द्र आगच्छेति सुब्रह्मण्या निरपि तद्वत्-उक्तायसाधित्यर्थः ॥ २६... , पश्वतिरेकश्चः॥२७॥ 'आग्नेयः कृष्णग्रीवः इत्यादिना एकादशपशूनामककस्मिन्नहन्य. नुष्ठाने वृत्ते द्वादशे अहति अनुष्ठीयमानः परित्य श्रूयते- या मथुरति- रिच्यते स ऐन्द्राग्नं' इति प्रत्यहमेकैकपश्वनुष्ठाने एत्र द्वादशाहीयपंशोरति. रिक्तत्वं सम्भवति । नान्ययेति तत्कथनं विरुध्येतेति मावः ॥ २७ ॥ द्विादशोहे उपसत्कालीनसुब्रह्मण्याव्होनस्य अधिकारिण कर्तव्यत्त्वाधिकरणम् ॥७॥ सुत्याविवृद्धौ सुब्रह्मण्यायां सर्वेषामुपलक्षणं प्रकृत्यन्वयादावाहनवत् ।। २८ ॥ इत्यहे सुत्यामागछमघवन्निति म्रूयात् । इति प्रकृती श्रुतम् । अत्रेनि- शब्द. अहोवृत्तिसंख्याबोधकः । इत्यहे. अमुकदिने द्वितीयदिने तृतीयदिने सत्यां आगच्छ इति वक्तव्यमिति तस्यार्थ । अयमः द्वादशाहे अतिदेशेन प्राप्तः । तस्य प्रधानकालादन्यकालत्यात्तत्रेणानुष्ठांनामित्युक्तं संपाद । अत्र तंत्रणानुष्ठाने क्रियमाणे सर्वेशमन्दा पृथक पृथगुस्टक्षणं फार्यम् । उन अविकारेणैव प्रपोग इति, संशय मुस्यापिद्धौ द्वादशहादौ नम्या 'रिवृद्धो सुब्रह्मण्यायां-तदाव्हानमत्रे प्रत्येकस्यान्ह उपलक्षण कार्यम् । प्रयोदशा चतुर्दशाहे पंचदशाहे । इति । युनः प्रहत्यन्वयात्मको पोलियोमे - MP ·७३४ !! पूर्वमीमासामनपत्तिः ।।- वम् । चतुरादिसरयाना अह सवयदर्शनात । न बनेन' मग यश्यमाणदेव- ताया स्मरणन संस्कार सिध्यति । स च सरकार मघवपदेवतक्या सक- स्मरणन संस्कृतस्य सर्गवादह शब्दस्यास्यासे मानामा इति चैन । आवाहनवत्-'आग्नेय कृष्णप्रीवमालभेत । मौम्य बम | आग्नेय कृष्णप्री- इत्या प्रथमतनीयदेवनयारक्येऽपि यथा आवाहनमत्रस्यावृत्ति काल- भेटात तद्वदत्रापि दिनात्मकालभेदात् संस्कारावृत्तिरिति ]] २८॥ सि० ।। अपि वेंद्राभिधानत्वात्सकृत्स्या- 'दुपलक्षणम् ॥२९॥ अपि वा इद्रामिधानवाद-उक्तमत्रस्य मषवनिनादवाचकरवात् । सकृदेवोपलक्षण--अनिकारेणैर प्रयोग स्यात् ।। तदुक्तरीत्या सर्वेषा महा प्रातिस्विकरूपेणोपलक्षणम् । इद्ररूपदक्क्येन सकृसंस्कृत इद् सर्वार्थों भविष्यतीति भाव ॥ २९॥ कालस्य लक्षणार्थत्वादविभागाच ॥३०॥ कालस्य-कालवाचकचतुरदादिशब्दस्य लक्षणार्थत्वात् लक्षणा- वृत्या प्रतिपार्यो य मु या मका कर्मविशय तदर्थ वादुपलक्षण तत् । चतुरहादि- पदाना कालरूप स्वार्थे नतापर्यम् । अपि मुत्यायाम्। तथा च तदर्यस्य अबाधित बात अनहेनेर प्रयोग इति सिद्धातरहस्यम् । अविभागाच-- : आग्नेय कृष्णमायमित्युदाहलयोराग्नेययागयो विभाग, सौम्ययामेन व्यत्र- धान विद्यते । ६६ तु या न केनचियवहित । अत अविभागादृष्टात- वैदम्यमत्रति भार ॥ ३०॥ वाजपेये प्राजापत्येपु बुभ्यादीना तत्रवाधिकरणम् ॥ ८॥ सि० । पशुगणे कुंभीशूलवपश्रिपणीनां प्रभु- ...त्वात् तत्रभावः स्यात् ॥ ३१॥ - F ·एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ७३५ वाजपेये प्राजापत्यपशुषु कुम्भ्यादीनां भेदः, उत तन्नमिति विचारे सिध्दान्तः। पशुगणे-पशुसमुदाये, कुम्भी-पश्वंगपणपात्रम्, शूलम् हृदय- कमलपाकसाधनीभूतः तीक्ष्णाम्रो दारुविशेषः, वपाश्रपणी-पायाः अग्नौ श्रपणपात्रम्, एतेषा तन्त्रभावः स्यात् । प्रमुत्वात- तन्त्रत्वेऽपि कार्यसाधने क्षमत्वादिति यावत् ॥ ३१ ॥ भिन्नदेवताकेष्वपि शूलादीनां तन्त्रताधिकरणम् ॥ ९॥ भेदस्तु सन्देहाद्देवतान्तरं स्यात् ॥ ३२ ॥ एकादशिनेषु देवताभेदेन कुम्भ्यादीनि भिन्नानि स्युः। अभेदे तु यस्यै देवतायै उपाकृतः पशुः तां देवतामुद्दिश्य तत्पशुप्रदानं न स्यात् । एककुम्भ्यां श्रपणे सर्वावयवानामेकजातीयत्वेन सन्देहः स्यात् । अतो भेटः स्यात कुम्भ्यादीनामिति ।। ३२ ॥ सि०॥ अर्थाद्वा लिङ्गकर्म स्यात् ॥३३॥ अर्थात् - सन्देहनिवृतिरूपकार्यसिध्यर्थ लिङ्गकर्म - चिन्हकर्म स्यात् । एककुम्भ्या प्रक्षेपसमये किञ्चिचिन्हकरणेन सन्देह निवृत्तिसम्भ- वात तत्रापि कुम्भ्यादीनां तन्त्रमेवेति भावः ॥ ३३ ॥ कुम्म्या अपि तन्त्रताधिकरणम् ॥१०॥ अयाज्यत्वाद्वसानां भेदः स्यात्स्वयाज्याप्रदा- नित्वात् ॥ ३४ ॥ 'याज्यार्चािन्ते वसा जुहोती' ति श्रुतेः सानां स्वयाज्याप्रदानत्वात्- अर्धचे स्वपशुहोमस्य विहितत्वात् कुम्माभेदमन्तरा अयाज्यत्वात्- उक्तरीत्या वसानां होमकर्मत्वासम्भवात भेदः कुम्भ्याः भेद एव, न तस्यास्तन्त्रमिति ॥ ३४ ॥ सि०॥ अपि वा प्रतिपचित्वाचन्त्रं स्यात्स्वत्वस्या- श्रुतिभूतत्वात् ॥ ३५॥ स्वयाज्याया ·७३६ । पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।। अपि वा प्रतिपत्तित्वात-यसाहोमस्य प्रतिपतिरूपत्वात् यद्देवताका पशुः तस्य तदसा इत्यत्र प्रमाणाभारात् तन्त्रमेव स्याकुम्भः। 'स्याज्यार्ध'इत्यत्र स्त्रत्वस्य अश्रुतिभृतत्वाव-' अर्धर्चे वसाहोम जुहोति । इत्यर अश्रवणात्, न स्वयाज्याधकाले स्वपशुपसाहोमप्रतिपत्यपेक्षेति भावः ॥ ३५॥ सकृदिति चेत् ॥ ३६॥ नन्वेवं यस्या. कस्याश्चिद् याज्याया अर्धर्च यस्य कस्यचित्पशोर्वसाहोम- श्वेत प्रथमार्च एव सर्ववसाहोमः सकृत् स्यादिति चेत्-- ॥ ३६॥ न कालभेदात् ॥ ३७॥ अर्धर्च इति निमित्तसप्तमी। नाधिकरणे । बाधात् । तथा च निमित्तानामर्ध- चीनी भिन्नकालत्वात निमित्ताना कालभेदेनाऽऽवृत्तौ नैमित्तिकानामप्यावृत्ति- रिति भावः ॥ ३७॥ भिन्नजातिपु पशुपु कुम्म्यादीनां भेदाधिकरणम् ॥ ११ ॥ सि०॥जात्यन्तरे भेदः स्यात् पक्तिवैप- म्यात् ।। ३८॥ सौत्रामण्या 'आश्विनं धूम्रमालभते । सारस्वत मेघम् । ऐन्द्र रुपमम् ।' इति विभिन्न जातीयाः पशवः श्रूयन्ते । तत्राप्येकजातीय- पशुधिर कुम्भ्यास्तन्त्रमिति प्राप्ते आह - जात्यन्तरे- मिनजातीयेपु, भेद:- चुम्भीभेदः। कुतः ! पक्तिवैषम्यान यारता कालेन अनहोऽवयवाः पच्यन्ते तारता कालेन अजल्यावयगः मृश शिपिलाः सन्त: अरदानाक्षमा भरेयु- रिति कुम्भीभेदस्तत्रेति भार. ॥ ३८ ॥ वृद्धिदर्शनाच ॥३९॥ सौत्रामण्या 'शूलैरवमृधे यन्ति' इति बहुवचनेन शूल वृद्धिदर्श- नादपि कुम्भवृद्धिस्तेन रिड्नेन सिध्यति ॥३॥ अश्वप्रतिप्रहेष्टयां प्रतिपुरोडाशं चतुप्फपालभेदाधिकरणम् ॥ १२॥ - ·- एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ७३७ कपालानि च कुम्भीवत्तुल्यसत्यानाम् ॥४०॥ 'यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात्तायतो वारुणांश्चनुष्फपालानिपेत' इत्यनेन विहिताश्वप्रतिग्रहे टयां कि दीर्धेषु कपालेषु सर्वेपां श्ररणं कर्तव्यं, अथवा प्रतिपुरोडाशं कपालचतुष्फस्य भेदः इति संशये तुल्यसङ्ख्यानां. समसङ्ख्याकपालकर्मणां कपालानि कुम्भवित्तन्त्रमेव स्युः। पुरोडाशसङ्ख्या- नुसारण कपाले दैर्य सम्पाय चतुष्व कपालेषु बहूनामपि तेषां पाको विधेय इति ॥ ४०॥ सि०॥ प्रतिप्रधानं वा प्रकृतिवत् ॥४॥ प्रतिप्रधानं--प्रतिपुरोडाशं भिन्नान्येव चतुष्कपालानि स्युः। प्रक- तिवत्-यथा प्रकृतौ · आग्नेयोऽष्टाकपालः, अग्नीपोमीय एकादशकरालः इत्यत्र मिन्नेवेव श्रपणं तथानापि । अन्यथा तत्राप्यष्टौ कपालानि पुरोडाशय- स्थितियोग्यानि किञ्चिदीर्घागि त्रीणि च किञ्चित् व्हस्वाणि एकपुरोडाश- स्थितियोग्यानि स्युरिति भावः ॥४१॥ सर्वेषां चाभिप्रथनं स्यात् ॥४२॥ ' यावरकपालं पुरोडाशं प्रययतीति सर्पकपालमभिव्याप्य पुरोटाश- विस्तारकरणात्मकं लिगं तन्त्रपक्षेऽनुपपन्नं स्यादिति भावः ॥ ४२ ॥ बीहावहननादौ प्रतिमहारं मन्त्रस्य अनावृत्त्यधिकरणम् ॥१३॥ सि०॥ एकद्रव्ये संस्काराणां व्याख्यात. मेककर्मत्वम् ॥४३॥ दर्शपूर्णमासयोः 'नोहनिवहान्त' इत्यनेन विहिते अपहनने 'अवरक्षो दियः सपत्नं यध्यासम् ' इत्ययं मन्त्र उपदिष्टः । स कि प्रतिप्रहारमावर्तनीयः, उत सकृदेवादौ पठनीय इति विचारे नोह्यामकैकद्रव्ये संस्काराणा-पितुपी- भावपर्यन्तायहननव्यक्तिसङ्घस्यैकविधिविहितत्वेन एककर्मत्वं व्याख्यातम्- प्रसाधित ! अतः कर्मक्यान्नावृत्तिर्मन्त्रस्य । अपि तु सकृदेव आदो पाट इति बोध्यम् ॥ ४३ ।। प्राय

·Mw
.
७३८ । । पूर्वमीमांसास्त्रवृत्तिः ।।
नानाबीजष्टी द्रव्यभेदेन संस्कारावृत्ती मन्त्रात्य
धिकरणम् ॥१४॥
सि०॥ द्रव्यान्तरे कृतार्थत्वात् तस्य पुनः
प्रयोगान्मन्त्रस्य तद्गुणत्वात् पुनः
प्रयोगःस्याचदर्थेन विधानात् ॥४४॥
राजसूय 'अग्नये गृहपतये आशूनामष्टाकपालं निर्वपेत् । सोमाय वन-
स्पतये श्यामा चरुम्' इति नानावाजष्टिः श्रुता । तत्र प्रथमबीजे मन्त्रस्य
कृतार्थत्वात्-पितुपीकरणरूपकृतकार्यत्वात् द्रव्यान्तरे 'पुनःमयोगः स्या-
बीजान्तरे तस्यारघातस्य पुनःप्रयोगान्मन्त्रस्य तत्प्रयोगे गुणत्वाचोदक-
शास्त्रेण तदर्थपन विधानात् इनि द्रव्यभेदेन संस्कारावृत्ती मन्त्रावृत्तिरिति
भावः॥४४॥
दर्शपूर्णमासादौ प्रतिनिर्वपणादिमन्त्रावृत्याधिकरणम् ॥१५||
निर्वपणलवनास्तरणाज्यग्रहणेपु चैकद्रव्यवत्
प्रयोजनकत्वात् ।।४५॥
दर्शपूर्णमासयो: 'देवस्य त्येति मन्त्रेग चतुरो मुष्टीनिर्बपनि ।
बाहदेवसदनं दामीति मन्त्रेग अयुजो मुष्टीन् लनास्ति' 'कमांसदसन्त्वा स्तृणा-
मीति मन्त्रेग त्रिपातु वा पञ्च पातु वा वेदि स्तृगाति', 'शुक्र वा शुक्राया
धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुो यजुरे गृह्ण मोति मन्त्रेण चतुर्जुम्हा गुण्डाति' इति
तत्तन्मन्त्रस्मृत नेपग-लपन-आस्तरण-आज्यग्रहणानि श्रुतानि । तत्र प्रत्येक
ते ते मन्त्रा. सरपठनीया , उन आवृत्त्या इति सशो निर्मपणादियु
एकद्रव्यवत-- ब्रीहिमात्राम्हननवत सकृदेव पाठः कार्यः । प्रयोजन-
कत्वान-मुष्टि चतुष्टयानीपस्थाषि
मितुरीमावरूपार्थपदेकाललात्
इति ॥४५॥
सि०॥ द्रव्यान्तरवद्वा स्यात् तत्संस्कारात् ॥४६॥

·एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
७३९
द्रव्यान्तरवत्- नानाबीजावहननवत् संस्कार्यद्रव्यभेदेन मन्त्रेण
स्मरणपूर्वकीनर्वापणादिक्रियया पृथगद्व्याणां पृथक् पृथक् संस्कारस्य
आवश्यकत्वादिति भावः ॥ ४६॥
वेदिप्रोक्षणाङ्गमन्त्रस्य सकृत् प्रयोगाधिकरणाम् ।। १६ ॥
वेदिप्रोक्षणे मन्त्राभ्यासः कर्मणः पुनः
प्रयोगात् ॥४७॥
'वेदिरसि वहिपे त्या' इति मन्त्रेण 'त्रिदि प्रोक्षतीति चेदिप्रोक्षणं
विहितम् ।
तत्र वेदिप्रोक्षणाङ्गमन्त्रस्य अभ्यास:-आवृत्तिः कार्या!
कुतः ! कर्मया:--प्रोक्षणक्रियायाः, पुनःप्रयोगात्-~~ " निः प्रोक्षतीति
त्रिवारमनुष्ठानात, तस्याः प्राधान्यात मन्त्रस्य च तदङ्गत्वाव । प्रति-
प्रधानमनावृत्तिरिति न्यायात् इति भावः ॥ १७ ॥
सि० ॥ एकस्य वा गुणविधिव्यकत्वात्तस्मात्सकृत्म-
योगः स्यात् ॥४८॥
एकस्य वा- एकस्यैर प्रोक्षणकर्मणः त्रिरित्यनेन अभ्यासरूप-
गुणस्य विधिः । न क्रियाभेदः । द्रव्यैकत्वात्-प्रोक्षणसंस्कार्यवेदिरूपद्रव्यस्य
एकत्वात् । तस्मात् सकृदेव मन्त्रप्रयोगः स्यात् । नाग वेऽपि तस्यावृत्तिरिति
भावः
॥४८॥
कण्डयनमन्त्रस्य सकृत् प्रयोगाधिकरणम् ॥ १७ ॥
कण्ड्यने प्रत्यङ्ग कर्मभेदः स्यात् ।।४९॥
ज्योतिष्टोमे 'कृषिषु स्यामकृप.' इति विहितमन्त्रपूर्वक 'कृष्ग-
विषाणया कण्ड्यते' इति ससाधनं कण्ड्यनं विहितम् । तत्र युगपदेय नाना-
स्थानोत्पनरुण्ड्वा मन्त्रस्य प्रायनं कण्डूयने आवृतिः स्यात! कुता
कर्मभेदात्- प्रत्यड्ग कण्ड्यनकर्मणः भिनगात् मन्त्रस्य
तडे-
पत्यादिति ॥ १९॥

·७४० 1॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ।। सि०॥ अपि वा चोदनैककालमैककम्यं स्यात् ॥५०॥ अपि वा चोदना- न ह्यत्र अङ्गसंस्कारार्या कण्ड्रयनचोदना, अपि तु रागप्राप्तकण्ड्यने साधनमात्रस्य विधिः । फलं च एककालं- कण्ड्रयन- समकाल , तात्कालिकदुःखानिवृत्तिः । इत्यं तात्कालिकदुःखानिवृत्तिजनक कण्ड्यन व्यक्तिभेदेऽपि अवहननवदेकफलाकान्नादृचिर्मन्त्रस्य | अपि तु ऐककर्य-सकृदेव पाठ इति भावः ॥ ५० ॥ ज्योतिष्टोमे स्वमादिषु मन्त्रस्य अनावृत्यधिकरणम् ॥१८॥ सि० ॥ स्वमनदीतरणाभिवर्षणामध्य; प्रतिमन्त्रणेषु चैवम् ॥५१॥ ज्योतिष्टोमे दीक्षितस्य 'स्वम व्रतपा असीति स्वप्नार्यों मन्त्रः, देवी- राप इति नदीतरणार्थ.' 'उदन्तोरोजो धत्त इति अभिवृष्टस्य'' अबद्धं चक्षु- रिति अमेध्यदर्शनप्रतिमन्त्रणश्च । तर यदि प्रतिबुध्दः पुनः स्वपिति तत्र च स्वपननदीतरणादिकं पश्यति तदा तत्तन्निमित्तकमन्त्रस्य आवृत्तिः, सवृदेव वा इति विचार स्वप्नादिषु चैवम् । कण्डूयनवत्सदैव पाठ इति भावः ॥५१॥ दीक्षितस्य प्रयाणे तन्मन्त्रस्य सकृत्पाठाधिकरणम् ॥१९॥ सि०॥ प्रयाणे त्वार्थनिर्वृतेः ॥५२॥ प्रयाणे · भद्रादाभित्रेयः प्रेहीति मन्त्रनिष्पायो योऽर्थ:-कार्य तन्नित्ति:-तसिद्धिः तावासकृत् इति सिद्धान्तः ॥ ५२ ॥ उपरवमन्त्रस्य आवृत्यधिकरणम् ॥२०॥ उपरवमन्त्रस्तन्त्रं स्यालोकवच्च बहु- वचनात् ॥५३॥ ज्योतिष्टोमे ' रक्षोहणो ब्लगहनो वैष्णवान् खनामीति उपरर. खननमन्त्रः श्रूयते । उपरवा नाम सोमाभिषवाभःसुषिररूपाश्चत्वारो गर्ता: है ·एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ७४१ तत्र प्रत्युपरवं मन्त्रस्य आवृत्तिर्वा न इति संशये उपरवमन्त्रः वन्यम्- सहदेव स्यात् । वैष्णवानीत्येकम्मिन्नपि पूज्या बहुवचनप्रयोगात् लोकवत्- लोकेऽपि गुर्वादौ पूज्येषु बहुवचनप्रयोगो दृष्टः, तद्वदचापीयर्यः ॥ १३ ॥ सि० ॥न सन्निपातित्वादसनिपातिकर्मणां विशेपाग्रहणे कालकत्वात्सक द्वचनम् ॥ ५४॥ न उपरवमन्त्रस्य सन्त्रम् । कुतः ! तेषा सनिपातित्वात- अनुष्ठयक्रियास्मरणद्वारेणैव नियमादृष्टजनकत्वात् । येषां अर्थस्मरणद्वारा नादृष्टजनकत्यम् । किन्तु साक्षाददृष्टार्थमंत्रोच्चारणं येषां, पथा सुब्रह्मण्याव्हाने 'देवा ब्राह्मणा० इत्योपवसध्ये अहनि । तत्र कालकत्वेन विशेषाग्रहणात् भवतु नाम तंत्रत्वं सादृशमन्त्राणाम् । प्रकृते तु तथास्वाभावाल तन्त्रम् । 'उपरवा हविर्धाने रवायन्ते । इत्युत्पत्तिवाक्ये बहुवचनादुपरवभेदसिध्दौ न सर्वेषा सकृत्खननेन सिद्धिः । अतः प्रत्युपरवं खननमपि भिनमेव । तच खननं 'रक्षोहण' इति मन्त्रेण स्मृत्वा विधेयम् । यावदेव मन्त्रजनितं ज्ञानं तावदेय तक्रियाकरणम् । एकारमुच्चारणजनित ज्ञानं ताघरकालपर्यन्तं स्यातुमसमम् । विक्षणवृत्तियसप्रतियोगितावच्छेदकविशेषगुणत्वावच्छिन्नावात् । तस्मादावृत्तिरेव मन्त्रस्य तस्य तत्रेति निकृष्टोऽयः ॥५४॥ हषिष्कृदाव्हानादिमन्त्राणां आवृत्यधिकरणम् ॥२१॥ सि०॥ हविष्कृदध्रिगुपुरोनुवाक्यामनोतस्य आवृचिः कालभेदात् ॥५५॥ ज्योतिष्ठोमे प्रतिसपने सपनोयपुरोडाशाः सन्ति । प्रतितः चोदेशन इविष्कृदाव्हानं प्राप्तम् । तस्य 'इविदेहि। इति मन्त्रः । वाजपेये मतपशः प्राजापत्यपशरथ । ते अधिगुपैषः प्रात: तस्य 'देन्याः शमितारः" इति मन्त्रः। एवं आग्नेयं कृमी भाटमेत सौम्म यहम् । आग्नेयं कृष्णपिम्' इस्पन भाग्नेपरये पुरोनु च प्रामा । तस्य .

·४२ ॥ पूर्वमीमांसास्त्र पत्तिः ॥ .. मनोतामन्त्रध प्राप्त । 'अग्ने नय मुपैया रापे अस्मानिति पुगेनुवाक्या' 'वं ह्यग्ने प्रपमा मनोता' इति ममोतामन्त्रः। चतुर्विधानामेतेषा मन्त्राणां सकृत्य- योगः, उत भेदः-आवृत्तिरिति संशये न ात्र मन्त्रान्ते अनुष्ठय कर्म स्मृत्वा तस्य,करणमस्ति ! किन्तु हविकृदधिगुषों परप्रत्यायनायी, पुरोनुवाक्या- मगोतामन्त्री केरलस्मरणजनगेन, कृतार्थो । अतः पूर्ववैषम्यात्तन्त्र सकृदिति प्राप्त सिध्दान्तः । हविष्कृदाव्हानादौना भेदः-आवृत्तिः। कुतः काल- भेदात् । अयं सर्वसाधारणो हेतुः । तथा हि-हविष्कृदाव्हानमन्त्रे तत्त- सवनकालस्य भेदः । अध्रिगुमनोतामन्त्रे सवनीयसम्बन्धिनि प्रात सपनम् । प्राजापत्यसम्बन्धिनि च तृतीयसपनम् । अनिमयागसम्बन्धिन्या पुरोनु. वाक्याया च सौम्ययागेन व्यवाहितः काल. इत्ये कालभेदान्मन्त्राणा- मावृत्तिीरति भावः ॥५५॥ अध्रिगोश्च विपर्यासात् ॥ ५६ ॥ अधिगो:-अधिगुपैपस्य तन्त्रेणानुष्ठाने कृते तस्य विपर्यासात्- विहितकमलोपादपि न तस्य तंत्रम् । तथा हि-अघ्रिगुप्रैपाद पूर्व क्रियमाणा ये प्राजापत्यपशुसम्बन्धिन. पश्चालम्मश्रुतप्रत्याश्रुतअजैदग्निमन्त्रादयः । पदार्थाः तपा प्रात सबनेऽनुष्ठाने पर्यग्निकरणान्ते विहितोत्सर्गस्य ! बाधः स्यात् । तृतीयसनने तदनुष्ठाने पुरस्तात् कर्तव्याना तेषां परस्ताव कृतिरिति क्रमस्या लोपः । अत आवृत्तिरेवेति भारः ॥ ५६ ॥ करिष्यद्वचनात् ॥ ५७ ॥ किञ्च, करिष्यद्वचनात्---अधिगुप्रैषमन्त्रे 'आरमध्यमित्यादि शब्दोचारणाव्यवहितोत्तरक्षणावच्छेदेने , मन्त्रप्रतिपादितार्यस्य कर्तव्यता प्रतीयते । प्रातःसवने तस्मिन्ननुष्ठिते बहुकर्मणा'व्यरहितमेर तदनुष्ठानं स्यादित्यव्यवहितोत्तरक्षणरूपकालयाधोऽपि स्यादिति ध्येयम् 11 ५७ ।। इति पूर्वमीमासासूत्रवृची भावबोधिन्या एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। ॥ संपूर्णध एकादशोऽध्यायः॥ 1 ·७४३ द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। प्रसत्पात्मक वपया ॥ अथ द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अग्नीपोमीयपश्वर्थानुष्ठितप्रपाजादिभिः पशुपुरोडाशस्याप्युप. कारसिध्यधिकरणम् ॥ १॥ तन्त्रिसमवाये चोदनातः समानानामैक- तन्त्र्यमतुल्येषु तु भेदो विधिप्रक्रमतादाद तादर्थ्यश्रुतिकालनिर्देशात् ॥१॥ एकादशाध्याये तन्त्रावापो सप्रपंचं निरूपितः । अथ तदुपजीव्यः प्रसनः द्वादशाध्याये निरूप्यते । अनेसोदेशेन सकृदनुष्ठान तन्त्रम् । तच्चाने कोप. कारकमित्यासिध्दम् । इह द्वादशाध्याये एकोदेशेन अनुष्ठितमप्यगं देशकाल - कर्तृगामे कन्ये अनुदेश्यमप्यन्य उपकारोतीत्यन्यत्र कृतस्यन्यत्र प्रसो विचार्यते। अग्निष्टोमे . आग्निपीमीयस्य प्रचर्य अनोपोनीय पशुपुरोडाश. मैकादशकपालं निपेदिति श्रुतम् । तत्र चर्दिकप्रीतानि प्रयोजादान्गङ्गानि पृथक कर्तव्यानि उत पशुयागेऽनुष्ठितानि तानि पशुपुरोडाशेऽप्युफ्फुन्तिीति संशये तन्त्रिणां- नन्न साधारणः धर्म:-अनममूहः येषां तेग तन्त्रिगा समवाये-देश कालो, चोदनाव:- विधिरापात, समानानां- एकविधिविहिताना, एकात्रं. एकायोगः-अङ्गाना सानुमानमिति यावत् । अतुल्येषु-भिन्नविधिबोधिव, भेद:-अनुष्टानभेदः, अमावृत्तिरित्यर्थः । कुतः विधिप्रक्रमतादात-अजानुष्ठानारम्भस्य तादात । अत्राय भानः- 'अमी- पोमीय पशुमालभेत ' ' अग्नीपोमोयं पशुपुरोडाशमेकादशकपालं नियति' इति पशुयागपुरोडाशयागयोः भिन्नविधिपिहितयेन पार्यपात पशुयागः प्रयोगारम्भकाले स्वीयापूर्वोपकारकाण्यवाङ्गानि गृहातीनि तानि तदर्यान्येव । नात्यापानि एवं पुरोडाशगोगऽपि स्वीयापूरकार मागङ्गानि गृहानति तान्यपि तदर्यान्ये । नान्योपकारकागि ! अ नात्र तत्र मम्मनः । पशुगागमयाजानां पुरोसाशयागप्रयाजानां च शुविकालनिर्देशान- ·७४४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः ॥ 'अग्नीपोमाय प्रणीय अग्नीपोमोय तन्त्र प्रनामयति ।पया प्रवर्ष पुरोडाश. तन्त्रं प्रक्रमयति ' इति श्रुतिम्मा प्रयोगारम्भकालभेदस्य सुट क्रशनादिति तदाशयः ॥१॥ गुणकालविकाराच तन्त्रमेद: स्यात् ॥२॥ गुणकालविकाराच पशुयागप्रयोगगृहानाड्गपुरोडाशयाग. प्रयोगगृहीताङ्गयोः गुणभेदात् कालमेदाच तन्त्रभेदः स्यात् । तपा हि-पशु. यागीयप्रयाजेषु एकादशसङ्ख्यागुमः ', निन्तं पy.. प्रयंजनीति पशोजीवनकालः' । अनूयाजेष्वप्येकादशसपा । पृषदाज्यं द्रव्यम् । पुरोडाशयागीयेषु प्रयाजेवनूयाजेषु च क्रमेण पञ्चत्तत्रिसङ्ख्या गुगः केवलाज्यं द्रव्यम् । वपायागोत्तरकाल वेति गुणकालयोः उभयत भेदाव सन्त्रभेद स भवेदिति भारः ॥२॥ सि० ॥ तन्त्रमध्ये विधानाद्वा मुख्यतन्त्रण सिद्धः स्यात् तन्त्रार्थस्याविशिष्टत्वात् ॥३॥ मुख्यतन्त्रेण- पशुयागप्रयोगण, सिद्ध · पुरोडाशयागीयापूर्वस्य उपकारः सिद्ध एव स्यात् । कुतः तन्त्रमध्ये--पाशुकतन्त्रमध्ये पुरोडाश- यागस्य विधानात् । वन्वार्थस्य- नन्त्रस्य, अकृतार्थस्य - अपूर्वस्य च अविशिष्टत्वात् - एकरपात संनिधानाच पशौ क्रियमाणान्यप्यङ्गानि पुरो. डाशस्य ततन्त्रमध्यविहितलेन सनिहितान्येव । सन्निहितत्वाञ्च प्रदीपयत्तस्था- प्युपकुंपन्तीति भावः ॥ ३ ॥ विकाराच न भेदः स्यादर्थस्याविकृतत्वात् ॥४॥ पतु गुमकालयोभदादावृत्तिरित्यु के पूर्वपक्षिगा तत्रोच्यते-- विकाराच-एकादशपदाज्यरूपगुशरिकारादपि, न भेद:- न प्रयोग. भेदः स्य त् ।कुत । अथैत्य अङ्गाजनितोपकारस्य, अविकृत वात्-प्रती पञ्च- स्वादिरिशिष्टे यः उसकारः तस्यैव पशारतिदिष्ट वेन फलाशे विकाराभावात एकादशप्रयाजान् यजतायत्र प्रकृतिलघौदकशास्त्रग पञ्चत्रयाजा, ·द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पाद । ७४५ प्राता । तान अनूध एकादशत्वादिसाःगुण.' एकादशेत्यादिश्रुया विधीयते न गुगरिशिष्ट अपूर्व प्रयाजादिपदार्थ तयाक्त चेत् ' नक्षेत्रष्टयुपहोमन्यायन प्राकृतिकृतिममुदायद्वयापत्ते. सन चेापत्ति । चातुर्मास्ये वैश्वदेव पणि नव प्रयाजा , नगनुपाजाः, द्वापाग्यभागो, अटौषि, अग्नये समरति, वाजिनो यजति 'इत्याहूनीना त्रिंगत्मत्यासम्पत्ति बेोधकाचनविरोधात् । प्राकृनाना तु प्रयाजादीना सम्परिकारसहितानामे पात्रानिदेशात द्वयोरु- पका। न मिन्न । अतो गुगभदप्रयु का आवृत्तिनपात्र । न च गुणानुप्रहाप प्रधानावृत्तिाय्येति भार ॥ ४ ॥ एकेपां चाशक्यत्वात् ।।५।। एकपा अतिदेशशाखमाप्तयावदङ्गाना मन्ये वेद्यादीनाङ्गाना साङ्ग- प्रधानानुष्ठाने देशाक्यनियमस्य भङ्गापत्तै आवृत्तिरशक्या यदि तीनवा- विशेषात्मयाजादीनामप्यावृत्तिर्नेस्यसिध्यति ॥५॥ एकाग्निवच दर्शनम् ॥ ६ ॥ मध्येऽनेराउपाहुनीर्जुहोति पुराडागाहुनी पश्याहुनीश । इति प्रत्यक्ष श्रुतिदर्शन एकाग्निकच्च- पशुय गपुरे डाशयागयोगन्यमदमे कानि दर्शयति । अत माधानाना देशाथै क्य५ यायसिद्धत्वेऽपि तस्य प्रश्न चोदकशास्त्रे ग मायः स्यादिति शनाया सुतरामन रसर । तस्मात्याशु तंत्र पुरोडाशयागे प्रप्तान एति प्रमङ्गसीदति निकृष्टो भार ॥६॥ पुरोडाशे आज्यभागयोः कर्तव्यत्ताधिकरणम् ॥ २॥ सि०॥ जैमिनेः परतन्त्रापत्तेः स्वतन्त्रप्रतिषेधः स्यात् ॥ ७॥ पशुपुरोडाशयागे प्राकृनावाज्यभागहोमी दया या पनि सशये पशुपागीयप्रयोग धिना पौरोडाशिरवोदय बादशज्यभागहोमप्रापर- प्रमाणामायेन तीन पर्नयामिति प्रात आह-- -जामनेराचार्यस्य मते तायाज्यभागो तत्र पर्तव्यो । परवन्नापते परत्वेग पायुक्तन्त्रण ·७४६ ॥ पूर्वमीमांसास्वाचिः ।।. इतरा आपचेः--प्रयाजादीनां पशुपुरोडाशे प्राप्तः, तद्विषये स्वतन्त्रस्य पुरोडाश- तन्त्रस्य प्रतिषः स्यात् ! अ.ज्यभागादिविषो तस्य अप्रातः 'न तै पशी कोतति श्रुसा पाशुरुनने तयोनिषेधात् । ततस्तयोः प्राप्त्यमायेऽपि प्रकृतितधोदकशावेग तयोस्तत्र प्राप्तवात तो तत्र कर्तव्यायवेत्याचार्याशय इति भावः ॥ ७॥ सोमे दार्शिकोदेरकरणाधिकरणम् ॥ ३॥ नानार्थत्वात्सोमे दर्शपूर्णमासप्रकृतीनां वेदिकर्म स्यात् ॥ ८॥ ज्योतिष्टोमे सोनिको विनिर्माणानन्तरं तदभूतपूर्णमासप्राकृतिक- कानुष्टानार्थ तदङ्गाशिकोयन्तर कार्य न वेति संशये दर्शपूर्णमासप्रकृतीनां कर्मणाम वेदिकम-मृपग् वेदिः स्यात् । कुतः! नानार्थ वात--सौमिया- दर्शपूर्णमासधोभिन्नालयात । समिकोदेः प्रधानप्रचारः फलम् । हघिरासादनार्थति नानार्थत्वम् ॥ ८ ॥ सि० ॥ अकर्म वा कृतदूपा स्यात् ॥ ९॥ अकर्म वा- दार्शकान्तरस्य अकरणमेव । यतः सौ कृतपा- सौमिकयेदेः दूषणरूपा स्यात् । नया हि-दाशिकवेदेय कार्य हरिरासादनाम तदक्षमा सौमिकी वेदिरितिसिध्यत् । न चेदमवितथम् । सौमिक्या: हविरासादन- समर्थस्त्रात । तम्याः प्रचारार्थित्वेऽमि हविर्धारणस्य प्रसङ्गतः सिद्धिर्भवस्य । ततो न चेद्यन्तरमिनि मायः ॥ २ ॥ सामे दाशिकः सुवादिनिः पात्रैः सवनीयपशुपुरोडाशादि- होमाधिकरणम् ॥४॥ पात्रेषु च प्रसङ्गः स्यादोमार्थत्वात् ॥ १० ॥ सोमे एकमुत्यादिने प्रड्चमसे गृहीतेषु सोमनन्त्रमध्यपनितानि दर्श- पूर्णमास प्रकृतीनि 'सपनीयः पशुः, सपनीयः पुरोडाशः, सौम्यवहा' इत्यादीनि कीण्यनुष्टेयानि । तानि कि प्रहचमसरेव कार्याणि, अपना जुहपभृतप्रकृति-

·द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः।
-
पात्रः कर्तव्यानीति संशये पत्रिपु-होमसाधनपात्रे प्रहचमसेषु प्रसङ्ग स्पात ।
ग्रहमसरेव निर्दिष्टानि कर्माणि कार्याणि । कुनः । तेश्यपि
होमार्थत्वाविशेषादिति ॥१०॥
सि० ॥ न्याय्यानि वा प्रयुक्तत्वादप्रयुक्ते
प्रसङ्गः स्यात् ॥ ११ ॥
न्याय्यानि वा-दर्शपूर्णमासपात्रापेव तेषु होमेषु योग्यानि । कुनः !
प्रयुक्तत्वात्-तेषा परिप्रहात । अप्रयुक्ते- अपरिग्रहे प्रसणः स्पात ।
अप यद् गृहीत्वा आयानि सोमनासादयन्ति । न यजमानं हनि । इति
श्रुत्या आज्यासादनातस्य प्राकृतः कर्मणः सौमिकतन्त्रात्पूर्वविहितान
जुल्हादीनां सन्निहितत्वात तेषु होमेगु प्रसङ्गमस्यासम्भवः । लोकेऽपि
गमनादिप्रसङ्गे तदुपकारकस्याने सन्निहि न परकीयमशन इति एम् ।
तस्माज्जुहादिपात्रैरेव ते होमाः कर्तव्या इति भावः ॥ ११ ॥
शामित्रे पशुपुरोडाशपणस्याकर्तव्यत्वाधिकरणम् ॥ ५ ॥
• १/. सि० ॥ शामित्रे च पशुपुरोडाशो न
स्थादितरस्य प्रयुक्तत्वात् ।। १२ ।।
पशुपुरोडाशश्रपणं शामित्रेऽमावुत गाहे से इति विशये शामित्र.
स्थाग्नेः हपि.अपणहेतुत्वं क्लतमिति पुरोडाशश्राणेऽपि तम्याग्नेः प्रससिद्धे-
स्तस्मिन्नेत्र ताणमिति प्राप्ने शाभित्रेऽगो पशुपुरोडारा:-- पशुपुरोडाशस्य
श्रपणं नैव स्यात् । कुतः ! इतरस- गाहवत्यस्याग्ने: ' शालामुम्तीय य
पपः अन उच्चे गार्हपत्यो भवति । इति
श्रत्या
शामित्रा प्राय
प्रयुक्तत्वात
सिदत्यात गाईपले एक तस्य पगनिनि सिध्दान्तः ॥ १२॥
कोण्डपायिनामयने मासानिहोत्रद्रव्यस्य माजहितेऽना अप-
णाधिकरणम् ।।६।।
अपणं चामिहोत्रस्य शालामुखीयेन स्यात्
प्राजहितस्य विद्यमानत्वात् ॥ १३॥

·७४८ .. ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ति। - - कुण्डपायिनामयने 'मासमग्निहोत्र जुहोती ' सत्र हविःश्रपणं शालामु खीये उत मुख्यगहिपत्य इति विचारे या प्रणपति स गार्हपत्य' इत्यग्नीषोमप्रणयनोत्तरमाहानीयाय गार्हपत्ययेन चोदितत्वात शालामुखीय अषणमिति प्राप्त मासाग्निहोत्रद्रव्यस्य श्रपण प्राजहिते-मुख्ये गार्हपत्येऽग्ना। कुत. ' तस्य प्राजहितस्य मुख्यगाईपत्यस्य विद्यमानत्वात्- सनिहित यात । न शालामुग्वीये गौणे गाईप्रत्ये । यत शालामुखीये गाई पत्यशब्दो गौण. । मुख्ये सम्भनति गौणग्रहणमन्याय्यमिति भामः ॥ १३ ॥ हविर्धानशटादन्येन शकटेन औषधद्रव्याणां पुरोडाशादीनां निर्वापाधिकरणम् ।। ७॥ हविर्धाने निर्वापणार्थ साधयेतां प्रयुक्त- त्वात् ।। १४ ॥ ज्योतिष्टोमे हविर्धानशकटप्रवृत्यनन्तर 'पशुपुरोडाशः, सपनीय' पुरोडाश , सौम्यश्वर ' रित्यादीनि औपपद्रव्याणि कर्माण्यनुयानि, किंवा हविर्धानशस्टे तेगा निर्वाप कार्य , उन शंकटान्तरे इति संगये हविर्धाने- सोमाधारभूने शकटे, निर्वापणार्थ- सानीयादिनिर्वापण कार्य साधयेतां- उत्सादयेताम् । प्रयुक्तत्वाद- नन्निपकार्यक्षमत्वात्तयोरन्यतरस्य इन ॥ १४ ॥ सि०॥ असिध्दिन्यिदेशत्वात् प्रधान वैगुण्यादवैगुण्ये प्रसङ्गः स्यात् ।।१५।। असिध्दि:- हनिर्धानशकटयोनिर्वापसाधनावस्यासिन्दिरेष । कुन ! तयारन्यदेशत्वेन प्रधानवैगुण्याव- हविर्धानमण्डपे पितयोस्तयोत्तयो. सोमसकटयोः गाईपलपश्चाभागे निर्वापदेशे नयने सति सोमयागस्य गुप स्यादतः अवैगुण्य एवं प्रसङ्गो युक्त इति मात्र ॥१५॥ अनसां च दर्शनात् ॥ १६ ॥ अनसां च- 'अनासि प्रचयिन्ति' इति शकटबहुत्वं भूयते। वा प्रधानस्य ·द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। ७४९ सोमाधारशकटयोत्वेिन शकटान्तरमन्तरेग बहुववनमनुरपन्नम् । तदुप- पत्यर्थ तृतीय शकटं नामासमेत्र । तत्र तेपा निर्वाप इति भावः ॥१६॥ प्रायणीयादिषु सौमिकदार्शकदीक्षाजागरणस्याभावाधिक- रणम् ॥८॥ सि०॥ तदुक्तं च कालभेदात् ॥ १७ ॥ याँ प्रयमा रात्रि दीक्षितो जागर्ति तया स्वोन व्यावतने' इति सोमे दीक्षादिने रात्री जागरण श्रुतम् । एवं दर्शपूर्णमासयोः औपवसध्येऽहि रात्री जागरणं श्रुतम् । तत् प्रायगीयादिषु अतिदिष्टम् । तेन दीक्षाजागरणेन तस्य प्रसङ्गसिध्दिरिति प्राप्त तत्-- जागरण, पृथोर युक्तम् । कालभेदात्- औपवसध्यदिनरूपकालभेदात् । तत्राप्यदृष्टार्थ तत् पृथगेव कार्यम् । नातिदिष्ट दाशिकमिति भावः ॥ १७ ॥ विहारभेदे मन्त्रभेदाधिकरणम् ॥९॥ सि०॥ मन्त्राश्च सन्निपातित्वात् ।। १८॥ वरुणप्रघासेपु 'मारुतीप्रचाराध प्रतिप्रस्थाना आज्यानि गृहाति इतरप्रचारामध्ययुः ' इति विहारपाकरे सति तत्र आज्यस्य महणोक्षणा- मिमशनेषु ये सनिसतिनो मन्त्रास्लेश तन्त्र, उत आरामः इति संशये आराप:- पृषक् आवर्तनीयाः । अतः ! सन्निपातित्वयात्-मन्त्राणामस्मरणद्वारा- संनिपत्योपकारकत्वात् । मन्त्रै हामि इत्युत्तमपुरुरवास्पान्योपचारका सम्भत्र इति भारः॥१८॥ दक्षिणायादिषु अग्न्यन्वाथानस्यामानाधिकरणम् ॥ १० ॥ सि०॥ धारणार्थत्वात्सोमे अग्न्यन्वाधान न विद्यते ॥१९॥ सोमे दावणीपादियटिफर्मनु अत्यन्याशनमस्ति । ने िमशष यालभेदारमागरयदस्तीति प्राप्ने सौमे सौनिकामाशानस्य सारिकार्यन्तं पार.

·॥.पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः।। णार्थत्वात् तत्सम्बन्धिदक्षिणीयादिषु पृषगन्वाधान न वियते इति सिद्धान्तः ॥ १९ ॥ दीक्षणीयादिपु व्रतोपायनस्याभावाधिकरणम् ॥ ११ ॥ तथा व्रतमुपेतत्वात् ॥२०॥ तथा-यथा दक्षिणीयादिषु पृथगन्वाधान नास्ति, सौमिकान्याधानेनैव प्रसङ्गसिध्दिस्तथा सत्सचनार्यसङ्कलादिरूर वमपि तासु पृथक् नानुष्ठेयम् । सौमिकतनै प्रसड्गः सिध्यति । तद्धि सोमार्थ गृहीतमेव पूर्वम्। अतः परिगृहतित्वेन तासु उपेतत्वात्- प्राप्तत्वात् अप्राप्तप्रापणरूपं व्रतस्प उपगमन दक्षिणीयादिषु नास्तीति भावः ॥२०॥ विप्रतिषेधाच ॥ २१॥ सौमिक्ते तत्र परिगृहीते व्रतस्य चर्यमाणत्वेन ' अमे व्रतपते व्रत चरिष्यामि ' इति भविष्यप्रयोगोऽनुश्पन्न स्थादत ॥ २१ ॥ सत्सवदिति चेत् ॥ २२ ॥ यया · सत्यं वदति व्रतं यारपुरुषी वन प्राप्तमपि दर्शपूर्णमासे पुनरूपयते । तद्वदिदमपि स्यादिति चेत् ॥ २२ ॥ न संयोगपृथक्त्वात् ॥ २३ ॥ नव वधा स्यात् । कस्मात संयोगपृथक्त्वात् । स्मृती पुरुषार्थत्वेन सर्वसाधारण. सत्यं वदेति विधि । दर्शपूर्णमासे तु तदनयेन विशिष्ट. स. पृथग्विधि । इति विधिपाधक्य तत्र । प्रकृते तु सौमिकसत्यदनादिवतरिधि- नैव ऐष्टिकत्रतस्य प्रसङ्गत सिद्धिरिति दृष्टान्तवैषम्यमत्र । अथवा सयागस्य. स्मृती सत्यवदनादिरिधेयार्थीनुष्ठानजन्यपुरुषेष्टस्य प्रकृते तु सत्यवदनादिविध्यु- देश्यस्य करस्य च पृथा गन्न हद ! न सत्यवदनादे पुनर्विवित्र । सौमित्रतविधिनैव कृतार्थस्वादिष्टनामिति मार ॥ २३ ॥ ऐष्टिकषु अग्न्यन्वाधानाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १२॥ .

·द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः।
ग्रहार्थ व पूर्वमिष्टेस्तदर्थत्वात् ॥ २४ ॥
पूर्व प्राथमिक समिकमग्न्यन्वाधान प्रसङ्गत ऐष्टिकेषु कर्मसूपकार
करोतीत्युक्तम् । तस्य धारणार्यत्वात्प्रसङ्ग उक्त देटिकेषु । पर न केलं
धारणार्थं तदपि तु ममाग्ने चर्चा विहवेपस्त्विति पूर्वमग्निं गृह्णाति । देवता
एव तत्पूर्वगृहीता. बाभूते यजते' इति असिग्रहणेन देवतामहण-
लिङ्गदर्शनात् देवतापरिप्रहार्थमपि । सत्या देवतापरिग्रह प्रसङ्गेन नैव
सिध्यति । सौमिक ऐष्टिकदेवताना भेदात इत्याक्षेप सिध्दान्त । पूर्व प्राथमिक-
भग्न्यन्वाधान हविर्धारणदेवतापरिमह इत्युभयार्थमपि इनि तस्य ऐटिके
प्रसङ्गतः सिध्दिर्भवत्र ! कुन १ दक्षिणीयेष्टेस्तदर्थवात्- देवतापरि-
ग्रहार्थत्वात् । तथा हि- 'आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निपेदीक्षिष्यमाणः ।
इत्येव दक्षिणीयेप्टेरुत्पत्तिश्रुति तदर्थवादश्वेत्य- अग्नि देवानामामो विष्णुः
परम ,यदानावैष्णमेकादशगलं निर्वपति देवताय च
तदुभयतः
परिगृह्य दीक्षते " इत्यर्थनादेत दाक्षणीयेथे देवतापरिहार्यबस्य बोधनाद
सैव प्रसङ्गत ऐष्टिककार्य साधयिष्यतीति मायः ॥ २४ ॥
शेपचदिति चेत् ॥ २५॥
दीक्षणीयेष्टिः प्रधानदेवनापरिप्रहार्या । तस्या क्रियमाणं दार्शिक-
मातिदेशिकमग्न्यन्वाधान शेपवन ~ अङ्गाङ्गभूत ऐयिकदेवत्तापरिमहामिति
भिन्नार्थवान प्रसङ्गतः सिद्धियाधानस्येति चेत् ॥ २५ ॥
न वैश्वदेवो हि ॥२६॥
न। हि- यत , वैश्वदेवः- प्रशने पैश्वदेवमहो वर्तते । तत्र
विश्वदेवा देवताः सन्ति । जायाधिकरणन्यापेन विश्वेदेवपदवाध्य देवनावा-
वच्छिन्न सामान्यमेन । त्दन्त पातित्वमङ्गदेवनानामप्यस्ति । अन. पैश्चदेवप्रह-
सम्बन्धस्तासा देवतानामस्तीति प्रधानसमादेवनानामपीति भावः ॥ २६ ॥
स्याद्वा व्यपदेशात् ॥ २७ ॥

·७५२ । पूर्वमीमांसासूत्रयातिः॥ - व्यपदेशात्-- देवतकदेशात 'अग्निर्वसमिः, सोमा रुदैः , इन्द्रो मरुद्भिः, वरुण आदित्यैः बृहस्पतिर्विश्वेदेवैः' इत्यत्र वस्वायपेक्षया विश्वेद- बानां भेदेन निर्देशात् महदादिवत् विश्वेदेवशब्दोऽपि गणविशेषवाचीन देवतात्वावच्छिन्नसामान्यबाची। तथा चेत् सः मेदन निर्देशोऽनुपपन्न: स्यादतः स न्यायबाधकः । तस्मादङ्गदेवताना तद्ग्रहसम्बन्धामावात् तदर्यमै- ष्टिकमन्वावानं स्यादिति ॥ २७॥ न गुणार्थत्वात् ॥२८॥ न स्यात् । कुतः गुणार्थत्वात् - विश्वेदेवशब्दस्य स्तुत्यर्थ वात् । न भेदनिर्देशपरत्वं तस्य । अपि लग्न्यादयो वरुणान्ताः मरुदाधेकदेशयुक्ताः वृह- स्पतिस्तु सकलदेवतायुक्तः श्रेष्ठः इति बृहस्पतिस्तुतिपरः स शब्द इति प्रसङ्गेन सिद्धः नैव कर्तव्यं दार्शिकमन्याधानमष्टिकषु कर्मस्विति भावः ॥ २८ ॥ ऐष्टिके' पत्नीसहननाननुष्ठानाधिकरणम् ।। १३ ।। सि०॥ संहननं वृचत्वात् ॥ २९ ॥ सहनन-मेखलया यजमान दक्षियति, योक्त्रेण पत्नीम् । इति सौमिकसहननेनैव प्रापणीमादिधिष्टिषु प्रसङ्गन. संहननं मिध्यति । चत्तात्- प्राकृतसंहननामागेव तस्य समिकसंहननप्रवृत्तवात । प्रयाजान्धाधानन्याय- वैषम्याचेति तासु तन्नानुष्ठपमिति भावः ।। २९ ।। ऐष्टिकेपु आरण्यभोजनामावाधिकरणम् ।। १४ ॥ सि० ॥ अन्यविधानादारण्यभोजनं न स्यादु. भय हि वृत्त्यर्थम् ।। ३०॥ ‘पयोवतं ब्राह्मणस्य इति अन्यस्य- सौमिकस्य पयोव्रतस्य विधानात् तेनैव प्रायणीयादिषु प्रसङ्गतः सिद्धेः ' यदारण्यानश्नाति तेनाऽऽ- रण्यानयो इन्द्रियं या अरण्यम्, इन्द्रियमेवाऽमन् धचे ' इति दार्शिकमारण्य- मोजनं चोदकमाप्तमपि तासु नानुष्ठेपम् । कुतः ! उभयं हि वृत्यर्थम् ।

·७५३ द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। 1- आरण्यकमक्ष- . पयः आरण्यं च भक्षणार्थमेव । प्रत्यक्षेण पयसा प्रसङ्गतस्तसिद्धः चोदकप्राप्त न कर्तव्यमिति भावः ॥ ३० ॥ ऐष्टिका शेपमक्षानुष्ठानाधिकरणम् ॥१५॥ सि०॥शेषभक्षास्तथेति चेन्नान्यार्थत्वात् ॥ ३१ ॥ प्रायणीयादीष्टिषु शेपभक्षा:- इडामक्षणं, तथा- णवनिवर्तते इति चेन्न । अन्यार्थत्वात्- संस्कारार्थत्वात हविःशेषान् भक्षयन्ति । इति द्वितीयया प्रोक्षणवत् संस्कारार्थत्वावगमात् शेषमक्षणं कार्यमिति भावः ॥ ३१ ॥ ऐष्टिकेषु अन्वाहार्यदानाभावाधिकरणम् ॥१६॥ सि०॥ भूतत्वाञ्च परिक्रयः ॥ ३२॥ परिक्रया- दर्शपूर्णमासीयपरिक्रयरूपः अन्बाहार्यः इष्टिषु निवर्तते । कुतः । भूतत्वात् ज्योतिष्टोमदक्षिणयैव परिक्रीतत्वात ऋविजामित्यर्थः ॥३२ ॥ ऐष्टिकशेपभक्षणस्य संस्कारार्थत्वेन कर्तव्यत्वाधिकरणम् ॥१७॥ शेषभक्षास्तथेति चेत् ॥३३॥ ऐटिकशेषमक्षाः तथा-- परिक्रयाः इति चेत् ॥ ३३ ॥ न कर्मसंयोगात् ॥ ३४॥ न परिकयार्थास्ते भक्षाः । कस्मात् ! कर्मसंयोगात- कर्माचक- द्वितीयाश्रयणात् संस्कारार्या एवेति भावः ॥ ३४ ॥ ऐष्टिकेपु होतुर्वरणसद्भावाधिकरणम् ॥१८॥ सि० ॥ प्रवृत्तवरणात्मतितन्त्रं वरणं होतुः क्रियते ॥३५॥ अग्निर्होता समे होता होतस्त्वं मे होताऽ सीति होसार यणीते' इति सोमे होतृवरणमाम्नानं क्रियते । पश्चात् ' अग्निर्देव्यो देवो होता देवान् यक्षत् ' इति दार्शपौर्गमासिक होत्यरणं चोदकप्राप्त प्रायगीयादिपिटिषु ·७५४ | पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ . कार्य न वेति संशय वरणस्य ऋषिगनुमतिप्रकाशनार्थत्वात्तस्य प्रकाशन- स्थैकनैव सौमिकररणेन सिद्धत्वादातिदेशिक तवरण न कार्यमिति प्राते प्रति- तन्वं-प्रतीष्टि , होतुर्वरण क्रियते । कुतः प्रवृत्तवरणात्- कमणि प्रवृत्त्यन- न्तर वरणात् । ऋत्विगनुमतिप्रकाशनार्थ चत्तदग्निर्देवो दैव्य इत्यष्टिकं वरण लाई कर्मणि प्रवृत्तेः मेर तत् क्रियेन । अत्र तु कर्मप्रवृत्त्यनन्तरं 'मध्ये तद्वरणमस्ति । अतः अदृष्टार्थ तत् । तच्चादृष्टं सौमिफेन वरणेन न सिध्यति । तस्माचार्कर्तव्यमिति सिध्दान्तिनोऽभिप्रायः ॥ ३५ ॥ ब्रह्मापीति चेत् ।। ३६ ॥ तर्हि ' भूपते मुरनपते' इत्यनेन मन्त्रेण कार्य ब्रह्मणो चरणमपि कर्ममध्ये ऽस्तीति तदप्यदृष्टार्थमावर्तेतेति चेत् - ॥ ३६ ।। न प्रानियमाचदर्थ हि ॥३७॥ न । कुतः । प्राक्- ऋतुप्सम्बन्धितह्मकर्तृकक्रियात: पूर्व, नियमान- ब्रह्मणो वरणस्य नियमात् । हि- यतः तदर्थ- ब्रम्हानुमतिज्ञानार्य तवरणम् । 'अन्यकर्तक्रियायाः पूर्व तस्य प्रवृत्तावपि तस्मात् प्राक् कापि ब्रह्मकर्तृ- कक्रिया नास्तीति ब्रह्मवरणे होतृारणतो वैपम्यमिति भावः ॥३७॥ निर्दिष्टस्येति चेत् ॥३८॥ निर्दिष्टस्य अमाया पूर्वेधुर्वेदि करोति' इति विहितस्य वेदि 'ॐ परिगृहाण ' इति परिग्रहानुज्ञात्मकं यदद्गं तस्य पूर्व सत्वात् ब्रह्मरणात् प्रास् कापि तकर्तक्रिया नास्तीत्येतदसिध्दमिति चेह-॥३८॥ नाश्रुतत्वात् ॥ ३९॥" पूर्वयुर्वेदिकरणं श्रुतम् । परिग्रहो न श्रुतः । अतस्तस्याश्रुतत्वानोक्त- दशहा सम्मपतीत्यर्थः ॥ ३९॥ होतुस्तथेति चेत् ॥४०॥ होतु:- होतुर्वरणाप्रागपि तथा- न किमपि कर्म इति चेत् ॥१०॥ . करणस्य . . .

·द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। ७५५ न कर्मसंयोगात् ॥४१॥ न ।' अवृतः सामिधेनरिन्याह । इति कर्मसंयोगात- कर्मणो विधा- नात, इयमपि शङ्का तदभावप्रस्ता । तस्मात् होतृवरणमदृष्टार्थमौष्टिकेषु कार्यमेव ! सौमिकेनैव सिद्धावादनुज्ञारूपदृष्टार्थकं ब्रम्हवरण न कर्तव्यं तत्रेति भावः ॥४१॥ आतिथ्यायां बर्हिपः प्रतिकर्म प्रोक्षणादेरभावाधिकरणम् ।। १९ ।। यज्ञोत्पत्त्युपदेशेऽनुष्ठितकर्मप्रयोगभेदात् पति- तन्त्रं क्रियते ॥४२॥ सोमे ' यदातिध्यायां बर्हिस्तदुपसदां तदग्नीपोमीयस्य ' इति श्रुतम् । तपा — बहिरसि स्चूग्भ्यस्त्वा स्वाहेति बर्हिषः प्रोक्षणादिकं श्रुतम् | उत्प्रोक्ष. णादिकमुपसत्सु अग्नीपोमायपशुयागे च आवर्तनीयमथवा प्रसङ्गतस्तत्सिद्धिरिति संशये यज्ञोत्पत्युपदेश यज्ञस्य आतिथ्यात्मक्रयागस्य उत्सयुपदेशे- उत्पत्तिविधिसमीपदेशे अनुष्ठित ग्रहणपुरस्सरं यतकर्म बर्हिपः प्रोक्षणादि तदर्थमेव-- आतिथ्याङ्गमेव । प्रयोगभेदाव- आतिथ्याप्रयोगस्य उपसदादिप्रयोगभ्यो भिन्नत्वात् । अतः प्रतितन्त्रम् -- तत्तत्प्रातिप्रयोग तत्प्रो. क्षणादि आवर्तनीयमिति ॥ १२॥ सि० ॥ न वा कृतत्वाचदुपदेशो हि ॥ ४३ ॥ न वा- प्रतितन्त्रं- प्रतिप्रयोगं प्रोक्षणस्य मैव आवृत्तिः । तस्य कृतत्वाद- सदनुष्ठिनात्यात् । हि तदुपदेश:--- यस्मात् यदिः प्रोक्षीत' इति द्वितीयया बदिशदिश्य सत्संस्कारः प्रोक्षणं विधीयते । तस्य कृतान पुनस्तदपेक्षा अतोनावर्तनीयः सप्रोक्षणायः संस्कार प्रसतस्ता सिद्धि- रिति भावः ॥ ५३॥ आतिथ्यायां स्तरणमन्त्रस्य आयत्यधिकरणम् ॥ २०॥ देशपृथक्त्वान्मन्त्रोऽ प्यावर्तते ।। ४४ ॥ तौर ऊर्णानदसनया लुगामि' इति स्तरणमन्त्रस्यापि प्रसगतः .

·पूर्वमीमांसासत्रवृत्तिः ।। . m सिद्धिरिति प्राप्ते आतिथ्यायाः प्राग्वंशो,देशः, अग्नीपोमीयस्य तु उत्तरवेदिः इति देशयोः पृषकत्वात् तद्भेदेन मन्त्रः आवर्तनीय एव ।। ४४ ॥ चर्हिषः देशान्तरनयने संनहनहरणमन्त्र पोरनावृत्यधिकरणम् ॥ २१॥ सन्नहनकरणे तथेति चेत् ॥४५॥ आतिथ्याया संस्कृतस्य बहिषः अग्नीषोमीयदेशान्तरनयनसमये 'पूषति प्रन्धि प्रभात , बृहस्पतेधा हरामि'' इति सन्नहनहरणमन्त्री श्रूयते । तयोरावृत्तिरस्ति न वेति विचारे ,तया- स्तरणमन्त्रबदस्तावृत्तिः 1.कुतः। नयनस्य संनहनस्य च आवृत्तत्वादिति चतु- ४५11 सि०॥ नान्यार्थत्वात् ॥ ४६॥ न आवर्तनीयौ तौ संनहनहरणमन्त्रौ । कस्मात् ! अन्यार्थत्वात्- वेद्यां स्तरणार्थ यत संनहन हरणं च तदर्थ नानयोर्मन्त्रः अपि तु दर्भ- प्रदेशाच्छेदनानन्तरं ये संनहनहरणे तदर्थत्वमेव । तयोरेकरवानावृतिस्तयोर्म- न्त्रयेगिरति भावः ॥ ४६॥ इति पूर्वमिांसासूत्रवृत्ती भावयोधिन्यां द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। १ ॥ श्रीः ।। L . . - X - .. ܚ܀ ॥ अथ द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। विहाराग्नेदिककर्ममात्राधिकरणम् ।। १ ।। पू०॥ विहारो लौकिकानामर्थ साधयेत् प्रभुत्वात् ॥१॥ पूर्वस्मिन् पादे तन्त्रमध्यवर्तिनां प्रसङ्गो विचारितः । अस्मिन् द्वितीये यादे तन्त्रबहिर्भूतस्य 'प्रसङ्गो निरूप्यते । यो धाननात्पन्नस्त्रेता- मिराहवनीयादिः स विहारशब्दवाच्यः । स श्रौते कर्मण्येव विनियुज्यते. उत 'लैकिकपार्वणस्थालीपाकादिप्वपि कर्म इति विचारे विहार--- ·द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७५७ गार्हपत्यायमित्रयं प्रमुत्ताव- - . समर्थत्वाच, लौकिकादीनामपि कर्मणां अर्थ- कार्य, साधयेत्- सम्पादयेदेवेति लैङ्गिकविनियोगः सूच्यते ॥ १ ॥ मांसपाकप्रतिषेधध तद्वत् ॥२॥ 'तस्मिन् मांस न पचेयुः, यत पचेयुः कन्यादं कुर्युः' इति मांसपाक- प्रतिषेधनेताना श्रूयते । स प्रतिपयस्तदा उपपन्नः स्यात् । यदि त्रेतामौ मांस- पाकस्य प्रसक्ति: स्यात् । निषेवस्य प्रसक्तिसापेक्षतात् । वैदिकमांसपाकस्य शामित्रेऽमी विधानाम तस्य पाकस्य तत्र प्राप्तिः। अतखेता पार्वणस्थाली. पाकलौकिकभोजनाद्यर्थे तण्डुलादिपाकयन्मांसपाकस्यापि प्रसक्तिर्वाच्या । तपा सत्येव स प्रतिषेधः समुपपद्यते । अन्यथाऽनुपपनः स्यादिति ॥२॥ सि॥ निर्देशाद्वा वैदिकानां स्यात् ॥३॥ निर्देशाद्वा- 'गार्हपत्ये पत्नी: संयाज़न्ति', दक्षिणग्नो फलाक- रणहोमं करोति यदायनीयं जुहोति न सोऽत्यामा: प्रीतो भवति , इत्यादिप्रत्यक्षवचनैस्तत्तत्कानिदेशात वैदिकानां करणामर्थ साधयेत् त्रेताग्निः न लोकानां कर्मणाम् । तेनैव तस्य निराकाङ्क्षात्वादिति भावः ॥ ३ ॥ सति चौपासनस्य दर्शनात् ॥ ४॥ सति - विहारे सत्सपियं कामयेत राष्ट्रस्य प्रजायै स्यात् । तस्य औपासनेनी पशुमालभ्य जुहुयात् ' इति राजसूयमध्ये पशुहोमाधिक- रणत्वेन औपासनानेर्षिधानं श्रूयते । यदि त्रेताग्नौ लौकिकमपि कर्म स्याच- हर्षस्य लौकिकर्मणस्तर सम्भवादोपासनाग्नौ विधान व्य स्यादिति साधकान्तरप्रदर्शन सिदान्तस्पति भावः ॥ ४ ॥ अभावदर्शनाच ॥ ५॥ • मासीयान्त ह या एतत्य अनुहतोऽग्नयो यजमानत्याने यजमान- मेव ध्यायन्ति । यजमान सकसयन्ति । पचाले ६ वा अन्येयनिषु सपा मांसम् । अप एतेषां नातोऽन्या मांसाशा विपत 'ति पशुबन्धादन्यत्र मांसाशनं येताग्नेः परिहरति अतिः। .

·७५८ पूर्वमीमांसारातत्तिः ।। तस्माद् विहितमाससयोगमिनमाससयोगस्याभारदर्शनादपि नेताग्नौ लौकिक- पार्वणस्याली शादिमासपाकीनपेपर ' तस्मिन् मास न पचेयुरिति श्रुति । अद्विहितमाससयागमिनमाससयागो विहारे न कार्य इति भाव ॥५॥ मांसपाको विहितप्रतिषेधः स्याद्वाऽऽहुति- संयोगात् ॥ ६॥ अथवा मासपाक- मासपाकप्रतिषेध मिहितप्रतिषेघरूप स्याव । पायपण हि आहवनीये विहितम् । प्रतिषेधरूप. स प्रतिषेध इत्यर्थ । कुत 'आहुतिसयोगाद- ' यदावनाये नुहोति साऽस्यामीष्ट प्रीतो भवति इ याहवनीयस्याग्नराहुयाध ररूप वात् यस्मिन्नानौ जुहोति तस्मि- न्मास न पचति इति तस्य निपेयवाक्यस्यार्थ इति भार ॥ ६ ॥ वाक्यशेपो वा दक्षिणेऽस्मिन्नारभ्य विधानस्य ॥७॥ वा- अया, दक्षिपोऽस्मिन् - दक्षिणाग्नौ । पत्नीव्रतमपयती । ति विधानस्थ- वाक्यस्य, शेपः पर्युदासार्थक इत्यर्थ । तया हि- यदा पन्या रागादिप्रयुक्त मामत्रत प्रसक्तम् । तदा मासस्यापि श्रपण दक्षिणाग्नो 'प्राप्तम् । तत्र मासमिनं यपनीबत तदक्षिणाग्नी पयति इति व्रतपणवा- क्येकवाक्य मापन्नम् , तपयुदासार्थक मिति मात्र ॥ ७॥ सवनीयपशो पशुपुरोडास्य कर्तव्यत्वाधिकरणम् ॥ २॥ सवनीये छिद्रापिधानार्थत्वात् पशुपुरोडाशो न स्यादन्येपोमवर्मयत्वात् ।। ८॥ ' सुपिरो वा एतर्हि पशु बहिव वपामुखिदति । यद् ब्रीहिमय पुरोडाशो भवति अपिधानायाऽ सुपिराय ' इति पशापानिष्कासने यच्छिद्र तस्प पिधानाय पशुपुरोडाश श्रूयते । स सवनीयाशुयागस्याङ्गभूत पशुपुरोडाशयाग कार्यों न वेति संशये न कार्य इति प्राप्तम् । कुत ।

·द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७५९ छिद्रापिधानार्थत्वात तस्य । तच्छिद्राविधानन्तु 'अनुसरन सपनीयाः पुरी- डाशा निरूप्यन्ते । अपिहित्या अच्छिद्रताया । ' इत्यन्यैरेव पशुपुरोडाशे; शृयते । अतस्तैः कृतार्यत्वात् सपुरोडाशो नैर कार्य इति ॥ ८॥ सि०॥ क्रिया वा देवतार्थत्वात् ।। ९ ।। क्रिया वा- कर्तव्य एव तदड्गभूत. पशुपुरोडाशः । कुतः देवतार्थत्वात्- देवतासस्कारार्थत्वात् । तच्च प्रागुक्तमेति देयम् ॥ ९ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥१०॥ वपया प्रात.सबने चरान्ति, पुरोडाशेन माध्यान्दने साने ।। इति लिगदर्शनादपि तस्य कर्तव्य सिध्यति । अन्यथा प्रयोगविप्रकर्षविधान निरालम्बनं स्यादिति भावः ॥ १० ॥ सवनीयपुरोडाशे हविष्कदाहानस्यामावाधिकरणम् ॥३॥ सि० ॥ हविष्कृत्सवनीयेषु न स्यात् प्रकृतो यदि सर्वार्था पशुं प्रत्याहूता सा कुर्याद्विद्य- मानत्वात् ॥ ११ ॥ सवनीयेपु-पशुपुरोडाशेषु हविष्कृदाव्हानमस्ति न वेति विचारे सदा. व्हानं तेषु पुडाशपु न स्यात । कुन. प्रकृती- दर्शपूर्णमासयोः इपि- एकदाहानमोपधिद्रव्ये एर । न सानाये। पशुयागस्य सानाप्पयागप्रति धेत तस्मिन्नोपदिव्ययुक्त तटान्दानमप्राप्तमेव । अनस्तत्पुरोडाशेऽपि तनाव । यदि प्रकृती सामान्य भाषधिदव्यसाधारण तदाहानमिति र वाचिन्तवेदम. धिकरणमित्यु-पेन तदा सार्या ला नि प प्रा अहानतए. रोदाशेऽपि प्रसक्ता तदुपकार फुर्पदेश । विधमानवान् ! अनी म पुमत भान्हपेदिति भावः ॥ ११॥ तृतीयसपने हविष्फराव्हानस्य पुनरापमानाधिकरणम् ॥ ४॥ N ·७६० ॥ पूर्वमीमांसाहनतिः॥ पशौ तु संस्कृते विधानाचार्तीयसवनिकेपु स्यात् सोम्याश्विनयोशापवृक्तार्थत्वात् ॥ १२ ॥ तृतीयमाने पश्चगपगात् पूर्व सबनीयनियमो रिहिन । तदन- न्तर सौम्यचश्विनाद्वकपाली विहिती । तयो हरिकृदाहानमस्ति न चेति मशये वायसवनीकपु-तृतीयसानसम्मा पशुपुरोद्रागेषु सौम्या- विनयोश्च पृथक्षभेदेन स्यात् । कुन : पौ-रश्वगेयु, सस्कृतप-क्षेषु तद- नन्तर विधानात् । अपरतार्थत्वात् मनायपुरराडाशेपु गार्थत्वात् । सनीयपुर डाशार्थमाहना हविष्कृत तम्य हरिप मियानन्तर वृतार्था सती स्वीयगृहकार्यार्थ गामप्यति । पुनरा हानम तरेण तदागमन का स्यादनस्त. दाहान पृश्न कर्तव्य तत्रत्याशय पूर्वपक्षिण ॥ १२ ।। सि०॥ योगाद्वा यज्ञाय तद्विमोके विसर्गः स्यात् ।। १३ ॥ कस्। युनक्ति सा युक्ति से या विमुञ्छतु । इति श्रुत्या यज्ञाय-सागयज्ञनिष्पत्य, योगाव- तस्या हविष्कृत पिनियुक्त वात वद्विमो-पवनसमामाय, विसर्ग - गृहकार्याचे गमन स्यात् । तथा चा-यगमनाभावात् सन्नीयपुरोडाशा हनन तदा हानेनैव प्रसा- सौम्याश्विनयोर पकारसिद्धर्न पुनस्तदा हानेन प्रयोजनमिति भार ॥१३॥ निशियज्ञे अमावास्यातन्त्रप्रसङ्गाधिकरणम् ॥ ५॥ निशियज्ञ प्राकृतस्याप्रचिः स्यात् प्रत्यक्ष- शिष्टत्वात् ॥ १४ ॥ वाम्येष्टिपाण्डे ' आनये रक्षो पुरोडाशमष्टाकपाल निषेधो रक्षोभ्यो विमीया ' दिनि श्रूयते । पुनस्तत्रैव ' अमावास्याया निशि यनेत् ' इसपि श्रुतम् । समिष्टिः दर्शमध्यपतितेसमासातन्त्रम्प तस्या प्रसक्तिस्ति न तस्तया --

·७६२
॥ पूर्वमीमासासात्तिः ॥
राक्षानयागोपगार न साधयेत् । दशांगाग्निसमिधनार्यसम्पादितेन इध्मेन
तदग्निसामन्धन प्रतिपदि भवति । तत्समिन्धन निशियास्योपकार नैव
साधयेत् । एव दार्शिकदिरतरणार्थनर्हिरपि न तदुपकार साधयत् ।
अग्न्याधानं च यदि देवतार्थम्-आमावास्याडूगदेवतापरिमहायक्रियमाणमान्य-
न्वाधानमपि निशियागीयदेवतापरिग्रहार्य भक्तुिं नाहति । नया च स
निशियागो तदभावाद्विगुण स्यात् । अतस्तत्र ते भेदेन कर्तव्ये । एतद्भिन्न-
दार्शिकतन्त्रा सा निशीष्टि स्यादिति परमार्थों जेय ॥१८॥
सौर्यादिविकृतिवारम्भणीयानुष्ठानाधिकरणम् ॥६॥
आरम्भणीया विकृतौ न स्यात् प्रकृतिकाल-
मध्यत्वात् कृता पुनस्तदर्थेन ॥ १९ ॥
विकृती- सौर्यादिविकृतियागेषु आरम्भणायेटिन स्यात् । पुनर्न
कार्या । कुन । प्रकृतिकालमध्यत्वात्-प्रकृतिकालमध्यपातिवादित्यर्थ ।
यावज्जार दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत ' इति श्रुत्या जीवनपरिच्छिन्न काल-
स्तदलतया विहित
। एकस्मिन् काल क्रियमाण प्रयोग एक एवेति
-मध्यपाति वात सौर्यादिविकृतीना प्रयोगोऽपि प्रकृतिकाले एव । इति
पालैक्यन आरम्भ गायेटे प्रसङ्गतस्तामु सिद्धि. कृता-यावरजावप्रयोगार्थ
पा कृता से पुनस्तदर्थ-सौर्यावर्षे नापि कृता । न पुनस्तया कृति-
रिति ॥ १९॥
सि०॥ स्याद्वा कालस्याशेपभूतत्वात् ॥२०॥
वर्ग श्रुतिसयागात् ' इत्यत्र कालस्य कर्तृधर्मत्व प्रतिपादितम् ।
कालस्थ-पीउकारस्य अशेषभूतत्वाव- दर्शपूर्णमासात्या-
भाष तू प्रतिपर्वभिन्नप्रयोगलेन तन्त्रमध्यराताभावात् स्याद्वा-स्थादेव
सौर्यादिविकृतिषु चोदकमाता आरम्भणीयेष्टि । पुनर्न तत्र तस्या प्रसङ्ग
इति भाव ॥ २० ॥
आरम्भविभागाच ॥२१॥

·द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। . T आरम्भविभागाद:, दर्शपूर्णमासारम्मात् सौर्यादिविकूल्यारम्भस्य 'मिनत्वेन प्रधानभेदात् प्रतिप्रधानमनावृत्तिरिति न्यायेन स्यात सा तवेत्यर्थः ॥ २४ ॥ प्रधानानां धर्मविरोधे भयसां प्रधानधर्माणामनुष्ठानाधिकरणम् ||७|| विप्रतिपिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्यात्.. सधर्मत्वम् ॥ २२ ॥ ... पञ्चदशरात्रस्य प्रथममहेोऽग्निष्टुनामकम् । तच्चैकाहात्मकाग्निष्टुरप्र- कृतिकम् । ततो ज्योतिगौरायारतियहः' उरितानि एकादशाद्वादशाहप्रक- तीनि । स्थिते च प्रकृतिस्थं सुत्याकालीन सुब्रह्मण्याब्हाने तत्र चोदकशा- स्त्रेण प्राप्तम् । प्रकृतामग्निष्टुति उपसत्कालीनसुब्रह्मण्याव्हानार्थमाग्ने पाऋक् विहिता ला पञ्चदशरात्रस्य विकृतिरूपे प्रथमे अग्निष्टुनाम्न्यहनि चोद. केन प्राप्ता । तस्य विकृतिभूतेवितरेष्वहः द्वादशाहादिस्वस्वप्रकृत्यनुसा. रेण ऐन्द्रौ कू प्राप्ता चोदकशास्त्रेण । सकृत कृतं सुब्रह्मण्याव्हानं तन्त्रेण सर्वत्र उपकरोतीत्यपि प्रांगुक्तम् । सत्येवं पञ्चदशरात्रस्य प्रथमे अग्निष्टुद- हनि सुब्रह्मण्याव्हानार्थमाग्नेयो ऋक् ग्राह्या वा ऐन्द्री उपादेयेति संशये असंजातविरोधियन्यायेन प्राथमिक्या आग्नेय्या ऋचैत्र सुब्रह्मण्याव्हान कार्यम् । तथैव सर्वसुत्यानां प्रसङ्गेन उपकारः सिध्येदिति प्राप्त सिद्धान्तः । विप्रतिषिद्धधर्माणां- परस्परविरुद्धधर्माणां समवाये प्राप्ते तत्र अन्यतरानु धानप्रसक्तो भूयसा संधर्मत्वं- बहूनां यो धर्मः स एष धर्मः सर्वेषामर्थे ग्राह्यः स्यात् । अत ऐन्द्रया एव ऋचा तत्र सुब्रह्मण्याव्हानं कर्तव्यं भूयसा- मनुग्रहायति भावः ॥ २२ ॥ तुल्यसङ्ख्याकानां प्रधानानां धर्मविरोधे प्रथमस्यैव धर्मानुष्ठाना- धिकरणम् ॥ ८॥ 1 ·द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः प्राद। ७६३ -- " - है + आरम्भाविभागात- दर्शपूर्णमासारम्भात् सौर्यादिविकृत्यारम्भस्य मिन्नयन प्रधानभेदात् प्रतिप्रधानमगावृत्तिरिति न्यायेन स्यात सा तत्रेत्यर्थ ॥२१॥ प्रधानानां धर्मविरोचे भूयसां प्रधानधर्माणामनुष्ठानाधिकरणम् || विप्रतिपिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्यात् सधर्मत्वम् ॥ २२॥ पञ्चदशरात्रस्य प्रथममहाऽग्निष्टुनामकम् । तच्चैकाहामकानिष्टुप्र- कृतिकम् । ततो ज्योतिगौरायुरितियह.' उरितानि एकादशाद्वादशाहप्रक- तीनि । स्थिते । प्रकृतिस्थ मुल्याकालीन सुब्रह्मण्याव्हान तत्र चोदकशा- स्त्रेण प्राप्तम् । प्रकृतावग्निष्टुति उपसत्कालीनसुब्रह्मण्याव्हानार्थमाग्नेयीऋक् विहिता | सा पञ्चदशरात्रस्य विकृतिरुपे प्रथमे अग्निष्टुनाम्न्यहनि चोद. केन प्राप्ता । तस्य विकृतिमूतपितरेयह म द्वादशाहादिस्वस्वप्रकुत्यनुसा- रेण ऐन्द्री ऋक् प्राप्ता चोदकशास्त्रेण ! सकृत कृत सुब्रह्मण्याव्हानं तन्त्रेण सर्वत्र उपकरोतीत्यपि प्रागुक्तम् । सत्येन पश्चदशरात्रस्य प्रथमे अग्निष्टुद- हनि सुब्रह्मण्याव्हानार्थमाग्नेयी ऋफू माह्या वा ऐन्द्री उपादेयेति सशये असनातविरोधित्वन्यायेन प्राथमिक्या आग्नेया ऋचव सुब्रह्मण्याव्हानं कार्यम् । तथैर सर्पसुत्याना प्रसङ्गेन उपकार सिध्येदिति प्राते सिद्धान्तः । विप्रतिषिद्धधर्माणां- परस्परविरुद्धधर्माणा समचाये प्राप्ते तत्र अन्यतरानु- पनप्रसक्तौ भूयसां सधर्मत्वं- बहूना यो धर्मः स एष धर्मः सर्वेपामर्षे प्रायः स्यात् । अत ऐन्द्रया र ऋचा तर सुब्रह्मण्याव्हानं कर्तव्यं भूयसा- मनुग्रहायेति भाव. ॥ २२ ॥ तुल्यसङ्ख्याकानां प्रधानानां धर्मविरोधे प्रथमस्यैव धर्मानुष्ठाना- धिकरणम् ॥८॥ - ·७६४ ६.॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ति 'सिं० ॥ मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत् ॥ २४॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ २५ ॥ आमावैष्णयमेकादशकपालं निर्वत् अथ सरस्वतामाग्यमागुस्य अत्र आमावणास्य ऐन्द्रामविकृतियात्तस्मिन्नन्द्रामनन्त्रम् 1, धन्वती । सरस्वत्योस्तु उपांशुयागविकृतियात् तस्यामुगाशुयागतन्त्रं धाधनमन्त्रश्च । इति समसङ्ख्याना प्रधानाना धर्मपिरधेि मुख्यं वा-प्राथमिकमैत्र ऐन्द्राम- तन्त्र स्यात् । कुनः : पूर्वचोदनात्-आग्नविष्णवस्य प्रथम विधानात् । प्रथमविधिना प्रथमोपस्थितप्रयोगानुष्ठाने सेनेवोत्तरस्य प्रसङ्गेन सिद्धिः । या सावितः जघन्यायसायिनं नानीयन्ते नारसास्तीत्ये मेवेतदिति भान ॥२४॥२५॥ अङ्गप्रधानयोधर्मविरोधे प्रधानधर्मस्यैवानुग्रहणाधिकरणम् ।।९।। सि०॥ अगुणाविरोधेच तादर्थ्यात् ॥२६॥ ज्योतिष्टोमे - आग्नावैष्णवमेकादशकपाल निर्वाक्षिष्यमाणः इति दिक्षणायेष्टि. श्रुता । तर सोत्पग्रह. । तयोरुभयो: ' य इच्या पाना सोमेन या यजेत सोऽमावास्या पौर्णमास्या वा यजेत', इति वचनात् पर्वकाल प्राप्तः । तत्र एका दीक्षा तिम उपसद इति पक्षे उपसद्भिाधानात द्वयो। दीक्षामुत्याग्रहयो. पर्यसम्बन्यो न सम्भवति । तत्रान्यतरस्य बाधे पर्तव्ये कस्य स इत्याङ्क्षाया पूधिकरण यायेन प्रथमोपस्थिनदीक्षणीयाधर्म एवानुप्राह्यः, सत्यप्रहगुणस्न्याध्यः चरमोपस्थितावात इति प्राप्ते आह महर्गि: अगगुणविरोधे- दीक्षणीयष्टिरूपादस्प प्रधान सोमयागगुणेन सार्क विरोधे तस्य मुस्यत्व प्रथमोपरिपतत्वमरि त्यस्ता प्रवानगुण एबादी समान- नीयः । तादाद- अलगुणस्यापि प्रधानसाद्गुण्यार्थत्यान् । सोऽगगुगः प्रधान विगुगं कुर्याच्चत् कि तेन कृतेन प्रयोजनं प्रधानसादगुण्पर्धातिना । यत. प्रधानसाद्गुण्याय तत्सर्वमङ्गजातम् । तन्च 'स्वयं गुणभूतमिति न ·द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ७६५ " प्रधानाङ्गलोपं कर्तुं समर्थम् । तस्मात्पर्वणि सुत्यामहः, अपर्वणि च दोक्षति भावः ॥२६॥ परि -:- सि०॥................ ॥२७॥ पशुमसु चानुमास्येषु परिधी पशु"नियुजीत' इति श्रयते । तत्र यबमतीभिरद्भिः प्रोक्षणमअनं परिव्याणमिति 'यूपधर्माः । इध्मसनहनं संमार्जन जुम्हा' अञ्जनमभ्याश्रावणमिति परिधिधर्माः । ते धर्मा:--परिधिधर्माः यूपधर्माश्च परिधी कर्तव्याः । कुतः ! व्यर्थत्वात्-परिधेः अमिपरिधानार्थ- त्वात् पश्चप्राबल्यायित्वाञ्चत्युभयाल्विं तस्मिन्नास्ति । तस्मादुभयधर्मा: परि- धायनुष्ठयाः ।.एचमुभयधर्मा सः स्यात् ।। २७ ।। मा परिधी स्वधर्मविरोधियूपधाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ११ ॥ यौप्यस्तु विरोधे स्यान्मुख्यानन्तर्यात् ।। २८ ॥ यत्रा यूपधर्माणा तक्षणोध्रयणनिखननानां परिधिधर्माणां च प्रागु- कानां विरोधः 'स्यात्तत्र कस्य धर्मोऽनुष्ठेय इति संशये यौप्यस्तु- यूपधर्भ एवानुप्रेयः । कुतः ! मुख्यानन्तर्यात्- यागनियर्तकत्वात् पशुर्मुख्या, तस्याऽनन्तर्यम्-सानिध्य यूपे । अपूर्व प्रति साधनं यागः । तस्य साधनं पशुः तस्याङ्गं च यूपः । अन्यत्र परिधिधर्मभक्षे तु अपूर्व प्रति ‘साधनं योगः । तत्साधनं पशुः । तत्संस्कारसाधनमाग्निः । तसंस्कारस्य साधनं परि- धिरित्यपूर्वस्य यूपापेक्षा परिधेत्रिप्रकृष्टत्वाद्वहिरङ्गवं तस्य । अन्तरगयहि- रडगयोर्मध्ये अन्तरङ्ग बलीय, इनि:न्यायः सुप्रसिद्धः । तस्मात् यूपधर्मः कतिव्य इलेय प्राप्तम् ॥ २८॥ सि०॥ इतरो वा तस्य तत्र विधानात् ॥२९॥ इतरोवा- परिधिधर्म एव कर्तव्यः । कुतः ! वस्य- पशुनि- योजनस्य, तत्रः परिधी, विधानात् ।' परिधौ पशु नियुजीत इति विधेः परिधौ परिधित्व संरक्ष्प तास्मिन् पशुनियोजनमभिप्रेतम् ।न तद्विनाश्य । .. 1 --

·। पूर्वमीमांसास्ततिः॥
तच परिधित्व सम्वचत्वादिरूपमैन । तस्य तक्षणदिना नाशे परिधिमङ्ग
एव भवेत् । तन कुत्र पशुनियोजनं स्याद्वदीत भारः ॥ २९॥
उभयोश्वाङ्गसंयोगः ॥३०॥
उमयोरपि पक्षयो अङ्गेनैन धर्मस्य सयोग ।न प्रधानेन कस्यापि
तस्य । अनः परिधौ पशुनियोजनश्रुतिविरोधान्यायसिद्धमन्तरङ्गत्वं न
प्रवलमित्येव न । किन्तु बाधिनमेव भवतीति भार. ॥ ३०॥
सवनीयपशुपुरोडाशयोः पशोरेव तन्तित्वेन पाशुकतन्त्रस्यैव
ग्रहणाधिकरणम् ।। १२ ॥
पशुसवनीयेपु विकल्पः स्याद्वैकृतदुभयोर-
श्रुतिभूतत्वात् ।। ३१॥
प्राल सबने ' आश्विन ग्रह गृहीत्वा त्रिवृता यूर परिवीय आमेय
सपनीय पशुमुपाकरोति । अनुसनीयं सश्नीयापुरोगाशा निरूप्यन्ते ।
इति श्रुतम् । अत्र-पशुयागे पुरेडाशयागे च अनाकलापस्य प्राप्तिधोदकशास्त्रादेय
समाना। सत्येव द्वयोर्मध्ये कस्तन्नोति विचारे यस्थानकलाप. प्रत्यक्ष
विहितः स तन्त्री । तन्मध्ये श्रूयमाणयागाजानुष्ठानस्य तदङ्गैः प्रसासिद्धिः ।
यथा पशुपुराडाशे प्रयाजानाम् । इह गानामुभयत्र प्रत्यक्षपाठामायेन
नियामकस्यामावादिच्या उभयभिध्ये यस्यकस्याचित् तन्त्रस्पानुष्ठानेना-
परस्य प्रसद्गत. सिदि स्यादित्याह । पशुसवनीयेपु-पशुप्रयोगपुरोडाशप्र-
योगयो. विकल्प -ऐष्ठिकप्रसा इत्यर्य । कुन वैकृतश्चेत् चोदकशास्त्रगृहीता-
गकलापश्चेत, उमयोरश्रुतिभूतत्वात-पशुयागपशुपुरोडाशयोपारेप्यङ्गाना
साक्षाद्विधानाश्रवणाछोदकप्राप्तवादिति ॥ ३१ ॥
सि०॥ पाशुकं वा तस्य वैशेषिकाम्नाना-
तदर्थक विकल्प स्यात् ॥ ३२॥

·द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ७६७ - । 1 - १ F पाशुकं वा- पाशुकमेन तन्त्र तत्रानुष्ठेयम् । न विकल्पः । पाशुक- तन्त्रस्यैव पुरोडाशयागे असक्तिः । कुतः । वैशेषिकामानात- विरोप- रूपेण पाठात् , तस्य-पाशुकतन्त्रस्य प्रकृयपेक्षया विशिष्टों धर्मस्तत्र नित्यय- यते । तथा हि.प्रकृतौ भग्नारोमीयपशौ " अग्निमद्यहोतारमवृणीत ' इति सूक्तवाके प्रैपमन्त्र समाम्नात । सोऽत्र संपनीयपशौ चौदकन प्राप्तिोऽपि ' अग्निमयहोतारमवृणोतायं यजमान: 'सुतासुती' इति' प्रकृत्य पेक्षया विशिष्टरूपण पुनराम्नातः नित्याच्छ्तः । विकल्पाड्गीकारे तु तदनर्थकम् - तन्मन्त्रस्य नित्यवच्छूपणमनर्थकं स्यात् । तस्मात पशुयाग एवं तन्त्रीति भावः ॥ ३२॥ पशोश्च विप्रकर्षस्तन्त्रमध्ये विधानात् ॥३३॥ किंच, 'वपया प्रातःसवने । पुरोडाशर्माध्यन्दिनसबने । अह में स्तृतीयसक्ने । इत्येवं पशोः-पशुयागस्य विप्रकर्ष -ध्य श्रूयते । तत्तन्नमध्ये पुरोडाशयामः पतितः । अनोऽपि पाशु तन्त्रमे नियंतम् । दीर्घकालसाध्यप्रयोगमध्यपतितलादल्पकालसाध्यप्रयोगस्पेति भावः ।। ३३ ॥ प्रकृतिविकृत्योः समानतन्त्रले प्रकृती विकृतितन्त्रानुष्ठाना. धिकरणम् ॥ १३॥ सि०॥ अपूर्व च.प्रकृतौ समानतन्त्रं चेदनित्यत्वा' दनकं हि स्यात् ।। ३४॥ यदि प्रकृति विकृया समानतन्त्रों तदा कस्य तन्त्रं कर्तव्यमिति विचारे नित्यात प्राकृतमेन तन्त्रमिति प्रा अपूर्व च-काम्यं नैमित्तिकं च तन्त्रं यदि समान नित्येन तन्त्रेण तदा वैकृत तन्त्रमेन पूर्व कार्यम् । तस्य च प्रसङ्गः प्रकृती । कुतः ? अनित्यत्वात् । विकृतेः अन्यथा गार्जयन्ते । इत्युक्तं । काम्पस्य आज्यप्रोक्षणादिकमनर्यकं स्यात् । तस्माद्वकृतस्य प्रावृता प्रसङ्गः॥ ३४ ॥ आग्रयणे प्रसूनवर्हिपामेव ग्रहणाधिकरणम् ।। १४ ॥ " आध्यन -- N ·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ति १ अधिकच गुणः साधारणेऽविरोधात् कांस्य- भौजिवदमुख्येऽपि ॥ ३५॥ आप्रयणेष्ट्या ऐद्राग्नपैश्वदरयावापृथिव्ययागा -चातुर्मास्यायवैश्वदेव- पर्वगतद्यावापृथिव्यैरकालानुमारेण क्रियने । तत्र ऐन्द्रायरेश्वदेशयो तदीय. प्रकृत्यनुसारत वर्हिमात्र ग्राह्यम् । धारापृथिव्ये तु वैश्वदेवगते पुष्पित बहिरिति नियम । एप स्थिते आग्रयणेष्टिगतद्यावापृषिम्ये पुष्पितमेव वहिर्गाह्य. मिति नियम , उत पुष्पितमपुष्पित वा बर्हिरित्यनियम इनि सशये ऐद्राम- वैश्वदेश्यो प्रथमोपस्थित रेन मुख्यत्वात् भूयोऽनुपहासद्धेश्व अनियम एवेति प्राते अमुख्येऽपि-चरमोपस्थितेऽपि द्यावापृषिक्थे अधिकच-आधिक्येन श्रूयमाणो गुणः-प्रमून पुष्पितमेव बहिरिनि' नियमरूपो गुण सर्वत्र- साधारणे- प्रमूनाप्रसूनसाधारणे ऐदाग्नवैश्वदेवयोरपि कर्तव्य । कुत अविरोधात्-- उभययाप्पङ्गलोपाभावेन विरोधाभावात् । कास्यभोजिवत्- अमुख्यस्यापि शिष्यस्य कास्यपात्रभाजननियमानुसारेण मुख्यस्यापि गुरा प्रत्यवायाभावात् यथा कास्यपाने भोजन तद्वदनापीति भागः ॥ ३५॥ ऐन्द्राग्नवैश्वदेवद्यावापृथिव्याना सर्वेपामेग्रियणे तन्त्रित्वा- धिकरणम् ॥ १५॥ तत्मवृत्त्या तु तन्त्रस्य 'नियमः स्याद्यया पाशुकं सूक्तवाकेन ॥ ३६॥ आप्रया ऐ द्राग्नतत्र, उत यावापृथिव्यनन्त्रमिनि विचारे तत्प्रत्या- तस्य प्रसूनव नियमम्य प्रवृत्या यावापृयिव्यतन्त्रस्य नियमः स्यात । यथा पाशुक्मृक्तवाक्मन्त्रप्रवृत्या पाशुर न्त्रनियमन्तथानापोति ॥ ३६ ।। सि०॥ न वाविरोधात् ॥ ३७॥ न वा--और यावापृथिव्यनस्य नियम । अविरोधात्- अपिरु द्धोऽय प्रसूनहि रूपो धर्म सोपामै द्राग्नादीनाम् । न पैशेषिक ।

·द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः । MAN- ! 1 . ~ - -- Tr ततो न समर्थो नियन्तुम् । सूक्ताकस्तु वैशेषिका । हि--तत्र 'सवनीयस्य पशोहविपा दैव्येति प्रैषमन्त्रः अग्निमद्य ' ति सपनायपुरोडाशस्य 1.उभे विरुद्ध अझे । एकानुष्ठाने अपराङ्गस्य बाध एव द्वारलोपात् । इति दृष्टान्तो विपम इति भावः ॥ ३७॥ अशास्त्रलक्षणाच॥ ३८॥ । किंच, अशास्त्रलंक्षणात-प्रसूनवर्हिगः प्रत्यक्षशास्त्रविहितस्वरूपत्ता- भावादप्यपर लक्ष विद्यते । सूक्तपासमन्त्रः सघनीयरशुमन्नियो प्रत्यक्ष - पठितः । प्रसूनबर्हिस्तु वैिश्वदेवपान्तर्गतद्यावापृथि ककपालादतिदेशेन प्रातः अनः स सूक्त पाकमन्त्रयुनियन्तुमसमर्थ इति मुख्य पात् ऐन्द्राग्नतन्त्र- मे तत्रति भावः ।। ३८ ॥ इति पूर्वमीमासासूत्रकृती भावबोधिन्यां द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः || । ....॥ अथ द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।" अष्टरावे वत्सत्वगहतवाससोः समुच्चयाधिकरणम् ॥१॥ . विश्वजिति वत्सत्वङ्नामध्ये यादितरया तन्त्र- भूयस्त्वा दहतं स्यात् ॥१॥ प्रसङ्गापवादविचारकोऽय पादः । अस्यष्टरात्रनामक प्रतुर्विशेषः । विश्वजिदाभिजिनापग्निष्टामा भितः मध्ये पडहः . शुक मो होते यजेत ' इति श्रुते नदीम पयागह. विश्वजिनामकम् । ता पनामकानि पडहानि तदनन्तरममिजिन्नामको महं. १ । विजिन्नाम्नि प्रथमेऽहनि अनभृयादुदैत्य वत्सत्यं च परिधत्ते इति वाक्येन एकाहर पविश्वजिति परिधानाय विहिता वासत्वक नाम्नातिदेशतः तस्य -- ·৩৩ || पूर्वमीमांसाहाति।। प प्राप्ता । अपशिष्टेषु सप्तस्वहस्तु -योतिष्ठोमविहितमाहत यासचोदकेन प्राप्तम् । सत्येवमेफेनार प्रसङ्गसिद्धि स्यादिति केन परिधान कर्तव्य- वासपचा आहतेन वासमा नेति सशये विश्वजिति-प्रकृतिभृते एकाहे विश्वजिद्यागे परिधानार्थ व स वचाविधानात् प्रकृने अष्टरात्रे नाना तस्या अतिदेशात् चोदकापेक्षया नामातिदेशम्य प्राण्याच्च अष्टस्वयहस्सु यत्सत्वचैत्र परिशनकार्यम् । इतरया-नामातिदेशाभावे सत्येन तन्त्रभूयस्त्वाद- प्रयोगाहा बाहुल्यात आहतवासस परिधानाय प्राप्तिरिति । एतेन नामातिदेशस्य भूयोऽनुमहापेक्षया बलबच सूचितमिति ज्ञेयम् ॥१॥ सिका अविरोधो वा उपरिवासो हि वत्सत्वक् ॥२॥ अविरोधो वा-गुहाच्छादनाय आहत वास: नाभेरूमें प्रारणार्थ वसत्यक इत्या विरोधाभागात द्वयोः समुच्चय इति सिद्धान्त । तथा च भूयोऽनुग्रहोऽपि सिध्यति । यत सोऽप्यपरिहार्य इति भाव ॥२॥ अनुनिर्वाप्यपु पशुपूरोडाशतन्यस्यैव प्रसङ्गाधिकरणम् ॥ २॥ अनुनिर्वाप्येषु भूयस्त्वेन तन्त्रनियमः स्यात् ॥३॥ आनौ ' अग्नीषोमीयर शुपुरोडाशमन अष्टै देवता हापि निर्व- पति' इति श्रूयते । तत्र अनुनिर्वाप्येषु अष्टसु हरिपु कस्य तन्त्रमिति संशये अनुशब्दस्त्रारभ्यादष्टह विपा पशुपुरोडाशतन्त्रमध्यपाति ने स्पष्टेऽपि भूयस्त्वेन तन्त्रनियम स्पत् । भूयोऽनुग्रहापाटहनिया बन्त्रानुष्ठानेर पशुपुरोडाशा- माना प्रसङ्गत सिद्धिर्भवदिति ॥३॥ सि०॥ आगन्तुकत्वाद्वा स्वधर्मा स्याच्छ्रुतिविशेषा- दितरस्य मुख्यत्वात् ॥४॥ आगन्तुकत्वाद्वा-- अष्टाना हवित्रामागन्तुक न पशुपुरोडाशतत्र म-पाति न अमुख्य वात इतरस्य-~-पगुपुरोडाशस्य च श्रुतिविशेषात्- ·हादशाध्यायस्य तृतीयः पादः। ७७१ अनुशब्दस्वारस्येन मुरयत्वात स एव स्वधर्मा स्यात चैत्रमनुगतो मैत्र इत्सर चैत्रे मुख्यत्व यया तथा पशुपुरोडाशे मुख्य गत्तत्तन्त्रस्यैव प्रसाक्तिर- ष्टसु हरिप्षिति भावः ॥ ४ ॥ स्वस्थानत्वाच्च ॥५॥ पाहोमानरकालरूपो देश. पशुपुरोडाशस्य स्थानम् । अतोऽपि तस्य प्राबल्यम् । स्वस्थानस्थितत्वादित्यर्थः ॥ ५॥ स्विष्टकृच्छ्रवणान्नेति चेत् ॥ ६॥ स्विटकच्छ्रवणा- • अनोपोमायस्यैकादश कपालस्य देयमुवा च हविगमिग्नये स्विष्टकृते समवयनि ' इत्यनेन स्विष्टकृयागः श्रूयते । इदम- नुनिर्वाप्य तन्त्रपक्षे सम्भवति । न पशुपुरोडाशतन्त्रपक्ष, इति चेत- ॥६॥ विकारः पवमानवत् ॥७॥ विकार:-यया ' अग्नये परमानायेत्पत्रं परमानोऽमेर्गुणः, एयमशि- सोमादिदेवसूदेवताना स्तिष्टकृदित्यय गुणरिधिरित्यर्थः ॥ ७ ॥ अविकारो वा प्रकृतिवचोदनां प्रतिभावाच.॥८॥ अथरा अविकार:-. अस्विष्टच्छशब्दक कर्तव्यम् । प्रकृतिवत्-यथा प्रकृती आन्यादिशब्दास्तथात्रापि चोदनां प्रतिभावाच-विधि प्रतिसिद्ध. शब्देनानुवादात् । विध्युद्देशसमर्पणादिति यारत् । यया 'शरमय बहि- रित्यत्र यहि कार्यमनूय तदुद्देशेन शरविधिः, तथा स्विष्टकृत कार्यमुदिश्य उताहविष्कृदेवताभिता योदयुक्त वाक्यघट फसिष्टकृच्छन्दा गतिरति भार.॥८॥ एकस्मिन् कर्मणि मिन्नकार्याणां गुणानां सगुचयाधिकरणम् ॥ ३॥ सि०॥ एककर्मणि शिष्टत्वाद्गुणानां सर्वकर्म स्यात् ॥ ९॥ . .

·७७२ ।। पूर्वमीमांसात्तिः ॥ - एककर्मणि-~आधार पैस्मिन् कर्मणि ' जुमाधारयति' इत्यने- केया गुणाना शिष्टत्वात्-निहित गात, सर्वकर्म -मफलामेवानुष्ठान समुध- येन स्यादित्यर्थ ॥९॥ प्रयाजनैक्ये गुणानां विक्ल्पाधिकरणम् ॥४॥ सि०॥ एकार्थास्तु विकल्पेरन् समुच्चये आवृत्तिः स्यात् ॥ १०॥ एकार्था---एकमार्यजनका ये गुणा', यया खादिगदीनि यूपद्र- ब्याणि । बृहद्रय तरे च सामनी 1 ते ब्रीहियाद्विक्लोरन । विकल्प एव स्यात्तेपाम् । यत समुच्चये आवृत्ति:-, अनेकद्रव्यप्रयुक्ता प्रधानावृत्ति स्पात । सा चायुक्तेति भार ॥ १० ॥ अभ्यस्पेतार्थवृत्त्वादिति चेत् ॥ ११ ॥ अर्थवत्वात्- अपूर्वा मप्रयोजनयत्वात, अभ्यस्येत-आवृति स्यात प्रधानस्येति वेद ॥ ११ ॥ नाश्रुतित्वात् ॥१२॥ }} 'न अश्रुविवाद- अभ्यासत्याग्रणीत् विना शास्त्रमसाधन सिध्यतीति मारे ॥१२॥ सति चाभ्यासशास्त्रत्वात् ।। १३ ॥ 'गोसत्र उभे पुर्यात् ।। ससा उभे दुर्थात् • अपचितारेकाहे उभे बृहद्रथ तरे कु मात्' इति क्वचिदभ्यास इयते इति चदन्तु नाम तत्रा- भ्यास या अयो । प्रता तु न तथा श्रामिसय न । अपि तु ||१३॥ विकल्पं च दर्शयति ॥ १४ ॥ यो पा रादिरा या पाशो पार येपा काना यूपा मनात अर्थतस्य सादिर एक कार्य । इति वाजेपये खादिर नियटन वन विकर- मनुवदति श्यति । तस्मादन शिवरा मोहियादिति स्पितम् ॥ १५ ॥ - . our ·द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः। ७७३ . 1 एम्- कालान्तरे अर्थवत्त्वं स्यात् ॥१५॥ विकल्पपक्षे एवोन चारितायें अपरस्य बैठपर्यमित्यपि नाशकनीयम् । कालान्तरे-प्रयोगान्तरे अर्थवत्वस्य संचादित्ययः ॥ १५ ॥ वैगुण्यादिदोपनिर्मातार्थानां प्रायश्चित्तानां विकल्पाधिकरणम् ॥५॥ प्रायश्चित्तेपु चैकार्थ्यानिष्पनेनाभिसंयोग- स्तस्मात् सर्वस्य निर्धातः॥ १६ ॥ प्रमादप्रयुक्तपैगुण्यादिदोपसमाधानार्यानि सति निमित्त काङ्गानाति द्विविधानि प्रायश्चित्तानि । अत्र आद्यानि यथाः " यदि कूतो यज्ञ आति- गियात् । भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयात् । यदि यजुष्टरः दक्षिणानौ भुयः स्वाइति । यदि सामनः सः स्वाहेति आयनीये जुहुयात् .। यद्यविज्ञातो भूर्भुवः स्वाहेत्याहवनीय एवं जुहुयात अग्नये पथिकृते पुरोडासमष्टाकालं निषयो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावासी पर्णिमासी वाऽति पातयेत् ' :.वैश्वानरं , द्वादशकपालं निपेत अमावास्या पर्णिमासी वा अतिपात्य ' इति । एतेपा समुच्चयो विकल्पो वा इति संशय सिद्धान्तः । प्रायश्चित्तेपु-उक्तभूःस्वाहेत्यादिप्रायश्चित्तेषु ऐकााद- दोपनिर्घातरूपैकप्रयोजनकत्वात् निष्पन्न-उत्पनेन यज्ञस्य आोंदिरूप- दोषेण अभिसम्बन्ध:- संयोगः उक्तप्रायश्चित्तेपु तनिवारणाय शास्त्रेण कृत:-बोधितः । तस्मात् तस्य दोषत्वापच्छिन्नस्य सर्वस्यैव वैगुण्यस्य निर्यात:- प्रघंस एकस्मादेव भगति । इस कार्यान समुच्चम । किन्तु विकल्पः एन । ऋतुपैगुण्यस्य शास्त्रैकगम्यत्ववत्तन्निर्घातस्थापि शास्त्रैकगम्य- स्वमिति भार: ॥ १६ ॥ नैमित्तिकप्रायश्चिचानां समुच्चयाधिकरणम् ॥ ६ ॥ सि० ॥ समुच्चयस्त्वदोपोऽर्थेपु.॥ १७ ॥ यानि न दोपप्रकानि, न या पुरुषस्य प्रत्यायोपादकानि, कालं कर्मप्रकरणोत्पन्नत्वेन कङ्गिानि विज्ञायन्ते । यथा-पस्या हुतमग्निहोत्रं . - .

·७७४ ॥ पूर्वमीमांसास्त्रशतिः॥ . , सूर्योऽभ्युदयात् मैनचर निषत् सौर्य का पालम् । यस्याइतमग्निहोत्र सूर्योऽभ्युदयात अग्निं समाधाय याच यावा दम्पती सर्वाहमुसीयाताम् इति । सानि नैमित्तिकानि प्राप्त निमित्त कर्तव्यानि प्रयानादिवत् Tङ्गानि । भषेषु दीपाश्ररणात् तेषां समुच्चय एव । यान्ति विहितानि तानि सज्येिष प्रयोगविधिना गृहान्ने । यत-॥ १७ ॥ अनभ्यायादावपि कर्मकालीनमन्वप्रयोगाधिकरणम् ॥ ७ ॥ मन्त्राणां कर्मसंयोगात् स्वधर्मेण प्रायोगः स्याद्धर्मस्य तनिमित्तत्वात् ॥ १८ ॥ कर्मागतया विधीयमानाना मन्त्राणामनध्याये पठन कार्य न वेति सशये तादृशमन्त्राणा कर्मसंयोगात्-- कधि 37 विधानात् , स्वधर्मेण- * पर्वणि नाध्येयम् । पाते नाध्येयम् । स्तनयिनी ना येयम् 'इयादिप्रहण. कालीनधर्मेण-अन्नध्यायभिन्न कालपठित्वस्येणैव प्रयोग: स्यात् । कुन । धर्मस्य-माध्यायरठिनतरूपस्य तन्निमिचत्वात-- पठनप्रयोजकवा. दिति पूर्व: पक्ष ॥१८॥ सि० विद्यां प्रति विधानाद्वा सार्वकालं प्रयोगः स्यात् कर्मार्थत्वात् प्रयोगस्य ॥ १९ ॥ सार्वकालं- अनध्याये स्वाध्याये च पाले, प्रयोगः- ताडमत्र. पाठ स्यात् । कुन । विद्या प्रति अपूर्वग्रहाय-भपूर्वमहणावेन' निषधस्य विधानात् । प्रयोगस्य कर्मयोगाले पाठस्य, कर्मार्थत्वात् - कर्माहत्वात, न स नियमो नेति भार ॥ १९ ॥ कर्मणि प्रावचनवरेणव मन्त्रोचारणाधिकरणम् ॥ ८॥ भाषास्वरोपदेशेषु ऐरवत् प्रावचनप्रतिषेधः स्यात् ॥ २० ॥ , ·द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः। ७७५ NN A ५ 'छन्दो वा पचाश्चैव तथा वाजसनेयिनः । उच्चनीचस्वरं प्राहुः स 4 भाषिक उच्यते ॥ इति तत्तच्छाखोयबाह्मणप्रन्योपदिरस्वरः भाषिकस्वरः । मन्त्रसमा- म्नाय तु स्वर्येण पाठः । स प्रावचनिक, स्वर इत्युच्यते । स्थित वं मातुप्रयोग केन स्वरण रिनियुक्तमन्त्राणा पाठः कार्य इत्पाशङ्काया भाषा- स्वरोपदेशाव- बाागमन्थेपु स्रानरोरदेशात प्रवत् - यज्ञायज्ञा : थी भानये गिरा गिरा च दक्षसे' इत्येतस्याभूचि यज्ञायज्ञीयसामगायका ऋविजः 'पेरं कृत्वा उद्गेयं । इति ग्राम गेन रिहित वात् गिरापदस्याने इरापदं प्रयुज्य गान पुर्वन्ति । अर्थात् गिरापदस्य यया तत्र , इरपदेन. बाधस्तद्वत् ब्राह्मणोपदिउभाषिकस्वरेण - प्रा :-- प्रतिषेधः निवृत्तिरत्र 'स्यादिति भाषिकस्वरण कर्माण मन्त्रपाठः कार्य इति ॥ २० ॥ सि० ॥ मन्त्रोपदेशो वा न भाषिकस्य प्रायापत्ते भाषिकस्तुतिः ॥२१॥ मन्त्रीपदेशो वा-जहिपरविशेषविधानाय ब्राह्मणस्य प्रवृत्तिः, अपि यो पत्तिकस्वरोपेतं गन्त्रमनूर्य तस्य तत्तत्कन तेनोपदिश्यते । स्वरविधाने वाक्यभेदापत्ति । आरुणान्यायन विशिष्टनिधाने स्वरान्तरस्य सिद्धनात् द्वितीयस्याइष्टावकल्पनापत्तिः । ओ भापिकश्रुतिः-उत्पत्ति, समये श्रवणं यस्येति व्युत्पत्त्या औत्पत्तिकस्वर एवं कर्मणि प्रयोक्तव्यः । अन्यथा तस्य भाषिकस्य-औपचिकस्मरस्य, प्रायापत्तेः बाधापत्तरिति भाषः ॥ २१ ॥ 'विकारः कारणाग्रहे।॥ २२॥ विकार- गिरापदस्थाने इरापदविकारौ युक्त । कारणान- हात- वाक्यभेदादिरूपरिकारकारणामागत् । प्रस्ते न तति मिपमो. दृष्टान्तः ॥ २२ ॥ . 3 y M -- ·७७६ ।-पूर्वमीमांसारामपत्तिः ।। 4 + ब्राह्मणोत्पनमन्त्राणां भापिकवरनियमाधिकरणम् ।। ९ ।। तन्न्यायवाददृष्टोऽप्येवम् ॥ २३ ॥ यो हि मन्त्री मन्त्रकाण्ड त्रस्वर्येण पठिनस्तस्य तथैव प्रयोग इति स्थितम् । यस्तु मन्त्रसमाम्नापन पठित:, ब्राह्मणे एव भाषिकस्तरण पंठितः । यथा तं वै प्रोहद्वानस्थलोऽसीति । तस्य कथं पाठः कार्यः इति विशये तन्न्यायत्वात्-- यज्ञकर्मण्यजपन्यूद्धसामनु ' ( पाळ-सू० १२३४) इति सूत्रानुसारत. अष्टोऽपि- मन्त्रफाण्डे 'अपठिनोऽपि मन्त्रः एवं-- स्वर्येण पठनीयः । न ब्राह्मणोक्तस्वरेण । तस्य मन्त्रमात्रविधायकत्वेन स्वर- विधायकवाभावादित्याशय. पूर्वपक्षियोः ॥ २३॥ ! 'सिका तदुत्पत्वा प्रवचनलक्षणत्वात् ॥२४॥ तदुत्पत्तेः-तस्मिन् ब्राह्मणे तस्योपत्तियतस्तस्मात् तत्रैवोत्पन्नत्वेन यथा पाइ मुत तस्य मन्त्रस्य स्वरः । नान्य इति मात्र! ) प्रवचनलक्षणात्त्वाव- व्यक्तिमतलक्षणस्य॑ तस्मिन् सवान्मन्त्रावमव्याहतमैप तस्यैति ग्राहोगे पठित- रवान मन्त्रत्व, किन्तु बामणत्वमिति नाशनीयमिति भावः ॥ २४ ॥ करणमन्त्राण पाठानन्तरं पदाधानुष्ठानाधिकरणम् ॥१०॥ मन्त्राणां करणार्थत्वान्मन्त्रांतेन कर्मादि संनिपातः स्यात् सर्वस्य वचनार्थत्वात् ।। २५॥ इथे वेति जिनत्ति, देवस्य वा सरितु, प्रसव इत्यादचे, ऊर्जा सत्यनुमार्टि, इमामगृभ्णन् रशनामृतात्येत्यचाभिधानीमादले। त्यदिपदार्थ- करणीभूतमन्त्रागा करणार्थत्वात्-क्रियावाद, स्मृतिद्वारा मान्न मन्त्रपाठानन्तर कर्मादिसनिपात:-र्ससम्बन्ध, स्थाव- कर्तव्य । कुन.! सर्वस्यमन्त्रस्य वचनार्थत्वात्-लिङ्गकल्पितविध्यभिनेतत्वात् । अनेन मन्त्रे- गेदं कर्म कर्तव्यमिति । एय लिङ्गमापितविधिवाक्येन हि मन्त्रागा तत्ततुके. याया विनियोग, क्रियो । तत्र यथा मन्त्रस्य वैय्यध्य मा भूदिति: मन्त्रेण ।

·द्वादशाध्यायस्य रतीया पादः। PM JANW M - स्मर्तव्यमिति पिंधितात्पर्य कल्प्यते। तथा समग्रमन्गा स्मर्तव्यमित्यपि शेष- मन्त्रपाठपैय्यग्रंपरिहाराय परप्पन इति 'इमामगृभ्णानिति क्रियास्मारक- लिङ्गमात्रेण तत्स्मरणस्य सिद्धत्वात् शेपम-त्रपाठस्तत्र नैव कार्य इति कुशड्का नौदेतीति भारः ॥२५॥ सोधौरासु पूर्ववन्मन्नान्ते कर्मसंनिपाताधिकरणम् ॥ ११ ॥ सन्ततवचनाद्धारायामादिसंयोगः ॥२६॥ आना सन्तता बसोयर जुहोति' - इति शूयते । तनादिसयोगोंs- त्यसयोगी वा कर्मण इत्याशङ्काया सन्ततवचनात- सम्पूर्णकतनुधातोरेकी- भूय विस्तारोऽर्थः । स च यो सहभायनान्तसयोगे सत्येव भवति । मान्यया संयोगो हि द्वयोमरति । नेकस्य । प्रकृत चामे मन्त्रक्रिये इति तयोर्धाराया आदेसंयोग:-सहभावेन सयोग । न मन्त्रान्ते सनिपात इति ॥ २६ ॥ सिला कैमसन्तानो वा नानाकर्मवादितरस्या- शक्यत्वात् ॥ २७ ॥ कर्मन्विानों बा-कर्मणा-- क्रियाणामा सन्तान. सहभायेना- त्यन्तसंयोगः ॥म मन्त्रक्रिययोः । बु, नानाकर्मत्वात् द्वादश द्वाद- शानि जुहोति' इति श्रुतःवेन सत्यया अनेककर्मस्वस्य तत्र सत्यात् । तथा हि- जश्चमे १ प्रसवश्चमे २ प्रतिश्चम ३ प्रसितिश्चमे ४ अधीति- श्चमे, ५ स्तुश्श्रमे ६ स्वरक्षमे ७ श्लोकश्चमे ८ श्रावश्चमे श्रुतिक्षमे १० ज्योतिश्चमे ११ सुयथमे १२ इत्येतैदिशभिर्मन्त्रवाक्यः सम्पाद्यमेकात्यात्मा द्वादशम् । 'प्राणश्चमे, अपानश्चमे, व्यानश्चमे' इत्या- दिभिर्म तैश्च तादृशद्वादशानि सम्भवन्ति । एतेषु होमद्वादशपु मध्ये निल- म्बस्याभान, सातत्यशब्दार्थ, । न मन्त्रकर्मणो. सहोपनमः । इतरस्य- तयो. सहोपक्रमस्य अशक्यत्वात्-यत प्रिया आगुनविनाशिनी । मन्त्रस्तु चिरस्थायी । तुल्पकार योरेर सन्तानसम्माशी भात ॥२७॥ ९ ·७७८ । पूर्वमीमांसासुरवृत्तिः ।। 5 . -- - आधारेऽपि पूचिन्मन्त्रान्ते कर्मसनिपाताधिकरणम् ॥१२॥ 'सि०॥ आधारे च दीर्घधारत्वात् ॥ २८ ॥ आधारे च-दर्शपूर्णमासयो सन्ततमाघारयति । इति श्रुतम् । तत्रापि सन्ततपचनस्य दीर्घधागपरत्वात् पूर्वमन्त्रान्त एवोक्तर्म- सनिपात ॥ २८॥ एकार्थानां करणमन्त्राणां विकल्पाधिकरणम् ।। १३ ।। सि० ॥ मन्त्राणां संनिपातित्वादेकार्थानां विकल्पः स्यात् ।।२९।। पूपा ता भिजतु ' भगो वा विभजतु ' अर्यमा वा विभजतु, इति पुरोडाशविभागपैकजातीयक्रियास्मारकाणा , मन्त्राणामनेकव श्रूयने । तत्र तस्या क्रियाया तेपा मन्त्राणा विकला एवं स्यात् । न समुच्चयः। कुन:। सनिपातित्वात-स्मरणद्वारा सनिपत्योपकारकत्वात् । तस्य , स्मरणस्यैके- नैव सातत्वादिति भारः ॥ २९ ॥ संख्यायुक्तवचन विहिताना मन्त्रीणां समुच्चयाधिकरणम् ॥ १४ ॥ सि० ॥सयाविहितेषु समुच्चयोऽसन्निपाति- त्वात् ॥ ३०॥ अग्नौ ' चतुर्भिरभ्रिमादते ।। द्वाभ्या खनति ' 'पभिराहरति' इति सख्याविहितेपु-सङ्ख्यायुक्तवचन विहितेषु समुच्चयः स्यात् । असनिपातित्वात-कर्मणि स्मरणद्वारा हेतुत्वात तत्र विधिग्लायाममणैव स्मरणस्य सिद्धिवक्तव्या, अदृष्टार्थ यायेति भार ॥ ३०॥ मामणेन विनियुक्तानां मन्त्राणां विकल्पाधिकरणम् ।।१५।। ब्राह्मणविहितेषु च सयावत् सर्वेषामुप. दिष्टत्वात् ॥३१॥ T

·हादशाध्यायस्य तृतीयः पादः।
७७९
LA-
'उरु प्रथस्वेति पुगेडाश प्रथयति' ? उरु प्रथोर ते यज्ञपतिः
प्रयतामिति पुरोडाशं प्रथयति ' इति मन्त्रद्वयं पुरोडाशप्रथने ब्राह्मणवाक्येन
विहितम् । तयो समुच्चयो विकल्पो वेति सशये ब्राह्मणनिहितमन्त्रेपपि
सङ्ख्यावत्-पूर्वाधिकरणोक्तसङ्ख्यायुक्तवचनविहितमन्त्रात सर्वेषा समुच्चय
एव । उपदिष्टत्त्वात्-मासंगवाक्येग द्वयोरघुपदिधत्वादिति ॥ ३१ ।।
यायावषट्कारयोश्च समुच्चयदर्शनं तद्वत् ॥३२॥
याज्यया जुहोति': वषट्कारेण जुहोति ' इति वाक्यद्वय-
निहितयोर्याज्यानपट्कारयोर्यथासमुच्चयस्तद्वदयमपीति ॥ ३२ ॥
सि० विकल्पो वो समुच्चयस्याश्रतित्वात् ॥३३॥
विकल्प एर । समुच्चयस्य अश्रुतित्वात - 'अश्रवणादि-
त्यर्थः ॥ ३३॥
गुणार्थत्वादुपदेशस्य ॥ ३४ ॥
ननु, प्रथनरूपलिजेनेव मन्त्रद्वयस्य पुरोडाशप्रथन क्रियायो विनियोग-
सिद्धौ पुर्विधान व्यर्थम् । अतः 'समुच्चयविधानेन तस्य सार्थक्य वाध्य-
मिति न विकल्प इति पुनराशङ्कायामाह उपदेशस्य- वाक्यद्वयस्य, गुणार्भ-
त्वात- 'स्तुतिरूपगुणार्थत्वात् ।। अर्थवादात्मके तद्वाक्यद्वयमित्यर्थः ।
• गुणान पुनः श्रुतिः । इत्युक्तत्वादिति भावः ॥ ३४ ॥
वपद्कारे नानार्थत्वात् समुच्चयः ॥३५॥
वषटकारे--- वषटकारदृष्टान्ते, नानार्थत्वात- याज्ययादेवता-
स्मरणम् , वषटकारेण प्रदानमिति विभिन्न कार्यत्वात् समुच्चयः । प्रकते न
तथेति विपभो दृष्टान्त इति माय. ॥ ३५॥
होत्रमन्त्राणां समुचयाधिकरणम् ।।१६ ॥
होत्रास्तु विकल्परन्नेकार्थत्वात् ॥३६॥

·७८० । पूर्वमीमांसापतिः॥ . . - 1 1 'युपाय उच्छीयमाणायानुन्हहि इत्यापर्युक्तफौपानन्तरं होत्रा उच्छ्यणलिङ्गक्रमत्राः पठ्यन्ते । तेषु ' उच्छ्रपस्व वनस्पते वर्मन् पृषिव्या अधि। इति प्रथम, । समिद्धस्य श्रयमाण इति द्वितीय ।। ऊर्व उपुण, ' इति तृतीय. !' ऊर्यो न: पाक्षि' इति चतुर्थः । एतेषा मन्त्राणां विकल्प. समुच्चयो वेति सशये ,होत्रास्तु-होत्रा पत्र्याना एते मन्त्रा, विकल्परन्- विकल्प एव तैपा,. न ...समुच्चय एफार्थत्वाद-पोषणकर्तव्यतास्मरणरूपकार्पस्य एकत्यात, तस्मिन्नेकन जाते अन्यस्य पठनं निष्प्रयोजनमिति ॥ ३६ ॥ सि०॥ क्रियमाणानुवादित्वात. समुबयो वा होत्राणाम् ॥ ३७॥ क्रियमाणानुवादिस्वात्-अपर्युणा क्रियमाण यूपोपणम- नुवदति होता पूतर्मन. 1, ततो भिमादाद, समान्य एव तेथा मन्त्राणाम् ॥ ३७॥ समुच्चयं च दर्शयति ॥ ३८ ॥ तत्रैव 'त्रि. प्रथसामन्याइ, निरुतमाम् । ज्योतिष्मतारनुरूपात' इति त्रि प्रथमोचमा मन्त्रगणनमन्तरा न सम्भवतीति दिगदर्शनमपि समुच्चयस्य ओदलकं द्रष्टव्यमिति माय ॥ ३८॥ इति मीमांसासूत्रवृत्तौ भावपोधिनयां, द्वादशाध्यायस्य तृतीय- पाद ॥३॥ धा ॥ 1 - . - ·द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ७८१ ॥ अथ द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ . . अपस्तुत्याशीरभिधानानां यन्त्राणो समुच्चयाधिकरणम् ॥शा सि०॥ जपाश्चाकर्मसंयुक्ताः स्तुत्याशीर- भिधानाथ यजमानेपु समुच्चयः स्थादाशी पृथक्त्वात् ॥ १ ॥ पूर्वपादे अस्पष्टविपयः समुच्चयः प्रदर्शितः । अस्मिन् पादे स्पष्ट- विषयः स उच्यते । तत्रादौ अथ वै कैयामानाष्णवी सारस्वती बाई ए. त्यामुचमामव्य वाग्यन्तम्पति सूत्रकारधनात वैष्णवीमनूष्य घाग्य. तिच्या 'सारस्वतीमध्यामाग्यन्तव्या? 'बार्हस्पत्यामनग्य याग्यन्तव्या 'इति दीक्षितस्य वाइनियममात् प्राक् जपाय मन्त्राः श्रूयन्ते । अग्निद्धा दिवः ककुदित्यादयः स्तुत्यर्थाः । आयुर्मे देहि ' 'वों मे देही यादयः आशीरभिधानाः । ऐपोऽसि वेषोऽसी'लादयः भिशनार्थाः। नेते मन्त्राः लिङ्गेन स्मृत्या का अनुष्ठेयर्मियाविशेषयोधका । अत एका विकल्प संमुच्चयो धेति विचारे अकर्मसंयुक्ताः-अनुष्टेयकर्मप्रकाशझलिङ्गशून्या, याजमानेषु यजमानेन पव्यमानेषु मन्त्रेषु प्रागुक्ता जपा:-जपमन्त्राः स्तुत्याशी. रामधानमन्त्राथ स्तुत्याशी पृथकत्वात् अदृष्टार्थत्वाञ्च सर्वेषामेतेपा समुच्चय एव.। म विकल्प इति सिद्धान्तः ॥१॥ । समुच्चयं च दर्शयति॥२॥ 'निः प्रथमामन्याह विरुत्तमाम् ' इति समुग्नये लिङ्गदर्शन प्रागुप- चर्णितमेवेति भावः ॥२॥ ऐन्द्रापार्हस्पत्ये कमीण द्विविधयाज्यानुवाक्पयोबिकल्पा- धिकरणम् ॥ २॥ - + ·७८२ । पूर्वमीमासामप्रवत्तिः ॥ . . . सि०॥ याज्यानुवाक्यासु तुविकल्पः स्यादेव- तोपलक्षणार्थत्वात् ॥३॥ 'इद का मास्ये हवि नियमिद्रा वृहम्पती । अय' या परिषिच्यते सोम इद्रावृहस्पती 'अस्मे इन्द्रावृहस्पती । वृहस्पतिर्ने परिपातु. पश्चात् ।। सैद्राबाहम्पत्य कर्मणि भनेक यायानु गया युगुमानात मैद्राबाईस्प पलिङ्गकम् । तयोः समुच्चय 'पू यायनेति ना उक्तासु याज्या. नुवाक्यासु विकल्प एय स्यात् । कस्मात् । देवतोपलक्षणार्थत्वात्- धर्मणि गुणभूतदेवतायाः स्मरणार्थ चात्तस्य तच्च दृष्टे फलमेफेन सिम्पनीति विकल्पः प्रयोगान्तराये द्वितीय भविष्यतीति भार ॥ ३ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥४॥ ऊस रे देवाना' याज्यानुवाक्ये एकया प्रत्यागच्छति । 'गमयत्य ज्यया' इति एका याज्या एका चानुराक्येति द्विवमुचित दर्शयत्येतलिङ्गम् । ततोऽपि विकल्प ॥ ४ ॥ सोमक्रयद् याणा समुच्चयाधिकरणम् ॥ ३॥ क्रयणेपु तु विकल्पः स्यादेकार्थत्वात् ॥५॥ सोमकये 'अजया कोणाति । हिरण्येन विणाति। वासमा काणाति एकहायन्या कोणातत्यादीनि दश द्रव्याणि सोमक्रयानि श्रूयते । तत्र विकल्प समुच्चयो' वा पामिति विचारे सर्वेषा तेपामेकार्थत्वात सोमक्रयरू- पैकप्रयोजनक पात बीहियरवद्विकल्प एव स्यात् स्यणाध्यति प्राप्त ।। ५॥ सि० ।। समुच्चयो वा प्रयोगे द्रव्य समवायात् ॥६॥ प्रयोगे सोमक्रयरूपन्यापारे, द्रव्यसमवाया -अधिकद्रव्यसम्ब- श्वसम्मवाद समुच्चय एव भवेत् । यसौकर्यार्थम् न !विकल्प । थुता - द्रव्यवैश्यापादक इति माव ॥६॥ समुच्चयं च दर्शयति ॥७॥ A - - t- ·द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। . 'तं वै दशभिः क्रोणानि। दशाशग मिराट् । पिराजमेर प्राप्नोती' 'त्यादिनापि समुच्चय दर्शयति ॥ ७ ॥ उपजनादिप्रतिपत्तिकर्मणां समुच्चयाधिकरणम् ॥ ४ ॥ सि० ॥ संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥८॥ गुदेनोपयजति । प्राणो वै गुद इत्यानीपोमायशो गुदेनोप- यजनं श्रुतम् । तत् कादशिनेष्यपि चोदकेन प्राप्तम् । तत्र तस्य विकल्पः समुचयो घेति विचार संस्कारे च-आनीपोमयागे उपयुक्तस्य पशोस्त- छपस्य गुदस्य प्रतिपत्तिसंस्कारे तत्प्रधानत्वात्--गुदस्य प्रधानत्वात प्रतिप्रधानमनावृत्तिरिति यानद्गुदाना होमे समुच्चयस्तेपामिति सिद्धान्तः , पर्ययस्यति ॥८॥ . आधाने नैकसङ्ख्याकानां दक्षिणानां विकल्पाधिकरणम् ॥ ५ ॥ सि० ॥ सङ्ख्यासु तु विकल्पः स्याफ्रुति विप्रतिषेधात् ॥ ९॥ आधाने 'एका देया, पट् देया, द्वादश देशा' इत्येव दक्षिगादानं श्रुतम् । तत्र सोमय्यत समुच्चय इनि प्राप्त सङ्ख्यासु तु-श्रुनकादि- सङ्ख्यासु, श्वविविप्रतिषेधात-सङ्ख्याश्रुतिविरोधात पिकला एव स्यात् । न समुच्चय. । कुन १ एकत्य पणा च समुच्चये सप्त दक्षिगाः प्रदत्ताः स्युः । नफस्य पण्णा वा दानमिति निरोध इति भाव ॥९॥ पशुगणेषु जायनीनां विकल्पाधिकरणम् ॥ ६ ॥ सि०॥ द्रव्यविकारं च पूर्ववदर्यकर्म स्यात्तथा , विकल्पे नियमः प्रधानत्वात् ॥१०॥ दर्शपूर्णमासयोः 'आज्येन जाधन्या या पत्नीः संयाजयन्ति । इति श्रुतम् । तत्र कस्यचिच्छेषमूनाया जायन्या अमांगत किया। 4 , ·७८४ ॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृति॥ जाधन्या: आज्येन सह विकल्पात तत्पनीसंथाजात्यमर्थकमेव । न प्रति- पत्तिः । क्रियायाः प्राधान्यात् जान्याश्चागुणत्यात ! सा आज्येन सह . विकल्पिता जाधनी आनापोमीयशो चोदकेन प्राप्तापि पुनस्ता, जामन्या पत्नी: संयाजयन्ति । इति श्रुतम् । तेन तत्राग्नीपोमीयपशौ जान्येवेति नियमः सिद्धः । तस्मादग्नीपोमीयात् पशुगणे तस्याः प्राप्तिरतिदेशेन । तत्र सकळ आघनौना समुच्चयो विकल्पो वा इति संशये द्रव्यविकार 'च-द्रव्यस्य पशोः विकारांवययसाधनकं पत्नीसंयाजाख्यं कर्म पूर्ववत्-आधाने दक्षिणा दानवत् अर्थकर्म स्यात् । यया तत्र विकल्पस्तथात्रापि प्राकृतिकवाक्यानुसारतो विकल्पप्राप्तौ पुनर्पिधानश्रुति वन्यति नियमः । प्रधानत्वात्-प्रधान कर्मत्यात, न समुच्चयः । यत्र कर्मणो गुणत्व द्रव्यस्य च प्राधान्यं तत्रैक यावद्व्येषु कियासम्बन्ध एकस्मिन् प्रयोगे । प्रकृते तु कर्मणः प्राधान्याने समुचय इति भावः ॥ १०॥ सिक आ०॥ द्रव्यत्वेऽपि समुच्चयो द्रव्यस्य कर्म- निष्पचे प्रतिपशु कर्मभेदादेवं सति यथाप्रकृति ॥ ११:.1, . यतो- द्रव्यस्य-जान्याः, पुरंपन्यापारादुत्तद्यते तत्प्रयोजनापेक्षं इष्टम् । यथा बहिरादि। एवमध्येकेन जाघ- नीद्रव्येग पानीसंयाजात्मक कार्य को कोर्याकाक्षाशः शान्तस्वात् सर्वजाब. नीना सगुञ्चयः करे सिध्यति तत्राह -प्रतिपशु कर्ममेदार - यावन्तः पशवस्तारित विशसनान्।ि एवं विशसनात्मकर्मभेदात् प्रतिविशसन- जन्यमानी प्रत्येक कार्यभप्रेक्षते । इति: समुचपः सिध्यति । एवं , सति स्याप्रकृति- प्रतापशेषजापन्या पत्नी संयाजसम्पादन यथा तथाीप कृतं भवति । इलाक्षेपः सिद्धान्ते ॥ ११॥ - द्रव्यत्वेऽपि- यत् " ·द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ७८५ - + कपालेजपि तथेति चेत् ॥ १२ ॥ यथा विशसनकर्मण! उत्पन्नात् पशुगणे जापनीसमुन्चर , तथा कपालेऽपि-पुरोडाशकपारेन तुपानुपयपति' इति तुपोपमापात्वाका- पालस्य पुरोडाशगणे तुयोरयापार्थ मध्यकालानामपि समुच्चयः स्यादिति चेत-॥१२॥ न कर्मणः परार्थत्वात् ॥ १३ ॥ न-उभयत्रापि न समुच्चय । वुन । कर्मणः- रिशसनकर्मण परार्थत्वात् एकादशारदाना-यावनि इनि' दृदयाचे कादशावदाना- यंत्यात् । तथा पुरोडाशमणार्थत्वात कपाल सम्पादनस्य । न जापनीतुमर- वापार्य तो निशसनकपालमम्पादनल्यापारौ । तस्माद् यदुद्देश्यको यो व्यापारस्तस्मादुत्पन अवश्य प्रयोजनमपेक्षन इति जावन्या कपाटे च न तथेति नर समुच्चय इति भावः ॥ १३ ॥ प्रतिपचिस्तु शेपत्वात् ॥ १४ ॥ प्रतिपत्तिस्तु निर्तिते पशुकरणयागे जाघन्या शेप ात रतशेप- द्रप प्रतिपत्तिमपेक्षन इति तस्या परतीसयाजे निक्षेप प्रतिादिकमेर गुद- वत् । नार्म । अतोन शिफल इनि पुनराशेर पर सन्नरेश ॥१४॥ भृतेऽपि पूर्ववत्स्यात् ॥ १५॥ 'येऽणिष्ठासान रियो सिरिविष्टाय धने चरम् ।। ये परिधा. सानिन्द्राय प्रदाने पक्षम्पायुदा ध्रुने सारे दसने र पूर्ववत् जापनीका प्रतिगति स्यात् । पत सत् कुन दधि र पेट दधाणायाम्यापार पोऽमापास्यायानिति' दामुपानम् । उपचीयन संयुग सदा तत । 'तन्युटिरा ' सत्यार शिपि विगारे इत्यादी तरगमन भरने । शेष शिव मतितिनिय ||१|| ·॥ पूर्वमीमांसासूत्रवृत्तिः॥ विकल्प त्वर्थकर्म नियमप्रधानत्वाच्छेपे च कर्मकार्यसमवायात्तस्मात्तेनार्थकर्म स्यात् ॥ १६ ॥ नियमप्रधानत्वाव-जायन्यैवेति नियमतात्पर्पकत्वात विकल्प सिद्ध अर्धकर्म स्यात् । दर्शपूर्णमासतः ममीप्रेमीयपी चोदकशाग जापन्या विकल्पेन प्राप्ताया पुनरप्यायोमीयरशी श्रुत ' जाधन्या पत्नी. सयाजयन्ति । इति विधिवाक्य क्य, सञ्चोदकशास्त्रत, आम्येन सह तस्या विकल्ये तत्र प्राते जाधन्यैव पत्नीसंयाजकर्म कर्तव्यमिति नियममात्रविधायक सद तत् पुन भुत रिधिमाश्यामा निवारयति । न तु प्रकृतिर प्राप्तमर्यकर्मत्व वारयति । सच प्रकृतावुभयगदिसिद्धम् । अतो नियममात्रे विधितापर्यमिति पशुगणे जापन्या विकल्पे नियमप्रधानत्यमय वितमित्यर्थमैव तत् । एव शेष-उपयु. तशेष शृतादावपि कर्मकार्यसमवायात्-सस्काररूपफर्मसाध्यस्य अपूर्वसम - चायात्-उत्पत्ते , तेनार्यवर्भ स्यात् । यत्र हि प्रतिपत्तिसंस्कारस्तत्र सस्का. यस्य कचिदुपयोगातरमुपयुक्तशेषस्य प्रतिपतिष्टा 1 इह श्रृतादेस्तु कुत्रा- प्युपयोगस्पाइष्टतान्न तस्य प्रतिपत्तिल सम्ममतीस्पर्थमा तपाति मरार ॥१६॥ उपाया काम्येन नित्यागेविकाराधिकरणम् ॥ ७॥ उखायां काम्यनित्यसमुच्चयो नियोगे काम दर्शनात् ॥ १७॥ अनिचयनप्रकरणे निष्पादितामुख प्रकृय 'सन्नापेनानि जना इति ध्रुतम् । आयनीये उपाय त सताप्य नमान्न नेताग्निस्तस्यामा भियते । स च नित्य । तमप्रिय तत्रैव ' वृक्षामायलतो ब्रह्मास- फामस्थाहल अबदमाद ध दादलायरामस्य, वैताद वृटिसमस्य' साद श्रुतम् । चना वृक्षामादौ प्रदीप्तो याग्नि स ग्रामवर्चसकामस्यानायका- ·७८७ द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। मस्य भ्राष्ट्रात् वृष्टिकामस्य वैधुतात् पदध्यात्--- धारयेदित्यर्थः । स च काम्यः । तत्र काम्यनित्ययोरायोः समुच्चयः, उत काम्येन नित्यस्य बाध इति संशये नियोग-विधिवाक्ये आल्यनिधानस्य कामदर्शनात्मवर्चसादि- फलश्रयणात् उखाया काम्यनित्ययोरग्न्याः , समुच्चयः । वृक्षाग्नि केवलनि- धानार्थः । नित्यः सन्तापाग्निस्तु होमार्थः । इति भिन्नार्थत्वेन एकेनापरबाधा- सम्भवात्समुच्चय एवेति ॥ १७ ॥ असति चासंस्कृतेषु कर्म स्यात् ॥ १८ ॥ काम्येन- वृक्षापाज्यलदग्निना नित्यस्याग्नेर्वाधे अर्थानित्येऽग्नाव सति असंस्कृतेपु-आधानादिजन्यसंस्कारशून्येषु भ्राष्ट्रादिपग्निपु कर्म-होग- कर्म स्यात् तथा चाऽऽधानस्य याद्वोमार्थत्वं बाध्येत। अतोऽपि समुच्चयः ॥१८॥ तस्य च देवतार्थत्वात् ॥ १९॥ तस्य च- आधानस्य, देवतार्थत्वात्- देवतोदेश्यकहोमार्थत्वात्- आन्युत्पत्तिद्वारा सर्वहोगार्थ वादपि नित्येन सह काम्यस्य समुच्चपो युक्तः । न काम्येन तस्य बाध इति ॥ १९॥ सि०॥ विकारो वा तदुक्तहेतुः ॥२०॥ विकारो वा-होमार्थ विहितस्य नित्यस्याग्नेः विकार:- तत्कार्य- कारी- तत्स्थानापन्न एर काम्योऽग्निरित्यर्थः । तदुक्त हेतुः- उतार्थ- साधको हेतुस्तृतीयाध्यापस्य पाठरादे दशमसूत्रेग ' नैमित्तिकं तु प्रती तद्विकारः संयोगविशेषात् ' इत्यनेन उक्त एवेति मारः ॥२०॥ वचनादसंस्कृतेषु कर्म स्यात् ॥ २१ ॥ यचासति नित्येऽनाय सस्ते कर्म स्यादित्युक्तं तत्रोप्यते । वचनात् प्रसारिधिरचनास्पादेय तग । किमित्र हि वचनं न कुर्यात् । न हि वचनस्यानिमार इति भारः ॥२१ ।। -

·७८८
मा पूर्वमीमांसासवरात्तः॥
man
N
संसर्गे चापि दोषः स्यात् ॥ २२ ॥
' अग्नये शुचये अष्टापाल निर्मपेत् यस्याग्नि प्रादायेन सस-
ज्येत ' इति श्रणात् ससर्गे दोप- नित्याऽग्निरगुचि स्यात ॥ २२॥
वचनादिति चेत् ॥ २३ ॥
वचनात्- कामयुक्तरचनानाशुचि र स्यादिति चेत् ॥ २३ ॥
तथेतरस्मिन् ॥ २४॥
तथा इतरास्मिन्-सिद्धा तमलेऽपि यचनलान् असस्कृतेऽपि होम
स्वात् ॥ २४॥
उत्सर्गेऽपि परिग्रहः कर्मणः कृतत्वात् ॥ २५॥
यचाऽऽधानस्याग्ने देवतार्थ आदित्युक्त तनोत्सर्गेऽपि- सस्कृताग्गे-
रुत्सर्गेऽपि य पूर्वेधुरग्निं गृहाति सरे वोभूते देवता अभियनते' इति
वचनात् परिग्रहः- देवनापरिमहा ग पिरद्ध । कर्मण कृवत्वात्-
देवतोदेश्यकहोमस्य कृसत्यानाशाय राधान देवतापरिग्रहार्यम् । नाग्निस्तदर्थ ।
अवाधान यत्रापि क्रियत इति भार ॥ २५॥
वैकारिकानेराहवनीयत्वाभावाधिकरणम् ॥ ८॥
स आहवनीयः स्यादाहुतिसंयोगात् ।। २६ ॥
स वृक्षापादानात sीन ,आहवीय.-भाहानीयादाध्य स्यात ।
आहुविसयोगान-हूयते यस्मिन्नित योगार्थमम्मयादिति ॥ २६ ॥
सि० ॥ अन्यो वोध्दत्वहरणात् ॥ २७ ॥
अन्यो पा-प्रसिद्धादाहवनीयात अप वृक्षामा प्राष्ट्राद्वा उष्ट्रय
आदतोऽग्निर य एस नाहनीय यत आधादिना साहतेऽनो
आयनीयशब्दो योगद्ध । न योगमात्रणा यत्र पर्तितु शक्य । पकजा-
दिशब्दवदिति मार ॥ २७ ॥
वैकारिकामे आधानिकसस्कारामावाधिकरणम् ॥९॥

·द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ७८९ तस्मिन् संस्कारकर्म शिष्टत्वात् ॥२८॥ तस्मिन्- प्रागुक्त वैकारियेऽनौ आधागादि सा संस्कारकर्म कर्नव्यम् । शिष्टत्वात-समर्थित्वेन तस्य पिहित वात् । ययागनादिस- स्कारर्मन क्रियेत तस्मिस्ताद तस्मिन्नतस्कृत वृत होमादिक मिगुणवादपलं स्यादिति ।। २८॥ सि०॥ स्थानाद्वा परिलुप्यरन् ॥ २९ ॥ स्वानाद्वा- असस्कृताग्ने सस्कृतग्निस्थानात्त स्याने विहित वात् परिलुप्यरन् तस्मिन् तानि कर्मणि नहि चलतो वृक्षायादानीतोऽग्निराधाने- नो पद्यते । यथा । चैत्रो मैत्रमा नियुक्त मैत्रकार्य कुरुते । पर तर मैत्र- मातुरुदरालिस्सरणादिक नापेक्षते । तथा तर तस्य तदपेक्षा नास्तीति भार ॥२९॥ नित्यस्य उख्यस्यामे धारणाभावाधिकरणम् ॥१०॥ नित्यधारणे विकल्पो न हकस्मात् प्रतिषेधः स्यात् ॥३०॥ तस्यामेवोखाया नित्योऽग्निनित्यं धार्य , उत शिकलास्तस्य धारण इति सशये विकास । कुन । अकस्मात्-प्राप्ति विना प्रतिपेयो न सम्भपनि । स तु-न प्रतितमीधीत यत्प्रतिसमाधात ! भ्रातृव्यमस्मै जनयति । इति श्रूयते । अतस्तस्य प्राप्तिक वादारणविधि प्रयते । तथा चाविधिप्रति. पेभयो मानव विक्स प्येति ॥ ३० ॥ सि० ॥ नित्यधारणाद्वा प्रतिषेधो गतश्रियः॥३१॥ धार्यों गनधिय आहवनीय ' इति प्रसाश्रुने: नानुमानिकी श्रुतिसरा । तस्मात् गनधिप. नित्यधारणाद-प्रत्यक्ष श्रन्या नित्यभा. रस्म विदित वा सस्वाप प्रतिरोध न प्रतिनियेदिति उसाम्नौ .

·भापूर्वमीमांसास्कृतिः॥ . क्रियते । आहयनीयस्थानापन्नत्वादुख्याग्नेरपि नियमारण प्राप्तमिति । अनो नित्यधारणविधरभागान विकल्पः कार्याभाराचाधारणमेव तस्येनि भान ३|| सत्राहीनयोरनेकयजमानसमवाये शुक्रस्पर्शादीनामेकयजमान- कर्तृकत्वाधिकरणम् ।। ११ ॥ सि० ॥ परार्थान्येको यजमानगणे ॥ ३२ ॥ साहानयोः सर्वेषा यजमानस्यात् शुक्र यजमानोऽधारभते। पजमानसंमिलौदंबरी मपति । इति यानि, परार्थानि-यजमानानुयकार- फाणि कर्माणि तानि यजमानगणे एक एस कुर्यात् । न सर्वे । सपा प्रवृत्ती प्रयोजनाभावादिति भावः ॥ ३२ ॥ अहीने शुक्रस्पीदावानियतयजमानकतृकत्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥ सि०॥ अनियमोऽविशेषात् ।। ३३ ।। अहीने-~-एकैन यत् कार्य तत् अविशेषात्- विशेपस्याभागात आनियमः--पेन केनापि कार्यमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ सने शुक्रस्पर्शादी गृहपतेरेव कर्तृत्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥ सि०॥ मुरुयो वा अविप्रतिषेधात् ।। ३४ ॥ । सत्रे'तु मुख्यः गृहपतिरेय याजमान पुर्यात् । अविप्रतिषेधात्- प्रतिषेधस्यामायादित्यर्थः ॥ ३४॥ सत्रे यजमानसंस्काराणामञ्जनादानां सर्वगामिताधिकरणम् ।। १४ ॥ सत्रे गृहपतिरसंयोगात् हौत्रवत् ॥३५॥ सवे अम्जनाभ्यजनगमृत्य. संस्कारा गृपतेरेन, उत सामिति संशये गृहपतिः यजमान एष पछभूयावादिशिष्टयपानुक्कसंस्कारसरित, स्यात् । स स्यु । कुनः १ असंयोगात- ' गृहपति दीक्षयति । इति पाक्यस्थ. गृहपतिपदे असयारोस्य-सयोगाभास्यासत्वातसम्पन्धाभावाभावस्य- शक्ति. रूपसम्बन्धस्य विधमानत्वात । सः गृहपतिशब्दस्य शरत्यार म. सम्बन्धः अवामित स्यत् । -हौत्रनंत- यया होतदशकर बाधाप होगा नियमाग: 6 न ·. द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। कर्मण्येव हौत्रपदस्य प्रयोग , तथाऽत्रापति अन्पया सम्बन्धो बाधित स्यात्त- दयुक्तमिति ॥ ३५॥ आनायवचनाच॥३६॥ । यो वे सत्रे यहूना यजमानाना गृहपतिः स सत्रस्य प्रत्येता, स हि भूयिष्टा ऋद्धिमाप्नोति । इत्य नाययच नादपि विशिष्टो यजमान एक गृहपतिरिति सिध्यति ।। ३६ ॥ सि० ॥ सर्वे वा तदर्थत्वात् ॥ ३७॥ । ऋद्धिकामा सत्रमासारन् । द्वादशाह ऋद्धिामा सत्रमुपेयु 'ससदशावरा एफरिशतिपरमा मनासीरन् ' इत्यादिश्रुतिमि तदर्थत्वात् । सर्वार्थ सात-सपा ऋध्यादिपलार्थत्यबोधनात् सर्षे एघान न दिसस्कार. सस्कार्या । न गृहपतिरेक एपेति भार ॥ ३७ ।। गृहपतिरिति च समाख्या सामान्यात् ॥ ३८ ॥ गृहपतिरिति समाख्या तु सामान्यात्-सरसाधारण्यादुपपन्ना । गृहस्य- शालाया मखस्य वा प्रभु । सर्वसाधारणमिनि शक्यार्थ नाथाभाव इत्याशय ॥ ३८॥ विप्रतिषेधे परम् ॥ ३९ ॥ थाजमानाऽऽविध्ययोर्षिप्रतिषेधे- गिरोध परं-- आविग्य- विकर्म एक कार्यम् । कुत १ : यजमानास्ते ऋविज । ऋत्विकमन आतिदेशिपयाजमानापेक्षया प्रबलवोधनादिति भार ॥३९॥ हो। परार्थत्वात् ॥४०॥ होने कर्मणि होतु परार्थत्वाव- वर्थ मात कर्म प्रधानम् । होता तत्र गुणभूत । अन एकेनापि का तच्चरिनाथम् । अभ्यञ्जन फल- सस्कार । तत्र यजमान प्रधानम् । अब प्रधानमस्कागवृत्तिरिति साँ त सरकारेण सस्कार्य इति भार ॥ ४०॥ इत्यनन वाक्येन ·औ । पूर्वमीमांसात्रवृतिः ॥ वचनं परम् ॥ ४१ ॥ यच फलभूयस्त्ववचनमुपन्यस्तम् । तत् परं-अर्थशद इयर्थः ॥४॥ ब्राह्मणस्यैव आतिज्ये अधिकाराधिकरणम् ॥ १५ ॥ प्रभुत्वादार्विन्यं सर्ववर्णानां स्यात् ।। ४२ ॥ आविज्यं--ऋत्विक्त्वं, सर्ववर्णानां-पासणक्षात्रवैश्यानामुपनयनोत्तर. मधीतवदाना विद्यावत्वेन प्रमुखात-सामर्थ्यवत्यात स्यात् ॥ १२ ॥ सि०॥स्मृतेर्वा स्याद्. ब्राह्मणानाम् ॥४३॥ प्रतिग्रहोऽधिको विप्रे । सादिस्मृने 'याजमाध्यापनप्रतिमहाः' ब्राह्मणस्यैत्र वृत्युपायाः' इति कल्पसूत्राच्च ब्राह्मणस्ययाऽऽस्यियेऽधिकारः। नेतरयोः॥४३॥ फलचमसविधानाचेतरेषाम् ॥ ४४ ॥ • यदि राजन्य वैक या याजयेत् , स यदि सो सिमक्षयिषेत, न्यग्रोधास्तिमिनाराहाय as समिप्य दधन्युन्ज्य तमस्मै भकं प्रयच्टेन्न सोमम्' इति सोमपानस्य तयोः प्रति निषेधात् ऋविजा सोमगनावश्यकता नायिज्यमितरयोः ॥ ४४ ।। सान्नाय्येऽप्येवं प्रतिपेधः सोमपीथहेतुत्वात् ।। ४५॥ ए। सान्नय्ये च न राजन्यो न यो वा मानायं पिबत, असोम. पाथी हपः' इति सान व्यपाननिय हेतु वेन सोमपानानहीं। श्रुतिर्दशति । अतोऽपि नाप तयोरत्यय. ॥ ५५॥ चतुर्धाकरणे व निर्देशात् ।। ४६ ॥ दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशस्य अश्विक कशेपमझो माह्मणानामिदं हथि: सोमपायिना नेहवाम शनि ' श्रुतेः यदि राजन्याश्योरपि ऋरियार स्यात् तर्हि वासणानामेव सोरसीविनामिदं शेतमामहविः, मेह अब्राह्मणस्य ·द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ७९३ प्रसक्तिरिति श्रुतिरिक्ष्यत् । अत्रीति च प्रामणानामेवेति । अतोऽपि न तयोराविज्यमिति भावः॥ १६॥ अन्वाहायें च दर्शनात् ॥ ४७॥ एते थे देश अहुनादो यद् बाम गा• यदन्याहार्यमाहरन्ति | तानेव तेन प्रीणाति ' इति दार्शपूर्णमासक्यामन्याहार्यदाक्षिणाया मानणा एन दृश्यन्ते । दक्षिणा च ऋविभ्य एष दीयते । तस्मादुक्तेभ्य श्रुत्युक्तहेतुभ्य स्मृतिभ्यश्च शिष्टाचाराच्च ब्राह्मणनामे आर्षिज्यम् । नेतरयोरिति निष्कृष्टः सिद्धान ॥१७॥ इति पूर्वमीमांसासूत्रवृत्ती भावबोधियां द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पाद. ॥ ४॥ श्री.॥ सम्पूर्णश्च द्वादशोऽध्यायः। ॥श्रीः॥ यदीयम्बन्धमवाप्य पावनम् अहं कृतार्थोऽस्मि विशुद्धचेताः । भवाब्धिसन्तारितशिष्यवृन्दम् प्रणोमि तद्देशिकपादपङ्कजम् ।। कृष्णासरित्तीरपूतवेणेग्रामनिवासिना । पूर्वजार्जिततत्रत्यावनिस्थानाल्प मारुलकरेत्यन्ववायनाम्ना नृहरिशर्मणा । अधीततर्कभीमासाद्वयश्रीराङ्गनायिना ।। नागेपुस्विन्दुमिते ( १८५९) शाके ईश्वरपत्सरे । जगद्गुरुश्रीशङ्करायपदपद्म विभूषितम् ।। करवीरलसपीठ पन्ध समवितिष्ठता। विद्याशङ्करमारतीत्याहैन यतिना मया ।। 1