·No text on this page.

·काव्यमाला ९९. श्रीपिङ्गलाचार्यविरचित छन्दःशास्त्रम् । श्रीहलायुधमविरचितया मृतसजीयन्यारयया वृत्त्या समेतम् , समीक्षाचक्रवर्तिराजपण्डितश्रीमघुसूदन- विद्यावाचस्पतिरचितछन्दोनिमक्ति- सनाथ जयपुरमहाराजाभितेन महामहोपाध्यायपण्डितभीदुर्गाप्रसाद- पनयेन पण्डितफेदारनायेन, मुम्यापुरवासिना पणशी- फरोपाइलक्ष्मणशर्मसनुजनुपा वासुदेवशर्मणा घ संशोधितम् । द्वितीय संस्करणम् । तच मुम्यग्याम् पाण्डरग जावजी, इत्यनेन निर्णयसागरमप्रालयाधिपतिना मुद्राक्षरसयित्वा प्राकाश्य नीतम् । १९२५ मुख्य पादोनरूप्यकद्वयम्।

·No text on this page.

·छन्द शास्त्रस्य भूामका । - - तम छन्द मीमाम्बाछन्दमात्पपाद अथ किमिद छन्द इति पृच्छामः ! "मनु र भो यो पापियार फ गनु प्रामण इति गोऽय मिपिप पपनुपोगो भवति-सक्ष्यापेक्षा, स्टाम्यापेक्ष , राणापेसप । सदतरिपरिप समाधिर्मपति- असी देयदसो मानण ति सत्यापेस पत्यपादिरामग्यप्रियमितविभामिप्रागस्वात्या सीय प्राह्मणजातया मपन्ति इति सप्यापेरा "यिया मोनि फर्म पनि प्रयं ग्रामप्पलक्षणम् । सेवा संप्रदरदिप पाठयापए पासनम् ॥ जीपिठ यम्य धमार्प रत्यर्धमेव च । अहोरामाय पुम्वार्थ त देया ग्रामण पिदु ॥ फर्मणा मााणो पारा फरोति प्रमभाषनाम् । सधर्मनिरत शुदम्बम्मारक्षण उच्यते ॥ जात्या फुसेन तेन म्याप्यायेन भूतेन च । एभिर्युगो हि मम्बिप्लेमिस्पं । दिग उप्यते ॥ प्रति समा दमाय पाच मिन्द्रियनिग्रहः । पिपा पेय तप राम मवई प्रगाएदागम् ॥ इति दाणापेसघ । एममेवेदं यदद पयनुयुज्यवे किमिद छन्द इति सोऽयं निविध पयनुमोगो मपति- लक्ष्यापेक्ष रक्षण्यापेक्ष , रक्षणापेक्षध । तदतलिपिम रामाधिभरवि- ममिमीळे पुरोहित महम्प देवमृत्यिनम् । होतारे रसधातमम् । (भ, म १९)दतीद छन्द इति सत्यापक्ष , गायत्र्युष्णिगनुष्टच्चूदतीपरिनिरजगत्या ख्या सप्तव छन्दोगातयो मपवीति सक्षम्यापेक्ष यदक्षरपरिमाण तच्छन्द ' 'मामा क्षरसहयानियमा पार छन्द ' इति लक्षणापेक्षध । तरित्यं सिदं प्रतिपचनमितीद छन्द इति न सिसम् । फुत एतत् । यदक्ष रपरिमाणं सच्छन्द इति हि लक्षणमुत्र्यवे तत्तापदपयाप्तं भवति । पृथिवी गायनी, अन्तरिक्ष श्रेष्टमम् पी गती । ममिर्गायत्र , इन्द्रसष्टमः विश्वेदेवो मागत । तेजो यै प्रमपर्चर्स गायनम् , मोजो वा इन्द्रिमं धीर्य निष्प, पशयो जागता गायत्रम् , सम प्रष्टमम् यिद जागवम् । मामणो गायन, क्षत्रियीएम , पैचो जा गत । पार्षिशत्यक्षरा वाग्गायत्री, चतुपत्यारिधदक्षरा धान नष्टमी, भष्टचत्वारिंशद ·२ क्षरा वाग् जागती । इत्येवमनेकधा लक्षण्या श्रूयन्ते । ताथ सर्वा एवैता गायत्र्य- स्त्रिष्टुभो जगत्यश्च लक्षणमर्हन्ति । तत्र यदुच्यते-'अक्षरपरिमाणं छन्द इति'; वाचिकेष्वेवैतदवकाशं लभते नान्योत्सनैकान्तिकं भवति । न चानकान्तिके लक्षण- शब्द प्रवर्तते । तस्मादलक्षणमेतत् । स्यादेव तु तेषु तेषु सर्वेप्वनुगत कश्चन विल- क्षणो धर्मो यदनुरोधेन छन्द शब्द प्रवर्तते । तमेतं धर्म पृच्छाम --किमिदं छन्द इति॥ अथ लक्षण्योपपरीक्षा- यान्येतानि गायत्र्यादीन्यभिधानानि श्रूयन्ते, किमेते यदृच्छाशब्दा , उत रूटा , योगरूढा , यौगिकरूढा , यौगिका वा । अथवा क्वचिन्मुख्या , अपरत्र भक्त्या प्रयु- ज्यन्ते । तत्र तावत्-'गायतो मुखादुदपतत्' इति गायत्र्या , 'गायत्रीमेव त्रिपदा सती चतुर्थन पादेनानुष्टोभति' इत्यनुष्टुभश्च निर्वचनश्रवणात् , 'गायन्तं त्रायते यम्मा- द्गायत्रीत्युच्यते बुधै ।' इत्यादिस्मरणाचावयवार्थस्फोटाच नेते यदृच्छागब्दा इति गक्यं वक्तुम् । नाप्येते रूढा भवितुं युज्यन्ते । तदाहु -“यदन्यानि छन्दासि वर्षीयासि भूयोऽक्षरतराणि, अथ कस्मादेता वृहतील्याचक्षते' इति । एतया हि देवा इमालो- कानाचवत । ते वै दशभिरेवाक्षरैरिमं लोकमावत, दशभिरन्तरिक्षम् , दशभिर्दिवम् , चतुर्भिश्चतस्रो दिश , द्वाभ्यामेवास्मिन् लोके प्रत्यतिष्ठन् , तस्मादेना बृहतीलाचक्षते ॥" इत्येवमादिभि श्रुतिभिरेषामवयवार्थसापेक्षत्वावगमात् । न चाप्येते योगरूढा भवन्ति । “सप्तधा वै वागवदत्, । 'ब्यक्षरेण मिमते सप्तवाणी' इत्येवमादिश्रुतिसिद्धेषु वाग्विच्छित्तिविशेषेष्वेव तु भवानिदानी गायत्र्यादीन् शब्दानाचष्टे । तत्र नैतेपु गाय- त्र्यादीनामवयवार्थसमन्वय खारस्येन शक्यते कर्तुम् । शुद्धं यौगिकत्वमप्यत एव प्रत्याख्यातं भवति । द्रव्यशब्दत्वगुणशब्दत्वक्रियाशब्दत्वानामन्यतमस्याप्यत्र दु स्थ- त्वात् तत्तर्हि स्यादेवम् । न केवलं वाग्विशेपा एवैतेषा गायत्र्यादिशब्दानां विषया भवन्तीति, कि तर्हि सन्त्येव केचिदन्येऽपि सान्यदेवादयो द्रविणादयो वा वेदप्रसिद्धा गायन्यादिशब्दप्रतिपाद्या , अथ वाग्विशेषाश्च । तेषु क्वचिदिमे यौगिका , रूढा स्यु । अथवा क्वचिन्मुख्या अपरन भक्ता स्यु । तत्र न ज्ञायते कुत्र कीदृशा इति । 2 किच भूयसा श्रूयते गायत्र्यादीनामाच्छादकत्वाच्छन्दस्त्वमस्तीति । तत्र न ज्ञायते कथमेषा वाग्विशेषाणा साध्यदेवाना द्रविणानामन्येषा वा किमाच्छादकत्व- मस्तीति । 2 आच्छादकत्वमेवैतच्छन्द शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमुत गायत्र्यादिशब्द- सवन्धमात्रमथवान्यदेव किचित् । 2 तस्मादुत्तिष्ठते जिज्ञासा-किमिदं छन्द इति ॥ अथाप्येतदन्यथान्यया बहुधा श्रूयते वैदे-तथाहि- (१) "एते वाव देवा प्रातर्यावाणो यदग्निरुषा अश्विनौ । त एते सप्तभि सप्तभिश्छन्दोभिरागच्छन्ति ।" इति । तदेतत्न ज्ञायते-कथं ते सप्तभिश्छन्दोभिरागच्छन्ति, कानि वा तत्र छन्दांसि ॥ (२) “छन्दासि वा अन्योन्यस्यायतनमभ्यध्यायन् । गायत्री, त्रिष्टुभश्च जगत्यै अपरत्र ·। चायतनमन्मप्यायत् । निष्प, गायत्र्य च जगस्य च । जगसी गाय च मिष्टमय । ततो पा एतं प्रमापतिप्यूछन्दर्य द्वादशाहमप यत् , समाहरत, तेनायजत । तेन स सयान् फामान् छन्दस्यिगमयत् ।" इति भूयते । तमन हायवे-फर्म द्वादशाहेन छन्दसामन्योन्यायतनससिदि । कानि पा सम छन्दामि ॥ (३) अहर्षे देवा अभयन्त रानीममुरा । ते समावदीया एवासन् । न म्यावर्तन्त । सोऽनयीदिन्द-कमाई पमानितोऽमुरान् रानीमन्वयेप्पाव इति । स दमेपु न प्रत्सविन्दत् । स ये छन्दस्यिमान्वपायन् । सम्मादिभय छन्दांसि प रानी महन्ति ॥' इवि भूयते। तम न मायवे-फयमेतानि ए दामि तमिदमन्मायन् फानि वा तत्र छन्दांसि ॥ (v) "देमा या अमुरयुमुपप्रायन् पिमयाय । वानमिनान्वफामयसतुम् । तं देया अनुषन्-अपि स्वमेहि, अम्माफ ये त्यमेकोऽसीति । स निभेनिभूत्या प्रपनीको ऽमुरान् युस्मुपप्रायद् विगयाय । प्रिणिरिति-उन्दस्पेिष भेणीपुरत । ज्यनीक इति--सयनान्येपानीकानि । सानसमाम्यं पराभापयत् ॥इति भूयो । नत्र न शायछे—फर्य छन्दाम भेणयोऽभूमन् फानि या तप छन्दांसि ॥ (५) समाणि छन्दोम्येतघनसाप इस्पाम्नायवे । एतशो वयं सूयाश्च संज्ञायसे । उदस्यदशतं वपुदिन एति प्रतिहरे । यदीमाशुषहति य एतशो विवस्मै पक्षसे भरम् ॥' (3 म ५भ १. ) इस्पेषमादिम प्रयारूपाने तधेष प्रतिपत्ते । तथा प न सायवे-फपमेपो छन्दमामेसशप्रसापत्वम् , फानि वा तत्र छन्दांसि ।। अस निदशनया । एषमादयो हि भूमासछन्दसामुपावधवादा भूयन्से । तत्र न मायते--कथं कपमेते वादा उपपयन्वे कानि मा तत्र छन्दांसि । रिमेकमेषसपी छन्दसां छन्दस्वमुत भिपते प्रस्पर्पमिति पृच्छाम-किमिदं छन्द इति ।। मप यदप्युक लक्ष्यापेक्ष प्रतिवचन सदपि मैवायकल्पते । अमिमीले पुरोहितम्' इयत्र हि किं नाम उन्दो विषक्षित भवताम् । मैं तावदर्य संपूर्णो मानद स्मात् । नेत्या। पो दशसहस्राणि पर्या पश्चतानि च । पामशीति पादप पारण संप्रकीर्तितम् ॥' इस्पे हि वाशतमे मप्रा संस्मायन्ते छन्दांसि पुन सप्तवेति विपयभेदो विज्ञायते ॥ कि तह सप्तावत्पदानि तच्छन्द । नेस्याह । घाकस्यहाटे पदसलमेकं साधं च वेदे मिसहस्रयुतम् । शतानि पाये वाद्य र पदानि पद् चेवि हि चर्चितानि ॥

·४ इत्येवं हि पदसंख्यानं स्मर्यते, छन्दांसि पुन सप्तैवेति विषयभेदो विज्ञायते । अथ किमे- तान्यक्षराण्येव छन्द । नेत्याह । 'चत्वारि वाव शतसहस्राणि द्वात्रिंशच्चाक्षरसहस्राणि' इत्येवमक्षरसंख्यानं स्मर्यते । तस्मान्न तावदक्षराणि छन्द स्यात् । अथ किं यदत्रैते वर्णा श्रूयन्ते तच्छन्द । नेत्याह । वर्णा हि ते भवन्ति । व्यभिचरन्ति च ते ते वर्णा , अथाप्यनुवर्तते छन्दस्त्वमतो नैते वर्णाश्छन्द स्यात् । कि यदयं वर्णक्रमस्तच्छन्द । नेत्याह । क्रमो हि नाम पौर्वापर्यम्। न चानन्तर्भाव्यवर्णरूपं पौर्वापर्य शक्यतेऽध्यवसातुम् । तथा च वर्णव्यभिचारे क्रमा- तिचार प्राप्नोति, अथाप्यनुवर्तते छन्दस्त्वमतो नैष वर्णक्रमश्छन्द स्यात् ॥ अथ यदयं गुरुलघुक्रमस्तच्छन्द । नेत्याह । यत्रापि नैवं गुरुलघुक्रमस्तत्रापीष्यते छन्दोव्यवहार । स न स्यात् अथोच्येत । नोच्यते त्विदमित्थं गुरुलघुक्रमश्छन्द इति । किं तर्हि यथाकथं- चित्क्रियमाणो गुरुलघुक्रमश्छन्द स्यात् । नैतदेवमपि शक्यं वक्तुम् । गद्यपद्यविवेक- स्तत्तर्हि व्याहन्येत । यथाकथंचित्क्रमस्य छन्दस्त्वेऽभ्युपगम्यमाने तदवच्छेदकभेदा- संभवात् सप्त छन्दासीति व्यवहारोऽपि न प्राप्नोति । तस्मानैषोऽपि गुरुलधुक्रमश्छन्दः स्यात् । अथ यदनत्यमक्षरपरिमाणं तच्छन्द इति चेनैतदपि शक्यं विज्ञातुम् । यत्रापि नैतदक्षरपरिमाणं तत्रापीष्यते छन्दोव्यवहार । स न स्यात् । अथ यथाकथंचिदक्ष- रपरिमाणं छन्द इति चेन्नैतदप्यस्ति । क्रमवादेन प्रत्युक्तत्वात् । अथ किमनेन मन्त्रेण यत्प्रतिपाद्यते सा विद्या छन्द । नेत्याह । विद्या हि नाम सा अर्थविषयिणी स्यात् , शब्दविषयं तु छन्द प्रतिपद्यते---इति विषयभेदो भवति । ननु च भो , न मन्त्रबो- ध्योऽर्थ एव विद्या स्यात् कि तर्हि मन्त्रस्यापीष्यते विद्याशब्देन व्यपढेश । तथा च मन्त्रत्रैविध्याद् ऋग्यजु सामानीति त्रैविद्यमुपदिश्यते । गद्यपद्यगानानि चैतानि ऋग्यजु - सामानि न छन्दसोऽतिरिच्यन्ते । पद्यादित्रैविध्येन छन्दत्रैविध्यस्य साप्रदायिकैरभ्यु- पेतत्वात् । सत्यमेतत् । यदि हि नाम पद्यमृक् , गद्यं यजु , गेयं साम-इत्येवाभिप्रेतं भवताम् । तत्तर्हि नूनमेषा भेदाभेदप्रयोजकधर्मानप्युदाहरिष्यति भवान् । किनिव- न्धनोऽयं भेद ----पद्यमितराभ्यामतिरिच्यते गद्यमितराभ्यामिति । अथ कस्मात् पुन. पद्यमपि छन्दो गद्यं च गेयं चेति । तदर्थमिदं पृच्छाम --किमिदं छन्द इति । ( इति छन्दस्तत्त्ववादे प्रश्नग्रन्थः । ) अनोच्यते-प्राणमात्रा छन्द । सर्व चेदं स्थावरजङ्गमं सप्राणमेवेह जीवति । प्राण- धारणं हि जीवनम् । अत प्राणापगमे निर्जीवं विनश्यति सर्वम् । स च प्राण सर्वत्र व्यक्तिभेदभिन्नया कयाचिनियतयैव मात्रयावस्थाय खप्रणीतं स्वायत्तं शरीरम- धितिष्ठतीति प्रतिपद्यते । तत्र वाचिकप्राण खर इत्युच्यते । तन्मात्रा वाचिकच्छन्द । एवं भौतिकप्राणो वैश्वानरः । तन्मात्रा च भौतिकच्छन्द इत्यनुसधेयम् । मात्रा च पुनरवच्छेद । यद्यपि च नियतासु वाक्क्षु प्रयुञ्जते छन्द शब्दम् । अथापि नैतावता वागेव छन्द शब्दवाच्येति भ्रमितव्यम् । नीलश्वेतादिशब्दाना गुणवाचकतया जाति- ·पदस्वेऽपि गुपिपरत्वेनोपचाराद् गुणशम्दस्यपदस्य छन्द यादम्यापि गुणशरदस्तन्यपरा रोपपते । तस्मादपयोवन्द इसेप सिमान्त । स प मानेन या प्रतिष्पया पातुलितफेन वा क्रियमाणो बस्तुम्यरूपमयादाय प । ननु-सान्दोमिछमस्वम्माच्छन्दासीत्या पक्षवे ।' ' छन्दोमिरास्मानमाच्छादयन् यदेमिरागादयन् , तरछन्दसौ छन्द स्वम् ।' 'से छन्दोभिरास्मान छादयित्योपायन्, सध्छन्दसों छन्दस्स्वम् ।' छाद यन्ति हवा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः । 'गायत्रेण छन्दसा स्या छादयामि' इत्या पसहमिर्षचनमणादामादकम्य छन्दस्त्व सम्पवे नस्वपदस । आच्छादकाना मवयोदकस्वसभषेऽपि अपग्छेदनानामाच्छादकस्वार्समवात् । अत एष तु लोकेऽपि मानस्य प्रतिष्ठायास्तुलितफम्य वा छादकत्वाप्रशिदि इति पम् । अप्रसिदेरप्रसिद्ध । सपा हि-केयमप्रसिद्धि । लौकिकानामप्रतिपत्तिवा सम्पतोऽसत्व या । नाय । न हि सौकिकानामप्रतिपत्त्या प्रमाणमिदोऽर्ष शफ्यमनभ्युपगन्तुम् । प्रतिपतिमात्रेण षा प्रमाणान्तरैरसिद धर्म म्याकसुम् । म्यवहारसिदिप्रयणा हि लौकिका म पन्च सस्पमपेक्षन्वे । 'शब्दमानानुपाती पस्तुशून्यो विफम्प' इति पातलोकरीत्या विकल्प दरमा म्परहारतामसत्यप्यर्षे प्रतिपत्तिदानात् । अत एवाम्पर प्रमाणत सिदेऽपि हाम्पशाारफीगदीनां शुरवं प्रेमानुरागवीरादीनां रफस्व, कोपापभीर्यादीनां कृष्ण स्वमनृतं म्यमहारतः प्रतिपयन्ते न त सन्तमर्थम् ॥ १-ममे नक्षत्रमजरमासूर्य रोहयो विवि । पम्योतिर्मनेम्मः ॥१॥ (८.८ अ ८ अ १४१ ) २-प्रजाह तिस्रो अत्सायमीयुन्यन्या अकमभितो विविथे। गृहर सस्पी भुषनेप्यन्त पयमानो हरिस आषिमेश ॥ (7. ६ अ म ८प ) ३-१९ श्रेष्ठं ज्योलिपा ज्योविरुत्तमं पिश्वजिसनभिपुच्यते पृहत् । विश्वमा भागो महिसूर्यो रश रु पप्रये सह ओमो भय्युतम् ॥ (रु. ८ ८ अ २८ ) ४-'एपो हदेव प्रदिशो नु सबा पूरपात स उ गर्ने अन्त । स एप पात स जनिप्पमाण प्रत्यकनाखिपति सर्वतोमुख ॥ (मर ३२ म ३०४ में ) ५-'एक एवामिषा समिर एक सूर्यो विश्वमन प्रभूत। एकैनोपा सर्पमिदं प्रमाति एक या इदं विबभूव सर्वम् ॥' ६- सोम पूपा च ततुर्विधासी मुक्षितीनाम् । देवत्रा रम्पोहिता ॥' ( सा २ प्र २ भ६६) ७- मई परतादहमवस्ताद् यदन्तरिक्षं स मे पिताभूत् । मई सूर्यमुमयतो ददर्श मह नानां परम गुहा यत् ॥

·ur इत्येवमादिभिर्वेदप्रमाणे सिद्धेऽपि सूर्यस्य स्थिरत्वे, पृयिव्याचलत्वे वैपरीयेनानृत व्यवहारत प्रतिपद्यन्ते । न तु सन्तमर्यम् ॥ “स एष वा न कदाचनास्तमेति, नोदेति । तं यदस्तमेतीति मन्यन्ते, अह एव तदन्तमित्वा अथात्मानं विपर्यस्यते । रात्रीमेवावस्तात् कुरुते, अह परस्तात् ॥ अथ यदेनं प्रातरुदेतीति मन्यन्ते-रात्रेरेव तदन्तमित्वा अथात्मानं विपर्यस्यते, अहरेवा- वस्तात् कुरुते, रात्री परस्तात् । स वा एष न कदाचन निम्लोचति ॥” इत्येवमैतरे- यादिश्रुत्या स्पष्टमेवाहोरात्रयो पृथिवीगतिनिमित्तकत्वे सिद्धेऽप्यनृतं सूर्यगतिनिमित्त- कत्वं सूर्यास्तमनं च व्यवहारत प्रतिपद्यन्ते न तु सन्तमर्थम् ॥ एवं घटशब्दप्रयोजकाकाराकारितान्त करणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्यैकत्वात्तटभिन्नतये- वैकत्वेन प्रतिपन्नस्य मृत्तिकाणुविलक्षणसनिवेशात्मकघटरूपावच्छिन्नचैतन्यस्य घटत्वत- या तदवच्छेटेन घटशब्दसंकेतसिद्ध्या तत्तयवहारोपपत्तौ सिद्धायामपि समवायेना- वयवेषूत्पन्नोऽवयवातिरिक्तोऽपूर्व कश्चिदवयवी घटशब्दवाच्य इत्येवमनृतं व्यवहारत प्रतिपद्यन्ते । न तु सन्तमर्थम् ॥ किंबहुना । लोके हि सर्वत्रैवार्थे प्रतिपत्तिस्त्रिविधा दृष्टा-पारमार्थिकी, व्यावहारिकी, प्रातिभासिकी चेति । पारमार्थिकी, आर्थिकी, वास्तविकीत्यनर्थान्तरम् । व्यावहारिकी, औपयौगिकी, औपचारिकीत्यनान्तरम् । प्रातिभासिकी, आध्यासिकी, वैकल्पिकी- त्यनर्थान्तरम् । यथा काचे स्फटिकवुद्धिराध्यासिकी, काचे काचवुद्धिरौपयौगिकी, काचे मृद्बुद्धिरार्थिकी । एवं पृयिव्यपेक्षया सूर्यस्य कूटस्थता वास्तविकी, पृथिवीं परितः सूर्यस्य वार्षिकगति पूर्वाभिमुखीना औपचारिकी, पृथिवी परित सूर्यस्य दैनंदिनगतिः पश्चिमाभिमुखीना प्रातिभासिकी । इत्येवं सर्वत्र त्रैविध्यं द्रष्टव्यम् । तत्र प्रातिभा- सिक्या मिथ्यात्वमेव, वास्तविक्या सत्यत्वमेव, व्यावहारिक्या सत्यासत्यत्वम्। अन्यथा सतोऽपि व्यवहारसिद्ध्यनुरोधेनान्यथा प्रकल्पितरूपस्य लोके उपयोगदर्शनात् ॥ एतदभिप्रायेणैव 'नानृतं वदेत्' इति प्रतिज्ञाय-"अयो खल्वाहु -कोऽर्हति मनुष्य सर्व सत्यं वदितुम् । सत्यसहिता वै देवा , अनृतसंहिता मनुष्या ।" इत्यैत- रेयके, 'द्वयं वा इदं न तृतीयमस्ति सत्यं चैवानृतं च । सत्यं देवा., अनृतं मनुष्या ।' इति शतपथश्रुतौ च व्यवहारसापेक्षत्वेऽनृतनिष्ठत्वान्मनुष्यत्वम्', वस्तुसद्रूपसापेक्षत्वे तु सत्यनिष्ठत्वाद्देवत्वमुपदिष्टं महर्षिभि । अत एव च शतं वर्षाणि जीव्यासमित्याह । तदेतद्रुवन्नाद्रियेत । अपि हि भूयासि शताद्वर्षेभ्य पुरुषो जीवति ॥' इति शतपथश्रुतौ स्पष्टमेव लौकिकप्रतिपत्तिमूलकव्यवहारस्यानादरणीयत्वमुपदिश्यते। तस्मानैतादृशलौकि कप्रतिपत्त्यभावमनुरुध्य कश्चिदर्थ प्रमाणसिद्ध शक्यते प्रत्याख्यातुमिति दिक् । अथ न स्वरूपतोऽसत्त्वमप्रसिद्धि । छादकत्वस्यैव छन्द पदशक्यतावच्छेदकतया तत्र तदसत्त्वानवलप्ते । न च स्यादेवमाच्छादकत्वं यदि तावच्छन्दस्त्वं मानादीना प्रमाणसिद्धं स्यादिति वाच्यम् । 'मा च्छन्द , प्रमा च्छन्द प्रतिमा च्छन्द.' इति श्रुत्या - - ·छन्दस्स्वस्स देषु पयनत सिद्धे । संख्यादिपरिच्छेदे माशम्यस्य, तत्तदर्भायतनभूता यामाशयपदवाच्यार्या वस्तुप्रतिष्ठायां प्रमाशयस, तुलितके व प्रतिमाशब्दस म्याख्या स्पमानस्वात् । नन्वेष तर्हि तदुमयवचनप्रामाण्यान्मानस्वं प्रतिष्ठात्व तुलितकस्व भयाच्छादकत्व पैतानि शक्यतावच्छेदकानि स्युनत्वेतावतापि मानायवच्छेदानामा च्छादकत्व सिरपतीति चेन । यदेभिराच्छादयन् तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्' इत्येयमा दीनां छादकत्वस्य छन्द पदप्रवृत्तिनिमित्तस्वमभ्युपगप्रीणां श्रुतीनां छन्द पदाभिधेयेषु सेप्यवच्छेदेप्याच्छादकस्वस्माखित्वमोघने एव तात्पर्यावसामात् । सप्तहिं कीदृगाच्छा दफत्तमवच्छेदानामिष्टमिति बेमेतरवितराच्छादकधर्मादिति गृहाण । ननु च भो येनैव ससा तदस्तुमरूपं न प्रतिपय तिरोहितं मवति तस्मिन्नन्तपानप्रघाने संर रणे आच्छादनशन्दो दृष्ट 1 घटाच्छादित प्रदीप वनाच्छादित प्रष्यम्, रजसा च्छादिवे भानौ, खनयुगपरिणाहाच्छादिना वस्करून, न हसा न रपो वीर न मन्ता मम पाम । अदृश्यन्त शरैश्छमास्तया सैनिकाय मे ॥- इस्पादिषु दीपादीनां घटाविद्रम्यस्विरोमानेनाप्रतिपत्तिदशनात् । प्रकवे पुनर्नेतदेवं रश्पते । न पापच्छदेन सवा तदवच्छिमं किंचिदन्तर्धते तस्मादनाच्छादका अब च्छेदा प्रतिपद्यन्ते इति चेत्सत्समुध्यते । न केवलमन्तर्घानमेवाच्छादनशब्दस्य विषय किं सहि वहतो विपयाखान्यसोपसम्यन्ते । सपा हि- अनायछादनमा गयम्, आच्छाद्य चाईयित्वा च श्रुतशीलवते सममित्यादिपूपसव्यानम् ॥ १ ॥ 'भाभूपाणाच्छादिताही' छदयति सुरलोकं यो गुणैर्य च युरे मुरयुवतिविमुक्तारछा दमन्ति सजय । इत्याविपु पर्योभानम् ॥ २ ॥ 'चन्दनच्छन्नगात्र तैसाच्छा कलेवरम्, पृताच्छम व्यजनम्' इत्यादिपु चर्षिटकर ॥ ३ ॥ मेघच्छभेऽहि दुर्दिनम् , 'कण्टकच्छन्नमार्गेपु' इत्यादिपपरोप ॥४॥ ईशावास्यमिदं सर्वम्' माच्चायते स्वयशसा समसम्' इत्यादिषु म्याप्ति ॥ ५॥ छादयभाननं वेगैरर्दममामबने । निरुच्यते सदिरिति घोपो वम प्रधावित' ॥ (सुभुत ) इस्पेवमादिपु इपिसकरणम् ॥६॥ निधितं तु हंसप: क्वाकुमयूरसारसानां च । दौलेन नवेन तु सम न्ततश्यादितं शुभम् ॥ दण्डाविस्तृवं सस्समावर्त रममूपितमुदप्रम् ॥ नृपतेस्तवा तपत्र कल्याणकर विजयय च ॥ अन्येषामुष्णनं प्रसादपविभूषितशिरस्कम् । ष्याल मियरलमाल छन कार्य च मायूरम् ॥ (वृहत्संहिता ।) इस्पेरमादिषु स्वरूपकरणम् ॥ ७ ॥ अपिमन्तछादयसि' (अप ९।३ । १४) मम छादयेदाज्येन' (कात्या मनभौतसूत्रम् ४ । ६।५) इस्पेयमादिपूर्जनम् ॥ ८ ॥ छमे स्याने समासीन इत्या- विषु विविकत्यम् ॥ ९॥ 'गमध गोकुले तत्र वसुदेवप्रणोदित । प्रच्छम एव गोपानां संस्कारानकरोत्तमो ॥ (विष्णु पु ५ म ६ अ) इत्यादागमानस्वम् ॥ १० ॥ गाय श्रेण छन्दसा त्या छादयामि एभेन छन्दसा स्वा छादमामि छादयन्तिामा एन ·८ छन्दांसि पापात्कर्मण' इत्यादिषु गोपनं च ॥ ११ ॥ इत्येवमनेके विषयाइछादनस्य भवन्ति । न चैतेषु छाद्यस्यान्तर्धानमेव दृष्टमथाप्यनुवर्तते स आच्छादनशब्दः । त- दित्यं सिद्धेऽनैकार्थं यदिदं गोपनापरपर्यायमाच्छादनं रक्षाभिप्रायं तदिहावच्छेदकानु- गतं द्रष्टव्यम् । अवच्छेदावच्छिन्नस्य खरूपतोऽप्रच्यवनेन सुगुप्तत्वात् ॥ अथान्य प्रत्यवतिष्ठते-नेदमनैकार्थ्यं युक्तम्, प्रकरणोपलभ्यार्थे शक्तिस्वीकाराना- वश्यकत्वात् । वस्तुतस्तु अपवारणे छादयति प्रतिपन्न । तच्च द्विविधम् । एकदिग्व- तित्वे आवरणमथानेकदिवर्तित्वे सवरणं च । इदं च सवरणं वस्तुत स्वरूपाननुगत- मपि द्वेधा-पृथग्दृष्टमपृथग्दृष्टं च । तथा हि-मेघच्छत्रभित्त्यादीनामावरकत्वेनोपसं- वीतघटादीना बहिरवस्थाना दिग्देशकालसंख्यापरिमाणादीनां व्याप्यवर्तिना च सवर- कत्वेन प्रतिपत्ति । अनेकदिग्वर्तिनोऽप्येकदिग्वर्तित्वाव्यतिरेकात् संवरणेऽप्यावरण- शब्दो लब्धावसर इत्यन्यदेतत् । उभयोरेवानयोर्दृष्टिसम्वन्धप्रतिवन्धकत्वमेवाच्छादन- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । प्रतिवन्धकतावच्छेदकं च दृग्दृश्यान्तरालवर्तित्वं व्यवधानापरप- र्यायम् । मेघच्छन्नेऽहीत्यत्राह शब्दस्याह प्रवर्तकसूर्यपरतया सूर्याशुपरतया वा विव- क्षणात्तददर्शन मेघावरणप्रयोज्यं द्रष्टव्यम् । ईशावास्यमित्यत्र तु नायमाच्छादनकर्मा वसिधातु किं तु निवासार्थ । 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' 'नेन्द्रादृते पवते धाम किंचन' इत्यादिश्रुत्यन्तरैकवाक्यतया सर्वत्रैवास्य विद्यमानत्वे तत्तात्पर्यात् । अथवा- अस्त्वेवाच्छादनार्थ । तात्त्विकदृष्टेमहर्षेर्यत्र यत्रैव दृष्टि प्रवर्तते तत्र तत्रैव परमे- श्वरादन्यन्न दृश्यते-इत्येकस्य तस्य सर्वद्वैतदृष्ट्यपवारकत्वेन विवक्षणादाच्छादकत्वोप- पत्ते । एतेन 'आच्छाद्यते त्वद्यशसा समस्तम्' इत्यादयो व्याख्याता । 'गूढालंकारवाक्ये- ऽर्थ प्रच्छन्न ' इत्यादावप्यनुभवात्मकदृष्ट्यपवारणादेवार्थस्य तत्त्वमुपपद्यते । इति विवेक्त- व्यम् । तथा च छन्नाच्छादितादीना प्रतिबद्धदर्शनार्थकत्वादवच्छेदावच्छिन्नाना चानवरु- द्धदर्शनत्वेनाभिप्रेतत्वान्नावच्छेदानाच्छादकत्वमनाच्छादकत्वाच्च नावच्छेदश्छन्द इति चेत् । अत्रोच्यते । नैकान्ततस्तावद् दृगवरोधकस्येवाच्छदकत्वं वक्तुं शक्यम् । एकान्ते स्थितवता पुंसां छन्ने स्थाने तिष्ठाम इति प्रतिपत्तिदर्शनात् । न च 'वर्षातपात् कृच्छं छत्राच्छादितवर्मण , इत्यादौ च सर्वात्मना दृश्यमानस्यापि पुंसइछत्रछन्नत्वोपचा- रात् । एवं दृष्टिप्रतिवन्धनैरपेक्ष्येऽपि केवलं वर्षातपावश्यायाधवरोधकाना गृहच्छ- दीना चन्द्रातपादीना वाच्छादकत्वमुपचर्यते । अत एव च 'काचेनाच्छादिते दीपे न लब्धावसरोऽनिल' इत्येवमादयो व्यवहारा अपि सिद्धार्था । तस्मादितरसंबन्धापवा- रकत्वमेवाच्छादकत्वमिति निष्कर्ष । विशेषधर्मावच्छिन्ने शक्तिमभ्युपगम्य विशेषान्तरे लाक्षाणिकत्वस्वीकारापेक्षया सामान्यधर्मावच्छिन्ने शक्तिखोकारस्य न्याय्यत्वात् । इतरत्वं च क्वचिद् दृष्टे क्वचित्तु नाष्ट्राख्याना प्रतिविघातकानामर्थानाम् । तत्र दृष्टिसवन्धापवारणे छन्नस्य गुप्तत्वमप्रकाशात्मकं गूढत्वापरपर्यायम् । दोषसंवन्धापवा- (१) नाष्ट्रा-इति वेदमन्त्रेषु बहुधा प्रयुक्तो वैदिकशब्द कार्यनाशके विघ्ने रूढ'. - ·- रगे तु तस्स गुप्तत्य नाष्ट्राग्रहीतस्वास्मकं रक्षितस्यापरपमापमिति तात्पर्मभेदोऽप्यष सीयते। तया पापच्छेदानामप्पपच्छिमसरूपानुगतयाघदषयवप्रध्यापकदोपसंप पाप पारकतया सियमेव स्वरूपच्छादकत्वं छन्द सरदप्रवत्ती निमित्तं प्रष्टव्यम् । दृश्यत हि फेन चिदवच्छेदेनावच्छिमे गादी पाम्पिशेपे ब्राह्मणादाय विशेपे या तत्स्वरूपोपपातकषिक- यावच्छेदसवमापरयारणास्मकगुप्तिसाधनसया सदरच्छेदे छन्दोम्पपदपा । इदं सु योयम्-आच्छादकस्याविशेपेऽप्येकदिग्पर्तिन्यावरणे छन्द धन्दो नोपचर्यते । सय रण एवं छन्दते प्रतिपमस्वास् । तमाप्यपृयग्दृष्टे व्याप्मपसिंन्येषाय छन्दति प्रायेण विपर्य समते । सपा च 'वासुदेष ! सर्वछन्दक ! हरिदय ! हरिमेष 1 महा यह 1" इति महामारतप्रयोगो मपति । छन्दयति सरणोवि रक्षति स रक्षक इस मात् । तदित्यमकार्मेऽपि सिद्धममछेदानामाच्यादकस्पायछन्दस्त्वमित्परम् ॥ मथ के तेऽयच्छेदा ति यिचायते । गुणसमयायो हि पस्नुश देनाट्यायत्ते गुणो धर्मों भाव इत्यनयान्तराणि । सेपा समनायफात्म्पेनायस्थानम् । लोकम्प पहारे प समवायम्य प्रापान्यात्तदनुरोधेन तदन्त प्रषियानामयाना गुणत्यम् । समयाये ते ध्रियन्ते सेवा समवायो प्रियते इत्पेषां धर्मस्यम् । तरेव सहिखदस्तु तदितरपस्तुवे सक्षम्येन मवतीत्यैा भावत्वम् । सर्वेपो षस्तुपमाणां समवायेन सत्तामहण सत्तय या माय । तात्स्म्यात्तदनतिरेकाचासो समयायोऽपि मावशरदेन सत्त्वयम्देन मोप पयत-सन्यदेतत् । एते पसुधर्मा पमधा व्यषपिछा गृपन्त-आश्रयमाषा प्रयोषकमावा. स्थापिमावा म्यगकमावा', संचारिमायाथेति । तत्रामसमिसे पस्तु न्ममे , भसमिते बनुनि सोमम्य, मापुसम्मिते घसुनीन्द्रस्य, तेज संमिते पस्चन्या दित्यम्पालम्पनत्वात्तस्य तस्य तन तनाभयमावस्वम् । अमिरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे पारमृत म आसन् ।"-३ अ ३ म २.५) इति मप्रवर्णकमनुरुप्यता च सर्यनेपामेरेयाभयभावत्वमिति मतमेतत् । - , अप- सविना प्रसवित्रा सरस्खल्या वाचा स्वष्टा स्पै , पूप्मा पाभि, रिन्द्रेणास्मे पृहस्पसिना ब्रममा, परुणेनीजसा, मिना तेजसा, सोमेन रामा, विष्णुना दशम्मा, देवतया प्रसूत प्रसामि ॥" ( वाजसनेमि भ ३ १० य ३.) इत्येवमाश्मि भयोषितार्ना पारीरगतमिममिमकर्माधिकारविनियुकाना सेपो तेप देवान प्रयोजकभापत्यम् । प्रयोगकस्य च- सोमो रामा महणो क्षेषा मर्ममुपम ये।से ते पाच मुवन्ताम् । ते से प्राण मुवन्ताम् । ते ते चा सुपन्ताम् । ते ते श्रोत्र सुबन्ताम् । इसाविमरुपम्क्षणविषया तत्तदर्मविशेपान् प्रस्मेवानुसभेयम् ।

·१० अत एव- "सोमस्य त्वा घुम्नेनाभिषिञ्चामि, अमेस्तेजसा, सूर्यस्य वर्चसा, इन्द्रस्येन्द्रियेण, मित्रावरुणयोर्वीर्येण, मरुतामोजसा ।" इति (तै सं ) एवमादिमन्त्रै सोमाद्यधिदैवतानामध्यात्म द्युम्नादिधर्मरूपेण परिणतावस्थत्वमेव तत्तद्धर्मप्रयोजकत्वं बोध्यते । एत एव च देवप्रयुक्ता धर्मास्तदात्मन स्वभाव इत्युच्यते तस्य द्वैविध्यमाहोज्ज्वलदत्त 'बहिर्हेत्वनपक्षी तु खभावोऽथ प्रकीर्तित । निसर्गश्च स्वभावश्च इत्येष भवति द्विधा ॥ १ ॥ निसर्ग सुदृढाभ्यासजन्य सस्कार उच्यते । अजन्यस्तु स्वत सिद्ध स्वरूपो भाव उच्यते ॥ २॥ एतत्संस्कारात्मकनिसर्गसिद्ध्यर्थमेवाध्ययनतपश्चर्यायोगाभ्यासादिकर्माण्युपयुज्यन्त इ- त्यप्यवधेयम् ॥ उपादानद्रव्याणि स्थायिभावा । एवमेते त्रयो भावा उक्ता., ते च प्राणिनामात्मभूता इष्यन्ते । तत्रापि आश्रयभावो जीवात्मा, प्रयोजकभावोऽन्तरात्मा, स्थायिभावो भूतात्मा । यस्य सत्तया यस्य सत्ता स तस्यात्मा । स च प्रत्यय त्रेधेति तत्र तत्रोपेक्ष्यम् । अथ येऽनात्मभूता अप्यपृथक्भूता विशेषतो व्यभिचारिणोऽपि सामान्यतो नित्यानुगता वाह्यार्थास्ते व्यञ्जकभावा दिग्देशकालसवित्संख्यापरिमाणसा- धाणि । एत एव व्यञ्जकमावा इहावच्छेदकशब्देनेष्यन्ते । एतैरवच्छिन्नमेव किंचि- द्वस्तु व्यज्यते । तत्र परिमाणं नामावयवसनिवेशानुरोधेन जायमानमणुत्वमहत्त्वह्र- स्वत्वदीर्घत्वादिरूपम् । साधर्म्य तु समानद्रव्यगुणकर्मकत्वम् । नैतान्यनपेक्ष्य वस्तु किंचिदपि स्वरूपं धत्त इत्यवच्छेदकानामेषां तद्वस्तुखरूपस्थितिनियामकप्राणमात्रारू- पाणा तद्वस्तुच्छन्दस्त्वमिष्यते । अथान्ये व्यभिचारिण सर्वे धर्मा सचारिभावा । यथा आर्द्रत्वोष्णत्ववेशभूषादय सायौगिकार्था । एतेऽप्यनात्मभूता एव । तेषा सत्त्वासत्त्वयोस्तद्वस्तुस्वरूपस्य तटस्थत्वात् । तदित्थं प्रत्यर्थ धर्माणा पञ्च प्रकरणानि । तत्र चतुर्थप्रकरणपदार्था अवच्छेदा इति संसिद्धम् ॥ तत्र तावद्दिग्देशकालसंवित्संख्याप्राधान्येन गृहीतास्तेऽवच्छेदा इतरे गुणा वा तद्वस्तुनो व्यक्ति । एतेषा भेदकाना भेदादेव पृथगात्मत्वोपचारात् । अथ परिमाण- प्राधान्येन गृहीतास्ते तद्वस्तुन आकृति । एभिरेव भेदकैर्ग्रहीतैरस्तीदमिदमिति बुद्धौ तदा करणात् । एवं साधर्म्यप्राधान्येन ग्रहणे ते तद्वस्तुनो जाति । इतरकालिकेतर- घटाकाराकारितान्त करणवृत्त्या प्रत्युत्पनैतद्घटाकाराकारितान्त करणवृत्ते सामान्येनो- दयात्तत्प्रयोजकस्य तद्वस्तुगतसाधोपलक्षितपरिमाणादेश्चैकत्वाभिमानात् । तत्र सा- धर्म्य समानप्रसवप्रकारनिबन्धनमेवेह विवक्षितमित्यतस्तत्र जातिशब्दो रूढ एव मृद्वके गोसाजात्यनिरास । जातिरखण्डोपाधिरिति तु केषाचिदपदार्थकल्पना- मात्रम् । एतासा व्यक्त्याकृतिजातीना समवायस्तु पदार्थ । यत्तु 'धर्मविशेषप्रसू- । अत - -- -~- -- ·साद् द्रम्पगुणकर्मसामान्यविशेषसमषायानो पदार्माना साधम्यधम्माम्म तत्वज्ञा मामि धेयसम् ।' इस्पीलुक्पसूत्रप्रामाण्यारम्पादीनां पण्णा पदार्यत्वमीक्षमाणा नव्य मैयामिका गुणादावारुपायसमन्मयाद् म्पल्यातिनातिसमवायस्य पदार्यस्वे विप्न सिपधन्वे तदेतत्सूधापानमिशानात् । प्रध्यगुणकर्मणां सत्तावतामेव सामान्यविशे पाभ्यां ये समवायास्तेपामेव पदार्यसायास्तेन सूत्रेण विवक्षणात् तदमिरोधात् । पपवे वस्मिभेपार्थे तदुत्तरयानन्यस्वारस्सम् । अत एव नहि पद् पदापा सन्तीति शास्त्रार्थ । किंत द्रव्ये गुमकमाणि द्रव्यगुणकमाणि पैकत्र सममयन्ति तस्य सत्तासत्त्वमावाविपदप्रतीत सार्यस्य पदार्यस्वं ब्रटम्पम् । स खस भावो यद्यप्येक एव समापि कर्मगुणादीनो सामान्य विशेपाभ्यां तारतम्यात् तदुपलक्षिता समवाया भियन्ते । तस्माद्वहम पदाया षटपटावय सिदा । अस्ति हि पटो पा पटो पान्यो वा ब्रम्पगुणकर्मणामेव स ससमवाय । सयापि फेषिणा पासाहतिरूपा समाना भवन्ति केचिस्पुनम्पक्कि धर्मा विधिप्यन्ते । अत एकमातीमा अपि ते तेर्भा परस्पर मियन्से । वस्मार व्यगुणकर्मणां समवाय एम प्रकारान्तरविवक्षामांम्पत्यारुतिजातीनो समवाय आम्ध्या यो । मत एप 'मास्सातिम्पकय पदार्य प्रत्युत्तरेणोक्यसूत्रेणझवाक्यता संपपते । समवायस्तु मिमानामकारम्येनावस्थानमित्युतम् । समिरूपितम च पदे शफिरभ्युपेयवे-त्यतखात्र पदार्पशम्दः । पदनिष्ठशफिनिरूपमस्वस्मैव पदार्यत्वेन विपक्षिसत्वात् । अभवोपयाच्यमानत्वादर्य प्रयोजनम् । यमुहिम यरप्रपर्वते स तस्सायं । सपा च यदर्ष पदप्रयोगः स पदार्थ । म्पत्तमाकृतिमातिसममा प्रत्या पयितुं हि पदप्रयोग इति स पदार्थः । तास न व्यत्याकृतिनातीनामुरेशलक्षणपरी क्षामि खरूप निरूपमित प्रवतन्ते पारमर्पसूत्राणि- म्पतयारुतिमातयनु पदाम । म्पफिगुणविशेषाभयो मूर्ति । आकृतिजाति लिझाएमा । प्रमानप्रसवात्मिका प्राति । शम्पसमूहत्यागपरिप्रहसंख्यावसपुप चयपर्णसमासानुप घाना व्यकाषुपचारासति । भाकृतिस्वदपेक्षत्लात् सत्व म्पपस्वानसिदे । म्पत्याकृतियुफेऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीना महमके जाति । इति । तदित्य म्पच्याहतिजात्याश्रये पदार्पे पहना धर्माणा समावेऽपि य कविवेकमे मामुपादाय तसंवन्धानुप भेन गुणिनमर्य प्राहयित पदानि संकेस्यन्ते । मया- मदीय श्वेत कृष्णकर्णो महारपसरग मुष्ष्क्षण । इत्यत्र मत्सपम श्वेतरूप कर्ण कृपत्वं पदमहत्व स्वरागति शुभम्क्षणसंगम व विप्रकीर्ण तं तमर्म निमित्तीहस्स प्रवृत्ताना वेषां तेपा शदानामाकाहापश्चात् सामानाधिकरम्प भासते । एषमेको वार्यमुपादाय प्रपत्तयोरपि छन्दश्छादकशप्पमोराकाडाविश्वेषात् खरूपसंरक्षकस्वस्थ सरूपतिरोमापकत्वस चान्पत्रान्यत्र विषयीकरणात् वैमषिकरमे भासवे । तदेवमु बागना पदार्थमर्मादा भवतीत्यप्यनुसंधेयम् ॥

·१२ तत्रैवं व्यक्तिभावप्रधानं दिग्देशकालसवित्संख्यारुपमवच्छेदं परिच्छेदसीमामा दाभिविधिनियतिनीतिरीतिव्यवस्थामितिमानापरपर्यायं मानाभिधायिना माशब्टे आकृतिभावप्रधानमणुत्वमहत्त्वह्रखत्वदीर्घत्वनियामकसनिवेशरूपमवच्छेदं प्रतिष्टाय नाशयपरिमाणप्रमाणापरपर्यायं प्रमाणाभिधायिना प्रमाशब्देन, जातिभावप्रधानं समानद्रव्यगुणकर्मरूपमवच्छेदं साधर्म्यसामान्यसादृश्यसारुप्यतुलितकप्रतिमितिप्रतिर नापरपर्यायं प्रतिमानाभिधायिना प्रतिमाशब्देनोल्लिख्य छन्दस्त्वं विधीयते । मा च्छन् प्रमा च्छन्द , प्रतिमा च्छन्द इति । दृश्यते च- 'अस्तनाद् द्यामृषभो अन्तरिक्षममिमीत वरिमाणं पृथिव्या । आसीदद् विश्वा भुवनानि सम्राड विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि ॥ १॥' 'गायत्रेण प्रतिमिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणी ॥२॥ (ऋ २ अ ३ अ. व. १८) इत्यादिषु दैशिकसाख्यानिकमर्यादाभिप्रायकत्वं मावृत्तस्य, 'यस्य भूमिः प्रमा अन्तरिक्षमुतोदरम् । दिवं यश्चक्रे मूर्धानं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नम ॥' ( अथर्वमं.) इत्यादिषु प्रतिष्ठाभिप्रायकत्वं प्रमाशब्दस्य, 'संवत्सरप्रतिमा वै द्वादश रात्रय' ॥ (ब्राह्मणम् ) 'द्वादश वै रात्रय सवत्सरस्य प्रतिमा' ॥ (ब्राह्मणम् ) इत्यादिषु तुलितकाभिप्रायकत्वं प्रतिमाशब्दस्य ॥ तथा च मा-प्रमा-प्रतिमाश रुल्लिखितस्य त्रिविधस्याप्यवच्छेदस्य वस्तुखरूपसंवरकत्वेनाभिप्रेतस्य छन्दस्त्वं वन नत. सिद्धं भवति । ननु प्रमाप्रतिमयोरपि छन्दस्त्वेऽभ्युपगम्यमाने- 'कासीत् प्रमा प्रतिमा कि निदानमाज्यं किमासीत् परिधि क आसीत् । छन्द. किमासीत् प्रउगं किमुक्थं यद्देवा देवमयजन्त विश्वे ॥' (ऋ ८ अ ७ अ १८ व.) इति मन्त्रे प्रमाप्रतिमयोश्छन्द पार्थक्येनोपादानं विरुध्यते इति चेत्तन । "तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऋच सामानि जज्ञिरे । छन्दासि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ।। आदित्या विश्वे मरुतश्च विश्वे देवाश्च विश्व ऋभवश्च विश्वे । इन्द्रो अग्निरश्विना तुष्टवाना यूयं पात खस्तिभि सदा न ॥" इत्येवमादिषु विशेषोपादाने सामान्यशब्दस्य विशेषतरपरत्ववदिहापि छन्द शब्द मानावच्छेदतात्पर्यकवेन चारितार्थ्यात् ॥ वस्तुतस्तु न मानत्वेन प्रतिष्ठानत्वेन तुलि ·१३ तकरमैन वा एन्दस्त्पमिष्यते; भपि तु वरूपसंपरकत्वेनेति पदार्थवावच्छेदकमेदादपी नस्वयम् ॥ नन 'मा उन्द', प्रमा च्छन्दः, प्रविमा च्छन्द', 'श्य मा अन्तरिक्ष प्रमा, असा प्रतिमा इमानेव लोकानुपपत्ते' इस्वमिचितिमाप्रश्रमणानोकत्रयामिप्रायतया परिभापितैर्माप्रमाप्रतिमाशन्दैर्मानाद्यपच्छेदमहणमयुक्तमिति चेन । चैत्रमैत्री भूप वेदस्वापितिवत्तेपो गीणशम्दत्वात् । भन्यभा-'मय जुहम्' भयोपमृतम्, मय भुवाम् । असी पै शह , अन्तरिक्षमुपमृत् पृथिवी धुषा । इमे स्मेका सुन पृष्टि संमार्जनानि । पृष्टिषा इमानोकाननुपूर्व कापयति । ते तत हप्ता समेष थे। (ते प्रा ३ का ३१म) स्यादिमिरुपचारविशेपे मुगादयोऽपि सापादपभ्रश्येरन् । - . . . 'मा छन्द तत्टपिकी, मभिर्देवता ॥१॥ प्रमा छन्द तदन्तरिक्षम् , पातो देवता ॥२॥ प्रतिमा छन्द, सद् यो, सूर्यो देवता ॥३॥ अमीयि उन्य तरिध , सोमो देवता ॥४॥ विरानन्द तदात् वरुणो देवता ॥ ५ ॥ गायत्री छन्द तदमा, पारस्पतिर्देवता ॥ ६ ॥ निएप् छन्द तदिरम्यम् , इन्नो देवता ॥७॥ जगती छन्द वनौ प्रजापतिर्देवता ॥ ८॥ अनारप्छन्दः, तद्वायुर, मित्रो देवता ॥९॥ उष्णिहा सन्द तथा पूपा देवता ॥१०॥ पहिसन्द वरुपि पर्मन्मो देवता ॥ ११ ॥ घाती छन्दः तदा , परमेष्ठी देवता ॥ १२॥' इत्यापखम्पनौत ( १६ । २८।१) सूत्रोके प्रकरणमिक्षेपे माप्रमादिप पिरार गायध्यादीनामपि मागबाथमिप्रायतया प्रयोगात् समानन्यापार प्रतापरवं म्या इत्येत। मत एवं - 'सावित्ररम्रिमावत्ते प्रसूरी । चतुर्मिरादत्ते चत्वार वे न्यासि छन्दोमि रेषादत्ते । अपो प्रम छन्दसि । ममणैनावते । इयं वै गायत्री । अन्तरिक्ष त्रिरप् , योर्मगती दिशोऽनाए । सचितप्रसूतो पा एवदेभ्यो लोकेम्पन्दो मिर्दिग्भ्मचामि संमरति ॥ समिचितिप्रकरणाम्नानाद् गायत्रीनिमगमन हा छोविसरतमा प्रतिपादितानामपि नैकान्ततः स्वार्षापठाप प्रसज्यते । मत एव "र्य मे मा अन्तरिक्ष प्रमा -असी प्रतिमा-मानेन छोफामु पपचे।"

·१४ । इत्युक्त्वा, "अथो देवच्छन्दसानि वा एतानि, देवच्छन्दसान्येवोपधत्ते । द्वादश द्वादशा- भिता उपदधाति । तत् पत्रिंशत् । षट्त्रिंशदक्षरा बृहती, वृहती खलु वै छन्दसा खाराज्यमानशे।" इत्यादिना लोकाना देवच्छन्दस्त्वं वृहतीछन्दस्त्वं चोपपादितम् । पत्रिशदक्षरा. वच्छिन्नत्वस्यैव बृहतीपदार्थत्वाद् वाग्वृहतीवदेपा लोकानामपि तत्तदग्नीन्द्रादिदेवाव. च्छेदकाना तल्लक्षणलक्षितत्वेन तथा तथा व्यवहर्तुं सुशकत्वात् । तथा चेत्थं लोकानां प्रतिपने छन्दस्त्वे छन्दोऽनुगतशब्दास्तत्रोपचर्यन्ते । तत्राप्यनुप्रजननसवन्धात् , प्रक्र. मसामान्याद्, अर्थयोगाच्च लोकत्रयेऽवच्छेदत्रयशब्दसवन्धः । तथा हि- "प्रजापतिरकामयत-प्रजायेयेति । स एतं दशहोतारमपश्यत् । तेन दशधा- स्मानं विधाय दशहोत्रातप्यत । तस्य चित्ति. सुगासीत् , चित्तमाज्यम् । तस्यैताव त्येव वागासीत् । एतावान् यज्ञक्रतु । स चतुर्होतारमसृजत सोऽनन्दत्-अमृद्धि वा इममिति । तस्य सोमो हविरासीत् । स चतुर्होत्रातप्यत । सोऽताम्यत् । स भूरिति व्याहरत् स भूमिमसृजत-अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ यजूंषि ॥ १॥ स द्वितीयमतप्यत । सोऽताम्यत् । स भुवरिति व्याहरत् । सोऽन्तरिक्षमस: जत । चातुर्मास्यानि सामानि । (२) स तृतीयमतप्यत । सोऽताम्यत् । स सुवरिति व्याहरत् । स दिवमसृजत । अग्निष्टोममुक्यमतिरात्रमृच । (३) एता वै व्याहृतय इमे लोका । इमान् खलु वै लोकाननु प्रजा पशवश्छन्दासि प्राजायन्त ॥" इति तैत्तिरीयारण्यकश्रवणात् प्रथमे तपसि भूलोकमनु छन्दस प्रथमस्य माना त्मन , द्वितीये तपसि भुवर्लोकमनु छन्दसो द्वितीयस्य प्रमाणात्मन , तृतीये तपसि खर्लोकमनु छन्दसस्तृतीयस्य प्रतिमानात्मन प्रतिपत्तिरित्यनुप्रजननसवन्ध । यथा लोकेष्वयं प्रथमोऽन्तरिक्षं मध्यमोसावुत्तमस्तथावच्छेदेषु मान प्रथम , प्रमाणं मध्यम , प्रतिमानमुत्तमः, इति प्रक्रमसामान्यम् । अथ दिग्देशकाल. संख्यावच्छेदाना पृथिव्यायत्ततया प्रथमोपस्थिततया च तत्र माशब्दे प्रवृत्ते- 'अयं वै लोको रथन्तरमसौ लोको बृहत् । अस्य वै लोकस्यासौ लोकोऽनुरूपोऽमुष्य लोकोऽनुरूप ।' इत्यैतरेयोक्तन्यायेनैतल्लोकानुरूपेऽमुष्मिन् लोके प्रतिमाशब्दो लब्धावसर इति तत्पारिशेष्यादन्तरिक्षे प्रमाशब्दोऽवतिष्ठते । उभयोरेवानयोर्यावा. पृथिव्योरन्तरिक्षे प्रतिष्ठितत्वात्तत्र प्रमाशब्दसाद्गुण्याच्च । तदित्यं गौण्या वृत्त्या लोक पराणामप्येषा मा-प्रमा-प्रतिमाशब्दानामवच्छेदविशेषार्थत्वं न विहन्यत इति सिद्धम् । तदित्थं मा-प्रमा-प्रतिमात्मकभेदत्रयभिन्न प्राणावच्छेदोऽवच्छिन्नप्राण एव वा छन्द इति लभ्यते । तत्रास्य प्राणस्यायमवच्छेदो यैरवयवभूतैरन्यान्य प्राणै प्रसा. অনস্ব - ·ध्यवे ते प्राणादछन्द परमापायामसरारनाम्यापते, तेषां चाक्षरमाणानां प्रातिस्विकोऽपच्छेदो मामाशम्देन । फयापिन्मात्रया नियसरनियतमा संस्खरतररय पछदासिद्धी वदरछेदमाशरसंध्याभेदान्दामि मिपते । ययाक्षरा गायत्री एकादशाक्षरा ग्रिएप मादशाक्षरा जगती घेत्लादीनि । तनवान्यभराी पाधिप उन्दति याचिका एप प्राणा भपन्ति । आर्षिके तु छन्दम्यार्षिफा प्राणा । प्रसि दानि राल पाचिकान्यक्षरागि, मार्थिफान्युदाराम -सपा हि शतपपधुतापनि ररिस्पाया अस्याः पृषिम्या पृपिवीप्राणम्पस्यामय पम् पृयग् गायत्रीस्वमुपपा दयितुमिरपमानायते--(प्र ११२।२६) प्रजापतिमा इदमप्र मासीदेश एव । सोऽकामयत-मस्या प्रमाययेति। सोऽधा म्पत् । स सपोऽतप्यत । तम्मायदान्ताम् सेपानादापोऽसभ्यन्त ॥१॥सम्मात्पुरुपात सादापो मायन्ते । आपोऽशुपन् पर्य भपामेति । तप्यध्यमित्यप्रवीत् । ता मतप्य न्त । ताः फेनमसमन्त ॥२॥ तस्मादपा तप्तानां फेनो जायसे फेनोऽप्रवीत्-माह मनानीति । तप्पस्वेलमवीत् । सोऽतप्पत। स मदमसजव ॥३॥ एतई फनम्ाप्पठे- यदप्स्यायेम्मान पते । स मदोपहन्यते मृदेव मयति । मृदायीत् पाह भमा नीति । तप्पस्वेस्यममीत् । सातप्यत । सा सिफता मसुजस ॥४॥ एतद मृप्तप्यते- पटेना विपन्ति तम्मायपि मुमारम पिपन्ति सकतमिर्षय भवति (एताया तर यत् बाई भवानि माह मपानीसि ।) सिकताभ्य शकरामसमत ॥ ॥ सम्मात् मिकता पारवान्ततो भवति । शकराया अपमानम् ॥ ६॥ तस्माउरामवान्ततो भवति । भश्मनोऽय ॥७॥ तस्मावश्मनोऽयो धमन्ति । भयसो हिरण्यम् ॥ ८ ॥ सम्मादयो महुप्मात हिरण्यसकाशमिव भयति ॥ ९॥ तद् यदसज्यत । भक्षरत् तत् । यदक्षरत् तस्मादक्षरम् । यदष्टी त्योऽक्षरत् । सेवायसरा गायत्र्यमषत् । मभद्रा इस प्रतिष्ठेति । तदभूमिरमयत् । तामप्रपमत् । सा पिम्पमवत् । तस्यामस्यो प्रतिष्ठायां भूतानि म भूतानां च पति संपरसरायादीक्षन्त । भूतानो पतिराहप विरासीदुपा पमी । तपानि तानि भूतानि प्रतबस्से । भय म स भूताना पति संपत्सर स । अप या सोपा पनी भीपसी सा । तानीमानि भूतानि च भूताना ष पतिः संवत्सर उपसि रेतोऽसिमन् । स संवत्सरे कुमायेज्जायत ॥११॥ सोजोदीत् । सं प्रजापविरमवीत् । कुमार, कि रोदिपि पचमात्तपसोऽभिजातोऽसीति ॥ १२ ॥ सोऽप्रवीत्-अनपहतपाप्मा वा अस्मि-अविहितनामा, नाम मे पेहीति । सम्मास् पुत्रस्म जातस्य नाम कात् । पाप्मानमेवास्म तदपहन्ति । अपि द्विवीयम् अपि तृतीयम् । अमिपूयमेवारस वस् पाप्मानमपहन्ति ॥१३॥ सममवीत्-खो ऽसीति । तपदस्य सभामाकरोत्-अमिसापममवत् । अमिर्व ख । पदरोदी- तम्मान ॥१४॥ सोमपीत्-ज्यायान् पा पतोऽस्मि घेोव मे नामेति । तम प्रमीत्-सर्पोऽसीति । तपदस्य समामाकरोत् । आपसाबूपममवन् । भापो पे ·१६ सर्व । अभ्यो हीदं सर्व जायते ॥ १५ ॥ सोऽब्रवीत् ज्यायान् वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत्-पशुपतिरसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् । ओषधय- स्तद्रूपमभवन् । ओषधयो वै पशुपति । तस्माद्यदा पशव ओपधीर्लभन्तेऽथ पती- यन्ति ॥ १६ ॥ सोऽब्रवीत्-ज्यायान् वा अतोऽस्मि घेोव मे नामेति। तमब्रवीत्- उग्रोऽसीति । तद्यदस्य तनामाकरोत् वायुस्तद्रूपमभवत् । वायुर्वा उग्रः । तस्मा- द्यदा बलवद्वात्युग्रो वातीत्याहु ॥ १७ ॥ सोऽब्रवीत्-ज्यायान् वा अतोस्मि धेह्येव मे नामेति ॥ तमब्रवीत्-अशनिरसीति। तद्यदस्य तन्नामाकरोत्-विद्युत्तद्रूपम- भवत् । विद्युद्वा अशनिस्तस्माद्यं विद्युद्धन्ति, अशनिरवधीदित्याहु ॥१८॥ सोऽब्रवीत्- ज्यायान् वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत्-भवोऽसीति । तद्यदस्य तन्ना- माकरोत् पर्जन्यस्तद्रूपमभवत् । पर्जन्यो वैभव. । पर्जन्याद्धीदं सर्व भवति ॥ १९ ॥ सोऽब्रवीत्-ज्यायान्वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत्-महान् देवोऽ- सीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् चन्द्रमास्तद्रूपमभवत् । प्रजापति चन्द्रमा , प्रजा- पतिवै महान्देव ॥ २० ॥ सोऽब्रवीत्-ज्यायान् वा अतोस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत्-ईशानोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् आदित्यस्तद्रूपमभवत् । आदित्यो वा ईशान । आदित्यो ह्यस्य सर्वस्येष्टे ॥ २१ ॥ सोऽब्रवीत्--एतावान् वा अस्मि मामेत परो नाम धा इति । तान्येतान्यष्टावग्निरूपाणि । कुमारो नवम । सेवाग्नेस्त्रि- वृत्ता । यद्वेवाष्टावग्निरूपाणि । अष्टाक्षरा गायत्री तस्मादाहुर्गायत्रोऽमिरिति । सोऽयं कुमारो रूपाण्यनुप्राविशन्नवा अग्निं कुमारमिव पश्यन्त्येतान्येवास्य रूपाणि पश्यन्त्येतानि हि रूपाण्यनुप्राविशत् ॥ २२ ॥" इत्येतावता महता प्रवन्धेनामीभिरप्फेनमृसिकताशर्कराश्मायोहिरण्यरूपैरष्टमिर- क्षरै. परिच्छेदादमुष्या पृथिव्या भूतगायत्रीत्वमञ्जसोपपादितम् । एवं पृथ्वीजलतेजो- वाय्वाकाशसूर्यचन्द्रयजमानरूपैरष्टाभिरक्षरै परिच्छेदादमुष्याने रुद्रकुमारस्य भूतगायत्री- त्वमञ्जसैवोपपादितम् । एवमेवैतच्छ्रुतितात्पर्यानुसारिभिरन्यत्राप्यार्थिकप्राणानामक्षरत्व- मभ्युपगम्य तत परिच्छेदादन्यान्या गायत्र्य प्रतिपाद्यन्ते । यथा हि महाभारते भीष्मपर्वणि- 'सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा । ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्या. स्मृता नृप ।। गौरजाविमनुष्याश्च अश्वाश्वतरगर्दभा । एते ग्राम्या समाख्याता पशव सप्त साधुभि ॥ एते वै पशवो राजन् ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । वेदोक्ता. पृथिवीपाल येषु यज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ उद्भिज्जा स्थावरा प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातयः वृक्षगुल्मलतावल्यस्त्वक्सारास्तृणजातय ॥

·पो शिविरगोना महाभूसंपु पमा । पतुर्विशतिरदिया गायत्री सोरममता ॥ य एतां पेद गायत्री पुप्या गर्यगुणान्यिताम् । सरवेन भरतप्रष्ठ ग सोप न प्रणश्यति ॥' इस्पादिना प्रपधेन पथभिरपतनजातीय पपभिधान्मधसम्यमातीप म्यापर स, सपा पनुदाभिषेकनगावीया प्रातिभिरषदापनुपिपत्यारा सोपगायत्री समान्याता ॥ एपमेयाम्पमान्यन राप्रापि छन्दोव्यमदार श्रीत सातौ पा रापोऽपि पासिका क्षरानुरूप्येणाधिकाक्षरापणेदान्मा-प्रमा-प्रतिमात्मकभेदमयभिम समर्पनीय । तम पवायिकाक्षरसंत्यानानां सक्षणत्यम् , भाषिकादारसंदयानानां प सक्ष्यस्व मपन समुन्नेयम् । एवेन सर्व एमाप्रत्यप्रभमन्योका पदिकनिदानास्थानान्दोम्यपहारा म्याख्याता । वियुपाहोरामातस्प पहतीछन्दस्त्वम् , ससो दक्षिणतः फ्रमेण शिनाना प्रयाणामहोरामपत्तानामनुष्एपणिग्गायत्रीत्वम्, विपुषादुत्तरतच झमेण दीपाणा प्रयाणामहोरात्रात्तानो पविभिटजगतीत्यं च पूर्वोकप्रकारेगमाभिप्रेस सप्तानामेपा छन्द सैशाना सूपामत्वमाप्रयायते । 'प्रजापरक्ष्यभयत् । तदवोऽभवत्' इति भुत्सा सूर्गरथसमावियना पक्रस्याना तेपामहोरामरतानामेव सूयाश्वरवात्। तदेवस्तष पेदरामी क्षायो विस्वरत समास्याम स्पटीतमिति ततोऽपठोक्यम् ॥ हमा-प्रमा-प्रति मात्मकमेदनयमिम प्राणावच्छेदोऽपरिजनप्राणोऽपि या एन्द इत्येतर तावत् सर्प न्दोरहस्सं सिद्धान्ततो व्याख्यातमिति दिए । नन्येवमप्येतदपयाप्त छन्दोरक्षणमास्यायवे- 'वासो ममे विश्वरूप संन्ययख विमाषसो ॥' इति 'छन्दसि वा भनेर । छन्दांस्पेपरस्ते । छन्दोभिरेय परिददाति' । इति मैत्रायणीयभुतापायाच्छादनस्येनाभिप्रेतस्मार्यस्य (१) छन्दांसि संवेश उपयेश इति तैत्तिरीमभुती संप्राप्यायस्मानस्य, तपासनम्य पार्यम्य (२) शिस्पानि सन्ति देवधिस्पानि । एतेपी में शिल्पानामनुकतीह शिल्पमधिगम्यते। हस्खी कंसो पासो हिरण्यमश्वतरी रपः शिल्पम् । यदेव शिल्पानी भास्मसंस्कृतिवि शिल्पानि-न्दोमयं पा । एकैयनमान मारमान संस्कृरुवे ॥' इत्यैवरेमभुतो सिल्प भूतस्यार्पस्य च (३) मानापपच्छेदविलक्षणस्यापि छन्दस्स्वेन प्रतिमानात् । इति चेत् । मनोष्यते-देवतकाण्डे निरके भगषता मास्केन मफिसाहचर्यनिषचनावसरे-'यम किचिराष्टिंविपयि सदमेः फर्म' इत्येवं प्रतिजानानेन दार्टिषिपयिकाणी स्थानावरोष कानां सर्वपामेवानाममिप्रधानत्वप्रतियोधनात् सस्वरूपावणेदकाना विदेशकासस स्यामानामेवानास्मघमाणासन्दस्स्वेनामिप्रेतानामाच्चादकत्वसामनेमैत्रायणीयमुतेस्त्रा ·१८ वत्तात्पर्यमुपलभ्यते ॥ १॥ सवेशोपवेशयोरप्यवयवसंनिवेशरूपतया तैत्तिरीयश्रुतेरपि परिमाणावच्छेदतात्पर्यकत्वमेवावसीयते ॥ २ ॥ अथ शिल्पं द्वेधा-अपूर्वकौशलकरणम् , प्रतिरूपकरणं च । यत्र प्रकृतिदृष्टम्यार्थस्य भूयसा वैरूप्यमेव संसाधयितुमिष्यते तदाद्यम् । यत्र तु प्रकृतिदृष्टस्यार्थस्य भुयसानुस्- प्यमेव ससाधयितुमिष्यते तद्वितीयम् ॥ तत्र- 'येभि शिल्पै पप्रथानामहद् येभिमभ्यपिगत् प्रजापति । येभिर्वाचं विश्वरुपा समव्यगत् तेनेममग्न इह वर्चसा समधि । येभिरादित्यस्तपति प्रकेतुभि सूर्यो ददृशे चित्रभानु । येभिर्वाचं पुष्कलेभिरव्ययत् तेनेममम इह वर्चसा समधि । यत्ते शिल्पं कश्यपं रोचनावद् इन्द्रियावत् पुष्कलं चित्रभानुः । यस्मिन् सूर्या अर्पिता सप्त साकं तस्मिन् राजानमधिविश्रयेमम् ॥' इति मन्त्रवर्णकसिद्धमाद्यप्रकार शिल्पं दैशिकावच्छेदरुपं वा स्यात्परिमाणावच्छे- दरूपं वेति माप्रमयोरेवान्तर्भाव । यत्तु 'यद्वै प्रतिरुपं तच्छिल्पम्' (३।२।११५) इति गत- पथश्रुतिवोधितमनुकरणलक्षणं द्वितीयं शिल्पं तत्पुन प्रतिमानावच्छेदानातिरिच्यत इति सिद्धं माप्रमाप्रतिमातिरिक्तस्यार्थस्य छन्दस्त्व नास्तीति ।। नन्वेवमपि परिच्छेदप्रतिष्टातुलितकातिरिक्तस्यार्थस्य सर्वथा छन्दस्त्वं नास्तीत्यनव- कृप्तम् ॥-छन्दोविशेषाणा गायत्र्यादीनामेवमर्थव्यतिरेकेणैवाद्यापि भूयसोपचारदर्शनात् (१) तथा हि- “स वा एति च प्रेति चान्वाह । गायत्रीमेवैतदर्वाची च पराची च युनक्ति । परा- च्येह देवेभ्यो येशं वहति अर्वाची मनुष्यानवति । तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह ॥१॥ यद्वेवेति च प्रेति चान्वाह । प्रेति वै प्राण , एत्युदान । प्राणोदानावेवैतद्द- धाति । तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह ॥ २ ॥ यद्वेवेति च प्रेति चान्वाह । प्रेति वै रेत सिच्यते, एति प्रजायते । प्रेति पशवो वितिष्टन्ते, एति समावर्तन्ते । सर्व वा इदमेति च प्रेति च । तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह ॥ सोऽन्वाह-'प्रवो वाजा अभिद्यव इति' तन्नु प्रेति भवति । 'अन्न आयाहि वीतये' इति, तद्वेति भवति ॥" इति शतपथश्रुत्या एतिप्रेतिक्रियोपलक्षितस्यार्थस्य गायत्रीत्वमाख्यायते ॥१॥ (२) एवमेव- 'गायत्र्या ब्राह्मणं निरवर्तयत् , त्रिएभा राजन्यम् , जगत्या वैश्यम् , न केनचिच्छ- न्दसा शूद्रं निरवर्तयत्' इति, 'गायत्रो वै ब्राह्मण । त्रैष्टुभो वै राजन्य । जागतो वै वैश्य ॥ इति, 'इन्द्रो वै देवतया क्षत्रियो भवति, त्रैष्टुभश्छन्दसा, पञ्चदश. स्तोमेन, सोमो राज्येन, राजन्यो वन्धुना' इति च । A ·. एपमादिभिरसरेमादिश्रुतिमिप संस्कारस्य छन्दस्व मुप्रतिपयते । प्रकृतिविशिष्टं चानुषय सस्कारविशेपाथ माधणोऽम्य मुगमारीद् पाह राजन्य. मृत । स तदम्य पदम पो शलो मनायत ॥ इति निगमो भवति । गायभ्या छन्दसा प्रामणमसजत् , प्रिष्टुमा रामन्यम् अगस्या पैश्यम्, न फेनधि दसा अहम् ॥' इत्पसंस्कार्यों भवति । प्रिप्येय नियाम स्यात्सर्षेपाम् इति पशिष्टम्मरणे पाफ्यपाद ग्रामणादियिषयाणा रास्कारविशेपाणामेय गायन्यादि रवेनापपारणीयस्पात् ।। 'न शहे पातक किचिन म संस्फारमहति' इति मनुम्मरणे एन्द प्रातिनिध्येन सस्कारपाम्दप्रयोगाय ॥ न घ शरोऽप्येपंचिध फार्यो पिना मश्रण मस्त । न फेनचित्समगमन्दमा स प्रजापतिः ॥' इति मनुयमादिम्मरणे उन्द शन्दम्य मनपरतमा स्याम्यानात्- 'भयमेय विधि प्रोच शहाणां मनपर्जित । अमप्रस तु शदम्प विग्रो मानण गृपते ॥' इति मरीचिपचन छन्द प्रातिनिप्येन मप्रशन्दप्रयोगाम संस्कारपर दुर्वचमिति भ्रमि तम्यम्।।सस्फारगुणभूतम्य मन्त्रम्य प्राणत्यादिप्रयोगमस्वप्रतिपत्त्यपेक्षया तत्तन्मन्नोपल क्षितसस्कारम्पव तदाचिस्यात् ॥ मनुवचन हि पूषार्षे शहत्यम्पोरश्यतापरछदपसमो तरार्षे पुनर्षियतापच्छेदफतया समानप्रसिपत्यमायेन तन एन्द पादम्य मनपरत्वे मानाभाषाच । मरीचियचनेऽप्यमप्रम्य तम्य मन्त्रोपलक्षितसंस्पारामाग्यस्येत्येयापों मुधियुफ शक्यते प्रतिपत्तुम् । अस एप 'मिग्राम मथानेक रागरुन्मीस्यते पन । प्रामण्यमपि सदन म्यात् सस्कारपिपिपूपर्क ॥ इस्येवमतिरसा तप्तन्मयोपसक्षिससस्कारस्य प्रामण्यप्रयोअपस्य म्मयते। तम्मास्सिदं छन्द धम्दम्प संस्कारपरस्पम् ॥ २ ॥ (३) एवमेव- 'वेजो पे ब्रह्ममर्थमं गायत्री । प्रम गायत्री । मोमो या इन्द्रियं वीर्य मिष्टा । क्षत्रिष्टप् । जागता पशय । पमूर्म रमि पुष्टिच ॥" इति भूयसा नेम प्रमतिपु तत्तवर्षविशेपेषु गायत्र्यागुपचारेण पिणं छन्द इप्यते ॥३॥ तदिरपमागत्यप्रतिगाउदपानो सस्काराणा द्रविणानो पानन्तमावादपयाप्तमेतर न्दोरक्षण मन्मामहे । इति पेत् । उच्यते-भागत्यप्रतिगउदोनो गायनीत्वं तापदेपा प्रतिपद्यते-देवतासाहय यमन्त्रया च देवताहर्मत्तया च तदेतद्विमानसौकमाय यास्कनिसर्फ ऐवतानां भक्तिसा- हममें वापसास्याम्पाम:- ·२० तित्र एवैता देवता भवन्ति पृथिवीस्थानोऽयमग्नि , अन्तरिक्षस्थानोऽयमिन्द्र , द्युस्थानोऽयमादित्यश्च । अग्नीन्द्रादित्या अग्निवायुसूर्या इत्यनन्तरम् । नव नव चैतासा प्रत्येकं विभक्तय-लोक , सवनम् , ऋतु , छन्द , स्तोम , साम, समनुगता देवा , संस्तविका देवा , कर्म चेति भेदात् । तत्र तावदग्निभक्तीनि- १ अयं लोक , २ प्रात सवनम् , ३ वसन्तऋतु , ४ गायत्री छन्द , ५ त्रिवृत् स्तोम , ६ रथन्तर साम, ७ प्रथम स्थाने समान्नाता देवगणा प्रथमस्थानीया स्त्रियश्च, ८ इन्द्र , सोम , वरुण , पर्जन्य , ऋतव इत्येते संस्तविका देवा , हविर- प्यामावैष्णवमानापौष्णं च ॥ ९ अथ यच किचिद्दार्टिविषयिकं तत्सर्वमग्ने कर्म हविषां वहनं च देवतानामावाहनं च ॥ अथेन्द्रभक्तीनि-- १ अन्तरिक्षलोक., २ माध्यंदिनसवनम् , ३ ग्रीष्मऋतु., ४ त्रिष्टुप् छन्द , ५ पञ्च- दश स्तोम ६ बृहत् साम, ७ मध्यमे स्थाने समानाता देवगणा., मध्यमस्थानीया स्त्रियश्च, ८ अग्नि , सोम , वरुण पूपा, वृहस्पति , ब्रह्मणस्पति , पर्वत , कुत्स , विष्णु , वायु इत्येते संस्तविका देवा । मित्रो वरुणेन सस्तूयते, पूणा रुद्रेण च सोम अग्निना च पूषा, वातेन च पर्जन्य संस्तूयते ॥ ९ अथ या च का च वलकृति सर्व तदिन्द्रस्य कर्म, रसानुप्रदानं च वृत्रवधध ॥ अथादित्यभक्तीनि- १ असौ लोक , २ तृतीयसवनम् , ३ वर्षाऋतु , ४ जगती च्छन्द ४ जगती च्छन्द , ५ सप्तदश स्तोम , ६ वैरूपं साम, ७ उत्तमे स्थाने समान्नाता देवगणा , उत्तमस्थानीया. स्त्रियश्च, ८ चन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तव ॥ ९ अथ यच्च किचित् प्रवहितं तत्सर्वमादि- त्यस्य कर्म, रसादानं रश्मिभिश्च रसाधारणम् ॥ भक्तिशेष एतेष्वेव स्थानव्यूहेषु ऋतुच्छन्द स्तोमपृष्टस्य भक्तिशेषमनुकत्पयीत । शरदऋतु अनुष्टुप्छन्द , एकविंश स्तोम , वैराजं साम इति पृथिव्यायतनानि । हेमन्तऋतु , पतिश्छन्द , त्रिणव स्तोमः, शाक्कर साम इत्यन्तरिक्षायतनानि । शिशिरऋतु, अतिच्छन्दाश्छन्द , त्रयस्त्रिंश स्तोम , रैवतं साम इति द्युभक्तीनि ॥ इतीत्थंभूतया देवतासाहचर्यभक्त्या यावतामेव दार्टिविषयिकाणामर्थानां देवागमन- प्रतिगमनादीना च कर्मणां गायत्रीच्छन्दोवदग्निभक्तित्वेनाभ्युपपत्तौ सिद्धमेवागत्यप्रति- गच्छदर्थाना गायत्रीत्वेन गायत्रीत्वम् , ब्रह्मणो वाचो गायत्रत्वेन गायत्रीत्ववत् । अथैवं देवताना भक्त्या दशाहप्रतिपत्तिमैतरेयसमानाता व्याख्यास्याम अग्नि १ प्रथममहर्वहति । त्रिवृत्स्तोम , रथन्तर साम, गायत्रीच्छन्द । एति च प्रेति च ।

·मुफपत् रथगत् , आशुमत् , पिववत्, प्रथमपदनिरुका देवता, मय लोकोऽभ्यु दिव, रामन्तरम् गायत्रम् करिष्यत् । एतानि प्रपमस्याको रूपाणि ॥ . अन्त द्वितीयमहर्वहति । परदन खोम वृहत्साम, विएपछन्द । नेवि न प्रेति । यस् सितम् ऊर्यवस् प्रतिवत् , अन्तर्वत् , पम्बर, वृधन्वत् मध्यमपदनिरुका देवता अन्तरिक्षमभ्युदितम् याहतम् श्रेष्टमम् , कुर्वत् । एतानि दिखीयस्याहो रूपामि ॥ विधवा ३ तृतीयमहर्षहन्ति । सप्तदश खोम वैरूप साम, जगतीच्छन्द । समानोदकम् , अश्ववत् अन्तर्वत् पुनरात्तम् , पुनर्नित्तम् , रपपत् पर्यस्तवत् , त्रिवत् , रूपम् उत्तमपदनिरुका देवता असो लोकोऽभ्युदित , वैरूपम् मागतम् रुवम् । एसानि तृतीयस्साबो रूपाणि ॥ पार४ पतुर्वमहवहति । एकविंश स्त्रोम , वैराज साम , मनुष्टपसन्द । एति ध प्रेति च । युकवत् , रपषत् आशुमत् पिववत् प्रपमपदनिरुका देवता असे लोकोऽम्युपिट मातवत् , घनपत् एकमस् पामोरूपम् वैमदम् विरिफितम्, विच्छन्दा , छनाति रिकम् , वैरानम् आनएमम् , फरिप्यत् । एतानि चतुर्यस्याको रूपाणि ।। पचममहषहति । त्रिणष स्वोम' शावर साम पशिश्छन्द । नेति न प्रेति, यत् स्थितम् ऊर्ववत् प्रतियत् अन्तवत् पावत् धन्वत् , मप्यमपदनिरुका देवता अन्तरिक्षमभ्युदितम् , दुग्मवत् अभवत्, धेनुमत्, पृमिमत् मदत्, पशुरूपम् ॥ अप्यासवत् ( विश्वा स हि पक्षव) जागसम् (आगता हि पशव ) याईतम् (पाहता हि पशप) पाहम् (पावा हि पराय) वामम् (पामं हि पशव ) हविष्मद (हविर्हि पशव ) पपुष्मत् (वर्षि पश्चय ) चाकरम् पाहम् , रुवत् एवानि पममस्याहो स्पाणि ॥ पी पष्ठमइसहति । त्रयविंश स्तोम , रैवतं साम अविच्छन्दारमन्द । समानो दर्षम् , अश्ववत्, भन्तर्पत् पुनरावृत्तम्, पुनर्निरत्तम्, रपवत् पर्यस्खवत्, ·२२ , त्रिवृत् , अन्तरूपम् , उत्तमपदनिरुक्ता देवता, असौ लोकोऽभ्युदितः, पारुच्छेपम् , सप्तपदम् , नाराशंस , नाभानेदिष्टम् , रैवतम् , अतिच्छन्दा , कृतम् । एतानि षष्ट- स्याहो रूपाणि ॥ ७ एति च प्रेति च । युक्तवत् , रथवत् , आशुमत् , पिववत् प्रथमपदनिरुक्ता देवता, अयं लोकोऽभ्युदित , जातवत्, अनिरुक्तं करिष्यत् । एतानि सप्तमस्याह्रो रूपाणि ॥ ८ नेति न प्रेति । यत् स्थितम् , ऊर्ध्ववत्, प्रतिवत् , अन्तर्वत् , वृपण्वत् , वृध- न्वत् , मन्यमपदनिरुक्ता देवता, अन्तरिक्षमभ्युदितम् , ह्यग्नि, महद्वत् , द्विहूतवत् , पुनर्वत् । एतान्यष्टमस्याह्रो रूपाणि ॥ ९ समानोदर्कम् , अश्ववत् , अन्तर्वत् , पुनरावृत्तम् , पुनर्निवृत्तम् , रथवत् , पर्यस्त- वत् , त्रिवृत् , अन्तरूपम् , उत्तमपदनिरुक्ता देवता, असौ लोकोऽभ्युदित , शुचिवत् , सत्यवत् , क्षेतिवत् , गतवत् , ओकवत् , कृतम् । एतानि नवमस्याह्रो रूपाणि ॥ इद नवरात्रम् । १० पृष्ठयं पडहमुपयन्ति । मुखमिव पृष्टय षडह । यथान्तर मुखस्य जिह्वा, तालु, दन्ता , एवं छन्दोमा । अथ येनैव वाचं व्याकरोति येन स्वादु चास्वादु च विजानाति तद्दशममह । नासिके इव पृष्टय पडह-यथान्तरं नासिकयोरेवं छन्दोमा । अथ येनैव गन्धान विजानाति तद्दशममह ।अक्षीव पृष्ठय षडह । यथान्तरमण कृष्णमेवं छन्दोमा । अथ यैव कनीनिका येन पश्यति तद्दशममह । कर्ण इव स । यथा- न्तर कर्णस्य एवं छन्दोमा । अथ येनैव शृणोति तद्दशममह । श्रीर्दशममह ॥ इतीत्य दशाहप्रतिपत्ति श्रूयते । एतत्पदार्थनिरूपणं च वेदसमीक्षाया साधु कृतमिति तत स्पष्टमवर्गस्यते । इह तु सर्वेषामेवार्थाना त्रैविध्येनाभ्युपगमादग्न्यहोरूपतया सिद्धमेवागत्यप्रतिगच्छदर्थाना समानभक्त्या गायत्रीत्वमित्यवगम्यते ॥ अथ सस्कारो द्रष्टव्य । कस्यचित् कस्मिंश्चित् कर्मणि योग्यतासंपादनं हि सस्कार । तत्रैधा-दोषापनोदनेन, अतिशयाधानेन, हीनागपूरणेन च । एभि सस्कारैतत्तदर्थ- स्यादुष्टत्व विशिष्टत्वं स्वरूपसत्त्वं च ससिद्धं भवति । अस्ति स सस्कारो यदभावे स्वरू- पसन्नप्यसौ ब्राह्मणोऽधमतामेति न तु ब्राह्मण्यादपैति । तस्याप्ययोग्यत्वं कर्मविशेषे । प्रतिबन्धकसनिधानेन कारणतानिरासादिति तदर्थ स सस्कार शोधक ॥१॥ अस्ति च स सस्कारो यदभावे स्वरूपसन्नप्यसौ ब्राह्मणो नोत्तमतामेति । न तु ब्राह्मण्याद- पैति । तस्याप्ययोग्यत्वं कर्मविशेषे । सहकारिसंनिधानाभावेन कारणतानिरासादि- ति तदर्थ स संस्कारो विशेषक ॥२॥ एवमस्ति स संस्कारो यदभावे ब्राह्मण्यं नोपतिष्ठते ब्राह्मण्यादपेतश्च कर्मविशेषायोग्यो भवति । कारणासंनिधानादिति तदर्थ स संस्कारो भावक ॥ ३ ॥ एषु च संस्कारशब्दस्य करणव्युत्पत्त्या संस्कारजनककि- यापरत्वं द्रष्टव्यम् ॥

·२२ तत्र गभाषानं तावत्खरूपसपायनोदेशेन सहधर्मचारिणीक्षेत्रे गमाशयरूपे शारी रामिसमीपे या सस्कायस्य संस्थापन सोज्य गममावक संस्कारो प्रष्टव्यः । तथा च गमापान पुसवनसीमन्तोनयनजातकमापि तत्र गर्ने क्रममावयोग्यतारूपातिशयामा मकवाद विशेषम्सस्कारा भवन्ति । गमापानवदुपेतो वमगम संदधाति । पुसव नात् पुसीकरोति, फसमपनान्मासापितॄन पाप्मानमपोहति । इति हारीतम्मरणात् । त एतेऽन्तगर्मसस्कारा उध्यन्ते । ततो यहि-शालायामिम रहोदरपहिभूते गर्ने पुक- शोभितोपगतदोपमार्जकत्वादुत्तरे बातकर्म-नामकर्म-निफमा-पप्राधन-कर्ण वेभ-मुणन-मानादीनि कतिपयफमाणि शोधफसस्कारा भवन्ति । तोरजग भॊपपात पचगुण जातकर्मणा प्रपममपोहवि, नामकरणेन द्वितीयम् प्राशनेन तृसी मम् , यूगकरणेन चतुयम् मानेन पथमम् , एतरमि सस्कारगर्मोपपातात् पूतो भवति । इति हारीतसरणात् ।, 'एवमेन शम याति वीमगर्भसमुद्भवम्' इत्यादि स्मृमन्तरेभ्पम त एते गर्मशुदिसस्कारा उच्यन्ते । सोऽममतावान् गमसस्कारो उनुप्रतापुप्तरसंस्कारयोग्मतासम्पत्त्यप । पिसृकर्तृफ्ष तत्र संस्कतृनिष्ठमधिकारिताव रछेदक प्रापणस्वादिषठितवर्णस्वपटिवम् । संस्कायनिए द प्रामणादिवर्णजन्मस्वमेव, न मापणतादिकमपि सत्र फोपधारकतारुपमपेक्ष्यते । मत परमुपनयन तावत् सम्पसपादनोदेशेन सावित्रीक्षेत्रे ब्रह्ममयमतरूपे कमा मिसमीपे पा संस्कार्यस्य संस्थापनम् । सोमं वर्णमाषक संस्कारो द्रष्टव्य । तपा चोपनयन-व्रतादेश-वेदारम्म-वेदाप्ययनानि सावित्रामेयशुकिगीपनिपदशौलभगोदानमो तिकमहानाम्नीव्रतोत्सर्गा , केशान्त , समावर्तनमानं घेत्येते तत्र मामणादिवर्षे मझ झियामोग्यतारूपाविषयाघायकस्वाद विशेपकसस्कारा भवन्ति । उपनयनायामिरष्यामिप्रतचयाभिरन्तर्मतैयाष्टमि खछन्द सम्मितो प्रामण परे पात्र ठेगपितृमो भवति छन्दसा पार गच्छति छन्दसामायतनम्' इति हारीतस्मरणात् 'स्साम्पायेन प्रतहोमविद्येनज्यमा शुमै । महायम मन प्रामीय क्रियते तनु ।' इत्यादिस्मयन्तरेभ्यथ । त एवे आचार्यकरका अनुमतसस्कारा च्यन्ते । यद्यपि 'गामहमिजातकर्मचौरमीधीनिव धनै । बैजिक गार्मिक नो दिजानामपमृज्यते ॥' इति मनुम्मरणात् सांवत्सरिकस्य पूगकरणम् , तृतीये वा प्रतिहते पोस्शवपस्स केशान्त । इति पारस्करसूत्रे मुणनगोदानमोगमसंस्कारप्रकरणोपाप्तत्वादुपनयनके शान्तयोरपि गर्भसस्कारसमाधिपन्ति । भपापि दघिदशनम्यायेन समरस्य कतिप मानामुमयविघसस्कारस्वमिस्त प्रकरणातिरेको न दोषायत्सनुसंघयम् । सतो पहि शाठायामिव पित्या प्रत्यायत्तेवर्णे रणपत्रकसूनापनकोपगतदोपमासक स्वावुत्तरे नैमित्तिकबार्पिकमासिकातिकात्मकभेदपतुष्यमित्रा शोषकसंस्कारा भवन्ति ।

·२४ , 'अत परं द्विजातीनां संस्कृतिनियतोच्यते । संस्काररहिता ये तु तेपा जन्म निरर्थकम् ।। गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो वलिकर्म च । जातकृत्यं नामकर्म विश्रुतोऽनाशनं परम् ॥ चौलकर्मोपनयनं तद्रताना चतुष्टयम् । स्नानोद्वाही चाग्रयणमष्टकासु यथाययम् ।। श्रावण्यामाश्वयुज्या च मार्गशीर्ष्या च पार्वणम् । उत्सर्गश्चाप्युपाकर्म महायज्ञाश्च नित्यश ॥ संस्कारा नियता ह्येते ब्राह्मणस्य विशेपत ॥ नैमित्तिका षोडशोक्ता समुद्वाहावसानका । सप्तवाग्रयणाद्याश्च संस्कारा वापिका मता ॥ मासिकं पार्वणं प्रोक्तमशक्तानां तु वार्षिकम् । महायज्ञास्तु नित्या. स्यु संध्यावद्वाग्निहोत्रवत् ॥' इलाश्वलायनोके; 'अशुचि स्त्रीविहीनश्च दैवे पित्र्ये च कर्मणि । यदह्ना कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ॥' इति ब्राह्मोक्ते १ नित्याः संस्काराः पञ्चमहायज्ञाः। २ मासिकाः संस्काराः पार्वणादयः। ३ वार्षिकाः संस्काराः आग्रयणादयः। ४ नैमित्तिकाः संस्काराः उद्वाहान्ताः। १६ ५ कास्याः संस्काराः अग्निष्टोमादयः, (गुणाधानाः) प्रायश्चित्तानि (दोपनिरासाः) ऋणैश्चतुर्भि संयुक्ता जायन्ते मानवा भुवि । पितृदेवर्षिमनुजैर्देयं तेभ्यश्च वर्मत ॥ यज्ञैस्तु देवान् प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन् । पुत्रै श्राद्धै पितॄश्चापि आनृशंस्येन मानवान् ॥ ऋणमुन्मुच्य देवानामृपीणा च तथैव च । पितॄणामय विप्राणामतिथीना च पञ्चमम् ॥ देवाना च पितॄणा च ऋपीणा च तथा नर । ऋणवान् जायते यस्मात्तन्मोक्षे प्रयतेत्सदा ॥ देवानामनृणो जन्तुर्यज्ञैर्भवति मानव । अल्पवित्तश्च पूजाभिरुपवासव्रतैस्तथा ॥ श्राद्धेन प्रजया चैव पितॄणामनृणो भवेत् । ऋषीणा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा तथा ॥ ७ ·२५ प्रमानि त्रीण्यपाल मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपात्य मोक्षं तु सेवमान पतस्यथ ॥ इत्यादिपुराणस्मृतिवचनेभ्य , पघसूना गृहस्थस्य धुनी पेपण्युपस्कर । कमानी चोदयुम्भय दम्पते यास्स पाहयन् ।। तासो क्रमेण सपासां निष्पत्यर्य महात्मभिः । पक्ष लता महायझा प्रस्यहं गृहमेधिनाम् ॥ अप्यापन प्रममा पितृयन्मठ सपणम् । होमो देवो पलिमीतो मृयज्ञोऽतिपिपूजनम् ॥ इत्येवं मन्वादिस्मृतिवचनेभ्यय तथायगमात् । त एते खफतृका धर्मगुदिसंस्कारा उध्यन्ते । सोऽयमेतायान् प्रतसंस्कारो यज्ञादिदेवसंस्कारयोग्यतासंपत्त्यर्थ । तर संस्मर्तृनिष्ठमधिकारितावच्छेदक प्रामणरवादिपटितपर्णत्वमटितम् संस्कार्यनिष्ठं तु पूर्वसंस्कारसंस्कृतत्व मा- प्रति क्षमा दया शौचमनामासोऽनसूयितम् । मस्पृहखमकामस्वं मानणानाममी गुणा ॥' इत्युक्तारमगुणाटकमैशिष्टयं वा । वेपो पूर्वेपी संस्कारकर्मणामप्यतनुमाएकरूपाति धयमायकत्वात् । विनायसे चैतक्षेपामष्टानां गुणानामपि संस्कारत्वम् । मष्टचत्वारिंशत्- संस्कारानाथक्षागेन मगवता गोतमेन सस्वारिंशत्संस्कारानाट्याय परिक्षेपे अथवारमगुणाय' इति स्मरणात् सस्कार सहत पूर्वरुत्तरैरपि संसत । निस्यमष्टगुणयुको प्राह्मणो प्रम छौकिकम् ॥ प्रामं पदमवाप्नोति यस्मान व्यववे पुन ।' इति धादिस्मरमा प्रत्यायारमगुणाना प्रामणखप्रयोगकरयेनामिभानात् । अर्धे ये प्रजापतेरात्मनो भैयमासीदधै माल्थ्यम् । पटेर्य तत् पुरस्तात् कुरुत । यन्मास्थ्य वत् पथात् पौहत । यदै सोमो पे स । ततो ब्राह्मणमसजत । तस्माद् प्रामण सर्व एव प्रमामिपीर । यन्मास्थ्य मुरा सा । वदो राजन्यम सुमत । तस्माम्माधि कनीय स्नुपा च अशरथ मुर्रा पीला विलासपत भासते। मास्थ्य हि तत् । पाप्मा मालम्पम् । तस्माद् ब्राह्मण सुरां न पिपेत् । पाप्म नात्मान नेत् संसजा- इति । इस्पेवं मैत्रायणीयमुत्यादिपु तत्र तत्र प्रामणस्वप्रयोजकाना प्रत्यादीनामामानाथ । वदित्यमेतावानयमको प्रामसस्कार स स्मार्तो दरम्पः । समास' परम् ममे मतपते मत परिष्यामि पायो तपते प्रत परिष्यामि आदित्य मतपते मतं चरिष्यामि इदमहमभूतात् सत्यमुपैमि । इति वा प्रतोपारनं वागत् ।

·स्वरूपसंपादनोद्देशेन सत्यक्षेत्रे देवव्रतरूपे गार्हपत्याहवनीयाग्निसमीपे वा संस्कार्यस्य संस्थापनम् । सोऽयं देवभावक संस्कारो द्रष्टव्यः । तथा च व्रतोपायनमम्याधेयं च पुरस्कृत्य कृतमग्निहोत्रम् , दर्शपूर्णमासौ, पिण्डपितृयज्ञ , आग्रयणेष्टि , चातुर्मास्यम् , निरूढपशुबन्ध , सौत्रामणी चेत्येते सप्तहविर्यज्ञसंस्था यजमाने देवत्वयोग्यतारूपाति- शयाधायकत्वाद् विशेषकसंस्कारा भवन्ति । 'आरब्धयज्ञो वा एष आरब्धदेवतो यो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते' इत्यैतरेयादिश्रवणात् । अथ गृह्याग्निपरिग्रह , पञ्चयज्ञानुष्ठानम् , अष्टका पार्वणम् , श्रावणी, आग्रहायणी, चैत्री, आश्वयुजीत्येता सप्त पाकयज्ञसंस्था । औपासनहोम , वैश्वदेवम् , पार्वणम् , अष्टका, ग्रहमासिकश्राद्धम् , वलि श्रावणी चेति वा सप्तपाकयज्ञा । औपासनम् , वैश्व- देव , स्थालीपाक , आग्रयणम् , सर्पबलि , ईशानवलि , अष्टकान्वष्टका चेत्येवं विभक्ता वा स्मार्ताग्निकृत्या सप्त पाकयज्ञा , यजमाने ऋणसंवन्धोपगतदोपमार्जकत्वाच्छोधकसं- स्कारा भवन्ति । 'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभित्रणवॉञ्जायते । ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्य , प्रजया पितृभ्य । एष वा अनृणी, य पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी च,' इति श्रवणात् । 'ऋणं ह वै जायते योऽस्ति, स जायमान एव देवेभ्य , ऋषिभ्य , पितृभ्यो, मनु- ध्येभ्य । स यदेव यजेत, तेन देवेभ्य ऋणं जायते, तद्धयेभ्य एतत्करोति । यदेनान् यजते यदेभ्यो जुहोति ॥१॥ अथ यदेवानुब्रवीत तेन ऋषिम्य ऋणं जायते । तद्धथेभ्य एतत्करोति । ऋषीणा निधिगोप इति ह्यनूचानमाहु ॥ २ ॥ अथ यदेव प्रजामिच्छेत । तेन पितृभ्य ऋणं जायते । तद्धथेभ्य एतत्करोति । यदेषा संतता- व्यवच्छिना प्रजा भवति ॥ ३ ॥ अथ यदेव वासयेत तेन मनुष्येभ्य ऋणं जायते । तयेभ्य एतत्करोति । यदेनान् वासयते, यदेभ्योऽशनं ददाति ॥ ४ ॥ स य एतानि सर्वाणि करोति स कृतकर्मा । तस्य सर्वमाप्तं सर्व जितम् ॥" इति शतपथादिश्रवणेभ्यश्च पञ्चयज्ञादीनामृणशोधकत्वेन प्रतिपत्ते ॥ सोऽयमेता- वान् यजमानसंस्कार. सौम्यादिकाम्यसंस्कारयोग्यतासंपत्त्यर्थ । अत्र संस्कर्तृसंस्का- र्ययोरेकत्वान्नाधिकारितावच्छेदकं भिद्यते ॥ अत परमग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम , उक्थ , षोडशी, वाजपेय अतिरात्र , आप्तोर्याम- वेति सप्त सोमसंस्था । महाव्रतम् , राजसूय , कुरुवाजपेय , सर्वतोमुखम् , पौण्ड- रीकम् , अभिजित् , विश्वजित् , अश्वमेधनरमेधगोमेधा , गवामयनाङ्गिरसामयनादि- त्यानामयनविश्वसृजामयनानि सत्राणि, वृहस्पतिसव , आङ्गिरस , अष्टादशविधानि चयनानीत्येवमनेकविधा उत्तरकतवस्ततोऽन्ये काम्यविधयश्चोपतिष्ठन्ते । तेऽप्येते सस्कारा भवन्ति । अदृष्टोत्पादनद्वारा फलसिद्धावङ्गभावात् । तदित्यमेतावानयमुक्तो दैवसंस्कार स श्रौतो द्रष्टव्य ।। इद चात्रावधार्यते---सोमयागा द्विविधा -आवृत्ता अनावृत्ताश्च । तत्रानावृत्ता ·२७ . । एकाहा । मात्त्ता भपि देवा महीनरूपा सत्ररूपाय । द्विरात्रमारम्पैकादशरात्रपर्य न्ता महीना एव । एकादशरात्रदादशरात्री तु देघा-अहीनरूपी सत्ररूपौ च । अगोदशरानमारभ्मोपरितनानि सर्वाणि सत्राण्येव । तान्यपि द्विविधानि-रात्रिसन्नामि अयनसत्राणि चेति । वत्र शतराप्रपयन्नानि रात्रिसत्राणि । सवत्सरसनमारभ्योपरिस मान्ययनरूपाणि । तेषां श्व सर्वेषां प्रकृतिभूत गवामयनमिति ॥ इत्यं च निरूपितो दिविष सस्कारो मायो देशवेति । तत्र पामेणापा तनु क्रियते। देवेन देवी । तदुक्क मगवता हारीन- विविध एष संस्कारो भवति-प्रामो देवय । गर्माधानादिनानान्दो माघ । पारुपमहविर्गझसौम्यापति देव । प्रामसस्कारसस्कृत पीणा समानर्ता सायुज्यर्ता गच्छति । देवेनोत्तरेण सस्कारेणानुसस्कृतो देवानां समानता सालोक्यो सायुज्यतां गम्यतीति । तदित्य प्रतिपन्नेष्वास्मसंस्कारपु कतिपयस्यैव छन्दस्त्वमिष्यसे भाहोम्विदविशेपेण सबस्पति विचायसे । कि चात। यदि कतिपयस्मैकोच्यते तत्तर्हि मजरतीयत्यापत्ति । सस्कारत्वाविशेपेऽपि कस्यचिच्छन्दस्स्वमन्यस्य नेत्यत्र विनिगमकाभावात् ॥ भप यदि समस्योच्येत तत्तर्हि गद्रस्यापि सश्छन्दस्त्वमापयते ॥ द्विजाना पोरशेव स्सु शनाणां द्वादशेव तु । पश मिश्रकजातीनां सस्कारा फुलमर्मत ॥ वेदव्रतोपनयनमहानाम्नीमहामतम् । विना द्वादश शहाणा संस्कारा नाममप्रस ॥ इति शाइघरोके । मिमा जातकम-नामकरणनिष्फमा-भप्राशन-ग-विवाहा पद् । एद्राणां परेते, पम महामझामेत्येकादशेति मदनरमोके गमाधान पुसपन सीमन्तो जातकर्म । नामकिया निष्फमोऽनप्राशन मपनक्रिया । कर्णवेषो प्रसादेशो येदारम्मकियाविधि । केशान्त मानमुद्दाहो विवाहामिपरिप्रहः ॥ तामिसंप्रहरव सस्कारा पोडश स्मता । नवैता कर्णधान्ता मअप किया मिया ॥ मिषाहो मप्रतस्तस्या श्रदम्यामप्रवो दश । इति म्यासोके विषाहमानससारं शद्रोऽपि समतो सदा । इति नामोथ ·२८ कतिपयसंस्काराणां विवाहमात्रस्य वा तत्राप्यनुवर्तमानत्वात् । 'आपक्रमेण सर्वत्र शूद्रा वाजसनेयिन । तस्माच्छद्र. स्वयं कर्म यजुर्वेदीच कारयेत् ॥' इति शूद्राहिकाचारतत्त्वतस्मृतिवचनेन शहाणामपि वेदसवन्धात् । इति चेत् । अत्रोच्यते । यथेच्छति तथाम्नु । उभय याप्येतच्छस्यते प्रतिपत्तुं कतिपयस्य वा सर्वस्य वा छन्दस्त्वमस्तीति । ननु चोक्तमुभयत्रापि दपणमिति च तदस्ति । अस्ति निन्- यदारम्भे यदारम्भ , यदवमाये यदवसाय , यदभ्युपये यदभ्युगय , यदवचये यद- वचय , तत्तदायतनमित्युच्यते । यदाश्रयेण वा यस्य प्रतिपत्ति सा तस्य प्रतिष्ठाऽभि- ज्ञायते । तथा चायं तावट, ब्राह्मसस्कार माक्षात्परम्परया च प्रारमणत्वक्षत्रियत्व- वैश्यत्वाना प्रतिष्टा भवति । तदधीनोपपत्तिकत्वात् । प्रतिष्टाया च श्रूयते प्रमागन्द्र तस्मात् संसिद्धं प्रमालक्षणं छन्दस्त्वमेतस्य । तत्र योग्यात्मनि सस्कारविगेपेण ब्रह्माधीयते, योग्यात्मनि च सस्कारविशेषेण अत्रं, विड वा । श्वोवस्यस चेदं ब्रह्म, गैहें क्षत्रम , मारत्यो विग । आतश्राग्नेयं ब्रहा, ऐन्हें सत्रम् , वैश्वदेव्यो विश । अग्नेस्तु छन्दो गायत्री सा चाटवा, इन्द्रस्य त्रिष्टुवेका- दशवर्णा, विश्वेपा देवाना जगती द्वादशवर्णा । आतच गायत्र ब्रह्म, त्रैष्टुभं क्षत्रम् , जागती विट् । तदित्यमष्टवर्णनिवन्धनं ब्रह्माधेयमेकादशवर्णनिवन्धन चेदं क्षत्रम् , द्वादशवर्णनिवन्धना त्वेपा विडिति वर्णछन्दोबद्धतया त्रयो वर्णा उच्यन्ते-ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य इति । शूद्रस्यैवमवर्णत्वेऽपि वर्णत्वौपचारिकं द्रष्टव्यम् । अच्छन्दस्त्व- स्यैव छन्दस्त्वेन विवक्षितत्वात् । तथा च यथा हि वाग्वर्णों गायत्रीछन्दा , त्रिष्टप- च्छन्दा , जगतीच्छन्दा , विच्छन्दा वा भवति, एवमयं मनुप्यवर्णोऽपि चतुर्वियो भवति । सर्वोऽप्यय प्राणिवर्गोऽप्राणिवर्गो वा तैरेतैर्वर्णछन्दोभिरेव सच्छन्दस्कतया वर्णो भवति । ब्राह्मण , क्षत्रिय, वैश्य , शूद्र इति । यथा च ग्राम्येपु पशुपु ताव- दजो ब्राह्मण , अवि क्षत्रिय , गौवैश्य , अश्व. शूद्र इति । यथावान्यत्र स्थावरादिषु । एवमयं मनुष्येपु सस्कारसिद्धो भूत्वा गायत्रीच्छन्दा ब्राह्मण , निष्टुप्च्छन्दा क्षत्रिय , जगतीच्छन्दा वैश्य , प्राजापत्यच्छन्दा विच्छन्दा वा शह इति ।। 'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् वाहू राजन्य कृत । ऊरू तदस्य यद्वैश्य पद्भया शूद्रो अजायत ॥ इति । 'प्रजापतिरकामयत-प्रजायेयेति, स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीत । तमग्निदेवता अन्वसृजत, गायत्री छन्दो, रथन्तरं साम, ब्राह्मणो मनुप्याणाम् , अज पशूनाम् । तस्मात्ते मुख्या --मुखतो ह्यसृज्यन्त ॥ उरसो वाहुभ्या पञ्चदशं निरमिमीत । तमिन्द्रो दैवतान्यसृजत, त्रिष्टुप्छन्द , वृहत्साम, राजन्यो मनुष्याणाम् , अवि पशूनाम् । तस्मात्ते वीर्यावन्तो-वीर्याद्धथसृज्यन्त ॥ मध्यत सप्तदश निरमिमीत । तं विश्वेदेवा देवता अन्वसृजन्त । जगतीछन्दो, वैरूपं साम, वैश्यो मनुष्याणाम् , गाव. पशूनाम् ।।

·२९ प्रय इमे । ततो तस्माते आधा-अन्नधानासधज्यन्त । तस्मासूर्यासोन्येभ्यो भूयिष्ठा हि देवता अन्वसम्यन्त ॥ पत्त एकविंध निरनिमीत । वमनुष्टुप् छन्दोऽन्यज्यत । वैराज साम हो मनुष्याणाम् , मष पशूनाम् , तस्मात्तौ मूतसंक्रामिणापश्वम्य अवय । तस्माच्छो योऽनवल्लुप्तो-न हि देवता अन्य सज्यत । तस्मात्पादावुपजीयत पत्तो हासज्येताम् । प्राणा वै त्रित् मर्षमासा पचदश प्रजापति सप्तदश छोका असावादित्य एफर्विषा । तस्मिन् वै एते श्रिता एतस्मिन् प्रतिष्ठिता' य एव वैदेतस्मिय प्रयते एतस्मिन् प्रतितिष्ठिति ॥ इति ( शतपप० ७ ७) इति मनवानमाभ्यां तयानानात् । यत्तु एवंविधादेव मप्रमाणायाम्नानात् सृष्ट्यादौ मनुष्याकारपरमेपरस्स मुखा बोम्मचत्वार सध्मादिभूसा प्रामणक्षत्रियवैश्यशदा उत्पन्ना इति लभ्यते तसयो त्पत्तिलभ्यमेष प्रामणत्वाविक न संस्कारसम्पमित्याक्षिपन्ति वदमानात् । 'अर्धे वे प्रमापतेरास्मनो धैयमासीदधैं माल्ल्यम् । यदैये-सोमो वैस मामणमसृजत । यन्मास्थ्य-मरा रे सा । ततो राजन्यमसवत ॥ इत्यादिमुति थ्यिवहापि मुसाग्रमणमसृजत उरस क्षत्रियमित्यादीनामपेक्षितार्यविशेषपरत्वात् । सदित्य सिदमायादिमफिसिसद्राषिणसमोगाप्रमणाविसंस्कारविशेपामामपि गायत्र्या दिस्वमिति दिक् ॥ निरूपयिम्पते चायमों मैशयेन धर्मसमीक्षायामियतोऽन विरम्पते। मप द्रषिणम्- तत्र समिघमाविष्ठ । गायत्री वा छन्दसामयत त्रिवत् स्तोम रपन्तरे साम अभिर्देवसा प्रम प्रविणम् ॥ नमामातिष्ठ । निष्प् त्या छन्दसामवत परदश्वस्त्रोम पृहस्साम इन्द्रो देवसा क्षत्र द्रविणम् ।। पिराजमाविष्ट । अगदी त्या छन्दसामपन्त । सप्तदशवोम वैरूपं साम मरुतो देवता विर् द्रविणम् ॥ उदीचीमातिष्ठ । मनुष्प स्ला छन्दसामवत एकविंशस्त्रोम वैराज साम मित्रावरुणो देवता पलं द्रषिणम् ॥ उप्पामाविष्ठ पशिस्त्वा भन्दसामवतु त्रिणरत्रयविधी सोमो। शाफररेवते सामनी । पृहस्पतिर्देवता । बों प्रविणम् ॥ इति वत्तिरीयमवणात्-~- प्रापीमारोह। गायत्री स्वावतु रपन्तरं साम त्रिवत् सोमो मसन्तऋतु मम प्राषिणम् ॥ दक्षिणामारोह । त्रिएप स्वापत पृहस्साम, पमवशस्वोमो, प्रीप्मा क्षत्र दक्षिणम् ॥ उदीचीमारोह । अगदी त्वावत देस्सं साम सप्तपश्चास्त्रोमो पर्पा या विर प्रविणम् ॥ प्रतीचीमारोह । अनुपप स्वावत, वैराज साम एकविंशस्त्रोम शरण, फलं द्रषिणम् ।। सम्पामारोह 1 परिस्लावतु शारिरैगवे सामनी त्रिणवत्र पमिशी बोमौ । हेमन्तशिशिरावत् । पर्चा द्रविणम् ॥ इति माम्पन्दिनीयप्रवणाचामिमक प्रषिण प्रम, इन्द्रमक प्रविणं सनम, ·३० तथा मरुद्भक्तं द्रविणं विट प्रतिपद्यते । ब्रह्मशब्देन चात्र यन , क्षत्रशब्टेन च राष्ट्र विवक्ष्यते। 'ब्रह्म वा एष प्रपद्यते यो यजं प्रपद्यते । ब्रह्म वै यज । क्षत्रं वा एष प्रपद्यते यो राष्ट्र प्रपद्यते । क्षत्रं हि राष्ट्रम् ।' इत्यैतरेयादिश्रवणात् । यज्ञशब्द पुनरत्र सोमसूर्याधिष्ठितत्रयीविद्यापर । 'अयं वै यज्ञं योऽयं पवते । तदिमं यज्ञं सभृत्य एतस्मिन् यज्ञे प्रतिष्ठापयति । यज्ञेन यज्ञ सदधातीति । यजं वा एष जनयति यो यजते । सैषा त्रयी विद्या यज । तस्या एतच्छित्पमेष वर्ण ॥' इति । 'प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । यज्ञं सृष्टमनु ब्रह्मक्षत्रे असृज्येताम् । ब्रह्मक्षने अनु दुय्य प्रजा असृज्यन्त । हुतादश्वाहुतादश्च । ब्रह्मैवानु हुताद । क्षत्रमन्वहुताद । एता वै प्रजा हुतादो यद् ब्राह्मणा । अयैता अहुतादो यद् राजन्यो वैश्य शूद्र इति । यज्ञा- द्वै प्रजा प्रजायन्ते । यज्ञात् प्रजायमाना मिथुनात् प्रजायन्ते । मिथुनात् प्रजायमाना अन्ततो यज्ञस्य प्रजायन्ते ॥' इत्यैतरेयादिश्रुतिभ्य सर्वजगदुत्पत्तिस्थितिक्रियापरिकरविद्याया एव यज्ञशब्दल- व्यवस्थापनात् । ईदृशयज्ञार्थप्रतिपादनपरतयैव च सर्व एवैते वेदा प्रवर्तन्ते इत्यप्य- वधेयम् । तथा च-विद्यादयो ब्रह्मप्रकारा ब्राह्मणस्य स्वम् । तच्चाग्निभक्तम् , गायत्री- च्छन्द साध्यमतोऽग्निभक्त्या ब्रह्मणो गायत्रीलम् । राष्ट्रादयो हि क्षत्रप्रकारा राज- न्यस्य स्वम् । तच्चेन्द्रभक्तम् , त्रिष्टुप्छन्द साध्यमत इन्द्रभक्त्या क्षत्रस्य त्रिष्टप्लम् । विडेव तु इषोर्जरयिपशुपुष्ट्यादिभेदभिन्ना वैश्यस्य स्वम् । तच्च वैश्वदेवभक्तम् , जगतीछन्द साध्यमतो विश्वदेवभक्त्या विशो जगतीत्वमितीत्थ द्रविणानामपि ससिद्धं भक्त्या छन्दस्त्वमतो नातिरिक्तार्थत्व प्रसज्यते-इत्यवधेयम् ॥ तथा चागत्यप्रति- गच्छदर्थेषु सस्कारेषु द्रविणेषु च छन्द शब्दप्रयोगेऽपि नार्थान्तरतेति ससिद्धम् ॥ स्यादेतत् । (१)-अथापि यदेतदाध्वर्यवे छन्दोभाषाम्नायते- 'मा च्छन्द , प्रमा च्छन्द , प्रतिमा च्छन्द , अस्रीवयदछन्द , पक्तिश्छन्द , उष्णिक् च्छन्द , वृहती च्छन्द , अनुष्टुप् छन्दो, विराट् छन्दो, गायत्री च्छन्द , त्रिष्टुप् छन्दो, जगती च्छन्दः ॥ १॥ 'पृथिवीच्छन्दोऽन्तरिक्ष छन्दो द्यौरछन्द समाश्छन्दो नक्षत्राणि च्छन्दो मनश्छन्दो वाक्छन्द , कृषिश्छन्दो हिरण्य छन्दो गौश्छन्दोऽजाश्छन्दोऽश्वश्छन्द ॥ २ ॥ 'एवश्छन्दो वरिवश्छन्द शम्भूइछन्द परिभूइछन्द आच्छच्छन्दो मनश्छन्दो वाच- श्छन्द सिन्धुश्छन्द समुद्रं छन्द सलिलं छन्द संयच्छन्दो वियच्छन्दो बृहच्छन्दो रथन्तर छन्दो निकायच्छन्दो विवधश्छन्दो गिरश्छन्दो भ्रजश्छन्द सन्तुप्छन्दोऽ- ·मुष्टप् छन्द कफुप्छन्दनिरपुप्प्टन्द काम्यं एन्दोऽपं छन्द पदपश्छिन्दोसरप छिन्दो पिटारपरिन्द सुरोमृग्या एन्दः प्रयच्छन्द पक्षदउन्द एपदउन्दा परिषरम्न्दो पयाछन्दो पयसच्छन्दो विशार एन्दो विप्पधादण्न्दरिन्दा दोहण छन्दवन्द्र छन्दो एन्द इति ॥ ३ ॥ (२)-यप पाथपणे प्रयदछन्दोविशेपा आश्यायन्वे- "प्रीगि एन्दोसि फययो यियेतिरे पुररूपं दास विभचक्षणम्।भापो पाता औषध यस्तान्येकस्मिन् भुषन आर्पितानि" ॥1॥ इति । तेनातिरिच्यते छन्द पदार्थ प्रति गम्यसे-इति पत् । न । यथा हि गाय त्र्युष्णिगनुष्ठपादयो पियरपतिरातोपदवीकपुपादयध पापिका दापिशेपा उपदि सन्ते । एवमेय सन्ति गलु माप्रमाप्रतिमादय एयोयरियाम्भ्यादयमाथिफरछन्दो विशेपास्खसदर्थव्यवस्थापका इत्यंभव एन्दोमापासारपयायगमात् । स च गिदं परिरहे दलक्षण छन्दस्त्वमिति नापान्तरत्पप्रसति ॥ यत्पुनरापरणेऽपादीनो प्रयाणां छन्दस्यमुपदिश्यते तस्यायमाशयः–यदिदमने करूप विश्वा देनाम्यातं किंपिदृश्यते सदेतस्पर्ष प्रपा म्पयरिछप गृपये । आपथ यातायीपपयति । एतदेवान्यन तिन एम देयास्वेजोऽपमानीरयर देवताप्रकरणे नानातम् । भति हि निपिटायययासरसावयया विरसायययाध पदार्पभेदा रोके । न चैतप्रेयिप्यापनारेण किंचिदिहोपलभ्यते । तन निविडाययया अमीषधि मृदादिशन्दै सरलावयया अपए देन यिरलापययान वेजोपास्पादिश देष्यपविस्य । मोपधादिषातादीना स्थानुगतभाषोपलसकरवात् प्रयोऽप्यवे माया एफम्मिन्नर्थे प्रत्य पिता द्रष्टव्या । सवस्पाप्पर्यजातम्य मृदमस्थया भयवस्थया, तेजोऽयस्थमा प निमि तानुरोधेन विपरिणमनात् । एवेप्येष निपु मायेषु विभमेतस्प्रतिष्टिसमित्यत शिदीपा प्रतिष्ठासमण छन्दस्त्यमिति नापान्तरत्यप्रसफिn पातु (1) शरदनन्दिकादी छन्द शवम्प पिशेपपरत्यम् -.)-यय छन्दा नपत्ति साधा मुहयो विमनीता' इत्यादी वा तस्य रह परत्यम् (३)- यदपि वा-- ममोच्यमान यदि से श्रोतु छन्दो विलासिनि । मूमताममिधास्यामि श्रुत्वा घेतविधीयताम् ।। (रामा २।९।७ इत्यादिपु कपिपरत्वम् (-)- मरदानात् पितु फार्म छन्दमृत्युरसि प्रभो। इत्यादिप्पभिसापपरत्वम् , (५)- दक्षिण सरस्मेदारपरच्छन्दानुगतिपु।' इत्यादिपु षशतापरस्पम् , (६) 'स्वच्छन्द प्रजमुन्दरीभिरमित प्रत्मामालिशित ।' इत्यादिगु खैरमार । - परत्नम्, ·३२ (७)-खच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्वुच्छटा' इत्यादिषु निष्प्रतिवन्ध- परत्वम्, (८)- त्वग्दोषी राजपुत्रस्तु ऋष्टिषेणसुतोऽभवत् । राज्येन छन्दयामासु प्रजा स्वर्ग गते गुरौ । इत्यादिषु विरेचनपरत्वं वा प्रतिपद्यते । तावतापि नार्थान्तरत्वमापादयितुं युक्तम् । (१)-विषस्य नाडीमार्गावरोधकतया दैशिकावच्छेदलक्षणत्वात् ॥ (२)-छन्दा- नुवृत्तीतिपदं तु द्वेधा व्याख्येयम्-छन्द शब्दस्येच्छापरत्वे यथा सुहृदामिच्छा स्यात्त- थानुवर्तनीयमिति कृत्वा त एते दु खेन साधयितुं शक्या भवन्ति, सर्वथा परेच्छा- नुवर्तनस्य दु खरूपत्वादित्येकोऽर्थ । छन्द शब्दस्य परिच्छेदपरत्वे तु वाच्यमवाच्यं देयमदेयमित्येवं मर्यादया व्यवहारनियमेनानुवृत्तौ क्रियमाणाया सुहृदो दु साधा भव- न्ति, मित्रताया परिच्छेदासहत्वादित्यन्योऽर्थः । तथा चेच्छापरत्वे वक्ष्यमाणलक्षणम् , परिच्छेदपरत्वे तूक्तलक्षणं छन्दस्त्वं सिद्धमिति नार्थान्तरम् ॥ ३ । ४ । ५। ६ ।)-अथ 'श्रोतुं छन्द', छन्दमृत्यु' इत्यादिषु तु सर्वत्रैवे- च्छार्थकत्वं छन्द शब्दस्येति न तावदनैकार्थ्यम् । रुच्यादीनामिच्छाविशेषरूपत्वात् । इच्छा चाभिप्रायो मनसश्छन्द । तथा चाहु कोशकारा -'अभिप्रायश्छन्द आशय इति । यद्यपि च विषयविशेपाभिमुख्येन मनस प्रवृत्तिरेवाभिप्रायस्तथाप्युपचारभेदा- दसौ द्वेधा-मनोगृहीतविषयो वा विषयारूढमनो वा । अस्मिन् विषये कीदृशस्त- वाभिप्रायः, केनाभिप्रायेणागतोऽसि, धनं नोऽभिप्रेतमित्येतत्सर्व विषयाभिप्रायम् , धनाभिप्रायेणागत , द्रष्टुं विज्ञातुं वा ममाभिप्राय , किमत्राभिप्रैषीति, मनोऽभिप्रायम् इतीत्थमुभयथा व्यवहारदर्शनात् ॥ तत्र मनोगृहीतविषयस्य मनोऽवच्छेदकत्वान्मन- श्छन्दस्त्वं भवति । अभिप्रायानुसारेणैव मनस स्वरूपलाभात् तत्रैव तत्प्रतिष्टानात् । अथ विषयसंक्रान्तमनस खलु मनुष्यावच्छेदकत्वान्मनुष्यच्छन्दस्त्वं भवति । खस- युक्तमनोऽनुरोधेन प्रवर्तमानस्यात्मन एव मनुष्यत्वात् तत्रैव तत्प्रतिष्ठानात् । अत एव यावानस्य देह सायौगिका वास्ते सर्वे दीनमनसो दीना , उदारमनसस्तूदारा भवन्ति, नीचमनसो नीचत्वम् , महाशयमनसस्तु महाशयत्वं प्रतिपद्यन्ते । अमुल्य उत्तिष्ठन्तामित्यभिप्रयत एवास्याङ्गुलय उत्तिष्टन्ते । हस्त उत्तिष्टतामित्यभिप्रयतश्च हस्त । गच्छति तिष्ठेयमिति तिष्ठत्यव्यतिरेकेण ॥ यत्र तु गच्छेयमिति न गच्छति, तत्रे- यता कालेन गच्छेयमिति कालविशेषस्य विशेषणविधया विषयीभावो वा, मित्येवमभिप्रायविशेषस्य नान्तरीयकसश्लिष्टस्य प्रतिवन्धकाविषयीभावो वा, साम- र्थ्यापचयादिप्रतिवन्धकसद्भावो वा, हेतु समीक्षणीय । अत एव, 'आकूत्यै प्रयुजे- अये स्वाहा' इति । 'आत्मना वा अग्रे आकुवते यजेयेति । तमात्मन एव प्रयुक्ते यत्त- नुते । ते अस्यैते आत्मन् देवते आधीते भवत -आकूतिश्च प्रयुक् च । मेधायै न गच्छेय- ·- मनसेऽमये स्वाहेति । मेघायां वा मनसाभिगछति यजेयेति । ते असते मात्मन् देवते आषीते भरत ---मेघा र मनष-खादिना, तपा इमे पे प्रामा मनोजाता मनोयुजो पक्षमतव पागेवामि, प्राणोदानी मित्रावरुणो चक्षुरादित्या, थोर विभे देवा' इस्येवमादिना व सर्वव्यवहारप्रयोगकन्य मनस समानाम। सस्पेह त्रिविषस्यापि श्यधिष्ठानस्य देहिन । दशलक्षणमुकस्य मनो विचार प्रपतकम् ॥' इति मनुना स्मयते च । एतदमिप्रायेणैव पुरुपेषु मनुष्यमानुपमानवमनुजा शम्दा' प्रवतन्ते । मनुमनुमनसामेकापात् । मत एक- पुनन्तु मा देयमना पुनन्तु मनसा घिया। पुनन्तु विधाभूतानि मातषेद पुनीहि मा । इति मप्रस्सापर्षणे पुनन्तु मनवो घिय' इति पाठ संगते । मनखीलाविश्व दाना व्यक्तिविशेपनिस्ताना मन संयुक्तयावदर्भपरस्पाभावयन्मनुष्यादिधम्दानामपि पशुपक्ष्यादिप्वनुपचार प्राशस्मामिप्राय । प्राधस्स्सं च वृस्पटकपीजारयोग्यक्षेत्र रूपस्यास्य मनुप संपूर्मास्मत्वेन द्रष्टव्यम् । अत एव मनुप्यममवेषु विमग्योनिजेपु वृत्तपोष्टविपा नस्पधन्ते । तदुस्पतिक्षेत्रस्य मनुपस्तेपु विसरूपेणगानुपर्वमानस्वात्तद नुसारेण यतिचिहत्तरेव तत समुदयात् । वृत्त्यरक चेदमापर्वणे समामनन्ति- 'मनसे घेतसे पिय भाफूतम उत चित्तये । ममै श्रुताय पक्षसे विधेम हविषा वयम् ॥' इति । एसरत्रिमेण मनुपि प्रयोमकादितादात्म्यामिप्रायेण कतिपये शम्दा प्रवर्तन्ते । तपा च मना- प्रशासितारं सर्वेपामणीयासमणोरपि । रुक्मामं स्वपपीगम्य विधात्तं पुरुष परम् ॥ एतमेके पदन्यमि मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके पर प्राममपरे प्रम शायतम् ॥ इति । अपैतस्मिन् मनुम्पसामान्ये खसरविणाप्यायनसमर्पकसंस्कारविशेपोग्पत्तावन्यथा म्ययाचारमाही भवतीति कस्पषिप्रमणत्वमन्यस्य मत्रियत्व वैश्यले शव वा प्रय यते । तदेतठेव तत्तद्विमिमप्रवृत्तिप्रयोजकानो तत्तवाशयगतसपाविशेषामा मामणा विछन्दस्वमाख्यायते । दुराचारानुमितेन तास्थसस्कारमशेनोन्मर्यापो मामण मरूपात् पतवीति ताशपातित्सप्रतिवद्वारा यपास्पितखरुपसरसफस्स तादृशसस्का रस्म प्रमादिप्रविणम्य वा प्रामणादिच्छन्दस्त्वोपपत्ते । मानणादीनां तत्रैव प्रतिष्ठि तस्वाति । तपा च न सत्राप्यन्तिरतेति सूक्ष्मेक्षिकया समीश्यम् ।

·३४ जडेष्वप्येवं स्वस्वप्रवृत्तिप्रयोजकस्य स्वस्खासाधारणधर्मस्य ववच्छन्दस्त्वमिति सर्व एव स्वकर्मणि स्वच्छन्दसो भवन्ति । बलवत्परधर्मसंक्रमे तु परच्छन्दसो जायन्ते । अन्याधीनप्रवृत्तिकत्वात् । यथा हि कपाटादिपु समवायिनो काष्टखण्डयोर्जटितयोराल- म्बनस्य कीलितलौहादिशकलस्य कपाटच्छन्दस्त्वमन्यथा काष्ठखण्डद्वयविभागात्कपा- टखरूपहानि. प्रसज्यते । एवं पादद्वयावसक्तरश्मिना आच्छन्दित पशुस्तदधीनव- त्तिको भवतीत्यसौ रश्मिश्छन्द स्यात् । एवमेवान्यनान्यत्र सर्व एव जडश्चेतनो वा धर्मी स्वगतेन धर्मविशेषेण छन्दितस्तदधीनवृत्तिको भवतीत्यतस्तस्मिन् स्वधर्मे प्रतिष्ठा- नादस्य स्वच्छन्दस्त्वम् , स्वरूपाननुगतेन च केनचिद्धर्मेणाच्छन्दने तस्य परच्छन्दस्त्वं भवतीति पर्यालोच्यम् । (७) एतेन खच्छन्दोच्छलदच्छेत्यादय. प्रयोगा अपि सुव्याख्याता ॥ (८) 'राज्येन च्छन्दयामासु' इत्यादावपि विरेचनस्य व्यावर्तनाप- रपर्यायस्य संवित्परिच्छेदानतिरेकानार्थान्तरत्वमापद्यते । तदित्थमनेकधा निर्दिष्टं संस्कृतं छन्द प्रतिष्ठातत्त्वम् ॥ अथात प्राकृतां छन्द प्रतिष्ठामनुवर्तयाम । अस्ति हि-सर्वेषामेवार्थजाताना काचिदाकारनिवन्धना मात्राभूमि , ज्ञानदर्शनचारित्र्यशक्तिनिवन्धना च वृत्तभूमि प्रातिखिकभावेन प्रकृतिसिद्धा, या भूयोदर्शनेन परीक्षकवुद्धिनिरूढा भवति । तां तामेव भूमि वुद्धिनिष्ठा छन्द प्रतिष्ठामालोचमान शिल्पी तत्साम्येन वहिरर्थमुत्पा- दयति । इमा च दार्शनिका यद्यप्यनुभवाहितसंस्काररूपा विषयाकाराकारितान्त कर- णवृत्त्यनुशयरूपा वाचक्षाणा विषयोत्पत्त्यनन्तरभाविनीमेवाभिप्रयन्ति । अथापि तद्व- स्तूपपत्तेस्तच्छन्द प्रतिष्ठानिघ्नतया वस्तुतस्तस्या औत्पत्तिकत्वससिद्धिः । नहि खलु हखचिकीर्षया कार्य गमितस्यापि हस्तिन प्रोत्तुङ्गचिकीर्षया वा पोषं गहिनस्यापि कीटस्य कपिशरीरमर्यादानुगम. शक्यते कर्तुम् । न वा तरुणकपिसमशरीनाः मनु- प्यशिशोर्महतापि प्रयत्नेन मुग्धत्वमपनोद्य तरुणकपिवद्गमनागमनप्रौढिं कर्तुं पारवाम- 1 पञ्चविंशतिवर्षाणि यावददृष्टवर्धनभावस्यापि नरशरीरस्य तदुत्तरमुपायपरम्परयापि वृद्धियोग्यत्वं न दृश्यते । एते चान्ये चैवंविधास्तस्या एव सृष्ट्यादौ परमेश्वरेच्छानिय- मिताया प्रतिष्ठाया महिमानो भवन्ति । सा चेयं छन्द प्रतिष्ठा द्वेधा-मानाप्रतिष्ठा वृत्तप्रतिष्ठा च । अवयवपिण्डपरिव- त्तिसहत्वे आद्याया , तदसहत्वे चान्याया व्यवस्थिति । एतव्यक्तप्रतिष्ठाव्यञ्जका एवा- वयवकूटा प्रतिष्ठातुलितकेन सनिविष्टाइछान्दसिकनयेऽक्षरशब्देन संज्ञायन्ते वर्णशब्देन च । तथा च श्रूयते- 'स बृहतीमेवास्पृशद् द्वाभ्यामक्षराभ्यामहोरात्राभ्यामेव । तदाहुःकतमा सा देवाक्षरा बृहती यस्या तत्प्रत्यतिष्ठत् । द्वादश पौर्णमास्य., द्वादशाष्टका , द्वादशामा- वास्या., एषा वाव सा देवाक्षरा वृहती, यस्या तत्प्रत्यतिष्ठदिति ।' -- ·मन हि पार्णमास्यटकामाषास्पानामहोराममोपाक्षरस्यमाम्यामते छन्द परिभा पायाम् । तपा शतपथभुता- 'पमा पा अधमासस्य राप्रय । अपमासशो संमत्सरो भयपति वदारिया मोति । परदमानामु य गायत्रीण पानि प शतानि पटियाक्षराणि, प्रीनि पये पतानि पष्टिय संरस्यरम्याहानि तदहाम्याप्नोति । तदम गंयरगरमाप्नोति ।' इस्पेवमहोरामाभ्यां सवत्सराप्ति प्रदधयता भगवता महर्पिणा परदाभि पय दशभिरं प्रकल्पितपरीराणा मैदिरुपयाये सबरसगन्यापतिपमान्तिप्तप्रधानामध मायाथ्याना छन्द परिमापायामराम्यया प्रतिपत्तम्पाना पतुर्विशत्या गवस्मरम्प गाय प्रीस्य मुप्रतिपादित भवतीति एम्यम् । एतदमिप्रायेण -- 'अनि दूत पूर्णीमहे होतारं विभषेदमम् । अम्प यजम्य मुफतुम् । इत्पेनन्म प्रमिवरणप्रक्रमे पासपये- 'दिवाय वा भमुरापोभये प्रामापत्सा पस्थघिरे । तान् म्पपमानान् गायभ्यन्तरा तस्या । या व सा गायम्पासी धर्म पे मा पृथिवी । इस हंप तदन्तरा तस्पा । त उमस एर पिदाच मतरान् ६ न इयमुपामरस्पति से भपिप्याम परेतरे ममि प्यन्तीवि । तामुभय एपोपमप्राचफिरे-अतिरेर देवानां त आस महक्षा इस्समुररससममुराणाम। सामिमेवानुप्रेयाय । तम्मादन्वाह 'अनि त पृणीमह' इति।। इस्पनन प्रन्पेन सवस्सरवत् पृथिम्पा भपि गायीसमाम्यायते । ताप्मशाना परपुत्तरनिशतीमितानो म्पपस्थिततमा भरमारातो व संवत्सरा भयमेति' इति न्यायेन पघदशा परिच्छे पनिधत्यक्षरतोपठाये । अपर माह- "यस्पयपश्यत् सरिरस्य मध्य उर्मीमपश्यमगत प्रतिष्ठाम् । तत्पुकाम्पायतनारि जातं पर्ण पृषिम्मा प्रपन हरामि ॥ यामिरहबगत प्रतिष्ठामुनीमिमा विषजनम्य भीम । ता न शिवा शकरा सन्तु सवा ॥" 'भापो वा इदममे सठिसमासीत् । सन प्रजापतिराम्यम्-कई स्यादिति । सोपश्यत् पुष्करपण तिष्ठत् । सोऽमन्यत-अस्ति म तत्-पस्मिमिदमधितिष्ठतीति । स वराहो रूपं कृत्वोपन्यममत् । स एपिवीमघ भाग्छत् । तस्या उपास्योदमखत् । तस्पुप्फरपर्गेऽप्रपयत् । सदापयत् सत्पृषिन्यै पृथिवीत्वम् ॥ अभूदा इदमिति तय भूमित्तम् ॥ तो दिमोऽनु पात' समवहत् । तो पाकराभिररहत् शं में नोऽभूदिति । तस्कराणा शर्करस्वम् ।

·। इत्येवं मन्त्रब्राह्मणाभ्या तैत्तिरीयके जगत प्रतिष्ठाया शर्कराभिरक्षरस्थानीयाभि संभृतत्वादस्याश्छन्द सामान्यलक्षणे प्राप्ते छन्दोविशेषप्रतिपित्सायाम्- "स वै खलु प्रथमं यजति । तद्वै कनिष्ठं छन्द सद् गायत्री प्रथमा छन्दसा यु- ज्यते । अयं वै लोको वर्हि । ओषधयो वर्हि । अस्मिन्नेवैतल्लोके ओषधीर्दधाति । ता इमा अस्मिंल्लोके ओषधय प्रतिष्ठिता । तदिदं सर्व जगदस्याम् । तेनेयं जगती, तज्जगतीं प्रथमामकुर्वन् । अथ नराशंस द्वितीयं यजते । अन्तरिक्षं वै नराशस ।अन्तः रिक्षमु वै त्रिष्टुप् । तत्रिष्टुभं वै द्वितीयामकुर्वन् ।" इति शतपथोक्तप्रकारेण धुलोकान्तरिक्षापेक्षया कनिष्ठाया पृथिव्या कनिष्ठत्वसाध- द्गिायत्रीत्वं सर्वजगदाश्रयत्वाद्वा जगतीत्वमित्यादि तत्तत्प्रकरणप्राप्तं द्रष्टव्यमिति । क्वचित्त्वस्य श्लोकस्य स्रग्धराछन्द , त्रैष्टुभमिदं पद्यमित्यादिवदिहापि भेदेन व्यप- दिशन्ति–'गायत्री वै पृथिवी, त्रैष्टुभमन्तरिक्षम् , जागती द्यौ , आनुष्टुभीर्दिश ।' इत्यादि। एवं यत्र गार्हपत्यात्प्राञ्चं सन्तमाहवनीयमुद्धर्तुं विक्रमाधानं विधीयते तत्र- "तं वा अष्टासु विक्रमेष्वादधीत, अष्टाक्षरा वै गायत्री । गायत्र्यैवैतद्दिवमुपोका- मति । एकादशवादधीत, एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् । त्रिष्टुभैवैतद्दिवमुपोत्क्रामति । द्वादशवादधीत, द्वादशाक्षरा वै जगती । जगत्यैवैतद्दिवमुपोत्क्रामति ॥ नात्र मानास्ति यत्रैव स्वयं मनसा मन्येत तदादधीत । स यद्वा अप्यल्पकमिव प्राञ्चमुद्धरति । तेनेव दिवमुपोत्क्रामति ।" इत्येवं विक्रमाणा छन्दोनिदानसख्यया संख्याताना छन्द परिभाषायामक्षरत्व छन्द- सा मात्रानिवन्धनत्वं च सुव्यक्तमाख्यातमिति द्रष्टव्यम् ॥ एवमग्निष्टोमप्रशंसायामैत- रेयके- "स वा एषा गायत्र्येव यदग्निष्टोम । चतुर्विंशत्यभरा वै गायत्री, चतुर्विंशतिर- निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि । स वा एप सवत्सर एष यदग्निष्टोम । चतुर्विशत्यर्धमासो वे संवत्सर , चतुर्विंशतिरग्निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि ।" इत्येवमग्निष्टोमस्य गायत्रीवसंवत्सरत्वोपचारप्रसङ्गेन स्तुतशस्त्राणामक्षरत्वमवगतं भ- वति । यत्तु स्तोत्रशस्त्राणामर्धमासत्वानवगमवदक्षरखमपि नावगतं स्यादिति ब्रूयात् तदपवाद्यम् । स्तोत्रशस्त्रयोरर्धमासत्वासिद्धौ चतुर्विंशत्यर्धमासत्वरूपसंवत्सरत्वस्याप्य- ग्निष्टोमनिष्टरोनाप्रतिष्ठानापत्ते । यत्तु-“सोऽब्रवीत् प्रजापतिश्छन्दासि-"रथो मे भवत, युष्माभिरहमेतमध्वानम- नुसंचराणीति । तस्य गायत्री च जगती च पक्षावभवताम् । उष्णिक् च त्रिष्टुप् च प्रष्टयौ । अनुष्टुप् च पतिश्च धुयौं। वृहत्योवोद्धिरभवत् । स एतं छन्दोरथमास्थाय एतम- ध्वानमनुसमचरत् ॥" इति तैत्तिरीयके छन्दसां रथत्वम् । J ·यप-- 'पारो परेवानां छन्दागि, सद् पद पायो युका मनुष्येभ्यो यहन्ति । पप छन्दांसि युकानि देवेभ्या यस वहन्सि ।।" इति पातपणे छन्दगा पापम् । पदपि---'अयुक सप्त प्युप सूरो रपम्प नात्यः । ताभियाति युधिभिः ॥1॥ सप्त त्या हरितो रये पहन्ति देव सूम। घोषिकेश विचक्षण ॥ २ ॥ भद्रा अभा हरित सूयम्प चिमा एनग्या अनुमाघारा' । नमम्यन्तो दिम आ पृष्ठमस्थ परिचाषाधियी यन्ति सच ॥३॥ सप्त म्यगार मुयिसाय सूर्य पान्ति हरिता रथ ॥ ॥' सप्त युजन्ति रयमफचम्मका सभो पानि सप्तनामा । निनामि पफममरमनपं मनमा विभा भुषनाऽपि तस्थु ॥ इम रपमधि य सप्त तस्थुः सप्त यफे सप्त यान्त्यभा । सप्त स्ससारो भमिसनरन्ट यम गर्या निहिना यतनाम ॥ (१।०।१६४।' ॥३॥) दश्यतेपु म पु छन्दसामभवम् । वेभुममहिरस आदिलान् । थप प सत्या (म्प पक्ष्याम इति । छन्द मु इपशुपन् । मायत्रियां भिष्म जगत्यामिति नम्मा व मु राज्य आदित्यभ्य भाभि रसी प्रमा हव्म परन्ति ।' इति माह्मणे छन्दगो सदनत्व ग्याम्यायवे तपामयमाशय सूमों हि दियि गच्छन् निशस्युत्तरपद्पस्तिम दिवस पुन प्राकन स्थान मागउन् य पन्पानमाश्रयति सदयनरत नियत्युत्तरपष्टपगीतं माम्योत्तरतध कांशेन थिपुरु दरम्यम् । सदीययाम्यरसाप्तो दक्षिणतो सधान्तरेऽपरा रेसा ताम दशारिता तताऽपि दक्षिणन मंशान्तरन्या सत पर्वाचान्तरेऽप्यन्या काया । एवमुत्तररेनामा उत्तरसाऽपि तिना रखा फाया । सदिरसमष्टरसामि सप्तपणा सूर्यमाग । म सर्वदक्षिणे पवणि परदशमि पञ्चदशभिरषिभाग को पतु विधतिर्विमागा उभ्यन्त सदतपतुर्विशस्यक्षरेयं गायत्री दरम्या ॥१॥ तदुत्त रपाणि च पादानप्रयोदमित्रयोदशभिरेशरयविंशतिविभागा' स्युखतस्त्रावदक्षरा सेयमुप्णि संसिदा ॥ २ ॥ ततोऽयुत्तरपर्मणि सपादकादान त्या द्वात्रिंशति भागामात्तापदसरा सेयमनुष्टम् सिम्यति ॥ ३ ॥ अप मप्पमपपगि सूरबिम्पाधि हिते दशमिदधमिरशर्ममादायी पद्मिशदिमागसिदी तापक्षराया गृहस्सा सिदि ॥४॥ एवं तत्सरपर्यपि मांध पस्खा चस्मारिंशदक्षराया पडे ॥५॥ तदुत्त रतप पादोनपादेन सपादेकादशफलामझेन सहितरयं कृत्वा चतुपस्तारिख वक्षरासामिष्टभ ॥ ६॥ सपा सर्वोत्तरपर्यमि साधसप्तांश स्या अटाचत्वारिंशदक्ष राया जगसाथ ससिटिभ्या ॥ ॥राया दि म्यास:- ·१ २४ २ ४ १०० ४० ९० . ४८ १५० --गायत्री १२°५२'३०” प्रतिभागे सार्धसप्तविंशत्युत्तरशतकलापचये उष्णिक् ३ ३२ ११°१५' प्रतिभागे सार्धसप्तनवतिकलापचये अनुष्टप् प्रतिभागे पञ्चसप्ततिकलापचये वृहती प्रतिभागे षष्टिकलापचये पतिः ८°११'१५" प्रतिभागे पादोनोनपञ्चाशत्कलापचये त्रिष्टुप् ७°३०' प्रतिभागे सपादैकचत्वारिंशत्कलापचये जगती अस्मिश्च निर्दिष्टे संवत्सरचक्रे यद्यपि निर्देशलाघवाय एकस्मादेव स्थानादारब्धानि तानि सर्वाणि छन्दासि अथापि तेषामारम्भणीयस्थानानि देवताविशेष प्रतिपत्तव्यानि । अमितारातो गायत्र्या (१), सवितृत उष्णिह (२), सोमादनुष्टभ (३), बृह- स्पतेश्च बृहत्या (४), वरुणात् पङ्क्ते (५), इन्द्रादेव त्रिष्टुभ. (६), अथ विश्वेभ्यो देवेभ्यो जगत्या (७) उपक्रमणात् । एतदभिप्रायेणैवैतेषां देवानाम्- 'अग्नेर्गायत्र्यभवत् सयुग्वोष्णिहया सविता संबभूव । अनुष्टुभा सोम उक्थैर्महस्वान् बृहस्पतेर्वृहती वाचमावत् ॥ विराण मित्रावरुणयोरभिश्रीरिन्द्रस्य त्रिष्टुविह भागो अह्न । विश्वान् देवान् जगत्याविवेश तेन चाक्लप ऋषयो मनुष्या ॥' इत्यस्मिन् मन्त्रे तत्तच्छन्दोभि सयुक्त्वं तत्तच्छन्दोऽधिष्ठातृत्वं च महर्षय आम- नन्ति ॥ तथैव जगदुपभोगाच्च । एतेषामेव तत्तच्छन्द सयुजा देवानामंशुभिराप्यायितस्य सूर्याशोस्तत्तदधिष्ठाने शुक्ल- सारङ्गादिरूपवत्त्वमुपदिश्यते । छन्द स्थितिनिदर्शनायामवगमसौकर्याय वा तदिदं यथा- यथमुपेक्ष्यम् ॥ तया च प्रकृते सूर्यप्रकाशात्मकस्य प्रजापतेवृहतीपदव्योपक्रममाणस्य वृहतीमुभयतो- भागा रयोपकरणवत् सचारसाधनान्येव भवन्तीति यथेच्छं रथवद्यानत्वमश्ववद्वा वाह- नत्वमत्रैव सर्वदावस्थानात्सदनत्वं चोपचर्यते । सूर्यप्रकाशस्य प्रजापतित्वं चैतरेयशतप- थयोराम्नायते- 'तदु तदिमाल्लोकान् समारुह्य अथैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा य एष तपति । तस्य ये रश्मयस्ते सुकृतोऽथ यत्पर भा प्रजापतिर्वा स स्वर्गो वा लोक तदेवमिमाल्लोकान् समा- रुह्य अयैता गतिमेता प्रतिष्ठा गच्छति । तदेता गतिमेता प्रतिष्ठा गत्वा एतस्यैवावृतम- न्वावर्तते । 'असावादिल एकविंश उत्तमा प्रतिष्ठा, तवं क्षत्रम् , सा श्री , तदाधिपत्यम् , तद् अध्नस्य विष्टपम् , तत्प्रजापतेरायतनम् , तत्स्वाराज्यमृध्नोति ॥' इति च ॥ तत्रतस्य विशिष्टस्य रथत्वाभ्युपपत्तौ तदपेक्षिते रथचक्रे यथेच्छं छन्दोमर्यादावृत्ता- भिप्रायेण कदाचित्सप्तचक्रत्वम् , कदाचिच रथपार्श्वत्वसाधाद्गायत्रीजगत्यभिप्रायेण ।

·द्वियम्त्यम् , अप फदाविपुन फालयफपरिणत्यभिप्रायफचरस्य प सम तम म्य पेक्षन्ते। एप म्प मानुरदियति युज्यते रथ पर उमा दियो अम्प सानयि । दम रयमधि ये राप्त तस्युः सप्त पक राप्त पाहन्स्पभा । सप्त म्यमारो अभिसनपत यम गया निहिता राप्तनाम । इत्यादिषु सप्तमस्मस्प, सम्प गामनी च जगदी प पसारभयताम्' 'लादिपु द्विधमत्यम्य, उदति प्रसीता बनाना महान् फतुरर्णय सूयस । समान चक्र पमाविपसन् यदेता महत पप युष । गप्त युमन्ति रपमेकरमको यो पहति सप्तनामा । दिनाभियफमजरमनपं यप्रेमा विभा भुवनाधितस्युः ॥ दादचारे नहि सम्बराय पर्यति चफ परिपामृतस्य । आ पुमा अन्न मिथुनासो अन सप्तप्रतानि पिंशतिध तस्थु ॥ पवार यफ परियतमाने सस्मिमातस्भुभुपनानि विभा । सस्प नाक्षमप्यत भूरिभार गनाइप न पीयवे सनाभि ॥ दस्परमादिप्येफरफरवम्य र प्रतिपादनात् । एपमेवाभस्वाभ्युपपत्तामपि सप्ताचस्प फाचस्वाभ्यां कल्पनाभेदोऽपि सम्पा संभवाइपपद्यते सिंदो माणयफ इत्यादियण धन्यतया तत्तात्पयविपयमूव बमुनि पाधादशनात् । विधायत हि प्रश्ते रयाधादि गन्द रपाचादिगुणश्छन्दसि पम्नुभूत । स च म्याधिष्ठितत्यम्पम्पापारप्रयानफम्पापा रवस्मतबुमयसंप भन म्वपिशिष्टं यत् तमिष्टप्रतिजमकमाप्तिमत्त्यरूप । एतटेम हि सनाच्छन्दसो सयुसमित्यपधयम् ॥ एतदभिप्रायेणेव । "एवे पाय देया प्रातयावामो यदमिरुपा भधिनीत एते सप्तमि सप्तभिन्यो भिरागच्छन्ति ।' इत्येवमादय धातम्यवहारा सगउन्टे । वदित्पमूतस्स खस्वप्यस्य सप्त उन्दोम पसरूपम्प सूयमागम्य साशीतिमण्डठशत कायोरन्तरं दयो । मारोहणावरोहाभ्यां मानारम्देन या गति । स रयोऽधिम्तिो ठरावित्यै पिमित्रपा। गपरप्सरोमिय प्रामणीसर्पराक्षसे ॥ इस्येय विष्णुपुराणादिषु गतिप्राधान्येन रपस्वम्यवहारपदेन ससस्यमयत्वादमिग्रा धान्ये यमसम्बन, मादित्यप्राधान्ये प्रजापतिशलेनाप कासप्राधान्ये संवत्सरशदेन र भूयसा मैदिकम्पवहारा रस्सन्।

·४० - -- अत एव- 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमान सचन्त यत्र पूर्वे साध्या सन्ति देवा ॥' इत्येतन्मत्र विवरणप्रक्रमे- 'यज्ञेन वै तद्देवा यज्ञमयजन्त, यदग्निना अग्निमयजन्त, ते स्वर्ग लोकमायन् । छन्दासि वै साध्या देवा तेऽग्रेऽग्निना अग्निमयजन्त ते स्वर्ग लोकमायन् ॥ आदि- त्याश्चैवेहासनगिरसश्च । ते अग्रे अग्निमयजन्त, ते स्वर्ग लोकमायन् ॥' इत्येवमुक्तमैतरेयके। अत एव च 'त्रीणि च शतानि षष्टिश्चानूच्यानि यज्ञकामस्य, त्रीणि च वै शतानि षष्टिश्च सव- त्सरस्याहानि तावान् सवत्सर , सवत्सर प्रजापति प्रजापतिर्यज्ञ ॥' इत्यादि श्रूयते । एतदभिप्रायेणैव चैतेषा छन्दसामग्ने प्रजापतेश्च तनुत्वमपि तत्र तत्रोपचर्यते । तथा हि 'विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरिमाल्लोकाननपजय्यमभ्यजयन् । यद्विष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वा यजमानश्छन्दोभिरिमाल्लोकाननपजय्यमभिजयति ।' इत्येवं विष्णुक्रमपरिक्रमणविधौ- "अथावर्तते—“सूर्यस्यावृतमन्वावर्त इति । एवमिमॉल्लोकान् समारुह्य, अथैपा गतिरेषा प्रतिष्ठा—य एप तपति, तस्य ये रश्मयस्ते सुकृतोऽथ यत्परं भा प्रजाप- तिर्वा स खर्गो वा लोक , तदेवमिमॉल्लोकान् समारुह्य, अथैता गतिमेतां प्रतिष्ठा गच्छति, तदेता गतिमेता प्रतिष्ठा गत्वा एतस्यैवावृतमन्वावर्तते ।" इति माध्यन्दिना आहु ॥ तैत्तिरीया अप्येवं- "ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्तते-इत्याह । असौ वा आदित्य इन्द्र । तस्यैवावृतमनु पर्यावर्तते । तस्माद्दक्षिणोऽर्व आत्मनो वीर्यावत्तरोऽथो आदित्यस्यैवावृतमनु पर्या- वर्तते ।" इत्युक्त्वा, "चतसृभिरावर्तते-चत्वारि च्छन्दासि । छन्दासि खलु वा अपने प्रिया तनू. प्रियामेवास्य तनुवमभिपर्यावर्तते ।" इत्याद्यामनन्ति सप्त छन्दासि ऋतुमेकं तन्वन्तीत्याद्या स्मृतयश्चैतदर्थपरा द्रष्ट- व्या । एवं हि भूयासो याज्ञिकाना यज्ञानुवन्धिनो व्यवहारा एतदेव छन्दोमयमण्टल- मनुसृत्य प्रवर्तमाना सन्तीति तत्र तत्रान्वीक्षितव्यम् ॥ एवमेवादित्यप्राधान्यात् प्रजापतिशब्देन व्यवहारे प्रवर्तमाने मुख्यमादित्यविम्बं तदुपलक्षितरेखा वोभयतो दश दश रेखा आक्रम्य कृतगरीरस्यैकविंशस्य प्रजापति- पुरुषस्य याम्यसौम्यभेटेन द्वैधे प्रतिपने- ·. ता उत्तरेगाहयनीय प्रणपति । योपा मा मापो पामि । मिथुनमेवतरप्रजनन फियते । एवमिय हि मिथुन सप्तम् । उत्तरतो हिली पुमासमतिशेत।' इति शतपयोतमोपाएपन्मानेन सौम्याया अपो दियो योपावं साम्पाया अमि पाथ पस्प प्रतिपय तमाशानुरोपिदारेगाभिमायण पिरादम्पमाम्यानं पश्यते श्रुति स्मृस्सारिपु । तया प पिपुयदह-संस्थानाभिप्रायेण तापस्- 'यया में पुरप एप पिपुमान् । नम्प यया दक्षिगाऽध एव पूऽो विमुक्त । पपोत्तरोऽप , एषमुसरोऽो पिपुषन । तम्मादुत्तर इत्याचक्षते । प्रबाहुए सत गिर एर विपुमान् । यिदठसहित प पुरुष । नदापि स्यूमेव मप्ये गीणों विज्ञायते । इश्युचमतरैयफे। तैत्तिरीयफऽपि- "एकविंश एप भवति । एवेन ५ दया एकम्गेिनादित्यमित उत्तम मुपग सोकमा रोहमन् । स मा एप इत एकर्षियः । मस्स दफापरम्पादहानि दश परमात् । स पा एप विराज्युभयत प्रतिष्टित । पिराजि हि पा एप उमयत प्रतिष्ठित । तम्मादन्तरेमी स्प्रेका यन् सर्वेषु मुवर्गेपु सकेप्वमितपति" इत्युक्त्वा, देवा मा मादिस्यम्य मुपगम्य साफम्प पराचोऽतिपातादगिमयु । तं छन्दोभिरर हुन् प्रत्यै । देवा वा आदित्यम्य मुरगम्प स्मेकम्पापाचोऽवपातादपिमयु । त पयमी रश्मिभिरुदवयन् ॥' इत्याचानायत ॥ 'सहयधीपा पुरप महनाक्ष महसपास् । स भूमि सर्पस स्मृत्वा अस्यतिष्ठरणागुलम् ॥' 'ततो पिराजायत विरामाऽधिपूरप । स जातोऽपरिच्यत पधामिमपो पुरः ॥' इस्येपमादयो मनवणा अप्यमुमपं हायन्ति । स्मर्यसे चायमपों मन्यादिभिरपि- "द्विधा स्मारमनो देहमन पुरुषाऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां स विरागमसमत् प्रभु ।' इत्यादिना। तत्प तापदंशानां दशकम्म दशकम्पकमक्षरस्वमभिप्रेस यहतीसमास्यातम् । अन्यत्र पुन इयं वै मा अन्तरिक्षं प्रमा, असा प्रतिमा द्वादश द्वादशामिता पठ- भाति । तत् पत्रिंशत् । पद्धिदक्षरा पृहवी' इस्पेषमानक्षागेन पौर्णमास्यरकामावा स्माना देवानामेवाक्षरखमभिप्रेस यातीत्व संसाप्यते । एवं द्वादशाहस्तुती- 'सदाहु-- यदन्यानि छन्दांसि वायांसि भूयोऽक्षरतराणि भप कस्माता पृह तीसायससे इति । एतया हि देना इमाटोकानामवत । ददामिरेमाक्षरिमं सोक ·४२ . । माश्वत, दशभिरन्तरिक्षम् , दशभिर्दिवम् , चतुर्भिश्चतस्रो दिग , द्वाभ्यामेवास्मिल्लोके प्रत्यतिष्ठन् । तस्मादेता वृहतीयाचक्षते।" इत्यैतरेयश्रुत्या सवत्सरवलयात्मकवृहतीव्याप्यैकपदा-विराजोऽक्षरत्वमाख्यायते । विराजोऽपि भूयस्य क्लुप्तयो भवन्ति । तैत्तिरीयके तावत्- "नव प्रयाजा इज्यन्ते नवानुयाजा , अष्टौ हवींपि, द्वावाघारी, द्वावाज्यभागौ । त्रिशत्सपद्यन्ते । त्रिंशदक्षरा विराट ।" इत्येवं प्रयाजादीनाममरत्वमाह । मैत्रायणीयकेऽप्येवम्- 'प्राणेभ्यो वै ता प्रजा प्राजायन्त । प्राणा वा एतानि नव हवीषि । नव हि प्राणा । आत्मा देवता । तत प्रजायते । नव प्रयाजा , नवानुयाजा , द्वा आज्य- भागा, अष्ट हवीषि, अग्नये समवद्यति । वाजिनो यजति । तत्रिंशत् । त्रिंगदक्षरा विराट् । विराज्येव प्रतितिष्ठति । विराजो वै योने प्रजापति प्रजा असृजत । विराजो वा एतद्योनेर्यजमान प्रजायते । त्रिंशत् । त्रिंशद्वै रात्रयो मास । यो मास स सव- त्सर । संवत्सरः प्रजापति । तत्प्रजापतेश्च वाए तद्विराजश्च योनेमिथुनाद् यजमान प्रजायते'- इति प्रयाजादीनामिव त्रिंशद्रात्रीणा विराडक्षरत्वमुच्यते । अथ माध्यन्दिनीयके- 'शूर्प चाग्निहोत्रहवणीं च, स्फ्यं च कपालानि च शम्या च कृष्णाजिनं च, उलखल- मुसले, दृषदुपले । तद्दश, दशाक्षरा विराट् । विराड् वै यन ।'- इति शूर्पादीनामक्षरत्वमुक्तम् । ऐतरेयके च- 'यदु गायत्री च, पतिश्च ते द्वे अनुष्टुभौ । यदुप्णिक् च, वृहती च-ते द्वे अनुष्टुभौ । यदु द्विपदा च विंशत्यक्षरा, त्रिष्टुप् च, ते द्वे अनुष्टुभौ । यदु द्विपदा च षोडशाक्षरा, जगती च-ते द्वे अनुष्टुभौ ॥' इत्येवं कृत्वा द्वयोर्द्वयोरनुष्टुप्त्वम् , तथा अनुष्टुप्पतयोरुष्णिक्निष्टभोर्गायत्रीजगलोच बृहतीत्वमिति विजातीयच्छन्दोद्वयाक्षराणा सजातीयछन्दोद्वयाक्षरत्वमाख्यायते । तदेतदेवमन्यत्रान्यत्र भूयसा तत्तच्छन्द स्वरुपनिर्वचनपरतत्तच्छ्रोतवचनपरिशीलनया चत्वारोऽर्था निष्कृष्य सिध्यन्ति-- (१) छन्द स्वरूपनिरुपकतयाभिप्रेतस्य यथेष्टसमुदायावयवता गतस्य यस्य क- स्यापि द्रव्यजातस्य गुणजातस्य वा छन्द परिभाषायामक्षरसजा । इत्येक ॥ (२) क-तादृशैश्चाक्षराख्यैर्द्रव्यगुणैश्चतुर्विंशतिसख्यापूरणे च सा मर्यादा गायत्री, अष्टाविंशतिसख्यापूरणे च सा मर्यादा उष्णिगित्येवं .चतुरुत्तराणि तानि तानि छन्दासि वेदितव्यानि । उत्तरोत्तरमेकैकाक्षरवर्धितपादत्वात् ॥

·४३ (२) स-पादप्राधान्येन चाभिरक्षरं पृता मयादा गामत्री, दशभिविराद्, एकादशभिनिष्टप् द्वादशभिमगतीत्यपीउन्तीति द्विवीय ॥ (३) एव पयायमुलितफाप्या शिल्पापुपयोगिनी मितिश्रन्द इति सृतीय । (४) मिवेरपि न मितिरपेन स्पेण छन्दस्वमपि मु फारणतापक्षितम्बम्पविशेषज नफनापच्छेदमास्वनति चतुर्ष । एसमेष निष्कपमनमल सोलिका , पदिका पारिका भाषिकाय र छन्दाप्यप हारा यथायथ प्रपतमाना मधीति तम तमोपश्यम् ॥ वदिस्यमापिफपु छन्दोग्यवदा रपु छन्दःप्रतिशतत्व पैशन प्रदशित ममति ॥ पाधिफेप्पपि छन्द म्पर्णसामिवाशयसाम्येनाणानामपि निमवसंख्यापरिमाना सर्वोपपेशा गायथ्यादिन्दोपिशेपम्पम्पोपउन्धस्वररांपेशापयेवाधिष्ठानम्य प्रखा रादिक्रियामिनेयम्यामूर्तस्य छन्द प्रतिष्ठारवमयशिष्टठे । सा प मानार्सम्याप्रमाना अक्षरसम्य्माप्रधाना, निमतमामाक्षरस्थानप्रधाना पेति प्रिपिपाप्यनिरुत्स्टपपा गायत्र्यादिशबरक्ष्यते । तस्मायाक्षराणि धमा । अक्षरेषु भयमनुगतेति फरमा सम्पारछन्द-प्रतिष्ठाया प्रामस्पम् । तम्माचन्दस्वरवपिनानेन सर्वमिद पिज्ञात भयवीति रिझयम् । अपान्य प्रत्पपविष्ठते-~- घोनियरछन्दोऽधीते ॥ पाणिनि सू .१२.८४ ॥ 'पहुल छन्दसि ॥ २१४ । ३९॥ इलेषमादिमि सूत्रपातेमु 'युकछन्दस्पिधीमीत मामान् विप्रोऽभपयमान् ।' 'कामारमकान्दसि फर्ममोगा एमिषिमुछ- परमसुषीत ।' इसवमादिमि स्पतिजातेपु 'भासीन्महीक्षितामाय प्रणयरम्न्दसामिय। इत्येवमादिमि काप्यमातेपु एवमन्मत्रान्पन प वेदविपयतया छन्द पद प्रयु ज्यते । अनन्ताय वेदा मूयन्ते'-इस्पनवरिछमस्येवरवस्वानुपपत्या सिदमति रिकत्तिकत्वं छन्द शष्पस्य इति चेत् । मत्रोम्यो-पद्यगयगेयात्ममिथिवा बिझन्दोभिरेप सबम्प घेदस्स छन्दनात्तपादेव व भेदेन सत्प्रतिपत्तेस्वात्स्म्मात्ताघा धन्यानेन तत्र तदुपचार इभ्यते । किप एपिम्पादिशोकानामत्यादिदेवानां च सत्त- सन्दरछन्दितानामेय सस्पतामात् कायकारितम्यवस्थापनाघेह पावापृथिवीधर्मनि रूपणे यह भूयसा छन्दसामानाच्छन्दाधान्याच्छन्द पन्दोपचार इप्यते । उच्च प सर्वेपा कायजातानामाधारभूत प्राक्त छनो प्रमाख्यम् । तदनुगवधर्म प्रतिपादनपरो प्रन्परछन्द सध्यते इति युफम् । सल्पिन्यायवेदान्ताविधर्मप्रतिपादनप- ·रेषु ग्रन्थेषु साख्यादिशब्दवत् । तथा च गौणवृत्त्या क्वचिदन्यत्र प्रयोगेऽपि मुख्यवृत्त्या- वच्छेद एव छन्द इति संसिद्धम् ॥ .. अथ छन्दोवादः। ननु किमिदं वाक्छन्द इति जिज्ञासाया गतियत्यन्वपरिच्छित्त्यतिरेकेण छन्द स्वरूपं निरूप्यते तनावकल्पते । गतियत्य वपरिच्छित्तिच्छन्दसामनर्थान्तरत्वात् । न च वृत्ति- लयो ध्वनिरिति गतेस्त्रयो भेदा , अवसायो विच्छेदो विरतिय तिरणुयतिरिति यते पञ्च भेदा , लिप्यध्वपरिच्छित्तिर्गत्यध्वपरिच्छित्तिरित्य वयोगस्य द्वौ भेदी, वर्णच्छन्दो गण- च्छन्दो मात्राच्छन्दश्चेति छन्दसस्त्रयो भेदा -इतीत्यमेषा चतुर्णा नितान्तवैपम्यं प्रतिपद्यत इति वाच्यम् । आपाततस्तेषा भेदकल्पनायामपि वस्तुत स्वरूपानतिरेकात्। तथा हि-गतिविन्ये वृत्तिध्वन्योर्वर्णवेदीयपदार्थत्वाच्छन्दसश्च वर्णोपलक्षितत्वेऽपि वर्णानात्मकत्वात्तत्र यद्यपि वृत्तिध्वन्योरप्रवेश प्रतिपद्यते । अथाप्येष लय खलु यति- तारतम्यनिवन्धनो न यतेरतिरिच्यते । अयमेव तु लयो गत्यध्वपरिच्छित्तिशब्दान्त- रेणाप्याख्यायते । नयोविवेकानुपलम्भात् । मसजसततगेषु हि वर्णैरभिनीयमानेयू- चारयितुरुच्चारणसामन्जस्यमनुभूयते । जसयो स्थाने तभयो संनिवेशे त्ववश्यमुच्चा- रणक्लिष्टता भवति । तत्र चायं द्वितीय सगणोऽवष्टम्भी विष्टम्भमजानताप्यभिनीय- मानः खयमवष्टम्भमुपस्थापयति खान्ते । तदिदमवष्टम्भित्वं तत्र केन रूपेण- द्वादशाक्षरत्वेन वा, शार्दूलविक्रीडितसंवन्धित्वेन वा, तथाविधसत्त्वेन वा गणतुरी- यत्वविशिष्टसत्त्वेन वा, मगणोत्तरत्वविशिष्टसगणोत्तरत्वविशिष्टजगणोत्तरत्वविशिष्टसत्त्वेन वा ? । नाद्य -भरभनयययेषु नगणघटकस्य द्वादशाक्षरत्वेऽप्यवष्टम्भानपेक्षणात् । न द्वितीय -~-तत्र मगणजगणादीना विष्टम्भनिरपेक्षत्वात् । न तृतीय -तत्रैव द्वितीय- सगणस्यानवष्टम्भित्वात् । न तुरीय -सजससगेषु तुरीयस्यापि तस्य तदनपेक्षणात् । तस्मान्मसजोत्तरसगणघटकत्वेनैव रूपेण तस्य द्वादशाक्षरस्यावष्टम्भित्वं वाच्यम् । तथा च मस्य सगणाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वेनावस्थान सस्य मगणोत्तरवृत्तित्वजगणपूर्ववर्तित्वाभ्या जस्य च सगणद्वयमध्यवर्तित्वेन, सस्य पुनर्जगणोत्तरवर्तित्वतगणप्राग्वर्तित्वाभ्यां चेत्ये- वमवस्थानक्रम एवाध्वपरिच्छित्ति स्यात् । तत क्रमात्प्रच्यवमानानां तेषामुच्चारणे क्लिष्टतानुभवात् । अथेत्थं पौर्वापर्येणोच्चारणमेवैषा लयगतिविशेष स्यात् । निर्दिष्ट- रीत्या तेनैव रूपेणावष्टम्भसापेक्षत्वात् । अवष्टम्भापेक्षाप्रयोजकत्वाप्रयोजकत्वाभ्यामेव च लयगतिप्रत्यवमर्शात् । तदिद पौर्वापर्यं च मसजसाना प्रत्येकस्य ऋमिकावस्थान- लक्षणानातिरिच्यते-इति लयगतेरनतिरिकाध्वपरिच्छित्तिः । यतश्च मसजोत्तरस- घटकत्वेन यतिमत्त्वं दृश्यते ततो यतिमत्त्वव्याप्यतया मसजोत्तरसघटकत्वरूपाया लय- गतेरध्वपरिच्छित्तेर्वा यद्यप्यर्थान्तरत्वमापातत प्रतिभाति, अथाप्यवष्टम्भप्रयोजक- त्वाप्रयोजकत्वोसलक्षितपौर्वापर्यस्यैव गतिरूपत्वप्रतिपत्त्या अन्वयव्यतिरेकाभ्यामस्या- ·परम्भस्स गतिखरूपसंपादफतमा म गतिमहणे सम्हणसमय । सस्मादायां गति पतिपरिच्छित्तीना नकान्ततोऽथान्तरस्वमुपलभामहे पति सिरमासाममाम्यम्।।एपमे पाषष्टम्मप्रयोजकस्याप्रमोजकस्योपसक्षितपावापर्येणायस्थिताना मसमादिगणानामेय छन्दस्वादस्य छन्दसो यधप्ययान्तरस्यमापातस प्रतिमाति भयापि स राजा साप्त' स पाचको मात 'सु नेदानी फुण्डष्ठी न दण्टी' इत्यादिपु विधिनिपेपयोर्विशेप्यम्यप दिटयोरपि पिशेपणमानविधान्तिपदिहापि लापवा मसजादिगणरामचेतस्य तरपी पापमस्पैय छन्दस्वसिमा एन्दसो गतियविपरिच्छित्यनतिरिकरम फटतीत्पलं छन्द सोऽपान्तरस्यपरिष्कारेण, इति चेद्यमोच्चवे-मसमोसरयगणचरमामयषोत्तर स्वावच्छेदेन गसताय्यवहितपूर्वस्मावच्छेदेन च धर्तमानोऽयमवरम्भस्वायम गतिन पा प्पपरिच्छित्तिन वा एन्द । गत्यादीनामपटम्मपरेशविक्षेपे निमतस्थामावात् ॥१॥ मम गतिम्वापमाषष्टम्म । भपष्टम्मप्रयोगात्मोपलक्षितपापापयम्य गतिरूपतया तम्प गतिरूपसंपादकरपेऽपि तत्त्यासंभयात् ॥ न चाप्यपरिरित्तिः गतेहिं समागास् प्रध्यवमानाया हिराव फुस्पत्वमनुभूयो । यतप तस्मा सौफर्य सौन्दर्य पा सिप्यति साप्पपरिरित्तिरिति गत्यषययसनिवेशविशेपस्पायास्सम्या गतित्यासभषात् । रमा स्फुरस्वायत्तसाम्येनानुपाषचशीपादादिसाम्येन रियसाम्येन च वर्णादिलिपीना सौन्दर्य वाचनसीक धानुभूयते तदमाघेन च पालकादिलिपीना पुरूपस्य पाचन क्लिष्टस्य च । तपा च सत्र लिप्यप्यपरिच्छित्तेलिप्यतिरिक्तत्वयदिहापि गत्यध्यपरि पिछत्तगत्यतिरिकवं मुषचमिति एम्पम् ॥ ममा एन्द'-विलक्षणगणपावापर्यनि पन्धनायो गती मानाम्यषस्थानिय धनच्छन्दस्स्वासेमपात् ॥ २॥ भयेममयपरि छित्तिर्नावटम्मो न पा गति । विशेपम्य संसाधितस्वात् । न पा छन्दः-गलपय वसनिवेचयिशेपस्पायामप्यपरिछित्ती मामाय्मवस्मानिप पनच्छन्दस्त्वस्याप्यसप्राप्ते ॥३॥ अत एव चेद छन्दो गतियसिपरिरित्तिभ्योऽतिरित्र्य प्रतिपद्यवे-तीस्पमेपा मपान्तरस्न संसिद्धम् ॥ अत एव न पत्तदोपात् पृथग् यतिदोपो पृत्तस्य यत्सारमकत्या दिति पूर्वपक्षीय - सक्षणस्य पृभक्त्वादिति समाहितं वामनेन काथ्याहारसूत्रेषु। यत्तु केभिदन्येपामर्यान्तरत्वेऽपि छन्दोगस्योरैकायेमेनाभ्युपगच्छन्ति तदसत् । गते सम्न्दोषर्मिकत्वसंभषेऽपि छन्दस्वार्समवादिस्यसम् ॥ इति छन्दसोऽपान्तरसापादः । अथ छन्दोविमक्तिवाद'- अपेद छन्द पबधा-अनादिष्टच्छन्द यूहन्द मतिष्ठन्द तिच्छन्द , प्रपितिन्दयेति भेदात् । तत्र पमानादिएछन्दसि-उफमत्युकं मम प्रतिष्ठा मप्र विष्ठा चेति । अप सप्त यहचन्दासि-~गायत्री उप्णिक् भगएप् पाती, पछि, त्रिएप, जगदी पेवि । तपा सप्ताविच्छन्दांसि-अविजगती, वकरी, अविधकरी, ·अष्टि , अत्यष्टि , धृति , अतिधृतिरिति । एवं सप्तव कृतिच्छन्दासि-~-कृति , प्रकृति , आकृति , विकृति , सकृति , अभिकृति , उत्कृतिश्चेति भेदात् । अथात ऊर्च प्रचि- तिच्छन्दस्तन संख्यायते । नन्वेतगृहच्छन्दोभिप्रायेण सप्तैव छन्दासि भवन्तीति भूय- सा श्रूयते तत्कथमेतावान् प्रपञ्चश्छन्दसामाख्यायते । उच्यते । षोडशीप्रक्रमे 'छन्दसा यो रसोऽत्यक्षरत्-सोऽतिच्छन्दसमभ्यक्षरत् । तदतिच्छन्दसोऽतिच्छन्द- स्त्वम् । सर्वेभ्यो वा एष छन्दोभ्यः सनिर्मितो यत् षोडशी' इत्यानायते । तत्र छन्द- सां रसश्चतुरक्षररूप । 'चतुरक्षराण्येव छन्दास्यासन् ।' इति छन्दोव्यूहनश्रुत्युक्तेः । तथा हि छन्दोव्यूहने तावत् चतुरक्षरा गायत्री त्रिष्टव् जगती च । तत्र जगत्यास्त्री- ण्यक्षराणि, त्रिष्टुभ एकमक्षर च समादाय गायत्री तावदष्टाक्षरा क्रियते । इत्थं कृते अष्टाक्षरा गायत्री, त्र्यक्षरा त्रिष्टुप् , एकाक्षरा जगती सिद्धा । अथैवंरूपा गायत्री स्वयं सयुज्य त्रिष्टुभं सपादयति सा त्रिष्टुवेकादशाक्षरा संपद्यते । एवं संपन्ना च त्रिष्टप् वय संयुज्य जगतीं संपादयति सा जगती द्वादशाक्षरा संपद्यते । गायत्री, त्रिष्टुप् , जगती चेति त्रीण्येव छन्दांसि सर्वाणि छन्दासि भवन्ति गायत्र्युष्णिगनुष्टव्हती- पक्लित्रिष्टव्जगत्याख्यानि । तत्रानुष्टुप्पती, उष्णिक्निष्टभौ, गायत्रीजगत्यौ, चेत्येवं द्वे द्वे संयुज्य द्वे द्वे वृहत्यौ संपादयत-इत्येतेषा वृहतीरूपतया वृहच्छन्द शब्देनाख्यानम् । तथा च श्रूयते~'बृहती वै छन्दसा खाराज्यमानशे' इति । तदित्थं छन्द सिद्धौ तस्यैव चतुरक्षररूपस्य रसस्य जगत्यामत्वाधाने षोडशाक्षर भवति । तदत्याधानादति- च्छन्द इत्युच्यते । अथ पञ्चदशीसप्तदश्यौ, चतुर्दश्यष्टादश्यौ, त्रयोदश्यूनविंश्यो, चेत्येवं द्वे द्वे संयुज्य द्वे द्वे षोडश्यौ संपादयत-इत्येतेषामतिच्छन्दोरूपतया अति- च्छन्द शब्देनाख्यानम् । एवमूनविंशत्युत्तर पुनश्चतुरक्षरावाने त्रयोविंशत्यक्षर भवति । तत्र कृतिशब्द । तत्क्रियोत्तर तज्जातीयक्रियान्तरसंनियोगे कृतिशब्दो दृष्टो वर्गवत् तथा चेहापि द्वाविंशीचतुर्विंश्यौ, एकविंशीपञ्चविंश्यौ, विंशीषड्डियौ चेत्येवं द्वे द्वे संयुज्य द्वे द्वे त्रयोविश्यौ संपादयत इति कृतिच्छन्दोरूपतया कृतिच्छन्द शब्देनाख्यायन्ते । तदित्थ सति कृतिच्छन्दसामतिधृतावतिच्छन्दसा च जगत्यामन्तर्भाव सुवच । प्रचि- तिच्छन्दासि तु छन्द समुच्चयरूपाणीति नातिरिच्यन्ते । अथानादिष्टच्छन्दसा गायत्र्याम- न्तर्भाव । भुरिग्दैव्या चतुरक्षरवृद्ध्या याजुष्या , तत्र खराजि चतुरक्षरवृद्धा सान्या , तन खराजि चतुरक्षरवृझा आा, तत्र खराजि चतुरक्षरमा आणूं खरूपा- धानात् । तदुक्तम्- 'उत्कादिपञ्चकं कैश्चिद्वायत्रीत्येव कथ्यते । यथा यतिजगत्यादि त्वतिच्छन्द प्रवर्ण्यते ॥' इति । तथा चातिजगत्यादीना जगत्याम् , उक्तादीना तु गायत्र्यामन्तर्भावसभवात् सप्तैव छन्दासीति याज्ञिकानामभिमान । तदिदं छन्द पुनद्वैधा-मात्राछन्दो वृत्तच्छ- न्दश्च । तत्र मात्राछन्दास्युक्तानि गायत्र्यादीनि सप्तैव । तानि जातिभेदेन पृथग् - - ·म्यपदिश्यन्ते । अप मात्राछन्दां गायत्र्यादीनामेककेयान्तरविशेपा प्रत्तच्छन्दांसि । वानि वृत्तिमेदेन पग न्यपदिदयन्ते। यथा मनुप्पयिमामिकायतस्रो ग्राह्मणादिजातय मायमादिविभाजिकास्तु सप्तप्राङ्गणादिगता अषान्तरविशेपरप्पा यत्तय इस्पेयमाध्यमिति याशिकाना प्रानामनुसारेण म्याध्यातम् । नम्पास्तु छान्दसिका पुनरन्पयान्यपा निमज्य ध्याचक्षसे। (1) सत्र पपजातं देपा यत्त जातिधायन नियसवर्णव्यवस्थया एन्द सिदिस्त दत्तम् । यत्र तु नियसमाधाम्पमस्थया छन्द सिदि सा जाति । तपा चाह नारायण 'पषं चतुष्पदी तप इस जातिरिति द्विधा । पत्तमसरसंस्टमात जातिमामाता भवेत् ॥' हलायुधोऽप्याह- 'पर्व पतुप्पद तप कृप्त जातिरिति द्विधा । एकदेशस्मिता आतिपत्त सधुगुरुस्मितम् ।। (२) परे तु वृत्तितिरिति देधा विमम्य तयोरुभयोरेव प्रप्तश देन एन्द शम्देन च सामान्मतो म्पपदेशमिपठन्ति । वर्गमत्त वर्णरछन्द , मानायत्तं मापाच्छन्द इति । तपा चा मसे छन्दोयसभन्दयो पयामयाचित्वम् । (३) छन्द परिमटकारस्तु तयो पयामार्यस्म प्रत्याख्याय- मामाक्षरसंख्यया नियता वाक् छन्द गठसमवेतसस्पेण नियता वाग् प्रत्तम् । इस्पेष म्यवस्थापयति । तथा च तन्मते- 'उकारयुका तपा मच्या प्रतिष्ठा मुप्रतिष्टिका । गायत्र्युष्णिगनुष्एप्प परतीपरिशिष्टम ॥ जगती नातिजगती शारी चाविशारी। भम्पत्सटी पति साति पति प्रकृतिराकृति ॥ विकृति संहतियातिकतिरसतिदण्डका । एतानि वर्णरछन्दासि सद्भेदानां तु इसता ॥ एममेव महादीना मानाच्छन्दस्त्वमिप्यते । तदवान्तरमेदाना जातित्वमिति सिमति ॥' (४) अपरे तु पुनरम्पपा विभज्य म्याचक्षते। तभा हि-पघान्दवावमेधा- अदिकं च ौकिक र उमयसापारण च। तत्र ठोकिक पुनमेघा-गणप्रन्द ,मात्रा- च्छन्द अक्षरच्छन्दयेति । तया पोकम्- 'भादो तापदणचान्दो मात्रारमन्दसत परम् । तृतीयमक्षरयान्दछन्दमेधा तु ठोकिकम् ॥ आर्याधुनीतिपर्यन्त गणच्छन्द समीरितम् । मात्राच्छन्वयूलिकान्तमोपचान्दसिकादिकम् ॥ समान्यापुरतति याववक्षरच्छन्द एव च ॥ इति ।

·) पर तुपद्यच्छन्दयतु अमरच्छ मानाच्छन्५., जारगणच्छन्द णच्छन्दश्चेति भेदात् । यत्र मात्राणा न्यूनातिरेकेऽप्यक्षरसख्यानं तन्त्रं तदक्षर- । यथा वेदे वहुलं प्रयुक्तं गायत्रीत्रिष्टुव्जगत्यादि । यत्राक्षराणा न्यूनातिरेकेs- त्रासख्यानं तत्रं तन्मात्राछन्द -~-यथौपच्छन्दसिकवैतालीयादिकम् । यत्र पुन- गानां क्रमसनिविष्टाना व्यवस्थया स्वरूपसिद्धिस्तत्राक्षराणा गुरुलघुस्थानाना च त्वादक्षरगणच्छन्दस्त्वेन व्यवहार । यथेन्द्रवज्रास्रग्धरावसन्ततिलकामन्दाक्रा- । अथ यत्र मात्रागणाना क्रमसंनिविष्टाना व्यवस्थया छन्द सिद्धिस्तत्राक्षरनिय- वान्मात्रागणच्छन्दस्त्वेन व्यवहार । यथा आर्यादोहाकुण्डलिकादि-इत्येवं त । अर्थजातेष्वप्याकागवाव्वादिष्वेपामेव चतुर्णी छन्दसा भेदानानाविध्यम् । एवैक एव भावो द्रव्यगुणकर्मरुपैस्तेजोऽवन्नरुपैस्तदवान्तरानेकरूपैर्वा भेदेन समु- नानात्वं प्रतिपद्यते । तदेतदेपा विभिन्नछन्दस्कानामर्थजाताना छन्दोनिवन्धन रेक इति यज्ञवरूपनिरूपणप्रकरणे वेदसमीक्षाया वैशयेन प्रदर्शितम् ॥ दित्थं कंचिद्विशेपमाश्रित्य त्रेधा चतुर्धा वा विभक्तानामप्येषा मात्रागणव्यवस्थानि- तेषु गणवृत्तेषु वर्णव्यवस्थासामान्याद्वर्णवृत्तानतिरेकं पश्यन्ति दीर्घदर्शिन ॥ व सिद्धम्-वृत्तशब्देन व्यपदेश्यं वर्णवृत्तमेकम् , जातिशब्देन व्यपदेश्यं तु मात्रा- रमितीत्थं द्वेधा पद्यच्छन्दो भवतीति ॥ त्र यद्यपि मात्रानियताक्षरव्यूह एव छन्द इत्युच्यते यद्यपि च मात्राप्रस्तार- पणा वर्णप्रस्तारेषु वर्णप्रस्तारस्वरूपाणा च मात्राप्रस्तारेषु यथायथमन्तर्भावो दृश्यते। एव तु द्वासप्ततिमात्राप्रस्तारस्वरूपविशेषात्मिकाया अष्टादशमात्राप्रस्तारखरूपविशे. काया वेन्द्रवज्राया मात्रावृत्तत्वमनभ्युपगम्य यथा वर्णवृत्ततयाभ्युपपत्तिदृश्यते न 'खि खिं खिं खाग प्रमोदा' इति लक्षिताया , प्रमोदाया , 'डुजं डुजं डु डुकः ' इति लक्षितप्रमदाजातिवहिर्भावेनाभ्युपगम क्रियते। ततो वर्णवृत्तमात्रावृत्तेति- रणमापाततो निर्मूलं प्रतिभाति । अथापि पिण्डापेक्षोपेक्षानियमद्वैविध्याद् वर्णवृत्त- त्रावृत्तत्वाभ्या विभज्य तयाख्यायते । तस्य चैतस्याक्षरव्यूहस्य यथेच्छं विवक्षित- नेकधात्वाद्बहवश्छन्द प्रकारा प्रचरन्ति । तथाहि-प्रस्तारप्रतिपन्नाना स्वरूपाणां यानि यानि गतिसपन्नानि स्युस्तानि क्वचिदेकैकान्येव प्रयुक्तानि छन्दासि भवन्ति। तु सजातीयाना विजातीयाना वा तेपा द्वयेन त्रयेण चतुष्टयेन पञ्चकेन पट्टादिना 'थेच्छं कृतेन गतिसपनेन तत्र तत्र छन्दोव्यवहार.। तदुक्तं भगवता पिङ्गलेनापि- द्वेत्रिचतुष्पादुक्तपादम्' इति । शाङ्खायनोऽप्याह-'पञ्च पते , पट् सप्तेत्यतिच्छ- म्' इति । अतएव-'आयाहि मनसा सह' इति (ऋक् १०।१७२।१),-'द्विपदाः 'त्यैतरेयब्राह्मणे (५।१७।१०), । 'आयाहि मनसा सह' (१०।१७२।१) इमानुकं' ।१५७।१) 'वभ्रुरेक' (८।२९।१)—इति द्विपदासूक्तानीत्याश्वलायनसूत्रे (८७॥ ), 'आयाहि सवर्त उषस्यं द्वैपद मिति–सर्वानुक्रमण्या च द्विपदात्वेन व्यवस्थि- -~- ·४९ वामा अपि 'पितृमृतो नेस्यस्या (1011७२।३) प्रययतुप्पास्सखारपदाहरणस्य मास्यात वेदार्पदीपिकायाम् । द्वादशाक्षरयोर्मध्ये पादावष्यासरौ यदि । यस्या संस्खारपशि स्मात् पितुभूतो न तन्तुमित् ॥ इति । दिदिपदास्तच समामनन्तीति सूत्रयता भगवता कामायनेनापि द्विपदात्वेना भिप्रेताना सर्पासामेव र शसनकाले वाम्मा द्वाभ्यामेव पादाभ्यां छन्द पूर्ति भयाप्ययनकाले तु मोहिपदयोधतुमि पार्दछन्द पूर्तिरभिप्रेयते । तेन यास शसने दशर्थस्वं तासामेषाप्पयने पुन पपर्चस्वमिति सप्रसिद्ध पाक्षिकानाम् । एवं पहिर्गाय त्रैर्जगवीकारतया एकमेन महापरिच्छन्द इप्पवे न तु गायत्रीद्वयसमुपय । मानुएमे प्रगाये त दशभिगायत्रैरनटमो गायत्रीदयस्य च समुपयेन तृप प्रगाम इप्यते न स्वेक छन्दो नवानुपमहापरिसमुचम इस्यप्यवधेयम् ॥ अपापि च म योनमार्गा चतुणों पाधिकाना पा समुषमखन द्विपात्, विपात् पतुप्माविस्य पादम्यवस्मामि च्छन्ति । सेय पादव्यवस्थापि नून विवक्षाधीनय । उत्तरोत्तरप्रस्वारस्वरूपे पूषपूर्ण प्रतारसरूपाणामन्त वाचतुष्पयामेकपात्वस्स एफपर्या चतुष्पात्त्वस्य च वा शक्य स्वात् । यथा दाम्या परिभ्यामेका चम्पकमाठा भनति यथा पा प्रमाणिमाभ्यर्षेन पमचामरम् प्रमाणिकाद्वैगुण्येन गीतिका प जायसे । इत्यमम्यदपि प्ररम्पम् । मत एप- 'मुधमाके नहि गुणदोपो अगुरिति फेचिम व पुनरन्मे । शुममशुमं यस्फलमिदमुकं नृपवर युकं प्रथमगणे तत् ॥ इत्यत्र यदि विवक्ष्यवे-गो लोको संभवत । गदा विवक्ष्यवे-एक एव लोकः स्यात् । मप विवक्ष्यते-सोकार्धमेवेद सभवतीति पश्यन्ति । अय यतकपादपि छन्दो भवति । सस्माम पादसिदिश्छन्द सिौ विशिम्योपयु ज्यते कित्वरच्छेदसिमैन मुन्द स्वरूपसिद्धिर्मवतीति विलेयम् । यस्य कस्याप्यर्यस्य शन्यस्य पा ममापयित्किममाणोऽच्छेद एव तदर्थस्प शम्दस्स मा छन्दः । सर्वोऽ- प्पर्य खच्छन्दसावच्छिनो भवति । यत्तु विच्छित्तिविशेषोऽप्यनान्यदान्तर छन्द शिल्पापरपर्यायमास्यायते । शिल्प छन्द इति शुवे । तदप्यपच्छेदरूपत्वादेव । यदि भयमवच्छेदो नाम धर्मो जगति न स्यात्तई जगदेवेदं न स्यात् । मगदन्तर्गतं पाय किचित् । एकमेव हीद सस प्रम तदवच्छेदमाहात्म्यादनेफधास्वेन प्रतिपद्यमानं जगम पति । तदन्तर्गत मा यतिचित् । कस्वरोरोनीवाशिरोहखपादायवच्छेदान्मन प्यवत् । यसमा कस्मिन् श्वेतपने शिस्पिातानेकमगिरेवापच्छेपमाहात्म्याद गौरव पुरुषो हस्त्रीत्येवमादयोऽनेकमावा प्रादुर्भूय पृथक्त्वेन प्रतिपद्यन्ते न वे श्वेतपत्रा ·५० रिच्यन्ते । एवमेवैकस्मिन् सत्ये ब्रह्मणि विश्वकर्मकृतानेकभङ्गिरेखावच्छेदमाहा- म्यादेव गौरव पुरुषो हस्तीत्येवमादयोऽनेकभावा प्रादुर्भूय पृथक्त्वेन प्रतिप्रद्यन्ते न ते सत्याद्रह्मणोऽतिरिच्यन्ते । तथा च भगवान् कणाद 'सदिति द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता । सदिति लिङ्गविशेषाद् "विशेषलिङ्गाभावाच्चैको भाव' इत्येवमाद्याख्यायैकस्मादेव भावात् सत्तापदप्रतिपन्नाद्ब्रह्मणश्छन्दोभेदेन सर्वेषा द्रव्यादीनामुत्पत्तिमभिप्रैति । तथाहि-एक कश्चित्सत्तापरपर्यायो भाव प्रतीतिसिद्धः । स धर्माणा तारतम्येनावापोद्वापाभ्यामन्यथान्यथा स्वरूपं गमितोऽन्यथान्यथा पदार्थो भवति । धर्मस्त्वस्य द्रव्यगुणकर्मभेदात्रेधा--द्रव्याणि पुनर्नवधा, गुणास्तु सप्तदशधा, कर्म पञ्चधा । तेषामेषां द्रव्यगुणकर्मणा सामान्यविशेषाभ्या जात्याकृति- व्यक्तिपदप्रतिपन्नाभ्या ये समवायास्त एव पदार्था । यथा घट इति केषाचिद्रव्यगुण- कर्मणा सामान्यविशेषाभ्यामेक समवाय इत्येक पदार्थो भवति । एकस्मिन्नेव घटभावे कतिचिद्र्व्यगुणकर्माणि समवयन्ति । न च तेषां त्रयाणा सत्तात्रयी । अत एव न द्रव्यगुणकर्माणीति त्रय पदार्था । अपि तु द्रव्यगुणकर्माण्येक पदार्थ । अनन्ताश्चैवं पदार्था । तेपा च सत्तैकत्वनिवन्धनं पदार्थकत्वम् । द्रव्यगुणकर्मणा तु समवेतानामे- कैव सत्ता । यथा हि यावत्पृथिव्यामेकस्या एव सत्ताया प्रतीतावप्यवान्तर घटपटादि- घु मिथ सत्ता विभिद्यन्ते नैवं द्रव्यगुणकर्मणामेकस्या सत्तायां पुनरवान्तरा द्रव्यादि- सत्ता पार्थक्येन प्रतिपद्यन्ते । यथा तु घटपटादिषु पृथिवीत्वं न भिद्यते, पृथि- व्यादिषु वा द्रव्यत्वं न भिद्यते तथैव पुनद्रव्यादिषु सत्त्वं न भिद्यते । पृथिवीत्वं पृथिवीति प्रत्ययः । द्रव्यत्वं द्रव्यमिति प्रत्यय । सत्त्वं सदिति प्रत्यय । सत्त्वं सत्ता भाव इत्येकार्था । तदित्थं सद्भाव-द्रव्यभाव-पृथिवीभाव-घटादिभावाना विभिद्य प्र- तीतानामानन्त्येऽपि सक्षिप्य स भावस्त्रेधा प्रतिपद्यते कश्चित्सामान्यमेव, कश्चिद्विशेष एव, कश्चित्तु सामान्यविशेषात्मक । यो नित्यं सामान्यमेव स सत्तानामैको नित्यो भाव । तस्यैकत्वादेवायमेक पदार्थ ससारो नाम । यो नित्यं विशेष एव तस्यानेक- त्वादेवैतेऽनन्ता नित्यपरमाणुपदार्था इतश्चेतश्च दृश्यन्ते न संख्यातुं शक्यन्ते । यस्तु सामान्यविशेपात्मको भावस्तदनुरोधेनैवैते घटत्वपृथिवीत्वद्रव्यत्वादिभि सामान्यतो विशेपतश्च गृहीता सर्व एतेऽनित्या पदार्था व्यपदिश्यन्ते । एवं ह्येताभ्या भातिसि- द्धाभ्या सामान्यविशेषाभ्या यथेच्छं विनियुक्ताभ्यां सर्वेषामेषा सत्तासिद्धाना द्रव्यगुण- कर्मणा समवायोऽनेकत्वेनैकत्वेन च यथेच्छं नियम्यते । यथा गृहमित्येको भाव । अङ्गण(न)कुड्यस्तम्भपटलद्वारकपाटादयो वानेके भावा । एवमेकत्वानेकत्वयोरेकत्र द्रव्यगुणकर्मणा समवाये समन्वयादनन्ता एते भावा पुरुषाख्या , एक एव वायं भाव पुरुपाख्य इति शक्यते द्वैविध्येनापि व्यवहर्तुम् । स हि खल्वेक पुरुधा भवति । अत एवामनन्ति-'इन्द्रो मायाभि पुरुरुप ईयते । तमेकं सन्तं वहुधा वदन्ति । पुरुष एवेदं सर्वम् । सर्व खल्विदं ब्रह्म। एकमेवाद्वितीयम्'इत्यादि । तत्र यथायं पुरुषापरपर्याय ·एफ फेवठसामान्यभावो मातिमिदम्या सामान्यपिशेपमापा नित्सपिशेपमापाचवर्षऽपि भातिसिदा एप । जास्साकतिम्पषिसमवायात्मशानां पटपटादिपदायानां सत्तासिद्ध स्पेऽपि सत्ताया सत्तासिदत्मासंभवात् । एकस्मिन् सामान्ये सामान्यपिक्षेपभेदा निल विश्शेपमेदाध मालिसिदा एप संमपन्ति । एतदमिप्रेत्येय सूपयति- गामान्य विशेष इति मुख्यपेक्षम्' इति । तया च यदि सत्ता भाविसिस सहिं सप्ताभिदा अपि सऊ- न्तवो भातिसिदा पवेति विद् सवम्याम्प जगतो पिज्ञानरूपत्यम्। विज्ञान हि प्रायदे नात्यायवे । तदुपासको हिमायणो भवति । स विजानीयात्-विहानमेय सामान्य विशेषाभ्यामपच्छेदाभ्यां घिवत्य तदवोदमाहारम्पादेय सप नगदुद्धापयति ।। सथा घस एपाययोदातत्तदयच्छेदापरिछनानो सानो म्यम्पयन्दाशि मयन्ति। म्बम्पाउन्द संपत्त्यव य सत्तदपम्वरूपसंपतिश्यते यदि हि गोम्यरूपायच्दरूपाया रेखामा किंचिदिहन्यते साबसपापश्य गो म्यम्पाद् विहन्यवे। उदयच्छेदाप्यादि तस्प तु गो स्वरूपादप्रय्यो मगति । तदिदमेषाम्प छन्दस म्वरूपाच्यदकरय स्यरूपरसपानं च येदे महपय समामन- न्ति । मतदयश्छेदोपाधिभूतानु तत्तत्सण्डम्यायान्तरसण्डा गक्षरशनाच्यायन्ते । मत एवासरम्यूदरछन्द इति पयायण बदति। यया संपरसरच्छन्दस्त्वनिचाहामि द्वादशाक्षराणि मासा । मासच्छन्दस्पनिमाहफाणि विद्यदक्षराणि निनानि । संवरस रम्म गायत्रीस्ये पक्षापर्षियतिरसराणीस्येषमनेकत्र शतपपादियामणेपु प्रपधिसम् । तदित्य यौवापत सल्याकाशरएन्द मायुरन्द तेज छन्द आपश्छन्द , पृप्पी पान्द एकमेव शन्दतोऽपि वर्णश्छन्द , अक्षर छन्द पद छन्द बापमं छन्द प्रकरण छन्द श्येयमेर्पा सर्वपामेव छन्दस्त्य संप्रतिपमम्। एव हि सस्यवच्छेदापछि मस्वसामान्यात सर्षेपामयिक्षेपेण एन्दस्स्वेऽभ्युपगम्यमानेऽपि तदपच्छेदकानीपयिक तमा नूनमक्षरम्पपम्थानिय घनमेन छन्दोम्यवहारमिति छान्दसिका । मक्षरं पेद मानानियत भवति । परमाणुप्रसरेणुपदेकमाप्रिकरवद्विमाश्रिफरवाभ्यामसरमपि दूधय भवति । सपा घ मासानियताक्षरम्यूर एष इन्दोऽमच्छेद एप पा छन्द इति संसिपम् ॥ विग्छन्दोधिभफिवाद । अय वैदिकान्यत्ववाद- ननु वैदिफसोनिकभेदागन्दा दैविध्यमुपदिति । तत्र न जायते किनिमि तोऽममतिरेक इति । वेदे तावत् सप्त छन्दांसि सप्तातिच्छन्दाति सप्त कृतिछन्दति चोपदिश्यन्ते तान्येव पुनलौकिका अप्युपजीवन्ति । यद्यपि प्रारूसपिनसोकविधया मात्राच्छन्दांसि वेदे नोपविश्यन्त इति सिदमेपा लौतिमत्वमथापि येवोपविष्टानां छो केऽप्यनुवतनासोकाविरेकेण पैदिकं न पश्यामः ।

·५२ उच्यते-त्रिविध खल्वपि छन्दोविभाग प्रयोगभेदात् प्रतिपद्यते । मात्राच्छन्दः, अक्षरच्छन्द क्रमच्छन्दश्चेति । यत्र मात्रासमष्टिसंख्या न च्यवते अथाक्षरसंख्या गुरु- लघुसनिवेशक्रमश्च पर्यायेषु विलक्षणतामेति तत्र मात्राणां प्रगृह्यतया मात्राच्छन्दो- व्यवहार । यथौपच्छन्दसिकादिषु यथा वा शिखामालादिषु । अथ यत्राक्षरसमष्टिसंख्या न च्यवते मात्रासंख्या गुरुलघुसंनिवेशक्रमश्च पर्यायेषु विलक्षणतामेति तत्राक्षराणा प्रगृह्यतयाऽक्षरच्छन्दोव्यवहार यथा न्यङ्कुसारिणीविष्टारबृहतीविष्टारपतयादिषु । एवं यत्र क्रमस्यैव प्रगृह्यतया गुरुलघुसंनिवेशो नियतपौर्वापर्यकस्तत्र सर्वेष्वेव पर्यायेषु नाक्षरसंख्या च्यवते नापि वा मात्रासंख्या, तस्यैतस्य क्रमच्छन्दस्त्वं भवति यथा सिंहोद्धतामन्दाक्रान्ताशार्दूलविक्रीडितादिषु । तदित्थं भूयसातिरेकेण सिद्धेऽपि त्रैविध्ये मात्राच्छन्दोभिर्वैदिकव्यवहारादर्शनाल्लोके च भूयसा व्यवहारात्तेषा लौकिकत्वोपचार । अक्षरच्छन्दोभिश्च लौकिकानामनुपचाराद्यज्ञवेदे चानुपदं प्रातिस्विकभावेन तदुपयोगात्तेषा वैदिकत्वोपचार । अथ क्रमच्छन्दसा नियतस्थानावस्थितगुरुलध्वक्षरनिबन्धनतया ‘अक्षरच्छन्दस्त्वानतिरेकालोके तथैव चिरादुपचाराच वैदिकसाधाद्वैदिकत्वमथ मात्रा- च्छन्दोवल्लोकमाने तत्प्रयोगदर्शनाल्लौकिकसाधर्म्याल्लौकिकत्वमित्येवमेषामुभयसाधारणत्वं पश्यन्ति समीक्षादक्षा.। अत एव पिङ्गलादिप्रोक्तेषु छन्दोविचित्यादिग्रन्थेषु वैदिक- च्छन्दोऽनुदर्शनतया प्रतिपन्नेषु शुद्धवैदिकच्छन्दोऽनुशासनानन्तरमथार्वाचीनप्रोक्तेषु छन्दोभाषाप्राकृतपैङ्गलादिग्रन्थेषु लौकिकच्छन्दोऽनुदर्शनतया प्रतिपन्नेषु शुद्धलौकिक- च्छन्दोऽनुशासनानन्तरमुभयत्रापि क्रमच्छन्दसामनुविधानमुपलभ्यत इति द्रष्टव्यम् । यद्यप्यत्र मात्राच्छन्दास्यौपच्छन्दसिकादीनि, मात्रागणच्छन्दास्यार्यादीनि, अक्षर- च्छन्दासि न्यङ्कुसारिण्यादीनि, तथाक्षरगणच्छन्दासि सिंहोद्धतादीनि-इत्येवं चतुर्दा विभाजयितुमुचितं तथैव तत्प्रतिपत्ते । तथापि प्रकृते वैदिकत्व-लौकिकत्व-साधारण- त्वविवेकप्रसङ्गे तदवच्छेदकतया अक्षरछन्दस्त्व-मात्राच्छन्दस्त्व-क्रमच्छन्दस्त्वधर्माणा विवक्षणादित्थं विभाग इत्यवधेयम् । नन्वेतावता प्रयोगसप्रदायस्थितिरेवानुरुध्यते आहोखिद् वैदिकसमाख्यावलाद्विध्य- न्तरमुपस्थाप्यते-- “एपा वेद एव प्रयोग कर्तव्यो न तु लोकेऽपीति ।” यद्युच्यते वेदमाने प्रयोगोपलब्ध्या वैदिकत्वमेषामनूद्यते यदि वा वैदिकसमाख्यया लोके प्रयोग- प्राप्ति प्रतिविधीयते। उभयथापि नोपपद्यते । वैटिकाक्षरच्छन्द प्रतिपन्नानामनुष्टब्वि शेषाणा पथ्यावक्रविपुलादीना वेदापेक्षयापि लोके वहुलोपचारस्य दृश्यमानत्वात् , इत- रेपा च त्रिष्टुब्जगतीभेदाना रामायणमहाभारतभागवतादिषु प्रायेण प्रयुज्यमानत्वात् । तस्मान्मात्राच्छन्द क्रमच्छन्दसोरेकान्तलौकिकत्वेऽक्षरछन्दसस्तु लोकवेदोभयसाधार- णत्वे संसिद्धेऽपि शुद्धवैदिकविषयता सर्वथा दूरपरास्तैव । अत्रोच्यते । पुराणेतिहासा- दिपु तावत् प्रवन्धवाचकाना पवित्रतासम्पत्त्युद्देशेन वैदिकच्छायावर्तिष्णुभिर्मुनिभि शासान्तरप्रसिद्धा मन्त्रविशेषा एवानूद्यानूद्य पठिता इति नानुवादे लौकिकत्वं ·प्रसज्यते । अनुएस्यियाणा तु पम्यापारिपुलादीनां पदिफस्येऽपि पिपमस्वसमत्याध- समत्वात्मकभेदत्रयविमकेमयसापारणस्नेन प्रविपनेषु प्ठन्दोजावेप्यन्तमावाला निको पचारो न विष्यते । तस्मादुमययापीदमुपपपवे-येदमाने प्रयोगोपटरप्या पदिकानां पदिकस्वमिहान्यते, पैदिकसमास्यया ठोके प्रयोगमाप्तिध क्षेपां प्रतिविधीयत इति । नन्धेवमुमयसाधारणानां पाप्रतिपत्ता पभ्यायकवदितरेपामपि शुद्धपदिकल्पनामिप्रताना गायत्र्यादीनां विपमस्येनोपसमहामांकिकरणप्रसफिप्ति पन्मयम् । छन्दोम्मातिप्रन्ये 'वनादी विपम म्यादयास्पाम । स चतुघा-या पदचतुरूप॑मुन्नतिकोपस्थितप्रचुपित छ" इति सूत्राम्या परिगणनस्स यक्ष्यमाणतया तदितरेषां पिपमाणामुमयसापा रणनिराकरणात् । तस्मात् परिगणितातिरिकाना विपमाणा येदमान प्रमोगापटप्प्या सिदमेकान्तपदिकरवमिति निप्प ॥ इति वैदिकान्परयवाद । छन्दोलक्षणवाद । ननु गायत्र्युष्पिगनुएपृहतीपशिथिएजगत्यादयछन्दोयिशेपा मामायन्वे । वन कि तारडेपो गायत्र्मादीनां गायत्रीत्वादिमित्युपविष्ठते जिज्ञासा । म तावर परक्षरपादेयतुप्पदीस्वमष्टाक्षरपादलिपदीस्वं वा गायत्रीत्वं सेमवति । निपा स्वेन चतुप्पात्त्येन वान्योन्यन्यभिचारात् । अय परक्षरपादत्वं चतुप्पागायत्रीस्वम थक्षरपादस्व त्रिपाद्गायत्रीरवमित्येव भेदेन रक्षण परिप्यते । रस्सवे हि त्रिपाद गायत्र्या वेदमात्रगोपरस्लमपान्यस्याम्पतुष्पद्या सोकपदोमयसापारमस्वमिलनयार्भेद प्रतिपत्तरिति पान । गायत्रीसामान्यलक्षणम्य जिलास्पस्वात् । नाप्येतदन्यतरत्व गायत्रीत्वमि नापि निवार । पादनियत सप्ताक्षरपादत्रिपाद्गायत्रीरयेन पदपत्रे पवाक्षरपादै पपपाद्गायत्रीत्वेनापि मुप्रसिरे । सिंध-परमरकेतरपादामानसमा नाधिकरण परक्षरपादस्व सक्षणमपेक्ष्यते माहोस्सित् पडक्षरपादसम्म धमात्रम् । नाय—अतिनिपुत्-प्रतिष्ठा-हसीयसी-पदमानोप्णिग्गमादीना गायत्रीस्वानापत्त । नान्त्य - एकादशिनो पर पट्टस्वनुशिरा , 'मप्ये येत् पिपीलिकमप्येति' कात्यायन सूनाम्यामुगिस्पेन प्रतिपमयोरपि तनुशिर -पिपीलिकमप्पयोगोयन्त्रीत्वापत्ते । तस्मात् पावव्ययस्पायामम्यवस्थिवताम पादम्पमस्सापटित उमणं व्यवतिष्ठत इति स्पितम् । अस्तु तस् अनिस्पक्षरापच्छिम गायत्रीछन्दस्त्वमिति चत्तदपि न "नाक्षराच्छन्दो व्येत्येकम्मान द्वाभ्याम्' इति शतपथभुती (1१।२।२२) नमे केनाक्षरेणान्यच्छन्दो भयति नो द्वाभ्याम्" इति कौपीनकिभुती ( २७ अप्पा. 'न वा एकेनाक्षरेण छन्दांसि वियन्ति न दाभ्यामिति' ऐतरेयश्रुती ( तपान्यत्रापि वैकद्विवर्णोनातिरेकेपि गायथ्यादिच्छन्दोमापातप्रसाट्यानस्स भूय सामेग्नात् तयाविधानां भुतिप्रामाम्यसिमाना निरिगादीनां गामनीषिक्षेपार्णा ·चतुर्विशत्यक्षरानवच्छिन्नतया गायत्रीत्वानापत्ते. । ननु न्यूनाधिकेनैकेन निद्भुरिजौ, द्वाभ्यां विराटस्वराजौ, पादपूरणार्थ तु :प्रसयोगैकाक्षरीभावान् व्यूहेदिति सूत्रोपदिष्टया व्यूहमर्यादया चतुर्विंशत्यक्षरकत्वं सेत्स्यतीति चेत्सत्यम् । एवमपि प्राजापत्यासुरी- दैव्यादीना गायत्रीविशेषाणा गायत्रीत्वासिद्धिस्तदवस्था स्यात् । तत्र व्यूहमर्यादयापि चतुर्विंशत्यक्षरावच्छिन्नत्वासिद्धे । न च चतुर्विंशत्यक्षरावच्छिन्नत्वमार्षीगायत्रीछन्दस्त्व- मष्टाक्षरावच्छिन्नत्वं प्राजापत्यागायत्रीत्वं पञ्चदशाक्षरावच्छिन्नत्वमासुरीगायत्रीत्वमित्येव- मष्टानामपि गायत्रीविधाना प्रातिखिकलक्षणानि भविष्यन्तीति वाच्यम् । चतुर्विंशय क्षरावच्छिन्नत्वादीना विभाजकतावच्छेदकत्वसिद्धावपि विभाज्यतावच्छेदकस्य गायत्रीत्वस्याद्य यावदसिध्या तासामष्टानामपि विधाना गायत्रीविभाजकत्वासिद्धे । छन्दस्त्वात्मकविभाज्यतावच्छेदकप्रसिद्धावपि विभाजकतावच्छेदकधर्माप्रसिध्या सप्त- च्छन्दासि-इति सर्ववेदे प्रसिद्धविभागानुपपत्तेश्च । तस्मादवश्यं गायत्रीसामान्यलक्षणं किश्चिदपेक्षणीयमिति चेत् अस्त्वेवम् । सर्वच्छन्द -कनिष्टच्छन्दस्त्वं गायत्रीत्वमित्येवं तावदभिसधास्यामः गायत्रीपुरोगमानि हि चतुरुत्तराणि सर्वाणि च्छन्दासि भवन्ति तत्र गायच्या सर्वच्छन्दोऽपेक्षया सप्ताक्षरघटितत्वात्कनिष्ठत्वं शक्यं वक्तुम् । नन्वेव सत्यनादिष्टछन्दसामुक्तात्युक्तामध्याप्रतिष्ठासुप्रतिष्ठाना सर्वच्छन्दोऽपेक्षया खल्पाक्षरत्वाद् गायत्रीत्वमतिप्रसज्येत । वेदे गायत्र्यादीनामेव छन्दसा सुप्रसिद्धस्तेषा छन्दस्त्वमेव नास्तीति तु नापाद्यम् । ताण्ड्यश्रुतौ--"चतुरुत्तरैरेव छन्दोभिरेतव्यमित्युक्ता-एका गायत्रीमेकाहमुपेयुरेकामुष्णिहमेकाहमेकामनुष्टुभमेकाहं-बृहत्या पञ्चमास ईयु पति- मेकाहमुपेयु त्रिष्टुभा षष्ठं मासमीयु -श्वो विषुवान् भवितेति जगतीमुपेयु इति सूत्रेण गायत्र्यादिभिरह साधनोक्त्या गायत्र्या अपि चतुरुत्तरच्छन्दस्त्वप्रति- पादनाविशत्यक्षराया सुप्रतिष्ठायाश्छन्दस्त्वानभ्युपगमे गायत्र्याश्चतुरुत्तरत्वानुपपत्ते । तथा च तेष्वतिप्रसक्तेर्नेद गायत्रीलक्षणं साधीय इति चेन्न। तत्र गायत्रीत्वस्येष्टापत्ते । तदुक्तं वेदार्थदीपिकायाम्--- "उक्तादिपञ्चकं कैश्चिद् गायत्रीत्येव कथ्यते" इति । तथा चेदं लक्षण निर्दोषमिति चेन । सर्वच्छन्द कनिष्ठच्छन्दस्त्वमित्यत्र हि कान्येतानि सर्वाणि च्छन्दासि । कि तावद् गायत्र्युष्णिगनुष्टवादीनि सप्तच्छन्दासि सप्तातिच्छन्दासि सप्तकृतिच्छन्दासीत्येतावन्ति सर्वाणि च्छन्दासि विवक्षितानि, आहो- खिद् गायत्रीवजगतीलादिकमनपेक्ष्यैव मात्राक्षरसख्यया नियता वाचो विवक्ष्यन्ते । तन न तावदाद्य । आर्षीगायत्र्यपेक्षया प्राजापत्योष्णिह स्वल्पाक्षरतया गायत्री- लापत्ते । तदपेक्षयाधिकाक्षराया आर्षीगायत्र्या गायत्रीत्वानापत्तेश्च । न चास्य उष्णिगादिभ्य. खल्पाक्षराया आर्षीगायत्रीत्वं प्राजापत्योष्णिगाद्यपेक्षया चाल्पाक्षरायाः प्राजापत्यागायत्रीत्वमित्येवं वक्ष्याम इति वाच्यम् । आसुरीभ्य उष्णिगादिभ्योऽनल्पा- क्षराया एवासुरीगायत्रीत्वप्रसिद्ध्या तावताऽप्यनिर्वाहात् । गायत्रीत्वोष्णिक्त्वजगती- " ·स्वादीनामिदानी यावदसिया तत्त्वेन विमागासंभवादुष्णिगायपेक्षया मल्पाक्षरत्वस गायत्रीपदार्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तेघ । नाप्यन्स । उकाया देवीगायत्र्या पा गायत्री स्वसिसावप्पन्मासां गामनीस्वानापत्ते । तस्माद गायत्रीसामान्यरक्षणमिति चेदस तहिं गायत्रीपदेन याशिकाना प्रसिदिरेव गायत्रीत्वम् । नेयम् । झानस्मैव प्रसिरि पदार्यत्वाद् गायत्रीपदप्रकारकमानविशेष्यस्वमेव गायमीत्वमेवेनोकं भवति सब युतम्-गायत्रीपदनिष्ठसंकेतसम्पन्धावच्छिमप्रकारतानिरूपितयाक्षिकहानीयविशेष्यत पच्छेयकस्वाप्रसिद्धी तादृशयिशेमताया उष्णिगादिष्यव्यावर्वमानसया सेपामपि सर्वप गायत्रीमातिप्रसके । तस्माद् मदवच्छेदेन गायत्रीपदप्रसिसि सोऽतिरिक कप धर्मो धकम्म इति घेदसु तर्हि गायत्रीस्वमखण्डोपाधिः । सदवच्छेदेनैव गायत्रीपद प्रसिदिरप्यास्त्रामिति चेत्तुष्टमेतत् । लोकप्रतीतपदार्यके हि विपये पदार्यतावच्छेदम स्यासम्मोपाधित्वेन कपचिदम्युपगमेऽपि साम्यधर्मामामस्वमोपाषित्वस्वीकारस्याप्र माणिकत्यात् । तम्मादसिदं सल गायत्रीत्वमिति घेवुच्यते यदुर्विशत्यक्षरावच्छिन्नत गायत्रीत्वमित्येव सिद्धान्त पक्ष ॥ यस्तु निहुरिगादिषु दर्शितो व्यभिचार स तावदयुप । एकनाक्षरेण द्वारा था न्यूनाधिकताया गायत्रीविकृतिप्रयोजकतया सस्यामपि तस्यां विकतो प्रकृतिलक्षण प्यापातासंभवात् । नहि कस्यचिद घस्थपोपेण सता प्राणिनयक्षुप्मत्त्वलक्षणं ब्याहन्यते नवा लापूरच्छेदादिपाणभ्रंशादा सामारामूलकुदहरयिपाणित्वरूप गोरक्षणमलक्ष मवति। तस्मात्सिद पवार्षिशस्यमरावरिछमत्वमेव गायत्रीस्वम् । अप यदपि प्रामापस मुरीदष्यादिपु व्यभिचारदर्शनाभेद लक्षणमियाख्यातं तदप्यतएप प्रत्याध्या भा तासामप्यापीविकृतिरूपत्वानतिरेकात् । तपा हि- मद् गायने मभिगायत्रमाहित प्रेष्टमाश श्रेष्ठम निरतक्षत । या जगमगत्साहित पद य इतदिदुस्ते अमृतस्वमानशु ॥१॥ इति ममाम्नानादेकस्मिन् छन्दोन्तराधानप्रतिपत्या तस्यामेनापागायत्र्या पतुषि दात्यक्षरावच्छिमायामेकाक्षरावरणेदेन देवीस्य पादशाक्षरापोवनामुरीत्यमयाध्यक्षरा याउदेन प्राजापत्सात्वमित्येवं विभागभेदायिप्मोपचार । गायत्रीयिभागमस्वार्थता गायत्रीशम्दो मात । यद्यपि कोपीतकस्तो मनोऽयमन्यया प्याख्यायवे सपा- पद् गायत्रे अभिगायनमाहित नौटमादा पुर्म निरतसत । यद्रा मगमगत्साहितं पदं य इस् तद्विदुस्ते ममृतस्यमानः ॥” इति अमो यदिमा देवता एषु लोकेप्यप्यूढा ,-गायत्रेऽस्मिलोके गायनोऽयममिरप्यूत प्रेष्टुभेन्तरिक्षलोके पैटभो पायुरप्यूठ । जागवेऽमुमिनोफे जागतोऽसावादियो प्यूट"-ति । न पैतानसा एन्दसि छन्दोऽन्तरसत्ता मन्त्रार्थ उपलभ्य , तथानि सस्पेन यत्नेनाधिकमर्थमुपदेष्टुमिवामिवर्तमानाना महर्षीणां महुषिपया हि मन्त्राबाद मपन्ति । तदवो नाभिगम्यमानं प्रमाणान्तरविरमय सर्वथा प्रत्याख्यातमषकल्पते - - ·- अथ पादश्छन्दसां द्विविधो भवति । विरतिसिद्धो विभागसिर त्वेऽपि दृश्यते । परस्तु चतुर्थाशात्मक । तत्र चतुर्वि विभागजैकपादहानावार्ष्या , तादृशपादद्वयहानौ साम्न्या पादद्वयाधिक्ये तु ब्राहया , व्यवस्थापनात्तासामप्यार्षी विकृ न्यूनाधिकाक्षरत्वसंभवेऽपि सिद्धं चतुर्विशत्यवयवघटितत्वं एतेनोष्णिगादयोऽपि व्याख्याता इति दिक् ॥ इति छन्दोलक्षणवाद । अथ समासवादः। अथ विप्रतिपत्ति । एके तावत्-प्रस्तारसिद्ध खरूपे चल भागं वा यत्र तत्र यतिव्यवस्थाप्यनुवर्तते गतिसापेक्षेतीच्छ शुद्धेषु स्वरूपेषु गतिसम्पन्नाना केषाचित्सजातीयचतुर सजातीयद्विसमुच्चयोऽर्द्धसम भवति । अथैकमेव प्रस्तारसिर नया चतुष्पाद् भवतीति तद्विषमं वृत्तमितीत्थं समार प्रकल्पन्त इतीच्छन्ति । २ । परे पुन -सजातीयचतुर्दूह समवृत्तं विजातीयचतुयूंह द्विसमुच्चयो द्वि प्रयुक्तोऽर्द्धसमवृत्तं स्यादिति सर्वत्र २ च्छन्ति । ३ । अपरे तु न खलु पादव्यवस्था छन्द सिद्धौ यथेच्छं पादा प्रकल्प्यन्ते तत्र चतुर्थाशस्य पादत्वमिति केवलं सर्वेष्वेव श्लोकेषु चतुरश्चतुर एव पादान् प्रकल्प्य तत्र विषमवृत्तत्वं व्यवस्थापयन्ति । ४ । अत एव श्लोकनिष्ठाश्च तदितरास्तथैवानुभूयमानानपि पाव्यवस्थाप्रयोजकत्वेन केषाचिच्छान्दसिकाना सामयिकोऽर्थ स्यात् । वस्तुतस्तु संस्कृते पैङ्गले द्विदलतया सिद्धेष्वप्यार्यादि मात्रासु ततोऽष्टादशमात्रासु तत पुनरेव द्वादशमात्रासु यथेच्छ चतुर पदान् प्रकल्प्य चतु पदीत्वमार्याया क यथा वा द्विदलायामपि दोधायामवष्टम्भानुरोधेन त्रय प्रकल्प्य चतुष्पदीत्वमिच्छन्ति तथैव शार्दूलविक्रीडिताद द्वादशपदीत्वं त्रिभङ्गथदीना षोडशपदीत्वमित्येवमवष्टम्भानु द्रष्टव्या । न खलु चतुर्थाश पाद इति युज्यते वक्तुं छन्दो रेकेऽपि तद्वयवहारदर्शनात् । किं तर्हि पदमिति विश्राम श्लोकखण्ड पाद इति वक्तव्यम् । अत एवैतेषु विश्रार खाभाव्यादितरविश्रामपदापेक्षयाऽधिकमात्रत्वेनानुभवात्तत्र ·५७ 1 सर्वेपामेव लोकानां द्विदलत्ल प्रतिपत्तु युज्यत इत्पन्यदेतत् । एवं स्थिवे यान्येवानि लोकमान्याख्यातानि वेषामेकैकप्रतारखरूपस्व पार्यक्येन प्रतिपत्तव्यम् । तया प सप्ताक्षरकप्रस्वारसंघधिनां सप्तदशचतुःषष्टितमोनविद्यानां समासेन सग्घराच्छन्द । द्वादशाक्षरप्रस्वारसंधिनोऽयदशश्चतोत्तरकाशीतितमखरूपस्य सपा सप्ताक्षरप्रसार संगपिन सप्तत्रिंशखरूपस्य च समासेन शासविकीरितसिपि । इत्येवमेकैकप्रसार खरूपा पदत्वात्तत्समासेन तानि तानि छन्दसि संपपन्त इति प्रष्टम्पम् । भय मात्-मसयोबसयोरपि परक्षरप्रस्वारसरूपविशेषतया पदनसमवात्तयो- रपि समासेन शार्दूलविक्रीरितमागसिदि कस्मामास्यायत इति । तद वकव्य यथा हि सबटकसम्बे-संघटकशन्दयोर्यमाकपवित्पदनसमयेऽपि फुषित् कारणाम सयो समासेन साटकशम्पसिदि मन्यन्ते वैयाकरणा-एवमिहापि स नेप्यताम् । यथा वा शकारद्विषयनेन- उदकं पश्मवि"-ति पत्र प्रयुज्यते यत्रोदकमिति पश्यतीत्येवमेक' पदच्छेद । पर्छ निरीक्षते इमर्यात् ॥१॥ अप-नदकम्प इति श्यतीस्पेषमन्य पदच्छेदः । अलकम्पने तनूकरोतीत्यर्थात् ॥ २ ॥ एवमुदिसि भकमिति पश्यतीति चान्य' पदपछेद । तपरिष्ट समागेचयतीस्यात् ॥ ३ ॥ तपा-उ-इति दकमिति पशीति अधीति चापर पदच्छेदः । पश्यन्यप्रतिपादापतिशयेन जल वितळत इत्सात् ॥ ५॥ इत्पमनेकधा समयेऽपि स्वरविक्षेपात् पदविमागमध्यवस्पन्ति प्रेक्षा वन्तवहापि गतिविश्लेषास्पदविभागाप्यवसाय कियते । यत्रैव काचिद्गति समामोति तनावश्यमवष्टम्मो भवति । अनवष्टम्मे गतिरनुपर्वत इति तन्मध्ये प्रखारविशेषानुगस खरूपसंभवमात्रेण नानेकपदस्यगतिप्रतिपत्तियुज्यते । ययाहि-उद इति उदकमिति कमिति एवेषां समानार्यकपदस्वसम्मवेऽपि नोदकशम्दे उदधन्यस दकशन्दस्म फशन्यस्य वा पदस्व प्रतिपयन्त इत्यपधारमीयम् । सचार्य समास परषा -निस्पसमास १, विकल्पसमास- २, संकीर्णसमास ३, प्रमाणसमास ४ उपपदसमासष ५ । तत्र समानप्रस्वारानुगतनियतस्वरूपाणा मामेरिते नित्य । गया पसन्ततिग्काचरणयोर्नित्यसमखरूपयोदिरफि । यत्र तु समानप्रवारानुगतानियतखरूपाणां समुषम सत्र विकल्प । यथा पम्पावकचरण योरपि मिमसंस्थानयोरमिनिवेश । यदि त यिमिनप्रस्वारानुगतनियतस्वरूपाणां समुभयनदा सहीण । पपा पुष्पितापाचरणयोर्दादशाक्षरत्रयोदशाक्षरप्रसारानुगत सरूपविशेषमो समुषय । यदि पुनर्विमिमप्रसारानुगतानियतखरूपाणां समुपयखदा प्रकीर्ण । यथा दोषाचरणोमयोदशकायमात्राप्रखारानुगसानियतसरूपाणां मध्ये यथेच्छमेकैकस्य संनिवेशेन ससिसि । मप सोऽयमुपपदसमासो यत्र पदभेऽप्यसम्म पदवत्प्रविपत्ति । यथा उदकशम्चे उदिति निपातस्याचतिरसेन समुचयेऽप्पसण्डयदुप चार । यया पा समुद्रशन्दे न निर्गीयते समयमुद्राशन्दसमुपयो पा १ समुभिपाययो पतितेन समुबो पा २ समिति निपातस जठार्यकोदचन्दस्य रातिरतेन ·५८ समुच्चयो वा ३ समितिनिपातस्य उनत्तिवृत्तेन समुच्चयोवेति ४ संज्ञाशब्दोऽयमखण्ड- वत् प्रतिपन्न. । अभिप्रायविशेषात्तु तं तं पदविभागमन्वाचक्षते नैरुक्ता । एवमिहापि यथार्थ्याजातौ षष्ठडकारादिभूतलकारादुत्तरस्य कलात्रयस्य नखान्यतररूपतयाभिनेत- व्यस्य निपातरूपत्वाद्विभिन्नपदत्वमेवाधिगम्यतेऽथाप्यखण्डवदुपचार । एवमेवान्य- त्रान्यत्रापि द्रष्टव्यम् । अथ प्रकारान्तरेणायं समासो द्वेधा-पादखण्ड , पदखण्डश्च । यत्र समासारम्भ- कपदयो पूर्वोत्तरपादत्वं तत्र पादखण्ड । अन्यत्र पदखण्ड । स चायं विवक्षाधीन । तेन भक्षभक्षसमासस्य पादखण्डत्वेऽक्षरपति सम्पद्यते पदखण्डत्वे तु चम्पकमाला स्यात् । तत्र पादखण्ड समासान्तरेण गर्भितश्चागर्भितश्च भवति पदखण्डस्त्वगर्भित एव । अथ नित्यविकल्पाद्यन्यतमसमासे समस्तयोईयो प्रयोगादेक श्लोको भवति । तदिदं मन्दं मन्दमित्यादिवत् द्विरुक्तिर्न समासः । अथ वैदिकाना तु समस्तैकदेश- द्विरुक्त्यापि छन्द सिद्धिर्विचनाभावेन समासाभावेन च । यथा त्रिपदा द्विपदा एकपदा नक्॥ इति समासवाद अथ छन्दःपदवादः। अथात पदप्रतिपत्तौ जिज्ञासा समुपतिष्ठते--किं तावत् प्रस्तारसिद्धखरूपेषु पदत्वेनाभ्युपगतेषु द्वयोश्चतुर्णा वा सजातीयाना विजातीयाना वा समवायेन छन्द सिद्धिरस्ति । किंवा प्रस्तारसिद्धखरूपे छन्दस्त्वेनाभ्युपगते विच्छेदविरतियत्यपेक्षं पदविशेषव्यवस्थानमस्तीति । कुत एतत् । उभयथा पत्र प्राचा व्यवहारा उपलभ्यन्ते । लौकिकास्तावत्--विषमाधसमसमत्वेनाभ्युपगतेषु वृत्तेषु विजातीयाना सजातीयाना वा विरतिमत्पदाना द्विर्वाकेन चतुर्वाकेन वा छन्द साध्यते तत्तर्हि यतिमत्पदस्य षड्वा- केनाष्टवाकेन वा कस्माच्छन्द सिद्धिरपोह्यते । यदि तूपदेशलाघवायाधिगमसौकर्याय वा विरतिमत्पदे यतिव्यवस्थापेक्ष्यते तत्तर्हि वरमस्मिन् छन्दस्येव विच्छेदविरतियति- मेदानपेक्षं यतय. प्रकल्प्यन्तामलमर्धजरतीयाभ्युपगमेन । अथ वैदिका पुनश्चतुरुत्तराणि छन्दास्यभ्युपगच्छन्तश्चतुर्विंशत्यक्षरादिकाया वाचो गायत्रीत्वादिकमभिख्यापयन्तश्छन्दस्येव विच्छेदविरतियतिभेदानपेक्ष यतिव्यवस्थया पदसिद्धिं मन्यन्ते । अन्तरेणापि तु यतिं पदव्यवस्थामास्थाय छन्द स्वरूपसिद्धिं प्रति जानते । तत्रेयं विप्रतिपत्ति 'सवितुस्त्वा प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभि । सवितुर्व प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभि ॥' 'तेजोऽसि शुक्रमस्यमृतमसि धामनामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनमसि ॥' -- -~- -~ -- ·५९ इत्यनयोमायदिनाभ्युपगतयोजगखनएमोविंदो दयवे पिरतिनाति। 'सुमिभियान आप ओपधय सन्तु दुर्मिप्रियास्त्रम्म सन्तु योऽम्मान् दृष्टि यय पय द्विप्म ।' इत्यस्यां मापन्दिनीयानामार्यो निगृदनुष्टुमि न विच्छेदो न विरति । 'अप सम प्रविशन्ति येऽवियामुपासते। सतो भूय इव ते समो य उ विधायां रता 111 'या म्यानं पिपूचिकोमा पूर्णः च रसव इयेन पतत्रिर्ण सिंह सेम पात्वंहरा ॥ इनयोरायोनिजूदनुष्टुपुप्णिहोरम्पपस्थिते विच्छेदपिरसी श्येते । सतो नु राउ विज्ञायते सर्यप्रय एन्द सिदा विच्छेदयिरत्यपेक्षा नास्तीति । अप पुन समस्य योनिरसि, सपम्प नामिरग मा स्वा हिंसीन्मा मा हिंसी "दस्यम विराद गायत्रीत्वमस्वीकृत्य द्विपदा सिराजमभ्युपगच्छन्ति तत राल राय छन्द सिदी विच्छदापेक्षा सम्यसे- मपानुष्टम सर्पसन्दवं प्रतिपादयितुं मैग्रायणीयानामानायते- मनुष्एभो मा एतम्या सत्पात्रीप्पटासरामि पदानि-एक सप्ताक्षरम् । यत्राप्ता क्षरम् सम्म पत्वाप्यक्षराणि एकस्सिन् पदे उपयन्ति धीम्येफम्मिन् । यत्र घत्माम्यु पयन्ति सा जगती । पत्र प्रीमि स प्रिष्टप् । यदष्टासरं वेन गायत्री । यदएप् -तेनानुष्टुप् । सरवाम्य छन्दोमित भवति । छन्द प्रतिष्ठानो में यह छन्द मुपा पास्यै सचर्स प्रतिष्ठापयाम ८ । ८ । ८ । ८।११।१२ इत्येषमाचक्षागेन गायत्र्यादीनां पादम्यवस्मानिर्भरस्वसमास्त्र्यानात् सर्वत्र छन्द सिदी विरसेरप्यपेक्षाऽस्त्रीत्युपगम्पसे । तदिरपमरामप्रसमेतत् । यत्तु भूयात् । नास्त्य सामजस्यम् । समयथाप्युपपत्ते । पद तावद् म । भस्त्येय सर्वत्र नियमेन छान्दसिकपिच्छेदविरविप्रप्तिरिति । सवितुस्त्येयादी मुमिनियेस्सादी धार्मिकपदानुप सम्मेऽपि छान्दसिकपदम्याक्षरगणनामिदम्यापठापायोग्यस्वात् । यत्र त्वक्षरगणना न समाप्नोति तत्रापि क्षप्रसंमोगेकाक्षरीभावान् म्यूहे' ---इति कात्यायनोकदिशा उबारमसोकानुकूस्येन प्यूहनाद् गणना अष्टम्या । यथा-- रुप नो धेहि प्रामणेपु रुच राजमु धारय । रुच वैश्यपु शुद्धेषु मयि घेहि रुपारचम् ॥ इत्यादी हिकारेकारस्य प्रकाराकारस्य पा भविद्यमानषदमापादयक्षरत्वम् । तथा- ·'पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥१॥ समानी व आकूति समाना हृदयानि व. समानमस्तु वो मनो यथा व सुसहासति ॥ २॥' इत्यादौ भावियमित्येवं (वह) इत्येवं च वर्णाभ्युच्चयेनोच्चारणादष्टाक्षरत्वम् तदितर वैदिकाना व्यवहारे पादपूरणानुरोधेन व्यूह यवहखराणामितरवर्णसमभिव्याहारान कूल्यप्रातिकूल्यतारतम्यसापेक्ष्यमभ्युच्चयेनाविद्यमानवद्भावेन वेति छान्दसी परिभाष द्रष्टव्या । इत्थं व्यूहोऽपि सिद्धो वेदपुरुषाणामुच्चारणे, सिद्धान्वाख्यानं च शास्त्रं : शक्नोति चिरन्तनव्यवहारसिद्धमर्थमपलपितुम् । अत एव पृथ्वीशब्दस्य पृथिवीपृथवी रूपाभ्यामुच्चारितस्यापि दृश्यते विधायकं वैयाकरणवचनम् यत्र तु न दृश्यते विधि वचनं, सोऽयमन्वाख्यापकदोषो भवति न तु व्यवहर्तृणामाद्यानां स्वतन्त्राचार्याणा ना वा चिराद् व्यवह्रियमाणस्यार्थस्येति दिक् । अथान्यथा ब्रूम नास्त्येव सर्वत्र नियमेनर्थिकविच्छेदविरतिप्रकृप्तिरिति । अनुष्टुभ सर्वच्छन्दस्त्वोप पदकमैत्रायणीयश्रुतौ यजुर्मन्त्राणामनुक्रमणिकोक्तच्छन्दोव्यवहारे चानपेक्ष्यैवार्थि पदं छन्द स्वरूपोपपादनात् ॥ तस्मादुपपन्नो वैदिकव्यवहार इति चेत्तन । छन्द खरूपसिद्धौ सर्वथैवार्थानपेक्षार छन्द सार्यप्रसक्ते ।- 'एदमगन्म देवयजनं पृथिव्या यत्र देवासो अजुषन्त विश्वे । ऋक्सामाभ्या सन्तरन्तो यजुर्मी रायस्पोषेण समिषा मदेम इमा आप शमु मे सन्तु देवी. ओषधे त्रायख स्वधिते मैनं हिंसी. ॥' इत्यस्या सप्तत्यक्षराया विराड्पाया ब्राह्मीजगत्यामेकादशाक्षरैश्चतुर्भिराास्त्रिष्टुभ स्त्रयोदशाक्षराभ्या चासुर्योरनुष्टुभोरपि संभवात् । उपलक्षणमेतत् । द्वादशाक्षराभ्या मेकादशाक्षराभ्या च षट्चत्वारिंशदक्षराया विराडार्षीजगतीत्वेऽभ्युपगमे चतुर्विश त्यक्षरावशेषादार्षीगायत्रीत्वससिद्धेः । न च देवतादितश्चेत्याद्यनुशासनादिष्टसिद्धि ब्राह्मीजगत्यामार्षीजगतीत्वादिना साकर्यस्येदानीमप्यनिरोधात् । तस्माद् गतिसिद्ध मार्थिक विरतिमत्पदमनुरुझैव तत्तछन्दोऽवयवभूताना पदाना पदाख्याना व्यवस्थ शक्या प्रतिपत्तुमतस्तदवस्थमसामञ्जस्यम् । अत्रोच्यते लौकिकच्छन्दसि तावद् गतिस्तन्त्रम् । गतिबलापतिता हि यतिर्गत्यन गमानुरोधादेव पञ्चधा स्वरूपं धत्ते । अयति , यति , विरति , विच्छेद , अवसायश्चेति ·सन यायवा पुनरावृत्ति प्रायेग सौप विरतेश्यमानतया सदनुरोपाद् द्विदलत्व चतुष्पदस्य पद्पदस्य या व्यवस्थाप्यते । अस एव तत्र नियता पादानुरोधिनी छन्द सिदि । पादत्व म पुनरावसमानरवे सति पिरतिमत्पदत्वम् । यतिमत्पदस्यायत्तेविर त्यन्तरितया विरतिमत्पदेवरतया च नेतस्य पादत्वमभ्युपगच्छन्ति । अघसमविप मादी तु पादम्यवहारो रमकाय पत्र ददावीलादो दानम्यपहारषद् भात । पुनरापर्समानस्वाभायेऽपि विरतिमरपदस्वानुवदनासत्योपपत्ते । अतो नास्ति लौकि- फानामनुपपसि ।- अप पैदिकच्छन्दसि- अश्विभ्यां प्राप्त सपनमिन्देणेन्द्र माप्पन्दिनम् । वैश्वदेम्प सरसत्या तृतीयमाप्त सपनम् ॥१॥ इस्पेवमनुष्एपादी गस्समायेऽपि छन्द सिदिदशनादक्षरगणनैप तत्र न गति । मत एवं गतिपसापतिताया पपविधाया मोरपि मयापेक्षा । दविझायविज्ञानसापेक्ष हि वैदिकानां प्रवृत्तेवन देवखरूपसिदधुपयुक्ताक्षरगणनापेक्षौचित्येऽपि भुतिरछनोपयुका या गवेरनुपयोगात् । तस्मादप्रसके गतियती नाप्य प्रसके । वेन निवार्यते । पाद ध्यवस्था त यस्पनपेक्षायामपि नूनमपेक्ष्यते। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्पामृप्त विवि ।" इस्पादिमियेष्यपि पादष्पपस्याया श्यमानत्वात् । तत्र प पादश्छन्दसो भफि विशेषः, स च स्पूठभेदेन संपूर्ण छन्द एव वा द्वितीयस्तृवीयधातुप पपमादिको पा ययाविनक्षमपेक्ष्यते। सदनुरोधेनेव गायश्यादिना एकपदी द्विपदी त्रिपदीत्यादिमिः शामतीककुम्मवीययमप्यामुरिगादिमेदधानेकधास्वससाधनात् । तथा च मास्स्येव वैदिकानामप्यनुपपत्तिरिति भाष्यम् ॥ इति छन्द पदबाद १- सत्र अथ छन्दःपदसहितावाद:- मनु पनुप्पथा विपमपादान्ते सधिकार्याणि दृश्यन्ते, न सपा समपादान्ते, को हेतु । अत्र पदन्ति-पर्य हि पतु पावसाघम्पात् पशुवत् रम्यम् । पपना हि पादेपु वन्दै इन्दं सनिकप्यते बाप्रिमाद् द्वन्दात्पधिर्म इन्द्रम् एपमेष पपानो पायेषु प्रथम दरमुत्तम प इस पृषक् पृपर सनिपत्ते तस्मात्तत्र तत्र सहिताकार्याणि भवन्ति। समपादान्ते तु संनिकामावात् संहिताकायाणि निवर्वन्ते, पररा समिकर्ष सहिता इति सिदान्तात् । अप पुन कपित् प्रसवतिष्ठते । फमाय पर सेनिक । यदि हि सारसिकार्य मात्राफालाधिककासम्मवायामावः संहितेतीप्यते तर्हि नूनमिहापि विषमपादान्ते संहिताकार्यापि निवर्तेरन् पशु प्राविशास्यपषमाध्यायस्य प्रपमसूत्रे-"समासोऽव ·६२ ग्रहो ह्रखसमकाल"-इत्यनुशासनात् तदनुरोधेनैवासमस्तपदयोरध्यर्धमात्राकालस्य, यतौ द्विमात्राकालस्य, विरतौ तु सार्धद्विमात्राकालस्य, व्यवच्छेदकत्वस्वीकारापत्त्या सहिताया दुरापास्तत्वात् । अत्रोच्यते-नेदमवग्रहे तावटेकमात्राकालव्यवधानं नियम्यते । “अवग्रहे तु य कालस्त्वर्धमात्रा विधीयते"-इति याज्यवल्क्येन तत्रै- वार्धमात्राकालव्यवस्थापनात् । तस्मादवग्रहे क्वचिदेकमात्रयापि व्यवच्छेद इत्यत्रैव कात्यायनतात्पर्य लभ्यते । युक्तश्वायमर्थ । विच्छेदकालस्य न्यूनाधिकताया विवक्षा- धीनतया नियमानुपपत्ते अत एव ऋप्रातिशाख्ये-“पदप्रकृति सहिता" इत्या- ख्यायते । संहिताया पदं प्रकृति , पदस्य वा संहिता प्रकृतिरित्युभयथा सूत्रं व्याचक्षते। अर्थे क्वचित्कृतसमया संहितावर्णा पदमिति पदे वर्णस्थित्या संहिताखरूपं प्रतिपत्तुं युक्तम् । तत्र हि व्यजनयो स्वरान्तरितयो स्वरानन्तरितयोर्वा विच्छेदकालो नैकवा भवति । अत एव चावग्रहे समस्तपदे यत्यादौ च नैकरूपो विच्छेदकाल क्रमागत शक्यो नियन्तुम् । विवक्षावशाद्वर्णमैत्रीवशाच तारतम्यसंभवात् । यत्तु- 'खरान्तरितयोर्मध्यवर्ती व्यञ्जनयो स्वर । विच्छेदकालो मात्रा वा द्वे माने तिस्र एव वा ॥ १ ॥ विच्छिद्येते व्यञ्जनेन व्यञ्जनान्तरितौ खरौ । व्यजनस्वरयो कालो विच्छेदस्य न विद्यते ॥ २ ॥ संयुक्तयोर्व्यञ्जनयोर्मात्रापादोऽन्तर भवेत् । मात्रापादार्धविच्छेदे गुणसाकर्यसभव ॥३॥ समस्तपदयोर्मध्ये विच्छेदस्त्वर्धमात्रक । पादोनमात्राविच्छेद पदयोरसमस्तयो ॥ ४ ॥ एकक्रियान्वये वाक्यखण्डाना मात्रयान्तरम् । सैकद्वित्रिचतु पादा मात्रा सापेक्षवाक्ययो ॥ ५ ॥ त्रिमात्रा वा चतुर्मात्रा सूक्तपूर्ती विधीयते । अधिकारे प्रकरणे ततोऽप्यधिकमिष्यते ॥ ६ ॥ श्लोकेऽर्धमात्रा तु यतौ विरतौ मात्रयान्तरम् । विच्छेदे त्वत्र मात्रे द्वे अवसाये ततोऽधिकम् ॥ ७ ॥' इत्येव केचन व्यवच्छेदनियमा प्रदर्श्यन्ते तदपि औचित्यमात्रसापेक्ष व्यवस्थान- मात्रम् । वर्णमैत्रीवशाद्विवक्षावशाच्च क्वचित्तदतिरेकदर्शनात् । यथा- जायन्ते नव सौ तथापि च नव भ्यांभिस्भ्यसा सङ्गमे षद संख्यानि नवैव सुप्यथ जसि त्रीण्येव तद्वच्छसि । चत्वार्यन्यवच सु कस्य विवुधा शब्दस्य रुपाणि त- ज्जानन्तु प्रतिभास्ति चेनिगदितुं पाण्मासिकोऽत्रावधि ॥ १ ॥ इत्यत्राद्यपादयतौ अर्धमात्रया द्वितीयपादयतौ पादोनमात्रया तृतीयपादयतावेक- मात्रया वा व्यवच्छेदोऽवभासते। तृतीयपादान्ते त्वर्द्धमात्रयैव नैकमात्रयेति नाविदितं .

·भायुकानाम् । नन्वेष तर्हि विपमपादान्छे रामपादा ठेऽपि या यथापियक्ष पवित् सन्धिकायाणि प्रयतरन् पचिदा नियतरमित्यम्ययस्थया पपम्प म्पादिति पेम । द्विविधा सहिता मयति-प्रारुवा गस्ता च । या साधन्येन प्रतिमनुपवमाना म्यारसिकी सा प्रास्ता म्पतमा पात्यायते । यया एप्यानयेवकाराफारयो । या नु स्पतपिशेपे पाचनिरी सा संस्कृता प्रगृपा पाम्पायते । सा हि नियमन प्रग्रहीसत्यादेय न कम्यचिदियक्षयान्यया भवति । यथा विपमपादान्स संहिया । सा हि यद्यपि कधिद्विसम्पेन यणानुपारयेत् भयापि न निवसते प्रगप्रस्यात् । पया रामप्यित्सम पुमाग तदितरभागात् पृषस यदि पिटम्मेनापि फपियारयेद् अपापि या पदप्रकृति सहिता न नियससे प्रयत्वात् । इय रामपादावे नाभ्युपगम्यते तस्माददोप । अन्येऽपि बदन्ति भियवे हीय सहिता पणाक्षरपदपादपद्यादिपु प्रलय प्रलय रूपभेटेन । पर्गसंहिता हि पसतारसम्पेन पर्णगुणादिक परपर्गे मुचारपति । अपर सहिता तु किमिवर्ण विधिदक्षरारपेनापफम्पयति । तया पदराहिता पणानन्योन्य सनिघापयति । असण्टपदराहितानिपत्तिस्रषमप्रहाम्देनोप्यते । उफायवे सहिता विक्षेपधमा पर्णसमीक्षायो सहितोपनिपरप्रकरणे । तत्रेय पदराहिमा यणानां विसम्मे नोपारण तु सहते सर पकायप्रविपत्ती तु पर्णसंहिता सन्धम् । नेपास्यन्त वर्णसामिप्यम पेक्ष रापणेत्यादी पण्मातापिसम्मेऽपि रेप हितानिय पनणत्पफायदानात् । तथा घेर्म सम्बिकायप्रयोजिका सहिता यापन्सं फासं सहते सापकालानतिपातेनेप विपमपादान्ते विधाम कतम्य इत्यादिश्यते। अधिक तु तत रामपादावे दसतो न तत्र सभिकायाणि प्रपर्यन्ते । परे स्वार -अतिषिसम्मेनोपारणेऽपि पिपमपादान्ते सधिकायाणि भवन्ति । अनतिपिठम्पेनोपारणेऽपि समपादावे न भसन्ति । रापयेणेत्यादी पम्मामाषिउम्मेऽपि सपिरनुपसव पुनर्नतु रघुनापादायतिसानिध्येऽपि निवसते । तस्मातदुफ युतम् । पस्तुत- संहितैकपदे नित्या निस्सा भासूपरागयो । नित्सा समासे पाफ्ये तु सा विवक्षामपेक्षवे ॥१॥ इति यथा याफरणा धातूपसगादी नित्सवं नाचनिकं फउपसादनुजानन्धि तपप सब विपमपादान्ते संहिताया नित्यस्व समपादावे तु सहितामा मविवक्षितस्व फलानुरोपादेव छान्दसिका भनुमानन्ति । तस्माच्छान्दाधिकसमयसिद एयायमर्य इस्यम्मतिचिन्तया ॥ इति छन्द पदसहितापाद - यविदोपवाद । ननु विमतिकताना पदाना विभले प्राक् क्रियमाणाया यतेदुष्टत्वमन्वाट्यायवे समावकरूपते दुष्टस्महेत्वछामात् । तत्तच्छन्दोरत्ते नियतस्त्रानेप्येष हि यत्तिमन्याचक्षते ·६४ . छान्दसिका । स्थाननियमश्च वर्णमात्रान्यतरनिवन्धनो न तु विभक्तिपौर्वापर्यनिवन्धन. सभवति । विभक्त्यादीना वैयाकरणपदार्थत्वेन छन्दःशरीरे तदप्रवेशेन च छन्द.. खरूपसिद्धौ तदनपेक्षणात् । ऊनविंशत्यक्षरपादे शार्दूलविक्रीडितद्वादशाक्षरस्य यति- मत्त्वमन्वाख्यायते । तदिदं यदि त्रयोदशाक्षरे कृतं स्यात्तत्तर्हि युक्तो वक्तुं दोष । द्वादशाक्षरे तु कृतया यत्या छन्द स्वरूपसंपादने विभक्तिपूर्वत्वमप्रयोजकमप्रति- वन्धकं चेति । न च व्याकरणानुसारेणाप्ययं दोष' संभवति । तत्र विभक्तेः प्राग् यतिकरणप्रतिषेधाननुशासनात् । नापि व्युत्पत्तिशास्त्रानुमतोऽयं दोष. । पदयो खप्रयोज्यपदार्थोपस्थित्यवहितोत्तरजायमानशाब्दबोधे यद्यप्याकाङ्कायोग्यवेत्या- दिवदासते कारणत्वमन्वाख्यायते, यतिश्चासत्तिप्रतिवन्धिनी, तथापि तावता - शाब्दबोधप्रतिवन्ध स्थान छन्दस' स्वरूपहानिः । तत्र यतेरिष्टत्वात् । अथवा नेयं यतिरासत्तिविरोधिनी । एतावद्विलम्बेऽप्यर्थावबोधप्रतिवाधादर्शनात् । इतरथा कुत्रापि यतिमता वृत्तेनार्थावगतिर्न स्यादासत्तिप्रतिवन्धात् । अत एव परमसन्निकर्षात्मकस- हितानिवन्धनं सन्धिकार्यमपि न विरुध्यते । तस्मादस्त्येव नामविभक्त्यात्मकयो पदयोर्यत्यवरुद्धयोरप्यासत्तिरर्थबोधोपयोगिनीति न व्युत्पत्तिशास्त्रविरोध । अथाप्रयु- क्किदोषदुष्टत्वं स्यादिति चेत्तदपि न । 'यस्मात् क्षुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्या महानस्य गर्भे- ऽहङ्कारोऽभूत् खकशिखिजलोय॑स्तत संहतेश्च । ब्रह्माण्डं यज्जठरगमहीपृष्ठनिष्ठाद् विरञ्चे- विश्वं शश्वञ्जयति परमं ब्रह्म तत्तत्त्वमाद्यम् ॥ १॥' इत्यादिष्वभियुक्तकर्तृकप्रयुक्तिविषयतादर्शनात् । तस्माद्विभक्तिकृतपदे यतिप्रतिषेधो निर्मूल इति चेदनोच्यते । -- इह हि छन्दोवृत्तजाते मात्रावर्णान्यतरनियतस्थाने यति कर्तव्या इत्येको विधिः । सा च यति मविभक्तिमध्यवर्तिनी यथा स्यात्तथा विभक्तिकृतपदं न प्रयोज्यमित्यपरो विधि । तत्र छन्द खरूपं स्वाभिव्यक्षकवर्णपरम्परामात्रसापेक्षं यद्यपि तत्तद्वर्णसमष्टेरर्थ नापेक्षत इति पूर्वेणैव विधिना छन्द सिद्धि कृतार्था भवति तथापि सार्थकपदवि- न्यासेन छन्द स्वरूपं सम्पिपादयिषून् प्रत्ययमपरो विधिरुपतिष्ठेत यत्यंवरुद्धं विभक्ति- कृतपदं न प्रयोज्यमिति । अयं भाव । पदं द्विविधं यतिकृतमर्थकृतं च । तदुभयवि- धमेवानवच्छिन्नवर्णपरम्परासापेक्षमित्यवश्यं यतियोग्यस्थाने विभक्तिकृतपदप्रयोगे विप्रतिषेध. प्राप्नोति। अर्थानुरोधिनी हि पदयतिर्विभक्त्यन्ते स्थानं लभत इत्यवश्यं विभक्त प्रागनवच्छे- दमपेक्षते । अथ छन्दोऽनुरोधिनी पदयतिस्तत्र विभक्ते प्रागेव स्थानं लभत इत्यवश्यं विभक्तिविभक्तिमतोरनवच्छेदं प्रतिपेधति । तत्रेदं द्वैधमिव स्यात्---अर्थगतिमनपे- क्षमाणो हि प्रयोजयिता छन्द स्वरूपमात्रदिदर्शयिषया प्रवर्तमानोऽवश्यं छान्दसयति ·६५ प्राधान्यान् विमके प्रागेव छन्दोनियताक्षरे यतिमासादयेदिस्सयमपेक्षमाणस्य श्रोतुरमनोरषन स्यात् ॥१॥ भयावुबोधमिपम प्रवर्तमानस्तु नूनमपानुरोपेनैव छन्दोपत्त प्रयोजयमार्षिक पतिप्राधान्याद् विभक्मन्ते गतिमासादयेदिति छन्दोमायारम्यमपेक्षमाणस्य श्रोतुरमनो रबन स्मात् ॥ २॥ सेयमनवलप्ति । अत स्याने कृत विमफिक्तपदे यतिमतिपेध शासमिति दिन इति यतिदोपवादः। अथ पश्चान्तावाद:- ननु यदि सर्पस्मैवार्यजातस्मैकान्ततश्छन्दोयरस्व स्वीक्रियते तत्तर्हि नूनमिदं छन्दो ऽपि छन्दोवर स्यात् स तहिं पद्यान्दोवेद किमिति पयाड एयोध्यवे न च्छन्द सा परा प्रतिविधीयते । मय यदि नेद छन्दरउन्दोपदमिति मन्यसे तत्तर्हि छन्दस सर्वानुगतत्वप्रविज्ञाहानिरिति चेत्सस्यम् । यद प्रमणो व्यापफत्व मन्मन् तथेदं द्रष्ट म्पम् । यदि नामास्य प्रामणो प्रमत्तित्ममाख्यायवे वत्तर्हि देतं मरलि । मद्वितीय प्रमेस्याचक्षते प्रमाविद । यदि तु ममपत्तिस्वं नासीत्समिमन्यते सत्तहिं तस्य म्यापकत्वप्रतिडाहानि प्रसज्यते । अप अपनवस्थादोपात् सेन शम्यप्रमाणादि ववस्म प्रमण खस्मेणावमासमानस्स नेवरापेक्षेप्युच्यते तत्तर्हि मुल्य छन्दोघे ऽपि । खरूपेणेव छन्दसां छन्दोपदवादितरफ्छन्दोनपेक्षणात् । परे स्वाहु-भवति नूनं गस्यप्पपरिच्छित्तिर्नाम छन्दसां छन्दो लिप्यप्वपरिरिछत्तेश्छन्दोलिपिष्ठन्दस्व बत् । सा चापपरिच्छित्ति प्रत्ययो भवति । यया परिच्छिन्नानामनेकेपामायतन साम्येन प्रवर्दनं रस्सते । आयतनमेन तखातीयेतरायतनसाम्यापेक्षया अप्वपरिच्छि- त्तिरित्युष्यते । अवसं हि सर्वस्याप्येतस्य वस्तुजावस्स खरूपसंपादनाद्यन्योरेशेन प्रवर्तमानस्य कपिदप्पा भगति । तेनाप्पना प्रक्रममाणस्य सौकर्य सौन्दर्य चानुभूयते। समार्गत् प्रव्यवमानस्य च तस्स लियस्व कुरूपत्व च जायते । तस्मादयमप्पयो गश्छन्दसौ छन्द । मन्वय सहि पप छन्दोवेदस्य पड्भिरटर्मवितध्यमिति चेत्सस्यम् । मखि परमो वेदत्वात् । पेदस्य परास्वनियमात् । खल्पविषयस्वातु नायमप्पयोग पार्थक्येनेह निस्पित इति प्रष्टष्यम् ॥ इति छन्दोवेवपश्चाइसाबाद । अथ छन्दोविज्ञानसार्थकतावाद। इदं तापच्छन्दोविज्ञानशासमनारम्भणीयमनकस्वात् । पर हि धाममा रम्पते-अविनातार्यशापना हेयार्थनिरसना सामम्माविशेषोद्रेकार्पमितरयेदोपकारा चेति । तत्रेद छन्दोविज्ञानशाम पामन्यतम कमप्य संसाधयितुमीटे- ·६६ (१) कस्तावच्छन्दसामविज्ञातोऽर्थ शास्त्रेण विज्ञाप्य.। खरूपं वा नामधेयं वा प्रयोगनियमो वा छन्दोविज्ञानमात्रेणाभ्युदययोगो वा । नाद्य । ऋड्यन्त्रादिपाठाद् वैदिकानां काव्यादिपाठाद् लौकिकाना यावत्प्रयुक्तच्छन्दसा स्वरूपस्य प्रतिपत्तिसौल- भ्यात् , प्रयुक्तातिरिक्तच्छन्दसां तु वैदिकानामनभिधानमेव लौकिकाना पुन साकल्येन विज्ञानस्येहाप्यसंभवोऽनन्तत्वात् “शेष प्रचित ।" "अत्रानुक्तं गाथा" इति सूत्राभ्या पिङ्गलेन विशेपत सर्वच्छन्द स्वरूपनिर्वचनाशक्यत्वप्रतिवोधनात्, "कश्छन्दसा योगमावेद धीर को धिष्ण्या प्रति वाचं पपाद । कमृत्विजामष्टमं शूरमाहुर्हरी इन्द्रस्य निचिकाय क खित् ॥” (१०।१०।११४॥९।) इति मन्त्रयता भगवता वेदपुरुषेणापि सर्वात्मना छन्दोयोगविज्ञानस्याशक्यत्वप्रति- वोधनात् ॥ १॥ न द्वितीय. नामविशेषेण छन्द स्वरूपे विशेषानाधानादिच्छानुरो- धितया तादृशतुच्छफलार्थमेतावतो महत शास्त्रौघस्यारम्भानावश्यकत्वात् ॥ २ ॥ न तृतीय -अमुम्मिन्नवकाशे स्रग्धरैव प्रयोक्तव्या न शार्दूलविक्रीडितं मन्दाक्रान्ता वे- त्येवं विध्यभावात् , तत्तच्छन्द प्रयुक्तावद्यापि लोके कामचाराच्च ॥ ३ ॥ न तुरीय - छन्दोविज्ञानमात्रेणादृष्टाभ्युदयकल्पनाया निर्वाजत्वात् । तस्मान्नाविज्ञातार्थज्ञापनार्थ छन्दोविज्ञानशास्त्रमारम्भणीयं भवति ।- (२) अथ न हेयार्थनिरसनायापीदं शास्त्रमुपयुज्यते। गौ शब्दः प्रयोक्तव्यः साधुत्वान गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽसाधुत्वादिति हि यथा व्याकरण- शास्त्रेण साधुशब्दान्वाख्यानेनासाधुशब्दाना हेयत्वं विधीयते न तथानेन छन्द.. शास्त्रेण छन्दसा साधुत्वासाधुत्वाभ्यामुपादेयहेयव्यवस्था क्रियते प्रस्तारसिद्धस्वरूपा- तिरिक्तस्य हेयस्याप्रसिद्ध.। ट ण ठ ड ढे न यत्र च्छन्द सिद्धिस्तन प्रमादतोऽप्ये- कडकाराधिक्ये टणठं डाढेनापि छन्दोऽन्तरसिद्धि सभवत्येव, न च तत्र शास्त्रविरोध पश्याम । तस्माच्छन्द सिद्धौ हेयोपादेयव्यवस्थाराहित्यादनर्थकमिदं छन्द शास्त्रम् ॥ (३) अथ न च्छन्द शास्त्रमध्येतुस्तदध्ययनेन कश्चन सामर्थ्यसमुद्रेको दृष्ट । हेयनिरसनपुर सरमुपादेयमुपाददानो हि व्यवहारकुशल साधीयसाभ्युदयेन युज्येत, वियुज्येत चानिष्टकरेणेति तत्रास्य सामर्थ्यमुद्भूतमिव विज्ञातं स्यात् । न चेह तथा छन्द शास्त्रे हेयोपादेयव्यवस्था पश्यामस्ततो नैतदध्ययनेन कथंचित्कुत्रचिदर्थे सास- •तिरेकमनुभावयाम ॥- ( ४ ) अथ नेतरवेदोपकारकत्वमप्यस्य शास्त्रस्य सभवति । यथा हि-नाव्यवेदो- पकारको नृत्यवेद , नृत्यवेदोपकारको वाद्यवेद , वाद्यवेदोपकारकश्च गेयवेद । यथा वा वाग्वेदावेदक्रियावेदा सर्ववेदोपकारका इप्यन्ते। न च तथेह कचिद्वेदं पश्यामो योऽन्तरेण छन्दोविज्ञानमपर्याप्त. स्यात् ।। ननु चास्ति यनवेदो योऽन्तरेण छन्दोविज्ञानमपर्याप्त स्यात् , तथाहि-गवामयने पूर्वस्मिन् पक्षनि एकचत्वारिंशदधिकशतसख्याकेषु चतुर्विशाभिद्भविकस्वरसामाभिधा- 1917 168231

·६७
नेप्वह मु प्रासामोमिवर्तस्मैकस्वेऽपि प्रगाया प्रत्यह भेदेन प्रयुज्यन्ते । तत्र के ते
खोत्रीया प्रगाया इत्याकाहायाम् "पघम मा मु पाहता प्रगाथा माप्यन्ते। सेवा
सेपु छन्दसी संयुज्यतव्यम् । चतुरुत्तररेग छन्दोमिरेतव्यम् । पदाहुरनवलप्सानि या
एतानि छन्दसि माप्पन्दिने, वृहस्सा चैव त्रिष्टुमा बैतष्यम्" इत्येष ताणिभुती
दाशतपीसमानावेनाध्यपिचविशवप्रमितप्रगापतृचसमुदायेन सावदा मु प्रगापलामे त
दतिरिकेषु त्रयोदशस्वह मु प्रगायछामा प्रय पक्षा विधीयन्ते । ते चैते प्रगाया म
पान्तरेण शाममप्पपसितु शक्या नापि वा समन्तरेण प्रगायप्रयोग ज्योतिष्येम
पर्याप्नोति एषमितरत्राऽप्येकान्ततरम्न्दोषिहानमपेक्ष्यते प्रतियमम् । अत एव च योह
घा भषिदिसायछन्दोदेवतमामणेन मप्रेण याजपति वाऽप्यापयति वा स्थाणु पच्छति
गर्ने वा पासवे प्रमीयते वा पापीयान् भवति सस्मादेवानि मश्रे मने विद्यात्' इति श्रूयते
'मप्राणो देवत छन्दो निरुकं ब्राह्मणान् ऋपीन् ।
कृत्तदिवादीधाशास्वा यमन्तो यागकण्टका ॥१॥
अविदित्वा पिच्छन्दोदेवत योगमेव च ।
मोप्यापयेवपदापि पापीयान् प्वायते तु स ॥२॥
पिच्छन्दोदैनतानि नाममा स्वराद्यपि ।
भविदित्वा प्रयुमानो मप्रकप्टक उच्यते ॥ ३ ॥
इति मर्यते च । भगवान् कास्पायनोऽप्याह- छन्दांसि गायथ्यादीनि एतान्यपि
दित्वा मोऽधीतेऽनुबूते जपति जुहोति यति याययते तस्य प्रम निर्वीय यातयाम
भवति भपान्तरा भगर्त वापद्यते स्थाणु पर्छति प्रमीयते वा पापीयान् भवति मप
विधामैवानि योऽधीते तस्य वीर्यवत्- -भय योऽपवित्तस्य वीर्यपत्तरं भवति अपिस्मा
हुस्वेष्टा तस्फछेन युज्यते' इति ॥ तस्मात् सन्त्येव भूयासि छन्द शामस्य प्रयोजनानि
सद्विशानमन्तरेण वायं मझवेदो निर्यो यातयामो ममति तस्मादस्ति समवेदोपकार
कस्व छन्दग्रामस्य-
यदपि दृष्यन्तमुद्रमा नाव्यनृत्सवायगेयवेदानामुत्तरोत्तरस्य पूर्षपूर्ववेदोपकारकत्वमा
स्पायवे सावतापि छन्दोवेदस्यैव सर्वोपकारफत्वमाख्यातं भवति गेययेवस्य छन्दो
वेदानतिरिकत्वात् । तस्मादस्ति वापादिवेदोपकारफवं छन्द शामस्य ।-
अप कि बहुना येय शिल्पविद्या छोकनितान्तफसोपधायकतया प्रतिपद्यते पा
नूनमर्षच्छन्दोषियोपजीव्या भवति अर्पच्छन्दोषियानतिरिकैव मा। शिल्प छन्द वि
भुते । सर्व घेद सचराचर जगन्मण्डल दृश्यते विश्वकर्मण शिस्पम् । तथा प्राणिया
सैरपि फियमाग तत्तत्कर्म श्यते शिस्पमेवानुलम्बितम् । सर्वे म वियानिबन्धा रच
नावैचित्र्यात्मकेन केनापि शिस्पेनैवानुगता मगन्ति । तस्मारिएपविद्यात्मनाप्यस्स्पेव
सर्षवेदोपकारफल छन्दधामस्म ॥१॥

·६८ , यदप्युक्तं नास्य छन्द.शास्त्रस्य विज्ञातृपु सामर्थ्य विशेपोद्रेकादिफलोपधायकत्वम- स्तीति तदप्यत एव प्रत्याख्यातं भवति "अविदित्वा योऽधीते तस्य ब्रह्म निर्वीर्य स पापीयान् भवति अथ विज्ञायैतानि योऽधीते तस्य ब्रह्म वीर्यवत् स जपित्वा हुत्वेष्ट्वा तत्फलेन युज्यते"..इत्येवमाचक्षाणेन भगवता कात्यायनेनान्वयव्यतिरेकाभ्या छन्दो- विज्ञाने एव यज्ञवेदसाध्ययावत्फलोपधायकत्वप्रतिपादनात् । श्रूयते चाभ्युदयसमर्प- कत्वं छन्दोविज्ञानस्य । तथाहि-"तस्योप्णिग् लोमानि, त्वग् गायत्री, त्रिष्टच्मासम् , अनुष्टुप् नावानि, अस्थि जगती, पहिर्मज्जा, प्राणा वृहती, स छन्दोभिश्छन्न । यच्छ- न्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दासीत्याचक्षते ।" इत्याख्याय "छादयन्ति ह वा एनं छन्दासि पापात्कर्मणो यस्या कस्याचिद्दिशि कामयते" इत्यारण्यके समानायते तस्मात् पुरुपस्य पापसवन्धं वारयितुमाच्छादकत्वाच्छन्द इत्युच्यत इत्यस्ति प्रयोजनं छन्द शास्त्रस्य । तथा तैत्तिरीया अप्यामनन्ति-"प्रजापतिरग्निं चिनुते स पुरयाविर्भूत्वा तिष्ठन् तं देवा विभ्यतोपायन ते छन्दोभिरात्मानं छादयित्वोपायन् तच्छन्दसा छन्दस्त्वम्"- इति । तस्माचीयमानानिसन्तापस्य छादकत्वाच्छन्दस्त्वमित्यस्ति प्रयोजनं छन्द - शास्त्रस्य । तथा छान्दोग्योपनिषदि श्रूयते-"देवा वै मृत्योर्विभ्युस्त्रयीं विद्या प्रावि- शन् ते छन्दोभिरात्मानमाच्छादयन् यदेभिराच्छादयंस्तच्छन्दसा छन्दस्त्वम्" इति तस्मादपमृत्यु वारयतीति छन्द इत्युच्यते । ततोऽस्ति प्रयोजनं छन्द शास्त्रस्य । अथान्यो मन्त्रवर्ण श्रूयते "गायत्रेण च्छन्दसा त्वा छादयामि त्रैष्टुभेन च्छन्दसा त्वा छादयामि जागतेन च्छन्दसा त्वा छादयामि" इति ततश्छन्दसामेषा रक्षानुकूलसव- रणसाधनत्वादस्ति प्रयोजनं छन्द शास्त्रस्य ॥२॥ अथ पुरा असुरै पराभूता सुरा यदेभिर्गायत्रादिभिः स्वमात्मानं प्रच्छाद्य पुन- स्तान् जिग्युस्तच्छन्दसा छन्दस्त्वमिति वृद्धपराशराद्युक्तेश्छन्द सवृतशरीरस्व-शत्रुपरिः भावकत्वं विजयशालित्वं च ससिद्धं भवतीत्यस्ति प्रयोजनं छन्द शास्त्रस्य । स्मर्यते चायमर्थो भगवता कात्यायनेनापि सर्वानुक्रमणीसूत्रे--"अर्येप्सव ऋषयो देवताश्छ- न्दोभिरुपाधावन्" इति । अन्नपुत्रादिमोक्षान्तं फलमात्माधीनं कर्तुमिच्छन्तो मधु' च्छन्द.प्रभृतय संवननान्ता ऋषयो देवता सूक्तहविर्भाग्भिश्छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिरुपा- यभूतैस्तद्युतमन्त्रैर्वा 'अर्थस्य प्राप्तावयमेवोपाय इति दृढसकल्पा. श्रद्धयागच्छनिति- हि तदर्थमाह षड्गुरुशिष्योऽपि । अन्यच्चायमाह- 'ऋषिनामार्षगोत्रज्ञ ऋषे. सस्थानतामियात् । एकैकस्य ऋषेर्ज्ञानात् सहस्राब्दा स्थितिर्भवेत् ॥ १॥ छन्दसा चैव सालोक्यं छन्दोज्ञानादवाप्नुयात् ॥ २॥ तस्यास्तस्या देवतायास्तद्भाव प्रतिपद्यते। या या विजानाति नरो देवतामिति निर्णय ॥३॥ ऋष्यादिविज्ञानफलमनुभूय सुपूजितः । खाध्यायस्य फलं पश्चाच्छ्रुत्या दत्तं प्रपद्यते ॥ ४ ॥' इति ।

·तस्मादमपुत्रादिमोक्षान्तफरसायनस्यादस्ति प्रयोजन छन्द शास्त्रस्य ।
भय यवुक छन्द सिदी हेयोपादेयव्यवस्थाराहित्यादनयमिद छन्द शास्त्रमिति
तदप्यत एव नावकल्पते । सर्वे हि विधियाक्य सावधारण भपति न घायधारममितर
निवृत्तिमन्तरा दरम् । यसबेद छन्दोविषायक धासमतो नूनमितरवारफेणानेन मषि
तम्पमिति सिट हेयोपादेयय्यषस्याप्रयोजकस्प छन्द शास्त्रस्म । सा प हेयोपादेयम्म
वस्था रेषा ।-विज्ञातम्पान्येप छन्दांसि न तु न विज्ञातव्यान्यपीति-विज्ञायव प
जपहोमममादिपु प्रयतेत न त्वविज्ञामापीति भाषामावातिरेकप्रधाना सैका ॥१॥भध
'मनुष्टुभा यमति वृहमा गायति गायत्र्या स्वोतीति" भूयते तमानुष्टभैय यजेस न
यहस्सा न गायश्मा तथा ग्रहस्पैष गायेत नान्यपा एष गायम्यव सुवीत नान्ययेत्येप
विजातीयभावमातिरेफप्रधाना द्वितीया ॥ २ ॥ अय- पादस्यानुएय् धकम्' न
प्रथमात् मौ ।" "द्वितीयचतुर्थयोरथेति" सूत्रेभ्यो ‘पकेषु तपा" स्वरा अदमाम्या
दम् ।" मनायुनन पटो मिति" सूत्रम्य मासाम्ठ विधिनिषेपप्रधाना सृतीया ॥३॥
यदि घेद शास्त्र न स्यादयस्य सत्तहि तेप्वेतेपु कामचार स्पादनपथ प्रपयेत । ततो
नु स हेयान् हापयितुमुपादेयान् संघारयितुमुपदिशन्ति स्म ते कारणिका भगवन्त
मामाया ।।-॥३॥
(१) अप यदप्युक्त नाविझातापझापनायमिद शाममारमष्यमिति एतदप्यत
एक प्रत्याख्यात वेदितव्यम् । अन्तरेण धामारम्ममसम्मपाच्छन्द खस्मावगमस्पैका
न्तमुपयुक्तस्स ॥ 'अनुपमा यमति गृहत्या गायति गायत्र्या तासीति' भूयते । तत्र
न ज्ञायते कानुष्टप् का वृहसी का गायत्रीति । भन्नास्वा प्रषतमानप पापीयान् स्यात् ।
। यत्रापि रातोवृहती महावृहती महाससोबृहत्तीत्साश्ट्यायन्ते तत्रै स्वापच्छान्दतिको
पृातीषिकारान् प्रतिपयेत । छान्दसिक पादविशेषम्पमस्मया पद्धिविकारः सतो
घृस्ती शिविकारो महावृहसी, बगतीविकारो महासतोयहती इस्येवमप्पषस्यति ।
तपा च साधु यझे प्रवतते । भन्यथा प्रवर्तमानस्यैतानि छन्दसि यातयामानि स्युरि
सवश्यमेपो स्वरूपमानायोपयुज्यते छन्द शास्त्रारम्भ ॥१॥
यदपि तैत्तिरीयका आमनति- तथपाह में सूतप्रामण्य -एवं छन्दासि । तेप्य
सापादिस्पो यहवीरभ्यूए । सतोवृातीषु स्तुपते सतोवृहत् प्रजया पशुमिरसानीत्येव' -
इति तत्र प्रमया पशुमिषाह सन्मार्गवत्तिन पुरुपादपिको भवानीत्याशयेन सतो
पृहत्या स्तोतीत्यर्थप्रतिपत्तेरपश्यमर्यापेक्षित्वमुपदिश्यते नामधेयस्पेति नामधेयावगमा
मुपमुज्यते छन्द शास्रारम्म ॥२॥
भयाममन्ति- म्पतिपछामि लुगडे-ति । न पान्तरेण छन्दोवेदमच मक्या
स्पतिषका कर्तुमित्युपयुज्यते छन्द शामारम्भ ।। ३ ॥
भूयोसथार्थवादा धूयन्ते छन्दोवेदस्येवि तत्तदभ्युदयसिद्धानुपयुज्यतेशामारम्भ ॥४॥

·७० इमानि च भूयश्छन्दोऽनुशासनस्य प्रयोजनानि यान्यत ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः । वढचाना श्रुतौ तावदानायते-"प्रजापति यज्ञं छन्दासि देवेभ्यो भागधेयानि व्यभजत् । स गायत्रीमेवाग्नये वसुभ्य प्रात सवनेऽभजत्-त्रिष्टुभमिन्द्राय रुद्रेभ्यो मध्यन्दिने जगतीं विश्वेभ्यो देवेभ्य आदित्येभ्यस्तृतीयसवने । अथास्य यत् स्वं छन्द आसीद- नुष्टुप्-त्वं न्वेव देवानां पापिष्टोऽसि, यस्य तेऽहं स्व छन्दोऽस्मि या मोदन्तमभ्यु- दौहीरच्छावाकीयामभीति । तदजानात् स स्वं सोममाहरत् स स्वे सोमेऽग्र मुखम- भिपर्याहरदनुष्टुभम् । तस्मादनुष्टुवग्निया मुख्या युज्यते”-इति । तदेतच्छन्दोवेदं विद्वांसमन्तरेण कोऽन्य शक्नोत्येतदर्थ विज्ञातुमतो दिव्यवेदार्थप्रतिपत्त्यर्थमारम्भणी- यश्छन्दोवेद ॥१॥ अथो पञ्चवीय वा एतच्छन्दो यद्विराद यत्रिपदा तेनोष्णिहा गायत्र्यौ यदस्या ए- कादशाक्षराणि पदानि तेन त्रिष्टुभ् । यत् त्रयस्त्रिंशदक्षरा तेनानुष्टुप् । न वा एकेना- क्षरेण छन्दसा वीर्यमवरुन्धे सर्वेषा छन्दसा वीर्यमश्नुते सर्वेपा छन्दसा सायुज्यं स- रूपता सलोकतामश्नुते । अनादोनपतिर्भवति अश्नुते प्रजयानाद्यं य एव विद्वान् विराजौ कुरुते-इत्येवं विराजोऽर्थवाद श्रूयते स न पञ्चवीर्यत्वमवगन्तुं शक्नोसन्तरेण च्छन्दोवेदमित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ २ ॥ सर्वैश्छन्दोभिर्यजेदित्याह । “सवै छन्दोभिरिष्टा देवा स्वर्ग लोकमजयंस्तयैवैतद्य- जमान सर्वैश्छन्दोभिरिष्वा वर्ग लोकं जयति । एतानि वाव सर्वाणि छन्दासि गायत्रं त्रैष्टुभं जागतमन्वन्यानि । एतानि हि यज्ञप्रतिमामिव क्रियन्ते । एतैर्हवा अस्य छन्दो- भिर्यजत सर्वैश्छन्दोभिरिष्टं भवति य एवं वेद"..-इति हि श्रूयते । तत्र कि तावत्सर्वेपा छन्दसा स्वरूपं कानि वान्यानीति न तत्त्वत शक्नोत्यवधारयितुमच्छान्दसिको न वा यष्टमित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ ३ ॥ "स एवं विद्वांश्छन्दोमयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमय. सभूय देवता अप्येति य एवं वेद । यो वै तद्वेद यथा छन्दोमयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमय सभूय देवता अप्येति तत् सुविदितमिति" श्रूयते । तदेतस्य छन्दोमयस्य देवताप्ययो यया भवति तथा ज्ञानं हि सुज्ञानमित्यस्माकं सुज्ञानं यथा स्यादित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ ४ ॥ "तद्यदाग्नेन्द्रया यजति विजित्या एव सा विराट् त्रयस्त्रिंशदक्षरा भवति त्रयस्त्रिंशद्वै देवा -अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या प्रजापतिश्च वषट्कारश्च । तत् प्रथम उक्थमुखे देवता अक्षरभाज' करोति अक्षरमक्षरमेव तद्देवता अनुप्रपिवति देवपात्रेणैव तद्देवतास्तृप्यन्ति' इति श्रूयते तदेवं देवता यद्यक्षरभाज कल्प्यन्ते तत्तर्हि नान्तरेणा- क्षरच्छन्दोविज्ञानमेता विज्ञातुं शक्यन्ते तदेताश्छन्दोभिर्यथा विजानीयामित्यारम्भणीय- श्छन्दोवेदः ॥ ५ ॥ "नन्तो वा एताभिर्देवाः पुरो भिन्दन्त आयन् , यदुपसद सछन्दस. कर्तव्या न विछन्दसः। यद्विछन्दस कुर्याद् ग्रीवासु तद्गण्डं दध्यादीश्वरो ग्लावो जनितो । ।

·- तस्मात् सछन्दस एव कतव्या न विछन्दस" स्युपसदा सछन्दस्त्वकरणमनुशामते तदन्तरेण छन्दोवेदमशक्म समन्दस्स्वकरणमित्यारम्भणीमश्छन्दोमेद ॥६॥ 'गायत्री मामणस्यानुयात् । गायत्रो वे ग्रामणः । तेजो पे नवरस गायत्री। तेजसवन तासवर्षसेन समर्दयति त्रिएप राजन्यस्मानुयात् श्रेष्टुभो । राजन्य । मोमो या इन्द्रिय पी त्रिष्टा । भोजसवैन तदिद्रियेण वीर्येण समदयति । जगवी बस्यस्यानन्यात् । जागतो पे पैश्य । जागता पशव । पशुमिरेमनं तस्समश्यति"- इति धूमवे। तत्र गायत्र्या ग्रामयचर्स तेजलिष्टमा विन्द्रिय वीयमोजो जगल्या प पवादम पदापा लक्ष्यन्ते । तदन्तरेण गायत्र्यादिविज्ञानमशफ्यमपा विज्ञानमिस्सा रम्मणीयछन्दोवेद ॥७॥ चतुरुत्तर देवाएछन्दोमि सयुग्भूत्या एका घिममारोहन् यस्यामेत एतहि प्रतिष्ठिता । अमिगायत्र्या-सरितोणिहा-सोमोऽनुएमा-पृहस्पतिवृहत्या--मित्रा वरुणी पापेन्दमिटमा--विश्वेदमा गत्या । त एत भभ्यनूच्येते-अमेगायभ्यभवत् सयुग्वेति । कल्पते ह वा अम्मे योगक्षेम । उत्तरोत्तरिणीमिर धिमममुते अभुते प्रमानामेश्वयमाधिपत्य य एवमेता अनुदयता एवामासन्दीमारोहति क्षत्रिय समिति" हि ध्यते । तत्र वेषताछन्दसो सयुक्त्वाख्यानाकुसरोत्तरिणी धियं प्रजामेश्वयमाधि पस्प पापेक्षमाणानामवश्यमेपो छन्दसा चतुरुप्तरत्वविशामऐक्षित मवतीस्मारम्भणी यश्छन्दोवेद ॥ ८॥ यद् गायत्रे भधिगपत्रमाहित श्रेष्टमादा ग्राम निरतक्षत, या जगबगस्साहित पद य इत्तद्विद्ने अमृतस्पमानगु । इत्यत्तदै दत्तच्छन्दमन्दसि प्रतिष्ठापमाति कल्प पति देववियो य एव वेवेति भूयते । तदसण्न्द प्रतिष्ठापद विदिस्वामतत्वमग्नुवीय त्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥९॥ त सप्तमिन्दोमि प्रातयमन् । तस्मात् सप्तचतुरुत्तराणि छन्दांसि प्रातरनुवाके नयन्ते । इति हि तैत्तिरीयका मामनन्ति । मैत्रायणीनामपरादिविधावप्याम्नायवे। 'देवेभ्य प्राप्त गम्मोनहीति छन्दोसि में देवा प्रासर्यावाण । छन्दोम्मो वा एतव नुवाच आहे' -इति । तपाचवरेयकेऽपि- देवेभ्य प्रावनिम्मोनमूहील्याहापर्य । एते वाव देवा प्रात गाणो यदमिरपा मश्विनौ । । एते सप्तमि सप्तमिपसन्दोमिरागच्छन्ति । भास्म देवा प्रातर्यावाणोस गच्छन्ति य एष वेद सप्तामेयानि छन्दस्यिन्वाइ सप्तोपस्मानि छन्दस्मिन्नाह सप्ता श्विनानि छन्दस्मिन्वाह-सप्तपा वै वागवदत् । तायडू वागवदत् सर्वस्मै वाम सर्वस्प ममणः परिग्रही । तिम्रो देवता अन्वाह । यो वा इमे त्रिवतो सोका । एपामेव लोकानामभिजिये । तदाहु-कपमन्थ्य प्रातरनुवाक इति । मयाच्छन्दसमनूच्य मातरलवाफ । प्रजापतेर्वा एताम्पहानि यच्छन्दांसि । एप उ एप प्रजापतियों यनते। इति भूयते । न चैवच्छन्दोविज्ञानमन्सरेणानुपरनं सापीय संभवतीलारम्भणीयश्छ- न्दोवेद ॥१०॥ ।

·७२ 'तदाहु स वै होता स्याद्य एतस्यामृचि सर्वाणि छन्दासि प्रजनयेदिति । एषा वाव त्रिरनुक्ता सर्वाणि च्छन्दासि भवति । एषा छन्दसां प्रजाति ।" इति श्रूयते । तदत- श्छन्द प्रजननविद्याया होतृत्वमासादयेयमित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥११ ।। "अग्नि देवानामवमो विष्णु परमस्तदन्तरेण सर्वा अन्या देवता । आमावैष्णव पुरोडाशं निर्वपन्ति दीक्षणीयमेकादशकपालं सर्वाभ्य एवैनं तद्देवताभ्योऽनन्तरायं निर्वपन्ति । अग्निर्वै सर्वा देवता विष्णु सर्वा देवता एते वै यज्ञस्यान्त्ये तन्वौ यदग्निश्च विष्णुश्च । तद्यदानावैष्णवं पुरोडाशं निर्वपन्ति । अन्तत एव तद्देवान्नुवन्ति । तदाह-यदेकादशकपाल' पुरोडाशो द्वावग्नाविष्णू । कैनयोस्तत्र क्लप्ति , का विभक्ति-- रिति । अष्टाकपाल आग्नेयोऽष्टाक्षरा वै गायत्री गायत्रमग्नेश्छन्द त्रिकपालो वैष्णव- स्त्रिहीद विष्णुर्व्यक्रमत । सैनयोस्तन क्लुप्ति सा विभक्तिरि"त्यानायते । तत्रैवमेकादशक- पाले देवतयो. क्लुप्तिविभक्ती कतुं पारयेमेत्यारम्भणीय श्छन्दोवेद ॥ १२ ॥ "तेजो वै ब्रह्मवर्चस गायत्री ॥ १ ॥ आयुर्वै उष्णिम् ॥ २॥ वाग्वा अनुष्टुप् ॥३॥ श्रीवै यशश्छन्दसा वृहती ॥ ४ ॥ पात्रो वै यज्ञ ॥५॥ ओजो वा इन्द्रियं वीर्य त्रिष्टुप् ॥ ६ ॥ जागता पशव ॥ ७ ॥” इति श्रूयते । तदतस्तत्तच्छन्दोयाज्यामनु- रुन्धाना यथा तत्तत्कामेषु कृतकृत्या स्युरित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ १३ ।। "ते देवा अब्रुवन्-विराड्याज्यास्तु निष्कैवल्यस्य । या त्रयस्त्रिंशदक्षरा । त्रय- स्त्रिंशद्वै देवा । अष्टौ वरव । एकादश रुद्रा । द्वादशादित्या प्रजापतिश्च वषट्कारश्च । देवता अक्षरभाज: करोति । अक्षरमक्षरमेव तद्देवता अनुप्रपिवन्ति देवपात्रेणैव तद्देव- तास्तृप्यन्ति यं कामयेत-अनायतनवान् स्यादिति-अविरलास्य यजेट् गायत्र्या वा, लिभा वान्येन वा छन्दसा वषट् कुर्यादनायतनवन्तमेवैन तत्करोति । यं काम- येत-आयतनवान् स्यादिति । विराजास्य यजेदायतनवन्तमेवैन तत्करोति ।" इति श्रूयते । तदन्तरेण छन्दोवेदमवाक्यं तु यथाकामं याज्या विशेषोपधानमित्या- रम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ १४ ॥ “यो धाता स वषट्कार , यानुमति सा गायत्री, या एका सा त्रिष्टुप् , या सिनीवाली सा जगती, या कुहू सानुष्टुप् । एतानि वा व सर्वाणि च्छन्दासि गायत्रं त्रैष्टुभं जागत- मानुष्टुभमन्वन्यानि । एतानि हि यज्ञे प्रतमामिव क्रियन्ते । एतैर्ह वा अस्य छन्दो- भिर्यजत सर्वेश्छन्दोभिरिष्ट भवति । य एवं वेद । य सूर्य स धाता स उ एव वषट्कार , या द्यौ सानुमति सो एव गायत्री, योषा सा एका सो एव त्रिष्टुप् , या गौ सा सिनीवाली सो एव जगती, या पृथिवी सा कुहू सो एवानुष्टुप् । एता वाव सर्वाणि च्छन्दासि । गायत्रं त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभमन्वन्यानि एतानि हि यज्ञे प्रतमा- मिव क्रियन्ते। इत्याद्यैतरेयके श्रूयते ॥ मैत्रायणीयाना राजसूयब्राह्मणेऽप्याम्नायते- "गायत्र्यनुमति । त्रिष्टुब् एका । जगती सिनीवाली। कुहूरनुष्टुप् । धाता वषट्कार ॥ या पूर्वा पौर्णमासी सानुमति योत्तरा सा एका । या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली । योत्तरा सा कुहू । चन्द्रमा एव धाता।" इत्यादि । तदन्तरेण च्छन्दोवेदमशक्यमासामनुम- तिराकासिनीवालीकुहूना सर्वच्छन्दोभिसारूप्यमवगन्तुमित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥१५॥ - - ·७३ "भतिच्छन्दस शंसति । छन्दसा घे यो रसोऽस्मक्षरत् योऽतिच्छन्दसमभ्यत्वसत् । तदविच्छन्दसोऽतिग्छन्दस्त्वम् । सम्यो वा एप छन्दोम्म संनिमितो यत् पोडशी । तयदतिघान्दसः शसति सर्वेभ्य एपेन तच्छन्दोम्य सनिमिमीते सम्परछन्दान्म संनिर्मितेन पोडशिना राधोति य एवं वेद ।' इत्यतरेमकाणां पोडशीग्रामणे भूयट । सदिदमतिच्छन्दस शसेय पोशिना च राधयामित्यारम्भणीय छन्दोबदः ॥ १६ ॥ 'सोमो वै रानामुप्मिलोके आसीत् । त देसाध रुपयधाम्मप्यायन्"-कपम यमम्मान्त्सोमो रानागछेदिति । वेऽग्रुश्छन्दांसि । यूय न इमं सोम राजानमाहर तेति । ते मुपणा मूवोदपतन् । छन्दांसि पे तस्सोम रामानमच्छा घरन् । तानिह तर्हि चरमराणि पतुरक्षराण्येप छन्दास्यासन् । सा जगती चतुरक्षरा प्रपमोदपतत् । सा पतित्वार्षमघ्ननो गत्वाधाम्मत् । सा परास्प त्रीपक्षराम्येकाक्षरा भूत्वा दीक्षा घ तपथ परन्सी पुनरम्यनापवत् । तस्मात्तस्प यितादीक्षा वित्त तपो यस्प पशय सन्ति । जागता हि पशर । जगवी हि तानाहरत् ॥ अप निष्प्युदपतत् । सा पतिस्या भूगोदा दयनो गस्वाधाम्पत् । सा परास्सैकमक्षर त्र्यक्षरा भूस्वा दक्षिणा हरन्ती पुनरभ्य पापतत् । सम्मान्मप्यन्दिने दक्षिणानीयन्वे त्रिष्टभो सोके । त्रिष्टुम्मिता अहरत् ।। वे देवा मावन् गामन्त्रीम् । स्वं न इम सोम राजानमाहरति मा तयेत्यप्रवीत् । सा पतिस्वा सोमपालान् भीपयिस्या पन्या ए मुस्खेन च सोम राजान समगृभ्णात् । मानि तरे छन्दसी अक्षराप्यजिहां सानि बोपसमगृभ्णात् सा पाक्षिणन पदा समग्रम्गात् । तत् प्रात'सपनमभवत् । तद्गायत्री स्वमायतनमकुस्त । तस्मात् तत् समृदतम मन्मन्ते सर्वेां सवनानाम् । भए यस्सय्येन पदा समग गरम् सन्माप्पन्दिनं सवनममवत् । वद्विसस्त नान्नाप्नोत् पूर्व सबनम् । ते देवा प्राजि सासन्त । तम्मिलिष्टम छन्दसामदधुरिन्द्र देतानाम् । वन तत् समावड़ीयम मयस् पूर्वेप सपनेन म मन्मुखेन समग्रमणात् वत् सृतीयसवनमभवत् । सम्य पतन्ती रसमय सरस नान्याप्नोत् पूर्व सवने । से देयाप्राजिज्ञासन्त । सस्पषुप्पपश्पन् शशिरसमपनयन्ति आज्येन पगुना परन्ति वन तत् (समापदीयमभवत् पूर्वाभ्यां सवनाभ्याम् । ते या इमे इतरे छन्दसी गायत्रीमभ्यव देताम् । वित्त नावक्षराम्पनुपर्यागुरिति । नेस्यत्रवीगायत्री । यथावित्तमेव न इति । से देवेषु प्रममताम् । ते देवा अब्रुवन् यथा वित्तमेव । इति । तस्मादाप्ये तर्हि वित्यो प्यार-मायित्तमेव न इति । ततो वा मष्टाक्षरा गायभ्यमवत् । अक्षरा विएप् । एकाक्षरा जगती । साधक्षरा गायत्री प्रात सवनमुदयच्छत् नाशकोधिष्टप् यक्षरा माप्यन्दिन सवनमुद्यन्तुम् । तो गायमनवी-भन्यापि मेघास्स्विति । सा तत्सप्रवीत् श्रिष्टप् । तां पे मैतरधमिरमरैरुपस घेहीति । तपेति वामुपसमपात् सफादशासरा भूत्वा माम्पन्दिन सवनमुदयच्छन् । नासकोमगरले काक्षरा तृतीमसबनमुपन्तुम् । तां गायत्र्यनवीन-पायान्यपि मेऽनास्स्विति । सा उप ·७४ । तथेलनवीजगती । ता वै मैतैरेकादशभिरक्षरैरुपसन्धेहीति । तथेति । तामुप- समदधात्-सा द्वादशाक्षरा भूत्वा तृतीयसवनमुदयच्छत् । ततो वा अष्टाक्षरा गायत्र्य- भवत् । एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् । द्वादशाक्षरा जगती । एक वै सत्तत्रेधाभवत् । तस्मा- दाहु.-दातव्यमेवं विदुपे इति । एकं हि सत्तत्रेधाभवत् । इति हि सौपर्णकमाख्यान- माख्यानविदामामनन्यैतरेयका । को ह्येतदर्थ विज्ञापयितुं शक्नोति । यावता याथात्म्ये- न च्छन्दोवेदं न जानीयादित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ १७ ॥ ॥॥॥' गायत्री त्रिष्टुप् जगती || ॥1॥ 1111 1027, 11--17, 1-2017, mm" 11-110" 1-1-10 ११ १२ ङ्गिरस आदित्यान् । क व ५ दिया हव्यं व "आदित्यावागिरसश्च सुवर्गे लोकेऽस्पर्धन्त । वयं पूर्वे सुवर्ग लोकमियाम । वयं पूर्व इति । त आदित्या एतं पञ्चहोतारमपश्यन् तं पुरा प्रातरनुवाकादामीधेऽजुहवु । ततो वै ते पूर्व सुवगै लोकमायत् । सवत्सरो वै पञ्चहोता। सवत्सर सुवर्गों लोक तेऽब्रुवन्ना- पद्भयो हव्यं वक्ष्याम इति । छन्द सु इत्यब्रुवन् । गायत्र्यां सिम जगत्यामिति । तस्म गच्छन्द सु सद्भय आदित्येभ्य आङ्गिरसी प्रजा न्ति ।" इति हि तैत्तिरीयका आमना न्तु । छन्द सु सद्भय आदित्येभ्यो हव्यं वहन ति जानीयामेत्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ १८ ॥ मैत्रायणीयानामाम्नायते "गायत्री च सम्पादयतिा जगतीं च । तद्दे छन्दसी एक छन्दोऽभिसम्पादयति बृहतीम् । त्रिष्टुभं च ककुभं च । तद्धे च्छन्दसी एकं च्छन्दोऽभि- सम्पादयति वृहतीम् । अनुष्टुभ च पहिं च । तद्दे च्छन्दस्सी, एकं छन्दोऽभिसम्पादयति वृहतीम् । तत् षट च्छन्दास्येक च्छन्दोभिसम्पादयति वृहतीमा लिइत्यादि । एतै क. ||1|||०० त्रि० ॥m-10 गा. ||1||००० ज० |||||||-111 अ० 1010 प.011 ८ ६ १२ ११ १० वृ ९ + वृ९ वृ ९ + वृ९ वृ ९ + वृ९ ·७५ ऐतरेयफेऽपि-"तस्मा पायोऽवपादादयिमयु-तमेवेषु सप्तमु छन्द खययन् । यदभमन् तच्याय वीयस्य धायन्तीयत्वम्-पदवारयन्सद्वारमन्तीयस्य वारय ती यस्वम् । तस्या वाच एतावपादादपिमयु । तम्मा एतानि सप्त चतुरुत्तरामि छन्दस्मि पादधु । सेपामवित्रीम्यतिरिश्यन्ते । न पीण्युदत्तपत् स वृहतीमेवास्पृशत्-दाम्पामक्ष राभ्यामहोरात्राभ्यामेव । सदाहु-कसमा सा देवाक्षरा यहती-मस्मां तत् प्रत्सतिष्टत् । द्वादश पौणमास्य द्वादशाष्टका-दादशामावास्या । एपा पाय सा देवाक्षरा बृहती यस्या सत् प्रस्थतिष्ठदिति । यानि च छन्दस्यित्सरिच्यन्त यानि स नोदभवन्तानि निर्पयामि हीनान्पमन्यन्त । साऽप्रयीत् वृहसी। मामेन भूत्या मामुपर्सधयति । चर्मिरक्षरैरनुएम पृहसी नोदमवत् । चतुभिरक्षरे पतियहतीमसरिच्यत । तस्मामेता नि चत्वार्मसराम्पपरिछद्यादधात् । से पहती एव भूस्वा बृहत्तीमुपसमध्यसाम् । मष्यामिरक्षरेरुष्णुिग । यही नोदभवत् । भयभिरक्षरैत्रिष्टुप् पृहतीमत्यरिच्यते । तस्या मेतान्ययावक्षराण्यपरिण्यापात् । ते वृहती एव भूत्या वृहतीमुपसममध्यप्ताम् ॥ द्वादशभिरक्षरैगायत्री यहीं नोदभवत् , दादाभिरक्षरैजगसी वृहतीमत्यरिच्यत। तस्मा मेवानि द्वादशाक्षराष्पपरिछयादयात् । से पहती एव भूत्वा मृहतीमुपसमययताम् ॥" इस्मानायते । तत्रान्तरेण छन्दोवेदमशक्यमासा गायम्युष्णिगनुष्टभाममुद्भपनमन्यासी च पडिमियमगतीनामविरयनं सपाययावदिशातुमित्यारम्भणीयछन्दोमेद ॥ १९ ॥ इतीमाम्य यानि च विघानि भूयाति प्रयोजनानि पश्माम इत्यारम्मणीमश्छन्दोयेद ।२. अप कपिद यात्-पान्येतानि प्रयोजनान्युकानि ततो नु सर वैदिकानमेव छन्दस िविधानशास्त्रस्यावश्यफल प्रामोति । म पुनौकिकानामपीति । सनोच्यते । विषिघानि हि पार्ना छन्दांसि कानिचिंटेदिकान्येव कानिचिदैदिकानि प ठोकिफानि च, कानिमित् पुनठौकिकान्येव । तनावश्यमुभयेपी निदशनाय शास्त्रारम्भ प्रवर्तनीयस्तेन यदि- 'पटायोन्मीलित पशु किमन्यन्न प्रकाशयेत्” इति न्यायेन लौकिकान्यपि दी रन् । सत्तई तापता छन्दोयापारम्प विभिझासूनां छन्दोविज्ञानसीकानप्रदो भवति । अत एव तु पैदिकानि रछन्दांसि साकल्येन प्रदर्य सौकिकानां विग्दर्धनेनानुग्रहाति भग वान् पिलायाय । अनेन पाविशिष्टयुटिरपि तानि सानि छन्दोवृत्तानि मपावदवगम्म सद्रचनामिनमादिना सास्य कवितानन्दमासादयेत् ।।- 'काम्प यशसेमकते व्यवहारपिये शिवेतरक्षतये । सद्य परनिबतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥" इति हि भूयासि प्रयोजनानि काम्यस्य पठन्ति । छन्दोमिनेयं तु पाक्य रसोदोधे काव्यमित्युच्यते । सदतश्छन्दोमसो रसापफर्पिसया काम्यस्वन्याघातको भवति । तस्माच छन्दोमहदोषेण काम्यप्रमोजनेभ्यो मान्यतिरेचिष्महीसपेक्षमाणानामारम्म पीय मौकिकानामपि छन्दसा विज्ञानशामम् । उक्त च प्राकृचे पैहरे- - ·७६ जेम ण सहई कणअतुला तिलतुलिअं अद्ध अद्धण । तेम ण सहई सवणतुला अवच्छन्दं छन्दभङ्गेण ॥१॥ अवुह वुहाणं मज्झे कव्वं जो पढइ लक्खणविहूणम् । भूअगालगाखगाहिं सीसं खुडिअंण जाणेइ ॥ २ ॥ यथा न सहते कनकतुला तिलतुलितमर्हार्द्धन । तथा न सहते श्रवणतुला अपच्छन्दस्कं छन्दोभझेन ॥१॥ अवुधो वुधाना मध्ये काव्यं य पठति लक्षणविहीनम् । भुजाग्रलग्नखड्गेन शीर्ष खण्डितं न जानाति ॥ २ ॥ इति हि तदर्थ -तदिदमपच्छन्दस्क लक्षणविहीनं मा प्रयुङ्महीत्यारम्भण छन्दोविज्ञानशास्त्रम् ॥ २१ ॥ इति छन्दोवेदसार्थकतावाद । -- । - -- -. । ---- - - अस्मद्गुरुचरणै श्री ६ श्रीमधुसूदनशर्ममहानुभावैर्यावतो विषयस्य कृते आज्ञप्त तावान् विषयस्तदीयच्छन्द समीक्षानाम्नश्छन्दोग्रन्थादुद्धृत्यौपढौकित श्रीमतामग्रे । अधुना पिङ्गलाचार्यहलायुधयोर्विषये किमपि वक्तुमिच्छाम -न नामाद्यापि निधि यत् पातञ्जलदर्शनविधातु पतञ्जले पृथक् कति पतञ्जलयोऽन्ये वभूवुरिति । छन्द शास्त्रस्य प्रथम आविष्कर्ता पिङ्गलो नाम । सोऽयं पिगलनाग , पिङ्गलाचार्य , पतः लिरित्येवमनेकवाख्यायते । श्रीमतो व्याकरणमहाभाष्यकर्तु पतञ्जले गत्वेन प्रसि गशब्दसयुक्तेन पिङ्गलशब्देन बहवश्छन्द शास्त्रविधातृत्वेन श्रीमन्तं भगवन्तं पत 'लिमेव गृह्णन्ति । षड्गुरुशिष्य सर्वानुक्रमणिकाटीकाया पाणिन्यनुजत्वेन छन्दशा निर्मातार न्यदर्शयत् । किमाकूतमत्र षड्गुरुशिष्यस्येति स एव जानातु । नात्र वयस किकर्तव्यविमूढा वक्तुमधिकमिच्छाम । श्रीमान् मृतसंजीवनीवृत्तिकर्ता हलायुधस्तु श्रीभट्टनारायणान्वये प्रसूत । ना यणस्य पिता श्रीधनंजयभट्ट । यो मालवदेशे मुञ्जराजाश्रितो बभूव । हलायुधभ निजग्रन्थे ब्राह्मणसर्वस्वनाम्नि स्वीयो वृत्तान्त एवमुट्टङ्कितस्तदाधारेण ज्ञायते- 'असाधारणधीसंपत्तिप्रभावतो निखिलविद्यापारावारपारगतत्वाद् विविधसद्गुणाध तया च श्रीलक्ष्मणसेननृपतिर्वाल्य एवास्मै राजपण्डितपदम् , यौवने मन्त्रिपदम् , यौ नान्ते च धर्माधिकारिपदं च ददाविति । श्रीलक्ष्मणसेनोऽयं श्रीयुक्तराजेन्द्रलालमि महाशयस्य मतानुसारेण निस्तद्वादशशताव्दया प्रारम्भे समभवत् । हलायुधो हि विवि विद्याविशारदत्वेन वहून् ग्रन्थान् रचयामास । तेषु ब्राह्मणसर्वस्वम् , पण्डितसर्वस्वर शिवसर्वस्वम्, न्यायसर्वस्वम्, मत्स्यसूक्ततन्त्रम्, कविरहस्यम्, अभिधानरत्नमाला मृतसंजीवनीत पृथगन्यान्यपि रचयामासेति विदाकुर्वन्तु पाठका निवेदको केदारनाथ-वासुदेवशास्त्रिण -- ·छन्दःशास्त्रस्य विषयानुक्रमः । पृष्ठे सूत्रम्, " १४ १५ १६ द्वार, गणसंशा . . १७ १८ १९ ६ २२ १४ पृष्ठे सूत्रम् प्रथमेऽभ्याये- वाराही १२ (पारिमापिकर्सकाः) वपमाना प्रतिष्ठा १-८ लघुसंहा दिपाद विराट शुरुसंज्ञा १. मिपार विराट १३ गुरुम्यवस्मा ५११-१३ [उष्णिगधिकारा] अधिकारस्तम् १४ | उष्णिक १२ संस्मापरिमापा १३ शिवीयेऽध्याये- पुरठणि १३ (गायश्यादिच्छन्दसामझरसंक्या) परोणि १३ अधिकारसूत्रदयम् १-२ | चतुष्पाणि देवी गायत्री ३ [अनुष्टयधिकार ] सासरी गायत्री चतुष्पादन प्राजापत्या गायत्री निपादनाएप, याजुपी गायत्री ६ अनुष्यप् साम्री गायत्री [हत्यधिकार ] आची गायत्री १५ उप्णिगनरन्गृहतीनिष्ट पच्या १५ जगवीछन्दांसि ९-१४ न्यासारणी १५ प्राप्यो गायत्र्यापा १५ | स्कन्धोपीवी आप्यों याममाधा' उहती तृतीयेऽभ्याये- उपरिष्टातही १६ (गायम्यादिवेदिकान्दा लक्षणानि) पुरस्वादरती, अधिकारसूत्रम् नमाक्षरा महती इमादिभि पादपूरणम् [गायपपिकार' महादहती। १६ परिमापासूत्रालि ११ ३-९ | सतोहावी पादनियत १. पट्टि , अतिपादनिवृत् १२ ११ सत पति १२ १२ १४ १४ २४ २५ ८) हवी ૧૮ . १५ ८ ३० " ३२ १० २ | पृहसी J . . vभागी १७ 3.भ ·७८ पृष्ठे. पृष्ठे. सूत्रम् ४० ३ १७ १८ आस्तारपतिः प्रस्तारपतिः विष्टारपतिः संस्तारपतिः अक्षरपतिः अल्पश.पतिः पदपतिः १९ .. १९ १९ ६ १९ १९ ४७ AWU २० ४८ " . २० २० - २१ . ... २१ ३० " पथ्यापतिः जगती 'त्रिष्टुप् ज्योतिष्मती 'ज्योतिष्मती पुरस्ताज्योतिः मध्येज्योतिः उपरिष्टाज्योति. शङ्कुमती ककुमती 'पिपीलिकमध्या तलवमध्या ... २१ سا لة لة س له ل سه سد سد سه س २२ ९ सूत्रम्. विकृतिः २८ ४१ आकृतिः २८ ४२ । प्रकृति. २९ ४३ | कृति. उपसर्गवर्जितः. ४४ | धृत्यष्टिशक्करीजगत्यः २९ ४५ पृथकप्रकारेण न्यास.... २९ ४६ / अतिधृतिः २९ धृतिः ३० अत्यष्टिः ३० ४९ / अष्टिः ३० ५० | अतिशक्करी ३० ५१ शक्करी ३० ५२ अतिजगती ५३ । जगती ३१ ५४ | (लौकिकछन्दासि) ३१ ५५ | आर्षवत्काव्यादौ ३१ ५६ | पादलक्षणम् ३१ ५७ । वृत्तेन पादलक्षणम् ३१ ५८ | गणलक्षणम् ३२ ५९ | गणविन्यासमेदः ३२ (आर्याधिकारः) ६१ | आर्याधलक्षणम् ३२ ६२, आर्यावयुग्गणः ३३ ६३ / अासु गणनियमः ६४ षष्ठसलघुः ३३ ६५ द्वितीयादिपदम् ૨૪ ६६ सप्तमादि ३४ अन्त्ये पञ्चमः ३४ षष्ठापवादोलकारः ३४ १ पथ्योलक्षणम्.. २ | विपुलालक्षणम् ३ | चपलालक्षणम् ३६ मुखचपला ... .. १० २३ २३ ११ २४ ... १२ २४ १३ ६० निधूत्-भुरिक् विराट-खराद संदिग्धे शिर्णय देवतादित्वेन निर्णय १४ १६ १७ " २५ २६ २६ गायत्र्यादिछन्दसा देवताः २६ गायत्र्यादीना खराः वर्णाः २६ गोत्राणि २६. चतुर्थाध्याये- वैदिकछन्दासि) उत्कृतिः उत्कृतेरक्षरत्यागः २८ अभिकृतिः २८ संस्कृतिः २८ m m m m १९ २१ ३५ २२ ૨૨ २४ २५ - ३६ ·७९ पृष्ठे सूत्रम् . 1 4 ५२ ५४ .. ९ १. .. " १२ " १४ + ५७ ४ .. पृष्ठे सूत्रम् बपनचपला ३६ २६ / समादित्रयो मेदा- महाचपसा २७ समम् गीति २८ | विषमम् उपगीति २८ २९ राश्यूनम् ਚੰਸੀਰੇ ३५ ३.] समानी (बैतालीयाभिकार!) प्रमाणी आर्मागीति बतानम् बैठातीयम् ४१ ३२ मनाएम्बकम् मैपच्छन्दसिकम् ४२ ३३ | गणप्रयोगरीति भापालिका ४२ मिमसकारादाहरणम् सयुनिधोदाह २६ पप्यारम् प्राध्यत्तिः ४३ सदीच्यत्तिः पप्या मतान्तरेण प्रातकम् भारहासिनी मपरान्तिका सैतवमते विपुला ४१ (मात्रासमापिकार.) पुनर्विपुण मानासमकम् पदमतुरुर्वम् बानमासिका भापीरः मिशेका प्रमापीर चित्रा ४५ उपवित्रा ४६ मंबरी पादासकम् समठी मीणार्या अस्वभारा हिमा ज्योति सौरमकम् ५. सौम्मा उम्विम् ५२ उपस्मितप्रधुपितम् गणमात्राम्न्दसा वर्षमानम् पश्चमाध्याये- मुपिडपमम् (त्तमपिचर) मर्षे इस्यपिकार चक्षणम् . ५२ उपचित्रकम ३२ चपमा ४. विपुला ४ १८ N - २१ २२ २३ २४ , ६६ U ४८ ४८ ४९/ उदाता २५ २८ .

·पृष्ठे. सूत्रम्. ... m m m m ७४ • ९१ CA७ ९. . .७७ ९५ ११ । पतिशारणी . ८० । C . ८. पृष्ठे. सूत्रम् द्रुतमध्या ७२। ३३ / कुमारललिता वेगवती ... ७३ ३४ | माणवकाक्रीडितकम् ..८९ भद्रविराट ३५ / चित्रपदा .११ केतुमती .७४ ३६ | विद्युन्माला . ... •९० आख्यानकी ७५ ३७ | हंसरुतम् विपरीताख्यानकी ... ०७६ ३८ भुजगशिशुभृता ९३ हरिणप्लुता ३९ । हलमुखी अपरवक्रम् ४० शुद्धविराष्ट्र !... ९४ पुष्पिताया ४१ पणवः यवमती .... ७९ ४२ शिखा ... ४३ मयु ९५, १२ खञ्जा मत्ताच्छन्द '... ८१ १३ षष्ठाध्याय उपस्थिता '... १६. इन्द्रवज्रा १ यतिलक्षणम् १५ उपेन्द्रवज्रा ८५ १६ श्रीछन्दः उपजातयः .९९ मधुन्छन्दः दोधकम् १११ मच्छिन्द. शालिनी ( ११२ १९ सारच्छन्दः वातोर्मी ११२ २०. तालीच्छन्द. भ्रमरविलसिता १.१३ २१. प्रियाच्छन्दः रथोद्धता ११३ शशीच्छन्द स्वागता ११४ २३ रमणच्छन्दः वृत्ता ११.४ २४ पाश्चालच्छन्दः श्येनी ११५ २५. मृगेन्द्रच्छन्द. विलासिनी ११५ २६ मन्दरच्छन्दः. जगती ११५ कमलच्छन्दः वंशस्था ११५ २८ तीर्णाच्छन्दः इन्द्रवंशा ११७ २९) घारीच्छन्दः... द्रुतविलम्बितम् ११७ नगाणीच्छन्दः तोटकम् (... ११८ सतीच्छन्दः पुट: ११८ । ३२ संमोहाच्छदः... जलोद्धतगतिः ३३ तनुमध्या . २] तिम् ... ... ११९ । । ।३४ कामचन्द . C " . . " C C ८६ २३ ८.. .. .CO - " " ८ ... । २५ " -- .c " - -- ट - . ...',११९ "" ८७ ' ·८१ पृष्ठे समम् ३६५ सम्परा ३७ | मरम्म् ૨૨ २४ २५ २८ ४. २९ ४३ | अपमाहरू - ३३ पृष्ठे सूत्रम् कुसुमविधिया ३५गुलम् बालासिका १२. मुमङ्गप्रयातम् १२० अग्विणी भवससितम् प्रमिताक्षरा मत्तामाग १२१ कान्तोस्पीग सन्दी १४८ १२१ वेपदेवी कोपपदा १२२ ४१ पाहिनी मुजमविम्मित १२२ ૪૨ नवमामिनी १२३ सप्तमाघ्याये- दण्डक प्रहर्षिणी चटिप्रपात: १२२ १ रुचिरा रातमाडव्यमवम् १२५ प्रचितसंज्ञा १५४ मत्तमयूरम् १२५ ३ गारी भटमाघ्याये- १२५ ४ १५५ गापालझणम् अर्सबापा १२६ कुमासद वी अपरामिता १२७ बरतनु १५६ प्रहरणकमिता १२८ जसपरमासा १५७ बसन्ततिलका १२८ १५७ सिंहोनसा १२९ उमर्पिणी १२९ १. भिकप्रभा चन्द्राबवा १२९ से पुटिलगति मान १३१ -1 | परमुन्दरी १५९ मणिगुमनिकर १३१ १३ | मटिला माठिमी १३२ १४|सशिखा १६० ऋपमगजविवसितम् १३२ १५ | वरयुपती १६१ हरिणी १६ | अतिशामिनी पृथ्वी १७ अवितपम् १६२ बंशपत्रपतिष्ठम् १८ | फोकिसकम् १६२ मन्दाक्रान्ता १९ | विमुपप्रिया शिखरिणी १३७ २.1 माराचम्म् मम्मितरतावेशिता ૧૨૮ २. विस्मिता १६४ पाईसमिकीरितम् २१ शशिवदना मुपदमा २२ १ २ ३ ८| गौरी . ८ . १२ १८ इस प्रस्वारादि

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ काव्यमाला। श्रीमत्सिङ्गलाचार्यविरचित छन्द शास्त्रम् । श्रीमद्भगृहलायुधप्रणीतमृतसंजीविन्याल्यवृचिसमेतम् । -- प्रपमोऽप्यायः। नमसाफिरपुम्पियन्दयामरचारपे। प्रेसोफ्यगगनारम्भमूलस्वम्भाय शमये । मेदानां प्रपमासस्य कवीनां मयनस्य च । पिालाचार्यसूत्रस्य मया वृप्तिर्षिपास्यते ॥ सीराम्रस्तं यदस्त देवः सदानः। छन्दोप्रये पिङ्गलाचार्यश्छन्दोऽग तपोवृतम् ।। धीमरिपालनागोकसन्द शास्त्रमहोदपो । प्रत्तानि मौषिकानीव कानिचिद्विधिनोभ्याम् ॥ म-य-रस स-ज-म-न-सभा समित प्रमति याध्यम माति यस्य । स जपति पिङ्गलनागः शिवप्रसादादिशुदमति ॥ निगुरुं विदि मकारे सप्वादिसमन्वित यकारास्यम् । समप्यमं तु रेफ एचारमन्से गुरुनिरयम् ॥ सप्पन्य हि तर नफारमुमयोर्मधु विजानीयात् । आदिगुरु मन्नर महारमिह पहले निम्घुम् ॥ रोप संमोगपर तथा मुत म्पधनान्तमप्मान्तम् । सानुस्वार व गुरु कपिदपसानेऽपि छप्पन्स्यम् ॥ १ म्पजनान्तोपादानेनोप्मान्तस्यापि छामासुनस्प्मान्तरूपनेन विसर्जनीयजिहाम् सीमोपप्मानीयाना ग्रहणम् 'यपाह पामिनीमशिक्षामाम्-'भोमावय वित्तिय सपसा रेफ एव च। बिहामूसमुपष्मा च गतिरष्टविमोप्ममः ॥' इत्यंत कमशम्दो विसन- नीमादेरुपरसो मोदम्मः ·२ काव्यमाला । आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् । भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥ त्रिविरामं दशवर्ण षण्मात्रमुवाच पिङ्गलः सूत्रम् । छन्दोवर्गपदार्थप्रत्ययहेतोश्च शास्त्रादौ ॥ इह हि त्रैवर्णिकाना साझवेदाध्ययनमानायते । अर्थावबोधपर्यन्तश्चाध्ययनविधिः । वेदाङ्गं च छन्द । ततस्तदध्ययनविधित्वात्तदनुष्ठेयम् । अथ 'त्रिष्टुभा यजति, वृहत्या गायति, गायत्र्या स्तौति' इत्येवमादिश्रवणात् अर्थायातमनुष्टुभादिज्ञानम् । किं च छन्द- सामपरिज्ञानात्प्रत्युत प्रत्यवायः श्रूयते । यथा-'यो ह वा अविदितार्षयच्छन्दोदैवत- ब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स स्थाणुं वर्च्छति गर्त वा पतति प्रमीयते वा पापीयान् भवति यातयामान्यस्य छन्दासि भवन्ति ।' तस्माच्छन्दोज्ञान कर्तव्यं तदर्थमिदं शास्त्रमारभ्यते । तथा लघुनोपायेन शास्त्राववोधसिद्ध्यर्थ संज्ञाः परिभाषते सूत्रकारः--- धीश्रीस्वी में।१।१॥ १. स्थाणुं वृक्षादियोनिम् . ऋच्छति प्राप्नोति. २ 'पतते, पात्यते' इति वा पाठान्तरम्. ३ छन्द कौस्तुमे तु- 'मयरसतजभनसज्ञाश्छन्दस्यष्टौ गणास्त्रिवर्णा स्युः । भूम्यम्वुवहिवायुव्योमार्कसुधाशुनाकदेवास्ते ॥ क्रमत श्रीवृद्धिमृतिप्रयाणरिक्तत्वरुग्यशोमोदान् । यच्छन्ति फलानि गणा माद्यास्तेऽष्टौ प्रयोक्तृभ्यः ॥ सर्वगुर्म कथितो भजसा गुर्वा दिमध्यान्ताः । छन्दसि नः सर्वलघुर्यरता लघ्वादिमध्यान्ताः ॥ मनौ सखायौ कथितौ भयौ भृत्यावुदीरितौ । उदासीनौ तजौ प्रोचौ सरौ शत्रू मताविह ॥ सिद्धिर्भवेत्सखिभ्या सखिमृत्याभ्या जयस्थिरत्वं च । स्याङ्गत्यमित्रमृत्यैः शुभं खपीडा तु मित्रशत्रुभ्याम् ॥ अफलमुदासीनाभ्यां शत्रुसखिभ्या च तद्भवति । शत्रुभ्या तु विरोधो नायकनाशश्च संप्रोक्तः ॥ शत्रूदासीनाभ्या हानिरुदासीनभृत्याभ्याम् । अखायत्तिर्गदिता श्रीनाशः शत्रुमृत्याभ्याम् ॥ क्षयवैरिभयप्राप्तिर्भवत्युदासीनशत्रुभ्याम् । मित्रोदासीनाभ्यामश्रीरिति गणफलान्याहुः ॥'

·१ अध्याय ] छन्द शासम् । ३ पीभीसी इत्यनेन गुस्त्रय संमिस्येनोपसमयति, मकारप संझारयेन। ततधाममर्प सर्वगुरोनिकस्स (5) म' इति संज्ञा परिभाप्यते । म्यादीनामुपादानप्रयोजनमुपरि यदक्ष्याम' | मप्रदेशा विद्युन्माला मी गो' (पि.सू. ६६) इत्येवमादय ॥ वरासा य । १।२॥ परासा इत्यनेनादिसघोनिफस्स (IS) य' इति संझा परिमाप्यते । यप्रदेशा 'भुजङ्गप्रयात य' (पि• सू० ६३९) इत्येवमादय ॥ फागुहार।१।३॥ कागुहा इत्यनेन मप्पलपोनिकस्य (IS) 'र' इति संझा परिमाप्यते। प्रदेशा "प्रग्विणी र (पि. सू. ६३५) इस्येवमादय ॥ वसुधा स् १ ॥४॥ ममुघा इत्यनेनान्स्यगुरोनिकस्स (us) स' इति संहा परिभाप्यते । सप्रदेशा' 'तोटकं स ' (पि• सू. ३१) इत्येवमादय ॥ सातेफत् । १।५॥ साज इत्यनेनान्ससपानिकस्य (HI)'त' इति संज्ञास्वेनोपादीयते । सप्रदेशा "तनुमप्पा स्यो' (पि. सू. ६) स्पेयमादयः ॥ कदास ज् । १।६॥ कदास इत्यनेन मप्पगुरोत्रिकम्प (ISI)'ज' इति संज्ञा परिभाष्यसे । जप्रदेशा' 'कुमारललिवा असा ग्' (पि. सू. ६॥३) इत्येवमादय ।। किंवद भू । १।७॥ किवद इत्यनेनादिगुगेमिकस्य (sn) म' इति संझा माप्यते । भप्रदेशा चित्रपदा भौ गौ (पि• सू. ५) इत्येवमादय ।। नहस न् ।१।८॥ नहस इस्पनेन सर्पलपोमिकस्स () 'न' पति संझोपविश्यते । नप्रदेशा दणको नौ र (पि. सू. ३१) इस्पेवमादम ॥ एजषा हिसजीवनघनहरा मृपकोषकद्रेफ तनुपीगवणवा घनसा म दहातिदूरगतिदायी । गणा दुष्टफसा राधा दग्पवर्गाध हादय । सुमलोकमुखेनेते प्रयोकन्या शुभार्षिमि । मनापपाद देवतावाचका शया ये च माविवाचका । से सर्षे न च निन्या स्युठिपितो गणतोऽपि च ॥ इति 5.८ ·काव्यमाला । - शल्। १।९॥ गृ इत्यनेनोपलक्षितस्य ह्रखस्य (1) 'ल' इति संज्ञा परिभाष्यते । लशब्दश्च लघु- वाचकः । तेन ह्रस्वमक्षर लघुसज्ञं भवतीत्येवमर्थ प्रपद्यते। लप्रदेशा 'ल. समुद्रागण' (पि० सू० ४।१२) इत्येवमादय ॥ गन्ते । १।१०॥ गृग्रहणमनुवर्तते । गृशब्दोपलक्षितस्य ह्रखाक्षरस्य पदान्ते वर्तमानस्य गुरुसज्ञातिदि- श्यते । 'ग' इति प्रथमाक्षरप्रतीकेन गुरुशब्दस्य ग्रहणम् ॥ ननु 'ग्लिति समानी' (पि० सू० ५।७) इत्यादीना पादान्ते वर्तमानस्य हवस्य गुरुत्वं न दृश्यते । नैष दोष । सर्वत्र पादान्ते वर्तमानस्य हखस्य गुरुत्वमुत्सर्गसिद्धम् । तच्च लकारश्रुत्यापवादेन वाध्यते । यथा-'ग्लिति समानी' (पि०सू० ५।७), 'गीत्यार्या ल' (पि० सू० ४।४७) इत्यादौ सामान्येन विशेषस्य वाध कस्य न संमत., तस्मात्कुचोद्यमे- तत् । केचिदिदं सूत्रं व्यवस्थितविभाषया व्याचक्षते । लिगति प्रमाणी’ (पि० सू० ५।८) इत्यादीनामन्ते गुरुत्वमेव, 'समानी' (पि० सू० ५।७) इत्यादीनामन्ते लघुत्वमेव । तस्मा- दियं व्यवस्था प्रमाणम्। शेषाणामिच्छया गुरुत्वं लघुत्वं चेत्यनुपपन्नम्, विकल्पस्याप्रस्तुत- त्वात्कस्य व्यवस्थेति न विद्म ॥ ननु केनाप्युक्तम् ‘वा पदान्ते ग्वक्र.' इति गुरुत्वम् । स- त्यमुक्तम् । दुरुक्तं हि तत् । 'वान्ते ग्वक्र इति प्रोकं यैश्च श्वेतपटादिभि । तदुत्सर्गापवाटेन वाधस्तैनीवधारित ॥' इच्छया गुरुत्वं लघुत्वं नोपपद्यते । कस्येच्छया। किं शास्त्रकारस्य, कवेर्वा । न तावदाद्य पक्ष ,सूत्रेष्वदर्शनात् । नापि द्वितीय , कवेरपीच्छाया व्यवस्थाभा- वात् । को जानाति कस्य कीदृशीच्छेति ॥ अन्ये त्वाहु -ननु पदान्ते वर्तमानस्य ह्रखस्य याणिनिना गुरुसज्ञा न कृता । तेनोक्तम् 'सयोगे गुरु' (पा० सू० १।४।११), 'दीर्घ च' (पा०सू० १।४।१२) इति । नायं सयोगादिर्नच दीर्घ । तस्मात् 'गन्ते' इति सूत्रमयुक्तम्। अनोच्यते-पाणिनिना स्वशास्त्रप्रयोजनार्थ गुरुसज्ञा कृता । 'गुरोश्च हल' (पा०सू० ३।३।१०३) इत्यकारप्रत्ययो यथा स्यात्-कुण्डा, हुण्डा, ईहाञ्चक्रे, ऊहाञ्चक्रे, इत्येव. मादीनाम् ‘इजादेश्च गुरुमतोऽनुच्छ' (पा० सू० ३।११३६) इत्याम्प्रत्ययश्च । पदान्ते वर्तमानस्य लघोर्गुरुत्वातिदेशे पाणिने प्रयोजनमेव नास्ति । किंचानुखारादिपूर्वस्य वर्णस्य वलं सपदित्यादौ स्थितस्य गुरुसज्ञा पाणिनिना न कृता, किमेतावतान्यैरपि न कर्तव्या तस्मात्सूक्तमिदम् 'गन्ते' इति । गप्रदेशा 'गावन्त आपीड' (पि० सू० ५।२२, इत्येवमादय. ॥ 'गुर्गध गुरुरेक स्याल्लस्त्वेको लघुरुच्यते । रेखाभ्यामृजुवक्राम्या ज्ञेयौ लघुगुरू क्रमात् ॥ अनुखारी विसर्गी च दी? युक्तपरस्तथा । वर्णो गुरुर्मतो हेग्रे पादान्ते चापि वा लघु ॥ इति छन्द कौस्तुभे २. श्वेतपटादिभिर्जेनविशेषैरित्यर्थ.. - १.

·१ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । ध्रादिपरः।१।११॥ ध्र इति म्यजनसंयोगस्पोपलक्षणार्यमेतत् । ध्र आदिपा ते प्रादय । आदिशन्देन विसर्गनीयानुखारविनामूखीयोपप्मानीयानो प्राणम् । भ्रादय परे सम्मात्स धादिपर । ततधाय सूचार्य --म्पपनसंमोगापूर्मस्प हखस्मानुखारविसजनीयजिहामूर्तीयोपमा नीयेभ्मय पूर्वस्य गुरुसंझाविदिश्यते ॥ है।१।१२॥ ग इस्पनुपर्वते। हे इति द्विमानोपरक्षणार्थम् । ततधाय सूमार्प -दिमानिकस्म दीपस्य ग' इति सेझा फियते ।। लो सः।१।१३ ॥ स इवि गकारस्प परामश । स गकारो दिमानो गणनायां दी ठकारी कृत्वा गण मितम्मः ॥ ग्लौ।१।१४॥ अपिकारोऽममायासपरिसमाप्ते । पन मिशेपान्तरं न भूयते तत्र 'ग्ली' इत्युपति प्रवे। गायत्र्या वसर (पि. सू. ३३) इस्पेवमादिवत् एतेनेह म्पमहारो नाति ॥ अष्टौ वसव इति । १।१५॥ अत्र शास्त्रे वसर इत्युच्यमानेसंख्योपलक्षिप्ता, गुरुमधुस्वरूपा बणा एयन्ते । को किकासिर परक्षणामिद सूत्रम् । तेन चतुर्गा समुद्रा पचानामिन्द्रियाणि इत्येव मादय संझाविशेषा अक्रिकेम्प प्रत्येसम्पा' । इतिकारोऽप्यायसमाप्तिसूचक ॥ इस प्यादीनामुपादानप्रयोजन बम्पवे-अध्ययनादीभवति । यस्य भीस्वस्य धी, बुदिपूर्वकस्वादिभूतेः । यस्य श्रीखस्प श्री भयमुसकत्वाइहस्प्यस्स। परा सा' इस नेन सपो मीसापनोपायाना पुदरुपायस्य मारम्यं दधयति । सया पोकम्-'अपा हुसपरीणाहमिहाप्रायासभीरब । सबाडीगपरिशमयुषा कर्म फुपते ॥ तमाह शिष्या- 'का गुहा' गुहाशम्दा स्थानवाचकः । का गुहा यत्रासौ विष्ठति । उपाप्यायो मूवे- 'मुभा'। पिम्पा सभ्यते पीनात्र विपाद कर्वम्प । पुनरप्याह शिष्य -साक सा धीरस्वमोपविय पृथिम्पो कामयस्पिन सम्यते । तत्र पुनराचाप मार- कदास सग्रहस्म पुरुपः कदा कस्मिन्काले तो धियं प्राप्नोति । ततोऽनन्तरे गुरुरार- धादिपर भारणापावयोमपरोऽसौ यदा स्मात्तदा धियं समते। , चन्द्र एक, नत्रौ दो गुमामय वेदा समुदाय बत्वार तव पद् मुनयः सप्त, सिदयोऽष्ठौ रन्ध्रा नव दिशो पश, या एकादश माविस्या द्वादश मनवयतुदन' इत्यादि गहें। सुनरप्या शिप्प:- वाणा पक्षम ·६ काव्यमाला। भूयोऽपि शिष्य पृच्छति-'कि वद' कि कुर्वनसौ ता धियं लभते तद्वद । तत्राह गुरुः-'न हसन्' हासादिचापल्यमकुर्वाणस्तां धियं लभत इति ॥ इति भट्टहलायुधकृताया छन्दोवृत्तौ प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्याय । छन्दः।२।१॥ अधिकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्ते । इत ऊर्ध्व यद्वक्ष्यामश्छन्दस्तत्रोपतिष्ठते । छन्द शब्देनाक्षरसख्यावच्छेदोऽत्राभिधीयते ॥ गायत्री। २।२॥ अधिकारोऽयमाद्वादशसूत्रपरिसमाप्तेः । 'तान्युष्णिग्-' (पि० सू० २।१४) इत्यादि- सूत्रात्प्राग्यदुच्यते छन्दस्तद्गायत्रीसझं वेदितव्यम् ॥ दैव्येकम् । २।३॥ एकाक्षरं छन्दो दैवी गायत्रीति संज्ञायते । तत्रायं प्रदर्शनोपाय --चतुरङ्गक्रीडाया- मिव चतुःषष्टिकोष्ठान् लिखित्वा तत्र प्रथमपतौ आर्षीनाम लिखित्वा द्वितीयादिकोष्ठेष्व- कानामुपरि गायत्र्यादिसप्तच्छन्दसा नामानि विन्यसेत् । ततो द्वितीयाया पसौ प्रथम- कोष्ठे दैवीशब्दं विन्यसेत्, सज्ञाज्ञापनार्थम् । द्वितीये एक(१)सख्याई विन्यसेत् ॥ आसुरी पञ्चदश । २।४॥ आसुरी गायत्री पञ्चदशाक्षरा । तानि चाक्षराणि 'ग्लौ' (पि० सू० १।१४) इत्यधि- काराद्गुरूणि लघूनि वा यथासभवं द्रष्टव्यानि । अत्र तृतीयायां पसौ प्रथमे कोष्ठे आसु- रीशब्दं लिखित्वा द्वितीये कोठे पञ्चदश(१५)सख्याकं लिखेत् ॥ प्राजापत्याष्टौ । २।५॥ प्राजापत्या गायत्र्यष्टाक्षरा भवति । यत्र क्वचिद्वेटेऽष्टाक्षर छन्दस्तत्प्राजापत्या गाय- नीति ज्ञेयम् । चतुर्थ्यामत्र पङ्कौ प्रथमे कोष्टे प्राजापत्याशब्दं लिखित्वा द्वितीयेऽष्ट(८) सख्याझं लिखेत् ॥ यजुषां षट् । २।६॥ यजुषा गायत्री षडक्षरा भवति । यत्र क्वचिद्वेदे षडक्षर छन्दस्तद्याजुषी गायत्रीति संज्ञायते । अत्र पञ्चम्या पसौ प्रथमे कोष्ठे याजुषीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीये षट् (६) संख्याई लिखेत् ॥ साम्नां द्विः। २ । ७॥ षडित्यनुवर्तते। द्विरिति क्रियाभ्यावृत्तिदर्शनात्करोतिरध्याहियते, द्वादशाक्षरेत्यभ्या- ·२ अध्याय ] छन्द शारुम् । 'पृश्या फियते । तेन दि कता द्विगुणिता पर्ट्सम्या साप्तां गायत्री भवति । यन्त्र पचि देदे द्वादशाक्षर छन्द सत्सामा गायत्रीति समायो । मन पर्या परी प्रथमे कोष्ठ सामशब्द लिखिस्या द्वितीये द्वादश(१२)संम्या ठियेत् ॥ ऋचां त्रि'।२।८॥ पग्लिनुवर्तते । अनापि पूर्वपत् फियाभिप्यारत्ति, सेन त्रिगुणा पसख्या हो गायत्री भवति । यम निदेऽयदशाक्षर छन्द सा डर्चा गायत्री शेया । अन सप्त मपी प्रपमे कोटे बाद व्यवस्थाप्य दिखीयेऽयादव(१८)संग्यालरोत् ।। द्वौ द्वौ साम्नां वर्धेत । २।९॥ गायत्रीत्यनुवर्तते । सानो पी गायत्री दीदी सेत्याहाँ गृहीस्या पधिता पूवात पूर्वार्धेत यावदटम कोष्टं प्रामोति । तत्र सानो पडी हवीयादिपु कोटेपु क्रमेण मचिंता न्यक्षराम्पोन विम्यसेत् ॥ पींस्त्रीनृचाम् । २॥१०॥ गायत्रीत्यनुवर्तते । कर्धा गायत्री प्रीत्रीनिसंख्या रहीस्वा पूर्यवर्धेत । अना प्यूषो पो तृतीयादिपु कोप्टेषु त्रि(३)संख्याकमेण परमः स्थापयेत् ॥ चतुरचतुर प्राजापत्याया।२।११॥ प्रानापस्पाप गायमी चतुरपतुर संम्माशान् गृहीत्या वर्धेत । ममापि सृतीया दिपु कोठेपु पिन्यास पूर्णपदेष ॥ एकैफ शेपे । २ । १२॥ अमुक शेप । यम गायया संख्यापदिनोंका सबैक रेस्याई गृहीत्वा पर्धेत । देवी मारपी प शेपशम्देनोच्यते । भामुर्या विशेषामिपानात् । तेन देवी वतीयादिषु कोरेपु कमेणेकमक्षरं गृहीसा मर्चेत । तथैप यानुपी ॥ जमादासुरी।२।१३॥ एकैमिस्पनुवर्तते । मासुरी गायत्री एकैकमक्षर स्पजेत् । उत्तरेषु कोठेषु यो प्राप्तामा हासो विधीयते । जहा क्रमेण स्माया ॥ वान्युप्णिगनुपुत्गृहतीपक्षित्रिष्टुञ्जगत्यः । २।१४ ॥ तानीति छन्दांसि गायमाः पुरस्तात् उष्णिग्-अनारम् महवी-परि-निष्टम् -अगस्सा स्पानि क्रमेण भवन्ति ॥ तिम्रस्तिस्रः सनाम्न्य एकैका प्रादयः । २।१५॥ मानुपी पछिमारभ्य तिम्रो यापी सामी भाचा पेति गायभ्यो मिलिता एका पनि शदक्षरा प्राणी गायत्री भवति । सनाम्म इत्येकसझा इस्मयः। वितस्विस इति वीप्पया परेपामुष्पिगादीनामिह प्रणम् । तथाकेकेसि पीप्सया वा एवं प्राइयो भवन्तीति विपीयते। - ·८ काव्यमाला! ब्राय इति गायत्र्यादीनां जगतीपर्यन्तानां विशेषणमेव । याजुषी साम्नी आची चोष्णि- पिलिता एकीकृता द्वाचत्वारिंशदक्षरा ब्राहयुष्णिग्भवति। एवं तिस्रोऽनुष्टुभ सगता सत्यो- ऽष्टाचत्वारिंशदक्षरैका ब्रायनुष्टव् भवति । ता एव तिस्रो वृहत्य संगता सत्यश्चतु प- चाशदक्षरा एका ब्राह्मी बृहती भवति । ता एव तिस्र पढ्तय संगता. षष्ट्यक्षरा एका ब्राह्मी पतिर्भवति। ता एव तिस्रस्त्रिष्टुभ संगता षषष्ट्यक्षरा एका ब्राह्मी त्रिष्टुप् भवती । ता एव तिस्रो जगत्य संगता द्वासप्तत्यक्षरा एका ब्राह्मी जगती भवति । अत्राष्टम्यां पतौ प्रथमे कोष्ठे ब्राह्मीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयादौ क्रमेण गायत्र्यादीना षट्त्रिंशदा- ( ३६ ) द्यवान् विन्यसेत् ।। प्राग्यजुषामार्ण्य इति । २॥ १६ ॥ तिस्रस्तिस्र इत्यनुवर्तते । यजुषा पढे प्राक् प्राजापत्या आसुरी दैवीति यास्तिस्रो गायत्र्य सगता सत्यश्चतुर्विंशत्यक्षरा एका आर्षी गायत्री भवति । ता एव तिस्र उष्णिहः सगता अष्टाविंशत्यक्षरा एका आर्षी उष्णिक् संपद्यते । ता एव तिस्रोऽनुष्टुभः संगता द्वात्रिंशदक्षरा एका आर्षी अनुष्टुब् भवति । ता एव तिस्रो बृहत्य. सगता षट्त्रिंशदक्षरा एका आर्षी बृहती भवति । ता एव तिस्र. पतय संगताश्चत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी पतिर्भवति । ता एव तिसस्त्रिष्टुभ संगताश्चतुश्चत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी त्रिष्टव् भवति । ता एव तिस्रो जगत्य संगताः अष्टाचत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी जगती भवति । अत्र प्रथमायां पडी प्रथमे कोष्ठे आर्षीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयादिषु क्रमेण चतुर्विशत्याद्यान्विन्यसेत् । प्रथमपङ्केर्द्वितीयादिकोष्ठेष्वकानामुपरि गायत्र्यादीनि ना- मानि विन्यसेत् । अयं स्पष्टतर. प्रदर्शनोपायः। गायत्री | उष्णिग् | अनुष्टुब् वृहती | पति | त्रिष्टुब् | जगती आर्षी ३२ दैवी आसुरी १५ प्राजापत्या याजुषी साम्नी १६ आर्ची २४ ब्राझी ६० इति भट्टहलायुधकृताया छन्दोवृत्तौ द्वितीयोऽध्यायः । १ गायत्र्यादिसप्तच्छन्दसामााद्यष्टसज्ञाभि षट्पञ्चाशद्भेदा । तेषामुदाहरणानि वृत्तिकृता न दर्शितानि । प्रचलितवेदशाखासु तेषा काल्यन प्राप्तेर्दुर्घटत्वाद्ययाप्राप्त कानिचित्प्रदर्श्यन्ते-तत्राय॑स्तत्प्रकरणे दर्शयितव्या । दैवीगायत्री-'ओम्' । दैव्यु- ष्णिग्–'भुवः' । दैवी बृहती-'भुर्भुव ख' । आसुरी गायत्री-'आपो ज्यो- २४ ४४ ४८ m १ ४ ७ २८ २ १४ १२ ३ १३ १२ ९ ११ २४ ८ ur ८ ९ २८ ११ २२ ३३ २० १४ २१ ४२ १८ २७ १२ २४ ३६ ७२ १८ ३६ ३० ४८ . 14 ·२ अध्याय ] छन्द साखम् । ९ तिरसोऽमृत प्रनम्भुव म्यरोम्' । प्रासापस्या गायधी-"अमियोतिन्पोतिरप्तिः (यजुर्वेदे-भ. ३ म. ९)1 साली त्रिष्टुप्-"महिरापा पिवईन्य दानाम्भरा भान् साईयो मुम्बयष्ट (इग्नदे-म• ४.७५.३४ म• २५) 'पुस्तम पुरणों मोतृणां पिपारि' (सामपेडे-उ. प्र. भ. २) । आर्ची गायत्री-भमा ३६ पा-यस्मन्पेन त्यष्टा सोमम्पिय म्याहा' (यजुर्वेद-भ• ८ म...)। आची त्रिष्टुप्- अमि नरो दीधितिभिररम्मोहमप्युत अनयत प्रशस । दरोगा राहपतिमम सुम' (सामवेद-उ०प्र. ६५० १.१.)। प्राणी निष्टए- परंतु मृत्युग्मृतं न आगाद्यम्यतो नो ममय गोतु । पर मृत्यो भनु परेहि पन्या यस्ते स इसरा दय पानात् । पशुप्मसे पुण्यते से प्रवीमि मा न प्रां रीरिपो मोत वीरान् ॥ इति मपदेव इति दिन अदमययम्-पिगलाचापागायम्गादिलक्षणय परिकमा म्यभिचरिता भवन्ति प्रन्युतान्यपिमिमत्तान्दोमिछाने यक्ष्यमाणनिगम्-भुरिग विराट-म्परा म्प समाधेमा । यया परिस्यस्पफायररयेऽपि नामएप्पन्दन्यं पिरयम् । एप र पे ठेपु ये मन्त्रा गन्ति तो फास्यायनादिभिः सानुप्रमणिकापारर्मन्यादिभिम यानि रन्दामि पिहितानि वेपामेप स्थितगतिभिन्तनीया' इति न्यायायपाशावत्प प्रतिपादनार्थमेव भगमता पिवसाचार्येनेदं छन्द पानं प्रणीतम् न मु पो पापकम् तपायफाक्षरादिक्रमेण गायत्र्यादिपादसा घानविहितस्व प्रदश्यते-- गायत्री देवी भुरिक अक्षरा " याजुपी मिराद् निवृत् " मुरिफ, प्रामापस्या निमृत ग्राजापत्या " साली स्वराट, पानी, पिराद् निवृत् " (१३) (१४) मुरि, आमुरी, पिराद् खराद, निवृत् आमुरी . मुरिफ, आची यिराट ·१० काव्यमाला । । . तृतीयोऽध्याय । पादः।३।१॥ अधिकारोऽयमाध्यायपरिसमाप्ते. । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत् 'पाद' इत्यधि- कृतं वेदितव्यम् । वक्ष्यति च-'गायत्र्या वसव' (पि० सू० ३।३) इति । इयादिपूरणः । ३।२॥ 'पादः' इत्यनुवर्तते । इयादि पूरणो यस्य स इयादिपूरण । आदिकरणेन उवाद- योऽपि गृह्यन्ते । तत्रायमर्थ ---यत्र गायत्र्यादिच्छन्दसि पादस्याक्षरसख्या न पूर्यते, (१७) आसुरी खराट्, आर्ची निवृत् (१८) आर्ची (१९) भुरिक (२०) खराट् (२१) पादनिवृत् (२२) आर्षी विराट (२३) निवृत् (२४) (२५) भुरिक् (२६) खराट् (३४) ब्राह्मी विराट (३५) निवृत् (३६) (३७) भुरिक (३८) खराट् उष्णिगादिच्छन्दसामप्यनया रीत्याक्षरसंख्योहनीया एवमेवाथर्ववेदोकमन्त्रेष्वपि छन्द समाधानमूह्यम् १. 'उवादय' इत्यादिशब्देन यणसंयोगसवर्णदीर्घगुणवृद्धिव्यूहादयो गृह्यन्ते । तथा च सर्वानुक्रमणिकाकार ----'पादपूरणार्थ तु क्षेप्रसंयोगैकाक्षरीभावान् न्यूहेत' । अ- चैतद्भाष्यकारश्च क्षप्रसंयोगो यकारवकारसंयोगो यासंयोग इत्यन्ये, कुत एतत्, यण हि क्षिप्रं भवति इति क्षेप्र । मध्वत्रेत्यादावेकमात्रामर्धमात्रा करोतीति । 'एक. पूर्वप- रयो' (पा० सू० ६।१।८४) इत्यधिकारसंपन्नसंधिरेकाक्षरीभाव । तत्र द्वे अक्षरे ए- काक्षरीक्रियते इति । तत्र यण्व्यूहो यथा 'त्वामिन्द्र वज्रिन्' इत्यादौ वरिनित्यादि, स- वर्णदीर्घव्यूहो यथा--'यं त्रायध्वेऽस्यासते' इत्यादौ 'अस्य आसते' इति, गुणव्यूहो यथा-'उप इन्द्र सुपर्वणीम्' इत्यादि, वृद्धिव्यूहो यथा-'ब्रह्मा एतु सदनात्' इत्यादि. " " ·३ अध्याय ] छन्द शाम्पम् । ११ सप्रेयादिभि पूयिसम्पा । तपा-' -पास पितुपरगियम्' (यद-भ• ३० म. २) दिवंगण मुष पुर' इत्यादयः ॥ गायच्या बसव'।३।३।। 'पाद 'इत्तनुपराते । परिभापपम् । गायध्या पाो बगोरक्षगनि भवन्ति । पर गायत्र्या पादोऽभिपाम्पवे तपासासरा प्राय । जगत्या आदित्या । ३।४॥ 'पाद' पनुपसत । गा पादा दादशासरी भपनि । पन अनिमागत पादमाम दादासरा गृपते ॥ चिराजो दिश ।३।५॥ पादप्त्यनुपतस । पत्र विदरार पाद गुप्त, नत्र सर मसतम्य ॥ ग्रिष्टुमो रुद्रा' । ३।६॥ अष्टभ' 'पाद इन्युज मर्पप्रचादमागे प्रते । मम्मिमाप्याप परिभाषामा पतप्त ॥ एकद्विविचतुप्पादुक्तपादम् । ३ । ७॥ एभिपतुभिलक्षणा पादो यम्प गन् उम्पाद' पद । सम्प पान्दगो सारा पाद परिमापिसमय दमनप पानसर, मिरिपाम् प्रिपात . पियनुप्पा भपति । गापनी पत्रिपदये । परियार पादरनष्ट पर स्पात् ॥ आप चतुप्पाहतुमि । ३॥ ८॥ 'रन लक्षणया पटसा पादाऽभिधीयते से पादपतुपाद माग पन्दा भवति । एवं पतुर्विधपधारा सपपत । यथा- नः एपीपति (1) पस्न पारित (२)। दुप्पपना आपा (३) रामरगु गागदि (v) ॥ कचिप्रिपापिमि।३।९॥ पनि गप्तासपसक्षित पादप्रिभिगायम्पप भाति । एवमाशिलसरानि जायते । यथा- 'पुगफ दि पीना (१) युपा मुमतीनाम् (१) । म्याम पाटपामाम् (१) ' (प्रपा-म• १ अ• १५० २२ म.) सा पादनिवृत् । ३ । १० ॥ सब गायत्री 'पादनित् इति समा-रभत । प्रयोकरध्यभ्युदयसंप पन्नापनामिर्य संझा । पदम्यानादिरपान्महावेऽपि च म पुरति ॥ १न्दोमायविषयकमिदम् साकिक तु पादयतुभागः (पि. सू. ११.) इति मिशेपोम पक्ष्यते ·१२ । काव्यमाला। षट्सप्तकयोर्मध्येऽष्टावतिपादनिवृत् । ३ । ११ ॥ प्रथम षडक्षर , द्वितीयोऽष्टाक्षर , तृतीय सप्ताक्षरः । एवं त्रिभि पादैा गायत्री सा 'अतिपादनिवृत्' इति सज्ञा लभते । 'त्रिपात्' इत्यनुवर्तनीयम् । यथा-- [ 'प्रेष्ठ वो अतिथि (१) स्तुपे मित्रमिव प्रियम् (२)। अग्निं रथं न वेधम् (३)॥'] (ऋवेढे-अ० ६ अ० ६ व० ५ म० १) द्वौ नवको पटूश्च नागी । ३ । १२ ॥ द्वौ नवाक्षरौ पादौ, षडक्षरस्तृतीयः । एवं त्रिभि पादै 'नागी' नाम गायत्री भवति । यथा- -- [ 'अग्ने तमद्यावं न स्तोमै (१) ऋतुं न भद्रं हृदिस्पृशम् (२)। ऋयामा त ओहैः (३)॥'] (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ५ व० १० म० १) विपरीता वाराही।३।१३ ॥ इयमेव नागी गायत्री विपरीता यदा भवति तदा 'वाराही' नाम भवति । प्रथमः षडक्षर पादो, द्वितीयतृतीयौ नवाक्षरौ । यथा- [ 'अग्ने मृळमहा (१) असि यऽईमा देवयु जनम् (२)। इयेथे बहिरासदम् (३)।'] (ऋग्वेटे-अ० ३ अ० ५ व० ९ म० १) षट्सप्तकाष्टकैर्वधमाना ।३।१४ ।। षडक्षर प्रथम पाद , द्वितीयः सप्ताक्षर , तृतीयोऽष्टाक्षर । एवं त्रिभि पादैः 'वर्वमाना' गायत्री भवति । यथा- -मने लाना ( होता विश्वेषां हितः (२)। देवेभिर्मानुपे जनै (२) ॥' (सामवेढे-पू० प्र० १ अ० १ म०२) विपरीता प्रतिष्ठा । ३। १५ ॥ सैव वर्धमाना गायत्री विपरीता यदा भवति तदा 'प्रतिष्ठा' नाम गायत्री भवति । अष्टाक्षर प्रथम पाद , द्वितीयः सप्ताक्षर , षडक्षरस्तृतीय । यथा- 'आपः पृणीत भेषजं (१) वरूथं तन्वे । मम (२)। ज्योक्च सूर्य दृशे (३)॥' (ऋग्वेदे-अ० १ अ० २ व० १२ म० २१) तृतीयं द्विपाजागतगायत्राभ्याम् । ३ । १६ ॥ तृतीयशब्देनैतदध्यायस्थसूत्रपाठक्रमापेक्षया विराजमाह । तथा चोक्तम्-'विराजो दिशः' (पि० सू० ३१५) इति । यदा द्वादशाक्षरोऽष्टाक्षरश्च पाद स्यात्, ततस्ताभ्या 'द्विपाद् विराड्' नाम गायत्री भवति । यथा- 'नृभिर्येमानो हय॑तो विचक्षुणो (१)। राजो देवः समुद्रियः (२) ' (ऋग्वेदे-अ० ७ अ० ५ व० १५ म० १६) १ 'इया इथ' इति गुणव्यूहानवाक्षरत्वम् , ·अध्याय ] छन्द शारम् । त्रिपाप्रैष्टुमैः । ३ । १७ ॥ तृवीयम्' इस्मनुवतते । एकादशाक्षरै पाद त्रिपाद विराट् नाम गायत्री भवति । 'दहीपन्मिपितपे युवाई राये च नो मिमीस पावले इपे च मो मिमीस धमुमौ ॥' (डग्येदे-म• १ ० ८ १० २३ म. ९) [ पूर्णहोम यशसे जुहोमि यो (1) ऽस्मै जुहोति परमम्म ददाति (२)। परं वृणे यशसा मामि स्मेके (३) ॥ इति भषदेव ॥ इति गायभ्यधिकार । उष्णिग्गायनी जागवश्व । ३।१८ ॥ यत्र गायनावयाक्षरी पादी जागसब द्वादशाक्षर!, एष प्रिभि उप्णिग्' नाम दो भवति । अन्न र कमो न यियक्षित । पादर्सम्य्यामात्र विधीयते ॥ ककुम्मध्ये चेदन्त्यः । ३ । १९ ।। गायत्रयो पादयोर्मध्ये जागतयेरपादो मरति तदेयम् उष्णिफ् 'कम्पसमा लभते। था- सूदेव समहासति () सुवीरौ नरो मस्त समय (१)। पत्रामध्ये साम से (1) ' (हग्वेदे-भ• ४ म० ३ • १३ म०१५) पुररप्णिक्पुर' । ३ । २०॥ स एव पादो जागतयेत् प्रपमो भवति गायत्रीच परत तदा पुरउप्णिा नाम पवति । यपा- 'भप्सतरमुखमप्सु मैपर्म (१) अपामुत प्रशस्सये (९)। देपा भक्त पामिनः (१) । (ऋग्वेदे-म• १ अ. २ व "म. १९) परोप्णिक्पर । ३ । २१ ॥ , "गातारं पायत इति गायत्री' इति निरुककार अन सर्वानुममणिकायो विशेषो यमा-'प्रयम छम्पत्रिपदा गायत्री (१) पञ्चकाचस्यारः (२) पर धेकः (१) चतुर्थचतुष्को घा पदपशि (४) पट्सप्तकावश उप्णिग्गर्भा (५) अयः सप्तकाः पानिवृत् (६) मध्यमः परधेसिनित् (५) यश कघेद्यधमन्या (८) यस्यास्तु परसप्तकाप्टकाः सा घर्धमाना (९) विप रिता प्रतिष्ठा (1.) शौ पट्टी सप्तकम हसीयसी (1) इस्मेकादयिषा मायनी सन निप्रकारा पदपाय पहिचान्दसि भगवता सूनकारेण निवेशिता 'इसीयसी' इत्यधिकोका अन्यानि च सर्वत्र तुल्यान्वति २-३ मतीय ' इसीय शम्येन अस्स भासवे' इति दीपष्मूहाच पादपूर्ति।

·१४ काव्यमाला। एवं जागत पाद परतवैद्भवति, पूर्वी च गायत्रौ, तदा 'परोप्णिक्' नाम च्छन्दो भवति । 'उष्णिग्गायत्री जागतश्च' (पि. सू० ३११८) इत्यनेन गतार्थमेतत् । विशेषसंज्ञाभि- धानार्थ पुनरुच्यते प्रथमसूत्रे (पि० सू० ३।२०) उणिग्ग्रहणमधिकारार्थम् ॥ यथा- 'भग्ने वाज॑स्य॒ गोम॑तु (१) ईशानः सहसो यहो (२)। अस्से धेहि जातवेदो महि श्रवः (३)॥' (ऋग्वेढे-अ०१अ० ५८० २७म०४) चतुष्पादृपिभिः।३।२२ ॥ सप्ताक्षरैश्चतुर्भि पादै 'उष्णिक' एव भवति । यथा-~ नदं व ओदतीनां (१) नुदं यो युवतीनाम् (२)। पति वो अन्यानां (३) धेनूनामिपुध्यसि (४) ।' (ऋग्वेढे-अ० ६ अ० ५ व० ५ म० २) इत्युप्णिगधिकार । अनुष्टुन्गायत्रैः। ३ । २३॥ 'चतुष्पाद्' इत्यनुवर्तते । गायत्रैरष्टाक्षरै पादैश्चतुप्पाच्छन्द. 'अनुष्टप्' संझं भवति । यथा- सहस्रशीप पुरुषः (6) सहस्राक्ष सहस्रपात् (२)। स भूमि सर्वतः स्पृत्वा(३)अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्()॥'(यजुर्वेदे-अ ३१म १) त्रिपात्कचिजागताभ्यां च । ३।२४ ॥ 'अनुष्टव्' इत्यनुवर्तते । चकारागायत्रग्रहणं च । गायत्रेणकेन ततो द्वाभ्या जाग- ताभ्या क्वचित् 'त्रिपादनुष्टव्' भवति ।। मध्येऽन्ते च । ३।२५॥ जागतयोः पादयोर्मध्येऽन्ते च यदा गायत्र पादो भवति, तदाप्यनुष्टवेव स्यात् । यथा- . १ 'अन्नीयानाम्' इतीयशब्देन पूर्ति . २ 'चतुर्वृद्धारम्भादूर्ध्व स्निह्यत इत्युणिक् इति निरुक्तम् । अयमेव शब्द आकारान्तोऽपि यथा-'उष्णिहा छन्द इन्द्रियम्', (यजुर्वेदे--अ० २१ म०१३) 'बृहत्युष्णिहा ककुप्सूचीभि. शम्यन्तु त्वा' (यजुर्वेदे-अ० २३ म० ३३), 'शृणातु ग्रीवाः प्रणातूणिहा वृत्रस्यैव शचीपति' (अथर्ववेदे-का० ६ अ० १३४ सू० १)। भगवता कात्यायनोक्ता यथा-'द्वितीयमुषिणवित्र- पदा, आद्यो द्वादशश्चेत्पुरउष्णिक (१) मध्यमश्चेत्ककुप् (२) त्रैष्टुभजा- गतचतुष्का न्यङ्कुशिराः (३) एकादशिनोऽपरस्तनुमध्या (४) आद्यः पञ्चकस्त्रयोऽष्टका अनुष्टुब्गर्भाः (५) मध्यश्चेत्पिपीलिकमध्या (६) च. तुःसप्तक उष्णिगेव (७) इति' सप्तविधा उष्णिक्. ।

·अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १५ 'पपु प्रेमय पासातये (1) परिमाणि समणिः (२)। दिपस्तुरम्यो कणपा में ईमसे () । (ऋग्यैरे अ. अ. ५५० २२म-1) अन्तपक्ष उदाहरणम्- 'मा कमै पातमम्पमिनिणे मो (1) माया मो गोम्पो नवों गु (२)। स्तनामजोमविधी (२) (डग्वेदे-म. १०८ प२३ म• ८) इस्पनष्टधिकार । बृहती जागवस्त्रयश्च गायत्राः । ३ । २६ ॥ एको मागत पाद , प्रपथ गायत्रा , तदा 'वृहती' नाम एन्दो भवति । या- 'मत्स्सा मुणिम हरिषस्वदीम (१) मा भूपन्ति पेपर्मः (१)। तष मास्युपमा युरप्पा (1) सुतेजिन्द्र गिर्वणः (0) (ग्वेदे अ. ६. ७ १०३ म. २) पथ्या पूर्वश्थेतृतीयः । ३ । २७ ॥ वाती' इत्यनुवर्तते । पूर्व पादो जागतो यदि तृतीयो मबति, मन्ये गायत्रा , दासी यावी पम्पा' नाम छन्दो भवति । सपा- 'मा चिदम्पद्विशंसत (१) समायो मा रिपण्यत (२)। इस्कृमिस्तोता पण सर्चा सुते (१) मुल्या चे शसत (७)' (ऋग्वेदे-अ. ५ १० ७५०१० म.१) न्यसारिणी द्वितीयः । ३ । २८॥ १-२ प्रपनुप भघिया' इस्युषिम्चन्देन पादपूर्ति ३ ४ अमिम अश्वी' इति पादपूर्ति सापणभाष्ये कतिरस्य नाम । ५ सर्षानुक्रमणिकार्या पा-'तृतीयमनुष्टप, चस्वारोऽएका: (१) पत्र पञ्चकार पटकको म पवपतिः (२) जागतायएका छतिः (३) मध्ये पेदएफा पिपीलिका नभ्या (४) मयफयोर्मध्ये जागता काविगद् (५) नषधेराजमयोदशैर्न गुरुपी (6) शकालयो विराट् (७) एकापशको वा (6) इसयवनुएम । मनुयेमनापनष्टम्' इति प्रामणे निरुचि ६ इतो वैदिकान्युवाहरणानि कति- कातामुनिवे पुस्तके न वर्तन्ते वान्पनिलम्म लिख्यन्ते । ७ पूर्वसन्त्रपठित । प्रपम सर्पः। 8.

·१६ काव्यमाला। 'पूर्वश्चेद्' इत्यनुवर्तते । पूर्वश्वेज्जागत पादो द्वितीयो भवति, शेषाश्च गायत्रा, तदा 'न्यङ्कुसारिणी' नानी बृहती भवति । यथा- 'मत्स्यपायि ते महः (१) पात्रस्येव हरिवो मत्सरो मदः (२)। वृपा ते वृष्ण इन्दु (३) जिी संहस्रसातम. (४)॥' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० ४ व० १८ म० १) स्कन्धोग्रीवी क्रौष्टकेः। ३ । २९ ।। इयमेव 'न्यकुसारिणी' कोष्टकेराचार्यस्य मतेन 'स्कन्धोमीवी' नाम छन्दो भवति । आचार्यग्रहणं पूजार्थम् ॥ उरोबृहती यास्कस्य । ३ । ३०॥ इयमेव न्यङसारिणी यास्कस्याचार्यस्य मतेन 'उरोबृहती' नानी भवति ॥ उपरिष्टाबृहत्यन्ते । ३ । ३१ ॥ यदा जागत पादोऽन्ये भवति, तदा 'उपरिष्टाहती' नाम भवति । यथा- 'न तमहो न दुरितं (१) दवासो अष्ट मर्त्यम् (२)। सजोषसो यमर्यमा (३) मित्रो नर्यन्ति वरुणो अतिद्विषः (४)॥' (ऋग्वेदे अ० ८ अ० ७ व० १३ म० १) पुरस्ताद्धृहती पुरः । ३ । ३२ ।। एव जागत पाद पूर्वश्चेद् भवति, शेषाश्च गायत्रा , तदा 'पुरस्ताहती' नाम भवति । यथा- 'महो यस्पति. शवसो असाम्या (१) महो नृम्णस्य तूतुजिः (२)। भर्ता वज्रस्य धृष्णो. (३) पिता पुत्रमिव प्रियम् (४)।' (ऋग्वेदे-अ० ७ अ० ७ व० ६ म० ३) 'वृहती जागतस्त्रयश्च गायत्रा' (पि० सू० ३।२६) इत्यनेनैव गतार्थमेतत् । सज्ञा- विशेषप्रदर्शनार्थं पुनरुच्यते ॥ क्वचिन्नवकाश्चत्वारः । ३।३३।। क्वचिद्वेटे नवाक्षराश्चत्वार पादा दृश्यन्ते, सापि बृहत्येव । १ 'मत्सीय' इति पूर्त्या निवृत्त्वान दोष २. 'यदि जागत पादः पुरो भवति, 'अन्ते च त्रयो' इति लिखितपुस्तकयो । ३. 'असामिया' इति पूरणात्पादपूर्ति । ४ 'गतार्थत्वात्' इति लिखितपुस्तकयोः । से ·३ अध्याय ] छन्द शासम्। १७ यथा-- 'मुंव पास्सै महो रन् पुष (1) वामभिरततससम् (२)। ता मौ वसू सुगोपा सांत (पात नो पचवायोः ()' (भवेद-भ. १ अ• ८५० २५ म• ) वैराजी गायत्रौ च । ३।३४॥ पत्र पैराबी पादौ पूनौ दशासरौ भवत ततो गायत्री र सापि वृहती। मथा-- 'भने पिस्सदुपसमित (१) रापो ममर्स मा दानु (१)। मातवेदो पहाव (1) मचा देवाँ उपयुधः (6) ॥ (*ग्वदे-भ. १०३५ २८ म..) विमिर्जागर्मिहावृहती । ३ । ३५ ॥ श्रिमिभागते पादेश्छन्दो महाहवी' नाम । यथा- 'अमीममो मस्त मपेप्या (१) मतस्प धर्मस्सस्स चारण (२)। सासरो वाज़मास निप्पदर (6) (डायदे -अ० ७ भ• ५ व• २२ म. ४) सतोबृहती वाण्ठिनः । ३ । ३६ ॥ इसमेन महावृहती तागिन भाचार्यस्य मवेन सतोवृहवी' नाम भवति । इति बृहस्पधिकार । १ सायणभाष्ये तु-'युवं हीति-' सप्तमी [ग] वियरगृहती । अष्टिनोमध्ये दसकी विद्यारहतीति तासनोपेतस्मात् । २ -३ अमर्तिय 'बहद्वव' इति पूर्या पादपूरणम् ४ ग्वेद एतामणोपेता महायात्यूप्पवृहतीनाम्नोपलभ्यते सायममाप्ये पायसरापस्मार पादा एको दादशाक्षर सा महायहतीत्येतमक्षण चमर्याप्टकस्याप्ट माप्याये प्राप्यते । एवमत्रैवायुजी लागतो सतोवृहती अयक्षरामय द्वादशासरी दो पादी सा महासतोबहसी, अष्टिनमयो दो नागती सा (मपि ) महासतीगृहवी, अप व तृतीयाएकस्य प्रयमाप्याये विरारूपा सतोवृहवी, प्रथमा एकस्य सप्तमाम्याम भाची वागष्टाक्षरी पादौ द्वादशाक्षरस्तृतीयखतो द्वाक्षरी सा मवमप्पा महामरावती, ककमवीत्साद्याम वृहतीमेवा ५ सर्षानुक्रमणिकायां -चतुर्य पृहती, तृतीयो छादशावत्पुरस्सादहती (1) द्वितीय वेश्यासारिणी, उरोहती, स्कन्धोपीवी या (२) मम्त्यमेदुपरिष्टादहती (३) मएिनोर्मध्ये दशकी विटारपृहती (४) विजागतोच॑गृहती (५) योदशिनोर्मन्येऽएका पिपीलिकमन्या (6) मयकाऐकावश्यष्टिनो विषम पदा (७) चतुर्नवका पृहस्येष (८) इस्सभविषा वृहत्स परिवईणाद् वृहतीति निराकार पादा + गया- ·१८ काव्यमाला । पहिर्जागतौ गायत्रौ च ३।३७ ॥ यदा द्वौ पादौ जागतौ भवतस्ततो गायत्रौ च, तदा 'पति' नाम छन्दः ॥ पूर्वी चेदयुजौ सतः पतिः । ३ । ३८ ॥ यत्र पूर्वोद्दिष्टौ पादावयुजौ भवतः, प्रथमतृतीयौ पादौ जागतावित्यर्थ, द्वितीय- चतुर्थौ च गायत्रौ तच्छन्द. 'सत पति' नाम भवति ॥ यथा- 'यं त्वा देवासो मनवे दुधुरिह (१) यजिष्ठं हव्यवाहन (२)। यं कण्वो मेध्यातिथिर्धनस्पृतं (३) यं वृषा यमुपस्तुतः (४) ॥' (ऋग्वेदे-अ० १ अ० ३ ० ९ म० १०) विपरीतौ च । ३ । ३९॥ यदा तावेव पादौ विपरीतौ भवतः, तदापि सत पतिरेव । अयमर्थ-प्रथमतृती- यौ पादौ गायत्रौ, द्वितीयचतुर्थी [च ] जागतौ तदापि सत पतिरेव भवति ॥ यथा- 'य ऋष्व. वियत्सखा (१) विश्वेत्स वेद जनिमा पुरुष्टुतः (२)। तं विश्वे मानुषा युगे (३) न्द्र हवन्ते तविषं यतः स्रुचः (१)॥' (ऋग्वेदे-अ० ६ अ० ४ व० ३ म० १२) प्रस्तारपतिः पुरतः।३।४०॥ यदा जागतौ पादौ पूर्वी भवत ,गायत्रौ च परतः, तदा 'प्रस्तारपति' नाम । यथा- 'भा विद्युन्मद्भिर्मरुतः स्वकै रथैमि (१) र्यात ऋष्टिमद्भिरवपणः (२)। आ वर्षिष्टया न इषा (३) वयो न पप्तता सुमाया. (४)॥' (ऋग्वेदे-अ० १ अ०६ व० १४ म० १) 'पतिर्जागतौ गायत्रौ च' (पि० सू० ३।३७) इत्यनेन गतार्थमिदं संज्ञाविशेषज्ञाप- नार्थ पुनरुच्यते ॥ आस्तारपतिः परतः। ३।४१॥ यदा जागतौ पादौ परौ भवत , गायत्रौ च पूर्वी, तदा 'आस्तारपति' नाम । यथा- 'भद्रं नो अपि वातयु (१) मनो दक्षमुत ऋतुम् (२)। अर्धा तेसख्ये अन्धसो वि वो मदे (३) रणन् गावो न यवसे विवक्षसे (४)॥' (ऋग्वेदे अ० ७ अ० ७ व० ११ म० १) विष्टारपनिरन्तः । ३।४२ ।। यदा जागतौ पादौ मध्ये भवत , आद्यन्तयोश्च गायत्रौ, तदा 'विष्टारपतिः' नाम यथा--- - १. उदाहरणमस्याः प्रस्तारपतथा द्रष्टव्यम् । २-३. सायणभाष्ये तु सतोबृहती नाम । ४. कलिकातामुद्रितपुस्तके प्रथममास्तारपङ्किः ।

·३ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । 'भने सम भवो पयो (6) महि भागन्ते मुर्धया विमाषमो (२)। युमामो शसा पामुरप्पम् () दोसि दाशुपं पे (6) (भग्वेदे-भ• ८ अ. ७ य. २८ म..) संस्तारपहिचहि । ३।४३॥ यदा तावेष जागती पादा पहिभषत मध्ये च गायत्री, तदा 'संसारपहि' नाम छन्द । यया- 'पितुम्तो म तम्तुमित्सुदामपुः (१) प्रति दमो यामसि (२)। पा मप समुनमः (२) संपतनि मुजासता (s) u' (ऋग्वेदे-अ• ८ भ• ८ प• ३० म. ३, ४) अक्षरपतिः पञ्चकाव्यत्वार'।३।४४ ॥ पप्पाक्षरेपमि पादै भक्षरपति' नाम छन्द । ननु चस्मारियदक्षरा परिनन्द , सत्कर्ष पञ्चकायस्वार ' इत्युप्यते। तरोत्तरम्-दापप्पल्पप' (पि० सू. ३५) इति । अस्मात् सिंहापसोशितन्यायेनारुपमहममनुपर्तते । वेन पढेररूपत्वं पिशेपात्प्रति पादितं भवति मया- 'भत (1) देषी मनीपा (२)। भमासुतंष्ट्रो (२) रयो म पानी (8)n' (ऋग्यो-म• ५ भ• ३ प• २५ म.) द्वावप्यल्पशः।३।४५ ॥ परमहणमनुपर्तते । पयाक्षराम्पो पादाम्पामस्पश परिनाम छन्दो भवति, निदेव देदे न सर्वत्र ॥ पदपति पश्च । ३।४६ ॥ पपका इसनुक्तते । यदा पचासरा पयपादा मपन्ति, तदा 'पदपहि' नाम छन्द ।यपा- 'भूत म पूर्त (1) तनूरपाः (२)। शुधि हिरण्यम् () वर प्रमो म (१) रोचत मावा (4)' (हरयेदे-अ. ३ भ• ५५•म• १) चतुष्कपटौ प्रयश्च । ३ । ४७॥ पकार 'पमका 'इलनुरुपणार्थ । यदा प्रपमधदरक्षर' पाद द्वितीय परमर , सत मय पमायराखदा पपपदा पहिरेव । यथा- १ कासायमाचार्येणेद छन्दो गायत्रीछन्दोमेदमप्पे परिगणितम्, सायणाचार्येण तु 'द्विपदा' इस्युकम् २ मुरिपत्लादेकाक्षराधिक्यम् .

·२० काव्यमाला। 'अधाधने (१) ऋतौ द्रस्य (२) दक्षस्य साधोः (३)। रीतस्य (४) बृहतो बभूर्थ (५) ॥' (ऋग्वेढे-अ० ३ अ० ५ व० १० म० २) पथ्या पञ्चभिर्गायत्रैः । ३।४८॥ पञ्चभिरष्टाक्षरै पादै ‘पथ्या' नाम पतिर्भवति । अस्योदाहरणम्- 'अक्षन्नीमदन्त हि (१) अवप्रिया अधूषत (२)। अस्तौषत स्वभानवो (३) विमा नविष्ठया मुती (४) योजा विन्द्र ते हरी (५)॥' (ऋग्वेदे-अ० १ अ० ६ व० ३ म० २) इति पैङ्कयधिकारः। अथ त्रिष्टुब्जगत्यधिकार । जगती पद्दभिः । ३।४९॥ 'गायत्रै' इत्यनुवर्तते । गायत्रै षड्भि पादै 'जगैती' नाम छन्दो भवति । यथा- 'आपो न दे॒वीरुपयन्ति (१) होत्रियमव. पश्यन्ति (२) विततं यथा रजः (३)। प्राचैर्दैवासः प्रणयन्ति (8) देवयुं ब्रह्मप्रिय (५) जोषयन्ते वरा ईव (६) ॥' (ऋग्वेदे-अ. १ अ. ६ व. ४ म. २) एकेन त्रिष्टुब्ज्योतिष्मती । ३ । ५० ॥ त्रिष्टुभ प्रस्तुतत्वात्प्रत्यासत्तेश्च तस्या एव संवन्ध । एकेन त्रैष्टुभेन पादेनावि- काराञ्चतुर्भिर्गायत्रै पञ्चपात् 'त्रिष्टुब्ज्योतिष्मती' नाम छन्दो भवति । त्रैष्टुभेन सह 'पञ्चभिर्गायत्रै' (पि० सू० ३।४८) इत्युक्ते चत्वार एव गायत्रा पादा लभ्यन्ते । यथोपाध्यायेन सह पञ्च शिष्या आगता इत्युक्ते उपाध्यायपञ्चमा प्रतीयन्ते ।। १ 'नु इन्द्र ते' इति व्यूहात्पादपूर्ति २ सर्वानुक्रमणिकायां कात्याय- नोक्ता यथा-'पञ्चमं पतिः पञ्चपदा (१) अथ चतुष्पदी. विराड्दशका (२) अयुजौ जागतौसतोबृहती (३) युजौ चेद्विपरीता (४) आद्यौ चेत्यस्तारपतिः (५) अन्तौ चेदास्तारपति (६) आद्यन्तौ चेत्संस्तारपति (७) मध्यमौ चेद्विस्तारपङ्क्तिः (८)' इत्यष्टविधा पसय पति पञ्चपदेति निरुक्तकार ३ 'जगतीनाम पतिर्भवति' इति लिखितपुस्तके ४. एकपदा त्रिष्टुन् जगती च वाढच्ये प्राप्यते । ५. 'एकेनेति ‘पथ्या पञ्चभिर्गायत्रै ३ । ४८ ॥' इत्यतो गायत्रपादस्य प्रस्तुतत्वात् प्रत्यासत्तेश्च तस्यैव संबन्धः। गायत्रेणकेन पादेनाधिकारात् त्रिभित्रैष्टभै पादैश्चतुष्पात् त्रिष्टुप् 'ज्योतिष्मती' नाम ।' इति कलिकातामुद्रित- पुस्तकस्य टिप्पण्या लिखितपुस्तके व पाठभेद ।

·३ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । २१ तथा जगती । ३।५१॥ एकेन जागतेन पादेन भतुभिंगायौ पाद पचपामगती 'ज्योतिप्मती' नाम छन्दो मपति ।। पुरस्वाभ्योतिः प्रथमेन । ३ । ५२ ।। प्रधमेन श्रेष्टमेन पावेन झेपेप गायत्रै पादै 'पुरस्वागण्योति' नाम विष्टम मपति । यथा- 'स एही पोहु सत्ता पर भूरा (१) मपमा पो रपेष्ठा (२)। प्रतीचमियोऽधीयाम् (0) एग्वान् यषपूर्पः (१) पित्तमसो पिहम्वा (4)' (इग्येदे-भ. २ अ• ४ म• १३ म• ५) पूर्वेणेव गताथत्वाविशेषसंझारपनार्थमिदम् । तथा जगती' दत्यनुक्तनीयम् । वे नाधन बागवेन पादेन पतुर्मिध गायने 'पुरस्वारग्योति नाम जगती भवति ।यपा- 'भाप्पमिर्म इति सूर्यो प्युपा (१) भग्ना मुमा पो अर्षिी (२)। आयुभातामश्विना पा () ये रमं मामापीप (1) सपिता जगत् प्रया' (भग्वदे-अ• २ भ• २५ २७ म. १) मध्येज्योतिर्मध्यमेन | ३।५३ ।। यंदा मध्यमस्रष्टभ पादो भवति, उभयतम दीदी गायत्री, सदा 'मप्रेग्योति नाम त्रिष्टुय ममति । मध्येज्योतिरिस्सलपसमास । तथा जगती' इस्पनुवतनीयम् । तेन मम्पमेन आगतेन एकेन मागतेन मध्यमेन नृतीयेनोममतप दी दी गायत्री सदा मप्येज्योति'नाम अगती भवति । यथा- उपरिपाऊज्योतिरन्तेन । ३ । ५४ ॥ यंदा चत्वारो गायत्रा पादा मरन्ति अन्ते च प्रष्टभ , तदा 'उपरिटाज्ज्योति' नाम निष्ठम् भवति । १ एकेन गायत्रेग पादेन प्रिमिजागतेयतुष्पाद 'ज्योतिप्मती नाम । इति म । २ प्रपमेन गायत्रेण पावेन शेपेष प्रष्टमैमिमि पुरखारग्योति त्रिष्टन् ।' इत्यपि पा २ गायत्रेण पादेन विभिर्मागते इति प्य तय । ४ 'मदा मध्यमो गायनस्तृवीय पादो भवति उभयतबह श्रेष्ठमी यदा पूर्वी अन्तिम कसोटभस्वदा मप्ये ज्योचिर्नाम निएस्' भवति । इतिच। सायणमाप्ये तु (म ५म ८ प ३४) मप्पे ज्योतिमिष्ट' यतोष्टकवतो ज्योतिरिति । ५ एकेन गायत्रेण मम्पमेन तृतीयेनोमयतथ बाग वाम्मा प्रपमद्वितीया पतुर्थेन च जागतेन मम्पेग्योतिर्मगती' नाम भपति । इसपि च । ६ सदा प्रयमेष्टुभा' पादा ममन्ति, भन्सेप गायप्रवदा 'उपरिय म्योतिमिट' नाम भमति । इति क म पु टिप्पण्मा मिसितपुस्तके प ।

·काव्यमाला। यथा--- जर्यतं च प्रस्तुतं च (१) प्रावतं प्र॒जां च (२) धत्तं द्रविणं च धत्तम् (३)। सजोषसा उपसा (४) सूर्येण चोर्जे नो धत्तमश्विना (५)॥' (ऋग्वेदे-अ० ६ अ० ३ व० १५ म० ११) तथा 'जगती' इत्यनुवर्तनीयम् । तेनान्तेन जागतेन पादेन शेषैश्च. गायत्रैश्चतुर्भिः रुपरिष्टाज्ज्योतिः'नाम जगती भवति । यथा- 'हंसाविव पतथो (७) अध्वगाविव सोम सुतं (२) महिपेवावं गच्छथ.(३)। सुजोपसा उषसा (४) सूर्येण च निर्वर्तिर्यातमश्विना (५) ॥ (ऋग्वेदे. अ. ६ अ. ३ व. १५ म. ८) इति निष्टुब्जगत्यधिकार । एकस्मिन्प॑श्चके छन्दः शङ्कुमती । ३ । ५५ ॥ १ तथा जगतीत्यनुवर्तनीयम् । तेनान्तेन गायत्रेण शेषैश्च जागतैत्रिभिः 'उप- याज्योतिर्जगती' नाम भवति' इति. क. मु. पु. टिप्पण्यां लिखितपुस्तके च । सर्वानुक्रमणिकायां कात्यायनाचार्योक्ता यथा-'षष्ठं त्रिष्टुप् त्रैष्टुभ- दा (१) द्वौ तु जागतौ यस्याः सा जागते जगती, त्रैष्टुभे त्रिष्टुप् (२) वै- जो जागतौ चाभिसारिणी (३) नवको वैराजस्लेष्टुभश्च (४) द्वौ वै- (जौ नवकस्बैष्टुभश्च विराटूस्थाना (५) एकादशिनखयोऽष्टकाश्च विरा- रूपा (६) द्वादशिनत्रयोऽष्टकाश्च ज्योतिष्मती (७) यतोऽष्टकस्ततो योतिश्चत्वारोऽष्टका जागतश्च महाबृहती (८) मध्ये चेद्यवमध्या १) आद्यौ दशकावष्टकास्त्रयः पतयुत्तरा विराष्ट्रपूर्वा वा (१०)' इति शविधास्त्रिष्टुभ ३. कात्यायनाचार्योक्ता यथा-'सप्तमं जगती, जागतपदा १) अष्टिनस्त्रयस्तौ च द्वौ महासतोबृहती (२) अष्टको सप्तकः षट्टो शको नवकश्च षडष्टका महापतिः (३) इति त्रिविधा जगत्य . पदैक पश्चाक्षर पादो भवति त्रयश्च द्वादशाक्षरास्तदा 'शङ्कुमती जगती' नाम न्दो भवति।' इति क. मु. पु टिप्पण्या लिखितपुस्तके च । 'अनादेशे चत्वार.' ति परिभाषया चत्वार एकादशिन पादा इत्यर्थ । 'जागतसूक्ते स्थिता गती निष्टप्सूके स्थिता त्रिष्टुप्' 'नात्र क्रमादर' इति तद्भाष्यकार । तैस्तदुदाहरणा- पपि तत्र दर्शितानि पिङ्गलोक्ताद्विलक्षणमिदं छन्द । अत्रापि क्रमो न विवक्षितः. दमेव च्छन्द पिङ्गलाचार्येण जगतीज्योतिष्मतीसंज्ञकत्वेनोपादाय पुरस्ताज्ज्योति- पतीत्वादिना त्रिविधमुक्तम् कात्यायनेन तु चतुश्चत्वारिंशदक्षरत्वात्रिष्टुप्छन्दोमध्ये रिगणितम् एतेषामुदाहरणान्यप्याश्वलायनशाखाया वहूनि सन्ति वाहुल्यभयेनान दर्शितानि. तत्रैतादृशि त्रिष्टुप्छन्दसि विशेषमाह कात्यायनाचार्ट-'बहुनापि इष्टुभ एव' इति अस्यार्थस्तु विष्टभश्चतुश्चत्वारिंशदक्षरत्वे प्राप्ते सति बहुमिरक्षरैरूना ४.

·३ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । २३ , यंदक- पचाक्षर पादो भवति प्रयष पटक्षरा, तदा 'शमी' नाम गायत्री। छ न्दोमहणे प्राते पुनश्छन्दोमहण छन्दोमायप्रतिपत्त्यर्थम् । वेन सर्वेपु ऐन्द मु पया क्षरकपादक्षिता शमसी भवति । इतरमा झनन्तर सप्रत्सम स्यात् ॥ पट्टे ककुन्मैवी । ३ । ५६ ॥ एकस्मिन् परपरे पादे, मन्पेषु यथाम्झममुपातेपु उन्दोमान, केयुप्मती नाम ॥ त्रिपादणिष्ठमध्या पिपीलिकमध्या।३। ५७ ॥ पदापन्ती पादी पारी मप्पमोलपतराक्षर सदागिष्ठमण्या सती पिपीलिक मम्मा' माम मरति। मसमर्थ -आपन्ती पादाक्यक्षरी, मध्यमस्पेसर, एवं निपादा यत्री पिपीलिकममा नाम भवति । एष चतुक्षरे पपाक्षरेऽपि मप्यमे पादे पिपीलिक मम्मा सिद्धपति । यत्किंचिमिपाच्छन्दो रुघुमम्पमपाद तत्सम पिपीलिकमध्यमुच्यठे। अपि घिरापावित्रिएपपिकारोका त्रिष्टम एव स्युः एवेन पथभिवतुर्भिलिभिवाक्षर रूना अपि इचनिष्टपसुजस्थाख्रिष्टम एप, नतासा निमृत्पद्वित्पभुरिक्सविस्वादि ५. मा तृतीयाप्यापसमाप्तिसूत्राणामुदाहरमानि मृत्तिकता न दर्शितानि यपाप्राप्त कानिचिरप्रवश्यन्ये तत्तरसूत्रटिप्पम्याम् १ ककृपती, फफुम्मती, इति क मु.पुस्तके । १ उप्णिहो यथा-'उतासो देवदिति (1) सप्यसो नाम उप्र (२)। उपस्सन्त मवतो (३) परथषस () (इति ममदेव ।) २ पटक्षरी, एकासरी, सि सि लिसपुस्तकयो । अनुष्टुमो पया-पितु मु स्तोपम् (१) महो धर्मार्ण तर्विधीम् (२)। यस्प विवो प्योसा () य विषय मर्दयत् (8)' (अवेदे- अ०२१.५५.६म•४) २ अनुष्टुमो यमा- स पूर्मों महोना (१) बेनः मुभिरानो (२)। यस्प द्वारा मनुः पिता (१) देवेषु पिय आनज (४)॥ (सामवेदे-पू• प्र• भ२म ४) पृहस्या मथा-'इन्द्र याहि मस्सु (1) मिनेण देवरोधसा (१) । स योनः प्राप्त्युदरै (१) सपीतिभिरासोमेमियरु स्पिरम् (४) ॥' (इति भवदेव ।) पक्या यपा– सदा सुवीर्य (१) ततक्षति अदाश्वपम् (२) देनानो म इन्मनो (३) यजमान इसक्षति (४) ॥ (इसि भवदेव 1) ३ असर , परधर, इति लिखित पुखकयो । त्रिष्टुमो यपा-मन्तमुपदं (१) मधुना संसमामि (२) प्रजापतेर्मुखमेवर वीमं (३)। तेन पुंसोऽमिमवासि (४) समान्कामान्यक्षिम्यसि राही (५)॥ (इति ममदेव।) ३ गायच्या पया- मुर्मिमामो हयतो (१) विचक्षणो ()। राग देवा समुनिया (1) ' (ग्वेदे-म• ७ भ• ५५. १५ म. ११) उप्णिहो यमा- सुपुजा विप्रता (6) पेरम्ता मु शेपा (९)। उमा एबीन शिमा पतिर्वन (6) (ग्वदे-म• ८ भ• ५१. २६ म• २) -'दरी यस्म ·२४ काव्यमाला। १) विपरीता यवमध्या।३।५८॥ आद्यन्तौ पादौ लघ्वक्षरौ, मध्यमश्च वह्वक्षर , सा गायत्री 'यवमध्या' नाम भवति । एवमुष्णिगादिष्वपि योज्यम् ॥ ऊनाधिकेनैकेन निवृद्भुरिजौ । ३ । ५९ ॥ चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री एकेनाक्षरेण न्यूनेन सा 'निवृत्' इति विशेषसज्ञा लभते । एकेनाधिकेन 'भुरिक्' इति । एवमुष्णिगादिष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ अनुष्टुभो यथा-'प!षु प्र धन्व वाजसातये (१) परि वृत्राणि सक्षणि (२)। द्विपस्तरध्या ऋणया न ईयसे (३) ॥' (ऋग्वेढे-अ० ७ अ० ५ व० २२ म० वृहत्या यथा-'अवीभोवीरमध्यसीमदेषुगाय (१)गिरे सहा विचेतम् (२)। इन्हें नामशून्यं शाकिनं वचो यथा (३) ॥' (इति भवदेव ।) १ गायत्र्या यथा-'समुन्नेयो वसूना (१) यो रायामानेताय इडायाम् (२)। सोमो य सुक्षिमीनाम् (३) ॥' (इति भवदेव.।) उष्णीहो यथा-'सुदेव' समहासति (१) सुवीरौ नरो मरुतः स मर्त्य (२)। यं त्रायध्वे स्याम ते (३) ॥' (ऋग्वेटे-अ० ४ अ०३ व० १३ म० १५) २ निवृद्गायत्र्या यथा-'अग्निमिन्धानो मनसा (१) धियं सचेतमर्त्य (२)। अमिमिन्धे विवखभि. ( ३ ) ॥ ( सामवेदे-पू० प्र० १ अ० १ म० ९) निचूदुष्णिहो यथा-'इपे त्वोर्जे त्वा वायवस्थ. (१) देवो के. सविता प्रार्पयतु (२)। श्रेष्ठतमाय कर्मणे (३)' (यजुर्वेदे-अ० १ म० १) निवृदनुष्टुभो–'द्वेपस्ते धूम ऋण्वति ( १) द्विविषच्छुक्र आतत (२) 4 शरो नहि द्युतात्वम् ( ३ ) कृपा पावकरोचन (४)॥' ( इति भवटेव ।) निवृद्धृहत्या यथा-'बल धेहि तनूपु नो (१) बलमिन्द्रानुलुत्सु नः (२)। बल तोकाय तनयाय (३) जीवसे त्वं हि बलदाऽअसि (१)॥' (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ३ व० २२ म० १८) निवृत्पतया यथा-'अग्ने तव श्रवो वयो (१) महि भ्राजन्ते अर्चयो विभावसो (२)। बृहद्भानो शवसा वार्जमुक्थ्य (३) दधासि दाशुपै कवे (४) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ८ अ० ७ व० २८ म० १) निवृत्रिष्टुमो यथा-'इदन्त एकं पर ऊत एकं (१) तृतीयेन ज्योतिपा सविशख (२)। सवेशनस्तन्वे चारुरेधि (३) प्रियो देवाना परमे जनित्रे (४) ॥' (सामवेटे- .पू. प्र. १ अ० २ म० ३) निवृजगत्या यथा--शतक्रतुमर्णवं शाकिनं नरं (१) गिरौ म इन्द्वमुपयन्ति विश्वतः (२) । वाजसनि पूर्भिदं तूर्णिमुप्तुरम् (३) धामसाचमभिपाच स्वर्विदम् (४)॥ ( ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ३ व० १५ म० २) ।

·३ अन्याय छन्द सासाम् । २५ द्वाभ्यां विराट्खराजौ । ३।६०॥ 'कनापिक' प्रहणमनुवर्तते । शभ्यामक्षराम्या न्यूनाधिकाभ्ा गायत्री यपाकम विरोद्-खराद्-संभा भवति । एषमुष्णिगादिष्यपि प्रष्टम्मम् ॥ ३ भूरिगनुष्टुमो यपा-सा म आवह जातवेदो (१) सक्ष्मीमनपगामिनीम् (२)। यस्यां हिरण्य पिन्देय (३) गामश्व पुरुपानहम् (४) n' (इति भववेव ।) भूरिक्रिष्टुमो यथा- य सभ्यो दूतमिव वाचमिप्य (१) उपस्तिरेतरो धेनुमीरे (२)। ये षातजूतस्वरगिमिरे (३) परियो सपो मपसो युभा (४)॥ इति भषदेम' भूरिग्जगस्या यपा-'इमो न विद्धा अयुजिरिय पुरि (१) त बहानि प्रप्तरमिमग ग्रुषम् (२) । नास्म वेश्मि विसुचनावृतं पुन (३) विद्वान्पय पूर एत अजुनेपति (४)॥ (इसि मवदेव ।) १ विरागायच्या यथा-'भ भी पुग पसीना (6) मथिता जरितॄणाम् (२) । पातं भवास्यूतये (३) ।' (इति मषदेव ।) विराप्णिहो यपा--हत गायत्र नकवनस्साह (१) बिसिरिरे भाविनानाम् (२)भाक्षीशमसतीदम् (२)॥ (इति भवदेव ।) विरानुष्टुभो यथा--'यदि वीरो मनुष्या (१) ममिमि घानमस्प (२)। अजुहर म्ममानुपक् (१) ॥' (सामवेदे-पू. प्र. १२) पिरामपृहत्या यपा- ममे विवखदुषस (1) चित्र राघो अमत्य (२)। आ वाशुपे आसवेदा वह स्व (३) मया देवा उपईप (४) u' (इति भनदेव ।) विरातिष्ठुमो रमा-परिधत्त वाससैना (१) दीर्घायुष कृणुतीर्घमायु ( )। यस च जीप शरद मुवमा पनि चामें विवासि जीवन् (३) ॥ (इति मनदेव ।) विरागस्या पपा-युपमस्मम् विपाम्पुस्पार (1) विद्वांसो विधामपाणि मोमना (२)। पुमन्त वाज पंचप्ममुचम (१) मामो रयिममवस्तता बर्य (.)। (रग्वेदे-भ• ३ म० ७ १० ८ म. ८) २ स्वरागायध्या पथा-'विदांसाविर पूष्णे (6) दविद्वामित्यापरो मचेताः (२)। नूषिषु मर्ने मकौ (९) (भग्वेदे-म १ भ• ८ प२२ म• २) स्थराउनुष्टमो यथा-'सवणाम्मसि जातोऽसि (१) उमोऽसि इवय सव (२) । लवणम्य पृथिवी माता (1) सणस्य वरुण पिता (४) ॥ (ति भवदेव ।) स्वरासहस्या यया -पितत्पन्ते मपवन (6) बिमितीयों विपो ममानाम् (९)। उपक्रमस्य पुररूपमा (0) मर वाज मावष्टमूतपै ()' (ऋग्वेदे-अ. ५ अ.७.१. म०४) स्थराशिष्टुभो यथा-'एम्पासोमा परि पो मत विश्वता (1)य मतिः श्या धेप वाजिना (२)। मां का होना परिहिनोमि मेष (२) पेमा महाणि नृपतीय नि न्वतम् (४) ।' (अग्येरे-भ ५ म. ७५० ६ म०६) ·२६ काव्यमाला। - आदितः संदिग्धे । ३ । ६१ ॥ यदा षड्रिंशत्यक्षरं छन्दो भवति, तदा कि प्रतिपत्तव्यम्। किं गायत्री खराड्, उतोष्णि. ग्विराड्, इति । एवं संदिग्धे सति छन्दस्यादिभूतात् पादानिर्णय कर्तव्य । यदि प्रथम पादो गायत्र्यास्तदा गायत्र्येवासौ । अथोष्णिहस्तदोष्णिग् इति । एवं सर्वत्र ॥ देवतादितश्च । ३ । ६२॥ इदमपरं निर्णयनिमित्तमुच्यते । सदिग्धे छन्दसि देवतादेश्च निर्णयः कर्तव्य. 'आदि'ग्रहणं खरादिपरिग्रहार्थम् ।। कस्य छन्दस का देवता यथा निर्णय कर्तव्य इत्यपेक्षायामिदमुच्यते- अग्निः सविता सोमो बृहस्पतिर्मित्रावरुण विन्द्रो विश्वेदेवा देवताः।३। ६३ ॥ गायत्र्यादीनां जगतीपर्यन्तानां यथाक्रममग्न्यादयो देवता वेदितव्या । तत्र संदिग्धे छन्दसि यदानेयं तदा गायत्री । यदि सावित्रं तदोष्णिग् । एवं सर्वत्र । वैदिकेष्वेव छन्द सु निगुरिनौ, तथा विरादखराजौ च दृश्यते। न लौकिकेषु । अतो लौकिकेषु सदेहाभावात्तनिर्णयभूता देवतादयो नेष्यन्ते ॥ खराः पइजर्षभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिपादाः । ३ । ६४ ॥ खरा गायत्र्यादिषु क्रमेण द्रष्टव्या.॥ सितसारङ्गपिशङ्गकृष्णनीललोहितगौरा वर्णाः ।३। ६५ ।। गायत्र्यादिषु क्रमेण वर्णा वर्णनिर्णयनिमित्तमभिधीयन्ते ॥ आग्निवेश्यकाश्यपगौतमाङ्गिरसभार्गवकौशिकवाशिष्ठानि गोत्राणि ३।६६॥ गायत्र्यादीना क्रमेणैतानि गोत्राणि भवन्तीति वाक्यशेषः । अत्र रोचनाभा कृ- तय , श्यामान्यतिच्छन्दासि, इत्येवमादिकमधीयते छान्दसा । तनोपपद्यते। कृतीनाम- तिच्छन्दसा च निवृद्भुरिजोविराट्खराजोश्च प्रदेशाभावात् , कश्चिनास्ति संशय । यस्य निर्णयनिमित्तं च वर्णोपन्यास. क्रियते । तदपि ऋषिदेवताखरवर्णाना ज्ञानानि श्रेयस- मिच्छन्ति छान्दसौ ॥ इति भट्टहलायुधकृताया पिङ्गलछन्दोवृत्तौ तृतीयोऽध्याय । १. यथा 'विद्वासो विदुर ' (ऋग्वेदे अ० १ अ० १ व. २२) इति मत्रस्य खराड्गायत्रीविराडष्णिक्त्वसदेहे आद्यपादस्याष्टाक्षरत्वाद्गायत्र्येवासौ । एवं निचूदा- दीनामुदाहरणान्यालोच्योह्यम्, वस्तुतस्तु यत्रानुक्रमणिकायां छन्दो नाभिहितं तत्रैव संदेहस्तन्निर्णयार्थमिदं तादृशां मन्त्राणां दुर्घटत्वादुदाहरणदर्शनमपि दुष्कर- मिति २. 'मित्रावरुणा' इति लिखितपुस्तके । ननु भगवता पिङ्गलाचार्येण कृतो ·४ अध्याय] छन्द शास्त्रम् । २७ पतुर्योऽध्याय । चतुःशतमुत्कृतिः।४।१॥ पतुरमिक पास तु शतम् । मध्यमपदलोपी समास । भय मा घस्वारि प शर्त प चतु शतम् । द्वन्दूसमास । कर्मधारयस्स नेप्यते । तत्र पतु शतानीति प्राप्नोति । यत्र यतु शतमसराणां संस्या भवति तत् 'उतति' नाम छन्द । यथा- मोऽय देवतादिनियम स कि विधिनियमोऽनुवादाों वा । नापखत्तदेदानुक्रमणिका फार स्मृतिकारय संहितास्पमप्राणी कर्मकाण्डीयमत्राणां च देवतादीनी विहित त्वेनापूर्वत्वामावात् । किंच 'गायत्र्या सविता पासवेदस ' इति, 'निष्टमोऽभिर्देवता' इत्याविना सप्तष्पाइसीनामपि छन्दसा देवतानो चानेन महाविरोधापाता । मयाह संगत - 'व्याहवीना व सर्वेपामाप पैव प्रमापति । गायप्णिगनुष्टम्यहतीपहिरेव च ॥ त्रिष्टुप् च जगती व छन्दस्मितानि सप्त वै । अनिर्वायुस्वथा सूर्यो वृहस्पतिरपीपति । इन्द्रय विश्वेदेवाय देवता समुदाहता ॥' नापि द्वितीयोऽनन्तम्पमिचारात् । नापि सृतीयो निष्फसस्वाद्विरोषापाताप । अवमवधेयम्-येां ममा छन्दोवेपतादीनि नोकानि अपि तु विराट्सरागविलक्षणलक्षितस्येन गामभ्युणिग्भ्याम्' उष्णिगनु पुम्म्याम्' इत्यादि संशयो भवेत् तत्रापपावेन चिदेवतादिभ्यय विरोष परिहरणीय इस्यमिप्रमता मगवता पिहलानार्येण भादित संदिग्धे (पि• सू० ३।१) इत्यादि सप्त सूत्राणि विहितानि, इति । एतेपामुदाहरणानि पहुना घेदशासानामनुपलम्भाधुर्म मानि । यत्तु शुरुमुख विजानीयामीच लोहितमेव च । श्याम तु खरित विधा वमिरुषस्य देवता ॥ नीचे सोमं विजानीयात्सरिते सविता मवेत् । उदात्त प्रामण विद्याभीचं क्षत्रियमेव च ॥ पेश्य । स्वरित विपाबुदात्त तु भारदामम् । नीच गोतमनिस्साह गार्य सु सरित वितु ॥ विद्याद्वात्ता गायत्री नीचं श्रेष्टभमेव च । जागर्त स्वरित विद्यादेवमेव नियोगत ॥गा घर्षवेवे ये प्रोफा सप्त पजादम खरा । त एष वेवे वियामय उपादम खरा ॥ नमो निषादगान्यारी नीचावपमषेयतो । शेषास्तु खरिद हेमा परजमप्यमषेमता ॥ इति मानवल्कीपशिक्षोकेमिष्टभो लोहितो वर्ण , सोमो देवता पमधैरवी खरौ गोतमऋषि । जगमा सामो वर्ण सविता देवता पझमप्पमपपमा खरा गायेषिरित्यादिमि पिङ्गलोफेनानैक्य तदपि शासाभेदेन परिहरमीयम् १ उत्तस्मादिकतिपर्यन्तानामुदाहरणानि श्रीमता हसायुधेन न दर्शिवानि भतस्त्रा न्युपक्रमणिकामाम्योपलम्पानि,भन्यत्र सुप्रसिदानि सर्वोपकृतये वृत्तिमप्येऽस्मामिनि येशितानि।मत्राक्षराधिक्यमपि न दोषावह च शतशब्दम्य प्रयोदशगायत्रीपासक्ष कस्वास्, गायत्रीपादानामष्टाक्षरन्यूनाधिक्यमपि संभवति सत्तु प्रागुवातम् । यस्तस्यादि अतिपर्यन्वेषु छन्द म पादनियमो न फेनापि मुनिना पर्शित । भनुक्रमणिकामाम्मकार दर्शिता नियमास्तु कपिपर्यन्ते छ ·२८ काव्यमाला। होता यक्षदश्विनौ छार्गस्य (6) हविष आत्तामद्य मध्य (२) तो मेदु उद्धृतं (३) पुरा द्वेपोभ्य.(१) पुरा पौरुपेय्या गृभो (५) घन्तानूनं घासे अब्राणां (६) यसप्रथ- मानॉ (७) सुमाराणा५ शतरुद्रियाणाम् (८) अग्निप्वात्तानां पीवोपवसनानां (९) पार्श्वतः श्रोणितः शितामतः (१०) उत्सादतोऽझादङ्गादत्तानां (११) करत एवाश्विना जुपेता५ (१२) हुचिरेवाश्विना जुपेताम् (१३)' (यजुर्वेदे-अ० २१ म० ४३) चतुरश्चतुरस्त्यजेदुत्कृतेः। ४।२॥ चतु शताक्षराच्छन्दस क्रमेण चतुरश्चतुरः सख्याविशेषांस्त्यजेत् । एतदुक्तं भवति । उत्कृतेरारभ्य चतुर्भिश्चतुर्भिरक्षरैन्यूनानि छन्दांस्यन्यानि स्थापयेत् । अष्टाचत्वारिंशद- क्षर यावत् ॥ तान्यभिसंव्याप्रेभ्यः कृतिः।४।३॥ तान्युत्कृतेरनन्तराणि च्छन्दासि अभि-स-वि-आड्म इत्येतेभ्यः पराणि 'कृति'सज्ञानि भवन्ति । तत्र शताक्षरं छन्द 'अभिकृतिः । यथा- 'देवो अग्नि. स्विष्टकृत् (१) देवान्यक्षद्यथायथ५ (२) होताराविन्द्रमश्विना (३) वाचा वाच५ सरस्वती (४) मुग्नि५ सोम५ स्विष्टकृत् (५) स्विष्ट इन्द्रः सुत्रामा (६) सविता वरुणो भिप (७) गिप्टो देवो वनस्पति (८) स्विष्टा देवा आज्यपाः स्विष्टो (९) अग्निरग्निना होता होने स्विष्टक (१०) द्यगो न दधदिन्द्रियम् (११) ऊर्जनप- चितिं स्वधा वसुवने (१२)॥' (यजुर्वेदे-अ० २१ म० ५८) पण्नवत्यक्षरं संकृतिः। यथा-- 'देवो अग्निः स्विष्टकृत् (१) सुद्रविणा मन्द्रः कवि (२) सत्यमन्मा यजी होता (३) होतोतुरायजी या (8) नग्ने यान् देवानयाड्या (५) अपि प्रेयेते होने अमत्सत (६) तो ससुनुपी होनी देवंगमा (७) दिवि देवेषु यज्ञमेरयेम (6) स्वि- कृञ्चाग्ने होताy (९) र्वसुवने वसुधेयस्य नमो वाके वीहि यज (१०)॥ (तैत्तिरीयब्राह्मणे अ० ३ अ० ६ अ० १३ म० १) द्वानवत्यक्षर विकृतिः । यथा- इमे सोमाः सुरामाण. (१) छागैर्न मेपैपभै. (२) सुताः शष्पैर्न तोक्मभिः (३) लाजैर्महस्वन्तो मदा (४) मासरेण परिष्कृता. (५) शुक्राः पयस्वन्तोऽमृताः (६) प्रस्थिता वो मधुश्रुत (७) स्तान॒श्विना सरस्वती (८) इन्द्रः सुत्रामा वृहा (९) जुपन्ता सोम्यं मधु (१०) पिव॑न्तु मदन्तु व्यन्तु होतज ॥ (यजुर्वेदे-अ०२१म०४२) अष्टाशीत्यक्षरमाकृतिः। यथा- 'भगो अनुप्रयुक्ता (१) मिन्द्रो यातु पुरोगव (२) यस्या सदोहविर्धाने (३) पूपो १ अत्रैकादश गायत्रा. पादा, एको जागत पाद . पादा., एको जागत. पादः. २. अन दश गायत्रा:

·४ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । २९ यस्यानुमीयते (४) बामणा यस्पामचन्ति (५) इग्मि साना यविद (6) युप्पन्त यस्सामविजम् (७) सोममिन्द्राय पातये (6) शमो भूतिदक्षिणायां मुशेपा (९) यह ददामु ममनस्यमानो (1.) ॥ चतुरचीत्यक्षरं प्रकृतिः । गया- 'सूपथ मा मन्युश्च मन्युपतयथ मन्युरुतभ्यः पापम्यो रक्षन्ता मद्राध्या पापमाप मनसा माचा हस्त्राभ्यां पद्भपामुदरेण शिना रात्रिस्वदयसम्पनु परिकचिरित मयि इदमा माममवयोनी सूर्य ज्योविपि जुहोमि ॥ प्रकत्या चोपसर्गवर्जितः । ४।४॥ उपसर्गेण वर्मित शुद्ध प्रतिशत प्रहत्या स्वरूपगमावतिष्ठत । मतदुक भवति । अशीस्पक्षर छन्दः 'कवि नाम । यथा- 'सुपर्णोऽसि गरुमामिएसे शिरा गापुत्र घामयम्तरे पक्षी स्तोम मारमा पान्दासि भनि पम् एपि माम साम से । हामग्प यज्ञानिय पुरत पिण्या शुफाः । सुपर्णोऽसि गठमान् दिवं गप्प स्यः पौ । (यजुर्वेद-पू. अ. १२ म. ४) धृत्यटिशकरीजगत्यः । ४ । ५॥ करमस्वातिरष्टि शारी जगतीत्यसे शम्दा प्रमेण प्यपस्थापनीया ॥ पृथक्पृथक्पूर्वत एतान्येवैपाम् । ४।६॥ एपा प्रत्यारीनो पूर्वस पृपक्पपगेतान्येव धन्दरूपाणि विन्यसेत् । पृपश्यग्रहण प्रत्येक पूर्वत्वज्ञापनार्थम् । अन्यथा हि समुदामपूर्वस्वमेपो स्यात् । वेनासमर्थ-प्रति शरदार पूर्व प्रतिशम्दः । मष्टिशन्दापूर्षमश्पिद , शारीशम्दास्पूव परीशम्द । जगदीशम्दात् पूर्व जगतीशयः॥ द्वितीय द्वितीयमतित।४।७॥ भत्र द्वितीय द्वितीम शम्दरूपमतिघम्दारपरत प्रयोचम्यम् । एव सस्युत्तरेपो छन्द सामेता- संझा क्रमेण भवन्ति । तत्र पदसप्तस्पक्षरमतिधृतिः । यथा--- , अबारी गायत्राः पादा , दो भागता २ फात्यायनोक पादनियमो यथा-- पाया अतिजगस्थास्तु भयो मावशफाः परायएको (१) शफरीपादा सप्तेषायामयः स्मृताः (२) मटिशकरपायी नौ फर्वम्यी पोटशाक्षरी जागतोऽथाएको (३) चापिपादाः पोसशफास्त्रया, अएको प () अस्परिपादी जागती चाटकानया, जागतचाप्टकाच (५) अथ धृति पायौ तु जागती पादानयोऽएकाधाय पोशाक्षर एघ चाएफट (६) अयातितौटी पादी जागती ततायोऽएका जागतष तयाप्टाक्षर फायपि (७) इवि ३ एप प्यूहाम्यूनता परिहाया , - ·३० काव्यमाला । 'स हि शो नमारुतं तुविष्वणि (१) रमस्वतीपूर्वरास्विष्टानि (२) रातनास्विष्टनिः। (३) आदद्वव्यायादि (४) यज्ञस्य केतुर्हणा (५) । अर्ध स्मारयु हफ्तो हृषीवतो (६) विश्वे जुपन्त पन्थां (७) नरः शुभेन पन्थीम् (6)॥' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० १ व० १३ म० ६) द्वासप्तत्यक्षरं धृतिः । यथा- 'अवह इन्द्र दाहि श्रुधीन: (0) शुशोच हि यौःक्षानभीपा अद्रिवो (२) घृणान्न भीपॉ अद्रिवः (३) शुष्मितमो हि शुप्मिभि (8) धैग्रेभिरीयसे (५)। अरुपनो अप्रतीत शूर सत्त्वभि (६) स्त्रिसप्तै. शूरसत्वभिः (७)॥' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० १ व० २२ म० ६) अष्टषष्टयक्षरमत्यष्टिः । यथा- 'अदर्शि गातुरुरवे वरीयसी (१) पन्था तस्य समयंस्त रश्मिभिः (२) चक्षुर्भ- गस्य रश्मिभिः (३) । द्युक्षं मित्रस्य सादन (१) मर्यम्णो वरुणस्य च (५)। अर्थादधाते बृहदुक्थ्यं । वयं (६) उपस्तुत्य वृहद्वयः (७) ॥' (ऋग्वेटे-अ० २ अ० १ ० २६ म० २) चतु पष्टयक्षरमष्टिः । यथा- 'त्रिकद्रुकेषु महिषो याशिरं तुविशुष्म(१)स्तृपत्सोममपिद्विष्णुना सुतं यथावशत् (२)। स ई ममा महि कर्म कर्तवे महामुरुं (३) सैनै सश्च वो देवं (४) सत्यमिन्द्र सत्य इन्दुः (५)॥' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० ६ व० २८ म० १) षष्टयक्षरमतिशवरी । यथा--- 'साकं जातः क्रतुना साकमोजसा विवक्षिय (6) साकं वृद्धो वीय सासहिमधो विचर्षणिः (२)। दाता राधस्तुवते काम्यं वसु सै (३) नै सचढेवो देवं (१) सत्यमिन्द्र सत्य इन्दुः (५)॥' ( ऋग्वेदे-अ० २ अ० ६ व० २८ म०३) पट्पञ्चाशदक्षरा शकरी। यथा- 'प्रौष्वस्मै पुरोथं (१) इन्द्राय शूपमर्चत (२)। अमीकै चिदु लोककृत् (३) सड्ने समरसु चूहा (१) अस्माकं बोधिचोदिता (५) नमन्तामन्य॒केषाम् (६) ज्याका अधिधन्वसु (७)' (ऋग्वेदे-अ. ८ अ० ७ व० २१ म० १) द्विपञ्चाशदक्षरमतिजगती । यथा- 'स भ्रातरं वरुणमग्नु आववृत्त्व (१) दे॒वाँ अच्छा सुमती यज्ञवनसं (२) ज्ये. यज्ञवनसं (३) ऋतावानमादित्यं चर्षणीतम् (४) राजान चर्पणीतम् (4)॥' (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ४ व० १२ म० २) १ २. ३ ४ एषु व्यूहान्यूनता परिहार्या. १ ·४ अध्याय] छन्द शास्त्रम् । मद्यपत्यारिंशदपरा जगती । यया । इम मित्र पणमप्तिमतये () मारत पार्को मदिति हवामहे (२)। रयं न दुर्गा वसवः सुदानवो (1) पिस्माष्ट्रो माँसो निष्पिर्सन (0) (ऋग्वेदे-म.१०७८२४ म.) अत्र लौकिकम् । ४।८॥ भधिकारोऽयमाशासपरिसमाप्ते । पूर्वपो छन्दसां पदिकत्वमेव । इत प्रमस्या याबीना घलिकापमन्तानां मौकिकत्वमेव । समान्यारीनामुक्ततिपयन्तानां वैविकत्वं रोकिकतं च । अन्न वैदिकउन्दसा प्रस्तावे प्रसन्नाटेदवदनादिमुनिपारम्पयागतं स्मृतिपुराणेतिहासादिपु रस्यमानमार्याविदणकपर्यन्त सौकिक्रच्छन्दोजातमपिश्यिते । तन्मूख्त्वाकाम्पस्य । काष्य म तिरूपत्वादानन्दहेतुत्वाप पुरुपार्थ ॥ आत्रैष्ठमाश्च यदार्पम् । ४ ॥ ९॥ भारमिविभो । त्रिष्टमेव मिष्टमम् । साथै सदित । गायत्र्यादिधिष्टपपर्यन्त यदार्प छन्दोमा विके म्पाख्यातं मीकिके व पत्तथैव एष्यम् । कि तदापम्। पतुर्विधयक्षरा गायत्री भयविंशत्यक्षरोप्णिरु, द्वात्रिंशवक्षरानुष्एप पशिदसरा वृहवी पत्या रिंशदसरा पति चतुपस्वारिंशदक्षरा निष्टप् । च समुपये ॥ पादचतुर्माग'। ४ । १०॥ चतुमागपतुर्विशस्तक्षरामा गायत्र्या धतुर्पो भाग पादसंभ समते । गायत्र्या परक्षरपादः । एवमुप्णिगादिप्वपि प्रष्टम्मम् । समातविषयमेतत् ॥ यथावृप्यसमाप्तिर्वा । ४।११।। यस्य वृत्तस्स यादी पार्दन्यूनाक्षरेरपिकाक्षरेषा समाप्तिश्यते तस्य तारशा एप पादा प्रहीतम्मा । वान्दो म्पपस्थितविमाषा । उगतादिषु विपमपत्तेषु चतुमागा सिक्रमेणापि पादम्यवस्पादनात् । भादौ तावद्ण छन्दो मात्राच्छन्दस्वतः परम् । तृतीयमझरच्छन्दरछन्दनेघा तु ठोकिकम् ॥ आर्यापुद्रीतिपयन्स गणमान्द समीरितम् । पैताल्याविचूलिकान्त मानाच्छन्द प्रकीर्तितम् । समान्यायुक्तति यावदक्षरच्छन्द एव प ॥ तत्रादौ तापदार्मारक्षणसिमपर्ष गणसं करोवि- 1 "रिलति समानी' (पि• सू. ५।६) इति सूत्रपोषित छन्द २ 'गायम्पा पसमः (पि• सू. २३) इति यत्तृतीयाप्पाये दर्शित त विकविषयमा सेन ठौकिक छन्दसा त्रिपश्चषट्पदता निपिदा यतो छौकिकविषमात्तेऽपि लौकिकविपम एष मषि प्यसि नतु वैदिकोक किंतु पतुष्पदत्व तत्राप्यक्षतमेग सेयम् ·३२ काव्यमाला । लः समुद्रा गणः । ४। १२ ।। ल इत्येकमात्रिकस्याक्षरस्य ग्रहणम् । समुद्रा इति चतुसंख्योपलक्षणार्थम् । चतुर्णा लकाराणां 'गण' इत्येषा संज्ञा विधीयते ॥ गौ गन्तमध्यादिलश्च । ४ । १३ ॥ अनेन गणस्य विन्यासभेदं दर्शयति । स हि गणः कदाचिद्गुरुद्वयेन (ss) भवति, कदा- चिदन्तेनैकेन गुरुणा (us), कदाचिन्मध्यमेन (Isi), कदाचिदायेन (su), कदाचिच्चतु- भिलघुभि (m)। पष्ठस्य भेदस्याभावद् विस्पष्टार्थमिदं सूत्रम् । अन्तमध्यादिरिति प्रथम द्वन्द्वसमासं कृत्वा पश्चाद्गकारेण बहुव्रीहि । द्वन्द्वात् परो य श्रूयते लभतेऽसौ प्रत्येकाभि- संवन्धम् । द्वौ गकारौ (ss) चत्वारो लघवो (1) भवन्ति । स एको (ss) गण । गकारोऽन्ते यस्य स गन्तो द्वितीयो (us) गण । गकारो मध्ये यस्य स गमध्यस्त- तीयो (Is1) गण । गकार आदौ यस्यासौ गादिश्चतुर्थो (su) गण । नकारलकारौ मिलितौ चत्वारो लघवो भवन्ति स पञ्चमो (1) गण ॥ एवं गणेषु सिद्धेष्विदानीमार्यालक्षणं करोति- खरा अर्ध चार्यार्धम् । ४ । १४ ॥ गणग्रहणमनुवर्तते । खरा इति सप्तानां सजा । यत्र प्रस्तारे गणा सप्त भवन्ति, अर्ध च गैणस्य, तदार्या निष्पद्यते । द्वितीयमप्य तादृशमेव । समप्रविभागेऽर्धशब्द.। यद्येवमर्धशब्दस्य 'अर्ध नपुंसकम्' (पा० सू० २।२।२) इत्यनेनैकदेशिसमासे सति पूर्व- निपात. प्राप्नोति । यथा--अर्धाढकम्, अर्धपलम्, अर्धखारीति । नैष दोष । सत्यपि समप्रविभागत्वे सबन्धमात्रस्यात्र विवक्षितत्वात् । समप्रविभागस्याप्यर्घशब्दस्यैकदे- शिसमासव्यभिचारदर्शनात् । यथा--तुलार्धेन गा कोणाति । १ 'पढमं वारहमत्ता वीए अहारहहिं संजुत्ता । जह पढमं तह तीअ दहपञ्चविहूसिआ गाहा ॥' इति प्रा० पि० सू० १।४९. 'सब्वाए गाहाए सत्तावण्णाइँ होन्ति मत्ताई। पुब्बद्धम्मि अ तीसा सत्ताईसा परद्धम्मि ॥' इति प्रा० पि० १५१ 'गाथा' इति नामान्तरमाया प्राकृतपिङ्गले २. गुरुरूपो द्विमान इत्यर्थ सूत्रं श्रीमता भगवता पतञ्जलिना प्रत्याख्यातम् 'परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयो' (पा० सू० २१४१२६) इति सूत्रे भाष्ये तथा च भाष्यम्-'एकदेशिसमासो नारप्स्यते । कथमपि- प्पतीति । समानाधिकरणसमासो भविष्यति । अर्ध च सा पिप्पली चार्धपिप्पलीति । न. न/- सिध्यति । परत्वात्षष्ठीसमास प्राप्नोति । अद्य पुनरयमेकदेशसमास आरभ्यमाण षष्ठी- समास बाधते । इष्यते च षष्ठीसमासोऽपि । तद्यथा--अपूपाध मया भक्षितम् । ग्रामा मया लब्धमिति । एवं पिप्पल्यर्धमिति भवितव्यम्।' इति अत एव 'प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य' इति कालिदासप्रयोग संगच्छते.

·४ अध्याय ] छन्द शाखम् । ३३ । पणाकीसताम्पूरामयणागर्वितानना । अनभ्यासाद्गसनाला यान्सेते यारयानिका ॥ सपात्रासमप्रविमागत्वेऽप्यपदस्सैकदेधिसमासदशनाप । अपचन्द्र धन्मूर्ध्नि पातुप पार्यवीपति । फासफूविष हन्तं संग्रहीतमिवामृतम् ॥ तुल्यार्थ तुल्यसामम्य मर्मज्ञ व्यवसायिनम् । अधराज्यहरे मस्सं यो न हन्यास्स हन्यते ।। अनापस्य लक्षणं पुषाण एव शापयस्याचार्यों यदार्यायामयान्तरपादम्पयस्था नाखि। वेन 'दीपादन्यस्मादपि इत्यादी गणप्रसस्मान्ते गुरुत्वं न स्यात् । तमाचा C . ८ - दीपा--दन्य-म्मादपि मामा-दपि जत-निधेदि-शोऽप्यन्वात् । 3 حلم ६ 5 - 3 ८ . भानी ।—य सटिति पटयति विधिरभि-मतममि-मु-स्वीमत ॥ अत्रायुरू न ज् । ४ । १५॥ मनायाच्छन्दसि मयुग्गण , प्रथमस्तृतीयः पपम सप्तमध ननगणो (151) मध्य गुरुन कर्तम्य । पास्तु कामतो भवन्ति । पष्ठो ज् । ४ । १६ ॥ मनायोच्छन्दसि पाटो भगणो (ISI) मध्यगुरुरेर भषति । सोदाहरणम्-- 3 ४ । । । । . ८ . 1 सा जय-ति अग–माया देवी दिवमु-स्पतिष्णु-रतिरुचिरा। . ४ . . ५ M H M 5 1८। । ८ या ह-श्यतेऽम्प-रतले कसव-धोरपातवियु-दि-प॥ न्ली वा । ४ । १७॥ पाठ' इत्यनुवर्तते । माया पष्ठो गण (u) सपउधुवा भवति । सोदाहरणम्- , । - ।' S . 1 । रूपान्तरेण देमी तामे- सी-मि सपदि किल महिप । १ यदि विधिरमिमतमुसीभूत रस २ -३ -४ एतदर्यानुषावर्क प्राकृतपिइम्सूत्रम् सत्तगणा दीहन्सा जो छा महु छणेह जो । थिसमे वह गाहे विम मरे मर्म विमाणेहु ॥ (१॥५.) इति ·३ ४ काव्यमाला। १ 3 ४ E ७ ss-s। 1-5 | Is । 1-15 SS s, पाद-स्पर्शसु-खादिव मीलित-नयनो-ऽभवद्य-स्याः ॥ न्लौ चेत्पदं द्वितीयादि । ४ । १८ ॥ षष्टो (1) गण सर्वलघुश्चेद्भवति, तदा द्वितीयाक्षरादारभ्य पदं प्रवर्तते । पूर्वमेवो- दाहरणम् ॥ सप्तमः प्रथमादि । ४ । १९ ॥ षष्ठे गणे मध्यगुरौ (151) सर्वलधौ (m) वा जाते सप्तमो गण. (1) सर्वलघु- श्वेद्भवति, तदा प्रथमाक्षरादारभ्य पदं प्रवर्तते । तत्रोदाहरणम्- 51-53-11-।।।।-5, ब्रह्म-क्षत्रकु-लीनः समस्त--साम- -सामन्तचक्र नुतचर-ण । १ २ ४ S 5-5 ।। SS - २ ४ E 1-ISS-5 S S S ss- 11-1-5, सकलसु–कृतैक-पुज श्रीमान् मुञ्ज–श्चिरं जय-ति॥ १ E - SI-S S SS -1 । ।।-| -s, जयति भुवनैक-वीर सीरा--युधतुलि-तविपुल-बलविभ-व । १ ३ ४ E ।।।1-15 1-1 ।।। SS s, अनवरतवित्त-वितरण-निर्जित-चम्पा-धि-पो मु–ज ॥ अन्त्ये पञ्चमः । ४ । २० ॥ अन्त्ये भवमन्त्यम् । दिगादित्वाद्यत् । अन्त्ये द्वितीयार्धे पञ्चमश्चेद्गण (1) सर्व- लघुर्भवति, तदा प्रथमादि पदं प्रवर्तते । तत्रोदाहरणम्- १ । २ 3 E SIT SS । 5-1 Is-15 1-5 ।।s, स जयति-वाक्पति-राज सकला-र्थिमनोरथैक-कल्पतरू । १ २ ४ 8 s5-15 ।- -- s, प्रत्य-र्थिभूत-पार्थिव-लक्ष्मी-हठहर-णदुर्ल-लि-त ॥ पेष्ठश्च लू । ४ । २१ ॥ 'अन्त्ये' इत्यनुवर्तते। अन्त्ये द्वितीयेऽर्धे मध्यगुरौ (Is।) सर्वलघौ (1) वा षष्ठे गणे प्राप्ते तदपवादो लकारो विधीयते । पूर्वमेवोदाहरणम् ॥ त्रिषु गणेषु पादः पथ्याये च । ४ । २२॥ १ 'प्रलीनसामन्त' इति लिखितोदाहरणपुस्तके । २ इदं सूत्रं 'ल समुद्रा गण. (पि. सू० ४।१२) इत्यस्यापवादभूतम्, तेन द्वितीयार्धे एकेनापि लघुना षष्ठो गणो भवतीति बोध्यम्.

·१ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । ३५ चकारोऽन्य इलनुरूपणार्थः । यस्या आयामा भन्स्पेऽर्थ माय च त्रिपु गणेपु पाद समाप्यते, सा भाया 'पप्या' माम मवति । वयथा- ... पम्मा-शी व्या-मामी बीपु जि-सात्मा-नरो म रोगी–स्यात् । १ 3 ५ B 3 . ७ यदि पय-सा मन-सा वा पति-नित्य न भूते-म्य ॥ पादमहर्ण पत्युपक्षमार्यम् ॥ विपुलान्या । ४ । २३ ॥ यस्य मायाया अन्त्येऽर्थे, माथे पोमयोवा विपु गणेपु पादो न विधाम्यति स भार्या 'विपुग' नाम । सा पाचन्तोमयपूर्पकत्याभिधा भमति । सामान्पेन पिधानमेतत् । समादियिपुसा- . १ F- . . स्निग्ध-छाया साप-ज्यसेपि-नी किं-पिदयन--तमा-या। २ ५ . ७ - मा3-व्य ॥ मुखविपु-भा सी-भाग्य-समवे श्रीस्सा- अन्यविपुला- १ 3 ४ P रित्त हरन्ति हरिणी-दीपर- का-मिनी फ ३ . नीवी-विमोच-नम्मा-पित-अपना अपनवि-पु-ठा ॥ उमयषिपुला- ५ . या मी--कृषकस-नित-म्बमड-सेना-सवे म-हायिपु-हा। 3 गम्भी–नामि-रतिदी-लोचना भय-ति सा सु-भ-गा ॥ अनोरमसे-पभ्याविपुलाम्ममयोः सहानवस्पानलक्षणो पिरोप, तेम मिश्रीमायो नास्ति । य एषांशो विपुप्तयामिसएस्तेनैव पथ्यात्वं नष्ट भपति, उभयाभयस्वाप । पम्पासक्षणस्य विपुलामास्वाशेनापि प्रपंचो दुर्सम । सतय पम्याम्समेकांसवैकल्येऽपि तदन्यमानविषयत्पादिपुला भवत्येव । पम्पाचपम्योप विरोधाभावादाप्यपापकभावो नाखि तनायं संग्रह ·३६ काव्यमाला। 'एकैव भवति पथ्या तिस्रो विपुलाश्चतस्त्र एवैता । चपलाभेदैस्त्रिभिरपि भिन्ना इति षोडशार्या स्यु.॥ गीतिचतुष्टयमित्थं प्रत्येकं पोडशप्रकार स्यात् । साकल्येनार्याणामशीतिरेवं विकल्पा स्यु ।' तेषामनुक्तोदाहरणान्यूह्यानि ॥ चपला द्वितीयचतुर्थों ग्मध्ये जौ । ४ । २४ ।। अधिकारोऽयम् । द्वितीयचतुर्थी गणौ मध्यगुरु ( 15 ) भवत । प्रथमश्चान्तगुरुः (us), तृतीयो द्विगुरु (ss), पञ्चमश्चादिगुरु (su)। शेषं यथाप्राप्तम् । एवं गकारयो- मध्ये द्वितीयचतुर्थी जकारौ भवतः, सा आर्या 'चपला' नाम । उदाहरणमग्रत ॥ पूर्व मुखपूर्वा । ४ । २५ ॥ पूर्वेऽर्ध चपलालक्षणं चेद्भवति, तदासौ 'मुखचपला' आर्या। पथ्यापूर्वकं मुखचप- लोदाहरणम्- ४. . अतिदा-रुणा द्वि-जिह्वा-~-परस्य रन्ध्रा-नुचारिणी कुटि-ला। १ २ E ।। 5-1 s ss-15 । S S -II S - s, १ २ ४ S5 S S 5 S SS ।-S, दूरा-परिहरणीया नारी नागी-व मुखच----प-ला ।। आदिविपुलापूर्वकं मुखचपलोदाहरणम्- २ 3 E S.5 51 ss - 15 SS 15-- SS यस्या विलोच-ने पिङ्गले भ्र-वौ ङ्गले भ्र-वौ स-गते मुखं दीर्घम् । १ २ ४ E - 151 SS SS 5 ।। - विपुलो-नताश्च दन्ता कान्ता-सौ भव-ति मुखच-प-ला ।। औन्त्यविपुलापूर्वकं मुखचपलोदाहरणम्- १ २ ।। - SI SS -। 5 । SS-IS 1- S s , विपुला-भिजात-वंशो-द्भवापि रूपा-तिरेक-रम्या-पि । १ २ ४ ६ S S S - S |--5।। । s, 'निर्वा-स्यते गु-हाव-लभापि चेद्भवति मुखच-प-ला ।। जघनपूर्वेतरत्र । ४ । २६॥ द्वितीयेऽर्षे चपलालक्षणं चेद्भवति, सार्या 'जघनचपला' नाम । तत्र पथ्यापूर्वकं जघनचपलोदाहरणम्- १ 'मर्मानुसारिणी' इति लिखितोदाहरणपुस्तके । २. 'यस्याश्च' इत्यपि तत्रैव । ३. 'उभयविपुलापूर्व' इति क० मु० पुस्तके । ४ 'नि सार्यते' इत्यपि च तत्रैव ।

·४ अध्याय] छन्द शास्त्रम्। ६ यस्पा -दस क-निष्ठा-न स्मृध-ति मही-मनामिका वा-पि । १ 3 . ।- सास- घूर्त-मोग्या भवेद-नश्य-अपनच-प-शा भन्सनिपुलापूर्वक जपननपलोदाहरणम्- २ 3 . ८ 1 - यस्या-पादा-हष्ठ म्पतीत्य याति प्रदेशिनी री-यो। , . चपा स्यात्।। रिपुसे—गले प्रसूता-पि सा ध्रु-म सप- महाविपुतापूर्वक जपनषपछोदाहरणम्--- ।। 1- ।- मकर-प्पजस—पनि ह-श्यते स्फु-ट तिल-पलायन य-म्या । ट विपुठा-न्षयप्र—माता-पि जाय-ते मप-न-य-पठा-यो । उभयोमहाचपला । ४ । २७ ॥ यम्पा उभयोरपयोधपरालक्षण भपति, साया 'महाचपठा' नाम । तन पम्यापूर्वक महारपलोदाहरणम्- ३ -- इश्य हरन्सि नार्यो-मुनेर-पि -फटाक्ष-विक्षेप । ३ . -- दोम्सनाभि-देश निदश-पन्यो महाप-प-शा ॥ विपुलापूर्वक महाचपसोदाहरणम्- २ a . . । a - ।८।-1- पिपुके कपोल-शे-पि पि-कार-पसे म्मि-ते य-स्सा। 2 विपुला-व्ययप्र—जाता-पि जाय–से सा महाय-प-ला ॥ आधर्घसमा गीति' । ४ । २८ ॥ भाद्यर्धन सममन्समध यस्सा सायपसमा गीति नाम । भन्सपदसोपी समास । एतमुर्फ मपति-द्वितीयेऽप्यर्षे पाठो गणो (II) जकारो न्ती (II) वा कतष्य ॥

·३८ काव्यमाला। तत्र पथ्यागीत्युदाहरणम्- १ २ ३ ४ ७ ।। SS ~।। s11-115-1 5 -ss-s, मधुर वीणा -रणित पञ्चम--सुभगश्च कोकि-लाला-पः। ON २ ४ 8 S S s - SS SS 5-15 s। •s, गीति पौरव-धूना सुप्तं कुसुमा-युधं प्रबोधयति ॥ आदिविपुलागीत्युदाहरणम्- ... •s ।।-s -1 5 1-1ss-s, इयमपरा विपु-ला गी. -तिरुच्यते सर्वलोक -हितहे -तो। २ 3 E S s |-s . १ E 15--- ऽ । S s- । SI S S -s, यदनि-ष्टमात्म-नस्त-त्परेषु भवता-पि मा क-चित्का-रि ॥ पथ्यामहाचपलागीत्युदाहरणम्- - १ २ E S S S S -- st-s s -1 । -।।s-s, कामं चकास्ति-गीति-मुंगीह-शां सी-धुपान-चपला-नाम् । १ 3 ४ ।।s-Is 1 - - Ss 151 S s-11 । । 5-5, सुरत-च मुक्त-लज्ज निरर्ग- -लज्ज निरर्ग-लोल्ला-~पमाणित--रमणी-यम् ॥ महाविपुलामहाचपलागीत्युदाहरणम्- १ २ E SS S-5 s-IS I---s । 1-5, पञ्चे-घुवल्लभ प–श्चमन्व-निस्त-त्र भवति यदि विपुल । W १ २ ४ 8 ।। S 5--1 S S - - S s-s, चपलं-करोति कामा-कुलं मन का--मिनाम-सौ गीति ॥ अन्त्येनोपगीतिः। ४ । २९ ।। 'मा' इत्यनुवर्तते । अन्त्येनार्धन सममाद्यमध यस्याः, सार्या 'उपगीति' नाम । तत्र पथ्योपगीत्युदाहरणम्- १ २ E s-s। ९ 1-~-SI 1-~ss S S-1 S ३ ४ गान्धर्व मकरध्वज-देव- -देव-~~स्यास्त्रं जगद्वि- जगद्वि-ज-यि । & -ss-s, इति समवेक्ष्य मु-मुक्षुभि-रुपगी-तिस्त्य-ज्य-ते देश । ७१ •S ।-- -- ।s - S s- ·१ अध्याय ] छन्द शाम्बम् । ३९ महापिपुठोपगीस्युदाहरणम्- . . विपुलो-पगीति-रा-मुगरि-ये भ्रम- -मारा-माम् । १ ३ . ८-1 -. 1 ।। -1- रेया-पोय-नेप-गुतोऽस्म सतत म-म प्रीति ॥ पम्यामहापपोपगीस्युदाहरणम्- -1 .- विपया-मिपामि साप फरोद्धि चिरा सदा प-प-एम् । ५ . परापमाप-नानो सयोप-पीसा ग-परग-नयम् ।। महाविपुलामहापपरोपगीरपुदादरणम्- • . पिपुरो-पगीवि मेर-ज्यतामि-सा-न-क गि-हो। . विषया-मिठाप-दोपे ~ण पाप्यते --सरि सम् ।। उत्क्रमेणोद्गीति'। ४ | ३० ॥ पूर्वोत्फमादिपरीत मम उरकमः । भयम-भापमनय गपति, अधमन्त्यमादी, सा 'उगीति' माम माया । तम पम्पोहीरयुदादरणम्- १ । -८t-1 । म्याप-योगी-तिर। प्रथम वाय-मनोद-र-गि। . । - ८- - दुनय-फर पि--ाम्पसि पपा-माण-पु पिप्रि-पश-स्यै ॥ महाविपुलोद्रीस्युदाहरणम्- - एपा समापोटी -तिरन पिपुसा परिप्र- दि। १ . . .. स्वदू-मापि मरफी-तिरखिस–दिपपा-सपार्थ-मुपया-ति ॥ ! "कारमुसरे' इति सि• पु. २ 'रगतकोपपने बस्सुमरतु इति सि.पु. २ 'त' इति सि• पु. ४ महस्युदोपणा विपुछोगीतिरष्यते छ.११ .

·४० काव्यमाला । पथ्यामहाचपलोद्गीत्युदाहरणम्- १ २ ४ w{- SS----SI-S S -15 -- S s- 1-।। S-S, उद्गी-तिरत्र नित्यं--प्रवर्त-ते का प्रवर्त-ते का-म-चपला- -नाम् । १ ४ E m S S-I S $ $ - । ७।-Ss IS I- S s, भि ।। - तस्मान्मुने विमुच्च प्रदेश-मेतं समेत मेता- महाविपुलामहाचपलोद्गीत्युदाहरणम्- ५ E - 15 | S-S s-S ।- s-- |--. s, विपुला पयोध-रश्रो-णिमण्ड-ले च-क्षुषोश्च-प-ला । १ २ ४ E S S SIs-1 s SS- S 1-5 ।।-5, उद्गी-तिशालिनी कामिनी च सा वा-णिनी मनोहर-ति । अर्धे वसुगण आर्यागीतिः ।४।३१ ॥ अष्ट गणा प्रथमेऽधै यस्या भवन्ति सा 'आर्यागीति.' नामार्या । अष्टमोऽपि गणश्चतुम त्रिको भवतीत्यर्थः । विशेषाभावात् । द्वितीयमप्य तादृशमेव । अत्रापि षष्ठो गा द्विविकल्प एव न लकार । अर्धे इति वर्तमाने पुनरर्धग्रहणाद्गणग्रहणाच्च । इयम पथ्यादिलक्षणपूर्वकत्वात् तद्वदार्यागीतिः ॥ पथ्या-गीत्युदाहरणम्- 9 २ 3 ७ ।।- - -SS S S s- । S 1 ss-- Is, अजमज-रममर-मेकं प्रत्य-क्वैत-न्यमीश्व-रं ब्रह्म परम् । 9 २ ४ E S S s S 15-- S -II S-S s, आत्मानं भावयतो भवमुक्ति स्या--दितीय-मार्या-गीतिः महाविपुलार्यागीत्युदाहरणम्- १ २ 3 8 ।।5-1 s 1-1 15. - 1 S । 1-1 15 विषया-भिलाष- मृगतृ-ष्णिका धु-वं हैर-ति हरिण-मिव हत-हृदयम् 9 २ 3 8 - 5--1 - 1-।। - । 5--S -1 S1-1 •ss, विपुला-त्ममोक्ष-सुखका-टिभिस्त-तस्त्य-ज्यते वि-षयरस-सङ्ग ॥ पथ्याजघनचपलार्यागीत्युदाहरणम्- १ २ ४ E S- II-SS । sss-। ।, वाताहतोर्मि-माला-चपलं संप्रेक्ष्य विषय-सुखम-ल्पतरम् । १ 'मालिनी' इति लि. पु. २. 'आर्याणामासमन्ताद्गीति . ३. 'विपुलाभिलाष इति लि० पु. ४ 'हन्ति इति लि० पु०.

·४ अध्याय छन्द शास्त्रम् । ४१ ; :- मुक्त्वा समस्त्र-मन तपोष-मान्या-अति तेना-रमपिद ॥ महायिपुगमहारपसायागीत्युदाहरणम् . 1-5 पपठा--नि पशु-रादी-नि चित्त-हारी पहन्त हतपिप- यगण । एका-तचीसिनो यो-गिमाम-तो भय-ति परम-मुरासं-प्राप्ति ॥ इत्यार्याधिफार। पैतालीय द्वि'स्वरा अयुक्पादे युग्यसवोऽन्ते गैः। ४ । ३२॥ 'B' इस्पमुपतवे । मंत्रायुफ्पाद प्रपमे सृतीये परिसराधनुदा छफारा भवन्ति युक्पादे व द्वितीये पतु प युग्मराय पोरच सकाराः, सद् 'पंतासीय' नाम छन्दः । ते सो मप्ये उमयोरपि पादयोर ते रेपतफारगकारा सम्मा । भाये पादे पर सकारा पधादयशिप्य से। द्वितीये पाय । एप वाठीया सिम्पति। द्वितीयमप्य तालमेर। सत्रोदाहरणम्- २ . १11.16 शु-रक्षी-प-सी-र-सं-स-मा म्प-की-भू-स-शि--स्पि-प-अ-रा । ...." 1-1-1-" रु-पै-स-या-र-यो प-ता-पी-प-स-नु पि-स-यन्ते ॥ अपि । . ११५१ स-प-त-नि क-टा-क्ष-पी-क्षित प्र-स-र-शि ध-प-णा-न्त-गो-प-रे । ८-1-1-1- 1-1- - |-. वि-शि-से-रि- वी-ण-को-टि मि प्र-द-स प्रा-णि-ति दु-फ- गे-त॥ गया। .." १३१॥ -1-1-1-1-1-1 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5 श-प-सी-णि-स-प-ध-रा-शि-त पु-क-पा-न्य-प-पि-तो-य-मू-है-जम् । १ 'मयमर्य-मत्रायुमि' इति लि. पु. २ चतुदशसंख्याफा' इति लि.पु. ३ दिनसव' इति लि. पु. ४ वेपो मा मध्ये' इति सि. पु. ५ 'योरपि' ६ दिखीयमपि वैवासीय इति लि. पु. ७ मत्र' इति लि• पु ८ 'सिरोसिस' लि पु. १ 'नर' इति लि. पु. १. 'पापति' इति लि• पु इति सि० पु.

·काव्यमाला। २ s-s-s-|-. -- २ s-1-1-5 S s-5-1-1-1-1-5-! s-s, ७ ८ १० ११ १३ - S- - । S १ २ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२ १४ १० ११ १३ १४ १६ 1-1-1-1-1-1-1-1-1. S S 1-5- । -s, व-पु-री-न्त-र-व-हि-दी-पि-तं वै-ता-ली-य-मि-दं वि-लो-क्य-ताम् ।। वैतालीयमिति वेतालशब्दात्कृशाश्वा(पा० सू० ४।२।८०)देराकृतिगणत्वाच्छणप्रत्य- यश्चातुरर्थिक । अत्र पादग्रहणमिदं ज्ञापयति, यैदार्यादीना ‘पादश्चतुर्भाग.' (पि० सू० ४।१०) इति व्यवस्था नास्ति ॥ गौपच्छन्दसकम् । ४ । ३३ ॥ अस्मिन् वैतालीये छन्दस्यन्ते गकारश्चेदधिको भवति, तद् ‘औपच्छन्दसकं' नाम छन्दः । तत्रोदाहरणम् मू- ९ ११ १२ १४ १६ ४ ६ ७ ८ १० ११ १३ १४ १६ १८ S वा-क्यै म-धु-रै प्र-ता-र्य पू-व य पश्चा-द-भि-स-द-धा-ति मि-त्रम् । २ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२ १४ १६ २ १४ १६ १८ s-5-1-1-5 । S ।-s S S s-s, तं दु-ट-म-तिं वि-शि-ष्ट-गो-ट्या-मौ-प-च्छ-न्द-स-कं व-द-न्ति वा-ह्यम् ॥ अपि च । ८ ९ ११ १२ १४ १६ १ २ ४ ६ ७ ८ १० ११ १३ १४ १६ १८ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-s-s 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5-5, प-र-म-म-नि-री-क्ष-णा-नु-र-कं स्व-य-म-त्यन्त -नि-गू-ढ-चि-त-वृत्तिम् । १ २ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२ १४ १६ २ ४ ६ ७ ८ १० ११ १३ १४ १७ १८ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-s. S-s-5-5-1-1-5 1-5-1 s-s, अ-न-व-स्थि-त-म-र्थ-लु-ब्ध-मा-रा-दौ-प-च्छ-न्द-स-कं ज-ही-हि मि-त्रम् ॥ उपच्छन्द शब्दादरीहणादि(पा० सू० ४।२।८०)पाठाच्चातुरर्थिको वुञ्प्रत्यय. ॥ आपातलिका भगौ ग् । ४ । ३४ ॥ रेफलकारगकाराणामपवाद । द्वि.खरा अयुक्पादे युग्वसवोऽन्ते'(पि. सू. ४।३२) इत्यनुवर्तते । पूर्वलक्षणयोरन्ते भकारो गकारद्वयं-च भवत , तद्वैतालीयम् 'आपातलिका' नाम लेभते । तत्रोदाहरणम्- २ ४ ६ ७ १० ११ १२ १४ १६ - २ १० १२ १४ 1-1-s s S S - s-s-s - s-1-1-5 . पि-न-ल-के-शी क-पि-ला-क्षी वा-चा-टा वि-क-टो-न-त-द-न्ती । १ २ ३ ४ ६ ७ १० ११ १२ १४ १६ s-1-1-5-5, आ-पा-त-लि-का पु-न-रे-षा नृ-प-ति-कु-ले-ऽपि न भा-ग्य-मु-पै-ति॥ आपातलिका अस्थिरेत्यर्थ ॥ २ ४ ५ ६ s-5-1-1- ९ १० १२१४ 1-1-5-5 1-1-1-1-5 S १. 'रातप' इति लि. पु०. २. 'आर्यादीनाम्' इति लि. पु ३ 'तस्मिन्नेव' इति लि. पु. ४. 'गकारौ' इति लि. पु. ५. 'आपातलिका भवेत्' इति लि. पु.

·४ मध्याय ] छन्द शास्त्रम् । ४३ शेपे परेण युछ न साफम् । ४ । ३५॥ भन तासीयाधिकारे यपा लकाराणां नियम कस्वयतिरिको सकारयण शेपस्त स्मिमियम क्रियवे--युग्ठकारः परेण सार्क न मियीकर्वव्य । द्वितीयस्तृतीयेन, चतुर्य परमेन युफ्पादे पाठय सप्तमेन । एवं पदवा शेपार्णा मिधीमायोऽप्यनुमात । मंत्रोदाहरण पूपमेम ॥ पट् चामिश्रा युजि । ४ । ३६ ॥ मन द्वितीयचतुर्ययो पादयो पद् उफारा भमिश्रा न फर्तम्याः । यग् म प्रमो फष्या इमर्य । मपमवतीययोष पादयो स्वरुचिः । तत्रोदाहरण बैतालीये साषस्- स-म--शि- सिस-स-से हि-पा न-प-नि-शि-ता-यु-ध-ए-रि-र-प्र-त । 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1- फु-4-8-म-द-स-दी-थ-च-च-पो प्र-म-दा-मा म क-टा-म-पी-क्षितम्।। मीपश्छन्दसोदाहरणम्- २ . - प-र-यु-च-ति- पु-अ-मा-प-मा-दी 7-स्था प्रा --य-ते त-उप ति-स्पम् । 1-1-1-1-1-1-1-1-1-:- -:-.-८-1-1- -- - -- इ-द-म-प-र-मि-हो-व्य-ते वि-शे-पा-दी पसन्द-स के स-उ-स्य प तम् ॥ आपातलिकोदाहरणम्- ११. . 1-1-2-1-1-1-5 अ-मि-र-म-प-ति किं-न-र-क-ठी ई-सला-ति ध-च-गा-प-स-ने-त्रा । १५. 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-3 पि-श-ए-क-म हो-म-उ-गा-त्री यु-प-ति-रि-य इद-य तहणानाम् ।। पश्चमेन पूर्वः सार्क प्राच्यति । ४ । ३७ ॥ इवानी विशेपलक्षणमा:-क्षेपे परेण युएन साफम्' (पि सू ४॥३५) पत्र पासमचतुर्पयोरेकीमापो निपिन सोऽनेन यिभीयवे । 'युमि' इसनुपर्पते । यदा युक्पावे 1 'पविरेको' इति लि पु २ 'वत्र' इति लि पु, 'पूर्वोतमेष' इति लिपु ४ 'न पर' इति 8 पु ५. 'कटाक्षधीक्षि' इति लिपु . 'वैतालीयप्राध्य ति, भोपच्छन्दसकमान्यत्ति, भापातलिकाप्राच्यत्ति इति भेदत्रयमुपसम्प छन्द समादी ·काव्यमाला । ८१०१११३ १४ १६ - - - - . पञ्चमेन लकारेण पूर्व संगच्छते तदा 'प्राच्यवृत्ति.' नाम वैतालीयं भवति । शेपं यथा- प्राप्तम् । तत्रोदाहरणम्- ४ ५ ६ ८ ९ १० १० १४. S वि-पु-ला-थ-सु-वा-च-का-क्ष-रा. क-स्य ना-म न ह-रन्ति मा-न-सम् । १ २ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२ १४ ३ ५ ६ ७ ८ १० ११ १३ १४ १६ 1-5, र-स-भा-व-वि-शे-प-पे-श-ला. प्रा-च्य-वृ-त्ति-क-वि-का-व्य-सं-प-द ॥ अयुक्तृतीयेनोदीच्यवृत्तिः । ४ । ३८ ॥ 'पूर्वः साकम्' इत्यनुवर्तते । अयुक्पादे तृतीयेन लकारेण यदि पूर्वः संगच्छते तदा 'उदीच्यवृत्ति' नाम वैतालीयम् । शेषं यथाप्राप्तमेव । तत्रोदाहरणम्- १० १२ १३ १४ १६ - - - ३ - - १ ११ १२ १४ १ - - S - - S - - - s-s-1-1-5, - १ १० ११ १३ १४ १६ s-1-5 1-5, S - - - - - S. 5. - अ-वा-च-क-म-नू-जि-ता-क्ष-रं श्रु-ति-दु-टं य-ति-क-ट-म-क्र-मम् । १ ३ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२.१४ S प्र-सा-द-र-हि-तं च ने-प्य-ते क-वि-भि का-व्य-मु-दी-च्य-वृ-त्ति-भि ।। आभ्यां युगपत्प्रवृत्तकम् । ४ । ३९ ॥ आभ्यां पूर्वोक्तलक्षणाभ्या युगपत्प्रवृत्ताभ्या 'प्रवृत्तकं' नाम वैतालीयम् । युक्पादे पञ्चमेन पूर्व. संगच्छते, अयुक्पादे तृतीयेन द्वितीय इत्यर्थः । तत्रोदाहरणम्- wr ११ १२ १४ 1-1-1-1-1-1-5 . ३ s-Ins १० ११ १३ १४ १६ 1-1-1-1-1-1-5, -- १ ३ S ८ ९ १० १०.१४. २ s--s s -- - - । S इ-दं भ-र-त-वं-श-भू-मृ-तां श्रू-य-ता श्रु-ति-म-नो-र-सा-य-नम् । २ ३ ५ ६ ७ ८ १० ११ १३ १४ १६ 1-5-!-5, प-वि-त्र-म-धि-कं शु-भो-द-यं व्या-स-व-क्र-क-थि-तं प्र-य-त-कम् ॥ अयुक्चारुहासिनी । ४।४०॥ यस्य सर्वे पादा अयुग्लक्षणयुक्तास्तद्वैतालीयं 'चारुहासिनी' नाम । कि तल्लक्षणं चतुर्दशमानत्वं तृतीयेन पूर्वस्य योग । तत्रोदाहरणम्- १ ११ १२ १४ S-1 s, ९ ११ १२ १४ I-S-1-1-1-1-1-1-1-5 - S - म-ना-का-सू-त-द-न्त-दी-धि-तिः स्म-रो-ल-सि-त-ग-ण्ड-म-ण्ड-ला। १ अस्यापि 'वैतालीयोदीच्यवृत्ति , औपच्छन्दसकोदीच्यवृत्ति , आपातलिकोदीच्य- वृत्ति' इति भेदत्रयमुपलभ्यते तत्रैव २. तद् उदीच्यवृत्तिः' इति लि. पु. ३. 'वैता- लीयप्रवृत्तम्, औपच्छन्दसकप्रवृत्तम् , आपातलिकाप्रवृत्तकम्' एवं त्रिविधं छन्द को- स्तुभादौ. ४. तथैव चारहासिन्यपि त्रिविधा.

·४ अध्याय] छन्द शास्त्रम् । ४५ ९ ११५१ , 1 1-1-1 क-य-म-छ-लि-ताठ का-मि-नी म-नो र-र-ति चा-क-हा-सि-नी ।। युगेपरान्तिका । ४ । ४१॥ युग्मक्षणयुकेषतुर्मि पादै 'अपरान्तिका' नाम वैतागीयम् । कि तक्षण पोग्यमानत्व परमेन पूर्यस्प योग पण्णा मित्राणां प्रयोगय । तत्रोदाहरणम्- 1111111 -1-1-1-5-6 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5 स्मि-र-वि-सा-स-न-त-मौ-जि-का-ब-छी कम-छको म अ-की मृगे-स-मा । १५... ...11016 1-1-1 1-1-1 14-1-1-1-1-1-1-1-1 ह-न-तिक-स्प -द-य न का-मि-न मु-र-स-के सि-कु-श-उा-प-रा निस-का।। अपरसान्तिके समीपे स्थिता । परकीयेत्स्य । इति तालीयाधिकारा। गन्ता द्विर्वसवो मात्रासमफल नवमः । ४ । ४२॥ वैतालीयम्- (पि. सू. ४ । ३२) इत्यादिसूत्रात्सप्तम्यन्त 'पाद'ग्रहणमनुम तते । इति च महानपिकार' । तेनायमर्य: :-पत्र पादे गन्ता पोरन छकारा भवन्ति वर 'मानासमई' नाम छन्द । अन्वे द्वाम्मामेको गुरु (s) कर्तव्य । नषमय सकार (1) एष । "द्रियसपः इति द्विगुमिता वसष सकारा पोरक्षेपर्य । शेपे परेण युस् न साकम्' (पि• सू० ४।३५) इस्सनुमखनीयम् । सत्रोदाहरणम्- सन्त, --- 1-1-5--" भ-श्म-भु-म-शो थि-र-लै-द-से--म्भी-रा-झो नै-स-ना-सा-प्र । .११११११॥ --1-1-1 नि-मो-स-इ-मुफ-टि-1 के-दी-मो-पा-स-म- उ-म-से दुः-सम् ॥ 'गन्त- (पि. सू. ४ । ३२) इसनेनैवान्तस्स गुरुस्वे सिरे पुनर्गन्तप्राममातिदे शिगुरुत्वनिमत्यर्षम् । नात्र दी सफारी (1) मरकता द्विमात्रिको एकः (5) कि यद इति वाफ्यक्षेपः ॥ १ अपरान्तिकापि त्रिपोपसम्यते तत्रैव २ 'तपुररक्षणम्' लिपु ३ मि तविलासरसोफिपेशला इति लि पुन कोमछमुग इति सि पु ५. छन्द कौस्त मात्तरनकराविमन्येषु नव वैवासीयमेदा उपसम्पन्चे परतत्र तेभ्येकतमो 'दक्षिणा न्तिका' शतिनामा मेदो नोपसम्यते इसमप्पपरान्तिका पूर्वमप्रिविषैव तत्रोपसभ्मवे ५ मात्रासमई मवमो स् गोन्स्य इति 1. र. . मिसनासाप्र' इति कलिकाता महितपतके, मतनामामलिलिकितपस्तके अन्नामानिलि..

·४६ काव्यमाला। s-1-1 S 5. s-। 1 S S - - - s-s-1 - 1-1-5 S S-S, द्वादशश्च वानवासिका। ४ । ४३ ॥ यस्य मात्रासमकस्य पादे द्वादशो लकार (1) स्वरूपेणावतिष्ठते चकारानवमश्च तन्मात्रासमकं 'चानवासिका' नाम । तत्रोदाहरणम्- ८ ९ १० ११ १२ १४ १६ १ २ ३ ४ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १४ १६ s-5-1-1-1-1-5-5, 1-1-1-1-3-1-1-1-1-1-1-5-5, म-न्म-थ-चा-प-ध्व-नि-र-म-णी-य सु-र-त म-हो-त्स-ब-प-ट-ह-नि-ना-द. १ २ ४६ ८ ९ १० ११ १२ १४ १६ ४ ६ ८ ९ १० ११ १२ १४१६ 1-5-s, s-s, व-न-वा-स-स्त्री-ख-नि-त-वि-शे-ष क-स्य न चि-तं र-म-य-ति पुं-स ॥ विश्लोकः पञ्चमाष्टमौ । ४।४४ ॥ द्वादशग्रहणं नवमग्रहणं च निवृत्तम् । यत्र चतुर्पु पादेषु पञ्चमाष्टमौ लकारौ (1) तिष्ठत., शेषं यथाप्राप्तम्, तन्मात्रासमकं 'विश्लोको' नाम । तत्रोदाहरणम्- ८ १०.१२ १४ १६ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ १० ११ १२ १४ १६ s-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5-5, भ्रा-त-d-ण-र-हि-तं वि-लो-क दु-न-य-क-र-ण-क-द-र्थि-त-लो-कम् । २ ४ ५ ६ ७ ८ १० ११ १२ १४ १६ ૨ ૪ ૬ ૭ ૮ १० ११ १२ १३ १६ s-5 1-1-1-1-5- -5-5, s-s s-1-1-5-5, जा-तं म-हि-त-कु-ले-ऽप्य-वि-नी-तं मि-त्रं प-रि-ह-र सा-धु-वि-गी तम्॥ चित्रा नवमश्च । ४।४५॥ यस्य नवमो लकार (1) एवावशिष्यते चकारात्पञ्चमाष्टमौ च, तन्मात्रसमकं 'चित्रा' नाम । तत्रोदाहरणम्- ७ ८ ९ १० १२ १४ १६ २ ७ ८९ १० ११ १२ १४ १६ 1-1-1-1-5-5-5, 5-51-1-1-1-1-5-5-5, य-दि वा-ञ्छ-सि प-र-प-द-मा-रो-टुं मै-त्री प-रि-ह-र स-ह व-नि-ता भि । ४. ५ ६.७, ८ ९.१० १२ १४ १६ 5-1-1 S 1-1-ss-s मु-ह्य-ति मु-नि-र-पि वि-ष-या-स-झा-च्चि-त्रा भ-वति हि म-न-सो वृत्तिः ।। 'नवम '(पि.सू०४।४२) इत्यनुवर्तमानेऽपि पुनर्नवमग्रहणमुपचित्राप्रतिप्रसवार्थम्। परयुक्तेनोपैचित्रा । ४ । ४६ ॥ परयुक्तेन दशमेन सहेकीभूतेन नवमेन 'उपचित्रा' नाम भवति । पूर्व लघुनियमेन लक्षणं प्रोक्तम् । इदं तु गुरुनियमेनोच्यते । तत्रोदाहरणम्- १. 'तद्युगलाद्वानवासिका स्यात्' इति वृ० र०. २. 'जो लूनावथाम्बुधे विश्लोकः' इति वृ० र०. ३ 'वाणाष्टनवसु यदि लश्चित्रा' इति वृ० र० ('चित्रा नाम च्छन्दश्चित्रं चेत्रयो वा यकरौ' इति च्छन्दोमार्यादिषूपलब्धं चित्रा चित्रं वा च्छन्दस्त्वन्यत् ) ४. 'उपचित्रा नवमे परयुक्ते' इति वृ० २० (अर्धसम- वृत्तान्तर्गतोपचित्रनामकं छन्दस्त्वितोऽन्यत्.) s-।- - ७ ८ ९ १० १२ १४ १६२ 1-1-1-1 । s-s-s,s । --- ·१ अध्याय] छन्द शाम्पम् । १७ २ -1-1- य-पि-तं गु-फ-स-फ-गु-दा- पि-या-भ्या-रा-म-हा-प्य-स-न प। २ 1- पृ-वी स-स्प गु-ग-रु-प-यि-या च-द्र-म-सी-पि-नि-भ-म-प-सी-यम् ॥ एमि' पादाकुलकम् । ४ । ४७ ॥ एपी पधाना मप्ये ये मचिदपि चतुर्भि पादः पादाकुठई' नाम । मानासमोफयानपातिकोपचिप्राणो पादरुदाहरणम्-- -- म-कि-या-पा-सि-त-पि फ-सि-त-पू-से फासे म-द-न-रा-मा-ग-म-पू-। १ ८- -1-1-: स्म-स्था का-स्ता प-रि-ह-त-सा-६ पा-दा-फ-स- पा-प-ति पा-न्य। त्या विमोकोपचिनामानासमझोपचिनाणा पाद 'पादासकम् । तनोदा हरणम्- पु-को-कि-स-+-त-शो-म-न-गी-ते द-क्षिण-प-प-न-प्रे-रि-त-शी-ठे। . 1-1-1-1-:- म-धु-स-म-पे-ऽस्मि-न-त-वि-टो-फ पा-दा--स-फमू-स-विभोक। मामासमकस्पकेन पादेन, दाभ्यामुपवित्राया , पिठोकस्यमेन 'पादाकुठकम्'। वनोदाहरणम्- २ .-.----.-1-1-:-: बि-स भ्रा-म्प-स-न-प-स्मान्न पा-दा-ए-म-फ-सो-क-स-मा-मम् । 1-।। -1-1-.-. का-य का-य-ति पा-य-विध-जि-वन्द-पि न म-म प-र-सो-के भ फि॥ यपा पादाकुसकनान शोकस्य पादेवस्थिरता तसर्थ । १ सहुगुरु एफ पिम्म णहि बेहा, पम पम मेक्सह उत्तमरेता। मुका फमिन्दह कम्ठापसभ, सोरहमता पााकुलभम् । इति प्रा. पि. सू. १.४ २ 'मात्रासमुफ' इसधिक लिपु ३ 'यदतीतहतविभिलक्ष्मयुतैर्मात्रासमादिपाद फसिवम् । भनियतात्तपरिणामसहित प्रयितं जगत्म पादाकुलफम्॥ इति • र• ·काव्यमाला। १ - - S -- 1-1-1 s-5-1-। s s- उपचित्रापादेनैकेन, वानवासिकापादेन, पुनरुपचित्रापादाभ्यां पादाकुलकम् । तत्रोदाहरणम्-- १. २ ३ ४ ६ ७ ८ १०.११ १२ १४ १६ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-s-s प-रि-ह-त-स-व-प-रि-ग्र-ह-लो-क ८ ९ १० ११ १२ १४ १६ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-5-5, प्र-ति-दि-न-व-धि-त-गु-रु-त-र-शो-कः । २. ३.४ ६ ७ ८ १० ११ १२ १४ १६ s-1-1-3-s, दुः-ख-वि-व-धि-त-लो-च-न-वा-रिः १० ११ १२ १४ १६ 1-5-5, पा-दा-कु-ल-कं या-ति त-वा-रि. ॥ इति मात्रासमकाधिकारः। गीत्यार्या लः।४।४८॥ यत्र पादे द्विर्वसव. षोडश लकारा भवन्ति सा 'गीत्यार्या' नाम जाति । 'ल' इत्यनु- वर्तमाने पुनर्लग्रहणं द्विमात्रिकनिवृत्त्यर्थम् । तत्रोदाहरणम्- ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ 1-1-1-1-1-1-1 1-1-1-1-1-1-1-1- म-द-क-ल-ख-ग-कु-ल-क-ल-र-व-मु-ख-रि-णि १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-। वि-क-सि-त-स-र-सि-ज-प-रि-म-ल-सु-र-भि-णि । २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११.१२ १३ १४ १५ १६ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-। गि-रि-व-र-प-रि-स-र-स-र-सि म-ह-ति ख-लु २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ 1-1-1-1-1-1-1-। 1- 1-1-1-1, र-ति-र-ति-श-य-मि-ह म-म ह-दि वि-ल-स-ति ॥ सर्वलघुच्छन्दसि गीत्यार्याशब्दस्य प्रवेशयितुमशक्यत्वात्तनाम नोक्तम् ॥ - १. 'द्विगुणितवसुलघुरचलधृतिः' इति नामान्तरं वृ० २०. २. 'चउमत्ता अट्ठगणा पुव्वद्धे, उत्तरद्ध होइ समरूआ । सो खन्धआ विआणहु पिङ्गल पभणेइ मुद्धि बहुसं- भेआ ॥' इति प्रा० पि० सू० ११६३ इत्यनुसारेण स्कन्धकमित्यपि सज्ञान्तर भवेत.

·४ अध्याय ] छन्द शाखम् । शिखा विपर्यस्ता | ४४९ ॥ सेव गोसायो पिपर्यसापा यदा भपति सदा 'fear' इत्याग्यो समये। अयम-यमा पर्यतपु भपति, म प सर्वगुरु, इति । एव तस्या एव विन्यासभेदेन संझादयमाद- ला पूर्वयेज्ज्योति । ४ । ५०॥ पूषधेदभमाग सर्पसपुदानिशाकारो (३२) भपति, उत्तरप सर्पगुर पोहा (१६) गफारखदा 'ज्योति ' माम शिया भवति । सोदाहरणम्- 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-. य-दि मु-रा-म-न-प-म-म-प-र-म-मि-ठ-प-सि १.११.१५.१........" प-रि-र-र यु-य-वि-पु र-ति-म-ति-श-य-मि-६ । . भा-रम-ज्यो-ति-ो-गा-म्या-सा " १५.1.146 -शा दु:-स-ऐ-६ फु-या ॥ गश्वेत्सौम्या।४।५१॥ तम्या एव शिसाया पूपार्धमाग सर्वगुर पोस्य (१६) गफारधेद्वपति, उत्तरप द्वानिया (१२) सकारो मपति तदा सौम्या' माम घिसा भपति । सनोदाहरणम्- १ . . । ८-८-७ सी-मोर-टं देहि मे-हा ८-८-:-:- हे-हे-मा-क मा-सं मु-ता। १ मत्त अठाइस पढमे, पीए पत्तीस मताद। पम पम मम्से सहुभा मुश सिमा विराणेहु ॥ इति प्रा. पि.सू. १२. सकशिनाच्छन्दस्त्वन्यत् १ 'मन्दरमासे ससारासिवयम्मवारणवरण । णीसमभगतासासेहस्सरुगमणुसरहुविमाहरवीर ॥' इति प्रा. पि० सू• १।६४ इति सूत्रोकस्कन्भमेदाम्तगतशरमाय छन्दोनामान्तरम् ३ 'अनङ्गमीरा' इति नामान्तरमस्य ५.२० ·५० काव्यमाला। १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ - - - श-श-ध-र-मु-खि भु-ख-मु-प-न-य म-म ह-दि १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७.२८ २९ ३० ३१ ३२ - म-न-सि-ज-रु-ज-म-प-ह-र ल-घु-त-र-मि-ह ॥ चूलीकैकोनत्रिंशदेकत्रिंशदन्ते ग्। ४ । ५२ ॥ 'अर्ध' ग्रहणम् (पि० सू० ४।४९) अनुवर्तते । यत्र प्रथमेऽर्थे एकोनत्रिंश(२९)लकारा भवति, द्वितीये चार्ध एकत्रिंशत् (३१), तयोश्चान्ते द्वौ (1) लकाराचुन्मूल्य प्रत्येकमेको गुरुः (s) क्रियते, तत् 'चूलिका' नाम छन्द । अन्ते ग्' इति विशेपोपादानसामर्थ्याद- न्येषा लघुत्वमुक्तं भवति । तेनाये सप्तविंशति (२७)लघव , अन्ते गुरुरेको भवति । द्वितीयेऽ'येकोनत्रिंश (२९) लघव , अन्ते गुरुचैक । तत्रोदाहरणम्- - ८.९ १० ११ १२ १३ १४ - र-ति-क-र-म-ल-य-म-रु-ति शु-म-श-श- १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २००३०४२५२६ २७ २९ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5, म-मि-ह-त-हि-म-म-ह-सि म-धु-स-म-ये। ८ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ 1-1-1-1 प्र-व-स-सि प-थि-क वि-र-हि-त क-थ-मि-ह तु १७ १८ १९ २० २१.२२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३१ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5, प-रि-ह-त-यु-व-ति-र-ति-च-प-ल-त-या ॥ अन्यै पुनरन्यथैवेदं सूत्रमवीयते--'चूलिकार्धमेकोनत्रिंशदन्ते ग्' इति । तेषामुः भयोश्चाप्यर्धयोरेकोनत्रिंशन्मात्रा गुर्वन्ता भवन्ति । तत्रोदाहरणम्- १ २ १० ११ १२.१३१४ - - - घ-न-प-रि-म-ल-मि-ल-द-लि-कु-ल-मु-ख- १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २९ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1, रि-त-नि-खि-ल-क-म-ल-म-ल-य-प-व-ने। -- । ७ १० ११ १२ १३ १४ - - ज-न-य-ति म-न-सि श-शि-मु-खि मु-द-म- १. 'अतिरुचिरा' इति सज्ञान्तरं वृत्तरत्नाकरादिषु.

·१ अध्याय ] छन्दशासम्। ५१ T 11.101... १८.१९१११.२. 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-4 ति-दा-य-मि-हम-म म-पु--य म-पु-ना ॥ 'भय महणादय पादप्यपस्था नास्ति । इदानी गणमामाउन्दा गुप्ठपुरस्त्यापरिवाना मिदमाह- सा य येन न समा ला ग्ल इति । ४ । ५३ ॥ सा गुरुसंख्या येदितम्मा । येन यापरिक्षरे । लो सपनो मात्राणाम् । रामा समस्या हो न स्युः । भपि न्यूनसंदया एप । 'ग्स' यक्षराध्यमिपीयन्वे वेपो गुरुठपुरूपत्वात् । अयमभिप्राया-भायादिपु घाण यापत्यो मात्रा उपदिश खापन्त्यक्षरात यपासस्य न पूपन्ते, या तम गुरुसंख्या पेदिसम्या । अपशिष्टय सधुसंध्या । प्रायमुपयोग -पदा कधिस्पृच्छति, घरपारिशदयरायामायायो फति गुरपा संपपये, कति पा उपप इति, तदा सप्तपद्यान्मानोपदिययामायामो मात्रा संदमायो चत्वारिधदक्षरसंस्पा(४०)मपनीय तम येऽपशिष्य ते, सान् गुस्नुपदिशेत् । ते च सप्तदर्थप(१५) । पास्तु प्रयोविंशति(२३)उगुरूपानुपदिशेत् । तपया- - ११-१२ ८ ख-न-यु-ग-म-भु मा ()400 (0)(() () १८१-१९५७-११-२०२९-1 । . . - - प-मी-प-च-र-प-ति -द-2 - घो (6) () (10)(12)(11)(11) (10410 (10)(1)(१) () () , 'कदामित्' इति कालिकातामुद्रितपुरमे २ भस्माभिप्राय फट प्रकाश्यते- पुरोदर्शितायामायायो कति गुरवो उपपथ पतन्त इति पटे सति पूर्व तावदायायो मात्रगणना विधेमा तन्मात्रासंख्यापिण्डीमूताशय फहपन पनादी संस्थाप्माः पुनखस्सा एप सपामक्षराणां गणना धिपाय सदसरसंहमापिण्डीभूतामा मात्रासंध्या पिण्डीभूताना संमुखे संस्थाप्या सतो मामासस्यापिण्डीमताभ्योऽक्षरसंख्या पिणीभूताहानपनयेत, तन ये पहमारा अपशिष्यन्ते सामत्सदमाकावस्यामायायो गुरषो भवन्ति पुनरक्षरसल्याश्त एतदपशिएगुस्संक्यारानपनयेत, वन यापन्तोऽपरा अपशिष्यन्ते तावन्तो सपनो नामन्ते अनयेप रीमा गणमानाच्छन्दसां गुएरुघुझान भवति वद्रीसियंपा- मा. सं.भ.सं. •सं•म•सं•r गु०सं० १.स. ४. " ·५२ काव्यमाला। ३१. ३२, २३, २४, ३५-३६.३७-३८.३९-४०४१-४२. S s S S च-र-ति वि-मु क्ता रं (२२) (२३) (२४).(२५) (२६). (२७). (२८). (२९). ४३ ४४ ४५. ४६. ४७ ४८४९-५०.५१ ५२-५३ ५४-५५५६-५७. मात्राझा। -1- $ - न-त - मि-व भ-व-तो रि- पु- स्त्री -णाम् ॥ (३०) (३१) (३२) (३३).(३४).(३५) (३६) (३७) (३८) (३९). (४०). अक्षराङ्गाः । इति श्रीमहलायुधविरचितायां पिङ्गलच्छन्दोवृत्तौ चतुर्थोऽध्यायः । पञ्चमोऽध्यायः । वृत्तम् । ५॥१॥ अधिकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्ते । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तद् 'वृत्तम्' वेदि- तव्यम् । तेन प्राक्तनं लौकिकं छन्दोजातं 'जाति.' इत्युच्यते । इत उत्तरं च 'वृत्तम् । तथा चोक्तम्- 'पद्यं चतुष्पदं तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा ।' गायच्यादौ छन्दसि वर्तत इति 'वृत्तम् । तच स्थिरगुरुलध्वक्षरविन्यासमिष्यते । पादेन संयोगात् ‘पद्यम्' ।यथा आर्यादिच्छन्द खपि पादव्यवस्था नास्तीति पादौ संयुक्तौ, वृत्ते पुन पृथग्भवत इत्यर्थः । पादेन सयोगाभावात् । तथा चोक्तम्- 'एकदेशस्थिता जातिवृत्तं गुरुलघुस्थितम्' इति ॥ सममर्धसमं विषमं च । ५।२॥ समसर्वावयवत्वात् 'समम्' । यस्य चत्वार पादा एकलक्षणयुक्तास्तत् 'सम' वृत्तम् । शेषं च संज्ञानुरूपमेव । तत्रार्धे समे यस्य तत् 'अर्धसमम्' सर्वावयवेभ्यः । अर्धाभ्या च विगतं समं यस्य तद् विषमम्' । एवं त्रिप्रकारर्मपि वृत्तजातमुक्तम् ॥ समं तावत्कृत्वः कृतमर्धसमम् । ५ । ३ ॥ 'समम्' इति समवृत्तसंख्योच्यते । तयैव गुणितं 'तावत्कृत्व कृतम्' उच्यते । एतदुक्तं भवति-समवृत्तसंख्यागुणिते समवृत्तसंख्याया पिण्डे या संख्या निष्पद्यते तावत्संख्यमर्धसमं वेदितव्यम् । तत्र गायत्रे छन्दसि समवृत्तसंख्या चतुःषष्टि(६४)रष्टमा- १. 'पादयो सयोगौ तयोविरहात्' इति लिखितपुस्तके. २. 'तथा' इति लि. पु. ३. 'पादसंयोगयोरभावात्' इति लि. पु ४. 'स्थिरम्' इति लि. पु. समं' इति लि. पु. ६. 'अपि' इति लि. पु. नास्ति. ७. 'तावदकगुणितं' इति लि. पु. ८. 'इति' इति लि पु. अधिकम्. ९. 'समवृत्तपिण्डे' इति लि. पु. ५. 'तत्रार्ध ·५ मध्यायः] छन्द शास्त्रम् । ५३ र प्यायसिदा । सस्या चतु परि(६४)सदमागुणितायामघरामपतसख्या सपद्यते-चरवारि सहलागि, पनवतिय वृत्तानि । भरतोऽपि (६x६४४.९६॥ विपम च । ५।४॥ भर्भसम तापकत्यात 'विपम' भवति । एतदुक भवति-अपसमपतसंख्या (४.९६) अर्धसमपतसस्त्यया(४.९६) एप गुपिता विपमपत्तसरया सपयते-एका कोटिः सप्तपष्टिरक्षाणि सप्तसप्ततिसामाणि, देशवे, पोठयोत्तरे। अतोऽपि (४.५६x४.९ ६६७७७२१९ इति ॥ समसमापसमोपचितमपसम विपम च यपाक्रम समोपचित समापसमाम्मा भोप- चितपेदितम्यम् ॥ राश्यनम् । ५।५॥ सद विषम पत्त (१६५७७२११) भसम (४०९१) पा रास्यूनम् (१६७७७२१६ -४.९६१६७७३१२०)कतम्यम्। मूलराशि (४.५६)समुदामाद (१६७७७२१६) अपनेवम्प इति । कोटिरेका, सप्तपपिसक्षामि, निसप्ततिसहस्राणि, विंशत्युत्तर शेत शुदयिपमयत्तस्य संख्या। मेहता १६७७३१२० । चरपारि सहनामि, द्वात्रिंशति शुशर्भसमसंक्ष्या । (४.१(-४).१२ उममशेपोऽय रायूनमिति ॥ ग्लिति समानी । ५।६॥ गकार(s)सकारा(1)भ्या यदत्त समाप्मेवे तत् 'समानी' माम । 'पादस्यावाष्टमम्' (पि• सू० ५।९) इत्यत सूत्रात सिंहापसोकितन्यायेनामुष्टुप्महणमनुषसथे। सेनाष्टाक्षर पादो यावद्भिगकारसकार पूमते वापतामेव प्राणम् । तत्रोदाहरणम्- -1-1-1-1 मा-स-बो-ऽपि वि--मे-ण य-स्स-मा-न-तो न या-ति । ५ । - |-1-1--1 स-सप-:---र-स के-म तु-स्य-ता किन्ने-सा १ 'चतु पष्ठिसंख्यायो' इति लि पु २ 'अर्धसमस्या निप्पथ' इति लि पु ३ 'अर्षसमराशि खराशे' इति लि पु ४ 'शतमेकमिति यिपमवत्सस्म सेहया' इति लि पु ५ 'भाव' इति लिपु नाति ६ भइतोऽपि' इत्यपिर्क कि पु 'हारगपुरेण विमभक्चरेम । पारहादि मत्त पाम महिमा मुर्छदमाण ॥ पति प्रा. पि. सू. १५ समुसारेग मलिकालय नामान्तरम् समाप्यत' इति कठिकातामुद्रितपुस्तके ·५४ काव्यमाला। अपि च । S - S s-1-1-1-1-1-5-1 ऑन-मो ज-ना-द-ना-य पा-प-स'घ-मो-च-ना-य। 1-1-1-5-1 s-1-5-। •s-1-5-1 s-1-1-1-1-1-1-1 दु-ष्ट-दै-त्य-म-द-ना-य पु-ण्ड-री-क-लो-च-ना-य॥ लिगति प्रेमाणी । ५। ७॥ लकार(1)गकारा(s)भ्या यद्वृत्तं समाप्यते तत् 'प्रमाणी' नाम । 'जरौ लँगौ' इत्यपरे तत्रोदाहरणम्- 1-5-1 -5-1-5-1-5 1-1-1-1-1-1-5 स-रो-ज-यो-नि-र-म्व-रे र-सा-त-ले त-था-च्यु-तः। 1-1-1-1-1-s S 1-5-1-5 त-व प्र-मा-ण-मी-क्षि-तुं क्ष-मौ न तौ व-भू-व-तु.॥ वितानमन्यत् । ५। ८॥ आभ्या समानी-प्रमाणीभ्यामन्यदष्टाक्षरपादं छन्दो 'वितान' नाम । तत्रोद हरणमू- S-S 5-5 s-s तू-ज्णा त्य-ज ध-में भ-ज पा-पे ह-द-यं मा कु-रु । 5-5 - s-5-1-। •ss-1-1 इ-टा य-दि ल-क्ष्मी-स्त-व शि-टा-न-नि-शं सं-श्र-य॥ द्वितीयं च-- s-1 1--s 1-1-1-1-1-1-s-s है-द-यं य-स्य वि-शा-लं ग-ग-ना-भो-ग-स-मा-नम् । 1-1-5-5 -5-5 1-1-5-5-1 1-5-5 ल-भ-ते-ऽसौ म-णि-चि-नं नृ-प-ति-मू-र्ध्नि वि-ता-नम् ॥ अन्यच्चs-1-1-1-1-1-1-5 s-5-1-1-1-1-1-5 क-का-ल-मा-ल-भा-रि-णं कं-द-र्प-द-4-हा-रि-णम् । १ 'पापबन्धमोचनाय' इति लिखितपुस्तके, २ 'लहू गुरू णिरन्तरा पमाणि अट्ठ अक्खरा ।' इति प्रा० पि० सू० २१६९. 'द्वितुर्यषष्ठमष्टमं गुरु प्रयोजितं यदा । तद निवेदयन्ति ता बुधा नगस्वरूपिणीम् ॥ इति श्रुतवोधानुसारेण नगखरूपिणीत्यपि नामान्तरम् ३. 'समाप्येत' इति क. का. मु पु ४. 'नाराचम्' इति कलिकातामुद्रिते ५ छन्दोमञ्जरीकारा ६. 'अत्र' इति क. का. पुस्तके. ७.-९ प्राकृतपिङ्गलानुसारेणात्र दोहाभेदान्तर्गतकरभच्छन्द ८ 'वाश्रय' इति लि. पुस्तके. १०. 'नाराचकं तरी लगौ' इति छन्द कौस्तुभानुसारेणात्र नाराचकं छन्द -

·५ अध्याय ]
छन्द शास्त्रम् ।
सं-सा-र-प-प-मो-प-न पन्दा-महे नि-सो-च-नम् ॥
भपि च--
सं-स्सा स्म-रा-मि गु-न्द-१ घ-दो-प-मा-न-मा-न-नम् ।
-1-1-1-
६-६-१-चा-प-भ-ग-र- भू-पि-प्र-मो-प-यो-मि-सम् ।।
[मपि -
भव्य-द-सो हि वि-सा-न -त-प-टे-न य-दु-पम् ।
-
चि-प-प-दा-पि च मा गी ते-म ग-ता--मि-य-तत् ॥
किं पवितानमन्यत्' इति ग्रुपन् सूपकारो पितानसानेफप्रकारता दशपति ।
अन्यमा यिसान मा गी' इत्येव पूयात् ।।
पादस्यानुएन्वकम् । ५।९॥
'पादस्म' इत्ययमधिकार भासप्तमाप्यायपरिसमाते' । 'अनुष्टम्पकम्' इति प पार
प्रतिपादेचतादपा पदचतुरूप्पास् (प्यम्) (पि. सू. ५।२०) अधिकृत पेदितव्यम् ॥
न प्रथमात्मौ । ५। १०॥
प्रतिपेपार्पमिद सूत्रम् । मन पसाती पादस्य प्रपमादक्षरापूर्ण सगण-(us)
नगणी (1) न कसम्यो॥
द्वितीयचतुर्थयो रथ । ५। ११ ॥
द्वितीयनुपयोष पादयो प्रपमापूर्ण रफी (sis) म सप्य इत्युपदेशः ॥
वान्यत् । ५।१२॥
भन्येपी पमा गणानां मध्ये यस्मिचिद् गणान्तर प्रयमान्तर सम्पम् ।।
१-२ 'चित्रपदा यदि भी गी' इति छन्दाफोस्तुमानुसारेमान विनपदास्म छन्द
अन्यदपीई' इति लिपु ३ यिएम्पात् इति का म पुखके 'एव' इसि लि पु
नाखि ४ समाप्ते इति क का मु पुखके ५ प्रतिपादयतुपसपा' इति क का मु
पुस्तके नाखि ६ 'पर' इति 5 काम पुस्तक ५ 'द्विवीमचतुधयो' इति लि
पु मास्ति ८ 'रेफोऽपि विक का पुखके फलिकावामुदिते व 'सगण (us),
नगणाभ्या(ui) मन्यम्मगमा (5) दिनिकपदमप्पे पतिनिप्रिकान्तर वा फर्सष्मम् ॥

·५६ काव्यमाला । ये चतुर्थात् । ५ । १३ ॥ 'य' इति लुप्तविभक्तिको निर्देशः । पादस्य चतुर्थादक्षरादूर्ध्व येगणः (Iss) प्रयो- क्तव्यः। सर्वेषामुदाहरणानि- यगणः यगण यगणः यगण । 55-1 SS--1 - 15s s.5--5 न(१)वधारा(४)म्बुसंसि-त- व (१)सुधाग(४)न्धिनि श्वा-सम् । जगण यगण गु० तगणः यगण s- S S 1 --ISS-5 17-1ss- कि(१)चिदुन्न(४)तघोणा-ग्रं अन्यैरप्युक्तम्- म(१)ही काम(४)यते व-क्रम् ॥ गु० भगण यगण: ल. मगण यगण गु० S- SII-ISS-1 sss-15s. S नी(१)लोत्पल(४)वनेष्व-द्य च(१)रन्त्यश्चा(४)रुसंरा-वा । गु० मगणः यगणः मगण: यगण S- SS IS S -S - S 5 S 155 प्र(१)नृत्यन्ती-च(४) काद-म्वा ॥ रा(१)मा. कौशे(२)यसंवी -ता तथा-- गु० रगण यगणः गु० मगण यगणः गु० S S-S S S Iss-s h(१)र्भाषिते(४)ऽपि सौभा-ग्यं प्रा(१)य प्रकु(४)रुते प्री-तिः । रगण: यगणः गु० मगण: यगण s-SIS S SS S 55-S 51s -1ss -1 मा(१)तुर्मनो(४)हरन्त्ये - -व दौ(१)लालित्यो(४)क्तिभिर्बा-ला. ॥ इत्यादि । १ 'अन्धेर्योऽनुष्टुमि ख्यातम्' इति प्रा० पि. सू० २।३३२. २. 'यकार. इति क. का. मु. पुस्तके. ३. 'उदाहरणम्' इति क. का पुस्तके. ४. पि० सू ५।१० सूत्रस्योदाहरणम्. ५. 'वसुधागन्ध' इति लि. पुस्तके. ६. पि० सू०५।१३ इत्यस्योदाहरणम् १४. 'प्रनृत्यन्तश्च' इति क. मु पुस्तके. ८. पि० सू० ५।११ इत्यस्योदाहरणम्. 'दुर्भाविते' इति लि. पुस्तके ।

·५ अध्याय: छन्द शासम् । ५७ पंथ्या युजो ज् । ५। १४॥ 'चतुर्याद' (पि. सू० ५।१३) इति पर्तते । मन परे युन (२,४) पादस्य चतुर्षा दक्षरापूर्व भगः (Isi) प्रयुज्यते, तक 'पम्मा' नाम । 'य' (Iss) स्मापवादः। मनो दाहरणम्- तगमा गु मरामा अपमा - नि(त्य मीनि(४)निपण्ण-स्स रा(१)मो राष्ट्र (४)न सीद-ति । बगमा यममा मगमा -- -।-S न(१)हि पम्मा(४)शिनः का-ये जा(१)यन्वेष्या(४)घिद ना ॥ विपरीतैकीयम् । ५।१५॥ सेकक्षणादिपरीता 'पप्पा' भवतीत्येकीय मतम् भयुरूपादे चतुपावक्षरात परतो अकारः फतम्य , युफ्पादे य एवावतिष्ठते । अत्रोदाहरणम्- य बयणा मगणा बपणा - . म(१)रामा()नुवर्सि- नी या(१)मी स्मात्सा(४) हे ल-क्ष्मीः । म पपन पमम 1-15 ख(१)प्रमुत्वा(४)मिमानि-नी वि(१)परीवा(४)परिया ज्या ॥ चपलायुजो न् । ५। १६ ॥ भयुरु (१,३) पावस्य पदा चतुदरावल नकारो (1) भवति, युर-(२,४) पादे म (s) एवापविष्ठते सदा, चपमा माम सानाए । तत्रोदाहरणम्--- भगवा गमन पपणा RA झी(१)पमाणा(प्रदश-ना म(१)निर्मा(४)सनासा-पा। १ युगोमततो चेन पथ्यापक प्रकीर्तितम् इति प्रा पि. सू. २१३३४ पम्पायुजो ज' इति कि पुस्तके. २ अकार' इति क पुस्तके ३ 'मोजमोर्जेन पारिधेखदेव विपरीवादि' इति छन्द कौस्तुभे ४ कलिकातामुनितेतु-'उकक्ष माद्विपरीतक्षणा एकीयमते 'पभ्या' मवति । यथा- ५ स्पिरा' इति क पुस्तके 'चपलायकमयुजोर्नकारपेस्पयोराशेः' इति छन्द कौस्तुमे अक्षरा' इति फ पुखके नाखि ८ 'मनुष्टमम् इति क पुसके ९ परति पुस्तके, कि पुखकेच - ·५८ काव्यमाला। गु० यगण: नगण गु० यगण यगण: गु० S - । SS ] -Iss-- Iss क(१)न्यका वा(४)क्यचप-ला ल(१)भंते धू(४)तसौभा-ग्यम् ॥ विपुला युग्ला सप्तमः । ५। १७ ।। अधिकारोऽयम् । 'य चतुर्थात्' (पि. सू० ५।१३) इत्यनेन सर्वत्र यकारे (Iss) कृते यदा युक् (२,४) पादे सप्तमो वर्णो लघुर्भवति, तदा 'विपुला' नाम सानुष्टव् ।। ननु पथ्यालक्षणेऽन्तर्भूतत्वात् पुनरुक्तमेतत् । नैवम्, विपुलावर्गस्येदानीमारभ्यमाण- स्वात्तद्विनानुपपत्ते । युक् (२,४) पादे सप्तमेन लघुनावश्यमेव भवितव्यम् । प्रथमतृ-. तीययोश्चैतावता यकारस्यापवादः । तथा च वयंति-'सर्वत सैतवस्य' (पि० सू० ५।१८) इत्यादिना । पथ्यायां तु यकार (Iss) एवावतिष्ठते ॥ सर्वतः सैतवस्य । ५। १८॥ सैतवस्याचार्यस्य मतेन युक्(२,४)पादे अयुक् (१,३) पादे च सप्तमो लकार (1)एवं कर्तव्यः । अंत्रोदाहरणम्- - जगण जगण: गु० गु० भगण: जगणः गु० 1s ISI S s -s. -15 1 - सै(१)तवेन(४)पथार्ण(७)वं ती(१)ो दश(४)रथात्म(७)जः । गु० मगणः जगण: गु० मगण जगण गु० s-- IS I । SS S 1 S1 - र(१)क्ष क्षय(४)करी पु(७)न. प्र(१)तिज्ञा स्वे(४)न वाहु(७)ना ।। भ्रौ न्तौ च । ५। १९ ॥ 'सर्वत. सैतवस्य' (पि० सू० ५।१८) इति निवृत्तम् । 'चपलायुनो न्' (पि० सू० ५।१६) इत्येतस्मादयुग्ग्रहणमनुवर्तते । 'विपुला युग्ल. सप्तम.' (पि० सू०५।१७) इति सर्वमनुवर्तनीयम् । अयुक् (१,३) पादे यदी चतुर्थादक्षरात्परतो यकारं (Iss) वाधित्वा १ 'भवते' इति क पुस्तके. २. 'यस्या तसप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला' इति छन्द कौस्तुभे युग्मविपुलेति नामान्तरम्. ३. 'प्राप्ते' इति क. पुस्तके. ४. 'सानुष्ट' इति क. पुस्तके नास्ति. ५. 'लक्षणान्तर्भूतत्वात्' इति क पुस्तके. ६. 'वदति' इति लि. पुस्तके ७ लिखितपुस्तके सूत्रमतन्नास्ति. ८. 'सैतवस्याखिलेष्वपि ' इति छन्द कौस्तुभे. ९. “एवं' इति नास्ति लि. पुस्तके. १०. 'तत्र' इति क. पुस्तके. ११. 'इत्यस्मात् ' क. पुस्तके. १२. ' अनुवर्तते' इति क. पुस्तके. १३. 'तदा' इति लि. पुस्तके.

·५ अध्याय छन्द शास्त्रम् । भकार (su) रेफ (sis) नकार (hu) वकारा (७) विकल्पेन भवन्ति, वदासी " बिग' नाम । तत्र भकारेण विपुलोदाहरणम्-- मगन . मगणा बगमा गु (१) सो(४)चन्द्रम(७)सी स्मि(१)तज्योस्मा()पमानि()नी । पपणा , -- इ(१)नदीमरा(४)क्षी हर() ()न्दहीति()वयापि(७)मे ॥ 'अयुन' (पि. सू० ५।१६) इति जाविपक्षे योरपि पादयोर्महणम् । मतिपक्षे पुनरेकस्म । एकपक्षे पुनः प्रपमस्य हतियस्स पा। तथा च महाकवीनां प्रमोगा - रगण पाय मम गु A प()टे बटे(४)वधर()णः चत्वरे प(४) स्वरे शि()व । बयणा प(१)वे प(४) रा(७)म स(१)त्र म(४) सूत()न ॥ मगम मना अपमा -- (१)व स ब(४)मति धी(७)मान् (1)ोरो(४)महाम(७)ति । य(१)स्म प्रसा(बाहुब(७)न घा()पते प(४)पि तिठ(७)ति ॥ वगण car 27T-- (१)पस्मिन (प्रालि (७)ना वि(१)नीतेन(४)गरम(.)ता। म पमा -+-3 । नारायण()ौमि प(७)दा म(१)जाना म()मनाम(७)नम् ॥ इस्मादि ॥ 'भेनाऽन्धितो माहिपुला' इति छन्द कौस्तुभे २ 'दमपारी महीपति । 15. पुखके. १ ·६० काव्यमाला । इदानीं रेफ(sis)विपुलोदाहरणम्- गु० रगण. रगण गु० भगणः जगण गुन -S IS SIS S।। । S ल(१)क्ष्मीपतिं(४)लोकना(७)थं र(१)थाङ्गध(४)रमच्यु(७)तम् । गु० रगण रगण गु० जगण: जगण गु० s-sJs -SS । s । य(१)ज्ञेश्वरं(४)शापा(७)णि व्यक्तिपक्षे प्रथमेरे पादे- प्र(१)णमामि(४)वयीत(७)नुम् ॥ १ - ल. रगण रगणः गु० गु० मगण जगण गु० -55-55 S -Ss S IS 1 - S म(१)हाकवि(४)कालिदा(७)सं व(१)न्दे वारदे(४)वतां गु(७)रुम् । गु० मगण याण गु० গ जगण: गु० S --SSS -ss- । S द(१)पणे प्र(४)तिबिम्ब(७)वत् ॥ य(१)ज्ज्ञाने वि(४)श्वमाभा(७)ति तृतीये पादे- गु० नगण सगण गु० गु० तगण: जगणः गु० - । S । 1s Sss । - S का(१)मिनीभिः(४)सहप्री(७)तिः क(१)मै नाम (४)न रोच(७)ते। यगण. रगण. गु० जगण जगण गु० 1- ss- ऽ । । 5 1-Isl य(१)दि न स्या(४)द्वारिवी(७)चि - च(१)ञ्चलं ह(४)तजीवि(७)तम् ॥ इदानीं नकार(३)विपुलोदाहरणम्- गु० रगण नगणः गु० गु० यगण: जगण गु० S-S S -- S S s-1 ।-- य(१)स्या विभा(४)ति विपु(७)ला म(१)न्मथस्था(४)नपिण्डि(७)का । गु० यगण नगण गु० गु० तगण: जगणः गु० S S s ।। या(१)चतु ष(४)ष्टिचतु(७)रा सा(१)त्री स्थानृ(४) पँवल्ल (७) भा ॥ १. 'इत्थमन्या रश्चतुर्थात्' इति छ कौ०. २. 'ईश्वरम्' इति क. पुस्तके. ३. 'प्रथमे पादे' इति लिखितपुस्तके नास्ति. 'वाग्देवतागुरुं' इति क. मु पु ४ 'तृतीयपादे इति लि पुस्तके. ५. 'कस्य' इति लि. पुस्तके ६. 'नोऽम्वुधेश्चेनविपुला' इति छन्द कौस्तुभकार. ७. 'कृतवल्लभा' इति लि. पुस्तके.

·१ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । ६१ तपेष मारवि - बगना तपणा अपमा ड ah मुसयुमने(४)व कप(७)न कि(१)मामुच्च)मिदं स्माया । . गमा मयमा बक्या च 1-1-1-1-1 (१)पस्विनो(४)हि वस(७)ने के(१)वाजि(४) नवत्क(७)ले । पतिपक्षे काहिदास मममा नयमा मगमा इममा मेलनाक्यस्य विप(७)पैर वि(१)पाना पा(४)रएप()न । बममा पगमा म -- - सस्य धर्म(४)रतेरा(.)सीद (१)दव ज(४)रसा वि(७)ना ॥ संथाच- तगला जगपा गु (१) मप्र(कतो म(७) (संश(४)मितारि(मि । मगमा मममा गु ग गया . प्रकस्यादिश्य()न्त दब(७)मे (१)रसक्ष्य(४)मिद श(): इदानी सकार(I) मिपुसोदाहरणम्- ममजा तपणा भक्ता .-..-- .-. --- प() देवं (४)सोमेश्व(ोरे ज(१)टामुक(४)टमम्मि(प)तम् । उगम चयना पमना । हाइप( मैन्द्र (७)म-शि(१)सामणि(४)विभूषि(७)सम् । इसि जाविपक्षे। प्यतिपक्षे-- गु प(१)न्दे कर्षि(४)धीमार(५)दि यो(१)कसंत(४)मसरिमोदम् । १-१-४ नकारपिपुलोदाहरणानि २ बसते' इति किरातामुनीमे ५ कर रेशाशिवाननम् इति लि पुस्फे ६ इति नातिपः' इति के पुखके नास्त्रि ·६२ काव्यमाला । मगण: यगणः गु० तगण: नगण: . । S SS s-ss.! -S m दि(१)वा दीपा(४)इवाभा(७)न्ति य(१)स्याग्रे क(४)वयोऽप(७)रे ॥ तथान्येषामपि प्रयोगः- १ সাঃ पगणः गु० यगण जगण गु० S-IS-ISS- S - -11- S लो(१)कवत्प्र(४)तिपत्त(७)व्यो लौ(१)किकोऽर्थ (४)परीक्ष(७)कैः । ० भगणः तगण- यगण जगणः गु० s-ss.1- । ss-15 । लो(१)कव्यव(४)हारं प्र(७)ति स(१)दृशौ वा(४)लपण्डि(७)तौ ।। इदानी चकाराकृष्टं मैकार(sss)विपुलोदाहरणम्- भगणः मगण: शु० शु० याण' लगण. S -s.SS-S - 15 Sist स(१)ोतिरि(४)कं लाव(७)ण्यं वि(१)भ्रती चा(४)रुविभ्र(४)मा । गु० रगण मगण: गु० मगण: जाण: गु० sIS-SSS-1 5 SSS - S - १ स्त्री(१)लोकस(४ष्टिस्त्वन्यै(७)व नि-(१)सामान्य(४)स्य वेध(७)सः ॥ व्यक्तिपक्षे श्रीकालिदास.- रगण. मगणः याण जगणः 1-s!•-s •s.s 1-1ss-s.1- म(१)नोभिरा(४)मा. शृण्व(७)न्तौ र(१)थनेमि(४)खनोन्मु(७)खैः । शु० यगण यगण गु० 하이 माण: जगण गु० S ISS-I.s S -S - s •s प(१)जसंवा(४)दिनी. के(७)का द्वि(१) धाभिन्ना.(४)शिखण्डि(७)भिः । रगण मगण गु० तगणः लगण 1-s.Ss SS- S-SS । - । अ(१)थ प्रदो(४)षे दोष(७)ज्ञः सं(१)वेशाय(४)विशांप(७)तिम् । गु० तगण यगणा गु० ल. यगण: जगण ss. - SS -1ss । - सू(१)नुः सूत्र(४)तवाक्स(७)ष्ट - वि(१)ससौ(४)र्जितश्रि(७)यम् ॥ १. प्रयोगा' इति लि.पुस्तके. २. एते विपुलाभेदाश्छन्द कौस्तुभादौ नोपलभ्यन्ते.

·५ अध्याय ] छन्द शाखम्। ६३ - तृतीयंपादे- मगमा पन बमन ALA 1-1-1 - - मर)तिनी सिदि रा(१)जन्विग(४)गयारम(७)न । मपन गु गु बगगा ४ स्थिते()य कस्या(७)गी ना(ग्नि कीर्सि(४)त एन(७)पत् । J ममणा गु मगन . का(१)परमागो(४)ऽपिपदे(७)मा प (युः प्राग्व(यासिन । (गमा मगना गण गु म(१)नन्यमानेखस्या(सीत् स(१) पाया(हिरण(७)पी । सैकारेणा(s)पि विद्विपुला दृश्यते । यथा- प . तपणा जगमा जि(१) ४) मते (मी मृ(१)ते घोपि(४)पराह()ना । . पगन रुपमा तमय 7-7- स(१)गविष्व()सिनि का(७) फा(१)चिन्ता म(रणे (0) ॥ विपुलाप्रकाराश्यते । तपा र मारविणोकम्- मरना ममणा ४ म J 11-16 का(पिवाप(४)मा विम(ता। च)निस्काले प्रसरता रगम भपण 5 ममना जपमा . -1-1- (1)नेर सा(रसाल स्व(१)मा भिम(४)दिपो य()समें । ! "हतीये पारे' इति लि पुराने अनन्यमानेसासीत् इति सि पुसके. अनन्मभानेः सैवासोद् यस्माबाया' इति मुदिते रघुवशे २ -३ 'यकारेम' इति नि खके एते विपुलाभेदान्दा कानुभादी नोपसभ्यन्ते ४ 'विलि पुस्तके 'भूसेनापि मुरादना' इति लि पुसके ६ मेदा इति कि पुखके ७ 'कुलम् + विक ·'काव्यमाला। इत्यादयो विपुलाविकल्पा संकीर्णाश्च कोटिशः काव्येषु दृश्यन्ते । सर्वासां विपुलानां चतुर्थो वर्ण प्रायेण गुरुर्भवतीत्याम्नाय. ॥ अत परं विषमवृत्तान्याह- प्रतिपादं चतुया पदचतुरूर्ध्वम् । ५ ॥२०॥ चतुर्णामक्षराणा वृद्धिश्चतुर्वृद्धि । अनुष्टुभ पादादूर्ध्व प्रतिपादं चतुरक्षरवृध्या यद्वृत्तं 'निष्पद्यते तत् 'पदचतुरूर्व' नाम । तत्रोदाहरणम्- - ។ ७ ते स्या क टा क्ष वि क्षे पै ។ २. ८.९ १० ११ १२ क म्पि त त नु कु टि लै र ति दी धैं । १२ १३ १४ १५ १६. त क्ष क द ष्ट इ वे न्द्रि य शू न्य क्ष त चै त न्य १ ३ ७ ८ १० ११ १ २ ३ ४ ७ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २०. प द च तु रू वं न च ल ति पु रु प प त ति स ह सै व॥ अत्र गुरुलघुविभागो नेष्यते ॥ गावन्त आपीडः । ५। २१॥ गैकारौ(ss) द्वावन्ते चेद्भवतश्चतुर्णामपि पादाना तत् पदचतुरूवं 'आपीड'संज्ञकं भवति । अन्ते गुरुद्वयग्रहणादत्र शेषाणा लघुत्वमभ्यनुज्ञातं सूत्रकारेणेति मन्यामहे । तत्रोदाहरणम्- S कु सु मि त स ह का रे २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ ।- s-5 है त हि म म हि म शु चि श शा के । १. 'अनुकोटिश' इति क पुस्तके २ 'चतुर्थ' इति लि. पु नास्ति. ३. एषा- चतरणिका क पुस्तके नास्ति ४. 'आद्य पादोऽष्टभिर्वर्णैस्ततोऽन्ये चतुरक्षरैः क्रमादृद्धा. । पादा यस्य द्वितीयाद्या षट्पञ्चाशद्वर्णा यत्र तदिह विवुधजनरुक्तं पद- चतुरूज़ नाम वृत्तम् ॥' इति छन्द कौस्तुभकार . ५ 'यस्या.' इति लि पुस्तके. ६. 'क्षयिततनु' इति लि. पुस्तके ७. 'आपीड इदमेवान्त्यौ वर्णी चेद्गौ' इति छन्द कौस्तुभकार ८ 'चतुर्णामपि पादानामन्ते द्वौ गकारौ भवत.' इति लि. पुस्तके. ९. 'आपीडस' इति लि. पुस्तके. १०. 'हित' इति लि. पुस्तके.

·५ अध्याय ] छन्द्र शासम् । २१.१.५ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1 विकसित क म स स र सि म घुस म ये ऽस्मिन् १११२५.१५.११.१८१९१ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5-5 प्र व स सि प पिकत म दि म ति तव विपति गावादी चेत्त्यापीड' । ५। २२ ॥ गकारी(ज) द्वापादौ घेद्भवतःपतामपि पादाना तदा तत् पदपतुरूर्ण 'प्रत्यापीर- संझ भगति । मत्रापि पूर्ववच्छेयाणी लघुत्वमेव । तत्रोदाहरणम्- वित म म र म यति का न्त य न मिदमु प गिल न दि . . १.१२.१५.." -1-1-1-1-1-1-1-1-1 3-5-1-1 कू अ म पु क र के र ह त अन पुति ५ १११२11111 111.1... 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-14 एस्को कि स मुसरि म र मि का म पित रु त ति ॥ प्रत्यापीडो गावादौ च । ५। २३ ॥ पकारोऽन्त इति समुपयायो । सस्यैव पदचतुरूपस्या से आदौ च यदि गकारै(5) भगवस्खदा 'प्रत्यापीर' एवं भवति । तसोदाहरणम्- २. ८ 1-1-1-1-1-1-1-5 का न्ता ५ द न स रो म १ अम मेदश्छन्द कौस्तुभ-सत्तरमाकरादिपु नोपछम्पते २ पादादी इति ठि पुखके ३-४ मपि' इति सि पुस्तके नास्ति ५. फुसकातरवातयति विवि पुस्तके ६ भय भेदरमन्द कौस्तुभ-तरनाकरादिपु नोपसम्मते ७ 'वदापि इति सि पुखके ८ एप' इति सि पुस्तके नास्त्रि इति सि पुखके ·काव्यमाला । .. १०.११ १२ - -- 1-5-5 १ - - - - १ , - - - - S - - - 5-5-1-1-1-1 हृ द्यं घ न सु र भिम धु र सा ख्यम् । ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ S-S । -1-1-1-1-5-S पा तुं र ह सि स त त म भि ल प ति म नो मे ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २०. S- 1-1-1 1-1-5-5 कि चि न्मु कु लि त न य न म ति त र म णि त र म णी यम् ।। तदेवं द्विप्रकार प्रत्यापीडो भवति ॥ प्रथमस्य विपर्यासे मेञ्जरीलवल्यमृतधारीः । ५। २४ ॥ आपीडग्रहणं निवृत्तम् । तेनैव समं लघ्वक्षराभ्यनुज्ञानं च । तदेव पैदचतुरूर्व प्रथमस्य विपर्यासे मजरी-लवली-अमृतधाराभिधानं भवति । प्रथमस्य पादस्य द्वितीयेन विपर्यासे 'मञ्जरी' । प्रथमस्य तृतीयेन विपर्यासे 'लवली' । प्रथमस्य चतुर्थेन विपर्यासे 'अमृतधारा' ॥ तत्र मञ्जर्युदाहरणम्- १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ज न य ति म ह ती प्री तिं ह द ये २ ३ का मि ना चू त म ज री। १० ११ १२.१३ १४ १५.१६. मि ल द लि च क च च प रि चु म्बि त के स रा १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६.१७ १८ १९.२०. कोम ल म ल य वा त प रि न ति त त रु शि ख ₹ स्थि ता ।। लवल्युदाहरणम्- ८ ९ १० ११ १२ १३ १४.१५ १६. वि र ह वि धु र हूण का ग ना क पो लो प मं ९ १० ११ १२ १ १ २ ३ ४ ७ ७ ८ ९.१० ११.१२ 4 रि ण ति ध र पी त पाण्डु च्छ वि । . १. 'अविरत' इति क पुस्तके. २. 'कलिका' इति नामान्तर छन्द कौस्तु- भवृत्तरत्नाकरादौ ३. 'अथादिना । क्रमात्पादेन चेत्पादा द्वितीयाद्यास्त्रयस्तदा । कलिका लवली प्रोक्तामृतधारा च सूरिभि ॥' इति छन्द कौस्तुभकार ४. 'तत्पदचतुरूवं' इति लि. पुस्तके ५. 'प्रथमस्य-भवति' इति लि पुस्तके नास्ति. ६. 'प्रथमस्य द्वितीयस्य' इति लि पुस्तके ७. 'शिरसि' इति लि पुस्तके. ८. 'कपोलावदातपरिणति अल्पपीतपाण्डुच्छवि' इति लि पुस्तके. -- -~- ·- अध्याय ] छन्द शासम्। ६७ ८ उपडी फनिदा पे 11.५.11.11८१ में पहज गति हि मकरधी त 8 म ति साइप्ण ह रम् ।। ममतपारोदाहरणम्- " 111५11.11८१ पर पा लि फर्ण र सा य में सतत म ग स धा रा मि १११ यहिदिया पर मा नन्द र सम् । १६.11.2 पेस शुतु पर नी पर पानी म ग स ममी १ C . ३ . वरन प्य गुण भूपणम् ॥ केचिदापीगदिप्यपि पादयिपयासे राति मप्रयादिनामानीच्छन्ति । पति पदपतुरुप्माधिकार । उद्गतामेकत' सजी स्ली, नसा जगी, भनी ज्ली ग्, स्जी स्जी ग् ।५।२५॥ 'पाद-' (पि.सू.५९) इति प्रकृतमनुपतवे । यम प्रयमे पादे सकार(us)मफार (Isi)सकार(s) (1) कादशाक्षरानि मपन्ति, द्वितीये पादे नकार(i)प्रकार(us)- जफार(15)ग(s)कादश एप स्वीये पादे मकार(s)नपार(1)मफार(ISI)मकार(1)- ग(s)कारेकादश एव चतुर्थे पादे संकार(ns)नकार(Isi)गकार(IS)जकार(s)ग (5)कारप्रयोदश एर्ने, सदत्तम् 'उद्गता' नाम । तपादाहरणम्- पगम . 1 मृ--प्लो-प-ना श-वि-मु-सी च (120)(0)(1)(0(0(0)-(6) (6)(1) , पमति हिमक्षीतस सण्यत्सादु तृष्णाम(इ) मुन्दरम्' इति लि पुखके २ 'यदि इति लि पुख ३ 'प्रधमे समो यदि सलो च मसमगुरुकाण्यनन्तरे। ययय भनजठगा स्थरपो सजसा अगी प्रमवतीयमुद्रता ॥, 'प्रयमे समा यदि सही च नसबगुरुकाम्यमन्तरे । ययय च मनमगाः स्युरषो सजसा जगी मवतीयमुद्रता । पति प्रा. पि. सू. २१३२४, ३२२ एव प प्राक्तपिाले सक्षगद्यमुफमुद्रसागा' ४ 'एम' इति लि पुस्खके नास्ति .

·- ६८ काव्यमाला। . नगण सगणः जगणः गु० S 15 रु-चि-र-द-श-ना नि-त-म्वि-नी। (१) (२) (३) (४) (५) (६)' (७)(८) (९) (10) भगण नगण नगण ल० गु० । 1- I s 1-1-5 हं-स-ल-लि-त-ग-म-ना ल-ल-ना (१)() (३) (४) (५) (६) (७) (८) (९) (१०) (११) सगण जगण सगण: जगण गु० S । - S प-रि-णी-य-ते य–दि भ-वे-त्कु-लो-द्-ता ॥ (१)(२) (३) (१) (५) (६) (७) (८) (९) (१०) (११) (१२) (१३) यत्र सूत्रे गकारो(s) लकारो(1) वा श्रूयते, तत्र तेनैव वृत्तस्य पाद परिसमाप्यते 'उद्गताम्' इति कर्मविभक्तिश्रवणात् पठेदित्यध्याहार्यम् । 'एकत' इति प्रथमं पा द्वितीयेन सहाविलम्वेन पठेदित्यर्थ । 'उपस्थितप्रचुपितं पृथगाद्यम्' (पि०सू०५।२८ इत्यतः सिंहावलोकितन्यायेन 'आद्य'ग्रहणमनुवर्तनीयम् । तेनाद्यमेव पादमेकत पठेत् । 'एकत.' इति ल्यग्लोपे पञ्चमी ॥ तृतीयस्य सौरभकं नौ भगौ । ५।२६ ॥ 'तृतीयस्य' इति ग्रहणात्तस्या उद्गताया एवान्ये त्रयः पादा गृह्यन्ते । तृतीयपादे । विशेष । तृतीये पादे रेफ(sis)नकार(in)भकार(su)ग(s)कारैर्दशाक्षराणि भवन्ति तत् 'सौरभकं' नाम । तत्रोदाहरणम्- सगग जगण सगण नगण खगण जगण गु० । S I 5-1 s-1 5 रगग नगण भगण सगण जगण सगण नगण S-1 S वि-नि-वा-रि-तोऽपि न-य-ने- न त-द-पि कि-मि-हा-ग-तो भ-वान् । (1)(२) (३) () ()(६) (७) (८) (९) (१०) (१)(२) (३) (४) (५) (६) (७)()(९)(१०) गु० 7 ए-त-दे-व त-व सौ-र-भ-कं य-दु-दी-रि-ता-र्थ-म-पिना-व-बु-ध्य-ते । (5)(२)(३)(१)(५)(६)(0) (2)(९)(१०) (१)()() () (५) (६)(७) (2)(९)(१०)(११)(१२)(१३ १ 'त्रयमुद्गतासदृशमेव पदमिह तृतीयमन्यथा । जायते रनभगैर्ग्रथितं कथयन्ति सौरभकमेतदीदृशम् ॥' इति प्रा० पि० सू० २।३२७. २. 'एव' इति लि पुस्तके नास्ति ३ 'उद्गताया यदा तृतीयपादे रगणनगणभगण [r], इत्येते भवन्ति तदा 'सौरभक' नाम' इति लि. पुस्तके.

·५मध्याय ] छन्द शास्त्रम्। ६९ 1 71 लेलित नौ सौ। ५॥ २७॥ तस्या एवं उद्गतापास्तृतीयपादस्पाने यदा नौ(arm)सा(ns.Als) भपसत्रदा नित' नाम तम् । सोदाहरणम्- सपना . स-स-त प्रि-य-प-द-म-न- (640(0)(0)(५)0000000 मगन मृगा बपणा . . म-म-स-ह-द-यं गु-गो-त-रम् । (6).(२)(2010)...(((((." उपम . सु-स-सि-त-म-ति-फ-म-नी-य-त-नु (1)(2006) (0(0)(6) (6XXXR) मुपय तमम बमण ग । पु-म-प त्य-ब-न्ति न तु मा-यो-पि-ता (0x0X1) (O) () (OX(NO Xnxnxn उपस्थितप्रचुपित पृथगाध मसौ ज्मौ गौ, सनौ जौ ग् , नीम, नौ न ज्यौ । ५ । २८ ॥ यत्र प्रपमे पादे मकार(55)सकार(us)मकार(ii)मकारा(s)) गकारी (s) च मरत , द्वितीये पादे सकार(us)नकार(1)जकार(I)रेफा(sis) गकार(s)य, तृतीये नकारी(niसकार(Hs), चतुर्षे त्रयो नकारा(॥ rul) अकार(Is1)पफारी(Iss) च वत् 'उपस्थितप्रधुपित' नाम पृत्त भवति । तत्रोदाहरणम्- १ नयुग सकारयुगस छ भपति परणे सुवीयफे । तदुदीरितमुपमतिमि सलिस यदि शेपमस्स सकर यपोद्गता ॥ इति प्रा. पि.सू. २१३२९ २ तस्पयोरसातृतीयपादस्य माने यदा नौ सौ भगतनदा मलित नाम छन्द' इति लि पुस्तफे ३ 'उदार इति लि पुखके - 'गुणोम' इति ति पुनके ५. म्सौ प्रमी गो प्रपमानिरीक्ष्यते सछ यस्मिनितय सनमरगास्वषा मनी स । अप नननयुतमम प्रधुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम् ॥ इति छन्द कौस्तुमकार ६ यन प्रपमे पादे मगमसगपजगणमगम [1] गरी प मरत, द्वितीये पादे सगगनगणजगार] गण [1] न (ग)कारथ हवीये नगणो सगणय, चतुर्षे प्रयो नगमा जयणयगणी प सदुपस्थितप्रपिस नाम पत्त भवति' इति सि पुस 'पाः पति क खड़े नाति ·७० काव्यमाला। मगण सगण: जगण: , .भगणः गु० गु० --- S s-I - s•s - । 4 रा-मा का-म-क- रेणु-का मृ—गा-य-त-ने--त्रा (१) (२) (३) ()(५)(६) (७)(८) (९) (१०)(११)(१२) (१३) (१४) सगण नगण: जगणः रगण. गु. - । । । S S-S हृ-द-यं ह-र-ति प-यो-ध-रा-व-न-म्रा । (1)(२)(३) (४)(५)(६) (७)(८)(९) (१०)(११)(१२)(१३) नगण नगण सगण: S इ-य-म-ति-श-य-सु-भ-गा (१)(-)(३) (४)(५) (६) (७)(८)(९) नगण: नगण नगण जगण यगण - । । S S s व-हु-वि-ध-नि-धु-व-न-कु-श-ला ल -लि ता झी ॥ (१)(२) (३) (४) (१) (६) (७)(८)(९) (१०)(११)(१२) (१३)(१४)(१५) 'पृथगाद्यम्' इति उद्गतामेकत पठेत्' (पि० सू० ५।२५) इत्यनुवृत्तिनिरासार्थम् । अत्र तृतीयपादव्यवस्था सकारस्य विभज्य पाठलिङ्गात् ॥ वर्द्धमानं नौ स्नौ न्सौ । ५। २९ ॥ 'तृतीयस्य' (पि. सू० ५।२६) इत्यनुवर्तते । तस्मिन्नुपस्थितप्रचुपिते तृतीयस्य पादस्य स्थाने यदा नकारौ (u)सकार(us)नकारौ()पुनर्नकार(1)सकारौ(su) च भवतस्तदा 'वर्द्धमान' नाम वृत्तं भवति । तत्रोदाहरणम्- मगण सगण जगण भगण गु० गु० SS S । S S । S S S बिम्बोष्टी क-ठि-नो-न-त-स्त-ना-व-न-ता-ङ्गी (१)(२)(३) (४)(५) (६) (७)(८) (९) (१०)(११)(१२) (१३)(१४) सगण नगण नगण रगण गु० S S -S S -S ह-रि-णी-शि-शु-न-य-ना नि-त-म्ब-गु-वी। (१)(२) (३) (४) (५) (६) (७) (८)(९) (१०)(११)(१२) (१३) १ 'शकानिरासार्थम्' इति लि पुस्तके २ 'स्नौ' इति सूत्रस्थपाठदेहे नकारात्स- कारं दूरीकृत्येत्यर्थ ३ 'वर्द्धमानं तृतीयश्चेन्ननसैननसैरिह' इति छन्द कौस्तुभकार:. ४. 'तृतीयम्येति वर्तते।' इति लि पुस्तके ५ लिखितपुस्तके सर्वत्रापि 'नगणौ सगणनगी' इत्यादि ६ 'पुन.' इति लि पुस्तके नास्ति.

·अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । सगमा नगजा मगमा 1 म-द-+-स-फ-रि-ना-म-ना प-रि-ण-स-श-शि-५ ६ ना (१४२)(१) (0)(-X) (O) (0)(1X10XN) (11x10x1440x10x10) मगणा मममा बगना पगना । s ज-न-य-ति म-म म-न-सि मु-६ म-दि-रा-क्षी n (१)(२)(१) (0x)(O(OXXXXXR) (2X0x12) शुद्धविराट्टपम तज्रा । ५ । ३०॥ तसिमेव उपस्थितप्रचुपिते यदा तृतीयस्य पादस्य स्थाने सकार(ssi)जमार(ii). रेफा(sus) मन्ति तदा 'शुरविरारपम' नाम वृत्त मपति । तमोदाहरणम्- मंगना सपण ममण कन्ये-य फ-न-को-पम्प-छा मनो-ह-र-दीप्ति (6X9)()()()() ()() (11X१२) (11X11) सपना मगन नपन पण श-शि-नि-म-स-प-द-नायि-शा-ल-ने-या। (6)(१) (1) ()()() ()()(१) (१XXX11) अपना 7 पी-नो-क-नि-त-म्प-शा-सि-नी (1)(१) () ()()(0 ()() () नमन मगना पगणा - । . मुस-य-ति-द-म-म-ति-- म त---णा-नाम् ॥ (१)(२) (०४-४५) ()()(९) (.XXR)(0x10x1) उपस्सितप्रचुपितादीनामम्मि प्रवेशयितु न शक्य ते संधाः, इति नोकाः ॥ अर्द्ध। ५। ३१ ॥ पूर्वमुचावनानि छन्दास्युफानि । इदानीं नियमेनोध्यन्ते । 'भः' इत्यधिकारोऽ मेमाप्यायपरिसमाप्ते । यदित कर्वमनुफमिम्माम , असे एवं तहेदितव्यम् ॥ , 'समरैछ शुद्धविराजपमम्' इति छन्द कौस्तुमकार २ 'भस्मिमेव इति ३ पादस्म' इति लि पुखके नास्ति ४ सगण अ[ग]म रगणा' पति हि पुस्तके A - ·- - + ७२ काव्यमाला उपचित्रक सौ स्लौ ग्, भौ भगौ ग् । ५ । ३२ ॥ यस्य प्रथमे पादे सकारा(us usus)स्त्रयः, लकार(1)गकारौ(s) च क्रमेण, द्वितीये भकारास्नयो(su.su.su) गकारौ(ss) च भवत , तत् 'उपचित्रकं' नाम वृत्तम् । अर्द्धशब्दस्य समप्रविभागवचनत्वाद्वितीयमप्यर्द्ध तादृशमेव । तत्रोदाहरणम्- सगण सगण सगण ल० गु० S - । s S- ।-S उ-प-चि-त्र-क-म-त्र वि-रा-ज-ते (१)(२) (३) (४) (५)(६) (७)(८) (९) (१०)(११) भगण: भगण भगण. गु० गु० s-5 । -- 1--S S चू-त-व-नं कु-सु-मै-वि-क-स-द्भि । (१)(२)(३) (४)(५) (६) (७)(८)(९)(१०)(११) सगण सगण सगण ल० गु० ।। 5-1 । S--1 । S-----S प-र-पु-ष्ट-वि-घु-ष्ट-म-नो-ह-र (१)(२)(३) (४)(१) (६)(७)(८) (९)(१०)(११) भगण भगण भगण: गु० गु० 5. । ।-5 । ।-S 1------ म-न्म-थ-के-लि-नि-के-त-न-मे-तत् ॥ (१)(२) (३) (४) (५) (६) (७)(८)(९)(10)(११) द्रुतमध्या भौ भगौ ग्, न्जौ ज्यौ । ५ । ३३॥ यस्य प्रथमे पादे त्रयो भकारा (susu su) गकारौ(ss) च, द्वितीये नकार (u)जकारौ(ISI)जकार(Isi)यकारौ(Iss) च, तद् द्रुतमध्या' नाम वृत्तम् । अत्रापि प्रथमद्वितीयाविव तृतीयचतुर्थौ पादौ । तत्रोदाहरणम्- भगण भगण. भगण: गु० गु० S य-ध-पि शी-घ्र-ग-ति--दु-गा-मी (1)(2) (३) (४) (५)(६) (७)(८) (९)(१०)(११) १ 'विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि भाद्गुरुकाधुपचित्रम्' इति प्रा० पि. सू० २।३११ । २ 'सगणा' इति लि. पुस्तके ३ 'भगणा' इति लि पुस्तके. ४. 'भत्रयभोजगतं गुरुको चेत् युजि च नजौ ज्ययुतौ द्रुतमध्या' इति छन्द.. कौतुभकारः.

·३ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । ७३ गपमा बग बपना . ६ . . - व-हु-ध-न-या-न-पि दु-स-मु-पे-ति । (61)(३)()()()()()(6XXXR) मगण ममण भयण । - ना-ति-शु-य-व-र-सा न म मृ-ट्री (1)(10(1) (0)(0(0)(6XXX.) बगम गया - - मृ-प-ति-ग-ति -पि-ता -स- म म्या । (OKX0 (0X4) (1) ()()(4XXX21) वर्गवती सौ सगौ, मौ भगौ ग् । ५ । ३४ ॥ यस्प प्रपमे पादे प्रय सकारा (us.usus) गकार(s)धक, द्वितीये मकारानयो susu sh) गकारी(s) च मवत तर धेगपती' नाम पतम् । तयोदाहरणम्- सगग दमण संगण गु . 1 त-म मु-भ नरा-घि-प से-ना (1)(२)(0) (-X) (OXXX.) भगमा वे-ग-ब-दी स-ह-ते स-म-रे-पु। (6XX1) (0)()(x)(XXX11) समज सगणा समग । . प्र-उ-यो-मि-मि वा-मि-मु-सी सां (X२)() () ((0) ()()()() भगमा गुन - क स-क-र-शि-ति-मू-मि-प-हे-पु॥ (1)(X) (0)(५) (0 (0)()(XX) १ विषमे प्रपमाक्षरहीन दोपकात्तमेव गवती स्यात् इति प्रा. पि० सू. ३२ २ 'सगणा इति लि पुस्तके ३ 'भगणा' इति लि पुखके ४ 'यत्त मति' इति लि पुस्तके ५. 'तत्र इति ति ससके नाखि।

·७४ काव्यमाला। भद्रविराट् तजौ गौं, मसौ गौ ग् । ५ । ३५ ॥ यस्य प्रथमे पादे तकार(ssi)जका (Isi) रेफ(sis)गकारौ(s) च, द्वितीये मकार- (sss) सकार (us) जकारा (Isi) गकारी (ss) च, तद् वृत्तं 'भद्रविराट्' नाम । तत्रोदाहरणम्- तगण: जगण रगण गु० S S S य-त्पा-द-त-ले च-का-स्ति च-5 (१) (२) (३) (४) (५)(६) (७) (८)(९)(१०) मगण सगण जगण गु० गु० S SS । S । S S ह-स्ते वा कु-लि-शं स-रो-रु-हं वा। (१)(२)(३) (४) ()(६) (७)(८)(१)(१०)(11) तगण मगण रगण गु० S S 1- । --s रा-जा ज-ग-दे-क-च-क-च-ती (१) (२)(३) (४)() (६) (७) (८) (९)(१०) मगण सगण नगण गु० गु० S SS-1 S 5 स्या-च्छं भ-द्र-वि-राट् स-म-नु-ते ऽसौ ।। (१) (२) (३) (१) (4) (६) (७)()(९)(१०)(११) अस्यौपच्छन्दसिकान्त पातित्वेऽपि विशेषसज्ञार्थमर्द्धसमाधिकारे पाठ ॥ कैतुमती सजौ स्गौ, भ्रौ नगौ ग् । ५। ३६ ॥ यस्य प्रथमे पादे सकार(us)जकारौ(Isi) सकार(us)गकारौ(s) च, द्वितीये भका- र(su)रेफ(sis)नकारा(1) गकारौ(ss) च, तत् 'केतुमती' नाम वृत्तं भवति । तेत्रो- दाहरणम्- A १. 'ओजे तपरौ जरौ गुरुश्चेत् म्मौ गौ ग् भद्रविराड् भवेदनोजे' इति छन्द कौस्तुभकार. २. 'तगणजगणौ रगणगुरू च, द्वितीये मगणसगणजगणा गकारौ च भवतस्तद्वृत्तं 'भद्रविराट नाम ।' इति लि. पुस्तके क पुस्तके 'वृत्तं' इति नास्ति. ३ “विषमे सजौ सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद्गः' इति छन्दःकौस्तुभकार . ४. 'सगणजगणौ, सगणगकारौ च, द्वितीये भगणरगणौ नगणो गकारौ च भवतस्तद्वृत्तं'इति लि. पुस्तके. ५, 'तत्र' इति लि पुस्तके नास्ति.

·। अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। ७५ सगमा ह-त-मू-रि-भू-मि-प-ति-पि-हां (6X6)()()()()()()()(1) मगणा मयना । यु-द-स-ह-प्र-छ-प-च-प-छ-मीम् । (१)(91) (((0(6) (6)(6.) (1) संगमा बमणा सगमा । ॥ 1 स-र-रे न कोऽपि ष-सु-पा-यां (606)()(0X1)(0() ()) भफ्ना पुरा :- के-तु-म-सी न-रे-द्रत-ब से-नाम् ॥ (1)(२)(1)(OXN(40)(0)(61)(11) आख्यानकी तौ गौ ग्, ज्तौ गौ ग् । ५।३७ ॥ यस्प प्रपमे पादे सकारो(SI.Si) अकारो(Is1) गकारी(s) , द्वितीये जफार (usi) तकारी(i) जकार(ist) गकारी(s) ध, वत् 'भाल्यानकी' नाम बत्तम् । तेत्रोदाहरणम्- रामना . . मना-प-सी-म---ए-गी-त-मा-३- (१)(२)(0(0)(4)(0(0) OXX11) ध्यम । . 3 - बन्न-स्स पि-ते मु-द-मा-द-पा-ति । (१)()()()(4X0(0)()()(13) १ 'भख्यानिकी' इति कळिकातामुनिसपुखके पाठ । एष वृत्तावपि तत्र । 'आम्यानकी ती वगुरु गमोजे जतायनोने जगुरु गुरुपेत्' इति छन्द कौस्तुमकार। उपमाविचतुदशमेदान्तर्गतप्राकृतपिझोकमद्रास्यदक्षममेवरूपस्वात् 'भवा' इसपर नाम २ 'तगमो षगणी गकारी प, द्वितीये जगणतगणौ जगणो गकारौ च भम तस्मात्तम्- इति लि पुस्तके ३ 'वन' इति सि पुखके नाति ..

·- ७६ काव्यमाला। तगण: तगण जगणः गु० गु० 5 . s • 1-Is ।-S-S आ-ख्या-न-की च स्म-र-ज-न्म-वा-ता- (१) (२) (३) (७) (4) (६) (७)(८) (९) (१०)(११) जगण' तगणः जगण गु० गु० S.1-- S• -1 S --5-5 म-हो-त्स-व-स्या-म्र-व-णे क-ण-न्ती ।। (१) (२) (३) (8) (५) (६) (७) (2)(९)(10)(११) आख्यानकी वार्ताहारिकोच्यते ॥ विपरीताख्यानकी ज्तौ गौ ग्, तौ गौ ग् । ५।३८ ॥ यस्य प्रथमे पादे जैकार(Ii)तकारौ (ssi) जकारो(Isi) गकारौ(ss) च, द्वितीये तकारौ(ssi.ss) जकारो(Is1) गकारी(ss) च, तद् "विपरीताख्यानकी' नाम वृत्तम् । तनोदाहरणम्- जगण: तगण जगणः गु० गु० । . S s S 1-S-S अ-लं त-वा-ली-क-व-चो-भि-रे-भिः (१) (२) (३) (४) (५) (६) (७) (6) (९) (१०)(११) तगण: तगण जगणः गु० गु० s S S ।-5-5 खा-र्थ प्रि-ये सा-ध-य का-य-म-न्यत् । (१) (२) (३) (४)(५) (६) (७)(८) (९)(१०) (११) जगण तगण: जगण: गु० गु० 1.5 ।-S S S S 1 क-थं क-था-व-र्ण-न-कौ-तु-कं स्या- (१)(२)(२) (१) (५) (६) (७) (८) (९)(१०)(११) १ 'जन्मपाश' इति क मु पुस्तके. २. 'आश्रवणे' इति क. मु. पु. । 'यात्रा- महोत्सवस्य श्रवणे क्वणन्ती' इति लिखितोदाहरणपुस्तके ३ 'विपरीताख्यानिकी इति क. मु पु. 'जतौ जगौ गो विषमे समे तो जगौ ग एषा विपरीतपूर्वा' इति छन्दः- कौस्तुभकारः. प्राकृतपिङ्गलोक्तोपजातिचतुर्दशभेदान्तर्गतहसीनामकपञ्चमभेदरूपत्वा- त्पञ्चमोऽयं भेद उपजातेः, अतो 'हंसी' इति नामान्तरम्. ४. 'जगणतगणौ जगणौ गकारौ च, द्वितीये तगणी जगणी गकारौ च भवतस्तद्वृत्तं-'इति लि. पुस्तके. ५. 'कथाकर्णनकौतुकं स्यात्' इति लि. पुस्तके.

·। मन्याय ] छन्द शास्त्रम्। बगण ४ दास्यान-की पे-द्वि-प-री-त-न-त्ति (XX) ()(910 (10(6XX.) एतयोथै पक्ष्यमाणोपणासन्तगतत्वेऽपि विशेषसंहामरसमाधिकारे पाठ हेरिणप्लुता सौ स्लौ ग्, न्मौ भ्रौ । ५।३९ ॥ मस्य प्रथमे पादे सकारात्रयो (ns.ns us) सकार()गकार(s) प, द्वितीये नकार u)मकारी(sh) भकार(s)रेफो(sis) प, सद् बत 'हरिणला'माम । तेत्रोदाहरणम्- सगण गणा स- मु-अ न-रा-पि-प वि-दि-पी (OXRXN) (0-9(0()()(XX) जपत्र बाम . । । - . मै-म-वि-ब-नि-त-के-तु-स-पी-प-साम् । (10(A) (0( 00 (10)()(0X19) (१२) हममा सपमा --5 र-ण-भू-मि-प-रा--सु-च-र्म-नां (1)(१)()()(910 (0)(01)()(1) मामा भगना भपणा रपणा म-ब-ति शी-प्र--ति-ह-र-म-8 ता॥ (1)(1) (0)((0(0)(OXXXXR) अपरवर्क नौ लौ ग्, न्जो जौ । ५। ४० ॥ यम्प प्रपमे पादे नकारी(mm) रेफ(sis)उकार(गकारा(s) प, दिखीये नकार- इति लि. पुखके नास्ति २ अयुजि प्रपमेन विवर्मितो तविम्बिततो हरिणता' इति प्रा. पि. सू. २१३१५. ३ प्रम सगणा सकारगारी च द्वितीये नमणमगणी मगणरगणी च भवतस्वदत्त' इति सि पुस्तके ४ 'तत्र' इति सि पुसके नाति ५ भयविसर्जितहेतिलपीयसाम्' इति छि पुनके ६ अयुजि ननरग गुरु समे यदपरपक्रमिद नौ अरौं' इति प्रा. पि.सू. २३110 . 'नगणी रगणठकारी गकारय, द्वितीये नगणगणी जगणरमणी प भरत इति छि पुखके +- ·७८ काव्यमाला । (i)जकारौ(ISI) जकार(SISi)रेफौ(sis) च, तदृत्तम् 'अपरवर्क' नाम । तत्रोदाह- रणम्- नगण: नगण रगण ल० गु० S-S-S स-कृ-द-पि कृ-प-णे-न च-क्षु-पा (१)(२)(३) (४)(५) (६) (७)(८)(९) (१०)(११) नगण जगण जगणः रगण- S । S न-र-व-रप-श्य-ति-य-स्त-वा-न-नम् । (१)(२)(३)(४)(५) (६) (७) (८) (९)(१०)(११)(१२) लगु० नगण: नगण रगण S-!--S न पु-न-र-प-र-व-क्र-मी-क्ष-ते (१)(२)(३)(8)(५)(६) (७)(८) (९)(१०)(११) - नगण जगण जगण रगण S 1-5 । । स हि सु-खि-तो-ऽर्थि-ज-न-स्त-था-वि-ध. ॥ (१)(२)(३) (४) (५) (६) (७)(८)(९)(१०)(११)(१२) अस्य वैतालीयान्तर्गतत्वेऽपि विशेषसंज्ञार्थमिहोपन्यास. ॥ पुष्पिताग्रा नौ र्यो, जौ जौ ग् । ५ । ४१ ।। यस्य प्रथमे पादे नैका () रेफ(sis)यकारौ(Iss)च, द्वितीये नकार(m) जकारौं (Isi)जकार(ISI)रेफौ(sis) गकार(s)श्व, तद्वृत्तं 'पुष्पिताना' नाम । तेत्रोदाहरणम्- - नगणः नगण। रगण यगण S-I S S स-म-सि-त-द-श-ना मृ-गा-य-ता-क्षी, (१)(२) (३) (४) (५)(६) (७)(८)(९)(१०)(११)(१२) नगण: जगण जगण रगण S - 5 --- S-S - स्मि-त-सु-भ-गा प्रि-य-वा-दि-नी वि-द-ग्धा । (१) (२)(३) (४)(५) (६) (७)(८) (९)(१०)(११)(१२)(१३) १ 'तत्र' इति लि पुस्तके नास्ति २ 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु नजौ जरगाश्च पुष्पिताना' इति प्रा० पि० सू० २।३०८ ३. 'यस्य प्रथमे नगणौ रगणयगणौ च द्वितीये नगणजगणौ जगणरगणौ गकारश्च भवति तद्वृत्तं-' इति लि. पुस्तके. ४. 'तत्र' इति लि. पु. नास्ति.

·५ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। ७९ मममा गमा पमना A । म-प-ह-र-वि नृ-णो म-नो-सि रा-मा ()()(x)(AKO(0)()()(KAR) मममा मना . 1 - प्र-म---फु-ठा-नि स-ते- पु-प्पि-ता-प्रा ॥ 0)(२)(0)() ()()()(6XXXRKIN इयमप्यौपच्छन्दसकान्सगता विशेपसंज्ञापनार्थमनोच्यते ॥ यवमती जो जौ, जो जौ ग् । ५ । ४२ ॥ यस्य प्रथमे पादे रेफै(sus)अकारा(151) भूयोऽपि रेफ(sis)नकाय(51) भवत , द्वितीये अकार(ोरेफो(15) पुनमकार (1) रेफो(sis) गु(s)य, वक्त 'यबमती' नाम । अत्र संप्रदायास्पादम्यवस्था । वेत्रोदाहरमम्- . एमम पपन । प-प्र-क-तु-को-म-से करे वि-मा-ति (10(6)0000-0(0)(6XXXXR) जमा 1 ६-1 । - प्र-शस्त्र-म-स्प-छा-मा-न ६-देच य-स्पाः । (0X6) (0(0) () ()(OXXX.XXRX1 बएना . सा य-पा-न्विता भ-ये-द-मा-पि-का-प (X२)(0 (00(N(0(0)()()(XX) पगमा । । स-म-स-प-पु-पू-जि-सा प्रि-या । प-स्यु । (10(6) (0(0)((0(0) (6)(6XXXXV १ 'इय-'इमादिक पु नाखि २ 'परावती' इमपि नामान्तरं श्रीकृष्णमसे ३ 'रगमप्रगणो भूयोऽपि रंगमनगमो भवः, दिखीये जगजरगमो भूयोऽपि जगणरगणो गकारक तत्त' इति लि पुस्तके ४ 'अन' इति सि पु. नाखि ५. "वत्र' इति लि पु माखि ६ 'तपा च यस्सा' इति न पु.

·८० काव्यमाला। यवान्विता यवमतीत्यर्थः ॥ शिखैकोनत्रिंदशदेकत्रिंदशदन्ते ग् । ५। ४३॥ यस्य प्रथमे पादे एकोनत्रिंशद्(२९) अक्षराणि, द्वितीये च एकत्रिंशत् (३१), द्वयो- रपि (१. २) पादयोरन्ते प्रत्येकं गुरु (s), तद्वृत्तं 'शिखा' नाम । 'अर्धे' (पि.) सू० ५।३१) इत्यधिकाराद्वितीयमप्यर्ध तादृशमेव । 'अन्ते ग्' इति नियमार्थमेतत् । अन्ते एव गुरुर्नान्यत्र । तेन अयुक्(१३)पादे अष्टाविंशति(२८)रक्षराणि लघूनि, अन्ते गुरु (१) रेक । युक्(२.४)पादे त्रिंश(३०)लघव,अन्ते गुरु(१)श्च । तत्रोदाहरणम्- अभिमतवकुलकुसुमघनपरिमलमिलदलिमुखरितहरिति मधौ (२९) - गु० सहचरमलयपवनरयतरलितसरसिजरजसि शैयतरणिवितते । (११). गु० विकसितविविधकुसुमसुलभसुरंभिशरमदननिहतसकलजने (२९). गु० S ज्वलयति मम हृदयमविरतमिह सुतनु तव विरहदहनविषमशिखा ।। (३१) खंजा महत्ययुजीति । ५।४४ ॥ १. 'यवान्वितेति' इति लि. पु०. २ पिङ्गलसूत्र (४१४९) प्राकृतपिङ्गलसूत्र- (१११२६) बोधित शिखा'छन्दस्त्वस्माद्भिनमेव. ३. 'यस्य प्रथमे पादे एकानत्रिंशदन्ते ग् यस्य प्रथमे पादे एकानत्रिंशदक्षराणि भवन्ति, द्वितीये च एकत्रिंशदू द्वयोरपि पादयो- रन्ते च प्रत्येकं गकारस्तद्वृत्तं शिखानाम' इति लि. पुस्तके. ४ 'तेनायुपादेऽष्टाविंश- तिर्लघव., अन्ते गुरुश्चैक , युक्पादे त्रिंशल्लघवो गुरुश्वान्ते भवति ।' इति लि. पुस्तके ५. 'तत्र' इति लि. पु. नास्ति ६. 'अभिनव' इति लि. पुस्तके ७ 'मनसि शयवितते' ति लि. पुस्तके, लिखितोदाहरणपुस्तके च ८. 'सुरभि' इति लि. पुस्तके त्रुटितं प्रतिभाति. ९. "निहित' इति क. मु. पुस्तके १०. 'प्राकृतपिङ्गलसूत्र- (१।१२४)बोधित 'खजा' छन्दस्त्वस्माद्भिन्नमेव. खजा' इति नामान्तर वृत्तरत्नाकरे. - ·६ अध्याय ] छन्द शाम्पम् । श्यमेष शिसा पूर्वोक्त मावि मापरे पादे भयुजि(१३) सति पारिसेप्याक्तिर सिंध युजि(२४) सति 'मजा' नाम रेन्दो भपति । अयमर्ष – एकत्रिंशदक्षरो विपमेः पाद पप्प । एकोनविंशद(२)मरण समः पाद । शेप ययाप्राप्तमेप । सोदाहरणम्- म अपगतपनविशददादिशि इतमनशि परिणवाणापितकलमे प्रयिमयेदसमऊमुमपनपरिमठमुरभिसमरति परति समये । शुनिशिमहसि विश्वसरसिरहि मुरिसमभुलिदि विमलितपीतले फिमपरमिह कमरमुखि मुखमनुभमति मम हृदयफमसमधुना ॥ भरसमप्रताधिकारी निरत्त । इति भारसायुपयिरपिवायां छन्दोस्ती पचमोऽध्यायः । पष्टोऽप्यायः। यतिर्विच्छेद ॥६॥१॥ विछिप पिमन्यते पदपाटोऽस्मिमिति विदो विधामस्मान स च यतिरित्यु भ्यते । नपत्र शास्र यतिधम्देन व्यवहारादशनाभिरर्थक संजाफरणम् । नेप दोष । यतिरिसागमादिप्यापायपारम्पमागता संज्ञेय तनुमप्यादिवत् । तस्या शिष्यव्युत्पत्य , '' इति लि पु नास्ति २ 'छन्दो भवति' इविवि पु नास्ति ३ विपमपाद' इति लि पुखके ४ 'प्रविफसितसमकुमुममय इति क मु पुस्तके प्रविकसदशनफुमुम' इति सि पुखके ५ 'सा यतिरुम्यते इति लि पुस ६ 'यतिरित्येवमादिरापायपरम्परागता' इति ठि पुस्तके ७ तस्माद' इति कि पुस्तके .

·८२ काव्यमाला। र्थमर्थकथनम् 'यतिर्विच्छेदः' इति । अस्ति च लोके शास्त्रान्तरेषु च यतिसंज्ञाव्यवहारः। अपि चै 'यति.' इत्यधिकार आसप्तमाध्यायपरिसमाप्ते. समुद्रेन्द्रियरसादिनिर्देशे पति- ते । समुद्रादिशब्दाः साकाहत्वात् 'यतिः' इत्यनेनैव संवध्यन्ते । यतिशब्दस्याधि- करणव्युत्पत्त्या समुद्राद्यवच्छिन्नेष्वक्षरेषु यति. कर्तव्येत्यर्थः सिध्यति । तत्रैपा यत्युप- देशोपनिषद्भवति । 'यति. सर्वत्र पादान्ते श्लोकार्द्ध तु विशेषतः । समुद्रादिपदान्ते च व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके ॥ क्वचित्तु पदमध्येऽपि समुद्रादौ यतिर्भवेत् । यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णकौ ॥ पूर्वान्तवत्स्वर सधौ क्वचिदेव परादिवत् । द्रष्टव्यो यतिचिन्ताया यणादेशः परादिवत् ।। नित्य प्राक्पदसंवन्धाश्चादयः प्राक्पदान्तवत् । परेण नित्यसवन्धाः प्रादयश्च परादिवत् ॥ 'यतिः सर्वत्र पादान्ते' इत्यस्योदाहरणम्-'विशुद्धज्ञानदेहाय' इत्यादि । तस्यैव प्रत्युदाहरणम्- 'नमस्तस्मै महादेवाय शशावार्धधारिणे' इत्यादि । 'लोकार्धे तु विशेषत.' इत्यत्र संधिकार्याभाव स्पष्टविभक्तिकत्वं च विशेषः । तत्रोदाहरणं यथा- 'नमस्यामि सदोद्भूतमिन्धनीकृतमन्मथम् । ईश्वराख्यं परं ज्योतिरज्ञानतिमिरापहम् ॥ अत्र 'ईश्वराख्यम्' इत्यस्य पूर्वमकारेण सयोगो न कर्तव्यः। समासे प्रत्युदाहरणं [यथा- 'सुरासुरशिरोरत्नस्फुरत्किरणमञ्जरी-1 पिञ्जरीकृतपादाब्जद्वन्द्वं वन्दामहे शिवम् ॥' - १. 'कथनं' इति लि. पुस्तके. २. 'शाने च व्यवहारः' इति लि. पुस्तके. ३. 'अयं यतिरिति अधिकार' इति लि. पुस्तके ४. 'समुद्रेन्द्रियरसादिषु' इति लि. पुस्तके. 'समुद्रेन्द्रियरसादित्यादिषु' इति च क मुद्रितपुस्तके. ५. 'एव' इति लि. पुस्तके नास्ति. ६. 'अत्रैषा' इति क. मुद्रितपुस्तके. ७ 'प्राक्पदसवद्धा.' इति लि. पुस्तके. ८. 'नित्यसबद्धा' इति लि. पुस्तके. ९. 'इत्येवमादि' इति क. मु. पुस्तके. १०. 'सधिकार्याभावात् , स्पष्टविभक्तिकत्वाच इति क. मु. पुस्तके.

·६ अध्याय ] छन्द शासम्। ८३ 'समुद्रादिपदान्वे व म्यताध्यकयिमफि सन धूपमाणपिमन्यन्त म्यफपिमधि कम् समासान्तभूतविभक्यन्तमम्पकविमकिकम् । सनोदाहरण[ सपा- 'यक्षपके जनकतनयामानपुण्योदकेषु' इत्यादि । 'म्यकाम्यकविमति इति 'यतिः सर्वत्र पादान्दे' इत्यनेन संबप्यते । पत्रो दाहरणम्- 'बधीतजगत्कार कण्ठेकास नमाम्यहम् । महाकास कलाशेपञ्चशिसाशिसाममिम् ॥' अपि च। 'हासो रखा 'नमस्तुशिरपुम्पिचन्द्रचामरचारपे। प्रलोक्यनगरारम्ममूलसम्माय पम्मवे ।' 'कयितु पदमध्येऽपि समुद्रादी यतिभवेत् । यदि पूनापरी भागी म स्यातामेकयणको । तत्रोदाहरणम्- 'पयाप्त सप्तधामी, फरफटकवटे सिटशीवेतरोधी' इत्यादि । धमा-'फून स्कोमरिठा, खमुखरभुव प्रान्तकान्तारदेशा' इस्यादि । तया- प्रसवा,नमपि तुरिता,-श्रीन्द्रसारदिपोऽसी' इत्यादि । सथा-वैरियानो त पोषा, रितविरम्हचा चाननानां पतुणोम्' इत्यादि । तपा- पानीयमाला दयति ई महिप पक्षपाती पृपा' इत्यादि । समुदादायिति किम् । पदमप्पे यतिः पादान्ते मा भूत् । सपा-'प्रणमत भषय पल्लेशनाशाय नारा -यणपरणसरोगहन्द मानन्दहेतुम्' इत्यादि । पूर्वोत्तरमागयोरेकाक्षरत्ये तु पतिदम्पति । तयोदाहरणम्- "एतस्मा ग,-गासम्ममठ गाहते पन्द्रपक्षाम्' इत्यादि । एतस्यारा, अति मुमुग मिद पूर्णचन्द्रप्रकाशम् ।' इस्पादि । तथा—'मरामुरशिरोनिष्पृष्टयरणारविन्द शिव इस्मादि। 'पूनान्तपस्वर संधी मिदेव परादिवत्' । भस्मार्थ-योऽय पूर्वपरसोरेकायेस. खरसभी विधीयते स कचित्पूर्वम्पान्तवद्रपति परिस्परस्पादिवत् । तपा प पीमिने सरगम्-भन्तादिषप' (पा० सू. १८५) । वत्र पूर्वान्तवाये उदाहरणम्- 'सावस्मानोपगसयमुनासंगमेषामिरामा'। जम्मारावीमफुम्मोममिय दपतः इत्यादि। १ 'खतप्रम्यफविमफिकम्, समासान्तभूतमम्पपविमफिकम्' इति लि पुत्रके २ 'सत्रोममोरदाहरमम्' इति लि पुखके ३ 'वन' इति सि पुखके नास्त्रि ४ 'द्विषोऽस' इति सि पुस्तके ५. 'प' (1) इवि मु पुसके इति लि पुसके ७ 'तत्र' इति सि पु नाखि ८ एतड्दाहरण लिपु माखि: ९ आश्विभूमति' इति लि पुस्तके १. 'पाणिनिमरणम्' इति लि पुस्तके ·८४ काव्यमाला। तथा-- 'दिकालाद्यनवच्छिन्ना-नन्तचिन्मात्रमूर्तये । खानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥' इत्यादि । परादिवद्भावे उदाहरणम्- 'स्कन्धं विन्ध्याद्रिबुद्ध्या, निकषति महिष-स्याहितोऽसूनहार्षीत्' इत्यादि । 'शूलं शूलं तु गाढं प्रहर हरहपीकेशिकेशोऽपि वक्रश्चक्रेणाकारि कि नः' इत्यादि। तत्र हि खरस्य परादिवद्भावे व्यञ्जनमपि तद्भकत्वात्तदादिवद्भवति । 'यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णको' इत्यन्तादिवद्भावविधावपि संवध्यते । तेन 'अस्या वक्रान्जमवजितपूर्णेन्दुशोभं विभाति' इत्येवंविधा यतिन भवति । 'यणादेशः परादिवत्' तत्रोदाहरणम् - 'विततघनतुषारक्षोदशुभ्राशुपूर्वा- खविरलपदमालां श्यामलामुल्लिखन्त' इत्यादि । 'नित्यं प्राक्पदसंबन्धाश्चादय. प्राक्पदान्तवत्' तेभ्य. पूर्वा यतिन कर्तव्येत्यर्थ । तत्रोदाहरणम्- 'खादु स्वच्छं च हिमसलिलं प्रीतये कस्य न स्यात्' इत्यादि । नित्यं प्राक्पदसंबन्धा इति किम् । अन्येषा पूर्वपदान्तवद्भावो माभूत् । तद् यथा- 'मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्या' इत्यादि । तथा-'इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्गुह्यकस्तं ययाचे' इत्यादि । 'परेण नित्यसवन्धा. प्रादयश्च परादिवत्' तेभ्यः परा यतिन भवतीत्यर्थ । तंत्रोदाहरणम्- 'दु खं मेऽप-क्षिपति हृदये दुःसहस्त्वद्वियोग.' इत्यादि । परेण नित्यसवन्धा इति किम् । कर्मप्रवचनीयेभ्यः परापि यतियथा स्यात् इति, तत्रोदाहरणम्- 'प्रियं प्रतिस्फुरत्पादे मन्दायन्ते नखत्विषं ।' 'श्रेयासि वहुविनानि भवन्ति महतामपि' इत्यादि । १ 'तथा' इति क मु पुस्तके नास्ति २. 'स्वसंवित्स्वेकमानाय' इति लि पुस्तके. ३ 'अस्तं प्रयास्यन्' इति लि. पुस्तके ४ 'किं न' इति क मु पुस्तके । 'के ते' इति चलि पुस्तके ५ 'इत्यस्य' इति लि पुस्तके ६ 'उल्लिखन्तम्' इति लि. पुस्तके. • ७. 'खादु खच्छं सलिलमपि च' इति क मु पुस्तके ८ 'इति' इति लि पुस्तके. ९ 'तथा' इति लि पुस्तके नास्ति. १० 'तत्र' इति लि पुस्तके नास्ति ११. 'प्र- क्षिपति' क. मु. पुस्तके. १२. 'यतिः' इति लि पुस्तके नास्ति १३. 'न खल्विति' इति क. मु. पुस्तके.

·८५ अध्याय ] छन्द शासम् । भय तु यादीनां प्रादीना काक्षरत्वेनकाक्षराणामेव पादान्वे यताषन्तादिषदाय प्यते । नस्सनेकारामा पदमप्ये यसो । तत्र हि पदमध्येऽपि चामीकरादिविष विरम्यनुहावस्वात् पत्र यादीनामुदाहरणम्- 'प्रस्मादेशादपि च मधुनो विस्मृवभूमिलासम् देति । प्रादीनामुदाहरमम्- 'दारास्वप्रमोद हसितमिव परिसरमा ससीमि' इत्यादि । म पर्यन्तोऽखि वृत्तानो प्रखारगणनायिधी पूनामार्यतामिस्ट्यात्मिा किरिदिहोच्यते ॥ (उक्यायाम् ) एकाक्षरामाम्- श्रीच्छन्द:-श्री सा। मगो ॥ प्रा. पिं. सू• In (मस्युपपायाम् ) पक्षरायाम्- फामच्छन्द-दीहा वीहा। कामो रामो ॥ प्रा. पिं. सू. २ra (सी वि नामान्तरं कामस्य छन्द कौस्तुभादो।) मधुच्छन्द:-राहु जुआ। महु पुस । प्रा. पिं. सू. २॥६॥ महीछन्दः-सगो नहीं। मही कही ॥ प्रा. पि. सू. २१८ ॥ सारष्छन्द -साफए। गो विए। प्रा० पि. सू. 11. ॥ (मप्यायाम् ) भ्पपरायाम्- तालीच्छम्दा-ताली ए मानीए । गो कम्मो विनणो ॥ प्रा. पि. सू. २॥१२॥ १ नक्षरस्पेन' इति लि पुसके नास्ति २ 'भनेकाक्षराणां पा' इत्यधिक फ मु पुनके ३ 'न स्वेकाक्षराणाम् इति + मु पुस्तके ४ 'पदमप्पयतौ' इति लि पुखके ५ इति इति सि पुस्खके नाखि 'परिस्पष्ठमाशासखीमि' इति क मु पुखके ६ प्रबारगणना वठमाण्याये प्रपपयिष्यवे, भन तु धीमता भगवता पिङ्गलाचार्येण गायत्र्मापुस्कृतिपर्यन्वच्छन्दोऽनुसारीणि वृत्तानि, दणकमासयप प्रद शिवा नतूक्यादिच्छन्द पत्रकानुसारीणि पत्तानि । तानि सान्दसि प्रारुतपिच्छन्द कोखमप्रसूतिप्रन्योपउम्पानि प्रदर्शन्से । यया- 'पूर्वाषायात पत्तविह' इति कमु पुखो ·८६ काव्यमाला। ('नारी' इति नामान्तरं ताल्याश्छन्दःकौस्तुभादौ ।) प्रियाच्छन्दः हे पिए लेक्खिए। अक्खरे तिण्णि रे ॥ प्रा० पिं० सू० २।१४ ॥ ('मृगी' इति नामान्तरं प्रियायाश्छन्दःकौस्तुभादौ ।) शशीच्छन्दः-ससी यो जणीयो। फणीन्दो भणीओ ।। प्रा० पिं० सू० २।१६ ॥ रमणच्छन्दः-सगणो रमणो। सहिओ कहिओ ॥ प्रा० पिं० सू० २।१८ ॥ पञ्चालच्छन्दः-तकार जं दिट्ठ । पञ्चाल उकिट्ठ ॥ प्रा० पिं० सू० २।२० ॥ मृगेन्द्रच्छन्दः-णरेन्द्र ठवेहु । मिएन्द करेहु ॥ प्रा० पिं० सू० २।२२ ॥ मन्दरच्छन्दः-भो जहि सो सहि । मन्दर सुन्दर ॥ प्रा० पिं० सू० २।२४ ॥ कमलच्छन्द:-कमल पभण । सुमुहि णगण ॥ प्रा. पिं० सू० २।२६ ॥ (प्रतिष्ठायाम्) चतुरक्षरायाम्- तीर्णाच्छन्दः-चारी हारा इछा कारा । वीए कण्णा जाणे तिण्णा ॥ प्रा. पिं० सू० २।२८ ॥ ('कन्या' इति नामान्तरं तीर्णायाश्छन्द कौस्तुभादौ ।) घारीच्छन्दः-वण्ण चारि मुद्धि धारि । विणि हार दो स सार ॥ प्रा० पिं० सू० २।३० ॥ नगाणीच्छन्दः-पओहरो गुरुत्तरो। नगाणिआ स जाणिआ ॥ प्रा. पिं० सू० २।३२ ॥ सतीच्छन्द.-'नगी सती ॥' इत्यधिकं छन्द कौस्तुभादानुपलभ्यते । प्राकृतपिङ्गलवृत्तरत्नाकरादौ 'तु' न । (सुप्रतिष्ठायाम् ) पञ्चाक्षरायाम्- संमोहाच्छन्दः-संमोहारूअ दिट्ठो सो भूअम् । बे कण्णा हारा भूअत्तासारा ॥ प्रा० पिं० सू० २।३४ ॥ ('पतिः' इति नामान्तर संमोहाख्यच्छन्दस) १. 'तत्र गायत्र्या छन्दसि वृत्तम्' इति लि. पुस्तके । अत्र त्वेकमेव वृत्तं दर्शि प्राकृतपिगलच्छन्द.कौस्तुभादावुपलब्धानि वृत्तानि प्रदर्श्यन्ते यथा- ·६ अध्याय.] छन्द शास्त्रम् । ८७ सम गायने छन्दसि पृत्तम्- तनुमध्यो सौ ॥६॥२॥ मस्स पादे सकार (ज) यकारौ (155) सत् 'तनुमप्या' नाम पत्तम् । क्षेत्रो दाहरणम्- वगणा बगणः - . ८ ८ . घ-न्या नि-पुनी-मा फल्या त-नु-म-प्पा । , परसरमतुप्पावार्षगायत्रीच्छन्दस प्रस्वारे फ्रियमाणे चतुःपष्टिभेदा पायन्ते सन प्रयोदशोऽय भेद', प्राक्तपितसे नाय वर्णितः २ 'तगणयगणी भपता' इति लि पुखके ३ 'सम' इति लि पुस्तके नाखि ४ 'निगमीरा' इति लि पुस्तके। हारीच्छन्दः-आइहि भन्ते हारे मुजते । मम्मेवगमोहारी मच्छन्दो ॥ प्रा० पि. सू. २१३६॥ ('हारीतबन्ध' इवि मामान्तर हारी छन्दस) इसष्छम्द-पिालदिलो भर सिहो । कण्णा दिखो हस मुभियो । प्रा. पिं.सू. २॥३८॥ ('पक्लिः' इति नामान्तर हसस्य छन्द कौस्तुमादी, छन्दोमलयां म) यमकच्छन्दः-मुपिमगण सरसगुण । सरह गण जमम भण ॥ प्रा. पि. सू. २४.. विदग्धकच्छन्दः-‘रो छगो यदा स्यादिदग्धका'। प्रियाच्छन्द'-'सप्तरी प्रिया' इत्यधिक छन्द कौतुमवत्तरमाकरादायुपलम्पवे न प्रारुतपिगमे शेषाच्छन्दः- बाराहा मत्ता अकण्णा धीआ होवम् । हारा उमा यन्पो सेसा राआ छन्दो' ।प्र.पि.सू. २॥४२॥ ('शेपराज' इत्मपि नामान्तर रषिदासमते, 'विपुल्लेखा' इति च नामान्तर वृत्त रनाकरादौ शेपास्मश्छन्दसः)। तिलकाष्ठम् - पिम तिष्ठ मुझे सगणेण शुभम् । छन मण्ण पनो कल भट्ट घमो ॥ प्रा. पिं० सू. २॥४३॥ (रविदासमवे 'रिल्ला, मद्र' इति नामान्तरे तितकाच्छन्दस) पिजोहाच्छम्दा-'अक्सरा ये छा पाम पाम द्विमा । मत्त पम पा विणि सोहागणा' ॥प्रा. पिं० सू०२॥४६॥ ('पिमोहा' इति नामान्तरं पाणीभूपणे, 'पल्लरी' इति छन्द कौस्तुमादी पिज्जो हास्यच्छन्दस)। १५ ·काव्यमाला । तगण यगणः तगण यगण S S s •s S S s. . -- श्रो-णी-स्त-न-गु-वी भू-या-त्प-ति-भो-ग्या ॥ अत्र तु पादान्ते विशेषेण विश्राम कर्तव्य इत्याम्नाय. ॥ (उष्णिहि) कुमारललिता ज्सौ ग् ॥६।३॥ यस्य पादे जैकार (151) सकारौ (ns) गकार (s) श्च तद्वृत्तं “कुमारललिता' नाम त्रिभिश्चतुर्भिश्च यत्युपदेशं वर्णयन्ति । तत्रोदाहरणम्- जगण सगण गु० जगण सगण गु० S 1- । -- s 5-5 य-दी-य-र-ति-भू-मौ वि-भा-ति-ति-ल-का-ङ्क । जगण सगण जगण सगण गु० । S s-s। S । S S कु-मा-र-ल-लि-ता-सौ कु-ला-न्य-ट-ति ना-री ॥ - . १. 'उर्वीपतिभोग्या' इति लि पुस्तके २ अत्र त्वेकमेव वृत्तं दर्शितम्, प्राकृ. तपिङ्गलच्छन्द कौस्तुभप्रमृतिग्रन्थोपलब्धानि वृत्तानि प्रदर्श्यन्ते यथा- ३. 'जंगण. सगणौ गकारश्च भवति इति लि पुस्तके ४ 'तत्र' इति लि पुस्तके नास्ति चतुरंसाच्छन्दः-'ठउ चउरंसा फणिवइभासा । दिअवरकण्णो फुल रसवण्णो ॥' प्रा० पिं० सू० २।४८ ॥ ('शशिवदना, चण्डरसा, चतुर्वर्णा' इति नामान्तराणि छन्दःकौस्तुभादौ चतुरंसाख्यच्छन्दसः)। मन्थानच्छन्दः-'कामावआरेण अद्धेण पाएण । मत्ता दहा सुद्ध मत्थान सो मुद्ध ॥' प्रा० पिं० सू० २।५१ ॥ शङ्खनारीच्छन्दः-'खडावण्णवद्धो भुअङ्गापअद्धो । पआ पाअ चारी कही संखणारी ॥' प्रा० पिं० सू० २।५३ ॥ ('सोमराजी,शङ्खधारी'इति नामान्तरे छन्दःकौस्तुभादौ शङ्खनार्याख्यच्छन्दसः)। मालतीच्छन्दः-'धों सरवीअ मणीगुण तीय । दई लहु अन्त स मालइ कन्त ॥' प्रा. पिं० सू० २१५५ ॥ ('सुमालतिका' इति नामान्तर वाणीभूषणे मालत्याख्यच्छन्दस)। दमनकच्छन्दः-'दिअवर किम भणहि सुपिअ । दमणअ गुणि फणिवइ भणि ॥' प्रा. पिं० सू० २।५७ ॥ वसुमतीच्छन्दः-सौ चेद्वसुमती' इत्यधिकं छन्द कौस्तुभादौ ।

·५ अध्यायः] छन्द शास्त्रम्। ८९ भत्र केचिद् दाभ्यां (२) परमि (५) व यतिमिच्छन्ति । सत्रोदाहरणम्- जगणा सुगम गु मना गण गु . 7 इ-६(२)व-द-न-प-प(५) प्रि-ये(२) स-प वि-मा-ति(५), अपना सममा मु संगमा M . - . 1 इ-२ (२)-ब-ति मु-भे (५) म-मो(२)म्र-म-र-तां मे (५)॥ (अनामि) माणवफाक्रीडितक भूतौ ल्गौ ॥ ६।४॥ यस्य पादे मकार (su) सकारौ (1) सकार (1) गकारी (5) च तत् 'माणवका- कीरितक' नाम वृत्तम् ॥ सत्रोदाहरणम्- १ 'तत्र' इति लि पुखके नास्ति २-'मन तु चत्वार्यष वृत्तानि दर्शितानि परंतु प्राकृतपिङ्गसचन्द कौस्तुभप्रतिच्छन्दोमन्येम्पन्याम्यपि छन्दस्युिपलभ्यन्ते । मथा-' इति लि युखके ३ 'मगणतगणी, इति लि पुस्तके ४ 'माणवकाकी विव' नाम लि पुखके-माणयकम्' इति नामान्तर छन्द कौस्तुमपतरनाकरादी॥ समामिकाच्छन्द'-'याद हार किमही तिष्णि गप विषही । सत्त मक्सरा ठिा सा समाणिमा पिभा ॥प्रापि सू० २०५९ ॥ मुषासच्छन्द -'भणठ सुषासठ ठहु मुविसेसनु । रचि चतुमत्तइ मगणइ मन्वह ॥ प्रा. पिं० सू. २६१॥ करहवीच्छम्दा-'बरण गण विप्प पठम लइ पप्प । मगण तम अन्स मुमा करहच ॥ प्रा. पिं.सू. २१६३॥ शीपच्छन्द:-'सत्ता दीहा आणेही कण्णा ती गो मागेही। पागाहा मत्ताणा सीसारमै छन्वाणा ।' प्रा०पिं० सू० २१६॥ मधुमतीच्छन्द: :-'ननगा मधुमती॥ मवलेसाच्छन्द - म गौ मदलेना ॥ चूगमणिन्छन्दः-चूडामणिसमगा ॥' हंसमालाच्छन्दा- सरगा हसमाला ॥ मधुमस्यादीनि चत्वारि वृत्तानि छन्द कौस्तुमादावेवोपसम्मन्ते, न प्राकृतपिङ्गले तुशाम्छम्द'-'त तुगो परमगणमुरंगो। मगणमुअलामो गुरुजुअलपसिदो ।' प्रा. पिं० सू• २।७३ ॥

·९० काव्यमाला। भगणः तगण ल० गु० भगण. तगण. ल० गु० s।।-S S!-1-5 S ।।-S S1-1-5 माणव-का(४)क्रीडि-त-कं, (४)यः कुरु-ते,(४)वृद्ध-व-याः। मगण तगण ल० गु० भगण तगण: ल.गु० s।।- s-1 S -S s।- 5 हास्यम-सौ(४),याति ज-ने, (४) भिक्षुरि-व,(४)बीच-प-ल. ॥ अत्र चतुर्भि (४) श्चतुर्भिश्च यतिरित्याम्नायः॥ चित्रपदा भौ गौ ॥ ६॥ ५॥ यस्य पादे भकारौ (su• su) गकारौ (s s) च भवतस्तत् 'चित्रपदा' नाम वृत्त तत्रोदाहरणम्-- भगण. भगण गु० गु० मगण भगण गु० गु० । 1-5 ।।-5 S 5।। s।। SS यस्य मु-खे प्रिय-वा-णी चेतसि सज्जन-ता-च । भगण मगण गु० गु० भगण. मगण गु० गु० s।।-S -5-S S ।।-SI । 5-S चित्रप-दा पिच लक्ष्मी-स्तं पुरु-पं न ज-हा-ति ॥ विद्युन्माला मौ गौ ॥ ६॥ ६॥ १ लिखितपुस्तके पञ्चमं षष्ठं च सूत्रे चित्रपदाविद्युन्मालालक्षणात्मके चतुर्थपञ्चम- त्वेन सवृत्ति सोदाहरणं च वर्तेते। माणवकाक्रीडितलक्षणात्माकसूत्रं च षष्ठत्वेन निर्दि- ष्टम् । उक्ताष्टाक्षरप्रस्तारभेदाना मध्ये पञ्चपञ्चाशत्तमो (५५) भेदश्चित्रपदेति नाम्ना प्रसिद्धः। 'वितान' इति नामान्तर चित्रपदायाः ‘वितानमन्यत्' पिं० सू० ५ इति रीत्या. २. 'भगणौ' इति लि. पुस्तके. कमलच्छन्द:--'पढम गण विप्पओ विहु तह णरेंदओ। गुरुसहित अन्तिणा कमल एम भत्तिणा ॥' प्रा० पिं० सू० २।७५॥ पद्ममालाच्छन्दः–'पद्ममाला च रौ गौ' सुचन्द्राभाच्छन्दः-'सुचन्द्राभा यूरौ ग्लौ' छन्द कौस्तुभादौ ।) सुविलासाच्छन्दः-'सुविलासा सरौ ग्लौ हि. गजगतिच्छन्दः-'नभलगा गजगतिः' (छन्दोमार्याम्) अचलच्छन्दः-'वसुलमचलमिति' कमलच्छन्दः--'कमलमिति पञ्चलम्' (क्वचित्) अञ्चलच्छन्दः–'रगणयुतमञ्चलम्' लताछन्दः-'रौ यलौ गुरु स्याल्लता अत्र पादान्ते यतिः।

·། ६ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । ९१ यस्स पावे मकारी (SSIS) गफारौ (55) च तद् "वियुन्माला' नाम वृत्तम् ॥ तत्रोदाहरणम् - मगमा मपमा न विद्युन्मा-छा(४),लोगन् मो-गान् मगमा मगण म मुक्ता मु-कौ(४) यम कुर्यात् । मामा मगन anon 8 - प्यानोत्प-म (४),नि सा-मा-न्म मगना मममा -- S5 सौरम मो-(४) कुपपा-का-ोर । अर्ने पतुर्मि (४) पतुर्मिष अतिरिस्मामाम ॥ हसेरुत नौ गौ ॥६ । ७॥] यस्य पादे मगण (ss) नगणौ (1) गकारी (ss) घ भवर्तवत् 'हंसस्त' नाम ॥ ससोदाहरणम्- मम्म बपणा शुगु गु गु --- छासम्म वपुषि कान्ते छोकाती-समवि-सौ-म्यम् । ममजा मबम जगणाणु गु com भगमा गुण m Rom नेहर्य मनसि -ते देविष्य किमिति प-से ॥ १ 'मगणा गकारौ च भवत' लि पुनके २ उकायसरप्रसारे सर्वगुस्मिक आयो मेदो 'विपुमाला' इति नाम्ना प्रसिद्ध विज्माला मत्ता सोठा पाए फण्णा पारी मोठा । एम रूम चारी पाा मत्ती वत्ती विम् रामा ॥ प्रा० पिं० सू• २०६७। विघुलेखा इति नामान्तरम् एवदतिरिकानि 'समानिका- प्रमाणिका-वितान-नाराचक-प्रमृतीनि घान्दांसि पचमाध्याये समालोच्यानि ३ लि पुस्तके रत' इवि नाखि । ४ चतुर्मिधतुर्मितिरिरयुपदेश' इति छि पुत्रके ५ उत्तायक्षरंप्रस्वारभेदेषु सप्तपचाशत्तमो भेदो (५०) 'हसरत' इति नाम्ना प्रसिदः लिखितपुख केऽस्य सूत्रस्प सेक्ष्या नषमस्वेन, मुनगशिशसवारक्षणात्मकस्याप्रिमस्त्रस्य चाष्टमस्पेन निर्देश । ६ 'गकारास य भवति इति लि पुस्तके ·काव्यमाला। (वृहत्याम् ) १ अत्र तु द्वावेव भेदो संदर्शिती परन्तु प्राकृतपिङ्गलच्छन्दःकौस्तुभप्रभृति- ग्रन्थेषूपलव्धा भेदाः प्रकाश्यन्ते यथा- महालक्ष्मीच्छन्दः-'दिट्ट जोहा गणा तिणिआ णाअराएण जा विष्णिआ । मासअण पाअ टिअ जाण मुद्धे महालच्छिअम् ॥' प्रा० २१७७ ॥ सारङ्गिकाच्छन्दः-'दिअवर कण्णो सअणं पअ पण मत्तागणणम् । सुरमुणिमत्ता लहिअ सहि सरगिका कहिअम् ॥' प्रा० २।७९ ॥ , 'सारसा, शाह्निका' इत्यपि नामान्तरे सारहिकायाः (कचित्)। पाइत्ताच्छन्दः–'कुन्तीपुत्ताजुभ लहिअ तीए विप्पो धुअ कहिअम् । अन्ते हारो जह जणिअ पाइत्तारअ उ कहिअम्॥प्रा०२१८१ 'कुसुमवती, पवित्रा' इति नामान्तरे पाइत्ताख्यस्य । कमलच्छन्द:-'सरसगणरमणिआ दिअगणजुअ पलिआ । गुरु धरिअ पइपनु दहकलअ कमलनु ॥' प्रा० २१८३ ॥ 'कमला' इत्यपि च नामान्तरे कमलस्य (कचित्)। विम्वच्छन्दः-'रइभ फणि बिम्ब एसो गुरुजुअल सव्वसेसो । सिरहि दिअ मज्झ राओ गुणह गुणि एसहाओ ॥ प्रा० २१८५ 'विम्या' इति नामान्तरं क्वचित् । वाणीभूपणे तु गणभेदेन विम्वलक्षणमुक्तम् तोमरच्छन्दः-'जसु आइ हत्थ विआण तह व पओहर जाण । पभणेइ णाअणरिन्द इम माणु तोमरछन्द ॥' प्रा० २१८७ ।। पामालीच्छन्दः--'णाआराआ जप्पे सारा ए चारी कण्णा हन्ते हाराए । अट्ठादाहा मत्ता पाआए रूआमाली छन्दा जम्पीए । प्रा० २५८९ ॥ 'रूपामाला' इति नामान्तर रूपामाल्याः क्वचित् ॥ मणिमध्यच्छन्दः-'स्यान्मणिमध्यं चेद्भमसा.।' छन्द कौस्तुभे । स्निग्धाच्छन्दः-स्निग्धा स्याद्भममा यत्र हराननयुगैर्यतिः। (श्रीकृष्ण) भुजङ्गसंगताच्छन्दः-'सजरैर्भुजङ्गसंगता।' छन्द कौस्तुभे । भद्रिकाच्छन्दः-'भद्रिका भवति रो नरौ' वृत्तरत्नाकरे. लताच्छन्दः-रो यलौ गुरु स्यालता' क्वचित् । वीरलक्ष्मीच्छन्दः-'वीरलक्ष्मीरियं रत्रया' क्वचित् । कुसुमिताच्छन्दः-कुसुमिता नरौ रो यदा । ( क्वचित् )।

·६ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । भुजगशिशुसृता नौ म् ॥ ६ ॥ ७॥ यस पादे मैकारो ( ) मकार (ss) मपति तत् 'भुभगशिशुसवा नाम वृत्तम् ॥ तत्रोदाहरणम्- मगमा ममन मंग. मयमा -- . . इसम-धिपत-, रम्या विकच-मुक्त -य(),श्यामा । नपणा मगमा मयमा मपणा र-म-य-ति हद-यज्यूर्ना भुजग-शिशुस-ता,(७)नारी ॥ वक्रगतिरित्यर्प n शिशशम्दस्य सार्यकत्यादन्यैरप्युतम् । अम्यस्मता नु वरणीगतिरभावा- नुन्मूलिवा. फणिशियो भपतापरापा । इति सप्तभिर्दाभ्यो र यतिरिमानाय ॥ ईलमुखी! स् ॥ ६ ॥८॥ सस्स पाये रेफ (15) नकार (1) सकारा (ns) भवन्ति तत्त 'हरुमुखी' तनोदाहरणम्- पपमा सुगमा रमम नमणा सपथ गडयो (३)-रविश-याण, (६) यन्मुख, (३) प्रकट-दशनम् (६)। रंगणा मगणा 13 - । ६ भाय २) कलह-निरतं (5) तो मिय, (३) स्वज ह-उमुखीम् (6) ॥ त्रिमि परमिष यविरिमामाय । १ पतुष्मादापगृहतीपादपटकीभूतानां नवाक्षराणां प्रस्तारे क्रियमाणे द्वादशाधिक पमतमेवा (५१२) भवन्ति । तम (६४) चतु पष्टितमोऽय भेदो 'भुजगशिशु मृता' इति नाम्ना प्रसिद्धा, अस्पा एष 'भुजगशिशुभृता', 'भुजगशिशुयुता' 'भुजगशिशुसा', 'मुजगशिशुमुता' इति नामान्तराणि छन्द कौस्तुभादौ छम्मन्ते। २ 'नगणी मगणय लि पु २ उकनवाक्षरप्रस्वारस्यैकपचाशदधि कदिशततमोऽय भेदो (२५१) 'हलमुखी' वि नाम्ना स्मात ॥ फलिकातामुनिवे प्राचीनपुस्खके हसरतमणसूत्रस्पास्मात् स्मात् प्रपम निर्देश । भ्रममूछोऽत्र समावेश इति ज्ञायते । ४ तहसमुखी नाम । उदाहरणम् लि पुखके।

·काव्यमाला। (पती) शुद्धविराइ मसौ गौ ॥ ६ ॥९॥ यस्य पादे मकार (ऽऽऽ) सकार (usi) जकार (Isi) गकारा (s) भवन्ति तद्वृत्तं 'शुद्धविराड्' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्- मगण सगण जगण गु० मगण संगण जगण गु० . SSS-1 S- 1-5 sss- 15-1s विश्वं ति-ष्ठ-ति कु-क्षिकोट-रे वफे य-स्य स र-स्वती स-दा। मगण सगण जगण मगण सगण जगण गु०' sss-। ----15 SS s-1515---5 ॥ अस्मद्वं-शपिता-महो गु-हर् ब्रह्मा शु-द्धविराट् पुनातु अत्र पादान्ते यतिः॥ १ ----पतिच्छन्दःपादघटकीभूतानां दशाक्षराणां प्रस्तारे क्रियमाणे चतुर्विशत्य- धिकसहस्रभेदा (१०२४) जायन्ते तेष्वत्र षडेव भेदाः प्रदर्शिता सन्ति. परंतु प्राकृतपिङ्गलच्छन्द कौस्तुभादिग्रन्थेषूपलभ्यमाना भेदा अपि प्रदर्श्यन्ते । यथा- सारवतीच्छन्दः-'दीह लहूजुअ दीहलहू सारवई धुअ छन्द कहू । अन्त पओहर ठाउ धआ चोदहमत्तविरामकआ ॥' प्रा० २।९५॥ 'हारवती' इत्यपि नामान्तरं सारवत्याः। सुषमाच्छन्दः-'कण्णो पढमो हत्थो जुअलो कण्णो तिमलो हत्थो पसलो। सोला कलआ छका वलआ एसा सुसमा दिट्ठासुसमा' । प्रा० २।९७ ॥ . अमृतगतिछन्दः-'दिअवर हार पअलिआ पुण वि तह @िअ करिआ । वसुलहु वे गुरुसहिआ अमिअगई, धुअ कहिआ ॥' प्रा० २१९९ ॥ 'त्वरितगतिः,अमृततिलका,अमृतगतिका इति नामान्तराणि अमृतगतेः मनोरमाच्छन्दः-'नरजगैर्भवेन्मनोरमा। छन्द कौस्तुभे । पथ्याच्छन्दः-रो यजौ च पथ्या गुरूत्तरा।' क्वचित् । दीपकमालाच्छन्दः-'दीपकमाला भो मजौ गुरु ।' क्वचित् । हंसीच्छन्द:-'हंसी मभनगयुता।' वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टे । २. उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्य पञ्चचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽयं भेदः (३४५) शुद्ध- विराट्' नाम्ना प्रसिद्ध । 'विराट्' इत्यपि नामान्तरं क्वचित् । ३. 'मसौ ज्गो इति लि. पुस्तके ४. 'मगणसगणजगणगकारा भवन्ति लि. पुस्तके। ५. 'व' लि. पुस्तके.

·६ अध्याय ] छन्द्र शास्त्रम् । पणवो नौ युगौ ॥ ६ ॥ १०॥ यस पादे मकार (sss) नघर (1) यकार (Iss) गकारा (s) भवन्ति तदत 'पणको' नाम ॥ तनोदाहरणम्- मममा मम्मा यफ्ना मगन मीमांसा-रस (५)म-मृत पी-स्वा शास्त्रोषि पट(५)रि-तरा मा-ति । गजा पमना गु मयम मममा बगान एप से-सदि(५)धि-दुर्पा म-प्ये जल्पामो भय-(५),प-णव प-स्वात् ॥ भन्न पचमिः पपभियतिरिस्पामायः॥ रुपमवती भूमौ सगौ ॥ ६ ॥ ११ ॥ यस्थ पादे मैनर (su) भकार (ss) सकार (us) गफारा (5) मनन्ति वदत्त रुक्मवसी' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्- मगणा समय मगण मममा उगज गु 5 . पादत-के पो-दरगौ-रे राजधि यस्या -Mगरे-सा। मगमा मयमा माना पु ममता सगष ज क 1-. सा भव-ति बीस-क्षण यु-का रुक्मव-सी सौभाग्यवती च ॥ मैयूरसारिणी जी गौं ॥ ६ । १२ ।। मस्स पादे रेफ (sis) नकारौ (Isi) रेफै (sis) गकारी(s)य तवृत्त 'मयूरसारिणी नाम ॥ सनोदाहरणम्- १ सदाझरप्रस्वारस्यैकविंशत्यधिकशततमोज्य भेद (१२१) 'पणय' नामा ख्यात । 'प्रणय' इस्यपि नामान्तरम् । २ मगमनगममगणगकारा लि पुस्तके । ३ उपपश्चाक्षरप्रस्वारस्य नवनवमधिकशततमोऽम मेदो (१९९) 'रुपमयती' नाना प्रसिद । अस्या नामान्तराणि यथा-'रूपवती' इति छन्दोमबरी, 'पि लाश'कषित्, 'चम्पकमाला' प्राकृतपिङ्गले । तरक्षण यपा- 'हार ठपीने कााग्दुओ कन्तिमपुत्ता एगुरुजुत्ता । हस्प फरीजे हार ठपीजे चम्पकमाला छन्द कहीजे ॥ २९॥ पादान्ते यति ॥ ४ मगममगमसगणगकारा' सि पुखके ५. उफदशाक्षर- प्रबारस्पेकसप्तमभिकशततमोय भेदो 'मयूरसारिणीनामा' प्रसिदः । । रगणनगणौ रममगकारीच मवत'ल पुस्तके ·काव्यमाला। रगण: সি रगण गु० रगण: जगण रगण गु० S 15-s-ss-S S 1.5-IS-5.5-5 या वना-न्तराण्यु-पै ति र-न्तुं या भु-ज-ग भोग-मुक्तचि-ता। S. 15-1S |-s••s- या कृतं s 15-s-ss-s प्रयावि सन्नता-सा ता मयू-रसारिणीं विज-यात् ॥ अत्र पादान्ते यति.॥ मता म्भौ स्गौ ॥ ६ ॥१३॥ यस्य पादे मकार (sss) भकार (s)) सकार (us) गकारां (5) तद्वृत्तं 'मत्ता'नाम । तत्रोदाहरणम्- मगण भगण सगण. मगण मगण. सगणः गु० SSS-5 1-115-5 S.S.Sm-s 11- 15-s स्वैरोल्ला-पैः(४),श्रुति-पटुपे- थैर् (६) गीतकी-डा(४)सुर-तविशे-फैः (६)। मगण: मगण सगण गु० मगण मगण सगण गु० SSS-S 1--15--5 SS . S-S 5-5 वासागा-रे(४)कृत-सुरता-नां (६) मत्ता ना-री (४)रम-यति-चे-त (६)॥ चतुर्भिः षड्भिश्च यतिरित्याम्नाय. ॥ उपस्थिता जौ जूगौ ।।६।१४।। यस्य पादे तकार (ssi) जकारौ (ISI), जकार (Ist) गकारौ (s) च तद्वृत्तं 'उपस्थिता' नाम । तत्रोदाहरणम्- तगण जगण जगण गु० तगण जगण जगण गु० SS 1-15--151-5 S S 1-11--- --S - एषा(२)ज-गदेक-मनोह-रा (८),कन्या(२)क-नकोज्ज्व-लदीधि-ति. (८) । १. 'सक्तचित्ता' लि पुस्तके. २. उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकचत्वारिंशाधिकद्विशतत- मोऽयं भेदो ( २४१) 'मत्ता' नाम्ना प्रसिद्धः । ३. 'मगणभगणसगणगकारा' लि. पुस्तके । ४. उत्कदशाक्षरप्रस्तारस्य पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽयं भेद. (३६५) 'उप- स्थिता' नाम्ना प्रसिद्ध. । प्राकृतपिङ्गलादिषु 'संयुता' 'संयुतका' इति नामान्त- रम् । तल्लक्षणं यथा- 'जसु आइ हत्थ विआणिओ तह वे पओहर जाणिओ। गुरु अन्त पिङ्गलजम्पिओ सहि छन्द संजुत थप्पिओ ॥ २।९१ ॥' ५. 'तगणजगणौ जगणगकारौ च भवत.' इति लि. पुस्तके.

·६ अध्याय 1 छन्द शास्त्रम् । ९४ तगमा भगणा वगन बगना प्राणा सक्ष्मी(२) R- दान--सूद-न(८) पुम्यै(२)न-रनाप-मुपस्मिता (6) ॥ मन द्वाभ्यामध्यमिध यतिरिमानायः ॥ (त्रिमि) इन्द्रवता तो गौ म्॥६।१५॥ 1 त्रिष्टुप्पादयटकीभूतानामेकादशामरामा प्रस्वारे कष्टमत्वारिंशाधिका दि सहसमेवा (२०४८) पापन्चे तेषु द्वादश मेदा एकात्र निर्दिष्टा पर प्रान्तपिल- छन्द कौस्तुमप्रमृतिप्रन्येप्पडम्बा पहुशो भेदा प्रकाश्यन्ते यथा २ सकेकाद शाक्षरप्रस्वारस्य सप्तपश्चाशदपिकनियततमोऽय (३५५) भेद इन्द्रवज्रा' इति नाम्ना प्रसिदः । एतामण प्राकृतपिसे यपा- 'दिखे समाराजुमळा पएस भन्ते मरेन्दो गुरुजुग्गसेसम् । जम्मे फणिन्दा धुम 'इन्वषना' मचा दहा अट्ठ समा मुसबा ।' (२।११५) यम्घुछन्द:-'पीसहमह एक करीले विणि भागम तत्प भणीने । सोलह मत्ता पाम ठवीने दुग्गुरु मन्तहि वाघु कहीने ॥' प्रा.२१०१ मुमुखीच्छन्दः-विमवर हार सहअसा बलम परिहिम हत्यमला । पण कल चोदह पम्प सही कसर बाणइ सो मुमुखी ।' प्रा० २१.३ दमनकछम्दा-'दिभवरजुम हुसुमल पम पम पमलिमवलमम् । चतपद पच्वसुफलम एमणम फणि मण ललिभम् ॥' प्रा.२1१०९ मालतीच्छन्दः-कुन्तीपुत्ता पमा विण्णा जाणीमा भन्ते कन्ता एका हारा माणीमा। पामा पाा मत्ता दिहा पाईसा मालतीच्छन्दा जम्मन्ता माएसा ॥ प्रा. २१११३ अनुकूलाञ्छन्दः-स्सादनुकूला मठनगगायेत् । अस्या एवानुकूलाया 'मौकिकमाला' इति इत्तरमाकरे 'श्री' इति यत्तसारे सनामान्तरे मोटनफच्छन्द:--'सान्मोटनक समजाय सगौ ॥' मद्रिकाच्छन्दः- ननरलगुरुमिनु मद्रिका ॥' छन्द कौस्तुमादौ उपस्थिताछम्दा उपस्थितमिद ब सखगौ ग ॥' त्तसारप्रमृतिपु ·९८ काव्यमाला। -- यस्य पादे तकारौ (ssiossi) जकार (Isi) गकारौ (s) गकार (s) श्व, तद्वृत्तं 'इन्द्रवज्रा' नाम । तत्रोदाहरणम्- तंगण. तगणः जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु० SS 1-SS-15/-S S S st-ss 11st-s-s यस्यां त्रि-षट्सप्त-ममक्ष-रं स्याद् हस्वं सु-जो न-वमं च-त-द्वत् । तगण तगणः जगण गु० गु० तगण तगण जगण' गु० गु० SS.SI 1-1SS-S-S s.5.1--ss-1-1s -5-s गत्या वि-लक्षी कृ-तहंस-का-न्ते तामिन्द्र-वज्रां त्रु-वते क-वी-न्द्राः ।। अपि च- तगण तगण जगण गु० गु० तगणं तगणः जगण गु० गु० ss-ss.1-151-s S 15 SIS 1151-5-5 - , ये दुष्ट-दैत्या इ-ह भूमि-लो-के द्वेषं व्य-धुर्गो-द्वि-जदेव-स-हे। गु० गु० तगणं तगण जगण तगण तगण जगण गुण गु० ma ss !-ss- 11-5 s 5 5 1--15 1-15 |-----S तानिन्द्र-वज्राद-पि दारु-णा-झान् व्याजीव-यद्य स-ततं न म-स्ते ।। तथा- तगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु० SS 1-Ss 1---15 ---- ss 1-55 1-1s 1-5-S गोब्राह्म-णस्त्री-ब-तिभिर्वि-रु-द्ध मोहात्क-रोत्यल्प-मतिर्नु- पो यः । १. 'तगणौ जगणौ गकारौ च भवत' लि पुस्तके. २. 'गोब्राह्मणत्री' इत्यादि पद्यमे- कमेवोदाहृतं लि. पुस्तके. "शिखण्डितम्' इति नामान्तरम् उपस्थितच्छन्दसः छन्द कौस्तुभादौ. उपस्थिताच्छन्दः-'तजौं जगौ गुरुणेयमुपस्थिता स्यात् ॥' छन्द कौस्तुभादौ सान्द्रपदच्छन्दः-'सान्द्रपदं भतौ नगलधुभिश्च ॥' छन्दःकौस्तुभादौ. चन्द्रिकाच्छन्दः-'ननगगलगंगैश्चन्द्रिका स्यात् ॥' वृत्तसारे. मेरुरूपाच्छन्द:--'म सो गुरुयुग्मं मेरुरूपा।' वृत्तसारे वन्दिताच्छन्दः-'नरगजा गुरुर्वन्दिता मता ॥' वृत्तसारे धारावलिकाच्छन्दः-'तो भो जलौ गुरुर्धारावलिका ॥' वृत्तसारे उपचित्रच्छन्दः-उपचित्रमिदं सससा लगौ ॥' वृत्तरत्नाकरे. कुपुरुषजनिताच्छन्दः-'कुपुरुषजनिता ननौ रगौ गः ॥' वृ० र० परि अनवसिताच्छन्द:-'अनवसिता न्यौ भ्गौ गुरुरन्ते ।' वृत्तरत्नाकरे. विध्वकमालाच्छन्दः-'विध्वनमाला भवेत्तौ तौ ग. ॥' वृ० र० परि० ·६ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। ९९ तगमा वामन तगणा बगगा न -11-13-- 1-1-12-- तस्पेन्द-यमामि-हतस्य पा-स क्षोणीध-रस्येय मयस्य-य-दयम् । पादान्ते यतिः॥ उपेन्द्रवजा जती गौ ग् ॥ ६ ॥ १६ ॥ यस्य पादे अकौर (Isi) तफार (ज) नकारा (Asi) गकारी (ss) च, तम् 'उपे द्रवमा' नाम ॥ वनोदाहरणम्- बमणा उगना बमना गुगु रापण बमनान गु IS-: ६ भवम-सा पुन्द-दसभि-पो ये नमन्ति लक्ष्मीस्व-नसेस-ने-ऽपि । तपणा जययागु तमना बगन 2 उपेन्द्र-साधि-फफक-ध-स्व कर्य ग-साने रि-पदार-णा-याम् ॥ भन पादान्ते यति। आधन्तावुपजातयः ।।६।१७॥ भायन्ती'-ति भनन्सरोफी इन्द्रवोपेन्द्रवजयो पादापाह । सो यदा यिकरूपेन यथेट भयतस्तदा 'उपभात ' प्रस्वारवेषनापतुर्दशप्रकारा मायन्ते ।। तनोदाहरणम्- इन्द्रपम्रा इन्द्रवत्रा । उपम तपना तगण . -I अनोप जातिर्वि-विधा वि -धै संयोप-वे तु म्य-वहार-का-रे। १ उकादशाक्षरप्रस्वारस्पाटपचाशदपिकनिशततमोऽय (१५८) भेद उपे न्द्रयमा' इति नाना प्रसिदः । एवमक्षणं प्रातापिट्नाले यया- परेन्द एका तमणा सुसमा पभोहरा फण्णगणा मुणिया । उर्षियजा फणिरामष्ट्विा पठन्ति ऐया मुहबण्णसष्ठा । (२।११७१) २ मगणतगणी जगणी गकारी च भवत 'इति सि पुखके ३ पादायन्तो' लि पुस्तके ४ उपजातपय प्रस्वारगमा पतुर्दश भवन्ति तक्षामसक्षमोदाहरमादीनि प्रवट यथा-(मनोदाहरमान्यमिमपृष्ठे तटम्मानि) ५. प्रस्वारमशाद' ति पुस्तके ६ प्रयोज्यते सघाहारकाले इति छि पुखके ·काव्यमाला। उपेन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा जगण: तगण जगणः गु० गु० जगण: तगण: मगणः गु० गु० । 1--SS 1-15 -S--- Is1-551-15-5-5 अत प्र-यत्नः प्रथमं वि-धे-यो नृपेण पुरत्न-परीक्ष-णा-य ॥ १ 'प्रथमो' लि. पुस्तके. २. 'परीक्षणायां' लि पुस्तके. 'कीर्ति (१) र्वाणी (२) माला (३) शाला (४) हंसी (५) माया (६)जाया (७) वाला (८) आर्द्रा (९) भद्रा (१०) प्रेमा (११) रामा (१२) बुद्धि (१३) क्रद्धि (१४) स्तासां नामानि (प्रा० पि० सू० २।१२२) (१) कीर्तिः- यथा- 'उपेन्द्रवज्रा' 'इन्द्रवज्रा' जगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु० SSI-SS- 15 1-5-S S S 1-SS 1-15 |------ स मानु-वीं मेरु-सख पि-तृ-णां कन्या कु-लस्य स्थि-तये स्थि-ति-ज्ञः । 'इन्द्रवज्रा' 'इन्द्रवज्रा जगण तगण जगण गु० गु० जगण तगण जगण गु० गु० SS -ss-1 s|-----s ss-ss I--151-5-5 t मेना मु-नीनाम-पि मान-नी-याम् आत्मानु-रूपा वि-धिनोप-ये-मे ॥ (कुमारसं० १११८॥) (२) वाणी- यथा- इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा तगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु० 1 s.s/--551-15 |-s-s Is --SS-IS---- य पूर-यन्कीच-करन्ध्र-भा-गान् इन्द्रवज्रा दरीमु-खोत्थेन-समीर-णे-न इन्द्रवज्रा तगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण বা गु० गु० SS |-SS 51-5-5 S SS SS SS उद्गास्य-तामिच्छ-ति किन्न-रा-णां तानप्र-दायित्व-मिवोप-ग-न्तुम् ॥ (कुमारसं० ११८॥)

·६ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। (३) माला- यपा- उपेन्द्रमा 83429542 उपेन्द्रवना बमना हगमा ' गु. जपा तगमा जमणा गुण 11-5SHS-8- HSS-5 कपोस-कम्पः -रमिर्पि-ने-तु विधी-ताना स-सह-मा-णाम् । इन्द्रपमा इन्द्रवमा तगमा तमणा बमजा तपण 15- मन मु-तक्षीर-समा प्र-सू-त सानूनि गध सु-रमीक-रो-ति ॥ (कुमारसे. ९) (४) शाला- इनवमा इन्द्रवमा तपण तमगा पयमा तपन वयमा जमण -3-1-1-. उदेज-यम-लिपाणि-मा-गान् मार्गे शि-ठीमूत-हिमेऽपि य-भ। सुपेन्द्रबजा इग्वजा सपना बगमा ।- 4-5-4. . न दुष-मोमि-पयोप-रा-तो मिन्दन्ति मन्दा ग-तिमश्व-मु-रूप ॥ (रुमारसं• 11110) (५) इसी- पमा- उपेन्द्रमज़ा नियमा तयण बपजागु 5 तममा तपणा गु + ---- पद तु-पारनु-विपीत-र-कं यसिम-महापि हतदि-पा-नाम् ।

·१०२ काव्यमाला। उपेन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा जगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु० ISISS S SS ss |-ss-s-s-s विदन्ति मार्ग न खर-न्ध्र-मु-तै-र्मुक्ताफ-लैः केस-रिणा कि-रा-ताः॥ (कुमारस० १।६॥) 'विपरीताख्यानिकी--' (पिं० सू० ५।४८) इत्यनुसारेण 'विपरीताख्यानि इति नामान्तर हंसीच्छन्दस । (६) माया- यथा- उपेन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा जगण तगणः जगण गु० गु० जगणः तगण जगण गु० गु० IS I-SS 1-51-5-s s-ss--S-S प्रसीद विश्राम्य-तु वीर-व-जं शरैर्म-दीयैः क-तम. सु-रा-रि। उपेन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा नगज तगण जगणः गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु० Is-ss - -s-s S S S S 1-1 S 1-S-S विभेतु मोघीकृ-तबाहु-वीर्य स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फु-रिताध-राभ्य ॥ (कुमारस० ३।९।।) (७) जाया- यथा-- इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा तगण तगण जगण गु० गु० नगण तगण जगण गु० गु० ss-ss-1S |--S-s s-ss |-15 -5-5 खरूप-योग्ये सु-रतप्र-स-रे । कालक-मेणाथ तयो. प्रवृ-ते उपेन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा जगण तगण जगण गु० गु० जगण तगण जगण गु० गु० Is-ss-151-5-s । 5-5 5-1-15 !-5--S मनोर-मं यौव-नमुद्-ह-न्त्या गर्भोऽभ-वद्भूध-रराज-प-न्या । (कुमारस० १११९॥)

·६ अध्यायः] छन्दशासम् । (८) पाला- इन्द्रमा इन्द्रममा तगणा तममा पगणा तगना बममा गु.गु . य सप-साः प-रिफरूप्य प-रस इन्द्रमा मेरी स्थि-ठे दोग्य-दोह-द-से। इन्द्रवजा तमम मामा बगमा बगना तगणा नमजा गु. ---- भासन्ति रमानि महीप-भी-य पृभूप-विध दु-मुहुर्भ-रि-श्रीम् ॥ (पुमारसं० १॥२॥) (९) मार्दा- यपा- उपेन्द्रपमा इन्द्रमा बपणा मयमा तगजा तगणा न गु दिवाक- राक्ष-वि यो गु-हा-मु छीन वि-वामीत-मिया प-का-रम् । उपेन्द्रवजा तमन तमण जयम हगना चगणा ग रेऽपि नून श-रण प्र- प-मे ममस्व-मुसि- रसास-सी-4॥ (सुमारसं० १११२५) (१०) मद्रा- न्यथा- उपेन्द्रपा गण तमना बगगा तगमा आमगा गु मु भस्स्युत्त-रसा दि-शि देव-ता-मा हिमाल-यो नाम नगापि-रा-मः।

·१०४ काव्यमाला। इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा तगण तगण जगण: गु० गु० जगण तगणः जगण गु० गु० SSI-ss- 11-5-- । -SS 1-1S 1-5-5 पूर्वाप -रौ तोय -निधी व-गा-ह्य स्थितःपृ-थिव्या इ-वमान-द-ण्डः ॥ (कुमारसं० १११॥) 'आख्यानिकी-' (पिं० सू० ५.३७) इत्यनुसारेण 'आख्यानिकी' इति नामान भद्राच्छन्दस । (११) प्रेमा- यथा- - उपेन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा जगण तगण जगण गु० गु० नगण तगण जगण गु० गु० । |-ss 1-1s-5----s |-ss 1-1s |-5-5 अनन्त-रत्नप्र-भवस्य य-स्य हिमं न सौभाग्य-विलोपिजा-तम् । - इन्द्रवजा उपेन्द्रवज्रा तगण तगणः जगण गु० गु० जगण तगणः जगण गु० गु० $ S 1-55 1-1s 1-5-5 15 |-ss- IS-5-5 एको हि दोषो गु-णसंनि-पा-ते निमज्ज-तीन्दो. कि-रणेष्वि-वा-क.॥ (कुमारसं० १॥३॥) (१२) रामा- यथा- इन्द्रवजा इन्द्रवज्रा . तगण तगण जगण: गु० गु० तगण तगण जगण. गु० गु० ss l-ss 1-1s -S-S ss 1-SS- 1-5- यश्चाप्स-रोविभ्र-म मण्ड--ना-नां संपाद-यित्रीं शि-खरैवि-भ-ति । उपेन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा जगण तगण जगण: गु० गु० जगण तगणः जगण गु० गु० 1s -ss । -5-s ।s-ss- 11-5-5 वलाह-कच्छेद-विभक्त-रा-गाम् अकाल-संध्यामि-व धातु-म-त्ताम् ॥ (कुमारसं० ११४॥)

·६ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १०५ (१३) ऋदि यपा- इन्द्रमा तपणा बपन तगजा . . ६ 4 H८--- प्रसम- -दिक्पांमु-विविक-वा- शाख-नानन्त-र पुष्प-य-टि। उपेन्द्रपा उपेन्द्रवजा बगम तपणा बपणा गु पपमा तपण दगम A शरीरि-ण स्थाव-रजा-मा-नां मुखाय तमम-दिन घ-भू-प।। (कुमारसं० ११२३॥) (१४) धुधि- यभा- इनमा उपेन्द्रयता तममा रामजा बममा ममना --- 31-..-.--5 पोशु-काक्षेप-विछबि-ता-नो यरच्छ-मा किंपु-रुपा-ना-नाम् । उपेन्द्रपमा उपेन्द्रवजा तगणा गणा गु गु । FISH. -- । दरी-हदार-विलम्पि-वि-म्या-तिरस्क-मम्मो -उदा म-प-न्ति । (कुमारसं० ११४) एषमन्यान्यप्युपमास्युदाहरणानि कुमारसमवादिकाव्येषु प्रष्ट्यानि । समात्तप्रवा वेऽपि'प्रसादुपजातीनामुपन्यासोगपवार्य । फेरिदिय सूत्र न्यायोपक्षणपरं म्याच सते। तेन वशस्प-इन्द्रबशापादयोरपि संकरादुपैमातयो मबन्ति । शाछिनी-बासोमर्मी- पादयो, भन्येपामपि लपमेवानी प्रयोगानुसारेपोपमातयो क्षेयाः । १.मु पुस्खके 'अपि मास्ति। २ मत्र पस्येन्द्रमशयोरपि प्रखारेते चतु देशषा उपजातो भवन्ति वासो खस्मोदाारणारीनि यथाक्रम प्रकाश्यन्ते, गया- ·१०६ काव्यमाला । प्रथमो भेदः- - यथा- इन्द्रवशा वंशस्थम् तगण तगण माण रगणा जगण तगणः जगण रगण S•s --51-15 10-15 15-35 1-1 1-5 15 कि बूथ रे व्योम-चरा म-हासुरा स्मरारि-सूनुप्र-तिपक्ष-वर्तिनः । वशस्त्रम् वंशस्थम् जगणा तगण जगण रगण जगण तगणः जाणः रगणः 151-551--11-5115 |-551-15 1-sis मदीय-वाणव-णवेद-ना हि सा-धुना क-थं विस्मृ-तिगोच-रीकृता ।। (कुमारसं० १५।४० ॥) द्वितीयो भेदः-- यथा- वंशस्थम् इन्द्रवंशा ___ जगणः तगण जगण रगणः तगणः तगणः जगण रण: S-SS 1-15 |--55551-51-13.!-SIS पुरोग-तं दैत्य-चमूम-हार्णवं दृष्ट्वाभि-तथुक्षु-भिरे म-हा-सुराः । वंशस्थम् वंशस्थम् जगण तगणः जगण रगण जगण: तगणः जगण रगणः S - !-5 S |-||-SIS Is |--Ss |--IS-51s स्मरारि-सूनोन-यनैक-कोणके ममुर्भ-टास्तस्य-रणेऽव-हेलया । (कुमारसं० १५॥४९॥) तृतीयो भेदः- यथा- इन्द्रवंशा इन्द्रवंशा - तगण तगणः जगण रगण तगणः तगणः जगण रगणः ss-ss !-15 -5 Is SSS SI-1S 1-5 1.5 निम्नाः प्र-देशाः स्थ-लतामु-पागमन् निम्नत्व-मुच्चैर-पि सर्व-तश्च ते ।

·६ अध्यायः] छन्द शास्त्रम् । १०७ पंससम् शस्पम् रपणा बमजा तमणा गणा तुरा-माणाव-भता सुक्षता रपैर्ग-जेन्द्र प-रित स-मीकता ॥ (कुमारसं• १४॥४३॥) चतुपों भेद यपा- वयस्पम् शस्त्रम् तगपर सपा तगण बपणा परस- पन-परस सैनिका द्विषोऽपि यो प्र-वरोद-तायुषा ।। इन्द्रबा बास्यम् तपमा पपणा तपणा जपणा गण । ताकि - धावि-तमान-सत्कमा-मिपान-मीयुर्वि-अपि-मो रणे । (इ. स. १५।५२५) पषमो भेद- यथा- यशस्वम् तुगमा अपना रमण HSESIS II SS15 कभी-तास्पार-विदष्टय समेल सर्वे मु-र-मिदि-पः पुरः। इन्द्रवक्षा बस्वम् तामा हमपा त्यमा थाना स-रेण धणान्त-शाविना मियो स्-पन्त करुणेन निर्ययुः । (कु. सं. १५।२४ ।)

·१०८ काव्यमाला। षष्ठो भेद.- यथा- इन्द्रवंशा इन्द्रवंशा तगण तगण जगण रगण तगण तगण जगण रगण SS 1-5-151-51 SSS 1-SS 1---15- Ss अभ्याज-तोऽभ्याग-ततूर्ण-तर्णका-निर्याण-हस्तस्य पुरो दु-धुक्षत । इन्द्रवंशा वशस्थम् तगण तगण जगणः रगण जगण तगण जगण रगण SS-5.5 ISS is 51-SS-IS-SIS वर्गाद्वा हुंकृ-तिचारु निर्यती- मरिर्म-वोरक्ष-त गोम-तल्लिकाम् ॥ (शिशुपा० १२१४१) सप्तमो भेद यथा- वंशस्थम् इन्द्रवंशा जगण: तगण जगण रगण तगण तगण जगणः रगण ha 1.5 1-SS 1-5-5 Is SS SS-ISIS IS नजाम-दग्न्य क्ष-यकाल-रात्रिकृत् स क्षत्रियाणा समराय वल्गति । इन्द्रवंशा वंशस्थम् तगण तगण जगणः रगण: তা। तगण जगण रगण ss |-ss-15 1-5 ।। ।। |-ss-15-51s येन त्रि-लोकीसु-भटेन-तेन ते कुतोऽव-काशी स-ह विग्र-हग्रहे ।। (कु० सं० १५।३७ ॥) अष्टमो भेद यथा- वंशस्थम् वंशस्थम् जगणः तगण जगण रगण जगण तगण जगण रगण । -ss- 1s - IS ।s -551-15 |- निवार्य-माणैर-भितोऽनु-यायिभि-र्ग्रहीतु-कामैरिव तं मु-हुर्मुहु ।

·५ अध्याय ] छन्द शासम्। १०९ वास्यम् इन्द्रवशा गण नगमा गण। रमणा FISH $KIISSES ASSES मपाति गुप्रैर-मिमौलि चाफले-भविम्य-देवन्म-रणोप-देशिमि ॥ (इ. स. १५।२९ ।) नयमो भेद'- यथा- द्रवशा बशस्यम् तगणा तमणा जगज रपया बमणा वगणा बगगा रगणा -- ६ -3 5 1 STEHSI सातं त्रु रम्प-तुख-पुर-रुपय-कानो क-नकस्थ-सीरजः । मंशस्थम् इन्द्रवंशा तममा बगण तगम तवण रपणा 1-1-.-.. गत दि-न्तान् प्र-सरै स-मीरण-हन-म भूर पभार भूयसा ॥ (कु. #• ११॥२०॥) दशमो मेद'- - यथा- पास्पम् इन्द्रवशा चमण वगणा नगम तगण तगया उपमा रपणा A -13161-51 नितान्स-मुत्तुद्ध-सरख-हेपिते-साम-दानदि-पहि-से शते । बंधस्यम् इन्द्रदेशा जगमा तगपा पगण रगण तयपा गणा -- $$ISE पल-अस्पन्द-ननेमि-नि खने-बामूधि-समास-मयाक-ई नम ॥ (कुमारसं० १४॥४०॥)

·११० काव्यमाला। एकादशो भेदः यथा-- इन्द्रवंशा इन्द्रवंशा तगण तगण जगण रगण तगण तगण जगण रगण $ S S S 1-1 SS is SS-5 S Ş ISIS श्रुत्वेति वाचं वि-यतो ग-रीयसी क्रोधाद-हंकार-परो म-हासुरः । इन्द्रवंशा वशस्थम् जगण तगण जगण रगण नगण तगणः जगण: रगण: ISIS SII SISI S S S S S - SISIS प्रकम्पि-ताशेप-जगत्र-योऽपि स-ना-कम्प-तोचैर्दि-वमभ्य-धाच्च सः॥ (कु० सं० १५१३८ ॥ द्वादशो भेदः- यथा- वंशस्था वंशस्था जगणः तगण जगण रगण जगण तगण जगण: रगण }s --ss 1-1S |--- 15 1-51-15 |--SIS कटुव-रै प्राल-पथाम्ब-रस्थिता· शिशोर्व-लात्षदि-नजात-कस्य किम् । इन्द्रवशा इन्द्रवंशा तगणः तगण जगण रगण तगण तगण जगण: रगण SS SS SS SS SS SS-5 IS श्वान प्र-मत्ता इ-व कार्ति-के निशि खैरं व-नान्ते मृगधूर्त-का इव ॥ (कुमारस० १५१४१॥) त्रयोदशो मेद - . यथा- इन्द्रवशा वंशस्थम् तगण तगण जगण. रगण जगण तगण जगण: रगण 5 S 1-5 51-I SISIS IS 1-S S MISSIS पद्म-र-नन्वीत-वधूमु-खातो गता न हंसै श्रि-यमात-पत्रजाम् ।

·६ अध्याय ] छन्दःशासम् । १११ या शालिनीवावोर्मापादयोरन्येषामपि सम्पभेदामा प्रयोगानुसारेणोपगातयो झेया । दोषकं मी सुगौ ग् ॥ ६॥ १८॥ यस्प पाये भयानयो (su,sh,su) गारो (55) भसतवर दोपर्क नाम उत्तम् । तत्रोदाहरणम्- इन्द्रा इन्द्रबशा उपना SHII रेऽम-चन्मोज-मस्य गच्छत शेडोप-मातीव-बस्य निमगा। (शिपा. १२॥१॥ पतुर्दशो भेद- यया- बंशस्थम् इन्द्रवंशा तपना अपना दममा बयणा सपना महाप-मूनाम-पिपा स-मन्तता सैना सप म-तराम-पायुषा । इन्द्रमा इन्द्रवशा तगा ब्रममा ...-....-..-.-.. तस्पर्वि-मममि-विपास-सेकने तस्माद-मदार पनि प्र-कोटा (कुमारसं. १५६५) १ 'सपालि पुख २ तुस्पसरूपमपादयोरेपोपमातित्वमिति म विममा, मित मिहसेक्समपर्णपादमोरपि । "राम समनपूर्व रबर सीतापति सुन्दर काम करणामय गुणनिर्षि विप्रप्रियं पार्मिकम् । राजेन्द्र समसन्म दक्षरपतनमें इमाम धान्तमूर्ति बन्दे मोकामिराम खुकुलतिलक गप राबमाप्रम् " पवि पपे छनविशसभरपादकेन (१९) शार्दूलविक्रीडितेन सहकाशिसभरपावसाय- राहतस पादायेन मिभमाडुपनावितम्। एवमेवानापमहमोरपि संकरापमाति । प्र योगापखारेणोपवासयो प्रारम्या.' इति पुखकान्तरस्स पाठ ४ 'मत्रराममो इति कलिसवामनिवपुतके ५. प्रदशाक्षरप्रसारमोनमत्वारिंशदपिकवतुभवयमो (us) मेदो वोधक' वि मात्रा प्रसिया, ·ए १२ मगण भगण गणः गु.गु० , भगणः ,भगणा भगण, गु• गुरु 5.1.1-51-51-5-5 S 1-1-5 -s 1015-3. • . 'दोधक-मर्थवि-रोधक-मु-गं, स्त्री-चप-लं युधि क्रातर-चि-तम् । भगणा ' गुरु, गु० मगण भगणः भगण: गु० गु० भगण: मगणः A4- s11-11-5-5. sISIES.I-S-S. खार्थप-रंमति-हीनम-मा-यं मुञ्चति यो नृप-तिःस सु-खी स्यात् ॥ अन पादान्ते यतिः । दोग्धीति दोधकः । केनाप्युपायेन राजानं दोग्धि । शालिनी म्तौ त्गौ ग् समुद्रऋषयः ॥ ६ ॥ १९ ॥ यस्य पादे मगणतगणौ, (sss. si) तगणो, (si) गकारौ (s,s) च भवतस्त- इत्तं 'शालिनी' नाम । चतुर्पु, सप्तसु [च] यतिः । तत्रोदाहरणम्- मगण तगणा तगणा मगण गु० गु० तगण . तगणः सु. गु० - . SSS-S:s ss -S-5 sss-s.s। SSI-S-S. शस्त्रश्या-मा(४)स्निग्ध-मुग्धाय-ता-क्षी(७) पीनश्रो-णि(४)दक्षि-णावर्त-ना-भिः(७) मगण तगण:- तगण गु० गु० मगणः तगण तगण गु० गु० SSS-SS 1-551-5-S s.s.s -ss | -SSI s-s. पध्ये क्षा-मा(४)पीव-रोरुस्त-नी या(७) श्लाघ्याभ-तु (४)शालिनी कामि-नी स्यातू(७)। वातोर्मी म्भौ त्गौ ग् च ॥ ६ ॥ २० ॥ यस्य पादे मगणभगणतगणाः (sss, su, SS I) गकारौ (s,s) च भवतस्तद्वृत्तं 'वा. तोर्मी' नाम । चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः । चकारो यत्यनुकर्षणार्थः । तथोदाहरणम्- - मगण मगण तगण गु० गु० मगण मगण. तगण गु० गु० SSS-5 ।।-55-5-5 ss.s-s.।।.--ss Isrs. यात्युत्से-क(४)सप-दि प्राप्य-कि-चि-(७)त्स्याद्वा य-स्या(४)श्वप ला चित्त -त्ति (७) । १. 'मकारतकारौ तकारगकारौ गकारच' इति. क. मु. पुस्तके. २. उकैकादशाक्ष- रप्रस्वारस्योननवत्यधिकद्विशततमोऽयं (२८९) भेदः 'शालिनी' इति नाम्ना ख्यातः. ३ 'गश्चतु.खरा' इति लि. पुस्तकेऽधिकः पाठः. ४. 'मकारमकारतकारा' इति । क. पुस्तके. ५ उतैकादशाक्षरप्रस्तारस्य पञ्चाधिकत्रिशततमो (३०५) भेदो 'वातोर्मी' इति नाम्ना ख्यात । वातोर्माशालिन्यो गणतगणस्थान एव भेदः' । अतएवानयोमिश्रणा- पूर्ववदुपनातयो भवन्ति । एकलघुविभिन्नतायामिव लघुद्वयविभिन्नतायामप्युपजातयो भवन्तीति ग्रन्थकृता 'तथा शालिनीत्यादिना' सिद्धान्तितम् .'

·५ अध्याय छत्व शासम्। -तमना तपना. या-जी(फुट-आम्दा-दा-पा(साम्या सामी(त-बातोमि-मा-सा (. पायोमीति लिया 'इदिनरादधिमा' इति । अमरविलसिता ममौ न्ली ग॥ ६ ॥ २१ ॥ मस पादे मगमगणनगगसकारगकारा (sms, sh, I,I, 5) भवन्ति । 'भैमरनिससित माम । पमिः सप्तमिव मतिः। खत्रोदाहरणम्- - मगमा H A कि देग-() चम्-दर-दि-(७) या प-4()प्रम-विठ-सि-तम् ( भगना मनमा भगना g इसे मे(४)मन-पति म-म-सि(७) अम्ति का-(R-सरसन-सि (1) रयोदवा नौ ग्लौ ग्॥ ६ ॥२२॥ मस पारे रगणनेंगणकारगकारा (as, m, us, l, 5) मा तेरत 'रपोर्टता' माम। पत्रोदाहरणम्- अपना रफ्ना य - . या रो-सि विवि-विंटर स-4 संगति परए-दरता गया। १ 'प्रमरविमसित म्भौ सौग समुद्रापय' इति पुस्खके पाठः । सरलाय भ्रमरविणसितम्' इस मामास इस २ 'मधरमघरमघरकारगकारा। पुखके ३ फिकादशासरप्रसारस नवापिकसहस्रतमो (1..)'भ्रमरविलसित इति नामा प्रसिर । मन तुपादान्ते 'सि' इति वर्णसं 'ग..' सूत्रानुस्त्वाविवेधा, ४ रफनकारी रेफसपरी गर'. पुखके ५. 'तर बतावत' लि पुस्तके । उफैकादंधाक्षरप्रस्वारस्पैकोनशतामिषदशततमो(५९१) मेदो रियोदता' इति मामा प्रसिका ·११४ काव्यमाला। रंगणा नगण: रगण ल० गु० रगणा नगणः गण: ल.गु० S.I.S-1-1-1-51S-10-S SIS-1-11-SIS-1. म्लानय-त्युभय-तोऽपि वा-न्ध-वान् मार्गधू-लिरिव-सा रयो-द्ध-ता ॥ पादान्ते यतिः। खागता नौ भूगौ ग्॥॥ ६ ॥ २३॥ यस्य पादे रगणनगणौ (sis,n) भगणो (si) गकारौ (s,s) च तदृत्तं 'खार नाम । तत्रोदाहरणम्- रगणः नगणः भगण गुल्गु० रगणः नगण मगण गुगु० SIS 5-5. S.15-1. s11-5-5. आहवं प्रक्शि-तो यदि रा-हुः पृष्ठत-श्वरति वायुस-मे-तः । रगणः नगणः भगणः गु० गु० रगण नगणः भगण गु० गु० - SIS.- 11 SI-S.-5 SIS s I.1-5-5. . प्राण-त्तिरपि यस्य श-री-रे स्वागता भवति तस्य ज-य-श्रीः॥ पादान्ते यतिः। वृन्ता नौ स्गौ ग् ॥ ६ ॥ २४ ॥ यस्य पादे नर्गणी (, Im) सगणः (us) गकारौ (s,s) च तद्वत्तं 'न्ता' नार अत्र मण्डूकम्युतिन्यायेन समुद्रऋषय' इत्यनुवर्तते । तेन चतुर्भिः सप्तभिश्च यति तत्रोदाहरणम्- नगण नगण सगणः गु० गु० नगणः नगण सगण गु० गु० "I-I-IS-S-S 1-1-1-IS-SmS. द्विजगु-(४) परि-भवका-री यो(७) नरप-ति(४)रति-धनलु-धा-त्मा (५)। नगण: नगण सगण गु० गु० नगणः नगण सगण गु० गु० 1-1-1-1-11S.-s. -S. 1-1-1-1-1| Si-s-s. धुदमि-ह(४)निप-तति पा-पो-सौ(७) फलमि-व(४)पव-न-इत-वृ-न्तात् (८ १. 'रेफनकारभकारा गकारौ च' क. पुस्तके. २. उत्कैकादशाक्षरप्रस्तारस्य त्रि त्वारिंशदधिकचतुःशततमो (४४३) भेदः 'स्वागता' इति नाम्ना ख्यातः. ५. 'नक सकारगकारौ गकारश्च भवति' क. पुस्तके. ४. उत्कैकादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्पाचार धिकद्विशततमो (२५६) भेदो 'वृन्ता' इति नाम्ना प्रसिद्धः .

·६ अध्याय ] छन्दशासम्। श्येनी ौ ग्लौ ग् ॥ ६ ॥ २५ ॥ यस पावे रगमममी (Gis,si) रगणतकारी (GIS) गफार जयदत्त येनी' नाम । तत्रोदाहरणम्- बपणा 4 --+-- ..-3-3. फूर--टिराय-ता-प्रना-सि-का चपटा कठोर-सीण-मा-वि-नी बफमा रपण जगणा एपमा ३ सुरज-हणीस-दामिप-मि-या श्मेनिक- सावि-हिवा---मा । भत्र पादान्ये यतिः विलासिनी नौ गौ ग् ॥ ६ ॥ २६ ॥ यस्य पादे बंगमरगणौ (Isi,sis) नगणो () गकारौ (ss) तत्तं विला सिनी' नाम । पत्रोदारणम्- बगगा विलासिन्नी पिणे-किता सका-मी पमाति कामस-सपेटि-स-या। एमब जगमा जयणा करोति वपम क्षिति-पा--र्यतात्म-नव यो-गिनोऽपि म-तान् । (बगेमाम्) जगती ।। ६ । २७॥ मधिकारोऽयमप्यायपरिसमाप्तेः । यक्ति कप्पमनुकमिप्यामखबगतीस वेवित न्यम् । मक्यति व "वोट स । ६३१॥'मयवीपादस्स बक्षम भवति । पंशसा ज्वौ जरौ ॥ ६ ॥ २८॥ १रफणारी रेफसकारी गकारक पुखके. २ अकादशाक्षरप्रसारस्य म्पनीमपिकपदभवतमो भेदा श्येनी' ति माना प्रसिय ३ सूत्रमेवस्सोदाहरण मिसितपुखके माति ४ सबैकादशाक्षरप्रस्वारस्म द्विपस्तारिंधयुत्तरप्रियतवमो (३२) मेदो 'विलासिनी' इवि मामा प्रतिम ५.बगतीन्द पारपटफीमाना बीएसंस्मननाममरामा प्रबरे कते पणनासपिकचनासहममेदा (४.९६) बापन्द्र देपु पान पोरसमेदा एप निर्दिमा, पर शाहसपिरामिप्रन्येप्पन्पेऽपि मेदा उपसभ्यन्ते ते पात्र विनिर्दिश्यन्ते । यथा- ·-- ११६ 'काव्यमाला । यस्य पादे जगणतगणौ (Isi,ssi) जगणरगणौ (Ist, sis) च भवतस्तदृ 'चशेस्था' नाम । तत्रोदाहरणम्- विद्याधरच्छन्दः- 'चारी कण्णा पाए दिण्णा सव्वासारा पाआअन्ते दिजे कन्ता चारी हारा। छण्णावेआ मता गण्णा चारी पाजा विजाहारा जम्पे सारा णाआरामा ।' प्रा. पि. सू. २११२८. लक्ष्मीधरच्छन्दः- 'हारगन्धा तहा कण्णगन्धा उणो कण्णसद्दा तहा तो गुरूआ गणो । चारि जोहा गणा णाअराआ भणो एहुरूएण लच्छीहरो सामुणो ॥' प्रा. पि. सू. २११३३. एतदेव स्रग्विणीनाम्ना प्रसिद्ध प्रन्यान्तरेषु । सारङ्गच्छन्दः 'जा चारितकारसंभेअउकिट सारशरूअक सो पिङ्गले दिट्ठ । जा तीअवीसामसंजुत्तपाएहि णाजाणिए कान्ति अण्णोण्णभाएहि ॥' प्रा. पि. सू. २११३७. चन्द्रवर्त्मच्छन्दः-'चन्द्रवम गदितं तु रनभसैः' वृत्तरत्नाकरछन्दोमर्यादिषु मौक्तिकदामच्छन्दः-चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम' वृ. र. परिशिष्टे, प्रा. पि. सू. २।१३९. मोदकच्छन्दः- 'तोडअछं विपरीम विजसु मोदहछन्दह णाम करिनसु । वारि गणा भगणा सुपसिद्धर पिङ्गल जम्पद कित्तिहिलुद्धउ ॥' तोटकच्छन्दसो विपरीतस्थापनेन मोदकच्छन्दो जायते । प्रा. पि. सू. २११४१. तरलनयनीच्छन्दः- 'णगण णगण कर चउगण सुकद कमलमुहि फणि भण । तरलणमणि सव करु लहु सव गुरु जबउ णवरि कहु ।' प्रा. पि. सू. २११४३. -सुन्दरीच्छन्द:- 'णगण चामर गन्धजुआ ठवे चमर सलजुभा जइ संभवे । रगण एक पदान्त हिं देक्खिआ सुमुहि सुन्दरि पिङ्गललक्खिआ॥' प्रा. पि..सू. २१४५. १. 'जकारतकारी जकाररेफौ' इति कलिकातामुद्रिते लिखितपुस्तके च. २.उफ दशाक्षरप्रस्वारस्य त्रिशतद्वयशीत्यधिकैकसहस्रतमो भेदो ( १३८२) वंशस्था' । नाना ख्यातः । छन्दोमारीप्रभृतिषु च अन्धेश्वेतदतं 'वंशस्थविलम्' नाना प्रसिद्धम्. - - - -~- . -- ·६ अध्यायः] छन्द शास्त्रम्। ११७ अपमा बपना पगा बगापणा (पणा -+-+-II 18-+-+ विश्व-परस्प-मुदार-पेष्टित पुर्णप्रिय मित्र-मपात सवनम् । पपया बिना बयमा एपमा बममा तगमा अगमा पना -:"" F- विपत्ति-ममस्य फराप-सम्बनं करोति म प्राण-परिक-पेण ॥ पादान्वे यतिः । इन्द्रवशा तौ जी ॥ ६॥२९॥ मस पावे वर्गमा (1,55) जगणरगणी (ज, sis) घ वदत्त 'इन्द्रवंशा' नाम । सत्रोदाहरणम्- तपना त्पमा वगया तपणा बागा कुर्षांत यो देव-गुरुदि-अन्मना-मुलीं-प-वि पात-नमर्य-लिप्सया । तममा तपमा तपना जपणा M वसेन्द्र-शेऽपि गृहीस-जम्मन संगाय-ते धीः प्र-विकृत-तिनी । मत्रापि पादान्ते यति सुतविलम्बितं नमो भ्रौ ॥ ६ ॥ ३०॥ मियवदाच्छम्दा-'मुपि भवेमम प्रियंपदा' पूत्तरनाकरादिषु । मणिमालाम्बा-खो स्पो मपिमाला विमा प्रहरी पत्तरमाकरादिषु । ललिताच्छन्दः-'पारेरमाणि सविता मी पणे इतरनाकरविषु । "महितोजपळाच्छम्व:-'मनमरसहिता सहितोम्मटा' पतरनाकरे । - जलघरमाछाच्छन्द:-'बसम्पध्यमियमघरमामा म्भी मौ' पतरनाकरे। मालतीच्छन्द:- मति मग्रवप माग्दी परौ तरसाकरे । पत्रचामरम्पर-बरोबरी खगाविद सदन्ति परामरम् पत्तरनाकर । वामरसच्यादर अमिनबतामरस मजाप"। एतरेव ललितपदनामा परि अपरबाकरे। " 'गमप्रिय' इखि कवितामनिवे मिसितपुखके प २ 'तकारी अकार- रेफी च' पुखके ... सकादशाक्षरप्रस्वारस विशवेषपीसपिकसहसयो (११) भए पषधा' मामा प्रसि. ४ 'पाकम् इति कति म. इसके ·ke काव्यमाला! यस्य पादे नंगणभगणौ (1,sh) भगणरगणौ (su, SIS) च भवतस्तैदृत्तं तविलम्बित' नाम । तत्रोदाहरण- नगणः भगणः भगण रगण . नगण: भगण भगणः रगण: 11-51-5।।.-Ss 1-1-1-s-o-s-In-s 5. . द्वतग-तिः पुरु-पो धन-भाजनं भवति मन्दगतिश्च सु-खोचितः। नगण: मगण भगणः रगण नगण: भगण भगण. रगण. ।।1-5-1-51-5s -s1.-5 | 1.-SIS द्रुतवि-लम्बित- खेलग-तिर्नुपः सकल- राज्यसु-खं प्रिय-मश्नुते ॥ तोटकं सः ६।३१॥ जगतीत्यधिकारे यावद्भिः सकारै (us)जगतीपादः पूर्यते तावन्त एकपादे सकारा न्ति तद्वृत्तं 'तोर्टेक' नाम । तत्रोदाहरणम्- सगण सगणः सगण सगणः सगणः सगण: सगणः सगण 1.5-15-1150-11S. 113--1-1.50-15-15 त्यज तो-टकम-र्थनियो-गकरं प्रमदा-धिकृतं व्यसनो-पहतम् । सगणः सगण सगण सगण सगण सगणः सगणः सगण. ।। 5-115.1।5-1 ।। s-115--1|s.-1••s. उपधा-भिरशु-द्धमतिं सचिवं नरनायकभी-रुकमा-युधिकम् । पादान्ते यतिः। पुटो नौ म्यौ वसुसमुद्राः ॥ ६॥ ३२ ॥ यस्य पादे नगणौ (m,m) मगणयगणौ (sss, Iss) च तद्वृत्तं 'ऍटो' नाम । अष्टभिश्चतुर्भिश्च यति । तत्रोदाहरणम्- १. 'नकारभकारौ भकाररेफौ च' क. मु. पुस्तके. २. 'वृत्तं' इति लि. पुस्तके स्ति. ३. उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य चतु-शतचतु षष्ट्यधिकैकसहस्रतमो ( १४६४) दो 'द्रुतविलम्बित'नाम्ना ख्यातः. ४. उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तशतषट्पश्चा. दधिकैकसहस्रतमो (१७५६) मेदः 'तोटक' इति नाना प्रसिद्धः, ५. अस्य गोदाहरणान्तरमपि यथा- 'अमुना यमुनाजलकेलिमृता सहसा तरसा परिरभ्य धृता । हरिणा हरिणाकुलनेत्रवती न ययौ नवयौवनभारवती ॥' तोटकोदाहरणीभूत पद्यमेतत्प्रक्षिप्तमिव प्रतिभाति, मेदान्तराभाव उदाहरणान्तरस्य यात्. 'नकारौ मकारयकारौ च भवतः । इति' क. मु. पुस्खके। ८. उक्त द्वादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्सप्तत्यधिकपञ्चशततमो (५७६) भेदः 'पुट' इति नाम्ना ख्यातः प्रन्यान्तरेषु चास्यैव 'श्रीपुट' इति नाम प्रसिद्धम्. .. 1 ·६ अध्याय ] छन्दाशास्त्रम् । बपणा मामा रमा मपना माविष-छति स-पति(6)या-यमार्गा(४)- सनि शिपिछ-मुपि(पा-पिंपोमा (४) ममणा ममना पगणा पपना भयमा मगणा -- --.. 1-1-14 भभूत-पुट इ-पाप्ती(पु-यकर्मा(४) भगति जगति सेम्प-(6)व-पलो) जलोद्धतगतिः उसी जसी रसर्तवः ॥ ६ ॥ ३३ ॥ पस पादे मर्गणसगी (Isi, ns) पुनरपि वाव (isi, ns) and 'जसोदत गैखिम । पट्टिा परि यतिः । समा बमना पणा तमना -~ ---- मनषि समरे गान-पि Rपन्, हरःप्र-मुरसी मुनोनि-तबछः । मगना पमनागना पपना नामा उमनागनाममा +81-++-FIRE-+5 FZ-fit पोर-गति-ययैव मकर-बा- निकर करेण परितः । तवं नौ सौ ॥६॥ ३४॥ पस्य पाये मगो (in, in) मगणरगगी (sss, sis) प सत् 'तत माम । ममतापगणा मदनी कर-कममि में गाठो-रुष्ठिा यात-नयम-कोरी का-मापिका । बना मरना भगना मदमा विरा-पहन-सहा- या पिपतु पयेन्दोरिणाम कुसमविचित्रा न्यौ न्यौ॥६॥३५॥ यस पादे नगेगमगो (in, Iss)पुनरपि सावेग (in, Iss) सत् 'कुसमविधिना' नाम । 1 'जकारसकारी पुमनापेवक पुखके ५ उजवाणववारस्यायवपर सीसमिकसहमतमो (१८८६) मेदो 'जलोसवगतिः' इति नामा आयात ३ 'नकारी मकाररेफौ' क. पुखके. ४ उपदादशासरप्रबारस्य भयभीसपि किसानतममेवा (१.८८) 'सतम्' इति माना प्रसिया ५. 'नम्ररयकारी पुनखायेगक पुखके उच्दादशापरणवारस पदसप्तसमिकनवचततमो (९७१) मेरा'कसमविचित्रा ति नाना प्रसिद्ध ·११० काव्यमाला यगण: नगण: नगण. यगणे: नगणः यगणा नगणः यगण J 1-1-1ss. 11.15.s.s. 1.101-1.s.s. 1-1.5.5.. विगलि-तहारा सकुसु-ममाला सचर- गलाक्षा वलय- सुलक्षा । नगणः यगणा 7 नगणः पगणः नगणा यगण. नगण. यगण: ७ -1SS 1lmss 11-1•s.s..1.1-1s. . विरचि-तवेषं सुरत-विशेष कथय-ति शय्या कुसुम-विचित्रा ।। चञ्चलाक्षिका नौ रौ॥६॥ ३६॥ यस्य पादे नगणौ (m, m) रगणौ (sis. sis) च भवतस्तवृत्तं 'चञ्चलौक्षिका'नामा नगण. नगण रगण रंगण' नगणः नगणः रगण:- रगणः ।। --.--.iss Isr-1-1-1-1-1- ss-sis. अति सु-रभिर-भाजिपु-पनिया-मतनु-तरत-येव सं-तानकः । रगणः नगण नगणः रंगण. रगण: नगण: नगणः रगण SloStil fondotin-si Sons I s. 11-1115.15. तरुण-परम-तखनं रागिणा-मतनु-तरत-येव सं-तानः ।। भुजङ्गप्रयातं याः॥६॥ ३७॥ यस्य पादे चत्वारो यगणा (iss, iss, iss, iss) भवन्ति तद् 'भुजङ्गप्रयात' नाम । . यगण: यगण. यगणः यगण, यगणा. -यगण. . यगण: यगणः 1-s.s.-15.5--1ss. 158 ss. Iss-1ssss ~ पुरः सा-धुवद्व-क्ति मिथ्या विनीतः परोक्षे करोत्य-र्थनाशं हताशः । यगण यगणा यगणः यगणः यगण थगणः पगण- यगण. TH- - 155-135-ISS-155. JssIS•s.-1ss |s.s. भुजा-प्रयातो-पमय-स्य चित्तं त्यजेत्ता-दृशं दु-चरित्रं कुमित्रम् ॥ अत्र पादान्ते यतिः १. विरचितवेश' इति क. मु. पुस्तके. २. उकद्वादशाक्षरप्रस्वारस्य द्विशतषोड- शाधिकैकसहनतमो भेदः (१२१६) 'चञ्चलाक्षिका' इति नाना ख्यात, ३. 'पुरभृतः' इति लि. पुस्तके. ४. 'संतामकः' क. मु. पुस्तके. ५. 'भुजङ्गप्रयातं यः इति क. मु. पुस्तके. ६. उकद्वादशाक्षरप्रस्वारस्य षडशीत्युत्तरपञ्चशततमो भेदः (५८६) 'भुजङ्गप्रयातम्' इति नान्ना विख्यातः. ७. 'भाति' क. मु. पुस्तके.

·६ अध्याय ] छन्दशासम् । १२१ सग्विणी राः॥६॥ ३८॥ मस्स पादे रगणा (sis.ss,sis, Sts) घसारखत् 'परिणी' माम। रमना पना रपमा ममा रममा गा + F5 + . . योरगे पुस्पते निमरे निर्मय-स्मागिता यस खे-पखदा-नारभिः । समा गमा एमया मना G+: +: ---- समरे वीरस-मीर्यशा-सग्विणी नूनम-म्पति स-स्थीति-सोशुका ॥ प्रमिवाक्षरा सूजी सौ ॥६॥३९ ॥ यस पाहे सगणजगेंगी (us,s) सगणो (us, us) प भपतसहतं 'मि- साक्षरी' माम । सत्रोदाहरणम् पगमा बपमा पगगा सपना समपा पमना - --८ ।++ परिशु-पाप-ना-तिधर्य परिपि-पती धनणयो-मृतम् । सगजा जमना समनारणा FE ++F- F-IS-11: प्रमिता-मरापि विपुला-परवी नेवमा-रती -ति मे सदयम् ॥ मम पादान्ते मति । कान्तोत्पीडा भूमौ समौ ॥ ६ ॥ ४० ॥ यस पारे मगमगणी (sh, ss) सगणमगपो (rs sms) र भवर्तनमृत "कान्तोस्पीरा' माम विनोदाहरणम् 74 'समिमी र मु पुखके २ उजवादशाक्षरप्रसारस्पफवैकसप्तस्मपिक- सहप्तमो मेदः (1101) 'मग्यिणी' इति माम्ना प्रसिदः ३ 'निर्भय लि म पुखके , 'सर्पसदानापपिनि पुखके ५. 'सरसकारी सोच कमु पुखरे । उक्दादशाक्षरप्रस्वारस्य सप्तपद्विसप्तसभिकैकसहसतमो मेद (१७७२) 'प्रमिताक्षरा' इति नाम्ना स्यात - 'सर भारती' कम पुखो. 'मधरमरी सकारमारी' कम पुस्तके ९ 'भपतः । इति कम असो मास्ति । • 'उजदावशाक्षरप्रसारस्प एकोनप्रवाधिकेकयततमो मेदु ६.१७) 'कान्वोत्पीडा' इति माना साधः- ·१२२ काव्यमाला। भगणः मगणः सगणः मगण मगणः मगणः सगणः मंगणः s-sss. ! sS: F-Sss ।।S.-SS.S. कामश-रैया॑प्ता खलु कान्तोत्पीडा-माप्तव-ती दु.खैः परिमु-यन्ती या । भगण: मगणः सगणः मगण: भगणः मगण' संगण मगणः s।।-Sss-11S.-Sss-s।। --Ss.s-1| Si-SSS. सा लभ-ते चेत्का-मुकयो- गाढं दुःखवि-मुक्का स्यात्परमा-नन्दाप्ता ।। वैश्वदेवी मौ याविन्द्रियऋषयः॥६॥४१॥ यस्य पादे मैगणौ (sss, sss) यगणौ (Iss, Iss) च भवतस्तद्वृत्तं 'वैश्वदेवी' नाम । पञ्चसु सप्तसु च यतिः । तत्रोदाहरणम्- मगणः मगण यगण यगण: मगण: मगण यगणः यगणः sss-sss-1S - ISS.-5s S-S ss-1.5S-155. धन्य पु-ण्यात्मा(५)जा-यते क्वा-पि वंशे(७)तादृक्पु-त्रोऽसौ(५)ये-न गोत्रं पवित्रम् । मगण. मगण यगण यगण मगण मगण यगण यगण SS SS S SSSSS SSSSSS-1ss-ISS. गोविप्र-ज्ञाति(५)खा-मिकार्ये प्रवृत्त (७) शुद्धः श्रा-द्धादौ(५)वै-श्वदेवी भवेद्य.(७) । वाहिनी त्यौ म्यावृषिकामशराः ॥ ६॥ ४२ ॥ यस्य पादे तगणयगणौ (ssI, Iss ) मगणयगणौ (sss, Iss) च भवतस्तद्वृत्तं 'वाहिनी' नाम । सप्तभिः पञ्चभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- १. 'दु खवियुक्ता' लि. पुस्तके. २ 'मकारौ यकारी च' क. मु. पुस्तके. ३. 'उ. कद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तसप्तत्यधिकपञ्चशततमो (५७७ ) मेदो 'वैश्वदेवी' इति नाम्ना प्रसिद्धः. ४. 'कोऽपि' लि. पुस्तके. ५. 'प्रवृत्ते' क. मु पुस्तके. ६. 'शुद्धः श्राद्धाद' लि. पुस्तके. ७. 'तकारयकारी मकारगकारौं' क. मु. पुस्तके. ८. उत्कद्वा. दशाक्षरप्रस्तारस्य एकोनसप्तत्यधिकद्विशततमो भेदः ( २६९) 'वाहिनी' इति नाम्ना ख्यातः. ९. 'पूर्णो यदीय कोशो नीतिर्विशुद्धा दृष्टि खधर्मे रक्षा खानां प्रजानाम् यद्वाहिनी सर्वायुक्ताऽप्रधृष्या राज्ञोऽस्य संविज्ञेयं श्रेयः सदैव' लिखितपुस्तके कलिकातामुद्रित- पुस्तके चैतदुदाहरणं न वर्तते । परंतु संशोधकेन विश्वनाथशास्त्रिणा रचितमेतदुदाहरणं कलिकातामुद्रितपुस्तकस्य टिप्पण्यां वर्तते परमेतत् 'वाहिनी त्मौ म्यौ' इत्यशुद्धसूत्रानुसारि.

·७ अध्याय:] छन्द शास्त्रम् । १२३ नवमालिनी नजा भ्याविति ॥ ६ ॥ ४३ ॥ यस पादे नगणगणमर्गणमगणा (u, is, su, Es) मपन्ति वदत्त 'नवमी सिनी' नाम । तनोदाहरणम्- भगम नगमा पगमा नपणा बनना भगणा पनमा FF-1- +:- भवल-पशोंऽशु-केन(८)प-रिधीता(४) सकल-उनानु-ग(6)गयु-राणाका(४)। मंगणा बगमा मगणा मगणा भयमा A F-+- रगु-गवर-कीर्ति(८)क-सुमौषै(४) स्त्रय न-मालिनी(क) मृ-पलक्ष्मी-(४)॥ भत्र पमुसमुद्रेर्यतिरिस्याम्नाय । इति भाहलायुधयिरपितायो छन्दोरती पाठोऽप्याम । सप्तमोऽप्याय इदानीमतिमगतीशकर्मविधकर्त्यष्टिरलटितिरतिपतियेति सप्त अविच्छन्दांसि ऐक. कासखण्या क्रमेणोदाहियेन्ते। वर- ( भविमर्गस्याम् ) प्रहर्पिणी मनौ जरौ ग् त्रिकदशकौ ॥७॥१॥ तारकच्छन्दः- यदि तोटकात गुरुरेने मवतीह सदा तारकय तम्' माणीभूपणे २११५१ कन्दछन्द:- मजा तर हारो पुगो तुर हारेण गुरु सर किले म एफा तारेण । कएसा फछा फन्दु जम्पिस गाएण मसी होइ पठअग्गला सम्पपा एण ॥' नकारजकारमकारयकारा' इविक मुद्रिवे पुखके २ उपमादशाक्षरप्रस्वारस्स अनुपस्पारिंशदपिफनवधततमो (४) भेदो 'नघ मालिनी' इति नाम्ना प्रसिया ३ मर्मविपरिक मु पुत्रके ४ एफैकपादाक्षरपण्या' क म पुस्तके ५. क्रमेणोद्रीयन्ते'कमु पुखके ६ 'भतिजगसीछन्द पादपटकीमूतानो प्रयोपण संस्माकानामक्षराणा प्रतारे हवे एकसतदिनपत्यधिकारसहस्र (८१९२) मेदा जायन्ते । तेषु च मेदयतुममेवात्र समुपदिष्टमिति अपान्तरेभ्यः समुपसभ्यमाना मेदा पत्र विनिर्दिश्यन्ते। यपा- १ १८ ·- १२४ काव्यमाला। यस्य पादे मगणनगणौ (sss, im) जगणरगणगकाराश्च (Isi, Iss) भवन्ति तत्तं 'प्रेहर्षिणी' नाम । निभिर्दशभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- मगणः जगणः रगणा गु० नगण मगण: नगण जगण: . रगणः गु० SSS -11-151-51s -S-SSS -- ।।।।5.1-SI Smrs उत्तुङ्ग(३)स्तनक-लशद्व-योन्नता-जी(१०)लोलाक्षी(३)विपुल-नितम्ब-शालिनी च(१० मगण नगणः जगण रगणः गु० मगण नगणः जगण: रगण गु० nem - SSS -1-15-SIS-S - SSS ।।।।51-51s-s . , विम्बोष्ठी (३)नरव-रमुष्टि-मेयम-ध्या(१०)सा नारी(३)भवेति मन प्र-हर्षिणी-ति(१०)। पावलीच्छन्दः- 'चामर पढमहि पापगणो धुअ सल्ल चरणगण ठावइ तं जुअ । सोलह कलभ पआपस जाणिअ पिङ्गल पभणइ पङ्कअवालिअ ॥' प्राकृतपिङ्गलसूत्रे २११६३,१६५. क्षमाच्छन्दः–'तुरगरसयतिौ ,ततौ गः क्षमा'। अस्यैव छन्दस- चन्द्रिका उत्पलिनीति च नामान्तरे । चञ्चरीकावलीच्छन्द:--'यमौ रौ विख्याता चञ्चरीकावली ग.'। चण्डीच्छन्दः-'नयुगलसयुगलगैरिति चण्डी' । वृत्तरत्नाकरछन्दोमर्यादिषु । मझुभाषिणीच्छन्दः–'सजसा जगौ भवति मजभाषिणी' । अस्यैव कलहंसा, प्रवोधिता, सिंहनादः, नन्दिनी, सुनन्दिनीति च नामान्तराणि वृत्तरत्नाकरप रिशिष्टादिषूपलभ्यन्ते। मृगेन्द्रमुखच्छन्दः-'भवति मृगेन्द्रमुखं नजौ जरौ ग.' । उपस्थितच्छन्दः–'उपस्थितमिदं ज्सौ सौ सगुरुके चेत् । विधुच्छन्दः--'ऋतुमुनियति विद्युन्ननौ तौ गुरु' । मञ्जहासिनीच्छन्दः-'जसौ सजौ गो भवति मजुहासिनी' । कन्दुकच्छदः-'इदं कन्दुकं यत्र येभ्यश्चतुर्यो ग'। कुटजगतिच्छन्दः-'कुटजगतिर्नजौ पञ्चतु म्भौ गुरु' । चन्द्रलेखाच्छन्दः-'नसरयुगगैश्चन्द्रलेखनुलोकैः' । वृत्तरत्नाकरपरिशिष्ट । १. 'मकारनकारजकाररेफगकारा' क मु पुस्तके. २. 'तत् प्रहर्षिणी नाम' इति क. मु. पुस्तके. ३. उक्तत्रयोदशाक्षरप्रस्तारस्य चतुःशतैकाधिकैकसहस्रतमो भेदः (१४०१) 'प्रहर्पिणी' इति नाम्ना ख्यातः, ४. भवतु मन प्रहर्षिणी व' लि. पुस्तके है ·७ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। १२५ रुचिरा जमौ मजौ ग् चतुर्नवौ ॥७॥२॥ यस्स पादे अगणमगंमी (1st, si) सगणनगगी (ns, ISI) गुरुप (5) सत्त 'रुचिरी' नाम । पतुर्मिनवमिष मतिः ।वनोदाहरणम्- समजा बममा ममत्र सगया नपणा - 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1 मृगत्व-चा()कपि-रसरा-म्परक्रि-य (९)कपाल-कपि-सजटा-प्रपल-प(5) सममा बाणा भनमा सपना पगमा ..-:.-1-1-1-Ist "। 3 मसाट-(४)दह-नतॄणी-तस्म-र-(९)पुनातु प (v)शिशु-पशिशे खरः शि-य (5) मत्तमयूरं स्तौ यसौ ग समुद्रनवको ॥ ७ ॥३॥ यस्स पादे मगमतगणयगणसगमगफारा (5,SI, Iss, us, s) भवन्ति वदत्त मत्तमयूरम् नाम । पूर्फम मति । तत्रोदाहरणम्- मगना पगणा गु ममता पममा समना गु 15-143+13-" 1-1-1-1-1- म्यूगेर -स्म सिंह-समाना-नतम-प्य पीन-यो मांस-साता-यवपा-। मगमा तगमा यगम उपमा मगमा तमा AM 3-3.14-15 - कम्युमी-पः सिग्ध-सरीर-खनुग्गे-मा भरेरा-ज्य मत्त-मयूरा-कति ने-पः॥ गौरी नौ नसौ ग् ।। ७ । ४ ॥ यस्य पादे मर्मणवर्य (m in,m) सगणो (ns) गुरुप (5) वदत्त 'गौरी नाम । पत्रोदाहरणम्- , 'जकारमकारो सकारनवरी गकारच क म पुखके २ उफत्रयोदशाक्षर- प्रखारस्पाश्चतपठधिकद्विसहसतमो (२८.६) मेद 'रुचिरा' इति नाम्ना स्मात । मस्सैव 'अतिरुचिरा' इत्यपि नाम ३ 'मकारतकारी यकारसकारी गकारप वदत्तक पुस्तके ४ उकत्रयोदशाक्षरप्रस्वारस्स पदयातयनिशदधिकैफसहसवमो (१९३३) मेवः 'मत्तमयरम्' इति नाम्ना प्रसिदः, ५ "सिंहसमानाननपत्ति' पुस्तके ६ "सि मुरहस्वायतमा लि पुस्तके ७ नकारत्रयं सकारो गकारय' क.मु पुरके, 'नगणी नगणसगणो गुरुय' लि पुस्तके ८ 'सा गौरी क. पुखके उत्तप्रमोदशासरप्रसारस्याप्रमत्वारिंशदपिकद्विसहसवमो (२०४८) मेदो 'गौरी' इति नामा स्मात , उदाहरणं गर्व' लि पुखके ·-१२६ काव्यमाला। नगणः नगण नगणः सगणः गु० नगणः नगणः नगण: सगणः गु ।।।।।--|-s -15 S सकल-भुवन-जगण-नतपा-दा निजप-दभज-न-शमि-त विषा-दा। नगण: नगण नगण सगणः गु० नगणः नगणः नगण सगण ।।1-1।।-11-115-S -11-15. S विजित-सरसि-रुहन-यनप-मा भरतु सकल-मिह ज-गति गौ-री ।। (शकर्याम् ) असंबाधा मती नसौ गाविन्द्रियनवको ।। ७।५॥ यस्य पादे मगणतगणनगणसगणा (sss, ss, m, us) गकारौ (s,s) च भवतस्तद्वृत्तम् 'असंवाधा' नाम । पञ्चभिर्नवभिश्च यति । तत्रोदाहरणम्- इन्दुवदनाच्छन्दः-'इन्दुवदना भजनने. सगुरुयुग्मैः' (अ) लोलाच्छन्द:-'द्विसप्तच्छिदि लोला म्सौ म्भौ गौ चरणे चेत्' वासन्तीच्छन्दः-'मात्तो नो मो गौ यदि गदिता वासन्तीयम्' नान्दीमुखीच्छन्दः-'खरभिदि यदि नौ तौ च नान्दीमुखी गौ' नदीच्छन्दः-'ननतजगुरुगै सप्तयतिर्नदी स्यात्' लक्ष्मीच्छन्दः-'लक्ष्मीरन्तविरामा मसौ तनुगुरुयुग्मम्' सुपवित्रच्छन्दः-'त्रिनगमिति वसुयति सुपवित्रम्' मध्यक्षामाच्छन्दः-'मध्यक्षामा युगदशविरामा म्भौ न्यौ गौ' प्रमदाच्छन्दः-'नजभजला गुरुश्च भवति प्रमदा' मञ्जरीच्छन्दः-'सजसा यलो गिति शरग्रहैमञ्जरी' कुमारीच्छन्दः-'नजमजगैर्गुरुश्च वसुषद कुमारी' सुकेशरच्छन्दः-'नरनरैर्लगौ च सुकेशरम्' चन्द्रौरस:-'म्भौ न्यौ ल्गौ चेदिह भवति च चन्द्रौरस.' चक्रपदच्छन्द:-'चक्रपदमिह भननलगुरुभि.' वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टछन्दोमार्यादिषु । १. केषुचित् पुस्तकेषु एषैव 'शकरी,' 'शर्करी' इत्येताभ्या नामभ्या समुपदिष्टा शक्करीच्छन्द.पादघटकीभूतानां चतुर्दशसख्याकानामक्षराणा प्रस्तारे कृते त्रिशतचतुर- शीत्यधिकषोडशसहस्रभेदा (१६३८४) जायन्ते । परमत्र असंबाधा, अपरा- जिता, प्रहरणकलिता, वसन्ततिलका चेति भेदचतुष्टयमेव निर्दिष्टम् , अन्थे- प्वन्येष्वन्येऽपि भेदा उपलभ्यन्त इति ते क्रमशो विलिख्यन्ते । २. 'मकारतकारी नकारसकारौ गकारी च' क. मु. पुस्तके. ३. 'उक्तचतुर्दशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तदशाधि- कद्विसहस्रतमो (२०१५) भेद 'असंवाधा' इति नाम्ना प्रसिद्धः, - ·७ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। १२७ मगना खममा मपगाराममा गु महात्ला दु-पाणि(५)ह-मवन-मसिस छि-त्या (७) मगगा तपणा मपणा उमगाणुगु - हस्या त-स्सैन्यं(५)क-रितर र-गयल -स्सा ()। माया हगना मपणा उमग येनासे-पापा(५)स्थि-विरम-नि पिप-क्षा-मां (5) मगना तगमा धगणा JP A सोपी -नाय (५)स जयति मृपति-L-4 (5) अपराजिता नौ सौ लगौ स्वरर्पय' ॥ ७॥ ६॥ पस्स पादे नगणी रगमसगणकारा गकारय (51s us, 1s) दत्तम् 'अपरी मिता' नाम । सप्तभि सप्तमिध यति । सोदाहरणम्- रमण सगमा फमिप-सिपस-य(जटा-मुफुटो-ब-म (1) मयमा गणा सपना प य मनसि-मप-न(त्रिशु-स विभू-पि-सम् (")। (गणा स्मरसि यदि स-थे()शिव शशि-शे-स-(५) गमा .:-+-1-:. १ 'खरमपमः' क मु पुस्तके २ उकचतुर्दशाक्षरप्रस्वारस्पाटशवचर्षिशयभि कपपसहसवमो (५८२४) भेदः 'अपराजिता' इति नाना स्पाया। छन्दोमबर्मा खस छन्दसः 'मो गो गो नी मा भरनवमिरसंशापा' इति विमिर्ष मपम पर्वते ·१२८ काव्यमाला। भवति तव त-नु (७)परै-रपंरा-जि-ता (७) ॥ प्रहरणकलिता नौ भनौ ल्गौ च ।। ७।७॥ यस्य पादे नगेणौ (m, in) भगणनगणौ, लकारो गकारश्च (sh, ill. 1, : भवन्ति तद्वृत्तं 'प्रहरणकैलिता' नाम । चकारात्पूर्वोक्नैव यति । तत्रोदाहरणम् - नगण: नगण मंगणः नगण ल० गु० ana ।।।-- 11m-s. ।।।।-s सुरमु-निमनु-जै(७)रुप-चितच-र-णां (७) नगणः नगणः भगणः नगग ल० गु० रिपुभ-यचकि-त(७)त्रिभु-वनश-र-णाम् (७) नगण नगण भगण नगण ल० गु० ।। l- II-SI 1.-11-1-5 प्रणम-त महि-षा(७)सुर-वधकु-पि-तां (७) नगण नगण भगणः नगणः ल० गु० प्रहर-णकलि-ता(७)पशु-पति द-यि-ताम् (७) ! वसन्ततिलका भौ जौ गौ ।। ७।८।। यस्य पादे तंगणभगणौ (ssi, su) जगणौ (151, ISI) गकारौ (5)च तट्ट 'वसन्ततिलका नाम । तत्रोदाहरणम्- तगणः मगण जगणः जगणः गु० गु० SSS 11-11-15 S-S उद्धर्षि-णी जन-दृशा स्त-नभार-गु-वीं १. 'जगत्यपराजिता' लि. पुस्तके. २ 'नकारौ भकारनकारलकारगकाराश्च तद्वृत्त क. मु पुस्तके 'नगणौ भगणनगणलकारगकाराश्च भवन्ति तत्' लि. पुस्तके ३ उक्तचतुर्दशाक्षरप्रस्तारस्यैकशताष्टाविंशत्यधिकाष्टसहस्रतमो ( ८१२८ ) भेद 'प्रह रणकलिता' इति नाम्ना ख्यात । वृत्तरत्नाकरछन्दोमार्योस्तु 'प्रहरणकलिका' इस ४. 'त्रिभुवनशरणम्' क. मु. पुस्तके. ५ 'महिषासुरतनुकुपिता' क म पुस्तके ६. 'नकारभकारी जकारौ गकारों' क. मु. पुस्तके क्षरप्रस्तारस्य नवशतत्रयस्त्रिंशदधिकद्विसहस्रतमो (२९३३) भेदो 'वसन्ततिलका इति नाना विख्यातः ८. 'उद्धर्षणी' क. मु. पुस्तके. पाठ । ७. उत्कचतुर्दशा ·७ अध्याय ] छन्द शास्तम्। १२९ ताना मपगा पाना बगगन नीमेस-सपुति-मठिम्ल-पछोप-ना च । तममा भगणा भयभायण 1-1-1-:-- सिंहोम-तनिक-वरी पु-टिसाल-का-न्ता तपमा भगना नपणा जगमान गु - पान्ता प-सन्तति-उका मृ-पयार-मा-यो । पादा यति । सिंहोनता काश्यपस्य ॥७॥९॥ इयमेय पसन्ततितका फास्यपम्पावायस मवेन 'सिदोनता' नाम भवति । पूर्व मेयोदाहरणम् । उद्धपिणी सैतवस्य ॥ ७ ॥९॥ इसमेव पस विरका सेतवस्पाघायस्य मसे 'उद्धर्पिणी' माम । पूर्वमेवोदाहरणम् । (अतिविम्) चन्द्रावर्ता नौ नौ स् ।। ७।११ ॥ भ्रमरापलीच्छन्द:- 'फर पपप्रसिद पिसदार रमण पमणन्ति मनोहर छन्दवर रभणम् । गुरु पय पहायह एरिसिम राम भ्रमरापलि छन्द पसिद्ध फिर्म बलम् ॥' प्रमद्रफच्छन्दः-'मति नजो भगो रस हितो प्रमद्रकम्' अस्प 'मुसेठकम्' इति नामान्तरम् । एलाच्छन्दा-'सजना नयो शरदपायतिरियमेमा' चन्द्रलेखाच्छन्द:-'मी म्पो यान्तो मधेसो सप्ताटमिपन्दछेसा' लीलालच्छन्दा- एकन्यूनी यिपु मासापादी चेलीसारखेस' भस्मैव 'कामझीग इति 'पारशिफा' पति घ मामान्तर । १ 'फाश्मपम लि पुनके २ लिखितपुस्खफे 'भपति' इति नासि. ३ 'उर्पणी' क मु पुखके ४ फलिप्रसामुद्रिते पुस्तके 'शाम् ' भविशकरीने छन्दम्पादपटपरमताना पचदपसंख्याकाना पर्णानो प्रस्खारे कवे सप्तशतारपस्यधिक दानिशरसहप्तमेदा (१२७१) मामन्ते । सेप्यत्र दावेष मेदो निर्दिष्टौ । अतोऽन्मेभ्यो प्रपेन भारम्पोपलभ्यमाना मेदा निर्दिश्यन् । मया- .

·७मध्याय:] छन्द शाखम्। अन्न खरेमुभिध यतिरिस्पानामा । मालर्तनवको चेत् ॥ ७ । १२ ॥ सैव चनायता 'माला' नाम मपति यदा पप्ठे, मरमे चवणे यतिः । सोदाहरणम्- मममा ममता वयमा बमा नपवि-कसित(6)-पठ-पदम् नयने (७) भगमा निशम-म नय(5)-जसध-रमिह गगने (७)। मपना पामा मयमा पुममा भएन-य रुप(१)-मुपस-र मम सचिर्य (5) रुपमा नगमा मममा प्रगमा - यदि र-तिमुख(6)-मभिन-पसि प-दुविधम् (6) मणिगुणनिकरो वस्नुपयः ॥ ७ ॥ १३ ॥ सेव चन्द्रानवा 'मणिगुणनि:रो' नाम भयति, यदाटमिः, सप्तमिध यति । तनो- दाहरणम् मगणा भमना पममा प्रममा 11-1-1+-+ कपम-पि निप-विवम-विमर-ति पदे मगमा मगण भगमा मम 1-1-1 ।।+INI नरम--सर-सि ने फ-समनु-पचितम् । - ।।" मपि प-युप-विपु कु-चतट-निहित- १ मत्र यतिमेदादेम नामान्तरम् २ गगफ मु पुखके ३ 'भमिगणनि- को' क.मु पुखके ४ अन्न यतिमेदादेव वामान्तरम्, ५, 'भनुसरति' छि पुख ·९३२ काव्यमाला। नगण. नगण. नगण नगण सगणः , ।।। -1।1-11-1 •s. स्पृशति न वपु-रिह म-णिगुण-निकर. ॥ मालिनी नौ म्यौ य ॥७॥ १४ ॥ यस्य पादे नगणौ, मगणयगणौ, यगणश्च (m,m, sss, Iss, iss ) भवति तद्वृत्तं 'मौलिनी' नाम । पूर्वेव यतिः । तत्रोदाहरणम्- नगण नगण: मगण यगण यगण -11-Sss-15s-15s अतिवि-पुलल-लाटं(८)पी-वरोर--कपाटं (७) नगण नगण: मगण यगणः यगणः -$ $ Swiss-Isis सुघटि-त दश-नोष्ठ(८)व्या-घ्रतुल्य-प्रकोष्ठम् (७)। नगण नगण मगण यगण यगण sis ।।-SSS-Iss-ss । पुरुष-मशनि-लेखा(८)ल-क्षणं वी-रलक्ष्मी (७)- नगण नगण मगणः यगण यगण ।। -1-1-Sss-ss-1ss रतिसु-रभिय-शोभि(6)र्मा-लिनी-वा-भ्युपैति (७) (अष्टौ) ऋषभगजविलसितं भ्रौ नौ न्गौ स्वरनवकौ ॥ ७ । १५ ॥ ब्रह्मरूपकच्छन्दः 'उम्मत्ता जोहा उढे कोहा उप्पाउप्पी जुज्झन्ता मेणका रम्भा णाहे दम्भा अप्पाअप्पी बुज्झन्ता । १. 'नकारौ मकारयकारौ यकारश्च' क. मु पुस्तके 'नगणौ मगणयगणौ च तद्वृत्तं' लि. पुस्तके. २. उक्तपञ्चदशाक्षरप्रस्तारस्य षट्शतद्विसप्तत्युत्तरचतु सहस्रतमो (४६७२) मेदो 'मालिनी' इति नाम्ना ख्यातः. ३. 'चाभ्युपैति' क. मु पुस्तके. ४. अष्टिच्छन्द पादघटकीभूताना षोडशाक्षराणा वर्णप्रस्तारनियमेन प्रस्तारे कृते पञ्च. शतषट्त्रिंशदधिकपञ्चषष्टिसहस्रमेदा (६५५३६) जायन्ते । तेष्वत्र ऋषभगजविल- सितनामैक एव मेदो निर्दिष्ट । तदतिरिक्ताः ग्रन्थान्तरेषूपलभ्यमाना भेदा यथा- ·७ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । ११३ पस पाये भगणरगमो, नमणानयो गमरप भवति (su, sus, u, Il, uls) तासं 'अपमगजपिसि' नाम । सप्तमिनममिय यति । वनोदाहरणम्- भगमा पा ममता मममा मामा ।-St+-+-. भायव-पाहुए-(७) मुप-चितप-युएद-य (5) मममा गत पपमा मगमा पीनरु-टिप्रवे-(७)गप-भगर-पितगि-तम् (७)। भममा गमा मपत्र - पीरम-दारस-स्प()मति-अपगु-ग रसि-(९) 'पावन्दा सा छिमाफम्ठा मत्पापिहो सेफ्यता सेमग्गा भग्गा जाए अग्गा उसाउदा हेरन्ता ॥' (मा पि ५, २२२.९) नाराचच्छन्द मरेन्द्र अत्प सपने मुपण पेवि रीसए परफ आम पचमे फछा पत्रुवीसए। पसन्त हारु पारु सारु भन्तजस्स पट्टए पसिदए णराउ जम्मु ग पर भहए। (मा पिसू २।२.२) अस्प प्र पान्तरेषु पञ्चचामरमिति नामान्तरम् । नीलच्छन्दः- नीलसरूभ पिआमा मच्ह पारसही पप भगण पणा पर भासिम एरिसही। भन्त टिमा जहि हार मुमिवर हे रममी पाषण भग्गत विणि सभा धुम रूम मुणी॥ (मा पि स. २।२०४) चञ्चलाच्छन्द- विखिमा सुपण्म आइ एक तो पओर हिण्मिस्म पर परसम्मो मणोहराई। अन्त विम गम्भवण्ण अंसराइ सोमहाई पथला विगिम्मिा फणिन्तु एतु दाहाई ॥ (मा पिस, २।२०) - उपोशाक्षरप्रनारस सप्तशतसप्तरिंशत्यधिकतानिधत्सहसवमो मेवा (१२५२५) 'अपसमजपिलसितम्' इति नाम्ना प्रसिद 7 ·काव्यमाला ॥ मगण रगणः नगण: नगण ऽ ।।-s-।।।। -11-5 श्रीरति-चञ्चलापि-(७)न प-रिहर-ति पुरु-पम् (९)॥ ( अत्यष्टौ) हरिणी नसौ सौ सलौ गृतुसमुद्रऋपयः ॥७॥ १६ ॥ यस्य पादे नगणसगणमगणरगणसगणलकारगकाराश्व (l, us, sss, sis, us, 1, s) तद्वत्तं 'हेरिणी' नाम । षभिः, चतुर्भिः, सप्तभिश्च यतिः । अतिशक्कर्यधिकारे परिशिष्टोक्तेन सुखेलकवृत्तेन सहाष्ट्याधिकारे छन्दोमर्युकस्य गरु- डवृत्तस्य च मिश्रणात्पूर्ववदुपजातयो बोध्या ॥ नगण सगण मगण राण सगणः ल. गु० 111-15 -Sss-5 IS-IS- 1-5 कुवल-य-दल(६)-श्यामा पी-नो(४)नत-स्तनशा-लि-नी (७) चित्रच्छन्दः-'चित्रसंज्ञमीरितं समानिकापदद्वयं तु ।' चकिताच्छन्दः-'भात्समतनगैरष्टच्छेदे स्यादिह चकिता।' मदनललिताच्छन्दः-'म्भौ नो नौ गो मदनललिता वेदै. घडतुभिः।' 'वेदाङ्गैर्मदनललिता मो भो नमलसाः ।' बाणिनीच्छन्दः-'नजभजरैदा भवति बाणिनी गयुक्कै ।' प्रवरललितच्छन्दः–'यमौ न स्रौ गश्च प्रवरललितं नाम वृत्तम् ।' अचलधृतिच्छदः-'द्विगुणितवसुलघुभिरचलधृतिरिह।' गरुडरुतच्छन्दः-'गरुडरुतं नजौ भजतगा यदा स्युखदा।' छन्दोमर्याम्. धीरललिताच्छन्दः-'सकथिता भरौ नरनगाश्च धीरललिता ।' मणिकल्पलताच्छन्दः-'नजरभमेन गेन च स्यान्मणिकल्पलता।' वरयुवतिच्छन्दः-'भो रयना नगौ च यस्या वरयुवतिरियम् ।' अश्वगतिच्छन्दः-'पञ्चभकारयुताश्वगतिर्यदि चान्तगुरु ।' वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टे । १. अत्यष्टिछन्द पादघटकीभूताना सप्तदशसंख्याकानामक्षराणां प्रस्तारे कृते एकस- हस्रद्विसप्तत्यधिकत्रयोदशलक्षसंख्याका ( १३१०७२ ) भेदा जायन्ते तेष्वन चतुर्णामेव भैदाना निर्देशः। ग्रन्थान्तरेषु निम्नलिखितनामानोऽन्येऽपि प्राप्यन्त इति तत उद्धृत्य लिख्यन्ते यथा- २. लिखितपुस्तकेऽत्र शिखरिणीलक्षणं वर्तते. ३ 'नकारसकारम- काररेफा सकारलकारगकाराश्च क. मु. पुस्तके. ४. उक्तसप्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकशत- द्वादशाधिकषट्चत्वारिंशत्सहस्रतमो भेद. (४६११२) 'हरिणि' इति नान्ना ख्यातः. J ·७ अध्याय ] छन्द शाखम् । नममा सममा मगना सपना प. II- चकित-हरिणी(नेपच्छा-या(४)मति-म्लवलो-च-ना (७) । मयमा मनसि-ज धन(क)-ग्यानिो-()रिय-भुतिपे-श-से (७)- मगम: ममना रममा सपना । मनसि तसना(-सीलाता -पे(४)करो-ति ममो-स-वम् (५) एवरपमपि वितमिल्सपरे। पृथ्वी जसा जसा यली ग् वसुनवको ॥ ७ ॥ १७ ॥ यस पादे जगणेसगणी (11, Is) पुनजगणसगमा (Isi, us) यगणवार- गकाराम(15, 1, 5) वस 'पृथ्वी' नाम । भाभिनपभिथ यति।। सोदाहरणम्- गिना बगना मना बयमा. रता स- मितिध-प्रब()-मि-भुवने विकीर्म य-: () नकुटकच्छन्द:--'यदि भवतो नजी भजजला गुरुर्नपुटकम् ।' कोफिलफच्छन्दः-'मुनिगृहकार्गः कवयति पद कोकित्तकम् ।' हरिन्छन्दः-'रसयुगहययुनी मो सो स्गो हि यदा हरिः ।' कान्तान्छन्दा-'भपेस्वान्ता मुगरराहमैयमी नरसा सगो।' चित्रलेखाच्छन्दः- समसा मजगा गुदिकसर्भियति चित्रछेया।' शत्तरभारतत्परिशिएछन्दोमर्यादिषु । मालाधरच्छन्द पठमदिम विप्पभा तहयि भूमइ पप्पिभा चरमगण वीओ तह भ भूषारीयो घमरजभभग्गम लिमलग प हाल्मला भणड फणिणाहरा मुणहु छन्द मालाहरा ॥' (प्रा पि २१२१९) ' 'मदालससोचना' लि पुनके २ 'महोत्सव' इति लि पुसफे ३ 'एव स्पमचरितमिसपर इति कि पुस्तफे भारसम्ररी पुनखी यकारतकार- गरार्थ कम पुनके ५. सिसिप्तपुस्तके 'पत्त' इति नाखि। ६ उफसप्तव शाक्षरप्रस्वारस सप्तशतपपाशदधिकाशित्सहनतमो मेदा (१८५५०) 'पुप्पी' इति नाम्ना प्रसिदः ४ छ.११ ·१३६ काव्यमाला। जगण सगण लगण सगण यगण: ल० गु० ।। ।।s. 15.1 --115 155-16 कृतश्च गुणिना गृहे(८)नि-रवधि-महानु-त्स-व. (९)। जगण सगणः जगणः सगण यगण ल० गु० 15 |--15 -1s.1-1 15-15 S.----- त्वया कृ-तपरि-ग्रहे(८)क्षि-तिप वी-रसिंहा-स-ने (९) जगण सगण जगण सगणः यगण ल० गु० 15-11-15 -11 Iss S-5 नितान्त-निरव-ग्रहा(८)फ-लवती च पृथ्वी कृ-ता (९) ॥ वंशपत्रपतितं भ्रौ न्भौ नलौ ग् दिगृषयः ॥७॥ १८ ॥ यस्य पादे भगणरगणनगणभगणनगणलकारगकारी (su, sis, insu, u, I, s) भवन्ति तदृत्त 'वशपत्रपतितम्' नाम। दशभि सप्तभिश्च यति । तत्रोदाहरणम्-~- भगग रगण नगणः मगण नगण ल० गु० s ।।-55--1.।। S ।। ।।। -1-5 अद्य कु-रुष्व कर्म सुकृ-तं(१०)यदि परदि-व-से (७) भगण रगण नगण भगण नगण ल० गु० sss-1.।। ।।। --15 मित्र वि-धेयम-स्ति भव-त (१०)किमु चिरय-सि तत् (७)। भगण रगण नगण भगण नाण ल० गु० S।। -55-11-5।। जीवित-मल्पका-लकल-ना(१०)लघु-तरत-र-लं भगणः रगणः नगण भगण नगण ल० गु० s! | SIS-1 । । S ।। नश्यति वंशप-त्र-पति-त(१०)हिम -सलिल-मि-व (७) ॥ १ 'तुडिगवीरसिंहासने' इति लि पुस्तके. २. 'भकाररेफनकारभकारनकारलका- रगकारा' क मु पुस्तके ३ 'लकारगकारश्व' लि पुस्तके. ४. 'वृत्तं' इति लि. पुस्तके नास्ति ५ उक्तसप्तदशाक्षरप्रस्तारस्य नवशतत्रिनवत्युत्तरकषष्टिसहस्रतमो (६१९९३) भेदो 'वंशपत्रपतितम्' इति नाम्ना प्रसिद्ध . ६. 'यदपरदिवसे' लि. पुस्तके ·७ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १३७ मन्दाक्रान्ता म्मौ न्ती दगी ग् समुद्र खराः ॥७॥ १९ ॥ यस पादे मैगणमगणनगणाः, (sss, sil, u) वगणो, (st, s1) गकारी १ (s, s) सर 'मन्दाफ्रान्ता' नाम । पत्Y पदम सप्तम च यति । सनोबाहरणम्- मगमा भगमा तपमा तबमा प्रमादि -(४)सम-चिर-स () कान्दैि-भीभूय न-2 (७) ममा भगना मगना गणा हगमा स्व निम्मो-4()फर रिपुप-छ(5)माग-मासाप स-पः ()। मगमा भगना तपन गुन किनाभौ-पी (v)परि-गवधि-या(६) नीति-योग्योप-दे- (७) भमना पगण मन्दाका-ता(४)भष-ति फलि-मी(मारि-समीक्ष-या-य (७)॥ शिखरिणी यमौ न्सौ भलो गृतुरुद्रा ॥७॥ २० ॥ यस्स पावे यगमगणनगणसगणभगणनारगमाराध (Iss, sss, im, us, su 15) भवन्ति तवृत्त शिखरिणी' नाम । पदकादशम प मति । वनोदाहरमम्- मनमा पदमा समया A SS-13 पञ्च चे-पीभूसे(६) नर्गति नरना-पे गुण-नि-धौ (11) १ लिखितपुस्खकेन हरिणीक्षण पर्ववे । उफसप्तदशाक्षरप्रस्वारस्य मिशते कोनत्रिंशत्तरागवयसहसतमो (१८९२९) मेव 'मन्दाफ्रान्सा' ते नाना प्रसिद'। २ 'भकारमकारनकारतकारतभरा' क म पुखफे ३ कान्दिश प्राप नम्' 'नीतिमार्गोपदेशम्' लि पुस्तके ५. सिसित्पुसके शिखरिणीन्दोसझणं पपदक्षे ६ यस पादे यकारमकारनकारसकारभकारसकारगारासत' इति कम पुखके - तपैव चतुःशतत्रिंशदपिकोनषशिसहसतमो मेद (५९४३.) 'शिखरिणी'-मामा प्रसिदः । ८ 'ददि गगननापे गुणनिपो' क म पुस्खके 'दुङिगनरमापे कि पुखके सो पर्वते ·१३८ काव्यमाला। यगण मगण: नगगः सगण भगण ल० गु० ISS SSS -S. प्रवृत्ते वैराग्ये (६) विषय-रसनि-क्रान्तम-न-साम् (११)। यगण मगण नगण सगण भगण: ल० गु० I S S S S S ।।।।। S.-- 51-1-5 इदानी-मस्माकं (६) घनत-रुलता-निर्झर-व-ती (११) यगण मगण नगण सगण भगण ल० गु० Iss SSS ।।s -- । ।-1-5. तपस्त-तुं चेतो (६) भवति गिरिमा-ला शिख-रि-णीम् (११)॥ (धृत्याम् ) कुसुमितलतावेल्लिता म्तौ न्यौ याविन्द्रियर्तुस्वराः ॥ ७ । २०॥ मञ्जीराच्छन्दः- 'कुन्तीपुत्ता तिण्णा दिण्णउ मन्था संठवि एक्का पाए हारा हत्था दुण्णा करणु गन्धा सठवि जुग्गा जाए। चारी हारा भव्वाकाराउ पाआअन्तहि सज्जीआए सप्पाराआ सुद्धाकालउजम्पे पिङ्गल मजीरा ए॥' (प्रा. पि. सू २।२२७) क्रीडाचन्द्रच्छन्दः- 'ज इन्दासणा एक गण्णा सुहोवेइ पाए हि पाए दहा अट्ट वण्णा सुहावेइ दण्डा सुठाए सुठाए। दहा तिण्णिगुण्णा जहा सव्वला होइ मत्ता सुपाए फणिन्दा भणन्ता किलाचन्द छन्दा णिवद्धाइ जाए ॥' ( प्रा. पि. सू २।२३२) चर्चरीच्छन्दः- 'पाअ णेउर झंझणकइ हससद्दसुसोहणा योलथोलथणग्ग णच्चइ मोत्तिदाम मणोहरा । १. निर्जरवती'. क. मु. पुस्तके. २ धृतिच्छन्द पादघटकीभूताना प्रस्तारगत्या लक्षद्विकमेकशतचतुश्चत्वारिशदुत्तरद्विपष्टिसहस्राणि २६२१४४ च मेदा । तेषु'कुसुमि. तलतावेलिता' नाम वृत्तमेकमेवान निर्दिष्टम् । प्राकृतपिङ्गलसूत्रछन्दोमञ्जरीवृत्तरत्नाकर. परिशिष्टेषु त्वधिका मेदा उदाहृताः सन्तीति तत उद्धृत्य तेपा नामानि लिख्यन्ते.

·७ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १३९ यस्य पादे मगणतगणनगणयगणा ( sss, ssi, mis) यगणी (Iss, Is) प वक्त 'पुमुमितस्तावेलिता' नाम । पंपमु, पदम, सप्तमु म यति । तनोदा हरणम्- मगणा तममा नगमा पयमा पगफ ममम धयाना-मेता (५)फु-मुस्मित-ससा(६)वे-लिवोत्फु-सरसा: () यामदाहिण वाण धावा सिफ्वचषमुफडक्खभा माहि पूरिस गेहमण्डमि एह मुन्दरि पेफ्सभा ॥' (प्रा पि सू २।२२९) नन्दनच्छन्द:- 'नवभजरस्तु रेफसहित शिवहयनन्दनम् ।' पोडयासरप्रस्वारे नराचा, भन सु नाराच इत्यनयोर्भेद । माराचच्छन्द्'- 'इह ननरचतुप्फयर तु नाराचमाचक्षसे।' चित्रलेखाच्छन्दः- 'मन्दाफान्ता नपरदघुयुता कीर्तिता चित्रलेखा ।' चित्रलेखाच्छन्द:- पर्णधर्मननतवम सीर्तिता चित्रलेखेयम् ।' शार्दूलललितच्छन्दा- 'म' सो म सतसा दिनेशरमि घालसठितम् ।' (छन्दोमर्याम् ) हरिणतच्छन्द'- 'मारसो जो मरसंयुती फरिमाणकेहरिणहवम् ।' महामाळिकाच्छम्दा- यहि नयुगल ततो वेदरेफैर्महामाठिका।' अभ्यगतिच्छन्दः- 'पषमकारफतापगतिर्मवि चान्तसरचिता।' ६ मकारवकारनकारा यकारत्रय ब' कमु पुखके २ 'इत्त' इति लि पुसके नाखि ३ उकाशवशाक्षरप्रस्वारस्यारशतसप्तपमादपिकसप्तनिशसहसतमो (३६८५७) मेद 'कुसुमितलतावेल्लिता' नाम्ना प्रसिद्धः ४ 'पचपदसप्तमच यविः इति सि पस्तके ·१४१ काव्यमाला। यगण यगण यगण: मगण तगण: नगण $ $ S ss.1-1 ।। -ss-ss- 1ss सोत्कण्ठं कूज(५)त्प -रभृत कला(६)ला-पकोला-हलिन्य (७)। यगण यगणः यगणः मगणः तगणः नगण S SS S s -11-1ss-Iss-ss मध्वादी माद्य(५)न्म-धुकर-कलोगी(६)-तझका-ररम्या(५) यगण यगण मगणः तगण नगणः यगणः S S S SS 1 -1।। - ss.-ss-1ss ग्रामान्त स्रोत (५)प-रिसर-भुवः(६)प्री-तिमुत्पा-दयन्ति (७) ॥ (अंतिधृतौ) शार्दूलविक्रीडितं म्सौ जसौ तौ गादित्यऋषयः । ७ । २१ ॥ सुधाच्छन्दः 'सुवातकैस्तर्भवति ऋतुभिर्यो मो नसतसा ।' भ्रमरपदकच्छन्दः 'भाद्रनना नसौ भ्रमरपदकमिदमभिहितम् ।' शार्दूलच्छन्दः- 'शार्दूल वद मासषट्कयति म सौ जसौ रो मश्चेत् ।' केशरच्छन्दः 'अर्थाचाश्वर्मभरनयुगैर्वृत्तं मतं केशरम् ।' चलच्छन्दः 'म्भौ न्जी भ्रौ चेचलमिदमुदितं युगैर्मुनिभिः खरै ।' चन्द्रमालाच्छन्द:- 'ठइवि दिअवरजुअल मज्झ करअल करहिं पुणवि दिअवरजुअल मज्झ करअल करहिं । सरसगण विमल जहि सुण्णि ठवइ मनगइ विमलमइ उरअवइ चन्दमल कहइ सोइ ॥' (प्रा पि. सू. २१२४२) १. 'कुलालाय' इति लि. पुस्तके. २ अतिधृतिच्छन्द पादघटकीभूतानामूनविंशल क्षराणा प्रस्तारे कृते लक्षपञ्चकम् , चतुर्विंशतिसहस्राणि, अष्टाशीत्यधिकद्विशतं मेव जायन्ते तत्र शार्दूलविक्रीडितमन्तरा ग्रन्थान्तरेषूपलभ्यमाना मेदा यथा- ·७ अध्याय 1 छन्द शास्त्रम् । १४१ यस्य पादे मर्गमसगी (SS, IIs) अगमसगमो (ii, Is) तगणी गकारण (SI, STI, S) तसं 'शाबूलविकीठित' नाम । द्वादशभि सप्तभिध यतिः । तत्रो. दाहरमम्- मगणा पगमा बसमा सममा तमना गणी गु कम्युप्री-वमुद -प्रपाहु-शिखर १२) रकान्त-रीक्षण (७) धवलाच्छन्द:- 'करइ पसु मुमि सुख विमलमा महिमके हम ठह रममि सरसगण पभपथ परे। विभगण पट पठपमह भम फणिवर सही फममगण सरसमण मुमुहि पयतम कही ॥' (प्रापि स. २०२४४) शम्भुच्छन्दा- अव लोआणे मण ए च्छन्द मममज्ले मुयस संपत्त सुपि भग्गे धरि हत्यो दिबसु फुन्तीपुत्त समुत्तम् । गण भग्गे दिवम एव चे सर भत्ते सत्ता हारा जं हम पत्तीसा पमम मसा सूर्ण छन्दो संभूमामेभम् ॥ ( पि सू २२४६) मेघविस्फूर्जिताच्छन्दः- 'रसर्वश्रेमी न्सी रणरुयुतौ मेपविस्फूर्जिता स्यात् ।' छायाच्छन्दा- 'मवेस्सैव पछामा तयुगगयुता साझादशान्ते यदा ।' सुरसाच्छन्दा- 'मी नौ यो नो गुरुयेस्वरमनिकरमैराह सुरसाम् । फुसदामच्छन्द:- 'मो गौ नौ तौ गौ स्वरहयतुरगै फुलवाम प्रसियम् । (छन्दोमचाम्) १ 'मकार सफारी बझार सनरी तकारी गकारप मपति सदस'कमु पुखरे २ उकोनविंशत्यक्षरप्रस्वारस्य निशतसप्तत्रिंशत्रुत्तरोनपधाशस्सहस्राधिकसमतमो (१४९५१.) मेदः 'शार्दूलविक्रीडितम्' इति नाना प्रसिद ·काव्यमाला। मगण सगण जगण सगण तगण तगण गु० sss-11 S~15 1-115 ss !-SS-S शालप्रा-शुशरी-रमाय-तभुजं(१२)विस्तीर्ण-वक्षस्थ-लम् (७)। मगण सगण जगण संगण तगणः तगण गु० sss.--115--151-115 sई !-ss |-5 कीलस्क-धमनु-द्धतंप-रिजने(१२)गम्भीर-सत्यस्व-रं(७) मगण सगण जगण सगणः तगण: तगण गु० Sss 15-15 1 -15 ss 1-55-5 - राज्यश्री समुपै-ति वीर- पुरुषं(१२)शार्दूल-विक्रीडि-तम् (७) । हानी कृति प्रकृतिराकृतिविकृतिः संकृतिरतिकृति सत्कृतिश्चेति सप्त कृतयः क्रमेणै- वृद्ध्योदाहियन्ते- ( तत्र-कृतौ) युवदना प्रौ नौ यभौ ल्गावृषिखरतवः।७।२२॥ स्य पादे मगणरगणभगणनगणयगणमगणलकारगकारा (Iss, sis, su, ॥, sss,1, 5) भवन्ति तद्वृत्तं 'सुवेदना' नाम । सप्तसु सप्तसु पदसु च यतिः । श्वचामरच्छन्द:- 'नयुगललगुरु निरन्तरं यदा स पञ्चचामर ।' पदामच्छन्द:- 'भूताश्वाश्वान्तं मतनसररगै कीर्तितं पुष्पदाम ।' प्रेम्वच्छन्दः 'वृत्तं विम्बाख्यं शरमुनितुरगैम्लौ न्सौ ततो चेद्गुरु ।' छायाच्छन्द:- 'इयं च्छाया ख्याता ऋतुरसहयैर्यो मनसा भ्तौ गुरु ।' करन्दिकाच्छन्दः- 'रसै षड्भिर्लोकैर्यमनसजजा गुरुर्मकरन्दिका ।' 1. 'कालस्कन्धसमुद्गतं परिजने गम्भीरसिंहस्वर' इति लि. पुस्तके. तिच्छन्द पारटकीभूताना विंशतिवर्णाना प्रस्तारे कृते लक्षदशकम् , अष्टाचत्वा- सहस्राणि, षट्सप्तत्यधिकपञ्चशतं च मेदा जायन्ते तेषु सुवदनावृत्ताख्यौ मेदावन टौ । ग्रन्थान्तरेषु तु यथा-उक्तविंशत्यक्षरप्रस्तारस्य चतु शतसप्तदशोत्तराष्टस- सहस्राधिकद्विलक्षतमो (२७८ ४१७ ) भेद 'सुवदना' इति नाम्ना प्रसिद्धः. 'गकाराश्च तत्सुवदना नाम लि. पुस्तके. तत्रोदाहरणम्- ·७ अध्याय ] छन्द शाखाम्। १४३ मपमा भगम भयनागु - सा पीनो-दावतु -(७)सन-चपन -घना(७)मो-गाउस-ग-वि (6) गणा भगना गया पगमा भयणाम गु F1-+- यस्पा कर्णावत-सो(स्पल निम-मिनी(बी- च न-प-ने (६)। मम्म एमा मयमा श्यामा सी-मन्विनी-ना(७)तिल-कमिव मुखे(७)या पत्रिभु-ब-ने (१) मपमा पमक गया भगमा सैप्राप्ता सांप्रवं मे )नय-नपप-मसौ(७)वे-वात्सव-द-ना(१) ॥ - 'मणिमञ्जरीच्छन्द:- 'युगावे सापभनयबजगा झीर्तिता मणिमभरी।' समुद्रतटाच्छन्दः- गान्धितुरगैसौ जसवमा गयेत्समुद्रतता।' (त्तरजाफरपरिधि) गरकाच्छन्द:- रग्गणा परन्तमा पुषो परेन्द कन्तआ मुछएण हार एक विज्नही मुसर पाम किमही मुसकरम । गमा गणेह ए वासासाले फणिन्द गाठ वीस मत्त पाम पत्त हार वीभमागए मुसर भार ॥' (प्रा पि स् २०२५५) मेघषिस्फूर्जितान्छन्दः- रसापाथै शोमा नपुगगजठरा मेपलिस्कृर्षिता पेत् ।' गीसिकाच्छन्दः- 'सजना मरौ सठगा यदा फपिता तदा बल गीतिका । भस्मैव छन्दस प्रास्तपिशमसूत्रे 'गीता' इति नाम । शोमाच्छन्द - 'रसैरभरपैर्यमननवतगैर्गने (1) सोमेयमुच्छ। - ·१४४ काव्यमाला। ग्लिति वृत्तम् ॥७॥२३॥ यस्य पादे गकारलकारा क्रमेण भवन्ति तद् 'वृत्त' नाम वृत्तम् । कृतिप्रकारेण यावद्भिरेव विंशत्यक्षराणि पूर्यन्ते तावंतां ग्ला ग्रहणम् । तत्रोदाहरणम्- (1)(२) (३)(8) (4)८६)(७)(८) (९)(१०)(११)(१२)(१३)(१४)(१५)(१६)(१७)(१८)(१९)(२०) S. S 1 SI SI S । S .. S S जन्तु मात्र दुख का रि क म नि मि तं भ व त्य न र्थ हे तु (१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)(१३)(१४)(१५)(१६)(१७)(१८)(१९)(२०) s Isols rs ks 1 ऽ । ऽ । । । ऽ । ते न सके मात्म तुल्य मी क्ष मा ण उ त म सु ख ल भ ख। (१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)(१३)(१४)(१५)(१६)(१७)(१८)(१९)(२०) SIS: SI । वि द्धि बुद्धि पूर्व कं म मो प दे श वा क्य मे त दा द रे ण (१)(२)(३)(४)(५)(६)()()(९)(१०)(११)(१२)(१३)(१४)(१५)(१६)(१७)(१८)(१९)(२०) SI ss ISIS ! S 1 S 1 S 1 S 1 यूँ त मे त दु त्त मं म हा कु ल प्र सू त ज न्म ना हि ता य ॥ अन पादान्ते यतिः। (प्रकृती) स्रग्धरा म्रौ भनौ यौ य त्रिःसप्तकाः ॥७॥ २४ ॥ नरेन्द्रच्छन्दः- 'आइहि जत्थ पाअगण पअलिअ जोहल अन्त ठवीजे काल सद्द गन्ध एम मुणिगण कङ्कण जाह करीजे। सहइ एक तत्थ चल णरवइ पूरहु सङ्ख सुभव्वा चामरजुग्ग अन्त जहि पअलिभ एहु णरेन्दउ कव्वा ॥' प्रा. पि. सू. २।२६३. सरसीच्छन्दः- 'नजभजजा जरौ यदि तदा गदिता सरसी कवीश्वरै ॥' १. 'वृत्तं वृत्तं नाम' लि पुस्तके उक्तविंशत्यक्षरप्रस्तारस्यैकपञ्चाशदुत्तरनवनवतिसहस्रा- धिकषइलक्षतमो(६९९०५१) मेद 'वृत्तम्' इति नाम्ना प्रसिद्ध २. 'तावतामेव ला ग्रहणम् । विंशत्या गुरुभिलघुभिश्च' लि. पुस्तके. ३. 'ईक्षणमुत्तमं' लि. पुस्तके. ४. 'वृत्तमुत्तमं महाकुलप्रसूतजन्मना सदा हिताय' लि. पुस्तके. ५, 'अत्र' इति लि. पुस्तके नास्ति. ६ प्रकृतिच्छन्द पादघटकीभूतानामेकविंशत्यक्षराणा प्रस्तारे कृते लक्षविंशति , सप्तनवतिसहस्राणि, एकशतद्विपञ्चाशच्च (२०९७१५२) भेदा जायन्ते । तेषु येऽत्र नोक्ता परत्रापि च खल्या एवोक्तास्तेऽत्र समुद्धृत्य लिख्यन्ते. -- ·७ अध्याय ] छन्दशासम्। १४५ यस्य पादे मगणरगणमगणनगणावयष मगणा (5s, sis sh, I, Iss, iss, Iss) खद् 'नग्धरा' नाम वृत्तम् । सप्तम सप्तम सप्त च मति । तत्रोदाहरणम्-- मप्पा रपणा पगम पममा Fs रेखा-भू शुनद-न्त(७)पुति-हसित-शर()-विकाया-मूर्वि (७)- मम्मा भगमा मगणा पप्पा S मायन्मा-उड्ली-ला(५)गति-रविषि-पुना(७)भो-गमुड-खनी या (७)। मममा रगण भयमा मगणा पगमा पगण पगमा रम्मात-म्मोपमो-()रछि-मग्नि-घन(७)नि-पधम्मि-महस्वा (७) मगमा रपणा ममण पगम बममा बाण बिम्बोष्ठी रक्ता पठी(७)दिश-दरति-मुच(७)ज-घरा मु-न्दरीयम् (७) u (भोकठो) मद्रकं भरौ नौ नगौ दिगादित्याः ॥७॥ २५॥ सलिलनिधिच्छन्दः- 'सलिलनिधिर्मवेविड नवी मगमो जमणामयष र । अन्येषो मते सिदकमिति सहितमेतत् । इसीच्छदः- तामन्या उम्गे पन्दा पवख्यमरसमसिमकरविन्दा उग्गे तारा तेमा हारा विभम कमलमण परिमकन्दा । भासा कासा सवा महुरपषण बहछहिम करता हसा या फुलावधू सरम समभ सहि हिमम हरन्ता ।। (प्रा पिस्त्रे २१२६८) १ मकाररेफमकारनारामगध यारा भवन्ति तत' क मु पुस्तके फनिशत्यक्षरप्रस्वारस्य हिसहलनपशवत्रिनवत्युत्तरप्रिलमतमो (१ २९९१) भेदा 'स्रग्धरा' इति नाना प्रसिदः, । चारुकाठी लि पुस्तके ४ आरुतिश्छन्दः- पादपटकीभूतानां दाविशत्यक्षराणा प्रस्वारे कृते (१९४३०४) मेवा आयन्ते वेष्वत्र ये नोका परन योजाने तत माइम्प लिस्यन्ये ·१४६ काव्यमाला। यस्य पादे भगणरंगणौ, (su, sis) नगणरगणौ, (m, SIS) पुनर्नगणरगणौ (n, sis) च भवतस्तद्वृत्तं 'मद्रेकम्' नाम। दशभिदशभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- भगण रगणः नगण रगण सगणः सगण सगणः गु० ।।-5 15. । । ।-SIS --1।5-11-1 । ।- मद्रक-गीतिभिः सकृद-पि(१०)स्तुव-न्ति भवा-य भव-न्तमभ-वं (१२) मगणः रगण नगण रगण नगण: रगणः नगण: गु० s।। -5 | 5-1 । । - । ऽ -1 ।। SIS.-1 । -S भक्तिभ-रावन-म्रशिर-सः(१०)प्रण-म्य तव पादयो सुकृति-नः (१२)। मगणः रगणः नगण रगण नगणः रगण नगण गु० S।।-ss-1।। । -1 । । - । 5-1 । 1-S ते पर-मेश्वर-स्य पद-वी(१०)मवा-प्य सुख-माप्नुव-न्ति विपु-लं (१२) मगणः रगणा नगण: रगण नगण: रगण नगण गु० s - । - ।। - । - । |-ss- 11-5 मर्त्यभु-वं स्पृश-न्ति न पु-न(१०)मैनो-हरसु-राङ्गना-परिवृ-ता. (१२) ॥ (विकृती) अश्वललितं नजौ भजौ भूजौ भलौ ग्रुद्रादित्याः ॥ ७ । २६ ।। मदिराच्छन्दः- 'सप्तभकारयुतैकगुरुर्गदितेयमुदारतरा मदिरा ।' सुन्दरीच्छन्दः- 'जहिं आइहि हत्थो करअल तत्थो पाअ लहुजुअ वङ्क तिआ ठवि सल्ल पहिल्लौ चमरहि हिल्लौ सल्लजुअ पुणु वकठिआ। पअअन्तहि हत्थागण पभणिजे तेइस वण्ण पमाण किआ ऍहुमत्तइ पाआ पइ पभणिज्जे वण्णहि सुन्दरिआ भणिआ॥' (प्रा. पि.सू. २।२७१) अद्रितनयाच्छन्दः- 'नजभजभा जभौ लघुगुरू बुधैस्तु गदितेयमद्रितनया ।' १. 'भकाररेफौ नकाररेफौ पुनर्नकाररेफौ नकारगकारौ च भवतस्तद्वृत्तं' क मु पुस्तके. २. उक्तद्वाविंशत्यक्षरप्रस्तारस्य (१९३०७११) तमो भेदः 'मद्रकम्' इति नाम्ना प्रसिद्ध ३. अस्य छन्दस त्र्यशीतिलक्षाणि, अष्टाशीतिसहस्राणि, अष्टोत्तराणि पट्शतानि (८३८८६०८) च भेदा भवन्ति । तेषु भेदद्वयमेवात्र निर्दिष्टम् । परन च येऽधिका भेदास्ते यथा- ·७ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १४७ यस पादे नगजगणी (1,14) भगणनगणी (su, s1) पुनभगणनगणी (su, s1) भगणनारा (sh,,) गकार (5)य सदृत्तम् 'मवसैम्तिम्' नाम । एकादभिवादभिप यति । वमोदाहरणम्- बममा बगम भममा गु मयमा - पवन-विधूत-वीचि-च-पा(१)मि-मोफय-ति जीसि-तमनु-भू-सौ(१२) भगमा बयम भनमा अपना मममा बममा वपुर-पि हीय-मान म-निश(१)ज-रापनि-तयार-धीमत-मि-पम् (१२) मममा बपमा मममा मन सपदि निपीठ-न न्यति-फर 1१)य-मादिर नरापि-पामर-प-शुः(१२)। मयमा भगना भयमा बमम पु - 1-1-1-1-1-3 परव-निताम-पेक्ष्य फु-कसे(११)त-पापिह-बुद्धि-रपल-सि-सम् (१२) मचाक्रीडा मौ नौ नौ ग्लौ ग् वसुपञ्चदशकौ ॥ ७ ॥ २७ ॥ यस पादे मैगमो, (Sss, sm,) वगणो, (ज) नगमावत्पारो (n, u, us, u) भारगारो (1,5) च वक्त 'मत्ताफीग' नाम । अयामि परवमिष यतिः । तमोदाहरणम्- मनम मगमा मपमा मयमा गमा . गु 3 हर्षम-पं पीत्वा नारी(स्स-हितग-विरवि-पायर-सिफा-द-या(१५) मग मपमा बगना मपम ..-.--- ।।+-+-- मत्ताकी-गधे-ग(6)k-दमसि-भविट-अनम-नसि फु-प-वे(१५)। , नमारमधरों मझारसकारी पुनर्भकारसकारी भकारसकारी गकारय दत्त अयम्- नितं नाम फ मु पुखके २ 'भगमो सकारगकारी म मनसबदचलखित' कि पुखके ३ सप्रयोविभस्मधरप्रसारस्स (२८१२८४८) तमो भेवः 'अभ्यललितम्' इति नामा प्रसिदा ४ मकारो वरनकारचतुफ सकारगकारी बक मु पुखके • सकायोपिंगत्मपरप्रस्वारस्य (४२९४०४९) तमो मेवः 'मत्ताफीग'नामास्सावा.

·१४८ काव्यमाला। मगण मगणः तगण: नगणः नगणः नगणः नगण ल० गु० " sss-sss-ss-।।। -1 । 1-1।।1।। वीतकी-डाश्लीला-लापै (८)श्र-वणसु-खसुभ-ग-सुल-लितव-च-ना(१५) मगण मगण तगण: नगण नगणः नगण नगण ल० गु० a sss-sss-ss-1. | 1-1 । 1-1 । 1-1 ।। -1-5 नृत्यैर्गी-तैर्भूवि-क्षेपै.(८)क-लमणि-त-विवि-धविह-गकुल-रु-तै (१५)। (सकती) तन्वी भूतौ नसौ भौ न्याविन्द्रियस्तरमासाः ॥७॥२८॥ यस्य पादे भगणतगणौ, (su, ssI) नगणसगणौ, (u, us) भगणौ (s॥ ॥ ) नाणयगणौ (, iss) च तद्वृत्तं तन्वी' नाम । पञ्चसु, सप्तसु, द्वादशसु च यति । तत्रोदाहरणम्- दुर्मिलाच्छन्दः- 'दुमिलाइ पआसहु मण्ण विसेसहु दीस फणीन्दह चारुगणा भणु मत्त वतीसह जाणिअ सेसह अट्ठइ ठाम ठई सगणा। गण अण्ण ण किज्जइ कित्ति मुणिजइ लग्गइ दोस अणेअ जही कहि तिण्णि विरामहि पाअह ता दइ अठ्ठचउद्दह मत्त सही ॥' (प्रा. पि. सू २।२७७.) १ 'वा(वी)त ब्रीडाश्लीलोल्लापैः' लि. पुस्तके. २. 'नृत्यैगीतै—र्विक्षेपैः' क. मु. पुस्तके ३. अनापि प्रस्तारे चतुर्विंशत्यक्षरस्यैका कोटि. सप्तषष्टिलक्षाणि सप्तसप्तति- सहस्राणि षोडशोत्तर शतद्वयं च भेदाः । तेषु प्राकृतपिङ्गलसूत्रे- किरीटच्छन्दः- ठावहु आइहि सक्कगणा तह सल्ल विसज्जहु वे वि तहापर णेउर सद्दजुअ तह णेउरए परिवारह छक्कगणा कर । काहलजुग्गल अन्त करिज्जसु एपरि चौविस वण्ण पासहु वत्तिस मत्त पअप्पअलेखउ अट्ठ अआर किरीट विसेसहु । (प्रा. पि. सू. २१२७८) ४ 'भकारतकारनकारसकारा भकारौ नकारयकारौ च' क' मु. पुस्तके. ५. उक्त- चतुर्विशत्यक्षरप्रस्तारस्य (४१५५३६७) तमो भेदः 'तन्वी' इति नाना प्रसिद्धः, ८ ·७ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। मयमा उगमा सममा भगमा मममा पममा पनामु-वी मु)न्द-रचन-बघना(७) अन्वस-मानधि'-घरद-शना या (१२) रूपमा सपना मृगणा बगना पणमा - निफल-वीमा(५) -तिमुस-पचना(७)खक-पत-रन-पनान्ता(१२) । माण मयमा एपमा मात्र अंगणा बममा - निर्मुस-पीनो(५)म-तकन-कलचा(मत्तग-जेन्द्रल-ळितग-मना (१२) उपमा सवय माना भममा मममा यपणा 13.6+II. निर्भर-छीठा(५)नि-भुवन-विधये(७) मुधन-रेन्द्र म-पतु त-प तन्वी(१२) ॥ (अभिगो) क्रौञ्चपदा भूमौ समौ नौ नौ ग भूतेन्द्रियवस्तृपयः ।७। २९ ।। यस्स पादे भगणमपणी, (su, ses) मगममगणौ (ns, sn) नगणावस्वारो (u, , ,m) गकार(5)व सदत्त कार्यपदा' नाम। परमिा पचभिः, अमि', सप्तमिष यति । तत्रोदाहरणम्- जमण भवना भवमा या कपि-अक्षी(५)पि-मटके-सी(५)कळि- मपमा यात्रा गु - -।।1-1 पिर-नुदिन()-मनुन-यकठिन्ना (५)। १ 'शिखरदशनामा' कि पुस्खके २ वरळनमना चठि पुखके बनषिपये म पुस्तके ४ 'भतिकता' इत्यपि पाठ.। अत्रापि प्रसारपसा पपपिसमक्षरस्य कोरिश्रयम् , पत्रिंशक्षामि पतु पचाशत्सहमामि द्वात्रिंशत्तरापि शतानि च (१७५५४२) मेदा । वेषु सर्वेष्वपि प्रन्येषु इसमेकमेवोधम् । ५. मकरमकारसकारमकारा नकाराय चस्वारो गकारम मववि क म पुरके. ६ उरूपयश्चित्यक्षरप्रस्वारस्म १६cums मो मेव 'शौचपदा तिनामा प्रसिया ·- काव्यमाला भगण मगण सगणः भगण: s।। -SS s ।। S- दीर्घत-राभि.(५)स्थू-लशिरा-भि (५)परि- नगण नगण नगण नगण गु० S वृतव-पुरति(८)-शयकु-टिलग-तिः (७)॥ भगण मगण. सगण भगण 5. ।। SS- S आयत-जङ्घा (५)नि-नकपो-ला(५)लघु- नगण नगण: नगणः नगण गु० S तरकु-चयुग(6)-परिचि-तहृद-या (७)। मगण मगणः सगण: भगण S SS s- S - सा परि-हार्या(५)क्रो-श्चपदा स्त्री(५) ध्रुव- नगण नगण नगण नगण । - S मिह नि-रवधि(८) सुखम-भिलष-ता (७)॥ ( उत्कृतौ) भुजङ्गविजृम्भितं मौ लौ नौ सौ लगौ वसुरुद्रऋषयः ॥७॥३०॥ यस्य पादे मगणौ (sss, sss) तगणनगणौ (ssi, m), नगणौ (m) रगणसगणौ (sis, Is) लकारगकारौ (1, 5) च तद्वृत्तं भुजगविजृम्भितम्' नाम । अष्टभिरेकादशमि. सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- मगण मगण तगण नगण S SS-S S SSS 1-1- ये संन-द्धानेका-नीकै(८)न-रतुर- . नगण नगण रगणः सगण ल० गु० SI-।।5-1-5 गकरि-परिवृ-तै.(११)सम-तव श-त्र-वो (७) १. अत्रापि प्रस्तारगत्या रसलोचनवर्णस्य कोटिषट्कम् , एकसप्ततिलक्षाणि वसुसह 'साणि, चतु षष्टयुत्तराण्यष्टौ शतानि च (६७१०८८६४) मेदाः. २. एतत्सूत्रं सोदाहरणं लिखितपुस्तके लेखकप्रमादाद नास्ति. ३. तेषु १३८३४७४९ तमो मेदः 'भुजङ्गविजृम्भितम्' इति नाना प्रसिद्ध .

·७ अध्याय ] छन्द शासम्। १५१ मममा मगमा नमना S -- युरप-राधा-रमान(८)स्व-दमिम- मफ्ना मममा सममा mom III 5. समप-गदमि-4 (11)पत-न्ति प्रवा-यु-धा (५)। मागमा तमना मममा -- . ते वा ह-ट्रा संग्रा-मागे(८)-पतिर- नयम मममा समम र रूप-ममन-म(11)यस-दिग-न्त-१ (७) ममता मगमा किया सो- शक्य-न्वे -हुभिर- मयमा अयम गमा समका गु SIS.-- पि सधि-पषिप- म(१)भुग-विजू-म्मि-तम् (७) भत्र कास्यासनेनाप्युतम्- मकता मन उपना बामा ध्यानेका T-मा उम्पा-शि. मम्मु- " सि लनि-तम-11)करे स्मितमा-न-न (6) मपना मप्प ग्राम पाना चिन्ताश-जा शून्या-मुदि(ई-रदग- मपमा यु तिपति-तरस- ना(१)नु -सनता ग-सा (७)। १ 'भपपतधिय' कि पुखके २ तुगिनुपरुपणमनस मलन्ति दिमन्तरे' कम पुरके, लिखितपुखकेच ३ दीना टिसि पुखके ·१५२ काव्यमाला। मगण मगण: तगण नगण SSS -SSS-Ss पाण्डुच्छा-यं क्षामं वक्र(८)म-दजन- नगण नगण रगण सगण: लगु० । -1 11-S । 5-1 | S-1-5 नि रह-सि सर - सा(११)करो-पि न सं-क-थां (७) मगण नगणः नगणः नगणः - S SS S S को नामा-यं रम्यो व्याधि(८)स्त-व कथ- नगण: नगण रगण सगण: ल.गु० । S..-1 s-1-5 य सुत-नु किमि-द(११)न ख-ल्वसि ना-तु-रा (७) ॥ अपवाहको मनौ नौ नौ सौ गौ नवर्तुरसेन्द्रियाणि ॥७॥३१॥ यस्य पादे मैगणः, (sss) नगणा• पद, (n, , , , , ,) सगणो, (us) गकारौ (s,s) तद्वृत्तं 'अपवाहको' नाम । नवसु, षट्सु, षदसु, पञ्चसु च यतिः। तत्रोदाहरणम्- मगण: नगण नगणः नगण नगण SSS -11 श्रीकण्ठं त्रिपुर - दहन(९)-ममृत- किरण(६)- नगणः नगण सगण गु० गु० -IS-5-5 शैकल-ललित(६)-शिरस रु-द्रं (५) मगण: नगण नगण: नगण नगण SSS 17 भूतेशं हतमु-निमख(९)-मखिल-भुवन (६)- नगण: नगणः सगणः गु० गु० ।।5-5-5 नमित-चरण(६)-युगमी-शा-नम् (५)। १. 'सत्कथा' लि. पुस्तके. २. 'मकार षण्नकाराः सकारो गकारौ च तद्वृत्तं'.क.मु. पुस्तके ३. तेष्वेव-(८३८८६०१) तमो मेद. 'अपवाहकः' इति ख्यातिमाससाद. ४. 'सकलकलितशिरस' क. मु. पुस्तके, 'सुकलकलितशिरसं' लि. पुस्तके...

·७ अध्याय ] छन्दःशाखम्। १५३ ममना मान पपना सपना FFE+F-HI-FI सप गपभ-गमन(९)महिप-तिम्त(6)- मपना अपना गु 1।1-11-1.. पतय-चिर(6)करना--प्य (५) ८ममा माना बपन्ना बममा FERT Litt व पन्दे भयम-पभिद(5)-मनिम-सपल (6)- मपना सपना पितर-गगुर()-मुमया पु-फम् (५) ॥ इति एवम समाप्ता । इदानी गजातयः फम्पवे- दण्डको नौ र ॥७॥ ३२ ॥ यम पादे दो नगेगी (Il, un) रगणाप (15) सप्त भपन्ति दाने नाम य' उतसे पहिंग्लधराया समनन्तरं दण्डकस्य पाठात्सप्तविंशत्यपरत्वमेष युधम् । सर्वेपो एन्दसामेरेधारामा प्ररसे। इत उप्प पुनरेटकाचा प्रस्वारः। दण्डग्रेनी र इति श्रषणात् । वनोदाहरणम्- भगना रममा रपणा AA ---------... दर हि मपति दण्डका- रम्परे-से स्थिति रगम रमन पुष्पमा- मुनी-ना मनो-हारिणी बपना रममा एसना A IH-1- निदेश-विजयिन्पीय--- :-प्परग-प्रीपत- १ महिपविभूत' लि पुखके 'इति' इति कामु पुखके नास्त्रि 'नसरी रेफाथ सप्त भवन्ति' क मु पुखफे ४०लिखितपुखफे 'प' इति नासि. ५ 'पीय- हप्ता' क.मु पुस्तके, 'वीर्य' लि पुस्तके ·१५४ काव्यमाला। रगणः रंगणा रगण रगण. S Is-s। s-s। 5-55 क्ष्मीविरा-मेण रा-मेण स-सेविते। नगण नगणः रगण रगण: रगण: -11-55-55-5 Is - जनक-यजन-भूमिस-भूतसी-मन्तिनी- रगण: रगणः रगण रगणः SIS-SIS-SIS-S । . सीमसी-तापद-स्पर्शपू-ताश्रमे नगण नगण रगण रगण: रगणः ।। 1-1 11-SIS-SI5-5 | S. भुवन-नमित-पादप-माभिधा-नाम्बिका रगणः रगणः रगण रगणः ss-S IS-Sts- -51 तीर्थया-त्रा-गता-नेकसि-द्धाकुले ॥ अत्र पादान्ते यतिः। प्रथमश्चण्डवृष्टिप्रपातः । ७।३३ ॥ यः सप्तविंशत्यक्षरपाद. प्रथमो दण्डकः स चण्डवृष्टिप्रपातो नाम । पूर्वमेवोदा- हरणम् । अन्यत्र रातमाण्डव्याभ्याम् । ७ । ३४ ॥ रातमाण्डव्याभ्या ऋषिभ्यामन्यत्रास्याभिधानमेतदेव ताभ्यां पुनरन्यैव संज्ञा कृतास्य वृत्तस्य ॥ रातमाण्डव्यग्रहणं पूजार्थम् । शेषः प्रचित इति । ७।३५॥ इतश्चण्डवृष्टिप्रपातादूर्व दण्डकप्रस्तारः प्रचित इति संज्ञां लभते । पूर्वमेकैकाक्षर- क्रमेण छन्दसां वृद्धिरुका । इदानीं तु रेफोपलक्षिताक्षरत्रयेण वृद्धिः । तत्रोदाहरणम्- नगण: नगण रगण: रगणः रगण: 1-5 IS-5 15-SIS प्रथम-कथित-दण्डक-श्वण्डवृ-ष्टिप्रपा- १. 'ससेव्यते' लि पुस्तके. २. 'सभूतिसीमन्तिनी लि. पुस्तके. ३. 'नाम भवति लि. पुस्तके. ४. लिखितपुस्तके 'अस्य वृत्तस्य । रातमाण्डव्यग्रहणं पूजार्थ' इति नास्ति. ५. 'शेषो दण्डकप्रस्तार' लि पुस्तके.

·८ अध्यायः] छन्द शास्त्रम् । १५५ रपणा रममा मिन 3.13-3" F-S:- वाभिषा-नो मुनेः पिता चायना-ना मदः मयमा रपना प्रचित-इति स-1 पर दण्टा- नामिय रमणा गया रगम पत्रा + जाविरे-कैकरे-पामिर-या यये- मयेत् । बपन ममम. (पत्रा (मना 1-1-1-3 स्वपि-रचित- सध्या सदिशे-पैरशे- सका गना रपना I-S . फे पुनः काम्पम-न्येऽपि फु- पन्त पा- गीभराः मामा मपन पिका भवति मंदि स-मासस-स्साक्षर-न पा- एपमा ।" दम्पव- स्या ततो दर पूग्यवे-ऽसौ भनेः ॥ मन पादान्ते यविः इति दणाम्रा समाप्ताः । इति श्रीमहायुपविरचितीयो पिजसमन्दोयत्तौ सप्तमोऽध्यायः । अत्रानुक्कं गाथा । ८॥१॥ अन्न धान नामोरेशन सभोक छन्द प्रयोगे च श्यते वदापेति मन्तम्पम् । १ 'भवन्ति' इति लि पुसके २ 'स्तायां पैट्ससान्दोपत्तो छ पुस्तके. ३ प्रारोप रक्ष्यसि पनके ·- १५६ काव्यमाला। (तत्र-त्रिष्टुमि) कुमलदन्ती भूतौ नगौ गिन्द्रियरसाः ॥ ८॥२॥ यस्य पादे भगणतगणौ (su, ssI) नगणो (m) गकारौ (s, s) च भवत- स्तद्वृत्तं 'कुमलदन्ती' नाम । पञ्चभिः षभिश्च यति । मगणः तगण नगण गु० गु० S।।-SS 1-1।।-5-S कुबल-दन्ती(५)वि-कटनि-त-म्वा (६) भगण तगण नगण: गु० गु० SISS 1- ।।-5-5 किंनर-कण्ठी(५)ल-घुतर-म-ध्या (६)। मगण. तगण नगण गु० गु० ..!-ss 1-1।।-5-5 विम्बफ-लोष्ठी(५) मृ-गशिशु-ने-त्रा (६) मगण तगण नगण s.। --Ss s-S मित्र भ- वन्तं(५) सु-खयतु का-न्ता (6) ॥ (जगत्याम्) वरतनुन्जौ जौ षडूसाः॥ ८॥३॥ यस्य पादे नगणजगणौ (m, si) जगणरगणौ (ISI, SIS) च तदत्तं 'वर तनु-र्नाम । षभि. षभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- नगण जगण जगण रगणः . I-SI Is!-SIS अयि वि-जहीहि(६) दृढोप-गृहन (६) नगण जगण नगणः रगण 1-15। - SI-SIS त्यज न-वसङ्ग(६)-मभीरु वल्लभम् (६)। नगण जगणः जगण: रगणः ।।.-1s -SISIS भरुण-करोग(६) म एष वर्तते (६) १. 'नगणगकारौ च लि पुस्तके.

·८ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। १५५ परत-न संप(5)-पदन्ति कुटा' (९) ॥ जलघरमाला म्भौ समौ समुद्रवसवः ॥ ८॥४॥ यस्स पादे मगममगमौ (ses su) संगममगणौ (us, 3) प भव वचत अळपरमासा' नाम । चतुर्मिरयमिय यति । सत्रोदाहरमम्- माम भगणा माना धत्ते शो-भो(४) क्ष-उपदा-नः श्यामा (6) - मगणा पयम मामा 1-1-5 लोस्स-मे(४) जरू-घरमा-मा दीना (6)। भाममा ममजा 13-1-3 विपुले-मा(४) फन-सातासरा (6) मममा भममा पप्पा मगला फीगम-सा(४) युव-विरिवा-रे पत्युः (८)॥ गौरी नौ रौ।८।५॥ यस पाये नगणी ( ,m) रगणौ (, sis) च भरतस्तपत्त योरी' चामेति गापा । पादान्ते यतिः । पत्रोदाहरणम्- मकमा बपमा F- II- I+II-F-SE- प्रणम-ति चर-णारवि-न्याय त्रिभुव-ननमि -यस्प गौ-रीपर पपणा पपमा (ममा माना 1। 1-1-1-.. सद-पि मन -सेव या सेषित प्रमित-ति य-पेश्म-गुणान् । इयमेव पौरी दणात्पूर्वमेकैकरेफाथा नामान्तरालि उभवे । ललना भूतो नसाविन्द्रियर्पयः ॥८॥६॥ . नीम' इममपितृपरणलिसिते पिझन्मेदाहरमपुरके २ एकरेममा 'म परतफे..

·१५८ काव्यमाला। यस्य पादे भगणतगणौ (su, ss) नगणसगणौ (m, us) च भवतस्तद्वृत्तं 'ललना' नाम गाथा । पञ्चभि. सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- भगण तगणः नगण सगणः S ।।-5.5 1-1 ।।- Is या कुच-गुर्वी(५) मृ-गशिशु-नयना (७) भगण- तगण नगण सगण ।।-Ss - 1.-।।।। 1- पीननि-तम्बा(५) म- दकरि-गमना (७)। भगण तगण नगण सगण S।।-S S 1- । |--|s किनर-कण्ठी(५) सु-रुचिर- दशना (७) भगण तगण नगण सगण S ।। ।। ।। सा तव सौख्यं (५) वि-तरतु ललना (७) ॥ (अतिजगत्याम् ) कनकप्रभा मजौ मजौ ॥ ८ ॥ ७॥ यस्य पादे सगणजगणौ ( us, Is1) पुन सगैणजगणौ (s, ISI ) गकारश्च (s) तवृत्तं 'कनकप्रभा' नाम गाथा । पादान्ते यति । तत्रोदाहरणम्- सगण जगण सगण जगण: गु० ।।S- 15 1-1।5-Is! S कनक-प्रभा पृ-थुनित-म्वशालि-नी सगण जगण सगण: जगणः गु० ।।S.-1ऽ ।-IS-15 1-5 विपुल- स्तनी ह-रिणशा-वकेक्ष-णा । सगण जगण सगण जगणः गु० ।।5-15 -- ।ऽ । ऽ ।- इयम-जना न- यनयो पथि स्थि-ता सगण: जगणः सगण जगणः गु० 15 ।। ।। S.-1s !-s कुरुते न कस्य मदना-तुर म-न ॥ १. 'वा तव सौख्यं' लि पुस्तके. २. 'तावेव' लि. पुस्तके.

·८ अध्याय ] छन्द शाखाम्। १५० कुटिलगतिनौ तौ ग् स्वरवि ॥ ८॥८॥ यस्य पादे नगमो (ur, m) तगणौ (SI, SI) गारप (s) भपति सर्त 'कटिब्गतिनाम माषा । सप्तमि परमिम यतिः ॥ मपमा तपणा तममा गु -।-S 1-5-3 अघर- किसस-ये(७)कान्त-दन्तक्ष-से (१) मगना नमका तगण तममा हरिम-वियर-शो (७)गुल्म-वि भयु-गम् (6) नमक घुवमि-मुधि-तं (७)यदि- पत्तो स-चा (6)- तमम तगणान S । मविक टिउग-तेः(७)सान्म-नुत्स-+ (6) (शकाम् ) वरसुन्दरी भनौ मनौ गौ ॥ ८॥९॥ यस पावे भगमजगणसगमनगणा (su ii, us, u) गकारौ (55) च भवसम्मत्त 'परसुन्दरी' नाम पाया। पादान्वे मति । तत्रोदाहरणम्- मयमा बयणा संगमा साधि-धिरोप-प्रमुग-धिपछ-पू- मयम ..+:+1-1-1-1 पीपिच-पचम-उविनि-शत-प-म् । यमणा सममा मयमा गु गु स-सर्जि-द-मनो-हरत-य-न्त ममा सममा भगमा गु -----11-11-3. पश्य प-रसुन्द-र सरो-परम-दा-रम् । 1 ' भी कमु पुखके ·१६० काव्यमाला। कुटिला म्भौ न्यौ गौ वेदरससमुद्राः ॥ ८॥१०॥ यस्य पादे मगणभगणनगणयगणों ( sss, su, in, Iss ) गकारौ (s,s) च भवतस्तद्वृत्त 'कुटिला' नाम गाया। चतुर्भि. पभिश्चतुर्भिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- मगणः भगण नगण यगणः गु० गु० S S S-S SS-S-S. अध्वस्था-ना(४)जन-यति सु-ख(६)मुच्चे.-कू-ज(४)- मगणः भगण नगणः यगण गु० गु० SI --S SS-8-S न्दात्यूहो-ऽयं(४)पथि निचुलि-नि(६)तोयो-पा-न्ते (४)। मगण भगणः नगणः यगण: गु० गु० SS SS S Soms कर्णाट-स्त्री(४)रति-कुहरि-त(६)तुल्य-च्छे-दै(४) मगणः भगण नगणः यगण: गु० गु० S S SS । SS-5-5 नार्दैः क-ठ(४)स्खल-नकुटि-ल(६)मन्दा-व-तैः (४)॥ (अष्टौ) शैलशिखा भरौ ननौ भगौ भूतरसेन्द्रियोः ॥८।११॥ यस्य पादे भगणरगणौ (su, sis) नगणभगणौ (1,su) भगणो (1) गकार- (s)श्च भवति तद्वृत्तं 'शैलशिखा' नाम गाया ॥ पञ्चभिः षभिः पञ्चभिश्च यतिः । क्वचित् पादान्ते यतिं पठन्ति । तत्रोदाहरणम्- - भगणः रगणः नगण भगण भगण गु० ऽ । 1-51 s-1 -SI 1-1-5 17 शैलशि-खानि(५)कु- अशयि-तस्य(६)ह-रे श्रव-णे(५) भगणः रगण: नगण: भगणः भगण गु० SII-S S-1 - ।।-5। 1-s।। -5 जीर्णतृ-ण क(५)रे-ण निद-वाति(६)क-पिश्चप-लः (५)। भगण रगणः नगण भगणः भगण गु० s11-51 s।।। ।-5 ।।-S क्षुद्रव-धाप(५)वा-दपरि-हार(६)वि-नीतम-ते (५)- १. 'यगणगकारौ च' इति लि. पुस्तके, क. मु पुस्तके च. २. 'नितुलनितम्बो- पान्ते' लि. पुस्तके. ३. 'भूतरसेन्द्रियाणि' लि. पुस्तके. २. 'निदधीत' इति. क. पुस्तके., लि. पुस्तके च.

·८ अध्याय ] छन्द शासम् । १६१ मममा मममा भनमा बममा गु खस्स न ताप(५)वे-च मधु-ता दि(6)प-यूपमि-प. (५)॥ वरयुवती भ्रौ यनौ नगौ ॥ ८ ॥ १२ ॥ यस पाये भगमरगणा (sh as) यगमनगमो (s, m) नगेगो (m) गका रथ (5) भवति सदत्त 'परयुषती' नाम गाथा । पादान्ते मतिः । तत्रोदाहरणम्- मयमा मना ममम मममा गु ...-11-11-. धर-कुम्मपी-3-पीनो-मतक-ययुग-हा ममा रमका पगमा मयना नममा गु 1-1-3-11-11-. पार्षण-शर्षरी-भुगर्वा-पहमु-सक्रम-छा । पाना 3--------- पीननि-सम्बनि-म्बसंवा-नधि-पिळग-ति- मना ग्गा पप्पा मगमा भगवान --+-1 +1 मुंष न-रापिरा- भूया-तसर-रयुर-तिः ॥ (भस्मय) अतिशायिनी सौ ज्भौ जगौ ग् दिकखरा ॥८॥ १३ ॥ यस पादे सपणी ( us us) गणभगमी (isi, sn) जगनो (15) गरी (55) च भवस्वादत्त भतिशामिनी' नाम गापा । पश्चमि सप्तभिध यति । तत्रो- दाहरणम्- समना सगमा 1.+15- |-- इति पौ-तपुर-मत्स-ग(1)न्सर-सि मन-ने-न (७) सममा FFE++-+-5 भिपमा-सबतो-तिष्ठायि-नी(१०)मप-मसा-मा-स. (७)। १ 'नगमो इति सकप्रमाववशतो नास्ति निमितपुखफे २ 'भवत' इति कि पुखके नाति ३ उदाहरणमेट मापकाम्पाद । उहायुषेन ·-- - १६२ काव्यमाला। 7 सगण सगण जगण भगणः नगण: गु० गु० ।।s-।।5-1 5.1-5. ||-15-S-S अवलो-क्य तदै-व याद-वा(१०)नप- रवारि-रा-शे. (७) सगण सगण जगण: भगण जगण: गु० गु० । Is-1 15-151-5 ST--5-5 शिशिरे-तररो- चिषाप्य-पा(१०)तति-घु मङ्गु-मी- षे(७) ॥ अवितथं नजौ भजौ जलौ ग् ॥ ८॥ १४ ॥ यस्य पादे नगणजगणी (m, si) भगणजगणा (su,si) जगणलकारौ (111) गकारश्च (s) भवति तद्वृत्तम् 'अवितथम्' नाम गाथा भवति । यतिः पादान्ते । तत्रोदाहरणम्- - नगण जगण भगण जगण जगण ल० गु० ।।।-151-511-11-15 1-1 --S. श्रुतिप-रिपूत-वक्रम-तिसुन्द- रवाग्वि-भ-वं नगण जगण भगण. जगण: जगण• ल० गु० ।।।-s। •s II-Is |-15-1-S. तमखि-लजैमिनीयम-तसाग- रपार-ग-तम् । नगणः जगण भगण जगण: नगण. ल० गु० ।।।-si-51-11-11-1-5. अवित-थवृत्त-विप्रज-नपूजि-तपाद-यु-गं नगण जगण. भगण जगण. नगण ल० गु० ।। -ISI-S 1-151-15 1-1 पितर-मह न-मामि ब-हुरूप-मुदार-म-तिम् ॥ चखिन्द्रियसमुद्राश्चेत्कोकिलकम् ॥८॥१५॥ यस्य पादे पूर्वोक्ता गणा भवन्ति, अष्टाभि. पञ्चभिश्चतुर्भिश्च यतिर्भवति तद्वृत्तं 'कोकिलकैम्' इति गाथा । तत्रोदाहरणम्- नगणः जगण भगण जगण: जगण: ल० गु० SI-I-S तवस-हकार-पुष्प(८)म-धुनिष्क-ल(५)कण्ठ-त-या (४) १. 'श्रुतिपरिपूर्णवक्र' इति क. मु. पुस्तके लि. पुस्तकेच. २. 'कोकिलेति गाथा इति लि पुस्तके.

·अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । अपना बयना भयमा अपमा बमना स म --- मधुर-नरख-रेण(८)प-रिकूब-ति(५)कि-ल-क: (४)। मममा बयणा भगमा प्रपम-कफार-विद(व-चनैर्घ-न(५)लम्प-म-वे (1)- मममा बममा -- F खप म-मनस भा(क)मि-य संप्र-ति(५)त-म-ना (6) (प्रो) विवुधप्रिया रसौ जी भी वसुदिशः ॥८।१६ ॥ यस्य पादे रगणसगणो (Is, us) जगमो (1) मगमरगणी (su, sis) र भवनात्त 'वियुपप्रिया' नाम गापा भवति । भयभिर्दशभिध यति । वनोदा- हरयम्- मिपा सपना भगमा (गमा -- 1 ----- सुन्दक-मालको- मम्म)यु-वि दन्त-पशिवि-राजिता (1.) अपमा मिमा पपणा बगमा -- -- इसग-द्रदवा-दिनी(-निवा म- वेदिइ-पप्रिया(1.)। बममा बयणा मपणा पीनतु-पयो-परद-यमार-मन्पर-गामिनी (10) स्पमा बपमा भमना कला नेत्रत्र-न्वियिनि-चिंत()-वभाव-ससित-रया (1.)। नाराचक नौ रौ रौ॥ ८॥१७॥ , 'मपुरखरेण()छि पुस्तके २ ' विपना' हि पुस ३ 'लुम्पमते सव'कम पुखमे, कि पुखके व ४ 'निमन्ति सि पुखके ·६ काव्यमाला। यस्य पादे नगणी (m,m) रगणाश्चत्वारो (sis, SIS, SIS, SIS ) भवन्ति तद्वृत्तं 'नाराचक' नाम गाथा । दशभिरष्टाभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्- नगण: नगणः रगण रगणः रगण रगण ।। -sss 15-5 15-5 रघुप-तिरपि जातवे-दो(१०)विशु-द्धा प्रगृ-ह्य प्रिया (८) नगण: नगणः रगणः रगणः रगणा रगण. -- ।S-S 1-5 ISS IS-S.S. प्रियसु- हृदि वि-भीषणे स(१०)क्रम-य्य श्रिय-वैरिणः (८)। नगणः नगण रगण रगणः रगण रगणः ।। -।।-ss-5. IS -S 15-SIS रविसु -तसहि-तेन ते-ना(१०)नुया-तः ससौ-मित्रिणा (6) नगण नगण रगणः रगण रगण रगणः -SIS-5 IS-SI5-5 भुजवि-जितवि-मानर-ना(१०)धिरू- ढ. प्रत-स्थे पुरीम् (८)॥ (अतिधृती) विसिता यमौ नसौ रौ ग रसर्तुस्वराः॥८।१८॥ यस्य पादे यगणमगणौ ( Iss, sss) नगणेसगणौ (n, us) रगणौ (sis, sis) गकारश्च (5) भवति तद्वृत्तं विस्मिता' नाम गाया॥ पइभि , षड्भिः, सप्तभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- यगण: मगण नगण: सगणः रगण रगणः गु० S s-S. ss- -15 SI S S i Se-S श्रिया जु-ष्टं दिव्य (६)सपट- हरवै(६)-रन्वितं पुष्पव--(७) यगण मगण नगण संगण रगपा रगण गु० is SS SS ।।1-115 | S.-s IS-S वपुष्ट-वैद्यस्य(६)क्षणमृ-षिगणे (६)स्तुयमा-नं निरी-य(७)। ६ यगण मगण: नगण सगणः रगण रगण गु० SS-S SS ।।।-115 - Is-5 Is-s प्रकाशे-नाकाशे(६)दिनक-रकरा(६)-विक्षिप-द्विस्मिता-क्ष-(७) १. पद्यमेतद् रघुवंशे त्रयोदशे सर्गे. २. 'न सगणो' क. मु पुस्तके. ३. माघ- काव्यस्थं पद्यमेतत्. ४. 'वपुषः' लि पुस्तके.

·८ अध्याय छत्व शासम् । १६५ पपना मनमा सप्पा पमा रसपा गुल F-35-5- FF-. नरेन्द्र-रीपेन्द्र(पुर-य विधा()-शाम पी-पभू-ये (७) (कती) शशिवदना नजौ जौ ज जौ रुद्रदिशः ॥ ८ ॥१९॥ यस्स पादे नगणमपणो (1,) भगैमो (su) जगणामयो ( sm, isl, s1) रगमथ (15) भवति तवृत्त 'शशिवदना' नाम गाथा । एकादशभिवचमिष मति । पथकावठीति केचित् । तत्रोदाहरणम्- बममा मयमा अपना बपमा जममा +:---.. देरग-शवाकु-लस प-रित (11)-रमेक- तुरण-जन्मन' (1) मममा बप्पा बपना +13. प्रमपि-समूस-तः प्रति-पप(११)म-घिसस मश म -हीमता(1.) मममा बपन नममा मगमा अपमा m IS-3-1-.. परिष-स्तो ब-सानुज-यम्(१)स्य पुरस-तत धु-समिय(1.)- अपना अपना मपमा जगजा बगमा - ।।- घिरवि-गतधि-यो अल-निभे(११) प्रदाम-पदन्त-रमह(१०) एपमारीनि अत्तानि कोटिश' प्रस्वारेषु महाकषिप्रयोगेषुप स्पन्वे । विशेषसभामा वातानि शामकारेण नामनिर्देश कस्वा नोजानि तानि गापाशम्देन कम्यन्वे । इदानी प्रतारागीन् प्रत्ययानुपमते । वन गायम्यादिप्रस्खारविश्यमेवाक्षरप्रस्तारपूर्वक लस- रप्रसार सूत्रहयेनाह- द्विको ग्लौ।८।२०॥ उपरिशाद गकार लिसित्यापखाकार विन्यसेविकासरप्रसार । तस्य दिपस्वाद १ विशुखामवीाग लि पुरके, मु पुलके च २ 'भगपभगमी जगणी नि पुसके ३ पद्यमेतदपि मापा उस्त हसायुषेन ४ 'परन्तु लि पुसके. ५ 'इदानी 'लि पुखके ६ प्रमयाननुक्रमन्ते' छि पुखके . द्विविकल्पस्वात् सौ कि पुस्तके ·१ १६६ काव्यमाला। . - ३ - द्वौ ग्लौ द्विको स्थापयेत् । द्वे आवृत्ती प्रमाणमनयोरिति द्विको । 'संख्याया अतिशदन्तायाः कन्' इति कन्प्रत्ययः। ततश्च गकारं ततोऽधस्तालकारं लिखित्वा विस्पष्टार्थमधस्तिर्य- ग्रेखा दद्यात् । अधस्ताच पूर्ववद् गकारलकारौ स्थापयेत् ॥ अत्र कि कर्तव्यमित्याह- मिश्रौ च ॥८॥२१॥ अनेन द्वितीयाक्षरप्रस्तारं दर्शयति । चकारः पूर्वप्रस्तारसमुच्चयार्थः । द्विको ग्लौ स्थापयित्वा अनन्तरं द्वितीयस्थानेषु मिश्रौ ग्लौ विन्यसेत् । गकारो गकारेण संश्लिष्टो मिश्र उच्यते, लकारश्च लकारेण । मिश्राविति गकारलकाराभ्यां प्रत्येकमभिसंवध्यते। द्वन्द्वात्परो यः श्रूयत इति न्यायात् । ततश्च प्रथमायामावृत्तौ गकारौ मिश्रौ स्थापयेत् । द्वितीयाया लकाराविति । ततो मध्ये लेखामपनयेत् । एवं चतु प्रकारो यक्षरप्रस्तारो भवति । तद्यथा-गौ लगौ ग्लौ लाविति ॥ इदानी द्यक्षरप्रस्तारपूर्वकमेकैकाक्षरवृद्ध्या त्र्यक्षरादिप्रस्तार दर्शयितुमाह- पृथग्ला मिश्राः॥८॥ २२ ॥ यक्षरप्रस्तारस्य पूर्वन्यायेन द्विकं लेखाविभकं स्थापयित्वा तृतीयाक्षरस्थानेषु प्रथमा- वृत्तौ गकारा मिश्रा दातव्याः । द्वितीयावृत्तौ लकारा मिश्रास्ततो मध्ये लेखामपनयेत् । एवं त्रिकः प्रस्तारः सिद्ध्यति । पृथगिति विजातीयासंसर्गमाहँ । तेन प्रथमायामावृत्तौ न लकारप्रवेशः। द्वितीयायां न गकारस्य । एवं त्रिकप्रस्तारं द्विः स्थापयित्वा पृथग् ग्ला मिश्रा दातव्या । द्वितीयाया न गकारस्य । एवं तत्पूर्वक. पञ्चाक्षरः प्रस्तारस्तथैव तत्पूर्वकः षडक्षरो गायत्रीसमवृत्तः प्रस्तारः। एवमुष्णिगादीनामप्येकैकाक्षरवृद्ध्या अयमेव न्यासः । तत्रेदं सूत्रं त्र्यक्षरात् प्रभृति पुनः पुनरावर्तनीयं यावदभिमतः प्रस्तारः ॥ चसवस्त्रिकाः ॥८॥ २३ ॥ एवं पूर्वोक्त ज्यक्षेरप्रस्तारे अष्टौ त्रिका जायन्ते । ते च मकारादयः शास्त्रादौ कथिता एव । प्रदर्शनार्थ चैतत् । तेन षोडश चतुष्का द्वात्रिंशत्पञ्चका भवन्ति । एवं १. 'गकारो गकारेण मिश्रः संश्लिष्टः । उच्यते लकारश्च लकारेण' लि. पुस्तके. २. 'द्वन्द्वान्ते इति श्रूयते इति न्यायात्' लि. पुस्तके. ३. 'यक्षरप्रस्तारं' लि. पुस्तके. ४. 'लेखविभक्तं' लि. पुस्तके. ५ 'द्वितीयाया वृत्तौ' लि पुस्तके स्थापयेत क. मु. पुस्तके. ६. 'ततो मध्याद्रेखामपनयेत्' लि. पुस्तके ७. 'विजातीयससर्गमाह' क. मु. पुस्तके ८. 'लकारस्याप्रवेश। द्वितीयाया गकारस्या एवं त्रिक द्विः स्थापयित्वा' लि. पुस्तके ९. क. मु पुस्तके ‘एवं' इति नास्ति. १०. 'एकाक्षरवृध्या' लि पुस्तके. ११. 'न्यायः' क. मु. पुस्तके. १२. 'त्र्यक्षरे' लि. पुस्तके १३. 'गकारादय. शाने' इति लि. पुस्तके. १४. 'एवं च' लि. पुस्तके. 4 ·८ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । चतु परिर्गायत्रीसमयत्तानि सपगुरुलप्वायन्तानि भवन्ति । द्विगुणोत्सरमुष्णिगारीनामे- काक्षरापिफ्यात् । विसष्टायमिदं सत्रम् । प्रतारादेव संख्यापरिच्छित्ते ॥ नष्पत्तपरिनार्यमाह- ल? ॥८॥२४॥ यदेवं विजिज्ञासेत गायथ्यो समयत्त पाठ फीरशमिति तदा तमेप पदसंख्याविशेप मर्मयेत । वस्सिवीहवे सघुरेको सत्यवे ते भूमौ विन्यास्या । इदानीमपशिधार विरिति सैस्साविपयस्वार्षयितु न शक्यते ॥ तत्र किं प्रतिपातम्यमित्साह- सैके ग् ॥ ८॥२५॥ मर्ष इत्यनुववते विषमसंख्यायामेकमधिक निक्षिप्य पदोऽधयेत । तत्रै गकारो मम्पसे । त पूर्वसन्माणकारात् परं स्थापयेत् । ततो दिसंख्मावशिम्पते । पुनस्खामर्ष येत । सतयकरमार दद्यात् वायकर्सस्मावशिष्यते । वत्र तावत् सेके गिति सक्षण मावर्सनीयम् । यावदत्ताक्षराणि पद पूर्वन्ते । एवं संख्यान्तरेऽपि योग्यम् ॥ उदिखत्तस्य संस्सापरिमानार्थमाह- प्रतिलोमगण द्विायम् ॥ ८ ॥ २६ ॥ मस्स इतस्स संस्मो जिज्ञासेत तमो प्रखारयेत । ततस्तस्यान्ते मो कार सजाती यापेक्षया तमादौ कला प्राविमोम्येन दिरावर्तयेत । तत्र निराम्रराया भारत्तेरसभमात् प्रपमाविफमे पारणामापादेकसझमा सभ्यते । ततकसैस्सारमन्यसकारस्पाधस्वाद स्मापमित्वा निगुमयेत् । सततस्मादपनीम तत्पूर्षस्य वर्गसायस्वाभिधाय पुनर्दिगुण- येत् । पुनखदपि पूर्वस्व यावन्ति सत्ताक्षराम्ग प्राविछोम्येन समाप्यन्ते तत्र या संस्था निम्पयन्ते तावतियं तवचमिति । वन विशेपमाह- ततोऽप्येक जमात् ॥८॥ २७॥ पूरो कममि क्रियमाणे यदि सा संख्या गारस्थानमापद्यते तदा तो द्विगुणयित्वा सत संस्थासमुदायादेकं त्यजेत् । ततः पूर्वोकं कर्म कर्यात् । तवा परिपूर्णस्वात्ताप- संख्या सिम्यति॥ प्रखाराद्विना पत्तसंस्थापरिझानापमाह- द्विरः ॥८॥२८॥ अपनीत इत्सम्याधर । यदा मिशासेत परमरे छन्दति कवि वृत्तानि भवन्ति तदा ·८ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १६९ तदेतच्छन्दोरप्तसंस्थागात हिगुणित पूर्णमेष स्थापयितम्पम् । न पूनम् । परे एन्दसि विशासिते तसंख्यामार्स द्विगुणितं परस्प एन्दसो पृत्तानो संख्या मगति । सपा-चतु पटिगायत्रीसमातानो संख्या द्विगुणीता सप्ती परस्योणिह रामरत्तम- स्याराशिव भवति । परे पूर्णमिति ॥८॥३४॥ मतोऽनेकनिधिसघुक्रियासियय यावदभिमत प्रपमप्रसारप मेरप्रसार दर्शयति । उपरिष्टदेक पतुरमोष्ठ लिमिस्या तस्यापस्वादुमयमोऽभनिफान्त पोष्ठपदम लिसेन् । वस्पाप्यपस्वामय सस्याप्यपसापमुष्टय यावदमिर्मत स्थानमिति मेसप्रस्तार ॥ तस्य अपमे कोष्ठे एकसंख्या व्यवस्थाप्य समणमिद प्रवर्तयेत् । तम परे पोष्ठ यदत्तसंख्या मात सत् पूर्णपोष्ठयोः पूर्ण नियेशपः । तमोमयोः कोष्ठकयोरेफकमा पात् मध्ये कोठे परपोएट्या मेसीन्स पूर्ण निवेशयेदिति पूर्णशपदार्यः । यतुप्पा पवावपि पर्य- न्तकोष्ठयोरेकैकमेव स्थापयेत् । मप्यमोष्ठयोस्नु परोठया मेस्स पूर्ण निसंख्या- रूप स्थापयेत् । उसरप्राप्ययमेव न्यासः ॥ तत्र द्विकोष्ठायो पड़ी एकाक्षरम्प पिन्यासः। संगुकर पुरस भवति । सृतीयायां पा पारस्प प्रस्तार । तोफ सर्यगुरु, देएकसयुनी, एक सर्पसमिति कोठामेण पत्तानि भवन्ति । चतुर्पा पट्टा पसरस्य प्रस्ताए। संप्रेक सर्पगुरु श्रीग्येकसप्नि प्रीणि द्विस्पूनि एक सर्पसधु । तया पयमादिपट्टायपि सपगुर्वादिरार्यसप्पन्तमकदपादितषु इटम्पमिति । पष्ठमस्ययोऽप्यपद रिउत्तिरिसके । सोऽलल्पसार पुरपेच्छाविधायि- स्वेनानियतत्वाप नोज । एम प्रस्सयसमासः समाप्तः ॥ पिलायार्यरपि छन्दःशाने हसायुपः । मृतसंजीविनी नाम पति निर्मितमानिमाम् ।। इति धीमानायुपातायां दोपत्ता मृतसंगीविनीनाम्यामटमोऽप्यायः ॥ समाप्तधाय प्रया , 'छिमेत'कमु पुखके २ 'यावदाभिमत' क मु पुस्तके ३ प्रपममेह- प्रसारक मु पुखके ४'निवेशयेत'क मु पुस्तके ५ सतस्तूतीयायां पथै पर्यन्सष्ठयो पर ठगतमेममा दयात्, ६ 'स्भापमेत' मु पुस्तके

·No text on this page.

·। छन्दसूत्राणा वर्णक्रमेणानुक्रमणी। - - ६ ४। अनुषु ग्मयने भन्से परम १० अपर मौ- मप्याने सूत्रम् पृऐ अप्पाये सूत्रम् पृष्ठे (म) माधन्तायुपजातम ६।१७॥ ९९ अक्षरपति पमन- १४॥ १९ | आवर्षसमा गीति ४। २८ ॥ ३७ ममि सविता सोमो- ३।६३ ॥ २६/ आपातलिका भगौम् ४।३४ ॥ ४२ भविशायिनी सो जमो ८ । १३ ॥ १६१ | माम्या युगपत्प्रातकम् । ३९ ॥ ॥ अत्रानुफगाथा ८।१॥१५५ | भामुरी पचदश्य २। ४॥ मनायुस्न ४ । १५॥ ३३] भावारपति पुरत' अत्र मैकिकम् ८॥ ३१ () ३ । २१ ॥ १४ | इन्द्रवशा तो जौ ६॥ २९ ॥११७ अन्मेनोपगीति ४ । २९ ॥ ३. इन्द्रबत्रा तौ ज्गो ग् ६॥ १५ ॥ ४ । २०॥ ३४ इयादिपूरणः ३॥ २॥ मन्यत्र रातमाम ७।३४ ॥ १५४ (उ) ७७ | उस्क्रमेणोद्रीति ४।३० ॥ ३९ अपराजिता नौ रसो ६॥ १२३ | उद्गतामेकत स्त्री- ५। २५ ॥ ६७ अपमाहको म्नौ नौ ७।३१॥१५२ | उदर्पिणी सेवय- ७।१.॥ १२५ अयुरु चारुहासिनी ४॥४०॥ उपचित्रकं सौ स्लोग् ५। ३२ ॥ ७२ मयुक्तृतीयेनोरी ४।३८॥ ४ | उपरिष्यम्पोतिरन्तेन ३।५४ ॥ २१ अ- ५।३७॥ १) उपरिष्टादृहत्यन्ते ३ । ३१॥ १६ मर्षे वमुगम मार्मा ४।३१॥ ४० उपस्थितप्रचुपित ६९ अपितये नौ ममी- ८1१४ ॥ १६२ | उपस्मिता गो गो ६।१४ ॥ अवसिस न्यौ म्बी छ । ३६ ॥ १४६ | उपेन्द्रवमानतो जगी ग्६ । १६ ॥ ९६ मष्टो पसब इति ।१५॥ ५ | उमयोमहापा ६॥ २७ ॥ ३७ भरपापा म्तो नसो ७। ५॥ १२६ / सरोगहती यास्कस्प (आ) उष्णिग्गायत्रो भागतम ३ । १८॥ ११ मास्यानिकी सौ गौ-५ । ३८ ॥ ७५ (क) भाभिषेश्यकाश्यप २॥६६॥ २६ सनाधिनन- ३। ५९॥ २४ आत्रैष्टमात्र यदापम् । ४। ९॥ ३.का त्रिः। २। ८॥ मादित संदिग्धे ३॥६॥ २५ रुपमगजविससित ७।१५॥ १३२ मादो पेप्रमापीर ५। २२ ॥ ६५ भाष चतुष्पाञ्जमि ११ एकदिविषतुमाइफपादम्३ । ७ ॥ ११ २२४.

·२ अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे. . १ -- ग्लिति वृत्तम् ३ ग्लो। ३ - किं वदभ ८॥ ८८ अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे. एकस्मिन्पञ्चके छन्द्रः- ३ । ५५ ॥ २२ | गृल् १. ९॥ ४ एकेन त्रिष्टुब्ज्योतिष्मती ३ । ५० ॥ २० गौ गन्तमध्यादिलश्च ४ । १३ ॥ ३२ एकैक शेषे २ । १२ ॥ ७ | गौपच्छन्दसकम् ४ । ३३ ।। ४२ एभि. पादाकुलकम् ४।४८॥ ४७ | गौरी नौ नसौ ग् ४ ॥ १२६ (क) गौरी नौ रौ '९। ५॥ १५७ ककुम्मध्ये चेदन्यः ३। १९॥ ७ । २३ ।। १४४ कंदासज् १। ६ ॥ ग्लिति समानी' ५। ६॥ ५३ कनकप्रभा स्जौ स्जौ ८। ७ ॥ १५८ १ । १४ ॥ ५ कागुहार १। ३ ॥ (च) कान्तोत्पीडा भ्मौ सौ ६ । ४० ॥ १२१ चञ्चलाक्षिका नौ रौ ६ । ३६ ॥ १२० १। ३ चतु.शतमुत्कृति ४। १ ॥ २६ कुटिलगतिौ तौ- ८। ८॥ १५९ चतुरश्चतुरस्त्यजे- कुटिलाम्भौ न्यौ गौ- ८॥ १० ॥ १६० ४ । २ ।। २७ चतुरश्चतुर.प्राजापत्याया.२॥ ११ ॥ कुङ्मलदन्ती भती २ ॥ १५६ चतुष्कषट्को त्रयश्च ३ । ४७ ॥ १९ कुमारललिता- ६।३॥ चतुष्पादृषिभिः ३ । २२॥ १४ कुसुमविचित्रा न्यौ न्यौ ६ । ३५ ॥ ११९ | चन्द्रावर्ता नौ नौस् ७ । ११ ॥ १२९ कुसुमितलतावेलिता ७ । २० ॥ १३८ चपला द्वितीय ४ । २४ ॥ ३६ केतुमती स्जौ स्नौ ५। ३६ ॥ चपला युजो न् । ५। १६ ॥ ५७ क्रौञ्चपदा भूमौ स्भौ नौ ७ । २९ ॥ १४९ चित्रपदा भौ गौ ६। ५॥ ९० क्वचित् त्रिपादृषिभि. ३। ९ ॥ ११ चित्रा नवमश्वः ४ । ४५ ॥ ४६ क्वचिन्नवकाश्चत्वारः ३ । ३३ ।। १६ चूलिकैकोनसप्तत्रिंशदे-'४ । ५२ ॥ ५० (ख) खजा महत्ययुजीति ५। ४४ ॥ ८० (छ) (ग) छन्द २। १॥ ६ गन्ता द्विर्वसवो मात्रा-४ । ४२॥ ४५ गन्ते १।१० ॥ ४ जगती १६ । २७ ॥ ११५ गश्वेत्सौम्या ४ । ५१ ॥ ४९ / जगती षड्भिः ३। ४९ ॥ २० २॥ २॥ ६ जगत्या आदित्याः .३॥ ४॥ ११ ३ । ।३ ॥ ११ | जघनपूर्वेतरत्र ४ । २६ ॥ ३६ गावन्त आपीड़ः ५। २१ ॥ ६४ | जलधरमाला भमौ- ८ । ४॥ १५७ गावादी चेत्प्रत्यापीड. ५। २२ ॥ ६५ | जलोद्धतगति ; ६ । ३३ ॥ ११९ । ४८ ॥ ४८ | जह्यादासुरी । २। १३ ॥ ७४ ।। । (ज). . . -- गायत्री, गायत्र्या वसवः गीत्यार्या लः .

·तनुमप्पा स्यौ CU २ - - तोटक स. १४ | नासन् C अप्याये सूत्रम्, पृष्ठे मप्याये सूत्रम् पृष्ठे द्वितीयं द्वितीयमसित ४। तवं नौ नौ ।। ६१३४ ॥११९/ द्वितीयचतुर्पयोरण ५।११॥ ५५ ततोऽप्मेक प्रमात् ॥ ८ ॥ २७ ॥ १६७ | विरर्षे ८।२८॥१६७ तथा जगदी । ३॥५१॥ २१ दिपून तदन्तानाम् ८॥३२॥ १६८ ६. २॥ दो दो सापित सन्वी भूतो नसो मी ७।२८ ॥ १४८ दो नवको पार ३।१२॥ १२ तान्यमिसंख्याप्रेभ्यः ३॥ २८ (घ) सान्युम्मिगनुएम्मा- २१४॥ धीधीमीम् १॥ १॥ तानदर्षे मनुमितम् ८।३१॥ १६८ | प्रस्थाष्टिशनरीजगमा विसविल सनाम्य- २॥ १५ ॥ नादिपर ।११॥ ५ तृतीय दिपावागत- ३।१६ ॥ १२ तृतीयस सौरम ५। २६॥ ६८ न प्रपमा स्त्री ६। २१ ॥ ११८ | नवमालिनी नजो ६।४३ ॥१२३ त्रिपाकवियाग- ३।२४॥ त्रिपाटभ ३ । १७ ॥ १३ नाराचक नौ रो रौ ८।१७॥१६३ त्रिपादमिष्ठमण्या ३१५७ ॥ २३ न्यसारिणी द्वितीय ३।२८॥ १५ त्रिमिगतैमा ३। ३५॥ १५ न्यो चेपदं द्वितीयादि ४ । १८॥ ३४ त्रिपु गणेषु पाद ४॥ २२ ॥ ३४ | सौ या ४।१७॥ ३३ त्रिएमोला ११ (प) श्रीमीनाम् २१.॥ पहिर्जागौ गायत्री ३।३७॥ १८ (द) पञ्चमेन पूर्ष सा- ४।३७॥ ४३ दणको नौ र ७१३२ ॥ १५३ } पणयो नौ प्गी ६।१०॥ ९५ देववादित ३।६२॥ २६ पम्मा पञ्चमिर्गायत्रै १४८॥ २० देम्बेकम् २।३॥ ६ | पम्या पूर्ववेत्तृतीय १५ दोपर्क मौ मगौ म्६।१८ ॥ १११ पप्या युगोस् ५। १४॥ ५७ दुखमया मौ भगौ- ५। ३॥ ५२ | पदपडि पर ३1४६॥ १९ हतविम्बित न्मौ नौ ६।३.॥११५ | परयुफेनोपचित्रा दाद मानवासिका ४१४३॥ ४६ | परेण पूर्णम् ८॥३२॥१६८ दाम्पो विराट्सराजौ ३।६०॥ २५ परेण पूर्णमिति ८॥३३॥१६ दापप्यस्पता ३।४५॥ १९ परोम्मित पर ३।२१0 १३ दिल्ये ८।३.॥१६८ पाद: द्विको समी C12.॥१६५ | पादयतुमाग। ४।१.॥ १ । 1 ·४ । (म ) ४॥ पृथग्ला मिश्राः प्रकृत्या चोपसर्ग- ४॥ मिश्री च अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे. अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे. पादस्यानुष्टुव्वक्रम् ५। ९॥ ५५ पुटो नौ म्यौ वसुसमुद्राः ६ । ३२ ॥ ११८ | मत्तमयूरं म्तौ यूसौ- ७ । ३ ॥ १२५ पुरउष्णिक परतः ३ । २० ॥ १३ मत्ताक्रीडा मौ नौ नौ ७ । २७ ॥ १४७ पुरस्ताज्योतिः प्रथमेन ३ । ५२ ॥ २१ मत्ता म्भौ स्गौ ६ । १३ ।। ९६ पुरस्ताद्वृहतीपुरः ३ । ३२॥ १६ | मध्येऽन्ते च ३ । २५॥ १४ पुष्पिताग्रा नौ यौ- ५। ४१ ॥ मध्ये ज्योतिर्मध्यमेन ३ । ५३ ॥ २१ पूर्व मुखपूर्वा ४ । २५ ॥ ३६ | मन्दाक्रान्ता मूभी न्तौ-७ । १९ ॥ १३७ पूर्वो चेदयुजौ सत ३ । ३८ ॥ १८ मयूरसारिणी जौ गौ ६ । १२ ॥ ९५ पृथक् पृथक् पूर्वत २९ माणवकाक्रीडितकं ६। ४॥ ८९ ८ । २२ ॥ १६६ पृथ्वी ज्सौ सौ य्लौ ग् । १७ ॥ १३५ मालिनी नौ म्यौ यू ७ ॥ १४ ॥ १३२ मालतुनवको चेत् ७। १२॥ १३१ ४ ॥ २९ ८ । २१ ॥ १६६ प्रतिपादं चतुर्वध्या ५। २०॥ ६४ प्रतिलोमगणं द्विाद्यं ८।२६ ॥ १६७ (य) प्रत्यापीडो गावादौ च ५। २३ ॥ ६५ | य चतुर्थात् ५। १३ ॥ ५६ प्रथमश्चण्डवृष्टिप्रपातः ७ । ३३ ॥ १५४ | यजुषा 'षद २। ६॥ ६ प्रथमस्य विपर्यासे ५। २४ ॥ ६६ | यतिर्विच्छेदः ६। १॥ ८१ प्रमिताक्षरा स्जौ सौ ६ । २९ ॥ १२१ | यथावृत्तसमाप्तिा ४॥ ११ ॥ ३१ प्रस्तारपट्सि. परतः ३। ४१ ॥ १८ | यवमती जो जौ- ५। ४२ ॥ ७९ प्रहरणकलिता- ७ ॥ १२८ | युगपरान्तिका ४। ४१॥ ४५ प्रहर्षिणी म्नौ जौ ग्-७ । १ ॥१२३ प्राग्यजुषामार्ण्य इति २। १६ ॥ (र) प्राजापत्याष्टो रथोद्धता नौ लौ ग् ६ । २२ ॥ ११३ ६ (ब) राश्यूनम्- ५। ५॥ ५३ बृहतीजागत ३ । २६ ॥ १५ रुक्मवती भूमौ स्गौ ६ । ११॥ ९५ रुचिराभौ सूजौ ग्- । ७ । २॥ १२५ ८।२९ ॥ १६८ भद्रकं भौनरौ नगौ।-७ । २५ ॥ १४५ भद्रविराट् जौ - ५। ३५ ॥ ७४ (ल) भुजगशिशुभृता लः पूर्वश्वेज्योतिः ४ । ५० ॥ ४९ भुजङ्गप्रयातं याः ६ । ३७॥ १२० ल. समुद्रा गणः ४ । १२ ॥ ३२ भुजङ्गविजृम्भितं मो ७ ॥ ३० ॥ १५० | लर्धे ८॥ २४ ॥ १६७ भ्रमरविलसिता म्भौ ६।२१ ॥ ११३ ६ । २१ ॥ ११३ ललना भतौ नसवि ८।६॥ १५७ ५॥ १९॥ ५८ ललित नौ सी ५। २७ ॥ ६९ ८ रूपे शून्यम् 1 । भौ न्तौ च - ।

·शेस: अप्पाये सूत्रम् पृष्ठे पप्पाये सूत्रम् पूछे विटारपहिरन्तः १८ लिति प्रमाणी ५। ७॥ ४ | विम्मिता मापी ८1१८॥ १६४ पृत्तम् ७२ पन्ता नो स्गोग ६.२४ ॥११४ पापमपतित भी ७११८ ॥ १३६ | पेगवती सो ५।३४ ॥ ७३ पस्या ज्वी जी ६।२८ ॥ १३५ रात्री गायत्री प 13४॥ १७ परवनन्मो जुनी ८॥ ३ ॥१५६ पतासीय विम्यरा ४। ३२॥ १ परयुपती मौ ८।२॥ ११चदेवी मायापि 11॥ १२२ परमुन्दरीम्मी- परा यायू ३ पभमान नौ मौन्यो ५। २९ ।। राधिपदना नजो ८.१९॥१६५ मसन्ततिरा- पामविकीटितं ७।२११४. ८॥१२८ यसपनिम्र पालिनी म्तो गो ग ६।१९॥ १२ ८॥ २३ ॥१६९ शिरिणी यमी म्सो ७ । २०॥ ११७ पमुपास् २ यस्पिन्द्रियरामुदा- चिसाविपर्यसाया ४॥४९॥ ४६ ८.१५॥ १६२ पातोमी ममी स्गो शिराननिय- ६।२.१२ ५।४३ ॥ मान्य ५।३.॥ पाहिनी स्यो म्पाय- शुरपिरासी जगी । ६॥४२॥ १२२ पितानमन्यत् शेप प्रचित इति ७॥ ३५ ॥ १५४ ५। ८॥ ५४ निमुन्मासा मी गो विपरीतापान- पालसिसा भी नमी ८।१॥१६. ५।२८॥ ७६ पिपरीता प्रतिष्ठा श्वेनी सोग ६।२५॥ १२५ ३।१५॥ १२ विपरीता यामप्या २४ विपरीता पाराही १२ ३।१५॥ १२ | पङ्कसप्तम्यो- पिपरीवेकीयम् ५।१५॥ ५७ / पक्षसप्तघ्रप्टो- ३।१४॥ १२ ३।३९॥ १८ पड़े प्रति ३। ५६॥ २२ विपुजन्या ४।२३॥ ३५ / पद यामिया युजि निपुछायुम्ला सप्तम ५।१७॥ ५८ परपल ४।२१॥ २४ मिपुपप्रियासो रसौ ८॥१६॥ १६३ पष्ठो म् ४।१६॥ विराजो दिशा ११ (स) विलासिनी जरीनगो गू६ ॥ २६॥ ११५ | संस्खारपरिहिः बिग्रेक पचमाष्टमी ॥॥ ४६ | सतोपहती पाटिन ३।३६॥ १७ ४। ५५ ५३ । सप्तमः प्रथमादि ५। १२ ॥ ५५ शुदपिरान उपम- पे परेण युएन- विपरीवीप स्थिपर्मम

·६
अध्याये.
सूत्रम्. पृष्टे.
सातेवत्
३
अध्याये. सूत्रम् पृष्ठे.
समं तावत्कृत्व ५। ३॥ ५२ स्रग्धरा मरौ भनौ यौ ७ । २४ ॥ १४४
सर्वतः सैतवस्य
५। १८॥ ५८ नरिवणी रा.
६।३८ ॥ १२१
साग्येन न समा-
४ । ५३ ॥ ५१ खराः पजर्पभगान्धा-३ । ६४ ॥ २६
१ । ५॥ खरा अर्थ चार्यार्धम् ४ । १४ ॥ ३२
सा पादनिवृत् ३ । १० ॥ ११ खागता रनौ भूगौ ग् ६ । २३ ॥ ११४
साना द्वि.
२ । ७॥
(ह)
सिंहोन्नता काश्यपस्य- ७ ।
९ ॥ १२५ | हंसरुतं नौ गौ
६। ७॥ ९१
सितसारभपिशङ्ग ३ । ६५ ॥ २६ हरिणप्लुता सौ स्लौ- ५। ३९ ॥
सुवदना म्रौ नौ यमौ- ७ ॥ २९ ॥ १४२ हरिणी नसौ मरौ स्लौ ७ । १६ ॥ १३४
८। २५ ।। १६७ हलमुखी नौ स् ६। ८॥ ९३
स्कन्धोग्रीवी कोष्टकेः ३ । २९ ॥ १६ । हे
१ । १२ ॥
-
७७
सैके ग
1
--

·पिङ्गलसूत्रोदाहरणानामकारादिक्रमेणानुक्रमणी । अ सूत्र प अ सूद भभिमसबपुरपुमुम (अ) ८.॥1४३ मभिरमयति रिनर अक्षममीमदन्त हि २०॥ ३।४० भमि विनहीहि खोप-१६॥ ८। ३ मनि अम्पादमयन् .१॥३॥ ४ अर्भयन पर अमे जरितर्षिपति १६ ॥३३१ भर पाठीरुपयो ७६॥५।१८ अमे समपाय १२ ॥३.१२ अलि वाचालित ४७॥४।४७ ममे तर धवोमयो १९॥३॥ अपर्म इन्द्र दाहि अमे मूळ महां १२॥३।१३ भयायकमनूजिंठा ४॥४।२८ अमेवाजस्य १४ ॥३।२१ अस्मभुमुयो विरसे ४५॥४।४३ भमे विपस्सदुप १७ ॥३ । ३४ अस्स्युत्तरस्या विशि १.३ ॥६।१७ अजममरममरमेक भगीमनो ममत (मा) १७॥३॥ ३५ मतिदारणा द्विजिना माविघुन्मदिर्मस्त १८॥३1४. अतिविपुलरसाट १३२॥७।१४ बाप: पृणीत मेपन अतिमुरभिरमाजि १२.॥६।३६ / आयतपाहुदमुप १३३ ।।७।१५ मनोपमातिर्षिविया भापो न देवीपयन्ति २०॥ ३ 115 ५९॥६।१७ अप प्रदोषे दोपमा माह प्रविशतो यदि ११४॥६॥२३ ६२॥४।९ भदर्शि गानुश्रये ३.॥४॥ भदूरवर्तिनी सिदि ६३ ॥५।१९| इन्द्र मित्र वरय ३.nx. अप कुरुप्प कम ११६॥ ७।१९ इति पौतपुरध्र १६.॥।१२ अपरफिसस्येन इद भरतशमा सपा प्रमे फवो ..॥३।४७ | इद पदनपर्ष ८९ ॥६॥ अप्यस्थानां जनयति १६.॥८।१० इन्द्र शचीपति- भनन्तरमप्रमवस १.४॥६।१७ इम खोममईवे ३.॥४॥ भनाकृष्टस्प विपये ६१॥५। १९ इमन्तमुपस्य २.॥३॥ ५३ मन्यदतो हि बितानं ५५॥५।८ इमे सोमाः मुरामाणा २८५४।३ अपमतपनविशदेदप ८१॥५४ इस ससे पन्द्रमुखी असन्तरमतम ') ११॥३।२० इयमविशयमुममा -६६॥५२० अपोप्पमियम उदेति २१ समधिकतर रम्या ८ ट ८ ·८ (ग ) पृ. अ. सूत्र. पृ. अ.स इयमपरा विपुला गी ३८ ॥ ४ । २८ | कुन्दकुमलकोमल १६३ ॥८॥ इह हि भवति दण्डकार-१५३ ॥ ७ । ३२ | कुरु करुणमियं गाढो ११९ ॥ कुर्वीत यो देवगुरु (उ) ११७ ॥६ कुवलयदलश्यामा १३४ ॥ ७॥ उत्तुङ्गस्तनकलशद्वयो १२४ ॥ ७ ॥ १ कुसुमितसहकारे ६४ ॥५॥ उद्गीतिरत्र निलं ४० ॥ ४ । ३० उद्धर्षिणी जनदृशा ११५ ॥ क्रूरदृष्टिरायताग्र- १२८ ॥ ७ ॥ क्वचित्काले प्रसरता उद्वेजयत्यङ्गुलिपाणि- १०१ ॥ ६ । १७ क्षीयमाणाग्रदशना उपचित्रकमत्र विराज- ७२ ॥५। ३२ क्षुत्क्षीणशरीर ४१ ॥४॥ उपस्थितं प्राथलिना ५९ ।। ५। १९ (ए) गण्डयोरतिशयकृशं ९३ ॥६॥ एषा जगदेकमनो- ९६ ॥६।१४ गान्धर्व मकरध्वज- ३८ ॥४ एषा तवापरोद्गी ३९ ।। ४।३० गोब्राह्मणस्त्रीव्रति ९८ ॥६॥ (ओ) (घ) ओं नमो जनार्दनाय ५२ ॥ ५। ६ घनपरिमलमिल- ५०।४।। (क) घृतं न पूतं तनू १९ ॥३॥ कङ्कालमालभारिणं ५४ ॥ ५॥ कथमपि निपतित १३१ ।। ७ । १३ चन्द्रमुखी सुन्दरघन १४९ ।। ७ ।। कनकप्रभापृथुनितम्ब १५८ ॥ ८ । चपलानि चक्षुरादीनि ४१ ॥४॥ कन्येयं कनकोज्ज्वला ४७ ॥४॥ कपोलकण्डूः करिभिः १०१ ॥ ६ । १७ चित्त मम रमयति- ६५ ॥ ५॥ कम्बुग्रीवमुदग्रवाहु- १४१ ॥ ७ । २१ चित्तं हरन्ति हरिणी- ३५ ॥ ४ । कान्तावदनसरोज कामं चकास्ति गीति- ३७ ॥४॥ ३८ ॥ ४॥ २८ काम वेद ते मदो- (ज) १८ ॥३।४१ १२२ ॥६। ४० जनयति महती कामिनीभिः सह प्रीति. ६० ॥ ५। १९ जन्तुमात्रदुःखकारि १४४ ।।७ कालक्रमेणाथ तयोः १०२ ॥६॥ १७ जयति भुवनैकवीरः ३३ ॥४॥ किं ते वक्र चलदल- ११३ ॥ ६॥ २१ जयतं च प्रस्तुतं च २२ ॥३॥ कि बूथ रे व्योमचरा १०६ ॥ ६ । १७ जिते तु लभते ६३ ॥५॥ कुञ्जरकुम्भपीठो १६१ ॥८1१२ कालदस्तीन . (च ) ७ . ७१ ॥५। ३० चित्तं भ्राम्यत्यनव- । ६६ ॥ ५ । २३ चिवुके कपोलदेशे । कामशरैर्व्याप्ता खलु . - । ( त ) ·म सूत्र ८ १ सुम्मा, सज धर्म ४ भ सूत्र प खम रहीन्द्र योर २१॥३॥ ५२ पन्यानामेता फुसुमित १३९ । २० तब वन्दि कटाक्ष ४१॥४।३२ | भन्मानिए नीचा ८१ २ सब मनहतो मप्रे ६१॥५।१९ | धवलमोंऽशुफेन १२३ ॥ ४३ तब मुझ नराधिप ७३ ॥५। ३४ पानेकामालम्वा १५१ ॥७।३. तव मुड नराधिप (न) सद सहकार पुष्प १६२॥८।१५ न तमहो न दुरित १६॥३। ३१ वस्सा कटासविक्षेपे ६४॥५।२० नद प ओदवीना १४ ॥३॥ २२ तस्मा स्मरामि मुन्दरे ५५॥५॥ नमस्तस्मै महादेवाय १ मुरगशवाकुलम १६५ ॥८। नमस्तुङ्गशिर वल्यार्प तस्यसामर्थ्य १३॥४।१४ | नमस्यामि सदोस्त १ ८ नपधाराम्मुसति- प्सज लोटकमर्थनियोगकर११८॥ ६ ॥ ३१ नषधिकसितवल १३१॥७॥ १२ त्रिकमेपु महिपो मषसहकारपुष्प १६०।८।१५ स्खममे महाना १२॥३।१४ | नपाना नपसीना २१ ॥२ (छ) न विचछतिकप ११९॥३२ न पर्यायोखि १ दिकालापनवच्छिन- १ नित्य नीतिनिपण्णस्य दिवाकराद्रमति यो १.३ ॥६।१७ निम्नाः प्रदेणा- स्पस १.६॥६। १७ दुसं मे प्रक्षिपति ८४n. १ नीस्प्रेत्पल्पनेम्वय ५६॥ ५। १३ तुर्माणिवेऽपि सौभाग्य ५६ ॥ ५। १३ मृमिर्मेमानो हर्यतो १०॥३।१६ बुही यमित्रपितये १३॥३। १७ देव स जयति धी ५९॥५। १९ (प) देवो ममि विशित् २८ ॥४॥ पपुवाम ३ २८॥४। २८ दोपकमर्पविरोपमुप ११२॥६।१० पटजवपवन- सगति पुरुयोधनमापन ११८॥ ६।३. पणापैकीतसाम्पूर नारालप्रमोद पच्याप्ती म्यायामी ७८ ॥६॥ १ ३४४५1 २२ द्विजगुरुपरिमयकारी ११४।६।२४ पद नपारभुतिमौत १.१॥६।१७ दीपावन्यसादपि ३३ ।।४।१४ पपई तु कोमठे परममनिरीक्षमा ४२ ॥४। ३२ परयुषतिपु पुत्र ४३ ॥४।३६ घते दाम कुवलय- १५.॥८॥ ४ | परिवाग्छसि कर्ण ६७॥५। २४ १५.॥ परिशदवाक्यरचना ११॥६।३१ भन्या पुण्यात्मा मायवे १२२ ॥६।१ परिहतसर्वपरिमा ४८॥४।४७ पत्ते शोमो कुवल्य ·१ ६ - - पृ. अ सूत्र. पृ. अ. सूत्र. पर्याप्तं तप्तचामी- भवनखाः कुन्ददल ९९ ॥६। . प!षु प्रधन्व १४ ॥३। २५ | भृङ्गावलीमङ्गलगीत ७५ ॥ ५। ३७ पवनविधूतवीचि १४७ ॥ ७ । २६ भ्रातर्गुणरहितं ४६ ॥४॥ ४४ पादतले पद्मोदर ९५ ॥६। ११ (म) पिझलकेशी कपिला ४२ ॥ ४ । ३४ | मकरध्वजसद्मनि '३७ ॥ ४ । २६ पितुभूतो न तन्तु १९ ॥३। ४३ | मत्स्यपायि ते महः १५ ॥ ३ । २८ पुर-साधुवद्वक्ति मिथ्या १२०॥ ६ । ३७ | मत्वा सुशिप हरि १५॥३ । २६ पुंस्कोकिलकृत ४७ ॥४। ४७ मदकलखगकुल- ४८ ॥४। ४८ पुरोगतं दैत्यचमू १०६ ॥ ६ । १७ मद्रकगीतिभिः १४६ ।।७। २४ प्रणमति चरणार- १५७ ॥८॥ ५, मधुर 'वीणारणितं ३८ ॥४२८ प्रत्यादिष्टं समर १३७ ॥ ७॥ १९ मना प्रस्तदन्त- ४४॥४। ४० प्रत्यादेशादपि च ८५ ॥६॥ १ | मनोभिरामा. शृण्वन्तौ ६२ ॥ ५। १९ प्रथमकथितदण्ड १५४ ॥ ७ । ३३ | मन्दायन्ते न खलु ८४ ॥६॥ १ प्रशुक्रतु देवी १९ ॥ ३ । ४४ | मन्मथचापध्वनि ४६ ।। ४ । ४३ प्रसन्नदिक् पासुविविक्त ११५ ॥ ६ । १७ | महाकवि कालिदासं , ६० ॥५। १९ प्रसीद विश्राम्यतु वीर १०५ ॥ ६ । १७ महो यस्पतिः शवसो १६ ॥ ३ । ३२ प्रियं प्रति स्फुरत्पादे ८४॥६॥ १ मा कस्मै धातमभ्य- १५ ॥३। २५ प्रेष्ठं वो अतिथि १२॥ ३ । ११ | माचिदन्य द्विशंसत १५ ॥ ३। २७ प्रोष्वस्मै पुरोरथं ३० ॥४॥ ७ | माणवकाक्रीडित ९० ॥६॥ ४ (फ). मा ते गृहेषु निशि २९ ॥४॥ फणिपतिवलयं मीमासारसममृतं १२७ ॥ ७॥ ९५ ॥६। १० ६ मृगत्वचा रुचिरतरा १२५ ॥ ७ ॥ (ब) मृगलोचना शशि ६७ ॥ ५। २५ बिम्बोष्ठी कठिनोन्नत ७० ।। ५। २९ बृहद्भिरग्ने अर्चिभि. २० ॥ ३ । ५३ ब्रह्मक्षत्रकुलीनः यं त्वा देवासो १८॥३। ३८ ३४ ॥ ४ । १९ यं सर्वशैलाः परिकल्प्य १०३ ॥६। १७ (भ) यः पूरयन्कीचकरन्ध्र- १०० ॥ ६ । १७ "२७ ॥४॥ य ऋष्वः श्रावयत्सखा १८ ॥३। ३९ भड्त्वा दुर्गाणि द्रुमवन १२७ ॥ ७ ॥ ५ । यच्चित्तं गुरुसक्त- ४७ ॥४॥ ४६ १८ ॥३ । ४० | यत्पादतले चकास्ति ७४ ॥५। ३५ भनक्ति समरे बहूनपि ११९ ॥ ६ ॥ ३३ | यत्पादस्य कनिष्ठा ३७॥४। २६ भर्तुराशानुवर्तिनी "५७.० ५। १५ । यत्राशुकक्षेपविल १०५।६।१७ - २ । ( य ) भगो अनुप्रयुक्ता ३ भद्रं नो अपि वातय ·1 १ भ सूत्र ६ प अ सूत्र पृ यदि पाछति पर ४६॥४।४५ यदि मुसमनुपम ४१॥४। ५. लक्ष्मीपति मोकनार्य यीरयति भूमी ८८॥६। ३ | लापम्यं यपुपि कन्वे यद्यपि पीघ्रगति ७२ ॥५। ३३ | सोमबस्पतिपत्तम्यो ६२ ।।५। १९ यश शेपीभूते जगति ११७॥७। २० यथाप्सरोविनम १.४॥६.१७ पटे बटे वैयदणः यस्य मुखे प्रियवाणी पन्दे फर्षि धीमारवि यस्य विमावि विपुछा ६.॥५। १५ | पन्दे देव सोमेश्वर यस्पो विपद्रसप्त ९८ ॥६।१५ पनीतजगत् यस्याः पादाई ३७ ॥ ४ । २६ | पाक्यमपुरे प्रतार्य ४२ ॥४। ३३ यस्या पिलोचनेऽपि २६॥४| पाताहतोमिमाला या कपिलाक्षी पिद्धत १४३॥ ७ । २९ पासवोऽपि विफमेण ५३ ।। माकरोति विविक्टेि.-११३॥ ६ । २२ | विगछितहारा फुसुम- १२.॥६। १५ या कुचगुवा मृगशिश-१५८॥८॥ ६ | विततपनतुपार- यास्पुत्सेकं सपदि ११२॥६.. विद्युन्मालासोसान् मा पीनोद्वारा १४३ ॥ ७॥ २२ | विनिवारितोऽपि नयने ६८॥५। ०६ या वनान्तराम्युपेति २६॥६।१२ | विपुछा पयोधर- ४०॥४।३. या स्त्री कुमकलश- ३५ ॥४।२३ विपुलामिमातवंशो ३६ ॥४। २५ युयुस्सुनेर कवर्ष ६१॥५। १९| विपुलमिलाप- २६॥४।३१ युर्व पास महोरन्यु १७ ॥३॥ ३३ विपुलार्यमुपायका- सुपाक हिसचीनो ११॥३॥ विपुम्मेपगीतिसार ३९॥४। २९ ये दुरदेस्या यह ९८॥६।१५ थिपुसोपगीति संस्मग्य ३९॥४। ९२ येन नियमात १. ॥३॥ ४९ विरहरिपुरहूम- ये समवानेकनीके १५० ॥७। ३. विलासिनी विलोकित- ११५॥६। २६ यो रणे गुप्यते निर्भय १२. ॥ ६ । ३८ विशुदवशस्ममुदार ११७॥६। २८ विर्य तिष्ठति कुक्षि- (र) विपयामिषामिठाप ३९॥४।२९ रघुपतिरपि पात १६. ॥१७ प्याष बोद्रीति- रविकरमरूपमति ५.॥४। ५२ | प्यूठोरस्क सिंहसमाना-१२५॥७॥ रामा कामकरेणु ७.५। २८ स्मान्तरेग देवी ३३॥४।१७ शपशोणितपर रेशानशुप्रदन्त १४५॥७। २४ । शशधरमुसि मुसं ·. १२ अ. सूत्र. १ ny १ ९ पृ. अ. सूत्र. पृ. शस्त्रश्यामा स्निग्ध ११२ ॥ ६ । १९ / सुपर्णोऽसि गरुत्मा २९ ॥४॥ ४ शैलशिखानि १६० ॥ ८। ११ सुरमुनिमनुजैः १२८ ॥७॥ श्लाघ्यस्त्यागोऽपि ६३ ।। ५ । १९ | सुरासुरशिरोरत्न ८२ ॥६॥ श्रिया जुष्टं दिव्यै १६४ ॥ ८। १८ । सूर्यश्च मामन्युश्च २८॥४॥ श्रीकण्ठं त्रिपुरदहन १५२ ॥ ७ । ३१ | सैतवेन पथार्णवं ५८ ॥ ५। १८ श्रुतिपरिपूरित १६२ ॥ ८ । १४ | सौम्या दृष्टिं देहि ४९ ॥४। ५१ स्कन्धं विन्ध्याद्रि ७७ ॥६॥ (स) स्तनयुगमश्रुनातं ५१ ॥४। ५३ सकलभुवनजगण १२६ ॥ ७॥ ४ स्निग्धच्छाया लावण्य ३५ ।। ४.। २३ सकृदपि कृपणेन ७८ ॥५। ४० स्यादस्थानोपगत ७७ ॥ ६॥ १ स जयति वाक्पति- ३३ ।। ४ । २० खादु शिशिरोज्वल- १५९ ॥ ८ ॥ सततं प्रियंवदमनून ६९ ।। ५। २७ खादु खच्छं हिम ८४ ॥६॥ सभ्रातरं वरुणमन- ३० ॥ ४ ॥ ७ स्थिरविलासनतमौक्तिक-४५ ॥ ४ । ४१ समरशिरसि सह्य ४३ ॥ ४ । २६ खैरोल्लापै श्रुतिपटु ९६ ।।६।१३ समसितदशना मृगा ७८ ॥ ५। ४१ स मानुषीं मेरुसखः (ह) १०० ॥६। १७ सरोजयोनिरम्बरे ५४ ॥ ५॥ हता समितिशत्रवः १३५ ।। ७ । १७ सर्वातिरिक्त लावण्यं ६२ ॥ ५। १९ | होता यक्षदश्विनौ २८ ॥४॥ १ १४ ॥३। २३ | हंसाविव पतथो २२ ॥३। ५४ सहि गर्थो न मारुतं ३० ॥४॥ ७ | हृतभूरिभूमिपति ७५ ॥५। ३६ साक जातं क्रतुना ३० ॥४॥ ७ | हृदयं यस्य विशा ५३ ॥५॥ सा जयति जगत्यार्या ३३ ॥ ४ । १६ / हृदयं हरन्ति नार्यो ३७ ।। ४ । २७ सुदेव समहासति १३ ॥३। १९ । हृद्यं मद्यं पीत्वा १४७ ॥ ७॥ २७ १ सहस्रशीर्षा पुरुषः

·No text on this page.