·(२) इति याज्जीव कमीनेष्टोक्ता । तथा भगवहीतास्वपि भग- वता श्रीवासुदेवेनार्जुन प्रति कर्मशब्देन धर्म एवोपदिष्टः श्रूयते- कर्मणव हि ससिद्धिमास्थिता जनादयः । कुरु कर्मव तस्मात्त्वं पूर्वः पूर्वतरेः कृतम् ॥ इति । ननु क्थ कर्मणो मोक्षसाधनत्यम् । उच्यते यद्यपि-तत्त्वम- स्यादिवास्योत्थ ज्ञान मोक्षस्य साधनम् । ज्ञानादेव तु चल्यमि- त्यादिभिमोक्षस्य ज्ञानकसा यत्वं प्रतिपायते तथाऽपि विविदि- पन्ति यज्ञेन, ज्ञानमुत्पद्यते पुसा क्षयात्पापस्य कर्मणः, अविद्यया मृत्यु तीर्खा विद्ययाऽमृतमश्चने, इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिमोक्षसाधन- ब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य विविदिपानिवन्यनत्वाद्विविदिपायाश्च चित्तशु- दिनियन्धनस्वाचितदाद्धेश्च पापक्षयनिरन्धनत्वात्पापक्ष- यस्य च फर्मानुष्ठाननिवन्धनत्वान्मोक्षहेतुज्ञानोत्पतिप्रतिव- बन्धकटु रितक्षयाख्यचित्तशुद्धया विविदिपोत्पादनद्वारा विद्योत्पत्ती कर्मणामुपयोगावधारणात्परम्परयाऽपि यथास्यचित्तत्त्वाङ्गीकार इत्याशयात् । अत एव धर्मपुराणे- इत्येतदखिलं प्रोक्तमहत्यहान वै द्विजाः । ब्राह्मणाना कृत्यजातमपवर्मफलप्रदम् ।। नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाऽऽश्रमविधि स्वकम् । तस्मात्कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्टिनः ।। इत्युक्तं सगच्यते । श्रीमदाचार्यचरणरपि शारीरकभाष्ये- 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्चयन' (३।४।२६) इति सूने मोक्षसा- धनज्ञानहेतुत्वमनीन्धनादिकर्मणा प्रतिपादितम् । एतावता मव. धेनहिक संपदैश्वर्यादिरूप पारलौकिक स्वर्गादिरूप तदुभयवि- लक्षणं जननमरणनित्तिरूप च रख सपिपाढायपुभिः सर्वथा वेदविहितं कर्मवावश्यमाचरणीयमि ते सिद्धम् । ततश्चैतादृशमहा- महिमशालि कर्मानुतिष्ठासूना मङ्गलपथप्रदिदर्शयिपया पगता. यास तदवबोधाय तदनुदान सोमर्याय च स्त्वनिष्टः सदाचार- निरतैरीश्वरकप्रवणचित्त-सिरिवापराकरणन्यायमीमासादि- निखिलशास्त्रपारदृश्वविदन्मइटहीरश्रीमद्रास्थरगास्त्रिगुरुभिरस्म- ·प्रवन्ध पितामहचरणैः संस्कारपद्धति म ग्रन्थो निरमायि । तत्र गर्भो- धानप्रभृतिसमुद्वाहान्ताश्चतुर्दश संस्कारास्तदङ्गभूतं तत्मसङ्गागतं च किंचिद्ब्रह्मयज्ञादिकमप्यवतारितम् । सेयं पद्धतिरनुष्ठानौ- पयिक पदार्थजातं मन्नद्रव्यदेवतादिरूपं तत्तदङ्गभूतसुलभाव. वोधभापावन्धघटितशास्त्रार्थविनिर्णयं च युक्तिसहमसंदिग्धमनु- लधितशिष्टसमुदाचारं सप्रमाणं तत्तत्प्रयोगपाठं चापि यथाव. प्रदर्शयति । तदेतस्यां न तादृशः कोऽपि विषयोऽवाशेपि यदर्थ- मधीपिपुभिरनुतिष्ठासुभिश्चान्यत्रानुधाव्येत । किन भहगोपीनाथ- दीक्षितविरचितः श्रौतस्मार्तगाद्यपदार्थायनेकविधाचारविचारदर्श- कममाणभूततत्तदृपिप्रणीतपरःशतवचनपीयूपपरिप्लुतः उपोद्घातनामाऽप्यत्र ग्रन्थान्ते समग्राहीति सर्वाङ्गन्सौन्दर्यशालि- नीयं पद्धतिरिति प्रत्यक्षं पद्धतिप्रत्यक्षभाजां शरीरभानाम् । ननु चैतादृशा महेशभट्यादयोऽनेके ग्रन्थाः प्राचीनः संगृहीताः सन्तति तैरन्यथासिद्धया कृतमनेन पिष्टपेपणायितवाद्विफलभयासे- नेति चेन । तेषामतिमोढभापागुम्फगुम्फितत्वादभीरतरसुसूक्ष्माने- कन्यायमीमांसादिशास्त्रार्थसंदृब्धत्वान्नानाविधश्रुतिस्मृतिसूत्रोदि- तातिपुरातनानेकर्षिपरिगृहीताखिलमतप्रवचनजालजटिलत्वाच्चा- कृतधियां मन्दमध्यमाधिकारिणां न ततो वोधः मादुर्भवतीति तेपां तदवगमाय कृतधियामपि शीघ्रं तदवगमाय च प्रयासस्य सफ- लत्वात् । एवं च दुरभिमानमनुजसमुत्थापितनवीनतद्ग्रन्थवैय- र्थ्यशङ्काऽपि नावत्तरति । नात्र संदेहावसरः । अथापि विद्वज्जन- गोष्टीनिष्ठसमयमनुसृत्य किंचिदिव प्रकृतीपयिकं लिलिखिपामः। तच्च कर्म त्रिविधम् । किंचिन्नित्यं किंचिन्नैमित्तिकं किंचित्काम्यं चेति । यथा- 'ततः पञ्च महायज्ञान्कुर्यादहरहही' ॥ इति । अत्राहरहरिति वीप्साश्रवणाद्वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजे- तेति विहितज्योतिष्टोमस्येव पञ्चमहायज्ञानां नित्यत्वं प्रतीयते । उक्तं चाऽऽश्वलायनेन- 'महायज्ञाश्च नित्याः स्युः संध्यावच्चामिहोत्रवत्' ।। इति । नचाग्निहोत्रस्य यथाकालमननुष्ठाने प्रायश्चित्तस्मरणायुक्तं ·तस्य नित्यत्वं महायज्ञविपये तु न तथा प्रापश्चित्तस्मरणमुपल- भ्यत इति वाच्यम् । 'अकृत्वाऽन्यतमं यज्ञं यज्ञानामधिकारतः। उपवामेन शुध्येत पाकसंस्थामु चैव हि ! इति महायज्ञाकरणे प्रायश्चित्तस्मरणात् । ननु ततः पञ्च महायज्ञानित्यादिमहायज्ञकर्नव्यताप्रतिपादकं यन्मूलभूतं वचनं मदर्शितं तन्नोपपद्यते । यत्कारणं तेन विधीयमानस्यैव दुरधि. गमत्वात् । न तावन्नित्यत्वं विधातुं शक्यम् । कामनाप्रचणस्वा. न्तानां विग्रहवतां फललवशून्ये बहुलद्रव्यव्यय शरीरायाससाध्ये नित्ये. कर्मणि कथमपि प्रवृत्त्यनापत्तेः । नापि नैमित्ति- फत्वम् । राहूपरागे स्नायादित्यत्रोपरागवन्निमित्ताश्रयणात् । न च मलिनं ते वपुः स्नायादित्यादौ सिद्धसाध्यसमभिव्याहारा- स्नाने मलिनवपुष्ट्रस्य निमित्तत्ववदहरहरिति यालस्यैव निमित्त- त्वम् । परिगृहीतं चाऽऽग्रयणे शरत्कालस्य निमित्तत्वमिति वान्यम् । तथा सति वसन्तस्य निमित्तत्वे ज्योतिष्टोमस्यापि नैमित्तिकत्व. मापयेत । न चापि काम्यम् ! तद्विधिप्रतिपादके वाक्ये फलसं- वन्धादर्शनात् । ननु अश्रुतफलसंवन्धेषु पञ्चमहायज्ञेषु विश्वजिता यजेतेत्यादौ विश्वजितीव निरतिशयमुखास्पदत्वेन सर्वाभिलप- णीयत्वात्स्वभावसुन्दरः स्वर्ग एवं फलन कल्पनीय इति सांप्रतम् । तदुक्तं जैमिनिना न्यायमालायां चतुर्थाध्यायस्य तृती- यपादे सप्तमे स्वर्गफलताधिकरणे-स स्वर्गः स्यान्सन्मित्यवि- शिष्टत्वादिति । नैतन्मनोरमम् । पशुफलकामनाकामनाप्रयुक्तचि. प्रायागानुष्ठानाननुष्ठानवत्स्वर्गफलकामनायां सत्यां पश्चमहाय- शानुष्टानं चदकामनायो तु तदननुष्ठानापनेईण्डनिवारितत्वामा- वात् । न चेप्टापत्तिः । सर्वजनपदेवेकान्तसमाहितमित्यादिधर्म- मूत्रोपवर्णित चरितानामात्मवतां महाशयविशिष्टानां शिष्टानां तथा- विधफलानपेक्षिणामपि यथाकालं निरन्तरं पश्चमहायज्ञानुष्ठान- दर्शनात् । तस्मान्महायज्ञानां काम्यत्वमङ्गीकृत्य पाक्षिकानुष्ठान स्वीकर्तुं सर्वथाऽनुचितम् । ततश्व प्रकृते न स्वर्गः फलवेन कल्पनीयः । नापि वा प्रायश्चितरूपम् ! एकादश्यामहोरात्रं ·भुक्त्वा चान्द्रायणं चरदित्यादौ पापसंयोगे तद्विधेरिधान विधे- रदर्शनात् । तस्मारिफमनेन विधीयत इति चेदत्र म:--अह- रहः सं यामुपासीत्तेत्ति पचनविहितसंध्यावन्दनवपञ्चमहायज्ञवि. धिवाक्येन नित्यत्वं विधीयत इति नित्या एव महायज्ञा न तु चित्रावरकाम्या भवितुमर्हन्तीति सिद्धान्तः । इतरया प्रकरणे प्रत्यवायप्रदर्शकानि- पञ्च यज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी । तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः ।। इत्यादीनि गर्मायुक्तवापयानि व्याकुयेरन् । न च तथा सति नित्यं निष्फलमिति न्यायेन पमहायशानां नित्यत्वे नेप्फल्यापत्तिरिति वक्तुं शक्यम् । तथा च फलरहितेषु पु न कस्यापि निसर्गत एव फलासक्तचित्तस्य प्रवृत्तिरिति शझनी: यम् । मीमांसकैकदेशिभिः कैश्चित्कदाचित्तथाऽदगीकारेऽपि नित्यकर्मणि प्रत्यवायनिवृत्तिलक्षणस्य फलस्याखिलदर्शनकारैः स्वीकृतत्वात् । न च निराधारेयं स्वीकृतिः। • अविद्यया मृत्यु तीवा विययाऽमृतमश्नुते । इति श्रुतेः । अविद्यया कर्मणा मृत्युतरणोपायविद्यापतिय- न्धकीभूतदुरितनित्ती ज्ञानोदयेन मोक्षं भजत इति तद- र्थात् । 'योगिनः कर्म कुर्वन्ति मनं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये । . इति स्मृतेश्च । सङ्गं फलाभिसंधि परित्यज्य मुक्ति हेतुज्ञान- भतिवन्धकमलापकर्षणेन चित्तसंशद्धये योगिनः कर्माऽऽचरन्तीति तदर्थाच । अत एव भगवन्छोशंकरपादैः-'सर्यापेक्षा च' 'विहिन- स्वाञ्चाऽऽश्रमकर्मापि इत्यादिवादरायणसूत्रेषु शारीरकभाष्ये विधि- दिपन्तीत्यादिश्रुत्याऽनथैव रीत्या विद्यायाः स्योत्पत्तौ कर्मापे. क्षाऽधारित्ता संगच्छते । नन्नेवं सत्ति पञ्चमहायज्ञानां फलवत्त्वेन काम्यत्वात्कथं नित्यत्वमिति चेन्न । यतो न नित्यत्वकाम्यस्खयो। परस्परं विरोधः। नन्रेतयोरविरोवे नित्यं काम्यं चेति विभागो नो- पपद्यते । विभागप्रयोजकोपाचीनां परस्परविरोधसहकृतत्वनियमा.

·वश्यंभाषादिति चान्यम् ।न अयं कर्मणामुपदेयानां विभागोऽपितु तत्सयोजकोपाधिभूताना नित्यत्वकाम्यत्वादीनामेवेति नोक्तानु पपत्तिः । ननु तयाऽपि विरुद्धधर्मव्यापातादयुक्तमेत घटेकस्यैव कर्मणो नित्यत्वं याम्यत्वं चेति । तथाहि -ततः पञ्च महायज्ञा- कुर्यादहरहहीति पूर्वोक्तविधायकवारपेऽहरहरिनि चीप्साश्रुतेः पञ्चमहायज्ञानामवश्यानुष्ठानकत्वरूपो नित्यः संयोगः प्रतीयते। अविद्यया मृत्यु तीर्ला, ज्ञानमुत्पद्यते पुंसामित्यादि वचनाच प्रत्य- वायनिवृत्तिरूपफलाभिधानातादृशफलानिच्चूनामप्यु पलम्भात्फ- लेच्छाया अवश्यंभावनियमाभावात्तेषामनियतानुष्ठानकत्वरूपोऽ प्यनित्यः संयोगः प्रतीयते । न चैकस्यैव नित्यानित्यसंयोगः सघटते । नियतानुष्ठानकत्वानियतानुष्ठानकत्वयोः परस्परविरो- धसहकृतत्वेनैकत्र वर्तनासंभवात् । न हि वास्तवो विरोधो वच- नशतेनाप्यपाकर्तुं शक्य इति चेन ! सिद्धस्य वस्तुनो विरुद्ध- धर्मद्वययोगेन विकल्पोऽसंभवी । साध्यस्य तु भवत्येव विकल्पः । पोडशिन एकस्य ग्रहणाग्रहणयोरिव । ते हि ग्रहणाग्रहणे साय- त्वाद्विक्लप्यते एव । एवं च नायं कर्मणो विकल्पः किंतु साध्यस्य कर्मधर्मसंयोगस्येति वोध्यम् । तथा चैकस्यैव कर्मणो भिन्नसयो- गमतिपादयतुल्ययलवचनद्वयमामाण्याखादिरवरूप्यमविरुद्धम्। यथा-खादिरो यूपो भवतीति ऋतौ नित्यः खादिरो विहितः । खादिरं वीर्यकामस्य यूप कूर्मातेति च तस्मिन्नेव ऋतौ काम्यत्वे- नानित्यः खादिरो विहित । तत्र यया संयोगभेदादेकस्यैव खादिरस्य क्रत्वर्थत्वं पुरुपार्थत्वं चेति द्वैरूप्यमङ्गीकृतं तद्वदापि द्विविधप्रमाण सद्भावादेकस्योभयरूपत्व किं न स्यादिति विचार- येथाः । तदुक्तं जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे चतुर्था याये तृती- यपादे-एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वामिति । एकस्यैव कर्मणो नित्यनमित्तिकोभयरूपत्वे नित्यकाम्योभयरूपत्वे नैमित्तिमा- म्योभयरूपत्वे वा सयोगवोधकवाक्यस्य पृथक्त्व भेदः स हेतुरिति तदर्थः । तत्सिद्धं पञ्चमहायज्ञाना नित्यकाम्योभयरूप- त्वमिति । नित्यकाम्ययोर्विरोधाभावादेव च जयन्त्यादिवताना नित्यकाम्योभयरूपत्वं धर्मशास्त्रनिबन्धकारैरुक्तं संगच्छते । नन्वेवं दुरितक्षयफलस्त्वमात्रेण काम्यत्वस्वीकारे- ·(७) 'केवलेनोपवासेन तस्मिञ्जन्मदिने मम । शतजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।। इति वचनेन पापपुक्तिरूषफलश्रवणाजन्माष्टमीव्रतस्यापि काम्यत्वमापद्येत । न चेष्टापत्तिः । जन्माष्टमीव्रतस्य केवलं नित्यत्वस्यैव माधवाचार्यः सिद्धान्तितत्वात् । किं च ममोपात्त. दुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं संध्यामुपासिष्ये, इत्यनुष्ठान- प्रारम्भकाले फलसंकीर्तनपुरःसरं संकल्पश्रवणात्संध्यावन्दन- कर्मणोऽपि काम्यत्वं प्रसज्येति चेन्मैवम् । यत्र पापक्षयातिरिक्त- फलान्तरस्मरणं तव काम्यत्वं न त्वंहोध्वस्तिफलकत्वमात्रेणेति सर्वशिष्टसंमतत्त्वात् । तादृशसंकल्पस्य संध्यावन्दनादौ परमेश्वरा- पणलाभाय यागादिकाम्यकर्मफलस्वर्गादिविलक्षणोपात्तदुरित- क्षयरूपनित्यकर्मस्वरूपप्रदर्शनाय च महाजनैः परिगृहीतत्वाच्च । न चैवं पञ्चमहायज्ञानामपि तथात्वापत्त्या काम्यत्वसाधनप्रयासः स्थेयान्विफल इति वाच्यम् । 'यज्ञेन लोकान्सकलान्मयान्ति यशेन देघा अमृतत्वमानशुः । यज्ञन पापर्वहुभिविमुक्ता मामोति लोकान्परमस्य विष्णोः' ।। 'यत्फलं सोमयागेन मामोति धनवान्द्विजः । सम्यक्पञ्चमहायशे दरिद्रस्तदवाप्नुयात् ।। इति शंभहारीतवचोभ्यां पापक्षयातिरिक्तफलान्तरस्मरणेनादो- पात् । नन्वेवं फलश्रवणात्फलार्थिनां तदनुष्ठानमर्थायातम् । अफ- लार्थिनां तु प्रयोजनाभावारिक तदनुष्ठानेनेति तेषां तदभाव आप- तीति नित्यानित्यभेदन प्रयोगद्वया सिद्धं भवति । न चैकस्य कर्मणः कालभेदेन वा कर्तृभेदेन वा विना प्रयोगद्वयं संभवति । न चात्र कालभेदः संभवति । नियकाम्यरूपयोयोरपि प्रयो- गयोः सायंमातःकालिकत्वस्पैच प्रतीयमानत्वात् । नापि कर्तृ- भेदः । यद्यपि काम्यं परित्यज्य नित्यः प्रयोगोऽनुष्ठातुं शक्यते तथाऽपि काम्यमनुतिष्ठासुना नित्यप्रयोगस्य परिहर्तुमशक्य- स्वात् । तत्तथ कालैकत्वात्कनें हत्वाच प्रयोगद्वयमसंभवीति ·(८) चेन्नायं दोपः । यथा श्राद्धार्थ निमन्त्रितेन ब्राह्मणेन क्रियमा. णस्य भोजनस्य फलद्यमन्यकर्तृकश्राद्धपरिनिप्पत्तिः स्वीयत- तिथ । न च तेन वारद्वयं भुज्यते । तथा फलार्थ समनुष्टितः पञ्चमहायज्ञः प्रयोजनद्वयं निप्पयत इति सकृदनुष्टानेनेवोभयम- योगानुष्ठानं सिव्यतीति समिनवयम् । तदानुष्ठानमर्यावबोध- पुरःसरमाचरणीयं तथा सति महत्फलं भवति नान्यथा । अत एव च्छान्दोग्ये श्रूयते-पदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनि- पदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति । विद्या सम्गगावाः । तत्पुरस्सरं यद्ययावदनष्टीयमानं कर्म समग्रफलदं भवतीत्यर्थः । अत्र तदेवेतिविशेष्यसंगतवकारेणार्यानववोधपुरःसरमनुष्ठीयमा- नस्य न समग्रफल्दत्वमिति सूचितं भवति । अत एवं- 'शात्या ज्ञात्वा च वर्माणि जनो यो योऽनुतिष्ठति । विदपः वर्गसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो भवेत् । । इत्युक्तं संगन्छते । तथा चार्याधयोधमदानेनापि याशिफन- नानुपकुर्यादिति सर्वया समादरणीयेयं पद्धतिरित्याशास इति गम् । . पुण्यपत्तने आश्विनशुलपश्चम्यां शुक्रवासरे पके १८४६ महामहोपाध्यायाभ्यंफरोपाह वामुदनशासी ·अथ संस्कारपद्धतिस्थाविषयाणामनुक्रमणिका । विषयः। पृष्टम् । पङ्किः। ... ... .... १ १ १ ... ८ २२ ८ २ ... .... ३ .... १८ ..." .... .... .... ... .... .... ... २० ... ... ... .." .... ... .... .... .... ... ... १५ .... २० ... .... ... मङ्गलाचरणं ग्रन्थनामानिप्रदर्शनं च संस्कारकथनम् वक्ष्यमाणकर्मापयिकपरिमापादिफवनम् गणपतिपूजनम् अधिकारिकथनम् ... पुण्याहवाचनमयोगः मातृकापूजनम योगः नान्दीश्राद्धम् तत्मयोगः अडरारोपणप्रयोगः अग्निमुखमयांगः आचारमाप्तमन्वाधानम् सामान्यमधानहोमकथनम् उत्तराङ्गन्होमययनम् जयाधुपदोमकथनम् ..... অগাবালীমঙ্গল राष्ट्रभरोमकथनम् मायथितहोमकथनम्। उत्तरपरिपेकादि आपूर्विकतन्त्रेण प्रिवृदन्नदोपम० ग्रहमखमयोगः आचार्यादिवरगं तत्मानं च प्रमादिदेवतास्थापनं तत्तन्मन्त्रप्रदर्शनं च पाणप्रतिष्ठा ... ग्रहाणामाचाहनम् भधिटेक्सावादनम् प्रत्यधिदेवतावादनम् ऋतुसंरक्षणवताबाहनम् २० .... .... .... २ १५ .... .. ... .... २३ २५ २७ २ .... ... ... : ... ... २६.१.२५ २० ११ ... NN ... .. ... ३२ .... ... .... ... १७ ...

·(२) पृष्ठम् । प ३२ ... ... .... ... ३३ ३४ ३५ .... ... .... .... ... .... ३७ .... ... .... विषयः। लोकपालावाहनम् ग्रहाणां पूजने विशेषः कलशस्थापनम् अन्वाधानम्... प्रधानादिदेवताहोमः दिक्पालेभ्यो बलिदानम् सूर्यादिग्रहेभ्यो वलिदानम् गणपत्यादिभ्यो वलिदानम् क्षेत्रपालाय वलिदानम् पूर्णाहुतिहोमः अभिपेकस्तमन्त्राय पिभूतिधारणं ब्रह्मादिभ्यो दक्षिणादा. गवादीनां दानमन्त्राः ग्रइपीठदेवतानामुत्तरपूजनमाचार्याय पीउदानं च आज्ये स्वपतिरूप,वेक्षणं बाह्मणभोजनं तदाशाहगं च गर्भाधानमयोगः नारायणवलिप्रयोगः नागबलिमयोगः पर्पत्मार्थनं तत्मणामादिकं च मायश्चित्तसंकल्पः क्षौरादिकं च विष्णुपूजनविष्णुश्राद्धगोदानानि ध्याहृतिहोमादिकम् .... ब्राह्मणेभ्यः मायश्चित्तद्रपदानम् इह जन्मनि सासाधे लोहदण्डदानम् दशदानमन्त्राः ततः सर्पसंस्कारकर्म सोपस्थानं सर्पपार्थनं च ततः सर्पश्रादम् गुवर्णनागदानं सत्त्रार्थना .... मन्नाव .... .... ... ... ४३ ४४ ४४ ... .... ४६ ... ... ... .... ४९ .... ....

·पृष्ठम् । ... ... ८९ .. .... ९१ ९२ ९२ .... विषयः । काण्डव्रतोपाकरणम् .. अथ काण्डानि तत्र प्राजापत्यकाण्डम् सौम्य काण्डम् आग्नेयकाण्डम् वैश्वदेवकाण्डम् तन्त्रेण काण्डव्रतोत्सर्जन गोदानप्रयोगः बौधायनसूत्रानुसारेण ब्रह्मचारि- व्रतलोपप्रायश्चित्तस्याऽऽपूर्विकत- न्त्रण प्रयोगः काण्डतलोपप्रायश्चित्तप्रयोगः यज्ञोपवीतनाशप्रायश्चित्तम०... समावर्तनं तत्मयोगश्च अथ विवाहमयोगः वरवरणम् वरस्य वधूगृहगमनम् कन्याया वरणम् वाग्दानमयोगः मधुपर्कः गौरी हरपूजनम् मङ्गलाष्टकपाठः कन्यादानप्रयोगः जलपात्रगोगनाश्गदिदानमन्त्राः अभिषेकादिप्रयोगः.... ... .... ९५ .... १६ १०३ ... .... .... १०५ १०७ १०७ ... ... .... ... .... ... १०९ .... .... .... .... . ... ११८ अथ विवाहहोमः पाणिग्रहणम् ... सप्तपदीविधिः वधूनवेशः गृहप्रवेशस्थालीपाक..... १२१

·(
पति
विपक्ष
11
१२
१५४
AMA
पाधि
संसारपदा
मणका मा

·व्यम् । सर्वपा जीवने नान्दीश्रादलोप एव । सपा यथोक्ताधिकारिणा- मभावेन यदि माता पु-या विवाह कुर्याचदा स्वयं संक्ल्यमा कत्त्वा संसारपद्धनौ- परणे त्यायस्य चाभिधानात , यजुटान्तर्गतमा यदिनीयशारवायां सामवेदायवेदयोग्य प्रवृत्ततत्तत्सूत्रमारकृतसर्यानुक्रमणीपु तवाभि- धानाच तत्तन्छाखापरमेर । तत्तिरीय शाखाया तु सत्यापाढापस्तम- चौधायनसूनपारवतसर्वानुब्रमण्यनुपरन्भेन तदुखीनस्पानावश्यात्व- वोधनाद्यावत्स्वगृह्योक्तं नावदनुष्ठानमात्रणव फलसिद्धय न तीर्तना- भाषेऽपि क्षत्यभावादन प्यायो न पश्यन्ते । * अथ गणपतिपूजनम् । तच्च सर्वधर्मस्वादो कर्तव्यम् । निर्विन्नार्थत्वे. नाभिधानात् । पूजा च पोडशोपनारा । अथ स्वास्तवाचनम् । तच्च गर्भाधानादिसाकारेषु प्रतिष्टोत्सर्गादिपु अग्न्याधानदपूर्णमासादी- by अनिष्टोमादिअनुषु समर्मसु चाऽप्दा दाम् । बर मातृका- जनम्। तच्च नान्दीश्राद्धस्यानङ्गमिनि पृथक्माल्य त्या पूर्व कुर्यात् । अथाऽऽभ्युदयिकश्राद्धम् । इदमपि गीधानादिपूर्वोक्तेषु कर्तव्यम् । एत- मलाई मातृकापूजनं चरस्यानरसंगारेषु एकस्तर युगपदुपस्थितेषु सवादी सहदेव कार्यम् । नतु मनस्तारमात्तिः । अर्थतत्कालः । यारम्भदिना पूर्वस्मिनहनि पूर्वाह्न पत्र पाणत्रयं तन्त्रेण कार्यम् । तदारम्भदिन एव वा । अयं चाति पियः । यता तु दिनभेदेन पूर्वाहादिकाल्भेदेन कार्यम् । यज्ञादौ प्रियमाणे नान्दीश्राद्धेऽमूरा दर्भा हस्तयोर्धारणीयाः । विदित्यादौ क्रियमाने दर्भस्थाने दुर्वा एव । गर्भाध नपुसवनीम-तसोमेषु दक्षवत् अन्यत्र सत्यवसू अथापिकारिण-प्रथमविवाहान्तेपु मुन सारेषु पिता वृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । द्वितीयादिविवाहे तु वर एर कुर्यात् । प्रथमविवाहे यदि पित्रा. दीना सपा वक्ष्यमाणानामधिमारिणामभावस्तदाऽपि स्वयमेव । प्रया- सादिना पितुरभारे ज्येष्ठभ्राता दुर्वस्वपितुः पितृभ्यो दद्यात् । यदि तु पिता न जीवति पितामहस्तु प्रवासस्थितस्तदा पितृमपितामहद्धप- पितामहानुद्दिश्य पार्षण कुर्यात् । एवं मातृमानामहपावणयोरपि ट्रम- स्वस्तिवाचनं नान्दीश्राद्धादिकं सर्व ब्राह्मणद्वारा कारयेत् । समावर्तने नादीया पिता स्वयमेव वा कुर्यात् । सुतसतारेषु अभीवन्मातृपितृ- मातामहः पिना स्वमात्राउद्देश्यकं पार्षणश्यं कुर्यात् । मानरि जीवन्त्या इति विवेक ।

·पुण्याहवाचनप्रयोगः । नत्पणिलोपः । मानामहे जीवति तत्याणम्य । तदा पार्वणद्वयनैव नान्दीश्राद्धसिद्धिः । मातृमातामहजीवने पितृपावणेनेच नान्दीश्राद्ध- सिान्दः । पितृमातृनीवने मातामहपार्वणेनैव । पितृमानामहजीवने देवर- हितेन मातृपागव । जीवन्मपितामहः पितृपितामहद्धमपितामहानु. द्दिश्य पितृपार्वणं कर्यात । जीवस्पितामहमपितामहः पितृवृद्धप्रपितामहा- तिवृद्धमपितामहानुदिश्य पितृपावणं कुर्यात् । एवं मातृमातामहपार्वणयो- रपि द्रष्टव्यम् । सापत्नमातरि मृतायां तया सहव मातृपार्वणं कार्यम् ।' नर्गत्रयाधानां जीवने सुनसंस्कारेषु नान्दीश्राद्धलोप एव । एवं येभ्य एवेनि वचनस्य सुनसंस्कारातिरिक्तपरत्न स्वस्य द्वितीयादिविवाहाङ्ग- वेन नान्दीश्राद्धं कुर्वञ्जीवस्पिनका पितुः पित्रादीनदिप पाणं कुर्यात् । जीवपितृपितामहरतु पितामहस्य पित्रादीनदिश्य पार्वणं कुर्यात् । अत्र पितुरित्यस्य स्थाने पितामहस्य निर्देशः । एवं मातृमाता- महपार्वणयोरपि । एवमेव जातकर्मनिमित्तके पुरुषायें नान्दीश्राद्धे । यदा तु पितृम्यमातुलादयः दन्यापियाहं कुमारस्योफ्नयनमुपनीतस्य प्रथमविया वा कुर्युस्ता संस्कार्थम्याीवन्मातपितृमातामहकत्वे तन्मा- त्रादीनुद्दिश्य पार्वणत्रयं दुर्युः । पितृव्यादिस्तु सर्वेपु पार्वणेषु संस्कार्य- स्यति सचिशेप णमयोगं कुर्यात् । अस्मिन्विषये संस्कायस्य तत्तद्वर्गाद्य- जीवने तत्तत्पार्वणस्य सर्वेषां जीवने पार्वणत्रयस्य च लोप एव । सपा मुनस्कारत्वात् । एवं च जीवपितृकः सुनसंस्कारव्यतिरिक्त कर्मसु येभ्य एवेति शास्त्रापितुः पित्रादीनुद्दिश्य स्वमातृमातामहयोरजी- बत्तास्तदेशेन पार्षणद्वयस्य च समुच्चयनानुष्ठानमजरतीयमत्यन्ता- नचितम् । परम्परविरुद्धस्य येभ्य एवंति शास्त्रस्य गृह्यपरिशिष्टस्य का प्रवत्पमोगादिनि निमः । अथ सकलशिष्टशरिगृहीतः पुण्याहवाचनमयोगः । सपत्नीकः कर्ता कृतनित्यक्रियः कृतमाङ्गलिकस्नानः स्खलंकृतो पद्धशिखो गोमयेनोपलिप्तायां भूमा कंचित्प्रदेशं पुण्याहवाचनकलश. स्थापनार्थ रङ्गवाल काभूषितं कृत्वा तदुत्तरत उक्तरीत्या सर्वान्सभारा- निधाय रङ्गबल्लिकाभू पनप्रदेशस्य पधास्वाच्छादिते पौठे प्राङ्मुख उपविश्य पत्नी स्वस्य दक्षिणतः पालखीमुपवेश्य तद्दक्षिणनो युग्मा. ब्राह्मणानुदमखानबस्योत्तरतः प्राङ्मुखान्योपवेशयेत् । पुत्रादिसं- साराङ्ग पानीदक्षिणनः संस्कार्योऽयुपवेशनीयः । नतः पवित्रपा मणिराचम्य प्राणानायम्येष्टदेवतादिनमस्कारपूर्व के मुमुखश्यादीन्म- ·2 संम्भारपद्धती- इन्लमाकान्पठित्वा देशकाला संकीयोमुकं फर्म कर्तुमादा पुण्याह वाचनं करिष्ये । ततो मानकापूजनं करिष्ये । ततो नान्दीश्राद्धं करिष्य इति स्वस्वारम्भकाले पृथक्संकल्पं कुर्यात् । तत्सर्वं कृत्वा प्रधानसं. कल्पः कर्तव्यः । ततस्तदाढी निर्विघ्ननासिद्धयर्थ गणपतिपूननं करिष्य इति संकल्प्य, ॐ गणानां त्वा गण०सींद सादनम् । ऋद्धिसिदिसहि. ताय गणपतये नमः, ऋद्धिसिद्धिसहितं गणपतिमावाहयामीत्यावाश, नर्य प्रजापतिष्ठितामिति प्रतिष्ठाप्याऽऽसनादिदक्षिणादानान्तरुपनारः संपूज्य पुष्पान्जलि दत्ता मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं गजानन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे ।। वक्रतुण्ड महाकाय कोटिसूर्यसमप्रभ । 'अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥ इति संभार्थ्य विघ्नेश्वराय वरदाय सुरमियाय लम्बोदराय विस्टाय गजाननाय । विनायकाय श्रुतियाविभूपिताय गौरीमुताय गणनाय नमो नमस्ते ॥ इति नमस्तुर्याद । विसर्जनं तु कर्मसमाप्यन्ने । एवं सर्वत्र । ततः कलशस्थापनम् । ॐ मही द्यौः पृ० भरीमभिः । मन्त्रावृत्त्या दक्षिणत उत्तरतश्य भूमि स्पृष्ट्वा, * ओपयः सं० यामसि | स्पृष्टपदे- -शयोः प्रस्थधान्यस्य द्वौ पुजी कृत्वा, आजित कलश० शतादयः। नयोः पुञ्जयोरुपरि द्वावच्छिद्रौ नूतनो सूत्रवेष्टितको कलशी निघाय, इम में गङ्गे यमुने० सुपोमया । कलशोदकेन तो पूरयित्वा, गन्धद्वारा दु० प्रियम् । तयोर्गन्य प्रक्षिप, या जाता ओपध० सप्त च । तयोः सौंपधीः प्रक्षिप्य, काण्डात्कण्डाद्शतेन च । तयोः प्रक्षिप्प, अश्वत्थे वो० पूरुपम् । तयोस्त्वचः पद्धवांश्च मन्त्रारत्या प्रक्षिप्प, याः फलिनी त्वरह सः । तयोः फलं प्रक्षिप्य, अग्ने रेतश्च० तरेयम् । नयोहिरण्यं प्रतिष्य, बृहस्पते जु१० दाशुषे । तयोः पञ्च रत्नानि -प्रक्षिपेत् । युवा सुवासा० देवयन्तः । वस्त्राभ्यां तो वेष्टयित्वा, पूर्णा दविपरा० शतक्रतो । तन्डुलपूरितपात्राभ्यां कलशयोरानने अपिदध्यात्। सर्वत्र पनि कलम-नात्तिरुत्तरसंस्थता च या । ततस्तत्वा यामि ·पुण्याहवाचनमयोगः । मलणा० प्रमोपीः । उत्तरयल में वरुणमावाद्य नयं मनामिति प्रतिष्ठाप्य पूजयेत् । ततस्तत्रैव देवता आवाहयेत् । कलशस्य मुखे० । सर्व समद्राः सस्तिस्तनि जलदा नदाः । आयान्तु मम शान्य दुरितक्षयकारकाः ।। इत्यावाह्य र पूज्याक्षवानुत्तरकलशे पाक्षिपेत् । मातृदेवो भव । पितृ- देवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भवेति । ततोऽवनिकृतजानु- मण्डल: कमलयलसहशमल.लि शिरस्याधाय दक्षिणेन पाणिना सुवर्ण पूर्णय लशं धारयित्वाऽऽशिषः प्रार्थयेन् । एताः सत्या आशिषः सन्तु । दीपो नागा नद्यो गिग्यनीगि विष्णुपदानि च । तेनाऽऽयु:- प्रमाणेन पुण्या दीर्घमायरस्तु । विमाः सन्तु अस्तु इति यथायोग्य मत्युत्तरं दधुः । ततः कर्ता शिवा आपः सन्तु | सौमनस्यमस्तु । अक्षनं चारिष्टं चास्तु । गन्धाः पान्तु । सौमङ्गल्यं चास्तु । अक्षता: पान्तु । आयुष्यमस्तु । पुष्पाणि पान्तु । सौश्रियमस्तु । ताम्बूलानि पान्तु । ऐश्वर्यमस्तु । दक्षिणाः पान्तु । बहु देयं चास्तु । दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । श्रीयशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रं चाऽऽ. युष्यं चास्तु ! इति वाक्यानि पठेत् । तत्राऽऽयवाक्ययान्त उदकं विप्रहस्तेपु दत्त्वा यो योर्वाक्य योरन्ते तचलिङ्गानुमारेण तमुपचार दत्त्वा दीर्घमायुरिनि वाक्यद्वयेन विपाप्रार्थयेत् । इनि संप्रदायः । विप्राः पान्तु अस्तु इति यथायोग्यं ब्रूयः । ततः कर्ता यं कृत्वा सर्वचे- दयज्ञक्रियाकरण मारम्भाः सुभाः यो मनाः मवर्तन्ते । तमहमोंकारमादि कृत्वा, ऋग्यजुःसामाशीर्वचनं वढिपिमतं संविज्ञातं भवद्भिरनज्ञातः पुण्यं पुण्याहं वाचयिष्ये, इति वदेत् । वाच्यतामिति विप्राः । ततः कर्ता भद्रं कर्नामः १० देवहितं यदायुः । द्रविणोता द्रविणस० रासने दीर्घ- मायुः । सविता पश्चाता० रासतां दीर्घमायुः । नवो नवो भवः स्तिरति दीर्घमायुः । उच्चा दिवि द० प्रतिरन्त आयुः । आप उन्दन्तु० वर्चसे । यस्त्वा हृदा की० अमृतत्वमश्याम् । यसमै त्वः सु० नशते स्वस्ति । सन्त्वासिञ्चामि यजुषा० धन च । इति मन्त्रानुक्का व्रतनियमतपः स्वाध्यायक्रतुदपढानविशिष्टानां ब्राह्मणानां मनः समाधीयताम् । इति विमानार्थये । विप्राः समाहितमनसः स्म इति । कर्ता प्रसीदन्तु भवन्त इति वदेत् । विमाः प्रसन्नाः स्म इति । ततः कर्ना शान्तिरस्तु १ ·संसारपद्धती- पुष्टिरस्तु २ तुष्टिरस्तु ३ वृदिरस्तु ४ अविघ्नमस्तु ५ आयुष्यमरन ६ आरोग्यमस्तु शिव वर्मास्तु ८ पर्मसमृद्धिरस्तु १ धर्मसमृद्धिास्तु १० वेदसमृद्धिरस्तु ११ शाखसमृद्धिरस्तु १२ पु समृद्धिरस्तु १३ धनधा- न्यसमृद्धिरन्तु १४ :एर पदातु १५ परिष्टनिसनमातु १: यताप तत्पतिहतमस्तु १७ यच्छ्रेयन्त्दरतु १८ उत्तरे वर्मण्यदिन्नमरतु १९ उत्तरोत्तरमहरहरमिवृद्धिस्तु २० उत्तरोत्तराः क्रियाः शुभाः शोभनाः संपद्यन्ताम् २१ तिधिकरणमुनक्षनसंपदस्त २२ तिथिारगमुहर्ननक्ष- ग्रहरग्नाधिदेवताः प्रीयन्ताम् २३ तिथिकरणे महतनक्षरे सग्रहे म. बते प्रीयताम् २४ दुर्गापाञ्चाल्यो मीयताम् २५ अग्निपुरोगा विश्वे देवाः पीयन्ताम् २६ इन्द्रपुरोगा मरगणाः प्रीय-नाम् २७ ब्रह्मपुरोगाः सर्वे वेदाः पीयन्ताम् २८ वष्णुपुरोगा; सर्व देवा श्रीयन्ताम २९ माहेश्वरी- पुरोगा उमाणातरः भीयन्ताम् २० वसिष्ठपुरोगा ऋपिगणाः पीयन्ताम् ३१ अरुन्त पुरोगा एकपरयः मीयानाम् ३२ जिन्दास्याचार्या देवा पेदा यज्ञाय पीयन्ता ३६ ब्रह्म च ब्राह्मणाच मीय-ताम् ३४ श्री सरस्वतां पीताम् . ५ प्रद्वारे प्रीयताम् ३६ भगवती का यायनी मीयताम् ३७ भगवती माहेश्वरी मीयताम् ३८ भगवती पुष्टिकरी श्रीय ताम् ३९ भगवती तुटारी मीयताम् ४० भगवती ऋद्धिारी पीय. ताम् ४१ भगवती वृद्धिपरी प्रीयताम् ४२ भगवन्नी विघ्नविनायको मीयताम् ४३ . गवा- स्वामी महासेनः सपत्नीः ससुनः सपार्षदः सर्वस्थानगतः प्रीयताम् ४४ हरिहरहिरण्यगर्भाः पीयन्ताम् ४५ सर्वा ग्रामदेवताः पीयन्ताम् ४६ सर्वाः कुलदेवताः प्रीयन्ताम् ४७ सर्वा इष्ट. देवताः श्रीयन्ताम् ४८ हता प्रमाद्विपः ४९ हताः परिपन्थिनः ५० हना अस्प कर्मणो विघ्नकरिः ५१ शत्रवः पराभवं यान्तु ५२ शाम्यन्तु घोराणि ५३ शान्यन्तु पापानि ५४ श न्यन्त्यीतयः ५५ शुभानि वर्ष- न्ताम् ५६ शिवा अप सन्तु ५७ शिवा कनक मन्तु ५८ शिवा अग्नयः सन्तु ५९.शिवा आहुतय. मन्तु ६० शिवा औषधयः सन्तु ६१ शिवा वनस्पतयः सन्नु ६२ शिमा अतिथयः सन्तु ६३ अहोराने शिवे श्याताम् ६४ निकामे निरा नः पन यो वर्षतु ६५ फले पो न ओषधयः पच्यन्ताम् ६६ योगक्षेमो न. कल्पनाम ६७ आदित्यपुरोगाः सबै ग्रहाः पीयन्ताम् .८ भगवानारायण. श्रीयताम् ६९ भगा. पर्जन्यः प्रीयताम् ७० भगवान्यामी महासेनः भीयताम् ७१ ·७ पुण्याहवाचनप्रयोगः। इत्ये कसातिवाक्यानि पटेत् । मनिवाक्यं पात्रे जलं पातयेत् । तारिटनिरस्नमस्तु यत्पापं तत्मनिहतमन्तु इति द्वाभ्यां वाक्या- भ्यां हता ब्रह्महिप इत्यादिभिः सप्तभियियश्च पाबाहिरुत्तरतो जलं पानीचमिति संप्रदायः । ततः कर्ता पुण्याहू कालान्वाचयिप्ये, इति वदेत् । वाच्यतामिनि विमाः । नतः कर्ता, उदानेव गाने० पुण्यमाचद । याज्यया यजति पनि याज्या० लक्ष्मी संम्कुरुते । यत्पुण्यं नक्षत्रं कुरुते । तानि वा एतानि० यान्येव दे० तेषु कु० पुण्याह० कुरुते । यहां सकुटुम्बाय महाजनानमाकोणायाऽऽशीर्वचनम- पक्षमाणायामुकर्मणः पुण्याई भनन्तो अवन्तु इति विदेत् । यी पुण्या- दृपिति विक्षिप्राः । स्वस्तये वाय० भवन्तु नः । आदित्य उदयनीया. स्वरत्युद्यन्ति । स्वस्ति न इन्द्रो० बृहस्पतिर्द वानु । अॉ देवा च० अमृ. त५ स्वस्ति । मह्यं सकुटुम्बाय० माणायामुकर्मणः स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु । इति त्रिः कर्ता वदत् । ओं स्वम्ति, इति त्रिविप्राः । ऋष्यामः स्तोपं० काममाः । म मद्धिम नयामिनि० नोनि य एवं बंद! ऋयास्म ६०वीराः । श्रीगि श्रीणि प्रनितिष्टनि । माय मकदुम्बाय. माणायामुककर्मण ऋद्धि भवन्तो वन्नु तिमि का यत् । आमृत्यनामिनि मिािः । श्रिये जातः निय आ० पशुभिर्य एवं बेट । यस्मिन्माऽभ्य० मानम् । अहे युनिय० सताम् । मह्यं सकुड बाय० माणायामककर्मणः श्रीरास्त्विति भवन्तो वन्तु इति त्रिः कर्ता वदत् । हेमन्तु श्रीरिति त्रिविप्राः : अत्र मुबासिनीमिनीराजनं कारये- युराचारात् । ततः कर्ता वर्षगनं पूर्णमस्तु | मङ्गलानि भवन्तु | शिवं कर्मान्तु । गोत्रांभिष्टतिरस्तु इति वाक्यान्युक्त्वा विपर्ययायोग्य प्रतिबच- नेपक्तेप कर्माङ्गदेवताः पीयन्तामिन्युक्त्वा पात्रे जलं क्षिपेत् । ततः शुक्रे- भिरगरज० रनूनाः । तदप्येप yी० सभासद इति पठित्वोचरकलश दक्षिण दररो दक्षिणय लशं वामहस्ते गृहीत्या ताभ्यां धागद्वयं संततं पाने निपिश्येत् । तत्र मन्त्राः-वास्नोप्पने प्र. चतुप्पद । वास्तोप्पते प्रत. जुपस्व । वास्तापते ० सदा नः । अमीबहा० एधि न इति । ततः शिव- मिति निर्वदेत् । ततो विप्राः कर्तुमितः पानीमुपयेश्य पात्रे पातितेन जलन पल्लवटूर्वाभिरुट मखास्तिष्ठन्त उपविष्टा वा सपत्नीक कर्तारमभि. पिश्चयः । तत्र मन्त्रा:-समुद्रज्येष्ठाः सलिल वायन्तामिह देवा० शामसि । इमा आपः शिवनमा० नद्राजनिव्यनीजनन् । देवस्य त्वा० स्ताभ्या- ·संसारपद्धनी- ८ मग्नस्तेजसा० सेनायाय । देवस्य स्वा० भ्या५ सरस्वत्य वाचो यन्तु. यणास्त्वा साम्राज्ये नाभिपिश्चामि । देवस्य ला० भ्याए सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रणेन्द्रस्य वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामि । देवस्य त्वा० भ्यार सरस्वत्य वाचो यातुर्य-त्रेण वृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिपिश्चामि । देवस्य त्या सवितुः प्रसवे । अधि० दस्ताभ्याम् । अश्विनोपज्येन० चामि । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे० अश्वि० स्ताभ्या सरस्वत्यै भैप० चामि । देवस्य या सवितुः प्रसवे० अश्वि० भ्यामिन्द्रस्येन्द्रि० भिपि; वामि सुरास्त्वामभिपिश्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । एते त्वामभिपिश्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ।। ओं भूर्भुव सुवः, तच्छयोराट० पदे, इत्यभिषिच्यामृताभिपेकोऽ स्त्विति वदेयः । तथाऽस्त्विति कर्ता प्रतिघूयात् । ततो द्विवारमाचमनं कुर्यात् । पत्नी दक्षिणतः सकृदाचम्योपविशेत् । त्तः सुवामिन्यो नीराजनागी:प्रयोगनूतनवस्त्रदानादि कुर्युः । आचारात् । पत्या वस्खे स्त्रीक्रियमाणे पत्नी वामतो भवेत् , इति वृद्धाः। इति निष्टपरिगृहीतः पुण्याहवाचनमयोगः। अथ मातृकापूजनमयोगः। सत्र मात्रादित्सृिगा मातामह्यादिमिणा पितृष्वसमातृष्वसृणा च माये यावत्यो जीवन्ति तावत्तीः कामानिमियथायोग्यं संपूज्य गोमयेनोपलिप्ते रङ्गबल्लयाद्यलंकृत देशे कृतान्युनारणप्राणप्रतिष्ठासु प्रतिमामु अभावेऽसनपझेपु वा गोर्यादिदेवता आवाहयेत् । तद्यथा- गाय नमः, गौरीमावाहयामि । पद्माय नमः । पद्मामा० । शच्य० शची- मा० मेधाय० मेधामा० । साविश्य० सावित्रीमा० । विजयायैः विनया. मा० । जयाथै० जयामा० । देवसेनायै० देवमेनामा० । सघाय. स्वधामा० । स्वाहाय स्वाहामा० । मातृभ्यो० मातः, आ० । लाक- मातृभ्यो० लाकमातृ, आ० । धृ० प्रतिमा० । पृष्टय० पुष्टिमा । तुष्टय तुष्टिमा० । कुलदेवताये० कलदेवतामा० । ब्राम्य० ब्राह्मीमा । माहेश्व० माहेश्वरीमा० । कोमार्य० कोपारीमा० । वणव्याण पीमा० । बाराय० वाराहीमा९ । न्द्राण्ये० इन्द्राणीमा० । चामुण्डाय० ·नान्दीश्राद्धप्रयोगः। चामुण्डामा० । गणाधिपाय० गणाधिपमा । दुर्गाय० दुगामा० । क्षेत्र- पालाय क्षेत्रपालमा० । वास्तोप्पतये. वास्त, पतिया । इत्याचाह. येत् । ततो गीर्याबावाहितदेवताभ्यो नम इति पोडशोपचारैः पूजयेत् । ततः पाकान्तरेण वैश्वदेवं कृत्वा नान्दीश्राद्धं कुर्यात् । इनि मातृकापूजनप्रयोगः । तद्यथा- अथ नान्दीश्राद्धम् । -कर्ता सर्वारं साक्षतं जलमादाय-सत्यव मुसंज्ञका विश्वे देवा नान्दीमुखा भूर्भुवः गुचरिदं वः पार्थ साहा न ममेयं च वृद्धिः, इनि पाने क्षिपेत् । एवमग्रेऽपि । मातृपितामहीप्रपितामह्यो नान्दी. मुखा भूर्भुवः सुवरिदं वः पाय स्वाहा न ममयं च वृद्धिः । पितृपिताम- इमपितामहा नान्दीमुखा भूर्भुवः मुरिद व पाय स्वा० । मातामहमातु:- पितामहमातुःप्रपितामहाः पत्नीसहिता नान्दीमुखा भू० सुवारदं यः पाय ततः सटूर्नाकुरं साक्षतगन्धपुष्पनलमादाय-सत्यवसुसं० मुव- रिदं व आमनगन्धाधुपचारकल्पनं स्वाहा न ममेयं च वृद्धिः, इति पात्रे क्षिपेत् । एवमग्रेऽपि । मातृपितामहीप्रपितामझो नान्दीमुखा भू० सुत्र- रिद व आस० दिः । पितृपिनामहप्रपितामहा नान्दीमुखा भु० सुवरिदं व आ० द्धिः । मातामहमातुःपितामहमातुःप्रपितामहाः पत्नीसहिता नान्दी- मुखा भू० मुवरिदं व आ. द्धिः । नतो गोर्यादिपोडशमानरो बाया. दिसतमानरो गणाधिपदुर्गाक्षत्रपालयास्तोपतयश्य भ० मुवरिदं वो युग्म ब्राह्मणभोजनपर्याप्ताननिष्क्रयीभूतं हिरण्यममृतरूपेण स्वाहा न ममेयं च ऋद्धिः, इति विभवानुसारेण दद्यात् । ततः सत्यवसुतंज्ञका विश्वे देवा नान्दीमुखा भू० सुवरि० युग्मब्राह्मण ० । मातृपितामहीपपितामह्यो नान्दी- मुखा भू० सुपरि० युग्म० । पितृपितामहमपितामहा नान्दीमुखा भू० मुवरि० युग्म० । मातामहमातु:पितामहमातु:मपितामहाः पन्नीसहिताः नान्दोमुखा मूल मुवरि० युग्मना० । इति क्रमेण दद्यात् । --उपास्मै गायना नरः० वता मधु । अक्षन्नमी० हरी उक्ति श्रावयित्वा कृतस्य नान्दीथाद्धस्य संपूर्णतासिद्धये प्रतिषिप्रं द्राक्षामल. कनिष्कयीभूतं द्रव्यं दक्षिणां दत्त्वा प्रजापते न व. रयीणामिति पठित्वा कुलदेवतां नमस्कृत्य ·, संस्कारपदना- माता पितामही चव तथैव प्रपितामही । पिता पितामहचव तथैव प्रपितामहः ।। मातामहम्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । एने भवन्तु सुप्रीताः प्रयच्छन्तु च मङ्गलम् ॥ इति श्लोकद्वयं पठेन् । अनाऽऽदिशब्देन मालामबाढयो ग्राह्याः । मातामहीसत्त्वे प्रमातामहकस्तयेत्येवं पठेत् । एवं यस्य पार्वणस्य लोपस्तस्यापि श्लोकेऽनूदः । केवलमातृपार्वग एता भवन्तु मुभीता इत्ये- पोहो देवलोपथ । ततः-इडामग्ने भूत्वस्मे, उति मन्त्रं पन्पात्रान्तरेण किंचिद्रव्यं संघ- हयेत् । ततोऽनेन नान्दीश्राद्धन नान्दीमुखदेवताः श्रीयन्तां वृद्धिरस्तु इति वदेत् । वरुणादिदेवताः कर्मसमाप्त्यन्ते विसर्जयेत् । एतच्चानुक- ल्पानुष्ठानं मुख्यल्पासंभ वेदितव्यम् । मुग्यफल्पश्च ब्राह्मणभोज. नानाकरणपिण्डदानानुष्ठानरूपः। अयं च सानिकस्य नियनः । निर. निकस्य तु कुलधर्मानुसारेण । पिण्डदानस्य कृताकृतत्वात् ! अकरणे सांकल्पिकविधिनाऽनुष्ठानम् । स च विधिस्य वक्ष्यने । तत्राय विशेष:- सर्व पितार्मापि यज्ञोपवीतिनैव । तिलस्थाने यवाः । प्रदक्षिणमुपचारः । देवतीर्थमेव । प्रागना एवाऽऽसनादिपु दर्भाः । रेसा अपि पागग्राः । न तिलोदकम् । न सव्यजानुनिपातनम् । न नाग्रहणम् । नास्मद्गोत्र- वरूपादिशब्दाः। स्वघाशब्दस्याने स्वाहागन्दः । मंस्काराङ्गनान्दीश्रादे दर्भस्थाने दूर्वाः । आधानाद्यङ्गभूते तु दर्भा एव । नात्र रक्तगन्धपुष्पा- दिनिषेधः । आदौ मातृवर्गः । मध्ये पितृवर्गः । अन्ते मातामहवर्ग: सपत्नीकः । पूर्वाह एव श्राद्धारम्भः । अथ प्रयोगः-निहन्मि सर्प० यवा रक्षन्त्व० इति यवानेव विकि- रेत् । ततः-अपवित्रः पवि० इति पुण्डरीकाक्षं ध्यात्वा देशकालो मकोय सत्यवमुसंज्ञमा विश्वे देवा नान्दीमुखाः, मातृपितामहीमपिता- मह्यो नान्दीमुखाः पितृपितामहप्रपितामहा नान्दीमुखाः, मातामहमातुः- पितामहमातुःप्रपितामहाः पत्नीसहिता नान्दीमखाः, करिष्यमाणा- मुककर्माङ्गत्वेन विहितं नान्दीश्राद्धमद्य परिष्य इति संकल्प कुर्यात् । अस्मिन्नान्दीश्राद्ध सत्यवसुसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नान्दी- मुखानां स्थाने त्वां निमन्त्रये, इनि निमन्त्र्य त्वया क्षणः कर- ·नान्दीश्राद्धप्रयोगः । णीय इति ब्रूयात् । इति प्रथमदिनीयदेवार्थ पतिदेवं ब्राह्मणद्वयं निम- न्त्रयेत् । एवं मात्रादिवर्वात्रय उकारीत्या क्षणः करणीय एतदन्तमुक्त्वा प्रतिवर्ग ब्राह्मणद्दयं निमन्त्र्य समस्तसंपदिति ब्राह्मणान्मदक्षिणीकृत्ये. त्यायनीकरणान्तं दर्शश्रावकर्यान् । तत्र विशेषः-दर्शश्राद्धशब्दस्थाने नान्दीश्राद्ध शब्दः प्रयोक्तव्यः । चतुरश्रमण्डल एव पायदानम् । मा- तुतां भवन्ता प्रामवावेति प्रश्नमतियचन योरूहः । आमन अजव एव दर्भाः । प्रदक्षिणमेव कुशासनम् । योऽसि यचयेत्यनेनैव यवप्रक्षेप- णम् । तत्तद्युग्मायविप्रकरं नत्तद्वितीयविणारे संस्थाप्य कराग्रेण पवि. त्राग्रं तेन तेन धारयित्वा तत्र तत्र तन्त्रेणार्य देयम् । नान्दीमुखानि- नृनावाहयिष्ये, इत्यावाहन उहः । मध्यमाङ्गल्यैव गन्धदानं द्वितिरेव । पुष्पाणि मालत्यादीनि । ततश्चतुरश्रमण्डले सावणानि तदभावे मधुक- पलाशादीनि मर्वाणि भोजनपात्राणि संस्थाप्य सर्वपात्रागा परितो बृह- सामेति प्रदक्षिणमेव भस्ममर्यादा कृत्या करशुद्धिं विधाय पात्रेपूप- म्तीर्य होपानीद्धरणार्थ पात्रमुपस्तीर्य गृहीत्वा, उद्धरिष्याम्य० मि, इति ब्राह्मणानामन्त्रयते । काममु० क्रियतामिनि विना अनुज्ञां दधुः । ततः को तूप्णीमेवामूलमेव महानिन्छिय तूष्णीं परिस्तरणार्थान- मुलानेव दीनाच्छयोभयं बवाऽयो निदधाति । ततो दक्षिणाग्नि- भोपासनाग्निं या तदभावेऽयाथेत्यादिविधिनात्पादितमग्निं मागुदगदर्भः प्रदक्षिणमेव परिस्तीर्घ तृष्णीव प्रदक्षिणं परिपिच्य पिण्डदानार्थं पृष. दाज्यं निप्पाद्य सुरक्षितं निदध्यात् । दविन तदर्थमाज्यमानीय तदाला- उयेत्तत्पृषदाज्यं भवति । अत्रासंस्कृतमेवाऽऽज्यम् । तत भाज्येनाभिधा- द्विास्यानेः पश्यान्निधाय दक्षिणं जावाच्य मेक्षणेनोद्धृतान्नै देशमुपहत्य सोमाय पिनृपीताय स्वाहेति प्रथमाहति जुहोति । सोमाय पितृपीतायेदं। पुनरुपहत्य-यमायाङ्गिरस्यते पितृमते स्वाहोते तृतीयाहु यर्थ कानिधि सिक्थान्यवशेष्य द्वितीयामाहुति जुहोति । यमायाङ्गिरस्वते पितृ- मत इदं० । अमये कन्यवाहनाय स्त्रिष्टकृते स्वाहेति यानि मेक्षणे द्विती. याहुन्यवशेषितानि सिक्थानि तेस्तृतीयामाहुति जुहोति । अग्नये कन्य- वाहनाय स्वि० इदं० । ततस्तूपी मेक्षणमनुमहरति । ततः पारेपु मधु- . रद्रन्यव्यञ्जनसदिनमत्र परिविष्प हुवावशिर्ष किंचित्सितपात्रेषु परिविष्य देवेभ्यो नैवेद्यं समर्य सत्यं स्व० परिपिच्य पृथिवी ते पात्रभित्या. द्युक्त्वा सत्यसंज्ञकेन्यो वि० भ्यो नानीमुखेभ्य उदमन्नं सोपस्करं :

·दीमुख, इत्यायूहनापजनम् । एतानि यः पितरो नान्दीपुमा वामा. १२ संस्कारपद्धनौ-- स्वाहा हव्यं न ममति विप्रयहस्तयोरुदकं दत्वा वसुसंज्ञकेभ्यो ना० खेभ्य इदमन्नं सो० मेति विनीयदेववित्रद्वयहस्तयोरुदकं दत्ता ये देवा दिवीत्युपतिष्ठते । ततः सत्यं त्व. परिपिच्य पृथिवी ते पा० म्यक्षितमसि मातृपिता० हीनां ना० ग्वानां क्षेष्टा अमुत्रामप्पिल्लोके, इति मातवायविषपात्रदयस्थमन्न मन्त्रावृत्त्याऽभिमृश्य, इदं विष्णु विष्णो हत्य रक्षस्वति तयोरअष्टमनखं मन्त्रात्त्या तत्तदन्ने निवेश्य मातपि०. हीभ्यो नान्दीमुखाभ्य इदमन्नं सोपस्कर स्वाहा कव्यं न ममेति मातृय. गीयविभहस्तयोल्दकं दद्यात् । एवमूदन पितृपार्वगे मानामहपावणे च । एयमन्नं निवेद्य कुलदेवनां संपूज्य यन्तु नदय इति पठित्वा नान्दीमुखाः पीयन्तामिति वाचयित्वा प्रीयन्तां नान्दीमुखाः पितर इति तरुक्ते नान्न मस्कृत्य ब्रह्मार्पणं कृत्वा परिविष्टान्नेए सर्पिरासिच्यापोशा(ऽऽपोश)नोद- फदानादि यथासुखं जुपवामित्युक्त्याऽपेक्षित याचितव्यमिति विप्रमार्थ- नान्तं कुर्यात् । विमाः परिपेकवलिदानवन विधिना भुञ्जीयुः । तेषु भुजा नेषु गलोघ्नादिमन्त्रानमिश्रावयेत् । भोजनानो मधु वाता इत्येतस्य स्थान उपास्मै गायता नरः प०मधु इति पञ्चः श्रावयेत् । अक्षत्रीमदतेति च । ततः सत्यसंज्ञका वि० नान्दीमुखा नान्दीश्राद्धं रुचितम् । वस- संज० नान्दीमुखा ना० रचितम् । सुरुचितमिति देवविधाः प्रनित्रयः। मातृपितामहीप्रपितामद्यो ना० खा नान्दीशा० संपन्नम् । पितृपि० ना. खा नान्दी० संप० मातामहमा० हा मप० ना० खा नान्दीश्रा० संपन्नामिनि तत्तद्विरं प्रति वदेत् । मुसंपनमिति विभाः प्रतिबूपुः । अय. भेव तृप्तिप्रश्नः । तत उच्छिष्टभाग्भ्योऽनं दीयतामित्यादि विधाचमनान्तं समानम् । तत उच्छिष्टं निफाश्य भूमि मंमार्य पिण्डदानं कुर्यात् । तत्रायं विभेपः-मार्नयन्तां मातरो नादीमु० सोम्यामः । मार्न पिता- मसो ना० सी० : मार्ज० प्रपितामह्यो ना० सो०। मार्ग पितरो नान्दी- मुखा इत्यादिभिर्ययाययं तत्तदेखायां देवतीर्थनवोटका अलिनिनयनम् । एतत्ते मातर्नान्दीमुखेऽयं पिण्डः स्वाहा । एतत्ते पितामहि नान्दीमुखे, इत्यादिभिर्यथायथं तत्तरेखास्थवापि देवतीनैव पृपदाध्ययवरुद्धृतमन्नं मिश्रपित्वा तेन पिण्डान्दयात् । मनिपिण्डं तूष्णी द्वितीयपिण्डदानम् । आम मातादीमुखे, इत्यागृहे नाङ्गनं दद्यात् । अध्यक्ष माता- था हिता छित्त्वा पिण्डेपु क्षिपति सीत्येवमहिन दगामस्तु ·तत:- - नान्दीश्राद्धपयोगः । पूर्व प्रयास । उत्तरे प्रयास तु दक्षिणाकोष्ठस्थ हृदयस्थं वा लोम छिया छित्त्वा तेनैव मन्त्रेण प्रक्षिपेत् । पितृभ्यो ना० भ्यो नम इति गन्धादिनिः पूजयेत् । अन्न रक्तग. न्धपुप्पायपि देयम् । तनो नमो वः पितरो रसायेत्यादिषु पितृशब्दो- तरं नान्दीमग्यशब्दप्रयोगः नव्यः । ततः शिया आपः सन्त्वित्यादि । अस्मिश्राद्धे दतैरनोदकादिभिनीन्दीमखाः पिस पीयन्तामिनि भवन्ती ब्रुवन्त्वित्यक्षय्यं दच्या प्रीताः सन्तु इति तरक्त सभ्यो विप्रेभ्या द्राक्षा मलकान'क्रयं दक्षिणाः पान्विति दक्षिणां दद्यात्तान्बूलं च । ततो दातारो नोऽभिवर्धन्तामिति विप्रान्यायेत् । योऽभिवर्धन्तामिति विप्राः प्रतिव्यः । तनो नान्दीमुखाः पितरः श्रीयन्तामिति भवन्तो अवन्लिति कर्ना वदेव । पीयन्तां नान्दीमुखाः पितर इति विप्राः । मद्गृहे सततं शोभनमस्त्विति भयन्तो ब्रुवन्त्विति कर्ता बढेत् । त्वद्गृहे सततं शोभनमस्त्विति विप्राः प्रतियुः । अत्र मन्पिण्डान 'त्यमू पु वाजिनं देवजू। सहायानं तमनारं रथानाम् ! अरिष्टनेमि पृतनाबमाशुं स्वस्तथ नायमिहाऽऽहुवेम ' इति मन्त्रेणोद्ध-याप्मु क्षपति । ब्राह्मणं या भोजयतीत्यादि प्रतिपस्यन्तरं तु दर्शश्राद्धयत् । नतो परिमी पहरति । पिण्डम्याने जलमासिच्य बाजे वाजे, इत्यस्य स्थाने 'त्यमू पु वाजिनः । इति मन्यमुक्त्या पितृ देवांच विसर्जयेत् । ततः कुर्चव्यं विखस्य | आ मा वाजस्य० गन्ता पितरा नान्दीमुरवा मातरा जान्दी मुरवाश्चाऽऽमा सौ. स्वादु ८ सदः पिरो नान्दीमुखा वयोधा ब्राह्मणासः पिरो नान्दोमुखाः सोभ्यासः शिव इत्यूइन मन्त्रान्वदेत् । ततो विश्रा इहव स्तं० आयः प्रजांक पीतास्तुभ्यं पितामहा नान्दीमुखा इत्याशिपो दयः । ततः कर्ता माता पितामही चैव प्रमातामहकस्तया । एते मङ्गलमिति विप्रान्वदत् । विमा मात्रादयः सुप्रीता मङ्गलं प्रयच्छन्तु, इति प्रतियः । तत इडामो० र त्यनेन मन्त्रणाऽऽचारात्पात्रेण किंचिद्रव्यं संघट्टयेत् । ततोऽद्य में सफलमित्यादि यस्य स्मृत्येत्येतदनं कृत्वा, अनेन नान्दीश्राडाख्येन कर्मणा परमेश्वरः प्रीयतां न ममेति कर्म समर्प विष्णुं संस्मृत्य पत्रिने विसृज्याऽऽचम्य मातृषितर्नपैन् । इति नान्दीश्राद्धप्रयोगः।

·मस्वारपद्धनी- अथाकुरारोपणप्रयोगः। एनयाचप्राशनादिविवाहानापत्यसंस्कारेवन्येषु च नननागार प्रवेशादिशुभकर्म मु कर्मारम्भदिनापूर्व रात्री कल्याणसंज्ञके प्रथममुहर्ने पर्तव्यम् । अनित्वरायां सद्यो दिवंद । अथ प्रयोगः-कर्ताऽऽस्म्य पाणानायम्य देशकालो संकीर्त्यामुकर्ममाफल्यनिरन्तरशुभता. सिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थः । अछुरारोपगकर्मणः पुण्याहं भवन्तो वन्तु । अङ्गु रोपणकर्मणः म्यास्त भव० । अडरारोपणकर्मण ऋद्धि० । टात त्रिनिर्विमान्याचयेत् । ॐ पुण्याहम् । ॐ स्वस्ति । ॐ ऋध्यतामिति विप्रातितिः प्रतियः । ततः कता ब्रह्मादयः प्रीयन्ता. मिति पात्र जलं क्षिप्त्या शुचौ दो गौचर्म रिमितं चतुरभं स्थण्डिलं गोमयेन विधाय रङ्ग बल्लयादिभिरलंकृत्य वताक्षतान्संप्रकीर्याद्भिर- भ्युक्ष्य सुवर्णादिनिर्मिता अभावे मृन्मयीर्वा पञ्च पालिका( पात्रवि- शेषः स्तत्र संस्थापयेत् । ततो दल्मीय मृदं हृदमृदं शुष्कगोमयचूर्ण चीकृत्य मध्यमायां पालिकायां प्रक्षिप्य भागादिपु क्रमेण प्रक्षिपेन् । ततस्तासामधोभागेषु दूर्वाश्रावत्यगिरीपवित्वपत्राणि प्रक्षिप्य श्वेतसू- त्रेण पालिका आवेष्टय तामु क्रमेण देवता आवाहयेत् । भूमाणमावाहयामि । ॐ भुनश्चतुर्मुखं ब्रह्माणमा० । * मुवः प्रजापति ब्रह्माणमा० । ॐ भूर्भवः मुवहिरण्यगर्भ ब्रह्माणमा० मि । इति मध्यमाया पालिकायां ब्रह्माणमावाह्य । ॐ भूपत्रिणमा भुवः शचीपतिमा० । ॐ सुपरिन्द्रमा० । ॐ भूर्भुवः सुवः शतकनुमा० मि । इति पूर्वम्यां पालिकायां वज्रिणम् । ॐ भूर्यममा । ॐ भुवो यवस्वतमा। सुवः पितृपतिमा० । ॐ भूर्भुवः मुकः नपतिमा० मि । इति दक्षिणस्या पालिकाया यमम् । ॐ भूवरुणमा० । ॐ भुवः प्रचेतसमा० । ॐ सुवः मुखपिणमा० । ॐ भूर्भुवः सुवरपांपतिमा० मि। इति पश्चिमायां पालिकायां वरुणम् । ॐ भूः शशिनमा० । भव इन्दुमा०। ॐ सुवनिशाकरमा० । ॐ भूर्भुवः सुवः सोममा० मि। इत्युत्त- रस्यां पालिकायां सोमम् । ततस्तचन्मन्नर्नाममन्त्र; पूजयेत् । ॐ आपोहिष्टा म० ३ । हिरण्यवर्णाः शुच० ४ । पवमानः सुवर्जनः पवित्रण विचर्षणिः मोर्जयन्त्या पुनातु । इत्येतेः सन्ति ब्रह्मादीसं. नापयेत् । पुष्पाञ्जलिसमर्पणान्ते- ॐ ·अग्निमुखप्रयोगः। दिशा पतीन्नमस्यामि सर्वकामफलमदान् । कुर्वन्तु सफलं कर्म कुर्वन्तु सततं शुभम् ।। दति पालिकानां पश्चात्तिष्ठन्याड्मुख उपतिष्टनेति पूजने विशेषः । तत उपविश्य बाहियवतिलमदूसर्पपाम्मिश्रीकृत्य क्षीरेण प्रक्षाल्य मध्यम- पालिकादिक्रमेण निवपति । ॐ ब्रह्मजज्ञानं प्र०विवः । हिरण्यगर्भः समवर्तः विधेम । इति द्वाभ्यां मध्यमपालिकायां निवपति । ॐ यत इन्द्र० जहि । स्वस्तिदा विश० अभयंकरः । इति द्वाभ्यां पूर्वस्यां पालि- काया नि० । ॐ योऽस्य कोष्ठयज० पृथिवी बढा । इति द्वाभ्यां दक्षिणस्यां पालिकायां नि० । ॐ इमं मे २० प्रमोपीः । इति द्वाभ्यां पश्चिमायां पालिकायां नि० } ॐ सोमा धेनु५० शदस्मै । अपाढं यत्सु० मसोम । इति द्वाभ्यामुत्तरस्या पालिकायां निवपति । ब्रीह्यादाना सर्वे- पामलाम एकमेव द्रव्यं पालिकामु निवपेत् । ततो यथाक्रमं शुद्धाभिः सिफताभिः पालिकाः प्रच्छाद्य पञ्चगव्येन संमोक्ष्य । ओमिति महता पात्रेणापिधाय कर्मसमाप्तिपर्यन्तं सुरक्षितं कुर्यात् । समासे कर्मगि देवताः संपूज्य पूर्वोत्तरों भूत्रमाणमित्याधमन्त्रैरुद्वा- सयामीत्यहितयथाक्रमं देवना उद्वास्य कविराषणं कुर्यात् । इदं च गर्भाधानादि नामकर्मान्तसंस्थारेषु न कर्तव्यम् । निषेधात् । इति बौधायनमूत्रानुसारेणाङ्मुरारोपणप्रयोगः । अथाग्निमुखप्रगोगः । कर्ताऽऽचम्य प्राणानायम्य पञ्चप्रस्थसिकतामिः शगमथ्यादिवर्जित लाभिः शक्ताभिरनामिहोभानुसारण हस्तमात्रं वाहमात्रमधिक का सम. चतुरथ प्रामवणं प्रागुदवावणं समं वा स्थण्डिलं विधायक्षतरङ्ग. वल्ल यादिभिः परितोऽलंकृत्य गोमयेनोपलिप ताम्रशकलयुतमेकं पर्ण कुशादि गृहीत्वा तेन स्थण्डिलमध्यमदेशे तिसः माचीरुदगपवर्गास्तव तिस्रथोदीची: प्रागपवर्गा रेखा लिखित्वा कृत्स्नं स्थण्डिलं न्युब्जेन विरलमुष्टिना जलेन सिञ्चति । तदेवायोक्षणम् । तनोऽन्यायन्यतमन खनित्रेण सकृद्धत्यावोसति । ततस्तैनसादिपा-युग्मेन(ग) संपुटीकृत्य मुवासिन्या श्रोत्रियागारादभावे स्वगृहादा प्रदीप्तबङ्गारमयं निघूमम- ग्निमान स्थण्डिलादागेय्यांनिधाय भूर्भवः स्वः, इत्यात्माभिमुखमुल्लिखि- तदेशे तात्कर्ममयुक्तनामोचारणपूर्वकमग्निं प्रतिष्ठापयामीति प्रतिष्ठापयेत् ।

·संस्कारपद्धनौ- ततः मोक्षितेन्धनानि प्रक्षिप्य वेणुयमन्या प्रयोध्योत्याय । ॐ जुष्टो दमूना ० रोणे । इमं० भोजनानि। इत्यग्निमुपस्थायोपविश्य । ॐ चत्वारि शृङ्गा० आविवेश । सप्तहस्तचतुः० तोमरं व्यजनं वामघृतपात्रं च धारयन् । आत्मा०पो हुनाशनः । इति ध्यायेत् । यत्राभिमुपसमाधायेति सूत्रकृद्वदति तत्रोद्धननादिना संस्कृते देशेऽग्निमाहृत्य स्थापयित्या होमः पार्यः । यत्र न वदति त स्वस्थानेऽवस्थिते परिस्तरणादि- विधिनव कार्यः। अयाऽऽचारमाप्तमन्नाधानम् । तद्यथा-स्थूलसभित्र यमादाय श्रद्ध एहि सत्येन त्वाऽऽदयामीति निरुक्त्या, याः पुरस्तात्म० श्रद्धां यज्ञ. मारभे । आफूत्यै वा० निविष्टमिति पठित्या हृदयालम्भमुदकम्पर्श प्राणायामं च विधायामुक होमे या यक्ष्यमाणा देवतास्ताः सर्वाः परि- ग्रही यामि जातवेदसमाग्नमिमेन यक्ष्ये । आधारहोमे--प्रजापति मनु- मिन्द्रं चकैकयाऽऽज्याहुत्या यहये । आज्यभागहोमे-अग्निं सोमं चैक याऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । सामान्यमयानहोमे---जातवेदसमग्निं सरायनी सराधनी वा प्रसाधनी देवीमा वायं मूर्य प्रजापति चकैकयाऽऽज्या- हुत्या यक्ष्ये, इत्युक्त्वा यथोक्ताः प्रधानद यता उल्लिख्यामुकद्रव्येण यक्ष्ये, इति वदेत् । अङ्ग होमे-अबासमान प्रजापति चककयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । जयहाँ चित्तं चित्तिमाकूतमाकून विज्ञातं विज्ञानं मनः शकरीश पूर्ण मासं बृहद्रथंतरं प्रजापत्ति चकैकयाऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अभ्यानानहोमे-- अनि भनानामधिपतिम् । इन्द्रं ज्येष्ठानामधिपतिम् । यमं पृथिव्या अधिप- तिम् । वायुमन्तरिक्षस्याम्पितिम् । सूर्य दिवोऽधिपतिम् । चन्द्रमसं नक्षत्राणामधिपनिम् । वृहस्पतिं ब्रह्मगोऽधिपतिम् मित्रं सत्यानामवि. पतिम् । वरुणमपामधिपतिम् । समुद्र स्रोत्यानामधिपनिम् । अन्न साम्रा. ज्यानामधिपनि । सोमभोपीनामधिपतिम् । सवितारं प्रसवानामधिप- तिम् । रद्रं पशूनामधिपतिम् । उदकस्पर्शः । त्वष्टारं रूपाणामधिपतिम् । विष्णं पनानामधिपतिम् । मरुतो गणानामधिपतींव कैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वा मापीनाीती । पितृपितामहापरानवरांस्नतांस्ततामहा. कयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वा यज्ञोपवीत्यप उपस्पृशेत् । उपस्था- नपक्षे पितृपितामहानित्येतस्य वाक्यस्य नोल्लेखः । राष्ट्रभृदुपहोमे-- ऋतामाहमृतधामानमामि गन्धर्वम् । ओपधीरप्सरस ऊर्जः । सहित विश्व सामानं सूर्य गन्धर्षम् : मरीचीरप्सरम आयूः । सुपन्नं सूर्यरश्मि चन्द्र- ·अनिमुखमयोगः। मसं गन्धर्वम् । नक्षत्राण्यप्सरसो वैकुरीः । भुज्यु सुपणे यज्ञं गन्धर्वम् । दक्षिणा अप्सरसः स्तवाः । प्रजापनि विश्वकर्माणं मनो गन्धर्षम् । ऋक्सा- मान्यप्सरसो वह्नीः । इपिरं विश्वव्यचसं वानं गन्धर्वम् । अपोऽसरसो मदाः। भुवनस्य पति परमेष्टिनमाधेपनि मृत्यं गन्धर्वम् । विश्वमासरसो भूः । सुशिनि सुभूनि भद्रकृतं सुवर्वन्तं पर्जन्यं गन्धर्वम् । विद्युतोऽप्सरसो रुचः । दूरेहेतिममृडयं मृत्यु गन्धर्वम् । मजा अप्सरसो भीरू । चारुं कृपणकाशिनं काम गन्धर्वम् । आधीरप्सरसः शोचयन्तीः । भुवनस्य पति पकैकयाऽऽज्याहत्या यक्ष्व इत्युल्लिखेत् । अथवा जयदेवना अभ्या- तानदेवता राष्ट्रभृदेवता एकैकयाऽयाहुत्या यक्ष्य इति समुदितरूपे- गोल्लेखः । स्विष्टकृद्धोमे--अग्निं स्विष्टकृतमेकया हुतशे पाहत्या यक्ष्ये । प्रायश्चिचहोभे- आणि तिसृभिराज्याहुविभिः, अग्निं वरुणं चेन्द्रं मघवन्त मिन्द्रं सत्रहणं त्र्यम्बकं विष्णुमानि घायुं सूर्य वृहस्पति वरुणमिन्द्रं विश्वा- न्देवांश्चकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्थे । संस्रावहोम–वमुन्द्रानादित्या- न्सस्रावाज्येन यक्ष्ये । एता देवताः सयो यत्ये । ततो भूर्भुवः भुवः स्वाहेत्यन्वाधानसमिधोऽग्नावादथ्यात् । प्रजापतय इदं न ममेति स्यागः । ततः स्थाण्डिलाद्दशाङ्गुलमितं पञ्चाङ्गुलमितं वा स्थलं त्यक्त्वा भागादिदिक्ष मागदर्भः परिस्तृगाति माग्दक्षिणतः पश्चादुत्तरतः । परि. स्तरणे चत्वारस्त्रयो वा दर्गाः। ततो दक्षिणेनाग्निं ब्रह्मायतने दर्भा. मागग्रा-स्तृणानि । ॐ मयि गृह्णाम्यग्रे नि परागादिति द्वाभ्यामा- स्मनि अग्निहोत इति विभाव्य जपति । ततोऽनेरुत्तरत उदगग्रान्दी- संस्तीये तेषु यथायोजनं दामाज्यस्थाली प्रणीतापानं मोक्षणीपात्र- मिम यहिः उपपः संमार्गदर्भानवज्वलनदर्भानाज्यं प्रादेशमात्राः समिधात साधारणानि शिपिकाणि च पात्राणि ट्रव्याणि च सकृ. देव यथोपपादं वाऽऽसादयेत् । ततोऽग्न्यायननादी शान्याममाप्रवरान्वि- तामुकगौत्रोत्पन्नामुतशाखाध्यायिनममुशर्माणममुकक-णि ब्रह्माणं स्वामहं वृण इति ब्रह्माणं यजमानो वृणुयात् । ब्रह्मा तृतोऽस्मि कर्म करिष्यामीत्युक्त्वा द्विराचम्योत्तरेण पात्राणि अपरेणाग्निं पूर्वेणाऽऽचा दक्षिणाऽतिक्रम्याऽऽतनात्त निरस्याप उपस्पृश्यानिमामिमुग्व उपवि- शति । ब्रह्मालाभे पझोपवीतं दण्डं इमण्डलं कूर्ष वा स्थापयेत् । तता द्वौ दमी समौ साग्राउन्तर्गर्भरहिती प्रादेशपायों पत्रिने कृत्वा प्रणीता- पात्रं गृहीत्वा नि: सल्य मागग्ने पवित्रे तस्मिन्निधायोपविलं पूगये- ३ ·संस्वारपद्धती- स्वाऽगुष्टोपकनिष्ठिकाभ्यामदगये. सग्रन्थिके पवित्रे धृत्वोत्तानाभ्यां मागग्राभ्यां पाणिभ्या प्रणीतापात्रस्था अपविरुत्पूय सव्यपाणिना मणी. तापात्रं धृत्वा दक्षिणेन तत्पात्रमपिधाय नासिकासमं धारयन्नस्कन्द- रमनरेगाव हुत्वोचरेणानि दर्भेषु साढयित्वोदगर्दभैरपिदधाति । ततस्ते पवित्र अप्रक्षालिते एव मोक्षणीपात्र सद्गग्रे निधाय तत्पात्र- मद्भिः पूरयेत् । ततस्ता अपः पूर्ववदुत्पूय विलवन्ति पानाण्युत्तानगनि कृत्त्वेमं विस्रस्य माक्संस्थं त्रिः सर्वाभिरद्भिः सपवित्रेण हस्तेन सर्वाणि पात्राणि मोक्षति । अमष्टीकृतेनोत्तानेन हस्तेन जलसेचनं मोक्षणम् । ततः दामासादितानसंपादभाव गृहीत्वाऽयौ दक्षिणहस्तेन नियुष्य पावसंस्थं दर्भाग्रेरन्तरताऽभ्याकारं प्रत्ययसंस्थं मध्यर्याह्यतो मूलर्दण्डं च मंमृज्य पुननिष्प्य दर्भेषु निघाय संमार्गदर्भानभ्युझ्यानावनाहरति । मुष्टीकृतेनावाचानेन हस्तेन जलसेचनमभ्युक्षणम् । ततो गव्यमाज्य बहिरेव द्रवीकृत्य पवित्रान्तहितायामपरेणान्यायतनं दर्भेषु स्थापिता. यामाज्यस्थाल्यामाज्यं निरुप्योपवेषेणोत्तरपरिश्तरणादहिरङ्गारानिरुह्य व्यन्तान्कृत्वा तेप्वधिश्रित्याऽऽयतनस्थानौ प्रदीपितदभरवाचीनज्वालै. रुपरि ज्वलयित्वा तान्सम्ये गृहीत्वा दक्षिणहम्तेनाल्गुठपर्वमात्रं दर्भा. ग्रद्वयमाज्ये प्रत्यस्य रेव दर्भः प्रज्यालिततिः पर्यग्नि कृत्वा तान्द- (नुत्तरतो निरस्याप उपस्पृशेत् । तत आज्यं कर्षनिवोदगुदास्योपवेपे. णाङ्गारानायतनस्थानौ मेलपित्रोदगग्रे परिने धृत्वा ताभ्यामाज्ये पश्चा- द्भागमारभ्य माग्भागं नीत्वा पुनः पश्चाद्भागमानीयोत्पुनीयादित्येवं त्रिरुत्पूय पवित्रयोन्धि विसस्य पवित्रे अनावभ्याधाय शम्याकृतिमिः परिधिभिरग्निं परिदधाति । अपरेणाप्तिमुदीचीनकुम्म * मध्यमम्। दक्षि- णेनाग्निं प्राचीनकुम्वं दक्षिणम् । उत्तरेणानि प्राचीनकुम्वमुत्तरम् । तत्र दक्षिणस्य परिर्मध्यमपरिधिमूलस्योपरि मूलं कर्तव्यम् । उत्तरस्य मध्यमपरिध्यप्रम्याधो मूलम्। परिस्तरणानामुपर्येव परिधिपरिधान कर्त- व्यम् । ततोऽनेः पयामि प्रोक्ष्योदगग्रं वहिःसंनहनशल्यं नत्राऽऽस्तीय तदुपरि मागप्रमुदगपवर्ग पहिरास्तीर्य तन दीमाज्यस्थाली च क्रमेणो. दवसंस्थं निदधाति । बरुहोमवेत्तमभिघार्याऽऽज्यस्थाल्या उत्तरतो वहिण्यासादयाते । ततोऽन्यायतनसमन्तादद्गुलवयपरिमितं स्थल त्यक्त्वा परिपिञ्चति । अदितेऽनुमन्यस्वेति दक्षिणतः प्राचीनं परिप- * कुम्नः स्थप्रदेशः।

·अग्निमुखपयोगः। १२ नि । अनुमतेऽनुमन्यस्वोति पधादुदीचीनम् । सरस्वतऽनुमन्यस्वेत्यु- तरतः प्राचीनम् । देव सवितः प्रसुवेत्यैशानीमारभ्य सर्वतः प्रदक्षिणं परिपिञ्चति । ततो दक्षिणेन पाणिना दाऽऽज्यस्थाल्या आज्यमादाय भूमिष्ठमिध्यं मूलपध्यानप्रदेशेवङ्क्त्वा दी स्वस्थाने निधाय दक्षिणह. स्तेनेध्यमादाय-अयं त इ.प आत्मा जातवेदस्तेन यस्त्र वर्धस्व चेन्धि वर्धय चास्मान्मजया पशुभिब्रह्मवर्चसेनानायेन समेघय स्वाहा । सव्यान्वारब्धेन दक्षिणहस्तेन मागग्रमभ्यादधाति । जातवेदसेऽमय इदं। तनो दाऽऽयं गृहीत्वोत्तरं परिधिसंधिमनुलक्ष्य तेन दवी प्रवेश्य प्रजापतये मनवे स्वाहेति प्रजापति मनसा ध्यायन्मनसैव मन्त्रमुचार- यन्वायव्यकोणमारभ्याऽऽग्नेयकोणपर्यन्तं संततमृर्जु दीर्घ जुहोति । प्रजा- पतये मनव इदं० । पुनर्दव्याऽऽज्यं गृहीत्वा दक्षिणं परिघिसंधिमनुः लक्ष्य तेन दः प्रवेश्य इन्दाय स्वाहेति मन्त्रं पठन्नैर्ऋतकोणमारभ्य- शानकोणपर्यन्त संततमजु दीर्घमासीन एव जुहोति । इन्द्रायेदं० । उभ- यत्र सर्वपामिश्यकाठानामाघाराज्यसंस्पर्शः । इत्याधारावाधार्य । अग्नये स्वाहा । अग्नावत्तरार्थपूर्वार्धे जुहोति । अग्नय इदं० । सोमाय स्वाहा । अग्नौ दक्षिणार्धपूर्वाध जहोति । सोमायेदं० । इत्याज्यभागी हुत्या तयो- मध्ये वक्ष्यमाणाहुतीर्जुहोति । अथ सामान्यप्रधानमः । युक्तो वह जातवेदः पुरस्तादग्ने विधि कर्म क्रियमाणं ययेदम् । त्वं मिएम्मेपनस्यासि कर्ता त्वयागाश्वान्पुरुपान्सनेम स्वाहा । जातवेदसेऽनय इदं । या तिर श्रीनि पद्यसेऽहं विधरणीति । तां त्वा धृतस्य धारयाऽनौ सरायीं यो स्वाहा । सराधन्या इदं । सामन्य देय स्वाहा । सराधन्य देच्या इदं० । माघन्य देव्यै स्वाहा । प्रसाधन्य देव्या इदं० । भूः स्वाहा । अग्नय इ.० । भुवः स्वाहा । वायव इदं० । सुवः स्वाहा । सूर्यायेदै० । भूर्भुवः सुवः स्वाहा । प्रजापतय इदं० । इति सामान्यप्रधा. नहोमः। वतस्तत्वकर्मणो पिफमधानहोम कुर्यात् । तत उत्तराण्यङ्गानि । इमं में वरुण चके स्वाहा । वरुणायेदं० । तत्वा यामि० मोषी: स्वाहा । वरुणायेदं त्वं नो अमे० स्मत्स्वाहा । अग्नये वरुणाय चेदं । स त्वं नो० न एघि स्वाहा । अमये वरुणाय चेदं० । त्वमने. अ० पजर स्वाहा । अयसेऽनय इदं० ! प्रजापते० यीणा स्वाहा। प्रजापतय इ० । इत्यङ्गोमः।

·२० संमारपद्धता- अथ जया महोमाः । ॐ चित्त च स्वाहा । चित्तायेदं० । चित्तिश्व स्वाहा । चित्तय इदं० । आफू च स्वाहा । आपूताये । आपूनिश्च स्वाहा । आकृतय इदं० । विज्ञानं च स्वाहा । विज्ञानायेदं । विज्ञानं च स्वाहा । विज्ञानायेद । मनश्च स्वाहा । मनस इद० । शकरीश्च स्वाहा । शहरीभ्य इदं० । दर्शश्च स्वाहा । दर्शायेदं० । पूर्णमासश्च स्वाहा । पूर्ण- मासायेदं० । वृच्च स्वाहा । वृहत इदं० । स्थत च स्वाहा । रथत. रायेदं० । प्रजापति यानिन्द्राय वाणे प्रायन्उदुग्रः पृतनाज्येषु तस्मै विशः समनमन्त सर्गः स उग्रः स हि हव्यो बभूव स्वाहा । प्रजापतय इदं० । इति त्रयोदश जयहोमाः । अयाभ्यातानाः । ॐ अग्नि तानामधिपः स माऽवत्वस्मिन्ब्रह्म- मस्मिन्क्षनेऽस्यामाशिष्यस्या पुरोधायामस्मिन्बर्मन्नम्मा देवहत्यारस्वाहा । अग्नये भूतानामधिपतय इदं० । इन्द्रो ज्येष्ठानामपिपत्तिः स मा० इन्द्राय ज्येष्ठानामधिपतय इद०। यमः पृथिव्या अधिपतिः स मा० यमाय पृथि- च्या अधिपतय इडं० । वायरन्तरितस्याधिपतिः स मा० वायवेऽन्त. रिक्षस्याधिपतय इद० । सूर्यो दियोऽधिपतिः स मा० मूर्याय दिवोऽधि- पतय इदं० । चन्द्रमा नक्षत्राणामधि० चन्द्रमसे नक्षत्राणामधिपतय इदं० । वृहस्पतिर्ब्रह्मणोऽधिक वृहस्पतये ब्रह्मणोऽधिपतय इदं० । मित्रः सत्यानामधि० मित्राय सत्यानामधिपतय इद० । वरुणोऽपामाधि० वरुणा- यापामधिपतय इ०। समुद्रः सात्यानामपि स्मद्राय स्र'त्यानामधिपतय इदं० । अन्न साम्राज्यानामधिपति तन्माऽच० बन्नाय साम्राज्याना- मधिपतिन इदं० । सोम ओपीनामधि० सोमायोपधीनामधिपतय इदं । सविता प्रसवानामधि० मावने प्रसवानामधिपतय इदं । रद्रः पशूना. मधिक रद्राय पशूनामधिपतय इदं । अगोदकस्पर्शः । त्वया रूपाणाम. धिपतिः त्वष्ट्रे रूपाणामधिपतय इ० । विष्णुः पर्वतानामधि विष्णवे पर्वतानामधिपतय इ६० । मरतो गणानामधिपतयस्ते मावन्त्व० मरगयो गणानामधिपतिभ्य इदं० । ततः प्राचीनापीती भूत्वा । पितरः पिता- महाः परेऽवरे ततास्ततामहा इह माऽवत । अस्मिन्ब्रह्मन्नस्मिनक्षत्रेऽस्या- माशि० पितृभ्यः पितामहेभ्यः परेभ्योऽवरेभ्यस्तनेभ्यस्ततामहेभ्य इदं । तनो यज्ञोपवीती ! आ उपस्पृशेत् । पितॄणामुपस्यानपक्षेऽपि प्राचीनावीत न स्वाहाकारत्याग ·अभिमुखप्रयोगः। अथ राष्ट्रमनः-ऋनापाट्ऋत्यामाऽग्निर्गन्धः स इदं ब्रह्मक्षचं पातु तसी स्वाहा । अमये गन्धर्वायेदं०] तस्योपयोऽप्सरस ऊों नाम ता इदं ब्रह्मक्षत्रं पान्तु ताभ्यः स्वाहा । औपीभ्योऽप्सरोभ्य कार्य इदं । स५ हितो विश्वसामा मूर्यो गन्धर्वः स०पातु नरमै स्वाहा । सूर्याय गन्धर्षायेदं० । नस्य मरीचयोऽसि रस आयुवो नाम ता इदं ग्रामक्षयं पान्तु नाभ्यः स्वाहा । मरीचिभ्योऽसरोभ्य आयुभ्य इदं० । सुपनः मूर्थरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः स ६० तस्मै स्वाहा । चन्द्रमसे गन्धर्वायद ६० । तस्य नक्षत्राण्यप्सरसो कुरयो नाम ता इदं ब्रह्मक्षत्रं पान्तु ताभ्यः स्वाहा । नक्षत्रेभ्योऽप्सरोभ्यो बेकरिभ्य इदं० । भुज्यः सुपर्णो यज्ञो गन्धर्वः स इदं ब्रह्म तस्मै स्वाहा ।भमु० यज्ञाय गन्धर्वा- येदं० । तस्य दक्षिणा अप्सरसः स्तवा नाम ता इदं० ताभ्यः स्वाहा । दक्षिणाभ्योऽप्तरोभ्यः स्तवाभ्य इदं प्रजापतिर्विश्वकर्मा मनो गन्धः स०तस्मै स्वाहा । प्रजापतये विश्वकर्मणे मनसे गन्धर्यायदं० । तस्पर्सा- मान्यप्सरसो वह्नयो नाम ता इदं वाताभ्यः स्वाहा । नक्सामेभ्योऽ- सरोभ्यो वदिभ्यो ३० । ॐ इपिरो विश्वयःसाइपिराय विश्व० यच से पाताय गन्धर्वायदं० । तस्यापोऽप्सरसो मुदा नाम ता ददं ताभ्यः स्वाहा। अद्भद्योऽसरो यो मुदाभ्य 30 । भुवनस्य पते यस्य त उपरि गृहा वह च । स नो रास्वाज्यानिर रायस्पोप५ मुवीर्य ५ संवत्सरीणा५ स्वस्तिः स्वाहा । भुवनस्य पत्य इदं० । परमेष्ठयधिपतिर्मत्युगन्धर्वः स इदं० तस्मै स्वाहा । मृत्युवे गन्धर्वायद । तस्य विश्वमप्सरसो भुवो नाम ता इदं० ताभ्यः स्वाहा । विश्वरमा अप्सरोभ्यो भूभ्य इदं । सुक्षिातः मुभूतिर्भद्रकृत्युपर्वा०तम स्वाहा । पर्जन्याय गन्धर्वायेदं० । तस्य विद्युतोऽप्सरसो रुची नाम ता इदं ताभ्यः स्वाहा । विद्य चोऽसरो- भ्यो सभ्य इदं० । दूरे हेतिरमृडयो मृत्युगन्धर्वः स इदं तस्मै स्वाहा । अमृहाय मृत्यवे गन्धर्वायेदं । तस्य प्रना अप्सरसो भीरुको नाम ना इदं ताभ्यः स्वाहा : मजाभ्योऽप्सरोभ्यो भीरुभ्य इदं चारः कपण. पासी कामो गन्धर्वः स इ० कामाय गन्धर्यायेदं । तस्याऽऽधयोs. सरसः मोचयन्तीनाम ना इ. ताभ्यः साहा । आरिभ्योऽप्सरोभ्यः गोचयन्तीभ्य इदं०। स नो भवनस्य पते. ह च । उगबह्मणेऽस्म तत्राय महिगर्म यच्छ स्वाहा । भवनस्य पत्य इदं० । एने जयाद्युपडीमा वफल्पिकाः। यदस्य कमणोऽत्य गरिचं यदा न्यूनमिहाकरम् । अनिष्टस्विष्टकदि- - ·२२ संसारपद्धता- द्वान्सर्व स्विष्टः सुहृतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुहृतहुते सर्वहुत आहुतीनां कामाना समर्धयिने स्वाहा । इत्युत्तरार्धपूर्वार्धे पूर्वाहुतितः किंचिद्भूयसीमाहुतिं जुहोति । अग्नये स्विष्टकृत इ० । तत इध्मसंनहन- शुल्वं विवस्याद्भिरभ्युक्ष्याशी नहत्य दा परिधीन्परिधानक्रमेणा- ड्क्त्वा वहिभ्यः परिस्तरणेभ्यश्च कांविदर्भानाढाय दामग्राण्यनक्ति म यानि मूलानि चाऽऽज्यस्थाल्याम् । एवं द्वितीयम् । तृतीयं तु मूलानि मध्यानि चाऽऽज्यस्थाल्यामग्राणि दयामिति । एवमड्क्त्वा ततश्चैक तृणमवस्थाप्यान्यानि दक्षिणोत्तराभ्या पाणिभ्यामुत्चरपरिधिसंधिमनुषवे- इयान्तत आयतने पर्यावर्तयति । ततस्विरूधमायतन एवाजलिना नीत्वाऽनौ क्षिपति । ततः स्थापिततृणं प्रहृत्य निरगुत्याऽन्ववदिश्य घाणे युगपत्संस्पृश्याप उपस्पृश्य तथैव चक्षुपी संस्पृश्याप उपस्पृश्य पृथिवीं संस्पृशेत् । ततो मध्यमं परिधिमनौ प्रहत्येतरों परिधी द्वाभ्यां हस्ताभ्यां सदेव महरति । ततः प्रायश्चित्तहोमः-कृतस्य कर्मणो न्यूनातिरिक्तदोपपरिहारार्थ माय- श्चित्तद्दोमं करिष्य इति संकल्प्य जुहुयात् । ॐ अनाज्ञातं यदाज्ञात यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय त्वः हि वेत्थ यथातथर स्वाहा । अग्नय इदं०पुरुषसंमितो यज्ञो यज्ञः पुरुषसंमितः। अग्ने तदस्य कल्पय त्वर हि वेत्थ यथातथ५ स्वाहा । अग्नय इदं० । यत्पाकना मनमा दीनदक्षा न यज्ञस्य पन्वते मर्तासः। अनिष्टत्योता ऋतुनिद्विजानन्यजिष्टो देवा ऋतुशो यजाति स्वाहा । अग्नय इदं । त्वं नो अग्ने वरुणस्य० स्मत्स्वाहा । अग्नये वरु. । णाय चेदंः । स त्वं नो अ० एघि स्वाहा । अग्नये वरुणाय चेदं० । यत इन्द्र भ० जहि स्वाहा । इन्द्राय मघवत इदं० । स्वस्तिदा वि०करः स्वाहा । इन्द्राय नम इदं. त्र्यम्बकं य० तात्स्वाहा । व्यम्मकायेदं । इदं विष्णु० सुरे स्वाहा । विष्णव इदं० । भूः स्वाहा । अग्नय इदं० । भुवः स्वाहा । वायव इदं० । सुवः स्वा० । सूपयेदं० । महः स्वा०। वृह- स्पतय इदं० । जनः स्वा० वरुणायेदं० । तपः स्वा० इन्द्रायेदं । सत्य स्वा० विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं० । वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यः स्वा. वसभ्यो स्ट्रेभ्यः त्येभ्यः सखावभागेभ्य इदं० । इति परिधिषु संस्रावान्यं जुहोति। तत उत्तरपरिपेक:-अदिनेऽन्यम स्थाः । अनुमतेऽन्वम स्थाः । सरस्सतेऽन्चमस्याः । देव सवितः प्रासावीरिति पूर्ववत्परिषेकं कृत्वा ॥

·ततः विवृदन्नहोमप्रयोगः। २३ ततोऽनेणा में प्रणीताः पर्याहत्यापरेणाग्निं निधाय प्रागादिक्रण दिक्- चतुष्टय ऊर्ध्वमधश्च जलमुत्सिच्य भूमाववशिष्टं जलं निनीयाऽऽत्मानं पत्नी च माजयित्वा मुखं संमृजीत । ततो ब्रह्मणे हिरण्यं गां वा पूर्ण पानं वा दक्षिणां दद्यात् । ब्रह्मा स्वस्तीत्युक्त्वा यथेतं प्रतिनिष्कामति । एते चेमसनहनादयो धर्मा आधारवत्सु दर्विहोमपु गृह्यान्तरे दृष्टाः कृताकृताः । केचिद्वास्तुवलिकर्मानन्तरमेतान्धर्माननुतिष्ठन्ति । संस्थाजपेनोपतिष्ठते- यज्ञ नमस्ते यन नमो नमश्च से यज्ञ । शिवेन मे सतिष्ठस्व स्पोनेन मे संनिष्ठस्व सुभतेन मे सतिष्ठस्य ब्रह्मवर्चसेन मे संतिष्ठस्व यज्ञस्यधि. मनु संतिष्ठस्वोप ते यज्ञ नम उप ने नम उप तं नमः । अग्ने नय० विधेम । इत्यन्यायतनात्पडगुलं स्थलं दिहायाग्निं तत्रानुलक्षीकृत्य वायव्या दिशि पूजयेत् । अमिपूजन आरक्तगन्धपुप्पाक्षत्तान्वर्जयेत् । मा नस्तोके त०मते । इत्य निर्विभूति ललाटे धृत्वा- श्रद्धां मेधां यशः प्रज्ञां विधां वुदि श्रियं बलम् । आयुष्य तेज आरोग्यं देहि मे हव्यवादन ।। इत्यानि संमार्य नमस्कुर्यादिति । अमुमपनयनोपदिष्टहोमविधिमन्यत्राप्यतिदिशति-सर्वदर्विहोमाणामेप कल्प इति । जुहोतिचोदिनेषु दपिहोम पु सर्वेषु एप उद्धननादिः प्रसाध. नीदेवीहोगान्तोऽनुक्रान्तः कमो विधिर्भवतीत्यर्थः । तया चाऽऽयारवत्सु दपिहोमप्येवायं विधिः फलति । आपूर्षिकेषु तु यावदर्थ द्रव्यसंस्कारः परिस्तरणपरिपको यावदुक्ता आहुतयोऽन्यानि च वैशेषिकाणि कर्मा- णीति चौधायनोक्तविधियेति तात्पर्यम् । इदं च तन्त्रद्वय तत्तत्कर्म- विशेपे तत्चत्सूत्रोक्त्या शाखान्नरोक्त्याऽऽचाराच व्यवस्थितं ज्ञेयम् । इत्यग्निमुखमयोगः। अथाऽऽपूर्विकतन्त्रेण त्रिदन्नहोममयोगः । फर्ताऽमुकाङ्ग दिनहोम पुण्याहवाचनं च करिष्य रति मंपल्प समिध्यमादाय अद एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा निटनहामा- ·२१ गंगापटनी- न या पक्ष्यमाणा गाना मशः परिग्रहापापि । भनि प्रिया. रुपा पाये।गाम 2018 नामिना०रिषा- द० ० 1 अनि टिपा गा गण । पनामाः मया गये । गया पिघ्रगममा पनि पनीयागरणानि र्भागानीय पाराणि मगन । दीमागण्या मोसमीपात्रमुप. पंपिगमाटन भागमागमानभाना-पं ममि त्रि. समाप परिय TT ARE: म पग पाप्राण्यु मानानि गावस्यवानिष्पनामा यसमाग यांन । मनः पयादामादिनान्द नारी नपा निधाग नदाग्नी दर निध्यान । नो परिवार गगंग्यारण मंहगाभिधागांतः पवादा. रन पाटनापूरमनियाय नानेपानग गफ्षिमा-यमामिप मिपिता परिपन्याऽमाटिना। ममि मागाधाय दव्योपद. न्यापा- यामिथिन प्रिटनन जुहानि । अनये राहा । अनय ८० 1 मोमाय गहा । मामाप.० । अनयन टाय पाहा । अग्नये. मादाय । समये नएनये म्यारा । प्रवनय ६० प्रजापतये ग्वाहानापय विश्वयो यमः पाहा । पिवयो देवभ्य ८० सीमा दग्नान्यः पाहा । माल्यो दानाय ८० । अग्नये निष्टहने वादा । अप्रये मिष्टान इदं० । अत्यानिः पूातिभिरसं. सननिराधपूर्वा दोत या । नाबारदानम् । आपूपिन्यान् । ततो न्यूनानिरित्तदोपपरिहारार्थ मप्रायश्चित्तं करिष्य दनि संकल्प भूभुः गुग पाहा । प्रजापतय इदं० । ततः परिस्नरणदिम!त्तरपरि- पत्याचरणानि याथिर्मानास्तीर्य नत्र मिचिम्मासिच्य पूर्व- पदासाटिनमन्नत्रयीकृत्य नेन वलि नि । वाग्नुपतये स्वाहा । चाम्पतयः । तना पनि परिपिञ्चनि । नात्र मपिमिश्रणमाचनान् । ततोऽनेनानना येन च सव्यसनेन ब्राह्मणान्मभोज्य पूवत्पुण्याहानीनि वाचयेत् । तनः श्रद्धामधे पीयेनामिति वदेत् । अयं च होप उपनयन- समावर्तनवत्सातिरिक्तगोटनगोग्ननपानगागारणपातुशमनासीमन्नो. अयनपुंसवननामररणानमारानचूडारणगोदानेवेव भाति नान्पत्र । समातिनादिषु प्रिटनहोमे वास्तुपलेपित्यः ।। दनि विदन्नहोमः। 1 ।

·ग्रहमग्कः। भय प्रहमखः। स च नित्यनैमित्तिककाम्यभेदेन त्रिविधः । शुभवारत्रिजन्मनक्षत्रा. यनविपुवोपरागादिषु नित्यः । उपनयनादिकर्मप्रारम्भेषु नैमित्तिकः । विपदपगमसंपदादिकामनासु काम्यः । तत्र काम्ये मण्डपकुण्डा(कुण्डम- ण्डपा)दिकं नित्यम् । नित्यनैमित्तिकयोरनित्यम् । यदा स्थण्डिलं तदा चेदिरेव न मण्डपः । कुण्डाभावे स्थण्डिले होमः कार्यः । अथ प्रयोग:-कर्ता स्नात्वा नित्यकर्म निर्वयं मौहूर्तिकोक्ते काल आचम्य माणानायम्य देशकालो संकीयं फरिष्यमाणामुककर्मणि ग्रहा- नुकूल्यसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ ग्रहयझं करिष्य इति नैमित्तिके संकः । नित्य ग्रह झं करिष्य इति, काम्ये तत्तत्कामनया ग्रहयशं करिष्य इति संकल्पः । संभारसंभरणं संकल्पात्पूर्व कर्तव्यम् । काम्ये ययोक्तवस्तून्येव । अन्यत्र प्रतिनिधिरपि । ततो गणपनिपूजनादि नान्दी- श्राद्धान्तं कृाऽऽ आदिरणं कुर्यात् । अमुकभवरान्वितामुकगोत्री-प. नामुगारवा जागी अम: गवसन्वितामुकगोत्रोत्पन्नममकशाखाध्यायिन- ममुकशर्माणमम्मिन्ग्रहयज्ञ अ चायन्वेन त्वां वृण इति विधिनं ब्राह्मणं पाणि संस्पृश्य वृणुयात् तद्धस्ते फलादि दधादित्याचारः । ततस्तं संपूज्य मार्थयेन- आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीनां वृहस्पतिः । तथा त्वं मम यझेऽस्मिन्नाचार्यो भव सुव्रत ॥ इति ।। ततो ब्रह्माणं वृत्वा संपूज्य यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा स्वर्ग लोके पितामहः । तथा त्वं मम योऽस्मिन्ब्रह्मा भव हिजोत्तम ।। इति तं पार्थपेत् । ततः सदस्यं वृत्ता संपूज्य भगवन्सर्वधर्भज्ञ सर्वधर्मभृतां वर ! वितते मम योऽस्मि सदस्यो भव मुवन । इति तं मार्ययेत् । खतो होमानुमारेणतिनो स्वा संपूज्य भस्य यागस्प निम्पनी भवन्तोऽभ्यर्थिता मया। ।

·२६ ससारपद्धती- मुमसन्नै प्रकर्तव्यं कद विधिपूर्वकम् ।। इति ता-मार्थयेत् । अथाऽऽचार्योऽन्यायतनस्य पवादुपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य यदत्र सस्थित भृत स्थानमाश्रित्य सदा। स्थान सक्त्वा तु तत्सर्वं यस्य त्व गच्छतु ।। अपक्राम-तु भूतानि पिशाचा' सवतादिशम् । सपामविरोधेन ब्रह्मवर्म समारमे ॥ इति प्राग तिरमण सर्वत. सर्पपालिकार्य, शुवो दृव्या मरुतः शु० पावा। पि.नित हुन् । २५ न० प्य य । इति पञ्चगव्येन सवतो भूमप्र ॐ आपो हिष्ट मया० यथा च न ! इति श्रद्धा- दकन सतो भूमाक्ष्य । ॐ स्वस्ति न . द्रा वद्ध० र्दधातु । इनि अपित्वा, देवा पायान्तु यात गाना अपयान्तु विष्णो दवयजन रक्षस्वेत्सरन्यायतनात्पश्चाद्भमिमभिमशेत । तत आयतन कुमुटिना समज्य यथाक्तलक्षणकुण्डसत्त्वे ब्रह्मविष्णु रुद्राख्या मेखलाटवता आवाय गौरी योनिदवतामाबाह्य मपूज्याऽऽय तन समन्ताद्रगलिया भूपयिन्वा गोमयेन परिप्योद्धननादि कृत्वा वरदनामान मथित श्रोत्रियागारादाहन वा प्रतिष्ठाप्य चत्वारि शृङ्गात ध्यायेत् । पुष्टिकामनाया त बल्बर्धननामानि । ततो यथोक्त लक्षण ग्रहपीठ विधाय ता सति सभवे सर्वताभद्र विरच्य तत्र ब्रह्मा दिदेवतास्थापन पजन च मुर्यात् । सर्वतोभद्रासभो तु सूर्यादिदेवताना मेव स्थापन कुर्यात् । मण्डल्देवतास्थापनपक्ष सूर्यादिदेवतावाधानो तरम-वाधान कृता प्रत्येस्मेकाहुति जुहुयात् । हिने प्रणवादिस्वाहामारान्तर्नामभिहोम । तन मन्ना --ॐ ब्रह्म जज्ञान विष । ब्रह्मणे नमो ब्रह्माणमावाह यामि, इति पीठम य ब्रह्माणम् । ॐ आप्यायस्व. गर्थे । सोमाय. सोममा० इत्युत्तरे सोमम् । ॐ अभि त्रा० महे । ईशानाय० ईशा इत्यैशान्यामीशानम् । ॐ इन्द्र वो० वल. । इन्द्राय ० इन्द्रमा पूर्व इन्द्रम | ॐ अदृत० कलम् । अग्नयः आग्नमा० इत्याग्नश्याम निम् । ॐ यमाय मा ऊन ! यमायः यममा० इनि दक्षिणे यमम् । मीना नमाशब्दर- नमा० ·ग्रहमखः। ૨૭ ॐ देवीम० चष्टे । नितये० निीतमा० इनि नर्ऋत्यां नितिम् । ॐ तत्त्वा या० मोपीः। वरुणाय० वरुणमा० इति पश्चिम वरुणम् । ॐ वायो श. जसा । वायवे. वायुमा० इति वायां वायुम् । ॐ अष्टो देवा. स्वति । अष्टवसुभ्यो० अष्टवसूना० इति वायु- सोममध्येऽष्टी वसून् ।ॐ नीलग्री० श्रिताः। तेपा० न्मसि । एकादश- रुद्रेभ्यो० एकादश रुद्राना० इति सोमेशानयोर्मध्य एकादश रुद्रान् । ॐ त्यान्न क्ष० टये । द्वादशादित्येभ्यो० द्वादशाऽऽदित्याना०इतीशानेन्द्र- गोर्मध्ये द्वादशाऽऽदित्यान् । ॐ या वा० क्षतम् । अश्विभ्यां० अधिना० इतीन्द्राग्न्योमध्येऽश्विनौ । ॐ ओगास० मुतम् । विश्वभ्यो देवेभ्यो० विश्वान्देवाना० हत्यनियमयोर्मध्य विश्वान्देवान् । ॐ अभि स्यं देव५० सुवः । सप्तयक्षेभ्यो० सप्त यक्षाना० इति यमनित्योमध्ये सप्त यक्षान् । ॐ आऽयं गौ: न्सुवः । सर्पेभ्यो० साना० इनि निक्रतिवरुणयो- मध्ये सर्पान् । ॐ ऋतापाऋत. पान्तु। गन्धर्वाप्सरोभ्यो गन्धर्चा- प्सरस आ० इति वरुणवााधे गन्धर्वापरसः । ॐ यदक्र० जातं तेर्चन् । स्कन्दाय० स्कन्दमा• इति ब्रह्मसोममध्ये स्कन्दम् । ॐ तत्पुरु० हे ८.क्र. नन्दिः प्रचोदयात् । नन्दीश्वराय. नन्दीश्व- रमा० इति मन्दस्योत्तरनी नन्दीश्वरम् । ॐ यत्ते गा० मस्तु । शूलाय. शूलमा० इति नन्दीश्वरस्योरः शूलम् । ॐ कारि० पां मृधम् । महाकालाय. महाकालमा० इनि शूलस्योत्तरतो महाकालम् । ॐ द्वाविमा यद्रपः । दक्षाय० क्षमा० इान भन्मे शानया ध्ये दक्षम् । ॐ नामदि० से नमः । दुर्ग:ये ० दुर्गामा० इति ब्रह्मेन्द्रयोमध्ये दुगाम् । ॐ इदं विष्णु० मरे । विष्णवे न० विष्णुमा० इति दुर्गायाः पुरतो विष्णुम् । ॐ उनीरता पु। स्वधायः सयामा इति ब्रह्मान्यो- स्वधाम् । ॐ परं मृ० वीरान् । मृत्युरोगेभ्यो० मृत्युरोगाना० इति ब्राह्मयमयोर्मध्ये मृत्युरोगान्। ॐ गणाना त्या० सादनम् । गणपतये गणपतिमा० इति नामनियोध्य गणपतिम् । ॐ शं नो देवी तु नः। अद्भया० आ आ० इनिमारुगयोषध्येऽपः। ॐ मरतो० जना मरुद्भयोमरुत मा० इति ब्रह्मवाप्योर्मध्ये मरुतः । * योना पृ. प्रयाः । पृपिय० पृथिवीमा० इति ब्राह्मणः पादमूले कर्णकायः पृषि- बोम् । इमं मे ग० मया ! गङ्गादिनदीयो० गङ्गादिनन्दी० इति तर - 1 ·२८ सम्पारपद्धती- गङ्गादिनदी.1 ॐ धाम्नो धाम्नो० अनि १० श्च । सप्तमागरेभ्यो नमः सप्त सागराना० इति तत्रैव सप्त सागरान् । ॐ मेरचे मरुमा इति तदुपरि मेरुम्। तत आयुधानि-ॐ गदायै० गदामा० सोमम्योत्तरे गदाम् । ॐ त्रिशूलाय० त्रिशूलमा० ईशानस्यैशान्यां त्रिशूलम् । ॐ बजाय० वजमा० इन्द्रस्य पूर्व वज्रम् । ॐ शक्तये० शक्तिमा० अग्नेराप्नेय्या शक्तिम् । ॐ दण्डाय दण्डमा० यमम्प दक्षिणे दण्डम् । ॐ खगाय० खड्गमा० नितेन्या खड्गम् । ॐ पाशाप० पाशमा० वरुणस्य पयिमे पाशम् । ॐ अङ्कुशाय० अकुशमा० वायोर्वायच्यामसम् । इत्या. युधानि । ॐ गौतमाय० गौतममा० गढाया उत्तरे गौतमम् । ॐ भरद्वाभाय० भरद्वाजमा० त्रिशूलस्यैशान्या भर । * विश्वामित्राय विश्वामित्रमा० बजस्य पूर्व विश्वा० । ॐ श्यपाय० ३श्यपमा. शक्तेराग्नेय्या क० । ॐ जमदग्नयः जमदग्निमा० दप्यस्य दक्षिणे जम । ॐ वसिष्ठाय० वसिष्ठमा० रुड्गस्य नैऋत्यां व० । अत्रये० अत्रिमा० पाशस्य पश्चिमेऽ । ॐ अरुन्यत्ये० अरुन्धती अशस्य वायव्यामरु० । इत्यृपीन् ॐ ऐन्द्रयः पेन्द्रीमा० विामित्रस्य पूर्व ऐ० । ॐ कौमार्य. कौमारीमा० कश्यपस्याऽऽग्नय्या कौ० । * ब्राह० ब्राह्मीमा० जमदग्ने- दक्षिणे घ्रा० । ॐ वाराही० वाराहीमा० वसिष्ठम्य नैर्ऋत्यां वा० । ॐ ० चामुण्डामा० अनेः पश्चिमे चामु० । ॐ वैष्ण० वैष्ण- वीमा० अरुन्धत्या वायव्यां वैष्ण । ॐ माहेश्वर्यै० माहेश्वरीमा० गौतमस्यौचरे माहे० । ॐ वनायक्यै० वैनायकीमा० भरद्वाजस्यशान्यां वैना० 1 इत्यष्ट शक्तीः। एता देवता आवाा । * नर्य प्र० ष्ठितामिति प्रतिष्ठाप्य फाण्डानु- समयेन पदार्थानसमयेन वा सर्वा देवताः पूजयेत् । ततस्तदुपरि वैदिप- सिमित श्लोमं वस्त्र प्रसार्य वस्त्रस्य समन्तादवध्यर्थे रेखा लिखित्वा तत एकाला-तरालातिसः समन्तादेखा लिखित्वाऽवशिष्टं चतुरभं प्रश्वयुदञ्च में विभज्य तेषु न [स]के टए माये रक्तवर्णचूर्गेन सूर्यस्य वृन इनामय्या युगेन पर समर+ पीठ दक्षि-स्या रक्तवर्ण चामुण्डायै० ·ग्रहमासः। चूर्णेन त्रिकोणं भौमस्य पीठमै सान्यां पीनचूर्णेन बााकारं युगस्य पीठमुत्रम्या पीचूर्णेन दीर्घचतुरश्रं गुरुः पीठं पूपियां श्वेतचूर्णेन पञ्च- कोणं शुक्रस्य पीठं पश्चिमाया कृष्णचूर्णेन व्यङ्गलक्षेत्रफलं पडनुलक्षे- प्रफल वा पानेः पीठं नैऋत्यां नीलवर्णन अपरिवारं राहोः पार वायगा नानावर्णेन चूर्णेन ध्यसाकार कनोः पीठमेव पीठानि विभागन्मुित्चारणं कुर्यात् । अश्मन्नू० स्वस्ति । इत्यनुयाकेन प्रतिमानामान्युत्तारणं कृत्वा पश्चामृनैः शुद्धोदकेन च प्रक्षाल्य नत्तदिगानना ग्रहमतिमाः स्थापयित्वा सूर्यप्रतिमायाः कपोलो स्पृष्ट्वा प्राणप्रतिष्ठां विदध्यात् । अस्य श्रीमाणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋपयः । ऋग्यजः- सामानि छन्दानि । चिद्रूपा परा प्राणशक्तिर्देघना । आं वीजम् । ही शक्तिः। क्कों कीलकम् । मूर्यप्रतिमायां प्राणप्रतिष्ठापने वि० ॐ आ ही को य र ल वं शं पंसं हो हंसः सोऽहं सूर्यप्रनिमायाः प्राणा इह माणाः । * ही क्रों में रेशं ५ में हो हंसः सोऽहं सूर्यमनिमाया मीच इह स्थितः । ॐ आ ही का यं० सन्द्रियाणि वाध्याश्चक्षुःश्रावस्य ग्जिमाघ्राणपाणिपादपाययस्था इवाऽऽगत्य स्वस्तथे मुखं तिरं तिष्ठन्तु स्वाहा, इनि जोत् । अस्य माणा: प्रतिष्ठन्तु भस्य माणाः क्षरन्तु च । अस्य जीवत्वमर्चार्य स्वाहा । इति मन्त्रमुक्त्या प्रतिमा सजीवां ध्यायेत् । एवं माणतिष्ठा विधाय मतिमा पञ्चामृनः संस्थाप्य शुद्धोदकेन स्नापयेत् । तत ॐ उदु त्य० मूर्यमिति मन्त्रण सुवर्णशलाकया दर्भशलाफया पा गोघृनेन प्रतिमाया दक्षवामनेत्रे मन्त्रावृत्त्या क्रमेणोन्मील्य, ॐ अअन्ति त्वाम० पस्थे । इति मन्त्रावृत्त्या क्रमेण मधुना नेत्रे अभ्यज्यो. पहार निवेदयेत् । नेवोन्मीलनमारभ्य प्रतिमायाः पुरतो न तिष्ठेत् । एवं सोमादिपतिमाहेन । अपया सईव सर्वासां मर्यादिमतिमाना- महन कुर्यात् । ततो ग्रहानाबाहयत । * आ सत्येन० श्यन् । भूर्भ : मुवः, भगवन्नाधिपते किरीटि. न्सप्लायरयारूद लिङ्गदेना काश्यपमगोत्र सूगेहाऽऽगरनि मध्ये मादमुम्ण ताम्रपनिमाया रकामतः सूर्पमावावहाधितिष्ट्रनि स्थापयन् ।

·संसारपद्धती-- . ॐ आप्यायस्व० गथे । भूर्भुवः नुवः, भगवन्नक्षत्राधिपते फिरीटि. न्दशाश्वरथारूढ यमुना-रोद्भवा ऽयमगोत्र सोमहाऽऽगच्छत्याग्ने या मत्यड्मुख्यां रजतस्य वा स्फटिरस्य प्रतिमाय! श्वेताक्षत. सोममाया. हाधितिष्ठति स्थापयेत् । * अभि० यात । भूभा. मुर , भगानन्याकते फिरीरिक्त मेपरथारूढावन्तिासमुद्भव भारद्वाजसगोगाङ्गार हाऽऽगन्छेति दक्षिणे दक्षिणामुख्या रक्तचन्दनप्रतिमाया रक्ताक्षरङ्गारकमावाये गतिष्ठति स्थाप०॥ * उद-यस्वा० मेनम् । भभुवः मुवः, भगवन्मोम्याकृते किरी- टिपीतसिंहरयारूढ मगधदेशोद्भयाऽऽयसगोत्र वोहाऽऽगच्छेत्यशा न्यामदड्मुर या सुवर्णप्रतिमाया पीताशयमानावेहाधिरिष्ट्रति स्थापयेत् । बृहस्पते अति. चित्रम् । भूर्भगः सुव , भगान्सदैवताचार्य पिरीटिन्पीताश्वरथारूद मिशद्भाऽगिरगोर वृहस्पत इहाऽऽग छत्युत्तर उदमख्या (वर्णप्रतिमा ॥ पीताततेहपातमारा दायिति- ऐति स्थाप। ॐ शुक्र ते अ. रस्नु । भूभाः सुवः, भगवन्सहिन्याचार्य किरी- दिलवायारूद भोजस्टदेशोगा भागातगोत्र शुक्रटागच्छेति पूर्वे भामरूपा रजतपतियाया ह क्ष क्रमासदाशितटेति स्थाप० । ॐश नो देवीर० न. ! भूर्भ: रवः, भगवन्यूराक्रने किरीटि- नीरगृध्ररथारट सौराष्ट्र सोद्भव कापपसगोत्र शनैश्चरेहाऽऽ च्छेति पश्चिम प्रत्यरूपा लोहमतिमाया नीलामतः शनैश्वरमावावहाधिति. टेति स्था1०1 ॐ कया २० वृता । भूभा. सरभगाकर। कुन किरीटकृष्ण सिंहग्यारूद रादिरापुरोद्भव पट ननिमगोत्र सहा इशारति रक्षि- गामख्या सीसपतिनाया कृष्णाने राहु बाह्य हाधितिष्ठो स्थाप० । ॐ तुं कृ३० सः । भूभयः मुमा, भगाराने किरीनिश्चि- पोतरथारूदान्तवेंदिसमुद्भव मिनिसगोत्र केवो assगच्छति दक्षि- नामाव्या काम्पनिमाया चित्रातः केतुमावादोहाधेितिष्ठति स्थाप० ।

·ग्रहमरवः। यसोजमतिमाला सर्वाः सुवर्णमय्यः । नदशाये तण्डल पञ्जादौ । यथो- सातला सर्वात श्वेता एक । सर्वे ग्रहा आदित्याभिमुखा एव या स्थापनीयाः । अधाधिदेवनाः । ॐ त्र्यम्बकं यजा० ता । भू० ईश्वराय० ईश्वर- मायामीति मूर्यटक्षिणपार्थ ईश्वरम् । गौरीमिमा० व्योमन् । भू० उमायें. उमा० इति सौमदक्षिणपाचे उमाम् । यदमन्दः० महि जातं तेऽन् । ० स्कन्टाय० स्कन्दमा० इत्यङ्गारकदक्षिणपार्चे स्कन्द. म् । ॐ विष्णोरगट वा । विष्णवे० विष्णुमा० इति बुधदक्षिणपावें विष्णम् । ॐ ब्रह्मा दवा० मन् । भ० ब्रह्मणे ब्रह्माणमा० इति बृहस्पति- दक्षिणपाश्य ब्राणम् ॐ सजोपा १०तो नः । भूपन्द्राय दन्द्रमा० इनि शुक्रदक्षिणपाय इन्द्रम् । ॐ इमं यम० यस्य । भू० यमाय० यममा० इनिशानिया यम । ॐ कापिरस्य ० धम् । मू० कालाय. कालमा० इति राहुदक्षिणपा कालम् । ॐ चित्राचमो स्व० शीय । भू० चित्र- गुप्ताय चित्रगुप्तमा इनि दक्षिणपाचे चित्रगुप्तम् । इत्यधिदेवताः सुवर्णप्रतिमा स्वक्षनपुछपु वाऽऽचाहयेत् । तत: मत्यधिदेवताः । ॐ अमिं दूनं ४० प्रतुम । भू० अगषे० अग्निमा० इति सूर्योत्तरपार्वेऽग्निम् । ॐ अप्यु मे सो० पजीः । भू. अद्भ यो० अप आवा० नि सोमांत्तरपार्थेऽपः। ॐ न्यांना पृ० मथाः । भूः भूम्यै० भूमिमा० इत्यङ्गारकोत्तरपाचे भूमिम् । ॐ इदं वि० सुरै । भू० विष्ण. विष्णुमा० इति चुत्तिरपावं विष्णुम् । ॐ इन्दं वो वि० वलः । भू० इन्द्राय० इन्द्रमा० इति वृहस्पत्युत्तरपार्च इन्द्रम् । ॐ इन्द्राणी० पतिः । भू० इन्द्राण्य० इन्द्राणीमा० इति शुक्रोत्तर पार्व इन्द्राणीम् । ॐ प्रजापते न० यीणाम् । भू० प्रजापतये० प्रजापतिमा० इति शनैश्चरोत्तरपा प्रजापतिम् । ॐ आऽयं मी० मुवः । भू० सभ्यो सर्पाना० इति राहूतरपाचे सर्पान् । ॐ ग्राम 'जज्ञा० वियः । भू० ब्राह्मणे० प्रामाणमा० इति केतृतरपाश्यं ब्रह्माणम् । इति प्रत्यधिदे. चताः मुवर्णप्रतिमाम्यक्षतपुषु वाऽऽहयेत् । अथ ऋतुसंरक्षणदेवताः। ॐ गणानां दनम् । भ० मागणपतये महागणपनिमा० इति गोरुत्तरतागजाननम् । ॐ जानवंदमे मु० त्यपिः। भ० दुर्गाय दुर्गामा० नि गनेरुतग्नो दुर्गाम् । ॐ वायां गतं नसा । ।

·संस्कारपद्धती- भू० घायवे० वायुमार इति सूर्यस्योत्तरनो वायम् । ॐ घृतं घृतपा० रिक्षाय । भू. आका य० आकाशमा० इनि राहोदक्षिणत आकाशम्।। ॐ या वा कशा क्षतम् । भू० अश्विभ्या० अश्विनावा० इति तोर्द- क्षिणतोऽश्विनौ । ॐ वास्तोपसे० पदे । भू. वास्तोष्पतये० वास्तो- पतिमा० इति वृहस्पतरुत्तरतो वास्तोप्पतिम् । ॐ क्षेत्रम्य .प० दृशे । भू० क्षेत्रपालाय० क्षेत्रपालमा० इत्यङ्गारक-योत्तरतः क्षेत्रपालम् । अय लोकपालाः । ॐ प्रातार विन्द्रः । भू· इन्द्राय ० इन्द्रमा०इति शुक्रमण्डलात्पुरत इन्द्रम् । ॐ अमे नय० धेम । भू० अग्नये. अमिमा० इति सोममण्डलादानेपामग्निम् ॐ इमं यम० यस्व । भू० यमाय० यममा० इत्यङ्गारसमण्डलादविणतो यमम् । ॐ असुन्वन्त ० मस्तु । भू० निनये. नितिमा० इनि बहुमण्डलान त्या निर्ऋतिम् । ॐ तत्ता नापिक पी. । भू० वरुणाय० वरणमा० इति गनिमण्डलारपश्चिमतो आ नो नियु० दानः। ० वायवे वायुमा० इति केतु मप्हलाद्वायत्या वायुम् । ॐ संत पया. विष । भूक सोमाय मोम मा० इनि बम्पनि लादुत्तरतः सोमम् । ॐ अभि त्या० महे । ५० ईशानाय. ई. मा० इति युध-ण्डलादेशान्यामीशानम् । इति प्र.िमा. स्वक्षताखेषु वा रोकपालानावाहयेत् । ततो नर्य मनोताम् । इति सर्या देवताः प्रतिष्ठाप्य काण्डान. समयेन पदार्थानुसमयेन वा पूजयेन् । ग्रहाणा पूजने त्वयं विशेषः- दिवाकराय रक्त वस्त्ररक्तचन्दनरक्तकरवीरमल्ल की निर्यासधूपघृतदीपगुडो- दनद्राक्षाफलानि । चन्द्राय घेतवस्रश्चनन्दन श्वेनकरवीरवृतयुक्ताक्षत- धूपघृतदीपघृतयुक्तपायसेक्षवः । भौमाय रक्तवस्त्ररक्तचन्दनरक्कोर'ल- * सर्जरसधा दीपहविष्यानपूगफलानि । पाय रक्तवस्त्रकुडमयुक्त चन्दनचम्पायुप्पागुरुधुप बी१५ष्टिकपायसनारिङ्गाणि । गुरवे रक्तवस्त्र- कुमुगयुक्तपदनागत्यपप्प x लो बाणधूरघृतदीपदथ्योदनजम्बीगणि। शुक्राय वे खश्वेतचन्दनात पप्पवित्लफलनिर्याससहितागु धूपघृतदीप- घृगंदनवीजपूराणि । शनये कृष्णवनागुरुचन्दनकालाजनीपुष्पगुग्गुल. धूपघृतदीपतिलमापभित्रिनानखपुरफलानि ! राइवे कृष्णवखागुरुचन्दन सर्पपपुष्पलाताधूपनदीपवणपिक्षीग्युक्तोंदननारीकेराणि । केतवे । * रानी। लोहनदी।

·ग्रहमखः। . । कृष्णवख गरुचन्दनशखिनीपुष्पलाक्षाधूपवृनदीपारक्तपिट्युवलवणमि- श्राजाक्षारयुततिलतण्डुलमिमिताइनदाडिमफलानि । एनेगा यथोनाए- दार्थानामहाभ 'तु यथासंभवमुपचाराः कल्पनीयाः । अधिदेवनापत्य- धिदेवतानां त एबीपचाराः । गणपत्यादिषु तु स्वतमेव चन्दनं शतप- प्राण्येय ,पुष्पाणि, तदभाव श्वेतपुष्पम् ।धूपः स एव । गोघृतदीपो घृतौद. ननवेद्यमिति । ततः पीठादेशान्यामुदीच्यां वा मही ग्रारिति भूमि स्पृष्ट्वा तत्र रङ्गन्ध लीप विधायौपधयः संस्दन्त इति प्रस्थपरिमितधान्यपुझं तत्र कृत्वा तपाऽऽनित्यतन नवमत्रण तैनसं मृन्मयं वा चन्दनेनानुलिस दध्यक्षत. पुष्पमालायलंकृतं कुम्भं संस्थाप्ये म इत्युदकन पूरयित्वा, ॐ आप्या- यस्व० गथे । इति कलशे क्षीरं प्रतिप, ॐ दवि० पत् । इति दधि । शुक्रम० जोस । इयाज्यम् । ॐ मधु याता• तु नः । इति मधु त्वे ऋतुम० योऽपि । इनि शराम् । ॐ तत्त० यान् । इति गोमूत्रम् । ॐ गन्धद्वारा०श्रियम् । इनि गोमयम् । पुनरायायस्वेत्यादि- भित्रिभिः क्षीरदधिघृतानि कलशे प्रक्षिप्य नूतनाहनचित्र पर्वतधातूंस्तूष्णी प्रक्षिप्प, उद्धृताऽसि० कृतम् । इति कलशेऽश्वशालागनशालावल्मी. कनदीसंगमहदरानद्वारगोठमर्दशाहताः सप्त मृत्तिकाः प्रक्षिप्य गन्धद्वारा- मित्यादिभिर्गन्यादीरत्नान्तानुपचारान्प्रक्षिप्य, ॐ या जाता० सप्त च । इनि कुष्ठमांसीहरिद्राद यमराजलयचन्दनसटीचम्पामुतात्मिका दशौ- पी: कल निक्षिीम् । कुटु कोट । मांसी जटामांसी । मुरा मोरवेल इ. प्र. शैिलयं शिलारसः। सटी कचोरः । मास्तवृक्षत्वा । मुस्ता नागरमोथा, इति प्र०। एतासाभार वर्ग कल से प्रक्षिपेत् । ततो दुर्गा अपळयः पालशम्य मुखमाछाय, * पुत्र वस्त्रा० चेये । इति कल यखयुभेग वेऽयित्वा पूर्णा पति तण्डुल पूर्णन पात्रंण फलशा- ननं पिपाय तत्र कल गस्य मु० रु समु० रकाः । गङ्गे च यमुने० जलेऽस्मिन्सनिधि फर्षिति देयता आवाझ संपूज्य वरुणं तत्वा यानी. त्याबाह्य संपूजयेत् । ततः- देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदयां । उत्पनोऽसि नठा कुम्भ विभूतो रिणुना स्तयम् ।। सत्तीये मर्वतीर्थानि देवाः म त्यपि स्थिनाः।

·संस्कारपद्धती- ६४ ततः- त्वयि तिष्ठन्ति भूनानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥ शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वे देवाः सपैतृकाः ॥ त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलमदाः । त्वत्प्रसादादिम यज्ञ कर्तुमीहे जलोद्भव ।। सानिध्यं कुरु देवेश प्रसन्नो भव सर्वदा ।। इति संभार्ययेत् । :-आपो हि ठा० ३ हिरण्यवर्णाः० ४ पवमानः सु० १७ इति कुम्भमभिमृश्य जपेत् । अयान्वाधानम्-आचार्यः समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणा. यामान्तं कृत्वा ग्रहयज्ञहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ता इत्यादि ध्याहृत्यन्तमुक्त्वा गणपतिभेकया चर्चाहुत्याऽऽज्यादुत्या वा यक्ष्य इति चदेव । शेषिकप्रधानहोमे-सूर्य सोममङ्गारक बुधं वृहस्पति शुक्र शनैश्चरं राई केतुम् , अमुकसंख्याकामियायथमर्कादिसमिद्भिश्वर्या- तिभिराज्याहुतिभिश्च, ईश्वरम्, उमां स्कन्द नारायणं ब्रह्माणम्, इन्द्रं यमं कालं चित्रगुप्तम् , अग्निम् , अपः, भूमि विष्णम् , इन्द्रम् , इन्द्राणी प्रजापति सर्पान्ब्रह्माणम् , अनुकसंख्याकाभिर्यथायथपर्कादिसमिदनिश्च इनिमि. राज्याहुतिभिश्च, गणपतिं दुर्गा वायुम् , आकाशम्, अश्विनी वास्तो पति क्षेत्रपालम्, इन्द्रम्, अग्निं यमं निति वरुणं वायु सोमम्, ईशानम्, अमुक- संख्याकाभिः पलाशसमिद्भिवातिभिराज्यानिमिश्च, मण्डलदेवतापक्षे मण्डलंदवताः प्रत्येकमेकका हुत्या यक्ष्ये अधिपत्यधिदेवतानां प्रधानदशा- शेनेतरदेवतानां विंशशिन वा होमः कार्यः। पात्रासादनकाले दासाद- नोत्तरं बहूनां चरूद्धरणपात्राणा वाणामाज्यस्थालीनां च बद्धीनामा- सादनं मोक्षणं च कार्यम् । स्थालीपाकधर्मेण चरुं श्रपयित्वा युगपदने- ककर्तृकचर्वाज्यहोमनिहाय सर्वेषां स्रवाणां संमार्गः कार्यः । मुत्रस्थाने दव्यों वा । तासामपि संमार्गः। पर्यनिकरणकाले सोमद्रव्यैः सहाss- ज्यस्य पर्यनिकरणम् । ततः शृतं चरुमभिधार्योत्तरत उदास्य यहिप्या- साय तत्रैवाऽऽसादितेषु चरूद्धरणपात्रेपूढत्य यथादैवतं विभज्य परि- पैकादि व्याहृति होमान्तं कृत्वा गणानां त्वेति मन्त्रेण पलाशसमिञ्च - ज्यानामेकैकामाहुतिमाचार्य एव जुहुयात् । गणपतय इदं न ममेति यजमानस्त्यागं कुर्यात् । - .

·ग्रहमखः । तन:-ऋत्विज उदङ्मुखाः प्राङ्मुखा वोपविश्य द्विराचम्य साब- धानमनसो भवेयुः । ततो यजमान इमान्युपकल्पिनानि हवनीयद्रव्या. णि अन्याधानोद्दिष्टसंख्यापर्याप्तानि या या यक्ष्यमाणा देवतास्ताभ्य- स्ताभ्यो मया परित्यक्तानि न ममति ट्रम्पत्यागं कुर्यात् । तन ऋत्विज आवाहनोक्तानमन्त्रैरन्याधानोदिव्यैरन्वाधानोक्तसंख्यं होम कुर्युः । तत्र चरुसमिद्धोपकर्तारः स्वस्वदक्षिणहस्तं निष्टप्य वाम- हरलेन संमृज्य पुननिप्य दक्षिणहस्तनन स्वस्वसंपार्गदर्भपहरणं कुर्युः । अब चरुश्रपणासंभवे गृहसिद्धान्नेन देवपवित्रसंस्कारसंस्कृतेन होम इति संप्रदायः । अर्कः पलाशः खदिरोऽपामार्गः पिप्पल उदुम्बरः शमी दूर्वाः कुशा इति क्रमेण ग्रहमामिधः । एतासामलाभे पलाशसमिधः। तत्र समिदकैका होतव्या । दूर्वाणां दर्भाणां च त्रिकं त्रिकम् । आज्य दव्यैव होनव्यम् । अद्गुष्ठाग्रेण चरुं ग्राप्तमात्रं निप्पीड्य संहनाङ्गुलिनो- तानेन दक्षिणेन हस्तेन होतव्यः । समासे मधानहोम आचार्यों मण्डल- देवतापक्षे मण्डलदेवताहोमं कृत्वा स्थापितदेवतानामुत्तरपूजनं विधाय प्रसीदन्तु भवन्त इति तान्संपार्थयेत् । ततः सपत्नीको यजमानोऽग्नेः पश्चादुपविश्याम्यायन नस्य समन्तादिक्षु मदीपमापभक्तचलीन्दिक्पा- लेभ्यो दद्यात् । प्रतिलि समर्पणं साक्षतं जलं क्षिपेत् । बातार विन्दः । इन्द्राय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाया सदीप मागभक्तवालि समर्पयामीति साक्षतं जलं त्यक्त्वा भो इन्द्र बलिं भक्ष दिशं रक्ष मम सकुटुम्बस्याऽऽयुप्फर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टि- फर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता वरदो भव इति प्रार्थयेत् । ॐ अग्ने नय मु० म । अग्नये सा० यामि । भो अग्ने २० भव । ॐ इमं यम० स्व० यमाय सामि । भो यम ब० भव । असुन्वत० मस्तु । निर्वतये सा. यामि । भो नि । तत्वा या० पीः । वरुणाय सा० मि। भो, वरुण. मा नो० नः । वायवे सा मी वायो० व । सं० प्य । सोमाय सा० मि । भोः सोम० ३० । अभि० हे ईशानाय सा० भी । शान. व। . ततो ग्रहादिचलयो ग्रहपीठसमीप ॐ आस० न् । सूर्याय सासन- निकायवराग्निरूपाधिदेवतामत्यधिदेवतासहितायेमं सदीप माप० मि | भोः सूर्य, इमं घलिं गृहाण मम स० भवनि माययेत् । आप्पाए ·संरपारपद्धतौ- थे । सोमाय० काय, उमानुपाधिदै० य । ॐ अग्नि ति । अङ्गार. पाय. काय सन्दभूमिरूपाधिदेवता० य । ॐ द्रुथ्य० मेतम् । चुधायक नारायणविष्णुरूपाधिद० व। * हरपने० नम् । वृहस्पतये० ब्रह्मेन्द्ररूपा० व । ॐ गुकं० रतु । शुक्राय० इन्द्राणीरूपा० व । ॐ शं नो० नः । शनैः समागपरिरूव । ॐ कया० ता। राहवे. फालसर्परूपा० च । ॐ थाः। नये चित्रगुप्तहरू० ३ । ॐ गणाना० दनम् । गणपतये० सिद्धिबुद्धिसहितायमं० भोः सिद्धि- घधिसहित गणपते० । ॐ जातये० दुर्गायै० साङ्गायै स० पाय, इ. भो दर्गे, इमं व० स्याऽप्युफी क्षे० की शा०त्री पुत्री तु०ी नि० श्री वरदा भव । ॐ वायो० सा। वायवे सा० मि । भो वायो । ॐ घृतं घृतावा० क्षाय । आराशाय सा० मि। भो आकाश, इमं । ॐ या वा क- तम् । अचिभग साङ्गाभ्या स० भ्यां सा० भ्यां स. काभ्यामिमं स० मि। भी अधिनाविम वाले गृहीतं मम स० युष्ारी क्षे तारों शा० रा पु० रौ तु० रौ नि० तारों वरदो भवतम् । ॐ वास्तापतेक पदे । वास्तोप्पतये सा० मि | भो पा० ते, इमं० भवेति । तनः क्षेत्रपालाय कामरक्तपुष्पादि युनं सदीपं साम्पलं सदक्षिणं मापभत्त.वाल दद्यात् । क्षेत्रस्य पति० दृशे । क्षेत्रपालाय सा० काय भूतप्रेतटामिनीशास्निीब्रह्मराक्षसवेतालादिपरिवाश्युतायेम कुमादि- युतं मापभक्तवलि सम० मि । भो भोः क्षेत्रपाल सपरिवारम वालि. भवति। ततः शुद्रेण वलि बहिर्देशे प्रापयेत् । तस्य पृष्ठतः शान्तिपा. उपूर्वकं स्वयं जलं सिञ्चन्साचा: सपत्नीको गृहादिर्गत्वा प्रत्यैत्य हस्ती पादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्याग्रिसमीपमागत्य पुनराचम्य स्वायतन उप- विशेत् । तत आचार्यों व्या स्रवेण चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा तदुपरि वस्खयुतं चन्दनादिभूपितं फलं निधाय, इनामाऽयममिरित्यनुसंधाय' यजमानान्वारब्धस्तिष्टपूर्णाहुति जुहुयात् । समुद्रा० वयं नाम० २ॐ चत्वारि श० वैश ३॥ ॐ सूर्यानं दि० पाः। पुनावा० माः । ॐ पूर्णा द० ॐ सप्त ते अ० घृतेन स्वाति यजमानोऽग्नये वैश्वानराय वमुस्द्रादित्येभ्यः शुनक्रनवे सप्तवनेऽनये चेद. - ·मिति त्यजेत् । कत आचार्यः पूर्णाहनिमुत्त० छति । पूर्णाः सयत्वाये. त्याचारात्पठेत् । ततः रुखावहोमादि संस्थाजपान्तं कुर्यात् । तत प्रास्वियसहित आचार्यः माया साहवरेशान्यां शुचौ देशे संमृष्टे रङ्गालयाचलंकृत चतुप दीर्घचतुरनं सोत्तरच्छदं पीठं निधाय तम्रोदगांवीन्हरितान्दर्भानास्ती तत्रोपविष्टं पत्नीसहितं प्राङ्मुखं यज- मानं पात्रान्तरे गृहीतेन फरशीदकेन पचपळनः कुशदुर्वासाहितरभि- पिञ्चेत् । तत्र मन्त्राः-आपो हि ठा० ३ हिरण्यवर्णा० ४ पवमानः सुपर्जनः पवित्रेण वि०१७॥ सुरास्त्वामभिपिश्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । घासुत्री जगन्नाथस्त्या संकर्षणो विभुः ।। १ ।। प्रद्युम्नचानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । भारखण्ड लोऽनिभगवान्यमो वै नितिस्तथा ।। २ ।। बरुणः पचनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः। प्रामणा सहिताः सर्वे दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥ ३ ॥ कीनिलक्ष्मी तिबंधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः । बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः कान्तिरतुष्टिश्च मातरः ॥ ४ ॥ एतास्त्वामभिपिश्चन्तु देवपत्न्यः समागताः । भादित्य चन्द्रमा भोमो वुधजीवसितार्कनाः ।।५।। ग्रहारत्वामभिपिश्चन्तु राहुः केतु पूजिताः । देवदानवगन्धर्वा यक्षगक्षसपनगाः ॥ ९ ॥ ऋपयो मुनयो गावो देवमातर एव च । देवपन्यो द्रमा नागा दैत्याश्वाप्सरसां गणाः॥७॥ अवाणि सर्वशखाणि राजानो वाहनानि च । औपधानि च रत्नानि कासल्यावयाथ ये ।। ८॥ सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः । एते स्वामभिपिश्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ९ ॥ ग्रहाणामादिरादित्यो लोकरक्षणकारकः । विषमस्थानसंभूनां पीडां दहतु ने रविः ॥ १ ॥ रोहिणीशः सुधामूर्तिः सुधागात्रः मधाचनः ।

·मस्कारपद्धता- थे। सोमाय० काय, उमावृपाधिदै० व । ॐ अग्नि नि । अङ्गार- पाय० पाय सदभूमिस्पापिटेवता० ३ । ॐ द्रुध्य० मेतम् । घुपाय नारायणपिपुर पाधि च । ॐ वृहस्पते० तम् । वृहस्पतये० ब्रह्मेन्द्ररूपा० । गुमस्तु । शुक्राय० इन्टेन्द्राणीरूपा० व । ॐ शंगो नःशन. रमप्रगपरिरूय। ॐ क्याता। राहवे. पालसर्परूपा० १० या तु यः। के० चित्रगाहहरू० व। ॐ गणाना० दनम् । गणपतये ० सिद्धिवद्धिसहितायेमं० भोः सिाद- पुद्धिसहित गणपते० । ॐ जातो. दुर्गायै० साङ्गायै स० पाय, इ० भो दुर्गे, इमं व० स्याऽयुपती क्षे० फनी शा०ी पु०ी तु०ी नि० श्री वरदा भर | ॐ वायो० सा। वायवे सा० मि । भो वायो० व । ॐ घृतं घृतावा० क्षाय । आराशाय सा० मि। भो आकाश, इम० । ॐ या वा का तम् । अश्विगं साङ्गाभ्या स० भ्या सा० ज्या स० काभ्यामिमं स० मि। भो अधिनाविम वलिं गृह्णीनं मम स० युष्कर्तारी क्षे० तारी शा० रो पु० रो तु० रो नि० तरीि वरदो भवतम् । वास्तोप्पने० प्पदे । वास्तोपतये सा० मि। भो वा०ते, इमं० भवति । ततः क्षेत्रपालाय कडुमरक्तपुष्पादियुतं सदीपं सताम्बलं सदक्षिणं मापभक्त वलिं दद्यात् । क्षेत्रस्य पति० दृशे । क्षेत्रपालाय सा० काय भूतप्रेतटारिनी शाकिनीब्रह्मराक्षसवेतालादिपरिवार युताय उमादि- युतं मापभक्त वलि सम० मि । भो भोः क्षेत्रपाल सपरिवारेमं पालि. भवति। ततः शुद्रण पलिं बहिर्देशे प्रापयेत् । तस्य पृष्ठतः शान्तिपा पूर्व स्वयं जलं सिञ्चन्साचार्यः सपत्नीसे गृहादिर्गत्वा प्रत्येत्य हस्ती पादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्यायिसमीपमागत्य पुनराचम्य स्वायतन उप- विशेत् । तत आचार्यों न्या सुर्वेण चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा तदुपरि घस्त्रयुतं चन्दनादिभूपितं फल निधाय, इडनामाऽयममिरित्यनुसंधाय यजमानावारब्धस्तिष्टपूर्णाहुति जुहुयात् । ॐ समुद्रा० वर्य नाम० २। चत्वारि श० वेश ३ ॐ मूर्धानं दि. पनात्या० मा । पूर्णा द०। * सप्त ते ३० घृतेन स्वाहेति यजमानोऽप्रपे वैश्वानराय वसुरुद्रादित्येभ्यः शुनक्रनवे सप्तवतेऽप्रपे चेद- । याः।

·प्रदान मिति त्यजेत् । सत्त आचार्यः पूर्णाहुनिमुत्त० एत्ति । पूर्णाः सपत्वाये- त्याचारात्पठेत । ततः स साहोमादि स्थाजपान्तं कुर्यात् । तत अविवसहित आचार्यः प्रा खरिददरेशान्यां शुचौ देशे संमृष्टे रङ्ग लप्यायलं कृति चतुप्पा दीर्घचतुरभं सोचररउदं पीठं निधाय तत्रोदगांस्त्रीहरितान्दर्भानातीय तत्रोपविष्टं पत्नीसहितं माङ्मुखं यज- मानं पात्रान्तरे गृहीतेन फलशोदकेन पश्चपलवैः कुशदूर्वासहिवरभि- पिश्चेत् । तत्र मन्त्राः-थापो हि छा० ३ हिरण्यवर्णा० ४ पवमानः सुवर्जनः पवित्रेण वि० १७ ॥ सुरास्त्वामभिपिश्चन्तु नलविष्णमद्देश्वराः । धासुदेवी जगनाथस्तथा संकर्षणो विभुः ॥ १ ॥ मद्युम्नथानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । आखण्डलाऽग्निर्भगवान्यमा नितिस्तथा ॥२॥ वरुणः पवनयव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्राह्मणा सहिताः सधैं दिवपाला: पान्तु ते सदा ॥ ३ ॥ कीर्तिलक्ष्मीनिधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः । बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः कान्तिस्तुष्टिय मातरः ॥ ४ ॥ एतास्त्वामभिपिश्चन्तु देवपत्न्यः समागताः । आदित्यचन्द्रमा भीमो बुधजीवसितानाः ॥ ५ ॥ ग्रहारत्वामभिपिश्चन्तु राहुः केतुश्च पूजिताः । देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपनगाः ॥ ६ ॥ ऋषयो मुनयो गावो देवमातर एव च । देवपन्यो दमा नागा दैत्यायासरसां गणाः ॥ ७ ॥ अत्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो बाहनानि च । आपधानि च रत्नानि फालस्यायवाथ ये ॥ ८॥ सरितः सागराःसलास्तीर्थानि जलदा नदाः । एते स्वामभिपिश्चन्तु सर्वकामार्थमिद्धये ॥ ९ ॥ ग्रहाणामादिरादित्या लोकरक्षणकारकः । विषमस्यानसंभूता पीडां दहतु ते रविः ॥ १ ॥ रोहिणीशः मुधामूनिः सुधागात्रः सुधाशनः ।

·३८
संस्कारपद्धनौ-
1
विषमस्थानसंभूनां पीडां दहतु ते विधुः ।। २॥
भूमिपुत्रो महातेजा जगतां भयकृत्सदा ।
गृष्टिकृवृष्टिहर्ता च पीडां दहत ते कुजः ।। ३ ।।
उत्पातरूपो जगतां चन्द्रपुत्रो महाद्युतिः ।
सूर्यप्रियकरो विद्वान्पीडां दहतु ते युधः ॥ ४ ।।
देवमन्त्री विशालाक्षः सदा लोकहिते रतः ।
अनेकशिप्यमंपूर्णः पीडां दहतु ते गुरुः ॥ ५॥
दैत्यमन्त्री गुरुस्तपां प्राणदश्च महामतिः ।
प्रभुत्ताराग्रहाणां च पीडां दहतु ते भृगुः ॥ ६ ॥
सूर्यपुत्रो दीर्घदेहो विशालाक्षः शिवप्रियः ।
मन्दचारः प्रसन्नात्मा पीडां दहतु ते शनिः ॥७॥
महाशिरा महावयत्रो दीर्घदंष्ट्रो महाबलः ।
अतनुश्वार्धकेशश्च पीडां दहतु ते तमः ।। ८ ॥
अनेकरूपवर्णश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।
उत्पातरूमो जगतः पीडां दहतु ते शिखी ॥ ९॥
इति मन्त्रैर्देवस्य त्वत्पादिभिमन्त्रैश्वाभिपिश्चेत् ।
अभिमानन्तरं तलाभ्यङ्गादिपूर्वकं मुस्तानो दम्पती अभिपेकवा.
सांसि परित्यज्याहनवासांसि परिधाय चन्दनायलंकारांश्च धृत्वाऽग्नेः
पश्चादुपविशतः । तत आचार्येण सह यजमानो मा नस्तोक इति विभु.
तिधारणं कृत्वाऽऽचार्यादीन्संपूज्य दक्षिगां दद्यात् । ताऽऽचार्याय
गौः । ब्रह्मणेऽनहान् । सदस्यापाव' । सूर्यप्रीत्यर्थ कपिला गौः १ ।
सोमप्रीत्यर्थं शङ्खः २। अङ्गारस्मीत्यर्थ रक्तोऽनङ्गान् ३ । बुध.
प्रीत्यर्थं मुवर्णम् ४ । वृहस्पतिप्रीत्यर्थ पीतं वासः ५ । शुक्रमीत्यर्थ
श्वतोऽश्व: ६ । शनिप्रीत्यर्थ कृष्णा गौ: ७ । राहुप्रीत्यर्थ काला.
यसम् ८ । पेतुप्रीत्यर्थं हस्ती छागो वा ९ इति तत्तद्धामकर्ने व्यवस्थया
तां तां दक्षिणां दद्यात् । यदि नवभ्योऽधिका ऋत्विजस्तदा तेभ्यः
प्रत्येकमेकका गौर्दया । न्यूनत्वे तु गोशड्खादयो नव दक्षिणा यया.
संभवं तेभ्प एर देयाः।
अथ गवादीनां मन्त्रा:---
कापले सर्वदेवानां पूजनीयाऽसि सर्वदा ।
सर्वदेवमयी यस्मादनः शान्ति प्रपछ मे ॥१॥

·ग्रहमखः। वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णना विधृतः करे। पाञ्चजन्य पदास्यामि यतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ २॥ धर्मरत्वं परूपेण जगदानन्दकारकः । अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्ति प्रमच्छ मे ॥ ३ ॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थ दमवीज विभावसोः। अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥४॥ पीतवस्खदयं यस्माद्वासुदेवस्य बल्लभम् । प्रदानात्तस्य मे विष्णुः सदा शान्ति प्रयच्छतु ॥ ५॥ विष्णुस्त्वमश्वरूपेण यस्मादमृत संभवः । चन्द्रार्फवाहनं नित्यमत. शान्ति प्रयच्छ मे ॥ ६ ॥ यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनो कृष्णसंनिभे । सर्वपापहरा नित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ ७॥ यस्मादायस कार्याणि त्वदीनानि सर्वदा । लाङ्गलाधायुधादीनि नस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे ॥ ८॥ मुमताक गजेन्द्र त्वं देवेद्रस्य च वाहनम् । दानेनानेन दत्तेन सदा शान्ति प्रयच्छ मे ॥ ९ ॥ छागपक्षे- यस्मात्त्वं छाग यज्ञानामङ्गत्वेन व्यवस्थितः । यान विभावसोनित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ १०॥ उक्तदक्षिणानामभावे सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो हिरण्यं दद्यात् । सर्वेपु पक्षेप्वाचार्याच द्विगुणं दद्यात् । कर्मणः साद्गुण्यार्थमन्येभ्यो प्राम णेभ्यो भूयसीं दद्यात् । ततो ग्रहपीठदेवतानां यजमानः पञ्चोपचाररुत्तरपूजन विधाय समणवे. स्तत्तन्नाममन्रादित्यादिदेवताभ्यो नम इति समुदितरूपेण वा पुप्पा- अलि समर्पयेत् । वत्त आचार्यों ग्रहपीठदेवतानामवासनमत्तिप्टेति मन्त्रण फुर्यात् । ततो यजमानः, इदं नापीठं समातमं सकलशं सोपत्करमाचा- र्याय तुभ्यमई संमदद इत्या य समर्पयेत् । तत आचार्योऽमि संपूज्य ·१. संस्कारपद्धती- गच्छ गच्छ मुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमेश्वर । यत्र ब्रह्मादयो देवास्ता गच्छ हुनाशन । इति विसृजेत् । अथ यजमानः कास्यपागताज्ये सकुटुम्मः स्वमा तिरूपमवेक्ष्य- आज्य तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं स्मृतम् । आज्यं सुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ अलक्ष्मीर्या यच्च दौस्थ्यं मम गात्रप्ववस्थितम् । तत्सर्व क्षपयाऽऽज्य त्वं लक्ष्मी पुष्टिं च वर्षय ।। इति पठित्वा तदाज्यं सदक्षिणं ब्राह्मणाय दद्यात् । ततो यावत्यः प्रधानाहुतयस्तावतो ब्राह्मणान्मोजयेत् । यावन्नि तदाहतिशतानि तावतो वा यया सभव वा । ततो यस्य रमृत्येति विष्णं स्मरेत् । ततो भुक्तवद्भ्यो ययाविभव दक्षिणां दवा क्षमाप्य त्दाशिपो गृहीत्वा प्रणिपत्यानेन ग्रहमखार येन वर्मणाऽऽदित्यादयो ग्रहाः प्रीपला न ममे. तीवरार्पणं कृत्वा हटमनाः मुहृयुक्तो भुञ्जीत । इति ग्रहमखयोगः। अथ गर्भापानमयोगः। सत्र रजोदर्शने सति निरानं रजस्वला स्त्री, अजनाभ्यञ्जननित्यस्ना- नादीनि वर्जयेत् । त्रिरात्रमशचिस्तिष्टेन् । प्रथमती तु हरिद्रागन्धमा- ल्यादिधारणे ताम्बूलभक्षणे च न दोप इति विशेषः । अन्यत्समानम् । स्मार्तगायोः कर्मणाः पञ्चमेऽहनि माता पिरारिणी भवति । श्रोते धर्मणि चतुर्देऽहन्यपि स्नाताऽयिकारणी । कर्ता रजातिवृत्तौ सत्या चतुर्थ्याक्तनिवादिपु गर्भ धान वर्मात् । कर्ना ज्योतिर्वियोक्त सुमु हत प्रातः कृतनित्यक्रियः सभार्य आचन्य मामानायम्य देशकालो सय ममेनार्याधिकरण नविष्यमाणसगर्भसकाराविशपसिद्धिपी. जग समुद्भवनोनियणक्षेत्रसंसारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थमस्या गर्भाधानं करिष्य इति संलिप वढङ्गं गणपतिपूननं पुण्याहाचन मातृ- पापूजन नान्दीश्राद चोत्तरीत्या कुर्यात् । अत्र ब्रह्मा भीयतामिति विशेषः । तनो रात्रौ पयोक्कय्या परिकल्प्य वस्त्रादिनानाभूपणैरलं.

·गर्भाधानम् ।
कृता सुगन्धा निराम्रोनाल्पभोजनेन वा कृशां मिााणसंभाषां
३च्यामार दो वयमपि गव भूत्वाऽऽचम्य निवीती भूत्वा शिखां
वितस्य
विष्णुयोनि कल्पयतु स्वष्टा रूपाणि पिश्चत ।
आसिऋतु प्रजापनिर्धाना गर्भ दधातु ते ॥
गर्भ धेहि मिनीसालि गर्भ धेहि सरस्वति ।
गर्म तेऽश्विनावुभावाधत्तां पुष्करतजा ।
हिरण्यपी भरणीयं निर्मन्यतोऽश्विना ।
तं ने गर्भर हवामहे दशमे मासि मूतौ ।।
यथाऽगिगर्भा पृथिवी चोर्ययेन्द्रगर्भिणी।
चायुर्यथा दिशां गर्भ एवं गर्भ दधामि ते ॥
यस्य पनि प्रति तो गृहाण पुमा-पुत्रो जायतां गर्भो अन्तः ।
तं माता दशमासो विमति स जायता वीरतमः स्वानाम् ।
आ ते गर्भो योनिमंतु पुमान्धाण इवेपुधिम् ।
आ वीरोऽत्र जायतां पुत्रस्ते दशमास्यः ।।
करोमि ते प्राजापत्यमा योनिमत ते ।
अनूनः पूर्गों जायतामनन्योऽश्लोणोऽपिशाचधीरः ।।
यानि प्रभूणि वीर्याण्युपमा जनयन्तु नः ।
स्त्वं गामणी व स जायता वीरतमः स्वानाम् ।।
सा ममूर्धेनुगा भव।
इत्यतः तुरतार्य समीपमाडपत् । वास्ता दीपसमीप एवं वामभागे
शुम्यायामापयित्वा,
ॐ सं नानः सहृदयानि सं नातिः सं त्वचः।
सं त्वा कामस्य योश्वेण युद्धाम्पविमोचनाय ।।
इति सुरवं करोति ।
* चाकवाकर संवननं यन्नदीभ्य उदाहनम् ।
यांनी देवगन्भनेन संबनिनौ रसके ।।
६

·संस्कारपद्धती- ४ va-K इति मुखपीसते । * भूः प्रजापतिनाऽत्यूपभेण स्कन्दयामि वीर धरस्वामुकदे।ॐ भुवः प्रमा० धरस्वामुरदे। ॐ सुधा मजाप० धत्स्वा. मुकदे। इत्यतः प्रतिमन्त्रं रेतोऽवस्कन्दयेत् । ततो यज्ञोपवीति अशिरस्क मानं कृत्वा शिखां बद्धा पाराणाचमनप्राणायामां कृत्वा विष्णु संस्म. रेत् । ऋतुव्यतिरिक्तकाले गमने तु पादमक्षालनम् । ततः पृथक्शयनौ भवतः । भार्यायास्त्वचिता नैवास्ति । ततः श्वोभूने नित्यनिर्वतना. नन्तरं ग्रामणे-पो भूयसीं दत्त्वा ब्राह्मणान्मोजयेत् । एतयोः प्रधानोत्त. राङ्गत्वस्यैव दृष्टत्वात । दुष्टमासादौ प्रथमरजोदर्शने तु शान्ति कृत्वा गर्भाधान कुर्यात् । इति गर्भाधानमयोगः । अथ नारायणबलिमयोगः। पवनेऽपि गर्भाशने बदा गर्भो नोत्पयने नदा प्रतियन्यकी भूतमे- तनिकृत्य नारायणवाल कार्यः। कर्ता शुक्लकादश्यां नदीतीरादिशुचौ देशे सानादिनित्यक्रियान्त आचम्य भाानायम्य देशकालौ संकीर्त्य मदीयकुलाभिवृद्धिप्रतिबन्ध कोतस्य प्रेतत्वनिवृत्पर्य नारायणबलि परिष्य इति संकल्प्य कलश. स्थापनविधिना स्थापितकलशद्वये सुवर्णनिमितमतिमयोर्विष्णुमावाहयामि वैवस्वत यममावाहयामीति क्रमेणाऽऽवाह्य पुरुषसूक्तेन यमाय सोममिति च क्रमेण पोडशोपचारः संपूज्य तत्पूर्वभागे रेखाया-दक्षिणायकुशास्तर- णान्ते शुन्धतां विष्णुरूपी प्रेत इति दशम स्थानेषु दक्षिणसंस्थमपोनिनीय तत्र मधुघृतप्लतान्दश पिण्डान्सतिलान्काइपोकामुकमेन विष्णुदेवता ते पिण्ड इति दक्षिणामुखः प्राचीनापीती दक्षिणग्रेषु कुशेष पराचीनन पाणिना सव्यं जान्याच्य विष्णुरूपं प्रेतं ध्यापन्दद्यात् । ततो गन्धादि- भिरम्पर्य प्रवाहणान्तं कृत्वा नयादी क्षिपेत् । तस्यामेव राग श्वः करिष्यमाणश्राद्ध क्षणः क्रियतामित्येवं पञ्च त्रीनेफ वेत्येवमयुग्मान्द्राह्म- णायादोदेशेन निमन्ठयोपोपणं कुर्यात् । भोभूते मध्याहे विष्णुम पर्य प्रतं विष्णुरूपिणमुद्दिश्योद्दिष्टविधिना पादप्रक्षालनादितृप्तिम- भान्तं कन्वा ब्राह्मणमीपे पिण्डपितृयज्ञबदुल्लेखनाधुदकनिनयनान्नं ·नागवलिप्रगोगः। पूष्णीं कृत्वा विष्णवे ब्रह्मणे शिवाय सपरिवाराय यमाय च नाममन्त्र. चतुरः पिण्डान्दत्सा विष्णोऽयं ते पिण्ड इति विष्णुरूपं मेत ध्यायन्पञ्चमं पिण्डं दत्त्वाऽर्चनादिप्रवाहणान्तं तूष्णी कृत्वाऽऽचान्तान्ब्राह्मणान्दसि. णया संतोप्य ते फस्मै गुणवते प्रेतबुद्धया वखाभरणगौहिरण्यादि दत्व कपक्षे तस्मा एव दत्त्वा भवन्त: मेताय तिलोदकाञ्जलिदानं कुर्व- .न्विनि वदेत् । ते घ पवित्रपाणयः सकुशतुलसीपवतोयाञ्जलिं मेताय काश्यपगोवायामुफशर्पणे विष्णरूपिणेऽयं तिलतोयाञ्जलिरिति दयुः । नतो ब्राह्मणान्याचयेत, अनेन नारायणबलिकर्मणा भगवान्विष्णुरिम प्रेतं शुद्धमपापमई करोत्विति । ततो विमास्तथाऽस्विति मायूचुः (पनि- घूयुः ) । ततः फर्ता स्नात्वा भुञ्जीत । इति नारायणपलिप्रयोगः। अथ नागबलिमयोगः । गुरुशुक्रास्तादिरदिने कालेऽपनरपेऽपि पौर्णमास्याममावास्याय पञ्चम्पामाश्लेपायुक्तदिने वा कुर्यात् । सत्राधिकारार्थ चतुर्द- शकच्यात्मकं प्रायश्चित्तं चरेत् । तस्य प्रयोगः उक्तदिनापूर्वद्यस्त. दहरव वा समस्तसंपदिति पदं प्रदक्षिणीकृत्य नत्वा ताग्रे निक तदर्ध वा निघायामुफशर्मणा मयेह जन्मनि जन्मान्तरे वा ज्ञानादज्ञानाद्वा कृतेन सर्पवन जनितस्य दोषस्य परिहारार्थमनुग्रहं कृत्वा मायचित. मुपदिशन्तु मवन्त इति मार्थयेत् । ते चोपदिशाम इति प्रतिवूयुः । ततः कर्ता-- सः धर्मविवेत्तारो गोतारः सरला दिजाः। मम देहस्य संशुदि कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः ।। मया कृतं महाघोरं ज्ञातमझातकिल्लिपम् । प्रसादः क्रियता मय शुभानुशा प्रयच्छय ।। पूज्यैः कृतः पवित्रोऽई भवेयं दिनमत्तः । इति श्लोकापटिला मामनुगृहन्तु भवन्त इनि पर्षद मणमैन् । ततः फर्ता निवन्धपूजनं पर्पत्पूजनमनुवादकपूननं च कुर्यात् । अनुवाद. काय निरूपा रणागति दक्षिणा दयान् ।

·संम्भारपद्धती- रामोऽनुवादकोऽमुशर्मणा स्वयह जन्मनि जन्मान्तरे वा बानादा. नाहा कृतेन सर्पवधेन जनितस्य दोपस्य परिहारार्थं पर्पदुपदिष्टचत- ईशावरणपू के याविधि सर्पसंस्कारं कला त्वं शुद्धो निरुपद्रवो भविष्यस त्युपदे खि (दधि.)। ततः कर्ता, ओमित्यङ्गीकृत्य पर्पदं नमस्कृत्य विमर्जत् । अनुवा कं च । नन आचम्य प्राणानायम्य देशकालो समयानुक्शमेणा मयेह जन्तान जन्मान्तरे वा ज्ञानादज्ञा- नावा कृतेन सर्पवधेन जनितस्य दोपश्य परिहारार्थ पर्पदुपदिष्टचतुर्दश- कृपलात्मकं प्रायश्चित्तामुमत्यान्नायदारा करिष्य इति संकरप्य यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । फेश नाश्रय लिन तपास्केशाचपाम्यहम् ॥ इति शिखामोपस्थवर्न रेशनखरोमाणि वापयित्वा आयुर्यतं यत्रो वर्षः मजाः पशवमनि च । ब्रह्म प्रज्ञा च मेधा च त्वं नो देहि वनस्पते ।। पति वनस्पति प्राय तस्मात्म देशमा काष्ठं गृहीत्वा मुखदर्गन्धिनाशाय दन्तानां च पिशुद्धये । होपनाय च मात्राणां वह दन्तधावनम् ॥ इति तेन काठन दन्तानसंशोध्य द्वादश गण्डूगक वा वक्ष्यमाणो- रसननरीत्या भस्मगोमयमृत्तिमामानानि विवाय पनग: फुलोदकेन चतमन्म- मान कृत्वारोह टेति निमिर्मग्नःशदोदकेन सावा मानविधिना मान कुर्यात् । पर्ता जीवपित्रादिकश्चेत्तदा फेमसंरक्षणा पूर्वोक्तं प्रायश्चित्तं द्विगुणं दुर्यात् । ततो विननविष्णश्रादगोदान- व्याहृति होमपश्चगव्यहोमा कुर्याद । सप्रविष्णजनमिदं विष्णरति पग्वेण । विष्णुयादसिय वि- पानाहूय संपू प तेभ्यश्चत्वार्यापानाने दधात् । जीवत्पिनृपस्य तु न विष्णुश्रादम् । तता विमं गांव सपूज्य तस्मै ययाभित्रकारपतीपरकार• सहिना गा दया३ । गोरभाव तन्मूल्यं था। सतो ध्याहतिहोम:-कर्नाऽऽचम्योलखनादिसंस्कन आयतने लौकि- पमा प्रतिष्ठाप्य प्रग्वाल्प ध्यावा सामनयमादाय अद्ध एहीत्यादि प्राणापामा-न कृत्वा मर्पमंकाराधिकारार्थमापविनाङ्गभूमहीमकर्मणि ·नागबलिप्रयागः। १५ था यक्ष्यमाणा देवतास्ताः सर्वाः परिग्रहीष्यामि । प्रयमया व्याहत्याऽमि सप्तभिराज्याहुनिभिः, द्वितीय या व्याहृत्या वायु सप्तभिराज्याहुतिभिः, तृतीयया व्याहत्या सूर्य सप्तभिरज्याहुनिभिः, समस्तव्याहनिभिः प्रजा. पति सप्तभिराज्याहुनिभिर्यक्ष्ये । पश्चगव्य होमे-अग्निमेकया पश्चगव्याहुत्या सोममेकया पश्चग० विष्णुं तिसृभिः पञ्चग० स्ट्रीक० । अत्रोदकस्पर्शः। सवितारमे० ब्रह्मैक परमात्मानं प्रणवेन चतुर्थमागेन यावत्य आहुतयो भवन्ति तावतीभिराहुतिभिर्यक्ष्ये । एना देवताः सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा समिधोऽनावाधायानि परिस्तीयोत्तरेणाग्निं दर्भान्संस्तीर्य तेषु दवा सप्त- पत्रात्मकान्हरितान्कुशानाध्यस्थाली पश्चगन्याय ताम्रपात्र मोक्षणीपात्र- मुपवेपं संमार्गदर्भानवज्वलनदर्भान्वहिरेको समिधमाज्यं पञ्चगव्यानी- त्यासाय पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणी: संस्कृत्य पात्राणि पञ्चगव्यानि व मोक्ष्य दी सप्तपत्रात्मकान्छांच संमृज्य तत्तन्मन्त्रः पञ्चगव्यानि पवित्रान्तहिते ताम्रपान एकीकृत्य देवस्य सेति सप्तसंख्यैः कुशरुदफ तस्मिन्नापयित्वाऽऽपो हि ष्टानि विभिरालोहयत् । तत आयस्लिापनादि । आज्यपर्यनिकरणकाले पञ्चाव्यस्यापि पग्निकरणम् । पवित्राभ्याधानान्तेऽग्नेः पश्चाबहिरास्तीर्य तत्राऽऽज्य- स्थाली पञ्चा,व्यपात्रं च निधाय दुत्तरतो दवा सप्तपत्रात्मकान्कुशांय निशापादितऽन० इति परिपिच्याऽऽसादितां समिधं तूष्णीमभ्याधाय दो सप्तारमावृपाभिर्मस्ताभिः समस्ताभिहिनिभिरामी दुयात् । ततः समात्मा फुशानानापरुद्ध योदृता जुगति । ॐ अनये स्वाहा अग्नय ३० ।ॐ सोमाय स्वाहा सोमाये - ॐ इरावती० खः स्वा. विष्णव इ० । ॐ इदं विष्णु० रे स्वा० विणव ३० | ॐ विष्णोर्नु० गाय स्वा० विष्णव इ० 1 * मा नस्तोके० ते स्वा. स्वायेदं० । अप उपशासपि० यात्स्वा० सवित्र इ. ॐ ब्रह्म ज० वः स्वा० ब्राह्मण इ० । * स्वाहा, इति प्रणवेन यावतीभिरातिभिश्वतृभाग- होमो भनि दायतीरातीतः कुवेरेय जुहुयात् । परमा मन इ० । ततोऽवशिष्टाचगव्यं प्रणवेनाऽऽलोख्य प्रणवेनाभिमन्य प्रग्रहण करिष्य इनि दिनान्पृष्ट्वा करुषति तरनुज्ञान आमनादाहिमपविश्य प्रण. मन मा पिवेत् ।

·संस्कारपद्धतौ- ततो मुखहस्तपादान्मक्षाल्य द्विवारमाचम्याऽऽसन उपविश्य पर्पदुप- दिष्टचतुर्दशकृच्छामासायचित्तमाचरेत् । द्रव्यदानस्य मत्याम्नायत्वपक्ष कुच्छ्रसख्याक गौनिष्क्रयद्रव्याने निधाय तसंपूज्य विमानसपूज्य पर्प- दुपादष्टचतुर्द कृन् सख्याकग निष्क्रयट्रव्यं नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्म- णेभ्यो दातुमहम सृज्य इनि, दद्यात् । ततः पूर्ववद्व्याहृतिहोमविष्णुपूजन विष्णुप्रादगोदानानि कुर्यात् । नात्र पयाव्यहोम: । ततो गवे यासंदता शक्ती सत्ता गोभूतिलहिरग्याज्यवसधान्यगुडरौप्यलवणात्मकानि दश दानानि सदक्षिणानि पूजनपूर्वकं विमेभ्यो दत्त्वा मया यत्कृतं पाय. थित तरिछद्रमस्त्विति भवन्तो ग्रुवन्त्यिति विपान्मार्ययेत । सप्तरतर- च्छिद्रमरित्वति प्रत्युक्ते कर्मसाद्गुण्याय विष्णं सस्मरेत् । इह जन्मनि चेत्साक्षाधे विप्राय रोहदण्ड दयात् । तस्य प्रयोगः- देशकाला संकीर्य ममैतजन्मकृतमर्पवधजनितदोपपरिहारार्थमिम लोह दद निष्क्रयद्रव्यं वाऽमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमई संपददे न मपति विभहस्ते जलसहित दत्त्वा कृतस्प रोहदण्डदानस्य संपूर्णतासिद्धय इमा दक्षिणां संपदद इनि दक्षिणा वाऽनेन लोदण्डदानेनानन्तः प्रीयता न ममेनि वदेव । अथ दशदानयन्त्र गवामहेपु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश । यस्मातस्माच्छिा मे स्यादिह र परर च ॥ इति गोः। सर्वसस्या च या भूमिराहेण समुद्धृता । अनन्तसस्यफल्दा मम शान्ति प्रयच्छतु ।। इति भभः । तिलाः पापहरा नित्य विष्णुदेइसमुद्भवाः । निस्दानेन सर्व मे पाप नाशय रेशम ॥ इति तिलानाम् । हिरण्यगर्भगर्भ• मम शान्ति प्रयच्छतु । इनि हिरण्यस्य । कामधेनोः समुद्भुतं देवानामुत्तमं हविः ।। आयुर्विवर्धनगरमाऽयं पातु सदैव माम् । इति आपरप । शारण्यं सर्वरोगाना लजाया रक्षणं परम् । मुपधारि वच सदा शान्ति प्रयच्छ मे ॥ इति वमस्य । धन्यं फगेनि दानारमिह गरे पग्न च ।

·नागवालिप्रयोगः। ४७ तस्मात्प्रदीयते धान्यमतः शान्ति प्रयच्छ में ॥ इति धान्यस्य । प्रणवः सर्वमन्त्राणां नारीणां पार्वती यथा । तथा रसानां प्रवर सदैवेक्षुरसो मतः ॥ मम तस्मात्परां शान्ति ददस्त गुड सर्वदा । इति गुडस्य । शिवनेत्रोद्भवं रूप्यं पितृणामतिबल्लभम् । मम तस्य प्रदानेन शान्तिरस्तु सदैव हि । इति रौप्यस्य । यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कृष्टा लवणं विना । तस्मातस्य प्रदानेन शान्तिरस्तु सदा सम ।। इति लपण । इति दानमन्त्राः। इत्यं पूर्व विधायोक्तदिने सर्पसंस्कारं कुर्यात् । कर्ता प्रातः कृतनित्य- क्रियः संभृतसंभारः पुण्यतीर्थादिप्रशस्तदेशं गत्वा सपत्नीक परिहित- घौतवासा प्राणानायम्प मिश्रितैः मियदुव्रीहिगोधूमतिलपिष्टरेतदन्यत- मैन पिष्टेन वा सक्रिति कृत्वा शूर्प निधाय सर्प मार्थयेत् । एहि पूर्व मृतः सर्प अस्मिन्पिष्टे समाविश । संस्कारार्थमहं भक्त्या प्रार्थयामि समासनः ॥ इति । नतो भुजंगेशाय विद्महे सर्पराजाय धीमहि । सम्रो नागः प्रचोदया- दिति भुजंगगायच्याऽऽवाहनादिपोडशोपचारैः पूजां कृत्वा पुष्पाञ्जलि दत्त्वा प्रणिपत्य भोः समं वलि गृहाण ममाभ्युदयं कृषिति वलि समर्य हस्तौ पादौ प्रक्षाल्पाऽऽचामे । ततः प्राणानायम्य संकल्पं कुर्यात् । ममेह जन्मनि जन्मान्तरे वा ज्ञानादज्ञानाद्वा कृतेन सर्पवधेन जनितस्य दोपत्य परिहारार्थ सर्प- संस्कारकर्म करिष्य इति संकल्प्योल्लेखनादिना संस्कृते देशे लौकि- कानिं प्रतिष्ठाय मज्याप सपिनयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि माणयामान्तं कृत्वा सर्परस्कारहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे- अग्नावनि वायु सूर्य कैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । सर्पमुखे समस्तव्याहृतिभिः प्रजापतिमेकयाऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्यक्त्वा समिघोऽनावाधायाग्नैराग्नेय्यां दिशि भूमि जलेन मोक्ष्य तत्र चितिं कृत्वाऽमिं चितिं च तूटनी परिपिच्याऽऽनय्यनकर्दमः पिप्डपितृयज्ञव- परिस्तीनिरुत्तरतो दर्भानास्तीर्य तत्र पात्राण्यासादयेत् । दीमाज्य- स्थाली प्रोक्षणीपात्रमुपधमिध्म यहि समार्गदर्भानवज्वलनदर्भानाज्य.

·संस्कारपद्धती- मित्यासाध पवि कृत्वा मोक्षणीः संस्कृत्य पात्राणि नक्ष्म दवी संमृ ध्याऽऽऽयं संस्कृत्य परिधी-परिधागादित इनि परिपिच्पध्म मन्नणाभ्या. धायाऽऽघागदि व्याहृतिहोमान्तं कुर्यात् । ततः सपं गृहीत्वा चिताधारोप्याप स्पृष्ट्वा श्री स्पृष्ट्वाऽप उपस्पृ. श्यानिसमीपमेत्य प्रधानहोम कुर्यात् । ॐ भूः स्वा० अग्नय इ० । ॐ भुवः स्वा० वायव इ० । ॐ मुवःस्वा० सूर्यायः । इति दानो व्याहृतिभि- राज्येनाऽऽहुतित्रयं जुहु गत् । ॐ भूर्भुवः सुवः स्वाहेति चतुर्थी सर्पमुखे जुहुन् । मनातक इ० अज्यशेपंद व सप्टेहे निषेपयेत् । ततो हस्त- गविमसजलैः मगस्तगाहनिभिः पाणिनाऽभ्यः, ॐ अग्नरक्षाणो० रोद० । इत्यायननस्यमा चितौ प्रक्षिपेत् । ततो दो परिधीपा- प्राणि च ई-नमो पह-य तमग्निं प्रदक्षिक-य स; नमस्कप सर्प क्षमावति क्षमाप्यां (पपिलो )स्थानं कुयात् । नमो अस्तु सर्पेभ्यो० इति त्रिभित्र पनिष्ठते। ज्ञानतोऽज्ञानतो वाऽपि कृतः सर्पवधी मया । पूर्वमनि वा सर्प तस त्वं शमस्त्र मे ॥ इति प्रार्थयेन् । क्योंटक नमस्तेऽस्तु शङ्खपाल नमोऽस्तु ते । नागराज महादेव तव रूपाणि ते नमः। अफणाः फणिनो ये च सविपा निर्विपाश्च ये। सर्वे सर्पा वटेशयाः पुण्यमूर्ने नमोऽस्तु से ॥ त्वयं जगती स्वामिन्स्वफणामण्डलोपरि । घृतकदेशे पण तस्मै तुभ्यं नमोऽस्तु ते ।। स्वया भगवते श्रीमदासुदेवाय निर्षिपम् । स्वभोगेनैव पर्यङ्कमायस्त भोगिनां वर ॥ त्राहि त्राहि महाभोगिन्सर्वोपद्रवदुःखतः । संतति देहि मे पुण्या निर्दु दीर्घदेहिनीम् ।। मपन्नं पाहि मां भरत्या कृपालो दीनवरसल । मानतोऽज्ञानतो पाऽपि कृतः सर्पवधी मया ॥ मन्मान्तरेऽथ वैतस्मिन्मापूरय या विभो । तत्पापं नाशय तिममपराध क्षमस्व मे ।। इति पुराणमन्त्रैश्च मार्पयेत् । तनः मलं स्नानं कृत्वाऽग्निसमीपमा- गन्य भर्भुवः मुवरिति क्षीग-येन नपान पोप सर्प हुने जलन तमुपश.

·नागबलिप्रयोग। मध्य जले प्रवाहयेत् । नास्थिसंचयनम् । ततः स्नात्वाऽऽचम्य गृहं ब्रजेत् । त्रिरात्रमाशीचं कर्तुम्रह्मचर्यादिकं च । मतान्तरे त्वेका- प्रातः सचलं स्नातः कृतनित्यत्रियः सुखातानष्टौ ब्राह्मणानाहूय सर्पस्थाने क्षणः क्रियताम् । ॐ तथा मानोतु भवान्माप्तवानीति । एव- मोऽपि । अनानस्थाने. शेपस्था० कपिलस्था० नागस्था० कालि- फस्था० शवपालस्था० भूधरस्था० इति क्षणं दत्त्वा चतुरसमण्डलो. परि गन्धाक्षतयुतजले तरेव नामभिः पाद्यं दद्यात् । सदं पाद्यमि- त्यादि। ततस्तेष्वाचान्तेषु स्वयमाचम्य यथाक्रमं प्राङ्मुखानुदय संस्थानुप. पेश्य भूर्भुवः सुवः अदमासनमास्यवामित्यादि, सर्वत्र दर्भद्वयरूपमे- वाऽऽसनं दत्त्वा दर्भद यान्तर्हितम्घटसु पानेष्वप आसिच्य गायच्या युगपदभिमन्य तूष्णी यवान्गन्धं पुष्पं च मक्षिप्य स्वाहाऽा इनि निवेध सर्पदं तेऽध्यमित्यर्योदकं देवतीर्थन दद्यात् । एवमनन्तेदं तेऽर्थ- मित्यादि । सप से गन्धः, अनन्तप ते गन्ध इत्यादि । समानि पु. सप धूपः सर्पप दीपः सर्पद वस्वमित्यादि । तत: पात्रेपन्नादि परिवेष्य गायच्या प्रोक्ष्य कुशयानलं गृहीत्वा सायेदमनं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽतृप्तेदस्यमानं स्वाहा संपद्यतां न मम । एव मनन्नादिभ्यः । ब्रह्मार्पण. येपामन्नमुद्दिष्टं तेपामक्षप्पा तृप्तिरस्तु । अनेन ब्राह्मणभोजनेन सर्पादयः प्रीयन्ता न पमैति सकुशयवनलमुत्सृमेत् । ततो ब्राह्मणा भुजारन् । नात्र पलि- दाननिषेधः । ननः फर्नाऽऽचान्तेषु विशेष मागग्रान्दर्भान्सस्तीर्य तेषु दुग्धमिश्रौद. नेन साये बलि समर्पयामि । अनन्ताय बालमित्यादि । तनो वली. नान्धपुष्पवस्वादिभिः पूजयेत् । ततो ब्राह्मणभ्याताम्यूलमुवर्णादिक्षित गादानम् । ततस्ताक्षमापयित्वा मणस्य सुवर्णनागदानं कुर्यात् । आचार्य संपूज्य स्वर्णनागमायाहनादिपोशोपचारः संपूज्य मार्थ- येत । नत्र मन्त्रा:- । ७ ·संसारपद्धती- ५० ब्रह्मलोके च ये सर्पाः शेषनागपुरोगमाः । नमोऽस्तु तेभ्यः मुमीताः प्रसन्नाः सन्तु मे सदा ॥१॥ विष्णुलोके च ये सर्पा वामुकिप्रमुखाश्च ये। नमोऽस्तु तेभ्यः मु० ॥२॥ रद्रलोफे च ये सर्पास्तक्षकप्रमुखास्तथा । नमोऽस्तु तेभ्यः सु० ॥३॥ खाण्डवस्य तथा दाहे स्वर्ग ये च समाश्रिताः। नमोऽस्तु तेभ्यः म० ॥ ४॥ सर्पसत्रे च ये सर्पा आस्तीनि च रक्षिताः । नमोऽस्तु देभ्यः सु० ॥ ५॥ मलये व ये सर्पाः रोटप्रमुखाश्य ये । नमोऽस्तु तेभ्यः सु० ॥ ६॥ धर्मलोके च ये सर्पा वैतरण्या समाहिताः। नमोऽस्तु तेभ्यः मु०॥७॥ समुद्र चैव ये सर्पाः पानाले चैव संस्थिता । नमोऽस्तु तेभ्यः सु० ॥ ८॥ ये सर्पाः पर्वताग्रेषु दरीसंधिप संस्थिताः । नमोऽस्तु तेभ्यः सु० ॥९॥ ग्रामे वा यदि घाऽरण्ये ये सर्पाः प्रचरन्ति हि । नमोऽस्तु तेभ्यः सु०॥ १०॥ पृथिव्या चैव ये सर्पा ये सर्पा विलसस्थिताः । नमोऽस्तु तेभ्यः मु० ॥ ११ ॥ रसातले च ये सर्पा अनन्ताया महाविपाः । नमोऽस्तु तेभ्यः सु० ॥ १२ ॥ एवं स्तुत्वा तु नागेन्द्रमाचार्याय निवेदयेत् । देवकालो संकीर्त्य कृतस्य सर्पसंस्कारकर्मणः साइतासिद्धयर्थमिमं सुवर्णमयं नागं सकलशं सवर्ख सदक्षिणं तुभ्यमई संपददे न ममाते दत्त्वाऽनेन सुवर्णनागदानेनानन्तादयो नागाः पीयन्तामिति वदेत् । तव आचार्याय गौया । गामाचार्य च संपूज्यमा सवत्सा कृष्णां गा मुवर्णशृङ्गी राप्यम्बुरी नामपृष्ठः कास्यदोहा समस्त्रा ·पुंसवनप्रयोगः सदक्षिणां कृपभयुतां तुभ्यमई संपदद इत्याचार्याय दद्यात् । अनेनान- न्तादयः पीयन्तामिति वदेत् । गोरभावे मूल्यं देयम् । तत आचार्यः शुद्धोदकेन सकुटुम्यं यममानमभिपिञ्चेत् । ततः कर्ता मया यत्कृतं कर्म तत्सर्वमच्छिद्रमस्त्विति भवन्तो ब्रुव- न्विति भार्थ्याच्छिद्रमरित्वति तैः प्रत्युक्ते कृतस्य कर्मणः साङ्गतासि. ये ब्राह्मणभोजनं भूयसीदानं च विधाय यस्य स्मृत्याः प्रमादादिति विष्णं संस्मृत्यानेन सर्पसंस्काराख्येन कर्मणा सपाधिनायोऽनन्तः प्रीय- तामिति वदेत् । ततः सुहृद्युतो भोजनं कुर्यात् । एवं वध्यात्यहगाणि सुवर्णधेनुदानहरिवंशश्रवणादीनि अन्यत्रो- , तानि । तद्विधिस्तु तत एवावमन्तव्यः। इवि नागवलिपयोगः। अथ पुंसवनपयोगः। इदं च पुंसवनं प्रतिगर्भमावर्तते गर्भसंस्कारत्वात् । तत्मयोगः-तृतीय मासि चतुर्थादिषु चा शुकपक्षे पुष्यपुनर्व मुस्ताभिजित्मोपदानुराधाधि- न्याख्यान्यतमे घुनक्षत्रे गुरुशुक्रवधसोमान्यतमवासरे व्यतीपातादिक- योगरहित दिवसे चन्द्रानुकूल्ये कार्यम् । नात्रास्तमलमाप्तादि- निषेधः। कर्ता मार्ने कृतनित्यक्रियः प्राङ्मुख उपविश्य स्वस्य दक्षिणतो भायोमपश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकाय ममास्या भार्यायां विद्यमानगर्भपुस्त्यतिपादनबीजग समुद्भवनौनिहणद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं पुंसवनाख्यं फर्म करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूननं पुण्याटवाचनं मातृकापूजनं नान्दीश्राद्ध चोक्तरीत्या कुर्यात् । अत्र मजा- पतिः प्रीयतामिति विशेषः। खतोऽनि प्रज्वाल्य ध्यात्वा समियमादाय प्रद पहीत्यादि.माणाया.. मान्तं कृत्वा पुंसवनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिन्याहत्पन्नमुपस्या चंगेपिफमधानहोम-धातारं गतमभिराज्यातिभिर्यक्ष्ये । अङ्गादाम, वरुणं द्वाभ्यामित्यादि । पात्रासादने-यासमा गोटीराम टमा- खानं पिट्टा पृतेन संमिश्र नस्य रसं कायक्वार्थकोशफार काम पिष्ट्वा पिपंगुविकारेणादनावस्रावितद्रव्येण मिथं नद्रयं चाऽऽमाय ·-- ससारपडती-- द/माययाली प्रणीलामणयनं प्रोक्षणीपात्रमुपवेषं संमार्गदर्भानिधर्म पहिरवज्वलनदर्भानाज्यमित्येतान्यासादयेत् । ततो ब्रह्मचरणादि सामा. न्यप्रधानान्तं कर्म समानम् । अथ वैशेषिकप्रधानहोमः-ॐ धाता ददातु नो रयिमी० नत्स्वाहा पान इदं० । ॐ धाता प्रजाया० धेम स्वाहा पात्र इ० 1ॐ धाता ददातु नो रथिमा. धसः स्वाहा पात्र ३० । घाता ददातु दा० जापाः स्वाहा धात्र ३० । इति चास आहुती त्वेमं मे वरुणेत्यङ्गडोप- जयाधुपोमादि संस्थाजपानं कृत्वा त्रिवृदन्नहोमं पुण्याहादिवाचनं च विधाय प्रजापतिः मीयतामिति वदेत् । ततोऽपरेणानि साना शुद्धवस्त्रादिभिरलंकृता यायो प्राङ्मखीमुप- वैश्य पाऽसि । इति तस्या दक्षिणहस्त आसादितं यवं विचर्ष माश्च निदधाति । आण्टौ स्यः इति तस्याभिन आसादितो दो सर्पपो स्थाप- यनि । सकृदेव मन्त्रः । श्वात्तत् । इति यवसांपोपर्यासादितं गोदाप- द्रप्स प्रक्षिपति । दन उपरिस्थो घनीभूतोऽशो द्रप्सपदार्थः । ततस्तूष्णी प्राशयति । तन · अभिष्टवाऽई दशभिरभिमशामि दशमास्याय मूत' इति कृतशुद्धाचमनायास्तस्या उदरं हस्ताभ्यामभिमृशति । ततो घृतमंमिश्र- मासादितं स्टाररसं पूर्वोक्तकृमिचूर्णरसं वा कृतस्वोरुमूलापधानाया भायाया दक्षिणनामिानिने प्रवेशपेत् । ततोऽमि पूज्य ब्राह्मणभोजन भूयसीदान च विधाय यमसागुण्याय विष्णू संस्मरेत् । इति पुंसवनपयोगः ॥ अथ गमिष्या गर्भावसरोपायः। तद गृह्यम्-- यदि गर्भः सवेदार्टेगास्याः पाणिना निरूध नाभे- रमाप्टिं पराञ्चं त्वा नाञ्चिं त्वष्टा बध्नातु बन्धने। म ऋतूनुपवेश्य दश- मासा अवारहोते ' यदि गर्भः सर्वसदा तस्या नाभेरू यो देशो गर्भाव- स्थितियोम्परत सेन पाणिना पराञ्चं खेति मन्त्रेण त्रिसन्मार्टि अर्वाप- वर्ग संमृजीतेत्यर्थः । सकृदेव मन्त्रः । प्रधमपिपीत्वा तण्डुलतोयेन तण्डलीयनटा तौ । पनद्रा च या नामे स्थिरगर्मा प्रमायते ।।

·सीमन्तोन्नयनप्रमोगः। ५३ शर्करायव तिलैः समांशकाक्षिकेण सह भक्षितैः स्त्रियाः । नास्ति गर्भपतनोद्भवं भयं पापभीतिरिव तीर्यसेवनात् ॥ इति । तण्डलीयजटा तण्डुल नामूलम् । माक्षिक मधु । इति गर्भस्रावहरोपायः। अय सीमन्तोन्नयनप्रयोगः। सच्च सीमन्तोनयनं चतुर्यादिमासेषु प्रसवपर्यन्तं कार्यम् । इदं सक- देव कर्तव्यं न नु प्रतिगर्भम् । फर्ता ज्योतिर्विदादिष्टे मुहूर्ते कृतनित्यक्रियः प्राङ्मुख उपविश्य स्वस्य दक्षिणतो भार्यामुपवेश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकाली संकीर्य ममास्यां भार्याया विद्यमानम्पास्य प्रथमगर्भस्य अनिष्यमाणसर्वगर्भाणां च वीजगर्भसमुद्भवनोनिवणक्षेत्रसंस्कारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं सीम. न्तोनयनाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूननं पुण्याहगवनं मातृकापूजनं नान्दीश्रादं चोक्तरीत्या कुर्यात् । अत्र धाता भीयतामिति विश्वेपः। तन औपासनानिं मङ्गलनामानमनुसंदधन्यज्वाल्प त्वा श्रद्ध पहीत्यादि प्राणायामा-तं कृत्वा सीपन्तोन्नयनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहत्यन्तमुक्त्वा पिप्रधानहोमे-धातारं चतसृभिराज्या- हुतिभिर्यक्ष्ये । अइहोमे-वरुणं दाभ्यामित्यादि । पात्रासादने निश्वेता शललीमुदुम्बा फलस्तवर्फ बटफलनवकं वा दामाज्यस्थाली प्रणीता. प्रणयनं मोक्षणीपाप्रमुपदेपं संमार्ग० भव० इमं वदिराज्यमित्येतान्पा- सादयेत् । ततो ब्रह्मवरणादि व्याइतिहोमान्तं कृत्या मधानहोम कुर्यात् । * धाता ददातु नो रयिमी० नत्स्वाहा यात्रा धेम स्वा० धात्र १० । ॐाता ददातु नो रवि प्रा० सः स्वा० पात्र ३०ॐ पाता ददातु दा० पाः सा० धात्र इट० इति चतस आहुतीई- वेभ में वरुणेत्यङ्ग होमाटि संस्थाजपान्तं समाप त्रिवृतमहोम पुग्पाहा. दिवाचन विधाय पाना मीयतामिनि वदेत् । थाना म ·संस्कारपद्धती- सतः कर्मायन कृतनानामसंकृता भार्यामपरणानि पाड्युरवींमुपवैश्य तस्याः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्नासादितां त्रिवतां शलली गृहीत्ला तयाऽऽसादितपुदम्बरफलस्तयर्फ चटफलस्तयकं वा गृहीत्वा ॐ भूर्भुवः मुवः, राकामह मुहवार सु० मुक्थ्यम् । यास्ते राक० राणा, इति तया शलल्याचे सीमन्तमुन्नयेत् । केशान्विभनेदित्यर्थः । ॐ सोम एव नो राजेत्याबामणीः प्रजा वित्तचक्रा आसीनास्तीरे तुभ्यं गौं विश्वा- घव त्वया वयं धारा उठन्या इत्र । अति गाहेमहि हिपः । इति भार्याम- भिमन्यते । सतो ब्राह्मणभोजनं भूयतीदानं च । वत्त आशिपो गृहीत्वा कर्मसाद्गुष्याय विष्णं संस्मरेत् ।। इति सीमन्तोनयनप्रयोगः॥ अथ पुंसवनसीमन्तोन्नयनयोस्तन्त्रण प्रयोगः। तत्र पुंसवनस्य मूत्रविहितकालाविक्रमदोपपरिहारार्थ पादकच्छ्यर्थ- कृच्छं व प्रायश्चिनं कृत्वा पुंसवनं सीमन्तेन सह कुर्यात् । तस्यापि कालातिकमे पूर्वोक्त प्राचिन कुर्यात् । उभयत्रापि प्रायश्चित्ता पूर्व लौकिकाला समस्तव्याहृतिभिरेकामाहुति जुहुयात् । तत आचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्य ममास्यां मार्यायां विद्यमानगर्भस्य पुंस्त्वप्रतिपादन/जगर्भस मुद्भवैनोनिवईणद्वारा श्रीपरमे- श्वप्रीत्यर्थं पुंसवनं समास्यां भार्याया विद्यमानस्यास्य प्रथमगर्भस्य नानि. प्यमाणसर्वगर्भाणां च वीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणद्वारा क्षेत्रसंस्कारद्वारा च श्रीपरमेश्वरीत्यर्थ सीमन्तोन्नयनं च तन्त्रेण करिष्य इति संकल्पः । पुंसवनसीमन्तोन्नयनकर्मणोः पुण्याई भवन्तो त्रुवन्तु । घुस नकर्मभ्यां स्वस्ति भ० । पुंस० यनकर्मणोद्धि भ० पुं० यनकर्मणोः श्रीर० न्तु । इति पुण्याहादिवाक्यानि । द्वितीये प्रतिवचनवाक्य ऋश्येत्तामिति विशेषण पुंसवनसीमन्तोन्नयनकर्मणो यक्ष्य० हीष्यामीत्पन्नाधानवाक्ये । गणेश- पूजनादिवलिकरणपुण्याहादेवाचनान्तं तन्त्रेणैव । वैशेषिकधानीचतुष्टय- होमस्यापि नाऽऽवृत्तिः । देवताया ऐक्यात् । ततो दधिद्रप्सादिमाशनं मीमन्तोदयनादिकं च क्रमेण कार्यम् । इति पुंसवनसीमन्तोन्नयनयोस्तन्त्रण प्रयोगः । अथ मुखमसोपायः। सव गृह्य-'विजननकाले क्षिप्रप्रसवनर शिरस्त उदकुम्भ निधाय ·५५ मुखप्रसवोपायः। पत्तस्तूपन्तीमयास्या उदरमभिमशति यथैव वायुः पवने यथा समुद्र एजति । एवं ते गर्भ एजतु सह जरायणाऽवमर्पवित्यवाङबमार्टि' इति । प्रसवकाले शिरसः समीप उदकुम्भ निधाय पादयोः समीप औपधि. विशेपं च निधाय तूष्णीमुदराभिमर्श कृत्वा मन्त्रेणावमार्जनं कुर्या- दित्यर्थः। शास्त्रान्तर उपायान्तरम्- हिमवत्युचर पा शवरी नाम यक्षिणी । तस्या नपुरशन्देन विशल्या भवतु गर्भिणी स्वाहा ।। अनेनैरण्डतैलं महिपाक्षीरमिश्रितमभिमन्य पाययेदुदरे लापयेचेति । अथान्तरे तु-हिमवत्युत्तरे पार्श्व इत्य, मन्त्र जपनकविंशतिदूर्वा. हुरैस्तिलतलमेकपलं प्रदक्षिणमावर्तयनष्टशतं जपित्वा तत्तैलं किंचित्पाय- पित्वा शेष योनी निषेप दू_रान्फेशेषपगृहेदित्युक्तम् । अन्यथ-कृपस्य मूलं यदि नाभियोनिपलोपेतं स्त्री झटिति प्रसूते । तया कटिस्था कदलीसुकन्दो वेगात्मसूनि कुरुतेऽङ्गानानाम् ।। इति । नृपः-आडुळसा, इति प्र० तस्य मूलम् । यन्त्रमप्युक्तम्- गजाग्निवेदा उडुराशराङ्का रसर्पिपक्षा इति हि क्रमेण । लिखेत्मसूते समय गृहेदः मुखेन नार्यः प्रसंवन्ति शीघ्रम् ॥ इनि | अस्यार्थः-गर्भिण्या दृष्टिगोचरे देशे समानव कोष्ठकान्कृत्रीमानो. तरवायुकोष्ठवष्टमतृतीयश्चतुर्थानकान्पुमध्यपश्चिमकोष्ठप प्रथमपनम- नवमाकानानेयदक्षिणनेतकोष्ठेषु पष्ठसप्तमद्वितीयाट् कान्क्रमेण लिखि- स्वा प्रमूतिसमय एतयन्त्रदर्शनेन सुखेन श्रीधं नार्यः प्रसवन्तीति । १ 3 ४ ९ २ प० इति मुग्यासापायः॥

·संस्कारपटना- भय जातकर्मप्रयोगः। जातमात्रे पुरे पिता तस्य युरखमालोक्य नपादावुदमुखस्तदसंभो गृहे याऽऽहनाभिः स्वर्णयुताभिरदिः स्नायात् । रात्रावनलमंनिधौ । ततो द्विगरम्य श्वनयसमाल्यादिभिरलंकृतः पवित्रपाणिस्कृतनाल- छेदपपीतस्तन्य शालिनमल कुमारं मातुरुन्मने माङ्मुखं संस्थाप्प स्वयं प्राङ्मुखो देशकालो संकीर्त्य ममास्य कुमारम्य गर्भावपा- नजनितसकलदोपनिबर्हणायुधायचो वाजगर्भसमुद्भ नौनिवण- द्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्य जानकर्म करिष्य इति संक प्य गणपतिपूननं पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं तन्त्रेण पुरुषार्थ मागभो नान्दीश्राद्धे च कुर्यात् । ना.दीपाद युर ब्राह्मणभोजनपतिम मं हि वा स्वाहा न ममेति समर्पणवा विशेषः । इदं चाम्नेन न कदाचिदपि काम् । ततोऽसनि परशुं निधाय तदुपरिष्याद्धिरण्यं तानि विपरीतानि कृत्वा तदुपरि हस्ताभ्या कुमारं प्राचं धारयति । ॐ अम्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । चंदो वै पुत्रनापाऽसि वि त्वर शरदः शतम् ।। अङ्गादगात्संभवसि हृदयादधि जायसे । आत्मा वै पुरनामाऽसि स जीव शरदः पातम् ॥ इति । सत औपासनानि यहिरुद्धननादिसंस्कृते देशे संस्थाप्योत्तपनीयमा- म्बरीपं वाऽग्निं मूनिकागारे नीत्वा संस्थापयेत् । तप्तकपाले शुष्कीम- यचूर्णप्रक्षेपेण मज्वलित उत्तपनीयः । भ्राऽग्निः स माम्बरीपः । ततस्तमान परिस्तीर्य ममन्त्रं परिपिच्य * शण्डो मर्क उपवीरः शाण्डिर उलूखलः । च्यवनो नश्यताहित बाहा । नात्र त्यागाः । ॐ आलिम्वन्विलिखननिमिपन्कि बदन्त उपश्रुतिः स्वाहा । * अर्थम्णः कुम्मी : पात्रपाणिनिपुणिः स्वाहा । * आ-त्रीमुखः सर्पपारुगो नश्यतादिनः स्वाहा । ॐ केशिनी श्वलोमिनो बनायोजोपकाशिनी । अपेत नश्यनादितः स्वाहा।

·नातकर्ममयोगः। ५७ ॐ कौवेरका विश्ववासी रक्षोराजेन प्रेपिताः । ग्रामान्सजातयो यन्तीप्सन्तः परिजाकृतास्वाहा । * एतान्हतेतावनीतेत्ययं ब्रह्मणो दूतस्नानग्निः पर्यसरन् । तानिन्द्रस्तान्बृहस्पतिस्तानहं वेद ब्राह्मणः । प्रमशतः कूटदन्तान्विकै गाल्लम्बस्तनान्स्वाहा । ॐ नकंचारिण उरस्पेशानस्थूलहस्ताकपालपान्स्वाहा । ॐ पूर्व एषां पितेत्युच्चैःश्राव्यकर्णकः । माता जघन्या गच्छन्ती ग्रामे विखुरमिच्छन्ती स्वाहा । ॐ नक्तंचारिणी स्वसा संधिना प्रेक्ष्यते कुलम् । या स्वपत्सु जागर्ति यस्य विजातायां मनः स्वाहा ।। ॐ तासांत्वं कृष्णवर्मने लोमान ५ हृदयं यकृत् । अग्ने यक्षीणि निह स्वाहा ॥ इत्येकादशभिः स्वाहाकारान्तर्मन्त्री प्रतिमन्त्रं हस्तेनैवाड्गारेषु कणा. नावपति उद्धपनार्थम् । ततः पाणी पक्षाल्य ॐ यत्ते सुशीमे हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । तस्यामृतत्वस्य नो घेहि माऽहं पात्रमघरदम् । वेद ते भूमि हृदयं दिवि चन्द्रमसि थितम् । नयाऽमृतत्वस्पेशानो माऽहं पात्रमयर रुदम् ।। इति द्वाभ्यां भूमिमालभते । अथ मेधाजननम् --दर्भग हिरण्यं प्रयध्य गोघृतेऽन्तर्धाय मागिर- समन्येन पार्यमाणं कुमारं घृत प्राशयति--ॐ भूचस्त्वपि जुहोमि स्थाहा । ॐ भुवो यजूपि त्वयि जुहोमि स्वाहा । ॐ सुवः सामानि स्वयि जुहोमि स्वाहा । ॐ भूर्भुवः मुवरथर्वाङ्गिरसस्त्वपि जुहोपि स्वाहा । इत्येतयतुभिः प्रतिमन्त्रम् । नात्र त्यागः । इति मेधाजननम् । ततः क्षेत्रिय वा नित्य वा० उमे। गं ते अनिः महा० भवन्तु । सूर्यमां नम० पाशात् । इत्यनेमणशीताभिरभिः सर्वान्ने गुमारं नाप- यति । ॐ या दवाश्वतमः प्र० राचः । इति मातुरुत्सङ्गे फुपारमाया- पपनि । ननम्नूरणी दक्षिणं स्तनं प्रमान्य ·५८ संस्कारपद्धतो- * मा ते पुत्र रक्षो हिसीर्मा धेनुरतिसारिणी । मिया धनस्य भूया एधमाना स्ने वशे | आधापितं कुमारमभिमन्त्रयते । ॐ अयं कुमारी जरां घयतु सर्वमायुरंतु । तस्मै स्तनं प्रमायस्वाऽऽयुः कीर्तिों यशो बलम् । इति दक्षिणस्तनं पाययवि। तत उत्तरस्तनं तूष्णीं प्रक्षामंतेनैव मन्त्रेण पामयति । ॐ नामयति न रददि यत्र वयं वदामो यत्र वाऽभिपृशामसि । इत्युभी स्तनावभिमृशति । प्रतिस्तनं मन्त्रावृत्तिः । ॐ आपो गृहेमू जाग्रत यथा देवेषु जाग्रथ । एवमस्यै सुपुत्राय जायत । इति सूविकायाः शिरसः समीपमुडकपूर्ण उम्भं पिहिताननं निदधाति । ततो दुष्टस्थानस्थितग्रहपीडानिवृत्तये दानजपादि कारयेत् । ततः पितृन्मजापति चोद्दिश्य सहिरण्यानि तिलपात्राणि मुवर्णभूम्यादीनि च विभवानुसारेण ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । ततो भूयमी दक्षिणा दत्वा विमा- शिपो गृहीत्वा वर्मसाद्गुण्याय विष्णु संस्मोव । ततो नालच्छेदादि यथाचारं कार्यम् । पुत्रपा अपि जातकर्म नूरणी कार्यम् । उति जातकर्मप्रयोगः। अथ पष्ठीपूजामयोगः। पञ्चमै पष्ठेच दिवस प्रोपसमये स्नात्वा गन्धपाल्पभूषित पाचम्य प्राणानायम्य देशकालो सास्याः मूतिकायाः शिदोश्च सलारिष्ट- निरसनपूर्वकायुरारोग्यश्वर्याभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ विनेदास्य जन्मदाना पाठीदेख्या जीवन्तिकायाः स्कन्दस्य शस्त्रे भगवत्याच पूमनः महं करित्य इति संपल्प्य युच्यादिलिग्विनानिमास्वक्षनपुङ्गेपु वा क्रमे णाऽऽवापयेत् ।

·पीएमप्रायोगः।
ॐ विघ्नंगाय नमो विगमावाहशामि, जन्मताभ्यो नमी जन्मदा
आवा० । पष्ठीदव्य नमः पष्ठीदेवीमा० । जीवन्तिकाय० जीवन्तिकामा।
कन्टाय. सन्दमा० । शस्त्रे भगवत्य० भगवतीमा० । इत्यावाय विग्ने-
शजन्मदापष्ठीदेवीजीवन्तिकास्कन्द्रभावतीभ्या नम इति पोडशोपचारः
पूजयत् ।
• नतः प्रार्थना-सर्वपिमहरोऽसि त्वमेकदन्त गजानन ।
पष्ठीगृहेऽचिंतः प्रीत्या वालं दीर्घायुपं कुरु ।।
लम्बोदर महाभाग सर्वोपननाशन ।
स्वरप्रसाटादविनेन चिरं जीवतु बालकः ।।
इनि विग्नेश मार्ययेत् ।
वरदाः सायुधा यूयं जन्मदा इति त्रिश्रुताः ।
शक्तिभिः सह वाल मे रक्षतानाहि जागरे ।।
इमि जन्मदाना।
शक्तिस्त्वं सर्वदेवानां लोकाना हितकारिणी ।।
मातलिमिमं रक्ष महापाटि नमोऽस्तु ते ।
गौरीपुत्रों यथा म्फन्दः शिशुत्वे रक्षितः पुरा ।
तथा ममाप्ययं बालः पष्ठिम रक्ष्यतां नमः ॥
इति पष्ठीदेवी प्रा० ।
कार्तिकेय महाबाहो गोरीहृदयनन्दन ।
कुमारं रक्ष भीतिभ्यः पाहि देव नमोऽस्तु ने ||
इति स्पन्द-मा०
मिस्तु सूतिकागार देवीमिः परिवारिता ।
रक्षा कुरा महाभागे सवोंपद्रवनाशिनि ।
अपं ममा फुलोरपमा सार्थ पादयोस्तक ।
नीनों मातमहाभागे घिरं नीवतु पालयः ।।
रूपं देहि जयं देहि भगं भवसि देहि में ।
पुत्रान्देगिधनं देहि सर्पफामाय देहि मे ।।
शान्तिरस्तुःशुभं भारत प्रणम्य स्वा सांय यन् ।
यतः समागतं पापं नव मनिगच्छतु ।।

·६० मंन्कारपद्धतौ- इति भगवती प्रार्थयेत् । तत आवाहितदेवतानां सदीपान्दधिमापभ- क्तवलीन्क्रमेण दद्यात् । ततो ब्राह्मणेभ्यो ययाचारं ताम्बूलदक्षिणादि दद्यात् । पुरुपाः शस्त्रहस्ताः स्त्रियो गीतकारिण्योऽस्यां रात्री जागरण कुर्युः । मूतिकागृहं च धूपाग्निदीपशस्त्रमुशलविभूतियुतं कार्यम् । सर्प- पादिविकिरणशान्तिसूक्तपाठादिकमपि यथाचारं कर्नव्यम् । इनि पष्ठीपूजाप्रयोगः। अथ नामकरणम् । तञ्च द्वादशेइन्धेव मूतकनिवृत्ची कार्यम् । मातापुत्रयोादश इन्पेव सूत्रकृता शुद्धिविधानात्। पितुरेकादशेऽति शुद्धिमत्त्वेऽपि सहाधिका- रिया भार्यायाः संस्कार्यस्य चाशुद्धित्वेन कादशेऽधनुष्ठानस्पायुक्त- त्वात् । अथ प्रयोगः-व्यतीपातादिकुयोगरहित जन्मतो द्वादशे दिवसे .. मातापुत्रयोः स्नानानन्तरं सूतिकागारं शुद्धं कारयित्वा सूतिका वहि- निष्काश्योपासनानिमानीयोदननादिसंस्कृन आयतने संस्थाप्य नामकरणं कुर्यात् । कर्ता होमसामग्री त्रिवृदन्नं कांस्यपात्रं सुवर्णशलाका चोपकल्प्य ज्योतिर्विदादिष्टे मुहुने प्राड्मुस उपविश्य स्वस्य दक्षिणतो गृहीतबालकां भामुपवेश्याऽऽयम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य ममास्य कुमा. रस्स पोजगर्भसमुद्भवैनानिवर्हणायुचोभिवृदिन्यवहारसिद्धिदारा श्रीप- रमेश्वरप्रीत्यर्थ नामकरणाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूजन पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं नान्दीश्रादं चोक्तरीत्या कुर्यात् । तत्र मविता प्रीयतापिति विशपः । तत औपासनाग्निं पार्थिवनामानं ध्यायन्मज्वाल्य चत्वारि शृङ्गति ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामानं कृत्वा नामकरण- या यक्ष्य० दिव्याहृत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोंमे-धातारं चत. सभिराज्याहुतिभिर्यक्ष्ये । अनुपति चतसृभिराज्या० । राकां द्वाभ्यामा० भ्यां यक्ष्ये । सिनीवाली द्वाभ्यामा० त्रयोदशाहुतिपक्षे कुहूमेकयाऽऽज्या- हुस्येत्यरिकम् । ततोऽङ्गटोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि व्याइतिहोमान्न कृत्वा प्रधानहोमं कुयो । होमकर्मणि ·नामकरणम्। मत्या इदं० * धाता ददातु नो रयिमी० नत्स्वाहा । धात्र ३० । * धाता प. म स्वाहा । धान इ० । ॐ पाता ददातु नो रयिं प्रा० सः स्वाहा । धात्र ई० । ॐ धाता द० जोपाः स्वाहा । धात्र इदं० । ॐ अनु नोऽयानु० यः स्वाहा । अनुमत्या इ० । ॐ अधिद० पः स्वाहा । अनु० । अनुम० च्छतु स्वाहा । अनु० । ॐ यस्यामिदं यच्छतु स्वाहा । अनु- राकामइ५० मुक्थ्य स्वाहा । राकाया इदं । ॐ थास्ते राके सु० रराणा स्वाहा । राकाया इदं० । ॐ सिनीवालि पृ० हि.नः स्वाहा । सिनीवाल्या इदं । ॐ या सुपाणि जुहोतन स्वाहा । सिनीवाल्या इदं० । कुलपक्षे-ॐ कुहमहः सुभगां० विधेम स्वाहा । कुरा इदं । तनोऽङ्गहोमजयायुपहोमादि दिन्नडोपीयपुण्याहादिवाचनान्तं कृत्वा प्रजापतिः प्रीयतामित्युक्त्वा नामकरणं कुर्यात् । तबाऽऽदाचैकं गुप्त नाम मुमते मातापितृभ्यां कार्यममुकोऽयमिति । एतच्च नाम मातापितरावेव मौजीवन्धनपर्यन्न जानीतः । अनन्तरं पुत्रोऽपि जानीत । तत आचारात्तण्डुलान्यास्यायन्यनमे पात्र प्रसार्य सुवर्णशलाकया श्रीगणपतये नम इति लिखित्वा नामानि लिखेत् । तत्राऽऽदों शास्त्रा- न्तरमाप्तं कुलदेवतानाम व्याडीवरयोगेश्वरीभक्त दनि । ततः शास्त्रान्तरमासं जन्मकालिकमासनाम कृष्णोऽनन्त इति यथा- मासम् । ततो व्यावहारिक स्वनिपुरुषवाचि देवनावाचि वा कार्यम् । ततो जन्मनक्षत्रवाचकप्रकृतिकं जातार्थकागादिप्रत्ययान्तं कृत्तिक इत्यादि । एतानि नामानि लिखित्वा श्रीगणपतये नम इति मातुरुत्स- ङ्गस्यस्य वालस्य दक्षिणकर्ण उक्त्वा स्व कुलदेवतानाम्ना व्याडीश्वर- योगेश्वरीमतोऽसीति कथयित्वा नाम सुप्रतिष्ठिनमस्त्विति भवन्तो - न्विति विमान्याच पेत् । नाम सुप्रतिष्ठितिमरित्यति विभाः प्रतिब्रूयुः । तनः कुलदेवतानाम्ना व्याडीश्वरयोगेश्वरीभक्तोऽयं भवतः सर्वान्द्रा- मणानभिवादयत इत्यरत्वाऽऽयुष्मान्भवतु व्याडीवर योगेश्वरीभक्त इति विमरुत्तेऽरम व्याविरयोगेश्वरी मक्ताय पुण्याहं भवन्तो ध्रुवन्त्विनि विमान्योचयेत् । ॐ अस्तु पुण्याहमित्ति विनिमः । एवम व्याही भनाय स्वस्त्ययनं भवतु । अस ब्याडीव. रीभक्ताय ऋदि भव० तु । इति स्वस्त्ययनार्थिवाचनम् । ॐ अस्तु स्वम्त्ययनम् , अस्तु " ·संसारपटती- ऋद्धिरिति प्रतिवचने । मासनाना व्यावहारिवण नाना नाक्षत्रण नाम्ना, चामुकोऽसि मासनाम्ना व्यावहारिकेण नाम्ना नाक्षबनान्ना चामुकोऽयं भवतः सर्वान्ब्राह्मणानभिवादयत इत्युक्त आयुष्मान्भव- स्वमुकनामाऽयमिति विप्राः प्रतिवयुः । पुण्याहवाचनं त्रिवपि समानम् । ततो ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादानं च विशय विमाशिषो गृहीत्वा कर्मसाद्ण्याय विष्णुं संस्मरेत् । इति पुंसो नामकरणम् । अथ स्त्रियास्तत्र विशपः-अस्पाः कुमार्या इति संकल्पवाक्यम् । नान्दीश्राद्ध विकल्पः । स्वस्तिवाचनान्ते नामानि लिखेत् । भक्तत्यावन्तं कुलदेवतानाम | वाग्देवी पद्मावर्तीत्यादिमासनामानि मार्गशीपादिक्र. मेण । व्यावहारिक नाम दान्तीकारान्ते वा व्यक्षरं सप्ताक्षर वा कार्यम् । नाक्षत्र तु पूर्ववदेव । नात्र गुह्यं नाम नाममन्त्रणव पूजादि वैदिकमन्त्रवर्ड सधैं पूर्ववत् । इनि स्त्रियाः । इति नामकरणम् । अथ दोलारोहणम् । जन्मदिवसावादशे पोडशे वा दिवसे पुंसः, त्रयोदशे कन्याया अन्य- स्मिन्या ज्योतिःशास्त्रोक्त शुभकाले यथाचारं कुलदेवतापूजां विधायालं. कृत शिशं हरिद्रायलंकृतायां दोलायां मात्रायाः सौभाग्यपत्यः कुलीना खियो योगयायिनं हा संस्मृत्य गीतवाद्यादिघोष क्रियमाणे प्रामशिरसं शाययेयुः। इति दोलारोहणम् । अथ दुग्धपानम्। एकत्रिंशेदिषसेऽन्यस्मिन्या शुभे दिवसे कुलदेवतापूमन' बियाप माताऽन्या' वासीमाग्ययता गिशुं दक्षिणशिरस पाशिरसावा शग्नागोतीरं पाययेत्। इति दुम्मपानम् । अथ कर्णवेधमयोगः। कर्णवेपनोतपयोतिनिंदादिष्टे शुभे काले पूर्वाह एवं गणपतिपूनर्म कुत्ता देशवशिवनयचन्द्रमन्द्रादिदिगीशाबासत्पसरस्वनीकुलदेवता गोसाप्तणान्गुरूंच ययाविमवं मंपूजयेत् ।

·थायुर्वर्धापनप्रयोगः। ६३ ॐ भद्रं कर्णभिः शृ० यदायुः । इति मात्मन्यपालनस्य माइमखस्योदमुखस्य वा निशमन्त्रावृत्त्या दक्षिणं वामं कर्ण चामि- मन्त्रयते । स्त्रिया अप्येवम् । नमः शिमोः कुशलेन बेकनाङ्गणादी स्थित्वा मुवर्णाचन्यतमसू- च्याप्लक्तकाहिस्तपदेश दक्षिणं कर्ण वधयेत् । एवं वामम् । कुमार्यास्तु पूर्व बामधनं पश्चादक्षिणवेपनम् । सतस्वस्मिन्नेव दिने देय धक सौभाग्यवतीः म्रियां मुहृदो द्विजां- व संपूज्य विप्राशिपो गृहीयात् ! वीणां नासिफावधनमपि मुमुर्ने पार्यम् । इति कर्णधप्रयोगः। अयाऽऽयुवर्यापननयोगः । फर्ता ननित्यक्रिया पुण्यातलानात्मकमङ्गलद्रव्ययुतवागिः मातः सर्वोपधियतजलपूरिनमुभूपितकलशाद केन च शिण नापयित्वा शुक्लाम्बग्घरोऽलंकृतः कौतुकयाबध्य प्राङ्मुख पविश्य स्वस्य दक्षि. गती गृहीतवालमा भार्यामुपवेदयाऽऽचम्प प्राणानायम्य देशकालो संकाय ममास्य शिमोगयुरभिवृद्धिद्वारा श्रीपर० श्रमायुर्वर्धापनाख्य कर्म करिष्य पनि संकल्प्य गणपति पूजनपुण्या० मातृ० नान्दीश्रान्द्रानि कृस्योद्धननादिविधिनायायतनसंस्कार विधाय तत्र यलवर्धननामानं गोपिकमान प्रतिष्ठाय प्रज्वारय ध्याला समिघ्रयमादाय यद मान्तं कुत्याऽऽयुर्वर्धापनदीमकर्मणि या• व्याहत्यन्नमुवस्वा प्रधानटोमै मृत्यु- जयं मरजयमन्त्रेणाष्टोत्तरशनसंख्याभिर्मध्वाध्यदश्यतनिभिषक्ष्य । अयुफजन्मनक्षत्रदेवताकया चहिन्या यक्ष्य । अङ्गन्होमे घरगं द्वाभ्या- मित्यादि राष्ट्रमृदम्नमुक्या जन्मनोपड़ामदेवनायककयाऽध्याहुत्या यक्ष्ये । अग्निं विष्टकृत हुनगपाहुन्या पक्ष्य इत्यादि । पात्रागाँढने सुत्र दामाज्यस्थाली मणी को पवेपं चकायाली पक्षणं ० मुलू. समिध्य हि संमा अब आय दुवा पशु धि अन्यामादयन् ।

·बायवर्धापनमयोगः। ॐ भद्रं कर्णेभिः शृ० यदायुः । इति मातुरुत्सङ्गस्थस्थालंकृतस्य माङ्मखस्योदड्मुखस्य वा शिशॉर्मन्त्रात्त्या दक्षिणं वामं कर्ण चाभि- मन्त्रयते । स्त्रिया अप्येवम् । नमः शिषोः कुशलेन बंधनाङ्गाणादौ स्थित्वा सुवर्णायरपतमसू- च्याऽलक्तकासिमदेशे दक्षिणं कर्ण वैधयेत् । एवं वामम् । कुमार्यास्तु पूर्व वायवेधनं पश्चाधक्षिणवेधनम् । ससस्तस्मिनब दिने देव पंधकं सौभाग्यवती स्त्रियः सुहृदो द्विजा- व संपूज्य विमाशिपो गृह्णीयात् । वीणां नासिकावधनमपि समुहूर्ते कार्यम् । इति कर्णवेधमयोगः । अयाऽऽयुर्वर्धापनप्रयोग। फर्ना कृतनित्यक्रियः पुण्याक्षतलाजात्मकमङ्गलद्रव्ययुनवारिमः स्नातः सर्वोपधियुनजलपूरित मुभूपितकलशोटकन च शिशुं नापयित्वा शुक्लाम्परपरोऽलंकृतः कौतुक्पावध्य पामुख उपविश्य स्वस्य दक्षि- णतो गृहीतबालकां भार्यामुपवेश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकालो संकाय ममास्य शिशोगयुरभिवृद्धिद्वारा श्रीपर अर्थमायर्वपिनाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूजनपुण्या मात दीपादानि कृस्वोधननादिविधिनान्यायतनसंस्कार विधाय तात्र यलवर्धननामानं लौकिकमान प्रतिष्ठाग्य प्रज्यास्य ध्यात्या समिधयमाटाय श्रद्ध० मातं कृत्वाऽऽयुर्वर्धापनहोमकर्मणि या० व्याहुत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे मृत्यु जयं मृत्युंजयमन्त्रेणाष्टोत्तरशतसंख्याभिर्मध्वाज्यदध्यत्तदूर्गाहुतिभिक्ष्य। अमुकजन्मनक्षत्रदेवतामेकया चर्चाहुत्या यक्ष्ये । अङ्ग होमे 'वरुणं द्वाभ्या- मित्यादि राष्ट्रभृदन्तमुक्त्या जन्मनक्षत्रोपहोमदेवताकयाऽऽध्याहुस्या यक्ष्ये । अनि स्विष्टकृत हुनशेषाहुल्या यक्ष्य इत्यादि । पात्रासादने वं दामाज्यस्थाली प्रणी प्रो० उपवेषं चरुरथाली मेक्षण शू कृ० मुलू० सलपिमं वर्हिः समा० भव- आयं दूर्वा मधु दधि चेत्यासादयेत् ।

·- ६४ संस्कारपद्धती- एवं पात्राण्यासाय ब्रह्मवरणादिचकल्पेन चरं श्रपयित्वा स्रवदव्यों संमृज्याऽऽज्यसंस्कारं कुर्यात् । तत्र पर्यग्निकरणकाले चरुदूर्वामधुदधिभिः सहाऽऽज्यस्य पर्यनिकरणमिति विशेषः । ततः परिधीन्परिधाय शृतं चरुमभिधार्योदगुद्वास्य वहिषि निधाय मधुना स्थाल्याज्येन दध्नाच दूर्वा अभ्यज्य चरोरुत्तरतो वहिपि निधाय परिपेकादिव्याहृतिहोमान्तं कृत्वा मवानहोमं कुर्यात् । ॐ यम्बकं यजा० मृतात्स्वाहेति मध्वाज्यदध्यक्तदुर्वाहुतीरष्टोत्तर- शतं जहयात् । ततः स्रवेण दामुपस्तीर्य चरोर्मध्यादड्गुष्ठपर्वमाप्रम- वढाय तथैव पूर्वार्धादवदाय स्रवेणाभिघार्य स्थालीगतं हविः प्रत्यनक्ति । ततो वालक जन्मनक्षत्रदेवतायाः पुरोनुवाक्यां याज्या चोक्त्वाऽन्ते स्वाहाकारमुक्त्वा जुहुयात् । नत्रागिनी पातु कृत्तिका इत्यारभ्य नक्षत्रदेव- तानां क्रमेण याज्यानुवाक्या: । तानिनः पात्विति वाक्यचतुष्टयं पुरो. नुवाक्या ।यस्य भान्तीति तदग्रिमं वाक्यचतुष्टयं याज्या । प्रजापते रोहिणीति वाक्य चतुष्टयं पुरोनुवाक्या । रोहिणी देव्युटगादिति वाक्य. चतुष्टयं याया। एवमग्रऽपि क्रमेण पुरोनुवाक्या याज्याश्च द्रष्टव्याः। तत्र यहालकजन्मनक्षत्रं तदीय पुगेनुवाक्यायाच्यासंज्ञकमन्त्राभ्यां होमः कार्यः । अग्निः प्रजापतिः सोमो रुद्रोऽदितिबृहस्पतिः सर्पाः पित- रोऽर्यमा भगः मविता त्वष्टा वायुरिन्द्रानी भिन इन्द्रो निर्गतिरापो विश्वे देवा विष्णुसवा परणोऽजैकपादहिव॒न्यः पूपाऽश्विनी यम इति क्रमेण सप्तविशतिदेवताः । एतन्मध्ये या जन्मनक्षत्रदेवता तन्मन्त्राभ्यां होमं कृत्वा वारुणीहोमादिराष्ट्रभूद पहोमान्तोपदोमाजहुगान् । उपदोमेषु यज्जन्मनक्षत्रं तरसंघ युपदीयाजहुयात् । आमघामूलनक्षत्राणा क्रमेण रुद्रपितृनितिबन्यत्यातदोमान्त उदकस्पर्शः कार्यः । एवमायघा- नक्षत्रेष्टयुपहोमान्तर्गतयो रुद्राय स्वाहा पितृभ्यः साहेनि द्वयोरुपहो- पयोरप्युद करपशः । ततः स्वजन्मनक्षत्रेष्टिपठिनोपहोमान्हत्वाऽङ्गहोमादि- हुतशेपेण स्विष्टकृद्धोमः । दूर्वाणा नैव स्विष्टकन विवृदन्नदोमः । ततो गुरुं देवेभ्यो नम उनि देवांश्च संपूज्यामिं विप्रांच पूजयेत् । नतः प्रतिमाम्वक्षनपुनेषु वा क्रोण वक्ष्यमाणदेवत्ता आवाहयेत् ।

·भायुर्वर्धापनप्रयोगः। * उयम्बकं य. मृतात् । मृत्युंजयाय० मृत्युंजयमावाहया- मीति मृत्युंजयमावाझ ॐ या दिव्या आप० याथ कूप्या या० भवन्तु । पूर्वापाढानक्षत्रदेवताभ्योऽद्भयो नमः पूर्वापाडानक्षत्रदेवता अप या० । अमुष कुलदेवतायै ० अमुक कुलदेवतामावा० । जन्मनक्षत्राय नमो जन्मनक्षत्रमावा० । वित्तपाय वित्तपमा० । देवाय मजापतये देवं प्रजापतिमा० । भानवे० भानुमा० । विघ्नेशाय० विघ्नेशमा० । मार्क- ऐडयाय मुनये० मार्कण्डेयं मुनिमा० । अश्वत्थाम्ने० अश्वत्थापानमा । बलये बलिमा० । व्यासाय० व्यासमा० 1 हनूमते० हनूमन्तमा० । बिभीषणाय० बिभीषणमा० । कृपाय० कृपपा० | परशुरामाय० परशु- राममा० । प्रह्लादाय० प्रह्लादमा० । पष्ठ्य नमः पष्ठीमा० । इति प्रतिमा- स्वक्षतपुञ्जषु वाऽवाह्य पोडशोपचारैः सपूज्य नमस्कुर्यात् । पष्टय दधि- भक्तनैवेद्यम् । ततस्तदुत्तरतः कलशमभिपेकार्य स्थापयेन्मही द्यौः पृथिवीत्यादि । वत्र वरुणमाबाह्य पूजयेत् । अस्मिजन्मदिन भवत्या पूजितोऽसि मया गुरो । प्रपन्नः शरणं लाऽहं दीर्घमायुः प्रयच्छ म ॥ इति गुरोः प्रार्थना। अस्मिञ्जन्मदिने भक्त्या भो देवाः पूजिता मया । शरणं वः प्रपन्नोऽस्मि दीर्घमायुः प्रयच्छत ॥ इति देवानां प्रार्थना । अस्मिजन्मदिने भक्त्या पूजिनोऽसि मयाऽनल | प्रपन्नः शरणं न्वाऽहं दीर्घमायुः प्रयच्छ मे | इत्यग्नेः प्रार्थना । मृत्युंजय महादेव पूजितोऽस्मिन्दिने मया । भरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि दीर्घमायुः प्रयच्छ मे ॥ इति मृत्युंजयस्य । अस्मिन्दिने पूजिताऽसि जन्मनक्षत्रदेववे । मपन्नः पारणं त्वाऽहं दीर्घमायुः प्रयच्छ मे ।। इति जन्मनदे० । कुलरक्षणकर्तृत्वाद्विश्रुता कुलदेवता। अस्मिन्दिने पूजिता त्वं दीर्घायुष्यं मयच्छ मे ॥ इति कुलदेवतायाः। भो जन्मपट नक्षत्र अस्मिसन्मदिने मया । भक्त्या संपूजिनमसि दीर्घमायः प्रयन्छ में ॥ इति जन्मनक्षत्रस्य !

·- संस्कारपद्ध- वित्ताधिप कुरेर त्वं यक्षाधिप महामते । मह्य प्रयच्छ दीर्घायुर्धन धान्यं च वर्धय ।। इति वित्तपस्य । अस्मिञ्जन्मदिन देव पूजितोऽसि मनापन । दीर्घमायुः प्रयच्छ वं पुत्रान्पौनांश्च देहि मे ॥ इति प्रजापतेः । अस्मिन्दिने मया भक्त्या भानो त्वं पूजितो ह्यसि । दीर्घमायः प्रयच्छ त्वं मां च तेजस्विनं कुरु ॥ इति भानोः । त्रं पूजिनोऽसि विनेश दीर्घमायुः प्रयच्छ मे । अधिनेन तु कार्याणि सिद्धिं नय गजानन ॥ इति विघ्नेशस्य । आयुष्यद महाभाग सोमवंशसमुद्भव। तपोधन मुनिश्रेष्ठ मार्कण्डेय नमोऽस्तु ते ।। माईण्डेय महाभाग प्रार्थये त्वा कृताञ्जलिः । चिरजीवी यया त्वं भौस्तथा मा कुरु वै सुने ।। इति मार्कण्डेयस्य । द्रोणपुर महाभाग चन्द्रतेन समप्रभ । भव त्वं मम वरदो ह्यश्वत्थामन्नमोऽस्तु ते ॥ इत्यश्वत्थाममार्थना । दैत्येन्द्रफुलसंभूत वले दाता हरेः पुरा । प्रपन्नः शरणं त्वाऽहं दीर्घमायुः प्रयच्छ में ॥ इति वलिमार्थना । भविष्यं सामतं चैव व्यतीत ज्ञानवान्मुने । पराशरात्समुद्भूत त्वं व्यासाऽऽयुप्पदो भव ॥इति व्यासमार्थना। अञ्जनीगर्भसंभूत कपीन्द्र सचिवोत्तम । रामप्रिय नमस्तुभ्यं हनूमरक्ष मां सदा ॥ इति हनूमत्मार्थना । विभीपण नमस्तुभ्यं लड्डाधिप महामते । आयुरारोग्यमैश्वर्यं देहि पौलस्त्यनन्दन ॥ इति विभीपणप्रार्थना। द्विजेन्द्र भारताचार्य सर्वशास्त्रविशारद । शरणं ला प्रपन्नोऽस्मि कृप त्वं करुणा कुरु ॥ इति कृपमार्थना। रेणुकेय महावीर्य क्षत्रियान्वयनाशन । आयुः प्रयच्छ मे राजञ्जामदग्न्य नमोऽस्तु ते || इति परशु०॥

·सूयर्यायवलोकननिष्क्रमणमयोगः । वैष्णवेन्द्रासुरेन्द्र त्वं प्रह्लादात्रार्चितो मया । दीर्घमायुः प्रयच्छ वं सदाऽऽह्लादं च देहि मे ॥ इति मह्लादर शक्तिस्त्वं सर्वदेवानां पष्ठिके पूजिता मया. दीर्घमायुः प्रयच्छ त्वं वल पुष्टिं च वर्धय ।। इति पठयाः । ततस्तिलगुडसमिश्रमजल्यर्धमितं दुग्धं गृहीत्वा- सतिलं गुडसंमिश्रमजल्यमितं पयः । आयुष्यस्याभिवृदयर्थ पिवामि द्विजसंनिधौ, ॥ इति प्राश्नीयात् । ततो ब्राह्मणेभ्यस्तिलान्क्षीरं वृतं गुडं च दत्त्वा सौभाग्यवतीभिः । पुत्रवतीभिः स्त्रीभिर्नीगजित आचारायथाविभवं स्वजनयन्धुमुहृत्पूना स्ववाहनपूजां च कृत्वा स्थापितयालशोदकेन ब्राह्मणाभिषेकं कारयि. त्या स्थापितदेवतानामुत्तरपूजां विधाय प्रतिमा चेतामाचार्याय दत्त्वा ब्राह्मणान्सुवासिनीव भोजयित्वा तेभ्य आशिपो गृहीत्वा स्वजनवधवा- दिभिः सह भुञ्जीयात् । एतच जन्मनक्षत्रं जन्मदिन वाक्सिंवत्सरा- न्मतिमासे कार्यम् । तत ऊ मनिसंवत्सरम् । बाल्यावस्थायो पित्रादि- नैतत्कार्यम् । तस्यायोग्यत्वात् । योग्यतायां तु स्वस्याऽऽयुर्वर्धापन स्वेनैव कार्यम् । संकल्पवावये प्रार्थनाश्लोफेषु च मम मह्यमित्यादि यथायोग्यमूहः कर्तव्यः। इत्यायुर्वर्धापनप्रयोगः। अथ सूर्यायवलोकननिष्क्रमणयोः प्रयोगः । फर्ना द्वादशेऽहनि सायने चतुर्थे मासि या शुक्लपक्षे दुर्योगरहित शुभे फाले सभार्यः सशिशुः कृताभ्यगास्नानः माहमुख उपविश्याऽऽयम्य माणानायम्य देशकाला संकीर्य ममास्य शिशोरायुरभिवृद्धिवीनगर्भ- समुद्भवनानिवडणद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्प सूर्यायवलोकनं निष्क्रमणं च सह करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूजनादि नान्दीश्रादान्तमुक्तरीत्या फुर्यात् । तत्र सविता प्रीयतामिति विशेषः । ततः माच्यायष्टटियपालानां चन्द्रसूर्ययोदिनां च नाममन्याक्रम पूजां कृत्वा बायणान्संभोज्य शिशुमलंकृत्य सूर्यस्य चन्द्रस्य धेनोश्व दर्शनं कारपिस्वा ममापर्छन् ।

·६८ संसारपद्धना- दिक्पालाना च सूर्येन्दोः प्राच्यादीना दिशा तथा । निक्षेपार्थमिमं दमि ते त्वा ग्क्षन्तु सर्वदा।। अप्रमत्तं प्रमत्त वा दिवारानमथापि वा। रक्षन्तु सततं सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ।। इति शिशरक्षणार्थ देवान्समा विनज्ञातिवान्धवैः पुरंधामिर्मङ्गल- सूर्यघोषण च सहितो दर्पणकलशस्न्यापुप्पाक्षवदीपमालाध्वजलाजात्म- कमङ्गलाष्टकद्रव्यपुरःसर विष्णुशिवगणेशायन्यतमालयं गत्वा तत्र देवं मंपूज्य नानोपहारान्निवेद्य गोमयानुलिप्त चतुरश्रे देशे धान्यानि निधाय तत्र शिशुमुपवेश्य मन्त्रण रसा कुर्यात् । भुवः मुवः मामृतात् । ॐ मुवः ॐ भुरः ॐ भूः ॐ सः ॐ ॐ है। ॐ इत्येवं रूप मृतसजीवनमन्त्र पठान्वभूत्यासा; मूनि ललाटे च रक्षा कुर्यात् । तनो भूनेशानयोः पूजन कृत्वाऽपूपायुपहारान्समर्य शिशु भक्ष्यादिभिस्तोपयित्वा विभाशिपो गृहीत्वा शिशुना सहितो देव प्रणम्य देवतायतन मदक्षिणं परीत्य स्वगृहमागच्छेत् । ततो ग्राह्मणेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा सभोज्य कर्मसाद्गुण्याय विष्णु सस्मरेत् । इति सूर्यायवलोकननिषमणयोः प्रयोगः। ॐव्यम्बकं य० अथ भूम्युपवेदानम् । कर्ता पश्चमे मासे शुक्लपक्षे शुभे दिवसे देशाला संकास्य शिनी. रायष्याभिवृद्धिद्वारा श्रीपर० ५ भूम्युपवेशनं करिष्य इति संकल्प गणेशपूजनं पुण्याहवाचन कृत्वा वराहपृषि गुरदेवद्विना पूनपित्वा भूमि- मुपरिप्य तत्र रङ्गवल्लीमण्डलं कृत्वा शखतूर्यादिमङ्गलयोपे क्रियमाणे पुण्याहशब्देन नौराजितं यालं तस्मिन्मण्डल उपवेशयेत् । तर मन्त्रा:- रक्षेनं वसुधै देवि सदा सर्वग शुभे। आयुष्पमाणं निखिलं निक्षिपस्य हरिपिये ॥ अचिरादायपस्त्वस्य ये केचित्परिपन्थिनः । जोविनारोग्यवित्तेषु निस्वाचिरेण तान् ।।

·अन्नप्राशनयोगः । धारिण्य शेषभूताना मातस्त्वमधिका शासि । अजरा चाप्रपेया च सर्वभूतनमस्कृता । त्वमेवाशेषजगता प्रतिष्ठा वा तथा ह्यसि । कुमारं पाहि मातरत्वं ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ।। इत्येतैर्मन्त्र मावुपनेश्य ब्राह्मणान्संपूज्य वालं पुत्रवतीभिः सुवासि- नीभिनाज्याऽऽशिपो वाचयित्वा ब्राह्मणान्सभाज्य कर्मसाद्गुण्याय विष्णुं संस्मरेत् । इति भूम्युपवेशनम् । अथानमाशनप्रयोगः ।। तञ्च सन्मनः पष्ठे मामेऽप्रमायन्यतमे समे पास वा मुलपक्षे ज्योतिनि- दादिष्टे मुहूर्ने कार्यम् । कुमार्यास्तु सप्तमायन्यतमे विपमे मासि कार्यम् । फर्ता माड्मुख उपविश्य स्वस्य दक्षिणतो भायो संस्कार्य चोपवे. श्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य ममास्य शिशोर्मातृगर्भम- लपाशनेनोनिवईणवीजगर्भसमद्भवनोनिवर्हणानाधब्रह्मवर्चसतेजइन्द्रिया- युरभिवृदिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमन्नप्राशनाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूजनपुग्पादनाचनमातृकापूजननान्दीश्रादान्युत्तरीत्या कुर्यात् । तत्र सविता पीयतामिति विशेषः । वतः शुचिनामाऽयममिरिति ध्यायनोपासनानि प्रज्वाल्य ध्यात्वा समिध्यमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वाऽन्नप्राशनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहत्यन्तमुक्त्वाऽगहोंमे वरुणं द्विरित्यादि । पात्रासादने दधि मधु घृतं पायसमन्नमाज्यासादनोत्तरं सादयेत् । ततो ब्रामवरणादि निवृदन्नहोमीय पुण्याहवाचनान्तं कुपांत् । अस्मिन्पुण्याह- वाचन प्रजापतिः श्रीयतामिति विशेपः । नात्र प्रधानहोमः । जयादयः कृताकृताः। ततः स्वदक्षिणतो मातुरुत्सङ्गस्थ प्राड्मुखं शिशुं सुवर्णदा रोप्प. दा वा मङ्गलयोपपूर्वकमासादितं दधिमधकृतमिश्रमिति विमति- मानं प्राशयति । ॐ भूस्त्वयि दधामाति प्रययम् । ॐ भुवस्त्वयि दया- गीनि दिनीयम् । ॐ मुबम्पयि दधामीति तृतीयम् । ॐ अपा वापपी.

·संस्कारपद्धती- नाए रसं प्राशयामिः शिवास्त आप ओपधयः सन्त्वनीवास्त आप ओषधयो भवन्वित्यासादिनं दधि मधु घृतमासादिते पायसे निक्षिप्य काञ्चनाद्यन्यतमे पात्रे तत्पायसं निक्षिप्य मङ्गलघोषपूर्वकं तादृशदव्य- फवार माशयति । ततो यथेष्ट प्राशयति । ततस्तन्मुखं प्रक्षाल्य तं भूमावुपवेश्य तदने ववशत्रपुस्तकादिशि- ल्पादि विन्यस्य स्वेच्छया शिशर्यत्स्पृशेत्साऽम्य जीविकेति परीक्षा कुर्यात् । इदं च कुमार्या अप्यमन्त्रक होमरहितं कार्यम् । इत्पन्नप्राशनमयोगः। । अथ चूडाकर्मप्रयोगः ॥ जन्मतस्तृतीये वर्षे पश्चमे सप्तमे वोदगपने शुलपले ज्योतिर्विदादिष्टे शुभे काले कार्यम् । फर्ता प्राइमुख उपविश्य स्वस्य दक्षिणतो भायों संस्कार्य चोपवेश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीास्य कुमा- रस्य योजगर्भसमद्भवनोनियणायुर्वचोभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ चूडाकर्म करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूजनपुण्याहवाचनमातृकापूजन नान्दीश्रादाहरारोपणान्युक्तरीस्पा कुर्यात् । अत्र केशिनः प्रीयन्तामिति विशेषः। ततः सभ्यनामाऽयममिरित्यनुसंदधन्नोपासनाग्निं प्रज्वाल्य ध्यावा समित्रपमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा चूडाफर्महोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहत्यन्तममत्वाऽङ्गहोमे वरुणं दिरित्यादि। पात्रासादने दवापाज्यस्थाली मणी० मोक्ष० भीता अपो बहिरत्युप्णी- कृता अपः सागकुश चतुष्टयं परमुप० समा० इध्मं वहिश्यावन० आज्य. मिति पात्राण्यासादयेत् । ततो ब्रह्मवरणादि त्रिवृदन्नपुण्याहवाचनात कुर्यात् । अत्र प्रजापतिः प्रीयतामिति विशेषः । नात्र प्रधानहोमः । जयादयो बफारिपकाः । तनोऽः पयात्स्वस्थाने कुमारयुपपेश्य सयं तदक्षिणत उपविश्यायः कुमारस्प वोत्तरतो धृतानगोमयां मानरं नानहगोमयं कंचन ग्राम:

·चहाकर्मप्रयोगः। चारिणं वोपवेश्याऽऽसादिता अत्युष्णा अप आसादितासु शीतासु मिश्रयित्वा ता आदाय-ॐ आप उन्दन्तु० वर्चस इति तामिद क्षिणं गोदानगा करोति । गवि पृथिव्यां दीयते स्वापार्थमङ्ग गोदानम् । तानि मनुष्ये चत्वारि । ॐ ओपधे बायत्वैनम् । आसादितेवकं कुश. मूर्वाग्रं तत्र निदधाति । ॐ स्वधिते मैन५ हिसः । तत्राऽऽसादितं क्षुरं निदधाति । ॐ देवश्रूरतानि प्रवपे । इत्योपधिना सह दक्षिणप्रदेश- स्थान्केशान्वपति । एवमवशिष्टगोदानत्रयेऽपि । तत्र वपनमन्त्रेषु विशेष:- ॐ येनावपत्सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान् । तेन ब्रह्माणो वपतेदमस्यो मशय्या वर्चसा समजाय । इति पश्चिमप्रदेशस्थकेशवपने मन्त्रः । ॐ येन पूपा बृहस्पतेररिन्द्रस्य चाऽऽऽवएन् । तेन तेऽहं वपाम्यमुकशर्मन् । इत्युत्तरप्रदेशस्थकेशवपने । * यथा ज्योक्च सुमना असत् । ज्योश्च सूर्य दृशे ॥ इति पूर्वमदेशस्थकेशवपने। वपनानन्तरं नापितेन ययाकुलधर्म यथामवरे वा चूडाः कारयेयुर्व- पनकारः । नापितस्तदनुसारेण चूडा। कुर्यात् । एका चेन्मध्ये । द्वे चेन्मध्ये पुरस्ताच्च । तिस्रवेन्मध्ये पश्चात्पुरस्ताच्च । पञ्च चेत्सतिदिशं मध्ये च । भृगवः केचन सशिखाः । केचन मुण्डा एन । तवः कुमारस्य बन्धुजनस्तस्मिञ्छकृत्पिण्डे तान्केशानन्तर्भूतान्कृता * यत्र पूपा वृहस्पतिः सविता सोमोऽग्निः । तेभ्यो निधानं बहुधा व्यच्छन्नन्तरा यावापृथिवी अपः सुवः ।। इति गोष्ठ उदुम्बरे दर्भस्तम्ये वाऽवटं खात्वा तस्मिन्सफेशं शरिपद प्रतिष्य मृदा प्रच्छादयति । ततः कृतशुद्धम्तानः कुमार आचार्यादीन्प्रणमेव । तत आचार्यः पुण्याहवारकेभ्यो ग्रामणेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । नापिताय सपिंपर- ·संसारपद्धती- १२ मोदनं ददानि । ततो ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादानं च कृत्वा विभा- शिपो गृहीत्वा विष्णु सस्मरेत् । इति चूडाफर्ममयोगः। अथोपनयनम् । वच्चाऽऽचापमाणयकसन्धिस्यसमीपनयनम् । तदेव प्रधानम् । तत्फलं च द्विजत्वसिद्धया वेदाध्ययनाधिकारः । अथ मयोगः--उपनयनं चिकीर्षगचार्यों यथोक्तविधिना कार्पास. निर्मितमेक यज्ञोपवीत प्रादेशमानं समचतुरश्रमइमानमहतं वस्त्रद्वयं शाम कार्पासं वा यौपीन तद्वन्धनाथ क्षोमं मूत्रमुत्तरीयार्थ कापायं वस्त्रमजिन वा त्रिवृता मौजी मेखला प्रवरसख्यग्रन्थियुता यथोक्तलक्षणं दण्डमम. छिन्नाग्राः प्रादेशमात्रीः सप्त पालाशी: सभिघोऽनियतसरूपैर्दभनिर्मित- मासनार्थ कूर्च कास्यव्यतिरिक्तं भिक्षापान गा चोपरल्पयेत् । होमादि- सामग्री च । कृतनित्यक्रिय आचार्य आचम्य माणानायम्य देशकालो संशय ममोपनेतृत्वाधिकारसिद्धयर्थ कृच्छ्त्रयात्मकं प्रायश्चित्तममुझमत्याम्नाये- नाहमाचरिष्य इति सकल्प्य तचरेत् । एवं देशकालसकर्तिनपूर्वकमुपनेयत्वाधिकारसिद्धयर्थं कृच्छत्रयात्मकं प्रायश्चित्त गोदानमत्यान्नायेनाहमाचरिष्य इति वटुना सकल्प कारयित्वा तत्कारयेत् । तत आचार्यों मम गायत्र्युपदेशाधिकारार्थ द्वादशसहस्रं द्वादशाधिक सहस्त्र वा गायत्रीनपमह करिष्य इति संकल्प्य-ॐ अग्न आयूपि प० ध्ययः । इत्यग्निपवित्रसंज्ञका-पण्मन्त्रान्सकृन्जपित्वा गायच्या विश्वा- मित्र पिः सविता देवता गायत्री छन्दः, जपे वि० ।ॐ तत्सवि० दयादिति सकृज्जपित्वा ऋष्यादिस्मरणपूर्वक संकल्पितपक्षानुसारेण यथाकालं गायत्रीजप कुर्यात् । गायत्रीमन्त्रे श्रुतावेव ऋष्पापुलोतना- दत्राऽऽवश्य पम् । तेनाप्यन्यत्रानावश्यक्त्वं सचितम् । तत आचार्यों ज्योतिर्षिदादि योऽवधारितादुपनयनदिनात्पूर्वेपुस्त- दिने वा सर्व नित्यकर्म विधाय माङ्गलिक स्नानं माङ्गलिकोपं च कृत्वा सोत्तरच्छद्रे रङ्गवालकायुक्त माड्मख उपविश्य बदक्षिणतः कृत.

·संसारपद्धो- - इति संमार्य वंशपात्रं स्वयं गृढी वा विनगणपतिकलशं भार्यया ग्राहयित्वा घण्टादिवायघापेण संहिनः सब्राह्मण स्वस्ति न इन्द्रो वृद्ध० दधातु । अष्टौ देवा यसका स्वस्ति । ऋचास्म हव्यन० समीराः । इनि मन्त्रापठन्गृहमध्ये गत्वा प्रतिष्ठापनदेशमुलप्य रङ्गवल्या. दिभिरलंकृत्य तत्र ताडला यक्षिष्य तेषु तदंशयात्रं नर्य प्रभामिति प्रतिष्ठाप्य तोत्तरतः कलशं भार्यया निधाप पोरना संपूज्य स्थापितदेवतायीत्यर्थ यथाविभवं ब्राह्मणान्सुनासिनीय समाज्य तेभ्यो यथाविभवं वनादि दयात् । ततो नारामिताभ्यां दंपतिभ्यां मुहदो पत्रादि दयुः । यावन्मण्डपोहासनं प्रत्यहं स्थापितदेवताः पूजयेत् । तत उपनपनदिने पट्पतिसमसंख्याकान्ब्राह्मणान्सभोज्य ते पुण्याहस्वरस्ययनाचरित्वेन्द्रः मीयनामिति यदेत् । ततः कृतमङ्गलस्नानालंकृतं कुमार मात्रा सह भोजयेत् । अष्टो ग्रामचारिणाऽपि भोजपैदित्याचारः । ततः कृ.भोजनस्य सुमारस्य नापितेन ये.शान्यापयित्वा कुमार पराचाम्य पद्धदिख गन्धा दिभिरलंकृत्याहत बासस्तूष्णी परिधाप्योपवेश्य द्विराचमनं कारयेत् । अत्राऽऽचमनं पाराणमेव । तम केशवादिप्रिमिनीमभिरद पिवरिया- दिकं तत्चदङ्गस्पर्शरूपमन्यतां यम् । ततो यामुपश्योनारीत्याऽऽय. तनं स्थण्डिलं वा वधां विधाय तसंस्कारं पूर्ववत्कृत्वा रोकिराणि श्रोत्रियागाराहाहतं वा सर भवनानमा गएर प्रयास पात्या समिधयमादाय अद्र एहीत्यादि प्राणायामाने वेपनयनहोमकर्मगि या यक्ष्यमाणा इत्यादि साहायर मुमत्या प्रक्षेपिकमधानहोमे-आपू. दोमनिमकयाऽऽन्याहुत्या पक्ष्ये । आयुर्दा देवम प्रकयाऽऽपाहुया यक्ष्ये । अङ्गडो ---इम मे वरुणमित्यादि । पात्रासान:मानमहतं वख. दरमुजरीया मापापं खजिनं 3 मी मेला ६०, की पूर्व- माग्यस्थाली प्रणीनाप्रणयनं प्रोक्षणीपात्रमुपमङ्गारनिरूहणार्थ पात्रं कौपीनं तद्वन्धनार्थ को मूत्रं पौधायनोक्तविधिना निन्तिमुपति भिक्षापात्रं च प्रयुज्य गां समीप संस्थाप्य संमार्गदर्भानाध्वलनदर्भाच. हिरिममाज्य सप्त पालाश समिश्वाऽऽसाठयेत् । ततो ब्रह्मवरणादि परिधिपरिधानान्तं कृतमाहत्तरस्तितः फमारस्य यावासादित मूत्रमायध्याऽऽसादित गोपीनं परिधाष्य दपूषश्य द्विरानमनं कारयेत् ।

·अपनपनम् । क्षनः कुमारस्नोपविष्टः ॐ देवस्य वा स० म्यामाददै । इस्या- सादितपुरबानमादाय ॐ उद्वगं १० रुत्तमम् । इस्यपपीतमादित्याय प्रदर्श * यज्ञोपवीन प० स्तु तेनः । इति दक्षिणं व मद्धार्य धारयेत् । शिष्टास्त्विदानी बौधायनोतविधिना यज्ञोपवीतनिर्माणासंभवेन सिद्धयज्ञोपवीत तत्तमन्त्रश्चेष्टाः कृत्वा तद्धारयन्ति । ततो द्विराचम्या. न्यायतनादेशान्यां दिशि द्विराचम्याग्रे गा में ब्रह्मान्योमध्येनाऽऽचा- यस्य दक्षिणतां गत्वा तत्र प्राङ्मुख उपविश्य तमन्नारभते । अथाऽऽ. चार्यः कुमारणान्वारब्धः परिकादिन्याहतिहोमान्नं कृत्वा प्रधानहोम कृर्यान् । * आयुर्दा अमे दिम स्वाहा । आयुर्वेभप इ० । * आयुर्दा देवज० नया, ५ स्वाहा । आयुर्दे देवायामय इ० । इति प्रधानाहुतिवर्ष जगत् । तत इमं में वरुणेत्यादि स्विष्टकृदन्तं कृत्वामेरुत्तरत उत्तरपरिषि- संधिमणाऽऽसादिनमश्मानं निधाय युमारमग्रे गाग्निभानीय आतिष्ठे. मममानमय० पृतनायतः । इति दक्षिणेन पादनाश्मन उपरि ते स्थापति । ततः फुमारमश्मनेोऽवतार्याक्मानं समादेशाभिःसार्थ पूर्व परिधापितं वासः प्रजातं नियाय या अकृन्समवयन्या अतन्वत याच देवीरन्तानमितो ददन्न । सारवा दसरसा संव्ययन्त्यायुमानिदं परिघत्स्व घासः ।। परियत धत्त यातमैनर शतायुपं कृणुत दीर्घमायुः ।। पतिः प्रायच्छदास एतम्सोमाय गज परिधात वा उ । जरां गच्छासि परिधन वाप्सो मेवान्नष्टीनामभिशस्तिपारा। शतं व जीव शादः सुवर्चा राय पोपमुपसंध्ययस्व । स्मासादितयोसिसोर्मध्य एक घासः परियापयति । ॐ परीदं वासोऽप्रिधाः स्वस्सये भूरापीगामभिशस्तिपात्रा । विंध जीव घरदः पुरुचीसनि चार्यों विभजासिजीयन् ।। इति परिस्तिवाससं कुमारमभिमात्रयते । बमूनि प्राप्यो विभजास- जीवनिति प्रमादपाः । समुपदेश्य द्विशचपन कारयेत् । या दुरिता परिवाधम शर्मवरुप पुनी न आमातू ।

·। संस्कारपद्धती- प्राणापानाभ्या वलमावदन्ती स्वसा देवाना मुमगा मेख. लेयम् ॥ इत्यासादितया मेखल्या कुमारं नाभिदेशे त्रिः प्रदक्षिणं परिव्ययति। ततो नाभेरुत्तरतो मेखलापाख्रिगुण ग्रन्थि कृत्वा दक्षिणतो नाभः परि. वर्षति । * मित्रस्य धरणं धरीयस्तैजो यशस्वि स्थविर समिदम् । अनाहनस्यं वमनं जरिष्णु परीदं वाज्यजिनं धत्स्वासावादितिस्ते कक्षा बनातु वेदस्यानुवरवे मेधायै श्रद्धाया अनूतस्यानिराकरणाय ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय। इति कुमाराय कृष्णानिनमुपरिष्टाल्लोमोयग्रीवमत्तरीयं परोति । ज्यदा वास एवोत्तरीयं तदा मन्त्रनिवृत्ति । अजिनपदलोपो था। यत्र यत्र मन्त्रेऽसौदाब्दस्तत्र सबुद्धय-तं संस्कार्थस्य शर्मा-तं व्यावहारिक नाम ग्राह्यम् । ततः ॐ इन्द्राय हा परिददे । इति कुमार, बृपात् । परिदेहीति कुमारः । अथाऽऽचार्यः ॐ परममि द ब्रह्मणे महे प्रोत्राय दध्मसि । अथैनं अरिमाणये ज्योवच्छोत्रे अधिजागरत् ।। इति कुमारमिन्द्राय परिददाति । अथांग्रेणानि कुमार दक्षिणतो नीत्वाऽपरेणाग्निमुद्रष्टमुखमुपवश्य त्वयि मेधा त्वयि प्रजा त्वग्यपिस्तनो दधातु । त्वपि मे० यीन्द्र इन्द्रियं द० । स्वयि मे० यि सो भ्राजो दधातु । इति त्रिभिडतोच्छेपमाज्यम सकृत्कुमार प्राशयति । अवशिष्टनार्धन रतपलाशसमिधामभ्यञ्जन परियञ्जनं मायश्चित्तहोमों च कुर्यात् । • यांगे योगे तव० मूतये । इममत्र आयुपे० थासत् । इति द्वाभ्या प्राश्नन्म कुमार समीक्षते । ततः कुमारः प्राशनानमाचमनं फुर्यात् । अथाऽऽचार्य आचान्त कुमारमात्मानमुपस्पर्य मिनु शरदो अन्ति देवा यवानश्वका जरसं तनूनाम् । पुत्रीसी यंत्र पिनरो भान्ति मा नो मारी रिपताऽऽयुर्गन्तोः॥ पनि इमारमभिनयते । अथ कुमार आचार्य ब्रह्माणं च यविष्कृत्य पानसहितमान प्रदक्षिणं परिक्रामति । आचार्य:- जागना मग-महि, ममत्य युयोनन ।

·पनयनम् । ": अनिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति परितादिह स्वस्स्या गृहेभ्यः ।। इत्यासीन एव प्रदक्षिणं परिक्रामन्त कुमारमभिमन्त्रयते । ब्रह्मवर वर्षमागामुप मा नयस्व ब्रह्मचारी भवानि देवेन सवित्रा मसूतः। इति कुमारं वाचयति । को नामामीति कुमारं पृच्छति । अथ कुमारः स्वस्य शान्त व्यावहारिक नाक्षत्रं च नामाऽऽचष्टे यथा देवदशशर्मा कातिमोऽस्मीति | आचार्य: ॐ स्वस्ति देव सवितरहमनेन देवदत्तश- मणा कार्तिकेनोहचमीय । इति कुमारस्य नामनी गृह्णाति । शं नो देवी० तु नः । उभावद्भिर्जियेते । उभयोमन्त्रः । अथ प्रधानोपनयनम् । आयार्यों ज्योतिविदं संपूज्यामंदक्षिणतः प्राड्मुख उपविश्यामेराग्नेय्यां दिशि स्वपुरोमाग आत्माभिमुखं कुमार- मुपवेश्योपयोमध्ये ज्योतिर्विदा स्वस्तिकनाङ्कित उदग्दोऽन्तःपटे घृते ग्राह्मणैर्मङ्गलसूक्तपद्यपाठ क्रियमाणे स्वकुलदेवतादीनां चिन्तनं पटस्थ- स्वस्तिकावलोकनं च कुर्वन्नासीत । एवं कुमारोऽपि । तत आचार्योऽन्त:- पटे निष्काशित उपनयनं कुर्यात् । तच्चत्यम्-कुमारस्य दक्षिणमंसं स्वद. क्षिणेन इस्तेन सन्याहस्तेन सध्यमसं तूष्णी किंचिदन्वारभ्य ॐ भर्भुवः सुवः, ॐ तत्सवितुर्व० यात् । देवस्य त्वा सवि० स्ताभ्यामुपनयेऽमुशर्मन् , इति फुमारस्य दक्षिणं घ हुमात्मन आभिमुख्येनाऽऽनीय समा- सीनः कुमार स्वसमर्मापे समुख रोति । इद प्रधानोपनयनं ब्रह्म- चारी न विस्मरेत् । अत्र य यज्ञेन दक्षिणया समक्ता अग्ने तेजस्विनि- त्याचा आशिषो दयुराचारात् । आचार्य:- अग्निष्टे हस्तमग्रभीत्सोमस्ते इस्तमप्रभीत्सविता ते हस्तमप्रभीत्सरस्व. .सी से हस्तमग्रभीत्पूषा ते हस्तमनभीवृहस्पतिस्ते हस्तमग्रभीन्मित्रस्त हरस- मग्रभीद्वरुणस्ते हस्तमग्रभीत्त्वष्टा ते हस्तमग्रमीद्धाता ते इत्तमग्रभीद्विष्णुरते 'हस्तमग्रभीत्प्रजापतिस्ते हस्तमनभीत् । इति कुमारस्य दक्षिणं हस्तं साङ्गुष्ट्र. दक्षिणेन इस्तेन गृह्णाति । ॐ सविता त्याऽभिक्षतु मित्रस्न्दपस,धर्मणोऽग्निराचार्यस्ता देवेन सवित्रा प्रसूतो वृहस्पतेब्रह्मचारी भवामुकशमन्नपोऽशान समिध आंधेहि फर्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीरिराने पारं संशास्ति । संसासनं शिक्षणम् । अपामयनं पूजोत्मर्गाटावाचमनम् । सपिप आघानं प्रातः मायमग्निका. - ·उपनपनम्। । ": अरिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति चरितादिह स्वस्त्या गृभ्यः ।। इत्यासीन एवं प्रदक्षिणं परिक्रामन्त कुमारमभिमन्त्रयते । ॐ ब्रह्मच मागामुप मा नयस्व ब्रह्मचारी भवानि देवेन सवित्रा मसूतः। इति कुमारं वाचयति । को नामामीति कुमारं पृच्छति । अथ कुमारः स्वस्थ शर्मान्तं व्यावहारिक नाक्षत्रं च नामाऽऽचष्टे या देवदत्तशर्मा कार्तिमोऽस्मीति । आचार्य. ॐ स्वस्ति देव सवितरहमनेन देवदसा- मणा कार्तिकेनोरचमीय । इति कुमारस्य नामनी गृह्णाति । शं नो देवी तु नः । उभावद्भिर्जियेते । उभयोर्मन्त्रः । अथ प्रधानोपनयनम् । आचार्यों ज्योतिर्विदं संपूज्याप्रदक्षिणतः माड्मुख उपविश्यामेरामय्यां दिशि स्वपुरोभाग आत्माभिमुखं कुमार. युपवेश्योभयोमध्ये ज्योतिर्षिदा स्वस्तिक नाङ्कित उदग्दशेऽन्तःपटे घृते ब्राह्मणैर्मङ्गलसूक्तपद्यपाठे क्रियमाणे स्वकुलदेवतादीनां चिन्तनं पटस्थ- स्वस्तिकावलोकनं च कुर्वन्नासीत । एवं कुमारांऽपि । तत आचार्योऽन्त:- पटे निष्काशित उपनयनं कुर्यात् । तच्चेस्था-फमारस्य दक्षिणमंसं स्वद- क्षिणेन इस्तेन सव्यहस्तेन सध्यमसं तूष्णे किंचिदन्वारभ्य ॐ भर्भुवः सुवः, ॐ तरसवितुर्व० यात् । देवस्य त्या राव० स्ताभ्यामुपनयेऽमुकशर्मन् , इति कुमारस्य दक्षिणं व हुमात्मर आभिमुख्येनाऽऽनीय समा. सीनः कुमार स्वसमापे समख यति । इद प्रधानोपनयनं ब्रह्म- चारी न विस्मरेत् । अत्र य यन दक्षिणया समक्ता अग्ने तेजस्विनि- त्याचा आशिपो दराचारान् । आचार्य:- अग्निष्टे हस्तमग्रभी सोग तमग्रभीत्सविता ते हस्तमग्रभीत्सरस्व. ती से हस्तमग्रभात्पूपा ते तमभावास्पानिस्ते हस्तमग्रमीन्मित्रस्त हस्त- 'मग्रभीतरुणस्ते हस्तमप्रभीत्वष्टा ते हस्तमग्रमीद्धाता ते इस्तमग्रभीद्विष्णुरते 'हस्तमग्रमीलनापतिस्ते हस्तमग्रभीत् । इति कुमारस्य दक्षिणं हस्तं साड्गुष्ठं,दक्षिणेन हस्तेन गृह्णाति ।। ॐ सविता त्वाऽभिक्षत मित्रस्त्वम से ,धर्मणाऽग्निराचार्यस्ता देवेन सवित्रा प्रमूतो वृहस्पतेब्रह्मचारी भवामुकंशमन्नपोऽशान समिध आंधेहि फर्म कुरु मा दिवा स्वासोरिनि सारं संशास्ति । संशासन शिक्षणम् । अपामयनं पूषोत्मर्गाटावाचमनम् । ममिम आधानं प्रातः सायमग्निका.

·संधारपद्धती- यम् । फर्म संध्योपासनादि । दिवा निद्राभावं च कुवित्यर्थः । पादमिति कुमारोऽङ्गी फुर्ण । आचार्यों दक्षिणेन हस्तेन मारस्य नूष्णी दक्षिणांसस्योपरि सामी. पेन पृष्ठमा प्रवेश्य क्रमेगावाधीनमनिमृश्य * मम हत्ये हदयं तरतु । मम चित्तं वित्तनान्देहि । मम धावक- मना जुषस्व । वृ.स्पतिस्त्वा नियुक्त मह्यम् । मामेवानुस रभस्व । मयि चित्तानि सन्तु ते। माये सानीमन्तु ते. मनं वाचं नियच्छतात् । पति कुमारस्य हृदयमनिमृति । अप उपापृश्य *प्राणानां ग्रन्धिरसि समाविससः । संधैव नाभिदेशभिमाति । आ उसस्पृश्य * भुनः मुर: मुजाः प्रनगा भूयास सुचारो वीरः सुवर्षा धर्चसा सुपोपः पापः सुमेधा मधमा सुब्रह्मा प्रभावारिभिः । इति कुमारमभिमन्य . भूपु वान पपन्या वापि प्रशनि ददेऽमुकशान् । भुवो यजु पु त्वा वाया तारिसे माणे ब्रह्मणि दऽमुफन् । सुवः साममु ला सूर्य दिवि चक्षुपि ग्रह्मणि ददेऽमुकर्मन् । इतरते मियोऽसान्यमुकमशन् । अनलस्य ते पियोऽसा-यमुकतर्मन् । इदं वत्स्याः प्राण आयुपि यथासःमाण अपि यसामुकशर्मन् । इति पुनः कुमारमभिमन्त्रयने । ॐ अविष्मान्मत्र० सोम आयु. मान्स. या आयुष्मान्स द० ग्राम देवा आयुष्मन्त । एता पञ्चमित पर्या दक्षिणेन संग यु. हस्तं सामुष्ठं गृहति । ॐ आयुष्टे वि० मिने । भग्ना परिप्या मतिविछ चापावन्तरिक्षे सूर्य 'दिवि यार स्वस्पिपिवायुरादित्यचन्द्रमा आपो न संघरन्ति धार सस्तिमनसंचरामुरुन् । प्राणस्य ब्रह्माभूरमुकर्म । इति फुलारस्य दक्षिण फर्णे नपति । ॐ आयुर्दा ३० दियम् । भनी पुषिच्या भूरमुकर्मन । इति कुमारस्पांतरे फणे जपाते। में मेधा नमो ददातु पेषा देवी सरसती । मेघा से अधिनाभावाचा पुरसनौ ।

·सपनयनम् । इति कुमारस्प मुख स्वमुखेन सह संनिधाग जपनि । कपकादिदेवे- भ्यस्त्वां परिदद इति कुमारं ब्रान् । परिदहीनि कुमारः । तत आचार्य:- कपसाय वा परिददाम्यन्तफाय स्वा परि दाम्पधेराय वा परि. ददामि गदाय वा पन्दितायि यमाय वा परिददामि मखाय वा परिददामि वशिन्य ला परिददामि पृयिका त्वा सदेवानराय परिद- दाम्पद्भ्यस्त्वा परिददाम्योपधीभ्यस्त्वा परिददामि वनस्पतिभ्यस्त्वा परिददामि द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिददामि सुभूताय त्वा परिददामि ब्रह्मवर्चसाय त्या परिददामि विश्वभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि स.. भ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददामि सर्वाभ्यस्त्वा देवताभ्यः परिददामि । इति कुमारं कपकादिभ्यः परिददाति । परिदानानन्तरं कुमारेणाऽs. सादितसप्तपलाशसमियां घृतेनाभ्यञ्जनं कारयित्वोपनयनामाइभ्याभ्या- पयति मन्त्रावाचयति च । कुमार:-* अग्नये समिधमाहा वृहने जातवेदसे । यथा वमने समिधा समिध्यम एवं मां भषया प्रज्ञया प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेनाना- थेन समेघय स्वाहा। एकां समिधं घृनाभ्यतामभ्यादधाति । अमर इदामनि त्यागः । रायैव द्वे समिघौ द्वितीयेऽभ्याधाने । तत्रामये समिधावाहा पित्यूहः । तृतीयेऽभ्याधानेऽवशिष्ट श्र.सः समिधः । तत्रामये सपिध आहापमि. त्यूहः । त्यागस्तु पूर्विदेवोभयत्रापि । नतः शुस्वमारणादि संस्थान गन्त कर्म समाप्य न गान रोदेन नृत्पदा भवेन्मधु-साशनादिवदित्या. दीनि व्रतानि कुमारायोप देशति । तन:- ॐ अग्ने बताते प्रतंच. ध्यताम् । अमिमुपतिष्ठने । * घायो व्रतपते. वायुम् । आदित्य व्रतपमे०. आदित्यम् । व्रतानां व्रत. पते व्रतपतिम् । अत्र गुरवे वरं ददाति । गुरो वरं ते ददामि । गुरुर. त्राचार्यः । पितुराचार्यत्वे तु कुमारणान्यस्मात्प्रतिपदेणाऽऽनीता गौरा देया । गौरभावे क्रियाभूतं द्रव्यं देयम् । आचार्यस्तूष्णी घरं प्रति गृह्णाति । देवस्य त्वनि मन्त्रकमिति केचित् । ततः ॐ उदा. युपा० अनु । कुमारं वारयनत्थापयति । सूर्याय वा परिवद इति .

·संस्कारपद्धनौ- घूयात् । परिदेहीति कुमारः । आचार्यः ॐ सूर्यप ते पुत्रस्तं ते परिद- दामि । इति भूयोर कुमारं परिददाति । ततो ब्रह्मचार्याचार्यो वा * तचक्षुर्देव० दृशे । इति सूर्यग्रंपति- छने । आचार्यः ॐ अमिष्ट आयः मतसं कृणोत्वनिष्टे पुष्टिं प्रतरां दधा- विन्ो मरुद्भिरिह ते दवालादित्यस्ते बमुभिरादधातु । कुमाराय पू. सादितमूर्वाग्रं दण्डं प्रदाय भिक्षाचर्य चरेति प्राह । ततो ब्रह्मचारी ओमिन्युक्त्वा प्रथमं मानरं मिक्षेत । भयति भिक्षा देहीति । ततो मित्र. कुलेषु ! पुरुषस्य भवान्भिक्षां ददाविति वदेत् । तद्भिक्षितं द्रव्यमाहत्य भैक्षमिदं भी इत्याचार्याय निवेश्येत् । आचास्तिरमुभलमिति प्रतिगृ- हाति । तत:--- ॐ यस्य ते प्रपमवास्प हरामस्तं त्वा विश्व अवन्तु देशः। सत्ता भ्रातरः सुहृदो वर्षमानमनु जायन्ना बहवः सुजातम् ॥ कुमारस्य पूनिहिन बासो गृह्णी । ततः पूर्वोक्तरीत्या वृदग्रहोम कृत्वा यहनत कुमारायोपदिशेत् । क्षुविकारलवणमाषमुगादिधान्य. मधुसाशन मनकाशुपरिशयन मन्मथेन जलपानं मृन्मयपात्रे कांस्य- पात्रे च भोजनं शूद्रायोच्छिरदानं दिवाशयनं च न कार्यम् । उभी. कालो भिक्षाचर्यमुदकुम्भाहरणं सायपुपक्रम्य प्रत्यहमुमो कालो प्रत्यई सायमेव वाऽग्निकार्य कर्तव्यमिति । ब्रह्मवारी बादमित्युक्त्वाऽग्ने मतपत इत्यादिमिदेवोपस्यानं कृत्वा यहां सी कुर्यात् । तत आचार्यो यथाचारं गायत्रीपूजनं विधाय गायऽयुपदेशार्थमपरे. णानिमासादितं फूचेमुदगग्रं निधाय राष्ट्रभृदस्याचार्यासन्दी मा त्वयोपम् । तस्मिन्मामुख उपविशेत् । ततो ब्रह्मचारी सूष्णीमादित्याय नम- काराञ्जलि कृत्ताऽऽवार्यस्य दक्षिणं पादं सध्यान्वारब्धेन दक्षिणेन स्तनाधस्तादुपरिष्टाचावमृश्य पाणी व्यत्यस्य ताभ्यां सब(ति)को स्य पादौ धारयेत् । इदमुपसंग्रहगम् । अत्राऽऽचार्येण गुप्तं नाम कुमा- योपांशु कथनीयम् । कुपारस्तेनोपाशूचारितेन नाम्नाऽऽचार्यपभिवा. इयेन् । एतन्नामाविज्ञाने तु व्यावह रिकेण नाम्नोपविवाभिवादयेत् । तत्राभिवादनमवार इत्यम् -दक्षिय बाई सव्यापारब्धं श्रोत्रसमें प्रसा- पायुवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नोऽमुकशर्माऽई भो अभिवोदय इत्युपांशू- चारपश्चिरोवनानिपूर्वकं निष्ठन्नाचार्य नमस्कुर्यात् । इदमभिवादनम् । .

·उपनयनमें। तत आचार्यगाऽऽयुष्मान्भवामुकशर्मा ३ इति लुतान्त्यस्वरोचारणे- नोपांच प्रयुक्ताशीर्वाद आसीनो विनयापनतो भूत्वा सर्ववेदारम्भार्थ- स्वैन सावित्र्यपदेश चाम्छमध्येपणारूपं मन्त्रद्वयमेकश्रुत्या पठेत् । अधीहि भो इत्युक्त्वा सावित्री भो अनुहोति । तत उत्तानीकृतवामपा- ज्यङ्गुष्ठाङ्गुलीन्यङ्मुखीकृतदक्षिणपाण्यङ्गुष्ठानलीभिढसंयोगिनी: कृत्वा दक्षिणाङ्के निक्षिप्याऽऽसीत। तत आचार्यः- ॐ गणानां त्वा गण सादनम् । कुमारमभिमन्त्रयते । ततस्तपञ्जलि स्वपाणिभ्यामादाय भू. एतत्सवितुर्वरेण्यम् । भुवो भर्गो देवस्य धीमहि । सुवर्धियो यो म प्रचोदयात् । भूर्भुवस्तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । सुवर्धियो० यात् । भूर्भुवः सुवस्तस्स० अयं भ० माहे । धियो यात् । सावित्रीमवप्रकार रेण पच्छोऽर्धर्च शेऽनवानमिति प्राङ्मुख कुमारं वाचयति । तैत्तिरी याणां गायत्र्यारम्भेणैव ऋग्यनुःसामात्मकवेदत्रयाध्ययनाधिकारो भवति । ततः कर्माङ्गदेवताप्रीत्यर्थ गन्धताम्बूलादिभिर्ब्राह्मणपूजन तेभ्यो भूयसीदक्षिणादानं च कृत्वाऽमे तेजस्विन्नित्यादिभिर्मन्नराशिपो ग्राह्याः। ततः कर्माङ्गदेवत्ताप्रीत्यर्थं शतद्वयं पञ्चाशद्वाऽत्यशक्ती दश वा ब्राह्मणा मोजयित्वा तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । ततः प्रमादादिति कर्म साद्गुण्याय विष्णुं स्मरेन् । अथ मध्याह्नसंध्या। तप्तः कालप्राप्तां मध्याह्नसंध्यां कुर्यात् । तस्याः प्रयोगः-शुवो देशे दर्भानास्तीय तूष्णीमेव तेषु प्राङ्मुख उपविश्य कुशपाणिस्तूष्णी त्रिराचम्य द्विरोष्ठौ परिमृज्य सकृदुपस्पृश्य सव्यं पाणि पादौ प्रोक्ष्य शिरवापी नासिके श्रोत्रे हृदयमालभ्य प्रत्यालम्ममप उपस्पृशेदिस्येवं दिवारमाचम्य ॐ भूः भुवः ॐ सुवः ॐ तत्स० भूर्भुवः सुवरोमिति ब्रह्मविष्णुशि- वान्क्रमेण ध्यायन्पूरककुम्भकरेचक क्रमेण निरभ्यसेत् । इति प्राणायाम प्रयं कृत्वा संध्यां ध्यायेत् । मध्याह्नसंध्यां युवति श्वेता श्वेतवस्त्रां श्वेत- गन्धानुलेपना त्रिनेत्रा वरशूलपरश्वभयधारिणी त्रुपवाहनां रुद्ररूपिणी सावित्री ध्यायामीति सूर्याभेदेन ध्यात्वा देशकालो संझीयं श्रीपरमे श्वरप्रीत्यर्य मध्याहसंध्योपास्ति करिष्य इति संकल्पं कृत्वा ॐ आपो ·संस्कारपद्धती- दिया म० च न', इति कुशोदकर्मध्यमानामिकाङ्गुष्ठगन्तेऽधन्ते यादान्ते वा मार्जनं कुर्यात् । तत आपो वा इद५० बाप ओमिनि अपोऽभिध्यायेत् । तत आपः पुनन्त पृ० ग्रह स्वाहा ! प्रत्युद्वकं प्रिवति । ततो द्विराचम्य पुनर्जिनं कुर्यात् । तर मन्त्रा:- ॐ दधिकागो अ० पत् ! आपो हि ठाम च नः । हिरण्यवर्णाः शु० निधत्त । पवमानः सुव० पुनातु । द्रुपदादिवे० मनसः । ततो मोफर्णवत्कृते दक्षिणे हस्ते जलमादाय तत्र यासं त्यजन्नासिकाग्रे पापपुरुष स्मरन्द्रुपदादिवे तु मैनस इत्यनेन पापपुरुषमुत्सार्य तजल. मनवलोकयन्स्वस्य वामभागे भूमावेव क्षिपेत् । तत उत्थाय सूर्याभिमुख आदित्याभेदेन संध्यामभित्यायन्हस्ताभ्यां जलमादाय मू० सुवः ॐ तत्सवितुर्व० दयादिति तज्जलमभिमन्य दक्षिणनासापुटेन तत्राऽऽदित्यमण्डलस्थं तेनः समागतं विभाव्य समस्त. व्याहृतिमहिता गायत्री संततामुक्त्वा सवित्रे साविञ्या इदमय न ममेति मूर्याभिमुख अर्व जलपअलिनोक्षिपञ्जले दयात् । तत ओमापो ज्यो० सुत्ररोमिति वत्तेना वामनासापुटेनाऽऽकृष्य स्वस्थान भागतं विभावयेत् । एवं पुनलमादाय द्विवारमादित्वात्मानं प्रद- क्षिणीकुर्वनसावादित्यो ब्रह्मेत्यात्मानं परिपिच्याऽऽप्तीनोऽप उपस्पृ. शेत् । ततो द्विराचम्य प्राणानरायम्यापः स्पृष्ट्वा ॐ अपक्रामन्तु भूता० समारभ इनि भूतान्युत्सार्थ दरुदकेनाऽऽसनदेशं प्रोक्ष्य तत्र दर्भा- घासनमारतार्थ ॐ ५० प्रति त्वया धृता लोक त्वं च० चाऽऽसन. मित्यासन उपविश्य पूर्ववत्प्राणायामयं कृत्वा ॐ भू० युवः, इत्या- मानमभ्युक्षेत् । तत्सवितुर्हदयाय नमः, हृदये । वरेण्यं शिरसे स्वाहा, शिरसि । भर्गो देवस्य शिखायै वषट् , शिखायाम् । धीमहि कवचाय हुम्, रासे । धियो यो नः नेत्रत्रयाय वौषट् , नेवभुमध्येषु । प्रचोद. यात् अस्वायफट्, करतलास्फोटनेनासं पान्यादि.शांदा। अयं च न्यासः हताहतः । अयातु वरदा देवी म० त्रियमावाहयामि, इत्येतेरावाहा ·उपनयनम् । गायत्रिया गायत्री छन्दो. विश्वामित्र ऋपिः सविता देवताऽनिर्मुख ब्रह्मा शिरो विष्णु दय ५ रुद्रः शिखा पृथिवी० पोपनपने विनियोगः, इत्यृप्यादि स्मृन्वा मौनी चापल्यराहितोऽभापमाणों नासाग्रदृष्टिगनत- गात्र एकाग्रचित्तो देवस्य स्वप्रकाशस्य सवितुः श्रीसूर्यस्य वरेण्यं वरणीयं भर्गस्तेजो धीमहि ध्यायेम यो नो धियोऽस्माकं धुद्धीः प्रचो. दयारस्वरूप प्रेस्यतीत्यर्यः मनस्यनुसंदधनुपाश्चोत्तरशतमष्टाविंशति वा यथाशक्त्यनवानपाठधर्मेण गायत्र्या जपं कुर्यात् । नपसमाप्त पुनः षडङ्गन्यासाकुर्यात् । मध्यसंध्याप्रयुक्तेन गायींजपनेन च । अध्यशतजप्येन रुद्रात्मा प्रीयतां रविः ॥ इति जपं.निवेदयेत् । ततः सकृदाचम्य प्राणानायम्य ॐ उद्वयं तम० उदुत्यं जा चित्रं देवाना० तचक्षु० य उदगा० हसः ॐ एत्येतैरूज़वाहुरादित्ययुपत्तिष्ठते । उत्तमे शिखरे० शलोकम् । घृणिः० रोमिति संध्यां विसर्जयेत् । अन्तथरति० रोम् । इत्यात्मानमुप- तिष्ठते । ततः संध्यायै नमो गुरुभ्यो मातापितृभ्यां इत्यभिवाद्य- सकदेव पूर्ववटाचम्य प्राणानायम्य विष्णुं संस्मरेत् । ग्रेन मध्याहसंध्या। अब सायंसंध्या। पूर्ववदाचमनप्राणायामों कृत्वा सायंसंध्यां वृद्धां कृष्णां कृष्णवखा कृष्णगन्धानुलेपना. शङ्खचक्रगदापनधगं गरुडबाहना विष्णुरूपिणी सरस्वती ध्यायामीति सूर्याभेदेन ध्याय देशकालसंकीर्तनाद्ययभिध्या- . नान्तं कृत्वा आग्निश्च मा० ताम् । यदहा पा० श्ना । अह० नौ । सत्ये ज्यो० मि साहा इत्युदकं पीत्वाऽऽचम्य पुनः प्रणवन्याहृतिगा- यपार्जियित्वा पाप्मानमुत्सायं प्रत्यङ्मुख उपविश्यैव सूर्याभेदेन सरस्वत्यभिधा संध्यां ध्यायनयंत्रयं भूमात्र पूर्ववद्दयात् । तत्र सचित्र सरस्वत्या इदमयं न ममेत्ययंदाने विशेषः । ततः पूर्ववत्सदक्षिणीकृत्याऽऽचमनप्राणायामी कृत्वा अपनामन्त्विस्यादिवि. + प्रणवादिसमस्नन्याइतिपूर्वकसंततां गायत्रीमित्यर्थः ।

·सैम्भारपद्धती- धिना प्रत्यमुग्यो मायत्रीजपं कृता पूर्ववदुत्तरन्यासं कुर्याद । तत:- सायंसंध्याप्रयुक्तेन गायत्रीजपनेन च । अध्यष्टशतजयेन विष्ण्वात्मा प्रीयता रविः ।। इति नपं निवेध संध्याविसर्जनं विधायोपस्थाः कुर्याद । इम में । तत्त्वा यामि । यचिद्धि ने। यत्किचेदं । कितवासो । इत्पादित्यं प्रत्य- पुरख उपस्थान या सदा स० तत्वों नम इति संपामुपस्याय नमः प्रतीच्य विशे याच दे० भ्यथ नम इति प्रतीची दिशं तदाधिपति तदा सिदेवांश्वोपरयाय नम उदीच्यै दिश इत्यायेस्नत्तनमन्त्रस्तत्तदुपस्थान कुर्यात् । नमो गङ्गायमुनयोरित्यतेन सुनीनुपतिष्ठेत । ततः संध्याय नम इत्यादि विष्णस्मरणान्तं कर्यात् । इति सायंसं या। अध प्रात.संध्या। पूर्ववदाचमनप्राणायामों कृत्वा प्रातःसंध्या कुमारी रक्ता रक्तवस्त्रां रक्त- साल्पां रक्तगत्यानुलेपना पुस्तकाक्षकमण्डलानिनकरा हंसवाहनां ब्रह्मरू- पिणीं गायत्रीं ध्यायामीति सूर्गादेत ध्यात्वा देशकालसंकीर्तनावभि. ध्यानान्तं कृत्वा मूर्यश्च मामन्युश्च म द्वात्रिया पा० रात्रिस्तदक सूर्ये ज्यो, मि स्वाहा इत्युदकं पीत्वाऽऽचम्य प्रणवल्याइतिगायच्यामिपित्ता पापपुरपमुत्सार्थ तिष्ठन्माङ्मुखः सूर्याभेदेन माययभिधा संध्याध्याय- बञ्जलिनाऽययं जलमध्य एव दनाद । तत्र सविरे गायध्या इदमदै न समेति त्यागः । ततः प्रदक्षिणादि न्यासान्तं पूर्ववत्फुर्यात् । ततः- प्रातःसंध्यामयुक्तेन गायत्रीजपनेन च । अध्यष्टशतजयेन ब्रह्मात्मा प्रीयता रविः॥ इति जपं निवेद्य स या विसृज्य मुकुलितकर आदित्यमुपतिष्ठने । मित्रस्य च० मित्रोज० मसामित्र इत्यादित्यमुपस्थाय यार सदेति संध्या. मुपस्थाय नमः पान्य दिश इत्यादि विष्णुस्मरणानं सायंसंध्यावत्कु- मति । इनि प्रासंध्या।

·धुपनयनम् । अधानिार्यप्रयोगः । सार्यसंध्योत्तरमाचश्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्य श्रीपरमै- श्वरप्रीत्यर्थ सायमनिकार्य करिध्य इति संकल्ल्यानि समिध्य मज्वाल्य ध्यायेत् । अधारन्यायतनसंस्कारपरिस्तरणयोर्विकल्पः । ततो यथा हु सट् आयुः, इति सोदकन पाणिनाऽग्निं प्रदक्षिणं परिसमूइन् । ततोऽदित इत्यादिभिः परिषेक कृत्वाऽष्टौ पलाशसमिधो गृहीत्वा शुद्धोदकेन प्रोक्ष्य भूः स्वाहाऽमय इ० । भुवः स्वा० वायत्र० । सुवः स्वा० सूर्या- य० । भूर्भुवः सुवः स्वार प्रजाप०। ॐ एपा तेऽने० महि स्वाहा, अग्नय इ० । ॐ मेधां य इन्द्रो० सजौ स्वाहा, इन्द्राय सरस्वत्या अश्विभ्यां चेदं० । ॐ असरासु च या० न्मनः । दैवी० पसार स्वाहा मेघाया इदं० । ॐ आ मां मेधा० जुपत्ता स्वाहा मेधाया इ० । ततः पूर्व- वत्परिस मुद्यादितेऽन्वमर स्था इत्यतैरुचरपरिषेकं कृत्वोपस्थानं कुर्यात् । ॐ यत्ते अग्ने तेन० यासम् । यत्ते अग्ने वर्च । यत्ते अग्ने हर० । मयि मे० स्पमिस्ते ०। मयि० यीन्द्र इ० । मयि० यि सूर्यो० इत्येतैरग्नि मुपतिष्ठते । ततो भस्म धृत्याऽग्निं संपूज्य श्रद्धां मेघामित्या संमार्थ्य ममादादिति विष्णु संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । एवं प्रातरुक्तरीत्या मातःसंध्यां विधाय मातरमिकार्यं कुर्यात् । इत्यग्निकार्यम् । सत उक्त प्रकारेण स्वसंनिहितानां पितृमात्रादीनामुपसंग्रहणमभि- पादनं च कार्यम् । अथोपनयनामिनाशप्रायश्चित्तम् ।। तमाऽऽपूर्विकतन्त्रेण प्रयोगः--आचार्यो देशकाला संकीत्यारन्यनुः ग़मनप्रायश्चित्तं करिष्य इवि संकल्प्योल्लेखनायग्निमतिष्ठापतान्तं कृत्वा चत्वारि शृङ्गति ध्यायेत् । अन्न विएनामानिः । ततोऽमि परिस्तीर्य दी- माज्यस्थाली मोक्षणीपानमुपवेषं संमार्गदर्भानयज्वलनदर्भानाज्यमेका समिधं चाऽऽसाध पवित्रे कृत्वा मोक्षणीः संस्कृत्य पात्राणि प्रोक्ष्य दवी ·संस्कारपद्धतौ- संमृज्याऽऽज्यं संस्कृत्यानेः पवादर्भेष्वाज्यं दवा च निधायानि मन्त्र: परिपिच्यालकृत्य दयाऽऽग्यमादाय ॐ अयाश्चाने स्य. मेपन स्वाहेत्येकामाहुतिं जुहु गात् । अयसेध्याय इ० । ततः परिस्तरणाने विसृज्य सायथित हुत्योत्तरपरिपेकं कुर्यात् । समिदाधानात्मागन्य- भुगमनेऽपि प्रायश्चिहोमानन्तरमेव समिदभ्याधान कार्यम् । अथवा सर्व- घायश्चित्तमात्रमत्र नायायाम इत्याहुनिः । इत्युपनपनामिनाशपायधित्तम् ।। .. अथ चतुर्थदिवसीयोपनयनाङ्गानि । आचार्यः प्रातः कृतनित्यक्रियः कृतप्रातःसंध्याग्निकार्योपसंग्रहणा- भिवादनेन ब्रह्मचारिणा सह प्राङ्मुख उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य त्रिदन्नहोपं वास्तुपतये पलिदान च पूर्ववत्कृत्वा ब्राह्मणान्सभोज्य पुण्महस्वस्स्पयनििचयित्वा श्रद्धामधे प्रीयतामिति वदेव । ततो ब्राह्मचार्याचम्य प्राणानायम्प प्रतविसर्थ देवतोपस्थानं पूर्वव- कुर्यात् । तत्र तच्छफेयं तन्मे राध्यतामिल्येतस्य स्थाने तदशक तन्मेऽराधीनि मन्त्रसंनायः । ततस्त्र्यहन विसृजेम् । तन आचार्यः स्थापितदेवनानां तत्रैव पञ्चोपचारः पूजनं विधाय तद्वंशपात्रं स्वयं गृहीत्वा गृहीताविनगणपतिकलशया भार्यया ब्रह्मचा- रिणा च सह वेदिसमीपमागत्य वेद्यामुपविश्य गणपतिमभ्यर्च्य पोडशो- पचारावाहितदेवताः पूजयेत् । तत्राभिककाले नीराजनतेलाभ्यङ्गादि पूर्ववत्कुर्यात् । तन आचाहिनदेवनाविसोत्तर पूर्ववन्मदीद्योरित्यादिविधिना पुण्या- हादिवाचन विदध्यात् । तत्रास्य मण्डपोद्वासनकर्मणः पुण्याई भवन्तो त्रुवन्त्वित्यादिप्रयोगः । श्रद्धामधे भीयेनामिति देवतानिर्देशः । ततः समुद्रव्येष्ठा इत्यभिषेकान्ते कश्चन मान्यस्ताः शाखा उन्मुच्य तत्सूत्रं कलशवेष्टनमूत्र च क्षीराभ्यक्तं कृत्वाऽक्षतपूगीफलयुक्तं तत्कर्तृ- हस्त दद्यात् । स च भार्याय तत्सूत्रं प्रदर्य वखादिधनपेटिकाया प्रस्थापयेत् । ततोऽमि विसृज्य ताः गारखास्तत्स्नानजलं च गृहस्योपरि शुद्धजले निक्षिप्याङ्गणपितानस्येशानकोणे विमोचनं कुर्यात् । ततो यथासंभवं ब्राह्मणभोजनं कृत्वा नेभ्यो गन्धादिपूजनपूर्वक भूपर्सी ·भोजनविधिः। दक्षिणों दत्त्वोपनयमकर्मणः साङ्गनासिद्धार्थे मान्यपुरुषाय गो तस्पति- निधिभूतं द्रव्यं चा दद्यात् । ततो विष्णु संस्मृत्य फर्मेश्वरायार्पयेत् । ततो ब्रह्मचारी गुरुकुल पसेत् । प्रागुक्तानि गृधोक्तानि व्रतानि यथाशचत्याचरेत् । लोविकाग्नावमिकार्य कुर्याधावत्समावर्तनम् । यदि कुले मोटनाचारश्चेत्सोऽपि कर्तव्यः । तच्च मोटनं मेरतन्त्र उक्तम् । इत्युपनयनप्रयोगः। अध प्रसङ्ग भोजनविधिः। को ययाकाम यथाधिकार मागादि दिसूपविश्य भू० घरोमिति वंदन्नमाहियमाणमुपस्थाय परिचिट प्रणवन्याहूतिसहितगायच्याऽभ्युस्य वामहस्तेन चतुरश्रमण्डले स्थापित भोजनपात्रं धृत्वा दक्षिणहस्तेन जल- मादाय ऋतं त्वा स० चामीति सायं सत्यं त्वतन० चामीति मातरमं परि. पिश्चति । ततो भोजनपात्रस्य दक्षिणतः पञ्चाङ्गुलपरिमिनं स्थलं त्य. क्त्वा तत्र तूष्णीमभ्युक्ष्यान्नास्किचिदत्रं गृहीत्वा भूः स्वा० भुवः स्वा० सुत्रा स्वा० भूभेकः सुवः स्वा० इति प्रासंस्थमभ्युक्षितप्रदेशे चलीनिवपति । ततो बलीपरिपिच्य हस्न प्रक्षाल्यानपते० पद इत्यन्नमभिमन्त्रयते । ततो गोकर्णाकृतिहस्नेन मापपरिमितं जलमादाय ॐ श्रद्धायां प्राणे नि० इत्याचमृतन्यायेत्यन्तरात्मानं परमात्मनि संयुक्तं भावयित्वाऽमृनोप- स्तरणमसीति पुरस्तादुदकं पिवति । ततः प्राणाय स्वाहेत्यादिपञ्चभिर्मन्त्रैः परिविष्टादनाघृतप्लुतात्पश्चाऽऽहुतीर्मुक्तकनिष्ठिकैन करेण मुख जुहोति । ततः प्रजापति मनसा ध्यायंरतूष्णी सज्जहुयात् । ततो दत्ताश्चतुरो वलीन्मन्छाय पादौ भूमौ निधाय यामहस्तागातर्जनीमध्यमाभिधृत- भोजनपात्रः पश्चाद्रों मुक्तयेशो भुञ्जीत । भोजनान्तेऽमृतापियानमसी- त्युदकं पीत्वोचिष्टेन् । ततो हस्ती मुखं च यावल्लेपनिःसरणं प्रक्षाल्य पीडश गप्पान्कृत्वा मुखं पादौ च प्रक्षाल्य द्विराक्षम्य वाम रन्नित्यादिमा माहिरसीरित्या मन्त्रैर्धागादिवान्तानामङ्गानां क्रमेण दक्षिणहस्तेभोवोस्तु वामहस्ते. नाऽऽलम्भं कुर्यात् ॐ वयः सु० द्धानिति चक्षुपी निमृगीत । ॐ त्वमग्ने गु० शुचिरित्यन्नपाचनार्थ जाठरमनिमुपतिष्ठते । इति भोजनविधिः।

·८८ सारपद्धती- अथान्तरितमंस्काराणां प्रयोगः । गर्भाधानादिचौलान्तप्रकाराणां सपामसपी का गलातिकमे लोपे वा सत्याज्य संस्कृत्य समस्तव्याहृतिभिः मनिसंस्कारमेयामाज्या. हुति हुवा प्रतिसंभार पाटकच्छ चूडाया अर्धच्छं प्रायश्चित्त कुर्यात् । ततोऽतीसं यथाक्रम धर्म ध्यं न कर्तव्यं वेति विपल्या। यदि भ्रमापूर्वसंस्कारप्रकृत्वाऽग्रिमं संस्कार करोति तदा पूर्वस्य लोपः । इसरथाऽतिक्रमः । लोपे तु मायश्चित्तमेव न पदाचिदम्यतीतकर्मानुष्ठानम्। तदंशे विकल्पाभावात् । अतीतेऽपि प्रायश्चित्तमेव न होम इत्यपि केचित् । मथ भयोग:- उपनयनदिनात्पूर्वदिने पन्या पुपारेण च सह कृतमङ्गलस्नान भाचम्य माणानायम्य देशकालो संकीर्त्य ममास्य कुमारस्प गर्माया नादिचौगन्तसंस्काराणां कालरातिपत्तिननितप्रत्यवायपरिहारद्वारा श्री- परमेश्वरमीत्यर्थ प्रावितहोमें करिष्य इति संबलपोतरीत्वा फुर्यात् । मायश्चित्तसंकल्पग्तु मम पुत्रस्य गर्भाधानायनमाशनान्तसंस्कारक- मंगा धपालेकरण जनितप्रत्यवायपरिहागर्थ पादकृच्छयायश्चित्तं तथा मम पुत्रस्य चालसंस्कारकर्मणः रघकालेऽकरणनितमत्यवायपरिहारा- धमकृच्छुपायचित्तं च क्रमेण करिष्य इति सम्ल्पपूर्वक प्रत्याम्नायद्वारा कुर्यात् । पादकृच्छ्रपत्याम्नायस्तु सहस्रसंख्यतिल्होमायतगायत्रीनपद्वादशग्रा. भोजनापन्यत्तमपक्षस्य तृतीयानरूपः । अर्धकृच्छपत्याम्नाय एतेपाय- रूप इति विवेकः । इत्यन्तरितसंस्काराणां प्रयोग। अथ पाण्डव्रतोपारणम् । तस्य प्रयोग:--आचार्यो ब्रह्मचारिसहितः कृतनित्यक्रिया प्रामुख उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकालो संकीर्यास्यामुकशर्मणो ब्रह्मचारिणो वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरीत्यर्थ माजा. पत्यसौम्यामेयवैश्व वाख्यकाण्डचतुष्टयनतोपाकरणं तन्त्रेण करिष्य इति संकल्प्य गणेशपूजनादि नान्दीयाद्धान्तं कुर्यात् । नान्दीयाद्धोत्तरं ब्रह्मचारिणा धपन मान च फारयित्वा तस्मै नूननरटिसूनकच्छोपरी- तानिनोतरीयदण्डान्दत्वा पुगणान्यास निक्षिपेटिनि केचित ।

·काण्डानि। तत उल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय समुद्भवना- मान श्रोत्रियागारादाहृतं लौकिकाग्निं प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा प्राजापत्यसौ- म्यानेयवैश्वदेवाल्यकाण्डचतुष्टयव्रतोपाकरणहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे-सदसम्पति मजापति काण्डषि सोमं काण्डर्पिमग्निं काण्डपि विश्वान्देवान्काण्डपश्चिकियाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अङ्गन्होमे-वरुणं द्वाभ्यामित्यादेि व्याहृतिहोमान्तं कृत्वा प्रधान- होमं कुर्यात् । ॐ सदसस्पति० सिपः स्वाहा । सदसस्पतय इ०। प्रजापतये कादर्पये स्वाहा । प्रजापतये काण्डपंय इ० । सोमाय काण्ड । सोमाय का पंय इ० । अग्नये काण्ड ० | अग्नये. पय इ० । विश्वेभ्यो० पिभ्यः स्वा० । विश्वे० र्षिभ्य इ० । इति प्रधानहोमं कृत्वा. इमं मे वरुणेत्यादि सर्व होमशेपं समापयेत् । जयादिहोमे विकल्पः। त्रिष्टदनहोमोऽत्र नास्ति । ततो ब्रह्मचार्यग्ने वतपते व्रतं चरिष्यामीत्यादिभिरुपस्थाय गुरवे वरं दद्यात् । ततो ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादानं च विधाय कर्म- सागुण्याय विष्णुं संस्मृत्य कश्वरायार्पयेत् । इति तन्त्रेणोपाकरणमयोगः । - अथ काण्डानि। अथ सारस्वतपाठेनाध्ययनेऽपि काण्डपरिज्ञानस्याऽऽश्यकत्वात्त- दर्य काण्डानुक्रमण्यनुसारेण काण्डान्युच्यन्ते । तत्र प्राजापत्यकाण्डम् - इपे त्वति प्रश्न उत्तमानुवाकवर्जम् । तृतीयस्यां प्रत्युष्टमिति प्रश्नद्वयम् । मम नामेत्येतस्यानुवाकस्य पयस्वतीरोपधय इत्यादिः शेषः । सं त्वा सिञ्चामीति प्रश्न उत्तमानुवाकवर्नम् । पाकयज्ञमित्यादयो द्वितीयानुवा- का पञ्चानुवाकाः । सशान्तिकाथितिः मुगित्यादयस्त्रयोदशानुवाकाः । प्रजापतिर्ब्रह्मवादिन इति द्वितीयकाण्डब्राह्मणान्तर्गत प्रश्नद्वयम् । सत्यं प्रपद्य इति प्रश्नः । देवा वै नर्चिनेत्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः । निवर्वातं मनुष्याणामित्यारभ्य मनुष्यलोकं चाभिजयतीत्यन्तोऽनुवाकः । सरश्रवा इत्यनुवाकः । मनुः पृथिव्या इत्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः। विश्वरूपो वे १२ ·संस्कारपद्धती- वाष्ट्र इत्यादयः पडनुवाकाः । देवा वे सामिधेनीरनूच्येत्यादिनिवीतमि- स्येतस्यानुवारस्य शेषः । समिधो यजतीत्यादयः पडनुवाकाः। इन्द्रो वृत्र हवेत्यनुवाकः । सशान्तिका परे युवा समिति प्रश्नः । इति प्राजापत्यकाण्डम् । अथ सौम्यकाण्डम्-आप उन्दन्त देवस्य त्वेति प्रश्नद्वयमुत्तमानुवा- कर्जम् । पवमानः सुवर्जन इत्यनुवाकः । ब्रह्म संधत्तमित्यनुवाकः । आददे ग्रावेति प्रश्न उत्तमानुवाकवर्जम् । चित्तिः स्युगितिप्रश्नान्तर्गतस्त- रणिरित्यनुवाकः । प्राचीनव शमिति प्रश्नपट्कम् । प्रजननमित्यादयस्त्र- योऽनुवाकाः । देवासुराः स प्रजापतिरिन्द्रपित्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः । उभये या एते ब्रामवादिनो वदन्ति कति पात्राणीत्यनुवाक्यम् । देव सवितः प्रसुवेत्यादयः पडनुवाकाः । देवा वे यथादर्शमित्यादयोऽष्टानु- बाकाः । प्रिवृत्स्तोम इति प्रश्नः । सशान्तिको यञ्जते मनो देवा व सत्र- मासतेति प्रश्नो। इति सौम्यकाण्डम् । अथाऽऽग्नेयकाण्डम्-धर्म: शिर उद्धन्यमानमित्यनुवाकौ । कृत्तिकास्व- "मिमादधीतत्याद यः पश्चानुवाकाः । इमे वा एत इत्यादयस्त्रयोऽनुवानमः। भूमि नेत्यनुवाकः । देवासुरास्ते देवा विजयं परा वा एप भूमिर्भून्ना पौरिणेत्याहेत्यनुवाकत्रयम् । देवासुरा अग्नीपोमयोरित्यनुवारः । उप मयन्तः संपश्यामीत्यनुवाको। मम नामेत्यनुवाकस्ताः संदधामि इविपा पृतनेत्यन्तः । अयज्ञः संपश्यामि मजा अहमित्याहामिहोत्रं जुहोतीनि त्रयोऽनवाकाः । युञ्जानः प्रथमं मन इत्यादयः सप्त प्रश्नाः । तत्राऽऽद्यप्रश्नचतुष्टयस्योचमानवाकाजीमूतस्येव यदक्रन्दो नो मित्रो ये वाजिनमग्नेमन्त्र इति पश्चानुवाकांश्च वर्जयेत् । को हिसीजनितेत्यनुवाकादूर्ध्वं सशान्तिक आप्यायस्व मदिन्तमे. त्यनुवाकः । इयमेव सामेत्यनुवाकादूर्घ सशान्तिक ईयुष्टे य इत्यनु वाकः । मजापतिर्मनसेत्यनुवाकार्य सशान्तिको ज्योतिष्मतीमित्यनु. वामः । आयुपः प्राणमिद्रो दधीच इत्यनुवाको । सावित्राणीत्यादयः सप्त प्रश्नाः । तत्र समिद्धो अजन्गायत्री त्रिष्टुब्जगती वस्त्वाऽऽध्याति प्रजापक्षि पाच वाजसातय इत्यनुवाकान् । इन्द्राय राज्ञे सूफर इति चतुर्दशानुवाचारोहितो धूम्ररोहित इति त्रयोदशानुवाकास्तेगान्दरष्ट्रा- भ्यामिति पोदशानुवाकांय वर्जयेत् । अङ्गिरसो वे सत्रमासतेति प्रश्नः । मा ·काण्डानि। उदस्थानि वा एतस्येत्यनुवाको । संज्ञानं लोकोऽसीति प्रश्नौ । ब्रह्म वै चतुर्हातार इत्यादयः पश्चानुवाकाः । इत्याग्नेयकाण्डम् । अथ वैश्वदेवकाण्डम् - अनुमत्य पुरोडाशमिति संहितान्तर्गतः प्रश्न उत्तमानुवाकवर्जम् । ऋतमेव परमेष्ठीत्यनुवाकः। ब्राह्मणान्तर्गतानुमत्या- दयस्त्रयः प्रश्नाः । प्रजा 4 सत्रमासताग्निर्वाव संवत्सर इत्यनुवाको । देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते सुरा अर्थमित्यनुवाकः । वाय- व्य५ श्वेतमित्यादयश्चत्वारः प्रश्नाः । तत्रोत्तमानुवाकान्वर्जयेत् । मनाप- तिरकामयत प्रजाः सृजेयेतीति तृतीयकाण्डम् । तत्र पञ्चप्रश्नानामन्ति- माननुवाकान्वर्जयेत् । इपे त्वेत्यादिरश्मिरसीत्यन्तानां प्रश्नानां क्रमेणो. समानुवाका उशन्तस्त्वेत्येतत्पूर्व युवाहीत्यनुवाकच । देवस्य त्वेत्या- दयः प्रजननमनशेपा दशानुवाकाः । एकस्मा इत्यादय एकादशानु बाकाः । अडित्यादयो दशानुवाकाः । मेपस्त्वा पचतैरवस्वित्यादय एकादशानुवाकाः । पृथिव्यै स्वाहेत्यादयश्चतुर्दशानुवाकाः । जीमूतस्य यदक्रन्दो मा नो मित्रो ये वाजिनमग्नेव इति पश्चानुवाकाः । इन्द्राय राझे सूकर इत्यादयश्चतुर्दशानुवाकाः। रोहितो धूनरोहित इत्यादयस्त्रयो- दशानुवाकाः । स्तेगान्दश्ट्राभ्यामिति पोडशानुवाकाः । समिद्धो अञ्ज. गायत्री कस्त्वेति त्रयोऽनुवाकाः । प्रयासाय स्वाहा चित्त संतानेनेति दावनुवाको । प्रजापतेरक्षि पवस्व वाजसातय इत्यनुवाको । यो वा अवस्य मध्यस्य शिर इत्यनुवाकः । सांग्रहण्या प्रजापतिरश्वमेधमटज- तेति प्रश्नद्वयम् । अङ्गिरसो वै सत्रमासतेत्यादयः प्रजननप्रश्नान्तर्गताः सप्तानुवाकाः । साध्या वा इत्यारभ्य दशानुवाकाः । अनवं वा इत्यारभ्य दशानुवाकाः । बृहस्पतिरकापयत श्रन्मे देवा इत्यारभ्यकादशानुवाकाः । गावो वा इत्यारभ्य दशानुवाकाः । न वैतान्पहानि भवन्तीत्यादिः प्रश्न- शेपः । यस्य मातःसवन इत्यादयस्त्रयोऽनुवाकाः । जुठो दमूना इति प्रश्न- द्वयम् । पीवोन्नामिति प्रश्नः । भर्ता सन्दरि हरन्तमित्यनुवाको अमिनः पाविति प्रश्नः । अग्नेः कृत्तिका इत्यनुवाकत्रयम् । स्वाट्टी तोति प्रश्नः । युवर सुराममित्यनुवाकः । सर्वाना इति मनः । अअन्तीति प्रश्नः । ब्रह्मणे नालणमिति प्रश्नः । तुभ्यं ता इत्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः । इति वश्वदेवकाण्डम् । इति काण्डानि।

·९२ संस्कारपद्धतो- अथ तन्त्रण काण्डव्रतोत्सर्जनप्रयोगः। आचार्यों नद्यादौ प्रशस्तदेशे ब्रह्मचारिसहितः कृतनित्यक्रिया प्राङ्- मुख उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीयांमुफशर्मणा ब्रह्मचारिणा वेदाध्ययनार्थ स्वीकृतस्य पाजापत्यसौम्यायवैश्वदेवा- ख्यकाण्डचतुष्टयव्रतस्योत्सर्जनं तन्त्रेण करिष्य इति संकल्प्य गणेशपू जनादि नान्दीश्राद्दान्तं कुर्यात् । नात्र वपनादि । तत उल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय समुद्भवनामानं श्रोत्रियागारादाहृतं लौकिकमग्निं प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्र- यमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा प्राजापत्य० देवाख्य- काण्डचतुष्टपप्रतोत्सर्जनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्त- मुक्त्वा प्रधानहोमे-सदसस्पति प्रजा० पिं सोमं का० अग्निं का. विश्वा० पाश्चैकैकयाऽऽज्याहुन्या यक्ष्य इति । अङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्या. मित्यादि । व्यातिहोमान्ते प्रधानहोमः । स यथा-ॐ सदसस्पति. १९ स्वाहा । सद० य इदं० । प्रजाप० । प्रजा० र्पय इ० । सोमा० । सो. पय इ० । अग्नाअ० पेय इ० । विश्व० पिभ्यः स्वाहा। विश्वे० विध्य इदं० । इति प्रधानहोमं कृत्वेमं मे वरुणेत्यादि सर्व होमशेष समापयेत् । उपाकरणे यदि जयादिहोमाः कृताः स्युस्तदाऽत्रापि कार्याः । नात्र त्रिवृदन्नहोमः। ततो ब्रह्मचार्यग्ने व्रतपते व्रतमचारिपमित्यादिभिर्देवतोपस्थानं कृत्वा व्रतं विमृज्य गुरवे वरं दद्यात् । तत आचार्यों ब्राह्मणभोजनं भूयसी. दक्षिणादानं च विधाप कर्म सद्गुण्याय विष्णुं संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । इति तन्त्रेण काण्डव्रतोत्सर्जनप्रयोगः । अथ गोदानप्रयोगः। तश्च समावर्तनात्माकर्तव्यम् । तस्य मयोगः--आचार्यों ब्रह्मचारि- सहितः कृतनित्यक्रियश्चौलोक्ततिथ्यादि काले प्राड्मुख उपविश्याऽऽ. चम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्यास्यामुकशर्मणो ब्रह्मचारिण आयुर्वचोभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ गोदानसंस्काराख्यं कर्म करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूजनादि नान्दीश्राद्धान्तमुक्तरीत्या कु- योत् । अत्र केशिनः प्रीयन्तामिति विशेषः । चौलधर्मवादितस्य ।

·ब्रह्म ७० लो० प्रा० प्रयोगः । तत उल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारादि विधाय तत्र सूर्यनामानं लौकिकमनि प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध० मान्तं कृत्वा गोदानहोमकर्मणि या. व्याहृत्यन्तमुक्त्वाऽङ्ग होमे वरुणमित्या- दि । नात्र वैशेपिकहोमः । जयादिहोमा बैकल्पिकाः । व्याहृतिहोमवारु. ण्यादिहोमा अत्र नियताः । चौलातिदेशात् । संस्थाजपान्तं समानम् । ततत्रिपदनहोम पुण्याहादिवाचनान्तं विधाय प्रजापतिः प्रीयतामिति वदेत् । ततोऽमेः पश्चात्स्वस्थाने ब्रह्मचारिणमुपवेश्य स्वयं तदक्षिणत उप- विश्यानेब्रह्मचारिणो बोत्तरतो धृतानडगोमयां ब्रह्मचारिमातरं कंचन ब्रह्मचारिणं वोपवेश्योष्णशीताभिरद्भिरुन्दनादिवपनान्तं चौलोक्तरीत्या कुर्यात् । वपनं तु भृग्वादिगोत्रिव्यतिरिक्तानां सर्वेषां मध्यमशिखामव- शेष्येव । भृग्वादिगोत्रिणां तु मध्यमशिखाया अपने विकल्पः । ततः केशसंयमनादिकं चौलोक्तरीत्या कृत्वा सर्पिष्मन्तमोदनं नापिताय दत्त्वाऽऽचार्याय वरं दद्यात् । ततो ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादानं च विधाय कर्मसाद्गुण्याय विष्णुं संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । अमिकार्य- मेव गोदानमिति पक्षान्तरे तु वपनातिरिक्तं सर्व कार्यम् । इति गोदानमयोगः॥ अथ चौधायनसूत्रानुसारेण ब्रह्मचारिवतलोपप्रायश्चित्तस्याऽऽपूर्षि फतन्त्रण प्रयोगः । पूर्वे यस्तादिने वा ब्रह्मचारी देशकालो संकीर्य मम भिक्षाग्निकार्या- दिलोपजनितदोपपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ बांधायनोक्तमायनि- ताज्यहोमपूर्वक करनयमितं मायश्चित्तममुकमत्याम्नायनाहमाचरिष्य इति संकल्प्योल्लेखनादिस्थण्डि० य तत्र विग्नामानमग्निं श्रोत्रियागारादाहृतं लौफि० ० ध्यात्वा समिनयमादाय अद्ध ए० मान्तं कृत्वा ब्रामचारिनत. लोपप्रायश्चित्तहोमकर्मणि या पक्ष्यमाणास्ताः सर्वाः परिग्रहीप्यामीत्येतद- न्तमुक्त्वा प्रधानहोमेऽमिं वायुं सूर्य प्रजापति चै कयाऽऽध्या० क्ष्ये । अमिमग्नि पृथिवीं महान्तं चफफ० । वायुं वायुमन्तरिक्ष महान्तं चकक०। सूर्यमादित्यं दिवं महान्तं चक० । प्रजापति चन्द्रमसं नक्षत्राणि दिशो महान्तं चक० श्ये । अग्निं० विश्ववेदमं० विभावमुं शतक्रतुं ·संस्कारपद्धतौ- चकक० क्ष्ये । अग्नि द्वाभ्यामाज्याहुनिभ्यां य० । अग्नि वायु सूर्य प्रजापति रेफ क्ष्ये । इत्युक्त्वाऽन्यायानसमिधोऽभ्याधायामिं परि- म्नर्यि यावदुपयुक्तानि पाप्राण्यासाय पवित्रकरणादि प्रणीनापने पवित्रे अमावाधावत्यन्नं कृत्वाऽदित इत्यायः परिपिच्य तूष्णीमेको समिश्र भ्याधाय प्रधानाहुतार्जुहुयात् । भूः स्वाहा । अग्नय १० 1 ॐ भुवः स्वा० । वाय० । * मुचः। सूर्या । ॐ भूर्भुनः मु० । मजा० । ॐ भूरमये च ते च स्वाहा। अपयेऽप्रये पृथिव्य महने चेदं । * भुयो वायवे पा० ते च स्वा० । शय ये वायवेऽन्तरिक्षाय महने दें। ॐ युवरादि० ते च स्वा० । मूर्यापाऽऽदित्याय दिघे महने चे० । ॐ भूर्भुवः सुवचन्द्र० ते च स्वाहा। मनाएनये चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यो दियो महने घे० } * पाहि नो अम एनमें स्वा० । अग्नय इ०1 ॐ पाहि नो विश्ववेदसे । विश्ववेदस 201* यझं पाहि विभावमो स्वास विभावमब १०१ सर्व शादिशात- प्रनो स्वा० । शनात 01 ॐ पुनर्जा नि० तः वा० । अप्रय १०। *सा रा० परिस्वा० । अमय ०1 ॐ भूः स्वा० । अग्नय०। भुवः २० । वाप० । ॐ मः स्वा० । पूर्याः । ॐ भूर्भुवः सु० । मनापत२० । इति प्रधानानी वा यात्मकं प्रारभि चरित्या परिश्तरणानि विग्रन्यादिनेऽन्वमस्या त्यांचा पगिपरय मानणा- भोप विष्णुं स्मरेत् । होमने परमायमनरं पा छात्रयम् । पनि घमचारियायोमायविनापाऽपूतिग्ग प्रयोगः । भय पारनगमायविनायोगः । कृतानित्यनि यो प्रायनारी नामाव उगविणाऽऽचाय प्राणानापम्प देशा मंकीर्य मम मालीपननिनन्यायपरिधादारा श्रीपरमे- परमान्य प्रतिकार टोमपूर मायाधित मत्या सापेन वामाचरिष्य पनि संपन्यांगनानितिधिना म्पनियां- सारं विशय नम विप्नामानं कितमाम मनिहाय प्रमाण याला मपिघ्रपमादाय अपहोयादि प्राणायामानं पन्ना पाटयानोपमा. यभिषापमणि या पक्ष्यमाणा यादि ध्याहत्यातमुरत्वा प्रशन प्रतिकार मनिनारं गापमाटोचामर पाभिगम्यामिभिगक्ष्प ·यज्ञोप० 10 ना० प्रा० प्रयोगः । ९५ अङ्गहोमे वरुणमित्याद्ययत्वा व्याहृतिहोमान्तं कृत्वा प्रधानहोमं कुर्यात् । ॐ तत्सवितुर्व० यात्स्वाहा । इति प्रतिकाण्डवतं गायच्या यथोक्तसंख्या- हुतीर्जुहुयात् । सवित्र इदमित्ति त्यागः । ततः प्रत्येकं कृच्छात्मकं प्राय- श्चित्तं विदध्यात् । तत इमं मे वरुणेत्यादिहोमशेष समापयेत् । न त्रि- दन्नहोमः । ततो ब्राह्मणभोजनं विधाय कर्मसाद्गुण्याय विष्णुं संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । आपूर्विकपक्षेण वा प्रयोगः । ततः शुभे दिने काण्डव- तोपाकरणं कृत्वा कापडाध्ययने जाते काण्डव्रतोत्सर्जनं कृत्वा समावर्तनं कुर्यात् । इति काण्डव्रतलोपमायश्चित्तप्रयोगः । अध यज्ञोपवीतनाशप्रायश्चित्तप्रयोगः । यज्ञोपवीते त्रुटिते' कटेरधस्ताद्गते कण्ठादुत्तारिते वा तस्य त्यागं कृत्वा प्रायश्चित्तहोमं कृत्वा नूतनं यज्ञोपवीतं धारयेत् । प्रायश्चित्तहोम. फर्ता प्रित्सूत्रं वासो वा यज्ञोपवीतार्थे धृत्वा स्नात्वाऽहतवस्त्रपरिधानादि कृत्वा माड्मुख उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकालो संकीर्त्य यज्ञोपवीतनाशजनितप्रत्यवायपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्रायश्चित्त- होमं वरिष्य इति संकल्प्य स्थण्डिलं गोमयेनोपलिप्योल्लेखनादिविधिना संस्कारं विधाय लौकिकमग्निं विण्नामानं प्रतिष्ठापयामीति मतिष्ठाप्य मज्याल्य ध्यात्वा समिनयमादाय श्रद्ध० मान्तं कृत्वा यज्ञोपवीतनाशमा. यश्चित्तहोमकर्मणि या य० त्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे गायच्या सवितार- मष्टो. तसंख्यामिताक्ततिलाहुतिभिर्यक्ष्य इत्युक्त्वाऽङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यायुक्त्वा व्याहृतिहोमान्तं कुर्यात् । आज्यपर्यग्निकरणकाले तिलानामपि पर्यनिकरणम् । ततो गायत्र्या मुगीमुद्रया घृताक्ततिलान- होत्तरशतं हुत्वाऽङ्गहोमादि सर्व होमशेष समापयेत् । नात्र त्रिसदनहोमः। कर्मणः संपूर्णतासिद्धये गुरवे गा दत्त्वा ब्राह्मणभोजनं कृत्वा विष्णु स्मरेत् । अथवाऽऽपूर्षिकतन्त्रेण होमः । ततो नूतन यज्ञोपवीवधारणं कृत्व। द्विराचम्य संध्योपासनादि नित्यं कर्म कुर्यात् । गृहस्थाश्रमिभिर्वानप्र- स्थवेट मेव माययितं फायम् । इति यज्ञोपवीत्तनाशप्रायश्चित्तमयोगः ।

·२ संस्कारपद्धती- अय समावर्तनम् । ब्रह्मचारी साङ्ग वेदाध्ययनसंपन्नः परिपालितब्रह्मचारिनियमः कृत. काण्डवतोपारणोत्सर्जनगोदानः कृताध्यायोपाकरणो गुरुं दक्षिणाना- दिना संतोप्य तेनानुज्ञात उदगयन आपूर्यमाणपक्षे ज्योतिर्वित्मोक्ते मुमुहूर्त आचार्यगृहे स्नानापरपर्यायं समावर्तनाख्यं कर्म कुर्यात् । अथ प्रयोगः-कृतनित्यक्रियः प्रातरग्निकार्य कृत्वा पाड्मुख उपवि. श्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मम गृहस्थाश्रमाधिकारसि. द्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं समावर्तनाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्प कुर्यात् । नतः पिता पुत्रममावर्तनागभूतं गणपतिपूननमित्यादि नान्दी- श्राद्धान्तं वर्म कुर्यात् । अत्र श्रीः प्रीयतामिति विशेषः । अथवा नान्दी- श्रामा पितृकर्तृगम् । गणपतिपूजनपुण्याहवाचनमातृकापूजनानि तु स्वयमेव कुर्यात् । पितृसत्त्वेऽपि स्वयमेव वा गणरतिपूजनादि नान्दीश्रा- दान्तं कुर्यादिति केचित् । ततो ब्रह्मचार्येवोल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय तत्र पाव कनामान लौकिकमनि प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समिध यमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा समावर्तनहोमकर्मणि या पक्ष्य- माणा इत्यादिव्याहृत्यन्तमक्त्वा प्रधानहोमे जातवेदसमप्निं पलाशस. मिधा यक्ष्ये । अनि वायुं सूर्य प्रजापति चकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अनिमाज्याहुत्या यक्ष्ये । अङ्गहोमे वरुणमित्यादि । पात्रप्रपोगकाले लौकिकानावृष्णीकृता अपः गीता अपः क्षुरमानदुई शब्दपनार्थ कुश- मौदुम्बरं प्रादेशमा दन्तधावनार्यमा काष्ठं चन्दनमहते वाससी मूत्र पोते कुण्डले सूत्रपातं सुवर्णाभिन्छादिन चान्दनं मणिमादर्श छत्र वणवं दण्डमुपानहाँ सनं बज्जलमतान्यासाद्य ग्रामप्रवेशार्य रथाद्यन्यतमं वाहनमपि पात्रसमीपे यथावकाशं वा संस्थाप्य दादीनि पात्राणि पालाशी समिधं चाऽऽसादयेत् । ततो ब्रह्मवरणादि । पारमोक्षणकाल उपालप्तवाहनस्यापि मोक्षणं कार्यम् । ततो दवीनिष्टपनादि व्याहृतिहोमान्तं समानम् । ततो वैशेषिक प्रधानहोमः-ॐ इमर स्तोममर्हते जातवेदसे स्थमित्र संमहे मा मनीपया। भद्रा हि नः प्रमतिरस्य ससद्यग्ने सख्ये पारिपामा वयं तव स्वाहा ॥

·समावर्तनम् । उत्यासादितां पालाशी सम्धिमादनानि । जातवेदसेग्मय इदं० । ततो व्यस्तसमस्तक हतियश्चतस आज्याहुनीजहु पात् । ततः व्यायुपं जमदग्नेः कश्यपस्य व्यायचं यदेवाना व्यायुपं तन्मे अस्तु व्यायुपर स्वाहा । अग्नय इदं० । इवि प्रधानाहुती त्वेमं मे चरुणेत्यादि विदन्नहोम पुण्याहवाचनान्तं कृत्वा प्रजापतिः प्रीयतामिति चदेव । ततः ॐ भने व्रत० तमचारिप त० राधि । इत्यग्निमुपतिष्ठते । चायो व० इति वायुम् । साहित्य ज. इत्यादित्यम् । व्रताना प्रत० इति बतपतिमुपस्थाय ॐ उदुत्यं ना० सूर्यम् । चित्रं देवा० पश्च । इति द्वाभ्यामादित्यमुपतिष्ठते । ॐ उदुत्तमं वरुण पाशमस्म० च्छ्याय । उत्त- रीय वासो निदधाति । ततोऽन्येनाहतेन महता वाससा शरीरं प्रात्य द्विराचम्य - अनाधर्म वरुण पाशमस्मच्छ्याय । अन्तरीयं चासो निदधाति । • विमाध्यमं वरुण पाश्रमस्मच्छयाय । मेखा विसस्य निदधाति । ॐ अया वयमा० स्याम ! दण्डं निदधाति । ततोऽजिन- वासो० भेखलादण्डानप्पु तूप्णी प्रास्यान्तरीययासोऽर्थिने ब्राह्मचारिणे दद्यात् । ततोऽपरेणानि प्राइमुख उपविश्य ॐ भुरो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्ते भरतु मा मा हिस्सीः। भुरं संमृशति । तं तूणी व मटायाऽऽसादितासु शीतास्वास्वासा. दिता उष्णा अप आनीय ॐ शिवा नो भवथ सस्पृगे । इति ता अपोऽभिपृशति । अमिमर्शन एवायं मन्त्रः। ॐ आप उन्द० से । इति दक्षिणं गोदानमुनत्ति । ओपधे नायस्वनम् । दक्षिणगोदानप्रदेश आसादितं कुशमन निदधाति । ॐ स्वधिते मैन : हिसाः । तदु. पर्यासादितं क्षुर निदधाति । ॐ देवथूरेतानि भवपै । मकृयान्केशान्वपनि । ॐ यक्षुरण मर्चयवा मुपेशसा वप्तपसि के शश्मनपा मुख मा न आयुः ममोपीः। उति बसारं समीक्षते तसो वसा मधूपपक्षगगेपनखानि प्रमेण निखा विहाय वपति । वपनपात्र मान कुर्यात् । नन आनदुई नक- टादाय नत्रोमानि मवादीनि निपाय ·संस्कारपद्धती- * इदमहमयुष्याऽऽमुष्यायणस्य पाप्मानमरगृहामि । गोष्ठ उदुम्बरे दर्भस्तम्ब वा गर्ने कृत्वा तत्राऽऽनहुद्देन शकृत्पिण्डेन सह तानि प्रक्षिप्य मृदा गर्ने प्रश्रयति । अमुपेत्यस्य स्थाने देवद- तर्मण इति व्यावहारिक नाम ग्राधम् । अ.मुध्यायणस्येत्यस्य स्थाने वासिष्ठस्येति गोत्रनाम ग्राह्यम् । अथ स्नातकः करञ्जफल्कायुद्वर्तनेन शरीरमलं दूरीकृत्य * अन्नाधाय घ्यूडध्वं दीर्घायुत्वाय य्यूहवं ब्रह्मवर्चसाय व्यूहध्वं दीर्घायुरहमन्नादो ब्रह्मवर्चसी भूयासम् । औदुम्बरेण काष्ठेन दन्ताम्छोधणेत् । ततो द्वादश गएपस्तूिष्णीं कुर्यात् । ततः मातक:-आपो हि टा मयोभुव इति तिसमिहिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चतमृभिः पवमानः सुवर्जन इत्येतेनानुवाकेन चोष्णशी. ताभिरनिम्नानं फुर्यात् । तत्तन्मन्त्र समुदायान्ते स्नानम् । ततो द्विरा- पश्य तूष्णी लौकिक वासः परिधाय द्विराचम्य कटिमूत्र कॉपीनं च विखस्य प्रजातं निधायाऽऽसादितं चन्दनपिष्ट जलेनाभ्युक्ष्य तेन पाणी प्रलिप्य ॐ नमो ग्रहाय चाभिग्रहाय च नमः शाकजअभाभ्यां नमस्ताभ्पी देवताभ्यो या अभिग्राहिणीः । देवेभ्यः प्राचीनं नमस्काराञ्जलि करोति। अप्सरासु यो गन्धो गन्धर्वेषु च यद्यशः । देव्यो यो मानुपो गया स मामाविशतादिह ।। तेनाञ्जलिना मुखमारभ्यानुलोममात्मानं लिम्पत्ति । तत आसादित अहते वाससी जलेनाभ्युक्ष्य परिहितं पूर्व वासः परित्यज्याऽऽमादितयो- वांससोर्मध्य एकं वास आताप प्रदक्षिणं संवेष्टय ॐ सोमस्य तनूरसि तनुवं में पाहि स्वा मा तनूराषिश शिवा मा तनराविश। इति प्रदक्षिणं वेनिनं वासः परिदशति । ततो दिराचम्य तनत्र मन्त्रे- णोत्तरीयसनक चासः परिदधाति । तनो द्विराचाय प्रदातं निहिन कटि- मुत्र कोपीनं चाप्य प्रक्षिपेत् ।

·समावर्तनम् ।
अथापरेणानि प्राङ्मुख उपविश्याऽऽसादितं सुवर्णाभिच्छादितं मणि
मासादिते कुण्डले चाऽऽदाय दर्भेण प्रबध्याग्नौ धारयन्
ॐ आयुष्यं वर्चस्य रायस्पोपमोद्भिदम् ।
इद५ हिरण्यमायुपे जैत्रायाऽऽविशतां मार स्वाहा ।।
ॐ उच्चैर्वामि पृतनासाह सभासाई धनंजयम् ।
सर्वाः समग्रा ऋद्धयो हिरण्येऽस्मिन्समाभृताः स्वाहा ।।
ॐ शुनमह हिरण्यस्य पितुरिव नामानपीशम् ।
तं गा हिरण्यं वर्चसं करोतु पुरुषु प्रियं
ब्रह्मवर्चसिनं मा करोतु स्वाहा ॥
ॐ पियं मा कुरु देवेषु मियं मा ब्रह्मणि कुरु ।
प्रियं विश्येषु शूद्रेषु प्रियं मा कुरु राजसु स्वाहा ।।
ॐ इयमोषधे त्रायमाणा सहमाना सरस्वती।
सा मा हिरण्यवर्चसं करोतु पुरुष प्रियं
ब्रह्मवर्चसिनं मा करोतु स्वाहा ।।
इति पूर्वावशेषितेनाऽऽज्येन दा पञ्चभित्रैस्तदुपर्यभिजुहोति ।
हिरण्यायेदमिति त्यागः। तत एतैरेव पञ्चभिर्मन्त्रः स्वाहाकाररहितः
सर्वान्ते मणिकुण्डले च सहैव त्रिः प्रदक्षिणमुदपात्रे सम्यक्मक्षालयति ।
सकृन्मर्द्विस्तूष्णीम् ।
ॐ विराज च स्वराज चाभिष्टीर्या च नो गृहे ।
लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तया मा सरसृजामसि ।।
दक्षिणे कर्ग दक्षिणं कुण्डलं मतिमुञ्चति ।
ॐ ऋतुभिष्ट्वाऽऽवैरायुपे वर्चसे संवत्सरस्य धायसा तेन सन्मनु-
गृह्णासि ।
दक्षिणकर्णस्थं कुण्डलं यथा न पतति तथाऽपिदधाति ।
ॐ विराज च स्व० सृजामसि । वामे कर्ण उत्तरं कुण्डलं प्रति.
मुञ्चति।
ॐ ऋतुभिष्वाऽऽतवै० । सव्यकर्णस्थं कुण्डलं पूर्ववदपिदधाति । अत्र
काण्डानुसमय एव ।
ॐ इयमोषधे त्रायमाणा सहमाना सरस्वनी ।

·ससारपद्धनी-
सा मा हिरण्यवर्चस करोतु पुरुष प्रियं
ब्रह्मवर्चसिन मा करोत्वपा शासि ||
दशति ग्रीवायामभिहोमसंस्कृत मणि वनाति।
ॐ शुभि शुभमारोह शोभयन्ती मुखं मम ।
मुग्व च मम शोभय भूयासं च भगं कुर ॥
यामाहरज्जमदनि श्रदाय कामायास्य इमा ता
प्रतिमञ्च भगेन सह वर्चसा।
छापामामादिता मन धारयति ।
ॐ यदाञ्जन स्कूद जात हिमवत उपरि ।
तेन वामाजेऽद भगेन सह वर्चसा मयि पर्वतपूरपम् ।।
इत्यासादितेनाञ्जनेन द्वाभ्यां हस्तान्या युगपदाक्षिणी अनक्ति ।
ॐ यन्मे मनः परागतं यद्वा में अपरागतम् ।
राज्ञा सोमेन तद्वयमस्मासु धारयामसि ।।
इत्यात्मानमादर्शेऽवेक्षते ।
ॐ देवस्य त्वा स० हस्ताभ्या प्रतिगृह्णामि । इत्यासादितं वैणवं
दण्ड मतिगृहानि ।
वनोऽस्यचिनी मा पातम्।
तमूर्व दण्ड सोदकेन हस्तेन निरन्माप्टिं । ततः-
ॐ वेगवेजयास्मद्विषतम्तसरासरीसृपा-पापदारतासि पिशाचा-
पौरुषेयाद्यानी दण्ड रक्ष विश्वस्माद्भयाद्रक्ष सर्वतो जहि तस्कराननमः
सर्ववृक्षषु जायसे त्व५ सपत्नहा जहि शनुगणान्सर्वान्समन्तं मपवानिव ।
शिरम उपरि प्रदक्षिणं दण्ड त्रिभ्रमयति ।
ॐ प्रतिष्ठ स्थो देवते मा मा सतापम् ।
उपविष्ट एवोपानही युगपदध्यवरोहति ।
*प्रजापतेः शरणमसि ब्रह्मणउदिः ।
इति -छत्र प्रतिगृह्णाति ।

·समावर्तनम् । ॐ यो मे दण्डः परापतद्विहायसोऽधिभूम्याम् । इमं तं पुनराददेऽयमायुपे च बलाय च ॥ इति दण्डं पुनरादत्ते यदि गृहीतो इम्तात्पतेत् । इदं दण्डधारणं मधु- पसमाप्त्यन्तमावश्यकम् । ततो रथाद्यन्यतमं यानमारुह्य पूजकसमीप गच्छेत् । गृह एव यदि पूजकस्तदा वाहनारोहणाभावः । सरन्तु दिशो मयि समागच्छन्तु सूनृताः । सर्वे कामा अभियन्तु नः प्रिया अभिसवन्तु नः प्रियाः ।। इति दिश उपतिपते । ततो यत्र पूजां करिष्यन्नो भवन्ति तत्र गच्छन्नेव ॐ यशोऽसि यशोऽहं त्वयि भूयासममुकशमनिति सम्वगीयते । अथ मधुपर्क:-पूजका समापनदिने स्वगृहं प्रत्यागताय स्नातकायाऽऽ. सनादि कल्पयित्वा पूज्यं प्राङ्मुखमुपदेश्यानियतसंख्यदर्भमयं कूर्चे भ. कल्प्य पाद्यार्थी अपो हवपात्रे संभृत्य महापात्रेणापिदध्यात् । एवमा नामाचमनीयानां च पृथक्पात्रयाः संभरणमपिधानं च । ततः कांस्य- पाने दध्यानीय मध्वानयति । ततो घृतमिति त्रिवृतं मधुपर्क कृत्वा महापा- त्रेण पिधाय सूत्रेणाऽऽवेष्टयेत् । ततो गा वस्त्रं यज्ञोपवीतद्वयं यथाविभवमा भरणानि माल्यादीनि चोपकल्पयेत् । गृहत्यशानभागे मागग्रान्दर्भानास्तीर्य तेपु द्रव्याणामासादनम् । पूजकः पूज्यस्य दक्षिण उद्ङ्मुख उपविश्याss. चम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्यमं स्नातकं मधुपर्फेण पूजयिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । पूजक 1:-ॐ अर्थ इति त्रिः सकृदा पूज्यं प्राह ! कुरुतेति पूज्यः । बत उचैः-ॐ कूर्च इति त्रिः सकृद्वा प्राह । पूज्यः सुकूर्च इत्युक्त्वा हस्ताभ्यां प्रतिगृह्य ॐ ' राष्ट्रभृदस्याचार्यासन्दी मा त्वद्योपा । उदगग्रे कूर्चे प्राङ्मुख उपविशेत् । तत:-ॐ पायमिति त्रिः सवा माह । मुपा- यमिति पूज्यः । ततः पूज्यस्य पादौ प्रक्षालयति । अत्र स्मात द्विराच- मनम् । ततः पूज्य:-- विराजो दोहोऽसि मयि दोहा पायें विराजः। मक्षालयितुहस्तावाभिमुशति । मयि नेन इन्द्रियं वीर्यमायुः कौनिच! पन्नो बलम .

·१०२ संस्कारपद्धना- आत्मानं प्रत्यभिमृश्याप उपस्पृशेत् । ततोऽ अपो गन्धमाल्यव. स्वयज्ञोपवीतद्वयालंकरणसहिता गृहीत्वा, ॐ अमिति त्रिः सकृद्धा माह । पूज्यः स्वमित्युक्त्वा आ मा गन्यशसा समज तेजसा वर्चसा पयसा च । तं मा कुरु प्रियं प्रजानामधिपनि पशूनाम् ।। गन्यमालपायअलौ पूजन किंचिनिनीयमानमर्योदकं प्रतिगृ- हाति । तत आत्मानं गन्धमात्यास्त्रकुण्डरसगादिमिरलंकृत्यारशिष्टम. यजलं पूजयाय भदाय, समुद्र वः म० मत्ययः । तज्जलं पूजकेन निनीयमानमनुमन्त्रयते । ततः पूजयः-ॐ आचमनीयमिति निः सकता माह । पूज्यः स्वाचमनीयमित्युक्त्वा ॐ अमृतोपस्तरणमसि । पूजकद- तजलानाऽऽचामति । पूनमः ॐ मधुपर्क इति त्रिः सकृदा प्राह । पूज्यः सुमधुपर्क इत्युक्त्वा देवस्य त्वा० हस्ताभ्या प्रतिगृह्णामि । आकाशवताऽञ्जलिना प्रतिगृह्म * पृथिव्यास्त्वा नाभी सादयामीडायाः पदे । तं ममा प्रतिष्ठाप्य ॐ यन्मधुनो मधयं परममन्नाद्यः रूपं तेनाई मधुनो मधव्येन परमेण रूपेण परमों मधष्योऽनादो भूयासम् । अगुष्ठनोपमध्यमयोपकनिष्ठिकया चागुल्या मधुपर्कमालोहयति । सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूणीम् । ॐ तेजसे त्वा श्रिय यशसे चलायानाधाय प्राश्नामि । मन्त्रात्याऽङ्गुष्ठेनोपम पमयोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या निर्मधुपर्क मानाति । इस्तं प्रक्षाल्य रातय उच्छिष्टुं प्रयच्छति । तदभावे सर्व माश्नीयात् । ॐ अमृतापिधानमसि | सर्वेण 'पूर्वाचमनशिष्टजलेनाऽऽचा. मति । ततो मुर्ख हस्तं च प्रक्षाल्य स्पार्तमाचमनं कुर्यात् । ततः-ॐ गारिति त्रिः सदा माह । पूज्यः सुगौरित्युक्त्वा ॐ गौर्धेनुर्भव्या माता रुद्राणा दुहिता वसूनाः स्वसाऽऽदित्यानाम मृतस्य नाभिः । प्रणुवोचं चिरितुपे जनाय मा गामनागामदिति बधिष्ट ।। पिवतूदकं तृणान्यत्तु । उत्सृजत इति पठित्वा तामुत्सृ.

·विवाहमयोगः। जेत् । पूजको मापसहितमन्ने संस्कृत्य सिद्धेऽने ॐ भूतामति त्रि सवा माह । पूज्या- ॐ तत्सुभूतं विराइन्नं तन्मा क्षयि सन्मेऽशीय तन्म ऊ धास्तत्सुभूतम् । इति पठित्वा ब्राह्मणान्मोजयतेति प्रत्याह । ततः पूजको ब्राह्मण- मुक्तशिष्टमनं स्नातकाय ददाति । पूज्य:- घौस्ते ददातु पृथिवी मतिरलातु पृथिवी ते ददातु पाणः प्रतिगृह्णातु माणत्वासातु प्राणः पिबतु । पूजकेन दत्तमन्नं प्रतिगृहाति। ॐ इन्द्रानी मे वर्चः कृणुतां वर्चः सोमो बृहस्पतिः । वों मे विश्वे देवा वर्षों मे धत्तमश्विना । यावत्या प्राश्नाति । ततो मुखादिकं प्रक्षाल्य द्विवारमाचामेत् । भुक्तवतं चतुर्वी प्रथमप्रसूता गौदयेत्येके । भोजनान्तो हि मधुपर्कः । अमेव प्रकारेणन्धिगाचार्य श्वशुरवैवाह्यादिभ्यो मधुपर्कदानम् । यानारो- हणं दिशामुपस्थानं पूजकनिरीक्षणं च समन्त्रमुक्त तत्स्नातकस्यैव भवति नर्विगादीनाम् । ततः स्नातको ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादानं च विधाय कर्मसाद्गुण्याय विष्णु संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । इनि समावर्तनम् । अथ विवाहमयोगः॥ तत्र कन्यावरणं वाड्निश्चयो नान्दीश्रादादिकं च वरपितृकर्तृकम् । तच्च कन्यादानादिकं च कन्यापितृकर्तृकम् । पाणिग्रहणं विवाहामादिक च बरकर्तृकम् । द्वितीयादिविवाहे तु नान्दीश्राद्धमपि चरकर्तृकम् । इत्य- नेककर्म मुदायविशेपो विवाहपदार्थः । तेन फन्यापुत्रयोः संस्कारो भवानि ! कन्यादाता मुमुहूर्ने गृहाङ्गणे यथोक्तलक्षणं तोरणादियुक्तं मण्डपं कृश तन्त्र मधूहस्तचतुष्टयपरिमाणां समचतुरश्रां इस्तमात्री- पछायां सोपानयुतां गश्लक्ष्णां वेदि कुर्यात् । वरपित्रा तु स्वगृहे ययो. तलक्षणो मण्डप एव कार्यो न वेदिः । ततो यथाकालं पैवाहिके ज्योतिर्विदादिष्टे शुभ मुहूते कन्यापक्षीपपुरंभपो सुगन्धितलययारक- ·संस्कारपदती- इरिद्रादिमङ्गद्रव्यैरुद्वर्तनपूरमुष्णोदकेन ययाचार संस्नाप्य तरिघटन येरुदतनपूर्वक तथैव वरं संस्नापयेयुरित्याचारः । ततः पन्यादाता विवादिने तत्पूर्वदिने वा पूर्वाहे कृतमाङ्गलिपस्नानो धृतमाङ्गलिकवेष उपलिप्ते रङ्ग वलिकायुक्ते मागणे शुभवस्वाच्छादिते पीठासने प्राड्मुख उपविश्य स्वस्य दक्षिणतः कृतमाङ्गलिकस्नाना धृतमाङ्गलिकवेषा पत्नी तस्या दक्षिणतस्तथाभूता पन्या चोपवेश्याऽऽचम्य प्राणानायम्ये- एदेवतागुदिन्नमस्कृत्य देशकारी संकीर्ण ममास्या ३ मुफ्नाम्न्याः न्याया ब्राह्मविवाहविधिना विवाहसस्कारं करिष्य इति संकल्प कुर्यात् । वरपिता त्वस्यामुशर्मणः पुत्रस्य विवाहसस्कार करिष्य इत्यवं सपल्प कुर्यात् । नतो गणपतिपूजन पुण्याहवाचन मातृपूजनं नान्दीयाद्ध मण्डपदेवतामरिष्ठापन च कुर्यात् । अनामिः प्रीयतामिनि विशेषः । अडरारोपणग्रहमखौ तु पूर्व पृथगेव यथावकाशं कार्यों । न तु नान्दीय द्धोत्तर कर्मव्यतानियमः । तत उभावपि मण्डपदेवतापनि छापनानन्तर विवाहाङ्गदयताकुलदवतामात्यर्थं यथाचारं द्विजसुवासिनीः कुपारादी यथाकाल यथापन नन भोजयेताम् । एवमन्येऽपि वृद्ध पा पर्यागता उच्चावचा देशधर्मा प्रामधर्मा फुलधर्माधान कर्तव्याः । अथ वरचरणम् - यस्मिकस्मिचिच्छ मुहू कन्यावरणात्पूर्वमनन्तरं चा य पाश्चदृद्ध कपक्षीयो वरपितर प्रति गात् । एतस्याः कन्या- यास्त्वापु भर्तृत्वेन स्वीपर्नु महद्भिः सहा.मागतो भरद्धिरिपूजनाय. मनुज्ञा दयेति । ततो वरपिता दत्ता मयाऽनुज्ञनि वदेत् । ततः पुरोहिता- दिश्तुष्पादे शुभवस्वाच्छादिने पीठासनेॐ नृक्षरा ० स्वस्ति न इन्द्रो०इति मन्त्राभ्या माड्मुख शुलवस्त्र साल पारंसुरेष रमुपवेशत् । ततः कन्या पिता वरस्य पुरोभागे प्रत्यङ्मुख उपविश्य वरपिनादिसमीपे गणपत्या- दिस्मरणपूर्वकपमुकमबराषितामागोत्रोत्तमाया भमुफमपीच्या अपरपी- ज्या अमुर पृथ्या अमर नाम्य कन्याय, अमरप्रवरान्वितामुक्गोत्रोत्प. सम्माप्रपौषममुबपनिम्मुमपुत्रा मुम शर्माणं भर्तृत्वाय वृणीपह इत्युपवीता. दिमणात् । वरपिता वृणीध्यामिति वदेत् । एव पुनदिः । वाढमिति चरपिताऽझी कुर्यात् । वरणीयेय कन्योति पित्रादिभिरनुनाया दत्ताया स्वी करोमीति वशे ब्रूयात् । ततो वरस्य पादौ प्रक्षाल्य गन्धपुष्पाक्षत. नीराजनवस्त्रातिभिर्ययाविभचं संपूज्य ययाचारं दुग्धादिमाशनं तेन कार ·- . विवाहप्रयोगः । यित्वा नारिकेलफलं हस्ते दद्यादित्याचारमाप्तम् । इदानीं सीमान्ते वर- पूजनं यत्कुर्वन्ति तदेवेदं तत्रैवानया रीत्या यरवरणं कर्तव्यम् । इघि चरचरणपूर्वकं वरपूजनम् । अथ वरस्य वधूगृहगमनम्-वरः कृतनित्यक्रियः स्वलंकृतः सम्वी दातृदत्तवस्त्रादिभूपित इष्टदेवताकुलदेवतागुर्वादीनमस्कृत्य मम वधूगृह- गमनकर्मणः पुण्याई भवन्तो अवन्त्वित्पादिभिः पुण्याहवाचनं कृत्वाड- कृत्वा वा यथाविमवमवाधन्यतमयानमारुह्य सितच्छत्रः स्वचितैः सुभू. पितनातिवान्धवैरियमेव सा येस्पादिमन्धपाउपराह्मणः परंध्रीभिर्जल- कुम्भदर्पणकन्यापुष्पाक्षतदीपमालाध्वजलाजमङ्गलवादियोपैर्नृत्यद्भिर्न- तकादिमिश्च युतो वधूगृहं गत्वा द्वारदेशे प्राङ्मुखः स्थित्वा नीराजन- पूर्णकुम्भहस्ताभिः पुरंधीभिः प्रत्युद्याताभिनीराजितोऽन्तर्गदं प्रविश्य मण्डपमध्ये हरितेषु दर्भेषु संस्थापित सौत्तरच्छदे चतुष्पादभद्रपीठे प्राङ्मुख उपविशेत् । अत्र शिष्टाः कन्यावरणं कन्यापूजनं वाग्दानं च पुर्वन्ति ।। अथ कन्यावरणम् – ज्योतिर्विदादिष्टे विवाहनक्षत्रयुत्ते शुभे काले दौ चत्वारोऽष्टौ दश वा ब्राह्मणाः प्रशस्तवेपा वरेण तत्पित्रा वा प्रेषिताः, ॐ अनृक्षरा जवः सन्तु पन्था इति मन्त्रपाउपुरःसरं माङ्ग:- स्यद्रव्यगन्यताम्बूलवस्त्राभरणयुतप्रशस्तवेपाभिः पुरंध्रीभिः सह गीतवा. दिघोषण कन्यागृहमेत्य शुभे वस्त्राच्छादिते पीठे मारतीमरंकता सुवेषां कन्यामुपवेश्य गन्धताम्बूलादि इस्ते दत्त्वा तत्पित्रादयो गणपति- पूजनपूर्वकं प्राङ्मुखासीना अमुकमवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नायामुकमपौत्रा- यामुकपोत्रायामुकपुत्रापामुकशर्मणे वराय, ततोऽमुरुमवरोपेताममुकगोत्रो- स्पन्नाममुकप्रपौत्रीममुकपौत्रीममुकपुत्रीममुकनाम्नी कन्यां भार्यात्वाय वृणीमह इति ब्रूयुः । अथ कन्यादाता भार्याशातिबन्ध्वनुमतिं गृहीत्वा वृणीध्वमिति वदेत् । एषं पुनर्दिः प्रयुज्य दास्यामीति निरुच्चैदेत् । ततो वरपित्रादिर्गन्धाक्षतशुभवस्वगृम्मभूपणताम्बूलपुष्पादिभिः कन्यां पूजये संप्रदायागतमन्नैः । इति बौधायनोक्तं कन्यावरणम् ।। अथ वाग्दानम्-कन्यादाता प्रामुख उपविश्य कन्यां वामत उप. वेश्याऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य करिष्यमाणविवाहाङ्ग- ·संस्कारपद्धती- भूतं पादानमई करिष्ये तदङ्ग गणेशपूजनं च करिष्य इति संकल्प्य गन्धादिदक्षिणान्तोपचारेगणपतिं संपूज्य यथाचारं कलशपूजनादि कृत्वा स्वस्थाने कन्यापूजयित्तारमुपवेश्य स्वयं तत्माच्या प्रत्यङ्मुल उप- विश्य गन्धताम्बूलादिना पूजयेत् । स च दातारम् । तौ च स्वस्य मान्यान्यथावारं दापयित्वा गृहीयाताम् । ततः कन्यादाता हरिद्राखडं पञ्च दृद्रपूगफलानि गन्धाक्षतसहितानि चाऽऽचाराद्गृहीत्वाऽमुकमवरा- न्वितायुगोप्रोत्पलाममुरुमपात्रीपमुकपीपीममुकपुत्रीममुकनानी कन्या ज्योतिर्विदादिष्टे महू दास्ये । नाचा रांगदद इति चोक्त्वा अव्यङ्गेऽपतितेऽलीये दशदोपविवर्जिते । इमां कन्यां प्रदास्यामि देपामिद्विजसंनिधौ ।। इति पठित्वा वरपित्रादिवरूपान्ते तानि पूगफलानि प्रक्षिप्य नर्य प्रजामिति प्रतिष्ठामन्गेण वरापानी पद्ध्या गन्धि च दत्वा चन्दनादिना चर्चयेत् । ततो हरिद्राखण्डं एच पूगफलानि तव वरपित्रादिहीत्वाऽ. मुकमपरान्रितामु गोनोमनाएकवरपिपपे निश्चिता भवन्त्यिति दातृवस्त्र- प्रान्ते प्रक्षेपादि कुर्यात् । तराः कन्यादाता- धाचा दत्ता नया सन्या पुत्रार्थ स्वीकृता स्वया। कन्याश्लोकन विधौ निधित्व सुखी भव ॥ इति वरपितरं पति पठेत् । स च--- वाचा दा त्वया कन्या पार्थ स्त्रीकता मया। वरावलोकनविधी निश्चितस्त्वं मुरली भव ।। इति कन्यापितरं प्रति पठेत् । ब्राह्मणाः शिया आपः सन्तु । सौम- नस्यमातु । अक्षतं चारिष्टं पास्तु । दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तु. टिश्चास्तु । एततः सत्यमस्त्विति वदेयः । ततः पन्या विवाहसौभाग्याघ- भिवृद्धयर्थं शचीपूजामई करिष्य इति संकल्प्य पालस्यसिततण्डुलपुळे शचीमावाह्य पञ्चोपचार पूजयेत् । देवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं देवेन्द्रमियभामिनि । विवाह भाग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि मे ॥ इति शची संमार्य सुवासिनीभिनीराजनादिमाङ्गलिक कार्यम् । विप्राय गन्धता-यूलादिभिः पूनिता आशीमन्त्रापिठेयुः सौभगपदा- ·विवाहप्रयोगः। १०७ ॐ समिदस्य श्रयमाणः पुरस्ताइमं वन्वानो अगर सुवीरम् । आरे अस्मदर्मतिं बाधमान उच्छ्रे यस्व महते सौभगाय ।। ॐ वनस्पते शतवल्शो विरोह सहस्रवल्शा वि वय५ रुहेम । यं त्वाऽय५ स्वपितिस्तेतिजानः प्रणिनाय महते सौभगाय ।। सं दिव्येन दीदिहि रोचनेन विश्वा आयाहि प्रदिशः पृथिव्याः। सं वेध्यस्वा प्र च बोधयनमुच्च तिष्ठ महते सौभगाय ॥ वृहस्पते सवितर्वाधयन५ सर्शितं चित्संतरा मशिंशाधि । वर्धयनं महते सौभगाय ।। ॐ चतु:शिखण्टा यवतिः सुपेशा घृतप्तीका भुवनस्य मध्य । मर्मज्यमांना महते सौभगाय ।। इत्यादयः । नर्य मजामित्यादयश्च । ततो गन्यताम्बूलादिभित्राह्म- णान्संपूज्य तेभ्य आशिपो रहीयात् । इति वाग्दानम् । अथ मधुपर्क:-कन्यादातोदङ्मुख उपविश्य स्वदक्षिणतः पल्लीमु- पवेश्याऽऽचम्य पायानायन्य देशकालौ संकीर्त्य विवाहार्थमुपस्थित चरं मधुपर्कणाईयिष्य इति संकल्प्य कू दिसकलमधुपर्क सामग्रीमासाय पूज्यशाखया समावर्तनोत्तरीत्या मधुपर्कपूर्जा कुर्यात् । अथ गौरीहरखूजनम्-वल्या जाता एरिहिताहतवस्खा महान्तः पूजित- स्थाने विदिक्षु हन्मयलिभितिलमिः कलशैः पिधानोत्तरैः श्रेणीः कृत्वा समन्तात्मरणाऽऽदेष सम्मध्ये सूचदेहितोएलसाहितां पदं निधाय तदुपरि ततण्डुकाक्षसभुवे एकजं हत्वा तास पलायन्यतममित्तां ब्राह्म- णकृतान्युतारणसंस्कारमापतिधां पी गौरीहरप्रतिमा स्थापयित्वा तदने पलदगतदर्षदान्यायपारमितरजतनिर्मित कतारन्युत्तारणसं- स्कारमाणप्रतिष्ठं नन्दिनं संस्थाप्य शुकुमादिना मित्यादौ गौरीहरी लेखयित्वा सिंहासनस्या देशी सस्लिंकारसंयुताम् । पीनाम्बरधरं देवं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।।

·संस्कारपद्धती- करणायः सुधापूर्ण कलशं दक्षिणेन तु । वरदं चाभयं वामेनाऽश्लिष्य च तनुमियाम् ॥ इति श्यात्वा · गौरीहरी महेशानी सर्वमङ्गलदायको । पूजा गृहीतां देवेशो मङ्गलं कुरुतां सदा ॥ इति मन्त्रेणाऽऽवाहनादियोदशोपचारः सौभाग्यादिकामनया पून- यित्वा नन्दिनं पूजयेत् । विसर्जनं तु विवाहान्त भचारात् । ततो देवेन्द्रागी नत्रैव प्रतिमायामक्षतमुझे वा पूजयित्वा देवेन्द्राणि न० देखि म इति संमार्य सौभाग्यादि प्रार्थयमाना तष तिष्ठेत् । ततः कन्या. पिता कन्यया दीप प्रज्वाल्य ब्राह्मणान्मुवासिनीच पूजयेत् । तेभ्यो दक्षिणां च दद्यात् । इति गौरीहरपूननम् । सतो ग्रामणाः सलहते मरणे देश्मनि वा यथाचारं मल- गीतनृत्यवादित्रादिघोंपे क्रियमाणे पूर्वांपरभागयोस्तान्तरासं पलं विशाय प्रस्थपरिमितसिततण्टुले राशी कृत्या मध्ये ज्योतिरिक- नकुम्मस्वस्तिकाकितमन्तःपटं राश्योर्मध्य उत्तरदशं धारयेयुः । ततो बन्धुजना पूर्वराशावरमान त ठुलजीरकयुताञ्जलिका प्रत्ममुरली पy पश्चिमराशी पीठे तण्डुलगीरकयुतासादिकं प्रामुखं वरं चावस्था- पपेट । अापलायनो परमेयाङ्मुखी बयः प्रत्य मुखो वरः । इस भारभ्य यावदन्तःपटनिःसारणं द्विजा मन्त्रपाठं पुरंध्यो मङ्गल गीतानि कुर्युः । ततो वधूनरौ मनसेप्टदेवतां ध्यायन्ती समाहितौ तिष्ठताम् । अस्मिकवसरेऽवकाशानुरोधेन ज्योतिविदो मङ्गलश्लोकानपठेयुः। देवो विपिनाशनो गणपतियातच चिन्तापह- धनत्या हृतचित्रका अपि मुरा जाता हरानादयः । योऽत्राविघ्नगुसंझया च कलशे संस्थापितो मण्डपे. सिद्धया श्लेषणहर्पितः स उभयोः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ १॥ वात्सल्यास्पितरौ कपोलयुगुलं स्वस्याऽऽगतौ चुम्वितुं दृष्ट्वाऽऽकुश्चितमास्यपद्मममलं सपरिस्मतं सत्वरम् । । 'अन्योन्यं शियोस्ततः सुवदने युक्ते अभूतां तयो- रित्यं येन विनोदितौ स भगवान्कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ २॥ श्रीमान्काश्यपगोत्रजोऽरुणरुचिर्यः सिंहराशीश्वरः पट्याशास्र्थमुशभिनो गुरुकनाब्जानां च मित्रं रविः । r ·विवादप्रयोगः । दैत्येष्मन्दरिपुः कलिङ्गन्जननवानीश्वरी देवते मध्ये वर्तुलगैन्द्रिकासुवदनः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ३ ॥ जीवः सिन्धुपतिविधिः सुरपतिदेवी धनुनियोः स्वामी स्वाङ्गिरसरतयोत्तरमुखो दी स्थितश्चोत्तरे।। सूर्येन्दुक्षितिजमियो बुधसितौ शयू च पीतप्रभो पाणद्वयविभवाङ्कके च शुभदः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ४॥ एवमन्यानपि मङ्गलश्लोकान्पटेयुः । ततः-- तरेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव । विद्यावलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽनियुगं स्मरामि ।। * प्रतिष्ठेति ज्योतिर्विदा पठिते विप्राः सद्योऽन्तःपटमुदगपसार्य वधू. घराभ्यां परस्परं सुमुहूर्ते निरीक्षणं कारयेयुः । ततो वधूवराभ्यां परस्पर मञ्जलिस्थतप्टुलजीरकावकिरणं कन्यापूर्वकं कारयेयुराचारात् । ततो द्विजा ऋक्च वेत्यादीनि खण्डानि प्रजापतिः सोमर राजानमसृजतेत्यनुः चाकं सिरहे व्याघ्र इत्यनुवाक्रमस्मे देवास इति चतुरो मन्त्रांच पठेयुः । तत्तदन्तेऽसतारोपणं चाऽऽचारात् ।। अथ कन्यादानप्रयोगः-कन्यादाता वरदत्तवस्त्राभरणादिरहितां स्वदे- यवस्त्राभरणायलंकृतां कृतपीतवस्त्रपरिधानां कन्यां वराय दद्यात् । अश्मानं निष्काश्य पीठे कन्यामुषवेश्य वधूवरयोमध्यप्रदेशस्य दक्षिणत उदङमुख उपविश्य दक्षिणतः पत्नीमुपवेश्याऽऽचम्य पवित्रपाणिः प्राणा. नायम्य देशकालो संकीर्त्यालकावरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नोऽमुफशर्माऽहं मम समस्तपितॄणां निरतिशयसानन्दयमलोकाचाप्त्यादिकन्याप्रतिपादनका. ' ल्पोक्तफलाचाप्तयेऽनेन वरेणास्यां कन्यायामुत्पादयिष्यमाणसंतत्या द्वाद. शावरान्द्वादश परान्पुरुषान्पचित्रीकर्तुमात्मनश्च लक्ष्मीनारायणप्रीतये ब्राह्मविवाहविधिना कन्याप्रतिपादनं करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । ततः सपत्नीक उत्थायोदछमुख एष तिष्ठन्ती प्रत्यङ्मुखीं कन्या दक्षिणहस्ते धृत्वा कन्यां कनकसंप० तारणाय चेति पठित्वाऽन्येन येन केनचित्कास्याधन्यतमे सैनसे पाने वृते प्राइमुखेग तिष्ठता वरण तस्मिन्पाने तिष्ठन्त्याः प्रत्यङ्मुख्याः कन्याया दक्षिणे हस्ते मुहीते हस्तद्वये घा सयवाक्षततुलसीपत्रकुशसहितमुदकं क्षिपंखयोदश वाक्यानि पठेत् ।

·संस्कारपद्धती- करेणापः सुधापूर्ण करश दक्षिणेन त । वरदं चाभय वामेनाऽऽश्लिप्य च तनुप्रियाम् ।। इति च्यात्वा गौरीहरौ महेशानौ सर्वमङ्गलदायको। पूजा गृहीता देवेशी मङ्गलं कुरुता सदा ।। इति मन्प्रेणाऽऽवाहनादिपोदशोपचारैः सौभाग्यादिकामनया पून- यित्वा नन्दिनं पूजयेत् । विसर्जनं तु विवाहाल आचारान् । ततो देवेन्द्राणी नत्रैव प्रतिमायामक्षतभुजे वा पूजयित्वा देवेन्द्राणि न० देहि म इति संप्रार्य सौभाग्यादि प्रार्थयमाना तर तिष्ठेत् । ततः कन्या. पिता कन्यया दीप प्रज्वाल्य ब्राह्मणान्मुवासिनीश्च पूजयेत् । तेभ्यो दक्षिणां च दद्यात् । इति गौरीहर ननम् । सती ग्राह्मणाः स्सलंकृते मण्डपे वेश्मनि वा यथाचारं मा. गीतनृत्यवादित्रादिघी क्रियमाणे पूर्वापरभागयोईस्तान्तरासं स्वतं पिशाय प्रस्थपरिमितसिततण्डलेही राशी हत्या मध्ये स्योतिरिक- तकुकुमस्वस्तिकाकितमन्तःपट राश्योर्मध्य उत्तरदशं धारयेयुः । ततो बन्धुजनः पूर्वराशावमान तहुल जीरकयुताञ्जलिका प्रत्यमुखी मधू पश्चिमराशी पाठे तण्डुसगीरय युताचाविक प्रारमुख परं चावस्था- पयेत् । आपलायनो वर मेलामुखी वा प्रत्यक्मुखो वरः । इत आरभ्य यावदन्त पटनिःसारण द्विजा मन्त्रपाठ पुरंध्यो मङ्गगीतानि फुयुः । ततो वभूनरी मनसेप्टदेवता ध्यायन्तो समाहिती तिष्ठताम् । अस्मिनक्सरेऽनकाशानुरोधेन ज्योतिर्विदो मङ्गलश्लोकान्पठेयुः । देवी विघ्नविनाशनो गणपतिातच चिन्तापह- धमत्या हतवित्रका अपि मुरा जाता हराजादयः । योऽत्राविघ्नमुसंज्ञया च कलशे संस्थापितो मण्डप सिद्धयाशेपणहर्पितः स उभयोः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ १॥ वात्सल्यास्पितरी कपोलयुगुलं स्वस्याऽऽगती चुम्बितुं दृष्ट्वाऽऽकुश्चितमास्यपद्मममल संपतिस्मतं सत्वरम् । । अन्योन्पं शिवयोस्ततः मुपदने युक्त अभूतां रित्य येन विनोदितो स भगवान्युर्यात्सदा श्रीमान्काश्यपगोत्रजोऽरुणरुचिर्यः सिंहरा पर पदव्यारास्थिसुशोभनो गुरुकुना-जाना च मि रविः।

·विनाइप्रयोगः। दैत्येप्मन्दरिपुः फलिङ्गजननश्चागीश्वरी देवते मध्ये वर्तुलगैन्द्रिकासुक्दनः कुर्यात्सदा गङ्गलम् || ३ || जीवः सिन्धुपतिविधिः सुरपतिदेवी धनुर्मानयोः स्वामी त्याङ्गिरसस्तयोचरमुखो दी स्थितोचरे। . सूर्येन्दुक्षितिजप्रियो बुधसितौ शगू च पीतप्रमो वणव्याद्रिभवाङ्कफे च शुभदः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ४॥ एवमन्यानपि मङ्गलश्लोका-पठेयुः । ततः-- तरेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रपल तदेव । विद्यावलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽडनियुग स्मरामि ।। * प्रतिष्ठति ज्योतिर्विदा पठिते विप्राः सयोऽन्त पटमुदगपसार्य वधू.' घराभ्यां परस्परं सुपुहूर्त निरीक्षण कारयेयुः । ततो धूवराभ्या परस्पर मजलिस्थतप्हुलजीरकावकिरणं कन्यापूर्वक कारयेयुराचारात् । ततो द्विजा ऋक्च वत्यादीनि खण्डानि प्रजापतिः सोमः राजानमसृजतत्यनु चाकं सिह व्याघ्र इत्यनुवाश्मस्मे देवास इति चतुरो मन्त्रांच पठेयुः । तत्तदन्तेऽक्षतारोपणं चाऽऽचारात् ।। अथ कन्यादानप्रयोगः-कन्यादाता घरदत्तवस्त्राभरणादिरहिता स्वदे- यवस्त्राभरणायलंना कृतपीतवस्त्रपरिधाना कन्या वराय दद्यात् । अश्मानं निष्काश्य पीठे कन्यामुपवेश्य वधूवरयोमध्यप्रदेशस्य दक्षिणत उदडमुख उपविश्य दक्षिणतः पत्नीमुपवेश्याऽऽचम्य पवित्रपाणिः प्राणा- नायम्य देशकालो संकीयानुकायरान्वितामुकगोत्रो पन्नोऽमुकशर्माऽहं मम समस्तपितृणां निरतिशयसानन्दब्राह्मलोकावाप्त्यादिकन्याप्रतिपादनक- स्पोक्तफलाबाप्तयेऽनेन वरेणास्या न्यायामुत्पादयिष्यमाणसंतत्या द्वाद- शावरान्द्वादश परापुरुषान्पचित्रीकर्तुमात्मनथ लक्ष्मीनारायणपीतये ब्राह्मविवाहविधिना कन्यापतिपादनं करिष्य इति संकल्प पुर्यात् । ततः सपत्नीक उत्थायोदमुख एय तिष्ठन्ती प्रत्यङ्मुखी कन्या दक्षिणहस्ते धृत्वा कन्यां कनकसंप० वारणाय पेति पठित्वाऽन्येन येन केनचित्कास्यायन्यतमे तैनसे पाने वृते प्राइमुखेच तिष्ठता वरण तस्मिन्पाने तिष्ठन्त्याः प्रत्यमुख्याः म्याया दक्षिणे रस्ते होते हस्तद्वये पा सयवाक्षततुलमीपत्रकुशसहितमुदकं क्षिपंखयोदश वाक्यानि पठेत् ।

·संस्कारपद्धती- आश्वलायनो वरो दाता याजुपो विपरीनं वा तदा वध्या हस्तोऽध उपरि बरहस्त इत्येवमाश्वरायनरीत्या वरहस्तोऽधो वधूहम्त उपरीत्येवं याजु परीत्या वोपर्यधाभावो द्रष्टव्यः । ततः कन्या तारयतु । पुण्यं वर्धताम् । शिवा. आपः सन्तु । सौमनस्यमस्तु । अक्षतं चारिष्ट चाम्तु । दीर्घमा. श्रेयः शान्तिः पुष्टिन्तुष्टिवास्तु । तिथिररणमुहर्ननक्षत्रसपदन्तु । यच्छेय. स्तदरतु । यत्पापं तत्पतिहतमस्तु । पुण्याई भवन्तो ब्रुवन्तु । स्वस्ति भवन्तो र तु । ऋद्धिं भवन्तो ग्रुवन्तु । श्रीरस्थिति भवन्तो ब्रवन्तु । ततोऽमुक्प्रवरान्वितायुकगोत्रोत्पन्नोऽमुकशर्माऽई मम समस्तपितृणामि- त्यादिमीनय इत्यन्तं पूर्ववदुक्त्वा मुस्मवरान्वितामुरगोत्रोत्पन्नायामुकम- पौगायामुपांत्रायामुकपुत्रआयामुफसर्मणे कन्यार्थिने श्रीधररूपिणे वराया. मुक्म सन्वितामुमगोत्रोत्पन्नःममुस्प्रयात्रीममुफपीत्रीममुकस्य मम पुत्री ममुकमानी कन्या वगर्थिनीं श्रीरुपिणी यथाशक्त्यलंकृतां प्रजापति- देवत्याप्रजामहत्वकर्मभ्यस्तुभ्यमहं प्रतिपादय इत्युक्त्वा सयवाक्षततुलसी- पत्रकुशयत जलं वरहस्ते क्षिपेत् । ततो वरः ॐ स्वस्तीति प्रतिगृह्णीयात् । एवं कन्या तारयत्तित्यायों स्वस्तीत्यन्तं वारद्वयं पुनः कार्यम् । ततो दाता- गौरी कन्यामिमा विष यथाशक्तिविभूपिताम् । गोगाय शर्मणे तुभ्यं दत्ता दिन रमाश्रय ।। क्न्ये ममाग्रतो भूयाः सन्ये मे देवि पार्श्वयोः । कन्ये प्रे पृष्ठो भूयास्त्वज्ञानान्मोक्ष्मागुयाम् ।। मम यशकुले जाता पालिता दत्तराष्टकम् । तुभ्यं विप्र मया दता पुत्रपासवर्धिनी ॥ इति पठित्वा ततो धर्म चर च कामे र नातिचरितव्या त्वयेय- मिति भावयेत् । वरो नातिचरापीत्यङ्गी तुर्माद । ततो दाता कृतस्य कन्यादानकर्मणः साङ्गतासिद्धयः यथाविभवकारिपतमिदयग्निदेवत्यं हिरण्यं दक्षिणात्वेन तुभ्यम संप्रदद इति वरहस्ते दत्त्वा न ममेति वदेत् । वरस्तु सप्तदशकृत्योऽपान्य ॐ देवस्थ त्वा सवितुः सवेऽन्धिनौबर्बाहु या पूणो हस्ताभ्यां मति- गृह्णामि । राना त्या वरुणो नयतु देवि दक्षिणेऽप्रपे हिरण्यं तेनामृत- ·विवाहपयोगः। त्वया वयो दाने मयो मह्यमस्तु प्रतिग्रहीने क इदं कस्मो अदाकामः कामांय कामौ दाता कामः प्रतिग्रहीता का समुद्रमाविश कामन त्या प्रतिगृहामि काभैतत्त एपा ते काम दक्षिणोत्तानस्त्यारस पति- गृहातु । इति पठित्वा ॐ स्वस्तीति पठेत् । ततो दासा जलपात्रभोजनपात्र. गोमहिण्यश्वगजदासीदासभूशय्यालंकारादि ययाविभवं संकल्पपूर्वकं व- राय दद्यात् । तत्र दानमन्त्रा:- परापवादपैशुन्यादभक्ष्यस्य च भक्षणात् । उत्पन्नं पापं दानेन ताम्रपात्रस्य नश्यतु ।। इति ताम्रपात्रस्य। यानि कानि च पापानि जन्मोत्यानि कृतानि तु । कांस्यपात्रमदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ॥ इति कांस्यपात्रस्य । अगम्यागमनं चैव परदाराभिमर्शनम् । रौप्यपात्रमदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ।। इति रौप्यपात्रस्य । जन्मान्तरसहस्रेषु यत्कृतं पातकं मया । स्वर्णपात्रप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ॥ इति स्वर्णपात्रस्य यज्ञसाधनभूता या विश्वस्याघौवनाशिनी । विश्वरूपधरो देवः पीयतामनया गा ।। इति गोः। इन्द्रादिलोकपालानां या राज्यमहिपी प्रिया । महियासुरजननी साऽस्तु मे सर्वकामदा ॥ इति महिप्याः । महार्णवसपुत्पा उच्चश्रिवसपुत्रक । सोपस्करस्त्वं विषाय दचः शान्ति प्रयच्छ मे ।। इति खलीनायुपस्करसारितस्याश्वस्य । सुप्रतीफ गजेन्द्र त्वं सरस्वत्याऽभिपेचितम् । इन्द्रस्य वाहनं शश्वत्सर्वदेवः सुपजितम् ।। विष तुभ्यं ददामीगं तेल शान्ति प्रयच्छ मे ।। इति गनस्य । इयं दासी मया तुभ्यं श्रीवत्स प्रतिपादिता । सदा कर्यकरी हृया यथेष्टुं भद्रमस्तु मे ॥ इति दास्याः ।

·विवाह्मयोगः। * परि त्वा गिर्वणो गिर इमा भवन्तु विनतः । वृद्धायुमनुवृद्धयो जुटा भवन्तु जयः ।। तान्यो महो मरुत एव यानो विष्णोरेप स्य प्रभो हवामहे । हिरण्यवर्णान्ककुभान्यतः चुचो ब्रामण्यन्तः शंस्यं राध ईमहे ।। दशावनिभ्यो दश कक्ष्येभ्यो दश योक्त्रेभ्यो दश योजनेभ्यः । दशाभीशुभ्यो अर्चता जरेभ्यो दश धुरो दश युक्तावहद्भ्यः ।। ते अद्रयो दश यन्त्राप्त आशवस्तेपामाधानं पति हर्यतम् । त ऊ सुतस्य सोमस्यान्धसोंऽशोः पीयूषं प्रथमस्य भेजिरे ॥ ते सोमादो हरी इन्द्रस्य निसतेऽशुं दुहन्तो अध्यासते गवि । तेभिर्दुग्ध पपिचान्त्सोम्यं मविन्द्रो वर्धते मयते पायते ।। पायो अंशु कलारिपाथ नेळावन्तः सदमित्स्थ नाशिताः । रैवत्येव म.सा चारव स्थ न यस्य ग्रावाणो अजपध्यमध्वरम् ।। ततः कण्ठदेशस्थ सूत्रमधो निष्काश्य कुखमाक्त कृष्णोर्णास्तुकायुतं च फुत्वा तेन दृढे हरिद्राखण्डं बद्ध्वा तद्वधूवामप्रकोष्ठे वरो व नीयात् ॐ नीललोहितं भवति कृत्यासक्तिव्यज्यते । एधन्ते अस्या ज्ञातयः पतिर्वधेपु बध्यते ।। अनेन मन्त्रेण । ततः काटिदेशस्यं सूत्रं निष्काश्य कुखमावतं कृष्णो- भारतकायुतं च कृत्वा तेन दृढं हरिद्राखण्डं वध्वा वरस्य दक्षिण कोठे वधूर्यनीयाचनेव मन्त्रेण | अथ वधुवरौ परस्परमायुर्वर्धनकरपक्षता- रोपणं कुर्याताम् । तद्यथा--तैजसे पात्र आनीते गव्ये क्षीरे किंचिद्धृ. तमासिच्य पात्रान्तर आक्षितशुक्लशालितण्डुलानोप्य बरः क्षालिता- ञ्जलिः क्षालिनबध्वजलो तेन वृत्युतक्षीरेण स्वहस्वदयाङ्गुलिभिाईरुप- स्तीर्य द्विवारं तथैव तण्डुलानोप्य तथैव क्षीरेण द्विरभिधारयेत् । ततोवरा- अलावप्येवं दाताऽन्यो या कुर्यात् । ततो दातव तदञ्जल्योः सुवर्ण निधाय वराञ्जलिवध्वञ्जली संयुतौ कृत्या कन्या तारयतु । दक्षिणाः पान्तु । वहुदेयं चास्तु । पुण्यं वर्थताम् । शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । तिधिकरण- युहूर्तनक्षत्रसंपदस्त । इति वाक्यानि पठेत् । नतो वधः-ॐ भगो मे कामः समृश्यतामित्यञ्जलिस्थानक्षतान्वरमूर्धन्यारोपयेत् । वरः-ॐ यज्ञो मै कामः समृध्यवामिति स्वाजलिस्थानक्षतान्वधूमूर्धनि । एवं वधूः-ॐ श्रियो मे कामः समृध्यताम् । वर-ॐ धर्मों में कामः समृध्यताम् । वधूः-* ·११४ संस्कारपद्धतौ- प्रभा मे कामः समृध्यताम् । वर:-* यशो मे कामः समृध्यताम् । सतो चधूराञ्जलि द्विरुषस्तीर्य द्विस्तण्डुलेरापूर्व द्विरभिघारयेत् । ततो राताऽन्यो या पूविश्वम्नलिमापूरयेत् । ततो दातव पूर्ववद्धिरण्यं निधाय वश्वजलिं घराञ्जली निधाय पूर्ववद्वाक्यानि पठेत् । ततो वरो यज्ञो मे० इति वधूमूर्धन्यजलिस्थानक्षतानारोपयेत् । ततो वधूः-भगो मे० इति घरमूर्धन्यनलिस्थानसतानारोपयेत् । वरः-धों मे कामः समृध्यताम् । अधः-श्रियों में कामः समृध्यताम् । वरः-यशो में कामः समृध्यताम् । धू-मजा मे पामः समभ्यताम् । ततो चरः स्वशिरस्थं पुष्पमादाय पृतयुतशीर आप्लान्य तेन बना ललाटे तिलकं कुर्यात् । एवं वधूरपि स्वशिरःस्थेन पुष्पेण वरललाटे तिलकम् । ततो वधूः स्वरुण्ठस्थां पुष्प माल घरकप्ठे क्षिपेत् । यरः स्वयष्ठस्यां वधूकण्ठे । ततो वरपक्षसुवा- सिन्यो वधूवरों मामखावृपश्य नीराजनपूर्वकमाचारप्राप्तमपुत्रीसंज्ञक 'बसदयं सपञ्चुर्क मङ्गलमूत्रं च वर्ष समर्थ तयोरेक परिधाप्याऽपर- मुत्तरीयं कारयेयः । ततः पञ्चुकी परिधापपेयुः । ततो वर:--- माङ्गल्यतन्तुनाऽनेन भर्तृनीवनदेना। क.प्ठे बधामि मुभगे सा जीव शरदां शतम् ।। इति मन्त्रेणष्टदेवता संस्मरंस्तत्मत्रं नफण्ठं यभीयात् । आयुप्पं स्थिमित्यादिमन्त्रीस्ता भूपयेच्च । ततो हरिद्राखण्डयुतानि पञ्च Hi( ग )फलानि हान्याचारालाइडकनानि पात्र निपाय वधूवरावा. वाहनादिदक्षिणानरुपवारंणानां त्वा० मा तु न इन्द्रेति मन्त्राभ्यां विवाहबनाक्षणार्थ गणपतेः पूजा फर्यानाम् । अत्र ब्राह्मणेभ्यो गणपति भीनये ययाविभवं दक्षिणा दया । ततः पुरोधा विवाहबतरतर्फ गणपति- रेट्रासप्डयुती साक्षनरइया तयोर्वसमान्ते पृथयपृथयभी- . विधानसमाप्यन्तं तदन्धिद्वय न विजेताम् । त: पुरोषा नीललोहित० बृहत्सामेनि मन्त्रेण च तयोरुत्तरीमान्ती मियो पनीयान् । ततः सभापों दाता सुद्धाः पुरंध्यो सातयो बान्धवाथ क्रमाययाचारमाशीभिंगदक्षतारोपणं कुर्युः । नतो पधूः पाप्रस्थमिततण्टु मअश्य उपाधं नाममग्नबहालक्ष्मी पार्वती शनी च मेणाऽऽवान दक्षिणान्तरपनारः पूजयेत् । तना वधूः माभाग्याथमिद्धपे महालक्ष्मी. पार्वतीशचीमीत्यर्थ हरिद्रानीरकसामाग्यद्रव्यपूरितवंशपाचायनानि सुवा. मिनी: मंपूज्य नाभ्यो दद्यान् । नत्र मन्त्रा:-- मन ·विवाहप्रयोगः। लक्ष्मीप्रिया च लक्ष्मीदा लक्ष्मीच सुजनप्रिया । सौभाग्यदा परस्त्रीणां हरिने श्रीः सदाऽस्तु मे ॥ इति हरिद्रायाः । जरा नो जायते यस्मान्मण्डनं शुभकर्मसु । तस्मान्जीरकदानेन प्रीयतां गिरिजा मम ॥ इति जीरकस्य । कञ्चुकीवस्त्रयुग्मैश्च तथा कर्णावतंसक। फण्ठमश्च भूपाभिः प्रीयतां निमिनन्दिनी । इ० सौभा० ० पू०॥ एतानि सदक्षिणानि देयानि । ततो द्विजैराशिपो देयाः। नवो नवी भ० यथा ह तद० मा नो अरातिर० भद्रं कर्णेभिः० ४ । ततः सतूर्यघोपो वरो बध्वा सह वेयां प्राङ्मुख उपविशेत् । वधूः स्ततो गौरीहरसमीपं गत्वोपविशेत् । अथ विवाहहोमः--वर आचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मत्मतिगृहीतवद्देश्यकभार्यात्वसिद्धिपूर्वकाग्नाचौपासनत्वसिद्धिद्वारा श्री- परमेश्वरप्रीत्यर्थ विवाहहोम करिष्य इति संकल्पं कृत्वा स्थण्डिलोल्लेख- नादि कृत्वा तत्र योजकनामानमग्निं प्रतिष्ठापयामीति मथितं वधूवरयों- वेधारोहणास्पूर्वमेव सुवासिन्या श्रोत्रियागारादाहृत्य वेद्या उत्तरतोऽधों- भागे स्थापित लौकिकानि वा प्रतिष्ठाप्य मज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमा. दाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा विवाहहोमकर्मणि या यक्ष्य- माणा इत्यादिव्याहत्यन्तमुक्त्वा नहोमेऽमिं वरुणं चकैकयाऽऽज्या। अग्निं गाहपत्यमेकयाऽऽज्याहुत्या० । अग्रिपेकयाऽऽज्या० । दिवं वायुम. विनी सवितारं वृहस्पति विश्वान्देवांचकैकयाऽऽज्या० । अनि वरुणं चैकैकयाऽज्या० । अयासमनिमेकः । प्रजापतिमेक । लाजहोमेऽनि तिमभिर्लाजाहुतिभिर्यक्ष्ये । अनि स्विष्टकतमेकया हुतशेषाज्या०क्ष्य इति वदेत् । ततो जयहोमे चित्तं चिसिमित्यादि कामं गन्धर्वमाधीरप्सरसो भुव. नस्य पति फैकयाऽऽज्या०क्ष्य इत्यन्तमुक्त्वा मायश्चित्तहोमेऽनि त्रिभि- रित्यादि । पात्रासादने प्रादेशमात्रमश्मानं ब्रीद्यादिवीजानि सपल्लवमुदक- पूर्ण सुभूपितं कलशं दीमाज्यरथाली मणीताप्रणयनं प्रोक्षणीपात्रयुष- वेपं संमार्गदर्भानिध्मं वहिरवज्वलनदर्भानाज्यं लाजश्व युगपदेवाऽऽसान दयेत् ।

·संस्वारपद्वती- ततो ब्रह्मोपवेशनादि । पात्रसंमार्मकाले वचञ्जलिसमागार्थ कश्चि- संमार्गदभीनयोपयेत् । आज्यपग्निकरणकाले लाजानामपि तेन सह पर्यनिकरणम् । परिधिपरिधानान्ते लाजान्दाऽभिधार्याऽऽज्यान्यो- मनाऽऽनीयाऽऽज्यस्योत्तरतो वर्दिप्यासादयेत् । तना- सुमङ्गलीरियं वरिमा समेत पश्यत । सौभाग्यमस्य दत्त्वायाथान विपरेतन ।। इति वधूमीशानदेशतो बान्धवैः समानीयमानां समर्ने समीक्षते । इत आरभ्य पाणिग्रहणान्तं कर्म मुमहून एव कर्तव्यं प्रधानत्वात् । ततो चधूरग्नेरीशानदेश उपविश्य फर्माङ्गमाचमनं कृत्वाऽग्रेणानि दक्षिणतो गत्वा पत्युदक्षिणतः प्रामुख्यपविश्य दक्षिणेनैव हस्तेन पतिमन्त्रा- रभते । अथ वरस्तदन्वारा परिपेकादिव्याहूतिदोमान्तं कृत्वा प्रधान- होम पुर्यात् । ॐ अग्निरंतु प्रथमो टेवताना सोऽस्य प्रजा मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदगर राजा वरणोऽनुमन्यता यथेयर स्त्री पौत्रमय नरोदात्स्वाहा। अग्नये वरणाय चेदं न मम । इमामनिवायता गाईप यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशून्यौपस्या जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभिप्रय यता- मियर स्वाहा।। अग्नये गाईपत्यायेदं न मम। ॐ मा ते गृहे निशि घोप उत्यादन्यत्र त्वद्रुदत्यः संविशन्तु । मा त्वम्बिके शूर आवधिष्ठा जीव पत्नी पतिलोफे विराज प्रजां पश्यन्ती मुमनस्यमानार स्वाहा । अनय इ० । ॐ द्यौस्ने पृष्ठर रक्षतु वायुरूरू अश्विनी च स्तनं धयतस्ते पुत्रान्सविताऽभिरक्षतु | आवाससः परिधानाबृहस्पति. विश्वे देवा अभिरक्षन्तु पश्चात्स्वाहा। दिवं वायऽश्विभ्यां सवित्र वृहस्पतये विश्वभ्यो देवेभ्यथेई । अमजस्ता पौरमृतुं पाप्मानमत वाऽयम् । नीगः धज- मिषो मुच्य विद्या प्रामुश्चामि पाप म्वाहा । अग्नय इ. !!

·विवाहपयोगः। ॐ देवकृतं ब्राह्मणं कल्पमानं तेन हन्मि योनिपदः पिशाचान् । क्रव्यादो मृत्यूनधरान्पादयामि दीर्घमायुस्तव जीवन्तु पुत्राः स्वाहा । अग्नय इ०॥ इति पट्नधानाहुतीर्वारुगोनिद्वायां ज्यालामध्य एव वा हुवेम मे वरुणेत्यादिपढाहुती त्वोत्तरपरिघिसंधिमणाऽऽसादितमनानं निवाय ॐ आतिठमममानमेव त्वर स्थिरा भव । प्रमृणीहि दुरस्यून्सहस्त्र पृतनायतः ।। तत्र दक्षिणपादोपक्रमेण वधू प्राङ्मुखीमास्थापयति । ततोऽइमानं निष्काशयेत् । अथ पाणिग्रहणम्-वरी ज्योतिर्विदादिष्टै मुर्नेऽपरेणामि दर्भरा- शिट्य पूर्वापरमुदगग्रमास्तीर्य ॐ सरस्वति भेदमिव मुभो वाजिनीवति । तां त्वा विश्वस्य भूतस्य प्रजायामस्यग्रतः ॥ गृह्णामि ते सुप्रजासत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथाऽसत् । भगो अर्यमा सविता पुरचिर्मग्रं त्याऽदुर्गार्हपत्यार देवाः ।। इति द्वाभ्यां पूर्वदर्भराशायवस्थितः मत्यङ्मुखो चरोऽपादराशाचत्र- स्थितायाः प्रामुख्या भार्यायाः सामुष्ठ सलोममुत्तानं हस्तं गृही- यात् । ततस्तस्या आत्मानमग्रेण स्थिताया दक्षिणमंमं धृत्वा प्रसन्य स्वस्य दक्षिणतः प्रत्यङ्मुखी यया स्यात्तथा प्रतिनिवर्त्य ॐ अधोरचक्षुरपतिध्न्येधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः। जीवसूरिसूः स्योना शं न एधि द्विपदे शं चतुप्पदे ॥ तां नः पूपवितमामेरयस्व यस्यां वीजं मनुष्या वन्ति । या न ऊरू उशती विस्रयातै यस्यामुशन्तः प्रहरेम शेपम् ।। सोमः प्रथमो विधिदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । तृतीयोऽमि पतिस्तुरीयोऽई मनुप्यनाः ।। सोमोऽददागन्याय गन्धर्वोऽनयेऽददात् । पशूपच मह्यं पुत्राश्वानिर्ददात्ययो त्वाम् ।। अहमस्मि सा त्वं धौरहं पृथिवी त्वम् । सामाइक्वं तावेहि संभवार सह रेतो दधावहै ।।

·- ११८ संसारपद्धनी- पुसे पुत्राय वेचवे रायस्पोपाय सुप्रनास्त्वाय सुवीर्या- येमा त्वमिन्द्र मीढ्वः सुपुत्रार मुभगा कुरु । दशास्या पुनानाघेहि पतिपेमादशं कुरु ॥ इति पड्भिर्मन्स्तामभिमन्यते । ततो भार्या यथास्थानमुपवेश्य तदजालो दाउपेनोपस्तीर्य एमाल्लॉजानावपामि समृद्धिकरणान्मम । तुभ्यं च संघनन तदग्निरनुमन्यतामयम् ।। इति मन्त्रात्त्या द्विवारं वर एव लाजानावपति । निः पञ्चावत्तिनः। ततस्तूष्णीमभिधार्य शूर्पस्थान्मत्यज्य ॐ इयं नार्युपतेऽग्नौ लाजानावपन्ती । दीर्घायुरस्तु मे पतिरेधन्ता ज्ञातयो मम स्वाहा ॥ आसीन एव दर्वीस्थानीयाञ्जलिना जुहोति । अनय इ० । तत - ॐ उदायुपा स्वायुपोदोपधीनार रसेनोत्पर्जन्यस्य शुष्मेणोदस्थाम- मृताः अनु । इति भार्यामुत्थाप्य ॐ विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इच । अतिगाहेमहि द्विपः ।। इति स्वयमेव मन्त्रमुक्त्वा भार्यासहिनः पात्र सहितमग्निं प्रदक्षिणं परि. क्रामति । ततः पुनरुपस्तरणलाजावपनादिपरिक्रपणा-तं द्वितीय तृतीयं च । तत आज्येनैव स्विष्टकृत हुत्वा जयादीजुहुयात् । ततः शुल्वप्रहरणादि संस्थाजपा-तं कर्म समापयेत् । नान निदन्नहोमः । ततोऽपरेणाग्निमाचा रात्सप्ताक्षतपुअान्भासंस्थानुदक्संस्थान्वा कृत्वा दक्षिणं पादं प्रक्रम्य सव्येनानुप्रक्राम मा सव्येन दक्षिणमतिकार्मारिति भार्या संशास्य तस्या दक्षिणं पादं प्रगृह्याप्रगृह्य वा सप्तस्वक्षतपु पु यथाक्रमं भार्यया विष्णुक्रमान्क्रमयति । मन्त्रवक्ता वर एव । ॐ एकमिपे विष्णुस्त्वाऽ न्वेतु । इति प्रथमम् । ॐ द्वे ऊर्ने विष्णु० तु । द्वितीयम् । ॐ त्रीणि प्रताय वि० तु । तृतीयम् । ॐ चत्वारि मायोभवाय वि० तु । चतु- यम् । ॐ पञ्च पशुभ्यो वि० तु । पश्चमम् । ॐ पडायस्पोपाय वि० तु । पष्ठम् । ॐ सप्त सप्तभ्यो होत्राभ्यो वि० । सप्तमम् ।

·विवाहप्रयोगः। ततः-ॐ सखायौ सप्तपदा बभूव सख्यं ते गमेयर सख्याचे मा योप५ सख्यान्मे मा योठाः । इति तथैवावस्थापितभार्यायां वरो जपति । ततोऽस्या दक्षिणं पादं स्वदक्षिणेन पादेनाऽऽक्रम्य दक्षिणेन इस्तेनास्या दक्षिणमंसमुपर्युपर्यन्व- वमृश्य ॐ मम हृदये हृदयं ते अस्तु मम चित्तं चित्तेनान्वेहि मम वाचमेक- मना जुपस्व वृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मह्यं मामेवानुसभस्व मयि चित्तानि सन्तु ते मयि सामीच्यमरतु ते मह्यं वाचं नियच्छतात् । इति तस्या हृदयदेशमभिमृशति । ॐ प्राणानां ग्रन्थिरसि समाविस्रसः । इति नाभिदेशमभिमृशति । ततस्तामपरेणाप्निं प्राङ्मुखीमुपदेश्य तस्याः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्ति- छुन्नापो हि ठा० ३ हिरण्यवर्णाः० ४ पवमानः सु० त्या पुनातु इति सकुशपल्लवेनाऽऽसादितकलशोदकेन भार्यो मार्जयति । ततो वृद्धब्राह्मणा ज्ञातिवान्धवाः सुवासिन्यश्चाऽऽशी:पूर्वकं वधूमूर्धन्यासादितानि ब्रीद्या- दिवीजानि ॐ या जाता ओपधय इत्यादिभिर्मन्त्रैर्ययाचारमारोपयन्ति । ततोऽग्नेः पश्चादुपविश्य विभूति धृत्वाऽग्निं संपूज्य कृतस्य विवाहहोम- कर्मणः साङ्गतासिद्धयर्थमाचार्यादिभ्यः पूजनपूर्वकं दक्षिणां दत्त्वा यथाविभवं ब्राह्मणान्नुवासिनीश्च भोजयेत् । ततोऽस्मे देवास इत्याद्या आशिपो द्विजा दद्युः । ततो चरः कर्मसाद्गुण्याय विष्णुं स्मरेत् । इति विवाहहोमः। ततो वधूवराविक्षुविकारालवणं चानश्नन्तौ वत्ताभरणादिभिर्थया- विभवमात्मानमलंकुर्वाणो वर्जितमैथुनावधःशायिनी सह वसतः । एतच विरानव्रत पाणिग्रहणदिनमारभ्य ज्ञेयम् । अथ वधूपयेश:-विवाहहोमानन्तरं वधूवान्धवाः पितृगृहाज्ज्योति. बिंदादिष्टे सुमुहूर्ते ता भार्या वरं च.रयादियानेन दरगुई नयेयुः । विवा: ।

·१२० संसारपद्धती- शाग्निं सर्वमेकास्मिन्पाने भस्मना सह निक्षिप्य जायाफ्त्योः पृष्ठतो हरन्ति । अयं चाग्निविवाहहोममारभ्य यावजीवं धार्यः। अथ वः स्वगृहद्वार प्राप्य दक्षिणं पादमग्रेऽतिदर देहलिं मा धिष्ठा इति भाषा संशास्ति । सा दक्षिणं पादमग्रे कृत्वा देहलीमनधिष्ठायैव गच्छति । ततो गृहं प्रविश्य तत्पूर्वा यशालायामग्न्यायतनं परिकल्प्य तत्पथा- सभार्यः प्राङ्मग्व उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्द मम विवाहानात्योत्पाटनद्वारा श्रीपरमेश्वरभीत्यर्थ गृहप्रवेशाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । ततो गणेशं संपूज्योधननादिसंस्कृत आय- तने विवाहाग्निं तूष्णीं प्रतिष्ठाप्प प्रज्वलितं कुर्यात् । ततोऽपरेणानि लोहि- तमानदुई चर्म प्राचीननीयमुत्तरलामाऽऽस्तीर्य तदभावे कुशानास्तीर्य इह गाशे निपीदन्त्यिहाश्वा इह पूरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणोऽपि पूषा निपीदतु ।। इति तस्मिञ्जायापती प्राङ्मुखायुनड्मुखौं वोपविशतः। प्राङ्मुखत्य- पक्षे पत्युदक्षिणतो भाई ! उड्मुख-वपक्षे तस्य पृष्ठतो वामभागे वा । उभयोमतः । इत आरभ्य नक्षनोदयपर्यन्तं वाग्यतावासाते । नक्षत्रोदये सति प्राड्मयावदड्यखौ या भूत्या विश उपतिष्ठते । ॐ देवी पडुरुिरणः कृणोत विश्वेदेवास इह वीरयध्वम् । ततो नक्षत्राणि-ॐ मा हास्म हि प्रजया मा तनूमिरिति । ॐ मारधाम द्विपते सोमराजनिति चन्द्रमसम् । ततः सप्तर्षीन- ॐ सप्तर्षयः प्रथमा कृत्तिकानामरपती ये ध्रुवतार ह निन्युः । पद्त्तिकामख्ययोगं वहन्तीयमस्माकं भ्राजत्वष्टमी ।। इति । * ध्रुवक्षितिधुवयोनिर्धवमसि धृतस्तिथम् । त्वं नक्षत्राणा मेथ्यसि स मा पाहि पृतन्यतः ॥ ॐ नमो ब्रह्मणे ध्रुनायायुतायास्तु नमो ब्रह्मणः पुत्राय प्रजापतये ·विवाहमयोगः। नमो ब्रह्मणः पुत्रेभ्यो देवेभ्यसयविशेभ्यो नमो ब्रह्मणः पुत्रपौत्रे. भ्योऽङ्गिनोभ्यो यस्त्वा ध्रुवमच्युत सुपुत्र सपात्रं ब्रह्म वेद धुवा अस्मिन्पुत्राः पौत्रा भवन्ति प्रेप्यान्तेवासिनो वसनं कम्बलानि कसर हिरण्यः खियो राजानोऽनमभयमायुः कीर्तिव! यशो बलं ब्रह्मवर्चस- मन्नाद्यमित्यत्तानि मयि सर्वाणि ध्रुवाण्यच्युतानि सन्तु । ध्रुवं त्वा ब्रह्म वेद ध्रुवोऽहमस्मिल्लोकेऽस्मिथ जनपदे भूयासमच्युतं त्वा ब्रह्म वेद माऽहमस्माल्लोकादस्माच्च जनपदाच्योपि द्विपन्मे भ्रातृव्योऽस्मादस्मालो. कादस्माच्च जनपदाच्च्यवतामचेष्टं त्वा ब्रह्म वेद माऽहमस्माल्लोकाद- स्माञ्च जनपदाच्चेष्टिपि द्विपन्मे भ्रातृव्योऽस्मादस्माच्च जनपदा- च्चेष्टतामव्ययमानं त्या ब्रह्म वेद माऽहमस्माल्लोकादरमाच्च जनपदाद्वय. थिपि द्विषन्मे भ्रातृव्योऽस्माल्लोकादस्माच्च जनपदायियता नभ्यं त्वा सर्वस्य वेद नभ्यमदमस्य जनपदस्य भूयासं मध्यं त्वा सर्वस्य वेद मध्यमहमस्य जनपदस्य भूयास तन्ति त्वा सर्वस्य वेद तन्तिरहमस्य जनपदस्य भूयास मेथीं त्वा सर्वस्य वेद मेथ्यहमस्य जनपदस्य भूयास नाभि त्वा सर्वस्य वेद नाभिरहमस्य जनपदस्य भूयासं यथा नाभिः भाणानां विपूानेवमई विपूपानेकशतं तं पाप्मानमृच्छतु योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो भूयासि मामेकशतान्पुण्यान्यागच्छन्तु । इति ध्रुवमुपतिष्ठते । नक्षत्रादीनामभ्रादिना प्रतिबन्धमादर्शनेऽपि तस्यां तस्या दिश्यपस्थानं कर्तव्यम् । तत उपस्थानदेश एव मनस आह्लादकेन वचसा भार्या संभाप्य पुनः शालां प्रविश्य भार्यया सहा- परेणानि माङ्मुख उपविशति । अथ गृहप्रवेशस्थालीपाकप्रयोगः-वरः सभार्य आचम्य प्राणाना- यम्यानि मज्वाल्य ध्यात्वा समिनयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा गृहमवेशाङ्गभूतानेयस्थालीपाकयागकर्मणि ये यक्ष्यमाणे देवते ते परिग्रहीष्यामि । अनिमेकया चर्चाहुत्या यक्ष्ये । अग्नि स्विष्टकृतमेकया हुतशेपचर्चाहुत्या यक्ष्ये । एते देवते सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा व्याहृतिभि- रनौ समिधोऽभ्याधापानं परिस्तीर्योत्तरेणाग्निं दर्भानास्तीर्य तेषु शूर्प कृष्णाजिनमुलूखलं मुसलं चरुस्थाली मेक्षणं तण्डुलपस्कन्दनार्थ पात्रं दर्षीमाज्यस्थाली मोक्षणीपात्रं हविरासादनार्थ दर्भानुपवेषं संमार्गदर्भानव- ज्वलनदीनाज्यं समिधं चाऽऽसादयेत् । मोक्षणीः संस्कृत्याऽऽसादि ·- १२२ संस्कारपद्धती- तानि प्रोक्ष्योलूखले ब्रीहीनोप्य पत्न्याऽत्रहत्य प्रक्षाल्योत्तरेणाऽऽस.ध चरुस्थाल्या ब्रीहिनण्डलानोप्य मेक्षणेनाऽऽलोड्यानी अपयित्वा दवी मेक्षणं च संमृज्याज्यविलापनादिपवित्राभ्याधानान्तं कुर्यात् । तत आसादितान्दर्भानः पश्चादान्तीय तत्राऽऽऽयं निकाय शृतं चरं दाऽs. ज्येनाभिघार्योदगुद्वास्यानेः पश्चादास्तृते वहिप्याव्यस्योत्तरत आसाद्यामि परिपिच्य तृप्णीमासादिता समिधमाधाय मेक्षणेनोपहत्य प्रदीप्तमी जुहोति । अग्नये स्वाहा । इनि भार्यान्वारब्धो जुहोति । अग्नय ३० । पुनर्भूय उपहत्य, अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । उत्तरार्थस्य पूर्वार्धे जुहोति । अग्नये स्विष्टकृत इ.। ततः परिस्तरणानि विसृज्य व्यस्त समस्तव्याह- तिमियतस्रः प्रायश्चित्ताहुनाईत्वोत्तरपरिपेकं कृत्वा संस्थानपनामिमुप- स्थाय तं संपूज्य ललाटे विभूति धृत्वा हविःशेपेण ब्राह्मणं विद्यावन्तं भोजयेत् । ततः कृतस्य कर्मणः साङ्गतासिद्धय आचार्यायाऽऽसादिन- मृपभं नन्मूल्यं वा दत्त्वाऽन्येभ्यो भूयसी च दत्त्वा यथाविभवं ब्राह्मणा- संभोग्य कर्मसाद्गुण्याय विष्णुं संस्मरेत् । इति गृहप्रवेशस्थालीपाक- प्रयोगः। अयोपासनहोमप्रयोगः-पाणिग्रहणोत्तरं गृहप्रवेशनीयात्मागनन्तरं घा पावज्जीयमस्तमितमक्षत्रदर्शनप्रदोपान्यतमे मुख्यकाले चतुर्था विभ- ताया राघराद्यभागात्मके गौणकाले वा पार्यहोमः । मातहोमातूपः पुरोदयोदिसपक्षिवाक्प्रवदनकालान्यतमे मुख्यकाले पञ्चधा विभक्तदिव. सस्य प्रथमभागद्वयात्मके गौणकाल वा । सायमेवोपक्रमः । सायं प्रान- कमेव द्रव्यम् । एक एव कर्ता । पर्वणि स्वयमेव जुहुयात् । मपत्नीकः कर्ताssचम्य प्राणानायभ्य देशकालो संकीर्त्य श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ साय. भोपासनहोमं ब्रीहिमिहापयामीति संकल्प कुर्यात् । यवपक्षे तु यचैरिति । सत्यत्वारि शृङ्गोते ध्यात्वाऽनि परिस्तीर्य होमव्ययमेरुत्तरतो निधाय तदुपरि भागना प्रादेशमात्री समिधं निधाय दक्षिणेन हस्तेन दी- नादायोपासनानौं प्रज्यालितः पर्यग्निकृतान्यहिनिरस्याप उपापृश्याग्नेः पश्याकूर्चे होमद्रव्यं निदधाति । ततः पूर्वपरिपकं कुर्यात् । ततो दक्षिण हस्त संमृज्य यस्त्वा हृदेत्यभिमभ्यगे तूणी समिधमनावाचाय द्वाद- शपर्वपरिमिन होमद्रव्यं दक्षिणहस्तेन गृहावा, अग्नये स्वाहा । अग्नय इ० । इत्यु नरपान जुहोति । ततः पूर्वाहुनिनोऽधिकमवशेपितं द्रव्य -- ·- विवाहपयोगः। सर्वमादाय प्रजापति मनसा ध्यायन , प्रजापतये स्वाहा । प्रजापतय इ० । तथैवोत्तरपार्थेन जुहोति । ततः परिस्तरणान्यग्नेरुत्तरतो विसृज्यो. तस्परिपेकं कुर्यात् । ॐ अनिर्मूर्धा दिवः ककुत्पत्तिः पृथिय्या अयम् । अपार रेतासि जिन्वति ।। स्वामने पुष्करादथ्यथर्वा निरमन्यत ।। मू! विश्वस्य वाघनः ॥ अयमग्निः सहस्रिणो चाजस्य शतिनस्पतिः । मूर्धा कवी रयीणाम् ।। इति त्रिभिर्मचैरग्निमुपस्थाय प्रजापते न० इति प्रजापतिमुपतिष्ठते । ततः संस्थानपं कृत्वाऽग्निं संपूज्य भस्म धृत्वा श्रद्धा मेघां यशः प्रज्ञा विद्या बुद्धि श्रियं वलम् । आयुष्यं तेज आरोग्यं देहि मे हव्यवाहन ॥ इत्यानि संमार्थ्य नमस्कृत्यानेन सायमोपासनहोमेन श्रीपरमेश्वरः घीयतामिति कर्मेश्वरायार्पयेत् । मातरौपासनहीम तु प्रातरौपासनहोमं व्रीहिभिहोयामीति संकल्पः । सूर्याय स्वाहा । सूर्यायेदं । प्रजापतये स्वाहा । प्रजापतय ३० । उद. यन्त० तस्थपश्चेति त्रिभिर्मन्त्रैः सूर्योपस्थानं कृत्वा प्रजापत्युपस्थानादि समानम् । अनेन प्रातरौपासनहोमेन श्रीपरमेश्वरः प्रीयतामिति विशेपः । इत्यौपासनहोमप्रयोगः । अथैरिणीपूजनं दानं च-मण्डपमतिष्ठादिनात्पाणिग्रहणदिनाद्वा चतुर्वे दिवसे रात्री तत्र भद्रादिसंभवे दिन शिष्टाचारमाप्तं स्मात्रेऽभावे तत्स- माय वा कन्यादारिण्याख्यवंशपायदानं कार्यम् । सवस्वफलताम्बूलं दंपत्योर्वश गर्धनम् ।। ऐरिण्याख्यं वंशपात्रं पकानः परिपूरितम् । करकै रुद्रसंख्य स्तु सुवर्णेन समन्वितः । .एतावदेरिणीरूपं कर्तव्यं किल मििमः ॥ इति ।' रुद्रसंस्थैरकादशसंख्यः । एवं संपाय सभार्य आचम्य माणा- नायम्य विवाहसंपूर्णफलावाप्तये वरस्य तपितृमात्रादीनां तापक्षीयाणा ·१२४ संस्कारपद्धता- च यथाविमवं गन्धपुष्पवस्वादिभिः पूजनमहं करिम्य इति संकल्प्य वरा. दिभ्यो यथाविभव वस्त्रादिकं दत्त्वा कृतकन्यादानसंपूर्णफलावाप्तिवंशा. भिवृद्धिद्वारोमामहेश्वरमीत्यर्थमरिणीपूजनं वरमात्र तत्समाय वरिण्याख्य- वंशपात्रदानं च परिम्य इति संकल्प एरिणी त्वमुमादेवी महेशो गिरिजापतिः । अनस्त्वा पूजयिष्यामि एरिणी सर्वकामदाम् ।। सवस्त्रां च सदीपां च शू: पोडशभिर्युताम् । वरमात्रे प्रदास्यामि कन्यादानस्य सिद्धये ॥ इत्युक्त्वा तस्मिन्वंशपात्र उमामहेश्वरी संपूज्य तदंशपात्रं परमात्रे तत्समाय वा दद्यात् । तत्र मन्त्राः- वंशो वंशकरः श्रेष्ठो वंशो वंशसमुद्भवः । अनेन वंशदानन तुष्टो वृद्धिं करोतु में ।। वंशपात्रमिदं पुण्यं वंगानातिसमुद्भवम् । वंशानामुत्तमं दानमनः शान्ति प्रया चंपात्राणि सर्वाणि मया संपादितानि वै । उमाकान्ताय दत्तानि मम गात्राभिवृद्धये ॥ वंशष्टद्धिकरं दानं सौभाग्यादिसपन्वितम् । वखणाऽऽच्छादितं पूर्ण फलहेमसमन्वितम् ॥ सर्वपापक्षयवरं नानाद्रव्यस्तु पूरितम् । दानानामुत्तमं दानमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ इति । ततः सदीपं वंशपानं तपितृमात्रादीनां शिरसि स्वयं धारयेत् । स्वस्ति नो मिपीताम् । स्वस्ति न इन्द्र इति द्वाभ्यां प्रतिमन्त्रम् । ततो दातंत्र कन्यां गृहीत्वा वरपित्राद्युत्सङ्गे पृथक्पृथगुपवेश्य प्रार्थयेत् । सप्तव वियं कन्या पुत्रवत्पालिता मया । इदानीं तव पुत्राय दत्ता नेहेन पाल्यताम् ।। इति । वर्षानुरोधेनोहः कर्तव्यः । वरमात्राद्युत्सङ्ग वधूमाता कन्या तथैवो. पवेश्य प्रार्थयेत् । ततो परमात्रा वधूमात्रादितत्पीयसुवासिनीभ्यः सफञ्चाक्षुद्रवंशशूर्पवायनानि बध्वा दापनीयानि आचारात् । ततो दाता वर्मसाहुण्याय विष्णुं संस्मरेन् । एतञ्च सर्व सपत्नीफेनाभु. क्त्वैव कार्यम् । इन्परिणीपूजनं दानं च !

·विवाहप्रयोगः। १२५ अथ चतुर्थीकर्म-पाणिग्रहणदिनमारभ्य या चतुर्थी रात्रिस्तस्पा त्रिभागावशिष्टायां वरः सपत्नीकः स्नात्वा प्राङ्मुख उपविश्याऽऽचभ्य प्राणानायम्य देशकालो संकाय ममास्या भार्यायाः सोमगन्धर्वाग्न्युपभु. क्तत्वदोपपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ चतुथीहोमं करिष्य इति संकल्प कुर्यात् । ततो गणेशं सपूज्य शिखिनामानमग्निमभिध्यायनमि प्रज्याल्य चत्वा- रीति ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एटीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा चतुर्थीहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहृत्यन्तमुक्त्वाऽग्निं पाय- वित्तिं वायु प्रायश्चित्तिमादित्यं प्रायश्चित्तिमादित्यं प्रा० वा मा० अग्निं मा० अग्निं प्रा० वायुं प्रा० आदित्यं प्रायश्चितिं चाऽऽज्येन, मूर्धि संस्रावहोमेऽग्निं वायं सूर्य प्रजापतिं च संस्रावाज्येन यक्ष्ये । अङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि समिदभ्याधानान्तं कुर्यात् । पात्रासादने संपातावनय- नार्थ पात्रमुदकुम्भं दीमाज्यस्थाली प्रणीताप्रणयनं प्रोक्षणीपातमुपवेषं संमार्गदर्भानिध्मं वहिरवज्वलनदर्भानाज्यं चेत्यासाद्य ब्रह्मवरणादि- व्याहतिदोमान्तं कृत्वा नन प्रधानाहुतीर्जुहुयात् । अग्ने मायश्चित्ते त्वं प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि । याऽस्य घोरा तनूस्तामितो नाशय स्वाहा । अग्नये प्रायश्चित्तय २० । ॐ वायो प्रायश्चित्ते त्वं प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि । याऽस्य निन्दिता तनू । वायवे प्रायश्चित्तय इ०। आदित्य प्रायश्चित्ते. याऽस्य पतिघ्नी तनू० । आदित्याय प्रायश्चित त्तय इ०। एता एव पुनर्युत्क्रमेण, आदित्य प्रा०। वायो प्रा० । अग्ने प्रा० । पुनः पूर्वानुक्रमेण, अग्ने प्रा० । वायो मा० । आदिन्य प्रा० । नवप्रधानाहु. तीनां होमान्ते होमान्त आज्यविन्दून्पूर्वासादिते संपातावनयायें पात्रे प्रक्षि- पेत् । नवाहुतिहोमानन्तरं तत्संपाताज्यं दा भार्याया मूभि जुहोति- ॐ भूर्भगं त्वयि जहोमि स्वाहा । अग्नय ६० । ॐ भुवो यशस्त्वयि

·१२६
संस्कारपद्धती
जुहोमि स्वाहा ) वायव ३० । ॐ मुत्रः श्रियं त्वयि नहोमि स्वाहा । सूर्या-
येदः। ॐ भुभूवः सुवस्त्विपि त्वयि जुहोमि स्वाहा । प्रजापतय इदं०।
इत्याहुति चतुष्टयं मूनि हुत्वम म इत्यादिसंस्थाजपान्तं समानम् ।
नात्र विवृदन्नहोमः ।
तत आसादितं जलपूर्ण कुम्भमनेः समीपे निधायोदकुम्भसहितं तं
मदक्षिणीकृत्यापरणानि शयनस्थानं कल्पयित्वा परिश्रिन्य तत्र प्राक्शि-
रस्कामुदक्शिरस्का वा भार्या शाययेत् ।
ततः-
ॐ अभि त्वा पञ्चशाखेन शिवनाभिदिपावता । सहस्रेण
यशस्विना । हस्तेनाभिपृशामसि सुमनास्त्वाय ।
तस्या योनि दक्षिणेन हस्तेनाभिमृशति ।
ॐ सं नाम्नः सर हृदयानि सं नाभिः सं त्वचः।
सं त्वा कामस्य योक्त्रेण युञ्जान्यविमोचनाय ।।
इति संगम करोति।
ॐ मामनुव्रता भव सहचर्या मया भव ।
या ते पतिघ्नी तनूरिनी त्वेतां करोमि शिवा
वं मह्यमेघि शुरपविरिभ्यः॥
ता पर्यालिङ्गाति ।
मधु हे मबिदं मधु जिवा में मधुवादिनी ।
मुखे मे सारयं मधु दत्सु संवननं कृतम् ।।
चाकवाकर संवननं यन्नहीभ्य उदाहतम् ।
ययुक्तो देवगन्धर्वस्तेन संबनिनों स्वके ।।
इति द्वाभ्या तस्या मुखेन मुखं जुपते । ततः कर्मणः साङ्गतासि
यर्थमाचार्याय दक्षिणा दचाऽन्येभ्यो भूयसी दत्ता कर्मसाद्गुण्याया
विष्णुं संस्मरेत् । इति चतुर्थीकर्म ।
अथ देवकमण्डपोतासनम्नचाभुक्त्वा पष्टातिरिक्तसमे दिवसे.
कुर्यात् । विपपे तु पश्चमसप्तमयोः कुर्यात् ।

·विवाहमयोगः। १२७ यजमानः सपत्नीक माड्मख उपविश्य देशकालो संकीय विवा. हाङ्गत्वेन स्थापितानां देवतानामुद्रासनं मण्डपोद्वासनं च करिष्य इति संकल्प्य गन्धाधुपचारैर्देवताः संपूज्य भगवत्यादीनां मण्डपदेवतानां लोहर्तनोग्णोदकरनानानि कारयित्वा संपूज्य यान्तु देवगणाः स० इति बेष्टनसूत्रमुनमुच्य पुण्याहवाचनं कुर्यात् । ततो दिजराभिषेका कार्यः। अभिपेकान्ते पुरोधास्तच्छाखादिकं वंशपाने निधाय तदुपरि मक्षि. साभिपेकजलं सक्दुम्बस्य कर्तुः शिरास किंचित्किंचितस्रावयेत् । ॐ पनि चेति चेत्येत सर्व स्वस्त्ययनं यत्मति चेति चेति तद्योऽस्य प्रियः स्यात्तमेतेनानुमन्त्रयेत प्रति चेति चेति स्वस्त्येव गच्छति स्वस्ति पुनरागच्छति । इति स्रावणकाले पठेत् । एवं पुनदिः । एतच्चाऽऽचारात् । ततः कर्ता शिरसि बद्धाञ्जलि:-अस्मद्गोत्रे पटसु पट्सु मासेषु शोभनानि सन्विति भवन्तो युवन्विति द्विजान्येदत् । ते च त्वगोत्रे पट्सु पट्सु मासेषु शोभनानि सन्त्विति प्रतिवपुः । ततो द्विजान्गन्धपुष्पफलता. म्वूलदक्षिणाभिः संपूज्य तदाशिपो गृह्णीयात् । एवं वरपित्राऽपि देव. कोत्थापन कार्यम् । अन्यदपि स्वस्त्रकुलधर्मानुसारि सर्व कुर्यात् । इति मण्डपोद्वासनम् । अथ द्विभार्यस्यामिद्वयसंसर्गविधिः। वर्ता द्वितीय विवाहहोमकाले वेद्या स्थाष्डिलं कृत्वाल्लेखनादिसंरफाराविधाय तत्र पूर्वभार्या या गृह्याग्नि योजकनामानमान प्रतिष्ठापयामीति मतिष्ठाप्य तत्र द्वितीय विवाहहोमः कार्यः स गृह्याग्निः । प्रतिगृहीतायां यध्वा भार्यास्वसिद्धिद्वारेत्येतावानेवो- ल्लेखः। गृह्यामेरसानिध्याल्लौकिकानौ क्रियायां तु भवत्येव तस्याप्युल्लेखः । यस्मिन्काले द्वावप्यनी संनिहिती भवतस्तत आरभ्य द्वादशाहं त्रयोद- शाहं वोभावप्यनी होमादिभिः पृथक्परिचरेत् । ततस्तदग्रिमे दिने मात- होमद्वयानन्तरमनिद्वयसंसर्ग कुर्यात् । इदं च परिचरगं द्वादशाहमध्ये प्रयोदशाहमध्ये वा स्थालीपाकस्यामाप्तौ ज्ञेयम् । यदि त्वन्वारम्गणस्था- लीपाकः कर्तव्यो भवति तदा तं कृत्वैव कार्यः । ततः प्राङ्मुखः पत्नीभ्यां सहोपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देश- कालो संकीर्य मम गृह्यारिसाध्यानां कर्मणां तन्त्रणानुष्ठानसिद्रिद्वारा भीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं गृह्याग्निद्वयसंसर्गयहं करिष्य इति संकल्प्य तदङ्ग -- ·१२८ संसारपद्धती- गणपति पूजनं पुण्याहवाचनं मातृमापूजनं नान्दीश्राद्धं च विदध्यात् । इन्द्रादयः पीयन्तामिति तत्र विशेषः । नमः स्थण्डिल द्वय मुदपसस्थं कृत्वा स्वं स्वनि पत्नीभ्यामानीतं स्याप्डलयोरत्तरतः पृथनिधाय दक्षिणस्थण्डिरस्योल्लेखनादिमवार विधाय तम द्वितीय विवाहाग्निं संस्थाप्य प्रज्वारय परिस्तीर्योत्तरती टर्भा- संस्तीर्य सुर दामाज्यस्थाली मोक्षणीपारमुपपं संपार्गदर्भानवज्य. लनदर्भानाज्यं समिधं चाऽऽसाय पवित्रकरणावाज्यसंस्कारान्तं कृत्वा- Sऽसादिता समिधमन्याधाय मुत्रेण दया चतुर्गही वा द्वितीयभार्याचा रब्धः, ततः रादिर्या(स) अन्यतमसमिधं शुद्धोदरेन प्रोक्ष्य तस्या समिधि द्वितीय भार्यान्वारय. ॐ अयं ते योनि० रयिम् । इति त समारोपयेत् । ततस्ता समिधं द्वितीयभार्याहस्ते दत्त्वोत्तरस्थाण्डिलस्योद्धननादि कृत्वा तत्र प्रथमविवाहानि संस्थाप्य प्रमाल्य ॐ आजुदानः मुम. सीदत । उगु यस्त्रा० तन्तुमेतम् । इति समारूढाग्निका समिधमभ्याधाय परिस्तीर्य परिपिच्यालकृत्य पूर्वसंस्कृतादाज्यादन्यदाज्यं संस्कृतं तस्मा- स्पू-ज्यादा स्रवेण दा चतुतीतं गृहीत्वा यो ब्रह्मा ब्रह्मण इत्यष्टनाऽऽ युष्यकल्पपठितेन घृतसूक्तेन पत्नीभ्यामन्यारव्यस्तदाज्यपाभिमृशति । ॐ यो ब्रह्मा ब्रह्मण उजभार प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी । ईशानो देवः स न आयुर्दधातु तस्मै जहोमि त्रिपा घृनेन । विभ्राजमानः सरिरस्य मायाद्रीचमानो धरुचिर्य आगात् । स मृत्युपाशादपनुय घोरादिहाऽऽयुपे नो धृतमत्तु देवः । ब्रह्मज्योतिब्रह्मपत्नीपु गर्भ यमादधा पुरूप जयन्तम् । मुवर्णरम्भ गृहकर्ममर्चन्तमायुपे वर्धयायो घृनेन । श्रियं लक्ष्मीपमिकामापलाड्गा पष्ठीं च यामिन्द्रमेनेत्युदाहुः । ता विद्या ब्रह्मयोनि सरूपापिहाऽ युषे तर्पयामो घोन ॥ दाक्षायण्य. सर्वयोन्यः सया-: सहसगो विश्वरूपा विरूपाः । ससूनवः सपत्यः सयूथ्या आयुषे नो घामिद जुप-ताम् ।। दिव्या गणा वारूपा, पुराणा आयुरिटो नः प्रमथन्तु वीरान् । तेभ्यो जुहोमि बहुधा पनि मा नः प्रजा रीरिषो मोत वारान् ।। एकः पुरस्ताय इद वभूय यतो बभूव भुवनस्य गोपाः । यमप्येनि भुवन सापराये स नो हविर्घनमिहाऽऽयुपेऽतु देवः ।। वसन्स्ट्रानादित्यामरुनोऽथ सा यानृभू-क्षान्गन्यवाच पितृश्य विश्वान।

·विवाहमयोगः। . भृगुन्सास्थाङ्गिरसोऽथ सीन् तर हुत्या रचायुष्यावयाम शश्वत् ॥ इत्योभमृश्यतनव सूक्तेन प्रत्यूचं स्वाहान्ते तदाज्यं जुहोति । ब्रह्मण इदं० । देवायेदं । ज्योतिष इदं० । विद्यायर इदं० । दाक्षायणीभ्य इदं० । दिव्येभ्यो गणेभ्य इदं । देवायेदं । धसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्ये- भ्यो मरुद्भधः साध्येय गाभुभ्यो यक्षेभ्यो गन्धर्वेभ्यः पितृभ्यो भृगभ्यः सर्वेभ्योऽङ्गिरोभ्य इदं० । इति क्रमेण त्यागः । पूर्वत्र समन्त्रकपरिपेकऽ. श्रोत्तरः परिपेकः कार्यः । ततश्चत्वारि शृङ्गेति ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा गृह्याग्निद्वयसंसर्गहोमकर्मणि यर यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहृत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमेऽमि पुरोनुवाक्यायाज्या. भ्यामेकया पहुस्या रक्ष्ये । अनि जात दसौ पृथिच्यादीनांग वैवा. नरं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । नि:नि पञ्चभिराज्याहुतिभिर्यक्ष्ये । उदकस्पर्शः । इन्द्रमेकयाऽऽज्यास्या० । भूमिकर्षकरूपानि पभिराज्या. हुतिभि० । कामदुधं सीता चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । इत्युस्वाङ्ग होमे वरुणं द्वाभ्यामित्याद्यात्मन्यग्निग्रहणान्तं कृत्वोचरेणामि दर्भान्स. स्तीर्य तत्र सुवं दामाज्यस्थाली प्रणीताप्रणयनं प्रोक्षणीपात्रं चरुस्थाली मेक्षणं शूर्प कृष्णाजिनमुलूखलं मुप्तलमुपवेषं संमार्गदर्भानिध्य बहिरव- ज्वलनदर्भानाज्यं चाऽऽसादयेत् । ततो ब्रह्मवरणादि । चरुकल्पेन चर अपयित्वा सुबध्यो संमृ- ज्याऽऽज्यसंस्कारं कुर्यात् । तत्र पर्यनिकरणकाले चरुणा सहाऽऽज्यं पर्यमि कुर्यात् । ततः परिधीन्परिधाय शृतं चरुमभिघार्योदगुद्वास्य पदिपि निधाय परिपेकादिव्याहृतिहोमान्तं कृत्वा प्रधानहोमं कुर्यात् । दामुपस्तार्य मेक्षणेन मध्यात्पूर्वापांच चरोरङ्गुष्ठपर्वमात्रमबदाय सुरेणावत्तमभिधार्थ. शेपं प्रत्यज्य पत्नीभ्यामन्वारब्धा-ॐ समितर संकल्पे० व्याकरम् । ॐ अग्ने पु० धेहि स्वाहेति पुरोनुवाक्यायाज्या. भ्या जुहोति । अग्नय इदं० । ॐ पुरीष्यस्त्व० सदः स्वाहा । अग्नय इदं० ॐ भवतं नः समनसा० मद्य नः स्वाहा । जातवेदोभ्यामिदं । ॐ मातेव पुत्रं० मुञ्चन्तु स्वाहा । पृथिव्यादिभ्य इदं० । यदस्य पारे० वैश्वानरः स्वाहा । अग्नये वैश्वानरायेदं । नयः सुते नि० रोहयेमर स्वाहा । निर्ऋतय इदं० । * यते देवी० प्रयुक्तः स्वाहा । निर्जनय इदं । १७ ·१३० संस्कारपद्धतौ- * यस्यास्त अस्या कूर० विश्वतः स्वाहा । निर्ऋतय इदं । असुन्वन्तम० तुभ्यमस्तु स्वाहा । निर्कतय इदं० । ॐ देवीम० विचष्टे स्वाहा । निक्रनय इदं० । पञ्चमूदकस्पर्शः । ॐ निवेशनः संगमनी० पीनाय स्वाहा । इन्द्रायेदें। ॐ संवरत्रा दधातन मक्षितः स्वाहा भूमिकर्षकरूपायाग्नय इदं० । ॐ निष्कृताहावमवट १० अक्षित ५ स्वाहा । भूमिकर्पकरूपायाग्नय इदं०। ॐ सीरा युञ्जन्ति० सुन्नया स्वाहा ! भूमिकर्षकरूपायानय इदं० । ॐ युनक्त सीरा० मायात्स्वाहा । भूमिकर्षकरूपायालय इदं० । ॐ लागलं पवीरव५० वाहन स्वाहा । भूमिकप० इदं० । * शुनं नः फाला० मस्मासु धत्त स्वाहा । मूमिकर्ष० इदं० । ॐ काम कामदुधे धुक्ष्व० प्रजाभ्यः स्वाहा । कामदुइ इदं० । ॐ घृतेन सीता मधुना समक्ता० भ्यावत्स्व स्वाहा । सीताया इर्दछ। ततो दामुपस्तीर्य मेक्षणेनैव चरीरुत्तरार्धादशुष्ठपर्वतोऽधिकम- बदाय हिरभिधार्य न हविः प्रत्यभिधारयति । ॐ यदस्य कर्मणोऽत्यरी- रिच० समर्धयित्र स्वाहा । इत्यै शान्यां जहोति । अग्नये स्विष्टकृत ३० । ततो मेक्षणमनुमहत्य संसावणामिजुहोति । ततः शुल्बाहरणादि समानम् । अत्र दक्षिणा धेनुः । दक्षिणादानोनरमणानि दर्भस्तम्ब निधाय ब्रह्म जज्ञानं प्रथम विवः । पिता विराना० वर्धयन्तः । इति दाभ्यां तत्र हुतशेष संस्थापयेत् । ततोऽमिं संपूज्य भस्म धृत्वा भूपसी दत्त्वा यथाविभवं ब्राह्मणान्सभोज्य पर्मिसाद्गुण्याय विष्णुं स्मरेत् । इत्य- विद्वयसंसर्गविधिः। इति विवाहः। अथ पक्षहोमशेषहोमयोविधिः। आपश्चिमितं मतिपत्सायंकालमारभ्य चतुर्दशी सायंकालपर्यन्तममुक- संख्याकान्सायमोपासनहोमानपकृष्य तन्त्रेण बीहिमियामीति सायम् । आपनिमिचं द्वितीयामातःकालपारभ्य पौर्णमासीप्रातःकालपर्यन्तममु. कसंख्याकामात पाप्सनहोमानध्य तन्त्रेण वीडिभिहो यामीति प्रातः । शेपहोपविधौ त्वमुझदिनसायकालमारभ्य चतुर्दशीसायंकाल यन्तममुकसंख्याकान्सायमोपासनहोमांस्तन्त्रेण त्रीहिमिहोप्यामीति सा.

·चतुदोतृमारकातडोमप्रयोग यम् । अमुकदिनमातःकालमारभ्यामुकपर्वप्रातःकालपर्यन्तममुकसं० मातरौपासन० मीति प्रातः। इति पक्षहोमशेपहोमयोविधिः ।। अथाऽऽशौचे होमविधिः । जननशावाशौचयो विगादिना सायंप्रातहोमी कारयेत् ।। स्वयं ट्रव्यत्यागं कुर्यात् । ऋत्विगभावे त्वाशीचपातारपूर्वं होमान्त उक्तप्रकारे- णानिसमारोपणं कुर्यात् । सूतकनिवृत्तावुद्धननादि भूसंस्कारं विधाय तत्र स्वयोनित उत्पन्नमग्निं प्रतिष्ठाप्य तत्र समारूदपग्निमुक्तप्रकारेणा- रोप्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मम नित्यहोयातिक्रमजन्यदो- पपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं प्रायश्चित्तपूर्वकमतिक्रान्तहोमान्करिष्य इति संकल्प्याऽऽज्यं संस्कृत्य दाऽऽज्यमादाय जुहोतिः । ॐ मनो ज्योतिर्जुपतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधातु । या इष्टा उपसो निम॒वश्च ताः संदधामि हविषा घृतेन स्वाहा ।। मनसे ज्योतिप इदं न मम । ततो होमार्थ व्रीह्मादिद्रव्यमादाय परिसमूहनादि कृत्वाऽतीतकालात्क- मेण द्वे द्वे आहुती हुत्वा पश्चात्तत्कालहोमं च कृत्वा परिपेकविसर्गान्तं कर्मशेपं समापयेत् । इत्याशीचे होमविधिः। अथ चतुहातृसारस्वतहोमप्रयोगः। कर्ता शुक्लचतुर्दश्यां प्रातरौपासनहोमानन्तरमोपासनानेः पश्चात्सप्- नीक उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य दर्शपूर्णमास- स्थालीपाकावारभमाणश्चतुर्होतारं सग्रहं होण्यामीति संकल्प्योत्तरेणानि दर्भान्सस्तीर्य तेषु नचं दवा वा सुवमाज्यस्थाली मोक्षणीपात्रमुपवेपं संमार्गदर्भानवज्वलनदर्भानाज्यं समिधं चाऽऽसाथ पवित्रकरणादि पवित्र अग्नाचाधायेत्यन्तं कृत्वाऽग्निमलंकृत्य सुचि दा वा सकृद्गृहीत्वाऽऽसा- दिता समिघमभ्याधाय पृथिवी होता० बृहस्पतिरुपवक्तेति मनसोक्षा ·मंसारपद्धता- वाचस्पन बारीमिन्द्रियाय स्यात्यप्रदक्षिणास्तिष्टजुहोति । वाचस्प- तये ब्रह्मण इद। मतः सारस्वतहोमी । दर्शपूर्णमासस्थालापाकावारभमाणः सारस्वती होपा होज्यामीति संयोत्तरेणामि दर्भान्संस्तीर्य तेपु सुचं दवा वा अवमा० मोक्ष उप० अवज्यल० समिवयमाज्यं चाऽऽसाद्य पवित्रकर. गादि पवित्र अमाबाधायेत्यन्तं कृत्वाऽनिमलंकृत्य घुर्वण सार्च दा वाइटवारं द्विर्वा गृहीत्वाऽऽसादित समिवयमनस्वभ्याधाय पूर्णा पयान मादयन्तार स्वाईत्यर्धाज्येनाग्नेर्दक्षिणतस्तिष्ठञ्जुहोति । पूर्णमासायेदं। यत्ते देवा अ० मुवीर स्वादत्यवशिष्टेनाऽऽज्येन तथैव जुहोति । अमर वास्याया इदं। इति चतुर्दोतृसारस्वतहोमप्रयोगः। अयापारम्भणस्थालीपाकप्रयोपः। दर्शपूर्णमासस्थालीपाकावारभमाणोऽन्यारम्भणस्थालीपाके फरिष्प इति संकरप्यापिं ज्वाल्य ध्याता समिध्यमादाय श्रद्ध एहीत्यादिमा. णायामान्तं कृत्वाऽन्यारम्भणस्थालीपाककर्मणि या यक्ष्यमाणा देव. तास्ताः सर्वाः परिग्र० मि { अग्नाविष्णू एकया चाहत्त्या यक्ष्ये । सर- स्वतीमेकया चळ । सरस्वन्तमेकया च०। अग्निं भमिनमेकया चर्चा हुन्पा यक्ष्ये । वैशेषिकजयापहोमे चित्र चिचिमित्यादि प्रजापति चय- फयाऽऽश्याहुत्या यक्ष्य इत्यन्तमुक्त्या स्विष्टकृद्धोऽशि स्विष्टकृतं हुतशे- पण यक्ष्य इत्यादि समिदभ्याधानान्तं कृत्वानि परिस्तीयांत्तरेणानि दर्भान्संस्तीर्य तेपु स्त्रां दीमा यस्थाली प्रोक्षणीपात्रमुपवेपं हविरासा- दनार्यान्दर्भाः कृष्णाजिक मुलूखल मुसलं चरुस्यालीचतुष्टयं मेक्षण- चतुष्टयं संमार्गक अवस्वल. आज्यं समिध चाऽऽसादयेत् । अथक चरम्याल्कमेव मेक्षणम् । ततोऽनेः पयात्स्वस्य पुरतः शू निधाय तस्मिन्पविने संस्थाप्प दक्षिणहस्तेन प्रतिदैवतं नूणी चतुरचतुरो मुष्टी तां तां देवतामभिध्याय- निरुप्यान्यावापं कृत्वाऽनरुत्तरतो हषिः संस्थाण प्रोक्षणी: संस्कृत्य पवित्रेण पाणिना हवितिः प्रोक्ष्य पात्रापुत्तानानि कृत्वा त्रिः सर्वाभिः प्रोक्षति । ततः पल्यग्नरुत्तरतः कृष्णाजिनापधुननादिफलीकरणानमा- रेय थालीपारवन्कुर्याद ।

·दर्शपूर्णमासस्थालीपाकप्रयोगः । सतो होरफर्ता निरुतहाधिपः सम भागचतुष्टयं कृत्वाऽयममाविष्णुभ्या. मयं सरस्वत्या अयं सरस्वतेऽयमग्नये भगिन इति क्रमेणाभिमृश्य चत- सूपु स्थालीघूदवमानीय तत्र क्रमेण भागचतुष्टयमोप्यानो स्थालीरधिश्र. यति । एकस्थालीपक्षे तत्रैवोदक हविश्वौप्याधिश्रयणम् । न वा निर्वा- पादि किंतु पत्न्याऽवघासमात्रं कारणीयम् । पर्यनिकरणं वस्त्येव । ततः घुवं दवा मेक्षणं च संमृज्याऽऽज्यसंस्कारं कुर्यात् । तत्र इविपा सहाऽऽज्यस्य पर्यनिकरणमिति विशेषः । तत आसादितान्दर्भानगे। पश्चादास्तीर्य तत्राऽऽज्यं निधाय शृतं चरुमभिधार्याऽऽसादितोद्धरणपा- मुपस्तीर्थ तं समश उद्धृत्यायमाविष्णुभ्याययं सरस्वत्या अयं सर- तेऽयमग्नये भगिन इति क्रमेणोदक्संस्थं देवता निर्दिशेत् । ततोऽदितेऽनु- मन्यस्वेत्यादिमिः परिपिच्य तूणी समिधमाधाय प्रघानहोमं कुर्यात् । अग्नाविष्णुः स्वाहा । अनाविष्णभ्यामिदं० । सरस्वत्यै स्वाहा । सर• स्वत्या इदं० । सरस्वते स्वाहा । सरस्वत इदं । अग्नये भगिने स्वाहा । अग्नये भगिन इदं०। ततो दा पैशेपिकजयोपहोमं कुर्यात् । सुत्रेण दया द्वादशगृहीत गृहीत्वा द्वादश जयाजुहोति । पुनः साहीत्वा ॐ प्रजापतिर्न० भूव स्वाहेति जुहोति । प्रजापतय इदं० । ततश्चरोरुत्तरार्धात्सदुपहत्यामये स्विष्टकृते स्वाहा । अनये स्विष्टकृत इदं० । ततः परिस्तरणानि विसृज्य समस्तव्याहुतिभिः प्रायश्चित्तहोम कृत्वोत्तरपरिपेक कृत्वा संस्थाजपे. .नोपस्थायाग्नि संपूज्य भस्म धृत्वाऽऽचार्याय मिथुनो गावौ दक्षिणां दत्त्वाऽन्येभ्यो भूयतों दत्त्वा ब्राह्मणाम्भोजयित्वा कर्मसाद्गुग्याय विष्णु संस्मरेत् । एते चतुतृहोमसारस्वतहोमान्वारम्भणस्थालीपाकाः कृता- कृताः । मूत्रेऽनुक्तत्वात् । इत्यधारम्भणस्थालीपाकमयोगः । अय दर्शपूर्णमासस्थालीपाकमयोगः । गृह्याः पश्चादुपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकालो संकीय दर्शपूर्णमासस्थालीपाकाभ्या यक्ष्ये । तत्रेदानी पूर्णमासस्थालीपान पक्ष्य इति पौर्णमाम्याम् । दर्शग्थालीपाकेन यक्ष्य इत्यमावास्यायाम् ।

·संसारपद्धती- एवं सवल्याग्नि प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा पूर्णमासस्थाीपाद याममणि ये यक्ष्यमाणे देवते ते परिग्रहीप्यामि । अग्निमेकया चर्चाहुत्या यक्ष्ये । अनि स्विष्टकृतमेकया हुतशेपाहत्या यक्ष्ये । एते देवते सयो यक्ष्य इत्युक्त्वा व्याहृतिभिरन्या- धानसमिधोऽ यादल्यात् । दर्श दर्शस्थालीपाक्यागकर्मणीति विशेषः । ततोऽग्निं परिस्तीर्याऽऽसादितान्दर्भाननेः पश्चादास्तीर्य तगाऽऽज्यं निधाय शृतं चरुं दाऽज्येनाभिघार्योदगुद्वास्याग्नेः पश्चादास्तृने वहि- प्याज्यस्योत्तरत आसायानि परिपिश्चेत् । ततस्तूष्णीमासादिता समिधमाधाय मेनोपदत्य प्रदीप्तेऽनो जुहोति । अग्नये स्वाहा । अग्नप इद० । पुनर्भूय उपहत्य, अग्नये स्विष्ट कृते स्वाहा । अग्नये स्विष्टात इदं० । ततः परिस्तरणानि विसृज्य व्यस्तसमस्तन्याहृतिभिश्चतस्रः प्राय- चित्ताहुती त्वोत्तरपरिपेां कृत्वा संस्थाजपेनाग्निमुपस्थाय तं संपूज्य ललाटे विभूति धृत्वा भूयसी दक्षिणा ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा ब्राह्मणान्सं- भोज्य विष्ण स्मरेत् । इति दर्शपूर्णमासस्थालीपारुपयोगः । अथाऽऽग्रयणस्थालीपारमयोगः। स च शरदि वसन्ते कार्यः। उक्तकाले प्रातरौपासनं हुत्वाऽग्नेः पश्चात्सपत्नीक उपविश्याऽऽचम्प प्राणानायम्य देशकालो संकीर्य मम सपत्नीकस्य नवानां नीद्यादिधान्यानां प्राशनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं पञ्चाज्यानीहोमपूर्वक त्रीह्याग्नयणस्थालीपाकं करिष्य इति सरलप्यानि प्रज्याल्य ध्यात्वा समित्रपमादाय श्रद्ध एहीत्यादि माणापामान्तं कृत्वाऽऽययणस्थालीपारकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ताः सर्वाः परिग्रहीप्यामि । अज्यानीहोम इन्द्रमाज्याहुत्या यक्ष्ये । चावा. पृथिव्यावाज्याहुत्या० । ग्रीष्मं हेमन्तं वसन्त शरदं वर्षाशाऽऽज्याहु० । इदुवत्सरं परिवत्सरं संवत्सरं चाऽऽज्याह । देवापितुं चाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । इन्द्राग्नी विश्वान्देवान्यावापृथिव्पो चकैया नवनीवरचर्चा- हुत्या यक्ष्ये । स्विष्टाढोमे-अग्नि स्त्रिष्टकृतं हुतशेषच हुत्या यक्ष्ये ।

·आग्रयणरथालीपाकप्रयोगः एना देवताः सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा समिधोऽशाचाधायोत्तरेणानि दर्भा- संस्तीर्य तेषु मुचं सुत्रमाज्यस्थाली मोक्षणीपात्रमुपपं संमार्गद. अव० आज्यं पञ्च समिधश्वाऽऽसाध तूष्णीं परिपिच्य स्रुचि वेण पञ्च गृहीत्वा पञ्च समिधोऽभ्याधाय, ॐ शतायुधाय० विश्वा वाहा । इन्द्रायेदं । ये चत्वारः० सर्वे स्वाहा । द्यावापृथिवीभ्यामिदं० । ग्रीमो हेमन्त० स्याम स्वाहा । ग्रीमाय हेमन्ताय वसन्ताय शरदे वर्षाभ्यश्चेदं०। इवत्सराय० अहताः स्याम स्वाहा । इदुवत्सराय परिवत्सराय संव- त्सराय चेदं० । मद्रानः श्रेयः स्योनः स्वाहा । देवेभ्यः पितवे चेदं० । इति पश्चाज्यानीरग्नेर्दक्षिणतस्तिष्ठन्हत्वा स्थालीपाकपात्रतः प्रोक्षणीपात्र- मादाय मोक्षणीः संस्कृत्य इविप्पोक्षणादि चतुःशरावपरिमितचरुश्रपणान्तं कुर्यात् । ततश्चर्वाभिधारणादि वहिप्यासादनान्तं कृत्वाऽदित इत्यादिभिरग्निं परिपिच्याऽऽसादितामेकां समिधमभ्यादध्यात् । ततो मेक्षणेन चरोरुप- हत्य, इन्द्राग्निभ्गार स्वाहा । इन्द्राग्निभ्यामिदं ० । ततः पुनस्तथैवोपहत्य नि- वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । विश्वभ्यो देवेभ्य इदं । पुनस्तथैवोपहत्य द्यावापृथिवीभ्याय स्वाहा । द्यावापृथिवीभ्यामिदं । ततो मेक्षणेनोत्तरा. धाद्भूय उपहत्याग्नये रिवष्टकृते स्वाहा । अमये स्विष्टकृत इदं । ततः परिस्तरणानि विसृज्य दा व्यरतसमस्तव्याहृतिभिश्चतस्रः पायश्चिचाहुतीर्हत्वाऽदितेऽन्वम स्था इत्यादिभिरुत्तरपरिपेकं कृत्वा संस्था- जपेनानिमुपस्थायाग्रिं संपूज्य भस्म धृत्वाऽऽचार्याय दक्षिणा दत्वा कर्म- साहुण्याय विष्णुं संस्मरेत् । ततो हुतशेपमिश्रितेन सच्यञ्जनेन नवानेन ब्राह्मणान्संभोज्य स्वयं प्राणाहुतिभ्यः प्राग्भद्रानः श्रेयः० स्योन इति मन्त्रमय या प्राणाहुत्या. दिविधिना नवानमिष्टरवादियुतो भुञ्जीत । इति ब्राह्यानयणस्थाली. पाकप्रयोगः। अथ यवाग्रयणम् । तच वसन्ते । तत्र यवाग्रयणस्थालीपाकं करिष्य इति संकल्पवाक्यम् । नूतनयवमयश्वरुः । एतमु त्यं मधुना संयुतं यव- मिति भद्रानः श्रेय इत्यस्य स्थाने मन्त्र इति विशेषः । अन्यत्समानम् । एतच्च यवाग्रपणं कृताकृतम् । अथ श्यामाकाग्रयणम् । पामाकाग्रयणस्थालीपाकं करिष्य इनि ·संस्कारपद्धती- संकल्पः । नूतनश्यामारमययः । सोगे देवता । विष्टद्दिनीयम् । अमि. प्रथम. प्रा० चर्पणिरिति नत्नश्यामानानमन्त्रः । अन्य समानम् । इत्याग्रयणस्थालीपारमयोगः । अथ पुनराधानप्रयोगः । यस्मिन्नमा विवाहहोमोऽसावीपासनाग्निः। तस्मिन्सायंप्रातोमेनाऽऽहि- तानिर्भवति । यदर्शपूर्णमारूपाणस्थालीपायः क्रियते सेन दर्शपूर्णया- जिव चेति । अन सर्वाणि गृह्याण प्रजासंसारमाणि भवन्ति । तत्र सत्यमौ प्रतिबन्यादिना द्वादशाह होमविच्छेदे प्रायश्चित्तम् । आज्यं संस्कृत्य मनो ज्योतिर्जपतास्त्यिकामाज्याहुति हुत्वा व्यस्त समस्तक्रमण होमः कार्यः । द्वादशाहादूर्य पुनराधेयः । इति पुनराधानप्रयोगः। अथाग्निनाशप्रायश्चित्तम् । उद्धननादिभूसंस्कारं विधाय तत्र लौकिमान प्रतिष्ठ.प्याऽऽज्य संस्कृत्य ततोऽपिनाशप्रायश्चित्त परिप्य इाते सकल्प्य तूष्णीमेमा समिधं हुत्वा मनो ज्योतिरित्येकाज्याहुति हुत्वा व्याहृतिचतुष्टयं वा हुत्या दप- त्योमध्येऽन्यतरस्योपचासः। मातरनुगत आसायमुपवासः । सायमनुगत आप्रातरुपयासः । विवाहमध्ये त्यापीदमेव कार्यम् । इत्यनिनाशप्रायश्चित्तम् । अथ पुनराधाननिमित्तानि । आलस्यादिना सर्वया नऐ न्याग्निनाऽग्निसंसर्गेण भार्याया ग्राम- सीमातिक्रमेण दर्शपूर्णमासतृतीयस्थालीपाकापरणेन समारुदसमिन्ना- शेन पतितरजस्वलादिसंसर्गेण चार-युपघाते सति पुनराधानं कार्यम् । तर कालातिरमे सति मायश्चित्तम् । यजमानः कृतनित्यक्रियः परन्या सह प्राणानायम्य देशकालौ संशयं मम नास्तिक्यादिनैनावत्कालप. यन्तं गृयाग्निविच्छेदजनितपत्य गायपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थममुक- प्रत्यान्नायनैतावरमायश्रित्तहमाचनिय नि मंक-प्यामिविच्छेदालग.

·पुनःसंधानमयोगः। णना प्रायश्चित्तं दंपनी सह फुरुतः । तम नास्क्यिावादशाहपर्यन्तं पराकः । ततोऽन्दपर्यन्त मारां पयावतम् । अन्दै पूर्गे द्वैमासिकं त्रैमा- सिकं वा व्रतम् । ततः प्रतिवर्षपेतस्येवाऽऽवृत्तिरिति । प्रमादाचित्रम- मिविच्छेदे प्राणायामशत्तम् । द्वाविंशतिरात्रपर्यन्तमेदिनमुपवासः । मास- दयपर्यन्तं त्रिरात्रमुपवासः । अन्दे मानापत्य इति । आलस्याद्वादशाई विन्छेदे तु व्यहमुपवासः । मासातिकमे द्वादशाहमुपवासः । पम्मासा- तिक्रमे मासं पोवतम् । संवत्सरातिकमे मासमुपवासः पयोभक्षणं कूष्माण्डहोमो बेत्यादि देशफालकतारतम्पन योजनीयम् । ततो लुसानां सायमातहोमानां दर्शपूर्णमासस्थालीपाकानां च पर्याप्त मिदं ब्रीह्याद्यन्यतम होमद्रव्यमाज्यं च तनिष्क्रयद्रव्यं वाऽमुकेभ्यो बाझ- णेभ्यः संमदद इति संक्रयानिविच्छेदकालगणनया दद्यात् । भय पुनःसंधानमयोगः। तत्तः सपत्नीक पुनराचमनमाणायामदेशकालसंकीर्तनादीनि कृत्वाड- मानिमिचेन विच्छिन्नस्य गृह्यानेः पुनःसंधानं करिष्प इति संकल्प्य गणेशं संपूज्य कृतभस्मोत्सर्गोपलेपनमग्न्यायतनं परिश्रित्य फलाधन्यतमे. न ताम्र शकलयुक्तेन पूर्ववदुल्लिख्यावोक्ष गोत्सेवनोदकविधानानि कृत्वाऽ. म्यादनादृत्याबोक्ष्य सिकताभिरक्फीयर्योदम्परशाखामिः सक्षशासा- भिर्वा पच्छायाऽऽखूत्करादिभीमान्पालागौदुसरा दिवानस्पत्यांच संभा- रास्तूगीमग्न्यायतने मक्षिप्य स्त्रयोनित उत्पन्नमरिमादृत्य भर्भवः गुर. रोमित्यन्यायतने प्रतिष्ठाप्य प्रज्वालए यात्वा समिनियमादाय श्रद्ध एहीत्यादि माणायामान्तं कृत्वा विच्छिन्नामेः पुनःसंधानहोमफ. मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहत्यन्तपुरत्वा शेषिकपधान होमे मिन्दयन्तमप्रिमायेनानिमिन्द्रं बृहस्पनिमधिना चाऽऽज्येन तन्तुमन्तमणि निराज्यनाम्यावर्तिनममि चतुराज्येनामि वायु मूर्य प्रजापति प्रत्येकमा ज्यनायासममिमाज्येन मनस्वन्तममिमाज्येन प्रजापतिमाज्येन सप्तमन्तम. ग्निमाज्येन वाचस्पति ब्रह्माणमाम्येन यक्ष्ये । अङ्गदोपे धणं दाभ्या. मित्यादि च्यातिदोमान्नं कृत्वा वोपिफम मानहोम फुर्शद ।' यन्म आत्मनो मिन्दाऽभूमिस्तरघुनराहाजोनवेता विचर्षणिः स्वाहा। मिन्दयतेऽमय इदं न मम ।

·संस्कारपद्धता-
ॐ पुनरमिश्चक्षुरदारपुनरिन्द्रो वृहस्पतिः ।
पुर्नमें अश्विना युवं धुरात्तपक्ष्योः स्वाहा ॥
अग्नय इन्द्राय वृहस्पतयेऽश्विभ्यां चेदं न मम ।
* तन्तु तन्वरजसो भानुमन्विहि ज्योतिमतः पयो क्ष धिया कृतान् ।
अनुस्वर्ण वपत जोगुवामपो मनव जनया देव्यं जन स्वाहा ।।
सन्तुमतेऽग्नय इदं न मम ।
* उबुंध्यवान प्रतिमायनमिष्टापूर्ते समनयामयं च।
पुनः कण्वस्त्यां पितरं युवानमन्वानासीत्वयि तन्तुमेतः स्वाहा ।
तन्तुमतेऽमय इदं न मम।
ॐ त्रविशतन्तवो ये वितस्निरे य दमं यज्ञ५ स्वधया ददन्ते
तपा छिन्नं प्रत्येक धामि स्वाहा धो देवार अध्येतु स्वाहा ।
तन्तुमतेऽग्नय इदं।
ॐ अध्यावर्तिनभि न आवर्तस्वाऽऽथुपा वर्चसा सन्या मेधयां
मजया धनेन स्वाहा।
अग्नयेऽभ्यावर्तिन इदं०।
ॐ अग्ने अङ्गिरः शतं ते संवाहत: सहस्रं त उपारतः ।
तासा पोपहर पोपेग पुननों नष्टमा रि पुन! रपिमा कृधि स्वाहा ।।
अप्रयेऽगिरस इदं न मम ।
ॐ पुनर्जा निवर्तस्व पुनरग्न पाऽऽयुपा ।
पुनर्नः पाहि विश्वतः स्वाहा । अनय इदं० ।
ॐ सह रय्या निवर्तस्याने पिन्वस्त्र धारया ।
विश्वप्निया विश्वनस्परि स्वाहा । अमय इदं ।
भः स्वाहा । अमय इदं । भुवः स्वाक्ष । वायव इदंग मुवः स्वाहा।
सूर्यायेदं । भूर्भुवः सुवः स्वाहा । प्रजापतय इदं न मम ।
ॐ अयावानेऽस्य भिशस्तीचे सत्यमित्वमया असि ।
अयासा मनसा धृतोऽया हव्यमूहिषे या नौ धेहि भेषजः स्वाहा ।
यसऽनय इदं न मम।

·सभार्यस्य प्रवासाविधिः। १३३ ॐ मनो ज्योतिर्जुषतामाज्यं विच्छिन्नं यह समिमं दधातु । या दृष्टा उपसौ निश्च ताः संदधामि हविषा घृतेन स्वाहा ।। पनसे ज्योतिष इदं! ॐ प्रजापते न यीणाय स्वाहा । मजापतय इदं । सप्त ते अग्ने समिधः स्त जिवाः समर्पयः सप्त धामियाणि । सप्त होत्राः सप्तधा त्वां यजन्ति सप्त योनीराणस्वा घृतेन स्वाहा ।। सप्तवतेाय इदं न मम । ॐ चित्तिः घुक् । चित्तमाज्यम् । वाग्वेदिः। आधीतं वर्हिः। केतों अनिः । विज्ञातमग्निः । वाक्पतिहोता । म उपचता । माणो हविः। सामांश्वर्यः । वाचस्पते विधे नामन् । विधेम ते नाम । विधेस्त्वमा स्माकं नाम । वाचस्पनिः सोम पियतु । आऽस्मासु नृम्णं पात्स्वाहा । घाचस्पतये ब्रह्मण इदं०। इत्यष्टादशाऽऽहुनी त्वेमं मे वरुणेत्यादि संस्थाजपान्तं कृत्वोक्तरीत्या विकृदन्नहोभं कृत्वा पुण्याहवाचन विधायामिः प्रीयतामिति वदेत् । ततः पार्वणस्थालीपाकवदामेयस्थालीपाकं सद्य एव कृत्वा वाससी धेनुमन- ड्डाहं तनिष्क्रयद्रव्यं वा ब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात् । ततो यथायिभर ब्राह्मणान्संभोग्य भूयसी दत्त्वा फर्मसाद्गुण्याय विष्णं संस्मरेत् । इति पुनःसंधानमयोगः। अथ सभार्यस्य प्रवासविधिः। सभार्यः मयास्यनाम समारोप्य गच्छेत् । अथ समित्समारोपः-प्रत्यक्षस्याः सकाशादेवनारूपस्यामेरान- यनं समारोपणं समिधममौ प्रताप शुचिर्धारयति । ॐ अयं ते योनिस्वियो यो जातो चियाः । नाना आरोहाया नो वर्धया रपिम् ।। इति । अथाऽऽत्यममारोपः-स्तं पाही मताप्य पावन नामिफया वो- मार्पण यजमान एक फरानि ।

·संस्कारपद्धता-
* पुनरपिश्चक्षुरटात्पुनरिन्द्रो वृहस्पतिः ।
पुर्नमें अश्विना युवं चक्षुराधत्तमक्ष्योः स्वाहा ।
अनय इन्द्राय बृहस्पतपेऽश्विभ्यां चेदं न मम ।
ॐ तन्तुं तन्वरजसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पयो रस धिया कृतान् ।
अनुल्वणं चयत जोगुवामपो मर्नुभव जनया दैव्यं जन स्वाहा ।।
तन्तुमतेऽनय इदं न मम ।
* उर्बुध्यस्वाग्ने प्रतिजागृोन मिष्टापूर्ते समजेथामयं च ।
पुनः कृण्वस्त्वां पितरं युवानमन्वाता सीत्वयि तन्तुमेत५ स्वाहा ।।
तन्तुमतेऽग्नय इदं न मम ।
ॐ त्रयस्त्रिशतन्तवो ये वितत्निरे य इमं यज्ञ९ स्वधया ददन्ते
ती छिन्नं प्रत्येतद्दधामि स्वाहा घो देवार अप्येतु स्वाहा ।
तन्तुमतेऽनय इदं ।
ॐ अनेऽभ्यावर्तिनभि न आवर्तस्वाऽऽयुपा वर्चसा सन्या मेधयां
प्रजया धनेन स्वाहा ।
अग्नयेऽभ्यावर्तिन इदं०।
ॐ भग्न अङ्गिरः शतं ते संवातः सहस्रं त उपास्तः ।
तासां पोषस्य पोपण पुननों नष्टमा कृषि पुनः रपिमा कृधि स्वाहा ।
अग्नयेऽङ्गिरस इदं न मम ।
ॐ पुर्जा निवर्तस्व पुनरम इपाऽऽयुपा ।
पुनर्नः पाहि विश्वतः स्वाहा । अग्नय इदं० ।
ॐ सह रय्या निवर्तस्वाने पिवस्त्र धारया ।
विश्वप्निया विश्वतस्परि स्वाहा । अग्नय इदं ।
भूः स्वाहा । अन्नय इदं०। भुवः स्वाहा । वायव इदं०। मुवः स्वाहा ।
सूर्यायदं० । भूर्भुवः सुवः स्वाहा । प्रजापतय इदं न मम ।
ॐ अयाचाग्नेऽस्प भिशस्तीर्थ सत्यमित्वमया असि ।
अयासा मनसा धृतोऽयसा हव्यमूहिपे या नौ घेहि भेजः स्वाहाँ ।
यसेऽग्नय इदं न मम।

·सभार्यस्य प्रवासाविधिः। १३१ ॐ मनो ज्योतिर्जुषतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधातु । या दृष्टा उपसा निचच ताः संदधामि हविषा घुतेन स्वाहा ।। मनसे ज्योतिष इदं०! ॐ प्रजापते न यीणा स्वाहा । प्रजापतय इ० । सप्त ते अग्ने समिधः स्त जिताः सप्तर्षयः सप्त धाममियाणि । सप्त होत्राः सप्तधा त्वां यजन्ति सप्त योनीराणस्वा धृतेन स्वाहा ।। सप्तवते माय इदं न मम। * चित्तिः सुक् । चित्तमाज्यम् । वाग्वैदिः। आधीत वर्हिः। केत अग्निः । विनातमामिः । वाक्पतिहोता । मन उपवक्ता । माणो हविः सामयियुः । वास्पले विधे नामन् । विधेम ते नाम । विधस्त्वमः स्पाकं नाम । वाचस्पनिः सौम पिवतु | आऽस्मामु नृम्णं धात्स्वाहा । याचस्पतये ब्रह्मण इदं०। इत्यष्टादशाऽऽहुनी त्वम वरुणेत्यादि संस्थाजपान्तं कृत्वोक्तरीत्या त्रिसदन्नहोभं कृत्वा पुण्याहवाचन विधायाग्निः प्रीयतामिति वदेत् । ततः पार्वणस्थालीपाकवदाग्नेयस्थालीपाकं सद्य एव कृत्वा वाससी धेनुयन- ड्डाहं तनिष्क्रयद्रव्यं वा ब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात् । ततो ययाविभवं ब्राह्मणान्स भूयसी दत्त्वा कर्मसाद्गुण्याय विष्णं संस्मरेत् । इति पुनःसंघानमयोगः। 1 अथ सभार्यस्य प्रवासविधिः। सभार्यः प्रयास्यवान समारोप्य गच्छेत् । भय समित्समारोप-प्रत्यक्षस्याः सकाशावतारूपस्यामरान- यनं समारोपणं समिधमयों प्रताप्प अचिर्षारयति । ॐ अयं ते योनित्वियो यतो जातो चियाः । सं नानाम आरोहायाँ नो वर्भया रयिम् ॥ इति । . भयाऽऽत्मममारोपः-इस्न यहाँ मताप्य पुग्वेन नासिकपा वो धारर्पण यजमान पत्र करोति ।

·. c या संस्वारपदनी- ते अ यज्ञिया तनुम्तये शारोहाऽऽत्माऽऽत्मानम् । अन्डा बसूनि कृण्वन्नस्मे नर्यापुम्भणि । यतो भूत्वा यज्ञयासीद सा योनिम् । जातवेदो भव आजायमान. स क्षय एहि । आत्मसमारूढाने यादौ सशिरस्कनिमज्जने सयनेन शः । समित्स मारोपणं तु यजमानोऽवर्या करोति । नगुत्तरणे ग्रामातिरमणे च पत्यार वारम्भः । यत्र विष्ठत्तत्र मयोनित उत्पन्न निमाहत्य संफ न्याऽयनने ग्यापपनि । अथ समि:म्यारोपः। आजवानः मुमताकः पुरस्ताटने वा पोनिमासीद साया। अस्मिन्सधस्थे अ युत्तरस्मिन्विश्वे देवा यजमानथ सीदत् ।। उद्ध यस्त्राये प्रति जागृनिमिष्टापून सरमृजेथाययं च । पुनः कृण्वस्त्वा पितर युवानमन्वातासीत्वयि तन्तुमेतम् ।। इनि द्वभ्यां महाभ्यात्मममारूदत्याग्नेस्वरोपः । उद्धननादिना साकृतायतनेऽयिमानीय प्रज्वाला तत्र मुखेन नासिझया चावासम- बरोपयति । ॐ उपावरोट जातवेदः पुनस्त्व देवेभ्यो हव्यं वह नः प्रजानन् । आयुः प्रजा' रयिमामामु धेशजसो दीदिहि नो दुरेण । प्रति समायस्य प्रवासविवि अयान्तरितस्थागणाप्रयोगः । यदि पणि स्थालीपापो न कुतस्तदाऽशाम्यन्वाधानावधिरेतस्य गौणः कारः। गांणकालेऽपि न कृतस्तदाऽप्रशामिपावणेन सा कार्यः । अन्तस्तिस्यालीपाकममुझस्थालीपाश्न सह करिष्य इति संरल्यक च स्थालीपातन्वेग अपयित्वा यथादेववं विभज्य सकृदयदाय जुहोति । अग्नये पथिकने स्वा० । अग्नये स्वा । अग्नये स्विटकृते स्वा० । इत्पा. इनित्रयं हुन्वाऽ-यन्समानम् ।

·ब्रह्मकूर्चहोमप्रयोगः । १४१ यदि द्विनीयो गौणकाले न कृतस्तदा द्वौ विच्छिन्नौ तृतीयस्थालीपाकन सह कायौं । अन रित्तावमुकस्थालीपाकावमुझस्थालीपान सह तन्त्रेण करिष्य दति संकलक चरुं श्रपयित्वा यथादेवतं विभज्य दोपहत्य सकृदनदाय जुहोति-अग्नये पथिकृते० ! अग्नये पैश्वानराय० । अग्नये। अग्नये स्विकृते । इत्याहुतिचतुष्टयं हुत्वाऽन्यत्समानम् । यदि तृतीयस्थालीपा गौणे न करोति तदा पुनराधानं कुर्यात् । पर्णिमास्या पधिकृदपावास्याया श्वानर इति द्रष्टव्यम् । इत्यन्तरितस्थालीपाकमयोगः। अय ब्रह्मकूर्चहोमप्रयोगः। फर्ता तीर्थादिपवित्रदेशे स्नातः शुलवासा गितेन्द्रिः शुचिराचम्य माणानायम्य देशकालौ संकायोत्सर्जनोपाकर्मणी कर्तुमाती शरीरशु. द्धयर्थं ब्रह्मकूर्चहोमं पञ्चगव्याशनं च करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । ततः स्थण्डिलं कृत्वा तद्गोमयेनोपलिप्योद्धननादिसंस्कारं विधाय तत्र विनामानं लाफिकमनि प्रतिष्टाप्य ज्याल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एडीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा ब्रह्म होमकर्मणि या यक्ष्यमाणा० प्यामि। अग्निं पश्चगन्याहुत्या यक्ष्ये । सोमं पञ्च०। विष्णुं तिमृभिः पञ्च०। रुद्रं पश्च ० । अत्रोदकरपर्शः । सवितारं पश्च० ग्रह्म पश्च० । परमात्मानं प्रणयेन पञ्चगव्यचतुर्यभागेन यावत्य आहुतयो भवन्ति तावतीनि: पञ्चगव्यातिभिर्यक्ष्य इत्यन्त मुक्त्वा समिधोऽनावाघायामि परिस्तीय देवी सप्तपत्रात्मकान्हरितानक्षताकेनचिद्दण बद्धान्दर्भानाज्यस्थाली पञ्चगव्यार्थ पानाद्यन्यतमं पात्रमुपयेपं संमा० अ३० आज्यं० पश्चग- व्यानि समिधं चाऽऽसाय पवित्र कृता प्रोक्षणी: संस्कृत्य पात्राणि मोक्ष्य देवी दचि संमृज्य पञ्चगव्यं निष्पाद्याऽऽऽयविलापनादिपत्रि घाभ्याधानान्तं कुर्यात् । पर्यनिकरणकाले पञ्चगव्यस्यापि पर्यग्निकर- गम् । ततोऽदितेऽनुमन्यस्वैवि परिपेकं कृत्वाऽऽसादिनां सपिधमाघाय पूर्ववत्वधानातीत्वाऽवटि पञ्चगव्य प्रणवेनाऽऽलोटन प्रणवेनाभि- मग प्रणवैन सर्व पियेत् । ततो हस्तपादमुखमक्षारनं कृत्वा पवित्र त्ययत्ता द्विराचम्यान्ये पवित्र धृत्वा व्यस्तमपरन-पाहनिमियतम आहु.

·संस्कारपद्धता ती हयात् । एतद्धीमाकरणे नाऽऽज्यसंस्कारः । पञ्चगव्यस्य पर्यग्नि- करणं भवत्येव । ततः परिस्तरणानि विमृज्योत्तरपरिपकं कुर्यात् । इति ब्रह्मकूर्चहोमप्रयोगः । अयोपाकरणप्रयोगः। फर्ता कृतनित्यक्रियः पवित्रपाणिराचम्य प्राणानायम्य देशकालो संपाधीतान जन्दसामध्येप्यमाणानां चास्थानांच्यासादिननितया. तयामतानिरासपूर्वकाप्यायनसिद्धिपुनर्वेदग्रहणाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीप. रमेश्वरमीत्यर्थ वेदोपाकरणाख्यं फर्म करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । द्वितीयाद्युपाकरणे त्वध्ये प्यमाणानां छन्दसारित्यायेव संकल्पः । शिष्य- सत्वे त्वेभिः शिष्यः सत्यूहः । उपाकरणसंकल्पः सर्वैरपि कार्यः । उपाकर्मप्रयमप्रयोगाङ्गभूतं गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं मातृ० नं नान्दी. आद्धं च तत्पित्रादिभिः कारयेत् । प्रथमोपाकर्म भद्राध्यतीपाताधिमासा- स्तादिपु न भवति । स्त आचार्य उपाय.ङ्गिभूतहोमार्थ स्थण्डिलस्य गोमयोपलेपनोद- ननादि संस्था विधाय बलवर्धननामानमान प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य, ध्यायेत् । ततः समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि माणायामान्तं कृत्वोपाकर नहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे मना- पनि काण्डति सोम काण्डषिमग्नि काण्डपि विश्वान्देवान्माण्डपासावित्री- मृग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदमथर्ववेदं सदसस्पति चाऽऽयेन यक्ष्ये । यज्ञो. पीतहोमे परमात्मानं यज्ञोपवीतेन यक्ष्ये । जयोपहोमे चित्तं चित्तिमिः त्यादि । पात्रासादन आज्यासादनोत्तरमुपीतासादनम् । व्याहृतिहो. मान्ते-प्रजापतये काण्डर्पये स्वाहा । प्रजापतये काण्डपय इदं । सोमाय काण्डपये स्वाहा । सोमाय काण्डपंप इदं । अग्नये काण्डर्षये स्वाहा । अग्न पंय इदं० । विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्डदिभ्यः स्वाहा । विश्वभ्यो देवेभ्यः' काण्डषिभ्य इदं० । इति चतुरः काण्डपजिजुः हुयात् । तत:सावित्र्यै स्वाहा । सावित्र्याइदं ऋदाय स्वाहा । ऋष ·उत्सर्जनमयोगः । . दाये । यजर्वेदाय स्वाहा । यजुर्वेदाये० । सामवेदाय स्वाहा । साम दाय० । अथर्वदाय स्वाहा । अथर्ववेदाये । सदसस्पतये स्वाहा । सदसरपतय ३०॥ ततो दया यज्ञोपवीतं गृहीत्वा यज्ञोपवीतं पर० तेजः स्वाइन्यग्नो जुहोति । परमात्मन इदं० । सर्ययाचारं यज्ञोपवीतानि ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा विधिना धार्याणि । तत इपे येत्यनुवाकः । आप उन्दन्त्वित्यनुः चाकः । धर्मः शिरस्तदयमपिरित्यनुवाकः। अनुमत्य पुरे हाशमाकपाल निर्वपतीति संहिताश्यमकाण्डस्याटमप्रश्नाद्यानुवाकः । सह वे देवा- नामिति खण्डद्वयम् । खण्डद्याध्ययने पूर्वयुत्तरं च नमो बह्मण इति शान्ति पटेत् । नात्र ब्रह्मयज्ञविधिः । तत आचार्य उराकृता वै वेदा- रूपदमेकाई वाऽनध्यायः कार्य इति शिष्यान्वदेत् । ततश्चित्तं च स्वाहे- त्यादिपूर्णपात्रदानान्तं कृत्वाऽमि संपूज्य विभूति धृत्वा विष्णु संस्मरेत् । नात्र निदन्नहोमः। ततस्यहमे काई वा स्वाध्यायदिनेषु विस्म्य कृतान्ता- वध्यतव्यम् । इत्युपाकरणप्रयोगः। अयोत्सर्जनमयोगः। फर्ता जलसमीप आसनमुपविश्याऽऽयम्प माणानायम्य देशकाला सं. पीयाधीतानां छन्दसापस्यानोरासादिजनित यातयापनानिरासनाs. प्यायनवेदोत्सगेसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरीत्यर्थ वेदोत्सननाख्यं फर्म परि- प्य इति संकल्प कृत्वा भामगोमयमृतिकारतानानि फुदि । भन्माऽऽदाय ईशानाय नम: शिरास । तत्पुरुषाय नमो मुसे । भयो राय नमो दये। बाम मो गुरो । सयौ० मः पादयोः । अमरिति भ६० मा नग्नो० मत इति शिरमभृत्यङ्गानि भस्मना पिलिप ना याऽऽयामेत् । ततो गोम- यमादाय गन्धद्वारा दु० नियमिति शिरमभृत्यङ्गानि गिनिय, भगमन १० सदिति पुनस्नयर सिलिण्य स्मात्याऽऽचामेत् । भवनाने. लोकधारिणीति द्वाभ्यां भूमिमभिमाप सहसपर० गिनीति दुमिभिः उदृताऽसि हुनैति मणिका गृहीत्वा फाप्दारकाम्दान. पा यसमिनि दागा मादाग मृतिक इन मे० गमिपिसि दुर्वा पृदि ममियाय ·मस्कारपद्धता-- पत इन्द्र ६० इनि प्रापृत्तिका प्रक्षिपेत् । स्वस्तिदा• इति दक्षिण स्याम् । स्वस्ति न इन्द्रो० इति प्रतीच्याम् | त्रातारमिन्द्र. इत्युत्तर स्याम् । परं मृयो० इन धम् । स्योना पृथि० इत्यथः । गन्धद्वाग. मृतिका गृहीत्वा उदु त्यं जा० इति सूर्याय दर्शयित्या श्री भजतु अल. न नश्यतु इति शिरसि प्रदक्षिणं मृत्तिका विलिप्य सहस्रशीपा इति शिरसि । विष्णुमखा० इति मुखे ! महार इन्द्रो० इति यान्त्रिात्या। सोपान५ इति कुक्ष्योर्मचाहत्या। शरीरं य० इति शरीरे । नाभिक सदिति नाभ्याम् । आपान्तम० ब्रह्म जज्ञानं० इति यथ्योः । विष्णो रराटमसीति पृष्ठे । वरुणस्य सम्भनमसीति मेट्रे। आनन्दनन्दा पस इत्याइयो । उस्वारोज इत्यूयों: ।जवाभ्या १० इति जड्ययोः। चरण पवित्रमिति चरणयोः इदं विष्णुस्त्रीणि पदेति द्वाभ्यां पादतलयोः। सजोपा इन्द० इति दूर्गासहित शेपं शिरासे निवभ्यात । मुमित्रा न इत्यहिरात्मानमासिच्य दुर्षित्रा इत्यादिभिAष्यं ध्यायभूमी क्षिपेत् । एतानि भस्मगोमयमृत्तिकाम्नानानि कृताकृनानि । तनो दिरण्यङ्गं वरुणं० इति तीर्थाधिपति रुगं संप्रार्य यन्मे मनसा० पुनः पुनरितीन्द्रादिदेवताः संमार्य नमोऽप्रयेऽनुम० नमोऽ. द्भय इति मन्त्रोक्त देवता नमस्कृत्य यहां क्रूर य० दति हस्ताभ्यां जलदोपं दूर्गकृत्य सागरस्य तु नियामो० रेश्वरेति नमस्कृत्य, गनाद पतामिति मन्त्रद्वयं पठित्वा शिखां विवस्य पुरतः कृत्वाऽर्मा भिमुखः सानं कुर्यात् । तन इमं मे गङ्गे मुपोमयेति गङ्गादिनदी संप्रार्य कनं च सत्यं. मुव इत्युपाशु पठित्वा नदन्ते माणमापच्छेत् । एवमन्यो द्वा माणायामी रिश हिमाम्य पवित्र धृन्दा, आशेहि हिरण्यवर्णाः पत्त । परमान. मु० पुनातु । इति जलस्था मान कुर्यात् । द्विराचम्य यत्पृथिव्या५० मर्पणः, पुन तु वस० गोटा २ एप पुण्य ० मयम् ३ घावापृथिव्यो० विशापि ४ इति सर्वत्रान्ते मात्वा पुनर्दिवार नूष्मा स्माताऽद उचलति होमि स्वाहेति मन्त्रायत्या दिराचम्प, अकार्यका रजो भूमि० इति द्वाभ्या स्नानं कृत्वा तूणी द्विराचामेत् । तो ब्रह्मादयो ये देशाग्नान्देशांतर्गः । मृयाम्नः । भुवो देवा ।

·मननप्रयोगः। मुपट्टे । भूर्भुवः सुपर्देबाम्न० मीनि देवनीन प्राङ्मुखो योपवीत्ये- काउटिना देवान्मनयन 1 विश्वामित्रादयो य ऋणयस्नानपीन । भूत्रपात । भुवनपान । मुवपरिन । भूर्भुवः मुचक्रपांग्न० पानि प्राजापत्यनीयनादमृग्यो निबीनी ट्राभ्यां द्वाभ्यामम्नलिम्पायुषी- स्तर्पयेन् । चशम्पायनादया ये पितरम्नानिपतम्नर्पया० । भूः पितृग्नः । भुवः पितॄन० । मुत्रः पितॄन पूर्भु मुवः पितृस्न० मीनि पिनृतीर्थन दक्षिणामुखः प्राचीनापीनी प्रिमिरिभिरजन्टिभिः पितृग्नर्पयेत् । नमी ये के चारमन्यले० दनादकामिनि पन्धिानीयं निष्पीय यमीपवीनी यन्मया दूषितः तर्पयाम्यहमिनि यसर्पगं हत्या झानतो मानतो वाऽपि यन्मया मुफनं सनम् । नक्षमस्याखिलं देवि जगन्मातर्नमोऽस्तु ।। पनि नदी क्षमाप्य स्वयमय दंशुफे मनि प.गाजरे य चुने शुष्प चनं नित्थूयोर वयाग्या विग्नार्य पग्दिध्यान् । परिहिनमा स्वं नाम- माययाचारयंत । तनस्तारगंयोचरीयम् । ननो मस्पधारणम् । तद्विधिः-तत्युमपानि माय ममुयशानः सर्वविद्यानापिति बिमोध्य ध्यपक यनामद इत्यादापा हि मृति प्रिमिनले नमानीयामिशिनि मम्मेत्यभिमाध्य पारेण पन्चेण सलाटहृदयनाभिकण्टागययाइद्वयर्षग्यप्रकोप्टटयपृष्ठशिरःगु मम्म रेपयन् । नवो हम्ना प्रशान्य देवपिपितृपूननं फुर्यः । म यमो. परामिनः परम्परं दाम्पत्याग्नेन गंयन्न उपलि मारवणे देने दक्षिणनेन प्रिमिश्रिमिददगपवर्ग:श्यामनानि मायन्ति । ग्रामण आसन फन्पयामीत्यादि । नना निर्वानिनो दबानापुचरन उदी. चीनप्रणा उदर,ममिनिभिः प्रागपवर्गाण्यामनानि कन्य नि विश्वामिनाया मला कमिटमध्यपयोध्येऽसन्धत्या पान दमा तिनी गन्याय पारामागनम । अगत्यम्य दक्षिणतः माग भिखिभिगवण हर्णद्वपायनादीनामा नानि यल्पय. नि । महामनकपनीत मुट्यगः । ननः प्राचीनागनिनः कर्णदपाय- नादीनाटणाभिग्निभिः प्रत्यगपाणि पाय- नादीलामायनानि पपान । नतः मई ग्रामणे नमो ग्राणपा. सामान्य नगमा प्रदयविपिननावाश्ययः । ननो प्रमाण वारस्यापू.

·- संस्कारपद्धती- हेनानेनार्चनम् । पितृष्वपि स्वाहाशब्द एव न स्वपाशब्दः । ततो ब्रह्माणं तर्पयामीत्येवं फलोदकेन तर्पणं कृत्वा ब्रह्मणे नमः प्रजापतये नम इत्यायूहन ब्रह्मादीनुपस्थाप्य सर्वान्विसनयेयुः । ततोऽपरेण येदिमुत्सर्जनाङ्गभूतहोमार्य स्थण्डिलं कृत्वा गोमयेनोप- लिप्योद्धननादिना संस्कृत्य बलवर्धननामानमप्नि प्रतिष्ठापयामीति प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यायेत् । ततः समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वोत्सर्जनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि यज्ञोपवी- तधारणान्तमुपाकरणवत्सर्वं कुर्यात् । ततः सर्व इपे त्वेत्यनुवारमधी यते काण्डादीच्या पूर्ववत् । तत आचार्य उत्सृष्टा वै वेदास्यहमेकाई वाऽनध्यायः कार्य इति शिष्यान्वदेत् । ततश्चित्तं च स्वाहेत्यादिपूर्णपात्र- दानान्तं कृत्वाऽग्निं संपूज्य विभूति धारयेत् । नतः सर्वे जलसमीपं गत्वा काण्डात्काण्डारप्र० चयमिति मन्त्रद्वपान्त एकैकां वीर्वा दूर्वा रोपयन्ति । ततो जलाशयं विलोडनेनोमिमन्तं कृत्वा जलाशयादाहिः प्राचीमुदीची वा दिशं यावदलं शीघ्रं धावनं कृत्वा गृहमागच्छेयुः । ततः सर्वेऽपूपैः सक्तुभिरोदनेनान्यैश्च व्यजनैः पूजनपूर्वकं ब्राह्मणान्भो. जपेयुः । तत्रापूपाः प्रथमं परिवेषणीयास्ततः सक्तवस्तत ओदनस्ततोऽ- न्यानि व्यञ्जनानीति परिवेपणे क्रमः । नैवात्र त्रिदन्नहोमः । ततः शिष्या आचार्याय हिरण्यं गांवा दक्षिणां दत्त्वा प्रमादादिति विष्णं स्मरेयुः । आचारात्सर्वे सवृष्टयर्थं पर्जन्यमूक्तानि पठेयुः । इत्युत्सर्जनप्रयोगः। अथ सभादीपदानम् । अस्मिन्दिने पतिमत्या नार्यः समादीपदानं कुर्वन्ति । एतचाऽऽचार- प्राप्तम् । देशालो संकीर्य मम सौभाग्यायभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमी. त्यर्थ सभादीपदानं करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूजनं विप्रपूजनं च कृत्वा-- भो दीप ब्रह्मरूपस्त्वं ज्योतिषां प्रभुरव्ययः । सौभाग्यं देहि मे पुत्रानवैधव्यं च देहि मे ।।

·वेदपारायणोपाकरणप्रयोगः । श्रावणे मास्युपाकर्ममारम्भे विप्रसनिधी। बीहितण्डुलपिष्टाना पलाशीत्या विनिर्मितम् ।। धृतवार्चसमायुक्तं विमले कास्यभानने । स्थापितं तण्डुलप्रस्थयुक्पूगीफलसंयुतम् ।। मातुलिङ्गश्रीफलादिपञ्चसंख्यफलैर्युतम् । अवैधव्य सपनत्वदीर्घायु:श्रीमुखाप्तये ॥ अभीष्टस्थास्तु मे प्राप्तिर्भवेऽस्मिश्च भवान्तरे । श्रावण्यां श्रवणः च सभायामग्निसंनिधौ । सभादीपं प्रदास्यामि तुभ्यं विन सदक्षिणम् ।। इति सदक्षिणं विप्राय दद्यात् । मतिगृहामीति विमः । एवं पञ्चवर्ष- पर्यन्तं श्रावण्यां पौर्णमास्या दीपदानं कृत्वोद्यापनं कुर्यात् । पञ्चवर्षपर्यन्तं कृतस्य सभादीपदानकर्षणःसंपूर्णताया उद्यापनं करिष्य इति संकल्प्य गणपति संपूज्य पश्चप्रस्थसंमितानि पञ्च धान्यानि पश्चसु पात्रेषु भूमौ वा निधाय मध्यस्थधान्यराशौ प्रस्थपरिमितं तण्डलपूरित पात्रं निधाय तत्र दीपं संस्थाप्य तत्समीपे यथासंभव सुवर्णनिर्मिते रजतनिर्मिते वा दीपपात्रे यथासंभवसुवर्णनिर्मितां वर्तिका निधाय तत्समीपे कार्पासवर्तिका घृताभ्यक्ता निधाय दीपद्वयं प्रज्वाल्य दीपपा. ब्रदयं यज्ञोपवीतेन वेष्टयित्वा वस्त्रद्वयं समीपे संस्थाप्य दीपं विमं च संपूज्य सभादीपदानपूर्णताया इम सोपस्कर सदक्षिण सभादीप संमददे न ममेति दयाद । इति सभादीपदानम् । . अथ वेदपारायणोपाकरणप्रयोगः । फर्ता कृतनित्यक्रिया माड्मुख उपाण्याऽऽचम्य माणानायम्य देश- पाली संकीर्त्य मम सकलपापक्षयपुत्रधनधान्यस्वर्गान्यतमकामनासि- दिद्वारा श्रीपरपेश्वरप्रीत्यर्य स्वशाखात्मकदस्य पारायणं करिष्य इति संकल्प कुर्यात् । ततस्तदङ्गं गणेशपूननं पुण्याहवाचन मातृः नान्दी श्रादं च कुर्यात् । ततो मुमवरान्वितामुकगोत्रोत्पनोऽमुशर्माऽममुक- H० तामुगो० नमकशासाध्यायिनममकशर्माण वेदपारायणार्थपृ. विजं त्वा वृण इत्यविवरणं कुर्यान्मधु च ।

·मंकारपद्धती- ततः पारायणर्नाऽऽयम्य प्राणानायम्य देगशाला संकीर्त्यायुकाम- मेणा वृतोऽहमृविकर्म करिष्य इति संकल्प्य स्थण्डिलकरणाटि विधाय बलवर्धननामानमाय प्रतिष्ठापयामीति लौकिकानि स्थापयेत् । ततोऽर्ति ध्यात्या समित्रयमादाय श्रद्ध एवीत्यादि प्राणायामान्नं कृत्वा वेदपाराय- गोपाकरणहोमकणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहत्यामुक्त्वा प्रधान- होमे प्रजापति काण्डर्पिमित्यादि सदसस्पतिं चाऽऽज्येन यक्ष्य इत्यन्त- मुक्त्वा अयोपहमे चिनं चित्तिपित्यादि व्याहृतिद्दोमान्तं कृत्वा प्रजापतये काण्डर्पये स्वाहेत्यादिप्रधानाहुतीर्तुत्वा जयोपदोमादि सर्वे होमशेष समा- पयेत् । नान त्रिवृदन्नहोमः । ततो ब्राह्मणान्संपूज्य कर्मसाद्गुण्याय विष्णु संस्मृत्य दर्भासनोपविष्टो दर्भपाणिः प्राङ्मुख उपविश्याऽऽचम्प पाणानायम्य मणवमुच्चार्य वाग्यत इपे त्वेत्यादिकं यथापाठं साङ्गं वेद- पारायणमारभेत । प्रश्नान्तेऽनुवाकान्ते वा विरमेन् । प्रत्यहं प्रहग्यपर्यन्तं यावत्पारायणं भवति तावत्कर्तव्यम् । अतित्वरायां सार्थप्रहरट्यपर्य- न्तम् । आरण्यकमपाठकेपु मध्ये विरामेऽपि तत्तत्पाउकस्योचरा शान्ति कुर्यात् । द्वितीयदिने पूर्वा शान्ति कृत्वा कृतान्तादारभेत । कर्मरामा- त्यन्तं ब्रह्मचर्यमधःशयनं स्वस्पं विप्यासनं च कार्यम् । शक्ती सत्या- मुपोपणम् । पतितरजस्वलादिसंभापणं तत्समक्षमध्ययनं च न कुर्यात् । ऋत्विकर्तृके पारायणेऽपि पारायंगकारयित्राऽपि नियमाः कार्या एव । इति वेदपारायणोपाकरणप्रयोगः । अथ वेदपारायणोत्सर्जनप्रयोगः। पारायणकर्ता समाप्त पारायणे प्राचीमुदीची या दिशामुपनिष्क्रम्यापा समीप गुचौ देश उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीत्प मपा कृतस्य वेदपारायणस्य साङ्गतासिदिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ वेद. पारायणोत्सर्जनाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । यदा तु स्वक- तकमेव पारायणं नदा गृह्मायौ होमस्य कर्तव्यत्वात्तदर्थ गमनवेलाया- पैर पूर्वव िसपारोप्य तेन सहैव गच्छेत् । ततस्तदङ्गं गणपतिपूजन पुण्या मावृ• नान्दी० च कुर्यात् । तन ऋषिपूक्तिरीत्या मान. विधि देवपिपितृपूजनं च कुर्यात् । ततोऽपरेण चेदिमग्निमुपसमाधाये- त्यादि प्राणायामान्नं कृत्वा वेदपा राप गोत्सनोमागि या यक्ष्यमाणा ·नित्यत्रानतर्पणयोः प्रयोगः। इत्यादि व्याहृत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोम प्रजापति काण्डपिमित्यादि सदस. स्पति चाऽऽज्येन यक्ष्य इत्यन्तमुक्त्वा जयोपहोमे चित्तं चितिमित्यादि ध्याहृतिहोमान्तं कृत्वा प्रजापतये काण्डपये स्वाहेत्यादिमधान हुना त्या जयोपहोमादिसर्व होमशेष समापयेत् । नैवात्र दिन्नहोमः । ततो यजमान ऋत्विन्द्वारा पारायण ऋत्विजे सुवर्णगोदानववरथाद्यन्यतमा ययाविभवं दक्षिणां दत्ताऽपूपैः सक्तुभिरोदनेनान्यश्च व्यञ्जाह्मणा- पूजनपूर्वकं भोजयित्वा भूयसीं दत्वाऽग्नि संपूज्य विभूति धृत्वा लोकि- कातौ होमश्वेत्तमग्निं गच्छ गच्छेति विसृज्य प्रमादादिति विष्णं स्मरेत् । इति वेदपारायणोत्सर्जनमयोगः । अथ नित्यस्नानपणयोः प्रयोगः । कर्ता प्रातरुत्थापनादि दन्तधावनान्तं नित्यविधि कृत्या स्नानसा- मग्री गृहीत्वा जलसमीपं गत्वाद्धृतजलेन मुखं पाणी पादौ च प्रक्षाल्यो- दक पृष्ट्वा मलापकर्षणलानं कृत्वा बद्धशिखो दर्भपाणिः पाङ्मुख आच. म्य माणानायभ्य देशकाला संकीर्त्य मम सकलपापक्षयपूकिकाधिकार- सिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ प्रातःस्नानमहं करिष्य इति संकल्प्य तीर्थ संप्र.ये मे गङ्ग इति पाणिनोदयमावय॑तं च सत्यं चाभीद्धादिति याटता तृचनाघमणमन्त्रेण जले श्रीन्प्राणायामान्कृत्वाऽऽपो हि प्लेति तिसृभिहिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिः पवमानः सुवर्जन इत्यनुवाकेन च सर्वस्त्रान्त एकवारं माङ्मुखः सात्वा द्विराचम्य साना- तर्पणं कुर्यात् । देव तर्पण एकालिपितर्पणेऽवलिदय पिछड ञ्जलित्रयम् । ब्रह्मादयो ये देवास्तान्देवस्तिर्पयामि । भू० भुनर्देवां० सुवर्देवां० भूर्भवः सुवर्देवांस्तर्पयामि । निवीती विश्वामित्रादयो य ऋप. यस्तानृपस्तिर्पयामि । भुपी० । भुव-पी० । सुबपीतर्पयापि । इत्युपन्सितर्य प्राचीनापीती वैशम्पायनाइयो ये पितरस्ताम्पिन्न गानि । भूः पितृनित्यादिना पितृन्सतर्पयेः । ततो बसपरिधान कृत्या संध्यावन्दनादि नित्य में विधाय ब्रह्मयप्रविधिना ब्राह्मयनं कुर्यात् । गृहे सानं न गृहदाराभिमुखम् । गृहे मान आदावर संकल्पं कृत्वा शी. नायूप्णा भानीय मलापकर्षस्नानादि कुर्यात् । अत्रायमर्पणं मानतर्पण च नास्ति । स्नानान्त एवाऽऽनमनम् । इति नित्यस्नानागयोः प्रयोगः ।

·१५० संस्कारपद्धतौ- अथ ब्रह्मयज्ञपयोगः । फोदिते सूर्य प्रातोमानन्तरमकृतभातराशो ग्रामात्माच्यामुदीन्या. मैशान्यां वा दिशि यावति देशे स्वग्रामच्छदीपि स्वगृहच्छदीपि वा न दृश्यन्ते तावनि दूरे नदीतीरे देवसातादितीर्येऽन्यस्मिन्नपि शुद्ध देशे वा गत्वा हस्तो पादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्य प्रदक्षिणमादृत्योपवीती भूत्वा जलं नमस्कृत्य प्रयतः प्राङ्मुख उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्यापः स्पृष्ट्वा देशकालो संकीर्त्य श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्य इति संक्रय हस्ती जलेन प्रक्षाल्य त्रिराचम्य सोदकेनाङ्गुष्टमूलेन द्विरोष्ट संग्रज्याऽऽद्रावलिभिरोष्ठी सकृदुपस्पृश्य दक्षिणहस्तेन सव्यं पाणि पादौ च प्रोक्ष्याऽङ्गुिलिभिः शिरश्चक्षुपी नासिके श्रोत्रे हृदयमालभ्य प्रत्यालम्भमपः संस्पृश्यतत्वाङ्गमाचमनं कृत्वा प्रभूतान्यागग्रान्दर्भाना- स्तीर्य पाण्योः पवित्रे धृत्वा दक्षिणोत्तरी पाणी पादौ च कृत्वभूत- स्तेषु दर्भेष प्राड्मख एवाऽऽसीन. प्रणवमुच्चार्य भूर्भुवः सुवरिति तिस्रो व्याहतीः पठित्वा, भूस्तत्सवितुर्वरेण्यम् । भुवो भगों० महि । मुवधि यात् । भूर्भुवस्तत्सवि० महि । सुधि० यात् । भूर्भुवः सुवस्तत्सवि० महि । धियो यात् । इत्येवं व्याहतिवर्जितां वा पच्छोडशोऽनवानं गायत्रीमधीत्य द्यावापृथिव्योः संधिमीक्षमाणः संमील्य वा यथा युक्त- मात्मानं मन्येत तथा युक्त इथे स्वेति काण्डं मपाठकमात्रमनुवाकमात्र वा मनसा यथाशक्त्यधीत्य प्रज्ञानं निधाय नमो ब्रह्मण इति परि. घानीयामृचं त्रिः पठित्वा प्रणवमुच्चारयेत् । अत्र ब्रह्म भूर्भुवः सुवः, ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः, इति । ततोऽप उपस्पृश्य पूर्वोक्तं कर्माङ्ग- माचमनं कृत्वा प्रमादादिति विष्णुं स्मरेत् । ततो गृहमागत्य मष्टिमात्रम नमपि कस्मैचिद्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात् । एवमेव दिनान्तरे विरामोत्तर- वेदमारभ्य पठेत् । एवंरीत्या संहिता ब्राह्मणमारण्यकं च पठेत् । शिक्षा कल्पो व्याकरणं ज्यौतिपं छन्दो निरुक्तमित्यङ्गानि तत्तहिने वेदाध्य- यनोत्तरमेव क्रमेण मनातदेशादारभ्याध्येतव्यानि । पुराणेतिहासादीनां वेदार्थोपहकत्वाद वान्तर्भावाटेतत्पाठोऽपि प्रज्ञानप्रदेशाटार-यव दिनान्तरे कार्यः । आरण्यकपपाउके मध्ये विरामेऽपि तत्तत्मपाठकस्यो- ·तर्पणविधिः। ४५१ तरां शान्ति कृत्वाऽनन्तरं नमो ब्राह्मण इति परिदध्यात् । द्वितीयदिने गायत्रीपाठानन्तरं तत्तत्प्रपाठकस्य पूर्वी शान्ति कृत्वा कृतान्तादारभेत । अनध्याये स्वल्पो ब्रह्मयज्ञः कार्यः । इति ब्रह्मयज्ञप्रयोगः। अथ तर्पणविधिः। ततो देवपिपितृतर्पणं कुर्यात् । मध्याहसंध्योत्तरं वा तर्पणम् । भक- तब्रह्मयज्ञस्तु मध्याह्नसंध्योत्तरं ब्रह्मयज्ञ कृत्वा तर्पणं कुर्याद । तद्यथा- शुचौ देशे माड्मुख उपविश्य देशकालो संकीत्ये देवर्षिपितृतृप्त्यर्थ 'तर्पणं करिष्य इति संकल्प्य शुद्धदेशे प्रागनान्दर्भानास्तीर्य ताम्रपाबमक्ष तसंयुक्तं जलेन पूरयित्वाऽखलौ प्रागग्रान्दर्भान्गृहीत्वा यज्ञोपर्वाती देव- तीर्थनाऽऽस्तृतेषु मागग्रेषु कुशेश्वग्रभागेऽक्षतत्रीहितण्डुल मंयुक्तेन जले. नैकाजलिं ब्रह्मायङ्गिरोन्तेभ्यो देवेभ्यो दद्यात् । ताम्रादिभाजनान्तरे जले वा तर्पयेत् । तत उदड्मुखो निीती कनिष्ठाड्गलिद्वयमूलपदेशात्मकेन मानाप. स्पेन तीर्थनोदगग्रेवास्तृतेषु कुशेपु मध्यभागे यवमिश्रितमलेन विश्वामि- नादीतिहासपुराणान्तेभ्यो द्वौ द्वावञ्जली दद्यात् । सकृन्नाम्नाऽपरस्तूष्णीम् । ततो न्यश्चितसव्यजानुदक्षिणामुखः प्राचीनावीनी पितृतीयेन दाक्ष. पानेप्यास्तृतेपु कुशेष मूलभागे कृष्णतिलमिश्रितं जलमादाय तेन वैश. म्पायनाधेफपत्न्यन्तेभ्यस्ताखीनञ्जलीन्दद्यात् । सन ना द्विग्नूष्णीम् । ततः पिनादीन्सर्वापिस्तर्पयेत् । तत्र सापत्नमातृव्यनिरिक्तकोटि- प्रस्त्रीभ्य एकैक उदकाञ्जलि यः । असंभये सव्यान्वारयदक्षिणहस्तेन वा तर्पणम् । शुचिभुमिपात्रालाभे जलतीर उपविश्पोक्सप्रकारेण जल एव तर्पयेत् । तर दक्षिणहरतेन मनितर्पगमक्षताना तण्डुलाना यवान च ग्रहणम् । सत्यहरतेन तिलानाम् । जीगपितृफेण वेरपल्यन्ताना- मेव नपर्ण कार्यम् । तर्पणे घेता एर तिला ग्राणाः । प्रकोष्ठपर्यन्नमेव तस्य प्राचीनापीतम् । ततो ये पितृश्या मातृवंशा ये चान्येऽस्मत उद. फमहन्ति नास्तर्पयामीति प्रथममरसानाजालिं दत्ता ·यज्ञोपवीतविधिः। १५३ सूत्र सलोम यच्च ततः कृत्वा विलोमकम् । सावित्र्या दशकृत्वोऽद्भिर्मन्त्रिताभिस्स दुक्षयेत् ।। विच्छिन्नं चाप्यधो यातं भुक्त्वा निर्मितमुत्सृजेत् । पृष्ठदेशे च नाभ्यां च धृतं यद्विन्दते कटिम् ।। द्धार्यमुपवीतं स्यानातिलम् न चोच्छुितम् । स्तनादूर्वमधी नामेधार्थ स्यान्न कथंचन । ब्रह्मचारिण एकं स्यात् नातस्य द्वै वहूनि वा । गृहस्थेन तु द्वे धार्थे पोते स्मार्ने च कर्मणि ॥ यज्ञोपी परममिम मन्त्रमुदीरयन् । तृतीयमुत्तरीयं स्याद्वस्त्राभाये तदिष्यते ॥ ब्राह्ममूत्रे तु सऽये स्थिते यज्ञोपवीतिता । प्राचीनावीरिताऽसव्ये कण्ठस्थे तु निवतिता ।। रस्त्रं यज्ञोपवीतार्थे त्रिवृत्सूत्रं तु कर्मम् । कुशमुञ्जबालसन्तुरज्जुवा सर्वरर्मसु ॥ इति स्मृत्यर्थ मारे । प्रकारान्तरं च ब्राह्मणेन तत्तन्धकया या कृतं सूत्रमानीय भरिनि मयमा पण्णवती मिनोति । भुव इति द्वितीयां सवरिति तृतीया मोत्या पलाशपने संस्थाप्याऽऽपो हि ष्ठति रिसमिहिरण्यवर्णा इति चत. मृभिः पवमानः सुवर्जन इत्यनुवान चामिपिन्य गायया वाऽभिपिन्य बामहस्ते कृत्वा विः संताडय भूरनि च पृथिवीं च मां च । वीरव लोकान्संवत्सरं च । प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाऽगिरस्व- ध्रुवा सीद । भुवो वायुं चान्तरिक्षं च मां च ।त्रीच लोकान्सं० 1 स्वरा. दित्यं च दिवं च मां च । श्रीश्य । भूर्भवः स्वमन्द्रमसंच दिशथ मांच । बीच सीदेत्यन्तेन चतुर्थेन ग्रन्थि कृत्वा, ओंकारं प्रथमतन्तौ न्यसा. मि । असि वि० । नागांस्तृ । सोमं च । पितृन्पश्च० । मनापनि पष्ट । चायं स० । सूर्यमतः । विश्वान्देवानव० । इति नवसु तन्न यथायथमायाहा चतुर्थ्यन्तैनाममन्तः संपप देवस्य वत्पाशगदर्ष तपः सरपरीत्यादित्याय दर्शवित्वा यज्ञोपवीतमिाने धारयेत् । इति बौधायनो. जायज्ञोपवीतनिर्माणविधिः॥ इति यज्ञोपवीतविधिः।

·यज्ञोपवीतविधिः। भूत्र सलीमकं यच्च ततः कृत्वा विलोमकम् । साविया दशकृत्वोऽद्भिर्मन्त्रितामिस्तदुक्षयेत् ।। विच्छिन्नं चाप्यधो यातं भुक्त्वा निर्मितमुत्सृजेत् । पृष्टदेशे न नाभ्यां च धृतं यद्विन्दते कटिम् ।। उद्धार्यमुपति स्यावातिलम्ब न चोच्छूिकम् । स्तनादूमधी नामेधार्थ स्यान्न कथंचन । ब्रह्मचारिण एक स्थार नातस्य द्वै बहूनि वा । गृहस्थेन तु दे धार्य श्रोते स्माते च कर्मणि ॥ यज्ञोपवीत पाममि मन्त्रमुदीरयन् । तृतीयमुत्तरीयं स्याद्वस्त्राभाव तदिप्यते ॥ ब्रह्ममूत्रे तु सऽ स्थित यज्ञोपवीतिता । प्राचीनावीरिताऽसो कण्ठस्थे तु निवी तिता ।। वस्त्रं यज्ञोपवीता त्रिवृत्सूत्रं तु कर्मसु । कुशमुञवालतरारउजु सर्वकर्मसु ।। इति स्मृत्पर्य सारे । प्रकारान्तरं च ब्राह्मणेन तत्कन्धकया वा नं सूत्रमानीय भूरिनि मयमा पणती मिनोति । भुव इति द्वितीयां सुवरिति तृतीया मी पलाशपने संस्थाप्याऽऽपो हि ऐति रिममिहिरण्यवर्णा इति चन- भिः पवमानः सुवर्जन इत्यनुवाकन चाभिषिच्य गायमा वाऽभिपिन्य वामहस्तं कृत्वा नि: संताइच भूरनिं च पृथिवीं च मां च । श्रीय लोकान्संवत्सरं च । प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तपा देवतयाऽगिरस्वद्- सुवा सीद । भुवो वायु चान्तरिक्षं च मां च त्रीय लोका-सं० खरा- दिस्यं च दिवं च मां च । श्रीश्व० । भूर्भवा स्वचन्द्रमसंच दिशय माच । १५० सीदेत्यन्तेन चतुर्थेन ग्रन्थि कृत्त्वा, ओंकारं प्रथमतन्ता त्यसा. मि । अग्नि हि । नागस्तृि: । सौमं च० । पितृपश्च० । मनापनि मष्टः । वायुं स० । सूर्यमा० । विश्वान्देवासन० । इति नबसु ताप यथायथमावादा चतुर्थ्यन्तै मन्: संपूज्य देवस्य त्वत्यादागदयं तमः मपरीत्यादित्याय दर्शयित्वा यज्ञोपवीनामाने धारयन् । उनि बौधायनी जायज्ञोपवीतनिर्माणविधिः ।। इति यज्ञोपवीन विधिः।

·संस्कारपद्धती-
अथ कुशाचाहरणादिविधिः।
कुशः काशा यवा दूर्वा उशीरास्तु सकुन्दकाः ।
गोधमा बोहयो माजा दश दर्भाः सवलनाः ।।
नभीमासस्य दशे तु शचिर्दभान्समाहरेत् ।
अयातयामास्ते दी नियोज्याः स्युः पुनः पुनः ।।
मासे नभम्रमावास्या तस्या दौच्चयो मतः ॥ इति च ।
अथ कुशच्छेदनमन्त्रः--
शची देशे शुचिर्भूत्वा स्थित्वा पूर्वोत्तरामुखः ।
ओंकारेण तु मन्त्रैण कुशान्स्पृष्ट्वा द्विजोत्तमः
विरिश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज ।
नुद सर्वाणि पापानि कुश स्वस्तिक रो भव ।।
इम मन्त्रं समुच्चार्य ततः पूर्वोत्तरामुखः ।
हुंफटकारेण दीस्तु सकृच्छित्त्वा समुद्धरेत् ॥ इति ।
अमूला देवकार्येषु प्रयोज्यास्तु जपादिषु ।
सप्तपत्राः इशाः शस्ता देवे पिये च कर्मणि ।।
अनन्तर्भिणी साग्रौ यदि ताभ्योपवित्रकम् ।
चतुर्भिश्चाभिचारे स्यानिमिरेवेति केचन ।।
सपवित्रः सदों वा कर्माङ्गाचमनं चरेत् ।
नौच्छिष्टं तद्भवेत्तस्य भुक्त्वोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ।।
यैः कृतः पिण्डनिर्वापः श्राद्धं वा पितृतर्पणम् ।
विमूत्रादिपु ये दर्भास्तेपा त्यागोऽभिधीयते ॥
नीचीमध्ये स्थिताम्त्याच्या यज्ञभूमौ स्थितास्तया ।
न ब्रह्मग्रन्थिनाऽऽचामेन्न दूर्वाभिः कदाचन ॥
लाने दाने तथा होमे स्वाध्याये पितृतर्पणे ।
सपवित्रौ सदी वा करौ कुर्वांत नान्यथा ॥
अथ पवित्रलक्षणम् -
अनन्तर्मितं सायं कौशं द्विदलमेव च ।
प्रादेशमा विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ।।

·--
कुशायाहरणादिविधिः।
द्वचङ्गुलं मूलतः कुर्याद्ग्रन्थिोकाद्गुलस्तथा ।
चतुरङ्गुलमगं स्यास्पवित्रस्य च लक्षणम् ।।
पवित्र दर्भसंख्या-
चतुर्भिर्दर्भपिजूलैद्धाभ्यां वाऽथ पवित्रकम् ।
देवे कर्मणि कर्तव्यं पित्र्ये तत्रिभिरीरितम् ।।
दर्भाभावे स्वर्णरूप्यताम्ररत्नैः क्रिया सदा ।। इति ।
अथ कुशविधि:--
समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मणः स्वयमाहरेत् ।
मूदानीतैः क्रयक्रीतैः कर्म कुर्वन्पतत्ययः ।।
आदिशब्देन दूर्वादि । लक्षपुप्पार्चनादौ तु क्रयक्रीननिषेधो न ।
लक्षपुप्पार्चनादौ तु क्रयक्रीतमपीप्यते । इत्युक्तः ।
अत्राप्यादिशब्देन दूर्वादि ।
अहन्यहनि कर्मार्थ कुशच्छेदः प्रशस्यते ।
कुशा धृता ये पूर्वत्र योग्याः स्युनोंत्तरत्र ते ॥
कुशान्काशाश्च पुष्पाणि गवार्थ च तृणादिकम् ।
निपिछे चापि गृह्णीयादमावास्याहनि द्विजः ।।
मासि मास्याहृता दर्भास्तत्तन्मास्येव चोदिताः ॥ इति ।
इति कुशायाहरणादित्रिपिः॥
इति श्रीमदभ्यंकरोपाभिधेयकाशीनाथसूरिमूनुभास्करमूरिकता
वीक्षितकृतसंस्काररत्नग्रन्थमूलिका लध्वी प्राथमिक
संस्कारपद्धतिः समाता।

·अथ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितश्रौतस्मातदुभययाशि- कोपयुक्तोपोद्घातगतविपयानुक्रमप्रदर्शकपत्रम् । विपयः। पृष्ठम् । पतिः। १ ४ .... १ १ .... ३ २० ३ .... मङ्गलाचरणम् विद्यागणपत्यादिबन्दनं गुरुवन्दनं मातापितृवन्दनं सत्यापाड- मुनिबन्दनं च.... धर्मप्रशंसा धर्मलक्षणम् .... धर्मलक्षणेऽव्याप्त्यादिदोपनिरासार्थ पदकृत्यप्रयोजनमदर्शनम् २ धर्म प्रत्यक्षादिकं न प्रमाण किंतु चोदनेव प्रमाणम् अधर्मलक्षणसूचनम् इष्टानिष्टमापके कर्मणी एव धर्माधर्मावित्यत्र मभाणम् धर्मस्य लक्षण.न्तर णि ३ धर्मशब्दार्थनिर्णयः शिष्टाचाररूपं धर्मलक्षणम् .... अनुपादेयवचनानां लक्षणम् अननुष्ठेयधर्मकथनम् धर्मस्य साक्षात्फलकथनम् तत्र भगवदगीतास्थं प्रमाणम् गणेशगीतास्थं प्रमाणम् साधारणधर्मकथनम् तत्रैव प्रमाणातरम् असाधारणधर्मकथना ... .... .... ४ २४ ... .... .... ur ६ .... ११ २१ our ... wr .... .. ७ ३. १२ ७ ... ... . ७ ... ... भगवद्गीतोपवर्णितासाधारणधर्माः गणेशगीतास्थ साधारणधर्माः मूदस्यासाधारणधर्मः सदाचारस्य फलकथनम् .. सदाचाराकरणे प्रत्यवायकथ. लौकिकाचारस्याप्यावश्यकत्वकं० २२ २५ ... ८ .... ९ ९ १५ ·विषयः। ... .... ... .... ... .... .. ... २ ... wr पृष्ठम् । पङ्क्तिः। सामीप्यमुक्ती प्रमाणप्रदर्शनम् १६ कैवल्यमुत्तों ममाणप्रदर्शनम् २२ केवलकर्मणचन्द्रलोकमाप्तिक १६ २६ प्रतीकाधुपासनावयवतः सालोक्यादिमाप्तिपतिपादनम् २७ ब्रह्मज्ञानवत्तः कैवल्यप्राप्तिकथ. सालापयादिचतुर्विवमुक्तिस्वरूपप्रतिपादनम् १६ ३१ फर्मभिर्मयादिचतन्यो वासना जायन्ते नाभिश्च चित्तशुद्धिरिति प्रतिपादनम् चतुर्विधवासनानां स्वरूपकथ० १२ शानद्वारा कर्पणां मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनम् फाशीमरणान्मक्तिरित्यत्र ज्ञानद्वारैवेति सिद्धान्तप्रतिपादनम् ... १७ कर्मभिनिःश्रेयसमित्यत्रत्यनिःश्रेयसशब्दार्थप्रतिपादनम् १७ २४ सामान्यतोऽधिकारिकथनम् १८ शास्त्रशब्दार्थप्रतिपादनम् अवणिकत्रीणामप्यधिकारित्वकथनम्... १८ शूद्राणामन्याधानादिश्वधिकारित्वनिराकरणवर्णनम् १८ १६ अनधीतस्याकिंचनस्य च नित्यनैमित्तिकैप्वधिकारकथनम् मृतभार्यस्थापि स्वार्थमाधानम् २७ विहितप्रतिपिद्धयोनित्यनैमित्तिकयोर्यथाक्रममकरणे करणे च दोपकथनम् १९ २ कर्ममिनिःश्रेयस तानि शब्दलक्षणानीत्यादि मूत्रार्थवर्णनम् १९ द्रव्यसंपत्तावेव सोमयागः कार्य इति कथनम् २० २० संपदभाचे यज्ञकरणे दोपकथा २३ तत्रैव मनुवचनमदर्शनम् ... द्रव्यसंपदभावे याकरणे दोपम- तिपादकवचनानि साम्यकर्मविप- याणीति प्रतिपादनम् सर्वकर्माणी परार्पणयुद्धया क- रणीयानीति प्रतिपादनम् १३ ... ... ... ४ ... २० ... २१ २१ .... ....

·पृष्ठम् । पहिः। ... २३ .. २२ .... २२ ७ شد سه ... .... २३ ३ .... (१) विषयः। प्रमाणिपुटपा कर्मपरणे परपु- गणमाननमर्गना प्रमागणदार्थनिपादनम् प्रमाणपुदपा पांचरणे फरा- विषयप्रतिपादन फास समन्मा पणि हने मर्प मानिन र गिनीति पपनम् पदार्ममा पे पापं हिनाप जीपिक- नि प्रतिपादनम् भनिनो सिपायनम् राजनिनिधान मरिपर नि मनिपाटनम पानाप पिपराम परनप.समनिपानम् संच भारत प्रमाणम् स्पू मानपनापनम मानाभावेऽपि प्रापपाय पणी.... गांभारतिपादनम् याबाप-पादनम पर मरम्माणि समानानि सम गांणमुपदेन भनिविषय परम्... पुरपमान मनिषादनम् मीनमनिनक्षणायनम भायनसभाम्या प्रमानिक विपरिनिय पनि..... धनम् विसमंधारमयनम् भरा नाप पणः शनमा मा पुन कम्यताधनम् उम्पादिभ्यः कायापाय.... ... .... २४ २४ .... २५ .... .... mano .... ८ २१ .. ... ... ... ... ....

·। ... ... .... .... (५) विपयः। पृष्ठम् । पतिः। सर्वस्य कर्मणो गौणकालकथनम् । १२ मुख्यकालातिक्रमे गौणकालेऽनुष्ठान-... मकारकथनम् ... प्रधानस्याफरणे तद्विषये विचार: काम्यकर्मणि विशेपकथनम् प्रतिनिधिस्वीकारानन्तरं मुख्यलाभे विशेषकथनम् सर्वकर्माणि शुद्धात्मना शुद्धदेशादिषु सत्सु कर्तव्यानीति कथनम् धर्मदेवकथनम् पुराणान्तरे पुण्यदेशकथनम् स्वातस्यैव कर्माधिकारित्वकथनम् असामध्ये गौणस्तानकथनम् अद्दलचासोधारणमहत्वासास्वरूपमहतस्याशुचिस्पर्षे शुद्धिम- २० २५ .... ... ... ८ .... .... ... फार चाऽऽह d .... .... ८ Y ३१ ६ .... .... ३१ .... .... २३ ... ८ ঘৰঘৰৰ নৱাদন एकवस्त्रेण कर्मकरणे निपेधकथनम् । एकवस्त्रलक्षणप्रतिपादनम् .. तत्रैव विशेषान्तरकथनम् ... ननभेदकथनम् ... फर्मविपये स्मृत्यन्तरस्थः कश्चिद्विशेषः... छपलक्षणकथनम् छलस्य विध्यकथनम् कचि प्रदेशे कर्माचरणनिषेधः दीपान्तराललक्षणम् तिलक धृ-वा कर्मकर्तव्यताकथनम् मृदा निर्यक्पुण्डनिषेधो भम्मनोर्ध्वपुण्डनिषेधश्व कदा केन पुण्ड्रः कर्तव्य इति कथनम् अप्रौढपादः सन्कर्म कुर्यादिति कथनम् मौदपादलक्षणम् कृतावसस्थिक शब्दार्यः .... ११ १४ .२ . ... م س س م ४ १० .

·पृष्ठम् । पक्तिः। ३ ... ३४ २ ... ... २७ ... ३४ ३५ ... .. ... १३ .... .... ... . १८ २५ २८ ११ .... विषयः। स्पस्तिकासनलक्षणम् 'पद्मासनलक्षणम् अर्धासनलक्षणम् मुखासनलक्षणम् आसनान्याह व्यास: निपिद्धान्यासनानि कर्मकाले हस्तपोर्टर्भधारणं कर्तव्यमिति कथनम् ... पवि प्रन्धिलक्षणम् प्राग्रन्थिलक्षणम् पवित्रलक्षणम् पवित्रे दर्भ संख्याकथनम् .. फेपचित्पनार्थानामयातयामत्वक० चर्यदर्भकयनम् देवपिथ्यकर्मणि दर्भग्रहणव्यवस्था समित्पुष्पादीनां ब्राह्मणेन संपादनम् कुशप्राणविधिकथनम् बुशग्रहणकालफयनम् व कालान्तरकथनम् अप्रासंभवे कालान्तरम् निपिद्धेऽपि दिने कुशपुष्पादीनां ग्रहणकयनम् ... वनस्पतिए सोमवसतेः कालकथनम् विशेषतः पवित्रलक्षणम् तव वचनान्तरम् पवित्रधारण क कार्यमिति कथनम् पचित्रपाले प्रायश्चित्तकथनम् पवित्रत्याग विशेषरुयनम् कुशाभावे काशादीनां ग्रहणम् हेम्नः पवित्रस्य माशस्त्यकथनम् जीवपितृकस्य पादृकादिधारणे निषेधकथनम् सर्वकर्मसु एकवस्खनिषेधः... ... २५ .... ३७ .... ... ... .... १२ १५ १८ २९ ५ ८ .... ३७ ३८ ... ... .... ... .... ५.. on ३८ ३८ १९ २८ ५ १६ ....

·विपयः। ... .... .... ४० .... ur ... ... ... पृष्ठम् । पङ्किः। सदोपवीतिना बद्धशिखेन च भाव्यमिति कथनम् २७ पुरुषापराधे स्मार्दै प्रायश्चित्तं कर्मापराधे श्रौत स्मात चेति कथनम् यज्ञियसमिवृक्षकथनम् १० समित्प्रमाणलक्षणम् १४ स्मृत्यन्तरे समिल्लक्षणम् २१ सर्वत्र पत्नी दक्षिणभागे कचित्कार्ये वामभागेऽपीति कथनम् २८ कटिं बद्ध्वा कर्मकरणे तन्नैफल्यकथनम् ४१ ३ दैवमानुपाद्यलंकारकथनम् स्नानसंध्यादिकमुपोषितेनैव कर्तव्यमिति कथनम्.... १८ उपोषणाशक्तं प्रति विशेष:... ४१ किंचित्कालपर्यन्तं कर्मकरणनिपेधः ४१ २६ उभयोः संध्ययोः कर्मनिपेधकथनम् ४ देवपित्र्यसौम्पकायाने यतीनां स्थानमदर्शनम् ... ४२ कर्मफाले क्रोधे सति तद्वैफल्यम् १२ विद्यातपःसंपन्नस्य पापिनोऽपि पापसंबन्धाभावकथनम् ४२ फर्मकाले पाखण्डिभिः संभाषणं न कार्यम् २१ पाखण्डिस्वरूपकथनम् २३ विद्यास्थानकथनम् ४२ पाखण्डशब्दार्थकथनम् ४२ फेचित्काष्ठपादुकाधारणनिषेधः अकृतसोमयागादिषु पित्रादिषु जीवत्सु भाषानवत्पुत्रा. देरनधिकारकथनम् अकृताधानादौ पित्रादा तदाज्ञया दोपीभावप्रतिपादनम् २२ निमित्तविशेपेपु आज्ञां विनाऽपि दोपाभावः आश्याऽपि कचिददोपः कचिन दोप इति कथनम् २ कर्मकालेऽपभाषणनिपेधकयनम् मन्त्रार्थज्ञानपूर्वक कर्मकर्तव्यताकथनम् ऋष्यादिस्मरणमपि कार्यमिति कथनम् २७ ऋष्यादीनामज्ञाने फलाभावकथनम् . ४५ ... ... ... ... .... .... ". ... ... ... .... ४४ ४४ ... ... . ar ·पृष्ठम् । पङ्क्तिः। २२ २१ .... २० २६ .... ... .... G १३ .... ४७ २४ (८) विषयः । कचिदृप्यादिस्मरणनिषेधकथनम् अन मतान्तरक यनम् ४५ यजुःशाखिनामृप्यादिस्मरणे शाखामवचनम् ऋष्यादिस्मरण क्रमचतुष्टयकथनम् ४६ क्रमचतुष्टयमय नैत्तिरीयः कोऽपि क्रमः स्वीकार्य इति कथनम् ऋचः सामानि यजूंपीति त्रिविधा मन्त्रास्तपां लसणानि सनमन्त्रेवादान्ते च प्रणव योगः करणीय इति कथनम् पावर्जयित्वकश्रुत्या सर्वत्र मन्त्र पारः कर्तव्य :ति कथनम् कर्मणि प्रयुज्यमानमन्त्र आम्नातस्वरो पा भापिफम्बने वेस्यत्र शाखार्थमसिपादनम् भापिकस्वरलक्षणम् एकत्यस्वरलक्षणम् दर्शपूर्णमासादिपु याजमानकर्मणि नानाविधशास्त्रार्थकथनम्... ४८ मूलक्षणप्रतिपादनम् ५० श्रोतविषये नानाविधशास्त्रार्याः नानाविधशास्त्रार्याः संवाने के शासार्थाः ५२ श्रतिविषये सूरकारान्तरमतमदर्शनपूर्वकं बहुप्रकाराः शास्त्रार्याः ५३ मना एव शाखार्याः त एवाने के शास्त्रार्याः अग्निप्रबोधने विशेष मुरोनानिधनस्य विकल्प बेमुधमन्येवारियोधनक अग्निप्रबोधने निपिद्धपदाः संचन संग्रहकारमनप्रदर्शनम् २५ ... ४८ ४८ .... ... ... .... ... ... .... و م م م م م م ه ه م م .... .. ... ... ... ...

·विपयः। पृष्टम् पतिः। .... आध्याहुतीनां वाहुल्ये तत्पर्याप्ता महत्यः स्थाल्य उपयोक्तव्या इति कथ० तत्र प्रायोगिकानां संप्रदायकथनम् प्रवृत्त कर्मणि नियतस्य काल उपस्थिते नियतं... २७ ३० कर्तव्यमेवेति कथनम् ३ .... ६ .... .... ... १७ २० ... .... ... ५८ १३ १९ २५ २९ ५८ .... मन्द्रमध्यमतारस्वराणां कालभेदेन व्यवस्था मन्द्रादिस्वराणां स्थानकथनम् जुहोतीति चोधमाने कर्तृद्रव्यपात्राणां विधानकथनम् ५७ होत्रायाजमानेषु समुच्चयकथनम् दक्षिणासु समुच्चपापवादकथनम् क्रयपरिक्रयसंस्कारेषु समुच्चयफयनं... उदाहरणमदर्शनं च रोदराक्षसादिकर्मसु अप उपस्पृशेदिति कथनम् कचिद्रौद्रेऽपि उदकस्पर्शाभावकथनम् ... रौनकर्मविपये मतान्तरकथनम् राक्षसनेतादिकर्मसूदकस्पर्शोदाहरणमदर्शनम् अपपर्यावर्तनपदार्थप्रतिपादनम् उपस्पर्शशब्दार्थनिर्णयः ५९ फेचिनिमिचेपु अपामुपस्पर्शनम् भारमशब्देन हृदयग्रहणेप्रमाणकथनम् याप्न कर्मणि एकस्याङ्गस्य निर्देशस्तत्र दक्षिणाङ्गस्य ग्रहण ६० चक्षुरादेरनङ्गत्वात्पु नियमाभावश्चक्षुरादेरनङ्गत्वे ममाणं च... ६० यत्र कर्मणि दिनियमो नोक्तस्तप पूर्वोदीच्यशान्यन्यतमदि- ६१ ग्रहणम् या कर्मणि तिष्ठनित्यादिनियमो न तत्कर्माऽऽसीनेन कर्त व्यमिति फथनम्... देवे रजतदाननिषेधकथनम् १५ .... ... .... १४ मिति कयनम् .. २२ ३ ... .. ... ९ ·. 6 . ग ३ .... .... .... ..." .... سد .... २८ .... (१०) विषपः। पृष्ठम् । पतिः। दानहोमादिषु के चित्कर्ममु साहुष्टतापा विधानम् भोजनयनादिषु फेचित्कर्मसु पहिर्जानुत्वनिषेधकयनम् ३२ कुत्सिताकुत्सितयोः सम्पदक्षिणकरग्रहणम् मुस्मिताकुत्सिताङ्गमदर्शनम् ६ आग्निकनान्दीश्रादानुष्ठानकालफ० ६२ तद्विपये स्वल्पः शास्त्रार्थः नान्दीश्राद्धापूर्व मातृपूजनस्याऽऽवश्यकत्वकथनम् ६२ १८ एककालेऽनेकसंस्कारकरणे मातृकापूजनं नान्दीयाद्धं चकदेव भवति न पृथगिति कथनम् २३ नान्दीश्राद्धे जीवरिपतृकस्याप्यधिकारकथनम् केपुचिच्छुभकर्मस्वादावरारोपणकर्तव्यताकयनम् कर्माङ्गस्नानकर्तव्यताकथनम् सर्वकर्मसु कर्तुर्दक्षिणे पल्या स्थातव्यं कचिद्वामभागेऽपीति कथनम् फर्मादौ गणपतिपूजनस्याऽऽवश्यकत्वका पुण्याहवाचनकर्तव्यताकथनम् ६४ देवार्चनादिकर्माणि आचम्य कार्याणि १३ स्त्रीरुद्राणां सकृदेवाऽऽचमनम् ६४ १६ सच्चाऽऽचमनमादावन्ते च वारद्वयं करणीयमिति कयनम् इवनभोजनादिकर्ममु दिदिराचमनम् ... ६४ २३ सपवित्रः सन्नेव कर्मागचमनं चरेदिति कथनम् .. ६४ २६ केचित्कर्मसु मध्यादिभक्षणेऽप्युच्छिष्टत्वाभावकथनम् ६५ ३ ईश्वरं ध्यात्वा कर्माणि कुर्यादिति कथनम् यज्ञशब्दार्थविपये शास्त्रायः १९ विष्णुस्वरूपवर्णनम् ३० फारम्भे त्रिमात्रः प्रणवः पाठ्य इति कथनम् सानदानादि सर्व कर्म संकल्पपूर्वक कार्यामति कथनम् कर्मादौ चान्द्रसंवत्सरस्यैव निर्देशः कर्तव्य इति प्रतिपादनम् ६६ तिथ्यादीनामनुल्लेखे कर्मणो वैफल्यकथनम् ... ७ ... ... .... .. .... .... .... .... .... २६ २८ .... .... तिथ्याशुल्लेखविपये शास्त्रार्थः ·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः-- उपोदातः । वात्सल्यापितरौ कपोलयुगुलं स्वस्याऽऽगता चुम्बितुं हवाऽऽकुश्चितमास्यपझममलं संपत्स्मितं सत्वरम् । अन्योन्यं शिवयोरततः सुबदने युक्ते पभूतां तयो- रित्यं येन विनोदितौ स भगवान्बालो गजास्योऽवतु ॥ १॥ विधामहागणपति देवं च्याडीश्वरं तया । योगेश्वरी च वाग्देवी लक्ष्मीनारायणौ रविम् ॥ २॥ सत्यापादं मुनिश्रेष्ठ जातरूपशिरोरुहम् । गुरूंश्च मातापितरौ नत्वेदानी यथामति ।। ३ ।। ओकोपादन ऋतुकागोपीनाथन धीमता । सत्यापाढेन रचितं सूत्रं व्याख्यायते मया ॥ ४ ॥ सूत्रवार्षि मया तर्जुमार पन्दशक्तिना। तत्रायलम्बो मम तु पारे गन्तुं गुरुस्मृतिः ॥ ५॥ तत्र पश्नपट् पूर्वव्याख्यातृभियाख्यातम् । अथाग्निष्टोयादिकर्मपति- पादकं सप्तमप्रश्नादिकं सूत्रमव्याख्यातत्त्वादिदानी व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ तावद्याज्ञिकानां संप्रदायबोधार्थ श्रीतपरिभाषाः स्मार्तगाद्य- पदार्थाय संक्षेपेण सदश्यन्ते । अत्रापि तावदादौ सर्वकर्मणां वक्ष्यमाणाना- ममिष्टोमादीनां पूर्वपा दर्शपूर्णमासादीनां च धर्मरूपत्वाद्धर्मलक्षणमु- च्यते । तत्र धर्म प्रशंसति श्रुतिः-धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धार्मिष्ठं मजा उपसर्पन्ति धर्मण पापमपनुदाति धर्मे सबै मतिष्ठिनं तस्मा- धर्म परमं वदन्तीति । स्मृतिरपि- धर्मः संसेवितः शुद्धस्त्रायते महतो भयात् । श्रुत्वाऽपि सन्तस्तुप्यन्ति दूराद्धर्मपरं नरम् ॥ धर्मः कृतः श्रुतो दृष्टः कथितचिन्तितोऽपि वा। तथाऽनुमोदितोऽपह पुनाति दशपूरुपम् ।। तस्माद्धो यथाशक्ति यानात्सेव्यो नृभिव॒यः ।। इति । धर्मसूत्रेऽपि धर्म प्रकृत्य-एवं वर्तमान उभी लोगशवभिनयतीति । एवं चर्तमानी धर्मेण वर्तमान उभा पृथिवीध लोको बसानसभरदानावपि- ·भगोपीनाटीक्षिनविरचितः-- धर्मण वर्तमानः परमो गतिमानोतीति । धर्षे श्माणं चोदनरत्या ज- मिनि.--चोदनालक्षणोऽर्यो धर्म इति । चोदना शिपिरीक्षण प्रमाणं यस्य तादृशोऽर्थो बलबदनिष्टाननुवन्धीष्टसाधनं यः स धर्म इत्यर्थः । अर्थों धर्म इत्येतावत्युक्त भोजनादावतिव्याप्तिम्तयो- दनालक्षण इति । भोजनादेरिष्टसाधनत्वं तु न विधिप्रमाणमिति तदा रणम् । शनस्यापि विधिप्रमाणपत्वात्तद्वारणायार्थ इति । श्येनस्तु हिंसाजनमतया परवदन्टिनरकानयाधीति तद्वारणम् । यद्यनिष्टमन वस्वं श्येनफलस्य वरिमरणानुबलवघातादिरूपहिंसात्माभिचारस्यै वैति तस्व विधिघोषितानिष्टसाधनमरवादधर्मस्य श्येनस्य तु धर्मस्वमै पति विभाव्यते तदाऽर्थ-रटेनेष्टसाधनत्वमान नादम् । उक्तं च वार्तिक- यदि येनेष्टसिद्धिः स्यादनिष्टाननुवन्धिना । तस्य धर्मस्वमिप्येत ततः श्येनादिवर्जनम् ।। यदा तु चोद नागम्यः कार्याकार्यानपेक्षया । धीमीतिनिमित्तं स्यारता येनेऽपि धर्मता ॥ इति । एवंविधश्च प्रियारूपो यागहोमादिद्रव्यरूपो गोदोहनादिगुणरूपो नी. । स्वादिति द्रष्टव्यम् । गोदोहनादि दर्ष यागादिः क्रिया नीव. स्वादिगुणश्च फल्साधन पाद्धर्मशब्देनोच्यते न पूदिय इति श्रेय- करभाष्ये स्थितम् । तेपा फल सापनत्वेन रूपेण न प्रत्यक्षादिविषय किंतु चोदनव तत्र ममाणमित्यर्थः । तथा च भाटाः- द्रव्यक्रियागुणादीना धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामन्द्रियत्वेऽपि न ताटूप्येण धर्मता ।। श्रेयःसाधनता ोपा नित्यं वेदात्मतीयते । ताप्येणैव धर्मत्वं तरमान्नेन्द्रियगोचरः ॥ इति । चोदना तु विधि द्वाची लिड दिस च प्रवर्तनारूपविधियोधकः । मार्तगा चेप्रसाधन एवेत्यर्थावागादेः श्रेय साधनत्वमा भातीत्येवं. रात्या धर्मप्रमाणत्वं योध्यम् । एव च विधियोधितवर बदनिधाननुय-धीर. साधनतारत्वं विधियोधितेष्टसाधनतारतं वा धर्मस्वापिति लक्षणं सिद्धम् । अत्र विधिवधित महास्वर्गनरसादापीत्युत्तरं दरम् । विपक्षणादाविष्टानिष्टसाधनताक्त्वेऽपि तस्य विषियोधितत्वाभावादायं दरम। ज्योतिष्ठोमकलशभक्षणादीना होयानिष्टगाधना विधिपोषितति ·उपोद्यातः । तत्र लक्षणसमन्वयः । चोदनालक्षणाऽर्थो धर्म इति धर्मलक्षणं कुर्वता जैमिनिनाऽचोदनालक्षणोऽनर्थोऽधर्म इत्यधर्मलक्षगमपि. सूचितम् । अनः थश्वानिष्टसाधनम् । एवं चाविहितनिपिद्धक्रियात्वमित्यधर्मलक्षणं पर्य-- वस्यति । इष्टानिष्पापके कर्मणी धर्माधर्मावित्युक्तं मत्स्यपुराणे- धर्मेनि धारणे हेतु महत्त्वे वै प्रपद्यते । धारणेन महत्त्येन धर्म एव निरुच्यते ।। तेनेष्टप्रापको धर्म आचार्यरुपदिश्यते ।' इतरोऽनिष्टफलदस्त्वाचार्यरुपदिश्यते ॥ इति । संवर्तस्मृतिरपि- देशे दशे य आचार: पारम्पर्य क्रमागतः । आम्नायरविरुद्धश्च स धर्मः परिकीर्तितः ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि- इज्याचारदयाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् ॥ इति. स्मृन्यन्तरें- धतिः क्षमा दयाऽस्नेयं शांचमिन्द्रियनिग्रहः ।। हाविद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥ इति । यद्यपि धर्मः परति कीर्तनादधर्मो वर्धते गोपनादित्यादौ वैशेपिका तन्ने च विहितक्रियाजन्यादृष्टे धर्मशब्दप्रयोगो निपिद्धक्रियानन्यादृष्ट ह्यधर्मशब्दप्रयोगस्तथाऽपि-- धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेन कयासु च ।। अधर्ममनुतिष्ठेचेन्नरके पनि भूपम् ॥ आचारः परमो धर्मः, अधर्मः स्यादनाचार इत्यादी तजनकविधि- तनिपिद्धक्रियादावपि तच्छन्दप्रयोगात्तद्वाचकत्वमपि । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् । इत्यादौ तु ज्ञानेऽपि धर्मशब्दप्रयोगो दृश्यने 1 धर्मसूत्रे-न धर्माधर्मी घर- त आवारस्व इति न देवगन्धर्वा न पिनर इत्याचक्षनेऽयं धर्मोऽयमधर्म इनि. यत्वार्याः प्रशमन्ति स धर्पो यद्गईन्ने सोचमा मजनपदेवकान्तस- ·भट्टगोपीनाथदासिनविरचिन:-..: माहितमाचार्याणां वृत्तसम्यग्विनीनानां वृद्धानामात्मवनामलोलुानाम- दाम्भिवानां वृत्तसादृश्यं भनेतनि । अन्यच्च धर्मसूत्रे-नेमं लौकिकमर्थं पुर- स्कृत्य धर्मावरेत्तद्यथाऽऽने फलायें निर्मिते छायागन्धावनूरपोते एवं धर्म चर्यमाणमा अनूत्पद्यन्त इति । योधायनः--उपदिष्टो धर्मः प्रति. चेदं तस्यानुव्याख्यास्यामः रमातों द्वितीयस्तृतीयः शिष्टागम इति । उप- देशो वेदस्तेन कर्तव्यतया विहितो वैतानिक इति यावत् । प्रतिवेदं प्रतिशासम् । नदि वेदे समुदायरूपेणकाकारक एवं प्रयोगो विधीयते पित नाना। प्रयोगः प्रतिपूरुपमेक एव । तत्त एकशायया स्वेन व्याख्या. तस्तस्यानु तमनु तं प्रानिशाख्यमर्थमन्वित्यर्थः । तच्छाखीय स्मात कच्छाग्वीयं विचारलक्षणं धर्म व्याख्यास्यामः । तावपि नियतों प्रतिशाखमित्यर्थः । मनुरपि- विद्वद्भिः सेषितः सद्भिनित्यमद्वेपरामिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञानो यो धर्मस्तं व्यवस्यथ ।। अनाम्नालेषु वेदेषु कथं स्यादितिचेद्भवेत् । यं शिष्टा ब्राह्मणा यः स धर्मः स्यादशङ्कितः ॥ इति । योपायनोऽपि-- धर्मशास्त्ररथारूदा वेदखड्गधरा द्विनाः । क्रीडार्थमपि यद्व्युः स धर्मः स्यादन्तिः ।। इति । विश्वामित्रोऽपि- यमार्या: क्रियमाणं हि शंसन्त्याममदिनः । स धर्मो यं विगहन्ति तमधर्म प्रचक्षते ।। वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेप चापरः ! शिष्टाचारः स्मृतो यस्तु त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥ इति । आपस्तम्ब:-- यं शिष्टा पाह्मणा ब्रूयुः स धमा मानुपः स्मृतः। आर्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्नणानुसंधत्ते स धर्म वैक्ति तत्वतः ॥ इति । धारदापुराणे- पुरणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रार्थचिन्तकाः ।

·उपोद्धातः।
सदाचाररता ये च तदुक्तं यत्ननश्चरेत् ।। इति ।
अनुपादेयवचना उक्ता हेमादौ सान्द--
वेदाधिगमहीना ये शौचाचारविवर्जिताः ।
नास्तिकाः पण्डितमन्यास्तेषां वाग्यं विवर्जयेत् ।।
येपा.विश्वेश्वर विष्णा शिव भक्तिर्न विद्यते ।
न पां वचनं ग्राह्य धर्मनिर्णयसिद्धये ॥ इति ।
पाऽपि-
वाचं व्याकुर्वते नैव मीमांसन्तै न चाध्वरम् ।
शुष्कतर्करता ये व तेषां वाक्यं विवर्जयेत् ।। इति ।
कालिकापुराणेऽपि-~-
वैदे च वेदनायां च कर्मण्यपि च वैदिक ।
श्रद्धा नास्ति च येषां च तेषां वाक्यं विवर्जयेत् ।। इति ।
वेदना वेदार्थज्ञानम् । याज्ञवल्लयः-
श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च मिययात्मनः ।
सम्यक्सयल्पनः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम् ।। इति ।
मया भोजनव्यतिरेकेण जलं नैव पेयमित्येवमादिः कथन सम्यरमः
फल्पजः सम्यनिश्चयो नियमोऽपि धर्ममूलं भवति विध्यभावेऽपीत्यर्थः ।
धर्मसूत्रे-
दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः साहसं च पूर्वेषां तेषां तेजाविशेपेण प्रत्यवायो
न विद्यते तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जानः सीदत्ययर इति ।
याज्ञवल्क्या-
कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म समाचरेत् ।
अस्व लोकविदिष्टं धर्मप्याचरेन तु ॥ इति ।
स्मृयन्तरे-
अनुष्ठिनं तु यईवर्मुनिभिर्पद धिनम् ।
नानुछैणं मनुष्यन्तु तदुक्तं पर्ष चाऽऽपरेन् । हान ।

·।
भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः-
अभ्युदयो धर्मस्य साक्षात्फलं निःश्रेयसं तु तत्त्वज्ञानद्वारा । तथा
च स्मृति:-
धमात्सुख च ज्ञानं च ज्ञाना-मोक्षोऽभिजायते । इति ।
स च धर्मः स्वसवर्णाश्रमोचित एव वर्तव्यः । तथा च स्मृतिः-
वर्णाश्रमोचितं धर्म कुर्वन्ने सुरसी भवेत् ॥ इति ।
भगवद्गीतास्वपि-
अयानस्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ।। इति ।
गणेशगीतास्वपि---
शस्तोऽगुणो निजो धर्मः
साङ्गादन्यस्य
धर्मतः
निजे तस्मिन्मृतिः श्रेष्ठापरत्र भयदः परः ॥ इति ।
अगुण इति पदच्छेदः । मनुः-
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।
तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्रामोति परमां गनिम् ।। इति ।
पूर्मपुराणेपि-
यथाशक्ति चरेत्कर्म निन्दितानि पिवर्जयेत् ।
विधूय मोहकलिल लब्ध्वा योगमनुत्तमम् ।
गृहम्थो मुच्यने धन्धानात्र कार्या विचारणा ॥ इति ।
तत्र साधारणधर्मानाद बृहस्पतिः--
दया क्षमाऽनसूया च शौचानायासमङ्गलम् ।
आर्पण्यास्पृहे चैव धर्माः साधारणास्त्विमे ।। इति ।
विष्णुरपि--
क्षमा सत्यं दमः शौच शम इन्द्रियनिग्रहः ।
अहिंसा गुरुशुश्रूपा नीर्थानुसरणं दया ।।
आत्मज्ञानमलोभित्र देवताना च पूजनम् ।
मार्पण्यानसूये च धर्म सामान्य उच्यते ॥ इति ।

·७ ।। उपोद्धातः 1 असाधारणधर्मनाह वृहरपति:-- स्वाध्यायोऽध्यापन चापि यननं याजनं तथा । “दानं प्रतिग्रहवापि षट् कर्माण्यग्रजन्मनः ।। इज्याध्ययनदानं च मजानां मतिपालनम् । शस्त्रास्त्रधारण सेवा कर्माणि क्षत्रियस्य तु ।। स्वाध्यायो यजनं दानं पशूनां पालनं तथा । कुसीदकृषिकर्माणि वैश्यस्पैतानि सप्त वै शोचं ब्राह्मणशुश्रूपा सत्यमक्रोध एव च । शूद्रक तथा मन्त्रो नमस्कारोऽस्य चोदितः ॥ इति । भगवद्गीतास्त्रादि- ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । कर्माणि प्रविभत्तानि स्वभावप्रभवेर्गुणः ॥ शमो दमरतपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञान विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ।। शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । द्रानभीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥ ऋपिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वावजम् ॥ इति । गणेशगीतास्वपि- ब्रह्मक्षत्रियट्शूिद्राः स्वभावाद्भिनर्मिणः । तानि पो तु कर्माणि संक्षेपात्तेऽधुना यदे ।। अन्तर्वाधेन्द्रियाणां च कश्यत्यमृजुता क्षमा । नानातपासि शौचं च द्विविधं ज्ञानमात्मनः ।। वेदशास्त्रपुराणानां स्मृतीनां ज्ञानमेव च । अनुष्ठानं तदर्थानां कर्म ब्राह्ममुदाहृतम् ॥ दाऱ्या शार्य च दाक्ष्यं च युद्धे पृष्ठाप्रदर्शनम् । शरापपालनं दानं धृतिरोनारसमावनम् ।। प्रभुता मनोमन्यं मुनीकिर्लोपालनम् । पञ्चकर्माधिकारित्वं क्षात्रं कर्म समीरितम् ॥ नानानस्तुकयो भूमः कर्षणं रक्षणं गाम् ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षिनविरचितः-- त्रिधा कर्माधिकारित्वं वैश्यानां कर्म ईदृशम् ॥ दानं द्विजानां शुश्रूषा सर्वदा शिवसेवनम् । एतादृशं नरव्याघ कर्म शोद्रमुदीरितम् ।। स्वस्वकर्मरता एते मयदाखिल कारिणः । मत्मसादात्स्थिरं स्थानं यान्ति ते परमं नृप ॥ इति । आत्मनो द्विविध ज्ञान शास्त्राचार्योपदेशनं पराक्ष ध्यानजम्परोक्षं च । दाय शस्त्रास्त्रविद्याया दृढतरोऽभ्यासः । शौर्य शस्त्रास्त्रप्रयोगसामथ्र्यम् । दाक्ष्यं परप्रयुक्तशस्त्रास्त्राणां निवारणे निपानेऽपि व्यामोहराहित्यम् । एतत्रितयफलं युद्धे पृष्ठामदर्शनमपराड्मुखत्वम् । तदेतदेक क्षात्रं कर्म । शरण्यपालनं शरण्यः शरणागतस्तस्य पालनं शिविदिलीपादि.. वत्स्वशरीरार्पणेनापि संरक्षणम् । इदं द्वितीय कर्म । दानं कर्णदधीचिव- स्वाङ्गसमर्पणेनातिर्मुस् यार्थसंपादनमिदं तृतीयं कर्म । धृतिनेजास्व- भावमित्येतत्पू त्रयाणामपि विशेषणम् । पूर्वोक्तं त्रयमपि स्वभा- बजेनानागन्तुकन तेजसा सामथ्र्येन च विना न भवतीत्यतस्लेपामिदं युक्तं विशेषणं तिते स्वभावजापति । वेदाध्ययनं तदर्थानुष्ठान चास्य वर्णिकत्वादेव प्राप्तमतो नोक्तं दानेन वा तदुपलक्षणीयम् । प्रभुतेत्यस्येव व्याख्यान मनानत्यमिति चतमिःम् । एवं मुनीतिरित्यस्यैव व्याख्यानं लोकपालममिति पञ्चममिदम । एतानि चतुर्णा वीनां कर्माणि । नरव्याघ नुपेत्येतद्द्यं वरेण्यराज्ञः संबोधनम् । धर्ममूत्रे- अशूद्राणामदुष्टरमणामुपनयन वेदाध्ययनमग्न्याधेयं फलवन्ति च कर्माणि शुश्रूपा शूद्रस्येतरेषा वर्णानामिति । रमृत्यन्तरे- सदाचारपरो विप्रः शुभं यत्र विराजते । सदाचारविहीनस्तु नरकायोपकल्पते ।। इति । आचारः परमो धर्मों नृणा श्रेयस्करो महान् । इह लोके परा के तिः परत्र परमं मुग्यम् । इनि । विष्णुपुराणे- नास्त्याचारात्परं पुण्यं नास्याचारात्परं तपः । नास्त्याचारात्परं दानं नास्त्याचारात्परं मुखम् ।। इति । पराशर:--- आनारस परमो धर्म आचारः परमं नएः ।

·उपोद्घातः। आचारः परमं ज्ञानमाचारारिक न साध्यते ॥ इति । भविष्योत्तरे भावदचनमपि- आचारात्माप्यते श्रेष्ठयमाचारात्फर्म लभ्यते । कर्मणा जायते ज्ञान ज्ञानान्मोक्षस्त्ववाप्यते । तस्माकर्मणि युक्तात्मा शश्वत्त्वं च भयार्जुन ॥ इति । सदाचाराकरणे प्रत्यवायोऽपि तत्रैव- यस्त्वाचारविहीनोऽपि विद्वान्वेदपरायणः । सर्वधर्मबहिष्कार्यों यथा शूद्रस्तथैव सः ।। इति । पराशर:- आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मात एव च । तस्मादस्मिन्सयायुक्तो नित्यं स्यादात्मवान्दिनः। आचाररहितो विप्रो न वेदफलमश्नुते ॥ इति । स्मृत्यन्तरे लौकिकाचारोऽध्यावश्यकत्वेनोक्तः किं पुनः शास्त्रीयः- यद्यपि स्यात्स्वयं ब्रह्मा त्रैलोक्याकर्षणक्षमः । तथाऽपि लौकिकाचारं मनसाऽपि न लड़येत् ॥ इति । भारत आनुशासनिक पर्वणि- दुराचारो हि पुरुषो नेहाऽऽयुर्विन्दते महत् । वसन्ति यस्माद्भूतानि तथा परिभवन्ति च ।। तस्मात्कुर्यादिहाऽऽचारं यदीच्छेद्भूतिमात्मनः । अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् ।। आचारलक्षणो धर्मः सन्तयाऽऽचारलक्षणाः । साधूनां च यथा वृत्तमेतदाचारलक्षणम् ।। इति । स्मृत्यन्तरे- सामयाधारिफा धर्मा देशजातिकुलोमयाः । ग्रामाचाराः परिग्राह्या ये च शास्त्राविरोधिनः। युगधर्माः परिग्राह्याः सर्वत्रैव यथोचितम् ॥ इति । २ ·भहगोपीनारदपक्षिवविरचिता- धर्मसूत्रे-अपातः सामयाचारिकान्धर्मान्व्याख्यास्यामो धर्मज्ञः समयः प्रमाणं वेदा इनि । समयाचारमाप्ताः सामयाचारिकाः । समयभन्दा स्वयमेव व्याचष्टे धर्मज्ञः समय इति । धर्मझा ऋषयः । ननु तत्र कि प्रमाणमन आह-प्रमाणं वेदा इति । अस्मिन्नथे घेदाः प्रमाणमित्यर्थः। सदाचारलक्षणं हारीन आह- सायवः क्षीणदोपाः स्युः सच्छन्दः साधुवाचकः । तेपामाचरणं यत्तु सदाचारः स उच्यते ॥ इति । अनुरपि- यस्मिन्देश य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः । वर्णानां सान्तरालाना स सदाचार उच्यते ।। इति । सान्तरालाः सानुलोमाः । सतां लक्षणं बोधायनोऽप्याह-शिष्टा: खल विगतमत्सस निरहंकाराः कुम्भाधान्या अलोलपा दम्भदर्पलोभ- मोहविवर्जिता इति । आरण्यके पर्वणि- अध्यन्नोऽनमूयन्तो निरहंकारमत्सराः । ऋजवः शमसेपन्नाः शिष्टा एते प्रकीर्तिताः ॥ वियरद्धाः शुचयो वृत्तयन्तो यशस्विनः । गुरशुर्पको टान्नाः शिष्टा एते प्रकीर्तिताः ॥ इति । एतदर्थकं धर्मसूत्रमपि पूर्वमेवोदाहृतं सर्वजनपदेष्यकान्तसमाहितमि- त्यादिकम् । सतामपि सन्नैयाऽऽचारः स्वीकार्यः । अत एव गुरुणोपदि. इयते-यान्यनवानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि नो इनराणि । यान्यस्माफर सुचरिनानि तानि त्वयोपास्यानि नो इतराणीति । अन. यद्यानि अनिन्द्यानि शिष्टा यत्कर्म कुर्वन्ति यञ्च तेपां वृत्तं तदेवान- सरणीयम् । तथा चौपनिषदि-अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्त. विचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संमशिनो युक्ता आयुक्ता अलूक्षा धर्मकामा: स्यः, यया ते तत्र वरंस्तथा तत्र वथा इत्यादि श्रूयते । यदि कदाचित्ते तब श्रोते स्मार्ने वा कमणि वृत्ते वाऽऽचारल- क्षणे विचिकित्सा संशयः स्यामवेधे तत्र तस्सिन्देशे काले वा ब्राह्मणा. स्तभ कर्मादौ युक्ता इनि व्यवहितेन संबन्धः कर्तव्यः । संगर्शिनी ·उपोद्धातः। विचारक्षमाः ! युक्ता अभियुक्ताः कर्मार्ण वृत्ते वा । आयुक्ता अपरम- युक्ता अलूक्षा अरूक्षा अकरमतयः । धर्मकाया अष्टार्थिनोऽकापहता इत्येतत्ते यथा तत्र तस्मिन्न मेणि हत्ते वा वरंस्तथा त्वमपि वर्तया इति विद्यारण्यश्रीपादास्पातेयं श्रुतिः । उपनिषत्पदनिरुक्तिराचार्य दर्शिता- उपनीयममात्मानं ब्रह्मोपास्तिद्वयं ततः । निहन्त्यविद्या तज्जा च तस्मादपनिपामता ।। इति । स्मृत्यन्तरे- नित्यं नैमित्तिकै काम्यमिति कर्म विधा भवेत् । नित्यनैमित्तिके एव मोक्षार्थी कर्मणी चरेत् ॥ इति । गीतासु भगवताऽपि मुमुक्षोरर्जुनस्य फलासक्तिनिपिद्धा- योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्ग त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ।। कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । इति । योगलक्षण पतञ्जलिराह-योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इति । संप्रज्ञाता- संपन्नातभेदेन द्विविधो योगः । संमज्ञातोऽपि वितर्मानुगतो विचारान- गत आनन्दानुगतोऽस्मितानुगत इति चतुर्विधः । तत्रापि वितर्कः सवि. तर्कनिर्वितर्कभेदेन द्विविधः । एव विचारोऽपि सविचारनिरिचारभेदेन । असंमज्ञातोऽपि द्विविधः । भवप्रत्यय उपायप्रत्ययधेति । भवप्रत्ययो द्विविधः । विदेहानामन्यः प्रकृतिलयानामन्य । उपायमत्ययोऽपि निविधः । स्वतोऽव्युत्थानः परतोऽव्युत्थान उभयतोऽप्यच्युत्थान इति बहुविधो योगः। एतेपा लक्षणानि पतञ्जलिमूत्रेभ्य एव ज्ञेयानि । योगस्य ज्ञानोपायत्वं मूवित भगवता हिरण्यगर्भण-अथ तदर्शनाभ्यु. पायो योग इति । व्यतिरेकमुखेण दक्षेणापि दर्शितम्- स्वसंधं हि तद्ब्रह्म कुमारी बीमुख यथा । अयोगी नव जानाति जात्यन्यो हि यथा घटम् ॥ इति । योग्येव जानातीति तृतीयपादार्थः । स्मृतिमाशे- नियमेव यमैयुक्ता आचारेण च संयुताः । कर्माणि ये प्रकुर्वन्ति तेषां सिद्धिस्तु शाषनी । इति । 1 ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः- यमनियमानां फलान्याह पतञ्जलि:~-आहिंसापतिष्ठायां तत्सं- निधी वैरत्याग इत्यादिना । यमनियमलक्षणमपि स एवाऽऽह-- अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः । शांचसंतोपतपःस्वाध्यायेश्व रमणिधानानि नियमा इति । नित्ये कर्मणि शुद्धिः प्रधानं फलं तूपस- जनम् । अत एव भुज्यमानेऽपि फले तदनित्यत्तसातिशयत्वादिदोषद- निरूपो विवको न प्रतिवध्यते । तदुक्तं वार्तिककृता- नित्येषु शुद्धेः प्राधान्याद्भोगोऽप्यप्रतिवन्धकः । भोगं भगुरमीक्षन्ते बुद्धिशुद्धधनुरोधतः ।। इति । फलाभिसधिराहित्येन वर्मकरण एव ज्ञानं ज्ञाने सत्येवामृतत्वमा तिर्नान्यया । तथा च श्रुतिः--न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेऽ. मृतत्वमानशुरिति । वेदान्तेषु गीतासु चाप्येवमेव प्रतिपादितम् । नित्य- नैमित्तिककमभ्यामुपात्तदुरितपरिहारोऽपि जायत इत्याहुमुपादा:- नित्यं नैमित्तिकं कुर्यात्प्रत्यवायभयायतः । मोक्षार्थी न प्रपोत तत्र काम्ये कदाचन ॥ इति । पापक्षयार्थत्वमपि कर्मणा धर्मेण पापमपनुदतीति श्रुतेः । कर्मणा वेदनेच्छासंपादकत्वं वाजसनेयिनः समामनन्ति-तमेत वेदानुवचनेन ग्रामणा विविहिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति । अनाशकेनेति पदच्छेदः । विहितत्वमात्रबुद्धया क्रियमाणत्वेन कर्मणा संस्कारकत्वमपि। नथा च गौतमः-यस्यैते चत्वारिंशत्संस्कारा अष्टावात्मगुणाश्च स ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां चाऽऽमोतीति । ते च सस्कारास्तेनैवोक्ता:- गर्भाधान'मवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणाममाशनचौलोपनयनानि चत्वारि वेदप्रतानि स्नान सहधर्मचारिणीसंयोगः पञ्च महायज्ञा अटका पार्वणः श्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी चैयाश्वयुजीति सप्त पाकयज्ञसंस्था अग्न्याधानमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमाती चातुर्मास्यान्याग्रयणेष्टिनिरूढपशुवन्यः सौत्रामणीति सप्त हविर्यसंस्था अनिष्टोमोऽयमिष्टोम उथ्यः पोदशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽशौर्याम इति सप्त सोमयज्ञसंस्था अावात्मगुणा दया सर्वभूतेषु शान्तिरनमूया शौचमनायासो माङ्गल्यमकार्पण्यमस्पहेति । सान समावर्तनम् । म पनारिणीसगोगों विवाहः । पार्वगः पार्वण स्थालीपाकः । श्राद्धं मासिकसंज्ञकम् । अमावास्यायामपराहे मासिक- ·। । उपोद्घातः । मिति गृहाविहितम् तस्यैव संस्थास्यात् । तथ संग्काररत्नमालागाम- स्माभिः साधितमग्नि तातो द्रष्टव्यम् । श्रवणी पौर्णमासी तत्र पतिव्यं श्रवणाकर्म । आरायणी सामीपा नत्र कर्तव्यं मत्यवरोह णम् । चैत्री तत्र पार्तव्यः शूरमयः । आययु.२श्विनी पोगासी तत्र कर्तव्यमाश्वयुजीया । जोपासनहोमस्य संस्थात् खानसमते । तथा घ तत्सूत्रम्-रया पिाकोटका अमाश्राद्धमापामनहोमः श्रावणगाय- हायणी चैत्रीति सा पाफर संस्था चवदयमेके चश्रीस्थाने समागन. न्तीनि । पाकशब्दः प्रशस्तवान्यरुपयाची च । पाकयज्ञाः प्रशस्तयशा अल्पयशाच । द्रूपाः संस्थाः पकियझसंस्था इत्यर्थः । प्रशंसाया पाकना- अस्तं पाफेन मनसेति मन्त्रं दृष्टः । अल्पत्ये योऽस्मत्पाकतर इत्यस्मिन्मन्त्रे। यदि पाकशब्दः पत्तो वर्तेत नदा सस्थापाहपूत्रानुसारिनिराश्वयुज्याः सूत्रकृता सत्यापाढेनाधिहितत्वेन गृह्यन्तरीक्तस्योपासनहोमस्यैन तत्स्थाने स्वीकार्यत्वेन तत्र च पाप वन पाफरशसंग्यात्वं शास्त्रान्त. रोक्तमनुपपन्नं स्यादिति । वय्चानागपीदमेवाभियतम् । अन्यथाऽऽज्य- होमेपु पाकयशानामतत्तन्त्रमितियचनसितम्बत्व न स्यादिति । यस्मा- देतेपु संस्कारा आम्नातास्तश्च नामाण्यमेवाऽऽस्यतेऽनः प्रशस्ता अल्प- तन्त्रत्वादल्पाश्च । के पुनरते संसारा उपनयनायाः । तम्मात्सगां पाकयज्ञत्वमिति । पाक यशपदम्य स्तुत्य लाट्यायनद्राचायणाभ्यामुक्त पाफयज्ञा एकामा यशा दनि । योधायनोऽपि फर्मान्तसूत्र आह-फियत्यः पाकयज्ञसंस्थाः फिगत्यो विज्ञ स्थाः शियत्यः सोमसंस्था इनि । हुनः महुन आतः शूलगी बलिहरणं प्रत्यवरोहणमष्टका अपरिमिता उ यो युवते यश्च विचान्यत्र बिहार दृ. यते सर्यास्ताः पाक.यशसरया इति । विहारादन्यत्रासिपेण यकिन- घेतानेकवेत्यर्थः । आश्वलायनोऽपि यः पायदा झुता अनी हू माना अनमी प्रहुता बामणभोजनं वामणि हुतमिति । तनानन्तर्गतः पनिरूढस्तस्य यन्मो बन्धन यस्तदास्य यम् । मुत्रामदेवता गुराग्रहसायं कर्म मात्रामणी । अधिः पुरोटाशमानारपश्यादि । तत्साध्या ये यशास्ते सुधिर्यज्ञादून। इत्यर्थः यद्यप्यन्यायाने पिक साध्यता नास्ति तथाऽपि पयमानेष्टवादिगतयिासंबन्धमादाय परिर्पः सत्यम् । यद्यपि सोपामणीद्वयमस्ति तथाऽपि चरकाग्र भागा पर सौत्रा- मण्या संस्थात्वं न फौफिल्या इति विध्यपरापपार पाने साघपि.

·१४ भट्टगोपीनाथदीक्षिनविरचितः-- प्यामः । बोधायनातु- अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावायणं चातुर्मा- स्यानि दाक्षायणयशः कोण्डपायिन्य इति सांत्रामणांमु के अवत इत्येवं सप्त दृचिर्यज्ञसंस्था आह । आयं विशेष:--पदा दाक्षायणयज्ञस्प संन्यात्वं नदा निरूदप गुबन्धस्य न । एवं काण्डपापिनीनां संस्थाले सौगाण्या न । केपाचिटाचार्याणां मत पिण्डपितृयज्ञस्य संस्थात्वम् । अस्मिन्मत आनयणष्टेः संस्थात्वं न । लाट्यापनद्राखायणयोर्मते पाय- यहस्प संस्थात्वम् । अस्मिन्मत आग्रयणेऐः संम्यातम् । अन्यथा हवि. सप्पष्टत्यापत्तेः । न चेष्टापतिः । मतभेदेन सप्तन्योपपत्तावष्टत्वाल्प- नाया अनुचितवनेशापयतमाशयवान् । एवं फसंस्थाविपये विकल्पोऽवशिष्टाः सर्वमते समानाः । पारुपतसंस्थासपि मूलगस्प संम्यान गानममते । फेपाचिन्मते वैश्वदेवस्य संस्थात्वम् । अत्रापि यदा लगवस्य संस्थात्वं तदा श्वदेवस्य न संस्था यदा श्वदेवस्य तदा न मूलगवस्य । वश्वयमे फे पीरपाने समामनन्तीति वैश्वानससूत्रा. अथाऽन्यतास्य संख्यात्त तथा हरियने पपि द्रष्टव्यम् । शारखान्तरे अपते नगिनित्यं गया । गोरपिशनिमस्था न करोति स पापीयान्भ- यतीति। न चोरादिपु कामबरणेन नियत्वाभावात्मस्थात्वानुपपतिः। अमिष्टोमे न मी यगन्ने योनि वीपया नित्यत्तमपि तेन च संम्भारमुपसगी वारम् । अगि दीपो गेगा लोकऽकर्मन्युपा- लाभग्नानि नियतानीनि मूण चौधायनगी मायुक्तसंस्थास्वयलेन पनि पायापापि मितत्वात । अग्नि घमस्यानामकरणे शाखा- नरे दोश्ररणम् । यो मितिसम्मान गनि स पापीयान्भः वीति । पापीया पाटेर निन्दाऽपि । निन्दिनम्या वयापननम् । र चया:-- शिनिम्याननुष्ठानानन्दाय च मेग्नान । भनिहान्द्रियाणा नग: पानमन्छनि ॥ इति । ननु निन्याना मध्यापदनादिया गयानां च को भेटा, मन्य- सापनियत्वगोभमत्रापि तुन्यारादिति मन्यम् । भेदागिद्धवर्ष पानन्दपपु नान्याकारात् । एवं पविजातीयफलजनकालमेर संग्यापित्य न मिदं भेदोशी गिध्यान । मायामो रुटी पोगा। मम्परम्पा म्पिनिर्वानः वर्गोफ पिनातीपं फलं ·स्पोद्धातः। भोक्तुं यया क्रियया सा संस्थति । अथवा विजातीयप्रत्यवायोत्पत्तिम. तिबन्धकत्वं संस्थास्वमिति लक्षणं भेदक द्रष्टव्यम् । सोमगुणकं कर्म सोम इत्युच्यते । तत्साध्या यज्ञाः सोमयज्ञास्तद्रूपाः संस्था इत्यर्थः । सप्त पाकयज्ञसंस्था इत्यत्र पाकयज्ञसंस्थाः सप्तत्यन्चयः। पाकयज्ञसंस्था उद्दिश्य सप्तन्वं विधीयते । तच्च सप्तत्वं लक्षणया सप्तान्यतम- त्वम् । उद्देश्यविधेयभावस्थले विधेयतावच्छेदकरूपेण विधेयस्योद्देश्य- तावच्छेदकव्यापकत्वबोधी व्युत्पत्तिसिद्धः । उद्देश्यतावच्छेदकं पाफय. ज्ञसंस्थात्वम् । विधेयतावच्छेदकं सप्लान्यतमत्वम् । तया च पाकयज्ञ- संस्थाः सप्तान्यतमा इत्यर्थ आधिक्यव्यवच्छेदसिद्धिः । एतेन सिद्धय- सिद्धिच्याघातो निरस्तः।न्यूनत्वव्यवच्छेदस्तु सप्तत्वान्ययादेव लभ्यते । एवं हविर्यज्ञसंस्थासोमयज्ञसंस्थास्वपि द्रष्टव्यम् । विविदिपासंस्कारपक्ष- योरवान्तरविशेषो विस्पष्टमुत्तो वार्निकसारे- जाता विविदिपाऽवश्यं संपाद्याखिलसाधनम् । सफलं जनयेदाशु बुभुक्षादिया तथा ।। प्रतिवन्धकपाप्मानं नाशयचित्तसंस्कृतिः । साधनानि तु वोधस्य संपाद्यानि तु यत्नतः ।। वर्णाश्रमादिशात्रेण परितोऽकरणे भयम् । पश्यन्करोति यत्कर्म तत्संस्कारकमुच्यते ।। तमेवामिति वाक्येन मेरितो बोधवाञ्छया। अन्तर्यामिण्यर्पयेद्यस्तत्स्याद्विविदिपाकरम् ।। कर्मणाऽपि न लोकः स्यादित्येवं नित्यकर्मणाम् । फलं श्रुतं तथाऽप्येतदनेच्छर तच्छुतेः ॥ नित्येषु शुद्धः प्राधान्यानोगोऽप्यतिबन्धकः । भोगं भगुरमीक्षन्ते वृद्धिशुद्धधनुरोधतः ।। काम्येप्यपि मुमुक्षुश्चेत्फलं देय समर्पयेत् । एतद्भगवता मोक्तं कर्मबन्धनियत्तये ।। यत्करोपि यदनासि यज्जुद्दोपि ददासि यत् । पचपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ।। शुभाशुभफलरेयं मोक्ष्यसे कर्मवन्धनः । कर्मण्येवाधिकारने मा फलेषु कदाचन ॥ इति ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः- साक्षान्मोतसाधनं तु ज्ञानमेव । तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यनेऽयनायेनिश्रतः । तमात्मानं विदित्वा ज्ञात्वा मृत्युमनिक- म्यति । जात्मदना.न्योऽयनाय मोक्षाय मुक्तय इति यावत्पन्या मार्गो न विद्यत इत्यर्थः । आत्मशब्देन ब्रह्मान । यचाऽऽमोति यहादत्ते यच्चात्ति विपयानिह । यचास्य संततो भारस्तस्मादात्मेति वीर्यते ॥ इति वचनात् । अत्र मुग्या मुक्तिः कैवल्याख्या । सालोक्यसारूप्य- सायुज्यसामीप्पारयाश्चतस्रो मुवस्तु फलभूना अनित्याः सातिशया अमुरयाः । तर पल्याख्या मुति नजन्य । चल्यं स्वरूपमतिष्ठा चिनिमक्तेरितियोगशास्त्रान्तिमसूत्रप्रतिपादितस्वरूपो मोक्षः चल्य- ६८ नोच्यते व्याख्यानमेतत्सून भोजगजेन--चितिशतेत्तिसारूप्य. निवृत्ती सतरूपानावस्थानं चल्यमुच्यत इति । सारोक्यसारूप्य. सायुज्यार मुक्तित्रये प्रमाणं तु-एतासामेव देवताना सायुज्य गार्टि - समानरोक्नामामोतीति तैत्तिरीयश्रुतिः । सामीप्यमुक्ती तु ५.श्रद्ध य ापवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वासो मक्ष्यचर्या चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरपो ह्यव्ययात्मेति मुण्डर श्रुतिः प्रमाणम् । सूर्यद्वारेणेत्यस्य सूर्योपलक्षितेनाचिरादिमार्गेण गरमा यत्र सत्यलोके सोऽमृतः पुरुषो ब्रह्मा वर्तते तत्र यान्तीत्यर्थात् । एता एव कर्मफलभूताः । अत एव पशब्देन शास्त्रान्तरे निर्दिष्टाः । या तु ज्ञा- फलं निरतिशयानन्द लक्षणा फैवल्याख्या मुक्तिस्तस्यामपि त्तिरीयश्रुतिरेव प्रमाणम्-य एवं विद्वानुदगयने ममीयते देवानामेव महिमान गयाऽऽदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमस. सायुज्य सलोक्तामामोत्येतो वै सूर्याचन्द्रमसोमहिमानों ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद्ब्रह्मणो महिमान- मामीति तस्माद्रह्मणो महिमानमिति । अत्र केवल कर्मणा चन्द्रलोकमाप्तिः । य एवं विद्वानिति विद्वच्छब्दाभिहितप्रतीकाद्युपासनात्रयघतो देवानां महिमानमित्यनेन सालोक्यादित्रयम् । ब्रह्मणो विद्वानित्यनेन ब्रह्मज्ञा. नवास्तु एतौ कोपासनप्राप्या सूर्यचन्द्रयोर्महिमानौ सातिशयत्वादिदो- पवन्तो बुद्ध्वाऽभिनयति अभिः पराकरोति । तस्मादधि निरतिशयं ब्रह्मणो महिमानमामोतीत्यर्थः । मतीकायुपासनया सालोक्यम् । अन्तरेण ·१७ उपोद्घातः। मतीक स्वात्मनः पृथक्त्वेनश्वर्यविशेषविशिष्टतया देवताया उपासकस्य च रूपतः साम्यं सारूप्यम् । इयमेव साटितेत्युच्यते । समानर्धितेत्यर्थः। सगुणं देवतारूपम् । अहंग्रहेणोपास्यदेवतातादात्म्यं प्राप्नोति तदिदं सायुज्यम् । ऊध्वरेतसां स्वाश्रमोक्तधर्मानुष्ठानवतां सामीप्यमिति चत- मृणां स्वरूपं ज्ञेयम् । यन्मोक्षपदं ज्ञानं सैव विद्येत्युच्यते । तथा च गौडपादीयसूत्रम्-सव विद्येति । चैतन्यस्वरूपा शक्तिरिति पूर्वसूत्रोप- स्थितायाः शक्तेस्तत्पदेन परामर्शः । कर्मभिश्चतस्रो वासना मैत्रीकरुणा- मुदितीपेक्षाख्या जायन्ते नामिश्रित्तशुद्धिरिति । तथा च योगसूत्रम्- मैत्रीकरुणामुदितीपेक्षागां सुखदुःखपुण्यापुण्यविपयाणां भावनातश्चित्त- प्रसादनमिति । इह सुखादिशन्दैस्तद्वन्तः प्रतिपाद्यन्त इति राजमार्तण्डः । तत्र सुखविषया मैत्री सुखवत्सु । दुःखविपया करुणा दुःखिषु । पुण्यवि. पया मुदिता पुण्यवत्सु । पापविषयोपेक्षा पापिप्विति । एवं व्यवस्थिति- विष्णुभागवते प्रसिद्धा । एतासां भावनातश्चित्तप्रसादनं चित्तशोधन भवतीति द्रष्टव्यम् । ज्ञानद्वारा कर्मणां मोक्षसाधनत्वम् । उभाभ्यामपि पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणा गतिः । तथैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते शाश्वती गनिः ।। इत्यत्र यद्यप्युभयोस्तुल्यत्वं प्रतीयते तथाऽपि तमेव विदित्वेति श्रुत्या ज्ञानातिरिक्तस्य साक्षान्मोक्षसाधनत्यनिरासेन कर्मणां परम्परया मोक्षसाधनत्वस्य वेदान्तादिशास्त्र सिद्धान्तसंमतत्वेनात्र सामान्यतः साध- नत्वमादाय सुन्यताया वक्तुं शक्यत्वेन तमेवमितिमुख्यश्रुतिविरुद्धत्वेन च साक्षान्मोतसाधनत्वाकल्पनात् । अत एव काशीमरणान्मुक्तिरित्यत्र ज्ञानद्वारेचेति सिद्धान्तितं शास्त्रकारैः । कर्मभिनिःश्रेयसमित्येतत्सूत्रे निः यसशब्दार्थो निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसं यद्यस्येष्टं तदाप्यत इति न तु मोक्ष आप्यत इति । अथवा कर्मभिनिद्वारा मोक्ष आप्यत इत्यर्थः । अन्यथा तमेव विदित्वेतिश्रुतिविरोधतादवस्थ्यापत्तेः । वार्तिके- यद्यप्यत्र श्रुतेनं सौन्दर्यावगमे सति । ज्ञानेच्छा स्वयमेव स्यात्तथाऽपि श्रवणादिषु ॥ प्रतिबन्धकपापस्य संक्षये कर्मभिः कृते । माधुर्य पित्तलस्यैव जायते वेदनासचिः॥ ऐहिकामुमिफत्वादिभेदोऽप्यूह्योऽनया दिशा ॥ इति । ३ ·भट्टलोपीनाथदीक्षितविरचितः- तत्र सामान्येनाधिकारिणं वर्णयन्ति न्यायविदः-अर्थी समय विद् शाखापयुदस्तस्तत्राधिकारीति । शास्त्रशब्दस्तदनुसारिमीमासाटिए- रोऽपि । वेदपरोऽपि चित् । शास्त्रयोनित्वादिति सानादीविद्यास्त्रं यर- शास्त्रमित्यादिशान्तिकृताच पहारात् । उक्तं च भामत्याम्- प्रवृत्तिा नित्तिा नित्येन कृतन वा । घुमां येनोपदिश्येत तच्चासमाभिधीयते ॥ इनि । तृतीयप्रश्न सूत्रे तेपामेव ब्राह्मणपिहिना यज्ञा येप कातन्यपविनि- पिद्धं यया द्रव्यवत्ता शरीरमान्य वेति । येषु नवर्णिपु यज्ञस्य साङ् गस्य कात्स्न्य विद्वत्ताऽवचा तथा भगवान् शरीरदाढवं सवर्ण- स्त्रीपरिग्रह ऋत्विगादिसंपत्तिद्धपत्यता तेपामेव यज्ञा न तु परमुखेण पृष्ट्वाऽपि पारो भवन्ति । तथाऽथ संपादयिष्यामीति । अत एर यस्य त्रैवापि धान्य स तु सोमं पिदिनः । इत्यादि स्मयते । तथा सी नासवर्णा मन्त्रपाठमात्रवती सत्यप्यधि- कृता । तेषां वर्णिाना स्त्री पुंक्च पुपान्त्रिपनि सूनाभ्यामेरपेण तेपा वणिक्यः स्त्रियोऽपि गृह्यन्ते । एपकारः फलकामिनामपि शूद्राणाम. ग्न्याधानादिप्रापलिङ्गनिरासार्थः ब्राह्मणेन विहिता ब्राह्मणवि- हिताः । ब्राह्मणेनेति स्मार्तधर्माणा शूद्रेऽपि प्राप्तिनिवारणार्थम् । ब्राह्म- णेन विहिताः श्रीता एर स्फुटयितुं यज्ञा इत्युक्तम् । यज्ञशब्देन श्रोत- स्वेनोपरक्षिता अग्न्याधानादयो गृह्यन्ते । तथा शरीरकान्य येपाम- गानुष्ठानमविप्रतिपिद्धं न विरद्ध तेपामेव ते यज्ञा नान्येपामन्धपद्रु. मूयवधिराश्रोत्रियाकिंचनानागाज्यापेक्षणविष्णुब्रमणमन्त्रोच्चारणसवार नयाजमानदक्षिणामु यज्ञाङ्गेषु विरोधोऽन्यथा स्यात् । अनधीनस्थापि त्रिवृद्र मिष्टत्मायश्चित्तस्पेन भिदितः साधुट चस्याम्पाधानादिवर्यमादपणय, कनो भवति तस्याधिकारी नित्यनैमित्तिकेषु । अकिंचनस्यापि नित्ये- विष्टिपश्चातुर्मास्येषु सोमेषु चान्वाहार्यमात्रस्य दक्षिणात्वस्य विधास्य- मानत्वात्मतिप्रसाः । तथा मृतभार्यस्य दाराशक्तस्य स्वार्थमा पानं कल्पसूत्रे पक्ष्यते तस्य विना भार्ययाऽपि । कल्पसूत्र एव पक्षे पत्नी निर्मन्येन दहन्तीति तत्राप्यययः स्वार्थमेव स्थापनीयाः । अभाणापि नित्यं कार्य प्राणिकानाक्षेत्राधिकार इति । विहितपतिपिद्धयोनित्यने- मितिगोथानममकरण करणे च दोप उत्तो याज्ञवल्लयेन- ।

·। उपोद्यातः। विहितस्याननुष्टानानिन्दितस्य च सेवनात् । भनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ।। इति ।। आधानसूत्रे- कर्ममिनि श्रेयसं तानि शब्दलक्षणानि धार्यन्ते वैदि. काना शब्दाना स्मृतिग्रहणानि लौकिकानि कर्मणाऽभ्युदयोऽकर्मण्य. मत्यवायो नियत्तानां त्वकर्मणि दोपो येषां लोकेऽकर्मप्युवालम्मस्तानि नियतानीति । निःश्रेयसमित्यत्राचतुरेति मूत्रेण कर्मधारयेऽकारान्तता। तानि कर्माणि शब्दो निरपेक्षा विधिप्रत्ययश्रुतिर्लक्षणं प्रमाणं येषा तानि । विधिर्हि विधेयकमणि फलसाधनता विना न पर्यवस्पतीति' भावः । तानि निःश्रेयससाधनानि धार्यन्तेऽवधार्यन्ते । कुतो यतः शब्दा विविदिपन्तीत्यादयो विविदिपायुत्पत्तिद्वारा निःश्रेयससाधनत्वे प्रमा- णानि । फर्मणामप्रामाण्येऽपि निःश्रेयससाधनप्रमाणोफ्कारकत्वानिय. असाधनानीत्यवधार्यन्त इति भावः । वैदिकाना शब्दाना स्मृतिग्र. हणानि लौकिकानीत्यन्न तानि शब्दलक्षणानि धार्यन्त इत्यनुवर्तते । लौकिकान्यपि कर्माणि तानि तादृशनिःश्रेयससाधनानि शन्दलक्षणानि धार्यन्त इत्यन्वयः । ननु तथा लौकिकेप श्रुत्यभाव इत्युक्तं तत्राऽs:- वैदिकानामित्यादि । मन्त्रवालणरुपस्थ वेदस्थैकदेशभूताः केचिकचिः मन्त्रा एव कचिद्विधय एव कचिन्नोभयं किंतु वैवानिकर्मप्रकरणमता. थवादमन्त्रावयवा एक प्रसङ्गन सिद्धार्थानुवादिनस्ते वैदिकाः शब्दास्तेपां. सार्यानां या जायन्ते स्मृतयो मन्त्रादीनां सर्ववेददर्शिनां ताः स्मृतय एच ग्रहणानि प्रमाणानि येषां तानि तथा । तेषां कर्मणां कर्मणाऽनुष्ठा- नाभ्युदयः फलं प्राप्यते । येषां चाकर्मण्यननुष्ठाने च न प्रत्यवायः श्रूयते तान्यनियतानि तेषां स्वित्यर्थः । अश्रुतानुष्ठाननिमित्तानां कर्प- णामनियमेनेच्छायामनुष्ठानम् । अनिच्छाया नेति तान्यनियतानि तेपा- पकण्यननुष्ठाने न प्रत्यवायो भयनि । तस्मादयश्यं वाक्येनेवाभ्युदय- लक्षणं यद्यत्र विहिनं तत्र य.र्मणाऽनुष्ठानेन भवेदित्यायेद्यत इति व्याख्यातृभिनिकृष्टः सूत्रार्थो वर्णितः । येषां मागभावानां प्रतियोगि- भूने कर्मणि निषिद्धक्रियरूपे दोषः प्रत्यवायापूर्वामिनि तानि मागभाव- परिपालनरूपाणि कर्माणि नियतानि नियमनानुष्टंयानि नियतफलानि च । येषां विहितानामकर्मणि वर्मणो विरुद्ध मागभायपरिपालनरूप उपा- लम्भो निन्दा लोके स्मृतिशिष्टरूपे तान्यपि नियमेन फतव्यानि नियत- फलानीत्यर्थः । अन्यच्च तत्रैव तयारिवत्वाहामणराजन्ययोश्यप, ·. भगोपीनाथदीक्षितविरचिन:- च वेदाध्ययनं तन्नियत तेषामेव ब्राह्मणविहिता यज्ञा येषु कायमवि- प्रतिषिद्धं येपा च प्रकृतिलिङ्गानि यज्ञाः श्रूयन्ते जीवृणीते मन्त्रकृती वृणीते ययपि मन्त्रकृतो वृणीत इति विज्ञायते गायत्रिया ब्रामपत्य परिध्यात्रिष्टुभा राजन्यस्य जगत्या वैश्यस्येति तेपाममिहोत्रं दर्शपूर्ण- भासी च नियती सोमेज्या ब्राह्मणस्याऽऽधानादग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासी च नियताविति । तथा-तथाजीवपितुरिति । नियम्यते इत्याकृष्यते । यस्य वर्णिकस्यान्त्ययोर्वा योऽयं नियम उक्तः स तु तेषां मध्ये तथा जीवपितुरेव नान्यस्य नियमः । तथा नियताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासकारिणी जीवा पितरी यस्य स तथा ! यदि पितरी जीवतस्तहिं तान्यामाधाना. दिये कृत एव पुत्रस्याधिकारो नान्यथा । तमोरक्ताधानोरन्यतरस्य मरणे सत्येवाधिकार इत्यर्थः । भरद्वाजः-न जीवपितुरमयाधान विद्यत इत्येय विद्यत इत्यपरमिति । इदं च पितुरधिकारसत्त्वेऽपि द्रष्टव्यम् । सूबे नृतीयपश्ने उपत्र मादेनरे नियम्येरमिति । अग्निहोनदर्शपूर्णमासव्य. निरिक्ताचातुर्मास्यादिनित्यपदार्या इतरगन्देन ग्राद्याः । कात्यायन:- अथातोऽधिकारः फल्युकानि फर्माणि सर्वपामविशेपान्मनुष्याणां वाऽs- रम्भसामर्यादद्गहीनापोनियपदादा ब्राह्मणराजन्यवैश्यानार ध्रुनः सी चाविशेषादनाचेनि । द्रव्यसंपत्तावन सोमयागः पार्यः । तथा च मन:- यस्प वापिं वित्तं पर्याप्त भृतिवृतये । अयिक वाऽपि यस्य स्यात्स सोम पातुमईति ।। इति । मन्स्यपुराणे- अन्नहीनो दोटाष्ट्र मन्त्रहीनम्तु कस्विनः । आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यशसमो रिपुः ॥ इति । पनुः- पुण्यापन्यानि पुर्वीत अशानो जिनेन्द्रियः। नन्वन्दक्षियजयमेनाय पयरन ।। टिपाणि यमः वर्गमायुः योनि मना पनून् । अन्त्यसदक्षिणा यदम्नम्मानान्वयनो यजेन् । भारममिकी निगाः पीयम्यान वापि भवेन् ।दनि ।

·उपोद्यातः। २१ एतानि वचनानि च काम्यकर्मविपयाणि । यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवाऽऽगन्तुकानि च । विपत्तिस्थापि न स्वर्ग गच्छत्तु पतितो भवेत् ।। तस्मात्त्वग्भिः फलम्लैमधुनाऽन्यरसेन का । नित्यं नित्यानि कुर्यात न च नित्यानि लोपयेत् ।। इति बोधायनेन नित्यानां सोमयागादीनां यथाशक्त्यनुष्ठान- बोधनात् । अनिष्टोमादिकर्यज्ञेयों यजत्यल्पदाक्षणः । स नाऽऽमोति सति द्रव्ये फल दोपं च गछति ॥ इति स्मृत्यन्तरे द्रव्यसत्त्व एव स्वल्पदक्षिणानिपेधस्य स्पष्टतयोकात्याचा तत्र सर्वाणि कर्माणीश्वरार्पणबुद्धयव कर्तव्यानि । तथा च भगवद्गीतासु- यत्करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तस्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ इति । यत्तपस्यसि राम त्वमिति पाशिवगीतासु तृतीयपादपाठः । कुर्यात सततं कर्मानाशोऽसङ्गो मदपणम् । इति गणेशगीतास्वप्युक्तम् । ब्रह्मपुराणेऽपि- ब्रह्मण्याधाय कर्माणि निःसङ्गः कामवर्जितः । प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम् ॥ इति । ब्रह्मण्याधान यह्मार्पणमिति व्याख्यातारः । कामचर्जित इत्युक्त्या फलाभिसंधिराहित्यं प्रदश्यते । ब्रह्मार्पणशब्दार्थस्तत्रैव प्रदर्शिता- ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणा संमगृह्यते । ब्राँव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम् ।। नाहं कर्ता सर्वमेतद्रौत्र कुरुते तथा ।। एतद्ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृपिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। प्रीणातु भगवानीशः कर्मणाऽनेन शावनः । करोति सततं युद्धया ब्रह्मार्पणमिदं परम् ।। यद्रा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात्परमेश्चरे ।

·२६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः- फर्मणामतदप्याब्रह्मार्पणमनुत्तमम् ॥ कार्यमित्येव यत्कम नियतं सङ्गवर्जितम् । क्रियते विदुपा कार्य तद्भवेदपि मोक्षदम् ।। अथवा यदि कर्माणि कुर्यानित्यान्यपि द्विजः । अकृत्वा फलसंन्यासं वध्यते तत्कलेन तु ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्ता तत्कर्मनं फलम् । अविद्वानपि कुर्वीत कर्मणाऽऽमोति त पदम् ॥ इति । ब्रह्मार्पणबुद्धया कर्मकरणे फल पाहत्यमपि ! तदुक्तं व्यासेन- बासुदेवे मनो यस्य जपदोमार्चनादिषु । तस्यान्तरायो मैनेय देवेन्द्रत्यादिकं फलम् ।। इति । तस्माच्चतुर्विधपुरुषार्थोऽपि परमेश्वरमीत्यैव भवतीति ज्ञेयम् । शानिना फलाभिसंधिराहित्येन कर्मसु कृतेष्वपि तानि कर्माणि ज्ञानिनं ना लिम्पन्ति । तदुक्तं दृष्टान्त पहितं वेदान्तपदीपिकायाम्- अझं कर्माणि लिम्पन्ति तज्ज्ञं लिम्पन्ति तानि न । करे तु सज्जते तैलं जिह्वायां तु न सज्जते ।। इति । ज्ञानिनोऽपि कर्मकर्तव्यता व्यासोऽयुक्ता-विहितत्वाच्चाss- श्रमकर्मापीति । न केवलं निपिद्धकर्मवर्जनं किंतु वर्णाश्रमविहितकर्म- फरणमपि। पश्यन्नगीममात्मानं कुर्यात्कर्माविचारयन् । यदात्मनस्तु नियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ॥ इति कापीरवश्रुतौ विदितत्वात् । अपिशब्दो वर्णधर्मसमुच्चयार्थ झी मूत्रार्थः । सांख्यसूत्रमपि-सकर्मस्वाश्रमविदितकर्मानुष्ठानमिति । कर्मश- मेनात्र यमनियमयोपॅहगम् । नितेन्द्रियस्वरूपः प्रत्याहारोऽपि सर्वाश्रमः साधारणतया कर्ममध्ये प्रवेशनीपः । तथा च पातञ्जलसूत्र-ज्ञानसाधन. तया मोक्तान्यष्टी योगाङ्गान्यनापि लम्बानीति तहाध्यम् । यमनिय- मासनमाणायाममत्याहारधारणाभ्यानसमायोऽसागानीति पातञ्ज- लमूत्र सांख्यसूनभाष्ये यत्मदर्शितं तदेतदिति द्रव्यम् । योगस्येति शेपोऽत्र शेयोऽर्थात् । स्मृत्यन्तरे-

·उपोदधातः।
भवाने वैदिक कर्म गुणभूतं तथेतरत् ।
गुणनिष्ठः प्रधानं तु हित्वा गच्छत्यधोगतिम् ।।
पतिते निष्कृतिदृष्टा क्रियाहीने न निप्कृतिः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन क्रियायुक्तो भवेन्नरः ॥ इति ।
गुणेष्वेव निष्टा यस्य सः । शङ्खः-
वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।
वेदो नारायणः साक्षात्स्वयंभूरिति शुश्रुम ।।
यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मातेतिहासिकम् ।
मोहात्समाचरेहिनो न स पुण्येन युग्यवे ।। इति ।
पराशर:-
इदं चिकीर्पता कर्म सामर्थ्य प्रतिपाद्यते ।
सहजागन्तुभेदेन विविध सहनं पुनः ।।
उत्साहौदार्यतारुण्यशरीरोन्द्रियपाटयः।
आगन्तुकं द्रव्यसंपत्स्मृतिवाक्यः प्रपञ्च्यते ॥ इति ।
मनु:-
पण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका ।
याजनाध्यापने चैव विशुद्धाय प्रतिग्रहः ॥ इति ।
भतिग्रहे विशेपश्चतुर्विशतिमते-
सीदशेत्मतिगृहीयाद्रामणेभ्यस्ततो नृपात् ।
ततस्तु वैश्य शूद्रेभ्यः शङ्खस्य यचनं यथा ॥ इति ।
नारदोऽपि-
श्रेयान्मतिग्रहो राजा नान्येपा ब्राह्मणाहते ।
नैतयोरन्तरं किंचित्मजाधर्मादिर सणात् ।। इति ।
राजमतिग्रहनिपेयास्तून्डाखवर्तिराजविपयाः।
यदाह मनु:-
यो राज्ञः मनिग्रहीयाल्लुब्धस्योच्छासवर्तिनः ।
स पर्यायेण यातीमानरमानेकरिगतिम् ।। इति ।

·भटगोपीनाथदीक्षितविरचितः-- यजनं विविध सात्विक राजसं तामसं च- अफलाकादिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः || अभिसधाय तु फल दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञ विद्धि राजसम् ।। विधिहीनमसृष्टान मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहित यज्ञ तामस परिचक्षते ।। इति । यजनफर मुक्त हारीतेन- यझेन लोका विमला विभान्ति यज्ञेन देवा अमृतत्वमाप्नुयुः । यज्ञेन पाहुभिर्षिमुक्तः प्रामोति लोकान्परमस्य विष्णोः । नास्त्ययज्ञस्य लोको वे नायज्ञो विन्दते शुभम् । अयज्ञो न च पूतात्मा नश्यति च्छिन्नपर्णवत् ।। इति । भारते- मुशुजमानस्य ऋविभिश्च यथाविधि । शुद्धद्रव्योपकरणर्यटव्यामति निश्चय ।। तथा कृतेषु यज्ञेषु देवाना तोपण भवेत् । श्रेष्ठः स्यादेवसधेपु यज्वा यज्ञफल लभेत् ।। देवा. सोपित्ता योगासवर्धयन्त्यत । उभयोरोंकयोदेवि भूतियः प्रदृश्यते । तस्मान्यज्ञादिन याति पूर्वज. सह मोदते ।। नास्ति यज्ञसम दान नास्ति यज्ञसमो विधिः । सर्वधर्मसमुद्देशो देवि यज्ञ समाहितः ।। इति । सर्वकर्माणि ज्ञात्वैव कर्तव्यानि । तथा च व्यास:- सात्वा कर्माणि कुति विशिष्टं फलमश्नुते । इति । उद्गीयोपासनाप्रमाणे छान्दोग्योपनिषद्यपि-यदेव विद्यया फरोति तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति । ज्ञानजन्य फलं स्वतन्त्रमेत्यपि तर ताऽऽम्नायते- य उ चैनमेव वेदेति । ज्ञानरहित र्म निष्फलमित्या. हाङ्गिरा.-- ·उपोद्घात। २५ साभिप्रायकृतं कर्म यत्किचिज्ज्ञानवर्जितम् । क्रीडाकरेंव बालानां तत्सर्व निष्प्रयोजनम् ॥ इति । चतुर्विशतिमतेऽपि- हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हता अज्ञानिनः क्रियाः। अपशन्तगतिबन्धः पश्यन्नपि च पङ्गुलः ॥ इति । मनुरपि- विधिदृष्टं तु यकर्म करोल्यविधिना तु यः। फलं न किंचिदामोति क्लेशमात्रं हि तस्य तत् ।। इति ! ज्ञानाभावेऽपि श्रद्धा चेन्नातीय व्ययं भवति । तस्या अप्यभावे तु ज्यर्थमेव । तथा च व्यास:- ज्ञानेन श्रद्धया चव कृतं कर्मातिसिद्धिदम् । नास्तिं तत्र यदि श्रद्धा सर्वथा निष्फलं भवेत् ॥ इति । तन तयोनिश्रद्धयोर्भध्य इत्यर्थः । श्रद्धाया अभावेऽनिष्टं भवतीति . श्रुतिराह-~यो वै श्रद्धामनारभ्य यज्ञेन यजते नास्येप्टमधत इति । गालवोऽपि-- श्रद्धयैव हि कर्तव्यं जपयागार्चनादिकम् । अन्ययाचेद्भवेद्वयर्थ भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ।। इति । कयासः-- धर्मार्थकाममोक्षाणां श्रद्धा परमकारणम् । पुंसामश्रद्दधानानां न धर्मो नापि नत्फलम् ।। इति । श्रद्धास्वरूपमाह व्यास:-- श्रद्धा सात्त्विकी देवी सूर्यस्य दुहिता तथा । इति । श्रद्धामाहात्म्यं श्रुता-यद्धयाऽग्निः समिध्यते । अद्धया विन्दने हविः । श्रद्धां भगस्य मूर्धनि । वचसा वेदयामसि । इति । शास्त्रा विश्वासपरम्परयाऽऽस्तिक्ययुद्धिः श्रद्धा । सर्व कर्माणि भवत्यैव कर्त- व्यानि। तथा च व्यास:-- भक्त्यव सर्वकर्माणि कर्तव्यानि मनीपिभिः । अन्यथा निष्फलानि स्युर्यालानां क्रीदनं गया । इति ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविचितः- तर भक्तिदिविधा मुख्या गौणी चेति । तत्रैवरविषयक ईश्वरप्रीतये यम व्यमिति प्रीत्यपरपर्यायानुरागात्पचित्तवृत्तिविशेषो मुख्या भक्तिः । तथा च भक्तिभीमासान्त्रम्--सा पराऽनुरक्तिरीधर इति । अथातो भत्तिजिज्ञासेति सूत्रोपात्ता भक्तिस्तत्पदाः । तस्याः परति विशेषणम् । परा मुरुया भक्तिमुद्दिश्यानुरक्तिलक्षणत्वेन विधीयत इति तदर्थः । अत एव परेति गोगी व्यायतीति सद्भाव्यम् । गोण्या तु समाधिसिद्धिरिति गोणी कृत्तिक्तिः सेवारूपा ययिता । भक्त्य- पंधरः प्रत्यक्षो भाति । तथा च श्रुति:--पश्चि खानि व्यसृणत्स्वयं- भूस्तस्मात्पराड्पश्यति नान्तरात्मन् । कविधीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदा. चचक्षुरमृतत्वमिच्छन्निति । स्मृतिरपि-- योगिनस्तं पश्यन्ति भगान्तं सनातनम् । इति । ईश्वरमणिधानाद्वति योगसूऽदेवम् । प्रणिमानपद भक्तिपरामिति राजमातहः । ब्रह्ममूत्रपि-अपि संसरने प्रत्यक्षानुमानाभ्यामिनि । ३व्यक्तमा ब्रह्म भत्त्या प्रत्यक्ष भवति श्रुतिस्मृनिभ्या तयाऽवगमा- दिति तदर्थः। भक्त्या वन-यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टु च तत्त्वेन प्रष्टुं च परंतप ।। इति भगवचनमपि । अा प्रवेष्टमित्यनेन ब्रह्मभावाख्यो मोक्ष उच्यते सोऽपि भक्त्यय लभ्य इत्यर्थः । चित्तशुद्धिविधुरस्य वाह्यशुद्धिवैफल्य- माह व्यास:- गङ्गातापन सर्वेण मुद्भारश्च नगोपमः । आमृत्यु चाऽऽचरशाच पिरदुष्टो न शु यानि ॥ इति । स एच-- शाचं दि विविध प्रोक्त बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मृज्जलाया स्मृतं याद्य नावद्विम्तयाऽऽन्तरम् ।। इति । भावशद्धिचित्तशुद्विायत्तसंस्कार इति यावत् । चित्तसंसारानाह बृहस्पतिः-- टया क्षमाऽननुया च शौचालयासमङ्गलम् ।

·२७ उपोद्घातः । अकार्पण्यास्पृहे चैव अष्टावात्मगुणाः स्मृताः । पित्तशुद्धिकरा एते संस्काराः परिकीर्तिताः ॥ इति । पुलस्त्यः- अकाले चेत्कृतं कर्म कालं पाप्य पुनः क्रिया । कालातीतं तु यत्कुर्यादकृतं तद्विनिर्दिशेत् ।। इति । अकाल नागतकाले। द्रव्यादिभ्यः कालस्य प्राधान्यमाह कात्या. यन:- मुख्यकालं समाश्रित्य गौणमप्यस्तु सायनम् । न मुख्यद्रव्यलाभेन गौणकालप्रतीक्षणम् ।। इति । मुख्यद्रव्यलाभेन मुख्यद्रव्यलाभहतुना । गौणकालमप्याह स एव- स्वहालादुतरो गाँणः कालः पूर्वस्य कर्मणः । यद्वाऽऽगामिक्रियाकालमुख्ययोरन्तरालकम् ।। इति । अत्रोत्तरग्रहणान्न पूर्वकालस्य माग त्वम् । तेन समस्यहोमादारल्प- द्वादश्यां माध्याहिकापकर्षे च न प्रायश्चित्तम् । देवान्मुख्यकालातिकमे. गौणकालेऽनुष्ठानप्रकारमप्याह स एर- प्रायश्चित्ताकरणप्रोक्ता निष्कृतिमाचरेत् । प्रायश्चित्तमकृत्वा वा गोणमाले समाचरेत् ।। इति । शक्ताशक्तपरतया व्यवस्था द्रव्या। कात्यायन:- प्रधानस्याक्रियायां तु साङ्ग तत्पनराचरेत् । तदङ्गस्यानिया या तु नाऽऽत्तिय तात्क्रया ।। इति । साङ्गप्रधानाङ्गस्योपवीतित्वादेर करणे सागमधानाचिन नापित तन्मात्र रणम् 1 मिंतु विष्णुस्मरणादिमायवित्तमेवेति वर्धमानः । प्रथा- नाङ्गस्यैवाकरणे प्रायश्चित्तं न त्यङ्गानाकरण इति फल्पतरुः । कान्ये, विशेषमाह संग्रहकार:- काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमिनिक हि सः । काम्पेऽप्यपक्रमामन्ये प्रतिनिधि विदुः ॥ इति ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिन:- मुख्यलाभाशया प्रक्रमे तदलाभ इत्यर्थः । प्रतिनिध्युपादानानन्तरं मुख्यलाभे विशेषमाह स एक--- उपात्ते तु प्रतिनिधो मुरयं वै लभ्यते यदि । तत्र मुख्यमनाहत्य गणिनव समाप्यते ।। इति । आरब्धं पाम्यं कर्म फलमाती तदिच्छाविग वाऽपि समाप- नीयमेव । न च प्रयोजनाभावास्किमर्थ समापनमिति वाच्यम् । देव. ताभ्यो वा एप आश्वयते यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजत इति अत्या. दृष्टार्थमेव समापनस्योक्तत्वात् । तथा च जैमिनि:-प्रक्रमातु नियम्ये ताऽऽरम्भस्य क्रियानिमित्तत्वादिति । सर्वाणि कर्माणि शुदात्मना शुद्धदेदो शुद्रव्येण कर्तव्यानि । तथा च व्यासः- शुद्धात्मनों युद्धदेशे द्रव्येण धचिना तथा । सकर्माणि कर्तव्यान्यन्यथा दोपद्भवेत् ।। इति । देवल:-- येषु देशेषु यत्तीयं या च यत्रैव मृत्तिका । येषु देशेषु यच्छौच धर्माचारश्च यादृशः । तत्र तानाश्मन्येत धर्मस्तच तादशः ॥ इति । पराशरः-- युगे युगे च ये धर्मास्तत्र तत्र च ये द्विजाः । तेषां निन्दा न वर्तव्या युगरूपा हि ते दिनाः ।। इति । युगरूपा युगानुरूपाः कालपरतन्त्रा इति यावत् । तदुक्तं भारत आरण्यके पर्वणि- भूमिर्नयो नगाः शैलाः सिदा देवर्षयस्तथा । काल समनुवर्तन्ते तथा भावा यो युगे॥ कालं याले समासाय नराणा नरपुंगव । बलवर्णप्रभाषा हि प्रभवन्त्युद्भवन्ति च ।। इति । अथ धर्मदेशाः । तन सुमन्तुः- ब्रह्मावर्तः परो देशो ब्रह्मदेशस्नतः परम् । मध्यदेशस्नतोऽप्यून भार्यावर्तस्ततः परः ।।

·६ उपोद्घातः। सरस्वतीपदत्यादिवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मित देशं ब्रह्मावत प्रचक्षते ॥ कुरुक्षेत्रं च मत्स्याय पन्नालाः शूरसेनकाः । एप एव ब्रह्मदेशो ब्रह्मायदिनन्तरम् ।। हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये यत्माविना नादपि । प्रत्य मेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः ।। आ समुद्रात्त वै पूर्वादा समुद्रातु पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्यारार्यावर्त विदुर्बुधः ।। कृष्णसार गर्दमयातुर्वण्याश्रमर्यवै। समृद्धो धर्मदेशः स्यादाश्रयेर विपश्चितः ।। शूद्रराज्येऽपि निवसेयर मध्ये तु जाह्नवी । सोऽपि पुण्यतमो देशोऽनायरपि समाश्रितः ।। कावेरी तुङ्गभद्रा च कृष्णा वेगी च गौतमी । भागीरथीति विख्याता एता गङ्गाः प्रकीर्तिताः ।। एताभिः संयुतो देशः सोऽपि पुण्यः प्रकीर्तितः ।। इति । विनानं सरस्वत्यन्तर्धानदेशः । पुराणान्तरेऽपि- यत्र भीमा गाँतमी च कृष्णा वेणी च जाह्नवी । कावेरी तुङ्गभद्रा च स देशः पुण्य ईरितः ।। इति संक्षेपतो देशा उक्ताः । अथ प्रकीर्णकम् । वसिष्ठ:-- स्नातोऽधिकारी भवति देव पित्र्ये च कणि पवित्राणां तथा जपे दाने च विधिदर्शितः ॥ इति । पवित्रशब्देनात्र मन्त्रा उच्यन्ते । जपपदसाहचर्याद । पवित्रं पुनाते. मन्त्रः पवित्रमुच्यत इति निरुक्ताञ्च । दक्षोऽपि- अम्नात्वा नाऽऽचरेत्कर्म जपहोमादि किंचन । इति । पार्कण्डेयपुराणे- शिसस्त्रातस्तु कुनि देवं पिज्यममापि वा । इति। अनिपुगणे- अशिरस्क भोत्स्नान स्नानाशक्ती तु कर्मिणाम् । आर्मेण वाससा वाऽपि माननं कापि वि ॥ इति ।

·३० भट्टगापीनाथदीक्षितविरचितः- आमपुराण एव- स्नानानामपि सर्वेपा वारुणेनैव मानव । फर्तुमहीत वर्माणि विपिवत्सर्वदा द्विजः ।। असामाच्छरीरस्य शारशक्त्यापेक्षया । मन्त्रस्नानादीनि पञ्च एक इच्छन्ति मूरयः ।। इति । सातवासोधारणमन्तस्वरूपमहतस्यागुचिमम्पशे शुद्धिप्रकारं चाऽऽह वासनो धर्मसूत्र-शुचिम वर देवा अजुपन्तेति । शुचिरामा हि दघा. शुचयश्च सदेपाऽभिवदति-शुची वो हव्या मरतः शुचीना शुधि दिनोम्यध्वरः शुचिभ्यः । कोन सत्यमृतसाप आयचिज. न्मान शुचयः पावसः ।। इत्यहत वाससा शुचि तस्मायकिचेज्यास युक्त म्यात्सर्व तदहत सामि. कुर्यात् । प्रक्षालितान्यगि(मि)टान्यनुप- युत्ता नानि वामारसि पत्नीयजमानावृत्तिजय परिदधीरन्नव प्रक्रया. दूई दीसोमेषु सत्रेप मृत्विजा यथासमाम्नात ययतदभिचरणीये- टिपगुमामेषु लोहितोष्णीपा राहितवाससश्चर्यितः पचरेयुचित्रवासम. श्विनीप्णीपा इति च । क्षौमाणि वासासि तेपामलाभे कार्यासिकान्या- णिकानि कौशानि या भवन्ति । मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्यपहताना मृदाऽद्धिरिति प्रक्षालन वासोबदलालाना बल्लल रत्कृष्णाजिनाना न पगितिमनिरूढमप्रक्षालितं प्रावरण न पल्यलित मनुष्यसंयुक्त देवता युञ्जचादिति । एवना देवकर्मणि । स्म यन्तरे- धावतस्त्रधरः कुर्यात्सर्वकर्माणि संयतः । इति । प्रचता:- - ईपद्धौन नव श्वेतं सदश यन्न धारितम् । अहतं तद्विजानीयात्मकर्मसु पावनम् ॥ इति । इपद्धातममायौतम् । अत एव वृद्धमनु:- स्वयंधौतेन वर्तव्या प्रिया धा विपश्चिता । न तु नेजस्यौतेन नोपभुक्तेन वा कचित् ।। इति । नेजको रजकः । स्वयंग्रहणादेव नेजानिवृत्तौ पुनर्नेनस्पति- पंधा-न्येनापि सवर्णन धौतस्य बियार्थत्वमस्तीति ज्ञापनार्थः । ईपद्धौ- ·.. उपोद्घातः। तमित्यघाटहस्तमिति स्मृत्वन्तरे पाठः । व्यासः-- होमदेवार्चनाद्यामु क्रियास्वाचमने तथा । नकवस्त्रः प्रवर्तेत दिजवाचनके तथा ॥ इति । द्विजवाचनकं पुण्याहवाचनम् । एकवसलक्षणमप्याह स एव- सव्यादंसात्परिभ्रष्टकटिवेशयताम्बरः । एकवखं तु तं विभाईचे पिये च वर्जयेत् ।। इति । विशेपान्तरमप्याह स एव- विकच्छोऽनुत्तरीयश्च प्रश्थावस्त्र एव च । श्रोतं स्मार्त तथा कर्म नैव क्रुविच क्षणाः || इति । नमभेदानप्याह स एय- नमो मलिनसः स्यान्नमो जीणपटः स्मृतः । अनाच्छादितजानुश्च नग्नश्वार्थपटम्तथा । आवासास्तथा ननो नग्नः स्यूतपटस्तथा ॥ इति । नमः स्यान्मलवद्वासा नगः कोशेयकेवलः । नमो द्विगुणवत्रः स्यानमो दग्धपटस्तथा । ननश्च स्यूतवस्वः स्यान्ननो ग्रथितवस्त्र कः । नगश्च बहुस्त्रः स्यानमः कौपीनरालः । कापायवस्त्रः साक्षाच दश नग्नाः प्रकीर्तिताः ।। इति । फचित्त नग्नश्च बद्धवस्वः स्यादित्यपि पाठः । कोगेयमात्रया. रण एच नग्नता न तु परिधेयोत्तरीपदामोन्तरसाहित्येऽपि । बोपीने. प्येवम् । उभयत्रापि केव शब्दोपादानस्वरसात् । जातूक:- परिधानादिः कक्षा निबद्धा त्यापुरी मना । धर्मकर्मसु विद्वन्द्रिजेनीया प्रयत्नतः ॥ इति । विस्तर रत्वालियग्रन्धे द्रष्टव्यः । स्मृन्यन्तरे- अलंकृतः शुचिमानी अदावानिनिनेन्द्रियः। सफर्माणि दुधात दम्भासूयादिवर्णितः ।। इति । देश:- न वदेदनृतं कर्म फुन्धि न च छरेत् । हुँ कुर्यान्न च तुं कान चनापपपानयेन ॥ इति ।

·भगोपीनाथदीक्षितविरचित:- सामान्यनिपपनर सिद्ध इदं वचनं पाङ्गत्वायम् । छलस- क्षणपक्षपादेन गोतमेन न्याय प्रमथमाध्याय उक्तम्-वचन विधातोऽयं. विषल्पोपपत्या छलमिति । अभिप्रायान्तरेण भयुक्तस्य शन्नस्यार्यान्तरं मारुष्य दूपणाभिधानं जमन्नार्यः । गया नामवलोऽयं देवदत्त इति वाक्यस्य नूतनाभिप्रायेण प्रयुक्तस्यान्तरं परिकलय पणढानं नास्य नर यम्बलाः सन्ति दरिद्रत्वात् । नास्य द्वित्वमपि संभाव्यते फुनोऽस्य नबेति । चापडल सामान्य उसमुपचारलं चेति जैविध्यं छलस्य । तेपा लक्षणानि च तेनैवोक्तानि तानि तव द्रष्टव्यानि । स्मृत्यन्तरे- नैश्वासान चीप नान्तराले कदाचन । श्रुतिस्मत्युदित म कदाचिदपि नाऽऽचरेत् ।। इति । নাখনৰ~~ परिनो वैष्टिकोऽनिस्तु द्वीपमित्यभिधीयते । अनातस्तु यो देशः सोऽन्तरालं प्रचक्षते ।। इति । स्मृत्यन्तरे--- तिलशी पर्म कुति लानहोमनपाटिरम् । अन्यथा यदि कुनि गायव्यदृशनं जपेत् ॥ इति । आपस्तम्प:- जपो होमस्तपो यागो नित्यं ब्राह्मणार्पणम् । वृथा भवति तत्समूपण्ड विना सनम् ।। सत्यं शौच जपो होमस्तीर्थदेवादिसेवनम् । तस्य व्यर्थमिद सर्व यस्त्रिपुण्डू न धारयेत् ॥ इति । मृत्यन्तरे- न कदाचिन्मृदा तिर्य-पसेदू वै न भस्मना ।। इति । ब्रह्माण्डे-- मृत्तिा चादनं चैत्र भस्म तोयं चतुर्थकम् । एभिव्यैर्यथाकालमूर्वपुण्ड भवेत्सदा ।। म्हात्वा पुष् मृदा कुर्याद्धता चैव तु भस्मना । देवानभ्यर्थ गन्धेन सर्वपापापनुत्तये ।। जलेन तिला कुर्याजलान्तः मिसिद्धये ॥ इति । .

·उपौधतिः। अत्र भस्मनोर्ध्वपुण्डूस्य विहितप्रतिपिद्धत्वादिकल्पः । ऊर्च- पुत्रिपुष्योर्यथासंप्रदाय व्यवस्था । पूर्व यत्तिलकित्त्वं सामान्यत उक्त तदेताभ्यामुपसंहियते । अप्रौढपादः सन्कर्म कुर्यात् । तथा च व्यासा- दानमाचमनं होमं भोजनं देवत्तार्चनम् । प्रौढपादो न कर्वीत स्वाध्यायं तर्पणं तथा ॥ इति । इदमम्यकर्मणामुपलक्षणम् । अप्रौढपादः कुर्वीत सर्वकर्माणि संयतः । इति पृथ्वीचन्द्रोदये स्मृत्यस्तरोत्तो।। मौढपादलक्षणं तेनैवोक्तम्-- आसनारूढपादो वा जान्वोर्चा जययोस्तथा । कृतावसक्यिको यश्च मौढपादः स उच्यते ।। इति । विहितपादविन्यासविशेपोऽत्राऽऽप्सनशब्दार्थः । तच्च सर्वकर्मा साधारणं पद्मास्वस्तिकार्धासनान्यतमरूपम् । तत्रैव पादारोहणसत्त्वात् । एतादृशान्यतमासनाद्धहिरपिहितेन प्रकारेण जङ्घाया बहिर्भावनेति या. पत् । आस्टः स्थितः पादो यस्य स्थापितः पादो येनेति वा । आ, आसनमाख्दः पादो यस्य येन पेति वार्यः । अत्राऽऽड-तिक्रमणार्थः । फलितार्यस्तु पूर्व एव । जान्बोजड्ययोरित्युगयत्र समासैकदेशस्याऽs. रूढपाद इत्येतस्य पदस्यान्वयः । तथा च जान्योङ्ययोर्वाऽऽरूढपाद! भौढपाद इत्यर्थो भवति । कृतावसयिक इत्पत्रापि जान्वोधयो- रिति पदद्वयम् नुवर्तते । वस्त्रादिना नानुमध्यदेशबन्धनं जयामध्यदेश. चधर्म वा कृतावसक्थिकशब्दार्थः । योगपट्टधारणमप्यनेन निषिध्यते । पादोपरि पाददाता प्रौदपाद इति हरदत्तः । तन्त्र- माऽऽक्रम्य पादं पादेन न च व्यवहिती करी । जपन्न मोहपादस्तु न प्रकाशकः सदा ।। इति स्मृतिरत्नावल्यां पुनः प्रौदपादग्रहणात् । जपग्रहणमत्रोपला. गम् । अनन्तरोदाहृतवाक्यात् । जानूोरन्तरा कृत्या सम्यक्पादतलट्यम् । ऋजुकायो विशेधोगी स्वस्तिक तत्प्रचक्षते ॥ करुणोरुपरिष्टातु कृत्वा पादनलद्वयम् । ऋजुकायो विशेयोगी पर्व तदि प्रचाते ।। ५ ·भगोपीनाथदीक्षितविरचितः-- कृत्वकोरों पादतले विशेयोग्यधारितम् ।। इदि तन्त्रोक्तानि रक्षणानि । कूर्मपुराणेऽपि- उौरपरि विप्रेन्द्र वृत्ता पादतले उभे । समासीताऽऽत्मनः पद्मभेनटासनमुत्तमम् ॥ उभे कृत्वा प दतले जानूवारन्तरा ध्रुवम् । समासीतारमनः मोरतमामनं स्वस्तिो परम् ।। एकपादमथैकस्मिन्विन्यस्योरणि सत्तम । आसीनोऽर्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम् ॥ इति । अथवा सुखासनं सर्वत्र कार्यम् । तथा च पृथ्वी चन्द्रोदये स्मृत्यन्त रे- दक्षपादतलं वामजावधस्तु नियोजयेत् । चामपादतलं दक्ष जा वधस्तु नियोजयेत् । एतरमुखासनं नाम सर्वकर्माणि साधयेत् ।। इति । सर्वमणि थोतगास्मातान्त्रिकर्माणि तेषु कर्मयु सुख- यरत्यासापारणमिदमासनं भवतीत्यर्थः । नामेति प्रसिद्धौं । सारय- सूत्रपपि स्थिरसुखमासनमिति । यत्स्थिरं सत्सुखसाधनं भवति तदा. सनमिति तदर्थ: । आसनान्याह व्यास.- कौशेयं रम्बलं चैव अजिनं पट्टमेव च । दारज ताडपत्र वा आसनं परिसल्पयेत् ।। कृष्णाजिने ज्ञानसिद्धिक्षिश्रीपिचर्मणि । कुशासने व्याविनाशः सर्वेप्रचित्राबलः वशासने तु दारिद्रयं पापाणे व्याधिरेव च । धरण्या तु भहास दौर्भाग्य छिद्रदारजे ।। तृणे धनयशाहानिः पल्लवे चित्तविभ्रमः ।। इति । प्रचेता:- गोशक-ममय भिन्न तथा पालाशपिपरम् । लोहरद्ध सदेवा जयेदासन पुधः ।। इति । स्मृत्यन्तरे- मृगचर्म प्रयत्नेन पर्जयेत्पुरवा गृहा । इति ।

·उपोद्घातः। श्रीतकर्मयं तु कौशेयकम्बलाजिनायासनापेक्षया दर्भासनमस्यन्त प्रशस्तम् । दर्भेष्वासीन इति वचनात् । इस्तयादर्भधारणमुक्तं स्मृत्यन्तरे- श्रौतस्मातानि कर्माणि यावन्तहाँदितानि वै । तानि सर्वाणि सुयाँत सपवित्रकरो द्विजः ।। इति ।। अत्रि:- उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां द्विजेंदर्भपवित्रके। धारणीये प्रयत्नेन ब्रह्मग्रन्थिसमन्विते ।। इति । प्रयत्नेन ब्रह्मग्रन्थिसमन्विते धारणीये इति योजना । द्विगुणी. कृतानां दर्भशिखाना पाशः प्रदक्षिणमर्धायएनं विधाय पश्चाद्भागेन यदा मवेश्यते तदा वर्तलो ग्रन्थिः । स एव यदा पादक्षिण्येन सर्ववेष्टनं विधाय पुरोभागेण प्रवेश्यते तदा ब्रह्मग्रन्धिरिति हेमादिः। पवित्रलक्षणं स्मृत्यन्तरे-- अनन्तर्गर्भित साग्रं काशं द्विदलमेव च । मादेशमा विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुमचित् ।। इति । पवित्रदर्भसंख्यामाह माकण्डेय:---- चतुभिर्दर्भपिज़लबाह्मणस्प पवित्रकम् । एककन्यूनमुद्दिष्टं वर्णे वणे यथाक्रमम् ॥ इति । गण्डपुराणे- सर्वेपां वा भवेद्द्वाभ्यां पवित्रं ग्रथितं न वा । इति । चौधायन:- इस्तयोरुभयो द्वावासनेऽपि तथैव च ॥ इति । स्मृत्यन्तरे- दर्भाः कृष्णाजिनं मन्ना वामगा हविरमयः । अपातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः ।। शनि । वदर्भा उपता हारीतेन- पथि द धितो दर्भा ये दर्भा यज्ञभूमिषु । सरणासनपिण्टंपु नेपा त्यागो विधीयते ॥ नि ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-- त्यागोऽनाग्रहणम् । आपस्तम्बः- ब्रह्मयज्ञ च ये दर्मा ये दर्भाः पितृतर्पणे । हता मूत्रपुरीपाभ्या तेषां त्यागो विधीयते ॥ अपूता गर्भिता दर्भा ये चानच्छदिता नलैः । काथिता अमिदग्धाच कुसा वाः प्रयत्नतः ।। नीविमध्यास्थिता दर्भा ब्रह्मपुत्रेण ये धृताः पवित्रास्तान्विजानीयायया कायस्तया कुशाः ।। इति । गर्भिता गर्भदलसंयुताः । वस्तुतस्तु मूरकृता यत्रानन्तर्गर्भत्वमुक्त तव नियतमन्यत्रानियतमिति द्रष्टव्यम् । स्मृत्यन्तरे- अमूला देवकार्येषु पितृकार्य समूलकाः ॥ इति । श्रुतिरपि-यत्परुपि दिनं तद्देवानां यदन्तरा तन्मनुष्याणां यत्समूल वस्पिनणामिति । कोमिका- सपमूनाः स्मृता दर्भा अपमूनाः कुशाः स्मृताः । समूलाः कुतपाः मोक्ना िउन्नाग्रास्तृणसहिताः ॥ इति । अमनं पुष्पम् । मुशतरूपमाहागराः- अच्छिन्नानान्परिनाम समूलाकोमलान्छुमान् । पितृदेवजपा च समादपाकुशान्दिनः ।। इति । सातपः- समित्यापकुमादीनि वामणः स्वयपाइन् । सूदानीतः पतिः कर्ष कुर्वन्पनत्ययः ॥ इति । आदिशब्देन दुर्वादि । उत्तरादिदमपि जायते सस्याऽऽहरणा. का मागणप्रियध्याहनः फर्मकरणे दोपो नास्तीति । सुग प्रहणविधिमाह कश्यपः- शुचा देशे शुचिर्भू-वा स्थित्वा पूर्वोत्तरामुग्वः । शरिणर मग्नंग कुमारपृष्टदा दिनोत्तमः ॥ विरिधिना सहोत्तम पामेष्ठिनिमर्गन । नुद सणि पापानि जुग मस्निकरो भा ।। इमं मन्त्रं ममुचार्य ततः पूर्वोत्तगमुग्यः । फटारेण दास्त मकरित्या समुदद ।। इति । .

·P उपौयातः। पत्वामत्ययादेव च्छेदनेऽपि पूर्वोत्तररामुखत्वे सिद्ध पुनर्वचम विशेष. विधिप्रतिपादितधर्मान्तरपरिसंख्यार्थम् । तेन च्छित्त्वे त्यस्यैश्च विशेष- विधिप्रतिपादितत्वाच्छेदने निवृत्तिः, शुचौ देशे शुचिर्भूत्वेत्यस्य तु न नित्तिविशेषविधिप्रतिपादितत्त्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । कुशग्नहणकाल: माहानिराः- अहन्यहनि कर्मार्थ कुशच्छेदः प्रशस्यते । कुशा धृता ये पूर्वत्र योग्याः स्यु चरत्र ते ॥ इति । पूर्वत्र पूर्वस्मिन्कर्मणि घृता ये कशास्त उत्तरोत्तरस्मिन्ननन्तरं क्रिय माणे कर्मणि न योन्या इत्यर्थः । अहन्यहनि कुशच्छेदनासंभवे काला- तिरमुक्तं स्मृत्यन्तरे- मासि मास्याहृता दीस्तत्तन्मास्येव चोदिताः ॥ इति । अस्याप्य संभवे विष्णः- दर्श श्रावणमासस्य समन्त्रोत्पाटिताः कुशा।। अयातयामास्ते दर्मा नियोज्याः स्युः पुनः पुनः ॥ इति । अयातयामा अपर्युपिताः । नियोज्या उपयुक्ता अप्यनिपेथेऽन्यत्र प्रयोज्या इत्यर्थः । जावालि:- कुशान्काय पुष्पाणि गवार्थ च तृणादिकम् । निपिढे चापि गृहीयादमावास्याहाने द्विनः ॥ इति । पस्तु- अमायां नैव हिंस्यात्तु कुशाश्च समिधस्तथा । सर्वत्रावस्थिते साम हिंसायां ब्रह्मदा भवेत् ।। वनस्पतिगते सोमे यस्तु हिंस्याद्वनस्पतिम् । घोराया ब्रह्महत्यायां युज्यते नात्र संशयः ।। इति । इति निषेधः स यस्मिन्महू नये वनस्पतिषु सोमो वसनि तत्परो त तु कृत्स्नापापर इति योज्यम् । वनस्पतिगतसोमविशिष्ट काले छैदनः निषेधः स लौकिकच्छेदनपरो न विमावहिर्यसमित्कुशच्छेदनपर- स्तस्य विदितत्वादिवि द्रष्टव्यम् । यनस्पतिषु सोमबासस्य पालस्त पारुह. पुराणेऽभिहित:- विमुदत वसत्यके विमन जले तथा । त्रिमुहूर्त तथा गोषु त्रिमुहर्त वनस्पती ॥ इति ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः-- चेति ज्ञेषम् । प्रतिकर्म शिखाबन्धस्तु न शङ्कनीयः । उपवीतेऽपि भेदा- पत्तेरिति वर्धमानः । सशिखवपनेन खल्वाटत्वादिदोषेण च विशिखश्च- तदोपायमाह कोथुमिः-यदि तु सर्वथा विशिख एव स्याचदा सप्त- भिर्दभैह्मग्रन्थियुता शिखां कृत्वा दक्षिणे करें धारयेदिति । काठकगृ. होऽपि -अथ चेत्प्रमादान शिखा स्यात्तदा कोशी शिखां ब्रह्मग्रन्थि- थुतां दक्षिणे कर्णे निदध्यादिति । गृह्यसूत्रे-पयि दक्षऋतू इति जन- भ्यमानो जपतीति । इदं च पुरुषार्थ कार्य चेति ज्ञेयम् । अहीनवत्पु- रुपधर्मस्नदर्थत्वादिति जैमिनिरप्येवमेवाऽह । यहियसमिधो बाहो- मामीपलाशयग्रोधप्लसबैकडूतोद्भवाः । अश्वत्योदुम्बरौं विल्वश्चन्दनः सरलस्तया । सालश्च देवदारुथ खदिरश्चेति यज्ञियाः । इति । कर्ममदीपे-- माटुंग्लादधिका कार्या समित्स्थूलतया कथित् । मवियुक्ता स्वचा चैव न सकीटा न पारिता । मादेशानाधिका नोना तथा स्यान्न द्विशाखिका । म सपर्णा समित्कार्या होमकर्ममु जानता ॥ इति । इदं च प्रादेशमारत्वं यज्ञेयाश्वस्यामि दावे कृता विहित तानियतम् । अन्यत्रानियतम् । अन्यथा तत्र तत्र तद्विधान व्यर्थ स्यादिति द्रष्टव्यम् । स्मूत्यन्तरे-- मादेशमाभ्यः समिधा ह्यवळ नव पाटिताः । काम्ये १३५कर्मादी विपरीता जिघांसतः ॥ विशीर्णा विद्ला हवा चक्रा बहुशिराः कृशाः । दीर्घाः स्थूला घुगेर्जुष्टा कर्मसिद्धिविनाशिका || इति । इन्तुमिच्छा निघासा, नियास नीति जिघांसन् , तस्य जिघांसप्ता। भाभिचारिक कर्मणि प्रादेशतोऽधिका एव खर्या एव पाटिता एव समिधो भवन्तीति विपरीत शब्दार्थः । पारिजात स्मृत्यन्तरे- सप धर्मकार्यप पत्ती दक्षिणना सदा । भाभिपके विप्रपादक्षालने वामनो भवेत् ।। इति ।

·उपोट्याराः। घोमतो घामभागे । स्मृत्यन्तर- गृहस्थः कुरुते कर्म वैदिकं वाऽथ तान्त्रिकम् । कटिबन्धनसंयुक्त तत्सर्व निष्फलं भवेत् ।। इति । आचारदपगे स्मृत्यन्तरे- देवमानुपपत्राः स्युरल कारा यथापथम् । इति । देवे कर्मणि देवो मानुपे मानुपः पित्र्ये पैत्र इति ययायथ- शब्दार्थः । मानुषं कर्मोपनयनादि । अग्न्याधानस्य देवत्वादेवालंकार- पीप्तौ विशेष उक्ती बोधायनेन- मानुषेणालंकारेणालंकृतो. भघत इति । एतत्स्वरूपं कमाते बोधायन आह--सर्व एवान्यो मानुपोऽलंकारोऽ. म्यत्र नलदादातायतदृदाहरन्ति स्त्र नमु हैके प्रतिपेधयन्तीति । वैखा- मसोऽपि- हेमभूपणसंपन्नः दाभ्रवखानुलेपनः । सुगन्धिकुसुमैजी दिव्योऽलंकार उच्यते ।। स एव पुप्परहितः साजनो मानुपः स्मृतः । एपोऽनुलेपरहितः पत्रोऽलंकार ईरितः ॥ इति । स एव दिव्य एव । एप दिव्यः । वाराहे- मनानं संध्या जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । उपोपितः सन्कुर्यात सायंसंन्याहुनीविना ।। इति । इंदमुपलक्षणमन्यकर्मणाम् । उपोपितः प्रकृति सर्व कर्माणि संयतः । इति रमृ यन्नराद । अशक्तं मन्यनुप्रयतर्विशतिमते- उक्षररपः फलं मूलं ताम्बूलं पय औषधम् । भक्षयित्वाऽपि कतव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः ।। इति । ताम्बलभक्षणानुग्रहेऽपि विगानादिदानी नैवेदं भवति । कर्मनदीपे- पैपण्युलसलग्रावतलगन्त्रादिषु ध्वनिः । यावलवत तारकर्म नैव समाचरेन । चण्डालपनितादीनां शन्दो यापलातते । तावकर्म न कर्तव्यं मनिकोटक्ययोम्नया । इति ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः-- चेति शेयम् । प्रतिकर्म शिखायन्धरतु न शङ्कनीयः । उपतीतेऽपि भेदा- पत्तेरिति वर्धमानः । सशिखबपनेन खल्वाटत्वादिदोपेण च विशिषश्चे- त्तदोपायमाह कोधुनि:- यदि तु सर्वथा विशिख एव स्यात्नदो सप्त. भिर्दब्रह्मग्रन्थियुतां शिखां कृत्वा दक्षिणे क धारयेदिति । काठकगृ. होऽपि--अथ प्रमादान शिखा स्यात्तदा कोशी शिखां ब्रह्मग्रन्थि- युतां दक्षिणे करें निदध्यादिति । गृह्यसूत्रे--मयि दक्षक्रतू इति जन- भ्यमानो जपतीति । इदं च पुरुषार्थ कार्य चेति ज्ञेयम् । अहीनयत्पु. रुपधर्मस्तदर्थत्वादिति नैमिनिरप्येवमेवाऽह । यझियसमिधो ब्राझे- शमीपलाशन्यत्रोषप्लसवैकडूतोद्भवाः । अश्वत्थोदुम्बरों बिल्वश्चन्दनः सरलस्तथा । सालश्च देवदारुय खदिरथेति यज्ञियाः । इति । फर्ममदीपे- मान्लादधिका कार्या समित्स्यूलतया कंचित् । म वियुक्ता स्वचा चैव न सकीटा न पारिता । प्रादेशानाधिका नोना तथा स्यान्न दिशाखिका । म सपर्णा समित्कार्या होमकर्ममु नानना ।। इति । इदं च प्रादेशमात्रावं यज्ञयावत्यसमि दावे मूत्रकृता विहितत्वानियतम् । अन्यत्रानियतम् । अन्यथा तत्र तत्र तद्विधान ध्यर्थं स्यादिति द्रष्टव्यम् । स्मृत्यन्तरे- मादेशमाध्यः समिधो ह्यवळ नैव पाटिसा । काम्येषु ३५ कर्मादी विपरीता जिघासतः ॥ विशीर्णा विदला हस्वा वक्रा बहुशिराः कृशाः । दीर्घाः स्थूला घुणैर्जुष्ठाः कर्मसिद्धिविनासिका: ।। इति । हन्तुमिच्छा जिघांसा, जियास नीति जिघांसन् , तस्य जिघांसप्ता! आभिचारिके कर्मणि प्रादेशतोऽधिका एव खर्या एव पाटिता एव समियो भवन्तीति विपरीतशब्दार्थः । पारिजात स्मृत्यन्तरे- सप धर्मकार्येषु पत्ती दक्षिणतः सदा । भाभिपके विप्रपादक्षालने वामनो भवेत् ।। इति ।

·३१ - उपोट्यासः। पामतो वामभागे । स्मृत्यन्तर- गृहस्थः कुरुते कर्म वैदिक वाऽथ तान्त्रिकम् । कटिबन्धनसंयुक्त तत्स निष्फल भवेत् ।। इति । आचारदपणे स्मृत्यन्तरे- देवमानुपपत्राः स्युरल कारा ययाययम् । इति । देवे कर्मणि देवो मानुपे मानुपः पित्र्ये पैन इति यथायय- शब्दार्यः । मानुपं कर्मोपनयनादि । अग्न्याधानस्य देवत्वादेवालकार- प्राप्तौ विशेष उक्तो बोधायनेन-मानुषेणालबारेणालंकृता भघत इति । एतत्स्वरूपं कर्मान्ते वोधायन आर--- ह--सर्व एवान्यो मानुपोऽलंकारोऽ. न्यत्र नलदादायित्तदृदाहरन्ति स्त्र गम हैके प्रतिपेधयन्तीति । वैखा नसोऽपि हेमभूपणसंपन्नः शुभ्रवस्त्रानुलेपनः । मुगन्धिकुमुझजटो दिव्योऽलकार उच्यते ।। स एव पुप्परहितः साजनो मानुपः स्मृतः । एपोऽमुलेपरहित. पत्रोऽलंगर ईरितः ॥ इति । स एव दिव्य एव । एप दिव्यः । वाराहे- स्नानं सं या जपो होमः स्वा-यायो देवतार्चनम् । उगोपितः सन्कुपीत सायंसं याहुतीविना ॥ इति । इदमुपलक्षणमन्यकर्षणाम् । उपोषित मत सर्वकर्माणि सपतः । इति स्मृ यन्तरात् । अशक्त मन्यनग्रहश्चशिनिमते- इक्षरापः फल मूल ताम्बूलं पय औषधम् । भक्षयित्वाऽपि कतव्याः स्त्र नदानादितः क्रिया: ।। इति । ताम्बुलभक्षणानुग्रहेऽपि विगानादिदानी नैवेद भाति । कमनटी- पेपप्युलूसलग्रातल पग्वादिषु वनिः । यावत्मवर्तते तारकर्म नव तमाचरेत ॥ चण्डालपनिताटीना शब्दो याप्त्यरतते । तावत्कर्म न कर्तव्यं मनिटिक्सयोस्तथा [{ इति । - ·४२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः- प्रथमेनाऽऽदिपदेनेनुयन्त्रादीनां ग्रहणम् । उत्तरेणाऽऽदिपदन म्लेच्छा- दीनां ग्रहणम् । आचारदर्पणे स्मृत्यन्तरे-- संध्ययोरुभयोर्नेव कर्म कार्य मनीषिभिः ॥ इति । विना वचन मिति शेपः। बोधायन:--निर्वपणसंस्रवणलाजहोमनित्य- होमान्कायेन तीन कुर्यादवेन देयिफ पैतृकं पित्र्यण कमण्डलुस्पन दधिस्पर्शनं चानप्राशनं स्रग्रहणं देविकं सौम्येनाऽऽनेन प्रतिग्रह सूर्याविति । स्वल्पाङ्गल्यो'ले कायम् । स्वल्पाहाली कनिष्ठिके। अगुल्य ग्रेषु दैवम् । अड्गुष्टमूलै पित्र्यमेतदेव पैतृकं ज्ञेयम् । अड्गुलि. मूले साम्यम् । करमध्य आग्नेयम् । आपस्तम्बः-- क्रोधयुक्तो यद्यजति यज्जुहोति यदर्चति । स तस्य हरते सर्चमामकुम्भो यथोदकम् ।। इति । वसिष्ठः-- विद्यातपोभ्यां संयुक्तं ब्राह्मणं जपनत्यकम् । सदाऽपि पापफर्माणमेनो न प्रतियुज्यते ।। जापिना होमिनां चैव यायिनां तीर्थवासिनाम् । न संवन्ति पापानि ये च स्नानाशिनो प्रतैः ।। इति । अन्यच स्मृत्यन्तरे- पाखण्डिभिः सहाऽऽलापं कर्मकाले विवर्जयेत् ।। इति । पाखण्डिस्वरूपं लङ्ग-- वैवाद्यवताचाराः श्रौतस्मार्तवहिष्कृताः । पाखण्डिन इति ख्याता न संभाष्या द्विजातिभिः ॥ इति । ब्रह्मवैवतऽपि-- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशाखाङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ इति परिगणितानि विद्यास्थानान्यधिकृत्य-~- एतत्सत्ययितथान्यत्पाखन्ड युद्धिकल्पितम् । दैत्यानां मोहनार्थाय महामोहेन निर्मितम् ।। इति । पाशब्देन तु वेदार्थः पाखण्डास्तस्य खण्डकाः। इति पाखण्डशन्दनिरुक्तिः । आचाररत्न आपस्तम्बः-- अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ ।

·४३ - उपोद्घातः । आधारे जपकाले च पादुके परिवर्जयेत् !! आरुह्य पादुके यस्तु गृहात्परगृहं ब्रजेत् । छत्तव्यों चरणौ तस्य नान्यो दण्डो विधीयते । इति । पूर्वश्वकारो देवतायतनसंग्रहार्थः । द्वितीयो होमादिसंग्रहार्यः । आधा- नवत्सोमयागादावपि पित्रादिप्वकृतसोमयागादिषु विद्यमानेषु पुनादे- रनधिकारः। तथा च मण्डन:-- परीटिदोपसंप्राप्तौ न यष्टन्य पदाचन । दशेष्टि पौर्णमासोष्टिं सोमेज्यामनिसंग्रहम् ।। अग्रिहोत्रं विवाहं च प्रयोगे प्रयमे स्थितम् । न कुर्याज्जनके ज्येष्ठे सोढरे वाऽप्यकुर्वति ॥ इति । दर्शपौर्णमासयोः पृथगुपादानं कृते पौर्णमासे प्रतिबन्यादिना चाक- तदर्शेऽपि दोपं वक्तम् । एवमग्रे संग्रहाग्निहोत्रयोः कृताधानस्याकृतानिहोत्र. स्यापि । विवाहग्रहणं भ्रातृमात्रविषयम् । प्रथमग्रहणं पुनराधानाने पित्रा- देरकृतपुनराधानत्वेऽपि पुत्रादेरदोप इति दर्शयितुम् । अपिशन्देन पिता. महः संगृहीतो भवति । सोदर इत्यनेनासोदराणामदोप इति दर्शितम् । अत एव तत्रैवोक्तम्--- क्षेत्रजादायनीजाने विद्यमानेऽपि सोढरे । नाधिकारविघातोऽस्ति भिन्नोटयेऽपि चौरसे ॥ इति । पूर्वार्ध क्षेत्रजादीनां पितरमभिप्रेत्य सोदरत्वं द्वितीया) दत्तकालीन मातृतोऽप्यसोदरन्वम् । यागादावप्याज्ञायां न दोप इनि तग-- पिता यस्याग्रजी भ्राता न कुर्याद्वा पितामहः । तपोऽमिहोत्रं यज्ञं वाऽऽज्ञया कुर्यात्कठाशयात् ।। इति । निमित्तविशेषेषु त्याज्ञां विनमयदोपः मुमन्तुनोक्तः-- व्यसनासक्तीचत्तो वा नास्तिको वाऽयवाऽनमः । कनीयान्धर्मकामस्तु आधानमय कारयेत् ।। इति । अग्रज इति पित्रादेरुपलक्षणम् । आधानमिति पागादेः । अयोति स्मृत्यन्तरोक्तजात्यन्धवधिरपड्यादिसंग्रहार्यम् । आशायामपि विपदोगः कचिय दोष इत्युक्तं मण्डनेन-- ·भगोपीनाथदीक्षितविरचितः- स्पष्ठ अद्धाविहीन सत्यापेय तदनुज्ञया । पितुः सत्यम्यनुज्ञान नाऽऽदयात कदाचन ॥ इति । अत्र च पित्रादावधिकारिण्यापि नदाज्ञया पुत्रादिराधानादि कुर्यात् । यदा भ्रात्रनायव कुर्यान पित्रनुझगति तात्पर्यमिति केचित् । अन्ये तु निपधस्तावत्सर्वविपयस्तत्राधिकारिणि पुत्रादौ विशेपतः प्रतिप्रसवाभा- पात्पुनादेनाकार एव । द्विावधोऽनधिकारी जात्यन्धादि स्तिका- दिश्च । तर जात्य वादों तु पित्रादा+नधिकारियपि तदाज्ञयाऽऽधाना. | नास्तिमादा तु पित्रादावनधिकारिणि सत्यत्यन्तनास्तिक्ये. ताऽऽपानादिकरणसंभावनानिवत्तावप्यग्रजानुमत्येवाधिकारः। पितुस्त्व. तुमत्याऽपि न । अत एव श्रद्धया हीन इत्युक्तम् । एनतिपयमेव च- दारस्तु परिविद्यन्त नाग्रिहोत्रेण ने यया। इति हारीतपचनसग्रने विवाहानिहोत्रयोविशेषाभिधानार्थत्वेन द्रष्टव्यम्। पश्याद्विवाहे दोष पव | आधानादी नेति । यदा तु वादा- चिस्तास्तिक्येन पित्रादायाधानादिकरणसभावना तदाऽनुज्ञयापि नाधिकारः। अधिकारिणि तु पिताटो दुरापास्त एवानुजयाऽधिकार इति प्राहुः । श्रुती-न ग्लेच्छित नापभापित च्छो ह या एप यदपशब्द इति । यर्वाणस्तर्वाणो नामर्षयो बभूवु । सदा नस्तद्वा न इति प्रयातव्ये योणस्तर्वाण इति प्रयुञ्जते । यज्ञमणि नापभाप त इति श्रुतेः कर्मशाल एवापभाषणनिपध इति कचित् । तेऽमुरा हेलयो हेलय इति वदन्तः पराभूवरित्यकर्ममालेऽपि दोपश्रुतेर कर्भकालेऽप्यपभापणे दोष इत्यन्ये । मन्त्रार्थविचारपूर्वक मेव क्रिया कर्तव्या अन्यथा दोप. । तपा ॥ च न्यास मन्त्रार्थमनुसवाय जपहोमादिका प्रिया। मनीषिभिः प्रातच्या अन्यथा नरको भवेत् ।। इति । ऋष्यादिस्मरणमपि कार्य- आप उल्टो देवत च विनियोग मनोस्तथा । ब्राह्मणन प्रयत्नेन वस्तिव्य दिपविता ॥ अपिदित्त्वा तु य उशिजनाध्यापन जपम् । जोमस पार्थनादीनि तस्य तस्य फल भवेत् ।।

·भवा स्पोधातः। ४५ इति दक्षोक्तेः । तस्य कर्तुः। अविदित्वा मुनि छन्दो देवतं योगमेव च । योऽध्यापद्यजेद्वाऽपि पापीयाजायते हि सः॥ ब्राह्मणं विनियोगं च च्छन्द आषं च देवतम् । अज्ञात्वा पञ्च यो मन्त्रे न स तरफलमश्नुते ।। इति चन्द्रिकायां च्यासोक्तेश्च । नाप्यादिज्ञानस्याऽऽवश्यकत्वं छन्दोगा अप्यधीयते-यो ह घा अविदितार्पयच्छन्दोदेवतमाह्मणेन मन्ण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुर्गा भवति गर्ने वा मीयते पापीयान्भवति तस्मादेतानि मन्त्र विदध्यादिति । आपेयमृपि- संवन्धम् । छन्दो गायच्यादि । दैवतं प्राजापत्यादि । ब्राह्मण विनि- योजकं वाक्यम् । तत्रयस्तेत्तिरीयशास्त्रिभिः काण्ड,नक्रमणिकायां द्रष्टव्याः । यस्य मन्त्रस्यानेककाण्डेयु पाठस्तत्र विकल्पः समुच्चयो वा । देवता तु मन्त्रलिङ्गाद्वचनवलादा । उन्द स्तु देवासुरमानापत्यार्पभेदेन प्रत्येकं चतुर्विधम् । अक्षरभेदगणभेदभिन्नं पिङ्गलशास्त्रात्समानन्याय- सत्त्व ऋग्वेदानुक्रमणिकातश्च । मन्पु यत्र स्पष्टं लिङ्ग नास्ति होमादी तत्रागिरेव देवता । कल्पसारकारोक्तेः । कुत्रीचद्वचनयलान्मन्त्रगतदेवता परित्यज्यान्यदेवतापरत्वमप्येन्द्रीन्यायेन केनापि साम्येनेवि द्रष्टव्यम् । ब्राह्मणं तु प्रत्यक्ष तत्तन्मन्त्रविषये प्रायशोऽस्त्येव । प्रत्यक्षं तु कल्प- सूत्रकारमत्यक्षमिति तद्वियायकवाक्यरूपमेव । विनियोगस्तु सुप्रसिद्ध एव। न च स्मरेदृषि छन्दः श्राद्ध वैतानिके पखे । ब्रह्मयज्ञेश्वदेवे तथा तर्पणकर्मणि ॥ इति कृष्णभट्टीकारधृतसंग्रहवचनाच्छाद्धादौ स्मरणं न कर्तव्यमिति केचित् । अन्ये वेतस्य वचसो निर्मलत्यादृष्यादिस्मरणमेतप्वपि फर्त- व्यमेव । कुर्वन्नि च सामगाः । न चैते छन्दोगबाह्मणवलात्कुर्वन्तीति वाच्यम् । निषेपवचनस्य निर्मूलत्वेन याज्ञवल्ययोक्तावस्मरणे दोपस्य प्रबलत्वेन पतस्य ब्राह्मणस्य होलाकाधिकरणन्यायेन सर्ववेदविषये प्रवृत्ती बाधाभावात् । तस्मात्सरप्पविदो पादृष्यादिस्मरणमेतेष्वपि कर्तव्यमेवेत्याहुः । न च यजुश्छन्दो न विद्यत इति निषेधात्कथं याजुपाणां उन्दःस्मरणमिनि वाच्यम् । एतस्य यजु. ।

·४६ भट्टमोपीनाथदीक्षितविरचितः- पदान्तर्गतय जप्परत्वेन तदन्तर्गतत्रिपरस्वाभावात् । विद्यारण्येस्तत्ति- रीयसंहिताप्रथमपाठकान्तिमानुवाकव्याख्याने तथा मदनमहार्णी वृधमाप्दगणहोममन्त्ररुद्रमनचमकमश्नानां कर्मविपाकमयांगे तथा को- ण्डोन श्रौतदर्शपूर्णमासादिमन्त्राणां श्रौतकर्मणि च्छन्दसः प्रदर्शनाच । न च यावतीषु श्रुति ऋष्यादिमदर्शितमस्ति तत्रैवास्तु । अन्यत्र तत्स्भरणे किं प्रमाणमिति वाच्यम् । अतिप्रामाणिक विद्यारण्यमहार्णवकारको- डांदाभः प्राचीनस्तदतिरिक्तप्वप्पथ्यादिस्मरणस्य प्रदर्शितत्वेन तासां श्रुतीनामुपलक्षणपरत्वमेव तः कृतमित्यस्यार्थस्यावगमात् । संत्रे'वृष्यादिस्परणं नेति प्रयोगपारिजातकारः । यदि कदाचिदृष्याय. स्फूर्तिस्तदा यस्य वाक्यं स ऋषिर्या तेनोच्यते सा देवता यदक्षरपरि- माणं तच्छन्द इति सर्वानुक्रमणिकोक्तमविरोधाद्यजुर्वेदिभिरपि स्वीका- थम् । तत्र स्मरणे क्रमचतुष्टयम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । अभिवता । ब्रह्म इत्याम् । गायत्रं छन्दः । परमात्मा स्वरूपम् । सायुज्यं विनि- योग इत्यत्र देवता ऋपिछन्द इति दर्शनादयमेकः भगः । गारत्रिया गायत्री छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवतत्यत्र च्छन्द ऋषिदेवतेति क्रमदर्शनादयमप्येकः कपः । यो ह वा अविदितायच्छन्दोदेवतब्राह्म. णेनेति श्रुतापिद छन्दो देवतेत्येवं क्रमदर्शनादयमकः क्रमः । ऋषि- देवतन्छन्दास्यनुक्रमिप्याम इति सर्वानुक्रमण्यापिदवता छन्द इति क्रमदर्शनादयमप्येकः क्रमः । इत्येवं क्रमचतुष्टयम् । तत्र तैत्तिरीयः क्रमचतुष्टयमध्य इच्छया यः कश्चन क्रमः स्वीकार्यः। प्रणव गायत्र्योस्तु क्रमविशेषप्रदर्शनं तयोरेव नान्यत्येवं स्वीकारेऽन्त्यं क्रमयमेवेति द्रष्ट- ध्यम् । ऋपिच्छन्दःशब्दार्थो निरुक्तकारेण दर्शितः-ऋपिर्दर्शनात्स्तोमान्द. दर्शयोपमन्यव इनि । छन्दांति च्छादनादिति च । मन्त्रास्तु त्रिविधा:-- रुचः सामानि यजूंपीति । तेषां लक्षणमुलं द्वितीयाध्याये प्रथमे पादे जैमिनिना-तेपामृग्य त्रार्थवशेन पादव्यवस्था । गीतिषु सामाख्या । शेष यनुशन्द इति । तचोदकेषु मन्त्राल्या । शेपे ब्राह्मण शब्द इति सूत्राभ्यां यथायथं वेदभागयोर्मन्त्रब्राह्मणयोर्लक्षणमुक्तम् । तत्र मन्नभागस्यापरोऽनान्तरविभाग ऋगादिरूपः-अहे युधिनय मन्त्रं मे गोपाय । यमृपयविदा विदुः । ऋचः सामानि यशप । साहि श्रीरमृता सतामिति मन्त्ररूपवेदे लोके च प्रसिद्धः। तत्र को भाग ऋक्उच्दनीच्यते को वा सामशन को चा यजामादेनेति तत्परिवा- ·उपोद्घातः । ४७ नाय ऋगादिलक्षण रयते । तत्र तेपामृन्यत्रावशेन पादव्यवस्थेत्यग्ल- क्षणं सूत्रम् । तेषां मन्त्राणां मध्ये परिमन्मन्त्रे पादव्यवस्था स मन्त्र ऋगित्युच्यत इति सूत्रार्थः । ऋचः सर्वम्या विशिष्टेकार्थप्रतिपादक- स्वेऽपि प्रतिपादमवान्तरार्थभेदसंभवादर्थवशेने युक्तम् । एतच्च पाद- व्यवस्थाहेतूनां वृत्तवशत्वादीनामुपलक्षणम् । तस्यव मुख्यतया व्यव- स्थापकत्वात् । एतच्च न लक्षणशरीरमविष्टम् । पादव्यवस्थावन्मन्त्र- त्वस्यैवानति सक्तत्वादिति द्रष्टव्यम् । एतावता पादव्यवस्थारूपलक्षणे मन्त्रस्वे सत्तीति विशेषणं सूचित्तम् । मन्त्रत्वविशेपणादेव श्लोके नाति- च्याप्तिरिति द्रष्टव्यम् । गीतिपु गीतिविशिष्टमन्त्रेषु केवलासु गीतिपु चापि सामेत्याख्यति । अत्र विचारविस्तार आकर द्रष्टव्यः शेपे यजः शब्दः । ऋक्सामाभ्यां यदन्यत्प्रश्लिएपठित मन्त्रजातं तद्यरित्यर्थः । मन्त्रजातमिति ब्राह्मणव्यात्त्यर्थम् । सर्वमन्नेवादायन्ते च प्रणयो वक्तव्यः । ओमिति ब्रह्म । ओमितादः सर्वमिति श्रुतेः । ॐकारमने प्रयुञ्जीतप एव हि पुरस्ताद्यज्ञस्य युज्यत एप पश्चात्स त एप एव यज्ञा यत इत्याथर्वणश्रुतेश्च । एप एव प्रणव एव । सर्वे ते यज्ञा यस्मा- दत आदौ पश्याच्च स प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । ऋष्यादीनां ज्ञानमात्रमाव- श्यकं न तु तत्तद्वाचकशब्दोच्चारणमपि । शिष्टा उच्चारणमपीदानी कुर्वन्ति तल्लोक ऋष्यादि ज्ञायतेऽनेनेति ख्यापनार्थम् । इदानीं श्रौत ऋग्वेदिनः शिष्टा ऋष्यादिस्मरणं प्रणवोच्चारणमपि न कुर्वन्ति । तैत्तिरीयास्तु श्रोते गाये च न कुन्ति । तत्र श्रोते न कुर्वन्तु ऋग्वेदिवत् । गार्बे तु पक्षान्तरस्याभावान्सः कर्तव्यमेवेति यद्युक्तं तद्ाह्यमिति सुस्थम् । जपान्वयित्वकश्रुत्यैव सर्वत्र मन्त्रपाठः । तथा च पाणिनिः-- यज्ञकर्मण्यजपन्यूड्वसामस्विनि । एकति दूरासं. बद्धाविति सूत्रादेकश्रीत्यनुवर्तते । कात्यायनस्तु-मन्त्रे स्वरक्रिया यथान्नातमविशेषाद्भापिफरवरी वोपपन्नमन्त्रोपदेशात्तानो वा नित्यत्वा. दिति तानस्वरमेवाऽऽह । कर्मणि प्रयुज्यमाने मन्त्र आनातस्वरेण मयोगः । कुत एतत् । अविशेपान विशेपोऽवसातुं शक्यतेऽनेन स्वरेणानेन चा प्रयोग इति । तस्मात्समाम्नायस्वरः । एवं प्राप्त आह-~भापिका- स्वरो वोपपनमन्त्रोपदेशादिति । वाशब्दः पक्षच्यारत्ती । भापिफरवरी चा भवति । ब्राह्मणस्वरो न मन्त्रस्वरः । कुत एतत् । उपपन्नस्तरस्यय मन्त्रस्य विद्यमानस्वरस्य ब्रामणे स्वरान्तरोपदेशो भवति । तस्माद्भा.

·भगोपीनाथदीक्षितविरचितः- - पिकः स्वरः । एवं प्राप्त उत्तर मूत्रम्-तानी वा नित्यत्वादिति । वागमः पक्षान्तरपरिग्रह । नतदस्ति यद्भापिकः स्वर इति । किंतु तानेन प्रयोगः। एकश्रुत्या प्रयोग इत्यर्थः । कुन एतत । स्मयते ह्येवम्--एकश्रुति दूरात्संबुद्धौ, यज्ञकर्मण्यजपन्यूनसामस्वित्येवमादिवजिताना मन्त्राणामे- क्श्रुत्या तानेन प्रयोगो नित्यत्वात् । नित्यं वैदिकं वचनं स्मृतीनां तन्मूलं तत्त्वादिति व्याख्यातृभियाख्यातम् । द्वादशाध्याये तृतीयपादे भाषास्वरोपदेशेवरवत्यवचनमतिपेयः स्यात् । मन्त्रोपदेशो का न भापि- कस्य मायापत्ते पिकभुतिः । विकारः कारगाग्रहे । इति विनिः सूमिनिना-प्युक्तम् । भाषास्वरशब्देन- उन्दोगा ववचाचव तथा वाजसनेयिनः । उचनीचस्वरं पाहुः स व भाषिक उच्यते ॥ इति वचनलक्षितो ब्राह्मणस्वर उच्यते । तदुपदेशेषु प्रवचन सिद्धस्वर- स्वरापदविधाने प्रवचनसिद्धगिरापटस्येव निवृत्तिः स्यादिनि तानो वा पावचनो बेति कात्यायनमानिशाख्ययूप्रल्पो चातुचर्यमपि । ऐकशुन्य स्वरूपमाहाऽऽश्वलायन:-- उदात्तानुदात्तस्वरितानां परः संनिकर्ष ऐक- श्रुत्यमिति । दर्शपूर्णमासयाजमानसूत्रे-प्रत्यगाशिषा मन्त्रानर्मकरणा- जपति तथोपदिश्यमानानुपतिष्टनेऽनुमन्त्रयतेऽभिमृगति जपतीति चेति । सन्नमयोक्तरात्मानं प्रत्यागच्छन्तीति नीच इष्टमार्थनासमा प्रतिपाद्य- स्वेन येपा मन्त्राणां त नया प्रत्यक्ष मा म्यादित्यात्म शामित तान्मन्त्रा- न्यजमानो जपति । यजमान एव जपत्ये ति चोभयं नियम्यते । कर्म- बाह्या चेष्टा तस्याः करणत्वेन प्रतीनास्ने कर्मकरणास्ते टि तुष्णोकक्रि- यासु माकृतासु विहितास्वेव सत्यमाशिषो मन्त्रसाकाङ्क्षामु लिङ्गेन तत्र क्रियापतिपादकत्वाल्लक्षण या गच्छन्त्येव ।ये त्वकर्मवरणास्तेप तूम्गी- काः क्रियाः प्रतिगमने सामः नास्ति । दीक्षणीयेष्टिवदेव जपस्याऽऽ. रादुपारत्येऽपि यजमानसंस्कारत्वमपि ! अत एव स्वसंस्मारव्यतिरिक्त कर्मणि प्रतिनिधिः मासता यजमानस्यमिक्ष्यते । जपस्य संस्कारका सान तत्र प्रतिनिधिरिति स्वस्वैव प्रयसतो जपो वक्ष्यते । तदेवं जप. स्याऽऽरादुपकारकत्ये संपादित एवोपपद्यते । अत्रायं फलितोऽय:- अधिहिताना जपार्थतया विरिपतीत्येव कल्यो यजमानतका साक्षा- त्मत्यक्ष जपविधिविहितानां विनियोग जपनाति चेत्यनेन वक्ष्यति । अतो ज्ञायतेऽत्र विधिः कल्य इति । उपनिष्ठन इत्यादिपु नत्यनेन जपर्म- ·। उपोद्घातः। ४९ वत्त्वं यजमानकर्तृकत्वं चातिदिश्यते । उपतिष्टत इत्यादीनां जपपाचक- स्वेऽपि शब्दान्तररथभेदात्कर्मभेदो ज्ञेगः । यथा धात्वनुशासनसूत्रेषु यज दाने, हु दाने, जुदान दाने, इत्यादीनां समानार्थत्वेऽपि रुढ्याऽर्थभेदादपर्यायत्वेन शब्दान्तरः कर्मभेद एवमन्यत्रापि । सर्वत्रो- पस्यानादिपु जपत्वे सत्यपि चासाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति माया मागृहीतविशेषणान्यायेन चौपसर्गविशिष्टनु भिषिशिष्टमेव वाच्यमिति विशिष्टानामेव व्यपदेशः । उपस्थानमनुमन्त्रणमभिमन्त्रणमभिमर्शन मिति । फेवाले पूर्वोत्पादके मन्त्रोचारणे तु जर इति व्यपदेशः । उचारणमधानता तु सर्वत्र न व्यभिचरीति युक्ततरं सूत्रमिति व्याख्यातृभिव्याख्या तम् । चकार इतिकरणस्य प्रत्यक संबन्धार्थः। अविज्ञातस्वरा ये मन्त्रास्त एकश्रुत्यैव वक्तव्या इति जयन्ता। परिमापासूत्रे-यज्ञकर्मार्था मन्त्रारूप. विप्रतिषेधालौकियोपु यथा गृह्णामि ते सुप्रजात्स्याय हस्तपिमा खनाग्यो पधिम् । वह वां जातवेदः पितृभ्य इति यथोपविष्टं ब्राह्मणवन्तो यथा. रूपमितर इति । यथारूपमितर इत्यनेनाविनियुक्तानां विनियोगः सामा. न्यतः मटश्यते । अन्यच नव-उपाशु यजुर्वेदेन क्रियतेऽन्यत्र प्रय- रसंवादाश्रावणसंपेभ्य उरिनराम्या सर्वेकपाशु ज्योतिष्टोमे माग- नीपोमीयादिति । सर्व जुर्वेदग्दसामवे: । उपांशुलक्षणं प्रातिशात्ये- करणवदशब्दयमनःप्रयोग उपश्चिति । परिभापासूत्रे--यायदोऽपट. ज्यते स एको मन्त्र इति । यावदित्यस्य यावतेत्यर्थः । सुपी सुलुगि- त्यनेन सुपो लक् । तथा-आदिमहिष्टा मन्त्रा भवन्त्युत्तरस्पाऽऽदिना पूर्वस्यान्तं विद्यादिति । तथा मन्त्रान्तेन कर्म संनिपातयेदिति । मन्त्रा- त्यासरोचारणसमकालं कर्मारम्भ इत्यर्थः । अत्राऽऽपस्तन्यो विशेष माह-आधारे धाराया चाऽऽदिसंयोग उनि । तथा---एकमन्त्राणि कर्माणाति । अनाऽऽपस्तम्नी विशेपमा:-अपि संपायुक्तानीति । पायुपुराणे- मन्त्री मन्सयतेतो पणो ब्रामणोऽणनात् ॥ उनि । अनयनित्याविफरणम्पार्थे वर्तमे साक्षात्परम्परया वारपन येति ज्ञेयम् । प्रमणो पेटल्याणनादिधानादित्यः मुबलक्षणमपि सव- ·५० भट्टगोपीनापीक्षिनपिरचितः- अल्पाक्षम्मसंदिग्ध मारवद्विश्वनामुग्यम् । अनोभमनवयं च सूत्रं सूत्रांबदो विदुः ॥ इति । अम्ना निरर्थकामराटिनम् । अनवद्यमनपपम् । बदायबोधनात् । न्यत्र च्याचष्ट इनि गन्नन विधिनत्र वारयश एव पाठी नियतः । यत्र भूकना सानन्यन मन्त्रः पठाते नत्र मनन एव पाठी नियतः । एन- दन्यत्र स्वदनियम प्रति व्यवस्था द्रष्टव्या | परिभापासूत्र-यत्रक- मिन्द्रव्ये चेष्टापृथक्त्वनार्थी निप्पयने मदेव तत्र मन्त्रं याद्यया प्रोक्षणे युपन्छेदने पनि । चिः प्रांतीत्युदाहरणम् । विनीयोदाहरणं सायनाभ्यामदर्शनार्थ व्यवस्य कत्यदर्शनार्थ च । पात्राणीति जात्या पात्रत्वेन समुदायम्य कोटाकारणेकशब्दत्वादेयत्तम् । न त्वेक- वचनान्नत्वेनर च्यात्यायनव चा, उदेश्यकाचनस्याविवक्षित. स्वान् । यथा टिंगसाथ प्रोसनीति चर्दिःशब्देनकवण क्रोडीकन- में द्रव्यामिति । नपा द्रव्यपृथक-देऽध्यावर्तने यथाऽऽज्यग्रहणे लक्ने स्तरण ऐति । यदप्याच्याकमेव द्रव्यं तथाऽपि पाडगाऽऽस्यानि भवन्तीत्यवान्तरद्रव्यदः । यलिनानीत्यादी द्रव्यैकत्वेऽपि मुष्टिमान. स्यावयवत्वं गनगं मुष्टिं दातीनि विधानान । चर्टिपा बदिं स्नृणानी. त्येन्द्रव्यतोऽपि विधातु पञ्चधातु वेति विभागेन स्तरणविधामाद । घाती धाता पत्रमार्नयतीत्य ग्रिपं.सूत्रं तु वदिपः संसाद्रव्यस्यैकत्वेन द्रव्यपृथक्त्वनाऽऽवृत्त्यप्राप्तावपि निधनोपाधिना द्रव्यपृथरत्वं भूपितु धातूपाधिनवनिनियमामुक्तम् । अत्र भरद्वाजो विशेपमाह- मन्त्रव्यवाय मन्त्राभ्यासो द्रव्यपृथवन्वेऽर्थपृथक्त्वे देशपृथक्त्वं च यथा पटूयनम्बमनदीतरणाभिवर्पणापेध्यातिमन्त्रणानीनि । जैमिनिमते तु न । तथा चादशा याये चतुर्थपाई तन्मूत्रम्-फण्डूयने प्रत्यङ्गं कर्मभेदान् । मूत्रार्थस्तु काडुपने प्रत्यङ्ग मन्त्रावृत्तिः स्यात्कभंदा- दिति । अपि या चौद बादाम स्यादिति । अपि वेति पूर्वपक्षव्या. वर्तकः । दुःखान! भिन्न वपि तदपनयनं सर्वमेव विवक्षितं न तु स्वरूपेण चिकीपितम् । आत्मानं याडतिदुःसाक्षिप्तचित्तमपनीतकण्ड्दुःखं फर्तुं वडूयनं क्रियते । न यावता दुःखेनानपनीतनाऽऽत्मनि दुःखं भवति तावत्सवमपनेतुमिमंधाय पण्डयनमुपक्रमत इति कृत्वा चोद-क्यं भवति । तत ऐकार्यमेव भवति । नाप्यङ्ग- संस्कारी येन तदादः स्यात् । यावदपनीनं दुःखमा- मा ·तथा- उपोद्घातः । त्मनस्तावत्सपिनयनाभिसंधानपूर्वक कप्डूयनोपक्रमका प्रयुक्ती मन्त्री- गृह्यमाणविशेषत्वातन्त्रं भवतीति । तथा तत्रैव स एव स्वमनदीतरणा- भिवर्षणामध्यमतिमन्त्रणेषु चैवमिति । एवमित्यनेन चोदनैक्यादि- त्यस्यानुवृत्तिः । अत्राप्यभिसंधाननव सर्वत्र चौद-क्यं द्रष्टव्यम् । शुल्क- वेष्टने प्रतिधातु मन्त्रावृत्तिः । मध्य आवेनक्रियायाः संधानमन्त्रण ध्यवधानात् । द्रव्यपृथक्त्वे दर्शितव । अर्थः प्रयोजनं तस्य पृथयाः कृष्णाजिनादानमवहननार्थ पेपणार्थ चेति । देशपृथवत्वे-दक्षिणय पा- रुयोग उत्तरकपालयोगे चेति । परिभापासूत्रे- अर्थपृथक्त्वात्यायन- मन्त्रोऽयावर्तत इति । अत्र कालव्यवाय तमर्थपृथक्त्वं द्रष्टव्यम् । -परान्यकेन क्रियेरन्यथा कपालेनोपपनि यजमानेन संमिता- दुम्बरी भवतीति । परार्थस्तुपोपचापः स एक च कपालेन कर्तव्यः ।ना- नायनमानेप कर्मसु द्वादशाहादिपु वर्गफलार्य प्रवृत्ताना यजमानाना मध्य एकेन यजमाने नोदुम्बरीमानं कर्तव्यम् । तावनैव शास्त्रार्यों निपनो भवती- त्यर्थः । इतिशब्दः प्रकागर्थः । तथा- उत्तरत उपचारो विहार उत्ति श्रुतिरेव । उत्तरत उपचारो यज्ञ इति शारवान्तरे । तसिस्तृतीयार्थे । विहा रस्य य उत्तरभागस्तेनोप समीपे चारो गमनागमनका यत्र । न दक्षिणभागेनेत्यर्थः । अनिर्दिष्टदेशाः क्रिया विहारस्योत्तरतः कार्या: पित्र्यास्तु क्रिया दक्षिणतो विद्यारस्य । दक्षिणावद्धि पितृणामिति वाक्य शेषादित्यापस्तम्बसूत्र व्याख्यातारः । तथा-माइन्यायान्य दड्न्यायानि वा प्रदक्षिणं यज्ञ वर्माणि पोतीति । प्रादश्चि वा कर्माणि संतिष्ठेरनिति श्रुतेः । प्रागपवर्गाण्युदगपवर्गाणि या फगेतीनि समाप्तिनियम्यते । तथा प्रादक्षिण्यं नियम्यने । कात्यायनेन चाऽऽवृत्ती सामन्ते पा-च्युदञ्चि प्रदक्षिणमिति अत्यनुसारेणोक्तम्- मान्युदन्यावृत्तौ सामन्ते च प्रदक्षिणमिति । कर्मवृत्ती पाह- न्यायानीत्यादि । सामन्त समन्ताद्विहित कर्मणि प्रदक्षिणमिति नियमः । तेन न सर्वत्र प्राड्न्यायान्युड्न्यायानीति । नापि दक्षिणमिति स्तुि पूर्वोक्तव्यवस्थयेति व्याख्यातारः । नीयन्ने परिसमाप्यन्ते यानि तानि । यह ग्रहण वैतानिकार्ममात्रग्रटणार्थम् । या स्मृतिः पिश्यप दक्षिणापवर्गाण्यमदक्षिणं धर्माणीति सा मायेर । अब यजग्रहणेन प्रत्यक्षदर्शितश्रत्य नसारेणाविशेषण देवपित्र्येषु माड्न्यायान्यु-ट्न्या- गानि वा प्रदक्षिणमिति च नियम्यत इति 1 तया-समाननावी नाम- ·१२ महगोपीनाथदीक्षितविरचिता- नसमेति कन्क्लमेरमपवर्जयतीति । सजातीये विजातीये कर्मणि संस्कार्येषु पढायेंषु मध्य एकमेकमेय पदार्थमनक्रमण सजातीय फेनैव कर्मणानु- समेति संवघ्नात्यनन्तरं तथैव विजातीयेनापीति । सोऽद्य पदार्थानुसमय इति व्यपदिश्यते क्रमविशेषः । अथ पदार्थानुसमय उच्यते कृत्स्नमि- त्यादिना । चतुरो मटीन्निपति कपालान्ययात्रुपदघातीत्यायुदाहरगम् । तथा संयुक्तानि त्वेकापवर्गाणि यथाऽवदानप्रदाने उद्पनं निप्पयनं चेति प्रधानसनिस्क्रियन्त इनि । कात्यायनोऽपि-तुल्यसमवाये सामा- न्यपूर्वमानपूर्व्ययोगादित्यनेन पदार्थानुसमयं मदार्शितवान् । नैकापणि संबन्धादित्यनेन निर्वापकपालं पधानादावपि पदार्थानसमयमाप्ति निवा- रितवान् । ग्रहणसादनावदानेपु तु वचनादिति मूत्रंण पदार्थ देऽपि संयुक्तत्वेन काण्डानुसमय एवैतेप्निति उदयते । न द्रव्यभेदै गुणयो. गादिति वात्स्य इत्यनेन सप्तदशसु प्राजापत्ये पादानस्य प्रदानान्तता घ्यावय॑ते । सूत्र--न यज्ञाङ्गेनाऽऽत्मानमन्यं वाऽभिपरिहरनीति । यज्ञानेन फ्यादिनाऽऽत्मानमन्यं वाऽभिलीकृत्याऽऽगच्छल्लोष्टादि न परिहरति दूरी करोति । तथा शूर्यादिना धूमादिवाधाऽपि न परिहर्तव्या नापि मक्षिकादिनिवारणम् । आत्मसहचरितो जीव एवात्यो गृद्यते । तेन यज्ञपार्यज्ञपानाणां मक्षिकादिनिवारणे न दोपः । अस्मरणेन परि. हारे कृते सर्वप्रायवित दुर्यादिति । तथा न विदारानुपपर्यावर्नत इति । न विहारादपन्छिय वर्तत इत्येक बाययम् । अपच्छेदनं व्यावर्तनं पृष्टता करणमिति यावत । तथा चाऽऽश्वलायन: -विहाराव्यावृत्तिस्तत्र चैत्कमेति । द्विनीयं वाक्यं विहारं प्राप्य न पर्यावर्तन इति । ल्य- लोपे पञ्चमी । आत्मानं परत्य नाऽवत इति । रपटमेतदुक्तं बोधा- यनन-- यदि पादक्षिणेनांसेन पयावतते यदि प्रत्यड्मच्येनेति । भरद्वाजोऽस्येवम् । तथा चाऽऽत्मानं मध्ये कृत्वा न पर्यावनियमि- त्यर्थः । कात्यायनः- --गाईपत्याहवत्तीयो न व्यवेयाद्विवृत्याऽऽकृत्य तरथाऽत्तिरतरीत्य मित्र मणमुत्नरत उपचारो यज्ञो दक्षिणतो ब्राह्मय- जमानयोगासने पचाय नमानो वदिस्पृगिति । परिमापासूत्र-अन्त राणि यशाङ्गानि याद्याः कर्नार टति । अन्तराणि यशाङ्गानीत्यत्र केपा- मित्य पेशावासमीनां प्राधान्यादुपस्थितिस्नेपामन्तराणि । अन्तर शब्दः परिधानवाची । ततस्तु परिधानमिन संलमानि समीपस्यानीत्यर्थः । बादा चदिर्भवाः । केन्य इत्याकाङ्क्षायां यज्ञाङ्गभ्य इत्युपस्थिनत्वात् ।

·उपोद्घानः। ग्रतस्तान्यन्तराणि समीपन्यानि तेषामनीनों च मध्ये कभिन संचरगी. यमित्यर्थः । वर्तृणां मध्ये यजमानोऽन्नरः । तरः पन्येव वाया । ताभ्या- मध्वर्युरेव । तेभ्यो ब्रमैन । तनो निर । तत उद्गातेय । एवमन्य उतरो- तरं यथायथम् । यज्ञामानि कर्तृव्यतिरिक्तानि सर्वाणि यज्ञार्थद्रव्याग्य- भिधीयन्ते । पारिशेप्यादेव कनृणां बाह्यत्वे सिद्ध वाद्याः कर्तार इति वचनं यजमानपल्योरपि याद्या ऋत्विजो भवेयुरिति ख्यापनार्थम् । तथविजामपि परस्परं जघन्यो बह्य इति । उक्तं चाऽऽवलायनन- उत्तरेण होतारमतिबजेदक्षिणेन दण्ड हरेदिति । एतत्सर्व बोधायन: स्पष्टमा न मन्त्रवता यज्ञानाऽऽत्मानममिपरिहरेदभ्यन्तरागि यज्ञा- गानि बाह्या ऋविजः पत्नीयजमानावृत्तिभ्योऽन्तरा यज्ञाङ्गेभ्य आज्यमाज्यापि हविभ्यः पशुः पशोः सोमः सोमादायो यथाक्रम- मुस्लिमो न बिद्वारादभिपर्यावरन्माङ्गच्छन्दक्षिणमंसमभिपोल येल त्यङ्गच्छन्सव्यमिति । तथा माचीनापीती पियाणि करोति यज्ञोपवीती दर्शपूर्णमासयोरशिहोने चानियमोऽन्यत्रेति । दर्शपूर्णमासाग्निहोत्रेभ्योऽ- न्येषु कर्मसु पित्र्येषु यज्ञोपवीतीत्यनियमे नियमो नास्ति । यथा स्मृत्या प्राप्तं तथैवेति । यत्र प्राचीनावी तिता स्पष्टमुक्ता तव । अन्यत्र सर्वत्र यज्ञोपवीतितवति । मानुषेषु वर्मसु गापु निवतिता द्रष्टव्या । एवं यत्र स्पष्टं वचनं तचापादक्षियं नान्यत्यपि द्रष्टव्यम् । तथा चोदना. संयोगात्प्रधानान्येककालानि से पां विभवन्ति तन्त्रमनगन्यविभवन्त्या- वर्तन्त इति । तथा नानाका प पृथग्यः प्रधानन्य कालः सोऽङ्गाना स देशः स कर्ता सोऽमिरिति । तया-आधानप्रभृति यावनी, पात्राणि धार्यन्ते तेषां मनितन्त्र५ सकारोऽभ्यावत इति । तथा यजुवेनाध्यHः करोत्पश्वेदेन होता सामवेदेनोगावा वचनलक्षणा इतरे यथाऽश्येधे पशुकस्थिति । तृतीयप्रश्ने-अन्यस्मिस्य द्रव्य सेनान संयुज्यमाने धर्माश उन्य रे वाजिनमासादयत्यये पनियन्ति परिधों पशन्न अन्तीति । तत्रैर की होमान्व्याख्यास्यामा सुहातीति चोघाने दघिटोमो या च स्वाहाकारतानपणीफेनाऽऽउन मद्ग. होनेनाणाऽऽयनीयं परीत्य दक्षिणतातष्ठजुदाऽहानीयेऽवर्ग: स्वादाकारण जहोति द्विप्रभृतिप्वादृतिमणेषु प्रत्याहति गृहीत्या प्रत्यानि समिधोऽभ्याधाय दिवाई जहाति यत्र मन्त्रगणन कर्म चोदयेत्यतिमन्न तत्र जहयादिनि । इदं पिहोमधर्मविधायकं सूत्रम् । अस्मिन्मने य ·भगोपीनायटीसिरिरित:-- और मद पूर्णमामप्रकरणात नि नूप्णीप नापूर्णदावापु मातिरन उत्तंचा मान । नृणीको मन्त्रजिनः । यथा मानो भनि तये स्ययः । एन-मूत्र मनरं यने । हाऽऽज्यद्रव्यमनानेगे । पहा अमे. यि धाम यदायविध्यर्थराटान । अपि पर क्षिप्रमंसारमाज्यं अरत नि धायनोत्तयाऽऽज्यम्यम्प जानिबाचिपि वरनासं. सागर विपानभिधान स्फूरणम् । रतुरनंगीशविहीपी३ इत्यवाटे हिरनयनं द्वितीय विनियुक्त मा मतुरन्नयने द्विग्वयनमधिष- मित्युक्त साडोमे मटरेत्यती: सदिनि । स्युरेणाऽऽन्यस्यान्याः मदन । पेष्टिपात्यामाचे सत्र म्या वृत्ताऽऽऽयं सस्कृत्य देन हम जाय। अनन्नरोदाहनदीवियायकान्सूत्रान् । पुनगहारमाज्यं निरस्पू पनि मृगनयनायग्रहणेन नियपि यत्र नष्णानेर यिने Fघतम्यर प्रातिन तु दार्शपूर्णमामिको मानित इनि ज्ञापितोऽय- मर्थः । भाद्वानोऽपि गानपेपि दहियेषु म्माटिनाऽऽन्यसंसारमाह- किन पश्चिमाञ्यं निम्म्यापूय मा जुहू च निप्प संमृज्य चतु: है न मुर, पूरित्या वादग्रहीतन या पूर्णाति जुहोति सम ते अग्ने समिधः र त जिदा इत्येताम इत्य सादाकारण जुहोति हुनाया पूर्णा- हुतो र ददानीति पूर्णाहुनिििमत्याह । एवमेवात दविंटोमेष निपित्यू.पनाति निएपनि संमाटन्तितः म्बाहामार ददाति यान्मनि निगद्य नहोत्येते विधोमा भन्नि याच जुष्टोत्तति चादयताति । प्रथ- मप्रश्न--आहवनीय आहुतयो जुटा हुयन्त नि। भरद्वाजः-~-यत्र कचानो परिपतीय होतव्यमिति । परिमृज्य परिपिञ्चति यथा पुरस्तादित्यनिका. मूतज्ञापरात्परिपेवावुभयत्र । यदि शीतवशेन कटिनं पेदाज्यं रदाऽध्यारसात्त्यार्थ प्रकृतार्मसंपन्यग्निममीपस्थापना विलीन युत्तत्तम् । प्रायोगितास्तु ताम्रादिनिर्मिततदानसंतप्तदण्डसं. योगेन दिलीन कुर्वन्ति तदहिन्यानयनादण्डप्रविष्टतदार यव यवनाशा- दिडपणापत्तरन्यायमिति प्रतिभाति । जुहोतिचोदनाय स्वाहासारस्तस्य प्रमानार्थत्वादिति प्रसिदमेव । स च मन्त्रान्ते । म बान्ले नित्यः स्वाहाकार इनि गृह्यसूत्रण अतिऽपि प्रनपिनात् । न च गा सूत्रोक्तपरिभापया क्यपत्र प्रवृत्तिज्ञापनमिति वाच्यम् । मन्त्रान्ते स्वाहासाने नित्यो गाई इत्यर्थस्यावश्यं स्वीक व्यत्तया ते वार्याच्छोते स्वाहामारो नित्यो न भवति । अनित्यस्त्वत्राप्यत्येवोत प्रवृत्तिज्ञापनसंभवात् । पित्र्ये पत्र यामिति ·स्पोद्घातः। स्वधाकारो न पच्यते तत्रापि चाहाकार एव न स्वधाकार इति भाग्य- कृता नित्यग्रहणमयोजनं दर्शितम् । गाह्य एचैतद्भवतीत्यतमर्थ दर्शयितुं गृह्यसूत्रे विधानं न तु स्वाहाकारस्यापि विधानम् । याचयभेदापत्तः । अतः चाहाकारं सिद्धवन्कृत्वव तत्र नित्यत्वविधानं क्रियत इत्यवश्य- मेव वक्तच्यम् । एवं च श्रौते स्वाहाकारमासिः सिद्धा भवति । परं तु यत्र पिज्यमन्ने स्वधाकारो न पठ्यते तत्र स्वाहाकार एवेति श्रोते न भवति कि तु तत्र स्वधाकार एचेति । वायच्याया अजाया यशाया यागे जयाभ्यातानराष्ट्रभृद्धोमा विहितास्तत्रान्तिमाभ्यातानहोमे स्वधाकार एव तस्यापाठेऽपि न स्वाहाकारः । एवं चानित्यत्वं स्वाहाफारस्पति युत्त मेय । अत्रापि गायपरिभाषाभत्तिरिय स्यात्तदा*च परिभाषा कुना स्यात् । श्रोते वृत्तानां परिभाषाणा तु गायें प्राप्तिः श्रातमध्ये गृह्यसूत्रा. म्नानवलादाकाङ्कितत्वात्पूर्वत्र वृत्तानां परिभाषाणामुनरमानुत्तेयक्ति- सहत्वाच । समिदाधाने तु न स्वाहाकारः। तस्य जुहोतिचोदितत्ता भावाद । समिधमाधाय हुत्योपस्थाय वेति ब्रह्मत्वमूत्र आधान होमयोः पृथग्रहणादेव ज्ञायते यत्र जहाँतिचोदना नास्ति तत्र स्वाहाकार: कुत्रापि नास्तीति । यत्रास्ति पाठन स्वाहाकारस्तेऽपि दबिहीमा एव । अन्यत्र स्वाहाकारे श्रद्धाज.डयानेन परिहतम् । मूत्रान्तरे किंचिमूलं या कल्पयन्ति ! यथाऽऽपस्तम्बेन सुक्त वाक्ये न स्वाहाकार इत्युक्तं ना. स्मत्तू वकारस्य पक्षे तु न चाऽ:शड्का न चौतरम् । आश्वलायनमते तु मन्त्र आदी मध्येऽपि स्वाहाकारसत्वेऽन्ते स्वाहाकारो न भवति । तया च तरस-न चेन्मन् पठित इति । अन्ते स्वाहाशब्दसतेऽपि मन्त्रान्ते या वह्निनाया सा तु मन्त्रस्वरूपिणी । तदन्तेऽन्या प्रयुञ्जीत होमार्थं सा प्रकीर्तिता ॥ इति शक्तिसंगमतन्त्रवचनादन्योऽपि स्वाहाशब्दो मन्त्रान्ने महाशब्द- सत्त्वेऽपि तान्त्रिक प्रयोज्यो न दिधरिति द्रष्टव्यम् । शान्यायन:- गाईपत्ये संस्कारा इति । पतितपनायाः संस्कारा भवन्तीनि शेपः । स एव-वृतमाज्ये लिङ्गा तस्य होमोऽनादेश इति । धर्मत्र-मोक्षि तमिन्यनमग्नाबादध्यादिति । अग्निस्योधने विशेषस्तत्रैव । ननिमारम दिनि । अपयत इत्येव । एनमनिममयनो नोपध मंदिति । परनम्य न ·भट्टमोपीनाथदीक्षितविरचितः-- दोप इन के । अपर आहः । ज्येन नापधमेत् । नाशि मुसेनोपधमेदिति मानवे दर्शनान् । स्मृत्यन्तरे तु- मुखेनोपधमेदग्नि मुखादग्निरजीयत ।। इति विधानादुभयोविकल्प इति । अपर आह-वाजसनेय के श्रौत. प्रकरण मुखाइमिरमायत तस्मान्मुनोपसमियत इति दर्शनाच्छोले मुखेनोपधानमन्यत्र स्मातः प्रतिपय इति । अये त णनाऽऽय सेन वा समुरिणोपधमनमिछन्ति । एवमग्नेर्मुखव्यापारस्यान्वयातिरप्यनु. गृहीता भवति । आस्यविन्दूना पननगवामयात्प्रतिपेधस्मृतिरपीति । सग्रह- धमनीमन्तग मृत्वा तृप वा काष्ठयेव वा । मुखेनोपयमेदपि मुरसादमिरजायत । पणोनिप्रमूगत्या?णुरग्नेश्च पावनः । तस्माद्वेणधमन्यव मेदग्निं विचक्षणः ॥ इति । श्रुतिरपि-- जो वेणुस्नः प्रार्यरतेजसै तेजः समर्धयतीति । जन एपामणस्पर्गनिषेध उक्तः । मृत्यन्तरे-- न वेणुनाऽसि सस्पृशे. दिति । सम्पः निषिद्ध रिमु वक्त यमभ्यावाननिषेध इति । अत्र धान्याद देवल:- वस्त्रेण चाऽथ पणेन पाणिशूपा यदारुभिः । न कुर्यादग्नि मन न कुर्याद्वयजनादिना । इति ।। संग्रहे-- पर्णेन धमने व्यापि गुण धननाशनम् । पाणिना मृत्युमामोनि दारणा कान्तिनाशनम् ।। वस्त्रेण सीविनाशः स्यादास्येनाऽऽयुःक्षयो भवेत् ।। इति । यत्नु मुखेन धममक्रियेति मुखधमनस्य परिवर्ननं तत्साक्षान्मुख- धमनच न तु धमनीमन्तरा इत्येत्यनेन विहितस्यापति एव्यम् । आज्यानीनामतियाहल्य एतान्यस्थाल्यममोनाने महत्य आज्य- स्थाल्य उपयोत व्याः । प्रदर्शितं चास्त्याचायण-असंभवादा यथाs. भ्वमेधे पगमस्सित्यनेन मूण । नातीस्थालीप पृथक्पृथक्तपन्न निर्वापादि । अथवैक्स्यामेव पृथक्पृथनियोपः कार्यः । प्रायोगिकास्तु सस्कृते स्थालगताय एव लौकिक सपिरानीय तेन फर्म कुर्वन्ति ।

·। उपोद्घातः । ५७ भरद्वाजः-ज्यलत्येव सर्वा आहुतीर्जुहुयादिति । ज्वलतीत्यप्रिविशेष- णम् । प्रवृत्त कर्मणि नियतस्य काल आगते नियतं कर्तव्यमेव । आफ- रणे दोषः स्यादित्याह कात्यायन:--प्रवृत्ते नियतं दोपविशेषादिति । तथा स एव-खातलूनच्छिन्नावहतापष्टदुष्टदग्वेषु पजुक्रियासंभवा- दिति । आपस्तम्ब :--मन्द्रेण प्रागाज्यभागाभ्यां प्रात:सबने च मध्यमेन प्राक्स्विष्टकृतो माध्यंदिने च क्रुष्टेन शेपे तृतीयसक्ने च वारसं- द्रयश्च तद्वदिति। आदितस्त्रयश्चकारास्तत्तत्सबनमध्यवर्तिनां पाश. पानां च तत्तत्स्वरमाप्त्यर्याः । पत्नीसंयाजानां सवनस्वरो न भवति । पशुवत्पत्नी संयाजा इति वचनात् । वाचो गतिवक्सिंद्रवः । विलम्बितो मध्यमो द्रुत इति । मन्दादिवत्सवनानुक्रमेण मागाज्यभागानुक्रमेण च वि. लम्बितादयो भवन्तीत्यर्थः । चशब्दरत्वेतेपु स्थानेषु स्वरान्तरोपदेशात्मा- तस्वरो यथा निवर्तते तथा विलम्बितादयो न निवर्तन्त इति नियमाः । यथा सामिधेनीप्रभृत्युपांशु यजतीति । पौनराधेयिक्यामरसि पन्द्रं कण्ठे मध्यमं शिरसि तारमिति । प्रातिशाख्ये पन्द्रमध्यमत्ताराणां लक्षणान्यु. तानि । तारः क्रुष्टः क्रौञ्च इति पर्यायाः । आश्रुतादीनामुच्चीस्वर. विधानार्थमेतेपां सूत्राणामारम्भः । स एव-जुहोतीति चोग्रमाने सर्पिराज्यं मतीयादध्वर्यु कर्तारं जहूं पात्रं व्यापृतायां सवेणेति । भर- द्वाजो विशेपमाह~मचरण्या सोम इति । तथाऽन्यमप्याह विदोपमाप. स्तम्यः-होत्रायाजमानेषु समुच्चय इति । होत्रा इति होतृकर्तृकाः क्रियमाणानुवादिनो मन्त्रा अभिधीयन्ते । याजमाना ये नेकवेद आ- नाताः । होत्राश्च याजमानाथ होनायाजमानाः। तप होत्रायाजमानेषु समु- च्चयों वैदितव्यः । उच्छ्यस्त्र वनस्पत इति यूपोच्छ्यणार्या ऋचो होतः मुब्रह्मण्यानुमन्त्रणं स्तोत्रानमन्त्रणं चाऽऽध्वर्यव औदात्रे च वेदे यज. मानस्य च समुच्चीयते । तया स एव विकल्पो याज्यानुवाश्यानाम् । याज्यानवाक्ययोरपि हौत्रवत्माकृतस्य समुच्चयस्यायमपवादः । द्वाद- शाध्याय तृतीयपादे जैमिनिरपि-हावास्तु विकल्पैरनेकार्थत्वात् । क्रियमा णानुवादित्वात्समुच्चयो वा हौत्राणामेति । हौवा होतृसंवन्धिनो ये मन्त्रा. स्ते त्वेकार्थत्वादेककार्यत्वादिकल्पेरन् । एकेन यन्त्रण कार्यसिद्धावितरेण न कार्यमस्तीति युक्तस्तत्र विकल्पः । एवं झियमाणानुवादिष्वपि प्राप्तो निरासाय क्रियमाणानुवादित्वादित्यत्सूत्रम् । अध्वर्युक्रियमाणकर्मा- नुवादिनोपन्ना उच्छ्यस्व वनस्पत इत्यादयस्तेषांत क्रियमाणानुगादित्वा- ८ ·भट्टगोपीराथदीक्षितविरचितः- समुञ्चय एव हारत्वेऽपि नतु विकल्प इत्यर्थः । क्रियमाणानुवादिनस्त्वध्य- युणा त्रियमाणस्य कर्मणः स्मृत्यविच्छेदार्थाः । अविच्छेदश्चाऽऽन्ताद- पेक्षित झते सर्वेपा समुत्रय इति । एकफलावच्छिनानेकक्षण. निचयर पत्वादुरयाणानिप्रियायाश्चरमक्षणपर्यन्त स्मृनरपेक्षितत्वात्स्मत्य- विच्छेदः मायाजनी भवतीति द्रष्टव्यम् । प्रथमाध्याये मूत्रेऽपि-सम- भ्युचीयरहोत्राण्यन्यत्र याज्यानुवाक्याभ्य इति । एसमन्त्राणे कर्मा- गीनि सूत्रण प्राप्तमयमरत्वं तद्धानेऽपोयते । होनत्यायाज्यानुवाश्या. मपि माप्तौ ता वारयितुमन्यत्र याज्यानुवाक्याभ्य इति । सूत्र एव शियमाण हानाध्युच्यन्त इति मन्त्रान्तेन कर्म सनिपातयेदित्यस्यापवादः। जापस्तम्वः- सरयासु च तद्वदिति । दक्षिणान वक्ष्यमाणामु समुच. यस्यापवाद । मर याम निर्दिष्टासु तद्वदक्षिणाभूताना द्रव्याणा विकल्प इत्यर्थः । ससमपिंगतिः पष्टिः शतं दादति । तथा स एव-क्रय परिचयसकारेषु द्रव्यसमुच्चय इति । ऋयः सौमक्रयः । तत्राजाहिर- ण्यादिद्रव्याणा समुच्चयः । पक्रियो दक्षिणादानम् । तत्र पहना द्रव्याणा पिनियुत्ताना समुच्चयः । यथाऽऽधाने मिथुनों गावों ददाति वासा ददाति । धानवीयाया हिरण्यं ददाति ताप्यं ददानि धेनु ददानानि । सरसागे दीक्षितसमारः । तत्र दण्डमेखलरादीना समुच्चयः । तथा स एद-दराक्षसनकनपनप रदनभदननिरसनात्माभिमर्श- नानि च कृत्वाऽय उपस्पृमेन् । उत्तरत उपचारो विहारो नामेरपपर्या- वर्तत न विगविति । द्रो देता यस्य तःप्रधान या कर्म दम् । रक्षासि देवता यम्य तत्प्रगान वा कर्म राक्षसम् । निर्कतिर्वेचना यस्य तत्मथान गमनम् । पितरो देवता यस्य तत्मधानं पा र्म पैतृरम् । उदन धीररम् । भेदन विदारणम् । रोद्रेणानी नेत्या नोदशोपम्पर्शनम् । अनीविशेषणत्वात् । बहुवचनान्तेऽपि रुद्र. शब्द उदयोपस्पर्शनम् । यथा स्ट्रास्त्वा परिगृह्णन्त्वित्या गंदत्वात्त. मन ति चिन् । अ ये तु न्द्रप्राधा-याभावात्तदनुपकारसेऽस्मिन्नमणि नादयोपापर्यनम् । ब्राह्मण वस्वादिभिर्देवतोपकारयणादिति वदन्ति । अपरे तु एकस्मिन्नव स्ट्र उपस्पर्शनमित्युपदा नि बदन्ति । बहुवच. नान्ते परन्ट उदकोपरपर्शन नच्छन्ति तत्र जि मूलमिनि चिन्त्यम् । न च रांइते पहचकत्ययाविपोनि । न च स्ट्रो वै पर इत्येवस्या कार्याभिधानान रहनामि यय विप इनि वाच्यम् । रसमुदाय- ·इत्यादीन्यभिचरणीयानि तेष्वित्यर्थः । सर्वत्रोपरपर्शशब्दस्यापम्पर्शस्त्या- चमनमितिकोशादाचमनमर्थों यद्यपि तथाऽपि उपस्पृश्याऽऽचम्यंत्यनिष्टो. मयाजमानमूत्रालिङ्गात्तु स्पर्श मात्रमेयार्थः । यदि तत्रोपपशब्देनाss- चम्येत्येव वा लाघवाव्यात् । तस्मादेवमत्र ज्ञायत उपम्पर्शशब्देन स्पर्श- पियमात्मानं चाऽऽलभ्योपस्पृशेदप उपस्पृशेदप इति । चगवान्कर्म च कृत्वेत्यस्यार्थस्य लाभः । दर्शयति चैवं श्रुतिः --रुद्रियेणेव वा एतद- चारिपुः शान्तिरापरतदादिः शान्त्या शमयतीति । विरक्तिः प्रश्नसमाप्ति उपोद्घातः। स्याक्रूरत्वे नियामकाभावात् । तस्मादुद्रा धातुका इति बहुप्वपि दर्शनाच्च । पित्रादिप्वपि तथा प्रसङ्गेन पितृभ्यस्त्वा पितृन्जिन्वत्यत्र सदभावप्रसङ्गा- दिति ज्ञेयम् । रक्षसां भागधेयमित्यत्रोपस्पर्शनं कर्तव्यम् । तुपक्ष- फलीकरणदेवा हविशेभ्यो रक्षांसि निस्मजन्नस्मान्महायज्ञादिति वर्लचश्रुतिदर्शनात् । बैंश्वानरे हधिरित्यत्रोपरपर्शनं भवति पितृप्तिकर- स्वान्मन्त्रस्य । शुन्धन्तां लोक इति पैतृकम् । तथा पितृगाः सदनम- सीति । सरौद्रे सर्वराक्षसे सर्वनेते सर्वपित्र्य नाऽऽवर्तते । यत्र सेंद्रा- दीनां नरन्तर्यण करणं तत्रापि न प्रतिरौद्रं न प्रतिराक्षसं न प्रतिनं न प्रतिपित्र्यम् । अत एव सकृदुपस्पर्शनम् । अतः पित्र्ये बलिहरण उपरप- शनं न । कृत्वैव रौद्रं वलिहरणमुपस्पृशेत् । प्रतिदिश केशच्छेदने वपने पच- नान्त एवोपस्पर्शनम् । निरसने वाक्यान्तरोपातेऽपि भवत्युपस्पर्शनम् । य- था वेदिकरणानि संन्यस्तानीत्यत्र | चकारः स्मार्तस्य केशाद्यपालम्भनिमि- त्तस्य संग्रहार्यः। अथवा भरगामोपदिष्टावलेखनपरिलेखनयोर्योधायनोपदि- एखननस्य च संग्रहार्थः । अग्नि पृष्ठतः कृत्वा यत्पर्यावर्तनं तदपपर्यावर्तनम् । अग्नेरभिमुखमेव क्रियासु पर्यावर्ततेत्यर्थः विहारादपि न पर्यावर्तेत । महा. वेद्यगावप्रणीते विहारं पृष्ठतः कृत्वा पर्यावर्तनप्रतिपेधार्थमारम्मो न विद्या- रादित्येतस्य मूत्रस्य | बोधायनः-उत्तरत उपचारो पिहारस्तथाऽप- वर्गो विपरीतं पित्र्येषु पादोपहतं प्रक्षालयेटङ्गमुपस्पृश्य सिचं वाऽप उपस्पृशेत् । एवं छेदनभेदनखनननिरसनपैतृकराक्षसनेनरौद्राभिचरणी- येप्वप उपस्पृशेदिति । सिग्वस्त्रदशा । योऽस्मान्द्वेष्टि यं च पयं द्विष्म चमनं विवक्ष्येत तदाऽप उपस्पृश्याऽऽवन्ये त्यत्राऽऽचन्याऽऽचम्देति दिग- नमयति । कात्यायनः-रोदर राक्षसमासुरमाभिचारिक मन्त्रमुक्त्वा द्योतनाय । स्मृत्यन्तरे- ·पापस्तवः- भगोपीनाथदीक्षितविरचितः- समुच्चय एव हारत्वेऽपि नतु विकल्प इत्यर्थः । क्रियमाणानुशादिनस्त्वध्व. युणा क्रियमाणस्य वर्मणः स्मृत्यविच्छेदार्थाः । अविच्छेदयाऽऽन्ताद- पक्षिन इति सर्वेषां समुच्चय इति । एकफलावच्छिन्नानेकक्षण. निचररूपत्वादुच्छयणानिक्रियायाश्वरमक्षणपर्यन्तं स्मृतेरपेक्षितत्वात्स्मृत्य- विच्छेदः मप्रयाजना भवतीति द्रष्टव्यम् । प्रथमाध्याये सूत्रेऽपि-सम- गुजीयेरन्ही गाण्यन्यत्र याज्यानुवाक्याभ्य इति । एस्मन्त्राणे कर्मा- गीनि सूत्रेण प्राप्तमेव मन्त्रत्वं तद्धीनेऽपोयते । हारत्वाधाज्यानुशक्या- म्यपि प्राप्तौ ता वारयितुमन्यत्र याज्यानुवाक्याभ्य इति । सूत्र एव नियमाणे हानाप्यन्यन्त इति मन्त्रान्तेन धर्म संनिपातयेदित्यस्यापपादः । - संरयासु च र दिति । दक्षिणामु वक्ष्यमाणासु समुच. यस्यापदः । मायाम निर्दिष्टामु तद्वदक्षिणाभूतानां द्रव्पाणा विश्लप इत्यर्थः । सागितिः पाप्टः शतं द्वाटगेति । तथा स एव-कय- परित्रयसंस्कारपु द्रव्यसमुच्चय इति । यः सोमन यः । ताजाहिर- ण्यादिद्रव्याणा समुच्चयः । पत्नियो दक्षिणादानम् । तत्र पहना द्रव्याणा चिनियुनाना समुचयः । यथाऽऽधान मिथुना गावों ददाति चासो ददानि । धानवीयायां हिरण्यं ददाति ताप्यं ददानि धेनुं ददातीनि । संम्याग दीक्षिनसस्कारः । तत्र दण्डमेखलादीना समुच्चयः । नया स एव-राराक्षसन नपताच्छेदनभेदननिरसनामाभिम- नानि च इन्वाऽप उपस्पृशेन । उत्तरत उपचारो विहारो नामेरपपर्या- चर्तेत न विहागादिनि । रद्रो देवता यस्य न प्रधान रा धर्म रोद्रम् । रक्षानि देता यम्य तत्प्रधानं वा धर्म गक्षमम् । निर्गतिर्देवता यम्य तप्रधान माननम् । पितग देवता यस्य नत्मधानं या पर्म पैताम् । दनं धावरणम् । मेदन विदारणम् । रोद्रेणानीय नेत्यत्र नोटयोपपर्शनम् । अनी विशेषणत्वात् । बहुवचनान्तऽपि रद्र. गब्द उदकोपरपर्शनम् । यया रदाम्या परिगृहन्त्वित्यत्र गंदन्नात्क- मन नि पेचिन् । अन्ये तु म्द्रभाधान्याभावाचदनुपमासेऽस्मिन्नर्भणि मोदीपरपनम् । बामणे बरातिभिर्देवनोपकारश्रयणादिति बदन्ति । अपरे नु पस्मिन्नेव स्ट्र पम्पदनिमि-युपदम प्रति वदन्ति । यावर नान्ने रममन्द उदगोपनपननं नेउनि तत्र कि मूलमिनि चिन्त्यम् । न च राइले रित्ययौविशेषोऽग्नि । न च स्ट्री में नाभिधानान्न बहनामि ययमेव विशेष वान्यम् । ममुदाय- र इत्येषस्यव ·चारिपुः शान्तिरापस्तदद्भिः शान्त्या शमयतीति । द्विशक्तिः प्रभसमाहित पिच्यमात्मानं चाऽऽलभ्योपस्पृशेदप उपस्पृशेदप इति । चगव्दाकर्म च कृत्वेत्यस्यार्थस्य लाभः । दर्शयति चेयं श्रुतिः-द्रियणव वा पनद- उपोद्घातः । स्याक्रूरत्वे नियामकाभावात् । तस्माद्रुद्रा धातुका इति बहुप्वपि दर्शनाच्च । पित्रादिष्वपि तथा प्रसङ्गेन पितृभ्यस्त्वा पितृन्जिन्वेत्यत्र तदभावप्रसङ्गा- दिति ज्ञेयम् । रक्षसां भागधेयमित्यत्रोपस्पर्णनं कर्तव्यम् । तुपैय- फलीकरणदेवा हविर्यज्ञेभ्यो रक्षांसि निरभजन्नस्मान्महायज्ञादिति घढचश्रुतिदर्शनात् । वैश्वानरे हविरित्यत्रोपरपर्शनं भवति पितृतृप्तिकर- स्वान्मन्त्रस्य । शुन्यन्तां लोक इति पैतृकम् । तथा पितृणाः सदनम- सीति । सरौद्रे सर्व राक्षसे सर्वनेते सर्वपित्र्य नाऽऽवर्तते । यत्र रुद्रा- दीनां नैरन्तण करणं तत्रापि न प्रतिरौद्र न प्रतिराक्षसं न प्रतिनं न मतिपित्र्यम् । अत एव सकृदुपस्पर्शनम् । अतः फिव्ये बलिहरण उपस्प- शनं न । कृव रौद्रं बलिहरणमुपस्पृशेत् । प्रतिदिशं केशच्छेदने वपने पच- नान्त एवोपस्पर्शनम् । निरसने वाक्यान्तरोपातेऽपि भवत्युपस्पर्शनम् । य. या वैदिकरणानि संन्यस्तानीत्यत्र । चकारः स्मार्तस्य केशद्यपालम्भनिमि. त्तस्य संग्रहार्यः। अथवा भरद्वाजोपदिष्टावलेखनपरिलेखनयोर्योगायनोपदि- टखननस्य च संग्रहार्यः । अनि पृष्ठतः कृत्वा यत्पर्यावर्तनं तदपपर्यावर्तनम् । अग्नेरभिमुखमेव क्रियासु पर्यावततेत्यर्थः। विहारादपि न पर्यावर्तेत । महा- वैद्यनावणीते विहारं पृष्ठतः कृत्वा पर्यावर्तनप्रतिपेयायमारम्मो न विहा- रादित्येतस्य मूत्रस्य । वौधायनः--उत्तरत उपचारो विहारस्तथाऽप- वों विपरीत पिश्येषु पादोपहतं प्रक्षालयेदङ्गमपस्पृश्य सिचं चाऽप उपस्पृशेत् । एवं छेदनभेदनखनननिरसनपैतृकराक्षसननरौटामिचरणी- येप्प उपस्पृशदिति । सिग्वस्त्रदशा । योऽस्मान्देष्टि यं च ५५ दिन इत्यादीन्यभिचरणीयानि तेष्वित्यर्थः । सर्वोपस्पशब्दस्यौपम्पर्शस्त्या चमनमितिकोशानाचमनमर्यो यद्यपि तथाऽपि उपस्पृश्याऽऽयम्पत्यनिष्टो- मयाजमानमूत्रालिङ्गानु स्पर्शमात्रमेवार्थः । यदि तत्रोपरपसब्देनाऽऽ. चमनं विवक्ष्येत तदाऽप उपस्पृश्याऽऽवन्येत्यत्राऽऽचन्याऽऽचति द्विग- चम्येत्येव वा लाघयाव्यात् । तस्मादेवमय शायत उपम्पर्श सब्देन स्प नमेवेति । कात्यायनः-रोद्र५ राक्षसमासुरमभिन्नारिक मन्त्रमुत्ता द्योतनाय । स्मृत्यन्तर- ·नावयवाः। एतन्मूलभूत ज्ञापक त्वथास्यै मण्डलागारच्छायाया दक्षिण- स्था नासिकायामजीतामोपी नस्तः करोवीत्पत्र दक्षिणग्रहणम् । शाज्ञान:- भावनप्रभृति येनाधिकरणेन संयुध्येत न तेन व्यार- भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिन:- छेदने भेदने चैव निरामे सनने तथा । आत्माभिमर्शने चैव निरस्याप उपस्पृशेत् ।। इति । याज्ञवल्क्यः- रुद्रपित्र्यासुरान्मन्त्रांस्तथा चैवाऽऽभिचारिकान् । व्याहत्याऽऽलभ्य चाऽऽत्मानमपः स्पृष्ट्वाऽन्यदाचरेत् ।। इति । ध्याहत्योक्त्वा । अन्यत्कर्म । कात्यायन:- पित्र्यमन्त्रानुद्रवण आत्मालम्भे तु दक्षिणे । अधोवायुसमुत्सर्गे प्रहासेऽनृतभापणे ॥ मार्जारमूपरस्पर्श आक्रोशे क्रोधसंभवे । निमित्तेवेषु सर्वेषु कर्म कुर्वन्नपः स्पृशेत् ॥ इति । अनुवर्ण पठनम् । आक्रोशो रोदनम् । क्रोधसंभव उपस्पर्श शिशु वक्तव्यं क्रोधोत्पत्ताविति द्रष्टव्यम् । अनाऽऽत्मशब्देन हृदयम् । दह विपाप्म परवेदमभूतं यत्पुण्डरीकं पुरमध्यसस्यम् । तत्रापि दह गगनं विशोरस्तस्मिन्पदन्तस्तदुपासितव्यम् ॥ इति उपनिपदि परमात्मनः सर्वव्यापित्वेऽप्युपासनोपयोगित्वेन हृदय स्यैवाधिष्ठानत्वोपवर्णनादात्मनः साक्षादभिमासंभवात् । वो रायन.- एकस्योदककमण्डलुरुपात्तः स्यादाचमनार्थ इति । लाट्यायनद्राह्याप. णी-सर्वेषां यज्ञोपवीतोदकाचमने नित्ये कर्मोपयत्तामव्यवायोऽव्या- विध यज्ञाहैरिति । अव्यावृत्तिरिति पदच्छेदः । आश्वलायन:-- एकाङ्गवचने दक्षिणं प्रतीयादनादेश इति । चक्षुरादेरनगवात्तेष्वयं नियमो नास्ति । अवयवविशेषानया हि शक्तयश्चक्षुरादय उच्यन्ते छन्दोगपरिशिष्टे- यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्ग न तूच्यते । दक्षिणरतत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः परः ।। इति । न न व व्यवेयादित्यावृता लक्षणोदेश उत्तरत उपाचार इति ।

·उपोद्यानः। छन्दोगपरिशिष्टे- यत्र दिनियमो न स्याजपहोमादिकर्मसु । तिस्तत्र दिशः शम्ता ऐन्द्री सौम्यपराजिता ॥ इति । एन्द्री प्राची । सौम्युदीची । अपराजितवानी । दिनियमो दिगभिमुखतानियमो यत्र नोक्तस्तन प्राच्युदीच्यशान्यन्यतमदिगभिमु- खता भवेदित्यर्थः । सूत्रकारेण विशेषानुक्तेखितयमप्यभिमतं न तु तस्य नित्याः माञ्चश्चेष्टा इत्याश्वलायनोक्तवत्माड्मखकरणं चानादेश इति लाट्यायनद्राह्मायणोक्तवच प्राङ्मुखतैव भवतीति द्रष्टव्यम् । छन्दोग- परिशिष्टे- आसीन ऊर्चः प्रदो वा नियमो यत्र नेशः । तदासीनेन कर्तव्यं न मद्देन न तिष्ठता ।। इति । ऊबस्तिष्ठनित्यर्थः । न चैतस्य शास्त्रस्य सर्वत्र स्वीकार आसीनः प्रणवे प्रणये समिधमादधातीत्यत्राऽऽसीनग्रहणस्य पैया- पत्तिरिति वाच्यम् । एतस्याऽऽसीनग्रहणस्य महानिचयनविशिष्टे कता- वारोहणतिष्ठत्तयोः समिदाधान इच्छातः प्राप्तयोरासीनग्रहणं नियमार्थम् । आसीन एव प्रणवे प्रणये समिधमादधातीत्येवं रीत्या सार्थक्यसंभवे- नैतस्य शाखस्य महाग्निचयनरहिते क्रतो सर्वत्र स्वीकारे वाधकाभावात् । तेन महाग्निचयनविशिष्टे ऋतावन्यत्रानियमः । महाग्निचयनरहिते तो तु विशिष्टवचनं विना सर्वत्राऽऽसीनतेवेति सिद्धं भवति । देवकर्मणि रजतं न देयमित्याह श्रुति.-यदश्वशीर्यत तद्रजत५ हिरण्यमभवत्तस्मा- द्रजत हिरण्यमदक्षिण्यमश्रुजर हि यो वहिपि ददाति पुराऽस्य संवत्सरागृहे रुदन्ति तस्मादहिपि न देयमिति । वहिपि यज्ञे । वैन. वापोऽपि- शिवनेत्रोद्भवं यस्मात्तस्माचरिपतृबलभम् । अमङ्गलं तद्यत्नेन देवकार्येषु वर्जयेत् ।। इति । व्यास:- दानं प्रतिग्रही होमो भोजनं पलिरेव च । साङ्गठन सदा कार्यमसुरेभ्योऽन्यया भवेत् ॥ इति । साहुछेनानुलिसंगताङ्गुष्ठेनेति हेमादिः । बौधायन:- भोजनं हवनं दानमुपहारः प्रतिग्रहः । वहिर्जानु न कार्याणि सदाचमनं स्मृतम् ॥ इति । ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः-- स्मृत्यन्तरे-- कुत्सिते वामहस्तः स्यादक्षिणः स्याउकुत्सिते ॥ कुत्सितपमेयम् । अकुत्सिनं मेध्यम् । कुत्सिनाङ्गस्पर्शो वामहस्तेन फतच्या दक्षिणेनाकुत्सिताङ्गस्पर्श इति तात्पर्यार्थः । ते च मेध्यामध्ये श्रतो प्रदर्शित--जय पुरुषस्य नाभ्य मध्यमवाचीनममेध्यमिति । नाम्य ना-या इत्यर्थः । नाभिस्पर्शे तु दक्षिणवामयोर्विकल्पः । तस्या मध्यवर्तित्पनीभयधर्माक्रान्तत्वात् । प्रधानसंकल्पदिनादव्यवहितपूर्वस्मि- दिनेऽपराह्ने नान्दीश्राद्धं कार्यम्। नान्दीमुखायं प्रातररानिकं त्यपराहक इनि विष्णनाऽऽग्निकनान्दीश्राद्धस्यापरालकर्तव्यतोक्तः । न च प्रधानसं- कल्पदिनापराल एव क्रियाऽस्त्विति वाच्यम् । प्रधानसंकल्पस्य पूर्वाह एक कर्तव्यत्त्वेनासंभवात् । न च कर्ममध्य एवापराहे क्रियाऽस्त्विति वाच्यम् । गत्यन्तरसंभवेन बोधायनेन नान्दीश्राद्धस्य पूर्वदिने कर्तव्य- ताया गृह्यसूत्रे स्पष्टतयोक्तत्वेन च श्रीतकर्ममध्ये स्मानिष्ठानस्यायुक्त- त्वात् । एनेन श्रोतापानमध्ये स्मार्तस्य नान्दीश्राद्धस्यानुष्ठानं वदन रामाण्डारः परास्नः । नान्दीश्राद्धापूर्व मातृपूजनमवश्यमेव कर्तव्यम् । तथा च कूर्मपुराणम्-- पूर्व तु मातरः पूज्या भक्त्या तु सगणेश्वराः । पुष्पधूपः सनवेधर्गन्धाचर्भूपणैरपि । पूजयित्वा मातृगणान्कुर्याच्छाद्धत्रयं बुधः ॥ इति । एतस्माद्वचनान्मातृकापूजने नान्दीश्राद्धाङ्गता । अस्मिन्पक्षे पृथङ्न. संकल्पराक्य ऊहः । मातृकापूजनस्य करण चापराह्न एवं। गणशः क्रियमाणानां मातॄणां पूजनं सकृत् । सकृदेव भवेच्छाद्धमादौ न पृथगादिपु ॥ इति । ब्रह्मपुराणे पृथग्रहणालिङ्गादनङ्गत्वमपि । अस्मिन्पो संकल्पवाक्ये पृथगळेखः । पूर्वाह्न एव क्रियेति ज्ञेयम् । अस्मिन्नान्दीश्राद्धे क्रतुदक्ष- संज्ञका विश्वेदेवाः । इटियादे ऋतुर्दक्ष इति वचनात् । इप्टिश्राद्धं कर्मा श्राद्धमिति हेमाद्रिणा व्याख्यानात् । वास्पमप्युदाहृतं तेन- निपेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्ध कर्माझं वृद्धिवत्कृतम् ।। इति ।

·उपोद्घातः। इदं च जीवत्पितुरपि । तथा च मैत्रायणीयपरिशिष्टम्- उदाहे पुत्रजनने पित्र्येष्टयां सामिक मखे । तीर्थ ब्राह्मण आयाते पड़ते जीवतः पितुः ॥ इति । अस्मिन्नान्दीश्राद्ध शाखायनमूत्रोक्तामूलदर्भविधिरेव न तु ब्रह्मा- ण्डोक्तदूर्वाविधिः । स तु विवाहादौ क्रियमाणे नान्दीश्राद्ध इति च्यवस्था निबन्धकारैरुक्ता साऽप्यनुसतव्या । असकृद्यानि कर्माणि क्रियन्ते कर्मकारिभिः । प्रतिपयोग नैताः स्युर्मातरः श्राद्धमेव च ।। आधानहोमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च। वलिकर्मणि दर्शे च पूर्णमासे तथैव च ॥ नवयज्ञे च यज्ञज्ञा पदन्त्येवं मनीषिणः । एकमेव भवेच्छ्राद्धमतेषु न पृथक्पृथक् ।। इति कात्यायनवचनेषु प्रथमः श्लोकोऽपराभ्यामुक्तानांमाधाना- दीना केपांचिदेव चाऽऽवृत्तावपि नान्दीश्राद्धं नाऽऽवर्तत इत्येतत्परतया व्यवस्याप्यते । आधान इत्यादिश्लोक्यं पूर्वोक्तकर्मणामेव विबरणार्थ न पृथग्वाक्यम् । अतो ज्योतिष्टोमादिप मतिप्रयोग भवत्यैव कर्माङ्ग वृदि- श्राद्धमिति ज्ञेयम् । शक्तौ सत्यां बोधायनोक्तं रात्राचुदकशान्तिपतिसर- वन्धात्मक कर्मयमपि क्रमेण तन्त्रेण वा कर्तव्यम् । ततः शक्ती सत्या- मरारोपणमपि तदुक्तं कार्यम् । शौनकः- आधानं गर्भसंस्कार जातकर्म च नाम च । द्वित्वाऽकुरारोपणं स्यादन्यत्र शुभकर्मसु ।। आधानमत्र गर्भाधानमेव । गर्भसंम्फारसाहचर्यात् । सद्यो वाइट रा. रोपणमिति पक्षे द्वितीयदिने पुण्याहवाचनापूर्वमनन्तरं या कार्यम् । ततः प्रधानसम्पदियमे गोमयेनोपलिप्तायां रङ्गबल्ला भूपिनायां तोरणहितायां शालायामिष्टदेवान्संपूज्य मिष्टानामता गृहीत्या तत्संनिधौ कर्म कुर्यात् । आदौ फर्माङ्ग सान कार्यम् । शिसमातः पर्म पुर्याध्वं पियस्यापि वा ।। इति स्मृत्यन्तरात् ।स्मृत्पन्तर एक-

·६४
भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचित:---
सर्वेषु धर्मकार्येषु पत्नी दक्षिणतः सदा ।
अभिपके विप्रपादक्षालने वामतो भवेत् ।। इति ।
संभवे बोधायनसूत्रोक्तपवनमन्त्राधमनमन्त्रमोक्षणान्यपि कार्याणि
ऋविम्भिर्यजमानेन पल्या च । आदौ गणपनिपूजनं कर्तव्यं निर्विघ्ना-
र्थत्वात् । न ने त्वत्क्रियत इति लिङ्गात् ।
नाचितो हि गणाध्यक्षो यज्ञादौ यत्सुरोत्तमाः ।
तस्माद्विघ्नं समुत्पन्नं मत्वोधनमिदं खलु ।। इति पद्मपुराणाच ।
ततः पुण्याहवाचनम् । गर्ग:-
गर्भाधानादिसंरकारपिटापूर्वक्रतुष्वपि ।
सृद्धिश्राद्धं पुरा कार्य कर्मादी स्वस्तिवाचनम् ॥ इति ।
मार्यण्डेय:--
देवार्चनादिफाणि तथा गुभिवन्दनम् ।
कुति सम्यगाचम्य भयतोऽपि सदा दिनः ।। इति ।
प्रयोऽपि शुद्धोऽपीत्यर्थः । स्मृत्यन्तरे-
वीणां चैयाथ शूदाणा सदाचमनं भवेत् ॥ इति ।
यत्पुरुषाणां त्रिवार नदेव । एनञ्च द्विवार तथा स्मृत्यन्तरे--
सर्वकर्मस्वप्याचामेदादा द्विवान्ततो द्विनः ।। इति ।
संध्यासमुच्चायफोऽपिरत्र ईयः । याज्ञवल्ययः-
म्नात्वा पीत्वा क्षुने मो भुक्ते रथ्योपसर्पगे।
आचान्तः पुनराचामेजपहोमार्चनेषु च ।। इति ।
चोधायन:-
भोजने हवन दान उपहारे मतिग्रह ।
हविर्भक्षणकाले च दिदिराचमनं स्मृतम् ।। इति ।
हारीद:--
सपवित्रः सदों का कर्मानारपन परेन् ।। इति ।

·उपोदयातः। काचिदा चमनापवादमाहात्र:-- मधुपर्के च सोमै च प्राणाहुतिपु.चाप्सु चे । आस्यहोमेषु सर्वेषु नोच्छिष्टो भवति द्विजः ॥ इति । नोच्छिष्ट इत्यनेनोरिछात्वाभावे वाघिते तनिमित्ताचमनादिकमैं- पत्र नास्तीत्यत्सिध्यतीति द्रष्टव्यम् । वृहन्मनः- प्राणानायम्य कुर्वीत सर्वकर्माणि संपतः ॥ इति । कर्मपदीपे- देवार्चने जपे होमे स्वाध्याये पितृकर्मणि । स्नाने दाने तथा ध्याने प्राणायापास्त्रयवयः ॥ इति । चौधायन:- भोजनं हवनं दानमुपहारः पत्नि। बहिर्जान न कार्याणि तद्वताचमनं स्मृतम् ।। इति । ईश्वरं यात्वा वर्म कुर्यात् । तथा च बोधायनः कर्मान्तसूत्रे-क उस्लु यज्ञ इति पुरुष इतीति । अत्र यज्ञस्य या यरूपत्वेनासंदिग्धत्वान तत्स्वरूपविषयः प्रश्नः किंतु र जाधिदेवत्तविषयः । अत एव पुरुष इती. स्युचरम् । पुरुप इति विष्णुरुच्यते यतः सर्वात्मा । तथा च परिभाषा या-पुरुषो चै र ज्ञो यज्ञो वै विष्णुः पुरुषः । पुरुष एवंदर समिति चति । अत्र यज्ञशब्दश्छत्रिन्यायेन वपट्कार प्रदानरहितकर्मयाच्यपि । मुख्यस्तु सवपनारप्रक्षेपे वर्मणि । वाट्कारमदाना यजतयः स्वाहाकार प्रदाना जुहोतय इति कात्यायनः । वायुपुराणे तु- पशूनां द्रव्यहविपावसामयजुपा तया । मस्विजां दक्षिणानाच संघोगा यज्ञ उच्यते ।। इति यज्ञशनार्थ उक्तः सोऽप्यविरुद्ध एघ । परं येताशे कर्मगि मुख्य इति तात्पर्य कलयं परस्पराविरोधाय । सूत्रान्तरेऽपि-ईश्वरंब्यक्षरे ध्यायेदिति । गसरच्देन हृदयमुच्यने । देवपक्ष दयमिति यह. दारण्यकार ! १६५ पिण्णारपि वृषिः । वैदिफनिघण्यावापि दर्श- नात् ! यश पं विष्णनिति मेधा था च पझपरपंच विष्णोरभि. ध्यानम् । तय स्पं हरिगशफ्नपुरणयो:- येदपादी यूपदंष्टः प्रहस्तभितीगुरुः । मिनितो धर्मरोमा मानशी महातपाः

·६४
भट्टगोपीनाथदीक्षितपिरविता---
सर्वेषु धर्मकार्थेषु पत्नी दक्षिणतः सदा ।
अभिषेके विमपादक्षालने वामतो भवेत् ।। इति ।
संभवे बोधायनसोक्तपयनमन्नाचयनमन्त्रमाक्षणान्यपि कार्याणि
ऋत्विग्भिर्यजमानेन पल्या च । आदी गणपनिपूजनं कर्तव्यं निर्विघ्ना-
र्थत्वात् । न ते त्वक्रियत इति लिङ्गात् ।
नार्चितो हि गणाध्यक्षो यज्ञादौ यत्सुरोत्तमाः ।
तस्माद्विघ्नं समुत्पन्न मत्योधनमिदं खलु ।। इति पद्मपुराणाच ।
ततः पुण्याहवाचनम् । गर्ग:-
गर्भाधानादिसंस्कारविष्टापूर्वक्रितुष्वपि ।
मृद्धिश्राद्धं पुरा कार्य कर्मादौ स्वस्तिवाचनम् ।। इति ।
मार्कण्डेय:-
देवार्चनादिकर्माणि तथा गुभिवन्दनम् ।
कुति सम्यगाचम्य मयतोऽपि सदा द्विनः ।। इति ।
भयतोऽपि शुद्धोऽपीत्यर्थः । स्मृत्यन्तरे-
वीणां चैवाथ शूद्राणां सदाचमनं भवेत् ।। इनि ।
यत्पुरुषाणां त्रिवार तदेव । एतच द्विवार तथा स्मृत्यन्तरे-
सर्वकर्मस्वप्याचामेदादी विवान्ततो द्विनः ॥ इति ।
संध्यासमुच्चायकोऽपिरत्र ज्ञेयः । याज्ञवल्यय:--
स्नात्वा पीत्वा क्षुते सु भुक्ते रथ्योगसपणे ।
आचान्तः पुनराचामेजपहोमार्चनेषु च ।। इति ।
घोधायना-
भोजने हवन दान उपहारे प्रतिग्रहे ।
दृविर्भक्षणकाले च द्विद्विराचमनं स्मृतम् ॥ इति ।
हारीत:--
सपवित्रः सदर्भो वा कर्माङ्गारमनै चरेत् ।। इति ।
--

·- - उपोद्यातः । कचिदाचमनापवादमाहात्रिः- मधुप च सो च प्राणाहुतिपु.चोप्मु छ । आस्यहोमेषु सर्वेषु नोच्छिष्टो भवति द्विजः ॥ इति । नोच्छिष्ट इत्यनेनोच्छित्वाभावे चोधिते सन्निमिचाचमनादिकम- प्यत्र नास्तीत्यत्सियतौति द्रष्टव्यम् । वृदन्मनः-- प्राणानायम्य कुर्तीत सर्वकर्माणि संयतः ॥ इति । कर्मपदीपे- देवार्चने जपे होये स्वाध्याये पितृकर्मणि । स्नाने दाने तया ध्याने प्राणायापास्त्रयवयः ॥ इति । वोधायन:- भोजन हरनं दानमुपहारः प्रतिग्रहः । बहिर्जान न कार्याणि तद्वदाचमनं स्मृतम् ।। इति । ईश्वरं 'ध्यात्वा कर्म कुर्यात् । तथा च बोधायनः पर्मान्तसूत्रे- उ खलु यज्ञ इति पुरुप इतीति । अत्र यज्ञस्य कर्मरूपत्वेनासंदिग्धत्वान तत्स्वरूपविषयः प्रश्नः किंतु यज्ञाधिदैवतविपथः । अत एव पुरुप इती. त्युत्तरस् । पुरुष इति विरणुरुच्यते यतः सर्वात्मा । तथा च परिभाषा. याम्---पुरुषो वै रज्ञो यज्ञो वै विष्णुः पुरुषः । पुरुप एवेद समिति चति । अत्र यज्ञशब्दश्छनिन्यायेन वपट्कारप्रदानरहितकर्मवाच्यपि । मुख्यस्तु सवपट्कारमक्षेपे पणि । वषट्कारमदाना यजतयः स्वाहाकार- भदाना जुहोतय इति कात्यायनः । वायुपुराणे तु-- पशूनां ट्रन्यहविपापसामयजुषा क्या । मात्विज दक्षिणानां च संपोगा यज्ञ उच्यते ।। इति यज्ञशब्दार्थ उक्तः सोऽप्यविरुद्ध एष । परं वेतादृशे कर्मणि मुख्य इति तात्पर्य कल्प्यं परस्पराविरोधाय । सूत्रान्तरेऽपि-ईश्वरं यक्षरे ध्यायेदिति । यक्षरश्न्देन हृदयमुच्यने । र देनरक्षरं हृदयमिति घृह. दारण्यकात् । यज्ञशब्दस्य विष्णावपि प्रवृत्ति । पदिकनिघण्यावपि दर्श- नात् । यज्ञो च विष्णुरिति श्रुतेश । तथा च यज्ञरूपस्यय विष्णोरभि- ध्यानम् । तच्च रूपं हरिवंशपमपुराणयो:- वेदपादो थूपए कतुइ स्वधितीमुखः । आमनिही धर्मरोमा ब्रह्मशीपो महानपाः ।।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचित:- अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदान्तश्रुतिभूपणः । घुवतुण्डश्याऽऽज्यनासः सामघोपस्वनो महान् ।। धर्मसत्यमयः श्रीमान्क्रमविक्रमसक्रियः । मायश्चित्तनखो धीरः पशुजानमहाभुजः ॥ आदाबानो होमलिङ्गः फलवीजमहापधिः । चावन्तरात्मा मन्त्रस्फिग्विकृतः सोमशोणितः ॥ बंदीस्कन्धो हविर्गन्धा हव्यकन्यातिवेगवान् । याकोष्टचिवकः प्रवर्यावर्तभूषणः ॥ नानाछन्दोगतिपयो गुह्योपनिपदा समः । छायापत्नीसहायो । मेरुशृङ्गमिवोच्छ्रितः ॥ इति । स्मृन्यन्तरे- त्रिमात्रः प्रणवो वाच्यः कर्मारम्भे मनीषिभिः ॥ इति । सुमुखर्थकदन्तश्चेत्यादीनि द्वादश नामानि मङ्गलार्थ पवेत् । गणेश- पुराण उक्तत्वात् । एवमन्यानपि श्लोकान्मङ्गलार्थ पठेन् । मार्क- ण्डेय:- संकल्प्य विधिवत्कुर्यात्स्नानदानवतादिकम् ।। इति । रमृत्यन्तरे-- संकल्प्य विधिवत्कुत्स्निानदाननतार्चनम् । जपं होमं च यागं च विवाहादि च मङ्गलम् ।। इति । विष्णरपि- संकल्प्य च यथा कुर्यात्स्नानदानव्रतादिकम् । अन्यथा पुण्यकर्माणि निष्फलानि भवन्ति हि ॥ इति । यया ययावदित्ययः । पुष्पेत्युक्तमोगनादौ दृष्टार्थे न संकल्पः । फालहेमाद्री- स्मरेत्सर्वत्र कर्मादा चान्द्रसंवत्सरं सदा ॥ इति । देवल:- मासपक्षनिधीनां च निमित्तानां च सर्वशः। उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलभाग्भवेत् ।। इति ।

·७ उपोद्यातः। चशब्दाद्वारा ग्रहणम् । तथा च गर्ग:- तिथिनक्षत्रवारादि साधनं पुण्यपापयोः । वर्षमासादिकानां च निमित्ताना च सर्वशः ।। उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलभाग्भवेत् ॥ इति । निमितपदं वर्षमासादिविशेषणमिति केचित्तन्न । संक्रमादिनिमित्ता- नुल्लेखापत्तेः । अन्ये तु निमित्तत्वं वर्षमासादिविशेषणमनिमित्तवर्षमा. साद्यनुल्लेखार्थम् । चकारादहणादिन णम् । निमित्तपन निमित्तत्वाव- च्छिन्ग्रह इत्याहुः । दपि न । चयन विशेषणत्वामतीतेः । सर्वश इत्यनेन निमित्तत्वावच्छिन्न ग्रहाच्च । एवं च पृथवर्षमासादिग्रहो निमि- त्तार्थ वा वर्षमासादिशब्दोल्लेखनार्थ वा । व्यतीपातायनेकनिमित्तक एकस्याप्यनलेखे तनिमित्तक स्नानादि पुनः कार्यमिति हेमाद्रिः । अत्र केचिरहणादिनिमित्तस्य चर्पमासपक्षतिच्यादिकासविशेषमात्रस्प प्रया- गादिदेशविशेषमात्रस्य चोल्लेखः कार्यों न तु व्यापकानामयनमध्यदेशा- दीनामित्याहुः । अन्ये तु यथा प्रयागादिषु तीर्थपु पुण्येप्वायतनेष चेति मात्स्ये प्रयागादिविशेषस्याङ्गत्ययोधकं तथैवाऽऽर्यावर्तः पुण्यभूमिमध्यं विन्ध्यहिमालयोरिति भविष्योत्तरवचनमार्यावादिसामान्यस्यापि । तत- वाङ्गत्वाविपादाविर्ताल्लेखोऽप्यावश्यकः । अन्यथा प्रयागाद्यढे- खोऽपि न स्यादित्याहुः । कालस्य तदर्थत्वमुल्लेखनैव । उक्तं च काल- हेम द्रौ- उद्देशेन हि तादर्थ कालस्य तु विविच्यते ॥ इति । तिथिवारनक्षत्रालेखविषये फेचिन्नपीना आहुः-यान्ति पर्मा- धिकरणीभूनानि तिथिवारनक्षत्रादीनि तावतां सपायोल्लेखो नत्वार- म्भमात्राधिकरणीभूतानां तावतामनन्वयापत्तरिति । अनियतदिवसादि. साध्यपु कर्मस तु सामान्याकारणेयोलखो नतु तचद्रूपेण । असंभवात् । इत्येवंप्रकारेणैव निर्वाहः ! प्रायोगिकारवारम्भमात्राधिकरणीभूताना- मैव विविवारनक्षत्रादीना देखं कुर्वन्ति । जात्र- उक् वा तत्तत्फलं कर्म संबल ययः ॥ इति । दर्शपूर्णमासादियाजमानमूऽपि- समस्ते प्रचार्य श्रृपयाणं पज- मान. पा..यते तथा नित्यपु याङ्गेप यानि तु कामयतिः श्रावति - ·- भटगोपीनाः दीक्षितविरचिता- यथाऽऽघारस्यो यता नीतायां चार्थवादा इतरे तथाऽन्येषु यज्ञाझेप पुरीपती वसति प्रजयवैनं पशुभिः पुरीपरन्तं करोति ययूपं मिनोति सुगम्य लोकस्य प्रज्ञात्या इपे त्यो खेति शाखामा- छिनसीपमेन यजमाने दधातीति । समस्ते नियतेऽनियते च साढ़े ती अत्यन्दपुरसारगविग्विषिभित्रिहितस्विकर्तृ के कर्मणि । तस्मादनिहा. त्रस्य यज्ञक्रतोरित्रस्य तस्मात्पशुनन्यस्य रइक्रतोरित्येवमन्तेनानि- होत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशनाम ऋतुरूपाणामपि व्रतुशब्देन गांगेनाप्यु- पातानामिह ग्रहणम् । ज्योतिष्टोमस्य तु मुख्यत्वेनोपानस्य । यागविशेष एव स पशु के सोमाख्ये क्रतुशब्दो यातिकमसिद्धया रूहः। वेदे च वाजपेये। तस्माद्वाजपेये सर्वे यइक्रतवोऽबरु यन्त इत्यादी । ततोऽन्यत्र पञ्चमहायज्ञेषु यज्ञसत्रशब्द गीणः । प्रकृने मुख्यमान दृविजयाजमानकर्मवि- धानं विरु येत । तस्माद्गौणमुख्यानां ग्रहणम् । यज्ञं व्यास्यास्याम इत्यत्र विधिलक्षगानि वर्माणि कर्मभिनिःश्रेयसमित्यादी च प्रयुक्तौ यज्ञशब्दक- मशब्दावपहाय शब्दं प्रयुञ्जानेनाऽऽचाणविसाध्यान्येव कर्माणि अतुशब्देन गृहीतानीति गम्यते । अर्थ मोद भूयादित्यर्यते तदर्थ फलमिति यावत् । तं क्रती साध्यं विधिवत्येष्टसाधनयोग्यपरया निय- परिप्रेयसं लिङ्ग सहकृतया विश्वजिदादौ स्वर्ग रात्रिसत्रादौ प्रतिष्ठा- दिक यामादिपदवद्वाक्य सहकृतया च वायव्य५ श्वेतमालभेत भूतिकाम इत्यादी भन्यादिमिर्थत्वेनाऽऽवेदितं य नमानः कामयते । न च वर्त- मानापदशादनुवादः कामस्यति वाच्यम् । निषयोजनवादानर्थक्यमेव स्यात् । तस्मात्कामयेतेति विधा प्रयोगोऽमानत्वात् । न च फलका- मनायां विधिस्ति वामनेच्छा तु वस्तुसौन्दर्यादिज्ञानादेव जायते न तु विधिना । विाि न फले प्रवर्तः । अत एवं- फलाशे भावनायास्तु प्रत्ययो न विधायाः । इत्युक्तम् । तस्मात्फलसाधने विधिस्त्येिव वाच्यम् । तर वाचिको यः कामाभिनयोऽप्राप्तः स एव कामपतिना विहिनः । तं यजमान एघेत्ययं नियमोऽपि युज्यने । यद्यपि नानावेदगनं फलं तथाऽपि तविभिः संवत्पनीयं समाख्याग वाघान् । अत एव यो यक्ष्य इत्यु- पत्त्यत्राऽऽत्मनेपदं श्रूयते । उवत्येत्यनेन संपल्पस्य वाचिश्त्वमुक्त तदेव प्रथम यगमानकर्म अत्यवोक्तं तेन यज्ञ प्रवत्स्यमानत्वेन न यज- सानो न चार यज्ञो यजमानः स्याकिंतु यक्ष्यमाणोऽतोऽनेन यझेन ·स्पद्व्यव्ययेन माक्षादाऽन्येन वा संपादयेत् । अत्र यजमानग्रहणं उपोद्घातः। २६य इति कृतवारिकसंपल्पः । तत्र श्रूयमाणं फलमपि कामनाविषय- सेनानुवदेदमुकदाम इति तद्वाक्य शेपत्वेन । अन्यथा तत्फलस्यानन्वये संघल्पवाक्या.समर्थ स्यात् । यागेन भावयिष्य इत्युक्त किमित्याकासा जायते तत्पूरणायामुककाम इति वक्तव्यमित्यर्थः । अत एवान्यफलक- मणि ऋत्विकर्तृत्वविधानार्थ यजनीति परस्मैपदनिर्देशः । सबसे साङ्गेऽपि तो साध्यत्वेनेष्टं भावयेदित्युक्तं तच्च यज्ञारम्भे प्रधानफर लमङ्गारम्भे चाप.लमित्युक्तं भवति । हशब्देनोत्सर्गवाधो न सर्वात स्वर्थवादैः फलकल्पना नाप्पङ्गेपु फलश्रतिरर्थवाद एवेति किंतु नित्येषु फलनिरपेक्षया विधिश्रुत्था फलवत्प्रधानाङ्गेप तथा नियतेषु फलभावेऽपि नियमेनानुटेरेपु यज्ञापु यइफलपत्तया फलवत्सु यान्य- मानानि पुरुषेण नित्याग साध्यानि कामयतिधातुः श्रावयत्यभिधर्यत्र बोधयति तान्येवाङ्गफलानि नान्यानि तान्येव यजमान एव कामयत इति । उदाहरणपाह-यथाऽऽघारस्योर्धतायां नीतायां चेत्येतेनोर्थ माघारयेत्स्वर्गकामस्य न्यञ्च टिकामस्यति । यथा यजान एवं कामरते तथा यान्वामयेन यजमानः सं भावयत्येनानिति ध्याहृतिविधाने स्थानाविशेषलक्षणो गुणो यजमानफलार्य विधीयमानो यजमानेनैव कामयितव्या संकल्पनेत्यर्थः । एतत्सूत्र नियमविधानेन फलितां परिसंख्यां दर्शयति-अर्थवादा इतर इति । अपारस्येत्यनु- वर्तते । आघारगतगुणविध्यर्थवादा इतर इत्यर्थः । यथा संनतमाघार यतीत्यत्रमाणानामन्नाद्यस्य संतत्या इत्येवमादयोऽर्थवादा आधारयो. स्तथाऽन्येप्वपि नियतेषु यज्ञाङ्गेषु प्रकागन्तरसिद्धा अर्थवादा एवे- त्याइ-तथाऽन्येषु यज्ञाङ्गे पु पुरीपती करोति प्रजयपैनं पशुभिः पुरीपयन्तं करोतीत्यादिना रजमाने दातीतीत्यन्तेन । इतीति नाना- प्रकाराणामर्थवादाना ग्रहणाईम् । अन्यच्च याजमानसूत्रे-द्रव्यसं- कल्पनं यजमानस्य दक्षिणादानं ब्रह्मचर्य जपाश्चेति । यज्ञाङ्गभूतं द्रव्य सिद्धं जात्यादिना पयादङ्गवेग तत्तदावतिमपि नस्विभिः संक- प्यं तत् । न हि तत्र तत्र दंटे संपादनं विधीयतेऽपि तु सिद्धस्याङ्ग aisi द्रव्यमकल्पनं पूर्वमसिद्ध तत्तु स्वार्थसिद्धयर्थं यजमान एच कुर्यात् । नहि तत्र ऋत्विजो दक्षिणालोभेन प्रत्ताः स्वयं व्ययं य आज्यत्रीहितप्डलपशुगीनाषादीनां संपादनं यजमानः प्रभवन्ति । अत ·पट्टयोपीनापतीक्षितविरचित:- . संघल्पे प्रवर्तमानस्य द्रव्यमकल्पनं मा भूत् किंतु संकल्पात्पू मेव यक्ष्य माणस्येति । यजमानपदं द्रव्यप्रकल्पनपन न संबद्धमिति पुनरप्रिम. रेव संबन्धी यथा स्यादिति सप्रयोजनम् । दक्षिणादानादित्रयेण संव. त उनरवानुवर्तते च । दक्षिणादानं स्वत्व त्यागरूप नास्वामिनः संभ- वति । मामर्थ्यमपि श्रुत्या बाध्यतेऽनडान्होत्रादेय इत्यादिना। अष्टाङ्गमै थुनत्यागो ब्रह्मचर्यम् । तद्यमानसंस्कार एव । समाख्यायाः सामर्थन याधात् । ऋविजां हि ब्रह्मचर्याभावेऽपि कर्तृत्वसंभवात् । तस्मादीक्षा- संस्कारक्वामिनः संस्कार इति भवत्यदृष्टाः संस्कारो यजमानस्यैव । अत एव लिङ्गन स्माख्यावाघे सति योऽस्यानीनाधास्यमानो भवति स एतां रात्रि ब्रह्मचर्य चरतीत्यध्ययोब्रह्मचर्यविधानम् । आश्वलायनस्तु ऋविनामपि ब्रह्मचर्य माह-न मांसमश्नीय स्त्रीमुपेयुरा तोरपत्रर्गा- दिति । अपवर्गः समाप्तः । अपाङ्ग मैथुन दक्षेण मदर्शितम्- स्मरणं कीर्तनं केलि प्रेक्षणं गुद्यभापणम् । संकल्पोऽयवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च ।। एतन्मथुनमष्टाङ्गं प्रयदन्ति मनीषिणः । विपरीत ब्रह्मचर्यमेन्देवाष्टलक्षणम् ॥ इति । अमिलापपूर्व के स्मरणजीत प्रेक्षणानि लिपिद्धानि । कलिः परिहा- सादिवाह्यचेष्टा । गुह्यभापणं संभोगार्थ रहोगन्त्रणम् । संकल्पो मानसं फर्म । अध्यय सायः संभोगनिधयः । क्रियानिवृत्तिः क्रियानिष्पत्तिः। यत्र कुत्रापि वेदे पठिताना मन्त्राणां जपः पन्या अपि । वक्ष्यति च धर्मेषु न हि भर्तृविप्रवासे स्त्रिया नैमित्तिके दाने स्तयमुपदिशन्तीनि तस्या अपि स्वाम्यमस्त्येति प्रयाति यजमाने दक्षिणादानं पल्याऽपि कार्यम् । वरो देयः। छिन्दरमाणि दयादित्यादिना विहितं स्कनामिनिमित्तं दानमपि दक्षिणाशब्देन ग्रह्य प्रदेयमात्रग्रहणात् । भन्यच मूत्रे-प्रत्य. गाशिपो मन्धानकर्मकरणाञ्जपति नयोपदिश्यमानानुपतिष्ठतेऽनुमन्त्रयतेऽ. भिमन्यतेऽभिमृशति जपतीति चेति । दर्शिवव्याख्यानमेतत्यूत्रम् । अन्यच्च मूत्र-यावदुक्तं कर्माणि करोतीति । यजमान एवोपस्थानादि- जपानामङ्गभूतानि कर्माण्यपि यावदुक्तमनतिक्रम्य करोति प्रत्यगाशीम- त्रैरुत्सर्गेण जपस्तः कर्माणि यावद्विहितान्येव करोति । अस्माभिर्याव. स्कर्तव्यं यजमानस्योच्यते तावदेव तेन कार्य न यजमानकाण्डविहिन ·उपोद्घातः। सर्वमिति । अन्यत्र सूत्रे-यावदुक्तं पत्न्याः कर्माणि ब्रह्मचर्य जपाश्चति । दंपत्योरविशेपेण प्राप्तानि याजमानार्माणि पल्या नियम्यन्ते । कुतो यदि याजमान वर्म सर्व तस्या अपि स्यात्तदा पत्न्यवेक्षत इत्यनर्थक स्रात् । अतो ज्ञायते यावदुक्तमेव तया कार्यमिति । अन यावदुक्तमेव कर्माणीति नियमो न तु यावदुक्तं कर्माण्येवेति । न ब्रह्मचर्यजपपरिसं- ख्योति वक्तमुक्तं ब्रह्मच जपाश्चेति । ब्रह्मचर्य तयजमानब्रह्मचर्येणा- त्तिस्या अपि सिद्धमेव तथाऽपि मनोविकारमपि निरन्ध्यादिति वक्तुं पुनर्वचनम् । पत्न्याः प्रन्यगाशिपां मन्त्राणां याजमाने न विनियोग इति तेपा लिङ्गेन जपार्थोऽयमारम्भः । जपशब्देनोपस्थानादिकमा। स्वस्या प्रत्यगाशिपो नियन्त इति । स्त्रीणा,प्यविकार उक्तो धर्म. मूत्र-जायापत्योर्न विभागो विद्यते पाणिग्राणाद्धि सहत्वं कर्मसु तथा पुण्य क्रयासु द्रव्यपरिग्ररेषु चेति । कात्यायनोऽपि--ब्राह्मणोऽ. मीनादधीत स्वर्गकामो यजेतेति विशिष्टलिङ्गश्रवणास्त्रिया अनधि- कारे प्राप्त आह-स्त्री चाविशेपाद्दर्शनाचेति । स्त्री चाबिक्रियते । बुन एतत् । अविशेषात् । यस्माच्छयमाणमपि लिङ्गं न विशेषात्याय भवति । अतो न पुंसामेघाधिकार इति । उद्दिश्यमानविशेपणं होतत्स्वर्ग: कामो यजेतेति विधिसंस्पर्शाभावात् । अविवक्षितं लिङ्ग संख्या च । यत्र पुनर्विधिसंस्पर्शोऽस्ति तत्र लिङ्ग संख्या चेत्येतदयं विवक्षितगेय | यथा पशुमालभेतेत्यत्र तद्विशे पणं पु त्योकत्वं चोभयं रिधीयते विशिष्टपश्चा. लम्भोऽन्यथा न भवति । तस्मास्त्रिया अप्यधिकारः । दर्शनाच दृश्यते चायमों यथा स्त्रिया अप्यधिकार इति । मेखलया यजमान दीक्षयति योक्त्रेण पत्नीमिति योक्त्रविधिपरे वास्ये पल्ल्या अप्यधिकार दर्शयति । सा च पुंसा सहाधिक्रियते न पृथक् । क्रियाफलं च सक. लोकस्य भवति न विभागेन स्वर्गफामो पजेनेत्यनेन यथा यजमा- नोऽभिधीयत एवं पत्न्यपीति । यथा यागेन यजमानः फलं माधयति तथा पत्न्यपीति । वारयान्तरेण सह क्रियाऽनयोः । तथा च श्राणम्- नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न तं नाप्युपोपणम् । शुश्रूपपति भर्तारं तेन स्वर्गे महीयते ॥ इति । तस्माटुपनीताधीतानां वर्णिकानां तजातिवीणां च ब्रामणविहित. चापानामिहोत्रदर्शपूर्णमामगोमादिकमसतिकार रति मिदम् । मि.

·६२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितः- निरपि-लिङ्गविशेषनिर्देशात्पुंयुक्तमैनिशायन इति । स्वर्गकाम इस्त्र पुंस्त्वस्य मकृत्यर्थत्वाविवक्षितत्वमिति स्त्रिया नाधिकारः । भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एकाधनाः स्मृताः । इति स्मरणाचति प्राप्ते प्रत्यर्थत्वेऽप्यु देशविशेपणत्वादविवक्षितमेव घुम्त्वं क्लीवार्थत्वारा संख्यातुरूपत्वमेव । न चाधनत्वं पित्रादिदत्तसं- भयात् । धर्मे चार्थ चेत्यादिवचनाच्च । पनीशब्दस्य यज्ञ संयोगे निष्पत्तेः । भार्या पुत्रश्चेनि वचनं त्वस्वानन्ध्यपरम् । तस्मारिखया अप्पधिकार इति सिद्धान्तः । सूत्रार्थस्तु स्वर्गकाम इति लिङ्गत्रिशेपनिर्देशात्पुमधि- फारकर्मतिशायन आचार्यों मन्यते । स्वमते तु संख्यावदविवक्षितमिति खिया अप्यधिकार इति । अन्यच्च जैमिनिः-स्ववतोस्तु वचनादफाय स्यादिति । स्त्री पृथगेव यजेत न तु पत्या सह । यजेतेत्येकत्वस्य कर्तरि विवक्षितत्वादिति प्राप्त यजमानप्रयोगे पत्न्याच्यावेक्षणादेः पत्नीप्रयोगे च यजमानावेक्षणादेलोपप्रमङ्गाद । ऋविड्म्यायेन पत्न्युपादाने स्वामि. चचनपत्नीयजमानशब्दानुपपत्तेः संसृष्टद्रव्ययोर्विभागनिषेधाच्च न पृथ- ग्यष्टत्वं किंतु सय दंपत्योरेककर्तृत्वं तदक्याच्च यजेतेत्येकवचनमग्नी- पोमा देवतेनिवदिति सिद्धान्तः । सूत्रार्थस्तु स्ववनोः स्त्रीपुंमयोव्यवतो- राज्यावेक्षणान्वारम्भादिवचनादैककार्य सहयोगः स्यादिति । आधा. नादिवत्सोमात्पूर्व कर्मोपयुक्तान्मन्त्रान्भार्याऽप्यधीने पितुः पन्युस्विम्भ्यो वा सकाशात् । इदं चार्थत एवं सिद्धम् । अथ संकल्पवाक्ये मतभेदेन प्रकारः । नित्ये कौमारिलमने तायदधिकारवायचोदितफलाभावेऽपि मन्त्रलिङ्गार्थवादादिबहुचाय वपर्यालोचनयोपात्तदुरितक्षय एवं फलतेन परिकल्पित इति तदनुरोधादुपात्तदुरितक्षयार्थ ज्योतिष्टोमेन यक्ष्य इति नित्ये ज्योतिष्टोमे संकल्पः । एतदुभयमतेऽपि नैमित्तिकेऽपि यत्र जाने. ध्यादौ फलश्रवणं तर निमिनकलसंचालिताधिकारात्पुनजन्मनिमित्त पुगतपूतत्वादिकामो जातेष्टया यक्ष्य इत्यादि संकल्पः । यत्र तूपरागे स्नायादित्यादी निमित्तमात्रश्रवणं तत्रोपरागनिमित्तानं करिष्य इत्या. दिसंकल्पः । काम्ये त्वधिकारवाश्यातिपादिवफलोद्देशेन वृष्टिकाम: फारीयां यक्ष्य इत्यादिसंकल्प इति संक्षेपः। विस्तरस्तु मतद्वये सर्वशत्य- धिकरणे तिर्यगधिकरणे च द्रष्टव्यः । शारीरकभाष्ये तु जनाधस्य यत इति नये यतो वेत्यादिविषयवाक्यव्याख्याने ब्रह्मणः सकाशादेव मप- ·उपोद्घातः। चजातमुत्पन्नं यथा मृदः सकाशादुत्पन्नो घटः स्वोपादानं मृदमत्यक्त्या जीवति मलीयमानोऽपि मध्येव प्रलीयत एवं ब्रह्मणः सकाशाजातं जगदपि ब्रह्मात्यक्त्वा जीवति प्रलीयमानं च ब्रह्मण्येष प्रलीयत इत्यु. क्त्योत्तरशास्त्रसंदर्भेण ब्राणि समन्वयादिकं प्रतिपाद्य ब्रह्मार्पणबुद्धथैव कर्माणि कर्तव्यानीत्युक्तम् । ततश्च श्रीपरमेश्वरमीत्यर्य ज्योतिष्टोमन यक्ष्य इत्यादिस्वाभीष्टसदाशिगजानननारायणायुपाध्यच्छिन्नपरमेश्व- प्रात्युदेशेन संकल्पः कार्यः । यद्यपि संकल्पः कर्म मानसमित्युक्तं तथाऽपि श्रीतकर्मसु वाचिकोऽपि । यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजते त्रैधा. तीयेन यजेतेति श्रुतायुक्त्त्वेत्युक्तेः । अत्र जलहस्तत्वायाचारात् । परिशिष्टे- पन्नाऽऽन्नात स्वशाखायां पारक्यमविरोधि यत् । विद्भिस्तदनुष्ठेयममिहोपादिकर्मवत् ।। इति । शाखान्तरोपसंहारे यथोपदेशं कुरुत इति वैश्वदेवसूत्रमपि प्रमाणम् । चश्वदेव एव यथोपदेशकरणनियमादन्यत्रवोपसंहारो न वैश्वदेवे । स च पाक्षिक एव । स च सूत्राविरोधेन । यत्र शास्त्रान्तरीयपक्षस्य कण्ठोवल्या निषेध एवशब्दश्रवणं वा तत्र तु नवोपसंहारः । प.रक्यमविरोधि यदि- त्यनन्तरोदाहृतपरिशिष्टवचनात् । न च शास्त्रान्तरीक्तमधानाङ्गाना स्वशास्त्रत आधिक्ये तस्माप्युपसंहारः पक्षे स्यादिति वाच्यम् । घल्पं या स्वगृह्योक्तं यस्य यावत्मचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ॥ इति वचनेन तन्निरासात् । गृह्यग्रहणस्य श्रीतकर्मोपलक्षणार्थत्वान् । न चैवं फस्याप्युपसंहारो माऽस्त्विति वाच्यम् । यथोपदेशं कुरुत इत्यनेन शास्त्रान्तरीयोपसंहारस्य वैश्वदेवातिरिक्तस्थले मवृत्तेरुक्तत्वात् । तत्रेयं व्यवस्था । यत्र स्वशास्त्र सामान्यत उक्तं तद्विपये शास्त्रान्तरे स्वसूत्रावि- रुदं प्रकृतीपयोगि किंचिदधिकमुक्तं चैत्तावमा प्रायमेव । यया सामा. म्यतो दभैरग्री परिस्तृणातीत्युक्ते दर्भसंख्याविशेपस्वीकारः । स्वधावा. पेक्षया शास्त्रान्तरे विशेषो विकृतो यः सोऽपि स्वीकार्य एव । यया दीक्षणीयेत्यादी प्रधानस्वरविशेषः । अयं वापरो विशेषः । स्वशास्त्रो. तेषु शास्त्रान्तरोत्तोपसंहारपक्षे तदक्तेषु च पक्षेप मध्ये यो हात्रशास्त्रका ·भट्टगोपीनायदीक्षितविरचिता- वाक्यतापन्न औदानशास्त्रकवाक्यतापन्नो वा तत्तद्विपये भवति स एव ग्रास इति सबै रमणीयम् । बृहनारदीये-- विश्वषितानि कर्माणि सकलानि भवन्ति हि । अनपितानि कर्माणि भरमनि न्यस्तव्यवत् ॥ नित्यं नैमित्तिक काम्यं यच्चान्यन्मोक्षसाधनम् । अपित विष्णवे सधैं सात्त्विकं सफलं भवेत् ।। इति । विष्णरमरणात्सर्वे पूर्ण भवति । तथा च स्मृतिः---- प्रमादा कर्वतां वर्म मच्यवेतावरे यत्। स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥ इति । अनाशातादिमन्त्रप्रयजपर्वणपग्जपच्याहतिजपाः सर्वसंधानार्थं व- कन्याः । तया च स्मृत्यन्तरे- अनाशाप्तादित्रितयं वैष्णवी मृत्येव च। समस्तच्याहती थी जपेद्यज्ञस्य पूर्तये ।। इति । सर्वयाज्ञिकोपयोगायाथमुपोद्धात उक्तः । अयं दर्शपूर्णपासाद्यर्थोऽपि भवति । न तु फेवलं. सोमार्थ पति द्रष्टव्यमिति दिए । इति श्रीमदोरीपादश्रीगणेशदीधिनतनुजगोपीनाथदीक्षितविरचि- प्यमाणसूत्रव्याख्यानोपयोगिसवशेषभूनोपोद्धातः समाप्तः। -