·No text on this page.

·विज्ञप्तिः। यदैव मूलसंहिता नवविधानपविकायां प्राकाशि, तदेवा- भूधर्मतत्त्वपत्रिकायामस्थाः संस्कृतानुवादस्यारम्भः । समाप्ति- मगमत् स संहिताकर्तुः स्वर्गारोहणादाक् । वर्षात् पञ्च- दशात् प्राक् अन्याकारणारब्धमस्य मुद्रासनं व्ययसाहाय्यशैधि- ल्यात् शान्तिमापत् । स्वर्गतस्य धीमहिखनाथरायस्य स्मरणार्थ बन्धुवरण केन प्रदत्तेन साहाय्येन पुनर्मुद्राइनमारभ्यामुद्रितान- शान् प्रकटय्य मुद्रितविनष्टांशांच पूरयित्वोपस्थापितेयं संहिता नवीनार्यसमितौ। भवत्वियं तस्या गृध जीवननियमनायेति शम् ।

·No text on this page.

·नवसंहिता। प्रार्थनावतारः। नित्यज्ञान विधेहि किङ्गरजने प्रेष्ये मयि ज्ञानद- मान्नोकन्तव यद्यथायथमहं नूवान् विधीन् घोषये । अस्मिन् पुण्यमये तवातिदयिते देश समस्थापय- स्त्वं यां भाटजनैनवीनसमितिं तन्मार्गसन्दर्शकान् ॥ १ ॥ वर्ण: स्वर्णमयैर्विधीस्तव पुनः प्रत्येक मतविभो तानुय घोषयाशनिरवाष्टम्भिखरैः सर्चतः । V प्रणाम्य परमात्मानं भकाना दैन्य वईनम् । नबोनस हितायाख्या कऽन्न विधीधिनीम् । इह पम: मर्वधर्मसमन्वनिपुण भाचार्यः स्वयं भगरता संस्थापितनबीन मगरलोनियम नाय तमिदं शती नियमान् प्रचारथितमानी कन्तत: प्रार्थ यने निन्य ज्ञानेति । है निन्य ज्ञान मष्ट रपि प्रागस्थितमाम प्रये प्ररित किरजने मयि तव जानदं तमी निरम्य यथार्थ ज्ञानविकाशकम् पालीक विहि वितरति यावत् यत् यम्मादालीक- लाभात् अहम् अस्मिन् पुण्यमये सब पतियते पतिशयप्रिये दंश त्व या मासजन- भात वर्गम भागनीभित करणिकामित्यर्थः नवीमसमिति नूतनजनमहति समस्याफ्यः संस्थापितवान् सन्मार्गसन्दर्भ कान् तम्याः समितः पथिमदा कान् नूबान् नवीनान् विश्वोन् श्रीषय प्रचारयामीत्यर्थः - ·नवहिता। धातुस्त महतो विधानमभि त पुत्चाय पुत्वा: प्रिया: भोपाण्यानमिता नमन्तु नितरां भतयातिहद्यागया: ॥ २ ॥ पविचात्मा धस्विवतरतु पूर्त हिमगिरी तयाविष्क नदिधिनिचयमाशुद्विविधाः । अपेक्षासम्पन्न प्रति परिणतं भारतममी ध्वनिस्ते विखस्ते ध्वनतु इदि सोऽवतु चकितः ॥ ३ ॥ लिविन पत्रे न च है विधिर्वा ग्रन्यस्तदसौ करणीयजातम् । त्वमात्मनिस्तब्धगिरा ब्रवीषि जीवात्मने वहशगाय सम्यक् ॥ ४ ॥ है किमी प्रन्ये कमन्नः सिमन हदयं ताम्नव विधीन पन: मग मन म्वचा पर. उाय सखय विभद्रय । शंषः निरवामिग : अनि मादी पिम्बर: छीपय तामिति यः । धान कमहतन्न विधानमभि मियान पुधा पुत्रा भानामतान्न मानिनन यातन के .. मान मता: किन्न भका भनियापया लिममा सिता नितगमनमान भमन्न प्रदतु प्रामक बन्न : पवित्रामति। मन् पूले पनि हिमोहिमाचल पा र नासो पत्ररूपी घरामा यसरत ५५त्तर करीत । कि नव विधातुः सिनि न यम् पादिविषय परिवार जीवन विधानार्थम् च दासम्पन्न समपति बन्न पनि सकी भावन नतं भारतं प्रति पाक्षिक प्रकायतम् । अमीन सब बाम: विधामा प्रयापी विनम्न इदि धनतु । म विशमइदबीजन: कित: भयविषयकाम्पतः । अनुसरण कगत नवनिमिति भूषः । निविताने नव विधि: पत्र न सिवि लखम बबादिवियामः नया ग्रन्यः पुस्तक विशेषः । किनपिम्य त्व इस गाय नीवात्मने कर पीयबास कनयममा ·प्रार्थनावतारः। विज्ञानोचितकाल आस्थ न विभो स्वल्पाय शिष्याय तु प्रथाचार्यविधेयभक्तशरणापत्रे ष्टान्दाय च । अन्यः किं वराय प्रत्ययवते वार्ता हुदायास्यति शक्यालोकयुता प्रमाणमिति सा ग्राह्या मुदा खस्तव ॥ ५ ॥ भारतस्य वद पूर्वजम्मना- क्षेखराद्य नवसंहिता विभी। घोषयख च नवीनमण्डली- लोकसंसदि जनातिभनन ॥ ६ ॥ इति प्रार्थनावतारः । । पाम निम्तम्वगिग पाश्मनोनि:शब्दवनसा सम्यग्यथायथं त्वं बबाषि कथयाम प्रकटयमोति यावत्। यद्येवं कमियं मंहिता ? भगवहास्यस्य दैनिक कल्य प्रयोगोऽनया, नवरा- ऽनुमाव्या भावत एवेति वक्ष्यमागी रेव म्फ टीभविष्यति । ५। विज्ञानेति । विनानीचित काले विज्ञानप्रधान स्मिन् समये है विभा म्वन्याय स्तन्यसंख्य काय मनी नीताये यर्थः न पात्य बौषि, तु किन्तु प्रेप्याचा वधय भनागरगणापन्नेष्ट मन्दाय च प्रेष्याणां प्रेरिताना पाचायाणां विधेयानां दासानां भकानां धारणापनानाम् इष्टानां वन्दाय समूहाय च ब्रवीपि । प्राय: किं, शवराय चद्रतमाय प्रत्ययवत विवासर्वते ब्राषि। वाता त्वत: संवाद: शतानीकधुता शक्ति व पानी काय ताओं समन्विता सदा हृदययोगेन भायाम्यति प्रागमिष्यति । तर स्व: बकाय: त्य न गली गम्त द ग्रहस्थ व सर्जनः मुदा आनन्दितहदयेन सा बात्ता प्रमाणमिति याह्या यहणीया। ६। भारतस्यति । है धिमी भारतस्य पूर्व जन्मनाममा के पूर्व वंशीयाना व ईश्वर भय नवसंहिता बद। है जनातिभञ्जन अनदुःखनिवारण, नवीनमण्डलोलीकसमाद नवीना या मगडलो त्वमा संस्थापिता तथा लोकसंसदि घोषयम्ब च त संहिताभिति शेषः । इति प्रार्थनावतार । .

·४ राम। विक्षामवान् मा नित्वं परिचय परिष्कृतम् । यबादत प्रभोसत्तदागीर्यनयत जनः ॥ १॥ परिष्कृतिहिं देवत्वमनु दिष्टेन रागिया । गेहं देहम शुवामा मन्दिरत्वाय कल्पात ॥२॥ तच सर्चा च सामग्री प्रभाम्तहानमानभाक् । पवित्राय च लक्षाय नियोज्य ग्रहवासिना। अथापि तहानामगौरवाय भवाय च । सांसारिकाय नित्याय तदीयानां निरन्तरम् ॥ ३ ॥ प्रथमतय रहमम्प का गन् विधी माह विशाम वानिति। विश्वासवान् निन्य यह परिष्कृत मागित परिच्छन परिष्कृतमादन मज्जितं यबादचत्। कथम कुर्यात् ? यद यस्मात् सदएर प्रमा: परमेश्राम्य । सभ्य भागोअनलक्ष्यते । सदर दरात मानोयुः इदं गई प्रभी:, तम्या शौरव विदात इति भावः । २। परि कतिरिति । हि यमात् देवत्वम् अनु परिकलि: गगानी यति शेषः । दिटन गहादिकं परिगना मन्दिर न के पथि मादिर न गागा ईभानु म क वा गर दंरः पात्मा च पडद्या मन्दिर त्वाय कल्पत माध्यते । सञ्चति । सन् गमय भामगो चमी: परमगरात मन समामग्री या दानमानभाक् परमवरदामवन मम्मानभाजनम् । गहवामिम रहस्यं न समाम- गोकं तदयह पवित्राय लक्ष्याय अथापि तन्महानामगीरदाय सम्य प्रभी, भहती मानी गौरवाय तदीयानां तस्य परमपरस्य अनानां मामापिका मीकि काय नित्याच भाषताय सवाय कल्याणाय च नियाधम् व्यवहार्यम् ।

·स शोधः स्तेयदोषाहीं ममैवत्वसदाग्रहः । पार्थिवं देवरहितं मत्वा सबानवर्जिसः । अमिताचारतोसोला सत्ताच यः पुनः । नियुक्त कामतः साधुगहिते पथि सञ्चरम् ॥ ४ ॥ गृहन्तहस्त्रसहितवपयेभन्दिरं यथा। पराय खामिने घेवं प्रयतामा यथाविधि।५। परमेश ग्रहस्थानां या तुभ्यं समर्पये। वस्तुजातच तत् तत्स्थानाशास्स्व च पुनीहि च ॥ ६ ॥ यः सरति। सराहस्थः शीप: शोकाई: स्यदोषाह: चौापराधयोग्यः, मम वेत्यमदाग्रहः ससामयीकं तदृगृह ममेवेति प्रसन्नाग्रही यम्य तथोक्तः । पुनः कथम्भूतः ? पार्थिवम् ऐलौकिकं देवरहित देवाधिष्ठानात मत्वा सम्मानवर्जितः तत् प्रति सम्भमशून्यः । पुनः कथम्भ तः ! तत् गृह ताक्ष मामग्री सागस्ति साधुजननिन्दित पथि सवरन् कामतः पमिताचारत: अण्डे अपवित्र लक्ष्य नियुङले व्यवहरति । ५। गृमिति । यथा मन्दिर दवायतनं तथा सदगृहन्तु वस्तुसहित' ससामग्री के पराय स्वामिने प्रभव प्रयतात्मा विद्यादयः सन् यथाविधि एव वक्ष्यमाय प्रकारेण समर्पयेत् अर्पित कुय्यात्। । गृहस्थामां परमेश मृद वस्तुणातच तभ्य समर्पये समर्पित करोमि । तदगृह पुनीहि पवित्र कुरू, तत्स्थान् जनान् पाशाम्म्ब पाशिषा योजय । बम्तमात. समर्पण' यथा-एतानि गृहोद्यानादीनि परब्रह्मणेऽह' निवेदयामि । अन्य गृहस्य कुचिकायाः समता सामग्री: परब्रमोह निवेदयामि। एतानि चामानादौनि पर- ब्रह्मणे निवेदयामि । एतानि परिधयवस्वादीनि परब्रह्म यो निवेदयामि । एसप्रियां परब्रह्मगार निवदयामि । एतानि तेजसादीनि परब्रह्मा गाऽह निवेदयामि। एतानि पुनकपत्रीनेखनौमस्याधारादीमि परब्रहामोह निवेदयामि । एतानि पोषधामि पर- बाय निवेदयामि । एतानि रजततामखडादौन परब्रह्मा निवेदयामि।

·नवसंहिता। गृहस्थानि च साथि तानि भाखन्ति सर्वथा । परिष्कृतानि संरचेदमध्याहारितानि च ॥ पांशवो गलितत्वं वा पूतयो दूषितान्यथ । दूषयेरन् यह तब परमेशस्य जातचित् ॥ ७ ॥ संस्कुयादग्गृहकुटीरमखेमावर्जनादिकम् । प्रत्येक प्रत्यह तेषां वारिशोधनसंस्कृतिः । पवित्रानिलमित्रांशुसम्पर्काप्रतिरोधिता ॥८॥ एतान्ये कतन्नौप्रभवोनि धमाधनीपकरणानि पर निवेदयामि। विपाश्रम यथा-मुन्नानादिपालन दामदामीपावन विद्याध्ययन दौमजमाय दानम् अतिधिया पालितपश्वादिरक्षा पाहारः व्यायामः विश्रामी धनीपान सहाय यादीनि यावन्यस्य संसारस्य कन्यानि गृहकची धम्मानुवतिनी निधीत। मन्दिरे प्रचाराधे दोन दुखि जनाये न यथाशक्ति दानानि विधायानुठाने निच हेत। ७। गृहस्थानी ति। गृहस्थानि च माणि तानि सर्वथा माम्बन्ध यनानि परिष्क तानि पमेध्यादपविववस्तुमाताहारितानि संरवेत् । जाचित रुदानिन् परमेश्वरम्य तदगुह पांवो धूलयः गलितत्व पूतयो वा दूषितानि दुष्ट द्रव्यानि वा न दृपयेरन् दुष्ट कुर्यः । ८। संस्कय्यादिति । प्रन्यह प्रतिदिन गृहकुट्टीरं गृहदिमाजकाश कुठरोति ली के ) संस्कुश्यात् परिष्क तं कुर्यात् । भावजनादिकञ्च धूल्यविवपदाथांय अस्य त् दूर विनिक्षिपेत् । तेषां गृहकुट्टौराणां प्रत्येकम् एकक' प्रति वारिशोधन संस्कृति: वारिगा। शोधनवम्तुमा च संस्क्रति: संस्कारः पवित्रानिलमिचा गुसम्पर्काप्रतिरोधिप्ता पविच वायुमथ- किरणमम्पर्कस्य प्रतिरी धिता विना व्याघातेनान्त:प्रवेश: स्यात् ।

·जुगुप्सितश्चातिमात्र दुर्गध स्वामिने मतम् । वैशृङख्यमसौन्दर्य प्रभुन च सहियते ॥४॥ सौन्दर्य व्यवहार्यत्वं प्रीतये परमेशितुः । स्वास्थ्य स्वास्थानिदानच तस्येष्टी: सुशृङ्गला ॥१०॥ वसत्युपासको यत्र विचित्र शुद्धिमदग्गृहम् । दर्शनीय तबित्य स्यादित्याह स्वयं प्रभुः ॥ ११ ॥ प्रात: प्रतिदिनञ्चात: पुष्यैः पत्र: सुशोभितम् । नेत्रसन्तर्पकवर्गहृद्यैः सुरभिभिः कुरु । गन्धद्रव्य श्च धूपायेगुंह देवस्य सम्भृतम् ॥ १२ ॥ । जर्गाममिति। स्वामिने परमेश्वराय दुर्गन्धञ्च तिमात्र जुगमितच पतीव घसनम् । प्रभुरीश्वर: देशसत्य मालाविरहितत्वम् असौन्दयं शीभाविहीनत्व न च महिन्यते, तत् तम्यातीय विरोधौति भावः । कमव' भवति तदेवाह सौन्दर्यमिति। सौन्दर्य श्रीसम्पनत्व व्यवहार्यत्व व्यवहारोपयोगित्वं परमशितः परमेश्वरस्य पीतये प्रोत्यर्थं भवति । स्वास्थ्यं शरीरम्य प्रकती स्थिति: मास्थ्य निदान स्वास्थ्य वईने कारणभूतव्यवस्था यौः यथावह स्तुसंस्थानजनिता शोभा सरला च तस्य परमेश्वरम्य इष्ट' तत्तत्तनेष्यते । ११। एतदिपये साक्षात् परमेशनिदेशमाह वसतीति । यत्र गृहे उपासक उपासना. शीलः वसति तद्गृह विचित्र विविधसब्जावर्णादिभिः शोभित महिमत् पवित्र दर्शनीय हशी हारि च स्यात् इति म्बयम ईश्वरः पाह। १२। किं कर्तव्यमेतदर्थं तदाह प्रातरिति । अत: कारणात् प्रतिदिन प्रत्याई प्रात: प्रातःकाले देवस्थ परमेश्वरस्य गृह वर्ण: नेवसन्तर्पकैः नयनालादवई कैः सुरभिभिः सद्गन्ध उद्यः पुष्प: पवैः सशोभित धूपाद्यः गन्धद्रव्यैव सम्भक सम्यगृद्धिसम्पन्न कुरु ।

·नवरहिता। एकसिब त कुहीरे एहे सर्व तविधिः । पालनोयोर्चनागहे सभाकृश्मिक तथा । कुट्टोरेऽध्ययनार्थाय शयनार्थाय नित्यशः । मानाय भोजनार्थाय पाकचालाबधालयोः । वसती दासदासोनामुद्याने नितरां तथा । स्वास्थ्य सौन्दर्यमेका कुर्यातां राज्यमुच्छ्रितम् ॥ १३ ॥ शय्या परिष्क ता वस्त्राण्याधारेऽवस्थितानि च । यथायथं पुस्तकानि स्युस्तथा पुस्तकालये ॥ रहद्रव्याणि सर्बानि हण्डादौनि च सर्वथा । मृड्डातुकाचपाचाणि पाकानां साधनानि च । यथास्थाननिविष्टानि सुरुच्यनुगुणेन च ॥ १४ ॥ एकस्मिविति। न एकस्मिन् कुहरि गृहविभान काश तु किन्तु गृह सञ्चव डिधिः तस्य सौन्दथ्यस्य शुदय विधि: पालनायः। पर्म नागह देवालय सभाकुहिम के सभ्य जनसमलनाथ सीधमतल अध्ययन शबनमानी जनार्थ गृहविभाजकशिपु रखनगृह अवरक्षणशालायाच दासदासीनाच वमति स्थान उद्यान नितराम पन्यथम् एकत्र स्वास्थ्य सन्दिप्यम् उचित सम राज्य कुव्यात सर्वत्र स्वास्थ्य सौन्दयच विराज- यातामित्यथः । तथा शायति। भय्या परिष्क ता मालिन्यबन्धि वा स्यात्, दम भाधार तद्रक्षण स्थाने यथायथ मुगालतया पस्थितानि संरचितानि, पुस्तकालये पारिवारिक- ग्रन्यानचवरक्षणगृह पुस्तकानि तथा सुलतया रक्षितानि स्युः, सञ्चाणि गृहद्रव्याषि इहादीनि मद्धातुकाचपावाणि पाकाना साधनानि च मुरुच्यनुगणन सकचनुमारण सर्वथा यथास्थानमिविष्टानि स्युः ।

·अधिकावहितिदया पूजागेहेऽस्य वैदिका । सम्मानितव्या सर्वस्मात् मेयं या पारिवारिकी। गीतप्रवचनग्रन्या वेदी भक्तासनानि च । पुष्पाधाराश्चैकतन्त्री वादिनाणि च नित्यशः । रक्षितव्यानि यत्नेन मार्जितानि च तहम् । शोभयेयुः पुष्यजातैः प्रातरत्र पुरस्त्रियः ॥ १५ ॥ उत्कीर्णा लम्बामाना वा कुधे चिवितसूक्तयः । शिक्षार्थ शोभनाथं वा न त्व; मूर्तयोऽपि वा ॥ १५॥ अधर्ववेदसम्प्रोक्तं साम्मनस्यविवईनम् । उत्कीर्येत दर्शनीय स्थान सून मनोमतम् । "सहृदयं साम्मनस्यमविहेषं कणोमि वः । अन्योन्यमभिहर्यत वसं जातमिवानगा। अनुव्रताः पितुः पुत्री मात्रा भवतु सम्मनाः । जाया पत्ये मधुमतों वाचं वदतु शान्तिवान् । . - १५। पधिति। पूजागे हे पारिवारिकीपासमालये अधिका पहितिः पव- धानंदया। पस्य देवालयस्य या पारिवारिकी वैदिका सेयं सर्वमात सर्चमतिकम्य सम्मानितव्या समादर्तव्या। गोताना प्रवचनामा ग्रन्थाः, वेदो, भक्तानां तत्रत्यापासकानान पासमानि, पुष्पाधाराः, एकतन्यो, वादिनापि मदादीनि नित्यशः घबेन मानितानि এমিলি ঘিমস্যালি। पच प्रातः पुरखियः ग्रहवासिन्यः सदएई पुपमादे: भोभयेयुः मीभितं कुर्युः । १६। उत्की यति। कुये देवानामभिनी चिक्तिसूत्रायः गोभनय विखिता उपयोगिन्यः सूमायः उत्कीर्ण: खोदिता: वक्ष्यमाचा वा पत्रान्तरे लिखिता लम्बामाना चामन्य मागाः स्युः। न तु भिषार्थ मोमनाथ वा पर्श पपि वा मूर्तयः भः ।

·नवसंहिता। सम्यञ्चः सर्वतो मा भ्राता भ्रातरं हिचद् मा खसारमुत खसा। भूत्वा वाचं वदतु भद्रया ॥” १७ ॥ सर्वोच्चतमकर्तव्यदर्शि प्रवचनन्विदम् । गृहस्थानां हि तन्त्रोतां भवत्वत्र निदर्शनम् ॥ "ब्रह्मनिष्ठो एहस्थः स्यात्तत्वज्ञानपरायणः । यद्यत् कम्म प्रकुर्वीत तब्रणि समर्पयेत् ॥ १८ ॥ एवं सम्मार्जितं गेहं पवित्रच सुशृङ्गलम् । शास्त्रोक्त सूक्त जातैश्च सदा नियमितञ्च यत् । सत्सत्यं हर्षसौन्दर्यप्रसादसम्पदा खलु । देव्या लक्ष्मयास्ततस्वष नरनार्य बालकाः ॥ ॥ १०। पयति । सायमस्व विवईन शान्या मिलनेन र समनस्कतावकम पथवं. वेदो मनोमतं हारि सूक्त दमाये दर्शनयोग्य स्थाने उनकायंत उडात । मिति। वो युमाकं मध्ये सदयं समझदयत्वम् पविषशून्य त्वं कणोमि विदधामि सोयोगेन तसन प्रार्थयामोति यावत् । पम्रा गी: मातं वनसमिव पन्योन्यम भभि. इयंस एकोऽन्यस्य चितं हरतु । पुत्रः पितुः पनुव्रतः पनुगामी मात्रा सम्ममाः समनस्क: भवतु। माया पवी पत्ये पति मुद्दिम्य मधुमती मधुरां वाच वदतु, पति ततः मान्ति. वान शान्तियुक्ती भवतु । माता भातरमा दिक्षत, उत पपित खमा भगिनी सभार भगिनौं मा विवदिति शेषः । सवंता सम्बचः ममोजाः भूत्वा भद्रया नियत्ययेन मद्रां कस्यायों वाचवदतु बदन्तु हान्ट साइवन व्यत्ययः । १८। समिति। रहस्थामा सदाचनमक म्याद तनी महामियाण. लिखितं प्रवचनम् पत्र प्रमाविषये निदर्शनं दृष्टामस्वरूपं भवतु । निष्ट: भजमानुरकः तच्च शानपरायशः स्यात् । यद्यत् कम्मं प्रकुवात अनुतिले त नाममापि समयेन तदपणेन कुर्यात् ।

·बालिका दासदास्यश्व ग्रहपालितजन्तवः । सबै सुखमया नित्यं वसन्ति तममाश्रये ॥१८॥ स्तोत्राण्युदीरयिष्यन्ति कुद्यान्यप्यस्य सन्ततम् । महीययन्ति तत्रत्यास्तानि नवविधेः प्रभुम् ॥ २०॥ अति महम् । गृहस्थः। गृही प्रातः प्रबुद्धः स्यानात्युदीते न चात्युषे ॥ १ ॥ सप्तहोरापरिव्याप्तस्वापं प्रभुरथादिशत् । १८ । एवमिति । एवम् एवम्प्रकारेण सम्मानित परिस्कृतं पवित्र विशाई मशाल सुन्दर प्रकला सम्पन्न शास्त्रोक्त सूक जाते व सदा नियमितं सत्तन्निगड त त्वसमूहेन सम्यक शासितं यत ग्रहं तत खस्ल सत्यं सत्यत: हर्ष सौन्दर्य प्रसादसम्पदा देव्याः तत्तहि- धावा: लममाः, ॐवास्याधिष्ठात्री देवीत्यर्थः । तत: तत्र रहे तबसमाश्रये तस्स गाय पाये मरनायादयः सत्य नित्यं सम्खमयाः सखिनः वसन्ति वासं कुञ्चन्ति । स्तोत्राणीति । पस्य रहस्य कुद्यानि अपि सनत सावाणि उदौरयिष्यन्ति, नचत्या: ममा: तानि ततस्थ वस्तु भातानि नवविधः नवविधानस प्रभु महीययन्ति गौर. यान्वितं कुम्वन्ति । प्रति रहम् । । सम्प्रति रास्थाना विशेषनित्य करवाानि बलमारभते रहोति । भातः प्रातःकाले प्रयुः जागरितः स्यात्, नात्य दोसे न च अत्युचे मातिप्रत्यये । सूर्यो- यादतीय प्राक पगाराम प्रयापरिहार कर्यादित्यर्थः । .

·१२ नवसंधिता। खेभ्यस्तत्र प्रमाणं हि विज्ञानं, तेन सोऽलसः । पाहतस्तेन नाक्रोशेत् तन्द्रा चाल्पतमास्विति ॥ २ ॥ नवीभूतः प्रबुद्धः सन् परमेशनिदेशतः । विग्धमारुतप्रत्ययसौरालोकहतेषु सः । उषाया हर्षदप्रत्यभिवादेषु परम्प्रभुम् । स्तुयात् कृतज्ञहृदयः स्वापनो खलः पुनः ॥३॥ उपविश्यासने जानूपरि वा दण्डवत् स्थितः । शंसेदसावहो धन्यो धन्यः परममङ्गल । यज्जीवामि दिनन्वन्यतमं द्रष्टुं नयख माम् । पागास्स्व च यतोऽयं स्याद्दिवसो धम्मशान्तिदः ॥ ४॥ । निद्राकालमुत्रा सम्प्रति तत्परिमाणे मातिकाम दिव्या मति। पथ खेभ्यः पारमजमेभ्यः प्रभुः परमेश्वर: सम हीराप्राप्त वापं तत परिमितकानं निद्रयातिवायित पादिशत । किन्तत्र प्रमाचम? विज्ञानं शारीरविज्ञानं नव प्रमाणम् । तेन तुमा सेन प्रमुथा पाइत: स्वापादुत्यामाये व्यर्थ: स रहो पल्पतमा तन्द्रा पन तिन पाक्रोशेत बीतकार कुर्यात् । चकालमम्पनिद्रा भनामीति वदन् न शव्यायामवन्नु गले दिति नाव: सत्याय किं कर्तवा तदाह नवीभूत इति । खापन निद्रया पुन: सबल: उतसाइबल सम्पन्न: नवीभूतः नवत्व प्राप्त: परमेशनिदेशतः परमबजया : नाग. रित: सन सिग्धमारुतप्रस्थ ग्रसौरालोकतेषु प्रातःसमोरगोन मवालोकन व कसेषु तजनितेषु उषायाः हर्षद प्रत्यभिवादषु पानन्दयई ममत्यभिवादनमध्य कमजदय: स परं प्रभुं स्नुयात मन्या सम्भावयेत् । ४। उपविश्यति । पासने उपविश्य जानपरि अथवा दलपत् स्थित: पमी रही असम । किं शं सेत? पही परममा मसालय परमेशर, धन्य धन्यः ।

·रहनः । यथैवामा तथा देही व्यायाम खलपेक्षते । अतो विश्वासवान् भत्तया दिनस्य कतिचित् क्षणान् । नियुञ्जीत मिते, तत्र अस्तं प्रातस्तु सर्वथा । पेश्यो बलयुताः शुद्धानिलानुश्वसनं यतः । शोणिताव्याहतगतिर्बलस्वास्थ्यविवर्धनम् ॥ ५ ॥ उपचया शरीरस्यात्मनिवासमुपेक्षते। उल्लङ्घते च स विधि परमेशप्रतिष्ठितम् ॥ ६ ॥ स्वास्थ्यानां विधयः सबै विधयः परमेथितः । यस्तानुल्लङ्घते दण्डं सहते सोऽपराधजम् ॥ ७ ॥ N पन्चतम दिनं द्रष्टुम महम नौवामि । माम पाशास व पाशी येतं कुरु, मयख सत्पधे परिचालय, यतः अयं दिवस: धर्मशान्तिदः स्यात् तत्तपरिवईको भवेत व्यायामक प्रतामा यथेति । यथा एवं पात्मा तथा टे: मायाम परिचालनं खस्लु निश्चितम् अपि दाते, पतः विश्वास वान भत्या भक्तिपूर्व कम न तु पशुवत दिनस्य कतिचित क्षणान् मिते परिमिते व्यायाम नियुनौत नियुकान कुवात । व्यायाम प्रातस्तु सच था शस्तं प्रान्त कालः । यतो वायामात पेवः बल युता: वहित- भक्तिकाः शुद्धानि लानु श्वसनं फुप फ से न विगुहवायुपरिग्रहः, शोणितावद्याइतगतिः शोषितस्य सर्व टेप प्रसरणे गतिसाधनम, बलखास्थाविवईनं शारीरबलस्य स्वास्थास्य उन्नतिः । एतामरस्य फलानि भवन्तीत्यर्थः । । संपेक्षा निन्दति उपेक्षयेति । शरीरस्य उपेक्षया तत करणेम पामनिवास जीवस्य वसतिभूमिम् उपेचते उपेक्षितां करोति । न केवलं तत , स रही परमेश- प्रतिष्ठित विधि नियममिच यम् उल्लङ्घन उत्क्रामति । ७ विधिलड्नदोषमार स्वास्थधानामिति । सचे खास्थान विधयः निगमा: मे पितुः पर रस्य विधयः । यः जनः वान् विधान उल्लाते उत्क्रामति, स: पपराध द सहसे, तजनितदण्डभोग करोति ।

·१४ नवसंहिता। धन्यो विश्वासवान् सोऽयं यतः क्षुद्रे म अपि । सेवतेऽत्र प्रभुन्तस्य देहामघटितान् पुनः ।। नित्यजीवनसंपृक्तान् स्वास्थ्य सम्बन्धिनोऽथवा। निदेशान् पालयत्येष सम्यक् सत्यसमाहितः ॥ ८॥ प्रातः संवादपत्राणि पठित्वातिप्रयोजनम् । साधयित्वाथ कार्यच वाया न्यान्वहं रही॥८॥ प्रत्यहं साधयेत् सानं माननं चात्मनः स च । नद्यां वा दीर्घिकायां वा धारायन्वैरथालये ॥१०॥ जलं परिष्कृतं स्वास्थ्यकरं भवतु नित्यशः । अन्यथा स्यात्तव सानं न शिवन्त्वशिवं महत् ॥ ११॥ तदनुसरण कतक यनामाइ धना ति। मोऽयं विश्वासवान धना: । एष सम्यक सत्यममाहितः उद्र महति अषि विषय पत्र प्रभं पर में ऋरं में व भगति । तस्य प्रभोः हामघटितान देशाम सम्बश्विन: नित्य जीवनसंपतान् अन्त जीवन घटितान, पयवा स्वास्थासम्पीयान् निदेशाम् पानयति यथायथं रचति । प्रातरिति । प्रातः संवादपमाण दैनिकसंवादलिपिसाधनाभि पठित्वा षष प्रयोजनं कायंच साधयित्वा अन्वहं प्रत्यार हो भल्या सायात साम यति । प्रत्यह मिति। सच नद्या दौधिकायाम अथवा र धारायः जन निझरण यन्त्रैः प्रत्यहं स्नानं साधयेत् पात्मनः माज नच कुष्यति । ११। नलमिति। नित्यशः पविजेदेन जलं परिष्कृत निर्मल लाम्या कर अस्थताजमकं भवतु । तरि दोषमार, पनाचा तव वामन शिवं माल कर स्वागत तु किन्तु महत अभिवम पमहल करं भवेत् ।

·एहस्थः। यावन्मलिनतां त्या शबहहासयोग्यताम् । यात्यङ्गमार्जनीयोगात्तावस्मृज्याः कलेवरम् ॥ १२ ॥ शिरोऽभ्यङ्ग विधायाभिषिञ्च वारि सुशीतलम् । तसयोपरि तु शैत्याय नवीभावाय तस्य च ॥ १३ ॥ एवं मानं भवेत्तुभ्यं वेधा तच्छिवदं परम् । हरेन्मालिन्यमुभाणं यच्छेत्पावित्राननते ॥ १४ ॥ सत्यं मानवाभिषेकोऽवगाहोऽवभूषः शुचिः । स्मरैतत् सततं सम्यक् परमेश्वरसन्तते ॥ १५ ॥ पूजालयमनु सानागारं मानय तत् सदा । तत्कुड्येषु च पावित्रं स्तुतिर्वसतु वारिषु ॥ १६ ॥ , १४॥ १२। यावदिति । यावत कलेवरं देहः मलिनतां त्यका मालिन्य परिहाय पडदासयोग्य तो विशुद्धं निर्मलं इन हदयं तस्य वासे योग्यता न याति प्राप्रीति, तावत अङ्गमाजमी योगात मृज्या: मार्जितं कुरु । १३ । शिगेऽभ्य शामिति । शिमोऽभ्यङ्गं भिरसि तैनाम्यननं निधाय तस्य शिरस उपरि सुशीतलं वारि गै त्याय शीतलतासाधनाय नवीभावाय अभिषिञ्च अभिषिक्तं कुरु । सानफलमाह एवमिति । एवम एवम्प्रकारे तत्मानं तुभ्यं धा पर शिवदं भवेत । किन्तइयम ? मालिना मलिमताम उपाणं, पावित्रानबते पवित्रता बता नवीभूत ताञ्च यो त । सानस्य महत्त्वमा समिति । सत्यं परमार्थभूतं सामन् अभिषेक परमात्मलाभोपायभूतमाम विशेषः, पवगाव मलावगाहमञ्च पबमथः पवित्र व्यापारः, २ परमेश्वरमन्त ते सततं मित्यमेतत् भार मलिविनयं कुरु । तत: नानागारसम्मानन माह पूजालयमिति । सत तस्मात पूजालयम पतु सदा सानागारं मामय सत्महश व्यवहारास्पद कुरु। तस्कुयेषु तस्य सानागारस भितिषु पावित्रा पवित्रता पारिषु स्तुतिः परमेशभापादन यसत् । .

·नवसंहिता। सम्भाषय जलं नित्यं सादरं भक्तिपूर्वकम् । खीकुर्यस्य मलहरे गुणऽन्तःशुद्धिसूचनम् ॥ एवं देहमन्दिरेऽस्मिन् नीचे कतार्थतात्मनः । त्वया समुपलभ्येत प्राचीने नूतनं प्रभोः । वेदं महीययास्यापादयात्र पूर्णता पुनः ॥ १७ ॥ सलिले विमलं ज्योतिः पश्य त्वं परमात्मनः । मातवापः समायान्तु माष्टुं त्वां गोधितुं पुनः ॥ १८ ॥ ऋग्वेदोक्तच्च सूक्तं त्वं स्मर पूर्वैः प्रकल्पितम् । "पापोऽस्मान् मातरः शुन्धयन्तु विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवी: उदिदाभ्यः शुचिरा पूता एमि ॥ १॥ १०। बारिषु म तिरिति परिस्फुटयितुमा सम्भाषयेति । नित्यं प्रतिदिन मन सादर' भक्ति पूर्वक सम्भापय स्वागनी कुरु । अस्य मनहरे मालिनापरिहारके गुणे चम्म एडिमूचनं तत प्रदर्शक निदन' स्व कर। एवम पस्मिन् नीधे अधमे हिमन्दिर पात्मन: कतार्थता कृतकृत्यता पाशारिति यावत त्वया सम्पन्न भ्य समधिगम्यते । प्राचीने पुरातने वैदे प्रस्य प्रभोः न तन वैद' महीय य गौरवान्वित कुम पूर्णता पुनरा- पादय तस्य वदस्यसि शेषः । १८। मले परमात्मसाक्षातकारमा सलिल इति । सलिले नले परमात्मनः परमपरस्य विमलं निर्मनम पत्य ज्वलं ज्योति: वं पश्य, पुनः पपि चबा माई मानितं कर्नु भोधितुं विषई कर्नु मासे व पापः समायान्तु पागकन्तु । एतत सम्माननमतीव प्राचीनमित्या सम्वेदोक्तमिति । पूर्वः पूज्यपुर मकल्पितं नियम सम्वदीतं सूक दशममखनीयं समदधसून दामों समिति यावत् ·रहसः। पवित्र ग्रन्यसम्बई देवनन्दनसाधितम् । पभिषेकञ्च जोहाने पुण्य युदाभुवि स्मर ॥ "दिनेषु तेषु जघटे यदीशा आगमत्तदा । जीनसरिति प्राप्ताभिषेकः सलिलात्ततः ॥ उत्थाय सोऽन्नसादर्शद्योधाभवदन्तिके । कपोतमूर्त्या पूतात्मावातरत्तस्य चोपरि । त्वं मे प्रियतमः पुत्लो यस्मिन् प्रीतोऽस्मि सन्ततम् । इति वाणी वदन्ती धोरगमत्- -॥" २.॥ इति रहस्थः । -- हमर मारणविषयं कुरु । पाप: मातरः पम्मान् शुन्ध यन्तु पविधान कुर्वन्तु ! देवी देव्यः पाप: विश्व निखिलं हि रिप्रम पविगुडिं प्रवहन्ति प्रवाहवेगेनापनयन्ति पप- भयन्तु वा। पाभ्यः पहाः शुचिः विगु: पूताः पवित्रः उदेमि उदगच्छामि । प्रथमः पादादनन्तरम् “घृतेन नो घृतापा: पुनन्विति पादस्यायों भायान्तरे यदपि जलविष- यक एवावगम्यते तथापि बिम्पायनाविषयक प्रतीतो परित्यक्तः । देशान्तरगतशास्त्रान्तरप्रमाण माह पवित्र ति। नीहाने तदाख्य स्रोतसि पुण्य युद्धामुवि पविवायां युदाख्यायो भूमी पवित्रग्रन्थ सम्बई न तु त्यापन मिन्दनीयमिति यावत देवनन्दनसाधितम ईसा नियम पमिषेकर भर। किमत पविवपन्यो तदेवाह दिनेष्विति । तेषु दिनेषु नघटे रदंसहटितम, बस ईशा: नदा तस समये पागमत पागतवान् । जोहानसरिति प्राप्ताभिषेक: यहोवाभिषेक ततः सलिलात जलान पडसा तरचात उत्थाय सः पदर्शत । किमदर्श त ? पति के समीपे दोः पनरोधा अभवत तस्य च सपरि कपोतमूल् पूतात्मा पविधामा पवातात पतीवान। वं में मम प्रियतमः पुचः यस्मिन्बई सम्बत नियतं प्रीतः परिम इति बदलो मुस्पट' भाषमाणा बापी यो: अतरोधात बागमन पागतवती। इतिगहसः ।

·उपासना। मात्वा सृष्टा यही वासो एजीतोपासनीषितम् ॥ १ ॥ मलिनचापवित्रहासः पार्थियचिन्तनम् । अप्यपावित्रामदीप्यामानं बधाति संसती॥२॥ शुडेन वाससा देवसाक्षात्कारोपयोगिना । सम्भावितामा प्रविश प्रभोः पूजाग्रहन्तत: ॥ ३ ॥ स्याने स्वस्यासने नित्यमुपविष्टा भवान। खेच्छाचारी परस्यानात्मभूतञ्च समाविशन् ॥ ४ ॥ - पधुनोपासनानियमान पामा सार्वति। चावा सावा, महा मान विधाय, गही यायः उपासनोचित वासः वन र कोत परिदयात् । २। कथमेवं कुर्यातदा मलिममिति । चत यदि वास वस्त्रं मलिन पपविपर भवतीति शेषः, तदा तम् पार्थिव चिन्तनम् ऐमीकि कचिन्ताम अपि च पपावित्राम पपवित्रताम् उद्दीप्य उदयोध्य पात्मानं संसती संमारे बध्नाति सदधीन करोति । तत: कि कर्तव्य तदार हेमेति । सतः तस्मात् पवित्रा देव. साक्षातकागेपयोगिना वाससा वसनेम सम्भावितामा पामात हात्वे त्ययः, ममीः परमेश्वरस्य पूभाग्रह देवालयं प्रविश तस्मिन् प्रवेशं कुछ । ४। बासनविषयकमियममा स्थान ति। स्थाने मिष्टिभूमी खस्य पात्मनः पासने नित्यम उपविष्टी भव । परस्य पन्धनस्य पनात्मभूतच नित्य व्यवहारेण पात्मत्व- मप्राप्रवत् समाविशन् पत्र स्थानासनविषये न खेच्छाचारी यथेलाचारपरायपो गति श्रेषः ।

·उपासना। सम्मानयासनं तत्र प्रोति वच बन्धुवत् । गणयोपासने सविद्यत्र यासि तवय ॥५॥ प्रावध्य हवेदीं तां पति: पनी पिता सुतः । माता कन्या वसा माता विशेत् स्वस्खासनेषु च ॥६॥ निमन्त्रिता बान्धवाचेदयुचौरबर्धने तदा। उपविशेयुः पुरुषा: स्त्रियश्च पार्खयोः पृथक् ॥ ७ ॥ पासनं परिधाग्रे प्रणमेदएहदेवताम् ॥ ८॥ उपासनां निर्वहेत एहो गाम्भीर्यमावहन् । महोचितगिरा तत्तबुधभावानुसारतः ॥८॥ ५। पासनमानुपेक्षणीयत्वमाह सम्मानयेति । भासन सम्मामय मानास्पद कुरु। तर प्रीति वह, बन्धवत् उपासने सङ्गिवत् च गणय । यत्र यासि तत्र तत् पासन' नय। विदेशपि दैनिकोपासनव्यवहतमासनमेव व्यवदित्यर्थः । ६। उपासकानामपवेशनप्रकारमा भावेश्योति। तां गइवेदीम् पावेच्य पतिः, पनी, पिता, मुतः पुत्रः, माता, कन्या. बसा भगिनी, माता च खखासनेषु विभेत् उप. वंशन कुयात् । पतिपद्यादिव्यतिरिक्तानां तचागमने समुपदेशननियममाह निमन्त्रिता इति । अर्चने उपासने निमन्विताः पाइता: बान्धवा: मिचणि चत् युधौरन् योग दयुः, तदा पुरुषा म्बियन पृथक पार्ययो: खतन्ना: भूत्व त्यर्थः उपविशेयुः उपवेशन कुर्युः । उपवेशनामन्तर प्रथम कर्तव्यमाह पासमिति। पासनं परिग्रह उपवेशन कत्वा अग्रे महदेवा परमेश्वर प्रणमत् । । अनन्तरमुपासनप्रणालीमार प्रक्रमते उपासनामिति। गहो रहस्थः गाम्मौर्यम् भावहम् पाश्रित्य गृहीचितगिरा रहस्थामां स्त्रीपुरुषाणाम् उपयोगिन्या भाषया तत्सदबुद्धाभावानुसारतः तत्तजनामां बुद्धिश्च पभावश तदनुसारत: उपासना निबईत समापयेत् ।

·नमसंहिता। प्रारभ्य तोहोधनेन गायेषुः पुरुषास्ततः । स्त्रीणां खरैरेकतानत्वापदैः स्तुतिप्रार्थनः ॥ १० ॥ पाराधना ततो यत्र स्वरूपाणि क्रमाहिभोः । विहतानि तान्यता प्रदत्तगौरवाणि च ॥ ११ ॥ ततो ध्यानेन तान्यत्र पुखे परमपूरुषे । माक्षाक्रियेरने कत्र तृणीभावेन च क्षणम् ॥ १२ ॥ हृद्यवं तं प्रभु दृष्ट्वा सर्वे निर्दिष्टप्रार्थनम् । मिलित्वोदोरयेयुस्ते तेचेक: क्रमयोमतः । अभावान् स्वस्य पापानि समुलिख्य च प्रार्थयेत् ॥ १३ ॥ . १०। प्रारम्भिकाङ्गमाह भारभ्यति । उदबोधनेम देवमाम्म पयसाधकेन वाक्यानच येन चारभ्यत। तत: उदवीधनानन्तर पुरुषाः स्त्रीणां स्वर: एकतानत्वापन: स्तुतिप्रार्थन: गायेयुः गान कुयुः। उदयाधनसीतानन्नम्माराधनामा पागधनेति । ततः तदनन्तरम्पारण- धना। तत्परूपमा यति। यत्र पाराधनायां विभी: परमधरस्थ स्वरूपाधि "सत्यं जाममनन्त ब्रह्मा, भानन्द पममृतं यहिभाति, शान्न जितमई तम्, शुद्धमपापा व "मित्युप- निषदुतानि कमात् विकृतानि बुट्विग्राह्यतया व्याख्यातानि, पहा सत्यमावेन तानि अनुभूतानि, प्रदत्तगौर वाचि प्रख्यापित स्वानि । “सत्य धानमनन्त "मित्यादि भाव अन्त धानन्दम्वरूपव्याख्यायां रमी वेसः' इति श्रुतिरनुकापि में पालाब तु 'पानन्दरूपममतम् तस्या जीवजगद्गतत्वात् । चाराधनानन्तर ध्यानमाइतति । ततः पाराधनानन्तर ध्यान तानि खरूपाणि एकव अव पुख्य परमपुरुष क्षण चपकाल व्याप्य सूचौपावन साचाक्रियेरन साधादधिगन्तव्यानि सर्वरिति श्रेषः । १३। ध्यानानन्तर साधारण प्रार्थनमा दीति । एवं हदि तं प्रभु दृष्टा ते सम्म मिलिया मिहिरप्रार्थनम् “पसती मा ससमय"त्यायनरूपम् उदौश्ययः । तष उपास व्याख्या।

·उपासमा। हितीयस्य तु सङ्गीतस्यान्ते नामानि शितः । सदीरयेयुस्त्राणानि प्रियाणि मधुराणि च ॥ १४ ॥ ऋषीन् प्रायान् प्रतीयांश्च श्रुतानि बहु मानयन् । महीययन् पौर्विकाणि ज्ञानानि वचनं पठेत् ॥ १५ ॥ जानानुरक्तिसारख्यभक्त्युत्साहन प्रार्थनम् । न भारवत्त्वयनेन कुर्वीत तद्दिनस्य च ॥ १६ ॥ नवपुष्यसमं स्यात्तत् प्रत्ययं सुमनोहरम् । चिन्ताभावसमुच्छासानुहिरनित्यनूतनान् ॥ १७ ॥ केषु एक: क्रम योगतः परपरकमेप स्वस्य पापानि अभावश्च समुसिख्य उडोप्य प्रार्थ येत प्रार्थनां कुर्यात् । साधारण प्रार्थना व्यक्तिगतप्रार्थना सदसर्वतिसङ्गीसामन्तर "ममोऽकिचन- माथाये" त्यादि नामोमारणाम, तटे वाह द्वितीयस्येति । हिसी यस्य सङ्गीतस्य तु पन्ते ईपितुः परमेशस्य नामानि उदीरयेयुः । कथम्भ तानि पापानि परित्रा ए साधकानि प्रियाणि मधुराणि च । एतानि विशेष पानि उदो र गा हे तुदीत कामि | १५ । प्रवचन पाठमाह ऋषीनिति । पौर्विकाणि पुरा काल समागतानिजामानि महोययन् महिमा वितानि कुञ्चन्, प्राध्यान् प्रतीच्यान् पाश्चात्यान् कपीन् शुतानि तत दृश्यानि च बहु मानयन् सम्मान यन् वचनं प्रवचन पठेत् र हौति शेषः । प्रवचनपाठानन्तरं प्रार्थनमाह ज्ञानति । न भारवत् पयर्वन, तु किन्तु जानानुरक्तिसारख्यमन्यु तसाहन तत्तत्सम्पन्नतया तहिन स्य प्रार्थनश्च कुवात । १७। किम्भतं तत् प्रार्थनं स्यात्तदेवाह भवेति । सन प्रार्थनं नव पुषसमें प्रत्यय नवौन सममोहरम दयाकर्षक' नित्य न त नाम् चिन्ताभाव समुच्छासान उशिरत् तत्त- न कमिति शेष: स्यात् । मेकविधा, किन्तु निस्योपसिम्पत्रिका नवनवभावादिसम्पमा, निस्य मतमा प्रार्थनान्वर स्यादिति फक्षितार्थः ।

·नपसंहिता। न शब्दाड़म्बरी व्यर्थ षाक्यं वा प्रथितानि च । पदानि वाक्यभूतानि पुनरुतानि तानि च। विनयस्य च दैन्यस्य वामात्रेण प्रदर्शनम् । खरोऽस्वाभाविको वाथ विकता अङ्गभङ्गयः । तोषयन्ति परात्मानमुपहासावमानने । महतो महतस्तस्य स तेभ्यो हि जुगुप्सते ॥ १८ ॥ रायपूजारहे नित्यं सत्योपासनमस्तु तत् । प्रार्थयन्ति च ये तत्र प्रार्थयन्तु ऋतेन च । हृदयेन च पूर्णन भक्त्या भावेन सम्भ्रमैः ॥ १८ ॥ स्मरन्तु ते प्रार्थयन्ति ये तत्र यन्त्र केवलम् । प्रार्थयेरन् लभेरंस्तु नान्विष्येयुः परं प्रभुम् । पश्येयुश्चिनुयुधम्मं शान्तिं खसितनन्दिते ॥ २० ॥ १०। प्राधमाया शब्दाडम्बरादिक परिहार्थमित्या न शब्दाडम्बर ति। शब्द: डम्बर:, व्यर्थ वाक्यौं, यथितानि पदानि, वाक्य भूतानि के बलं वाक्य त्व मापनानि न तु इगतभाव व्यय कानि सानि पदानि पुनरुतानि प्रतिदिन मेकविधत्व नोसारितानि, बामात्रेण न तु इगतभाव न विन यस्य दैन्यस्य च प्रदर्शनम, पम्वाभाविकः स्वर: विकासा अङ्गभङ्गायः परारमान परशरन शोषयन्ति । कथं न सीपयन्ति ? परमेश्वरस्य तानि उपहामानमानने । म परमपर: सेभ्य: जुगुप्सत कि सानि परम- श्रमन्नि धावती घेण्यामि । महापासमप्रार्थनमाह पटवति। तर समात रापनार पारिवारि. कोपासमा नये मित्यं सन्योपासनम् पम् । ये तव प्रार्थयन्नि, ऋतन सस्थन, पूर्ण न हद येन, मजया भाविन, सम्ममय प्रार्थयन्तु से प्रति मेषः । कायमचं कु प्यानमार सारनिवति । में सच माययन्ति से मार, बस, ·उपासना। प्रार्थयेताम्यहं चेत् किं लभध्वेऽत्र ततः फलम् । अवदत् स प्रभुर्योऽसौ यद्यत् प्रार्थयते प्रियम् । तस्मै तत् तत् प्रदास्यामि प्रणतस्य च भतितः । प्रार्थनं पापयुक्तस्य सरलं स्वीकरोम्यहम् ॥ २१ ॥ प्रार्थयत प्रतीक्षध्वमाखस्त हृदयाः प्रभुः । वक्ति यच्छति यावन्न सम्पदोऽनुग्रहस्य च । ज्ञानानुखसनानन्दपुण्यै श्चित्तं प्रपूरयन् ॥ २२ ॥ धन्यं प्रातर्वन्दनायां स्तुतौ च प्रार्थनेषु च । अलमाभुञ्जते तत्र सर्वेऽनुग्रहमीशितुः । परात्मानुखसनेन तेषामात्मा समृद्धिमान् ॥ २३ ॥ . केवलं प्रार्थयेरन, तु किन्तु लभेरन प्रार्थित विषयम पधिग केयुः, न भविष्य युः, पर प्रभु पश्येयुः, धम्म शान्ति वसितामन्दि ते श्वसित देववसितं तत्प्रेरणानन्दितम् भानन्दन से चिनियुः, ससितानि कुय्यः । ११ । फल लाभं विमा प्रार्थना विफले न्याह प्रार्थ ययेति । अन्वहं प्रतिदिनं चेत यदि प्रार्थ येत, ततः किमत्र फलं लभवे ? स प्रभुः अवदा, योऽसौ यदयन प्रियं प्रार्थ यति, समै तत् तत् प्रदास्यामि, भक्तित: प्रग तस्य पापयुक्तस्य च सरल प्रार्थनम् पाई खीकरोमि परमेश्वरागी कारमनुस्मृत्य फल प्रतीक्षामा प्रार्थये से ति । प्रार्थयत प्रार्थना कुरुत, प्रार्थना नन्तरम् पाश्वस्त हृदयाः सन्तः प्रतीक्षध्वम प्रतीक्षा कुरुध्वम् । प्रतीक्षाकाल- माह-यावन प्रभुः वक्ति, पमुग्रहस्य च सम्पदः यच्छति । कि कुवम् ? जानानुभसना- : जामश्च अनुश्वसमं प्रेरणा च भानन्द स पुण्यञ्च : चित्तं प्रपूरयन् परिपूर्ण IT . . मन्द पुण्यः कुर्वन् । २३। कतार्थतामा मिति। प्रातः पबम। एवं प्रातःकाको पानी भषिता ।

·नवसंहिता। पाशीर्वचनसङ्गीतानन्तरं प्रथमेगुवि । सम्भाषयन् धन्यवादैरनुग्रहाय तं प्रभुम् ॥ २४ ॥ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति वाचयध्वं मुदा तसः । २५ ॥ रायपासमा बन्दनायां सती प्रार्थनेषु च तब ईशितः परमेश्वरस्य अनुग्रहं सव्व अलम पत्यय भन्नते, परात्मानुश्चम ने न तत्प्रेरच या तेषाम् पात्मा समहिमान् भवति । १४। पनन्तरमाशोचंचनादिकमाइ पायोरिति । पाशीर्वचनमजीतानन्तर पनुय हाय तत्कतानुग्रहावं धन्यवादः सम्भाषयन् तं प्रभु भुवि प्रपमेन । २५ । मान्तिवचनमा शान्तिरिति । ततः तदनन्तरं मुदा यि मान्तिः शान्तिः मान्तिरिति वाघ यमम्। सपासमा।

·आहारः। चदशौथात्र पशुवत् किबीदरपरायणाः । यूयं पुष्टाङ्गषमा मांसादा: खापदा इव ॥ १ ॥ वे चोदरपराः सत्यं पार्थिवाहारभोजिनः । अनन्तजीवनं साक्षाभोज्यान्यध्यात्मदर्शिनाम् ॥ २ ॥ धन्यास्ते परमेशाय पिवन्त्यन्ति ये पुनः । देवत्वमनुपश्यन्ति दैनिकाहारवस्तुषु ॥ ३ ॥ सत्यमवच्च पानीयं देवत्वानुगुणं हि ये। नाम्नेशस्य पिबन्तानन्त्याप्नुयुस्त विमोचनम् ॥ ४ ॥ १ किं न यू यम् । उपासनानन्तरमाहारविधिं वक्त माद चदिति। चैत् यदि पशुवत् पनौथ, उदरपरायणा: ? यूयं पुष्टाङ्ग वषभाः, सांसादा: मांसभक्षकाः वापदाः हिंसजन्तवः इव । २। उदरपरायणानामध्यात्मदर्शिनाञ्च भेदमाह यति । ये च उदरपराः उदर- पूरणमावाकाङ्ग्यि: सत्य यथार्थत: ते पार्थिवाहारभी जिनः, ऐहलौकि केन्द्रियभीग्यपदा- थाशिमः । अध्यात्मनां मोज्यानि अन्नानि साक्षात् अनन्त जीवनम् । ३। अध्यात्मशिनां कतार्थतामाह परमेश्वराय परमशाथ ये पुनः भवन्ति पिवन्ति, दैनिकाहारवस्तुषु देवत्व दवभाव तदधिष्ठानम् अनुपश्यन्ति, ते धन्या इति। धन्याः। ४। अनादीनां देवत्वामुगुणत्वमाह पमिति । सत्य' सत्यत: अन्न पानीयश्च देवत्वातगुष देवत्व गुण सम्पृक्तम् । ये ईशस्य परमेश्वरम्य नाना पिवन्ति अवनि, ते विमोचन मुक्तिम आयुः। - ·नवसंहिता। चावीका इव मा भूत भोज्यपानेषु संरताः । पिवस्यन्ति मोदन्ते ये विनाशाय केवलम् ॥ ५ ॥ भोजनागारकुट्टीर: प्रमत्तानान्तु जातुचित् । इष्टानुरागिन् मा भूक्ते भोजनस्थानमत्रताम् । विश्वासिनामोखरस्य भोज्यान्येष हि मन्दिरम् ॥ ६ ॥ अभिषेकाय ते नानागारं कुटीर एष ते । भोजनाय च पानाय चरितानां महामनाम् । सुपवित्रतमौ थे तो शेयावतोऽपरिष्कृतः । एको नाप्यनयोर्देवाधिष्ठानवर्जितो भवेत् ॥ ७ ॥ श्रुत्युक्तं नियतं यत्र स्मर प्रवचनविदम् । "प्रश्नोथ वाथ पिवथ कुरुध्ये वाथ यत्ततः । , ५। कैवल भोजनपगया मा भूतत्याह चावांका इति । चावाका: भोजन- परायणा भविमुग्वा रव भीज्यपानेषु सरसाः मा भूत । ये चावाका: केवल विनाशाय पिन्स, चन्ति, मोदन्ते । पमान पिव मीदव इति चााकाची मतम् । भोभनागारम्य मन्दिरवत् पवित्रस्थानत्वमाह भौगनेति। पटानुरागिन दष्टे परमेश्वर अनुरागयुक्त ग्रहस्थ, ते तव भोजनागार कटौरः जाचित् कदाचित् प्रमत्ताना पानीन्मदानान्तु भी जनस्थान मा भत् । एष कुहारः ईभरम्य भोज्यामि तत्प्रदत्तामानि अनतां विभासिना मन्दिर हि भवविति शेषः । कथ तम्य पवित्रस्थानत्वं तदवार अभिषकायेति। ते खानागारम् अभिषेकाय, एष ते कुट्टौरः भीजनागार कुटीरः महामना महाजमानां चरितानां पानाय मोमनाय च । एती सामागारभोजनागारकुट्टोरी सुपवित्रतमी जेयी, पतः पयो: एकः अपि न अपरिष्कृतः देवाधिष्ठानवर्जितः भने । एव तो रक्षेत् यथा देवाविहान वच मुवऽनुभवैवः।

·पाहारः। यूयं कुरुष्व तत् सर्च महिने परमेशितः” ॥ ८ ॥ उपासनान्ते प्रविशेत् पवित्र भोजनालयम् । एहस्थः सपरीवारो भाव: प्रवचनोचितैः॥८॥ डपविश्यासने व स्खे नमेयुस्तामगोचरीम् । भक्त्याबदायिनों सबे, स एवं वाचयेत्ततः ॥ १०॥ प्रबं युपस्थितं देव पाशिषा विनियोजय । अनुग्रहाण यदिदं पुनात्वस्मान् तवानुगान् ॥ ११ ॥ असंस्कृतमपूतञ्च स्मृरीवान कदाचन । देवस्पर्शविशुद्धानमनीयाद्भक्तिपूर्वकम् ॥ १२ ॥ केवलं प्राथनामन्त्रोच्चारणं न तु पश्यतु । पोषणशक्तिरूपेण प्रभुच्चान्ने प्रतिष्ठितम् । ईश्वरार्पगम सर्व कर्तव्यमित्याह युत्युक्तमिति । श्रत्युतम् इदं प्रवचन नियम म्भर । किन्तत् ? यू यम् अनौथ भीजन कुमथ ता पितथ पान कुरुथ, कुरुध्ध कर्म वा सम्पादयध, तत् सर्व परमेशितुः ईश्वरस्य महिम् कुरुध्वम् । एतत्प्रवचन प्रयोगमाह उपासनान्त इति। उपासनान्ते प्रवचनोचितः भाव: रहस्यः सपरिवार: पवित्र भोजनालय प्रविशेत् । १०। सञ्चाये प्रणाममाह उपविश्यति । स्व व आमने उपविश्य भक्त्या ताम् अगोचरीम् अन्नदायिनी नव्व नमेयुः नमस्कुर्युः । ततः नमस्कारानन्तर स रहो एवं वाचयेत् । ११ । अनमिति। हे देव, उपस्थितम् पत्रम् भाशिषा विनियोजय पाशौर्युक कुरु, अनुग्रहाण अनुग्रह कुरु, यत् इदम् अस्मान् तव अनुगान् पुनातु पवित्रान् करोतु । भक्ष्यमभक्ष्यमाह प्रसंस्कृतमिति। असंस्कृतम् अपूतम् च पवम् कदाचन न स्पृशत् । भनि पूर्वक देवस्पर्श विशुद्धानम् अनुभूततदधिष्ठानमनम् पनीयात् खादेत् । १२ ।

·नवसंहिता। निदर्शन भीजणीभनमग्या मनम्तथा ॥ १३ ॥ प्रवे तिष्ठाम्यहमिति प्रभोर्वाणीं शृणोत्वमी ॥ १४ ॥ कालतो ध्वनितां वाणीमुषोगां शृणु तत्र तम् । पुत्रं समर परेशस्य जीवनं तस्य भक्षय ॥ तस्य मांसेन मांसच शोणितन च शोणितम् । कुरु यबित्यकालं हि वयं त्वयि वसाम च ॥ १५ ॥ प्रशानान्न मुखम्वनात्युद्भिमिष्टरमान् यथा । अभ्यन्तरस्थः पुरुषः पुण्य प्रेम च साधुताम् । अत्रात्वानन्दमृषिषु परे चिनोतु जोवनम् ॥ १६ ॥ १३। अन्न भगवदधिष्ठानदर्शन माह केवलमिति । न के प्रार्थनामन्चीचार तु किन्तु पोषणाश निरूपेश प्रभुम् भन्ने प्रतिष्ठितच पश्यतु । तथा पात्मनः उमतमम्य भीज्यस्य निदर्शनञ्च पश्यतु । पुण्यादिक हि भामिनी भी ज्यम्, अन्न सन्द्रिपा न भवति फलिताथः । নৰ স্বাৰ্থীৰমাঃ মুয়নি । महम अन्न तिमी प्रभी: परमेशरम्य दाणौम अमी यही गीत। १५। अन्नपानेन पत्र वापादानमाह कालत इति । कालतः प्रवहत. कामान ध्वगिताम ऋषीणां दागौं । तेषां दागीमाह त ति। तत्र बन्ने परम्य परमेश्वरम्य त प्रमिड़' पत्र महशाम स्मर मरगा विषयं कुरु । तस्थ जीवन भनक । मामेन च मामं शामिनन च गान करू. यह यम्मान वयम् अषय य लचिवमाम। तम्बर क्रमामन र क्रमांमत्व वयं त्वयि निवन्तम व काश मितेषां तथा भगानम्। पुण्यादिमच यमाह अशाने ति। अन्न त्वम् प्रधान मुख यथा डिमिष्ट- रमात अयाति तथा अभ्यन्तरम्य : पुरुष: एग प्रेम साधुताम् भानन्द व नातु । पर परमेश्री ऋषि जीवन शामिति शषः निनीत मञ्चित करो।

·आहारः। २९ एवमौदरिकाहारो न गृहे स्यात् परेशितुः । प्रातःसन्ध्याशनन्तत्र भवेदध्यात्मभोजनम् ॥ १७ ॥ एवमात्मानमात्मा हि पिवत्यनाति तेन तु । महाजनोपदिष्टेन शु त्यातिमानितेन च ॥ १८ ॥ मितव्यय-मिताचार-स्वास्थ्य तत्त्वानुमारत: । ग्रहस्थानां भोजनानि नियम्यानि च कृत्स्रशः ॥ १८ ॥ सर्वविधामिताचारं त्यज त्वबोजनव्ययः । प्रायाबियमितादत्र कदाचिवातिरिच्यताम् ॥ २०॥ मिताचारपरः स्यास्त्वं सुरां जातु न संस्श । विषमेषा त्वदर्थ च मृत्युश्च प्रतिवासिने ॥ २१ ॥ १७। एतमिति। एवं परेशि तुः परमेश्वरस्य यह औदरिकाहारी न स्यात् । प्रात.मन्याशनम् अध्यात्मभीजन भवेत् । १८। अध्यात्माहारमाह एवमिति । एव महाजनी पदिष्टेन श्रुन्या शास्त्र णाति- मानितन तन पूर्वोत न पथा प्रात्मा हि आत्मानम् अनाति पिवति । १८ । भजननियममाह मितव्यति । मितव्ययय मिताचारय स्वास्थ्य तत्त्वञ्च तेषामनमारतः गृहस्थानां भोजनानि कत्मशः नियम्यानि। न तानि स कदाचित. क्रमदिति भावः । संक्षेपेणीत मिताचारादिक परिम्फटबितमाह सव्व ति। सर्व विधामिता चार मञ्च प्रकारम् अपरिमिताचार' त्यज परिहर । त्वदीजनव्ययः तव कदाचित् अत्र नियमितात् प्राधात् न अतिरिच्यताम् अतिरिक्ती भवतु । २१ । मिताचारति। मिताचारपरः स्याः, जातु कदाचित् त्व' सुरां न मस्पश । त्वदर्थम् एषा मुरा विषम्, प्रतिवासिने प्रति शिजनाय मृत्युः । अतः सवथा तत् मम्पर्ण परिहारः। २० । पाहारव्ययः ·. नवसंहिता। ॥ पाह प्रभुर्दलं यत् पातयेत् तत् परिस्थज ॥ २२ ॥ सामान्धाशनपानादौ दैन्य पात्मविनिग्रह। भोगासतरात्मनश्च परांच रक्षितुं सदा । धृतव्रता निवर्तन्तां मांसाहारात् प्रतिश्रुताः ॥ २३ ॥ प्रथापि बलदं स्यात्ते सामान्य विह भोजनम् । बल' स्वास्थ्य समानीतं भवेत्तेन च यत् पुनः ॥ २४ ॥ स्वादु वा मधुरं भोज्यं चेदवास्थ्य करं, न तत् । भक्षणोयं कदाचिद्यद्रोगाणां जमकं ध्रुवम् ॥ २५ ॥ सत्र वर्मानदंशमाह पाहसि। शन दनकौशाचिन जग पासयेत पतित कुय्यांत् तत् परित्यज परिहर, प्रभुः परमेश्वरः पाह। २३ । व्रतधारिणां ममाहारपरित्यागमाह सामान्य ति। मामान्याशनपानादौ, दे ये दोनतायाम, पाम बनिय है पाममं यमे. पात्मनश्श परांश भोगासनो: यक्षितम् मदा धृतव्रता: प्रति श्रुता: ता नियमान पाम्मयितुं कृतप्रतिज्ञाः मांसाहारात् नियन्तां निवना भवन्त । सामान्यमपि भीजम पष्टिकर गण वत् वीक व्यमित्यार तथापीति । तव भौजन सामान्य म्यात, अथापि बलद बलकरम् । यत् यस्मात् नेन सामाजकारण पनः बन्न स्वास्थ्य समानीत भवन । भोजा मामान्य मध्य व भवेद्यात् नेन बनाम स्यवईन यात् । परित्याज्यमाहारमाह स्वादिति । खाद वा मधुर भोज्यं चैन यनि वाम्थ्य कपम्, नसत् कदाचित् भक्षपोयम्, यत् यवान् भुष निश्चित रोगाथा जनक गैरकरम् ।

·पाहारः। ३१ खाख्यावस्थाविशेषानुसारतो रहवासिनाम् । एकेकस्य च भोज्यानां गुणो मानं विशिष्यते ॥ २६ ॥ एक विधं न ते भोज्यं प्रत्याई, स्वादवद्यतः । भवेबमेत सागि पोषणानि कलेवरम् ॥ २७ ॥ एक्षिणी निखिलं सत्र निर्णयेत च भोजनम् ॥ २८ ॥ पारिवारिकवैद्यस्तु पथ्यापथ्यं विनिहिशेत् । विधाय भोज्यञ्चाभोज्य निवार्य च विधानतः । प्रभोः प्रतिनिधित्वेन तबाम्रा प्रतिषेधति । मोऽयं यद् जाचित् तेषु न कोपि तत्तु संस्पृशेत् ॥ २८ ॥ R . वस्थाविशेषाभीज्य गुणादिविशेषमाह म्वाम्यति । रहवासिनो स्वास्थ्या- वस्थाविशेषानुसारतः स्वास्थ्यानुयायि अवस्थानुयायि-अवस्था त धातुभेद:- एकैकस्य भोज्यानां भोजनसामयीणां गुण: मानञ्च परिमाणच विशिश्यते विशेष भवेत् । २०॥ भोज्य परिवर्तनमाह एकविमिति। ते तव भीज्य' प्रत्य' न एकविध स्यात् । कथम् ? र तः म्वादवत् म्वादु भवेत्, कलेवर' दहः सञ्चाणि पोषणानि लभेत् । मत्यहमेक विधाहारभीजने न वादवत्ता तिष्ठति, दहश न पौषणानि भजते, पतः भीजापरिवर्तन कर्तव्यम् । २८। भोजापरिवर्तन रहिणी कुयादित्याह रहिणौति । तब ग्यहिणौ निखिल भीजन' निर्णयेत्, प्रत्यह तया निर्णीत भवेत् । २९। पथ्यापथ्यनिर्णयमा पारिवारिकति । पारिवारिक वैद्यस्तु विधानतः यथाविधि भोजा विधाय अभीजा निवार्य पथ्यापथ्य' विनिर्दिशेत् । सोऽय चिकित्सकः प्रभी: ईपरस्य प्रतिनिधित्वेन तमामा परमेश्वरनामा यत् प्रतिषति, तेषु मनामिधु कोऽपि म नत् त सपशेत् ।

·नवमंहिता। यदानीथाप्रसवेन मुखेनाश्रीथ नो पुनः । प्रसबेन तु भावेव वक्तण म्मिन गोभिः ॥ ३० ॥ मामोदभावजनकानापास्तत्र भवन्तु च । सद्भावास्वतिरिचन्तामाहारसमये तदा ॥ ३१ ॥ स्याहारः। ३०। भोजनीचितभावमाह यति । यदा यू यम् अत्रीथ, पाम न मदन ना पोथ, तु किन्तु प्रसन्न न भावेन स्मितशीभिना व ग मुखन । ३१। भामोदति । तत्र भोजनकाल आमोदभावजन कालापाः भवन्तु । पाहारसमये सहावास्तु पतिरिच्यन्ताम् अतिशयेन मन्त। इत्याहारः।

·की। विश्रम्य सक्षणं गच्छत् कार्यस्थल्यां रही ततः ॥ १ ॥ बाणिज्ये व्यवसाय वा परकार्येऽधवा पुनः । वेतनेन नियुक्तोऽयं कालोपरक्षको भवेत् ॥ २ ॥ कतार्थत्वनिदानं हि कालसंरक्षणं सदा । तल्लङ्घनं विभुमा सत्यस्य विधिलवनम् ॥ ३ ॥ परमेशं स्मर त्वं प्राक् कार्यारम्भात् तवान्वहम् ॥ ४ ॥ प्रलोभनानि दुःखानि परीक्षा विपदः पुनः । बहुलानीह कार्येषु प्रतियोडु क्षमी न तु ॥ विना विश्वासवन्तं हि तान्यस्मिन् परमेखरे ॥ ५ ॥ . প্ৰস্ত ব. १। आहारानन्तरं कर्म, सस विश्रामामन्तरमित्याह विषम्येति । कालम् पाहारानन्तरं विषम्य विश्राम कृत्वा स की कार्य स्थ ल्या कार्यक्षेचे गकेत। कालरक्षणमाह बाणिज्य इति । बाणिज्ये व्यवसाये स्वकतानुष्ठाने वा, पथवा पन: परकायें वेतमे म नियुकः अयं गही कर्मप्रवृत्तौ कालोपरक्षको निर्दिष्ट समय संरक्षण. परी भवेत्। कालरमण फलं तल्लखानदोषवाह कृतार्थत्वे ति । सदा काल संरक्षणं निहिट. समय प्रतिपालमं हि कतार्थत्व निदानम् । नवडनं कालसंरक्षण लखन विमुशा ईश्वर- दृष्ट्या सत्यस्य विधिलजनम् इच्छा पूर्व कं सत्यस्व मियमातिकमणम् । ईश्वरानुस्मरण पूर्वक कार्यारम्भमाह परमे शामिति । तव कार्यारम्भात प्राक अन्वहं प्रतिदिनं त्वं परमेशं सर । परमेश्वरस्मरणस्य प्रयोजनमा मलीभमानीति । इह काव्येषु प्रलोभनानि ·नवसंहिता। यत् कार्य ते, नियुक्तो वा यत्र, त्वत्प्रभारीश्वरः । तस्य दासस्तदादेशानिर्बहेवा हि केवलम् ॥ १२ ॥ एहे वा विपणी कोषागारे वा बणिगालये। पण्योत्पादनशालायां पर्यवेक्षणवेश्मसु ॥ सभाकुहिमके मानक्षेत्र वा स्मर तच्चिरम् । पुण्य स्थानं हि यत्र व नियुक्त: कुरुष प्रभी: ॥ दृष्ट्यधीनच पुण्यं तत् कम्म यो विद्यते पुरः ॥ १३ ॥ न केवलं हि तत् स्थानं पुण्यं कर्म च येन च । साध्यते तत् साधनेन पवित्र तत् प्रमण्यताम् ॥ १४ ॥ प्रार्थनां शगीति, स तु त्वां विपत् काले विपदा समये परीक्षायां पीतामध्य न जान चित कदाचित त्यक्ष्यति । . , ईश्वरस्यैव सर्वत्र प्रभुत्वमाह यदिति । यत ते सत्र काय, यत्र वा त्वं नियुक्त:, त्वत्प्रभुः सय प्रमुः ईनरः, तस्य त्वं दामः । तदादमान तस्त्र ईश्वर स्य पादेशान् हि कवलं निच था: निष्पादयः । १३ । मचत्र ईश्वराधीनकार्यत्वं नैव च कता तामाह गृह इति। ग्टहै, विपणो, पगधशालायां, कोषागारं धनागारे, वणि गालय बाणिज्या गारे, पराग्री यादम- शालायां प गायनिम्माशीपादनग्रह, पर्यवेक्षण व मम ग्रहादिपर्यवेक्षकी बागिनिन यष, ममा कुटिमक मन्त्र पार है, मामाचे भूपरिमाणभूमी वा चिरं स युगय स्थान पर यव त्वं नियुनाः तस्य प्रभोः दृष्ट्यधीन पुण्य तत् कर्म कुकर्ष य. प्रभः पुर: विद्यत तय पौभामं वर्तते । वन च तन कर्म मान्यत तदपि पुग्यमित्याह न के वन्न मिति । कवलं तर स्थान के प प ग य च माधनम शास्त्र दिना तत् कर्म मान्यत तमाम पनि प्रम गवताम्।

·कर्म । राज्ञां दण्डं स्वस्तिकादि वैद्यानां दूरवीक्षणम् । ज्योतिर्विदां स्थापतेयी कर्णी लेखकलेखनी ॥ मुद्राक्कदर्णतूली च कम्मीराणामयोधनः । तक्षणी सूत्रधाराणां कषकाणाञ्च कर्त्तनी। अर्पितानि प्रभो: कार्य पुनाति तानि स स्पृशन् । तहीरवाय तवामा नित्यं ये भक्तिपूर्वकम् ॥ व्यवहरन्ति तान्यत्र धन्यास्ते पुरुषा भुवि ॥ १५ ॥ आलस्यसंरतो मा भूः प्रयत्नाध्यवसायवान् । परिश्रमी प्रभोः कर्म कुर्वन् पूर्णप्रमाणत: ॥ १६ ॥ कविहेलते वाथादिष्टाबानं करोति च । आलस्यार्थं स किं दण्डं नोपभुञ्जीत निश्चितम् ॥ उपयुक्तो वेतनाय श्रमी निद्राति योऽलसः । स स्तेनी हरत भोज्यद्रव्याणि तु प्रभोगुहात् ॥ १७ ॥ . १५ । साधनान्याह रासामिति । राजा दण्डम, वैद्यानां चिकितसकाना खस्ति- कादिशास्त्र विशेषाः, ज्योतिविदां दूर बौक्ष एम, स्थापते यी कणों, लेख काना लेखनौ, मुद्राकृतां वर्ण तू म्ली, काराणां लोहकर्मकाराणाम अयोधनः, सूत्रधाराणां तरी, कप का पां कर्मनी शस्य च्छेदनशस्त्र म, तानि साणि साधनानि प्रभी: कार्य बर्पि- तानि, म प्रभुः स्पृशन् पुनाति पवित्राणि करोति । ये नना: भक्तिपूर्वक तानि साधनानि त दगौरवाय तस्य प्रभोः गौरवाय तन्नामा ध्यवारन्ति ते पुरुषा भुवि धन्याः । श्रालस्य परिहारमाह पालस्यति । पालस्यसंरती मा भूः । प्रमी: कर्म पूर्ण ५मा गतः कुर्खन प्रयत्नाव्यवसायवान परिप्रमो भव । भालस्य पगायणो दहभागित्याह कम्मति । का पहलते अथवा पादि.

·मामा पनियतम मापत् पुर्वन् परियमम् । सप्ताहन्तु विनिहातिमासमे बहावन । नरन्तयेस पोत्साहनापरिक्षयिणा पुनः । कुर्यात् कन्तितो व्याप्य होराणा सप्त चाम्यहम् ॥ १८ ॥ सम्पूर्ण परिसंख्यानं दातुमादिष्टवान् प्रभोः । भृत्यत्वस्य च तमानस्थात्र यत् कुरुते स च ॥ दैहिकों मानसी शक्ति नियुङो स कथं पुनः । परिमाणन वा केन सर्वथा तस्य नित्यशः ॥ १८ ॥ क्रोधस्य च विरक्तव कारणात् अमसम्भवात् । समभावं सदा रक्ष निर्जीवेकविधत्वतः । नवोद्यम नवोत्साहं नूतनत्व सदातनम् ॥ २० ॥ . टास मं च करीति, सहिमपान म्याथ निविदई बीपभुप्रीत। श्रमी परिपम- पर बेतमाय भूतये उपा। य. अनमः सन् निद्राति म मनः पौर: प्रभोः प्रहार भोज्य द्रव्यापि तु हरसे । ट्रालि श्रमनियममा पनियतेति । नाव पनियतश्रम नियमविरहिसं सम कुयात । पनियममभिदधाति---कदाचन मनाइन्न परिश्रम कुम्वन् माममक विनि- किं कुर्यानदार-नैरन्नय्या पपरिचयिया उत्मा हैन पु. पात: पवई मतिदिनं हीरापां सप्त व्याप्य ककं कुर्यात् । कर्मचः परि मंग्यादाने दायित्वमा सम्पगति । परमेश्वर मनिधी भृत्य त्वस्थ, यत्कुरुते सम्मानस्य च, म कथं के न वा परिमाणेन दैहिकी मानसौं भनि नियुह के सर्थथा तस्य नित्यशः मम्पर्ण परिमख्यानं दातुम् अादिष्टवान् । २.१ सम्मनित विरक्त्यादगिकरणमा क्रोधस्येति। श्रममनवान श्रममन- ·कम्म। उद्दीप्यन्ते यदि तव कर्यकाले प्रवृत्तयः । रक्षं कुछ च हदयमीर्षायुक्तञ्च गर्वितम् । धनलोभाद्यदि किञ्चिदसत्यं न्यायवर्जितम् । कत्तु प्रलोभितो वाथ प्रार्थय प्रभुसविधौ । तत्क्षणमनसोचार्य प्रायख मां परेश्वर । सांसारिकत्वात् पापाच निवनय परात्पर॥ पितः संरक्ष मा स्वस्थं विमोचय धनार्धनात् । मुक्तिदातः सदा भृत्य तव शाधि च मां प्रभो ॥ २१ ॥ नियतं हृष्टमनसा कुरु कत्यं त्वमात्मनः । सन्ततेऽध्यवसायस्य प्रभो: क्षेत्रे परिश्रमः । सानन्दस्त्वां शुद्धतमं सुस्थं प्रनं करिष्यति । दिव्यजीवनशस्यं हि तेनेहामुत्र सेत्स्यति ॥ २२ ॥ तान विरता : क्रोधस्स च कारणात सदा समभाव रव । मिनौवै कविधत्वत. एकविध- कर्मकरण अनिताशात मवीयम नवोन्माई सदातनं नतनत्वं रवेति शेषः । . २१। क्रोधादिप्रकृत्तिनिवारणोपायमार, उद्दीप्यन्त इति । यदि कम्मकाने तव प्रहत्तयः उद्दीप्यन्ते , हृदयं यदि कसं क्रुद्धम ईर्षायुक गम्वितच्च पथवा धनलोभात् यदि पसत्यं न्यायवर्जितं किञ्चित् का प्रलोभितः, तत्चषा मनमोचार्य प्रभुसनिधी मार्थय। प्रार्थनाप्रकारमाह, हे परमेश्वर, मां बायख, हे परात्पर, सांसारिकत्वात पापाच मां निवर्तय, पितः, मां स्वस्थ प्रकृति स्थं रक्ष, हे मुक्तिदात:, धनार्थमात्मा बिमोचय, हे प्रमी, मां तव भृत्यं सदा माधि शासितं कुरु । २२ । कर्मफलमाह मियत मिति । है अध्यवसायस्थ सन्त ते, नियतं सततं हष्ट- मनसा इष्टचित्तम त्वम् पात्मनः छन्त्य कर्म कर। प्रभीः वे मानन्दः परिश्रमः त्वा ·४. नवसंहिता। सत्यः परिश्रमः पूजा नित्यशक्त: स्तुतिर्नतिः । इच्छाशक्तमहत्यास्त क्षुद्रया सतक्रियासु च ॥ क्रियाशक्त्या क्रियाशक्तर्योगोऽम्माकं यती भवेत ॥ २३ ॥ देवहीनोऽल्पविश्वासी कार्य क्षेत्र तु गच्छति । प्रत्येति स च खिन्नेन भाराकान्तेन चेतसा ॥ २४ ॥ ये सेवन्ते प्रभुन्तस्यानन्दस्तेषामुपय॑सौ । नित्यं ते विनिवर्तन्त कार्यक्षेत्रात् प्रगाय च । तवाममहिमानश्च कृतहटमानसाः ॥ २५ ॥ इति कर्म। सम्यं शाइ तमं प्रज' करिष्यति । नेन परिश्रम र अव दिव्य जीवन शस्य हिमतपति मि भविष्यति । कम्मान योग्भेदभावमाह सत्य इति । मन्यः परिश्रमः नित्यशी : पूजा, प्रमाकं तुट या रसामन्या महन्याः कामत: मतिः नतिः, मकियामुप क्रियाशक्या यतः पम्मा क क्रियाशी. योग: भवेत् । पविश्वासिन: परिणाममा दवहोम इति । अन्य विभासी दवहीन: मखिनन भाराकान्तन चेतना कार्यक्षेत्र गकति प्रत्येति च। विश्वासिनां परिणाममाह य इति । ये प्रभं संवन्ते न उपरि तस्य प्रभोः पमी पामन्दः वर्तत इति शेषः । से कतहटमानमाः तत्राममहिमानस प्रगाय नित्य कार्यवेवात विनिवर्तन्ते । इति कर्म ।

·पामोदः । कार्यानन्सरमामोदमन्विच्छेदूषितम् ॥ १ ॥ परिश्रमस्तधामोदः कार्य विवान्तिरेव च । उभे शुद्धतमे देवभावानुरस्चिते यतः ॥ २॥ एकैकदासतः कार्य यथा पूर्णप्रमाणतः । अस्माकं प्रभुरविच्छत्यादत्ते च ददाति च ॥ पूर्णप्रमाणमानन्दमृई प्रतिजनोचितम् । नरनारोषु बालेषु चामोद विदधाति सः ॥ ३ ॥ पामोदार्थ हि कार्य यो जहाति स तु निन्दितः । यः करोति सदा कार्य हर्षविश्रामवर्जितम् ॥ समाधिभुवि कश्चित् संवसत्याजीवनं यथा । शोकचिङ्गानि नित्यानि धत्तेऽत्र च यदृच्छया ॥ ४ ॥ परिथमानन्तरमामोदमाह कार्यानन्सरमिति । कार्यानन्तर सहिनसमुचित. कमानुसरणामन्नर ग्रही पषितम् पनपचय करम् पामोद मुखबईकक्रीड़ादिकम् अन्वि- छेत् स्वाभिलाषविषयौं कुर्यात् । कथ तत् कुर्यादित्या परिश्रम इति । यतः परियमः तथा पामोदः, कार्य विधान्ति: विश्राम एव च उमे पद्धतमे पवित्रतमे, देवभावानुरञ्जिते देवगुण- सम्पन्ने । ३। एक कैति । धमाक प्रमुः ईश्वरः यथा एक कदासतः पूर्णप्रमाण कार्यम् इच्छति पादत्ते च, तथा पूर्ण प्रमाणम् पानन्द ददाति च । स प्रभुः मरनारोषु बालेषु च प्रविजनीचितम् पाई समद्धिसम्पन्नम् पामोदश्च विदधाति । कार्यत्यागेनामीदत्यागेन च निन्दित इत्या पामीदार्थमिति । य: मामी- ·नवसंहिता। ४२ न स्वर्ग: शोकिभिः मष्टो नातिभारार्पकः प्रभुः ॥ ५ ॥ विषमता न पावित्रा न चाणं क्रन्दनं तथा ॥६॥ कुरु कर्म यथाकालं हसात्यास प्रभुः ॥ ७ ॥ यथा अमो देवशत्यर्चनं शेयं तथा पुनः । पानन्दस्य च देवस्थामोदः पूजनमेव हि ॥ ८ ॥ विश्वासिनो यथा सोऽसौ करोति कुरुतानिशम् । नन्दति स्मितशोभीशो नन्दत मितसम्भृता: ॥ ८ ॥ -- दार्थम् पामीदानुसरणनिमित्त कार्य जहाति परिहरति स तु निन्दित: निन्दाभाजनम् । सदा यः हवथामज्जित कार्य करीहि सच निन्दित इति भेषः। कौशीय मनः ? यथा कश्चित् जनः समाधिमुवि शवसमाधानन्याने संबसति, भाजीवनम पत्र निन्यानि भोकचिङ्गानि च यहकया धत्ते । कथमेव भवति तदाह नेति। खर्गों न शीकिभिः शी कयुक्त : मृष्टः, म तत्र शोकाताना निवास इति भावः । प्रभुः परमधरः म अतिमारार्पकः, वहनासमाय पतिमात्र भार नार्पयतीति यावत् । ६। विषादक्रन्दमञ्च निन्दति विषमतेति । विवसता म पाविच पडता, तथा कन्दन म बाण विमुक्तिः । कथमेव भवति तदाह कुञ्चिति । यथाकाल यथासमय कर्म कुरु, पथ यथाकाल इस इति स प्रभुः परमेश्वरः पार। ईशगजाविरोधादिषमतार्दमिन्टा। ८। पामोदः परमेश्वरपूजामन्याइ यति । श्रमः परिश्रमः यथा मायन देवस्य परमेश्वरस्य शक : पईन , तथा पुनः भामादः देवय ईश्वरस्य - पन्दम्य पूजनम् एव हि। कमयामोद शर एवानुमर्तव्य ज्याह विभासिन इति । बिशामिन:, मोमा ईशः परमेश्वरः यथा करीति तथा यूयम् पनि कुरुत । बिनाभौ परमकर: मन्दवि, खितम ताः ययनरत । .

·प्रामोदः। ते धन्याः पुरुषा येषु शक्तिस्तस्य करोति च । पानन्दः परमेशस्य प्रचिनोति च नित्वदा ॥ १० ॥ प्रामोदेषु च भोगेषु सदा सर्चविधेष्विह । स्वर्गीयं शोभतां पुण्यं स्मितचौष्ठाधरोपरि ॥ ११ ॥ भोगाधिक्यं जहाहीदमपवित्र करोति च । हृदयं लघुचित्तत्वमायायेन्द्रियवश्वताम् ॥ १२ ॥ अन्वियन्तीन्द्रियाधीना: सुरासु प्रमदासु च । भोगसुखं विनश्यन्ति सहस्सञ्चातिचारतः ॥ १३ ॥ पापामकाहयादमाशोगासक्त: खरूपकात्। ज्ञानवन्तो जुगुप्सन्ते दूरे तिष्ठन्ति सर्वथा ॥ १४ ॥ ते पुरुषाः १०। ईश्वरम्य भक्तरानन्दस्य चाविभाव कृतार्थतामाह ते धन्या इति । धन्याः येषु तम्य ईश्वरस्य शक्तिय करीति क्रियां विदधाति, येषु च नित्यदा तस्य परमेशरम्य भानन्दः प्रचिनीति प्रचयमाप्रोति। नष पुण्यप्राधान्यमाह पामीष्विति । मदा निरन्तरम् इह सदा विधष भीगेषु पामोदषु च स्वर्गीय पुण्य पावित्रा स्मितञ्च पोटावरीपरि शीभताम् । तत्र परित्याज्य गा भोगाधिक्यामति । भोगाधिक्य जहाहि परिया। इदम् भोगाधिक्य उदयम् अपवित्र करीति, लघचित्तत्वम भापाद्य क्त्वा इन्द्रियबश्यताम् इन्द्रियाधीननां करोति जनयति । १३ । इन्द्रियाधीनताफलमाह पन्विष्यतीति । इन्द्रियाधीमाः मंगसु प्रमदास । भोग सुखम् पविष्यन्ति, सहमञ्च पतिचारत: विनश्यन्ति । जामवन्त: कि कुन्नि तदाह पापात्मकादिति । हयात् यस्मात् पापात्मकात् भीगासको : स्वरूपकात् विनश्यन्ती'त वचनात् मारकात् जामवन्तः नुगमन्ते. सव्वथा दरे तिष्ठन्ति।

·नवमपिता। ४४ पानासक्तियभिचाहयाइयतरो भुधि । पासता: खलु ये तपापविषा: पतिता इव । व्यवहारोपयोग्या: स्युनिश्वासेनीहमति यत् । इलाहलवपावित जनामा ममिती चिरम् ॥ १५ ॥ सङ्गवेद्रुपजीवानां सुखाय मुखदर्शनम् । सासां तव सुखं मृत्युविमामामय : १६ ॥ विलासिनीनां नारीणां सरस्नानां न चिन् । समविथ नियतं यनां गतिरतमाम । यन्द्रियपरामोदईती पर जनाम् च । दूषणस्य तु वीजानि वस निधि यनः ॥ १० ॥ *T UTRataniपामार सराणामानुगत: व्यभिचार लामा र म मा uar farfuष हरपामा पनि पकाया कम्। यद ममान जमाम माती मा up पाविमा पनि सामन सम्ममा १ क माया मारः । महति है मामीx. war तास मुबह न नव सम्बाय, तबसमय १०। ममा समाजमाधवन परियामिनीममी परिवार विलासिनोमामिति । सरमामाम विच माना faetww बिमामामामा मामा सङ्ग न मानुचित अविष्य, यथा अवतमयमा नियन तिः। सामा म सदन्विन्ति, म तथा व कृयिति कथितार्थ । * Bषीयः १ यतः गन्दयामा मसिनामयपरथामादम बहिनाममा मन पषम्य मौनानि वत। तती पतन भवतीति न तदनुसार पामिति भावः । , ·पामोदः । मा बूते हादमन्वषीर्नाशदारिद्रासहि सत् ॥ १८ ॥ मा विखसीर्विचार खमाननः प्रार्थय प्रभोः । निर्णेतु नियन्तुच दैनिकामोदमन्यथा । आत्यन्तिकविपदविनमुखे धावसि निखितम् ॥ १८ ॥ निर्दोषक्रीड़नं सर्वविधमाश्रय यत् तव । शरीरस्य च चित्तस्य मुखदं भवति ध्रुवम् ॥ २० ॥ विविधानि च तान्यत्र सन्ति यत् परिवर्तय । पामोदानकधात्वं तह मस्फूर्तिवत् सदा ॥ २१ ॥ १८। यूतकोड़ापरिहारमाह मा युत इति । ाने म्लहपूर्वक क्रीड़ायां सादम् मामीद' मा पन्वषोः । कथम् ? नत् द्यूत माशदारिद्रावत्, तता हि सर्वम्व विनश्यति, दारिद्राखायाति । १६। ईश्वर प्रेरणानुविध क्रीड़ानुसरण कर्तव्यमिया, मा वि सौरिदि। विचार त्व मा विश्वसौः। दैनिकामाद नित नियमच प्रभी: समीपे प्रार्थय । अन्यथा निश्चितम् पात्यन्ति कविपडिघ्रमुखे धावसि। बावी मश्य स्यात्मरुयनुक्रमेषामोदानुसरणे. नातः प्रार्थनया सदवधारणीपर्दशः । २० । सामान्यत: किंविध कौड़नमनुसर्तव्य' तदार निहोषेति। सर्वविष मिहोप- कौड़नम् पाश्रय, ध्रुव मिथित यत् तव शरीरस्य चित्तस्य च सुखद भवति । २१। एकविधकौड़नामुसरण निषेधति विविधानौति । यत् यथात् सानि निर्दोषक्रीड़मानि विविधानि च सन्ति, अतः पामीदान् परिवतय । कधम् ! सदा सत् स्फूर्तिकत् एकधात्वतम् । एकविधकौड़नानुसरणेन न स्फूर्तेः सम्भावना, पर- सतपरिवर्तनम्।

·नवसंधिसा। ४५ सभोगविषयेचतम डानम वृतम् । दिव्यधाम धराधावि मोतं चत्वमेव नि। दिव्यवार्ताहरा सेयं हिचकन्या मुशोभना । सनीतिः शोकसंपनी कान्तुगत्वहाहरा पुनः । वात्योपमाः प्रहत्तीच मान्यतो प्रमोभनात् । रक्षिवयानन्दसंदाची भन्यु बासमर्दिनी । २१॥ गोयोऽनयार्थभोगामिनायेऽयकर्षतोड माम् । कामवईनगीतेषु मोदी योऽनुरागवान् । वारान्नास्वरताने खस्खाबानं परस्य च । मनीसनामा चालथ विनाशयति मन्दधीः ॥ २४ ॥ सङ्गीतेषु च देवत्वं सत्वं तिष्ठति मला। २१। मङ्गीत प्रति मम्भीगेति। सम्मीविषयं सोनम् उममम ममममम् मृतम् विशेयम् । सत्य सत्यत: एक हि घराधामि दिव्यधाम । सौतमवय धरा दिव्यधामा पईते। कथ प्रसनोर्या याद दिव्यति। मापय माति: दिव्य वातारा स्वर्गदत , सगोभमा दिव्य कन्या, शोकमहत्रों शोकानिां शोकप्रमिका, कान्युत् क छाइरा कान्ते: उत्कण्ठाया उमादिका, वान्यापमाः मझामक मौ: प्रहनी: गायिका प्रशयित्री, प्रलोभनात् रचिनी पान्मनि मधानाम् पन्यत्र चित्तप्रसर बारथिवी, पानन्दसंदाबी, भन्युकासप्रवहिनी भनेक कामान वई यसौति मा तथा । २४। सङ्गीतापव्यवहार' मिदीत शीथ इति । स शोध:, य: मन्दधौः शता सोतिम् पयार्थभीगाभिप्राये बमय: योनिः पाना विषयाचां भीमः तयोः अभिप्राय पपकालि दृषति, कामवईनगौतच मोदम, गगनबावसाये परामवान्, सम्म परस्य चपास्मान मौसनामा चाप्य विमामयति । - ·बहुयन्त्रकतामेषु हारितावां सरखती। सङ्गोतमाताऽदृश्यक्यरूपोवाटसरस्य ॥ २५ ॥ पतो मानव सङ्गीतं मौतपादिवसवयम् । पवित्रवस्तुसन्दोहोचितेन समेण च । नित्यं व्यवहरानन्दशान्य क्यमलनेन च। स्वर्गीयं गीतं सम्पूर्ण करोवीखरकेतनम् ॥ ३६ ॥ चेत् सम्भव: कदा शिक्षा मनोनिन च मेलय । जानन च तथामोद रणभूमौ हि मानसम् ॥ विशुद्धतममानन्दमन्विषा नाटकेषु च ॥ २७॥ २५। सङ्गीतेवीपराधिष्ठानमाह मझौतेष्विति । सत्य सत्यतः सङ्गीतेषु च देवत्व तिप्रति । बहुयकतानेषु उत्कष्टस्य मधुरम्य स्वरस्य च हारितायो मङ्गला सङ्गीतमाता पदृश्या ऐक्यरूपा सरस्वती तितीति शेषः । सर्वमसामञ्चम्य मपनुद्य सामवस्थामयन- मेवाम्या. कार्यमत एवंय नित्य क्यरूपत्वन परिगण्यते । अवतत्सम्माननमा पत इति । पत: असएव सङ्गीत मामय । गौलवादिन- सन्द्रय गानवाद्ययन्त्राणां समूह पवित्रवस्तुसन्दोहोधितेन सम्भ मेख यधावपवित्रवस्तुनिचय प्रति सम्मानमा भवति तद्रूपेण नित्य व्यवहार। स्वर्गीय गौत' कर्तृ ईश्वरकेतनम् परमेश गृहम् पानन्द शान्य कय मेलनेन च सम्यक पूर्व करोतु । प्रतिमा सौतेन चानन्दः शान्तिर क्य सम्खिनन बिरामनाम् । २०। पभिमयमनितामोद प्रतीति चेदिति। चेत् यदि सम्भवः, कदा कधिचित् समये रणभूमी हि सङ्गीतेन च शिक्षा ज्ञानेन च तथा भामाद मैलय एकीकुर। नाटकेषु च मानम विशुश्वमम् पानन्दम् पन्विष्य ।

·नवनिता। नाटकस तसिमिती माया खस्योपसयेन्यख धन्या ये योजयन्ति ताम् ॥२८॥ उदहार्षीपाइन् पापयुतान् सामाजिकान् बहन् । कुत्सितव्यवहारांब समशोधयदहितम् ॥ शोकेन दर्य अष्टमकार्षीद्रजनोमुखम् । पालस्यवईनं प्रोत्साहित युवकसंहितम् ॥ परक्षचातिचरणादात्मनस हसोधमान् । पजागरयदहा ताबदीने जीवने पुनः ॥ २८ ॥ सङ्गच्छध्वमतो यूयं युवानो बरकौतुकाः । पामोदाय पुनसानोचिताय सायमुत्तमम् ॥ अभिनयत नूब वा प्राचीन ज्ञानवईनम् । नाव्य सामाजिकामोदं दत्त खेभ्यख तं वरम् ॥ ३० ॥ २८। ते धन्या: नाटक प्रति माटकस्यति । नाटकस्य शक्ति महती। ये खस्य महलाय अन्यस्य च उपकतये सां योमर्यान्त। २९। नाटक बिहीति उदहादिति । बहन् पापयुक्लान् उदहार्फत् पापमुक्तान् कृतवती, बइन् सामाजिकान् कुमितव्यवहाचि समशोधयन् । मोकन प्रति निपीड़ित पदय इटहर्षयुक्तम् पाखस्यवईम' रजनौमुख सायशाल प्रोत्साहित प्रकष्टोत्साहयुतम् पकार्थात्, युवकसंहति युवकमिचयम् पतिवरणात् परचन इतीद्यमान तान् धात्मनश्च पुन: नवीने जीवने अहा सत्यम् पनागरयन् । २०। अभिनयाय प्रीतमाश्यति सावधमिति। है युवानः, सानोचिताय पामो- दाय बहकौतुका: ययम्, पस: पतएव सहकथम् मिखिताः भवत । साय सायमा जानवईन प्राचीन मूब भूतन वा नाश्यम् अभिनयत । खेभ्यः पात्मभ्यः पान्मीयेभ्यास नबर' श्रेष्ठ सामानिकामीददन ।

·पामीदः। ४८ सावहिता यथा मा भूत प्रमत्तत्वमथापि वा। उन्मार्गप्रस्थितानाच नराणामि सातिः ॥ नारीणां वा अपवित्रदृश्यं चित्तविदूषकम् । नौतिशैथिल्यकद् यच्च वाख्याहत् अत्यभित्तथा ॥ ३१ ॥ नाट्यशाला वस्तुजातमर्पयत परामने । क्रीड़तास्य विद्यमाने चाभिनयत गायत ॥ नृत्यतैवं महिना यत्रायेखरोऽत्र युज्यते ॥ ३२ ॥ सायं सम्मिलन गौतवाद्येन तहिताथ वा । जानोचितप्रमोदोत्सो दृढ़बन्धुत्वबन्धनम् ॥ तत्र तान् साहितान् करीति सावहिता इति। यूयं मावहिताः भवतैतिशेषः ; यथा प्रमत्तत्वं मद्यपानविह्वलत्वम् अथापि वा उन्मार्गस्थितानां नरागा नारीणां वा मङ्गतिः सम्मेलनम्, अपवित्रभ्यम्, यञ्च चरिबटूषकम, नौतिशैथिल्य कत, स्वास्थ्यहत्, तथा कत्य- भित् उत्सतमकर्तव्यविनाश कर सत् इह मा भूत् । ३२। ईश्वरार्पणेनाभिनयः कर्तव्य इत्याह नाट्यशालामिति । नाट्यशाली वस्तु. जातं तत्मम्पकौयवस्तुसमुह परात्मने परमेश्वराय भर्पयत । अस्य परमेश्ररस्य विद्यमाने समीपे एवं कोड़त अभिनयत गायत नृत्यत यत् अत्र नाट्यशालायां मायश्वरी भगवान् महिना युज्यते । भगवन्महिमप्रचारभूमिर्हि मायशाला, पत: उदहा वहन् पापयुक्ता. निन्यादीनां सङ्गतिः । साय समिलनमाह सायमिति । गोतवाद्येन सह अथवा तहिमा साय सम्मिलन ज्ञानोचितप्रमोदोत्सः ज्ञानीचितः यः प्रमीदः तस्य उत्सः प्रभवस्थानम्, दृढ़- बन्धुत्ववन्धन तेल बन्धुत्वबन्धन दृढ़' भवतीति तथा, सौमात्रसभाकाशावर्द्धनम् भावभाव- ·५. सौभापशमकासासंवर्धनामदं पुनः । विज्ञानादिकसम्भूततत्त्वसंग्रह परम् ॥ १३ ॥ संलाप: प्रचुरानन्दहर्षसद्रसभूः स तु । सर्वेषां सुलभी हस्तलम्न एव निरन्तरम् ॥ ३४ ॥ यूयं यदा क्षण: प्राप्तः सङ्गच्छध्वं तदेव हि। समालपत सङ्घद्यलाभकहिषयेषु च ॥ चिन्ता भावांथ श्रेष्ठान् संव्यतिहरध्वमव च । समदुःखसुखत्वञ्च से हं सौमनसेन तु ॥ ३५ ॥ इत्यामीदः । . GA शुभशंसित्वव ई कम, जानद, परं यष्टं विज्ञानादिकम ततत्त्व भंग्रहगाम यती विज्ञानादि समुप व्रतत्त्वसंग्रही भवतीति तथा । पालापनितामीदमाइ नाप इति । संलापः प्रचरानन्द यससभः: ततः प्रभतः पानन्द: ६५: विसहरसागमय भवति । मनु मर्वषां सलम: निरन्तर इतलप्र न तब कस्यचित् कथित् प्रयास रति भावः । ३५। पालापार्थ सम्मिलन समुचिर्तामन्याह यू या मति। यूथ क्षण: समयः प्राप्तः तदा एव हि साध्व मिलिता भवन । सदर लाभकहिषयेषु च मलपसः । पत्र मन्त्राप चिन्ता: महान् भावान् ने समदुःखसखसच मौमनसन संव्यतिरध्वम् पन्योन्य समयमा एव। । इत्यामादः।

·अध्ययनम्। प्राक् सायमशनादाग्वाध्येतुं विनियोजय। अवकाशन्तु सदन्यान् प्रबन्धान् समयोस्थितान् ॥१॥ पपेक्षते यथा देहवामा सञ्चालनं मनः । तथैव कर्षणं येन भवेयुवृत्तयोऽस्य च ॥ सुस्था बलयुताः सच्चिनुयुनिमृतं महत् ॥ २॥ मा भूदध्ययन व्यर्थमथालामकर तव । एवं न जातु भवतु नीतिं यत्ते विदूषयेत् ॥ ३ ॥ ग्रन्थाः सङ्गिसमाश्चित्तमुपांश दूषयत्यसो। असत्साहित्यनिचयः कुसङ्गिन इवात्र तु ॥ १। अध्ययनमा प्रागिति । सायं माय वाले प्रशनात् प्राक् पर्वाक् पचात् वा अबकाश कार्यानु हानविरहितसमय' सद्ग्रन्थान् समयोस्थितान् प्रवधान् पध्ये तुं विनियोजय । २। कथमित्याय अपेक्षत इति । यथा देहः आत्मा च सचालन' व्यायामसाधन- रूपम् प्रपेक्षते, तथैव मनः कर्षण नियत सञ्चिन्तनाध्ययनादिकम् अपेक्षते इति शेषः । येन कर्षणव्यापारण अस्य मनसः वृत्तयः सुस्थाः बल युताः भवेयुः महत् ज्ञानम् ऋतं सत्यं सश्चिनुयुः सञ्चितं कुर्यः । ३। सफल तदध्ययन भवितुमस्तौल्याह मा भूदिति । तव अध्ययन' व्यर्थम् अथ भलाभकरमा भूत् । जातु कदाचित् एवं न भवतु यत् ते तब नीति विषयेत् प्रदुष्टा कुर्यात् । सदग्रन्थाध्ययन कारणमाह ग्रन्था इति। ग्रन्याः सङ्गिसमाः सहचरसदृशाः । पसी असमाहियानचयः कुहिन इव उपांशु गीपनतः दूषयति हृदयमिति शेषः ।

·नवसंहिता। ५२ सदन्या ऋषिसंसर्गसमा: सगुणमत्फला: : 8 ! रह:सख: शिक्षको हिज्ञानदो यश्च पात्मनः ॥ ५ ॥ पोष्ठाधरी विना सोऽयं प्राचुर्येण प्रयच्छति। उपदेशान् विना पाथि प्रोम्छस्वणि शोकिनाम् ॥६॥ मनोमतानां ग्रन्थानामालयंस मिजासये। रक्षेत् समर्पयेज्ञानाधिष्ठावे परमामने ॥ ७॥ पामोपायानमारंण समभिन्तमप्यमी। कुर्यात् संग्रहणेनात्र ग्रन्थानामुपयोगिमाम् ॥ ८॥ स पारिवारिको ग्रन्यालय: खुद्रो भवखसी। मनीमततमानान्तु स्वाधारोऽस्तु च पूर्वजः ॥ विपयाये पत्र सदय न्या: ऋषिसमर्गसमाः सद्ग मा मत फन्नाः, यहा मधीपा। मंमगात महा सत्फललामः तथा तै; सामग्र रिति फलितार्थ: ग्रन्थानां सखि त्वमुपदेष्ट त्वमा रहसव सा जानद ग्रन्थः पामगरसम्बः शिक्षकी हि। ६। कयमुपदंष्ट त्वं वधुत्वमिन्या पीठाधराविति । पोशाधरी विना सोऽयं जामदः ग्रन्थः प्राण उपदं शान् मन्यगमशान प्रयति प्रष्टरूपमा ददाति, पागि कर विना शौकिनो शीकरतानाम पशुशि प्रीति मारि । गन्यम्गमाह मनीमतानामिति । मगही निजामये मिनीमताना ग्रन्थानामालयं रतन, नव ज्ञानाधिष्ठात्र परमात्मने ममपंचन, सन्माचा उमजेन् । ८। अाम ति। प्रामीपाया नमारंपा अथांगमायनकपषा पमी गहौ तं यन्यभिनयम् उपयोगिनां मन्यानां ग्रहशन अत्र माइमन्न कुर्यात् । म ति। स पारिवारिकी ग्रन्थालयः तुदी भवन, तु किन मनीमताना ग्रन्थानामिति शेष: स्वाधार. प्रकष्टाधारः अम्त । अपि च यगे यगे पलजे: भामिभिः ·अध्ययनम् । उक्तानां लिखितानाच नानिभिस्तैर्युगे युगे । समुत्जतु सहन्धयुक्त खासं मनोरमम् ॥८॥ संग्रह विविधत्वन्ते विस्तृतच्चास्त यत्तव । यथाहारो विभिवः सात्तथा मानस एव च। मनोगतामा भिवानां स्वादानामिह सम्पतः । १०॥ विज्ञानशाथ साहित्यं धन्शास्त्रञ्च दर्शनम् । इतिहासो जीवनी च काव्य नाटकमेव च। वृत्तान्ता भ्रमणानां सहार्टान्ताचाथ नैतिकाः । उपदेशा भलितत्वग्रन्थाव अतयोऽपि च ॥ विविधानाच्च जातीनामेते स्युस्तत्र संग्रहे ॥११॥ उकानां लिखितानाच सद्गन्धयुक ममीरम बास समुत्मजतु । ततः प्राचीन शानिजनी- शिनिबन्धमसगन्यी नितरां प्रवहत्विति सरलार्थः । १०। संग्रह विविधत्वमाह संग्रह इति । संग्रह विस्वत विविधत्व वास्तु । कथम् ? यत् यस्मात् तव पाधारी यथा विभिन्नः दिन दिन बहुप्रकार: स्यात्, तथा मानस: पाहारः एव च विभिन्न: सन् मनोगताना भिवाना खादानां सम्मतः समुचितः स्यात् । ११। तदविविधत्वमाह विज्ञानमिति । विज्ञान प्रकृतितत्त्वम्, अथ साहित्य सत्प्रयवादिकम्, धर्मशास्त्रम्, दर्शनम् तत्त्वनिर्णायक ग्रन्थाः, इतिहासः इतिहत्तम, जीवनी जीवनवृत्तान्तः, कान्यम् कविप्रपौतग्रन्थाः, भाटकम्, बमणानां कृतान्ता. देशभ्रमणकारिभिनिबद्धतत्तद्देश विवरणानि । नैतिकाः मोतिविषयका: महान्तिा: हमाम्लाः, उपदंशाः, भनितत्त्वग्रन्थाः, पपि च विविधामां आतीनां श्रुतयः, सत्र संग्रह एते स्युः। मुतिमातेन संग्रहपरिसमाप्तिः सव्वोपरि तामां श्रेष्ठत्व द्योतनाय । .

·नवसंहिता तान् पालय प्रबबेन समता व सम्पदः । भत्या मामय यत् सत्यनिधानानि परमितः । १३॥ सत्वं सर्वविध देशभरमैतिवमेव वा। वैधानमंतिहास वा देवसेवाच मानभाक्॥१३॥ पाठः परिमिती मातिशयस्ते भवतु कचित् ॥१४॥ पत्याशनमिवायं स्वाद्वार: कान्तिकरः पुनः । मनसः प्रतिबन्नाति समापादनमात्मनि ॥१५॥ वेत्त्व जरयितुं शतो मा भूरवासि यावेत् । इलाहलन्तद्रोगाणामुत्पत्तेतरप्युत ॥ १६ ॥ १२। सहतुक गम्यममाननमार सानिति। ममता सम्पद माम प्रयन पालय, भत्था मानय। क यम् ! यत् यस्मात् परमितुः परमंशाम्य मत्यभिधानानि, तेष विनिहितानि तम्य सथानि । समिति । स्पर भरणविषय कुरु, सर्वविध मान्य-ज्ञानम् तिहास वा नैतिकमेव वा~ -देव्यम् देवभावसम्पनम् । पत्र देवस्य परमजाम्य व मानभाक सत्यमिति शेषः । १४। सम्प्रत्यध्ययननियमान् प्रवनमार पाठ इति । पाठः ते सय परिमितः भवतु क्वचित् अतिशयो न भवतु इति श्रेषः । सत्र कारणामा पन्याशन मिति। पन्या शमिव पयम् अतिरिसपारः पशमी- पमया देहस्थानीयस्य मनम: कानिकरः भारः स्यात् पन: अधिकत पानि समापादन तदुपादामत्वमान्तःसनिवेशन प्रतिबधाति । अधिकमशन यथा परिपाक नावात दहीपा- दामन लभते तथासिरिजमध्य यममिति फलितार्थ: । १६। सहिपरीतफलमा चदिति। यत् त्वम् शासि, चन् यदि तम् जायित जीवं कर्तुं शक्न: मा भः, तत् पशन' साहल' तौलविष भवत्, अपि च रोगापाम उत्पन: हतः भवेदिति शेषः । . - ·पध्धयनम् । ५५ बहन अससि चेद्वन्वान् प्रस्त' सामानसन्तव। भारः बीपबल शचिन्तायोग्याच वृत्तयः।७॥ पठेत् पत्तीः कतिचिहाध्यायान् विद्यार्थिसत्तमः । प्राक् पुन:पठनात् पश्येत् समापत्तिसमापनम् ॥ १८ ॥ वृत्तान्तसंग्रहो वाथ सुखं लखन जातुचित् । पाठस्य चिन्तया पाको विनयो मनसः पुनः ॥ १८ ॥ चिन्ता पित्तरसस्तस्य वित्तिं माने विपाचयेत्। वृत्तान्तांचरिते मैदःशोणिते प्रत्यवर्ति यत् ॥ २० ॥ याऽशनत्वमारीपयन् पार बहूनिति । चेत् यदि बहन् ग्रन्यान् यसमि तब माममं भारी: ग्रस्त चौगबल' स्यात् । कि' स्यात् पुनस्तत्फलम् ' मनसी मयः अचिन्तायोग्याः शुद्धास पचानमालिन्यविरहिताम् स्वस्थास चिमास अयोग्याः भवेयु. रिति शेषः । १८। पाठप्रकाग्मभिदधाति पठदिति । विद्यार्थिसत्तमः कतिचित् पङको: कतिचित अध्यायान् वा पठेत् प्रतिदिनमिति शेषः। पुनःपठनात् प्राक् ममापत्ति- समापन यत् पठित' तत् सम्यक् पात्मस्थमभूत्, परिपाकोऽस्य सघात: इति पश्येत् सावधिसमालीचयेत् । वृत्तान्नेति। आतुञ्चित् कदाचित् पाठस्य लक्ष्य न हत्तान्तसंग्रहः अथवा सुखम्। किन्तदा लत्यम् ? चिन्तया मनसः विनयः दमविशेष: पाक: परिणामः पूर्णतापादनम् । २०। पूर्वोपयुनीपमा द्रढ़यति चिन्सेति। चिन्ता तस्य मनसः पित्तरसः परिपाचक- रसविशेषः, वित्तिम् संवेदन जाने हत्तान्ता: परिते सत्ते, यत् यग्यवर्ति तत् मेदाशीपिते विपाचयेत्।

·नवसंहिता। पतोऽभिलाषः पठने शिक्षणे सारणऽथवा। पाधिक्येन तु मा भूते प्राधान्ये चिन्तनस्य तु ॥ ज्ञानवृत्तिवेद्येन सुस्था बलयुतोळवला ॥ २१ ॥ यद्यत् पठसि तत्तत् त्वं विचारय च चिन्तय । युक्त्या योजय तत्तुल्यैस्तुलयानय चोवृतिम् ॥ उन्नयावनयात्तत्त्व मूलतत्त्वानि कर्षय । यावहिःस्थं सत्य तदान्तरत्वं न चानुयात् ॥ चरिवेण च चित्तेन समापत्तिञ्च सर्वथा ॥ २२ ॥ शोधास्ते भासमाना ये नियतं ग्रन्यसागरे । विस्तीर्ण केवल तत्र वृणानि कलयन्ति हि ॥ २३ ॥ ते धन्या ये निमन्जन्ति रत्नानि कलयन्ति च ॥ २१ ॥ .. चत: कि कर्मव्य तदाह पत इति । प्राधिकीन अधिकपरिमागोन पठने बरणे अथवा शिक्षणे तब अभिलाषः मा भूत्, तु किन्तु चिन्तनम्य प्राधान्य, येन जाननि: मुस्था बलयुता उच्च न्ला भवेत् । २२। यद्यदिति। यत् यत् त्वं पर्दाम, तमन् तावत् विचारच चिन्नय च, युन्या योजय सयुक्तिकं समर्थय, तत्तुल्य : तुलय, उहतिम् पानय तन्ममा शानि सामान्यभूतानि तत्वानि उडारय । उन्नयावनयात् मितिता मूल समारोह उन्नयः, मृलात् प्रमितावदरी: पवनयः, तदुभयात् तत्त्वम् भामय, मूलतत्त्वम् कर्षय यावत् बहिःस्थ तत् सत्यम् भामरत्वं, चरिवेष चित्तं न च सवथा समापत्तिम् एकोमा त्वम् न चपाघुयात् । २३। एवमकत्वा वृथाध्ययनमौलान् निन्दति शीथा इति। ते मीच्या येमियत विस्तीर्ण यग्यमागरी भाममानाः, सब के वन्न यानि हि कलयन्ति । २४। तस्पिरीतपथगामिनः प्रचंसति ते इति । त धन्या ये निमन्ति बानि च कलर्यान्त मसिन्वन्ति ।

·अध्ययनम्। भासमानाय समिन्ताशून्याय न तु कश्चन । समग्रग्रन्थनिलयो दत्ते लाभं दशवपि ॥ जानलोकन्तु शब्देषु चिन्ताशीलोऽत्र पश्यति ॥ २५ ॥ मा लान्तोभूयब शिक्षायामतिहदं न जातुचित् । मन्यव सत्र चामानमाशेषं जानमाचिनु ॥ २६ ॥ गौरवश्वाधिकारच नित्यकालं हि शिक्षणम् । शिक्षकस्यास्य देवस्य पादानमाश्रितस्य च ॥ २७॥ शिक्षाविनयहतोहि वयं सखें समागताः । भुवीति सार धन्यास्ते येऽतो गच्छन्ति विद्यया ॥ दीव्यन्त्योज्ज्वलयोपाधि प्राप्तुं तत्र पुरस्कृतिम् ॥ २८ ॥ पाख्यायिकाकथासु त्वं मुग्धो मा भूर्यतो मनः । विमोहयन्ति सुखयन्त्यसौ दत्ते न पोषणम् ॥ २८ ॥ २५। भासमानायेति । तत् तस्मात् समयग्रन्थनिलय: भासमानाय चिन्ताशून्याय मनार न तु कश्चित् स्लाम दत्ते । तु किन्तु चिन्ताशौलः पत्र दशवपि शब्देषु ज्ञानलीक समग्रज्ञानजगत्व यति साक्षात् करोति । मा कान्त इति । शिक्षायां मा कान्ती भू:, तब शिक्षायो जाचित् पात्मामम् पतिवद्धन मन्यस्व, पशिष चरमकालपर्यन्त ज्ञानम् पाचित । २७। गौरवमिति । शिक्षकस्य अम्य देवस्य परमेश्वरस्थ पादानमाश्रितस्य नित्य - काल शिक्षण हि गौरवञ्च पधिकारश। २८। शिक्षति। वय सर्व शिक्षाविनयहतो: हि भुवि समागता इति पर। ते धन्याः ये पतः पृथिव्याः दीव्यस्या उज्वलया विद्यया तत्र परलोके पुरस्कतिम् उपाधि प्राप्तुं गच्छन्ति । २९। पाख्यायिकेति । पाख्यायिकाकथाम त्वं मुग्ध: मा भूः। कथन ·५८ नवसंहिता। यस्तासु लभले मोदं भुतो छायां हि केवलम् । मिथ्यादर्शनसम्भूतप्रेतभूमौ वसत्वसौ ॥ ३० ॥ प्रश्नोलच्चापविषञ्च साहित्यं मा स्पृश कचित् ॥ ३१ ॥ नास्तिकग्रन्थनिचयात् तिष्ठेरवहितो यतः । दारुणा भीषणा gण्या जुगुप्समास्तेऽतिमाचतः ॥ ३२ ॥ मिथ्यौदार्यवशाकिनवं विश्वासिले कपादिकाम् । अपवित्रां करोष्यत्र रक्षन् ग्रन्यांश्च ये पुनः । तं परं चावमन्यन्ते स्वीकुन्ति ; म रक्षतु ॥ ३३ ॥ त्वञ्चेत् पठसि पत्राणामेकं नास्तिक्यदूषितम् । प्रतिवेशी सव ग्रन्थान् विंशतिं सान् पठिष्यति । म्यमाम कागो, मा विस्तारमानुयात् ॥ ३४ ॥ . स्थाप? यत: ताः मनी विमोहयन्ति मुखयन्ति, अथ च श्रम मनम पोषण पुष्टि व ईमी. पादान न दक। य इति । यः जनः नाम पाण्यायिकाकथाम मीद लमते मोमो कसम्म कायो भुत, मिथ्यादामसम्भूतप्रतम मौ निवसति । ३१। पौमिति। कचित् प्रसाल च पवित्रच साहित्य' मा पा । ६२। नामित ति। मास्तिकगयनिचयात् पहितः तिष्ठः । यसम्म दारुया. भौषणा:, वृख्याः, अतिमावत: जुगममाः । उदारः स्यामिति बना न तत्सम्पर्क कुर्यात् तदार मध्ये सिन, कि त्वम् मिथ्यौदाय दशात----नेतदोदाय किन्तु व्यर्थनदमिमान इति मिथ्यान्वम् ----एकपादिकाम् अध्ययनार्थका राधार विशेष ये ग्रन्याः न पर' परम परम् अवम मान्ने अम्वीकुञ्चन्ति तान् ग्रन्थान् पत्र रदन् अपवित्र करोष ? मईम: रक्षत. सदर पवमाभन । म तेमम क्षति: स्यात् अन्य न सतख गनाय ममीद्यम: सफनो भविष्यति तत विधा ·अध्ययनम् । ५९ पतो नास्तिक्यदुष्ट तत्साहित्यं मृत्युक्तद्रिपुम् । मत्वेश्वरस्य मयस्य छायां माकाम जातुचित् ॥ ३५ ॥ ऋषीणां सर्वकालानां शास्त्राण्यन्येभ्य एव च । ग्रन्येभ्यो मानयेष्वेव ज्ञानं गम्भीरमस्ति यत् ॥ प्रेरणाजनितं साम्प्रदायिकत्वविवर्जितम् । भक्ति सम्माननामेभ्यो देहि नित्यमतन्द्रितः ॥ ३८ ॥ विद्यार्थिन् भक्तिमन् पाठाध्ययनानि भवन्तु ते । नवविधानविज्ञानमहिम्नः संविडये ॥ ३७॥ इत्यध्ययनम् । कथन मया ते पठितव्यास्त वाह त्वमति । त्व चेत् नास्तिक्य दृषित पचाणामेकौं पठमि, तर प्रतिवेशी तान ग्रन्थान् विंशति पठिष्यति । न तव विनिहत्तिः, अयं संक्रामकरीग: भाग विस्तारम् आप्नयात् । अत इति। अत: नास्तिक्य दूषित' मत्युक्त् तसाहित्यम् ईशरस्य मयस्य मनुजस्य रिपं मत्वा जातचित् छायां माक्राम । ३६। सपोणामिति । अन्येभ्यः ग्रन्थेभ्यः सर्वकालानाम् ऋषीणां शास्त्राणि एव च मानय, यत् यस्मात् एवं व गम्भीरं ज्ञानम् अस्ति, किम्भूतम् ज्ञानम् ? प्ररणाजनित' देवनिःश्वसितलभम् साम्प्रदाधिक वविजितम्- एतद्धि सदसधारणलक्षणम्। मित्यम् पतन्द्रितः अनल सः सन् 'भ्यः भनि मनामनां देहि ! ३७ । विद्याप्रिनिति । है भक्तिमन् विद्यार्थिन् ते तव पाठाध्ययनानि नवविधान विमानमहिम्न: मंदिवडये भवन्तु । शास्त्र विज्ञानादीनामविसंवादसाधनमेवास्यामाधारण- महिमा । अध्ययनं तनिष्पत्तयेऽध्येतरि प्रभववित्यध्यायशेष सदभिधानम् । . .

·अथ दानम् । न यत्र दानमौशस्य गृहं तब, भवत्विह । पाड़म्बरोऽर्चनानां वा प्रार्थनोच्चप्रतिध्वनि: ॥ १ ॥ दानहीनो हि विखास: शून्या धर्माभिमानिता। बध्यः पादप एषोऽत्र सूते न फलमगवपि ॥ २ ॥ प्रकाशयति प्रेमाणं य एष पितरं प्रति । भातरं प्रति सहीन: कपटी वञ्चक: स तु । विषादवाससा स्वार्थाधीनतामावृणोति यः ॥ ३ ॥ उच्छसितनदीप्राय: प्रेमास्य परमेश्वर । भक्तस्य तु परिस्फोतो बाधां सां भिनत्ति च ॥ अथ दानमाहन यत्र ति। यत्र गई न दानम् अनीति शेषः, न तत् गहम् ईशस्य परमेमरस्य । इह यह पनामा प्रातिदेवसिक पृजानाम् पाडम्बर: प्राथमायाः सनप्रतिनि: वा भवन । दान' विना नेते वाय इत्त्वमिति भावः । कथन रोशरग इत्वमिति तदाह दानहीन इति। दानहोनी हि विश्वासः शन्या अन्नःसार विरहिता धर्ममामिमानिता धार्मिक व प्रदर्शनम् । पत्र संसार पष: विशामः बन्ध्यः फलप्रमविहानः पादपः इक्षः न अपि अल्पमपि फल्न मन । ताशधमा भिमानिनां निन्यत्व कारणमाह प्रकाश यतीति। य एष दामहीना मनः पितरम् ई गरम् प्रति प्रमाण प्रीति प्रकाशात प्रकट यति, धाता मनुष्य प्रति तडीमः प्रममित:, स तु कपटो कपटाचारी तवक पात' । योमा विषादनाममा शी कचिङ्गप्रकाशक वस्त्र प-एतम सम्य वहि: कछसाधनपदत्तमुकम् -- खाथाधीनताम् वार्थपरत्वम् पादशीति पाच्छादितां करोति । सम्पति का वचनविहितस्य भक्रम्य व्यापक प्रमाण माइ समिति । भक्तव्य अन्य जनस्य परमेवरं प्रंमा मतभदौ प्रायः परिम्फीतः सन् सवा बाधां गतिरोध रों ·दानम्। १ परिव्यानोति विस्तीर्थ संसार परिपूरयन् । स्थानान्यस्य गमौराणि प्राचुर्यजनयन् पुनः । पानन्दशस्यराशींश्च नितरां शुकभूमिषु ॥ ४ ॥ प्रतो रही त्यजेहरे जुगुमिताभिशापवत् । स स्वार्थपरतां कुर्यात् दानप्रेमालयं ग्रहम् ॥ ५॥ गर्वाभिमानतो न त्वं दरिद्राय प्रयच्छ तम् । मत्वा पुण्य हिपतितं नौचमिव शाखदम् ।। प्रभावाकुलितान् दुःखभाजस्व तांस मामय । तेषां सेवा हि सौभाग्यं धर्माच मणयामनः ॥७॥ ग्रहीतारन्तु दानञ्चेच्छुभयुक्त करोति किम् । दातारं न शतगुणैः शुभैः सम्भावयत्यलम् ॥ दाचे धानयते स्वर्णे ग्रहोत्र रौप्यमर्पयत् ॥ ८॥ । भिनत्ति कुलवत् भिन्न करीति ; विस्तौणं मंसार अस्य संसारस्य गभौगषि स्थानानि परिपूरयन् प्राचुर्यः पुन: नितराम् पत्यर्थ शुकमिषु भानन्दशस्यराशीन् च ननयन् उत्पादयन् परिव्याप्रीति च । एहस्थस्य कर्तव्यमापत इति । पतः अतएव स गरी जुगुशिताभिशापवत् जुगमितच अभिशापश तहत् स्वार्थपरतां दूर त्यजेत् परिहरत, यह दानस्य च प्रेमच कालय कुर्यात् । ६। दाने गवल्यागमाई गति। गवाभिमानत: हास्पद पतित नीचमिवां दरिद्र धुण्य' मत्वा न त्वदरिद्राय प्रयछ । । दरिद्रसम्माननामा पभावेति । त्वम् अभावाकुखितान् दुःखभाजः तान् दरिद्रान् मामय सम्मानय, तेषां दरिद्राण सेवा पात्मनः सौभाग्य धर्मच गण्य । कप दरिद्रसम्माननया सौभाग्य सदाह ग्रहौतारमिति। चत् यदि दान का 4 ·(२ नवसंचिता। सत्य सत्य' हि यो यच्छत् दरिद्राय स यच्छति । प्रमवे खलु तख सबहीययेत तशिरम् ।। मा भूमहति देवेच बर्षस्थलस दृधि । कान्ता वा त्वमुदासीनो दातुं कामी सदा भव । अधिकेन प्रमावन क्षणोपायैस्तवाल्पकः ॥ १०॥ दानमनियतं मा भूदचिरखायिनां तक । भावानां केवलं यदि विकाश: पथिकः स्मृतः ॥ ११ ॥ गृद्यानुष्ठानमध्ये त्वं दानं तबियतं कुरु । करुणायाथ दूतो यब निद्रात्वोखरालये ॥ १२ ॥ ग्रहौतार गुभयुक्त करीति, किन दातारम् धनम् प्रत्ययम् तग: एभैः समना- वर्यात सदयुक्तं करोति। यौत्र रौप्यम् पर्तयन् दान दार्च दातार मुदिश्य दि म्वयम् पानयते। र। दरिद्राय दाममौकरायेन्याहसत्यमिति। सत्य सत्यहियो दरिदाय या म, स प्रभवे शराय खन्नु यति । सत् दान सम्म भराय, तत् तमात चिर महीयत महिमा मम्भावित कुख्यान दामिति शेषः । १०। टानमन्नमत्वमुपदिति मा भुग्ल्यिादिना । इंडशि महति देव्यचदंब. सम्पकवि काणि त्वम् पलमः कान्तः उदामामः वा मा भः । सद पम्प के समीपाय: अधिकन प्रमागीन दातं सदा कामो भव । यदापि सवाधिक; शमी न भुपायो वा तथाप्यस्येपणनीपायेन च अधिकपरिभाषदानकम्म साधयेति फलिता। ११। दाने मियतभावपरित्यागमा दानमिति। तब दानम मियत मा भत्. यत् हि केवलम् पचिरस्थायिनी भावाना पिकः विकाधः अतः । कदाचिदुमित हृदयेन दान कदाचिन सभेन्याविरस्थायित्वं भावानां, नियमबम महिपरीतम् । दामम्य मियतत्वमा गति। महानुप्राममध्ये स्व मत् दाम मियत १२।

·दामम्। पागच्छन्ति यदा दीना ब्रजन्ति भर तक। पाहारमात्रयं वाब प्रार्थयन्ति सहायताम् । वामुद्यन्तं सहायं के पश्यन्तु, न कदाचन । निराशा विनिवर्तन्तां दृष्ट्वा हारमहो तव । रुख साहाय्यविषये तवानिच्छापरं करम् ॥ १३ ॥ प्रत्येक प्रार्थिवाक्येषु कर्ण देहि यदप्यसो । हीनतमोऽतिदुःखी च शृण सर्व स यहदेत् । पौदार्यशान्तभावेन ततस्तत् त्वं विचारय ॥ १४ ॥ दानपात्र हिचेत् सोऽयं देखाहारञ्च वाससा। सम्भावय च सेवस्त्र रोत्याबविधयाऽथवा। मानन्दहदयेनाथ सम्भमेण च सङ्गतः ॥ १५ ॥ + नियमबद्ध कुरु यत् करुणाया दूतः ईश्वरालये न निद्रातु, रुदा जागरूकस्तिष्ठविति यावत् । सदा दामी मुखेन भवितव्यमित्याह भाग छनौसि । यदा दौना: दरिद्रा पागच्छन्ति, तव शरण जन्ति प्राप्रवन्ति, पाहारम् भाश्रयम् , अथवा सहायताम् प्रार्थ. यन्ति च, ते दरिद्रा: त्वाम् उद्यन्न सहाय पश्यन्तु ; तव हार रुड, साहाय्य विषये तव करम् हन्तम् अभिशापर दृधा निराशाः सन्तः कदाचन न विनिवर्तन्तां निहला भवन्तु । यस्य तस्य यत्तत्प्रार्थनासम्पूरणेनानिष्ट पातम्मन्यमान प्रत्याह प्रत्ये कमिति । प्रत्यक प्रार्थिवाको षु कर्ण दहि। यदपि असौ हीनतमः पति दुःखौ च तथापि स यत् वदत् सब तत् शगा, ततः श्रवणानन्तर तत् प्रार्थिाथतम् पौदार्यशान्तभावेन विचारय । चोदायशानभावनेति विशेषणेन विचारण प्रार्थिवाको दोषदर्शमिथ्यात्व संभयादिपरि हार, मन्यते। १५। एव' विचारान्तर कि कर्तव्य तदाह दानपात्रमिति । चन् यदि सोऽय १४ । ।

·नवसंहिता। मासमायोजन खापरोबाराबवदा। कोणासि तेन गोधूम तनुतमिव ।। कोणीहिदीनसेवायें सतवं रच साये। समर्पितन्तत् दानाय तदर्थमेव देवलम् ॥ १५ ॥ पुरातनानि वस्त्रापि वसुजातानि ते पुनः । जीणि प्रतिमासं त्वं रक्ष यश तानि च । ये याचन्ते परित्यक्तवस्तून्येवं जताय ॥ १७ ॥ मासिक नियमाद्यच्छ निजावस्थोचितं पुनः । दातव्यसमितिषस्योच्छेदो दानं न जातचित् । दारिद्राचलमाथित्य त्वत्तः सम्भवतूत्तरात् ॥ १८ ॥ ॥ . निदानपात्र', पाहारम् दैछि, बाममा वस्त्र बच सम्भाग्य, पथमा पन्धविषया गया पानन्दादयेन पय सम्भ, मेण समादरेष च सहसः सन् सेव स्व । १६। दानाय सञ्चयमा मासम्येति । त्व यदा ते सब पगैबाराय मासम्य पायी बन शस्यादिक क्रोधासि तम पायोजनेब सा गोधू मचूर्ण तमुलम् एव च दौमसगाई कोपोधि। दानाय समर्पित तम् कौन बस्तु के वस्त्र तदधम् एस दामाधम् एव खना सवये कोष रक्ष। १०। दरिदमाई त्यावन्तमग्रहमा पुरातमानौति । तब पुरातनाभि बम्बाधि औषमि वस्तुजातानि पनः प्रतिमाम त्वरच। ये याचने प्राय लेख चन्च एवं सानि परित्यवमूवि कृतार्थव मफलानि कुरु । १८। नियमित दामममित कि दातव्यसमिति दानेनेति निरसयतामासिक- मिति। नियमात् नियमपूर्वक मिजावस्थापित मासिक दातव्यसमितिष पुन: या। उत्तरात् दानामन्तर दारिलमागिन्य त्वत: पस्य मासिकस्य उच्छेद: चदान मातचित् कदाचित न सम्भवतु।

·दानम्। उपाये हीनताबोसमासति । भरदे पोषरी सायबर समुपखितन। दानं तत्परिमारन भजन्यूनत्वमेव हि। दीनानामधिकारक्व हत्तुं मात्राधिकारवान् ॥ १५॥ धनं यदस्ति सम्पत्तिन ते व्येतुं यदृच्छया । खाभिप्रायाय, तन्यस्तं प्रभुणा बकरे सर ॥ २० ॥ भारार्पणं सकतवानाजाच स्वजनेषु च । दोनेभ्योऽपि पराथं तदंशं कञ्चित् स्वभागत: । मासं मासं खलु व्येतुमात्मसाब कचित्त्वया । कर्तव्यः स्वार्थहेतोः स केनापि कारणेन च ॥ २१॥ . अवस्थाया हीनतायां किं कर्तव्यं तदाह उपाय इति। चेत् यदि ते तव उपाय पायादी हौनता समागच्छति, तेन हेतुना ते तव स्वाना भरणे पोषणे कळू च समुपस्थितम्, तत्परिमाणेन कछानुरूपमिति यावत् दानं हि न्यूनत्वं भजेत् । न त्वम् पत्र दीनानाम अधिकार हरीम् अधिकारवान् । कथमेवं कर्तव्यं तदाह धनमिति। ते तब यत् धनम् पति यदृच्छया स्वाभिमायाय खोयोद्देश्य साधनाय व्ये तुं न ते सम्पतिः । प्रभुणा परमे परेण त्वत्करे तत् न्यसं म्यासरूपेण रक्षितं सार, एतत् स्मरण विषयं कुरु । सवेश्वराभिप्राय तदानाच दर्शयति भाराविमिति । स प्रभुः वजनेषु च दीनेभ्योऽपि भारार्पणम् पाजाश्च कृतवान् । किं कर्तुम् ? मासं मासं स्वभागत: कश्चित् तस्य धनस्य शं परार्थ परोपकाराय व्ये तुम् । केनापि कारगोन त्वया स: अंशः कचित् म्वार्थ हेती: स्वाभिप्रायसाधनाथम् भात्मसात् न कर्तव्यः ।

·नक्संहिता संख्यानं हि भोर्दामकोषरक्षक देहि तत् । भृत्यत्वस्य तु विश्व स्तं प्राप्य दस प्रदर्शयन् ॥ २२ ॥ समाजस्योपकाराय विविधत्वं हि कम्मणाम् । दानमालिङ्गति, बहु करुणाया निदेशनम् ॥ २३ ॥ भवन्तु क्षुधितायाथ पानीय दृषिताय च । वसनञ्च विवस्वाय शुश्रूषा रोगिरी पुनः । विवासाय रहं शोकतप्ताय परिसावन पिवमाविहीनानां बालानां दुःखवारणम् ॥ विधवानाच, दीनाय काचाय पुस्तकार्पणम् । मठमन्दिररोगार्तालयस्थापनरक्षण । साधारणेषु चैतेषु दानकर्मसु नित्यशः । हृदयं बलमर्थञ्च नियोजय यथायथम् ॥ २४ ॥ तब दायित्वमाह मंशामित्यादिना । है प्रम: दामकीपरचक, तस्मात् प्राप्यं दीनानामिति शंषः दत्तं प्रदर्शवम् पयनसनमायनेन मिगधम् भवत्यमय विक्षत संग्शानं देहि। दानव विविधधमा ममास्यति । समानस्य उपकाराः दानं कषा विविधत्वम् पाखिति। कराया:निदैन बा । तविविधत्वमा भवति। शुधिताय पनम, विताय पानीयम, विवस्वाय वस्त्र नाथ वसनम, जोगि पुन: प्रया, विमाय मानाय राम, मोतमाय परिसादनम् सान्त्वनादानम, पिसमा होमामा बालानां विषयामास दु:ख. वारपम्, दौनाय दारट्राय कामाय पाठानि ५ मार्पणम्. मठ: विद्यालयः, मन्दिर भवनालयः, रोगानालय: रीगिल चिकिमार्थ साम, एतेषां म्याप रब, एतेषु साचारको दानकर्मस नियशइदरा बसमपर्वच यथार्थ नियोजय।

·दानम्। असाधारणकर्माणि सन्तीह यत्र स प्रभुः। ममय विशेषेषु नियोजयति चाचया ॥ २५ ॥ दुर्भिक्षं मरको व्याधिर्देशव्याप्यग्निसंक्रमः । अन्यो वात्र विपत्पातो देश बाम्यत्र येन च। शतं शतं मानवाचाकुलाः जुत्त विमहिताः । विनष्टा दुःखितास्तत्र समयाक्षेपणन च । साहाय्यं कुरु दुःखानि चोपायान् विविधान् अयन् । लघुभाराणि निखिसामानथति नियोज्य च।२६.. ग्री यदा तीक्ष्य करस्तिग्मरश्मिरथाय । निग्ध तुषारसम्पृक्तं पानीयं मधुरं पय: ॥ सितायुक्तं दृषार्ताय, भक्ष्यं यान्तिहरं पुनः । विधामञ्च परिधान्त: क्लान्तः प्राप्नोतु चाम्भसः । खच्छस्यायोजनं हारे करणोत्ससुतस्य ते ॥ २७ ॥ बक्षिा साधारणदानकर्मव्यतिरिक्रमप्यन्यत् प्रभोराजया कर्तव्यमित्याह असाधार. र पसाधारणकम्माणि सन्ति यत्र स प्रभुः समय विशेषेषु पाचया नि. योजयति च। २६ । कानि कानि कर्तव्यानि समय विशोषघटितानि प्रदर्शयति तानि दुर्भिक्ष. मिति। दुर्भिक्षम् पन कष्टम् मरक; मारो देशव्यापी व्याधि: रोग: पग्निसंक्रमः पम्न्युत्- पासः, पन्यो वा विपत्पात: पत्र देश स्वदेशे पन्यत्र विदेशे वा, येन च दुर्भिक्षादिना शतं शतं मानवा: च पाकुला: चुतणानिपीडिताः विनया: विनाशं गताः, दुखिताः शिष्टाः, तर समयावेपन च कालवेपममत्वा सत्वमिति यावत् सायं कुरु, निखिखाम पात्मशति नियोज्य च विविधानुपायान् अयन् दुःखानि सधुभाराणि कुरु । यौप इति । गौमे ऋतौ तिम्मरश्मि: सूर्य: यदा तीक्षाकरः, तदा सपा- ·नवसंहिता। शीते चोणकर वखं दीनाय चीरवाससे । शीतााय प्रयच्छ वं ततस्त्राणाय तत्परः । २८॥ दारिद्रयाय जड़वाय चालस्याय न जातुचित् । यच्छोत्साहमपात्रस्खदानाम्बात्राय देहि तत् ॥ २९ # प्रशंसिष्यन्ति सर्वे त्वां दास्यन्ति गौरवं महत् । दानं यरवेणेव मा घोषयात्मनस्ततः ॥ विनीतगुप्तभावेन करो दीनान् भरवसौ । लोकप्रियत्वं तेनात्र न जाम्बन्विष्थ चाय ॥ ३०॥ पपय । २६। नाय तुषारसम्पृक्त हिमशिलासंमिश्रितं विन्ध सुशीतन पानीयं अन्नं, मधुरं सितायक्र प्रकरामिश्र पयः च, परिवान्तः कान्तः पुनः विघाम यान्तिहरं मत्यं च करुणोत्म सुतम स्वच्छस्य पम्भस: मलस्य च पायोजनं तव हारे प्राणोतु । २८। मौते शौतों च गीताय दौमाय चौरवाससे उपकरं वस्त्रं ततः शीतान् चाचाय तस्यर: सन् प्रयच्छ । पालस्यादिषु प्रोमाइदानं वारयति दारिट्रयायेति । दारिद्रप्राय दरिद्र. भावाय भिसया नौविकामिम्बार सम्लभ हा दरिद्रावस्याम्वीकारायेति शावत् महत्वाय परिश्रमविमुखत्वाय पालस्याय च सामथ्र्यसत्वेऽप्यनुमाहाय पप बदामात जाचित् कदाचित् न उत्साई यछ। तत् दा पाषाय तन्नामापयुकाय दैछि १.। प्रशंसागौरवलोकप्रियतालाभावाझया दानं बारबति प्रजसियनोति। ब सर्व प्रसिथन्ति महत् गौरवं दाग्नि, तत: सूर्यरवेणक पात्मनः बस्य दान मा घीषय । किं कर्नम्यम् ? पसी कर: विनीत गुमभावन दीनान् दरिद्रान् भरत, तन दानेन भानु कदाचित लोकप्रियत्वं न पविष्य पर्षय च।

·सम्बन्धः। सत्यं यदानशीलत्वं न हस्ते उदये तु तत् । इच्छायां न क्रियायान्तत् प्रभोर्यायः कपईकः। विधवाया महहान न तथा दयाब चेत् ॥३१॥ धन्यास्ते जीवितं येषां परार्थं हि वपुर्मनः । ये समर्पितवन्तोऽच सेवायां बनसंहतेः । प्राप्नुयुस्ते पुरस्कारानिहामुच च निश्चितम् ॥ ३२ ॥ पति दानमा अथ सम्बन्धः। कर्तव्यान्वथ सम्बन्धा राधाः शुद्धतमा: स्मृताः । शोधोऽवहेलते योऽसौ पार्थिवानीति बुद्धितः ॥ १ ॥ सत्यदानशीलतामा सत्यमिति । सत्यं यत् दानशीलत्वं तत् हदये न तु हसे, न क्रियायां किन्तु इच्छायाम्, प्रभोः समीपे विधवाया: क पदक: ग्राह्यः, न तथा महत् दानं, चेत् यदि न हृदयात्। इदयशून्यं महत् दाममप्ययाधम्, 'तुझं तुच्छमपि न तथा यदि सत् हद मुतम्। दाने कृतकृत्यतामाइ धन्या रति । ते धन्याः येषां नौषितं नौवनं परार्थम्, ये हि वपुः शरीरं मनः पत्र जनसंइते: सेवायां समर्पितवन्तः । निश्चितं वे रहामुच च पुरस्कारान् प्राघुयुः। प्रति दानम्। १। सम्पति सम्बन्धीस्थितानि कर्तव्यानि वामपक्रमते कर्तव्यानौति । कत्र्तव्यानि शुद्धतमानि पथ पपि च ग्रहा: सम्बन्धा: शुद्धतमाः स्मृताः । योऽसौ पार्थिवानोति सम्बन्धाः पार्थिवाः, कर्तव्यानि पार्थिवानीति शेषः बुद्धितः पहलते अबहेला करोति, मोऽसौ मीथः ।

·नवसंहिता। बहवः सन्ति ये गवं वान्ति विषयेषु च । मासु च यथा योगे भलौ परहित तथा । वैराग्ये मयतो विपरन्ति सुद्राणि तानि च । टेनन्दिनानि कृत्यानि इलयन्ति च सन्ततीः । पितृन् मातृय पनीयोपेक्षन्त इति ते पुनः ॥ २॥ चरन्ति दिवि ते चोहमिति मिथ्याभिमानिनः । कर्तव्यभूमिसस्पर्श मन्यन्ते नीचतामिह । ३ ॥ न दोषापनयस्तेषामस्ति देवविचारणे । पस्थापयच्चापुनात् स सम्बन्धांच प्रभुः स्वयम् । ग्रहस्थानाञ्च कन्यान्यादिशमान्य भिमानत: उल्लइन्ते चोपयुक्तं तेभ्यो दण्डं स दास्यति ॥४॥ २। योगादिषु गचं वहता सम्बन्धीस्थित कत्र्तव्यपालन पौदासीन्यं निन्दति बाप पति । बहवः सन्ति ये महत्म विषये यथा योग भली परहित वैराग्य च गई वहन्ति, मयतो याहमारवशात् प्राचि तानि दैनन्दिनानि कयानि कर्तव्यानि विस्मरन्ति, तेम पुनः पितन् मात: पबौ: सनती: च उपेचम्ने इति छन्दयति च । कवलं गर्ववमातिष- पचाप्रदर्शन, वस्तुतोऽस्ति दय तेष्वास तिः, मुतरा छलनमामिद ति तत्वम्। चरन्तीति। ते कहें दिविचरन्ति इति मिथ्याभिमानिनः चिया कम्य. भूमिसंम्पर्श नौषता मन्यन्ते । वृथा धामिमानता तान् कविकार करीत संसारित्वापवादभयात् कुगिहतांश । पभिमामफामा नदोषति देवविचारसे परमविचारे तेषां दोषाप. नय:मति। कपम् ? स प्रभुः वयं सम्बश्वान्च पखापयत् पुनात् च रास्थानां त्यानि च पादिशन्, चमिमानस: तानि ये उसाने, स प्रमः तेभ्यः उपयुक्त दवं दास्यति।

·०१ किं मन्धले यह वासमपुर गर्बसन्तते । पितरौ पनापत्वानि पशसम्बन्धभूमयः । न चास्ति तव तसेषु बाध्यता नीतिसाता ॥५॥ मन्यख पुससम्बन्धान् खान् ग्रहच तव प्रभोः । मानितुं सेवितुं तांच तनादिष्टोऽसि नित्यशः ॥ ।। क्षुद्रतमं प्रभोर्गेहेऽस्ववमन्तुं न साहसम् ॥ ७ ॥ एकैकस्या बाध्यताया पणोरिहं परत्र च । दातुं संख्यानमेव स्था: समाहतो विनिश्चितम् ॥ ८ ॥ अहो मानव जानासि न किं को पितरौ भुवि । स्वर्गीयात् स्वर्गीयो शेयौ पिता माता च ते खलु ॥ ८ ॥ - ५। गर्वितान् धिकरीति कि मिति। हे गवसन्त ते, किं ग्रहम् पपुण्यम् अपवित्र वासं मन्यसे, पितरी पबौ पपत्यानि पशुसम्बन्धभूमय: किमिति शेषः, तत् तस्मात् तव तेषु नीतिसता बाध्यता न च अस्ति ? सम्माननमाह मन्यखेति । तव यहच प्रभी: परमेश्वरस्य, खान् खजनान् पुण्य सम्बन्धान मन्धम् । तेन प्रभुणा तान् मित्यश: सेवितुं मानितं च भादिष्टः पसि । शुद्रोऽपि नावमन्तव्य इत्याह सुद्रतममिति । प्रभी: गेहे क्षुद्रतम जनम् पवमन्तुं साहसं न पतु तत्र दायित्वमाह एकैकस्या इति । पणी: सुद्राया एककस्था: बाध्यतायाः संख्यानं दातुम् इह परत्र च विनिषितं समाहूत: स्याः । पिसमा मतानसन्ततिसम्पर्कनित कतव्यामि चक्रमु पक्र मते बही इति। पही मानव, किं न जानासि, भुवि पितरौ मातापितरौ को ? ते तव माता पिता च खगौंयात् खगौंयो भयो ।

·नवसंहिता। अहि त्वं नमाग्रे च भतिं यच्छ नित्यशः । पितरौ तौ सयवं हि पविषपुरुषाविद । १०॥ को वा महान् भुवि भव यथा मान्यः पिता तव । तव माता म किं सैषा खादप्युशतमा पुन: ॥११ पासप्रतिनिधिलेन प्रभुणा तौ नियोजितो। गृहलाके घालयितुं शिशून् नेतुं च तत्पधे ॥ १५ ॥ स्वर्गस्थपितरं पश्य पितयेव ससश्चमम्। स्वर्गवमाप्रेग्खोऽवतारं मातरि निश्चितम् ॥ १३ ॥ सत्यं हि पितरौ दैव्यो पुरुषो तौ यथा श्रुतम् । पाइ सम्माननीयौ च सेव्यो नित्यं तथैव हि। “मातरं पितरञ्चैव साक्षात् प्रत्यक्षदेवताम् । मत्वा यही निषेवेत सदा सर्वप्रयत्नतः ॥ १४ ॥ अहोति। त्व तो पितरी थपि, पगे नम प्रपती भव, पवित्रपुरुषो व नित्यशः सयबं पिछ । की वति। तव मान्यः पिता यथा, तथा को बा ५५ भुवि महान्, तब सात', न विम् एषा सा खात् पाकाशात् पपि पुनः उससमा । १९ । पामति । प्रभुषा परमेश्वरक एलोके मह पथिन् बोके शियन पायित सत्पथे तस्य परमारस्थ पथि नेतुं नौ मातापितरोधात्मप्रतिनिधित्वेन निती। १२। बर्गस्थति। पितरि एव ससम्ममं सर्थ स्थपितरम् ईमर भावरि निषित खरावमाप्रेग्य: अवतारं पश्य । सत्यमिति। अतं शास्त्रं यथा पार सन् तिचा तो पितरी दैत्यो पुरुषी, तो तथैव हि नियं सेव्यो सम्माननीयो च। महानिचितवस्थाष्टमीमासोक चतु- बिशनोक शास्त्रले मोडरति, मातरमिति । मावर पिवरं 7 साचात् मत्यदेवतामय मला ग्टही सदा सर्वप्रयवतः निवेत ।

·सम्बन्धः । पित्रोवंशवदाः स्यात सेवध्वं तौ समग्रया । शत्या प्रयोजनीयानि तयोर्यच्छत तुष्टये । केशभारं शमयत मधुरप्रेममित्रया। नन्दयत तयोर्बाचा हृदयान्यामजन्मनः ॥ १५ ॥ कायेन मनसा नित्यं यतध्वं जीवनावधि । ऋणं नेहवतोरब्धितुल्यं भोधयितु पुनः ॥ १६ ॥ हौ दुर्बलकायौ तौ यदा पालयतानिशम् । सांसारिक सुखायेह सेवया च प्रकृष्टया । सन्तोषयत पुण्येनाध्ययनेन च ती पुनः । प्रानन्दयत सङ्गीतैरुपकाराय चात्मनोः ॥ १७ ॥ न व: मेवाः शून्यगर्भा वाद्यदासत्वमेव वा। सन्तानानां कर्तव्यान्य पित्रीरिति। हे मान्मजन्मम: सन्ततयः, पित्री: मातापित्री. वशंवदा: म्यात, समग्र या शक्या तौ मातापितरौ संवश्वम्, तुष्टये तयो: प्रयोजनीयानि यत, केगभारं शमयत, मधुरप्रेमनिया वाचा तयोः हृदयानि नन्दयता कायनेति। कायेन मनसा भित्यम सेहवती: मातापित्री: अश्वितुल्यं समुद्रसट्टगम् ऋणं शोधयितु पुनः जीवनावधि यावजीवनं यतध्वं यत्नं कुरुत ऋया- भोधनार्थ सदा परिप्रमिगो भवत । डाविति । यदा तो बडो दुईल कायौ सदा अनिशं पाल यत, दूर तयोः सामारिक सुखाय प्रकटया मेव्या च सन्तोष यत, तयो: आत्मनो: उपकाराय पुण्य न अभ्य यनेन शास्त्रपाठन सङ्गीते: पुन: तो पानन्द य त । न त इति। व सेवा: शून्य गभी: भुज वायदासबमेव वा न ·७४ नवसंहिता। भवन्नु वेतनभुजामुच्छासाः सन्तु ताः पुनः । कृतज्ञताया भक्तश्च प्रेम्णवात्यन्तिकस्य च ॥ १८ ॥ अहो पुत्राच कन्याच ग्टहस्थानां परीशितः । पित्री: सेहोपरतन नेत्वेन च शिक्षया। विश्वासे वर्दिताः प्रेम्णि साधुत्वे भवतान्वहम् ॥ १८ ॥ शारीरं मानसं तेभ्यश्चाध्यात्म शिक्षणं सदा । पितरौ यच्छतं हेतोः प्रभीनयतमेव हि ॥ २० ॥ दूषयते धिकं चैतान् लालनं ताड़नं तथा ॥ २१ ॥ मेहेन सुकुमारेण विनयस्य कठोरताम् । भाजयभाईवं चास्तु कर्तृत्वं तत्तयोर्मितम् ॥ २२ ॥ भवन् । ता: मेवा. पुनः कत शताया: भ: च मान्यन्ति कम्य प्रेमला: - उकामा: कन्या: च. १९ । मही इति । पमितः परमेश्वरम्य गाम्यामां है पत्रा:च पित्री: मातापित्री: खेडोपाकन नेट त्वेन शिया च विशाम ग्गिा साधुत प्रवाई प्रतिदिन बर्दिताः भवत । अधुना पित्री. कव्यान्या है शामिति । पितरी माता पितरी, सेभ्यः कन्यापुत्रभ्य: शारीरं पागैरसम्प कायं मानमें मन:मम्प कोयं पश्याम भामसम्पायं शिक्षर्ष यछतम् प्रभो: परम धरम्य हो: निमिनम् एव नियतम विनीतान् फर. हषयत इति। एतान् कन्यापुमान अधिकं नासन तथा अधिकं ताड़न टूष यो । २२॥ महेनति। सकुमारणा न विनयस्य शिषाविशेषस्य कठोरता माई भाजयत् सयो: मातापिषी. वरकत्व मित परिमितम् पम् ।

·सम्बन्धः । बलपूर्वकशिक्षाया रीतिं नाश्रयतं कचित् । स्वाभाविकी च सहजा सन्ततीनां भवत्वसौ ॥ २३ ॥ प्रभाववशगाः सुस्थोपचयं प्राप्तुमुत्तमम् । सुक्षमाः सन्तु, मा भूतं हस्तक्षेपपरावलम् ॥ २४ ॥ प्रकालोन्मेष आसां यन्मा भूबलप्रयोगतः । परमावहितौ स्यातन्तत्रोपायपराविह ॥ २५ ॥ स्वास्थ्य ताभ्योऽग्रतो देहि विशुद्धमनिलं तथा । नित्यं प्रकष्टमाहारं व्यायामं श्रान्तिसंहतिम् ॥ २६ ॥ यदा हि बालिका बाला नीतिशिक्षां प्रयच्छतम् । यदा योवनसम्पन्ना धर्मशिक्षा प्रदीयताम् ॥ २७ ॥ बम ति । बलपूर्जक शिक्षाया: गीति कचित् न आ प्रयतम् । श्रमी सन्त- सीनां कन्या पुत्राणाम् शिक्षा महना स्वाभाविकी च भवतु । प्रभावति । प्रभाववशगा: पित्रीः प्रभाववशतापना उत्तम सस्थोपचयं प्रा. तिस्थपरिवहिं प्रातुम सुबमा: भवन्तु, अलम् प्रत्यय हस्तक्षेपपरी मा भूतम् । पकानति। बल प्रयोगतः यत् यस्मात् आमा सन्ततीनाम् अकालोन्मेष. मा भूत्, तन परमाहिती उपायपरी इह भिक्षाविधी स्यातम् । स्वास्थामिति । ताभ्यः सन्ततिभ्य. कन्या पुवेभ्य. पयतः प्रथम विशडम अनिल वायं तथा नित्यं मक़ष्टं स्वास्थाकरम पाहारम्, व्यायामम् पगचालनं श्रान्ति संहति विषामदेहि। यदति। यदा हि बालिका बाला:, तदा नीतिशिक्षा प्रयवतम्. यौवन सम्यना: धावा प्रदीयताम् । मान्ये नीतिशिवा यौवने घशाति फलिनाथः ।

·७४ नवसंहिता। भवन्नु वेतनभुजामुच्छासाः सन्तु ताः पुनः । कृतज्ञताया भक्केच प्रेम्णवात्यन्तिकस्य च ॥१८॥ अहो पुत्राच कन्याश्च गृहस्थानां परेशितः । पित्री: सेहोपरतेन नेत्वेन च शिक्षया । विखासे वर्दिताः प्रेम्णि साधुत्वे भवतान्वहम् ॥ १८ ॥ शारीरं मानसं तेभ्यश्चाध्यात्म शिक्षणं सदा । पितरी यच्छतं हेतोः प्रभीनयतमेव हि ॥ २० ॥ दूषयते धिकं चैतान् लालनं ताड़नं तथा ॥ २१ ॥ मेहेन सुकुमारेण विनयस्य कठोरताम् । भाजयभाईवं चास्तु कर्तृत्वं तत्तयार्मितम् ॥ २२ ॥ भवस ता: मेवा पुन: कत जताया. भा: च पायन्ति कम्य प्रेरण; उकामा: सन्तु । यही इति। पीमितः परम परस्य याम्यामां है एकाच पित्रो: मातापित्री: होप न मे तत्व न शिया व विश्वास प्रणि सावं अन्वहं प्रतिदिन बर्दिताः भवत । अधुना पितो. कतव्यान्याह शामिति । हे पिती माता पसरी, कन्यापूर्वभ्यः शागीरं प्रागौर सम्प कायं मामम मन:सम्यकीयं पध्यामा बाम्म सम्पायं शिव यकतम् प्रभोः परमेश्वरस्य हतो: निमितम् एव नियतम विनीतान् कुर- तिभ्यः तम् । दृपयत अति। एतान् कन्यापुचान् अधिक लाख तथा अधिक वाइन दृष यते । बहे नेति । सकुमारग में इन विनयस्य शिवाविशेषस्य कठोरता माई भाजयत् तयो: मातापित्री. तरकत्व मित परिमितम् अमन ।

·सम्बन्धः। बलपूर्वकशिक्षाया रीतिं नाश्रयतं क्लचित् । स्वाभाविकी च सहजा सन्ततीनां भवत्वसौ ॥ २३ ॥ प्रभाववशगाः सुस्थोपचयं प्राप्नुमुत्तमम् । सुक्षमाः सन्तु, मा भूतं हस्तक्षेपपरावलम् ॥ २४ ॥ प्रकालोन्मेष पासां यन्मा भूइलप्रयोगतः । परमावहितौ स्यातन्तत्रोपायपराविह ॥ २५ ॥ स्वास्थ्य ताभ्योऽग्रती देहि विशुद्धमनिलं तथा । नित्यं प्रकष्टमाहारं व्यायाम श्रान्तिसंहृतिम् ॥ २६ ॥ यदा हि बालिका बाला नीतिशिक्षां प्रयच्छतम् । यदा यौवनसम्पन्ना धम्म शिक्षा प्रदीयताम् ॥ २७ ॥ २३। बलति । बलपूर्वक शिक्षायाः रीति क्वचित् न आ पयतम् । अभी सन्त - सीनां कन्या पुत्वाणाम् शिक्षा सहना स्वाभाविको च भवतु । २४ । प्रभावति। प्रभाववशगा: पिवी: प्रभाववशतापना: उत्तम सुस्थोपचयं प्रक- विस्थ परिचि प्रामुम सुसमा: भवन्तु, अलम् प्रत्ययं हस्तक्षेपपरी मा भूतम् । २५। अकालति । बल प्रयोगतः यत् यस्मात् आमा सन्ततौनाम् अकालीनघः मा भूत्, तन परमाहिती उपायपरौ इह शिक्षाविधौ स्यातम् । स्वास्थामिति । ताभ्यः सन्ततिभ्य. कन्या पुर्वेभ्य. पग्रतः प्रथम विशवम अनिलं वायं तथा नित्यं प्रकष्टं स्वास्थाकरम पाहारम, व्यायामम् पचालनं श्रान्ति संहति विधामहि। २७। यति। यदा हि बालिका बाला:, तदा नीतिशिक्षा प्रयतम्, यदा यौवन सम्पमाः धर्मनिता प्रदीयताम् । बाये मोतिशिना यौवने धर्मशिनति फलितार्थः । .

·नवसंहिता। न मतैर्धशास्त्रोः कठोरैस्तु मिरांसि। तरुणानां पूरयतं वाकोवाक्यानि सर्बथा। उदीरयन्ति शुकवत् पश्यन्ती तब नन्दतम् ॥ २८ ॥ शिक्षायां पालने चाच पितुर्मातुश्च सरततम् । अस्त्येव सहयोगित्वमेकैकस्यास्ति यत् पुनः ॥ भागित्वं पूर्णतां प्रापयितु चेदुभयोर्न हि। प्रभावाणान्तु योगः स्यादसमग्रं हि शिक्षणम् ॥ २८ ॥ शिक्षा पूर्णा तदा धर्माः पितुर्मातुथ शोभनाः । गुणाः सर्वे यदा ह्येकीभवन्ति सन्तताविह ॥ ३० ॥ असत्संसर्गतोऽनीतिप्रभावात् ताश्च रक्षतम् ॥ ३१ ॥ ग्रन्यांश्च हि मनोनीतान् सङ्गिनी यच्छतं पुन: । म मरिति तरुणानां गिरामि धर्मशास्त्रीके: कठोर मत: तु न पूर. यतम, सर्वथा वाको वाकयानि प्रमोसमषि तटिन ग्रन्थविशेषान् शकवत् उदीरयन्ति तत्पश्यन्ती न नन्द तम् पामन्दिको भवतम् । २८ । मातापियो सभी शिक्षाविधी कन्यताम्ति सदार भिक्षायामिति। शिक्षायां पालम च अव पितु. मातुः च मन्तत नियत मध्यो गत्वम् अम्ति एव, यस्मायण ताम् प्रा पयित शिक्षामिति शेष: तयोः एकै कम्य भागिदम् अस्ति, यदिउभयोः प्रभावाणां योगः न स्यात्, शिक्षणं हि शिशु मामिति शेष: पसनयम भपूर्ण स्यात् । शितति। तदा शिक्षा पूर्णा यदा पितुः स धर्माः मातुय भोभनाः गुणः: इह मन्नती दिएकीभवन्ति । अदिति का सन्ततीपचान कन्याय पममंसर्गत: पनौतिप्रभायात् च । रपतमा यन्यागिति। बालिकाय, नानन्ध मनीगोतान् पन्थान, ·सम्बन्धः। बालिकाभ्यश्च बालेभ्यः सतचित्रपटानिह । सचित्रनीतिदृष्टान्तान् प्रदर्शयतमत्र यत् । ग्रहणप्रवणान्येषां सुकुमाराणि तानि च ॥ हृदयानि प्ररहन्ति बाल्ये सन्मुद्रणानि च ॥ ३२ ॥ काव्यप्रकतिसौन्दर्यवादानुभवमेषु च । प्रोन्मेषय प्रसूनानुरागच्च परिभावय ॥ ३३ ॥ उद्यानं ग्रहसंयुक्तं चास्ति चेत् ते चरन्विह । पश्यन्तो वृक्षवल्लादीन् सहाया रोपणादिषु ॥ ३४ ॥ पक्षिण: पशवः सन्ति चेत्तत्र टहपालिताः । मेहेन तान् पालयितुं लालयितुञ्च शिक्षय ॥ ३५ ॥ परमेशरहे नित्यं दयया ते पशून् प्रति । भविष्यन्ति प्रसिद्धा हि क्षुद्रकीटानपि प्रति । ३६ ॥ महिनः च पुनः यच्छतम, सतः साधून चित्रपटान् च, सचित्र नीतिदृष्टान्तान् तादृश. पन्यान प्रदर्शयतम्, यत् अत्र एषां मुकमाराणि तानि यह एप्रवणानि हृदयानि च वाल्ये सन्मुद्रणानि च प्रग्टहन्ति । काव्यति। एषु च काय प्रकृतिमौन्दर्य स्वादानुभवं काव्यप्रात्योर्यत् सौन्दर्य सनस्वादानभवं प्रोन्मेषय, प्रसूनानुरागच्च पुर्षषु अनुरागं परिभाषय उद्दीपित कारय । पत्र क्रिया यथायथम् पितरि मानरिच सम्बध्यते । ३४ । उद्यानमिति । चेत् यदि ग्रहसंयुक्तम् उद्यानम् पस्ति, ते हवल्या- दीन् पश्यन्तः रोपणादिषु सहाया: सन्सः चरन्तु, विचरणं कुर्वन्तु । पक्षिण इति। चन् यदि तब यह पालिता: पक्षिष: पशवः सन्ति, तान् पशुपक्षिण: सहेन लालयित पालयितुं च शिवय । परमयति। परमेशग्रह ते पुत्राः पशून् ति, तुद्रकीटान पपि प्रति, नित्यं दवया प्रसिद्धाः भविष्यन्ति । .

·नवसंहिता। शिशून् मानय तैस्तुल्यैर्दिव्यधाम यतः स्मृतम् । अभिलाषश्च यत्नश तथा भवतु वां सदा ॥ शिक्षयितु यथा तेषां निर्दोषभाव एष हि । साधुत्वेऽत्र परिणतः स्वर्गो मुत्र च निश्चितः ॥ ३० ॥ शिशूनां शिक्षण चात्र पितरौ पश्यतां सदा । पितरं परमं नेटत्वेनादर्शम्वरूपतः ॥ ३८ ॥ इति सम्बन्ध । ३। शिनिति । भिशन मानय । कथम् ? ते: तन्य : महश: यतः दिव्यधाम स्मृतम्। स्वगें हि देवा: शिय प्रकत यः पृथियामपि तथा । वां युवयी. भिलाषष यवश मदा तथा चियित भवतु यथा तेषाम् एष निदाघभावः हि पत्र माधुत्व परिणतः खात्, पमुव परलोके च खग: निशिमः । २८। शिक्षाविधी परमादर्शमार शियनामिति । पत्र भिम शिनो पितरी परम पितरं नत्वेन बादश वरूपतः मदा पग्यताम् । -- ·माता भगिनौ च । भ्रातरो वहत प्रीतिं नित्वं वो भगिनीं प्रति । भ्रातृन प्रति भगिन्योऽत्र प्रीतिं वहत सर्वदा ॥ १ ॥ यतोऽजायध्वमे कस्मात् पितुर्मातुश्च स प्रभुः । दिशति प्रेमयोगेण मधुरेण निबन्धनम् । तत्कारणवशादेव न त्वन्यकारणात् पुनः ॥ २ ॥ परस्परस्य निन्देत दोषान् मतखभावतः । भिवा भवेत किन्वेकमारपिटसमुद्भवान् । प्रगाढ़ेनानुरागण प्रीणीध्वं सम्भवे तथा ॥ ३ ॥ प्राप्यकपरिवारत्वं शान्ती पित्रोमुहे सदा । परस्परं सेवमाना निःस्वार्थशुद्धरागतः । वसताप्रियदुर्दश्यकलिभिन्तां न चैकताम् ॥ ४ ॥ १। भाताभगिनीसम्यक अमित कर्तव्यानि वक्त मपक्रमते भातर इति । हे भ्रातरः, नित्यं वो युग्मा भगिनी प्रति प्रीतिं वहत, हे भगिन्यः, भ्रातन प्रति सव्वदा नित्यं प्रीति वहत। अन्योन्य प्रीन्या कर्तव्यानि परिपालयत । तव कारपमा यत इति । यत: एकस्मात् पितः मातु: च पजायध्वम्, ततकारण व शादेव न तु अन्य कारणात्, स प्रभुः मधुरीण प्रेमयोगेण निबन्धन दिति पादिशति । दोषदर्शनेऽपि प्रौतेरपरिहाय्यं त्वमाह परस्पर स्यति । परस्परस्थ दोषान निन्दत निन्दाविषयान् कुर्वीत, मतखभावतः भिन्नाः भवेत, तथा सम्मवे, साहनिन्दा- भिवतयोः मम्भावनायाम् किन्तु एकमातापितसम्भवान् प्रगाढ न पनुरागेण प्रीणी ध्वम्, निय प्रोत्यास्पदं कुरुध्वम् । है। कलहपरिशून्यरेकन वासमाह भुत्वति । सदा पत्र पित्रोः मातापित्रो: एकपरिवारत्वं प्राप्य नि:स्वार्थ श द्वरागत: परस्पर से वमाना: शानी वसत, अप्रियदुई श्य- कलिः तादृश कलह मच एकता भिन्नाम् । निरन्तरं कल शून्या एकत्र निवसत । + ·नवसंहिता। मा कार्ट कलहं जातु मासूयध्वं कदाचन । मा भूत निईया ज्येष्ठान् मावमध्वं यदृच्छया। मानादृतांच कध्वं वा हीनदृध्या कनीयसः ॥ ५॥ विवाहिता वयोहगा पनीभिर्वा विवोदृभिः । गन्तुमन्यत्र वा वस्तु वाधीनाः किन्तु जातचित् ॥ विच्छेदो हृदयानां वान क्यं तत्र वियोगतः । शरीरघटिताभाभूधुमाकं हि परस्परम् ॥ ६ ॥ यत्र यूयं हि वसत हृदयानि भवन्तु वः । एकतायाञ्च शान्तौ च बहानि च चिरन्तने । सखित्वे बन्धनं जात न भनगात् किञ्चिदप्यसौ। अस्थापयत् स्वयं यहि भगवान परमेश्वरः ॥ ७ ॥ उदाहो भाटकलहनिदानं भ्रातरो भुवि । मा काति। मात कदाचित् मा कम्नुहं कार्ट, कदाचन मा पम्यध्वम्, मापिईशा: भूत, यहकपा मा म्यष्ठान पवमध्यम, होमच्या वा मा कनीयम: पमाह- तान्हाध्यम विवाहानन्तरं स्वतन्त्र बामेऽपि हदयतीन वियोग: स्यादि: विवाहिता इति। वयोगहरा विवाहिताः पीभिः विवोभिः वा पत्र गन, बसंवा खानीमा: यमिति मेष. किन्नु मातु चिन सत्र भारी घटितात वियोगात् विदात् युमा कं परस्पा हदयामा विदः पीक वा मा भून् । मचातम्या यामविद मग्वि वधाइ यति । ययं यव हिवमत, बी यमाकं हृदयानि विगतने मखित्व बानि एकतायां च शान्ती च भवन्त, या बन्धन पसी स्वयं हि भगवान् पस्थापयन, सन् बभनं जात कदाचिन् भन्नता विवाहस्य दोषमारसदाह इनि। वि संमार बार विवाद: भारकला.

·भाता भगिनी च। बहवोऽप्यत्र सद्भावसम्मवा व्यवदंविरम् । विच्छेदमभजन् घोरपत्रवो भवब्रहो। विसंवादपराणान्तु पतीनां कारणात् किल ॥ ८॥ अतो अवहिता यब भ्रातरं सन्यजेत् प्रियम् । प्रियां वा भगिनी कोऽपि पत्रीसम्तोषहेतवे ॥८॥ न कापि नारी भवतु मातरं भगिनीं प्रति । शत्रुभावेन बहा वा पतिं तोषयितु पुनः ॥ १० ॥ माहत्वधावप्रेमार्थ प्रत्यक्षं कुरुतान्यहम् । अन्योन्याचरणं वाहक भवत्वत्र च याया। सख्यस्थादर्शदृष्टान्तौ सुखस्यातिप्रियस्य च । ११ ॥ भारत्वं भगिनीत्वञ्च सुद्मेवं हि यत् पुनः । विखव्यापि च पचात्तत् खर्गराज्यगतं भवेत् । निदानम. सहावसम्पमा पपि वायो पातरः विसंवादपराणां पवना तु कारणात् किब व्यवदन, विशेदम मनन, पही घोरपत्रवः पभवन् । नहीषपरिहाराया पत इति । पतः पिहिता: भवेत, यत् युमास कोऽपि प्रियं धातरं प्रिया वा भगिनों पीसन्तोषनिन सन्ताजेत् । १०। भगिनीनामपि तथा मा भूदिव्या कापौति । म कापि मारो पविं तोषयितुं पुन: मातर' भगिनौ प्रति शत्रुभदिन बड़ा का भवतु । ११। भावत्वेति । पन्वहं प्रतिदिनं धावत्वस्य भासप्रेमस पर्य प्रत्यक्षं कुरुत, पष अन्योन्यापरवं ताहा भवतु, यारा पतिप्रियस सखख सुखयुक्तस सख्यय भाद. दृष्टान्नो यूयं भवते ति श्रेषः ।

·नवसंहिता। सर्वेषामविशेषण पितेति परमेश्वरम् । स्वीतत्य त संसेव्य बना प्रेमवतामिह। पामना सा एषोऽयमाथिषा नित्यमन्वितः ॥१३॥ रतिभाता भमिनो। पतिः पत्नी च। देवप्रतिष्ठितं यमनुष्ठानं चिरन्तनम् । विवाहकमे तत् तस्मात् तथा सम्मानयेमदा ॥ १३ ॥ लोकप्रतिष्ठितत्वेन भौमसंख्येन ते पुन:। विमानयन्ति मन्यन्त ये सद्राजनिबन्धनम् ॥ १४ ॥ फसमाज बावखमिति। परमेपर सब्वेषाम विशेषेपितति सौकस्य से नियम पारिता पन्धित: प्रेममा पाममा : तपाथ पुन: एवं हिनदं चाहत्वं भगिनी - पचात् खरायगत वित्रस्यापि तत् भारतं भगिनी त्या मरेत् । निधिवादत्वेन चिरसख्येन पातमा भगिनीमा पासो हि या सराय- स्थापनायति खम्। १५। दम्पन्यो: समर्थ वनुमा देशप्रतिष्ठिसमिति । पिबारक चिरन शावत दवातिष्ठितं वयं भगवता गिरितम् पनुछाम जयम् । समात्नत् शिवाकई सदा निय तथा देवप्रतिलिमिलि माविम मचानवेत् । १४। सरिमानमामारलीनि। यसमा मत पिपकर्ष रामनिमम मन्थन तेजोषमतिष्ठितवन भीममध्यन पापिषसविलेन तत् विमानयनि ।

·पतिः पनी बाणिजोन त पड़ी विपति क्रीवाति सा बिम् । पत्यवत्पखवीवीषु क्रयविक्रयभाजनम् ॥ १५ ॥ किमयं राजपुरुषो विवाहदैवतं परम् । तमुद्रया दार्धमेति दारकर्षनिबन्धनम् ॥ १६ ॥ प्रामोपयाते सचामरणामरमामना। बनाति बिनामानं नित्येनैव स्वयं प्रभुः ॥१७॥ मरतब स चोहान निर्वाहयेत स तु ॥ १८ ॥ प्रतः परिणये राजव्यवसायाः सहायताम् । राजानानास मा काहीः पद्यमिवैव तु अन्योन्यं क्रेतमबत्यैः राजकीयनिबन्धनैः । खर्गखलेख्यसत्यत्वसम्पादयितुरपतः । तमुद्रया निवडे र वियोहाहनिबन्धने ॥१८॥ तदेव विरोति बाधिव्य नेति। पकी कि पविं वापिज्येन कति? सापी पिण्यवीपोषु कयविकयभाजनम ? १। किमिति । पयं राजपुरुषः राजनिबन्धन विवाह सम्पादयितुं नियुता इति शेषः परं श्रेष्ठं विवादैवतम किम्? कितन्मुद्रया नियनपत्रपरिचिकिवा नस्य रामपुषण मुद्रया दारकनिषध दाकम एति प्राप्रीति ? किमि विवाहकर्ष परमार्थमिबार पामेति चास्मा अपयरी विका नत्र विशलिसयं प्रमः ईसरः नित्यनेम यन्धिमा पमी माना कम- रम पात्मानं बधानि। तिक विकास विवामिया मतिः। एतत् बार,नमा, त यदि म प्रभः म निर्मात् मिति शेषः । १९। कुलसधियधनस्य नियमानत्वं तदेवापत बाबत: परिसि- ·नवसंहिता। युभास कोऽस्ति वा योऽसावुहोटुर्दायितामिह । भीमा को ग्रहीतुन्तस्याशिषोऽनुपहं विना ॥२०॥ विवाहदेवचरणाभोज भत्तया नमस्कुस । गम्भीरेण च भावेन परीचाभिः प्रलोभनेः । पूर्णेऽस्मिन् विश संसार आशिर्ष तस्य मूर्थि, ते । हृदये तस्य चालोकं बलञ्च खलु धारयन् ॥ २१ ॥ यावज्जीवसि चोदाहसम्बन्धमामनोरिह । प्रापय्य पूर्णतां वर्ष वर्ष कर्तुं चिरन्तनम् । स्वर्गीयं खलु योगच बतख प्रार्थयामियम् ॥ २२ ॥ कर्मणि पत्यैः राजकीयनिबन्ध: पस्य ट्रयमित्र पन्धीयक रामव्यवस्थायाः रामाशामा पसायता मा काहीः । किं कर्तव्यं तदाह म्वर्गस्थ लेख्य सत्यत्वसम्पादयितुः-षषष्ठया समास:-परमेश्वरस्य पपत: तन्मुट था निबडे महावने विम । भक्या गुरुत्वमा युभाखिति । युमा मु को वा पति योऽमो उसीडः भौमा सम्पादनाचमतया भयावह दायितां दायित्व म तस्य परमेश्वरस्य पाशिष पनुय बिमा यहीतुंमत ? २१। बामौर्यसमा विवाईति। विवाहदेव परमानी नमकुम । परोधामिः प्रलीमनैः पूर्ण अखिन् संसार ते तब मुहि सम देवा पाशिर्ष इद ये च तस्य दवस मावीक वसं च धारयन् गम्भीर भावेन विश् । उदाहसमसनियत्वं कमोनिधीसत्वचार यादिति । यावत् गोवास पर पाबनी: पाम यस्य उदारमध वर्ष वयं प्रतिवर्षे पूर्णता प्रापथ्य घिरा शात्रत सनीय योग खनक यतख, पनि प्राय ।

·पतिः पनी च। ८५ मोहाहवरमापत्तिर्भाविनी सा क्रमीवसेः । अवस्था वईमानायाः शुद्धरतोष नित्यशः ॥ २३ ॥ सत्यतः पूर्ण तो वाथ परिणीतो नरो न वा। ना[पयाम एषोऽयं सोपानमान्तरस्य च ॥ प्रथमं हि सखित्वस्य भाविनः प्रतिमा पुनः । उच्चतरामयोगस्य वय॑तः क्रमशः खलु ॥ २४ ॥ अतः पति पत्नी च विवाहबन्धनेन च । प्राध्यामिकेन योगन सम्बहावधिकाधिकम् ॥ २५ ॥ पर्वा पत्नी च विजेया पतिरईः स्मृतः पुनः । एकत्वमविभतत्वं स्यासयोः परमेखरे ॥ २६ ॥ २३। नोहा इति । उहाहः विवाहानुष्ठान न चरमापनि:, किन्त ? नित्यशः घमानाया: पई नशीलाया: पहे. रकपनुरागस्य च सा भाविनी क्रमीव्रते: अवस्था । अथ सत्यतः न हि विवाहानुष्ठानमा तत्ममापत्तिरित्यासत्यत इति । पूर्णती वा नरः न परिषीतः नारी वा न परिणीता इति शेषः । एषः अयम् उपयाम: विवाहकर्म पान्तरस्य माविमः सखित्वस्य प्रथम सोपानम् ; कमश. वयत: वदिष्यमानस्थ सच्चतरामयोगस्य च पुनः खस्नु प्रतिमा तविदर्शनमात्रम् । २५ । ततः विकलयं तदाह पत इति । पत: पतएव पनिष पनी विवाह बन्धन क्रमिकोवतिमीलेन माध्यामिकन योगेन च पधिकाधिकं सम्बद्धो भवताम इति शेषः । नौवमव्यापिसाधन विवाह विधे: पूर्णता सम्पादयतामिति कर्तव्यम् । २६ तयोमांवि अविभक्तत्वं प्रदर्शयति पति। पतिः पई: सातः पनी पर्धा बिछया। तयोः दम्पन्थी: परम पर पुनः पविभक्तत्वम् एकत्वम् मात्।

·नवसंहिता। सय परिणयस्खेदं पवाब पतयो प्रतः । विखसित प्रीतीत मानयत परमरम् । माध्यामिवाटेवं संसारविषयेषु। एकीभावाय नितरां वर्नु कवभावतः । १७. अभिमानवशापवान् प्राधान्यस तु बातचित् । नोत्थापयेत् खजातेस्तु पनी पतिरबापि वा। परस्परं मानयन्तु समाना व नित्यमः । खरस्य महात्र यथा च सहयोगिनः । २८ । दासीवदावहरति पवा विश्वमितीह न । सतीत्वेऽन्तःपुरे ताच न रक्षन् चारवासियत् ।। क्रीतप्रेष्येव तां नित्यं प्रणतां रक्षितुं पुनः । यतते यो न चोबेतुं दत्तेऽस्याः सदृशो म सः ॥ २८ ॥ एकत्यहा कि कर्तव्यं तदाह सस्थमिति । परिपख दम पकत्वमा अविभावं सत्यम् । पत: है पार पतयः, परखरं विजमिन, प्रोकौत, मानयन, एकीभावाय माध्यामिषु सांसारिकविषयेषु एकमावतः कर्म का मितचरेशम । उभयोरबत्वमेव परमाधमतलबोरकता प्राधाबमिबभिमपरिहार्य- इत्याह अभिमानता पवो पथापि वा पति, अनिमानयभान चित् कदाचित खमात: प्राधाबख प्रवान् न उत्यापयन, परस्परं नि मामयम्नु । कमभावेन? ते पत्र शरणमा समाना: बयथा सहयोगिनः । पत्युरसदृशष्यवहारं घिरीति दामोति। य: पति: पबमा दामौवन व्यव- रति, मनःपुरारासिवत् कारावासिबत् त यो च, रचन् भतीन विमिति, कोतव कीतरासीब ना पुन: नि प्रमता रचि पर, मेनुम चामानमिति मेष, दो, कप: पति: पसा: पब सहमः ।

·पतिः पत्नी च। अनुरूपा न सा तहद या कत्तुं दासवत्यतिम् । सखोपरि सामान्य मोहयती कालः। इन्द्रियाधीनता-सांसारिकता-घटितदम् । पाव रचितुं नित्यं यदि यबपरा पुनः ॥ ३०॥ नचातिचर अस्तु पचादेकतरादिह । तयोः सचिलनेनैव सेवा तु स्वप्रभोर्गुहे । ३१ ॥ समानत्वेऽपि मो नारी नरो वा चरितं पुनः । अन्यदीयं स्वकं कुर्यात् कर्म वाधिकरीविह ॥ ३२॥ चरितं जीवनस्याच लवं भिवं प्रभुः स्वयम् । निर्दिष्टवान् तयोस्तस्मान निर्यातु कदाचन ॥ ३३ । पवा पसदृशीत्वं धिकारमुखेन दर्शयति पनुरुपति । तहत् सा पबी न ममुपा या पति दामवत् कन, तस्य पन्यु: उपरिच सामाज्यं कत्तुं भोज्यन्ती इन्द्रि- याधीनता सांसारिकताघटित: माले: दृदम् पाबई रवितुं पुमः यदि नित्यं यब परा। तयोः बत्तव्यमभिदधानिमचति । एकतरात् पचात् इह पतिचर हिन.प. तु विन्तु नयोः सम्मिलनेन एव खप्रभोः परमेशस्य रहे सेवा पम्नु । १२ सयो: समामत्वेऽपि भेद दर्थपति समानत मि । तयोः समानत्वेऽपि नारी मरः वा पुन: पन्धदोयं परितं मी खद कुर्यात् बन्दकर्ष वा इह नो पधिकरोतु । से खाधिकार स्थातव्यमिति तखम् । २५। समागवेऽपि भेद रत्वपेचारचरितभिनि। पप स्वयं प्रभुः तयोः चरितं बोवना लक्ष्यं भिनं मिटिमान, समान भेदात कदापन नर: नारी बा न नियातु निगंतु, परिवंच नित्य वितु ।

·नवमंहिता। नरः क्रीड़तु नारीत्वमाश्रित्य रहिणीवन । नरकम च नारी नान्विषतु मरतां गता ॥ ३४ ॥ प्रभोनियोजितं कर्फ कैकस्य कुरुतां सदा । रक्षतां मैचसम्बन्धमंशभाजाविव प्रियम् । विवदेतां न जात्वत्र यथैव प्रतियोगिनी ॥ ३५ ॥ शोच्या सा पति स्वाञ्च खगड़ते चावमन्यते । ईखरं कम्म संत्यज्य न्याय्यं पौरुषमाश्रिता । नरकर्मसु तेषाञ्च क्रीडामर्मसु संरता । विडम्बयति चेष्टाव तेषाश्चापेक्षते पुनः । नाशं लज्जाच पातित्यं भाग्यं तस्या विमिथितम् । ३६ ॥ ग्रहं नाशयते गर्यो यदीर्षा सुखमस्य च । हरते तां जहिह्यत्र मिथ्यावत्पापवत्ततः ॥ ३७॥ ३४। तयोः कम विनिमयं निन्दति नर इति। मारीत्वम् पाश्रित्य माहितीय मरन कौतु, नरतां गता नरत्वं प्रामा नारी च न नरकम् च पविष्यतु । ३५ । कर्मविभागमा प्रमोरिति । प्रभोः ईश्वरस्य एक सय नियोजित कभ सदा कुस्ताम, शभाको इव प्रियं मैत्र सम्बन्ध रचता, न जातु करा यथा एवं प्रतियोगिनी न तथा विवर्दताम् १६। नार्या नरकमानकर मिन्दति शोचति । का नारी शोच्या, या म्वा प्रति च खडते, वरं च परमबते, न्याय्यं कर्भ संस्थन्य पौरुषम् पाथिला नरकर्मम तषां मरा कोडानमंमु च संरता तेषांश: विडम्पयति पनुकरोति । पेष्टितख फम्म? विनिषित तखा: भाग्यं पुन: मा सना पानित्यं पपेक्षते । ३०। ईषिवं परित्याज्यमित्याह यामिति । यदि ग: गह नाशयते, ईर्षा । अस्य पाय मुखं परते, तत; साम ईषां मिष्यावत् पापन पत्र जाहिक किमख ·पतिः पनीच। अविश्वस्तत्वतो रखेदासानं हहदेनसः । पतिः पत्री च चिन्तायामपि नाभिवरेत्कचित् । जुगुप्सिततमचैतनयं कृण्यतमं सदा ॥ ३८ ॥ सत्त्वं सतीत्वं निर्विघ्नं यत्र नास्ति विपत्युनः । प्रलोभनमुखे नाशोन्मुखं सत्यं न जातचित् ॥ विश्वस्तता तयोर्नित्यं प्रलोभनपरीचयोः । परीक्षिता निकषेऽस्तु स्यातां तो दम्पती तथा । परस्परानुरक्तो यदिह चिन्ताऽसती पुनः । न सम्भवेदवस्थासु सासु च कदाचन ॥ ३८ ॥ सत्त्वे सतीत्वे प्रेमाणं योजयादस्वभाववत् । भावोऽयं तदि मुकुलं प्रफुलकुसुमन्वसौ ॥ ४० ॥ १८। व्यभिचरणम विधामविहमने महत्वाय, ततो निवारयति पवित्र नात्यात इति। देनसः पनपपापात् पवित्रतत्वत: विश्वासविहनमान पति: पयो च चामान रचत् ; पिनायामपि न कचित् व्यभिचरेत् । एतत् व्यभिचारमनितावित्र सत्वं सदा जगमित भगय नम गण्यम । २८ । पत्युः सत्वं परन्याः सतीत्वं परोधासहशेत् तदा सत्यम न्यथा न तयेत्या सत्त्व. मिति । बच विपत् न पनि नत्र निधि, प्रलीमनाने पुन: नाशोन्मुखं सस्वं सतीत्वं मानचित् कदाचित न साम् । नित्यं तयोः विवसता प्रलोभनपरोक्योः निकर्ष परी- पिता पस्तु। ती दम्पती तथा परस्परानुरको स्यातां यत असतो पिता पुन: सास भवस्थानच कदापन न सम्भवे । म ति सहाने लतार्थता र सेत्या सत्वरति । सव सतीत्वे प्रेमाणं योजय। पदः सत्यं सतीत्व भभाववर पव्यभिचरणरूपोऽभावपः। पर्य ·प्रगाढ़ेनानुरागप पतिः पनी र सन्ततम् । परस्परं हिमश्रीवादन्योन्बनिन् बसेखदा । ४१. सांसारिकान हि विषयान् नियम्य मितितो यथा । कुर्षीयातां तथा प्रार्थयेताच शाशतं पुनः । पामनोहितमुहिग्स सपेतां समये तो ॥ ४२ ॥ स्वर्गीयं खलु हरवं तदुपविश्य रहच तो। गायेतां प्रार्थ येताच योगक्ष परमामना । युच्चीयातांदवेनानन्दसंप्राविन ॥ ४३ ॥ एवमन्ते चमो साता स्वर्गीयायाञ्च निर्वृतो। उत्यातुं प्रविशेताच पूर्वानन्दालये समम् ॥ ४४ ॥ प्रमा भारः भावपचः । नम्मत्वं सतीत्वच सकतं, पसी प्रेमा तु प्रपुरासमम सत्त्वसतीत्वत: प्रेमीत्यतिरिति तवनिकर्षः । ४१। नादानुरागस्थावसकर्तव्यतामा प्रगाटे मेति। पतिः पयो मन प्रगा- देन पनुरागैप परखरंजियोवान्, सदा पयोधिन बसेत् । प्रेममा एकखापरस्यां पास विधानमा मंसार पर्थर मिमितभावनानुतिष्ठेनामिन्या सांसारिवामिति। मामा. रिकाम् हि विषयान् नियम्य यथा ती मिलितो कवी यात कानुलिat, तथा प्रार्थ- बेता, शाश्वतम् पात्मनो हितम उहिश्यप समय काले सपेताम । मिलितप्रायमादिमेव कृतार्थमित्या समीयमिति। खत्र्य खगौवं, बत् तो रस: उपविन मायेत प्रार्थवेत , पानन्दममा वितिम इदयेन च पर- मात्मना योगल युनीयाताम् । विमर्मम न्यानदार, एवमिति । एवम अन्न परमावस्थायां खायापा मिहतो त्यातुं चमी साताम, ममम एकत्र पूर्णगन्दाल ये पिता , - ४४ । - ·दासः। धन्यः सनिलयो यसिन्ध्या विलोकिताः। भवास्तेषामभावावेशात तियनपूर्वकम् ॥ १॥ गों जनं तया स्फीतं करोति परिलोकते। हीनदृष्ट्या मृत्यवर्गान् नीचत्वं हितमार्गवम् । २॥ सेवते किं प्रभुसः केवलः सेवकः स्मृतः । बुद्धिमेवं दर्शयति गर्वितं दयवसत् ॥ ३ ॥ सेवते स प्रमुढं न न्यूनो दासत: बचित् । यः कविसेवते नाच प्रभुभवितुमक्षमः ॥ ४॥ पृक्षाव दियधानव सेवते प्रभुरप्यसो । पागच्छति धराधाम दासान् बुद्रांश सेवितम् ॥ ५ ॥ १. अधुना दासान् प्रति कत्तस्यानि वा मा धन्य इति । स निलयः गई धन्यः, बबिन मस्या: बेहया विखोकिताः, सवा भृत्यानाम पभावार प्रयोजनीयविषयाः पतियापूर्वक त्य। । गर्थप्रयुक्तकन्यविमुखता निन्दति गई इति। गर्वः मन तथा मौत परोलियमय गांगर होनहन्या क्लिोपते, हितमार्ग हिसान्वेषवामितिष: भीत्वं विलोकते मन्यसे । सेक्स ति। प्रभुः कि सेवते सेवा करोति? दासः केवल: सेवक वृतः यः, प्रभुः सेवक इति भावः। धितम् पसनदयम एवं युक्ति दर्शयति । “से कि प्रभु"रिति प्रनं मसत्तरबति सेवत इति । बाढ़, समक्ष सेवते, दासतः कचित् न म्यमः सेवाकार्ययोति भेषः । यथा दास: पते तथा प्रभुरिति न तयोसत्र न्यनाधिक्यम् । यो न सेवते स प्रमुरेव भवितुं माईति । भाव नीचता यत: खयमीर: उद्रतमान् नौगान सेवते या पृथा इति।

·नवसंहिता। मतो गर्बितमर्व खं दूर निधिप ते अयम् । प्रायान्ति सेवितुं वेत्य तमेवां देवतोचिताम् ॥ ६ ॥ ईखरोद्दीतभावन यही सन्तानवादा। पश्येत्तान् बेहयवाना भाजनानि पितुः खलु ॥ ७ ॥ येषां हि रचणाधं प्रभुर्भारमदात् स्वयम् । तदर्थं गहनादाने बाध्यो नित्यं स्मरत्वसौ॥८॥ पिता भवतु माता च महखो ग्रहिणी ततः । प्रानन्दोमव एषां स्थात् भन्या सेवा चिरं मुदाnel छद्रान् धमेशा . पृथ्याः पृथिव्याः च दिव्यधाय: च चसी प्रभुः परमगरः अपि से पते । दिषु नोचान दासान् प सेवितुंधराधाम पागकति । सम्बं विद्यमानस्यागमन मिति भाष महती महोयमः खे मतिखि नियबिरानमानस राजत्व परिकाष मौषता. खोकर सूचयति। । गवं परिहत्तमपदिशति पत इति। गर्वित मर्य, अतः तसव अयं गई दूरे नि:विप। ये सवितुम पायान्ति, तसंवा देवतापिता बत्य । ग्टहियाः दासान् प्रति पिसवा सत्य मा यति । यही सदा शरीहौल- भावन परमात्मना प्रोडावितन भावन तान् दामान सम्मान पित: हयबाना मानमामि पश्येत् । समानो यथा पितुः सहस्य यस्य पाई मनपा दासोऽपि प्रभी: पिस्थानीयवान। नत्र दायित्वमा येषामिति । येषा दामाना रणाव खर्व प्रमः परमेघर: भारम पदात, पसौ नम: बरतु, तद वा भवामा निमित्तम् गपनादान कितन का तख यथावत गणनापणे नित्यं पाध्यः । । डिमडियो: पितृत्व.मावत्व पाह पितति। राम्थः पिता, महिको। माता भवतु। सत. किं वात् ? एषाम दासानाम् चामन्टोमव: स्यात् भया भं प्रस्थ मुरल्या मुदा पेंगा च मेवा स्यात् । तेऽनुरागत पाहादन च तदा प्रभ माविष्यते ।

·८३ यदा वं नूतन भृत्वं नियोजयसि वयनि । किं करिष्यति कर्माऽसौ निबोधय यथावधम् । स्वरूपं तस्यात्वस्य परिमाराच संस्थया । कतिचिहा क्षणान् वित्रामा प्रासाति तत्युनः ॥ निर्दिष्टसमयञ्चाव अतिप्राप्तर्विधानतः । सप्ताह मामि वा वर्षचतुर्थभागतोऽध तम् ॥ १० ॥ सम्भूयन्तां वेतनानि न जातु स हि धावति । ऋणे तेन हि भिधेत कृतं पूर्व निबन्धनम् । दुःखं शस्त्वभावच धारखानवधानता । असहायेषु दीनेषु निःक्षिप्येत स्वयं पुनः ॥ खादत्यामोदत: खाद्यं प्राचुर्येण च मोदते ॥ ११... निष्ठुरत्वेन किन्व भी प्राप्याच्चयसे च तम् । १.। भस्थनियोगकाले कर्तव्यमा यति । यदा त्वं नतम भन्य कति नियो. नयमि, पसौ भन्थः किं कर्म करिष्यति, तख सत्य व स्वरूपम्, कर्मच: परिमा, संख्य या कतिचिन वा मान विधामा पुनः प्रासाति तन, विधानतः विधिपूर्वक समारे मासि पश्वा वर्ष चतुर्वमामे भतिमात: निहिसमय तं भृत्यं यथायम निधीधय। भतिदाने नियमभर दूषयति सत्रयतामिति । नातु कदाचित तमानि समयमा। तेग किस गको काणे धावति ; पूर्व तं निबन्ध भिवेत; पस- नायेषु दोमेषु दासेषु दुःखं, कम तभाष: च, चारः, बनपामता च नि:चियेत, खयं पुनः पामोदन: माय खाद्य खादति, मोदते च । १२। मिरत्व नति। किवं भी मिठुरत्वेन दासं प्राप्यान वयमे, संदासम .

·८४ नवसंहिता। तमोदनमहत्वा तद्रवामानमामनाम् । सन्ततीः वसपिले सभापति नित्ययः । ११ ॥ मा भूदेवं परमयख ताहमाबिदुरात् सदा । स्वान्वेिषवतोऽन्यावादमागुचवतोऽवतु ।। न प्रलोभय दासास्ते दीनांव दुखान् विपत् । प्रलोभनेषु यः पापमाप्रोस्थतिमहत् स तु ॥ १४ ॥ निर्दिष्टं की त्वब तस्मै दद्यास्तमस्थ सि । साधारणातिविस्तीर्थकार्याधौ तन्नु पाचकम्॥ अखपाल दास वस्त्रसेवकमेव च । क्लत्वातिभारसंग्रस्त दायित्वैर्विस्तृतैरिह । प्रलोभवसि शैथिल्यपरो भवितुम क्षमः । अलसो दूषयस्खेवमत्युरेगातिकमभिः ॥ १५ ॥ मोदनम् पदत्वा तमुद्र या पायानम् पामना सनतोष स्थापिका समय: समायसि ? मा भूदिति। एपमा भून् । परमेशरः सदा ताहशान मिगत सा- मेषतः, पन्चायात, पमनुष्यस्वत: सदा स्थान पबतु रचत । १। वि।सेता दासान मप्रतीमय । ब: दीमान दुर्घखान की. अमेचिपन्. सतुतिमात्यापमपातीति । १५। किं विवर्ष करिति तदनिहारदोषमा निटिमिति । चत् यदि स्वं तबदामाय निहिष्ट क न दद्याः, तं दाम साधारवातिविशोकायांची पममि विरिपमि, तं दासं तु पाप पापा च दास बन मे वसनीवनमानारम एक ·दासः। निखिलानि च कळविवा वमपेचने । न सामग्ररर्वात साहिरबुदिमकारबम् ॥ १।। पक्षकारांब मुद्राबद्रबादि मूबवन्ति । इतस्ततो विविरंसं प्रलोभय नार्पय । पात्वा गबनालेखं स्पष्टं चामवबोधयन् । भारव ग्रहवस्तूनां साधनानाच दायिताम् ॥ १७ ॥ पामीयानान्तु वस्तूनां गणनां यो न रचति । अविवेकी मिताचारहीनो मत्वान् स शासने । दायित्वानुभव चापि न स भवतु विस्थितः । दुःखिदो वाऽसव तख द्रव्याचावेददर्शनम् । वञ्चकत्वमसत्वच मवानां परिवर्दितम् ॥१८॥ त्या विम्यत: दायित्वै पिस्थपरः, पचमः, पबममषित प्रलोभयसि, एपम अत्युरिगातिकर्मभिः पयसि । १६। तामचरण मेकत: कर्तव्यापरिपाल मेऽपरतो बिरको कारखं भविष्यतीसार मिसिलामोति। वं डासं वं निखिलानि कम्मरकर्तुम पपेचसे न स सामगार कुर्यात्, बिरगुहेगार पात् । प्रलोभने नि निवारयति पलधारामिति । पलडागनच. सद्राः, मूल्यवन्ति न्याचि परतततो विकिरन तं दास म प्रलोभय, एमबस्तनां साधनानां च गवनालसम् पकला पट दायितां च पनवबोधयन भारं न पर्षय । १८॥ पनवधामपरं प्रभु निन्दति पामोयानामिति । यः पात्मीयामा ख कोमामा चना गवना नरपति, स परिषेकी मिनाचारमीनः, भयान् शासने दायित्वानुभवे च अपि नरपति, स विचित, दुखित: वाम मवतु चेत् यदि तम प्रभोः पसात् द्रव्या. वाम पदन, भन्यानो वञ्चकत्वम् पसल परिणति भौदिति भेषः । - .

·प नवसाता। प्रभवः कति मत्वान बलमनोसतोचो। नि:क्षिण बीचषितानि प्रसोभनमुख समम् ॥ १८ ॥ परऽपराधिनोप्रेते द्रश्वासमवधानतः। अपहारासदान्या छत्वा तस्स गहे प्रभोः । येषां ते रक्षकास्तेन निर्दिष्टा मानवेऽपि च । पपराहा विनिक्षिप्य लोमे चित्तविदूषणे । पवधानविहीनांस्तान् प्रभुन् दासांग तान् पुनः । असतः परमः सत्वं प्रभुर्दण्डं विधास्यति ५२.॥ बासरहं विनिर्दिष्टं तेषां यब भवविह। अम्बाम्बाजनकच्चाम्यानं वा स्वास्थावह कम् ॥ कुहीरं शयनीयञ्च सुखदं चोणथाटकम् । थीते पुष्टि करं खायं प्राप्नुवन्तु विधानतः ॥ २१ ॥ १९। प्रभुदो पादमहत्यत्वं दशति प्रभव नि । कति प्रभा पहोचोषितानि भावामामिति भयोभनमुखे नि:विष्य मा धान मन: कतवन। तेऽपराधिनी दहभाग यार पर नि । एसेपर मीपर- मेरस पर येषां ट्रव्याचारबका: निहिंसा: मवधानत: नाभि स्यानि पहामा- पदानि कत्या पर परमेवर अपराधिनः, चित्तविधी लोभे किनिधिय जनमिति भेष: मानव अपि च पपराहा: पपराधयुका: । मस्य परम: प्रभुः परमेशर: बधामवितो. मान तान् प्रभम् चमतः तान् दामाम् पुनः द विधाति । दासाना स्वास्थ्याय दृष्टिमार बासरमिति। तेषां यत् वामगा निरि तत् स पखाखान सम्पार्टम्यान भवन । वास्थावक कुटीरं रविभागका सम्बदं शपनौयं च, मौत माटकं पुटिकर खायप विधामतः प्रावन्नु ।

·रासः। व्याधिप्रस्ता वदा ते स्युनावहेलख जातुचित् । तान् सम्भावितुं पनागर्दिनोपयोगिवा ॥ २२ । पबाध्येष्ठ पतेष्वव तवानवहितेषु च । भ सबसि यथा माससि तथैव नेहभाषणः । पाहलादय पुरस्कारस्तान् कर्तव्यानि ते पुनः । सम्पादयन्ति सन्तोषमुपाय च यदा तव ॥ २३ । उत्सवेषु च एघानुष्ठानेष्वेतांश्च भोजय । २४ । प्रात्तवानि फलान्येभ्यस्तषारखण्डकानि च । मिष्टान्नानि वस्वागिा तथोपानइएव वा॥ पुरातनानि मूवानि ग्राहाण्युपायनानि च । मुखान्येषां प्रफुल्लानि सम्भावयन्ति चाभिषा ॥ २५ । २२। रोगाहिनेषु कर्म यमाह व्याधियस्ता इति। यदा ते याधिग्रस्ता: स्युः जातुचित् कदाचित् तान् उपयोगिना पर्थन अगदेन भेषजेन सम्भाव- यितुं न अवहेलन । २३। शासनपुरखारदामक यतामाह प्राधेविति। अत्र तेषु अवाध्ये अनहित च यथा भत् ममि शासि तथैव यदा तव सन्तोषम् उत्पादन ते पुनः कतैयानि सम्पादयन्ति स्नेहभाषणे: पुरस्कारः तान्यामादय। २४। उत्सवेविति। उत्सवेषु गृह्यानुष्ठानेषु च एतान् दामान च भोजय। , २५। तदुपयोगिदामान्याह आर्मवानीति। पार्नवानि ऋतजामानि फलानि, तुषारखख कानि च, मिहानानि, तथा वस्त्राणि, उपानहः, पुर. तनानि नानि एव वा ग्राह्य रिण उपायनानि स्थ.. रामां द सानां मुखानि प्रफलानि भवेयुः, ग्राभिधा च मम्भावयन्ति ते त्यामिति ।

·८८ नवमंहिता। दामो दासी च निवसेत् पृथगन्योऽन्यतः पुनः । परिचयेनानुचितेनानेतुं गहितं क्वचित् ।। प्रभोर्य हेऽपवादच मानुमंत्राहि दृषणम् ।। २० । विनयेन कठोरेज पानासक्तिमपव्ययम् । खेच्छाचरणमेषाञ्च निवारय निरन्तरम् ॥ २७ ॥ पसकिनरमंसर्गजनिताचरणात् सदा । रक्षात्मसन्ततीनष्टाः परीवाराच सेः कति ॥ २८॥ विनष्टचरिताभ्य रूपजोगभ्य एव याः । तिष्ठावधानतो दासोच्छद्मना कर्म मन्ततम् ।। अन्विष्यन्ति नागयन्तानवधानपर जनम् । महामारीसमाभ्यस्वहारं रुई हि रक्ष च ।। २८ । २६। दासदामीनामनुचितमम्बन्ध निवारयति दाम इति। दाम: हामी च अन्योन्यतः एथक निवमेत् । अनुचिर्तन परि वयेन प्रभोः परमे- घरम्ख गई क्वचित् गर्हितम् अपवादं दूषणं च पुन: अनित मा अनुमंस्थाः । २७। पानदोषादिनिवारवाकर्तव्यतामाह विनयनेति। कटोगमा विन- येम शिक्षाविशेषमा एषां दामानां पानामक्तिम् अपययं वंशाचरणं निरन्तरं निवारय। किरामाममतां ममर्गात म.स्तनीनां दूरे रक्षणमा यस. दिति। मदा नियतम अमना किराणां संमर्गजनितात याचरणात ग्राममन्तती: रक्ष। ते: किरी: कति परीवाराच नशाः। २। अमचरित्राभ्यो दामीभ्यो रहरक्षणमाह विनरेति। विनय चरिताभ्यः रूपजीवाभ्यः एव च अवधानतः तिष्ठ, या: दामोच्च ग्रमा सन्ततं कम्मै अन्विष्य त अनवधानपरं जनं माशयन्ति। महामारी- भमाभ्यः भ्य: वारं हिरड रचच। २८॥

·हामः।
ع ع
शत्या समग्रया नोतिघटितं विनयं सदा ।
प्रवर्सय च तेष्वव मय घहितः पुनः ।।
प्रकृतिस्थत्वमाधुत्वपाविवावमनौह तान् ॥ ३. ।
पविकाः सुलभाश्चिवयुक्ता मासिकपुस्तिकाः ।
हस्ते विन्यस्य तेषाञ्च स्युस्ते चेत् पठनक्षमाः ।।
एवं विधान्तिसमये मनः कममाणि प्राप्स्यति ॥ ३१ ।
उपासने साधनेषु रतांस्ततोऽत्र मा च्छिदः । ३२ ।
समविश्वासिनश्चेत्त गौतेषु पठनेषु च ।
उपासनास यद्यत् स्यादुपयोगि च मङ्गलम् ।।
काले कालेऽनुमन्यख तव तव ग्रहोहते ॥ ३३ ।
,
३०। दामानां विनयनमाह शक्यति । समग्रया शक्या सदा तेषु
दामेषु नीतिघटितं विनयं प्रवर्गय, अवहित: सन् तान् दामान् पुनः
रह प्रतिस्थत्वं पानदोषवननवशात विकाररहितत्वम, माधुत्वं वचना-
विरहितत्वादिनितं, पावित्रा विशुद्धचरित्रत्वम् तेषां वर्त्म नि नय ।
३१ । पत्रिका इति। चेत् यदि ते पठनक्षमाः स्युः तेषां हस्ते
सुलभाः पत्रिका: चित्रयुक्ता: मामिकपलिका: विन्यस्य। एवं विश्रान्ति-
समये ते घां मनः कर्माणि विश्रामममयोपयोगीनि प्रापस्यति ।
३२। उपामन इति। उपामने माधनेषु रतान् तान् तत: उपा.
सनादिभ्यः मा छिदः विच्छिनान् मा कुरु ।
३३। समविश्वामिभ्यः तेभ्य: कर्न यमाह ममेति। चेत् यदि ते
समविश्वासिनः गीतेषु पठनेषु उपासनामु च यद् यद् तेषाम् उपयोगि
मङ्ग हितकरं च स्यात सहोते सहनुष्ठित तत्र तत्र मङ्गीते
पाठ उपासन याम् अनुमन्यव उपयोगिविषये योगदाने अनुमति
यच्छ।

·नवमंहिता। परमे मो यथा दासान तस्य नित्यं निवच्छति । तथा ते यच्छ हाच धर्माण इपया सदा ॥ ३४ बहुष्टानामि। अहितीयपरब्रह्मनाखानुष्ठानमेव हि। कृत्स्नं कुर्वीत नियतं रहस्यः मंसितव्रतः ॥ १। त्यजेदयुक्तधमञ्च तवाचाचनमप्यसौ ॥ २ ॥ तोषयितु कुटुम्वान् सान् देशदेवान्न मन्न सः । नार्चानं नूतनं वाऽयुक्तधम प्रवत्तयेत् ॥ ३ । मतशुदि निष्कलषां रक्षेत् स विविधेषु च । निर्मलं स्वविवेकज तजानुस्त्य कृत्वशः ॥ ४ । ३४। ग्राद मत्र दर्शयनुपमहरति परमेश रति। परमेश: नित्यं तस्य दामान नियच्छति, तथा त तव दासान च मना धर्मख सपया यछ नियमितान् कुरु । •. . ति दामः। १। अनुदानानि वक्त प्रक्रमते । अदितीयेति । लिलावत: रहस्य: अदितीयपरत्रनाम्या कृतसं निखिलम् अनुष्ठानम् एव हि नियतं कधीत । किनात्र परिवजां तनिशिति त्यदिति। अयुक्तधम्मम अचार्चनम् अपि तत्र अनुष्ठानेषु अमौ रहस्यः त्यजेत् । ३। मोपयिनुमिति । खान् कटुमान् सोषयित म एहस्य: देशा देवान् न ममेत्। मृतनम् अनिम् अयुक्तधर्म वा न प्रवर्तयेत् । ४। मतपडिमिति। म विविधेषु बहानेषु च निष्कनुष मत. शुद्धिं रक्षेत् कत्नशः स्वविवेकम् अनुहत्य त विवेकं निर्मल रत।

·प्रमुष्ठानानि । माभूत्वमनुरतोऽत्र वाचपडतिषु कचित् । पाड़म्बरप्रपूर्णषु प्रतिमाकरणेषु च ॥ वाचप्रदर्षनं इथाइबरच परित्यन ॥ ५ ॥ हृदयानिच वान्दवासतानि विषवानिह। इन्द्रियाणां हिकाहन्ति न तु तान् पुनरामनाम् ।। वाच्चक्रिवापरताधिक्येषु चावन्ति तानि च ।। ६ । पद्धतिभिश्च शून्याभिर्मात्मानं मारपौड़ितम् । कार्षीः संश्रय ताएव वाचामा परिकाइति ॥ प्रयोजनच तस्याव तत्साधनानि ता न तु । तत्साधनं स चात्मा स्युरन्थया निष्फलाहि ताः ॥ ० । प्रामोरं महजेव्वेव परमात्मप्रसूतयः । वहन्ति न च वाद्येषु क्रियाधिक्येषु जातुचित् ॥८॥ ५। मा भूरिति। त्वं कचित् अत्र वाह्यपद्धतिधु याडम्वरप्रपूर्णेधु प्रतिमाकरणेधु च बहरक्तः मा भूः वामप्रदर्शनं उखाड़मरं च परियज । । पदयानीति। याणि च हृदयानि अत्र यासतानि तानि इह इन्द्रियाणां विषयान् न तु पुनः आत्मनां विषयान् काङ्ग्रन्ति । तानि चहयामि वाह्य क्रियापरवाधिषु धावति । । पतिभिरिति। शून्धाभिः पद्धतिभिः च मा यात्मानं भार. पीड़ितं का?ः। ता एव पडती: संश्रय याः बामा परिकार क्षति तस्य आत्मनः प्रयोजनं च। अब ताः पतयः तत्साधवानि तस्य यात्मनः साधनानि। न तु ब च बात्मा तत्साधनम् तासां पड़तीनां साधनम् । अन्यथा बदिन मात्मनः प्रयोजनसाधनानि भवेयुः ता: निष्यला: स्युः। । बामोदमिति। परमात्मप्रसूतयः महनेषु विषयेषु एव चामोरं वहन्ति न च कातुचित वाहोघु क्रियाधिकोषु ।

·नवमंहिता।
न
निताथवमनुशने विदाते।
क्रियास च गुणाः शुडित् पद्धतिषु वस्तुषु ॥ ८ ।
न काचि मुक्तिदा पक्किमहत्याअपि चात्मनि ।
क्रियाया मन्यमानस्य पावनस्य च पापनम् ॥ १० ।
पुष्याणि पोतकादोनि गन्धद्रव्याणि यानि च ।
अग्निरापः :: पताका च तथा चित्रपटा रह।
भक्तो सहायास्ते भोच्याः पावनानीति वादिनः ॥ ११ ।
कालव व मासव नियोन्यः साधनोस्थिते ।
अभिप्राय विशेष वा पने पावन इत्यतः ।।
प्रतीयतेच मोचोऽसौ तस्तिम्मिन् पवित्रताम् ।
पारोप्यान्यत्र मौवाचेत् विपरीतं विनिर्दियत् ॥ १२ ।
। नेति। अनुष्ठानेन क्रियामु च विशेषलवाव न विद्यते ।
पडतिघु वस्तुषु मुष्शित गुम: न विद्यत ।
न कदाचिदिति। महत्या: अपि च क्रियाया: आत्मनि सम्मिन्
न काचित् मुक्तिदा शक्तिः। पावनस्य च पावनं मधमानस्य वसुनः न
काचित सक्तिदा शक्तिरिति पीधः।
११। पुष्याणीति। पुष्यामिा पोतकादीनि सगुन मि यानि च
गन्धदयाणि अमिः व्याप: पताका च सथा चित्रपटा: ॥ भक्ती महायाः ।
ते शोधा: ये पावनानिति वादिनः। एतानि विनतामाधकानीति ये
वदन्ति ते कृपापावामि।
कालाति। काल: च तुः च मामः च विशेमे माधनोत्यिते
गो वा अभिप्राय नियोग्यः । शतः पावनः पविनतामाधक: इति
प्रतीयने । अब म: शोच्या या नमिन समिान् पवित्रताम् अारोपा मोहात
चेत यदि अन्धन विपरीत पवित्रताधीनत्व विनिति ।

·अनुष्टानानि ।
१.३
.
पाठः प्रवचनानान्त कृत्यान्यपि पुरोधमाम ।
अभिषिको व्रतञ्जाव सत्यं कार्यकर तथा ।
अभिप्रायसाधनञ्च शोचासो मन्यते यदि।
ऋते तत्तत् पावनं न मुक्तः केनापि लभ्यते ॥ १३ ।
अथापि वं क्रियाथानुष्ठानानि प्रभुणा स्वयम् ।
प्रादिप्रानि च भक्त्येह यहया निच हे सदा ॥ १६ ।
निवत्तानि पुण्य कृत्यान्यथ एशोत्सवा यदा ।
मण्ड ल्या नियमान नित्यं विनयाननुवर्तक ।
स्युर्यथा गम्भौराण्वत्र हृदयघि तानि च ॥ १५ ।
जनाः पवित्रमण्डल्याः सदकविधतामिह ।
क्रियास पहतिष्चत्र मूले रक्षन्तु नित्यमः ॥
प्राचारपरिषदं शरुचिप्रयोजनान्यनु ।
भवितुं भवतु प्रायः भाखाखङ्गेषु भिन्नता ॥ १६ ।
पाठ इति। प्रवचनानां तु पाठः, पुरोधसां पुरोहितानां कृत्यानि
पि, अभिधे कः वतच अत्र मत्यं कार्यकरं, अभिप्रायसाधनं च,
असौ
शोच्यः यदि मन्यते तत् तत् पावनम् ऋते विना न केन अपि मुक्तिः लभ्यते ।
१४। ग्रथापीति। यथापि एवं सत्यपि क्रिया: अनुष्ठानानि च
स्वयं प्रभुणा आदिशानि इह भक्तया अड्डया च मदा निर्वहः।
নিমপাননি। यदा पुण्यकत्यानि निर्बानि अथ गृह्योत्-
सवा: निर्वा: तदा नित्यं मण्डलग्रा: नियमान विधौन् विनयान शासनानि
तथा अनुवनय यथा तानि अत्र गम्भीराणि हृदयस्थ शि भवन्त ।
जना इति। पवित्रमण्डलमाः जना: इह सदा क्रियामु पड्ड.
तिघु मूमे एव एकविधता रक्षन्तु। आचारपरिषदं : रुचप्रयोजनानि अनु
भवितुं. यथा ता: याचारादिभेटेन उपयोगिन्यः भविष्यन्त तथा,
शाखाम अङ्ग घु भिन्नता भवतु ।
प्रायः

·नवसंहिता। एवं क्रियास पूजास स्यादैक्यं निलयेषु च । मण्ड त्यामनुरक्तानामहितीधे पोखरे॥१०॥ व्यवहानमुखम्। -0- जातकम्म। स्यादानन्दोत्सवस्तव जातायां सन्ततो एहे ।। कृतज्ञतायालादस्य प्रकायेनोपयोगिना। प्रथये हटनां ताञ्च रही प्रमुदितस्तदा ॥२ । अमरस्यात्मनस्वागमनं जन्म न किं पुनः । प्रतियोडमकल्याणं राज्य स्थापयितुं क्षितो ॥ स्वर्गीयं किं भटस्यास्य प्रवेश नतनस्य न। कार्यक्षेत्र प्रभोः कमकृतां श्रेणीविवर्द्धनम् ॥ ३ । १७। एवमिति। एवं निलयेषु यहस्थानां रहेघु अदितीये परंपरे परमेश्वरे अनुरक्तानां मण्ड नयां क्रियाम ऐक्यं स्यात् । इत्यनुष्ठानमुखम् । १। अनुष्ठानेषु मप्रथनं जासकम प्रवक्त मपक्रमते स्यादिति । एह सतना जातायाम् यानन्दोतमव: स्यात् । कृतज्ञताया इति। शरशताया: हादस्य बारस्य उपयोगिमा प्रकाशन प्राकश्येन तदा नां घटना रही प्रसदितः मन् प्रथयेत्। ३। समजनाकादप्रका हेतू नाह अमरस्येति। किं पुन: जन्म अमरस्य यात्मन: तु आगमनम् न १ बकलामम् अमन में प्रतियोई क्षितौ एथयां स्वर्गीय राज्यं म्यापयितुं किं न भूमवस्य भटस्य यो: प्रवेश: ? प्रभोः काम्यक्ष किं न कम्मक्षा श्रेमी विवनम् सत्प्रवीन मंण्यासहि:, यहलोकनभमि गहरूपो यो लोक: सस्य नमि अाकाश पित्रो: माला- पित्रा: हर्ष वहयितुं किं न आधाानन्द करस्य न त्रस्य च उदय; ' .

·गहलोकनभस्यकस्यामानन्दकरस्य च । नक्षत्रस्योदयोहर्ष पित्रोवईयितं न किम् ॥ ३ । सन्ततिः किं विधातुन महापं दानमुत्तमम् । स्नेहानुरञ्जितायाः किं दयाया नो निदर्शनम् ॥ ४ । नवजात शिशुः किन्न दिव्यवाताहरस्विह। निर्दोषत्वस्य सौन्यस्यानने प्रतिमा प्रभोः ॥५। किमिमां घटनां राधामोदासीन्यन पश्यसि ।। नन्द पिता च माता च भाता च भगिनी तथा । ययं नन्दत सत्र परमेशगहे पुनः ॥ मोदध्वं यूयमेतस्मिन् स्वजनाः प्रतिवेशिनः । दिव्यवात्ताहरायाम प्रोज्ज्वलाय प्रदीयताम् ॥ स्वागताभाषगां हृद्यं योग्यं ग्रहणकर्म च । कपालप्रभवे धन्यवादमुहिरतोच्चितम् ॥ ७ ॥ ४। मन्ततिरिति। किं न मम्ततिः विधातुः परमेश्वरस्य महार्घ महामूनाम् उत्तम दानम् । किं न नहानुनिताया: स्निग्धभावविभू- घिताया: दयाया: निदर्शनम् ? नवजात इति। किं नु नवजातशिशुः इह निघत्वस्य मन्द. र्यस्य दिव्य वार्ताहरः स्वोयदून: । प्रानने अस्य शिशोरिति घ: प्रभोः ईयरस्थ प्रतिमा। तस्मिन् तच बताया: प्राकम् । ६। किमिति। किम् इमां गृह्यां गृहमम्पको या घटनम गोदा. मीन्य न त्वं पश्यसि ? अतएवानन्दप्रकाश प्रवर्तयति नन्दति। पिता च माता च भ्राता च तथा भगिनी प्रत्येकं नन्द आनन्द प्रकाशय। परमेप एडे यूयं पुनः मर्चे गन्दत। एतस्मिन् सन्तानमवि है खलनाः प्रतिबि: यूयं मोरपम्। में प्रोवाय दिवामहराय खगोद दूताय जयं योग्य ·नवसंहिता। जबानन्तरमेवार्य विधीतः सपरिष्कृतः । अभ्यक्तः सर्वथा शुकवासमा नतनेन च ।। सम्भाव्यमं शिशु मातसन्निधौ सन्निधापयेत् ॥८॥ प्रहलादेन च तं पश्येत् शिशुमाता विचम्बयेत् । स्नेहेनीकृमितेनामावपद जन्मजन्मना ।। ८ । प्रार्थिभावन मा चैवं प्रार्थयेदाशिवं ततः । प्रभो तत्र प्रदत्तस्य नवजापागोमुखम् ॥ दृष्टवत्यमिदानाथं धनवाई ददाम्यहम् । आशिर्ष स्थापयामिंस्ते तवैव स्वं कुरु विमम् ॥ १.। सतः पिता समागच्छत् पश्यञ्च प्रार्थयत् तथा । ११ । - " खागताभाषणं ग्रहण कम्मे च प्रदीयताम् । कृपालुप्रभचे कपामयाय पर मे- श्वराय उच्छ्रितं धन्यवादम् उहिरत प्राप्य गा प्रयच्छ त । जन्मा:सरं किं कर्मयं तदेवाह । जन्मागस्तरं मर्च धा अयं नि: विधीत: मपरक न: अभ्यत: लाभ्याम् युक्तः स्यात् । नलनेन च वासमा मम्भाव्य मंjिमारमन्निधौ मनिवापयेत् । । मातुः कृत्यमा ग्राहामेति। माता सं प्रिम यामादेन पश्येत, अभी माना अपत्य जन्म जन्मना मन्तामजन्मात्पनेन उकृमिलेन नहन शिशुं विचुम्बयेत् । तस्याः प्रार्थनमाह प्रार्थिभावेनेति । ततः प्राधिभावेन मा माता च एवम् प्राधि प्रार्थयेत्, ६ प्रभो, त्वया प्रदत्तस्य नवजाशि शो. मुखं दृश्वास, दानाथमहं तुभ्यं धन्यवादं ददामि। अस्मिन् सव याशिधं स्थापय, इमं तु मितवेव त्वकर। ११। पिटकनयमाह तत इति। ततः सदमनारं पिता घमागत. पर्यत तथा पूर्व तक प्रार्थयेस ·१.० स्वमारो भ्रातरः सम्बन्धिनचागम्य तबुखम् । मुदा कृतज्ञाः पश्येयुः प्रार्थ युईदाशिषम् ॥ १२ ॥ समतीव प्रयवेनाष्टाविंशतिदिनानि हि। लालयेन्नियमान् स्वास्थाविधेः शुश्च सूतके ॥ जलानिलएहादीनां वैद्यानामुपदेशतः । दार्टीना नुमोन्नताममि तं लोकर्यत् पुनः ॥ १३ । जन्मतो मासि जातस्य जातकम विधीयते ॥ १४ । प्रत्यग्रैः कुसमैः पूजागृहं तत्र विशोभयेत् ॥ १५ । प्रातः समाप्तेि वंशे वाचायण यथाविधि । असतोनः सहमरीत्यन्त चोपासनस्य तु ॥ गधवेदौसमीपत्र पिता स्थिला पदोपरि । इमाझ प्रार्थनां कुर्यात् कृतज्ञहृदयेन तु ॥ १६ । १२। भावादीनां कर्म यमाह स्वमार इति। स्वमारः भगिन्या भ्रातरः सम्बन्धिनः ग्रानीया: ग्रागम्य मुदा हर्षेण तन्मुख कृतज्ञा: सन्तः पर्य युः, हृदा ग्राशिचं प्राधेयेयुः । १३। सूतिकाय किंकित तदाह मिलि। सूके सूतिकारहा- वस्थान काले अावि गतिदिनामित सिम् अतीव यनेन लान्येत् । स्वास्था- विधः बलानिलय हादीनां शुद्धः च नियमान् वेदानां चिता कानाम् उपदेशत: दान छामुमरेत, तं शिपुन: न्याम् इव लोकधा श्यत् । १४। जातकम्मदिनमाह जन्मत इति । जन्मत: जादिनात् मामि जातस्य शिशो: जातकम्मे विधीयते। १५ । पूजागृह परिकम ह प्रत्योरिति। प्रत्यौः नीतः कुसुमः तत्र जातकम्मदिने पूजारहं विषोभयेत । १६। प्रातरिति। प्रातः प्राचार्येण चारतो नः महमय इटन्ते उपासनस्य तु बयथाविधि हि समाको सवदीरमीय पिता पादो- परि स्थित्वा तवदयेन तु मां च प्रार्थना कुयात् ।

·नवसंहिता। 0 गर्भ मातुः प्रयत्नेन लेहेन रक्षितः शिशुः । अरक्षितोऽसहायोऽयं कृपामय विभो खया ।। व्याधितो विपदो विघ्नात्त भ्यं तदर्प याम्यहम् । धन्यवादं तमस्यस्य रहस्यङ्गानि शिल्पिना ॥ शिल्पसौष्ठवयुक्तान सौन्दर्यानुगुणानि च । नै पुण्येन त्वया मछु निरमायिषताखिलम् ।। दत्त माधनजातं यत धन्यवादं ददाम्यहम् । सेवार्थ ते जमानान करें कम तब प्रभो॥ काले पूर्गा धराधाम्नानौतवान् खं स्वयं भिशुम् । कृतशोऽहं नमाम्यग्रे यदेतदानकारणम् ॥ नतनं प्रेमचिङ्गं ते लादः सम्पत्तिरेव यत् । प्रत्यक्षविषयं कत दायित्वं मे समापितुम् ॥ विश्वस्तेन च भावेन सेवकलं तवाशिषम् । याचेऽनुभूय दंबल्यमार्गावं क्षिपामहम् ॥ आगनं तब नेटवं प्रणतः प्रार्थयामि ते । विश्वासच बलं सत्यं पितृहच यत् पिशुप ॥ १०। प्रार्थनामाह गर्भ इति। हे कृपामय विभो, अहं धन्यवाद- मर्पयामि, त्वयायमरक्षितोमहाय: शिपु मातभर योन कान रक्षितः तमसि रहमि शिल्पिना त्वया यत् अस्य शिल्पमात्रयुतानि सौन्दर्य्यानु- गुणानि अङ्गानि नैपुण्ये न मुष्ठ निरमायिघत, अखिलं साधनजातं दतम्, तत् अहं धन्यवादं ददामि। काले पूर्ण ३.नाना मेवार्थ तव कर्म च कर्तु, हे प्रभो, त्वं स्वयं शिधराधाम्बि आनीतवान्। यदाहमेतद्दामनिमित्तं कृतज्ञापाग्यं नमामि, यहानं तव नूतनं प्रेमचिह्न, सम्पत्तिः आभदच, मम दायित्वं प्रत्यक्षविषयं कर्तुं विश्वस्तेन च भावेन मम सेवकत्व समा- पितुं तव याशिघ याचे। अपूर्णव दो लाचानुभूय आत्मानं तब नेटवं सिपामि, प्रणतस्ते प्राधयामि विश्वामं बलं सर पिप यत्

·जातकर्मा।
रक्षामि रक्षण यने तवानुरक्तदासवत् ।
पालयामि च खत्कार्यसाधनायाशिषा प्रभो॥
सम्भावय भवास्य वं पिता माता सुहृञ्च यत् ।
सविधादकल्याणारं वियाम्यतु त्वयम् ॥
स्नेहकोड़े चिरञ्चास्य रहस्येवर नित्यदा ।
नवजात शिशुमं पितुर्मातुश्च नन्दनम् ॥
अन्वर्थ कुरु सर्वत्र परिवारस्य चाभिषम् ।
महिमानं त्वत्कृपाथं स्वीकुम्मः शिव शाश्वतम् ।। १७ ।
आशीर्वचनमाचार्य्यस्ततः स समुदीरयेत् ।
शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति सर्च ब्रूयुः समस्वरैः ॥ १८ ।
समाप्तौ कर्मणोऽन्त स्यात् सङ्गीतं धुपयोगि च ॥ १८ ।
इति जातकम्म
,
अनुरक्त दामवत् शिः तव रचणे यने च रक्षामि, त्वत्कार
कार्यमाधनाय
च पालयामि। इमं शिष्माभिधा सम्भाव्य, अस्य पिता माता महच
भव, यदय मर्च विधादकलााणादर तव न हक्रोई चिरं विश्राम्यतु ।
६ ग्रस्य रहस्यश्वर, इमं नवजात शिपुस पितुर्मातुश्च नन्दनमन्वर्थ कुरु
परि रम्य
चाशिाम्। है पि.व, त्वर पार्थ शाश्वतं ते महिमानं
स्वीकुमः।
१८। ग्राशो र त। ततः स ग्राचार्णः याशीर्वचनं समुदीरयेत,
सब मास्व. प्र.न्ति: पाान्त: सन्तः इति युः ।
१६। सम प्राविति। व.म्मेण: समानौ दन्त उपयोगि च सगौतम
स्यात् ।
रति जातकम्म
..

·नवसंहिता। षणासि जन्मतो नामकरणन्तु विधीयते ।। १ । नयेतदिवसे स्नानागारं स्नानाय सन्ततिम् ॥ २ । पुष्पवासिततैलेनाभ्यञ्जयेत् कलसात्पुनः । नवीनान्निमलाहारि तन्मूर्डि चाभिषचयेत् ॥ देहबोहर्तयेदस्य कुर्यात्त विमलं शुभम् ॥ ३ आच्छादयेत्तदा नव्यतत्कालोचितवाससा । भूषयेत् सछु नात्यन्तमवस्थोचितभूषणैः ॥ ४ । संघृष्टैश्चन्दनैर्भालचाचाराचतिं कुरु ॥ ५ । ततः प्रति चातोयघोषो जातीय उत्सवे । प्रामादं योजयत्वत्र यथाचारोऽस्ति प्राक्तनः ॥६। अथ नामकरणानुष्ठानं वक्तुं तत्ममुचितकालमाह घणमामीति । जन्मतः घणमामि नामकरणं तु विधीयते । २। नयेदिति। तहिवसे नामकरणानुष्ठानदिवमे सानाय तं jि खानागारं नयेत् । ३। पुष्यति। तं शिण पुष्यवामिततेले न अभ्य 77, नवीनात निम्मलात कलमात पुन: वारि तन्म ईिच अभियचये, तस्य देई च उदर्तयेत् शुभं तं विमलं कुर्यात् । आचादयेदिति। तदा नव्यतत्कालोचितवाममा अवस्थीचित- भूषणैः नात्यन्तं किम्ताह मुह, भूपयेत् । ५। मघट रिति। चन्दनः संघट: आचारात देशाचानुमारत: भालं ललाट चर्चितं कर। सत इति। तत: प्रति उतम वे जातीयः अातोदाघोषः प्राक्तन: प्राचारः अस्ति सथा, पत्र आमोदं योजयतु । ४। यथा

·नामकरणम् ।
रद्योपासननिलयेऽन्यत्र वा विनियोजिते ।
तदर्थं पुष्प वल्लादिविचित्रध्वजशोभिते ।
स्वजना बान्धवाः सर्च विशेयुर्मिलितास्तदा ॥ ७ ।
गृहस्थः सपरीवारो यस्याचार्यस्य मण्डली।
पुरोहितः स एव स्यादुपाध्यायोऽथवा पुनः ॥
कश्चित् प्रचारको वाथ मण्डलोज्येष्ठ एव वा ॥ ८ ।
निद्दिष्टोपासनायास्वसतोन इति दान्तिमे।
अंश निवृत्त प्राचार्यगानीयत च सन्ततिः ॥ ८ ।
पितापत्यं नयेत्तत्र वाही चारोप्य वक्षसि ।
रक्षन् दण्डायमानोऽयं मण्डल्यां वैदिसन्निधौ।
ईमा विधिना कुर्यात् प्रार्थनां श्रद्धया न्वतः ॥ १० ।
अहो विवपते प्रौति वहामस्वयि सन्ततम् ।
विवसिमः पूजयामा नित्यं नो एहदेववत् ।।
तुभ्यं मम प्रियापत्यमर्पयामि छुपानयन् ।
पितः कृपानिधान बमरची धसहायकम् ॥
। राह्यति। तदा स्वजना: बान्धवाः सर्वे गृह्योपामननिलये तदर्थ
विनियोजिते पुष्पवरह्मादिविचित्रध्वजशोभित अन्यत्र वा वि युः ।
एहस्थ इति। सपरीवारः एहस्थः यस्य ग्राचार्यस्य महलीस
प्राचार्य: एक, उपाध्यायः, अथवा पुन: प्रचारक: अथवा मखलीयेष्ठः
एव वा पुरोहितः स्यात् ।
है। निद्दिष्टांत। निर्दियोपासनायाः "असतोन: इति अन्तिमे
निहतेच प्राचायण सन्ततिः ानीयेत।
१०। पिते त। पिता तब अपत्यं नयेत्, बाहौ च आरोपा वक्षमि
रक्षन् मण्डला मखलीमध्ये वेदीम विधौ अयं अहया अम्बित: ईमा
विधिमा प्रार्थ मां कुर्यात् ।
"

·नवमंहिता। अपुषाा बत्सला माता नित्यं स्तनपा: स्वयम् । त्वतस्तनोपस्तेनेदं पयसा जीवनेन मधरेणावृधत् शत्या कायेना दिन दिम । आह्वयः सन्निधावपयितं कृत्वोपयोगि च ॥ नाम येन त्वभिहितं ज्ञातं स्यात् संस्तो सदा । व्यक्तित्वेन च तत् संस्थापयिष्यति च संसदि । मनुष्यपरिवारस्यार्पयितुं पुनरङ्गवत् । कठिनं खाद्यमस्याध मुख स्तन्यं विवर्तयन् ॥ पेशवाचितमानन्दे विघोषयितुम मरे । मनुष्यत्वे प्रवेशच ग्रहागा परमेश्वर ॥ एतत्सर्च कृपाथ मे स्तुतिवादान् सभक्तिकान् । आनन्दितहदायात कृतज्ञत्व न सन्निधौ । तुभ्यम् अपयामि। उप- ११। अहो इति। अहो विश्वपते, त्वयि मन्ततं प्रीतिं वहाम:, विमिम: निन्य त्वां नो राहदंववत पूजयामः, मम प्रियापत्यम् उपानयन् है कृपानिधान पित:, अमहायमिदं त्वम् अरक्ष:. व्यपुग्णा: वत्मला माता मती स्वयं नित्यं स्तन्यम् अधा:, त्वानोपहर्तन म चरण जीवनेन पयमा इदं दिनं दिनं शक्या कायेन यत्र अधत् । योगि कृत्वा नाम अर्पयितुं येन नाम्ना अभिहितं, मन्टनो यक्तित्वेन च ज्ञान स्यात, मनुष्यपरिवारस्य पुन: अङ्गवत् ताक्तित्व च ममदि मस्यापाय- व्यति, अद्य अस्य मुखे शौपावोचित स्तन्य विवर्मयन् कठिन खादम् अर्पयितुं उतमवे आगन्दमध्ये मनुषत्वे प्रवेप च घोषयितुं मन्निधौ पाहयः। ई परमेश्वर, एतत्मबलपार्थ मम मभक्तिकान् स्तुति. वादान् यहाण, आनन्दितहदा पूर्गन कलकत्व न च तव सनिधौ भायात, यत अन्य भावि गौरव मचिम अरसः सहमो: मत अपत्यम " ·नामकरणम्। पून तव चाचाकं सहायोऽयितुं भव । चरऽपत्यमेतबारः सचितमस्य यत् । गौरवं भावि तोतोः पयाविषमर्पय । तुम्बन तव मामाच देहि सानप बदया। उपयुवं यदा चाख देहिवाहतु संरती। समवे पदमामास परमामन् पदं दिदि। अमर या वर्षमानो भवतुत छपा। पसभ्यत बलं देहि तथा शिक्षयितुं यथा । भविष्यति पुनश्चतत् भवेत् कर्तव्यपालकम् । सन्तानं भत्यो विश्वस्तः सत्वमानन्ददखिदम् । कुरु पिनोभूषवत परिवारस्थ नित्यदा । भवानेन प्रियेणेतदयबेनानुग्रहेण ते ॥ कुरु त्वमहिमबित्यं पुण्यस्य च दयावतः । मावस्ते गौरवं मानो अनन्तकालमस्तु च ॥ ११ ॥ सब परखे पर्पयितुम पचाकं सहायो भव । सपया तर पाशिर्ष चुबमञ्च पर्यय । पप बाम बड़ी उपयुवं खानं देहि । मदाप पख देहिकाई संमती पदं समते, वधा दे पा भवतु, यथा परमान, पख पात्मा बईमान: दिवि चमरेषु पदं खभने । पख नपा निषि वखं देषि, यथा भविषति पुन: एतत् तव कर्तव्य. पालक समान विमल भत्यः च भवेत्। सत्पम् इदं पिचीः पानन्ददं परिवारस्य भूषणं कर। धमेन प्रियेष नित्यदा भव, तब योग अनुकीय निव्यम् ऋद्धिमत् कर । दयावत: पुषखपते नाब: गौरवं मानः पमन्तकाखमपतु।

·पाचााहे ततराखिन् समुपलापित वियो। एवं स कुवात्तमाम बीमती मुक्त। अमुकी श्रीमती श्रीमानमुको पति सविधी। सर्वशक्तिमतस्तख विश्वस्तजनसहरीः । पुचा पुत्राय वा माम ददामि करवामयः । सौभाग्यमाशिषचा ददातु शिंगवे प्रभुः ॥ १२ ॥ कण्ठे मास्यं प्रदायास्य ललाटव विचुम्बा च। प्राचार्य पाशिषा युष्वगादेवमास्थितं शिशम् । नाना दयावतस्तस्य परमेशस्य न: थियो। पाशाम त्वां प्रियं यत्वाधीनतायो न्यस्यामि च । १३ ॥ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति सो वारयेयुततः ॥ १४ ॥ पाशी:संप्रार्थनस्यान्ते सङ्गीतस्य च पूर्णता ॥ १५॥ चाचारिति तसः तसिन् शिशौ पापा समुपलापित, एवं सतमाम कुयात् - सर्वशक्तिमत: तस्य विनतमनसंत: सनिकी : पसका प्रचा पुत्राय वा श्रीमती पमुको श्रीमान् पमकः वा इति नाम ददामि, RH: बरामयः पणे शिवे सौभाग्यम् पाशिर्ष च ददातु। बस्य शिनी: कई मायंप्रदाय बाट विद्युबा पाचायः एवम् पखितं शिम बाधिषा युनानसम्म दयावत: नः परनिमय नाबा, शिमो, पामारी, प्रियं त्वां तस्य च यमायोगतायो पानि । १४। शानिरिति। ततः शान्तिः शान्तिः शान्तिः रतिपाययुः । । चाशीरिति । पामी:संप्रार्थनस स प प पूर्णता नामकरा. गुष्ठामखेति शेषः।

·नाममा २१५ उपासनाने मात्र किन नयेत । मातः समीप सा सहाही. मीवर तत्कालोचितसमामिः मोभिवं महिमामयः। बाबः मेवीप्रतानिक प्रसतैरयतखतः ॥१५॥ पासने वाथ पीठे मिशुं समुपदेशयेत् ॥ १०॥ पवन मननं नानाविधानि च फलानि च । मिष्टानानि च साद्यानि तसा सवयेत् मुदा ॥ १८॥ भवमारभ्य सर्वेषां किषिन किशिमुखे ततः । थियोर्माता स्वयं दद्यात् वदन्येवं समाहिता । इदमबमहं तुभ्यं ददामि परमेश्वरः । माशिषेदं योजयतु तव मालहेसवे ॥ १८ ॥ पाना पन्नाशनानुष्ठानमा उपासमान्त इति। उपासनान्ते तयात् उपासमास्थानात् तं निशम् पनःपुरं मातुः समीपे नयेत् । ततः सा माता तं शिj तत्कालोचितसमाभिः पीमित भोजनस्य च और सहाशम् प्रयत: चोपतानेन प्रसतः महिलागः बाले: सानयेदिति शेषः । १७। पासनेति। बासने पथवा पौठे त शिशुं सम्पवेश्येत् । १८। पत्रमिति। वयं व्यञ्जनं च नानाविधानि फरानि च मिटानानि खाबानि पसदा तस शिशोः पये सब्जयेत् । १९। समिति तत: माता पत्रम् पारभ्य सर्वेषां खायानो विचित् किचित् विशोः सबै समाहिता सती एवं बदन्ती खयं दयात्-पतुभ्यम् इदम् पर्व ददामि, सब मनापीतवे परमेवर बदम पम पाविमा योजयतु ।

·नवसंहिता। अनन्तरं प्रधानाच महिला: खबनेषु च। निमन्विताव दबुलबुलेऽवत यथासामम् ॥२०॥ शध्वनिमहिलाभिसिरानन्दनिखमः । क्रियेत कौतुकेनायं शियः खादति वै यदा ॥२१॥ वहिर्भागे ध्वनिर्वाघोत्थितः स्वामधुरस्तदा । २२॥ प्रवाशनान्ते बालं तं सभाकुहिमकं नयेत् । यचाधि चुम्बनचोपहारष समेत सः ॥२३॥ इति नामकरणम् । दीक्षा। शिक्षा दीयेत बालाय बायकाय च समता। साधारणानां यानां सर्वशाखास तासु च ॥१॥ मनन्तरमिति । अनन्तरं खानेषु प्रधानाः महिलाच निमन्विताय सन्मुख यथाक्रमम्पन्नम् दयुः। भीति। यदा प शिषः खादति, तदा महिनाभि: भावनिः बालेः पानन्दनिःस्वनः कौतुन क्रियेत । २२। बहिरिति। तदा बधिमांग वाघीस्थितः मधुरः भनि: खात्। भवेति । पत्राशनाने वाल सभाकुहिम नयेत् । या समाश्मि स: बारः बानि पुनम उपहार बमेत । दोचाया: पूर्वमा विति । साधारवाना यानां तास प्रशिक्षासा- तम्बामा विषयाची सर्वशाखासच बाबाय बायकाय च सपता उपयुका शिक्षा दीपिका ·दीचा। विशेषविचादानाय यदीपयोगितां गताः। पुरोधसा वा तेनेह मनोनीतेन धीमता। नवविधानतत्वच शिक्षेरन् मौलिकं हि ते॥२॥ षोड़शे षोड़शपाये वाथ वयसि बालकम् । प्राक विवाहाहिधिपूर्व मखस्यो तं निवेशयेत् । नतमस्त विधानस्यानूपयुक्तत्वशंसनम् ॥ ३ ॥ उपासनादिनेऽन्यत्र मन्दिर पारिवारिक । उपासनारह वाथ चान्या वीययोगिनि । निर्वाहयेत् समनसा दीवाक यथाविधि ॥ ४॥ दीक्षितव्यो विशेत् सानागारं गम्भीरचेतसा । निर्दिष्टे दिवसे तत्राभिषेकेण परिष्कृतः ॥ ५॥ २। साधारणाशिवानसर किं कर्नव्यं तदाह विशेषेति । यदा विशेषशिचा- दानाव विशेषशिवायसाय उपयोगितां गताः प्राप्ताः, तदा पुरीषमा परिवारस पुरोहितेन अथवा स तेन पुरोषमा मनोनीतेगा बीमता उपयुोग शिषर मौखिक नवविधामतखं च ते जिभिरिन् । १। बीबर रति। विवाह प्रारपीपी पववा पोममाये बबसि उपयुमत्व. असनन पनु त बासकं विधिपूर्व नूतनम विधान मसच्या निवेशयेत् । है। सपासनेति । मन्दिर उपासनादिने उपासनाचे निहिरे दिने पत्र तदतिरित दिने, पक्षमा पारिवारिक उपासनाटके, उपयोमिनि अन्यत्र वा यथाविधि दोचावर्ष ममममा निधारयेत् । । दौषितव्य इति। निर्दिष्टे दिवसे दीचितब्बः गौरतसा सामागारं विचित, नापभिषेक परिकृतः भवेदिति शेषः ।

·नवसंहिता। पभ्या कारित विजयति जानिमूनि । महिमा सचिदानन्द तवेति मनमा बरीत्। धातुनिर्षितपापा विधानध्वजापिहितात् । पोळ्यलात् वारि सिचेत मूर्षितस्थ पुरोधसा। मनसा दीधितव्योष वदत् यहासमन्धितः । प्रभुरिगतो देह यथा मे शोधयबसी। तथा मे उदय शोधयत कुर्वन् हिनिखन् । यथा शीतखयत्व देह मान्तिजलनिवदम् । तथाऽऽनयत शान्तिधामनि मे करणाजलम् ॥ ७॥ पभिषेकसमाप्तौ च दीधितव्यः पुरोहितः । ब्रूयुः : समागताः शान्तिः शान्तिः शान्तिरितीहते॥८॥ पोसगैरिकप्रावारं हतं शर्कन वाससा । प्रवेश्यगृहे तब निहिष्टे समये च सः । उपविष्टो भवेहेदीसम्मुखस्वासने राम ।। पन्य सेवाबचने बारित ईनि बारितु मिचयदि राशिहामन्द बब महिमा इदि मनमा मरेत् । .। चातुनिर्धितेति। विधानपचित्रितात पोहायतामनिपाचात - बल हि पुरोषमा वारि सियत । पर मनमा होषितमः गमाविता सन पदत्- पसी वारिमत: : बबाह पोषयति, बमा मेदयं नि कुर्वन् शोषयत ; पवई शानिवलंतु बायनिनया नेपामनि सामान मानि बभिवेक रति। अभिषेबसमालो दौधिनमः, पुरोहितः, समानवा: माचिः बान्तिः शानि विसन्युः । । पीवति। शीम वापता पीवः रिक: प्राचार: री बात ·दोचा। ११८ प्रारथिवीपासनात बदेदाचार्यपान । दीक्षार्विन विविधयों मडया परमैथितः ।। उपदेष्टा पिता वाब बन्नुसन प्रवर्तकः । वेदोसभुषमासाख वदेवं तदर्थवम् । पार्थाचार्य समई बीमन्तममुकन्वतम् । उपानयामि जाखमं योग्य खचामत: पुनः । प्रवेशायास्य महत्वां नूतनस्य विधेरित ॥ ११ ॥ ततो दीधार्धिन विनावित सोऽयमिह क्रमात् ॥ १२ ॥ (क) दीक्षार्थिन् किं विधानस्य महल्या नूतनस्य च । योक्तमामानमिच्छुस्त्वं व्यन्नात् सम्मतिमौमिति'। (ख) जानासि किं विश्वसिषि मूलतत्त्वानि चोमिति ॥ दीक्षितम्यं निर्दिष्टे समये न रहे उपासनालये प्रवेशयेत्, सच शुभे वेदीसम्मुखस्थामने उपविट: भवेत्। प्रारमिएकति । प्रारम्भिकोपासनाने पाचार्य: वदत-परमेशितः मखस्यो यः विविधः, दोधार्थिनं तम् पानय । ११। उपदेष्टेति । उपदेष्टा पिता अथवा तस्य बन्धुः प्रवक: सन् वेदोसभुखम् पासाद्य तदर्थकम् एवं पर्दत्,-पार्य पाचार्य, नव समकं श्रीमम्मम् पमुकम् मं खजामत: पुनः योग्यं चात्वा मूतनस विधेः महल्याम् पस प्रवेशाय पाम उपा- नयामि । तत इति। तत: उपानयनानगर सौऽयम् पाचार्य: स दौचार्थिनं कमात् यथाक्रम जिजासत। क्रमेव जिज्ञासातदुतरापि। (क) दौवार्षिन्, विनतमस्य विधानस्य माल्या पात्मानं बोतं स्वम् छु ? भीम प्रति समर्ति व्यवात्स नानासोति । भूतमस विधानस मूबसवानि कि बानासि विसिधि ?

·नवसंहिता। (ब) तदथे प्रभुपात: विपीमिति चोत्तरम् । (घ) पस्था विनयने वयमा सीकरणतः । सत्यस्व जीवने साचिवमतुं किं समुखितः । पोमीवरः महायो मे भवखिति ततो वदेत् । च) पहितीयः परोऽनन्तः पूर्णोऽयं सर्वशक्तिमान् । सर्वत्रः सर्वकरणः पुख्यः सुखमयः पुनः । नित्यः सर्वगतः स्रष्टा पिता माता सात् सखा । पाता नेता च शाखेति विखसिषि किमोमिति । (क) पामाऽमरो नित्य कालोबतिभामिति चोमिति ॥ (ब) नैतिकानीबारस्थान विधिजातानि यानि च । विवेकस्य समादेशराविःसम्सीह चामनि। चोम इति। विज्ञासत सतिं न्यबारादित्यनुवर्षनेन जिज्ञासा पाचार्यस्य तदुत्तर दौवाधिनः एवं सर्वच विजयम् । (ग) बदई मिवि। बाद मास्था वात्मानं बोई प्रमुषा किस पाहत: ? कोम वि उत्तरम्। (घ) पखाति। पसा: महत्या: विनयने वशमा स्खीया विम् उपतः, चौवने सम्बस्व साचिवम् एवं किं समुस्वितः ? पीमिदि। बती विज्ञासानन्तरं दीवाचौँ भीम, ईबर: में सहाय: भवतु रवि वदेत् । (च) परिवीय'ति । पवम् गरः परितीवः, परः, पमना, पूर्णः, सर्मप्रति- मान, सर्वत्रः, सर्वकारः, पुण्यः, सुखमयः, मियः, सर्वगतः, बा, पिता, माता, निसा, शाता पति किं विशिषित पीम् इति। पादि। पामा पमर: नित्यकाबीअविभावरति किं चिमिषि? भीम . इति। मैतिवानीति।. दोधार्थिन, बामनि पषु सर्वपिन

·१२९
-
पाचाप्य बसचिन धार्मिक हित किम् ।
विश्वसिषि तथा नित्यं परमेयस्य सवियों।
गणनादानबाध्यखं कर्तव्यानां सवनकम् ।
नानाविधानां निहिस्येति धर्मस्य नमः॥
हेतीविचारितः स्थावं दण्डितो वा पुरस्कृतः ।
इहामुत्रति किमही विखसिषि समिति ॥
(झ) सार्वभौमिकमडख्या किम विश्वसिषि विह।
प्राचीनचानजातस्य विज्ञानानां निधानकम् ॥
नतनानां स्वीकरोति या सर्वेष्वषिसाधुषु ।
समनसत्वमेकत्वं भास्त्रेषु क्रमयोगताम् ॥
विधानेषु पुनर्भदसाधनानि जहाति च ।
महीययते शान्तिञ्चकत्वं नियतमेव च ॥
ज्ञानविश्वासयोोगभन्योन्वराग्यकत्यवोः ।
सर्वोच्चतमयोः सामन्जस्यं संविदधाति च ।।
सर्वाजातीः सर्वसम्पदायान् पूर्ण करिष्यति ।
एक राज्य परीवारमेकं काले सचोमिति ॥
धार्मिकत्वम याज्ञापा यानि नैतिकानि ईन्चरस्य विधिजातानि विवेकस्य
समादेशः याविभक्ति तेधु कि विश्वििष ? नियं परमेशस्य सनिधी
मानाविधानो कथामां सयर निहस्य त्वं ममनादानबाध्य इति,
धर्मस्य एनस: च हेतोः त्वम् इह असच विचारितः दडित: पुरस्कृत: वा
स्था इति, किम अहो विश्वसिधि? स दीक्षार्थी योम इति ।
(झ) सार्वभौमिकेति। ए किस तस्यां सार्वभौमिकमाल
विश्वसिषि, या महली प्राचीनशानजातस्य नूतनानां विधागानां च निधा-

·नवसंचिता (अ) नैसर्गिक्या विशेषाबी गारखाच किं पुनः । प्रेरणाया विधानले विधसिधिसमिति ॥ (ट) सम्मानववि महामि तौर विविधाः किन ? ओं तावता यावतताः प्रेरणाधीनपौषताम् । साधुखख च मक्तेश शामस्थ लिपनः पुनः ॥ विशेषख विधावस्येवरस्य विमुक्तये। जातीनां तव भावोऽस्य लिपिस्तु मानवस्य वै ॥ (ठ) ऋषीन् गधूंश्च मतान् कि राजासि मानवस्यहो ? ओं तावता वावतेत आविष्कुर्वन्ति बिभ्रति । देवचरिवभिनांवान् शिवाय धाधनाय च ॥ नकम, या सर्वेषु ऋषिसाधुधु समजसत्वम , सर्वेषु शाखघु एकत्वम्, मझेध विधानेधु च क्रमयोगतां खीकरोति, भेदभाधनामि च पुनः जहाति, नियतम एव शान्तिम रकत्वम च महीषयते, सर्बोचतमयोः ज्ञान- विश्रामयोः योगमयोः रामसवयोः सामनस्य भविदधाति, पूर्ण काले मा: जातो: सर्वसम्पहायान एवं रायम् एकं परीवारं च करिष्यति ? स दौचाओं-अोमिति । (ब) नेसगिक्यामिति। विशेधार्या माधारण्याचसमिक्या प्रेर- शायां विधारत्वे साधारखे विशेषच किं पुनः विश्वसिधि १ सदोषाधी- बोमिति। (ट) सम्मानयसौति। किस वं विविधाः श्रुती: राहामि सम्मान- यसि ! श्रोम तावना, यावता रता: प्रेरणाधीनधीमता साधुत्वस्य भक्त: च ज्ञानस्य च, जातीनां विसक्तये पुनः परस्य विशेषस्य विधात्वस्य लिपबः। तचास परमेचरस्य भावः, विपि: तु मानवस्य एव । (ट, सीमिति। माम् बीन् साधून च किम् यो शानि

·दोचा।
१२३
लोकाना दबदतरनादत्तमम
प्रीतिः सम्मानना तया मम सर्वदा ॥
अनुवत्तिश्च तपाहा सर्व ववमात्मनि ।
एकत्वापत्तिष्टाचवर्दषा परस्य च।
(ड) किं मतं तव ? विज्ञानमालोकार्पकमौभितुः ।
शुभवात्ताच का? प्रेमा सर्वचाणकास्य च ॥
कः स्वर्गः? जीवनवामिन् प्राप्यं सर्वत्र यत् पुनः ।
का मण्डली? परेषस्यादृक्षराज्यं हि यत्र तु ।
सत्यं प्रेमा च पुण्ष निखिल मिलितं किल ।
(ढ) स्वीकुरु व सर्वशक्तरले विश्वासमात्मनः ।
दीक्षार्थी-अमुके दिवसे मासि वर्ष मुकेध समाते ।
अहं औरमुकः पूर्ण विश्वास स्वीकरोमि च ॥
मानयसि ? अोम् तावता, यावता एते देवचरित्रभिनाशान् बिभ्रति
प्राविष्क बक्ति, लोकानां शिक्षार्थ शोधनाय च उच्चतरम् उत्तमम्
बादर्श दर्शयन्ति। एषु यत् सर्च देयं तत्र सत्यतः सर्वदा प्रौति: सम्मा-
मना अनुत्तिः च मम कर्मया, एषां परस्य च यद् यत्, अात्मनि तस्य
एकत्वापत्तिाच कलया।
(ड) किमिति। किं तव मतम् ? बालोकार्पकम् ईशितुः विद्या-
नम्। का तव शुभवार्ता ! सर्वनामकरः अस्य प्रेमा। का तब
सर्गः१ असिंच जीवन यत् पुनः सर्वस्य प्रापाम्। का तब महली ?
परेशस्य अश्यराज्यं यत्र तु सबं प्रेमा च पसंच किल मिलितम्।
(८) सीर्विसि। सशक्त: रेचरख अबालनः विचार त्वं
सीकर। दोचाओं-मब असो दिबसे पसके माषिपस वर्षे आई

·नवसंहिता।
पविवपरमेषस्य सविधाव सर्वथा।
विशवाजधर्मस्य मूलतवेषु भक्तितः ॥
नतमख विधानस्य मयखापविद्यामि।
सहावः परमेथी मे भवन चिरन्तनः ॥
प्राचार्यः-बाबा परस्य भारंबामर्पयाम्यवृतं पुनः ।
पापं सर्वविषं हातुं साम्प्रदायिकतामिह ॥
विश्वासस्य पाविवास्याङ्ग व नव जीवनम् ।
भक्तः प्रेम्णव पण्डख्याः परस्य गौरवाय तु॥
दौसार्थी -दवामय परिमाणमदं मधमनुग्रहम् ।
वितर वंहि यत् सत्यं क ते गौरवान्वितम् ।
प्रमातुमुपयुक्त मा मण्डल्याः स्यां क्षमश्विरम् ॥
प्राचार्य:-त्वामापास्तां प्रभुनित्यं खया वासं करोतु सः ।
(ण) नतनस्य विधानस्याचार्यस्तमैच केतनम ।
दद्यादौ मण्डलीस्थौ चोत्थाय प्रतिनिधित्वतः ॥
श्री: असकः पवित्रपरमेश्वरस्य सन्निधौ विशुद्धबाभधर्मस्य मूलतत्वेष
पूर्व विश्वास सोकरोमि, नूतनस्य विधानस्य महल प्रवियामि च ।
परमेश: बच मे चिरन्तनः सचाय: भवतु ।
भाचार्य::--परस्य माया त्या सर्व विधम् अदृतं पा साम्यदायिकता
पुनः पातुं भारम् पर्पयामि। मला: परस्य तु गौरवाय स्वं
विचामख पावित्राय च भर: प्रेमाचीवन नय।
दीचा-यामय, वं मा परिचायप्रदम् बयई वितर यत् मा
तव मौरवान्वितं का, मला: उपयुक्त प्रमातुं चमः स्याम ।
बाचार्य:-प्रभुःबाबाशाला, सखया नित्यं वास करोतु
मतनोति। तसं बाचार्यः नतमस्य विधानस्य केतन पद्यात् ।

·दौसा। १२५ भास्त्रसंग्रहमेकडतको नवसंहिताम् । दैनिकापासनातरवाता तबासनम् ॥ भावनतं तव खवाता मुदा ततः। भक्त्या प्रमुंगमाहौधार्थी मण्डलीचा ॥ मान्तिः शान्तिः भान्तिरिति वाचयत समखरः । इति दोचा। विवाहः। विवाहेत्र वयालामात् प्राक् तारुखात् कदाचन ॥ १॥ शारीरमधिवं व्याधिक्केशाकरो न केवलम् । सामानिकोऽभिमापोऽयं यतोऽवतिराश च ॥ वंशानां जायतेऽकालताहाहव नैतिकम् । प्रकल्याणं महत् पापं प्रभोदृष्टावशंसयम् ॥ २ ॥ प्रतिनिधित्वत: मडला. प्रतिनिधीभूत्वा महलीस्थौ हौ च उत्थाय एक शाखसंग्रह तथा एका नवसंहिताम्, तथा दैनिकोपामगाईतोः बासनम् उपेयाताम्, ततः उपायनानन्तर' सदा तं तब भारखेहेन खबेयाताम्। दीक्षाधों भक्या प्रभुं नमस्कुर्यात्, सा महली च समसः शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति वाचयेत। १। सम्पति विवाहामुडानमा विवहिदिति। तारण्यात् वयोलाभात् पाक कदाचन न विदर्हत् । २। अकालहतोराहदोषमाह शारीरमिति। अब बकालवतो. राह अयम् उदार न केवल शारीरम् अशिवम् धमाल, बाधोना जेशानाच चाकरः, किन्तर्षि, सामाषिक: अभिशापः, यत: बकाजलतो- हाहात् चाशु वंशानाम् अवनति पायते, प्रभो हौ पसंशयं नैतिकम् पकला महत पापम् ।

·नवसंहिता। कुमारोव माननीवं बीऽवमानवताग्वितः । वृण्वेरिन्द्रियवसबै पापनातिनगुसितैः ॥ ३ ॥ विवाश्चन्तु वर्ग देशभेदाबिहिष्मतु तत् । प्रकृत्वा तहिधिवाविवमः परमेषितुः ॥ ६ ॥ कल्पमातोऽभिलाषाहाासखरं बाब सखरम् । नोहहेर्दिशतु चन प्रतियोपयुक्ताताम् ॥ जनभेदाच्छरीरस्य मनसो हारकर्मणि ॥ ५ ॥ न वयः केवलं देशभेदो वा स्वास्थामष्यत । धनावस्खा परिवं समिनेयुः कालनिर्णये ॥ ६ ॥ इन्द्रियप्रेरणादाय सहां गंसारिकौं पुनः । न तु सोऽनुसरेत् खस्य श्रेष्ठामच विचारणाम् ॥ पितोच रचकाणान सुपक्षां मन्त्रणां शुभाम् ॥ ७॥ ३। कुमारीत्वसम्माननमार कुमारीत्वमिति। कमारीत्वं मान- नीयम् । यः अवमानयते मारोत्वमिति शेषः स एण्य: इन्द्रियवश्य: अतिजुगुपमितः पापैःच अग्वित: संयुक्तः । ४। न ह्यति मिहिर' विवाझं वयः, देशावस्थामदात् भिन्नत्वात् कर्थ सन्निहि कर्मयम् तदाह विवाहमिति। देशभेदात् सत्र विवाचं वयः तु प्रतया निर्दिछम् अस यमात् तस्याः प्रक्षते: विधि: परमेशित: नियमः । ५। सत्वरखमसत्वरवं सब परिहार्यमित्याह कल्पनाताति। मात: अभिलावात् वा सत्वरम अथवा असत्वरं न उरहे। कम्मशि प्रश्चति: बनभेदात् शरीरस्य मनसः उपयुक्ततां दिशतु । है। न केवलं वयसोपयुक्तत्वमिबाट बयरति। न केवक वयः देश- भेदः वा, साया, धनावरखा, चरितम् अपि उत कालनिये सम्मिले युः । मनोनयननियममालेबियप्रेरखामिनि। भियप्रेरणाम बम ·प्रविचारणमीमत्वं विवार विपदासा। हेतुरबक्षिताः सन्तु तरखतरणाः सदा ॥ ८ ॥ कृतार्थतावाः प्रतिभूः सखस्य च विपक्रिमा । तेषां विचारणा यव तयोः समिक्षितेच्छया ॥॥ नयेता मनसा वोभावनुमोद्यत तैः पुनः । उभाभ्यामनुमोदोत नधुर्मनसा च ते ॥१॥ प्राम्बिवाहात् परिचयं साचाबारेण चैतयाः घनिष्ठमथ नै कटावईकं कुरुतां भवेत् ॥ विश्वस्तले च बन्धुन यावत् परिणतो न सः ॥ ११ ॥ मांसारिकी स्थ हां न स पुन: अनुसरेत, तु किन्तु अब उदाहे स्वस्य श्रेष्ठां विचारणां पित्रो. रक्षकाणाप सपका शुभां माथाम् अनुसरेत्। तब खेच्छाचरणे दोषमाह अविचारसमिति। विवाहे अवि- चारणम् अाहत्यं खलु विपदा हेतुः, तरण्यः तरुणा: सदा अवहिताः सन्तु । । कथं कृतार्थता सखच तंदाह हतार्थताया इति । यत्र तयोः तरुणीतरखयो. इच्छया तेषां पिटमाटरक्षकासाप विक्रिमा विचारणा सम्मिलिता तब कृतार्थताया: सखस्य च प्रतिभूः। १०। मनोनयनमाह नयेतामिति । उभौ तरणीतरखौ मनसा नयेतां परस्परमिति शेष:, : पिबमाबरक्षकैः पुनः अनुमोद्यत तभनोनयनमिति शेषः, ते पिटमारक्षका: वा मनसा नयेयुः उभाभ्यां तरणीतरणाभ्याम् बइमोडीत। ११। प्रागिति। विवाहात पाक उभौ रतयोः परिचय साचाला- रेख घनिष्ठम अथ नेकचवह करताम यावत् सः परिचयः विश्वलले बबवे परिणतः न भवेत् ।

·१२८ नवसंहिता। बन्धूना रक्षकाणां वा सनिधौ स भवेत् पुनः । तं जातु नानुमन्येरन्नयथोचितमत्र तु ॥ १२ ॥ सन्ति तत्र चरित्रं ये बातयन्तो हि गोपितुम् । जगुप्सिततमचनो विवहन्त परसरम् ॥ मन्वानास्तेन पापञ्च प्रच्छदैमुस्तपामिति ॥ १३ ॥ अपविवः सचोहाहः सामाजिकविपत्करः । यत्र स्याहसञ्चारः प्रागकोतिरही भयम् ॥ १४ ॥ विनष्टनीतिकाः शोधयितु चेप्यौवनानि ते । इच्छन्ति चानुतापश्च सरलं दर्शयन्ति च ॥ विवहेयुः पतितानामुहारेणेशेन तु । समाजस्योपकारः स्यादसंघयमहो पुनः ॥ पावित्रा परमेशस्य रहस्य जातुचिन्न तु । अणुमात्रेण हौयेतोत्सृज्येत अपवित्रता । यत्तबिधा विशुद्धेषु मा विक्षदवधानवान् ॥ १५ ॥ १२। बन्धूनामिति। बन्धूनां रक्षकाणं वा सन्निधौ स: परिचय: पुन: भवेत्। अत्र तु जातु कदाचित् अयथोचित त परिचयं न अनुमन्य रन् रक्षका रति शेषः। १३। सन्तौति। सब ते सन्ति ये चरित्रं धातयन्तः गुमिततमम एनः च गोपितुं तेन विवाहेन पाय पां च प्रच्छदयः इति मन्याना: परखर विवहन्ति। १४। अपवित्र इति। सच उदाहः अपवित्रः सामाणिवाधिष- करः, यत्र प्राक् विवाहादिति शेषः गर्भधारःखात पोषकीर्ति:, भव भयहे सुः। १५। विनरेति। विमरनीतिका; ते चेत यदि जीवनागि ·विवाहः । चैहिकाय तु। नरनाोन पनौ स्यात् पतिकाधिकः क्वचित् ॥ १६ ॥ मण्डली बहुमत व बहुपत्नीलमेषु च । निषेधति न बन्धात्व चिररोगित्वमप्युत ॥ व्यभिचारिल मेकवनियमस्य विलङ्कने। विवाहे न्याय्यमित्यत्र छलं मन्येत जातुचित् ॥ १७॥ अन्योऽन्यं न त्यजेयुन विवहे युर्विवाहिताः ॥ १८ ॥ क्रोर्यस्य व्यभिचारस्य तथानभिमतस्य च । हेतोस्यागोऽनुमोद्यत नान्योऽन्यस्य तु जातुचित् ॥ १८ ॥ बान्धवैरनुमोद्येत चेदिचारालयैः पुनः । पार्थिवैः स सयोगाय सुखाय न पुनर्दिव्यमादेशमपक्षन्त प्रभोहि ते ॥ २० ॥ शोधयितुम इन्ति मरलम अनुताप च दर्शयन्ति, विवह युः। अम- प्रायम ईन पतितानामुद्धारेण तु ममाजस्य उपकारः स्यात् । अहो पुनः यत परमेशभ्य गृहस्य पावित्रा जातुचित न अणमात्रेण हौयेत, उत्मज्यन, विशुद्धघु तबिधा हि अपवित्रता मा विक्षत् तत्र अवधानवान् भवेतिषः। १६। एकपतिकवकपनीकत्वे यह नरनार्योरिति । नरनायो: पत्री पतिः वा कचित एकाधिक: न स्यात् । मण्डलोति। मण्डली बहुभर्तुत्वम् एघु नरेघु च बहुपत्नीत्व निषेति। बन्ध्यव चिररोगित्व व्यभिचारित्यम् अपुरात अन विवाहे एक- त्वनियमस्य विलङ्घने न्याय्यं छलम इति जातुचित न मनात । १८। नात्र त्यागो विदात इत्याह अन्योन्यमिति। विवाहिताः अन्योन्य न त्यजेयुः, न विवई युः। १६ । व्यभिचारस्येति। क्रौर्यस्य नार्यस्य व्यभिचारस्य अनभिमतस्य च हेतोः अन्धोग्न्यस्य त्याग: न तु जातुश्चित अमुमोदोत। २० । बान्धरिति। स सागः चेन यदि वान्धव: पार्थिव: विचा- ·नवसंहिता। ईश्वरस्य विधिः पुण्वं विवाहबन्धनं पुनः । उदौरयति न च्छेदा जातु केनापि हेतुना ॥ २१ ॥ बद्धो अधिहि प्रभुणा मा छेत्सीत् पार्थिवः करः ॥ २२ ॥ सिहस्तगागो विमुक्ताश्च कर्तव्यालादिह । विवाहस्येति मन्वानाः कल्पनातः पुनर्यदि ॥ विवहन्ति च मोदिनमा भ्रान्त्या तहिषया प्रभोः । सिंहासनाने ते हि सार्बहुदारत्वदोषतः ।। सापराधा अहो सोच्या विवहन्ति च ये पुनः । तानवैधविवाहेन योजयन्ति परस्परम् ॥ २३ ॥ तेषां धर्ममतेनिक्यं भिन्नतापि भवेद्यदि । नरनार्योर्न तहेतोश्छिन्दुरुहाहबन्धनम् ॥ २४ ॥ रालयः पुनः अनुमोदत, सयोगाय ऐहिकाय सखाय च। न तु ते पुनः प्रभोः दियं स्वर्गीयम् धादेशम अपेक्षन्त । २१। ईधरस्येति। ईधरस्य विधि: पुन: विवाहबन्धन पुण्यं पवित्रम उदौरयति । जातु कदाचित् केनापि हेतुना न छेदयम् तदिति षः । २२। बवाति। प्रभुणा ग्रन्थिः हि बहः, पार्थिवः करमा केसीत् तमिति शेषः। २३। ईघरस्यति। त्याग: मिडः, इह विवाहस्य कर्नयवालात विसक्ताः च इति कल्पनात: मन्वाना; यदि पुन: तविधया मोदिन्या धान्या विवहन्ति, त प्रभोः सिंहासनाये बहुदारवदोषतः सापराधा: स्युः बहो ते शोच्याः, ये विवाहन्ति ये च पुनः तान परस्परम अवेधविवाहेन योजयन्ति। २४। तेषामिति। तेषां नरनारीणां यदि धर्ममतं अनेक भिन्नतापि भवेत , तहतोः नरनार्यो: उदाहरवा न छिन्युः ।

·विवाहः। एकधर्मावलम्बी चेत् पतिः पत्नी च पाक तयोः । एकः खौलतवान् धम्मान्तरमन्यस्ततो यदि ॥ अस्वीकरोति तेनाव योगं वाभौ कियद्दिनम् । तमूर्यकुरुता पश्चात् सम्पदावान्तरं पुनः ।। त्याकस्सा रहाति न तच्छलमहो भवेत् । विवाहेऽन्यतरस्यात्र कुर्वीतात्मार्पणस्य च । विश्वासस्य च दृष्टान्त खं दान्त न हि चेतसा ॥ २५ ॥ मतभेदः स्वभावो वा नौति दौल्यमेव वा। सामयिकन्तु चेझेदविवादकारणं भवेत् ॥ सम्मेलनाय यत्नः स्याच्छोधनाय च सर्वथा । यावजीवं जातु वैवाहिक सम्बन्धवाध्यते ॥ नास्वीकार्यं भजेयातां नथबन्धलमत्र न ॥ २६ ॥ २५ । एकधर्मति । पेत यदि प्राक पतिः एकधम्मावलमी पनीच एकधम्मावलम्बिनी, तयोः एकः धम्मान्तर स्खौलतवान्, ततः अन्धः यदि तेन धर्मान्तरमहोत्रा अत्र धनान्तरे योगम अस्वीकरोति, अथवा उभौ किर्याह त धर्मम ऊर्यकुरा, पश्चात एक: तच व्यक्का सम्पदायान्तरं रक्षाति अब अन्यतरस्य विवाछ बहो न छल भवेत, दाम्तेन चेतसा स्वम आत्मानम यात्मार्पणस्य च विधासस्य च हशाम्त कबोत। २६ । विवाहबन्धनस्य नित्यत्वमाह मतभेद इति। खभावः, सामयिक नीतिदौर्बलाम एव वा चेत यदि भेदस्य विवादस्य वा कारख भवेत यावलीव सम्मेलनाय शोधनाय च सर्वथा यब: स्यात, भातु कदाचित् वैवाहिक सम्बन्धवाध्यते, न अखौकार्ये, न पत्र भष. बन्धवं भजेवाताम। मतभेदः, ·१३२ नवसंहिता। मानव्यो मानवास्तस्मात् स्मरन्तु यहिवाहिताः । एकदा चे चिरावातस्यागो नास्तीश्वरालये ॥ २७॥ अतिसारुण्यसमये मृता पत्नी पतिम॑तः । चेन्जीवितो जीविता वा विवहतो यदीच्छतः ॥ वयोवृद्धौ तथाभूते साध चेन्न विचिन्तति । उहाहाय जीवन समर्थशाय बलिं चिरम ॥२८॥ कटयाइविवाद्यवं देशाचारानुसारतः । रक्षगीयंन विवहे देवगिानमननम् ॥ २८ ॥ न तु निकटसम्पका नारौं जातूहहेन्नरः । मममाविदनिसर्गवादनौतेः क्षतिकृत्तया ॥ ३ ॥ माटतः पिटतो वाष चतुःपुरुषमध्यगी। भ्राता ग भगिनो वाधैकतरः पूर्वजस्य तु ॥ पूर्वजो वा यदि स्यान्न तयोरुदाहबन्धनम् ॥ ३१ ॥ २७। मानव इति। तस्मात मानया: मानवाः स्मरन्तु यत क्षेत याद एकदा विवाहिताः, चिराय विवाहिता इति शेषः। व्यतः ईश्वरा- लये त्याग: नास्ति। २८। यतीति। अतितारुण्य ममये चेत यदि पनी टता पति: स्टतः, जीविता जीवितः वा वित्र हेत यदि ती इतः। वयोडो तथाभूते मतपत्रोकले स्तपतिकवे चैत ईशाय ईश्वराय जीवन चिर बलिम मम उदाहाय न विचिन्तति माधु तदिति पोषः । २६। अविवाह्यत्वमाह ने कश्यादिति । देशाचारानुमारत: मेकच्चात अविवाह्यत्वम रक्षणीयम्, एक शोणितमङ्गत न विवहत । ३०। नविति। मम्माविदनिमर्गवात मम्मपीड़ाकराम्बाभाविक- त्वात अनौत: नौनिविरुद्धत्वान क्षतिकतया न तु निकटसम्पकी नारी जातु कदाचित नरः उदहेत् । ३१। मारत इयि। माटत; अथवा पिटतः चतुःवषमध्यगौ .

·विवाहः। . उभयोः सम्मतरवाङ मनोनीतश्च रक्षकाः । उपायनै लिपिबन्धे ईदयेयुरथापरैः । विवाहसमयो दूरवर्ती चेत्तन्निबन्धनम् । ट्रढ़ौकतं युक्ततमममाधारगालक्षणम् ॥ विधातृराज्यविस्तारहेतुजातिविमेलकम् । आयौयेत मेलनं चेत् वागदानस्य विधिस्ततः ॥ प्राग्विवाद्यवयःप्राप्त रपीश्वरस्य सविधौ। माक्षिगाान्तद्यतः कुर्य रलङ्घ शुद्धिमत्तमम् ॥ ३३ ॥ वाग्दानविधिरेष स्यादुद्दाहश्च निबन्धनम् । धमतोऽत्र तयोः किन्तु दम्पत्योनानुमोदनम् ।। महवासस्य यावन्न वयसोदाहपूर्गाता ॥ ३४ ॥ . नारी नरः च, अथवा तयोः एकतर: पूर्वजस्य तु भाता वा भगिनो वा पूर्वजो वा यदि, तयोः उदाहबन्धनं म स्यात । ३२॥ मम्बन्धनिबन्धनमाह उभयोरिति। उभयोः तयोः नरनायो: मम्मत : मनोनीत : च अर्वक रक्षका: उमायनेः उपाौकनैः लिपिबन्धः अपर: उपाय: द्राठ्येयुः तन्निबन्धनमिति शेषः । ३३। विवाहेति। चेत यदि विवाहममयो दूरवत्तौ, तत निबन्धनं चेत दहीकर्त युक्ततमम, चेत् मेलनम असाधारणलक्षण, विधातुः राज्यविस्तारहेतुः, जातिधिमेलक' जातिहयोमलनसाधकम, विवाह- वय:प्रानः अपि प्राक ततः वागदानस्य विधिः आश्रीयेत, यत: तत मेलनम् ईश्वरस्थ साक्षिण सन्निधौ अलध शुद्धिसत्तम कुर्थः । ३४। वागदानेति। एषः वागदानविधिः अत्र धर्मत: उदाहः निबन्धन च, किन्तु बावत वयमा न उहाहपूर्थता, न तावत तयोः दम्पत्योः सहवासस्य अनुमोदनम्।

·नवसंहिता। - अभ्यञ्जनक्रिया जातिव्यवहारानुम, प्राग्विवाहदिवसस्य सप्ताहात् सा भवेदिह ॥ ३५ ॥ विविधैः सरभिद्रव्यस्तैखेन च सुगन्धिना । सम्भावयेहरं कन्धान्तत्तहासपहे पुनः ॥ अभिषिञ्चेबलेनाब बन्धुखजनसमवः । पुष्पाणि विकिरेत् माध्वनि कुर्युवर खियः ॥ सम्भावयन्यस्तवत्या प्राभिषा शुभकाञ्चितैः ॥ ३६॥ ततः प्रभृति चातोयधोषश्च भोजनोत्सवः । आमोदाहादसन्दोहविकाशः स्यात्तयागुहे ॥ ३० ॥ विवाहदिवसे पुष्पवलादिपरिणभितम् । दीपाधारर्वजैः सम्भावितं कन्यारहं भवेत् ।। विशेषतः प्राङ्गगान्तत् स्थानं वान्य तदर्थकम् ॥ ३८ ॥ ३५ । विवाहानुष्ठानमित: प्रत्यारभ्यते अभ्यजनेति । जाति- व्यवहारानुमारत: विवाहदिवसस्य मप्ताहात पाक सा अभ्यश्चनक्रिया रह भवेत् । ३६ । विविधैरिति । बन्धुखननसन्मयः बन्दुस्खननमार वर कन्या तत्तदामर हे विविध: मुरभिद्रव्ये: मुगन्धिमा लेले न च भावयेत , पर जलेन अभिषिक्षेत , पुष्याणि विकिरेत । तत्रता: वरखियः थाशिषा शुभकारित: सम्भावयन्धः शवनि कर्युः । ३०। ततइति। तयोः वरकन्धयोः एई तत: प्रति च बातो- घोषः भोजनोत मव: बामोदामादसन्दोहविकाश: च स्यात् । ३८। विवाहति। विवाहदिवसे कन्यायई पुष्यालयादिपरिशो- भित दोपाधारःव: सम्भावित भवेत । विप्रेषतः तदर्थ के विवाहा. निहिर तत प्राङ्गणम अन्च वा स्थानं ते: सम्भावित भवेदिप्ति शवः।

·विवाहः। १३५ बन्ध भिः स्वजनः सायं कुर्यात् सांयात्रिकं पुनः । विभूष्ये मं चोपवेश्य याने समुचिते वरम् ॥ कन्यारहे नयेयुस्ते वादिनालोकसङ्गताः ॥ ३० ॥ पिता वा रक्षका ज्येष्ठा वरपचे छुपस्थिते । खागतं हारि कुर्य से नयेयुस्त वर मुदा ॥ स्थाने चोपवेभयेयुर्विचित्रोच्चासने शुभे॥ ४० ॥ उपविष्टेषु सर्वेषु कन्याकत्ता समुत्थितः । उपासनान्त सम्मानेनातियोग्येन प्रार्थयेत् ॥ कनयेऽस्मिन् शुभे कन्यादानकर्मणि सम्पति । भवन्तश्चानुमन्यन्तां स्वस्तौति वाचयन्तु च ॥ ११ ॥ ते सर्वं युगपा युः स्वस्तौति ध्वनितो मुदा ॥ ५२ ॥ सम्मुखौनं वरं कन्याकर्तुराचार्यसन्निधौ। ३८ । वन्धुभिरिति। सायं पुन: खजने: बन्धुभिः सांयात्रिकं कुर्यात् । में वरं विभूव्य मसुचित याने च उपवेश्य वादिवालोकसङ्गता: ते सजना: बन्धवः च कन्याग्रहे नयेयुः। ४०। पिते ति। वरपचे हि उपस्थित पिता रक्षकः जोठा: वा सारि खागत कुर्य :, सदा त वरं स्थाने निर्दिष्ट नयेयुः शुभे विचित्रोचा- सने च उपवेशयेयुः। ४१। पद्धतिरारभ्यत उपविष्ट विति। सर्व घु उपविष्ट घु उपास- नान्त कन्याका समुत्थित: अतियोग्येन सम्मानेन प्राधयेत् । कि प्रार्थ- येत ? कर्तवास्मिन् शुभे कन्यादानकर्ममणि भवन्तोन्नुमन्यन्तां खस्नौति च वाचयन्तु। त इति। ते सब सदा वनित: सुखवाचा युगपत ब्रूयः- स्त'-इति। ४२॥

·नवसंहिता। वेदीसम्मुखभागे तु नयेत् तवासने शुभ ॥ निवर्तयेत् वक्ष्यमाणविधिना वरगां ततः ॥ १३ ॥ कन्याकर्तरि पुष्पैश्च गन्धद्रव्यैश्च भाजनम् । गृहीत्वाध्यं प्रतिगमतामित्यक्ते वरं पुनः ॥ श्रीमध्यं प्रतिगृहामीत्यरीकुर्यात् प्रतिग्रहे। एवं परिच्छदे चाङ्ग रोयके च समर्पिते ॥ ४ ॥ ततो वरे प्रस्थिते र वसिते च परिच्छदै । तस्मिन् मज्जारहे चान्तःपुरे ततो नयेत् पुनः ।। तमुक्त विधिना कन्याकी च महिनाजनः । वगावात वरं सम्मानये देवं समाहिता ॥ ४५ ॥ परिच्छदैरलङ्गारैः सुष्ठ भूषितया सह । ३ माम् अध्यं ४३ । मम्मुखोन मति। कन्याक: मम्म खीन वरम याचार्य- मन्निधौ वेदोमम्म खभागे तु तत्र भे आमने नयेत् । तत: वयमा विधिना वरमं निवनयेता ४४। कन्याकरोति। पुष्य च गन्मयश्च भाजने महोत्वा---'अयं प्रतिया ताम् ---इति कन्याकरि उक्त वर: पुनः प्रतियह प्रतिकामि'--इति उरीकुयात् । एवं परिच्छदे अनरोधक च मम- पित, ताथा--- कन्या की ----'एघ परिच्छदः प्रतिगद्यताम्। वर:- 'एघोव्ह परि छ प्रतिर हामि'। कन्याकता--'इदमङ्ग रोयक प्रति- राह्य ताम्'। वर:--'एबोहमङ्ग रोयकं प्रतिएकामि।' ४५। तत इति। ततः तदनन्तर तस्मिन् सजाग्रह प्रस्थित च ततः सजाय हात् अन्तःपुरे च त पुनः नयेत् । त वरम् उक्तविधिना कन्याकत्रों च महिलाणः समाहिता रण्यात एक मम्मानयेत । , ।

·विवाहः । कन्यया स वरो वेदौसम्मुखे तु परसरम् । सम्मखौनेन भावन वियेत् खसासनं तदा ॥ ४ ॥ स प्राचार्यस्ततः पृच्छत् वरं कन्याञ्च सम्मतिम् । श्रीमनमुक एतां श्रीमती माल्यवान् किम् ॥ पनौत्वेन ग्रहीतुं भोः, श्रीमत्यमुकि किंपिमम् । पतिनामकं श्रीमन्तहीतुं त्वमिच्छसि ॥ पोमितीह तयोः प्रत्यक्तयोभारार्पणं भवेत् ॥ ४७ ॥ शाकादिकं पिट पितामहनामान्यदीरयन् । वरस्य कन्याकत्ता स साक्षात्कारे परस्य च ॥ भारं समर्पयेत् सोऽपि वरो नामान्युदीरयन् । पिट पितामहानाच कन्यायाः परमेभितुः । स्वीकुर्यात् सन्निधौ भारग्रहणं स्वस्ति वाचयेत् ।। न धर्मण न चार्थन न भोगेन कदाचन । त्वयेयमतितरित व्यत्युक्ते स वरः पुनः ॥ न जात्वभिचरिष्यामौमामित्युक्तिमुदीरयेत् । दत्तिगान्त न विधिना मानयेत स पिता वरम् ॥ ४८ ॥ ४६ । परिच्छदौरिति। परिछः अलङ्कारः परि छः अलङ्कारः सष्ठ भूषितया कन्यया मह म वरः वेदीसम्म खोनेन भावेन स्वखामनं तदा विशेत् । ४७। सइति। ततः स आचार्यः वर कन्यां च सम्मति एच्छत ।- 'श्रीमनमुक, किन्व मेतां श्रीमतीमसको पत्रोवेभ ग्रहीतुं कृतसङ्कल्प: ? श्रीम- वसकि, किन्वमिदं श्रीमन्तममुकंपतित्वेन यही सतमल्पा १ ओमितौह तयोः प्रत्युक्तयो:-वर:-'योम्' कन्या---'व्योम्'–भाराण' भवेत् । - ४८ शाकादिकमिति। स कन्धाकर्ता शाकादिकं वरस्य पिटपितामह- नामानि च उदीरयन् परस्य परमेश्वरस्य च साक्षात्कारे भार समर्पयेत् । तद्यथा--कन्याकली-अद्य असके शाके असके मासि असा तिधौ - ·नवसंहिता कन्याया दक्षिणं हस्तं वरो दक्षकरेण च । आदद्यात् पुष्पमाल्येन बध्येयातां पुरोधमा । प्रौतिग्रन्वितया तौ च करौ तत्र वरस्ततः । कन्या चैवं प्रतिजानीयातामौवरसन्निधौ । साक्षित्वेन परेशस्य श्रीमतीममुकौं अहम् । खां पत्नीखेन वैधेन स्वीकरोम्यद्य सत्कृताम् ॥ साक्षित्वेन परेशस्य श्रीमन्तममुकं अहम् । त्वां पतित्व न वैधेन स्वीकरोम्यद्य सत्कृतम् ॥ उभे उदौरयेतां तौ मन्त्रानेतान् पृथक पृथक । सम्पदि विपदि च दुःखे सखे च सस्थत्वे विपरीते। कल्याणं तव नित्यं महता यत्नेन वईयामि ॥ यदेतत् हृदयं मम तदस्तु हृदयं तव । यदेतत् हृदयं तव तदस्तु हृदयं मम ॥ यएते हदये नौ स्तानुभयोरीश्वरस्य ते ॥ सबमाक्षिण: परमेश्वरस्य पवित्रमन्निधावसष्या: मालद्वाराया: मपरिच्छ- दाय : प्रियतमाया: कनमाया नौमत्या अमुक्या भारम् असकस प्रपौत्राय अमु कस्य पौत्राय यमुकस्य पुत्राय श्रीमते व्य मुकाय तुभ्या -भर्पयामि। वर:--अमुकस्य प्रपौत्रया: व्यसकस्य पौचा: कामकस्य पुत्रा: श्रीमत्या अमुक्या भार खोकरोमि। न धम्मति कनगा कभी-धर्मण अथण भोगेन मातिचरितया वर:...-नातिचरिष्यामि। म पिता कनाका दक्षिणान्त न विधिना वर मानयेत । सद्यथा-व्यदा सुकं मासि ब्यके पक्ष अमुके दिवम यसक्यो तिथी एत कुभकनााभारसम्पदानकर्मण: साङ्गतार्थ दक्षिणाम्वरूपसपम्यि नागोयवस्तु जान नौअसकाय वराय अमितमामाय तुभ्यमह सम्पददै। वरः--स्वस्ति । त्वयेयम् ।

·विवाहा। वरः-सखी भव खननु ते भवामि सखा, प्रभिदोत न सस्थमावयोः । कनगा--सखा भव त्वं ननु ते भवामि सखी, प्रभिद्यत न सख्यमावयोः । प्रार्थना-रक्षोऽस्याः प्रतिज्ञायाः सहायोभव मेमो॥४॥ ततोऽनुशिष्यादाचार्य एवं तौ दम्पतो तदा । करुणामयदेवस्य प्रसादादद्य तस्य च । पवित्रसन्निधौ बहावुहाहशृङ्गलेन तु ।। स्वस्यवोन्नतिमाधाय स्वान्त जीवनवम नि । एकाकिनी व्यचरतमद्यावध्यधना पुनः । वैवाहिको गुरुभारो न्यस्तोऽस्मिन् युवयोः करे । सोपाने प्रथमे पादं न्यस्यथोच्चद्य सङ्गले ॥ कनााया इति। वरः कनगाया: दक्षिण हस्तं दक्षकरेण च दक्षिणहस्तेन यादद्यात् । पुरोधसा पुरोहितेन प्रीतिग्रथितया तौ च करौ बत: पुष्यमालान बध्येयाताम्। ततो वर: कनया च एवम् ईश्वर मनिधौ प्रतिजानीयाताम्। वर:-पवित्रपरमेश्वरस्य साक्षित्वेन श्रीमतो- मसकी त्वामहम् अद्य वैधपत्रीत्वेन खोकरोमि। कनगा-पवित्रपरमे- भरस्य साक्षित्वन श्रीमम्तमसकन्वामहमा वैधपतित्वेन स्वीकरोमि। उभे तौ एतान् मन्त्रान् एथक् एथक् उदीरयेताम्। वरः--सम्पदि विपदि, सुखे दु:खे, सस्थतायामसुस्थतायाध तव मङ्गलसाधने यत्रवानस्मि । कना-सम्पदि वियदि, सुख दु:खे, सस्थतायामसस्थतायाध तव मङ्गल- माधने यत्रवत्यसि। बर:-यदेतत् हदयमित्यादि। कना-यदेतत् उदयमित्यादि। वरः-सखी भव त्वमित्यादि। कनाा-सखा भव स्वमि- वादि। प्रार्थना.--वर:-हे परमेश्वर अदा उदाहप्रतिज्ञाया: परिपालने त्वं मम महायो भव । कनया चतधा। ४६॥

·नवसंहिता। पार्थिवस्य जीवमस्य क्षिपेवायां पदानि च । अवधानेनावहितौ भवेतं यत् कदाचन ।। पार्थिवमोहजालेन माभूतमाताविह। ऐहिक सखभोगच बब्बा सौभाग्यसम्पदम् ॥ .विमाष्टन्तु दातारं रक्षन्तौ निर्भर सदा। सत्यस्वरूप चानेगानाकल्यापासखसम्पदाम् ॥ वईने प्रयतेयाथां सर्वस्मिन् ग्रहकमणि । स्मरतं ब्राह्मधर्मस्य धुपदेशमिमं शुभम् ।। "ब्रह्मनिष्ठा एहस्थः स्यात्तत्त्वज्ञानपरायणः । यद्यत् कर्मम पकुर्चीत तडह्मणि समर्पयेत् ॥" समर्पयतं तम्म युवधारीश्वराय हि। सञ्चस्मानियतं रचेत् स युवामभिवात् स्वयम् ॥ कुरुतं निलयं नित्यं युवयास्तद्ग्रहं तथा । सुखं नवविधानस्य मन्दिरं पावनं महत् ॥ ५ ॥ - ५०। ततः प्राचार्यः एवं तौ दम्पती तदा अनुशिष्या --- करुणामयदेवस्य प्रसादात् तस्य च पविवसनिधौ युवास इलेगा. बड्डौ। अद्यावधि खस्येवोन्नति मनस्याधाय एकाकिन, जौवनवत्मनि यचरतम्। अधुना युवयोः करेमिमन् गुरुवें वाहिको भारोगातः। अदा पार्थिवजीवनस्य प्रथमसोपाने पाई नास्यथः । अवधानेन पदानि क्षिपेयाचाम्। अवहितो भवेतं यत् कदाचन पार्थिवमोहजालनाती मा भूतम्। ऐहक सुखभोग सौभाग्यसम्पच ला मा दातार विमार्यम्। सत्यस्वरूप निर्भर रक्षन्ती सदानमोनाकलयाणसुखमभ्यदा वईने प्रयतेयाथाम् । सर्वस्मिन् गृहकम्मणि बाभधम्मस्य शुभसपदे: सरतम् । “ब्रह्मनिष्ठो ग्रहस्थ: स्यात्तत्वज्ञानपरायणः । यदात् कम्मे ·विवाहः। १४१ श्रीमंत नियतं पवमा मङ्गलस्य विवईने । विनियुक्तो भव मास्तो हस्ते ते पभुणा खयम् ॥ संसारस्य तु भाराऽयमद्य गुरुतरः खलु । निर्वतय वौहत्य प्रवृत्तौरसतौस्तव ।। पुणत्वचवं नित्यं समभावं दमासच। विविधासच रच व जीवनस्य यथा तव ॥ स्वस्यात्मना मङ्गलस्य कईने यबवांस्तथा। पनौं वम नि पुरखे च नेतुं सत्यस्य तां भव ॥ गृहकृत्येषु तां नित्यं कल्याणकृत्स संरताम् । संरक्ष शिक्षया दृष्टान्त न यत् सा चरेचिरम ॥ सखीव नियतं सत्यसुखबमनि ते ध्रुवम् ॥ ५१ ॥ कर्मणा मनसा वाचा श्रीमत्यमकि नित्यदा। अनुतिष्ठान तत् कर्म यत् स्यात् पतिहिताय ते ॥ - प्रकबीत समाथि समर्पयेत् । सर्च हि युवयोः तममा ईश्वराय सम- प्रयतम् । स स्वयं युवा सर्वस्मादमङ्गलात् नित्यं रक्षेत्। युक्योनिलयं तस्येचरख गृहं, तथा महत् सुखं नवविधानस्य पावन मन्दिरं कुरुतम्। श्रीमनिति। श्रीमन्नसक, वं पत्नया मङ्गलवईने नियुक्तो भव, तव हस्ते रस्य स्वयं प्रभुणा संसारस्य गुरुतरोग्य भारोनास्तः । सती: प्रवृत्तोर्वशीय नित्यं पुण्यतत्वच मिव तय । जीवनस्य विविधास च दशासवं समभाव रक्ष। यथा तव स्वस्थात्मनो मङ्गलवईमे, तथा पुण्य सबख वर्म नि पानौं नेतुं यनवान् भव । शिचया दृष्टान्तन नि तां कलायात्स रहार्बघु संरतां रक्ष यत् सा सबसखवत्म नि चिरते सखीव चरेत् । तवा- ·नवसंहिता। एकान्तमनमा तस्योपरि खापय निर्भरम् । हितार्थ ते यदवावं दिशत्यवानुतिष्ठ तत् ॥ पत्ये भक्तिमती स्थास्वं साधकर्मणि सोधमा । विवादो वाऽमिताचारो माभूखत्तः कदाचन ॥ चिन्तां वाक्यच कार्य पवित्र रच सन्ततम् । नित्यं पतिसहाया स्या नियुक्तात्मोन्नताविह ॥ १२ ॥ आशीर्वचनमेवं स आचार्यः समुदीरयेत् । शाश्वतस्य च सत्यस्य शान्त भवतु वमनि ॥ चिरं विचरितुञ्चेशः सहायः करुणालयः । दम्पत्योभू ण्यत्वव शिवं सत्यञ्च सन्दरम् ॥ यत् किञ्च तेन सण निलयं सखिनो चिरम् । मण्डल्यान्तु करोत्वस्य नतनस्य विधेरिह ॥ ५३॥ १२। कर्मणेति। श्रीमन्नमुकि, यत् कर्म तव पत्हिताय स्यात् कम्मेणा मनमा वाचा तदनानुतिष्ठ। एकान्तमनसा तस्योपरि निर्भर स्थापय, यदेवा तव हितार्थ दिशति तदत्रानुतिष्ठ। पब्बे भक्तिमती, माधुकम्मणि सोद्यमा स्थाः । त्वत्त: कदाचन विवादोमिताचारो वा माभूत। सम्त तं चिन्तां वाक्य कार्यक्ष पवित्र रत, पतिसहाया नित्य- मात्मोन्नती नियुक्ता स्याः। ५३। आशीर्वचन मिति। समाचार्य: एवम् आशीर्वचनम् उदी. रयेत्। ईय: करणालयः शाश्चतस्य सत्यस्य शान्तच वत्म नि नित्य विचरितुं दम्य त्योः महायो भवतु, यत् किष सय शिवं सन्दरण समे तेन तयोनिलय भूधयतु, अस्य नूनविधेर्मला तो चिरं सखिनौ करोतु।

·विवाहा २४३ निर्वतदनुष्ठानं सङ्गीतेनापयागिना । शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति समुदीयात सङ्गतः ॥ ५ ॥ यत्रास्ति संशयः सन्ततीनां दायाप्तये ततः । साधिवयसमक्षन्तु राजपूरुषसन्निधौ ॥ कुर्यातां स्वाक्षरादींश्च तासामधिकृते रिह ॥ ५५ ॥ इति विवाहकम्म। अन्त्येष्टिक्रिया। माभूलघुत्वमौदास्यं मृत्युकाले धुपस्थिते ॥ १ ॥ अस्माल्लोकाचान्तिमं तत् प्रयाणममरात्मनः । दृश्यं स्याहम्भीरं प्रास्तुतिकव्यापार एव हि ॥ २ ॥ ५४। निर्वयेदिति। उपयोगिना सङ्गोतेन अनुष्ठानं निवर्तयेत् । उपासनार्थं सजतेः शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति समुदोर्यंत । ५५ । यति। ततः यत्र मन्ततौनां दायाप्तये संशयः अस्ति तत्र साचित्रयममच राजपूषधसन्निधौ तासां सन्ततीनाम् अधिकृते: अधि- कारार्थम् दायस्यति शेष: खाचरादीन् च कुर्यातां दम्पती। रति विवाहकम्मे । म्त्य १। अन्त्येषिक्रिया वक्तुमाह माभूदिति । काले हि उप- खित लघुत्वम् औदास्यं वा मा भूत, तत्कालस्य गाम्भीर्यपूर्णत्वात् । २। यसमादिति। अस्मात् लोकात् अमरात्मन: अन्त तत् प्रया सगम्भीर वाय प्रास्तुतिकयापारः एव हि स्यात् ।

·नवसंहिता। स व्यवस्थापयेदावं वाता पार्थिवमात्मनः । परलोकं विधिपूचं मिलितेभ्यस्ततः स तु ॥ बन्धस्वजनदासेभ्यो रहीयाद्यानसम्मतिम् । आशिषं चम्बनं मानं दद्यादन्तिमवाचनम् ॥ ३ ॥ भय्यापागतास्त पि ब्रयुवाचस्तथान्तिमाः । यच्छेयुच्च यतात्मानः प्रयागानुमति शुभाम् ।। १ ।। ऐहलौकिककर्तव्यमेवं सम्पादयन् स तु । वाधेभ्यो विषयेभ्योऽत्र निवृत्यान्तर्विरेत्ततः ॥ कृत्यं प्रास्तुतिकं नितयितुं पारलौकिकम् ॥ ५ ॥ प्रिया निकटसम्वन्धा ज्येष्टा अध्यात्मवम मि । तत्र गम्भौरनियाणे कुव॑न्त स्य सहायताम् ॥ ६ ॥ ३। परलोकगमनोमुखस्य कर्म यमाह मइति। स परलोक याता अात्मन: पाथि वं दाय विधिपूर्व व्यवस्थापयेत्। तत: तदनन्तर म तु मिलितेभ्यः बन्ध स्वजनदासेभ्यः यानसम्मति प्रयागसम्मतिम राहीयात। आशिय चुम्वन मानम् अन्तिमवाचः दद्यात् तेभ्यो यथोपयुक्तमिति शेषः। ४। मिलितानां कर्म यमाह भय्यति। शय्यापारमा ते अपि तथा अन्तिमा: वाच: युः, यतात्मानः शुभां प्रयाणानुमति' च यच्छेयुः ५। प्रयातुः परलोकगमनममुचितवयमाह ऐहलौकिकेति। म प्रयाता तु एवं रेहलौकिककर्मयं सम्यादयन् वाद्येभ्यः विषयेभ्य: निवृत्य पारलौकिक परलोकगमनसम्पौन प्रास्तुतिक सत्य निर्वर्तयितुं तत: अन्तः वित्। ६। अपरेषां सत्यमाह प्रियारति। प्रिथाः प्रियजना: निकटसम्बम्बा: खनना: अध्यात्मवत्म नि ज्येडा: तत्र गम्भौरनियाणे सस्य सहायता कञ्चन्तु।

·। प्रार्थनाध्ययनं बोतं स्तोमौतमेव च। अन्यत् तत्सममस्य तैः सम्पायवेन बोषितः ॥ विश्वासावानुतापायाशावै स्यात् पारलौकिक वस्तुलेऽसौ पुनीग्रत् तत्र पूर्णप्रमाणतः ॥ ७ ॥ अनन्तजलवेः पारे दण्डायमान इत्यसौ। तदानुभाव्यतां तूर्ण विश्वासपोतमाश्रयन् ।। दूरवर्तिनि निलये यास्यतीति च सम्पति ॥८॥ अनुभवतु कलाणी माता क्षेहमयी त्वमम् । नेतु तत्रामुना नित्यं विद्यमाना महर्षिभिः । आइयमानः सानन्दध्वनिभिवेति तत्त्वतः॥८॥ अतोऽस्याः संस्तेश्चिन्ता वासनाम कदाचन । मा परिभूदार्तनादो मा वैषीत् क्रन्दन पुनः ॥ साहसच तदा सर्बो अवस्था मिलितास्तथा। भवन्तु यत् समावस्था स्यादस्य रचिता दृशोः ।। । प्रार्थनेति। प्रार्थना, औतम् अध्ययन स्तोत्रं सङ्गीतम् एव च तत्- समम् अन्यत् असो प्रयाने ते: स्वगणादिभिः सम्यादाम्। येन सङ्गीता- दिना विश्वासाय अनुतापाय व्याशाय बोधित: तत्र पारलौकिके वस्तुत्व असौ प्रयाता पुनः जायत् स्यात् । अनन्त ति। अनन्तजलधेः पारे दण्डायमानः इति तूर्ण विश्वास- पोतम् व्याश्रयन् दूरवर्तिनि निलये सम्पति यास्यति इति च असौ याता तदा अनुभाव्यताम्। । अनुभवविति। माता कलयाणी स्नेहमयी तु अस परलोकप्रस्थित जन' सत्र परलोके नेतुम् व्यसना मह विदामाना, महर्षिभिः मानन्द- अनिभिः पाडूयमानः इति तत्त्वत: असौ अनुभवतु तैः १६ ·१४६ नवसंहिता। गतिः स्वर्गदिशा पवौदिया जातु भवेन तु । वचोभिमन्वणैर्वात म बन्धुर्ब सहायकः ॥ १ ॥ खजना बान्धवा पूर्वन पिचरगत पुनः । रचितुत खग जातु यबमातिष्ठत खतः ॥ उद्यतस्य खमहन्तु सहावा भवतास्य च । उद्यायाधहिमुक्तः सन् प्रभो म प्रकौतयन् ॥ ११ ॥ न किञ्चितामय्यायामस्तान मधुरं पुनः । पियान्नाम्नस्ततः सर्वे वे त सम्मानयन्ति च ॥ प्रौणयन्ति प्रयाणार्घमुद्यत कीर्तयन्ति ह । नामास्य करुणासिन्धोर्खादयन्त स्य तमनः ॥ १२ ॥ एवं स प्रस्तुतो दृष्टि निःक्षिप्य परमां ततः । १०। अतइति । अतः अतएव अस्याः संहतेः चिन्तावासमा कदाचन अस मा परिभूत पराभूतम् अधौर मा का?त, मा आमादः क्रन्दन' पुन: साहमच घीत् । तदा सर्वाः अवस्थाः तथा मिलिता: भवन्तु यत् अस्य समावस्या रक्षिता स्यात्, हुशो: गति: स्वादिशा भवेत् न तु मातु पृथ्वोदिशा। अब य: वचोभि: मनसः वा हर्षवर्ड कैरिति शेष सहायकः स बन्धुः। ११ । खनना इति। हे खजना: बान्धवाः यूयंत खगम् आत्मरूपिण पुनः पिचरगत यथा स्यात् तथा रक्षितु जातु न यत्रम् प्रातिष्ठत । स्वत: खम् उहन्तुम् उदातस्य अस्य सहाया: भवत, यत् विसक्त: सन् प्रभोः नाम प्रकीर्तयन् उद्यायात् । १२। न किञ्चिदिति। अत्र स्टत्युशयायी प्रियात् नाम्नः ईश्वरस्येति पोय: न पुन: किक्षित् मधुरम् अस्ति। तत: ये सर्बे प्रयाणाम् उद्यत' तमस्मानयमित प्रीण यन्ति च अस्य करवामिन्योः नाम कोयन्तु अस्य तत् मनःादयन्तु न्युभयनिरसनेन भगवद्भक्ताह के खेति शेषः ।

·पष्टिः। पावर्तिषु नवने निमौल्य पान्तिमहदा । प्रभोर्वाही तदात्मानमर्पयेत् ससमाहितः ॥ १३ ॥ हृदय भान्तभावेन प्रार्थयतु ततः पितः । शान्त सवं वक्षसि ते प्राप्त शान्ति चिरन्तनीम् ।। अर्थये चानुमन्यख बमाशा नित्यकालिको। पिता माता प्रिवस्वच्च मय मां मे एहे सखे ॥१४॥ गताः प्राणाइति वैये वदत्यस्य कलेवरम् । धौतं सुगन्धिसमितं कुयात् केमप्रसाधनम् ॥ नवीनवस्त्रयुम्मन सम्भावितमनन्तरम् । भय्यायां नूतनायाञ्च भयानं छादितं पुनः ।। शुक्केन वासमा नबेनानावतमुखं तदा ॥ १५ ॥ १३ । रवमिति। एवं म: प्रस्तुत: तत: पाववसिंधु चरमां दृष्टिं नि:चिपा शान्तिमहदा शान्तियुक्तहृदयेन नयने निमौला सममाहितः तदा यात्मान प्रभोः वाहो अर्पयेत् । १४। हृदयमिति। ततः तदनन्तर हृदय शान्तभावेन प्रार्थयतु । हे पित: सर्व शान्तम् (निरत्तम्।। ते तव वक्षसि चिरन्तनों शान्ति प्राप्तुम हि व्यर्थये अनुमन्यख (तां शान्ति मिति शेषः)। त्व नित्यकालिको यामा, त्वष पिता माता प्रियः, मां ते सखे रहे नय- शान्तिः शान्तिः शान्तिः। १५ । गताइति। गताः प्राणा: इति वेदो वदति, यस्य कलेवर धौत सुगन्धिममित सुगन्धियुक्त के शप्रसाधन' कुर्यात्। अनन्तरम् नवौनवखयुग्मेन सम्भावित कलेवरमिति शेष: नूत्रायां शय्यायां शयान पुनः नूबेग शुख्खन वासमा अनारतसख यथा स्यात् तथा तदाच्छादित च कुर्यात्। .

·१३८ .. नवसंहिता। पाटलापुष्पस लिलैः सिक्ता पुष्य नवेस्ततः । नानावर्णविचिबस्तु भय्या स्थादाचिता शुभा ॥ १६ ॥ प्रधानाः पोकिनस्तत्र प्रयात परिवष्टा च । जानूपर्यु पविष्टास्ते प्रार्थयेरन् समाहिताः ॥ शोकात्तानां परमेश विधेहि करुणां प्रभो। विमोचयाशुसम्पात गान्तिनिःखसितं तव ॥ उहिग्नेषु च चित्त षु परयात चिरन्तन । परात्मन् तव शान्तिवानन्दं बमात्मने चिरम् ॥ विधागायालये दासं सौभाग्यविपुलं कुरु ॥ १७ ॥ विश्रुतायाञ्च वात्तायां कुट्टौरे वितते शुभे। मिलिता बान्धवाः स्युस्ते नीतं यत्र कलेवरम् ॥ गतेषु चरमां दृष्टिं निपात्य तेषु मोकिषु । प्रधानो वा पुरोधा वा पुष्पमालां शवोपरि। वितानयत् मुखं तस्य च्छादयेत् तदनन्तरम् ॥ १८ ॥ पाटले ति। पाटलापुष्यमलिले: श्वेलरक्तवर्ण युक्त पाविश घे: गोलाच इति खात: वामितेः सलिले: सिक्तो तत: नामावविचित्र: पुष्यैः तु शुभा शय्या आचिता स्यात् । १०। प्रधानाइति । तय प्रधाना: ते शोकिनः प्रयास जन परिवेश च जानूपर्युपविष्टा: ममाहिता: प्रार्थयेरन्। प्रार्थनामाह शोकातीनामिति । है शोकानाम् प्रभो परमेश, करणां विधेहि, अश्रुसम्पात' विमोचय, अत्र तव शान्तिनियमित प्रेरय । हे चिरन्तन परात्मन्, यात्मने चिर' तव शान्तिम् आनन्द च विश्राणय, तव आलये दास सौभाग्यविपुल १। विश्रुतायामिति। बान्धवाः ते वासीयो विश्रुतायां च यत्र कले वर' गोततब वितते शुभे कटोरे ग्रहोगे मिजिता: साः। चरमा ·अन्येष्टिः। १४८ परोधाः पार्थ येतेवं बन्धस्वजनमध्यगः । “जनानां जातिमंघस्य चिरन्तन परेश्वर ।। करे नियतयो यस्य तवासन्तोऽथ यस्य ते ॥ गभीरशोकमत हृदयैरशुसभृतैः। नेरयमुपैमस्वां विनयेन पियस्य नः ॥ भातुर्हि मत्पुरमांश्च सन्तप्तान् कृतवान् शुचा । निःक्षिप्तवान् परीवारान् शोके वाक्यातिगे प्रभो ॥ पश्य करुणानेवेण हे पितः करुणानिधे । असहायानिमान् शोकसन्तप्तान् ये निपातिताः॥ धली सम्यग्भग्नचित्ता हादयोत्यापय विमान् । सहायोभव चास्माकमपंगायात्र ते विभो । भवेम यत् क्षमा वक्तं भवखिच्छा यथा तव । मिथ्या सवं परमेश सत्यं त्वं केवलं प्रभो ॥ इहामुत्र ततस्त्वां नः सर्वस्वं कर्तुमौखर । शिक्षयायं हि नो भ्राता संसारस्य निबन्धनात् ॥ विमुक्तश्चिन्तनाद्दःखाद् भावात् सर्वविधात् पुनः । अनुरहाण यद्यातुरात्मास्य मङ्गलालय । ननायां वसतौ वृद्धि गन्ता स्यान्नितरां त्वयि ॥ विश्वासेऽनुग्रहेणायं तवामेधन शुद्धिमान् । चिरं चिरन्तनं सौग्यमानन्द लभतां त्वयि ॥ १८ ॥ दृष्टि निपात्य तेघ गतेषु शोकिघु प्रधानः पुरोधाः पुरोहितः वा शवोपरि पुष्पमाला वितानयेत, तदनन्तर तस्य प्रयातस्य मुख छादयेत् । १६ । पुरोधा इति । बन्धुखजनमध्यग: पुरोधा: पुरोहित: एक प्रार्थयेत ·१५० नवसंहिता। शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति सबै ब्रूयुः समागताः ॥ २० ॥ भोकिभिः खजनैमिवैरनुयात कलेवरम् । भद्रोचितायां खड्डायामुपरि खापित तदा । नयेत् श्मशाने गाभोयाणोपयुक्तेन सर्वथा ॥ २१ ॥ रजन्या घोरयामे च मेष वर्षति वा यदि । विघ्ने चान्य विधे वापि स्यात् कालापेक्षणन्तदा ॥ २२ ॥ -हे चिरन्तन परेश्वर, यस्य तव करे बनानो जातिसंघस्य नियतयः, यस्य ते सन्निधौ बयमसन्तः, तत्वो चय' गभीरशोकसन्तप्त : हृदय : अश्व- सम्म ते: नेत्र: विनयेन च उपेमः । प्रियस्य हि न: भातुः म्टत्युः अस्मान् शुचा मन्तमान् शतवान्, परीवारांच वाक्यातिगे शोके नि:क्षिप्तवान् । हे प्रभो, हे पिस: करणानिधे अमहायान् रमान् शोकसन्तप्तान् पश्य, ये सम्यक् भग्नचित्ताः धूलौ निपातिताः। इमान् उत्यापय, मादय, तुभ्यम् अस्माकम् अपंगाय सहायो भव यत्, हे विभो, वक्तं समा भवेम यथा तव इच्छा, तथा भवतु । हे प्रभो परमेश, सर्व मिथा, केवल त्वं सत्यम्। ततः, हे ईश्वर, इहामुत्र त्या सर्कसं कर्तु न: शिक्षय । अयं हि न: भाता (भगिनी वा) संसारस्य निवन्धनात चिन्तनात् दुःखात् सर्वविधात् भारात् पुनः विमुक्तः। बहरहाण यत् यातुः अस्य यात्मा, हे मङ्गलालय, नूबायां वमती नितरां त्वयि विश्चासे िगन्ता, तव अमेयेन अनुपहेश भुद्धिमान् अब चिरमान सौखाम चानन्द' त्वयि चिर लभवाम। २०। शान्तिरिति। समागताः सः शान्तिः शान्तिः शामित: इति बूयः। २१। शोकिभिरिति। शोकिभिः खनन: मिनः अनुयात भदो- चितार्या खट्टायाम उपरि स्थापित कलेवर तदा सर्वथा उपयुक्तीन गाम्भीर्य सामान नयेत् । २२। रजन्या इति। पेतु यदि रजबा; घोरयामे, मेघे वर्षति वा ·प्रवेष्टिः। परिष्कृताया सिक्तावा भूमौ तव अपखिते। दहसम्भाविता खट्टा खापयेच संसश्रमम् ॥ २३ ॥ प्रचुरैरिन्धनैः शुष्कैर्विरचचिताम् । तथानल्यत्वमस्याः स्वाही हस्तप्रमाणतः । अधिका स्यात् तनोरस्य प्रयातस्यान्ततो हि वा ॥ २४ ॥ यथाच्छादित एवायं तथा कावन्तु शयावा । न्यस्येञ्चितोपरि स्वस्थं तथा तचन्दनेन्धनः । कुम्यादावृतमस्यांमः कोऽपि न स्याहहिर्गतः ॥ २५ ॥ न तं देह निष्ठुरेण हस्तेन धर्षयेन तु। भमान वा प्रकुर्वीत यदन्यहरोचितम् ॥ हृत्पौड़ाकरमवास्मिन् माभूतेऽपि मानभाक् ॥ २६ ॥ यदि, बन्धविध च विघ्ने वा बपि स्यात् म्हतारिति शेषः तदा काला- पेक्षयं स्यात् । २३ । परिष्क तायामिति। तन मशाने उपस्थित कलेवरे इति मेष: परिष्क सार्या भूमौ देहसम्भावितां खो ससम्भ्रम स्थापयेत च । २४। प्रचुरेरिति । यथा अस्था: चिताया: अनल्पत्वम् आकारण अनूतनत्वं सात तथा प्रचुरैः शुष्क : दायः इन्धनैः चितां विरच येत् या चिता प्रयातसा असा तनोः अन्ततः देर्थे हस्तप्रमाणत: अधिका सपास। २५ । यथति। अय कायः यथा एव आच्छादितः तथा शय्यया चितोपरि सस्थं न्यस्येत् । स कायं चन्दनेन्धनः तथा आवत कुर्यात् यथा असा कायसा कः अपि मशः वहिर्गत: न सात । २६ । म तमिति । त देहं पिटुरेण हस्तेन न धर्षयेत् भमाङ्ग न कुर्वीत अन्यत यत वर्बरोचित न तत प्रकुर्वांत । अस्मिन् देहविषये छान यत ·नवसंहिता। चन्दनकाष्ठखण्डाश्च धूपञ्चागरुकादिकम् । न्यस्यचितोपरि गन्धव्याणि तानि यवतः ॥२०॥ प्रधानः शोकिना बाथ पुरोधाः स पुरोगतः । चिताया वर्तिमुखां वा वृखा प्रज्वलिता करे ।। दक्षिणे योजयेत्तस्यामेवं प्रार्थनमुञ्चरन् । नाम्नेश्वरस्य दहनं पावनं योजयाम्यहम् ॥ प्रयातस्य परित्यक्त देहे धच्यति नंच्यति । यन्नित्यममरं जीवति प्रभो। रचास्याशास्त्र चात्मानं दिव्यधाम्नि कृपानिधे ॥ २८ ॥ दग्धे देहे समग्रे तु पोज्ज्वले भाजने ततः । धातुविनिर्मिते भस्म श्रद्धया निहितं नयेत् ॥ २८ ॥ नवरं खलु हत्पीड़ाकर तत मा भूत । कथम ? टत अपि मानभाक अय दह इति शेषः। २७। चन्दनेति । चन्दनकाष्ठखहान् च धूपं अगरकादिक तानि प्रमिद्धानि गन्बद्रयाणि च यत्रत: चितोपरि न्यस्येत । २८। प्रधान रति। शोकिा प्रधान: व्यथवा स पुरोषण पुरोहितः चितायाः पुरोगत: प्रज्वलित वसिम उन वा दक्षिणे करे या एक प्रार्थनम उच्चरन् तमा चितायां योनयेत:-भरमा नाम्बा प्रयासमा परित्यक्त' देह अह पावन दहन योजयामि। यन्नश्वर तत् खल धक्ष्यति नश्यति, अमर निन्य जीवति । प्रभो कृपानिधे, दियधानि असा यात्मानं रक्ष आशासखं च । दग्ध इति। समग्रे देहे दग्धे तु धातुविनिम्मिन प्रोनले भाजने श्रद्धया निहित भस तत: मशानभूमेः नयेत राहमिति घः।

·श्राद्धकर्म । तत् पात्रं निलये रक्षेद् योग्ये स्थाने प्रयत्नतः । यावच्छाइदिनं तत्र समाधिप्रोथितं भवेत् ॥ ३० ॥ इत्यन्त्येष्टिः । : श्राद्धकर्मम । शोकः स्वाभाविकः स्यान्न जातु शोकपदर्शनम् ॥ १ ॥ उन्मलयेन्न शोकं वा शो किलच्छलमावहेत् ॥ २ ॥ सहानुभूतिः स्नेहश्च स्वाभाविको यकृत्रिमः । पापोतु वहिरुच्छास शोक हृत्त व्यनक्तु च ॥ ३ ॥ आमादः सुखभागश्चोत्सवः किं पूर्ववत् त्वया। अनुष्ठेयो यदा मान्यः सम्पर्की प्रिय एव वा ॥ तदिति। तत् पात्रं भस्मपूर्ण निलये गृहे योग्यस्थाने श्राद्धदिनं यावत् प्रयत्रत: रक्षेत्, तत्र श्राद्धदिने समाधिप्रोथितं भवेत् भस्मपूण. पात्रमिति घः। इत्यन्येधिः। १। शोक इति। शोक: स्वाभाविकः खभावसमुत्पन्न: स्यात् जातु कदाचित् भोकप्रद शोकानुपस्थितावपि यथैव शोकोभूदेव प्रदर्शन न स्यात् । २। उन्मूलयेदिति। न शोकम् उन्मूलयेत् उच्छिन्न कुर्यात् बल- पूर्व के तई। रन्ध्यादिति भावः, न वा शोकित्वच्छ लम् आवहेत् । एकत्र स्वाभाविकक्रियारोधादनिटापात:, अन्यत्र कपटाचरणमित्युभवत्र दोघ- दुरत्वम्। ३। सहानुभूतिरिति। महानुभूति: स्वाभाविक: अकृत्रिमः स्नेहः च हि वहिः उछालं प्राप्नोतु, हुत हदयं तं शोकं च यनक्तु ।

·१५५ नवसंहिता। प्रयाताऽथ कठोरत्वमनिलिप्तत्वमत्र वा। मन्वानेन प्रदीत पापञ्चाशुविमोचनम् ॥ मा भूदेवं कदाचित्ते परमेशप्रसादतः ॥ ४ ॥ परमेशराहे जातु न स्यादृदयशून्यता । उदासीनजनानान्तु कटोरो धर्मएव वा ॥ सञ्चं तव भवन्निता स्वभावानुगतं पुनः ॥ ५ ॥ अनतिक्रम्य सोमानं परिमाणं भवलिह । शोकः शोककृतामस्य नातिरेकः कदाचन ॥ ६ ॥ शाकातिरेको मस्तिष्क विकराति करोति च । रोगजोत्पादयत्येषोऽविश्वासच विधातरि ॥ चिरविषादभावञ्च पारुष्य प्रकृतेः पुनः । विकलयति विश्वासमाशाप मागामप्य हो । नित्यं मानववियपरत कुरुते जनम् ॥ ७ ॥ मा ४। ग्रामोद इति । यदा माना: मम्पकों प्रिय: एव वा प्रयातः, कि त्वया पूर्ववत् ग्रामोदः सुखभोगः उत्सवः च अनुष्ठेयः । अथ पक्षान्तरे अश्रुविमोचन पाप मानेन त्वया अत्र स्टत्यु घटनायां कठोर- त्वम् अनिलिमत्वम् वा प्रदर्भात। परमेशप्रमादतः ते - कदाचित् एवं भूत् । उभयत्र हृदयशून्यत्यमती हेयम्। ५। परमेशति । जातु कदाचित् परमेशरहे हृदयशून्यता उदामीन- जनानां तु कठोरः धर्म: एव वा न स्यात् । तत्र पुन: सर्व नित्यं स्वभावानु- गत स्वाभाविक भवेत् । ६। अतिक्रम्येति । सौमा परिमाणम् अनतिक्रम्य इह शोकहता शोकः भवतु । अस्य शोकस्य अतिरेकः कदाचन न भवतु इति शंघ: । ७। शोकातिरेकस्य फलमाह शोकातिरंक इति । एष: शोकातिरेक: मस्ति के विकरोति तस्य विकार जनयति, रोग च करोति, विधातरि .

·श्राद्धकर्म । २५५ विश्वासिंस्तव शोकोऽयं भवत्ववितथः सदा। परमेशविहीनानामविश्वासवतामिह ॥ आत्तनादोऽथ चित्कारी माभूवातु तवेवरे । परेऽमरखे विस्वाससम्पन्नस्य भवत्वयम्॥ प्रशान्तवेगा भावेन निर्भरापायास्तथा । विश्वासस्य विरागस्य भावस्याध्यात्मिकस्य च ।। दौनतायाथ फलवान् वईनाय भवत्वसौ ॥ ८ ॥ नियोजितः परेगोच्चिपुण्याभिप्रायसिद्धये । शोकामताय निर्दिष्टः संयमाय यतोवयम् ॥ साराम जोवनस्यास्याध्रुवत्वं धनसम्पदाम् । मानानां गौरवाणा पार्थिवानामपार्थताम् ॥ अन्विष्याम नित्यकालगत जीवनसम्पदम् ॥ ८ ॥ अविश्वाम' च चिरविघादभाव च प्रकृतेः स्वभावस्य पारुष्यं पुनः उतपादयति, विश्वामम् ग्राशाम् प्रमाणम् व्यघि अहो विकलयति त' शोकपर जन नित्यं मानवविघपरं कुरुते । शोकप्रकारमाह, विश्वामिनिति। हे विश्वासिन्, तब अय शोक: मदा अवितथः भवतु। इह तव अयशोकः परमेशविहीनानाम् च्यविश्वामवताम यातनादः अथवा चितकारः जातु कदाचित् मा भूत्। अत्र तु तव ग्रयशोकः परे परमेश्वरे अमरत्वे विश्वाससम्पन्नस्य भवतु । किम्भ त: निभरार्पणयोः भावेन प्रशान्त वैग:, विश्वासस्य विगगस्य ग्राध्यात्मिकस्य च भावस्य दीनतायाश्च वर्द्धनाय असौ शोकः फलवान् तत्तद्धावबईनेन फलवांश्च भवतु । ८। कथं स्योदय फलजनकस्तदाह नियोजितइति । परेण परमेश्वरेण उच्चपुण्याभिप्रायसिद्धये शोकः नियोजित:, म्रत्यु: च संयमाय विनयनाय तथा ·१५६ नवसंहिता। जड़े मप्तदिवसेभ्यो दिनान्मृत्योरिहान्ततः । शोका, विरजे देकविधवेन दिनान्यतः ॥ जईकालोऽपि निदेश्योभलेच्छोकातिरे कतः । सम्बन्धस्य च नैकटयात् कुव कुत्रापि सम्भवात् ॥ १० ॥ ध्रियेरन् शोकचिङ्गानि देशजात्यनुसारतः । अतिकृच्छाणि देहस्य कर्षणानि परित्यजेत् ।। वावराणि च हेयानि स्वास्थाभनकराणि च ॥ ११ ॥ अन्येषु शोकरिङ्गेषु चैकत्वरक्षणाय तु । चौवरखण्ड मेकञ्च गैरिक विभयाद्यतः ॥ तदेवाचार्यभूमौ हि वैराग्यचिह्नमुत्तमम् ॥ १२ ॥ नियुक्तः, यतः वयम् अस्य जीवनस्य अध्रुवत्व न, पार्थिवानां धनमम्पदा मानानां गौरवाणां च अपार्थतां स्मराम, नित्यकालगतां जीवनसम्पदम अन्विप्याम। १०। शोककाल' निर्देशमाह ज मिति । त्यो: दिनात् इह अन्तत: मप्न दिवसेभ्यः ऊई शोकार्थम् एकविधत्वेन एकमम्बन्धलपि कस्य. चित् पञ्च कत्यचित् सप्त त्यादिकमनियम परिहाय दिनाक उतरजेत् । शोकातिरेकत: सम्बन्धस्य च नेकच्यात् कुत्र कुत्र व्यपि मम्भवात अत: सप्ताहात् जई काल: अपि निद्देश्यः । ११। ध्रियेरमिति । देशजान्यनमारत: शोकचिहानि धियेरन् शोकि- नेति पीयः। अतिक्क छाग्नि काबराणि वर्वरोचितानि हेयानि स्वास्थभङ्ग- कराणि च यानि देहस्य कर्षणानि तानि परित्यजेत् । १२। अन्य विति। अन्य। घु शोकचिङ्क घु एकत्वरक्षणाय तु एक मरिक चीवरखरह च विभयात्, यतः अत्र अार्यभूमौ तत् एवहि उत्तम बेराम्यचिह्नम्।

·श्राद्धकर्म। परिच्छदै भोजने तु सहजत्वमतीव च । अामाद परिहासे च भोग स्याहीतरागिता ॥ १३ ॥ ज्ञापनायावधानाय परेषां गैरिक पुनः । सुदीर्घ वसनञ्चक भूमिसर्शि रहस्य च ॥ स्थापयलम्तमान तज्जनगीचरपावृतौ ॥ १४ ॥ शोककालावसाने चाष्टमेऽनि शोककारिणः । अभिषेकोक्तविधिना स्नायुः परिष्कृतिञ्च ते ॥ विध्यः थेगोबन्धञ्च कुर्य्यः पापयितुं पुनः । समाधिभूमि तत् पात्रं स्थापित भम्म यत्र वै ॥ १५ ॥ शककृता प्रधाना हि नयेत्तद्भाजन स्वयम् । बन्धुषु च व हेत् पोक्तं धुनाना गैरिकञ्च तत् ॥ पताकासदृश वासः सबै गाम्भीर्यभावतः । अग्रे सरेयुर्गायन्तो गीत शाकपकाशकम् ॥ १६ ॥ १४। १३। परिच्छद इति। परिच्छदे भोजने तु अतीव सहज त्वं खाभा- विकत्वम्, ग्रामोदे परिहाले भोगे च वीतरागिता स्यात् । ज्ञापनायेति । परेषां ज्ञापनाय अवधानाय पुनः सुदीर्घम् एक तत् गेरिकं वम च गृहस्य च भूमिस्पशि लम्बमान जनगोचरणातौ स्थापयेत् । १५। शोके ति। शोककालावसाने च अहमे यहि शोककारिण: अभिषे कोक्तविधिना स्नायुः, ते परिष्क ति च विध्यः, यत्र भस्म स्थापित तत् पात्र पुन: समाधिभूमि प्रापयितु श्रेणीवन च कुर्युः। १६। शोककृतामिति। शोककृतां प्रधानः हि तत भाजनं पात्र स्वयं नय त् बन्धुघ च प्रधानः प्रोक्तं तत् गैरिकं च वास: पताकास धुनानः वहेत् ; सबै गाम्भीर्यभावतः शोकप्रकाशक गीत गायन्तः यसरेयुः।

·नवसंहिता। उपस्थितेषु तत्रैव पार्थयेत पुरोहितः । तवाच्या प्रयातस्य स्वर्गीय पितरत्र तत्॥ निदधामोवयं भम्म पुण्यस्मारकलक्ष्मवत् । आशिषा योजयेदवं यस्यात्मा तव सन्निधौ ॥ प्रयातः शान्तिममै च जीवितेभ्यचिरन्तनौम्। तां त्ववितर बन्धुभ्यो येयं नन्न जातुचित् ।। १० ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः । आवणीत पुरोधास्तत् स्वय कर्णिकमावहन् । इष्टकैरिटकाक्षादच गाजैः कर्दमैरिह ॥ १८ ॥ स्तम्भं संस्थापयेत्तत्र काले यत्र मतस्य च । नामाङ्किता निखायेत खण्डः पूर्वतोपलस्य च ॥ १८ ॥ सर्च पूजागहे वाथ श्राइस्थाने समागताः । विषयुरासनेष्वत्राचार्यः कुर्यादुपासनम् ॥ २० ॥ १७। उपस्थि ने विति। तत्र उपस्थि ने पुरोहित: सब प्रार्थयेत-हे स्वगोंय पितः, तव याज्ञया पुण्यस्मारकलक्ष्म वन प्रयातस्य भम्म वयम अत्र निदधाम:, यस्य ग्रात्मा तव मन्निधौ प्रयात: नस्य इदं न याशिघा. योजय, अम्म जीवितभ्यः च बन्धभ्यः चिरन्तनों तां शानि त्वं वितर, या इय' जातुचित न नश्यत् । शान्तिः। १८। पुरोधा इति। पुरोधाः, स्वयं कर्णिकम व्यावहन इटकाचोद- चण जे: कर्ट में: इरके: इह तत पात्रम पार गौत। १६ । लम्भमिति। काले यथासमयं तत्र स्तम्भ स्थापयेत् यत्र स्तम्भ तस्य च नामावित: श्वेतोपलस्य च खड: निखायेत । २०। सबइति। मञ्च पूजाय हे अथवा श्राद्ध स्थाने-यदि पूजाय हे शान्ति: शान्ति:

·श्राद्धकम्म। १५८ ८ अधोयेरन् प्रवचनानुरपयुक्तानि यानि च । अध्यापकाम्या ज्येष्ठाभ्यां वा तेन विवणीत सः ॥ २१ ॥ शोककृता प्रधानो वा ज्येष्ठपुत्रोऽयवा पुनः । श्राद्धकत्ता प्रार्थयेत मते पितरि पावतः । उपविष्टा भवेत्तस्य भ्राता तत्समये समम् ॥ अददास्त्वं पभो त्व तमहरोऽस्य पितुस्तु नः । मान्यस्य च पियस्याती ऽसहायाः प्रस्थितेरिह ।। पितहोना वयं कुत्र गती जानीमहे न सः । देश नाविष्कृते ज्ञाते यत्र गच्छन्ति वै मृताः ॥ पत्यागच्छन्ति न पुनर्जानौत तन मानवः । इद जानीमहे यन्नः पिताधेः शोकतोऽस्य च ॥ संसारस्य परीक्षाया मुक्तोऽन्यलोकमाविशत् । पितुः पितस्वच्चरगो स्थानं दद्यात्मनेऽस्य च ॥ विहि दिव्यं पुण्यं स शान्ति यच्चिनुयाच्चिरम् । सन्निधौ तव प्रेमास्य प्रोज्ज्वलं वं विकाशय ॥ तत्समीपे सहायोऽस्य भव पानाय सन्ततम् । प्रेमामृतस्य ते हर्षसागरे मजनाय च ॥ अहो जानासि नितरामीश्वर वहि किंविधाः । असहाया वयं तस्य विरहे यः प्रपालकः ।। श्राद्ध स्यात् तत्र, अनाथा यत्र श्राद्ध कम्मो स्यात् तत्र-समागता: अत्र आमनेषु विपी युः, आचाय: उपाम कुर्यात् । २१। अधोयेरनिति। तेन अचायण अध्यापकाभ्यां ज्येष्ठाभ्यां वा यानि च उपयुक्तानि तत्कालोचितानि तानि प्रवचनानि अधोयेरन्, स प्राचार्य: विणत यायायात् ।

·१६ नवसंहिता। रक्षको निर्भरखानं बलबासीत् विपत्स च । दुःखेषु संस्तो चासौ पितस्ते भरणं वयम् ॥ अस्मिन् शोके वियोगस्य दशायां दीनवत्सल । गच्छामस्वं पिता पिटहीनानां यत् प्रभो स्वयम् ।। महायोद्यसहायान विधेहि हृदये विभो। दुःखात विपदापन्न शान्तिञ्च मधुरं वचः ॥ सान्त नाहोनहृदयं ब्रूहि नो दुःखितस्य तु । सान्त ना महानन्दः शोकानां वं निवृत्तये ॥ अस्माकं हृदयं नाथ भोगामानाच्च संसृतेः । अध्रुवाध्रुवप्ठम्पत्तिं दिव्यधाम्नो नय प्रभो ॥ त्वमम्मान् सान्त याम्मिन् ये हृता अम्मदग्रहे तब । मिलिताः खल ते सव इति निश्चयवाक्यतः ॥ सखे तन्निलय काले चाम्माकमागमिष्यति । कृतकृत्या वयं स्यामो मिलने शामरात्मभिः ॥ पुनोच जोवनान्यम्मान दिव्यधामोपयोगिनः । कुरु वं गौरवं सब्वं तुभ्यं नित्येश्वर प्रभो ॥ २२ ॥ २२। शोकतामिति। शोककृतां प्रधान: अथवा पुनः ज्येष्ठ पुत्रः श्राद्धकता मन् प्राधयेत, पितरि ते ततसमये ममम तस्य पाश्वत: भ्राता उपविष्टः भवेत,-प्रभो, त्वम् अददा:, त्व तमहरः । अस्य तु मानाम्य प्रियस्य च नः पितुः अत: प्रस्थितेः वयम् अमहाया: पिटहीनाः। कुल स गत: न जानोमई। देशे अनाधिष्क ते अचाते यत्र म्यता: गछन्ति, म पुन: प्रत्यागच्छन्ति, मानव: न त जानीत। - जानिमहे यत् न: पिता अस्य संमारस्य प्राधे: शोकत: परीक्षाया: च सक्तः अना- लोकम् आविशत्। पितुः पित:, त्वचरणे अस्य आत्मने स्था, देहि,

·ग्राहका।
"
आचार्यः प्रार्थयतेवमाशीर्वाकमुदीरयेत् ।
कर्मण्यस्मिन् सुगम्भौरे पाकिगची तर प्रभो ॥
वयं धलिममाकन्तु सायमिन्यपलब्धये ।
शक्तावयं भवेगाग्निात् तगोऽयं न परतणे ॥
बान्धवाः परिवाराय विभवा बहवः एनः ।
मोदयन्त श्वनामान हा लोयन्त तेव हि ॥
एकाको सम्बलेहींनी धनन्त कालमागरे ।
आत्मा तरौं प्लावयति तम्मात्त्वां प्रार्थयामहे ॥
हुन्नो नित्ये त्र नियाध्यादि के स्थापयितुं चिरम् ।
विश्वास दृढ़याम्माकं परवाग्मान् प्रयोजय ।।
विधेहि यत म चिरं तव मन्निधो दियं पुण्यं भान्तिं च चिनुयात् ।
तत्समोपं तव प्रो ज्वलं प्रेमाम्यं विकाशय । सन्ततं तव प्रेमाम्टतमा पानाय
हर्ष मागरे मज्जनाय च अस्य महाय: भव। ग्रहो ईगर व जानासि,
संस्तो दुःखेषु विपतम च यः प्रभो प्रपालक: रक्षक: निर्भ स्थान, बल
यासोत तस्य विर हे वयं किंविधा ग्रस हायाः। त्वं प्रभो,
स्वय पिट होनानां पिता ग्रस हायानां सहायः अस्मिन् शोके
वियोगस्य दशायां, दोनबत्सल पितः, वयं ते भरणं गच्छामः ।
विभो, दुःखाः विदाउन्ने हृदये शान्ति विधेहि, मधुर वचः नः
मान्त्वनाहीन हृदयं ब्रूहि । दुःखितस्य तु त्वं सान्त्वना, शोकानां
निवृत्तये त्व महानन्दः। नाथ, संहत: अध्रुवात मानात भोगात च
अस्माकं वृदयं दियधाम्न: ध्रुवसम्पत्ति नय । अस्मिन् अस्मत, ये हताः
ते.
खल
तव हे मिलिता इति निश्चयवाक्यत: त्वम् प्रमो अस्मान्
सान्वय। यस्माकम् यागमिष्यति च काले सखे तन्निलये अमरात्मभिः
मिलन: च वयं कमाया: स्यामः। जोवनानि त्वं पुनीब, अस्मान्
दियधामोपयोगिनः कुरु। हे प्रभो नित्ये श्वर, तुभ्य सर्व गौरवम् ।

·. नवसंहिता। नित्यजीवनलाभाय प्रयातायात्मने विभो । आलोकं गौरवं दिव्यमर्पयामापदण्य हो । वाघदृष्टया वयं छिन्ना पात्मन्यका संस्थिताः । तवानन्तकरणया धरा वर्गी भरतमो । पूर्वाभासं यदा लप्स्यामहेस्यानन्द ५..तेः । शिक्षा प्रापस्यामएवाव निवस्तु त्वयि सन्ततम् । অসমীয়া ভীষনষ। करुणानिधिरमिंस्तु परीवारे दिवौकसाम् । शान्ति ददातु निलयञ्चमं स्वगं करोतु सः ॥ २३ ॥ एवं देवाभिषं श्राद्धकर्ता याचेत भक्तितः । पिता पितामहः पूर्वपरुषा प्रपितामह ॥ २३। ग्राचार्य इति। प्राचार्यः प्राधयेत, रावम् ब्याशीबीकम आशीर्वचनम् उदीरयेत् ।-हे प्रभो शक्तिमन् ईश्वर, वय धूलिममा:, त्वं तु सत्यम् इति उपलब्धये अस्मिन् सुगम्भीरे कम्मेणि वय शक्ता: भवेम। (जन: } अयम् अस्मिन् क्षणे न परक्षो। बान्धवा: परिवारा: च, बहवः पुनः विभवा: अस्मान् अधना मोदय, हा ते अधुना एव हि लीयन्ते। यात्मा एकाकी ममले:हीनः अनन्त कालमागर तरों प्रावयनि नित्य, अब नित्ये आध्यात्मिके नात चिर स्थापयितुम या प्रार्थयामहे परत अस्माकं विश्वास द्रव्य, नित्यजीवनलाभाय प्रयोजय। विभी, प्रयाताय "यात्मने दियम् आलोक गौरवम् अपंय। यद्यपि अहो अस्मात् वाह्या या छिनाः, यात्मनि एकच संस्थिताः । तद अनन्तकरणया असो धरा स्वर्ग: भरतु। अस्य आनन्दमत : यदा पूर्वाभाम लामामई, अमघ, यमराणा धोखा च तव परीवारः त्वयि मन्तत निवखं ঘি पापमयामः एवं। करणानिधिः अस्मिन् परीवारे दिवौकसा शाक्ति ददातु, निलयं च सः खर्ग करोतु। तमात्, ·वाडकर्म। .. धन्या भवन्तु ते सबै बान्धवाः स्वजनाहिये। ऋषयो मुनयो धन्या भवन्त र्याः पुरातनाः ॥ देशीयाश्च विदेशीया ये च धर्मप्रवर्तकाः । भवन्तु ते भविष्यत्रा धन्या वैदेहतां गताः ॥ पात्मानो नः परिचिता ये वापरिचिता इह । बम्भूनां वाय पणामध्यात्मलोकमण्डले ॥ भिन्न भिन्न विभागमा धन्याः सर्वे भवन्त ते ॥ २४ ॥ दानान्येवं ततः श्राहकत्ता संघोषयेदिछ। पोममुके दिने पचे मासेऽमुक्यां तिथावहम् ॥ पिसभक्त्यनुरोधादीखरकामोहिताय च । अस्य जनसमाजस्योत्जाम्येतानि भक्तितः ॥ २५ ॥ शान्तिः शान्तिः २४। एवमिति। आतां भक्तितः एवं देवाशिघं यात- पिता पितामहः प्रपितामहः पूर्वपुरुषा: धनाः भवतु। बान्धवाः खनना: थे, सब त धमा: भवन्तु । अार्याः पुरातना: ऋषयः सनय: घना: भवन्तु। देशीया: विदेशीयाः च ये भविष्यज्ञाः धर्मप्रवर्तका: ते धनारः भवन्तु। वैदेहता मता: वे वा न: दह परिचिता: अपरिचिता: अध्यात्म- लोकमण्डले भिन्नभिन्नविभागस्था: प्रचूणाम् अथवा बन्धूनाम् यात्मानः, सर्व ते धनमाः भवन्त । २५। दानमिति। ततः श्रावका रह एवं दानानि संघोषयेत् जमानां विदितानि कुर्यात् ।-बों अदा अरु दिने असुके पचे असके मासे असयां तिथौ अहम चिरकामः पिटभानुरोधात् अस्य बनसमा. जय हिताय च एतानि भक्तित: उतहणामि । शामितः रति माहकमे।

·व्रतम् । एद्यानुष्ठानजातातिरिक्तानि विविधानि च । व्रतानि जनभेदेन नवविधानमण्डली ॥ उच्चाध्यालाभिप्रायाणां साधनानि दिशत्यसौ ॥ १ ॥ गुगोत्कर्षो न तेश्वस्ति मर्तव्यं त्वस्ति सत्फलम् । व्यवहारोपयोगित्वं निञ्चिबादमिदं पनः ॥ २ ॥ गौरवाय न मानाय चरेटुपकृतम् ॥ ३ ॥ १। प्रधानानि गृह्यानुष्ठानान्य क्काना वनानि वक्तमारभते रायति । অমী বিশ্বালানী মন্তু বঙ্গললনানিলিল যানি ঘাননি गृह्यानुष्ठानान्य क्तानि तदति रक्तानि विविधानि उच्चाध्यामाभिप्रायाणां साधनानि येरुचा अध्यात्माभिप्रायाः माध्यन्त तापनि जनभेदन यस्य यस्य जनस्य यदपयोगि तन तेन च पृथगभूतम्य जनविशेघस्य पार्थक्ये गा वृतानि दिपाति उपदि पाति । न हि बाह्मवतानों के पविको घगुणा: मन्ति धे: फलाना नपदन्त अथापि तेषां फलवत्तास्नि मनम उपरि क्रियाकारित्वादत ना बढ़ गुगपोत- कर्ष इनि। तेष बघु न गुगीन कप: प्रति मा यम् दिलि यः। तदनुष्ठानेन गुगीतक: समुपनियन बन च नाता फनवान् भवतीति नैव मन्तयम् फलमा गयर बनाना त्यात । तुमचापि मत् फलम् न्यव. हारोपयोगित्वम् अवस्थामद लेधामनुमन क्रिया कामिवम् अस्ति टम् पुन: निर्विवादम्। यदापि ही करूणाधीन तथापि यत तो व ताना- मनुटानमोगीनीयरमले. ततः फलवत्ता व्यवहारयोग्यता स्वौकत्तया । ननु कथमुक्तं न तप गुणोतकपास्ता ति । मया वतमनुपितमतोवश्य फलमिदं प्राप्नोमोति व ते गुगोल कारोपणोपतिराने गब्ध स्तनपरिहाराय । ३। तदव स्फुटीकमार गौरवायेति । न गौरवाय मानाय वता- ·व्रतम् । एकस्य फलदायिन्यहेतोन तु कदाचन। १४४ व्यवस्थे यान्युतौ यानि सकर्तुषु न जातुषित् ॥ १ ॥ सत्यं तानीह योज्यानि जना स्थाविभेदतः ।। भेषजानीव संहतमभावांश्च विशेषकान् ॥ ५ ॥ ऋति प्रयोजनं यत्त, व्यर्थमाडम्बरोहि तत् ॥ ६ ॥ अभावा विविधाः सन्ति तथा प्रयोजनानि च । तादृशानि ब्रतान्यत्र शोधनायात्मनस्ततः ॥ ७॥ व्रतान्यव्यभिचारस्य मादकासेवनस्य च । वैराग्यस्य तु योगस्य भक्तरात्मार्पणस्य च ।। चरणेन जनसमाजे गौरवं स्यात् मम्भ म: स्यादिति मत्वा न वृतं चरेत्, किन्तर्हि उपकृते: उपकारनिमित्तम्। याध्यात्मिकलाभस्तत उपतिष्ठते- तस्तदनुष्ठानम्। पात्रभेदान कालभेदात तेषां पार्थक्य वक्तमाह एकस्येति । यानि वृतानि एकस्य जनस्य फलदानि न तु तानि कदाचन अन्यहेतोः फल- दत्वेन व्यवस्थयानि, यानि ऋतौ एकस्मिन्निति शेषः फलदानि न जातुचित् सच घु ऋतुष फलदानि। ५। सत्यमिति। मत्यम् इह तानि वृतानि भेषजानि इव विघ- कान् अभावान् च संहर्तु जनावस्था विभेदतः योज्यानि । न ह्येक भेषज मास्ववस्थाम मर्चध जनेष युज्यते, तथैव वृतमिति ज्ञेयम् । ६। ऋते इति। प्रयोजनम् ऋतं यत् वा तत् हि यथम् प्राधिक्य- मात्रम्, बाड़म्बर: वाह्यपदप नम्। यभावा इति। च्यभावा: विविधा: तथा प्रयोजनानि च विविधानि सम्ति आत्मनः शोधनाय तत: नवविधानमण्डलीतः अत्र तार- मानि वृतानि योज्यानोति प्रषः ।

·१९६ नवसंहिता। दानस्य चक्षमायाच विद्यार्थ विनयस्य च। वाध्यत्वस्यात्मवित्त स्य दयावाःसर्वप्राणिषु ॥ ८ ॥ एवमन्यानि चाध्यात्मोहाहस्याव व्रतानि च। पिटभक्तस्तथा चाहनेहवात्सख्यधीः पुनः । परिष्कृतेर हस्थानां मिताचारस्य सर्वया ॥८॥ नारोणाच्च नराणाञ्च यूनाञ्च भिशुसंहतेः । पतिपबीविहीनानां राज्ञासाथ प्रजावतेः॥ कुमाराणां कुमारीणां विवाढणां सुसम्पदाम् । दरिद्राणां प्रेरिताणां एहखानाच रोगिणाम् । सस्थानां दाससंघानां प्रभूणाच्च व्रतानि च ॥ १० ॥ सामाजिकानि गाह्माणि चाध्यामिकानि तानि च । नैतिकानि मानसानि राजसम्पर्कवन्ति च ॥ मनुष्यमात्ररक्तानां तथा देशहितैषिणाम् ॥ ११ ॥ . है . . । विविधानि वृतान्याह व तानीति । अयभिचारस्थ, मादकासेक्स्य च, वैराग्यस्य, योगस्य, भक्तः, आत्मार्पणस्य च, दानस्य च माया: च, विद्यार्थम्, विनयस्य च, वाध्यत्वस्य, अात्मविस्वस्थ, सर्वप्रानिधु स्थायाः वतानि। एवमिति । एषम् पत्र अनामिाामि च वृतानि यथा-अध्यात्मो. हाहस्य, पिटभक्त:, तथा भाटलेहवातमलायोः भारवेशस्य पातुमलाख च, सर्बधा परिष्क तेः, सहस्थानां, मिताचारस्य च । १०। नारोणामिति । नारीखामियादौना पृथक् एथक्वतानि । ११। सामालिकानौति । समाजरहालनीतिमानसराबसम्बोंबावि बुतानि तथा मनुष्यमात्र प्रति राजभक्तानो देशहितधियां बतामि। अब मडलीममाचरितानि कतिचित् नि बान्यच संशिताया- मनुत्तममुपये नि:चिमानि संरचन्ने

·व्रतम् ।
भक्त. संयमवतम्।
प्रात: समर खान नामश्रवणकीर्तने ।
उपासना च ग्रन्थभ्यो विविधभ्यो तस्य च।
भक्तिसम्बन्धिनः शोकाख्यानादेः पाठ एव च।
रन्धनं चान्नदानं च दरिद्रभरणार्थकम् ।
भक्तानां प्राणिना सेवा तरगुल्मादिकस्य च ।
आहारोग्यहितार्थ च शोकादेः पठितस्य च ।
बात्ति: सतप्रसङ्गश्च रहसि स्लवकीर्तनम् ।
प्रार्थना कीर्तनं देश मजने भक्तसन्निधौ
याशीर्याचनमेतानि संघमो भक्तिसिहये।
योगस्य संयमवतम्।
प्रातः संसार लानं नामश्रवणमेव च।
उपामना च मोकादेयोगसम्बन्धिनस्तथा।
पाठच विविधग्रन्थात् रन्धन दाममेव च।
अनाना सुदरिद्राय सेवा च पशु पक्षिणाम् ।
तरगुल्मादिकानां च भोजन पठितस्य च ।
मोकादेहितसदिस्य परेषां पठन पुनः ।
सत्प्रसङ्गलपस्या च ध्यान देश च निर्जने
सङ्गीतं च सवञ्चेव भक्ताशीवादयाचनम् ॥
योगाभ्यासो निशीथेत्र संघमो योगसिहये।
नित्यक्त्यम्।।
प्रात: संस्मरणं नाम साधनोपासने तथा।
पाठ: कार्य सत्यमङ्गो भक्तचन्देच कीर्तनम् ।
निदिध्यासनसंयुक्तश्चित्तस्य संयमस्तथा।
एतानि नित्यकत्यानि साधने भक्तियोगयो।

·--
नवसंहिता।
,
मामिकतन्यमा
पितरौ भक्त: पनी च विरोधिनरौ रूथा।
मन्ततिमदीनाश तथा च यः पतिः ॥
एते संमे वनौया: स्य मामादौ तु बधाक्रमम ।।
याधिनी यवतम्।
ऋते कुदुम्ब नीट द्धा कालिका गायोपिलाम ।
पश्य तं पायोनिय विनीत का
ए वनधरौ स्थानं मामय धि।
जनक्षमविधानार्थ पवित्र माना।
भक्तानुगमनमयमा नमः
प्रात: संस्मरण सानं नामयमा कानने
उपामन रन्धनञ्च दरिद्रायानतपणम ॥
भक्तानां प्राणिनां मेवा तरुगुल्मादिकस्य च।
याहार: मत्प्रमङ्गश्च मनने कोनार्थमम् ।
स्तव कीर्तनव विविक्त भक्तमानधौ ।
बाशीर्याचनमेतानि भक्तानुगमभयमे ॥
परिचारिका वतम्।
नित्य कृत्यम्।
नाममश्रवमानोपामना च रन्धनक्रिया।
भयोमेवा भोजनच कार्य मांगारिकन्तथा।
पाठोपथवा तवग प्रार्थना विजने स्थले।
परिचारिका निर्व कार्य गय तानि यत्रत:।
मामिक कृत्यम्।
भक्तदहिटणामाटभमीदोजनास्तथा।
दामो पत्र पक्षियों च तथा रक्षलतादिकम् ।
मामाद्यमदिवमे ते मया यथाक्रमम।

·व्रतम् ।
॥
खीण मासिकवतम्।
निवहत्यम।
मावासचारणधोपासने पाठोग्यवा श्रुतिः ।
हषितस्य च वाया: शान्तिराहार एव च।
अध्धयनं पुस्तकादेखौवाना सेवनन्तथा।
चमेवा गात्रशुद्धिः सन्तानार्थच प्रार्थनम ।
विविक्तं चम्बनेनेव ललाटे शयनार्थि नाम ।
घाशीरञ्चारणबापत्याना नित्यवतं स्मृतम् ।
साप्ताहिकहत्यम ।
प्रातःचान रन्धन सेवा दीनजनस्य च।
दामदामीजनानाप स्वामिमन्तानयोस्तथा ।
मत्प्रसङ्गो बलाजातहतोमंगलप्रार्थनम् ।
साप्ताहिकब तञ्चतचर्य मादविवासरे।
८
पाधिकवृतम् ।
बालानाम्।
बानं नमक तिर्माहसेवा च पशुपक्षिणाम्।
वृक्षाणां सेवनं प्रातरपराक्षे च यत्नतः।
अर्थदान दरिदाय पानीयदानमेव च।
पाठश्च पाक्षिक ज्ञेयं व्रत शैशवकालिकम् ॥
पितुर्भाटभगिन्योश्च सेवा बुध रवौ तथा।
वैराग्यवतम् ।।
भिक्षाशन संवर हासस्थानवरक्षणम् ।
यशितस्यावशेषस्य पत्यास्थापनन्तथा।
उत्सगे चेदनाक्रान्तमसाध्ययाधिना ततः ।
बझनामजपः कार्यो दारासखेवलोकिते।
२२

·-
चतुर्हसमिझ स्थान हात परबोधितः ।
ध्यास प्रति यत्रोम तथानयननस्य च
एकविध्य रक्षसीय माझ्यापि वृतमिवरम् ।
वैराग्यख वहनाय रचितच सुयत्रत:।
मुसा पक्षान्तवतम्।
नामसङ्कीर्तन बालबालिकाध्यापनन्तथा ।
जौवम वोयामनश रन्धन पाठसंश्रुतिः ॥
विश्रामश्च तथालाप: कार्य रहादिसेवनम्।
निदिध्यासनमन्त विश्रान्तनगरकीर्तनम् ।
सत्प्रसंगच विजय भाजपक्षान्तकवतम् ।
--
मामान्तवतम्।
नामसानोपामने च तथा रन्धनमेव च ।
ब्रह्मगौताध्ययनम मममालोचनन्तथा ।
प्रतिज्ञाकरमं मुद्रानाथष निवन्धनम् ।
प्रबन्धानां तथा कार्य रक्षवलगादिमवनम् ।
साधन निबने गोते: म मामान्तकवतम् ।
1
काननवतम्।
निघेधः।
प्रयोजनविच मुमति विना न हि ।
काम सन्त्यजेदानस्योपबामौ च निन्दनम् ॥
অনালা বিষম বিহাৰী শায়ল না।
कुमश्च यजेत् पुष्यफलोपचया तथा ।
विनानुमतिमेत स्यनिषधविषया ।

·-
व्रतम्।
विधिः।
समागमेतिथीमान्तु गात्रोत्थानस से वनम् ।
पलपुष्यक्षका सेवा
परिष्क्रिया।
घडोपाममभूम्योच फलपुष्योपोकनम् ।
झोकाना खायागल्यामां कलस्थोकरण पुनः ॥
प्रतिज्ञापालनाथष यतः साध्यानुसारतः।
(१) नाभिमन्य ६ कमिचिच्छछोरहमिति कहि चित् ।
(२)न योयां प्रति कामातः कुचिन्तां सावकाशये।
(३) नाई कदापाभ्यसूये संपवन सुखिनो जनान् ।
(४) रसनेयन मे मिथ्यावाक्यमामोदविभ्रमात् ।
अनवधानतो वापि कदापि समुदीरयेत् ।
(५) वाचा परषया चित्तव्यों मोत्पादयाम्यहम् ।
(8) कर्मखा मनसा वाचा वसाम्यनुगदासवत् ।
(७) प्रसादायाशिधे नित्यं भातृ णामस्मि चोत्सुकः ।
(८) सत्सेवार्थ मङ्गलाय जनानामात्मनोपाहम् ।
उपयुक्त श्रम नित्यमकुर्वाणोत्र रत्तये॥
न राहामि जातु धाना विधातुः शस्यसञ्चयात् ।
ख देशस्थ विदेशस्थ बन्धूनां हितकामतः ।
विंशदन्य नपत्राणां लिखनं विषया विश्व: ॥
नित्यशत्यामि।
प्रात:संस्मरणीयच नामसाधनमेव च ।
पाठमोपासना पाठरधनादि विनोदनम् ॥
श्रानी: कार्य सत्प्रसन्नः भगोतं वनसेवनम् ।
गावहीरइसात्र निदिध्यासनमेव च ।
मंगीतं सत्प्रसनच कृतमानि दैनिकानि च ।
--

·नवसंहिता।
पुन:पाक्षिकवृतम्।
बालानाम्।
सा चोपासनंदानं पानीयस्य च सेवनम् ।
मातुः पक्षिपशूनाच तक्षालां दागमेव च।
दरिद्भ्य: साधकाना सेवा पाउच निबदा।
पिनुर्धातभगियोस बुधे सेवा रवौ तथा।
वयस्थानाम्।
सानचोपासना सेवा साधूना पशुपषिणाम्।
साधुजीवनपाठच वृक्षायां मेवनन्तथा।
सन्तानानां गात्रशुखी रहसि प्रार्थना पुनः ।
याशीरशारण नित्य ललाटे शयनार्थिनाम ।
सन्तानानां चुमनेन बुधे रवौ च रन्धनम्।
खोजातीनां मङ्गलार्थ प्रार्थने भवसेवनम् ।
मैत्रेयीव तम्।
प्रातःसमयमखिलदेशजातिभवां पुनः।
माधूनां वन्दना शालोढतानां संग्रहोवहम।
मोकानां वरणीयोग्त्र विविधानां विशेषतः।
मोमे बुधेच पाके च रवौ च तवीरधाम् ।
मेवा जे गुरौ सम्यक भनौ च पशुपक्षिा ।
अहया स्थामिना साई बास्तोतानुकीनम।
कथोपकथनं धर्मविषय पठनम्तथा।
मैत्रेयीब्राह्मनादुक्तमय्या: प्रब सदा ।
माहातदिनचब्यम्।
समाहातदिने स्वर्णदानसहिश्य मन्दिरम्।
अंगसमानीदानं प्रचारकैन्य चोदनः।
देयो दीनजनेभ्योग्ण पत्ये वखादिक तपा।

·-
व्रतम्।
लीलावतीवतम्।
शानदयायतकानि विज्ञानघाटतानि च
सप्त साम्बानि नारीयो कयद्योतकाक्षथा।
शोका: सोतिहासोक्ताव्यग्रता घटना: शुभाः।
मनाचर्य कीर्तयश्च पृथियामार्ययोषिताम् ।
लीलावतीप्रसखानां धन्यवादच नित्यदा।
जीलावतीवृते चैते विषया विधिम गताः ।
मसाधकवतम्।
(१) निर्चर्तयेद्दती नित्यं ब्रझोपास्तिं यथाविधि ।
(२) धने प्राप्त मसतव्य नमेदवांघ्रिपङ्कनम्।
(३) अर्थानां सहाये यत्रोणित्वे च निरन्तरम् ।
(8) मामि मामि दीनसेवा हेतोरर्थविसर्जनम् ।
(५) विपक्ष ममयचेपे स्यानित्यमनुतापवान् ।
(६) नित्य स्वास्थाविधि रक्षेत रहमध्ये ह्यतन्दितः ।
(७) उपासना धर्मच संस्थापयितुसुदामम् ।
परिवारजनेष्वेष कुब्बौंतातिप्रयत्नतः ॥
(८) पूर्वष देनिकाहारात् पयःपाने घाहिते।
सांसारिके शुभे कर्मण्यापदां भजनेपि वा।
रोगशान्तौ धन्यवाई बमोद्दिश्य प्रयोजयेत् ।
(E) संस्मृत्य ब्रह्म भुशीत प्रथमं वार्षिक फलम् ।
(१०) सहन्याध्ययनं कुर्यात् साधुसङ्ग साधकः ।
(११) इन्द्रियाणां निग्रहाय याच चित्तशुद्धये।
समे कनिष्ठ ज्येष्ठे च सौभात्र स्नेहसम्मतो।
(१२) यथावका क्षमतां संगतिमानुयचिरम ।
ब्रामधर्मप्रचारार्थ प्रयतेत यथामति ।

·१०४
नवहिता।
पुन:लोया मासिकतम ।
नामपाठो नमस्कारः साधुभ्योध्ययन तथा ।
ऋचा प्रातर्भागवतस्यादि मध्ये श्रुतस्य च ॥
ऐशासस्य च साया दामन पानीवस्य तु ।
भक्तभ्यो रवन के शावरणं गमनस्य च ॥
कालेत्र मन्दिरे चैकतन्ता रहसि माधनम
मगोतच नवविध: मनहानेः प्रार्थनं पुनः ।
प्रीतन्यस्य वृत्तान्तश्रवर्ण जीवनस्य च ।
तथाचा
प्रात:मस्मरणीयच मानकालेरत्र भक्तितः ।
नामपाठस्तथोपास्तिः पठनं बजनस्य च ।
दान मेवा च दामीनां संगीतं चिन्तनं तथा।
नवविधानमङ्गीत रहस्यध्ययन पुनः॥
श्रीमदीशाजीवनस्य सतप्रसंग रह वने ।
पुनर्वासाना पाक्षिकवृत्तम ।
खानकाने मामपाठचोपास्ति: पानीयस्य।
दान पात्र: पिटमारदीनसेवा च भक्तिसः ।
मुहजीवनपाठच नोकस्यैकस्य चाम्ब हम ।
कलस्थीकर प्राक् च भोजनासाचनस्तथा ।
प्रार्थनाया संगीत विधानस भवस्य च।
' प्रार्थनामन्त।
ददनेम्वमिदं देहरचार्थे ते नमोनमः।
पार्थ मलपया दे वसवमबि नियोजय ।

·व्रतम् । १७५ - R विवाहात प्राक वरकनायोश्चतुर्दिनयापि वतम। प्रातरत्याय पोचार्य दयामय घरे रति । वारान् विप्रतिमन्ते तं नमेतां भक्तिपूर्वकम ॥ प्राचीनार्यऋषीणाच वरः कनया च सादरम । पूचीमामार्यनारीणां नामानाचार्य ताच तान् ॥ नमस्यता स्नानकाले सच्चिदानन्द मानमम । देहच म पुनीहि त्वम् इति वारांश्च पञ्च च । उच्चार्य ह्यपराकघीयातां वाती पुनगुरौ। चेतनास्य च सन्नधामस्याथ बुद्धस्य तां को शनाबीशा:परीक्षायाः पतिपत्नयोः रवौ तथा । कतै यविषयश्लोकान मेवे यातां पशून खगान् । वृक्षान् लताचोपहारनियेतां गुरुन् पुनः । सम्भावयेतां दानव दरिद्रांश्च रहस्यथ । गायेतां ब्रझमंगोतं चिन्तयेतां पर सदा। प्राविवाहाइतीद' चतुर्दिवसरुन्ततम् ॥ युगलमाधनवतम। पाठो वा श्रवण सेवा दानञ्च क्रमशः सुतम । सोमादारभ्य भावन्तं यावत् सच्चरितं महत् । ईशासो गोतमस्याथ गौरांगस्य महात्मनः । मोहम्मदनानकयोलता च शिवदुर्गयो। याज्ञवल्कास्य मेत्रय्या दम्पत्योः सुप्रसिद्धयोः । पठितयं वा श्रोतयं पतिश्च पितरौ तथा। मन्ततिर्भातरौ दासोदासी दु:खिजन: पुन: । प्रचारकच से योग्य कावनं रजत तथा॥ तानं वखं धानामथो भेषज जानमपुरत । द प्रात:मरणीये सच्चिदानन्दमवतिः॥

·-- २०० नवसंहिता। न भक्तो रचित कोपि तानि प्रभो विना ॥ १२ ॥ नाभिप्रेति च यताति सिद्धिस्तीशानुकम्पवा ॥ १३ ॥ शक्तिस्ते नास्ति विधानामुपरि सर साधक । न त्वक्रिया फलवती पापस्यैकस्य शोधने ॥ १४ ॥ साध्वीजननमस्तारो नतिर्नवविधस्तथा। खानकाले च वारांखीन् बले हरिरितीह तु ।। उचार्य भुक्तिकालेग्ने हरिरित्यन्वहं पुनः । पत्या योगसाधनम देवमन्दिरमाचनम । कटौरे साधनं गावते युगलसाधने । - नित्यप्रात:स्मरणीयम । गावशुद्धिः सस्यतायाः साधर्म अमपूजनम । सचिन्ता सत्यशिक्षा च सत्यभाषणपालने । मत्प्रम गो दौनम वा तपष्ट्रियविनियहः। समाराद्विरर्थानां यवहारो यथायथम । नरनार्यो निखिलयोः प्रीतिनित्यं सनिम्मेला अहिंमा च क्षमा शत्रौ यथाकलयसाधनम । वृतं ब्रमसाधकानामिदं प्रातः स्मराम्यहम् । विवेकी ब्रह्मभक्तोग्य पुण्य शान्ति चिरम । यथा सचिनुयाँ ब्रझपादपद्मान्तरे सखम ॥ . १२। न शक्त इति। तानि वतानि प्रभोः बळ विना न कोपि रक्षितु शक्तः। १३। नेति। ना मनुष्यः अभिप्रेति राति च वृतमिति प्रेष: सिद्धिः तु देशानुकम्पया ईश्वरानुग्रहण। १४। शक्तिरिति। साधक, विधानाम उपरि ते तव शक्तिम पति, सार, एकस्य पापस्य शोधने वक्रिया न फलवतो।

·प्रतानां जीवन से प्रार्षनं तच तत्फलम् ॥ १५ ॥ गुणवत्ता ततो नास्ति पडतिषु क्रियासच। कालव्याप्तिषु सारखादिनयात् प्रार्थनेषु तु॥ १५ ॥ प्रतवं व्रतकालेषु गाइकृति त्यजन् । सबंधात्मारणेनाच देवानुग्रहमात्रय । प्रन्विष्यकाग्रहृदयेनालोकं परमात् पितुः ॥ १७ ॥ इति वृतापक्रमणिका। रिपुसंहारव्रतम् । सबैभ्यः प्रथमं जेयं रिपुसंहारक वृतम् ॥ १ ॥ यतः पुण्यं घुसतमं सर्वस्मात् संस्ताविह । पात्मजयः गोधनं च वृतेषच्चतमं ततः ॥ २ ॥ . १५। वृतानामिति। वृतानां जोवन प्रार्थन ज्ञेयम् तत्र प्रार्थने तत्पल तस्य वृतस्य पलं निहितमिति शेषः । १६। गुणवत्तेति। तत: पचतिघु क्रियास कालबामिषु च गुणवत्ता नपति, तु किन्तु सारलयात विनयात् प्रार्थनेष फलदत्तास्तीति शेषः । १७। बदति। अतः त्वं चतकालेघु गर्वम् अहति च व्यजन् अब सबंधा बात्मायेन देवानुग्रहम् आश्रय, एकायहदयेन परमात् पितु: बालोकम् भविष्य । रति वृतोपक्रमणिका। १। वेध सर्वप्रधानत्वादपरेषां सिहौ मूतत्वात् सबादौ रिपु- महारपतमा सर्बभ्य इति। सबभ्यः वृतेभ्य: रिपुसंहारकत प्रथम यम । कष तख प्राधान्य तदाह यत इति । यत: ह संहतो ·१०. प्रबलाना सिपापानामधीन विहायर पुण्खलामोडकोषाना 'प्रवाविषयाधिमः बैंचित् क्रोधारा वैचित कामाधीना शिसोमिना। केचित् गर्वधाः कपिल सायनान्तमा पुनः । सर्वथा हृदबावेषामचिन्तार्कितानि। दुर्वासनावणान्यातः प्रार्थनाचनबावनम् ॥ ७ ॥ तेषां रिपूणां संहारपराभवसिद्धये । अनुष्ठेयोऽपरिच्छेदी यमो दृढ़तरस्सतः ॥ ५ ॥ तजनितापराधाना गुरुत्वमनुभूय च । अनुरूप्येत सारख्यविनवावनतश्विरम् ॥ सर्वस्मात् पुण्य' हि उपतमम्, तत: यात्मजय: शोधनं च वतेषु प्रबलानामिति। हि यसात् प्रवनानां पापानाम् अधोगत्व चविहाय पुण्य नाम: जोवानाम अग्रिमः प्रयविषयः। ३। जनभेदात् रिपुवश्व प्रदर्शयति केचिदिति। केचि कोधपरा:, केचित् कामाधीनाः, केचित् लोभिन:, केचित् गवशा., केचित् पुनः खार्थन अन्धतमा: असन्तान्याः, एपो हृदयानि मबंधा असचिन्ताहि. तानि दुर्वासनावशानि, बात: अतोहेतो. प्रार्थनानशाधन प्रार्थनानय: प्रतिरोबो भवति। भवति प्राथमा तेज नया बना च प्रतिमा ५। तेषामिति। ते रिपूजाम संहारपखभवप्रलिये हार पराभवच तयोः प्रमिहये मध्यक मितये तत: अपरिच्छेदी निस्ना तरः यमः बारेषः।

·अतम् । निरन्तरबार्बमानसन्धाने नियोनधित् । हृदयं परिहासादियापारहिनिधित् । प्रस्तुत हदये तेन भुशा प्रेरित पुनः । वतप्राण हेतोः स दिवसन्त धारयेत् ॥ प्रातः पापानुतप्तोऽयं अनतिबहिःखितः । प्रमोः समीपे संक्रो पदमपापानि सर्वथा । निवेदखिनताहेतोः खिदं वहन् भूपम् ॥ ८॥ सत्यं सरलमस्याशु भवेलस्य ननस्य हि । भमान्यस्थोनि पापैच सन्दग्ध नरकामिना ।। हृदयं सहवं तेन विनतो धलितां गतः । मुखप्रदर्शनायोग्यजनप्रायो नरेशयोः ॥ ४ ॥ ई। तवनितेति। सम्बनितापराधानां क्रोधादिनिमिचापराधानां गुरुत्वं च अनुभूय सारला विनयावनतः सन् चिरं दीर्घकाले व्यापा ध्यनुनपात, हृदय निरवच्छिनप्रार्थनात्मसन्धानेषु नियोजयेत् परि- हामादियापारात् विनिवर्तयेत् । ७। प्रस्तुतइति। हदये प्रस्तुते तेन प्रभुणा पुन: प्रेरिते सति वृतग्रहण हेतोः स व तार्थो दिवसं तु अवधारयेत् । प्रातरिति। पापानुतप्तः अयं वतार्थो जनश्रुतिव स्थिन: जमश्रामगीचर: प्रभोः समोर मकोयत कदत मालमताईतीःम खेर, वह गुनपापानि सर्वधा निवेदयेत् ।। सत्यमिति । यस्य बिनस्य पयिः अस्थीनि भवानि नरका- पिना सहन संग सहशम अस्य अनुसत्यं सरल भवेत् ; नरेशयोः अमाप सुखद गायोम्बवनप्राय: विमत: धूखितां गतः बय भवेदिति है। भषः।

·१८. नवसंहिता। प्रागुक्तेनैव विधिना धमिषकं समापदम् । उपासनालये पच्चे प्रातयोंगं विधाय॥ तदुपासनयैको वा सोऽयं ना मण्डलीगतः । उपक्रमेत प्रणतो ग्रहीतुं तवतं शुभम् ॥ १ ॥ मोऽयं ब्रवीत करुणा प्रभोर्या निखिलं महत् । पराभवति पापं सा सहावो में भवति । सबैषाख महर्षीणां पूतत्वं नित्यजीवनम् । मम प्राप्तवतां पादरासि मूर्डि, सन्ति ति ॥ ११ ॥ क्रोध लोममहारं कामं वा स्वार्थरागिताम् । यमिच्छति पराजेतुं तन्नामोच्चार्य भत् सयेत् ॥ निराकुर्यात्तदा वं वीरवमनुवर्तयन् । क्रोध खमविशुद्ध मे हृदयं कृतवानहो । मां निरयोपमचाखिसञ्चयः कालिमापितः । पाणितचापरिशुद्या पूर्ण निःश्वसितं मम ॥ दुर्गन्धोहारि पापेन व प्रचुरसि चात्मनः । परेशस्य च रे पाप पिशाच प्रभुतां गतः ॥ १.। प्रागुक्तनेति। प्रागुक्तन पूर्वकधितेन एव विधिना भि के समापयन, पात: या उपासनालये तदुपासनया योग विधाय च सोय ना मथः एक: अमहाय: एकाकोबर्य:, मनोगत: वा प्रखत: मन् शुभंतहत यहीतुम् उपक्रमेत । ११। सोध्यमिति। प्रभोः या करणा निखि महत् पा पराभवति सा मे सहायः भवतु। पूतत्व निबनो प्रामवना मना मावोंग पादरासि मम महिं सन्त रति स: पपीत।

·प्रतम्। विभय व विवेक मे सदात्याचारसरतः । उत्पौड़यसि मां नित्यमसञ्चिन्ताभिरामतः ॥ पार्थयामि यदण्यत्र न भान्तिन पवित्रता। केवलं विषदिग्धानां वाणानां निरयात्मनाम् ।। हते तव ततखां भोः पविवपरमप्रभोः । पतया विनाभवाम्यद्य पातयामि ब्रवीत्ययम् ॥ मवि परेपसूख गच्छ रे मम पृष्ठतः। प्रतिजवा बाब दूरे निष्काभवाम्यहम् । गच्छ वंक्रोध निरवानल मांस परः प्रभुः । प्रतियाहुं सम्मुखन समरेण समादियत् ॥ खामा भासनं शेषं प्रापयामि जुगुसितम् । सम्बन्धञ्च तवासिन्त पविववृतरूपिणम् ॥ वक्षस्यहं निःक्षिपामि स्वर्गीयबलजीवितः । मौतः परस्य भावेन खां साक्षात्कृत्य सम्पति । विधुस्तोभव विधूस्तो यती जीवेयमद्धिमान् । पद्यप्रति पुरखे स्यां दिव्यधाम धरापि च ॥ साच्चदानं प्रकुर्वीत विजयस्य ममानिशम् । दिव्याभिषाऽवतरन्तु निष्कृतस्य ममोपरि ॥ १२ ॥ १२। क्रोधमिति। क्रोध लोभम बहार खार्थ रागिता काम पाय परातुम् कति, तनाम उचार्य भत मयेत् वीरत्वम् अनुवर्तयन् तदा हि एवं गिराकमात-बहो क्रोध, त्वं मे हृदयम् अविमुई मां प पिरयोपतवान्, पापेन खया अस्थिसस्य: कालिमाहितः, शोधित चपपरिया पूर्वम, नि:श्वसित मम दुर्गन्धोहारि। त्वम पात्मनः परेशन चशः पसि। रे पाप पिशाच त्व' विषेक विभप्य मे प्रक्षता ·९८२ नवसरिता। अनेन पार्वननायं कुर्याद समापनम् । उडतः पापिनमे सहाया भव चात्मनः तमाशारख व वच्छवं पराजेशमः प्रभो। भवेचं चिरकाबानन विषेबोऽस्य खातुचित् । खतपागषितमपि ममपासनि। कुर मिलनयवाचतमसोयरि सम्बया पालोकन सवलप और समस्यते। जयो जची सवो नित्यं पुखनाबस्सव पभो ॥ १३ ॥ इति रिसंहारषतम् । गतः, सदायाचारसरत: म्मं निब्बम बमचिन्ताभिः डोत्पम यि,दयड़पात्र आनत: प्रार्थयामि, केवलं तव विदिग्धानां निरयात्मनां वाणानां कृते न शान्ति: न पवित्रता। भोः, त्वा तत: पवित्र परमप्रभोः शया अदा विनाश- यामि पातयामि। 'मयि पर परेशसूः बीति-रे वम 'मम पृष्ठतः ग छ,' अहवां प्रतिपका पदुर विष्वाशयामि। रेव' क्रोध निरया- नल, ग छ, मांस पर: प्रवः सखेष ममरेख त्वां घसियोहं समादिमत जुगु सितं तब शाम समन्द च मे प्रापयामि। मायालबीवितः परस्य भावेन नोत: वो माचातुष्टय वचमि ते सम्पति पवित्रबुतरूपिणम असि निक्षिामि। विश्वस्त: विषतः भव, यतः बाप्रति जौवेयम, • पुण्य डिमान् स्यामः। दियधाम पराथमिच बनिभम विषयस्य सायदा प्रबोव, निश्च वस्य मम उपरि दिवाशिषः बतरण। १३। बनेनेवि। अनेन मानेन यबम बस समापनं मात्- पापीनाम उडः, वं मे यात्मनः सहायः भव, समकायामबत् प्रभो, प, चिरकालाय परामंतु चमः भवेयम् । चाचित् पय विधेष: न भवेयम ], त्वचपामाघिस विषय मम मावि . - ·विसाचनसम् विसावं बायो बालिकाभ्यच भिक्षणम् ॥१॥ है खाल हृदय तेषां वामपाणि नैतिकानि । सत्यानि मुद्रितान्या मवन्ति छुत्तमः पुनः॥ जागरितास्तवाश्यता भावाः सावभावतः ॥ २॥ दामे बार कई चिक्साधनक व्रतम् ॥ रन्तु बाजका बाला समन्तां विक्षयां पुनः । चित्रयोगेन सप्ताहं विशेषप्रतिपचये ॥३॥ चित्राणि सहजानि स्थरालेपनकृतानि च । विद्धानि साधनैरन्यैः का यहचवरे ॥ १ ॥ तमसोपरि सर्बथा बालोकस्य निवषयच कर, बन सर्व गौरवम अस्य व भवतुः। प्रभो, तव पुण्यवाब: निबंजय: जय: जयः। इति रिपुसंहारक्तम् । १। पंति प्रथम बालानां बालिकागार वन वक्तुसपकमत चिरिति । चिने बालभ्यः बालिकाभ्यः च शिक्षणं महाधम महामूलाम, अतीवमूलावत । कष मूलावतसह तेरिति। ते: चित्रः तेषां हृदये खल धर्माणि नेतिकानि च सत्यानि आशु मुदितानि अद्धितानि ; सहजभावतः पुनः उत्तमा: भावा: जागरिता: तथा अभ्यस्ताः भवन्ति । ३। दशम इति। दशमे बादशे वर्षे तहयसि वालका: बाला: चिनसाधनक वृतं रहनु, विशेषप्रतिपत्तये चित्रयोगेन पुनः सप्लाई शिक्षणं लभन्ताम्। ४। चित्राणोति। थालेपनकतानि अन्य : वा शुः साधन: कठियादिभिः यहचवरे सिहामि चिचाणि सहजामि स्युः ।

·मावा वा ज्येष्ठवा वान्यपुरधागषितानि । पराले तानि नित्यं स्युस्तष्णातभिचया सह ॥५॥ भिवाग्रहणमेकच स्याहा तक प्रवक् पचक्॥4॥ नवीनं वसनं माझ्यं धारयेयुर्दिनेऽग्रिमे ॥ ७ ॥ उपासनामहे मावा नीताः स्युरते परं प्रभुम् । भूमिसंलमघोषण प्रणमेयुः समभ्रमम् ॥८॥ नौताः साधनभूमौ चारभरवमेव हि॥८॥ सर्वं सम्मिलिता ब्रूयुरस्तु भो गौरवं महत् । बालानामौखराया बालप्रियाय पाश्वतम् । दिव्याय पित्रे मात्र र यच्छामो गौरवं वयम् ॥ १० ॥ सत्याय मङ्गलायतद्भवेचे व्रतमुत्तमम् । मामाशास्तां परस्तस्यापत्यमिति वदती॥ ११॥ ५। मावति। नित्यं पराक्षे तब्बातशिचया चितिरिक्षया सर तानि चित्राणि मात्रा वा ज्येष्ठया भगिन्या वा अन्यपुरषा पुरखिया. या साधितानि च स्युरिति शेषः । है। शिक्षेति। सत्र शिक्षाग्रहणम् एकत्र एचक एथक वा स्यात् । । नवोन मिति। अग्रिमे दिने नवीन बसन माला धारयेयुः, बाला बालिकाश्चेति शेषः। । उपासनेति। ते बाला बा लकाध मावा उपासनायके मौता: स्य:, ससम्म पर प्रभु परमेश्वर भूमसजन शोषण प्रण मेयुः । है। मौताइति । माधा साधनभूमौ नीता: एवम एव हि पार. भेरन् च साधमिति भेषः। १०। सबइति। मन्य सम्मिलिता: ब.: बालप्रियाय असे वाला. नाम ईश्चराय भोः शाबत महत् गौरवम् अत। दियाय खर्गेयाय पित्र मात्र च वयं गौरवं यच्छामः । ११। सत्यायेति। मे मम वत्याय मालाय उत्तमम् एतत् दत ·चित्रसाधनव्रतम् । १८५. एका विषयेमाता प्रथमंस व्रती ततः । पुष्पाणि स्थापयेत्तस्योपरि ब्रूयात् परेखरः ॥ एको विश्वास एका परिवारस्तथा पुनः । शास्त्र मेकं परित्राणमेकमित्यतिमोदतः ॥ १२॥ ध्वजं नवविधानस द्वितीयं चित्रमालिखेत् । पुष्याणि विकिरेदुखा नवीनस्य विधेर्जयम् ॥ १३ ॥ चतुरोऽस्या महाहीपान् पृथ्थयाचित्र ढतीयकम् । दर्शयहिलिखेच्छान्ति: शुभेच्छा धरणीतले । ऐक्यश्चास्तु चतुर्वव हीपेविति वदेमुदा ॥ १४ ॥ ततथान्यानि चिणि व्रतार्थी ह्यनुवर्तयन् । पुष्याण्यवाकिरवं यात्तत्र यथाक्रमम् ॥ १५ ॥ धनाधारं प्रति बूयात् धनासत्यं हि मूल्यवत् ॥ १५ ॥ भवेत् । पर: परमेशरः मा पपत्यम् चामा इति व्रती वदेत् । एकामिति । प्रथमं माता एकाई चित्रयेत् ; सतः स व्रती तम्योपरि पुष्पाणि स्थापयेत् । परश्वरः एकः, विश्वास: च एकः, तथा परिवार: एकः, एकं पुन: शास्त्रम्, एकं परिवाणम् इति पतिमीदित: सन् ब्रूयात् । ध्वजामिति । ध्वजं नवविधानस्य हितोयं चिपम् पालिखेत् सा चेति शेष: । नवीनस्य विधै: जयम् उका पुष्पाणि विकिरेत् स व्रतौति शेषः, एवं सर्वत्र । चतुर ति। चतुरो महाहीपान् दर्शयत् पम्याः पृथ्याः हत्तीयकं चित्रं लिखेत् । घरपौतले शान्तिः शभेच्छा, चतुर्ष चौपेषु च ऐक्यम पतु इति मुदा वदेत् । १५ । सतप्रति। तत: व्रतार्थी पन्यानि चित्राणि च पनुवर्तयन्, पुष्पाणि पाकिरन् तब चिचेषु यथाक्रमम् एवं ब्रूयात् । १। बनेति। धमाधार प्रति बूयात्-धमात् सत्यं हि मूल्यवत् । २४ ·१८५ नवसंहिता। सूर्य चन्द्रं प्रति ब्रूयात् साधुत्वं मम चोज्ज्वलम् । अस्तु सूर्यसमं प्रेमा शशीवार्द्रतरो मम ॥ १७ ॥ सरितं वीक्ष्य स ब्रूयात् वहवेतत्तु जीवनम् । दत्त्वा जनसहस्राय नित्वं जीवनजीवनम् । सौभाग्यश्चाथ प्राचुर्य सर्वतो विकिरणहत् ॥ १८ ॥ वीच्य चन्दनक्षच गन्धसारमयं पुनः । ददानि च्छेदकं शत्रु प्रति सन्धमेकलम् ॥ १८ ॥ पर्बतं वीच्य विश्वास: शिलोच्चयसमो मम । दृष्दो भवतु हत्तं मे निश्चलले हिमालयः ॥ २० ॥ सा चेहालाधिकान्यच चित्राण्येतानि सन्तु च ॥ २१ ॥ ब्रूयाहारं समीक्ष्यैषा कण्ठं भूषयते यथा । हारः सतीत्वं भूया मुलाहार: समृद्धिमान् ॥ २२ ॥ करणं वीक्ष्य भूयामे दानं होरककाणम् ॥ २३ ॥ म य मिति । सध्यं चन्टू प्रति बृयात्-मम साधुत्वं भूय समम् उज्वलम् पा, मम प्रेमा शशौ व पार्द्रतरः । १८। सरित मिति। स व्रताची सरितं बौक्ष्य यात्-मम एतत् मोवनम्नु जनमानाय मिल्यं जीवनगौवनं नौवनवारि दवा सौभाग्यच काच महत् प्रायो सर्वती विकिरत् वतु । वोक्ष्यति। पन्दना वीक्ष्य-गासारमयं चन्दमतबसमं पुनः छेदक प्र प्रति एकसं सवन्धं ददानि । पर्वतमिति । पचतं बौक्ष्य-शिलशियसम: मम विनाम: हदः भवतु, मे मम उचं नियमले हिमालयः भवविविशेषः । सेति । सा व्रतासिंगो बाला चत् पर एतानि षिकानि विवासिन्च। कार इति। एषा वाचा हा समीक्ष्य बूयात्-बाजार: कई भूषयते, नवा सतीत्वं में समइिमान् सुनाकार: भूयात् । कहपमिति का वीक्ष्य - दान में मम औरककार भूयात् ।

·चित्रसाधनव्रतम् । १९७ पवगुण्ठनमालोक्य भूयाद्रीरवगुण्डनम् ॥ २४ ॥ नमस्सत्य ततो ब्रूयात् व्रतं घेतमहत्तमम् । इदं करोतु फलवत् प्रभुरस्माकमीश्वरः ॥ २५ ॥ सतचिचाणि धौतानि कुर्वीतवं पुनः पुनः । सप्ताहं विलिखेगुमौ ब्रूयुश्चैवं व्रतार्थिनः ॥ २६ ॥ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति ब्रूयादन्तेऽन्तिमे दिने ॥२७॥ भोजयेत् स तु बन्धूंश्च तथा तत्सहयोगिनः । पतत्रियशकीटेभ्यो दद्याडोजनवस्तु च ॥ २८ ॥ इति चित्रसाधनव्रतम् । १४। पवगण्ठ ममिति । पवगुण्डनमालोक्य-ही: मे पवगुण्डनं भूयात् । . , नमम्झत्यति । व्रतार्थों तत: नमस्कत्य यात्-एतत् हि व्रतं महत्तमम् । बमाकं प्रभुः ईश्वर: इदं व्रतं फलवत् करोतु । ततति। तत: अनुष्ठानानन्तरं चित्राणि पीतानि कुवात । पुन: सप्ताई चित्राणि भूमौ विलिखेत्, प्रतार्थिन: च एवं ब्रूयुः । शान्तिरिति । अन्तिम दिने पनी व्रतान्ते शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति एवं पुन: व्रताौँ बूयात् । २८॥ भीनयेदिति । पधिपरकोटेभ्यो भोजमवस्तु स व्रतार्थों भोजयेत्, बन्धन् च तथा सहयोगिनः दद्यात्। प्रति चिचसाधनव्रतम्।

·पाध्यालिकोहारः। परामना पतिः पनी सखे पुखतमे यदा । पाहतो प्रेरितौ दिव्ये राज्ये परिचयं पुनः । साधयितुं निदेशानुगामिनावविलम्बिती। पायोजनानि तौ कुर्वीयातां संशष्टमानसौ ॥ १॥ यदोदवहतां पूर्वमसम्पूर्णेन चांशतः । पासीत्तहन्धनं तस्मात् पूर्ण भवतु सम्प्रति ॥ २ ॥ सखित्वमेतयोरासीलोकेऽस्मिनधुना पुन:। भविता तचिरस्थायि दिव्यधानि सुखालये। ३ ॥ किमर्थोऽयं विवाहो वा भोगासकोऽस्य चोत्तरे । बूते सम्मानजननहेतो: संवईनाय च । पार्थिवस्य मुख्यस्थाच लाभाय च तयोः पुनः ॥ ४ ॥ न तथा संहिता दिव्या ब्रूते पत्नी पतिं पुनः । स्वर्गराज्यार्थमेवात्र विनेतुं स विधिः स्मृतः ॥ ५ ॥ सम्प्रत्याध्यात्मिकीहाई प्रथमपकमत परामसि । पतिः पौ च बदा पुष्य तमे सख्य पराममा पाइती प्रेरिती, पविलम्बिती निदेशानमा मिनी तो दिव्ये राज्य पुनः परिषयं साधयितुं मंहरमनमी सन्नी भायोलमानि कुल याताम् । यदेति। पूर्व यदा तो उदबहता, तरचनम् सम्पूर्ण न शतश्च पासीत् । मसात् सम्प्रति पूर्ण भवतु । सखित्वमिति। अखिन् लोके एतयोः सखित्वम् पासीत्, पधुना पुम मन सुखासये दिव्यधामि चिरस्थायि मषिता। किमर्थ इति। किमर्थः वा पयं विवाहः ? यस्य चीतरे भीगासन: ब्रते- समान मनमहतोः, पार्थिवस्य सुवस्य च वईनाय, पुनः तयो: लाभाय च । नेसि । म तथा दिव्या संहिता बूते । स विधि: विवाविधि: पति पी पुन: पत्र बर्गराज्यार्थम् एव विनेतुं वृतः ।

·प्राध्यामिकीहाहः। १८८ विवाहिती पुनस्ताविकता परस्परम् । सख्यं पार्थिवमेवं यहिश्यमाध्यामिकं भवेत् ।। पाध्यामिक विवाह योग्यः कालोऽत्र सम्मतः । चत्वारिंशं समारभ्य यावत्पञ्चाशवक्षरम् ॥७॥ औद्यन्त भारा जीवनस्यापाद्यन्त च तानि च । प्रधानानि च कर्तव्यान्यावासः शृङ्खलायितः ॥ अन्वभूयत संसारस्यानन्दः शोक एव च । दाम्पत्यं पार्थिवञ्चोपाभुज्यतातिप्रमाणतः ॥ ८ ॥ अधिकारं चिन्तयेतामात्मनोरोपयामिकम् । कर्तव्यानि च हर्षीय शाख तानिह सम्प्रति ॥ ८ ॥ ध्यानऽध्ययने चामानुसन्धाने संयमे समम् । युज्येत प्रार्थने ताभ्यां प्रास्तुतं दिवसत्रयम् ॥ १० ॥ विवाहिताविति। तस्मात् विवाहिती पुन: परस्परं विव हेताम, यत् एवं पार्थिवं सख्यं दिव्यम् पाध्यात्मिकं भवेत् । चत्वारिंशमिति । चत्वारिक समारभ्य पक्षाशयत्सरं यावत् पत्र पाध्यात्मिक- विद्याहस्य योग्यः कालः सम्मतः । पौधन्तेति । जीवनस्य मारा: प्रौद्यन्त, तामि प्रधामानि च कर्तव्यानि पापाद्यन्न, पावास: पालायितः, ससारस्य भानन्दः शोक: एब च पन्वभूयत, पार्थिवं दाम्पत्य व पतिप्रमाणत: उपाभुज्यत । अधिकारमिति । सम्प्रति बह पात्मनोः पौपयामिकम पधिकार कर्तव्यामि शावतान् र्षान् च चिन्तयेताम् । १.। ध्यान ति। ध्याने पध्धयने चास्मानुसन्धाने संयमे समम् एकत्र प्रार्थनेच वत् प्रास्तुतिकदिनचर्य वाम्बा युवेत ।

·. नवसंहिता। चतुर्थे दिवसे चाभिषेकान्ते वसनन्तु तौ। विभाग मेरिकं नवं कुर्षीया शुपासनाम् ॥ ११ ॥ उपासनामह नित्योपासनाया: समापने। समुखीनावुपविष्टौ नूतनासमयोस्तदा ॥ १२ ॥ पतिर्भूयात् स पनीमाथा समिलिताविह। समाधातुं प्रभोरने दिव्यधाबि पुरोधसः । अमराणा साक्षित्वेनोहाहं दिव्यमावयोः । प्रभुर्धन्य इति सा च ॐ तथास्विति मान्तिमम् ॥ १३॥१४॥ संसारस्यास्य बहुलाः परीक्षा विपदः पुनः । शोकञ्चानन्दमाभीच्यं भुक्तवन्तौ परिश्रमम् । कृतवन्तावुभे दुःखं सुखं जीवनवर्मनि । सदानुभूतवन्तौ च हृदयेन करेण च ॥ प्रभु मेवितवन्तौ च दासदासीसमो पुनः । अधुना प्रभुरावां स सेवानन्दोच्चसंसती ॥ समानयति चोहाहं प्रापयितुन्त पूर्णताम् । दिशत्यसौ विदेहामनित्यमम्मिलनेन च । पुण्यव्रतग्रहणाद्य दम्पत्योरामरूपिणोः । भवितारौ पुण्यराज्ये तस्य दासौ चिरन्तनौ । ११। चतुर्थ इति । चतुर्थे दिवसे च मिषेकाने ती दम्पती गैरिकं भू बसमस्तु बिमाची उपासनां हि ब्यौयाताम् । उपासनेति। उपासनारी नियोपासनाया. ममापने तदा भूतनासनयोः सभुखोगी उपविष्टी भवेतामिकी मेषः । पतिरिति । पद्य चा पुरोधमः प्रभोः पये पमरामाणिवेन दिवि पापयो: दिव्यम् अनमम् Bा समापयितुं सविलितो; प्रभुः पन्य रति पतिः पौष पौत। सा च पौ-षों तथा पनि सानिम प्रगति।

·माध्यामिकीहाहः। १८१ एकमिन् त्रितयं यत्र योगेनोचतमेन हि । किमस्मिन् प्रस्तुतासि वं व्रते गुरुतरे प्रिये ॥ १५ ॥ प्रस्तुतासि प्रभोराना बीर्षे धारयितुं पुनः । दुईलाई गुरुतरं व्रतं सोऽस्त सहायकः ॥ १५ ॥ शक्तिमान् स प्रभुनित्यमावयोरामनोरिह । सहायोऽस्तु बलं तेज पालोकं विदधातु सोम् ॥ १७:१८ ॥ सप्ताहन्तु विनिर्दिष्टं व्रतं राहतमखिदम् । नूनं द्रढ़यितुं प्रन्थि सप्ताहमिदमुत्तमम् ॥ प्रार्थिभावेन विश्वस्तत्वेनातोऽतिविनयेन च । सम्पादयावार्पणेन, सा तथास्विति भाषते ॥ १८।२० ॥ . संसारस्वति । संसारस्य परीक्षा: विपदः भृशम् पनुभूताः, पाभीक्षांप शोकम् पामन्दध भुक्तवन्ती, परिश्रम कृतवन्ती, उभे जीवनमान सुखं दुःखं सदा पनु- भूतबनी च, हदयन करेण च दासदासौसमौ पुन: प्रभु सेवित वनी, अधुना स प्रभुः सेवानन्दोमसंमती ममास्यति, उहाहं पूर्णता प्रापयितुं विदेशात्मनित्य सम्मिलनेन पात्म- कपिपी: दम्पत्यी: पुस्य व्रतग्रहणाय च पसौ दिशति । तस्य पुस्यराज्य चिरन्तनी दासौ भवितारो, या उससमेन हि योगेन एकस्मिन् वितयम् । प्रये, गुरुतरे अस्मिन् व्रते किं त्वं प्रश्नुता पसि । प्रस्तुतेति । प्रभो: भाज्ञा पुनः शौर्षे धारयितुं प्रस्तुता परिम, अहं दुर्बला, व्रतं गुरुतरम, स: सहायक: पस्नु । १७।१८। शक्रिमानिति । शक्तिमान् स: प्रभु: मित्यम् १ भावयोः पात्मनो: सहायः पनु, बलं तेजः पालोकं विदधातु । सा पो-पोम्। १८।२०। सप्ताहमिति। रदं शुद्धतम गम्भी व्रतन्तु सम्पादयितुम्, नवं वैवाहिक पन्थिं पुन: दायितुं सप्ताहन्तु विनिर्दिष्टम्। पत: सप्ताहम् इदम् उत्तम व्रतं प्राधिभावन विश्वतत्वेन पतिविनयन पर्षणेन च सम्पादयाव । सापनी भाषते --- तथा ·१८२ नवसहिता। देहि दक्षकर मां कन्ये दासि परीशितः । पुष्पमाल्येन बभ्रामि प्रेमग्रन्यिन्तु शाश्वतम् । पात्मयोगस्य लक्ष्मेव करयोः सा तथास्त्विति ॥ २१॥२२ ॥ प्रेमग्रन्थिरयं चेत् स्यात् सत्यात्मबन्धनन्तदा । अस्यह नित्ययोगस्य भित्तिभूमिः ममर्पिता । कानेऽद्यावां विवहावी नित्य कालाय तु प्रिये । भूमी मम्मिलितावद्य ट्रागै तत्पुनर्दिवि ॥ २३ ॥ आगां विभर्मि विश्वासं कुम्मे पर्व तत्तथास्त्विति ॥ २४ ॥ गृहाण गैरिकं वस्त्रमेकतन्त्री तथासनम् । लोकानां महाहवेममहो त्वं महगामिनि ॥ ध्वजं नवविधामस्य विश्वम्ता गजभतितः । प्रणताम्रै चिरं भूयाः, राहामि अइयेति सा ॥२५॥२६॥ विज्ञेय एष भादेश: प्रभोर्यहृदयं करम् । भावां विशई रक्षावः क्रोधं गर्वच भोगिताम् । २१:२२। देहोति। पबितु: कन्धे दाम, दचकर दैषि, पामयोग नावकरयामात्र प्रेमर्यान्यन्तु पुपमालयन बधामि । मा पनी-तमा पन ति। २५। प्रेमविरिति । चेन् चयं प्रेमबन्धिः म थापमं खात, तदा र पस्य निधीग भिगिमिः समपिता । पय, मिये, पाय नित्य काहाय विवहारः । पद भूमी मम्मिलितो. तत् पुन: दिपिटारी । पनी प्रत्यारयति शामिति । चा विधि एवं विकास कुर्यि करीमि तथा चतुति पो भापते रतिषः । यहाति । यही सागामिनि, त्वं मेरिकं कसम, एकतन्त्रीम, पासनम, तथा रमं श्रीकामा मंगई नवविधामन बना रहा। विसमा पराजकिन: चिरं मयता भूयाः । सा पनी-अभया एशामिविभाषते प्रति शेषः ।

·प्राध्यामिकोडाहः। १८३ संसारासक्ति जहिवो भवावो वस्तिो पुनः । विश्वासे साधुतायाञ्च प्रेमणि भक्तावकिञ्चनौ । दीनाय दानं यच्छावः शमयावोऽस्य यन्त्रणाम् । प्रार्थनाध्ययनध्यानालापसहिनरिह ॥ सहसाधकवत्तस्मिन् प्रविशावः क्रमादहो। आवाभ्यामोखरेणाप योगे यः पूर्णता पुन: ॥ भक्तः सर्वविधायाश्च निखिलस्य सुखस्य च । पागास्तां मेलनं पुखं करोतु सुखितं परः ॥ २७ ॥ भोमित्युका ततः साध्वी चानुमन्येत तद्दचः ॥ २८ ॥ यतिरेवं प्रार्थयेत-योगेश योगबन्धनः । प्रामानौ नौ बधानाच पत्न्यामसानि सा तथा । मयि चोमे त्वयि प्राप्तौ शान्तिमक्यं चिरन्तनम् । पवित्रौ कुरु नौ रक्षचाविशखरमालात् ॥ संसारादुहर त्वं नौ लोके ज्योतिये प्रभो मधुरेण च योगेन पूर्णानन्देन सङ्गतौ ॥ २८ ॥ . २०1 विधेयरति । प्रभी: एष पादेशः विजेयः यत् पार्वा हृदयं करं विशुद्धं रचायः, क्रोधं गर्व भोगिता संसारासतिष नहिवः, विश्वासे साधुतायो प्रेमम्मि भक्तौ च पुनः पहिती भवामः, पविखनी दौनाव दानं यच्छावः, पस्य यन्त्रणां शमयावः । पही भावाभ्याम् ईवरण सिन् योगे सहसाधकवत् क्रमात् प्रविशाव:, यः पुनः सर्वविधायाः भक्त: निखिलम सुखस्य च पूर्णता । परः पुण्यं मेलनम् पाशाताम, सुखितं करोतु । घोमिति। तत: साध्वी च पोम इति का तत् वचः पनुमन्येत । २९। पतिरिति । एवं पतिः प्रार्थयेत-है योगेश, योगबन्धनैः नौ पात्मानी बधान, पत्र पस्याम् भसानि, सा तथा मयि (प), चिरन्तनम् ऐक्यं शान्ति प्राप्तौ उभे च त्वयि (खाम्)। कुरु नौ पवित्री, रक्ष च अविशुद्धेः अमङ्गलात्, मधुरेण योगेन पूरी मन्दे न च सातो नी, प्रभी, संसारात् ज्योतिर्मये लोके उद्दर । २८। २५ ·२८४ नवसंहिता ततः पतिश पनी च प्रवाशिमावतः । प्रोच धन्धविरानन्द पामनोनौं परोऽस्विति ॥ ३० ॥ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । सप्ताहन्तु पति: पत्नी चैकतमया परप्रभोः । गायेतां पुण्यनामानि योगाभ्यासरतौ पुनः॥ प्रार्थयेतां प्रतिदिन पठेता पावनी: श्रुतीः । पालपेतां सुगम्भीराध्यामसहिषयेषु च ॥ यच्छतां दानमागारसत्वाखान् अयनं पुनः । पाययेतां शकुन्ताव सिता पादपतिवा। नूतनानि च पुयापि चिनुयातां परा च । एवेकशः खादयेतां मेवेयातां दिन दिनम् । दपाता मलीहानुपहारांव योभनान् ॥ ११॥ इस्वभ्यामोहाहः। ततरति ततः पतिः च पबीचबाममी: मीकिद: पर: पम्प: पनि मोश्च तिमावत: प्रथमेत् । जाति: मातिमाणिः । २१। समाहमिति। पति: पोप समातु बीमाम्यामरती परी: पुख. मामामि एकतन्या मायेता, प्राधयेतां मः । प्रतिदिन पावनी: युती: पठेना. समोरा- ध्यात्मसहिषयेपासपेताम् । दामं बतान. तान् लिपुन: बनारसवान् कृतान् च पचनम् पाणयेताम्, नवा पादपान् सिताम् . पराब परमेशराय मूतनानि पुपाति पिनुयाताम्। दिन दिमं महलीबहान् एकमा खादयता याताम् । श्रीमनाम् अपहारान् यता तेवति। बध्यालोर। - ·कौमारजतम। व्रतार्थी प्रार्थयदेवं प्रतिमानीत सवमात् ॥ १॥ शक्मिबीखरहास्त्रि खदाहानेन चागतः । त्वमविधौ ग्रहीतुं तवतं कौमारकं प्रभो । तवेछानुग्रहवेव दीक्षितो दारकम्मणि । भवेयं खलु रक्षेयं दूरे मां नित्यमेव हि ॥ परेमतः परीघातो भोगादख प्रलोभनात् । संसारस जीवन में समप्रसव कषि। प्रर्पयामीति सी मे दैहिकीर्वासनास्तथा । सांसारिकीः प्रहत्तीय बलिं त्वा सवान्तिके । तवानामनुगच्छामि समग्रेण दा विमो। अमुके दिवसे मासि वर्षेऽब तब सबिधौ। पवित्र परिग्रहामि साचित्लेन व्रतखिदम् । सत्यस्व ननु कौमारं प्रतिजानीय रक्षितुम् ॥ भावनातिगभीरण नियमामस्य नित्यदा। यावली हि सहस्साव्यभिचारानले पुन: ॥ पुण्येऽद्य दैशिकान् सांसारिकानेन्द्रियकानिह । सर्वान् दहामि भावांश्चामानं शुई समर्पये ॥ हितैषणायै देशस्य दानायोपासनाय च । पनुग्रहो मुक्तिदस्ते मां रक्षतु सदा प्रभो ॥ वर्जन्यव्यभिचारस्य ऋजी पायव मां सदा । हावकुहकजालेभ्यः स्त्रीसंमृत्योचिरं यतः ॥ है। कौमारव्रतमा बनार्थीति। व्रतार्थों एवं सम्मान प्रार्थयन् प्रतिमानीत ।

·e माचिसयोहाव- नवसंहिता। सास्य मम पुखस्व पताका प्रति चान्वहम् । राजभक्ति वहेयं ते विवहन्तु विवाहिताः ॥ भवन्त्वन्धेऽत्र रक्षाणि विशेषन्ते निदेशनम् । शाखतं गौरवशाख तव नाबो महत्तमम् ॥ २॥ इति कौमारव्रतम् । २। प्रार्थनामा शशिमनिनि। क्रिमन ईगर, बदाहानेन त्वमनिधी कौमारकं तत् व्रतं ग्रहीतुम सच पामत: पष। दारकर्षकिन दौषितः भवेयम्, नित्यम् एव हि मां खखु पस्य संसारख उदगमः, परौचात भीगात प्रलोभनात् दर रयम्, तत् मे समय जीवन तय कर्मणि पपयामि इति चित्तबरका पनुयाः च, सर्वाः मे दैहिको: वासनाः तथा सांसारिको: प्रवनी: तब मिलके बलिं क्रत्वा, विभो, समयेष इदा तव पाजाम् धनुगामि । अमुक रिवसे, पमुक मासि, पमुके वर्षे पद्य तव पवित्र सविधी सन्यसा माथित्वेन र कौमारं तन्तु परिहामि, बसिगभोरण भावेन यावयौवं दिवस सास नियमान् नित्यदा मचितुं प्रतिमानीय । पुरो पयाम- चारानले पुनः पद्या दैहिकान् सांसारिकान् ऐन्द्रियकान् सान भावान् दहामि शुहम् पात्माम देश हितैषणायै दानाय उपासमाय र समर्पये। प्रभगे, सकिद: ते अनुग्रहः सदा माम् पयभिचारस्य सुनी वर्मनि रक्षतु । कुहकशालेभ्यः चायख, यत: पुण्यस्य मम सरस पताका प्रतिपयम् रामकि ययम्। पये ते विवा विवाहिता: भवन्तु, विमेत निर्दशनम् परचालि। नब नाब: मातम प्राय गौरबम पत्र। নি ঋীলায়।

·वैधव्यवतम्।
प्रसहाया परित्यक्ता साक्वनामुखवर्जिता ।
विधवा दुःखिनीयं ते चरणे पतिता पितः ॥
करुणामय शान्तिश्च शधिमन्विष्यतीह ते।
अनुग्रहात् पतिर्यातो लोके श्रेष्ठतमे मम ॥
तस्मिन् विभी विनष्टानि सर्वानि चैहिकानि मे ।
सम्यक्सहायहीनाहं शरणं यामि ते प्रभो।
पाशानिबदहदया त्वयि दीनदशां गता ॥
विधवायाः सुहत्तस्याः पते त्वत्सविधावहम् ।
ग्रहीतुं व्रतमायामि निद्दिष्टं मे त्वया हि यत् ॥
पतिर्मम गतो नाथ लोकादस्मात् सुखं स तु ।
लोके श्रेष्ठतमे भूति प्राप्रोत्वानन्दसञ्चयम् ।
त्वयि नित्यञ्च पनी च तस्याहं वायतो यदि ।
विच्छिवामनि संयुक्ता वसानि शाखतीः समाः ।
कृपां कुरु प्रभो यस्त्वां पतिं सत्यं विजानती।
विखस्तताच प्रेमाणं तुभ्यं सर्व समर्पये ॥
कुरु मां तव नित्याय कालाय परमप्रभो।
अमुके दिवसे मासि वर्षेऽद्य तव
सविधौ।
पवित्र परिहामि व्रतं वैधव्यसम्मतम् ।
नाहं पुनर्विवहामि हितीयं जात नो पतिम् ।
खीकरोमि मङ्गलेदं जीवनं मम सम्प्रति ।
विधवाया भवत्वेव चिरं भोगादिवर्जितम् ॥

·. नवसंहिता । पामत्यागि दैहिकाभिलाषहीन क्षमान्वितम् । प्रणतं ध्यानयोलप विनीत नितरां पुन: ॥ उपासनाप्रधान प्रभो खोषमे रसम् । एवं मे जीवन भूयात्तवानुकम्पया अचम् । पाशिर्ष मम पाषा नौरव महदनु भोः। पमा महला नूबाथाः परमाय प्रियाय ।। इति वैधव्यवतम्। १। वैधव्य व्रतमा पसहायति । सहाया परिबका सायनामुखवता ये दु:खिनो विधवा, पितः बरामय, परये ते पनिता पमुबहान पशिानिय चविष्यति। मम पतिः बेहतमै बोके यातः, नचिन् में, विभी, ऐहिकानि मालि बिनटामि। सब सहायडीना, प्रमी, दोनदा मता पर वाय पानानिवजादया शर ते यामि । विषाया: सत् बबा: पते, पद व्रत किया नितिन् यही खत्मविधी पाम् पायामि। नाब, मम पतिः पचात् सीकात् मनः, सह श्रेष्ठतमे लोक भातं नित्यं मुखम पानन्दसायच त्वयि पापोतु । तपा पदो यदिप पावत: गिकिया, मावती: समा: पामनि संयुका बसानि। ममी, सपा कल, यात्रा सत्य सिंविधामनो विषमता सर्व प्रमाण तुम्ब समय। परमप्रमी, नित्याच काय मा त कुक । पसरे दिबसे पमुक मासिपमुक वर्षे, पश पवितव सनिधी षष्यसम्म व परि- सहामि। मपन: विहामि पितोयं पति जातु मोबीवरीमि.माण, चिरं भोगादिवाळतम पासवानि दैहिकाभिमापोमाणित प्रचामौलं विमोत मितरा पुन: उपासमापवान बोक्ने रखर विधमाधा: एमबीरनं भवत। एवं में नौवनं भयं तब अनुबम्पया मम पाच पाविषे भूयात् । मीः सा: मूबायाः माख्याः प्रियाष परमाय ते मा मौरवम पर। - इति वैषष्य ग्रनम् ।

·साधकवतम्। सांसारिकवरोधाय प्रति बांहदयस्य च । पाभिमुस्थाय मेनस्पकरणावशतः प्रभो। पानीतवान् पापिन मां पवित्रवैदिसविधौ। यतोऽहं परिएनी व्रतत्विदमुपस्थितम् ॥ एषा तवेच्छा यवाह संसारिजनवयितः । यापयामि दिनान्यत्र सेविथे वास्तु केवलम् ॥ प्रीषयामि च तेषु स्वां जना ये तव नित्वदा । पमुके दिवसे मासि वर्षेऽद्य तव सविधौ । पवित्र प्रतिग्रहामि साधकानां व्रतखिदम् । अनेन मां निबनामि भयभ्यासे च संयम । सेवाय पुस्यमण्डल्या नवीनस्य विधेः पुनः । यथाशति महायो मे भव बाता पिता मम ॥१॥ इति साधकव्रतम्। पधुमा सापकवतमा सांसारिकत्वेति। सांसारिकवरोधाय त्वां प्रति में हृदयस्य च पाभिमुख्याय, प्रमी, पाल्पकरणावशत: पापिनं मां पविचवेदिसविधी पानौतवान्, यत: पहम् इदम् उपस्थितं व्रतं परियडीवाम्। पितः, एषा तव इच्छा, यत् म बम पत्र संसारिजमवत् दिनानि यापयामि ; ये तक जना: निस्यदा केवलं त्वां तु से बने मौययभिच, तेषु स्याम् । पद्य चमके दिवसे परके मासि पसके वर्षे पवित्र साधकानाम् इदं वर्स प्रतियमामि । भक्त्य भ्यासे संबी यथाशक्ति मधीनस्य विधेः पुखमा ख्या: सेवायै च पुन: माम बनेन मियनामि, मम पाता पिता मे सहायः भव । . रति साधक मतम् ।

·.
गवसंहिता ।
गृहखविरागियां ब्रतम् ।
उपासनान्ते कुर्वीत प्रतिज्ञानञ्च प्रार्थनम् ॥ १
यत्र सह समाइतो गुरुयायासवन्ति च ।
तत् कृत्यानि प्रभो दृध्या तवैतत् व्रतमुत्तमम् ।
अतो एकामि तमूर्धा त्वबिदेशं वहामि च ।
परात्मनस्ते शत्रौ च निर्भरं स्थापयाम्यहम् ।
वैराग्यस्य ग्राहस्थस्य कत्यस्यैक्चसमापनम् ।
नाहं जाने दुबलं मे चित्तं भीतं हि चिन्तया ।
पात्मत्यागं बलं दैन्यं विनय प्रभो स्वयम् ।
वितर त्वं यथाहं स्वां संसायपि विरागिवत् ॥
यापयितुं दिनान्यत्र त्वरक्षपालेशतः क्षमः ।
अमुके दिवसे मासि वर्षे पुण्यतमं व्रतम् ॥
विरागिणां ग्रहस्थानां ग्टहामि तव सविधौ ।
प्रतिजानामि नियमानादेशानस्य रचितम् ॥
उपाजितानि सर्वाणि धनान्यत्र विधेरित.
मगर ल्यां हि नवीनस्य सर्वथा निधिपाम्यहम् ।
तविदेशात् समाजस्य परिवारस्य च प्रभो।
व्ये मि तानि मङ्गलाय मदीयां हि चिन्तथा ।
अभिलाचं परित्यज्य नणं जातु करोम्यहम् ।
क्षमतां समतिक्रम्य निष्कृतेरस्य बातचित् ॥
१। सम्प्रति एहस्थ विरागियो व्रतं बसपकामत उपासनात इति। पासनाने
प्रार्थमं प्रतिजामच कुब्धीत ।

·ग्राहखविरागिणां व्रतम् । ܘܐ खदानानि ममम्तानि एकाम्यब तहत् । सम्भमेष्वस्य मोदेषु संसारस्य बलेन ते ॥ सम्पादयामि दैन्यस्य व्रतं नित्यं समाहितः । पतस्वं मे सहाय: स्या पाशिषा योजय प्रभो ॥ २ ॥ इति गृहस्थ विरागिणां व्रतम् । . प्रार्थनं पतिज्ञानधाइ यति । यत्र सडे, प्रभी, समाहत: तत्कृत्यानि गुखि पायामन्ति च । तव हष्टौ एतत् व्रतम् उत्तमम् । अत: पहं तत् र हामि, मूर्धा च त्वनिदेशं यहामि, परात्मनः ते शनी च निर्भरं स्थापयामि । वैराग्यस्य गृहस्थम्य कस्यस्य च ऐक्यसमापनं न पहं जाने, चितं मे दुईलं, चिन्तया हि भौतम् । वितर, प्रभो, स्वयम् पात्मत्यागं बलं दैन्यं विनयच, यथा भई त्वत्कृपालेशतः संसारी अपि विरागिवत् दिनानि पत्र यापयितुं, नाथ, चम: स्याम् । पमुके दिवसे पमुके मासिपमुके वर्षे विरारियां ग्रस्थानां पुण्यतमं व्रतं तव सविधौ ग्रहामि, पस्य निय. मान् पादेशान् रक्षितुं प्रतिमानामि । इत: सवाणि उपाजितानि धनामि नबीनस्य विध: मखल्या सर्वथाम्यहम् पत्र निक्षिपामि । मदीयां रुचिं तथा पभिलाषं परित्यज्य तनिदेशात् समाजस्य परिवारस्य च मङ्गलाय, प्रभी, नानि व्ये मि । न पहम् ऋणम्, पण निष्कते: चमतां समतिक्रम्य, मातुचित् करोमि। समतानि त्वद्दानानि भत्र कृतज्ञहत् ग्रामि। पस्य संसारस्य सम्भमेषु मोदेषु बलेन ते नित्यं समाहितः दैन्यस्य व्रतं सम्पा. दयामि। पत: त्वं, प्रभो, सहायः स्याः, पाशिषा योजय । . , इति गास्थविरागिणां व्रतम् । . २६ ·प्रचारकतम्। वर्षेऽतीते परीक्षार्थ शिक्षार्थ विनियोजिते । प्राचार्यसविधौ तावदानयेतं व्रतार्थिनम् । एकस्तमसम्पर्की ब्रुववेवं ससश्चमम् ॥ १ ॥ प्रयं ब्रवीति सोऽस्मिन् प्रचारकगणस्य तु । प्रवेष्टुं प्रेरितः पुण्यमयेन परमात्मना । उपनयामि मण्डल्याम्तस्मात्तव च सविधौ । पायं त्वं व्रतमम्मै च पुण्यं यच्छति प्रार्थये । २ ॥ पृच्छत्याचार्य एवं तमुत्तरं स प्रयच्छति । मनोनीतः स्वयं सहः किमयं वाहतो भवान् ॥ ३ ॥ पाहत: ; केन ? पुण्येन इत्स्येन परमामना ॥ ४-५॥ कथं जानामि ? चित्तस्य प्रेरणा मम चोत्तमा । उच्छासथ,गतिं धत्ते तद्दिशा भाममप्युत । । प्रचारक वक्तमपक्रमते वर्ष इति। परीचार्य शिक्षा विनियोजित वर्षे पतीते तासम्पको एक: बतापिनं तं तावत् पाचाप्यसभिधी पानीसमम् एवं यात्। चमिति। पयम् पचिन प्रचार का पानी प्रविष्टुं पुष्णमयेन परमा- मना परितः । तमात् पडल्या: तव च निधी उपनयामि। पार्य, लम्पले पुर्ण व्रतं बक, ति पाये। पाचाय्यस्य प्रश्नः, व्रताधिनः सममिति क्रमस बमार पचतीति । पाचाय: एवं पति, स बताथों सम् पाचार्यम् उत्तर प्रयचति। चाचार्य:-किम पयं सहः स्वयं मनोमोतः ; भवान् पाहतो का ? ६। समुनरर्यात बताथों-भारत: । पाचार्य:--बैग ? वाची-खेन पुमोम परमात्मना।

·प्रचारकाव्रतम्। .ܶ܇܇ रुचि: सामर्थमेतानि ती योग्यानि जीवनम् । निखिलं वाई तस्मिन् प्रत्येति समुत्तरम् ॥ ८ ॥ मारगर्भ नियुक्तोऽसि यस्मिंस्त्वं प्रभुणा स्वयम् । विखसिषि किमेवं त्वमागतः प्रकृतेः पुनः । नियोगं तं द्रढ़यितुं, विखसिम्यार्य श्रीमहम् ॥ १० ॥ निदेशानस्य सहस्य किमु विश्वासवत्तया। निष्पादयिथसे वन्तु यावज्जीवमुपैसि ॥ प्रमाणञ्चास्य वाक्यस्य विश्वस्तत्वेन सर्वथा प्रचारको हि नित्यं स यः प्रचारक एकदा ॥ ११ ॥ ॐ स सहायो भगवान् भवतु प्रभुरत्र मे ॥ १२ ॥ प्रभोमण्डलीतल्लोकैः सम्बन्धस्तव को भवेत् ॥ १३ ॥ ला। पाचाय:-कथं मानासि व्रतार्थी- मम चित्तस्य उत्तमा प्रेरणा उकास: पदिशा गति धसे । भानम् अपि उत रुचिः सामर्थ्यम् एतानि तौ योग्यानि, निखिलं मम नौवनं खस्नु प्रहात्या तस्मिन् वहितम् । किमिदं भानम् ? निरुक्तमन्यत्र- "वहिरन्तःस्थभावानां चिति यत्प्रतिमादयः । भानमित्युच्यते सहि विज्ञान तथा हि यत् ।" ६।१०। पाचाय:--लम् पसिन् खयं प्रभुणा हि मावगर्भ नियुक्त; पसि किम एवं विश्वमिमि ? त्वं पुन: प्रात: सं नियोग द्रदयितुम् पागतः ? व्रतार्थी-भोम्, पाम, पाय, विसिमि । ११। पाचाप्य: -पस्य सास निदेशान् किम वं यावज्जौवं विश्वासपातया मिपा- दयिष्यसे ? 'यः एकदा प्रचारकः स हि नित्यं प्रचारकः' अस्य वाक्यस्य सर्वथा यावजी विवसत्वेन किस प्रमाणेच उपैसि स? १९। व्रता -भीम्। स प्रभुः भगवान् पत्र में सहायः भवतु । १५। पाचार्य:-प्रभो: महबोतलोकः कः तव सम्बन्धः भवेत् ?

·२०४ नवसंहिता। न प्रभो नियन्तुर्वा सेवकस्व तु शक्तितः । पनुरक्तस्य विश्वस्तस्य च रेवां प्रकुर्वत:॥१४. केनोपायेन चामानमामीयांच भरिषसि १५॥ पात्मानं सर्वथा वा परिवारण चापये महत्यै खस्तनाहारपरिषदलते पुनः ॥ चिन्तां जहामि विश्वासेना हि करुणानिधिः । विधासत्वे पितस्तस्य मां निक्षिपामि सबथा ॥ १६॥ प्रतिज्ञामस्य सङ्गस्य प्रकाश्येन रहाण तत् ॥ १७॥ अमुके दिवसे मामि वर्षेऽद्य विनयेन च । गाम्भीर्येण च ग्रहामि प्रचारकव्रतस्विदम् ॥ काय्यं सवविध सांसारिकं त्यका समर्पये । आत्मानं मम सर्वञ्च जीवनं नवीनस्य च ॥ विधानस्य प्रचाराय सेवाय जनमंहतः । राज्यमन्थापनार्थाय पृथिव्यां परमेशितुः ॥ पवित्रमतविश्वासं पूर्णावयवमेव हि । प्रचारयामि नास्याङ्गच्छंदं जातु करोमि च लोकानुरष्बनायाहं सत्यं प्रेम पवित्रताम् । उपासनाश्च भक्तिञ्च सबैक्यं परमामनि ॥ १३ प्रतायों- 1-7 प्रमाः, न मियन्तु :, किन्तु अनुरत विक्षस्य प्रक्तित: सेवा प्रकवत: मेबकम्य । भाधाय: -- के म उपायेगच पास्मानम् भाभीयान् चरिष्यसि ? पता:-मई सवथा सामान परिवार माल्यै पपये, पुन: च अचानाहारपदतं funt जहामि । सिशासन दिपकरणानिधः पितुः तस्य विधात्वमा सवथा भिषिपामि । श्राचाय: --- तत् पस्य मा प्रतिमा कायम रहा।

·प्रचारकव्रतम्। २०५ पुनः॥ घोषयामि प्रचारेषु वईयामि च गौरवम् । विधानस्य नवोनस्य नाहं खर्यादिक पवियामि न चिन्ता वसनौं कलयाम्यहम् । नानुयाम्यन्धवाणिज्यं विनामानयनं विभोः । व्यवसायानभावास मदीयान् परिरक्षितुम् । पूरयितुं सृजाम्येतान् सर्वथा मण्डलीकरे ॥ तथा परिश्रमं कुर्मि शक्तित: कम्म सन्ततम् । यथा महरणे तस्या न क्षतियार्थिको भवेत् ॥ विरागिणो दरिद्रस्य जीवन निर्वहाम्यहम् । विनयावनतस्यात्र सर्वथा चार्पितात्मनः ॥ ईखरो मे सहायोऽस्मिन् नियतं भवतु प्रभुः । राजन् महवपय त्वं यतो भारमहं लभे । पुण्यं प्रतिज्ञाबदस्य प्रचारकस्य मे प्रभो। विश्वासच बलं पुण्यं विशुद्धिं यत्क्षमो ह्यहम् ॥ प्रमाणयितुमस्य स्यां योग्यस्त्ववान एव च । पृथिव्यां गौरवं नित्यमेधयामि जगप्रभो ॥ १८ ॥ १८। व्रताों- पद्य पमुके दिवसे पमुके मासि पमुके वर्षे विनयेन च गाम्भीर्यग चइदं प्रचार शव्रतं यज्ञामि । सवविध सांसारिक काय त्या पात्मानं मम सर्वच नौवनं नवीनस्य च विधानस्य प्रचाराय, जनसंइते: सेवाय. पृथिव्यां परमेशितु: राज्य- संस्थापनार्थाय समर्पये। पवित्रमविश्वासं पूर्णावयवम् एव हि प्रचारयामि, लोक- रचनाय न पहम् पस्य नातु पादं करोमि। पत्र सत्यं प्रेम पवित्रताम् उपासना भक्ति परमात्मनि सबैक्यं च घोषयामि। प्रचार नवोनस्य च विधानस्य गौरवं वई. यामि। नप पुन: स्वादिकम् पविष्यामि, न स्तनौं चिन्ताञ्च पहं कलयामि। विभी: समीपे पात्मानयन विना पचवाणिज्यं न पनुयामि। मदीयान् व्यवसायान् परिरचितुम पभावान् च पूयितुं सर्वथा एतान् मण्डलो कर मुनामि । तितः पत्र तथा सम्मत ·२.६ नवसंहिता: प्रभुनवविधेस्वामाशास्त्वम् ते सहायकः ॥ १९ ॥ सर्वे प्रचारकास्तन्तु खरन् ये हा पस्थिता: । कमण्डलुकतन्त्रीमुपायेग्न् मदा पुनः ॥ २० ॥ सङ्गीलानन्तरं शान्तिः शान्तिः शान्तिरिती।से। सर्वे ब्रुवाणा विदध्युरनुष्ठानसमापनम् ॥ २१ ॥ इति प्रचारकव्रतम् । श्रम वर्ष करोमि यथा मारणे तस्खा चार्षिको पनि भवेत् । पिरामिय: दरिद्रख विनयावनतर सवधा पितामन: च जीवनम पानिव हामि। सः ईगर: बिन में नियतं सहायः भवतु । राजन् मान्, यत: पम्प प्रतिजामाख प्रचारकस्य भार बम, वं में, प्रमो, विश्वास बलं एवं विपरिक पपंथ, यत् पाम पत्र बोम्य पति प्रमायि चम: स्थाम; नमप्रभो, प्रचिन्यो नि खवाब: मीरणम् एषयामि। पाचार्य:-नर्वावधः प्रभुः त्वाम् पाशा, सब सहायः पन्त । मुख इति। ये सर्व प्रचारका: उपस्थिता: तं तु जगन, मुदा पुनः कमसलम एकतबोच सपायरन् । सौतिक्षिा महौतानन्तरं सानिमाभिः शान्तिः सम्पनुहागसमाप विशुः । अति प्रचारकवतन्। हत्।

·वर्णानुसारि-सचीपत्रम्। विषया: पृष्ठेषु ... अध्ययनम् पनुष्ठानानि पवेष्टिक्रिया पाध्यामिकोदाहः पामोदः १४२ ... ... भाहारः २५ उपासना १८ ... १८५ ... ४ कम्म कौमारव्रतम् एहम् ग्रहस्थः ग्राहस्थविरागिणां व्रतम् चित्रसाधनव्रतम् जातकर्म ... ११ ... ... १८३ १०४ दानम् दासः ८१ दीक्षा ... ... नामकरणम् पतिः पबीच

·२.
नवसंहिता
विषयाः
पृष्ठेषु
२०२
...
१
७६.
प्रचारकव्रतम्
प्रार्थनावतारः
भ्राता भगिनीच
रिपुसंहारव्रतम्
विवाहः
সম্বন
व्रतम्
याडकम्म
• ..
१२५
...
...
१६४
...
१५३
सम्बन्धः
६८
साधकव्रतम्
...
१८८

·आदर्शचरित्रम् ।
नागेमात्र ब्रह्मकन्यावे नाह। प्रीति वहामि ममान ब, न जातु तामुहिश्यामती
चिन्ता प्रत्तिवाभिनन्दामि।
भाग्यहं प्रीति वहामि मर्पयामि च तान. न जात तक डिग्न प डी भिा ।
परषां भविष्य में पढ़ प्यामि, न जाननिभ्य ईधाम. न वा तान नाम।
विनम्री विनीता सिर । गवावा हमिका वा माथी वा धनमान जन्म कामा
विदयामामथ्यादिप नायकाश नमते मम हदये।
विगगी नाह ननावीडियोम। नावि प्यामि न च म पनि
यदंड विधानगगनति तटन केवल खोमि ।
मदक्षण न्यमानह यथाशक्ति परिचामि, पत्रों प्रजाग नेपाली
:
८॥
न्यायानगतोऽस्मि, यज्ञामि च प्राध्यमन्ध मम । मन्यन द्रव्यागार मलिन यानी
समयमतिकम्य ददामि।
सत्य वदामि, नान्यत् मत्य दिना। सविधमनृत में जुगभितम् ।
। दरिद्रान् प्रति दयावामहम् । व्याकुलोऽह दुःखमीचनाय । यथाशनि यथा-
नियम यच्छामि धन दानसनता।
माहमात्मपरः; परषु प्रीति दहामि, समग्रमानवजातिमङ्गलब ईनाय च
श्रम स्वीकरोमि।
लग्न में हृदयमौवर तदीयविषये च । माह संसारमग्रमना अस्मि ।
१२ । एकमिनोवर विश्वसिमि, सर्वतोभावेनाञ्चीिनां नाभिनन्दामि ।
१३ । विश्वसिम्याइ मानवमात्रस्य भारत्वेऽतो नाभिनन्दामि वर्णभेदम् ।
सचमम्प्रदाय मशाम्ब गतानि सत्यान्य हमाद्रिये परिग्रहामि च। अतीतीऽई
सा पुनः-नरमात्र ब्रह्मतनयत्वेन
तमुद्दिश्येति च
, नारो चत् साधनरता
पाठपरिवराम कुयान् ।

·[ २ ] साम्प्रदायिकलपापस्य । न पुधिसिम यत् मन्या पुण्यध भगर मोविजय स्थामन्यगामि। १५ । योश यां। विधौमाश्रित्य यांच याय साथमहाजनामानिर्भय का काले मसान्तममा म्वाभिप्रायानभियानक, तेषु तेषु चार विििम । १६। विज्ञानमा परस्याभिप्राधानभिन्य मनोति विमिम्मती हि यत् कि हर नगसित सम्म । १७। ज्ञानच कम्म च भक्रिय योगश बैगग्यक्ष यस्मिन् नवे विधायेकतामाष्य माम- अस्य भजने नियत तहम्मसाधमरतोयम् । माहक नेषु परिमामि शिष्ट परिहत्य । १८। दृढ़विनम्तोमोशा प्रमुख ष महामनेष । तेन च विमामन व हदयीय. मनुराग सम्भमच तेषु विमि ! ११। धर्मविज्ञान म्य-निखिम्ममतमाम समय मामा मारिन न प च स्थाप- 'गत नियत यावामम्मि । द्राक्षमा ममेघरममौषम्य सामानहमतिमामानन्द - ·नवविधानलक्ष्यम् । समन्नमें घमघमत विधातुं सत्र विवादास्पदमत संमतौ। प्राच्य प्रती यन्त्वविभक्कमेक समाजमौशम्य च सार्वभौमिकम् ॥ १॥ ३। एकत्वमुष्ट मनेकधस्य विधानजातस्य च प्राक्तनम्य । नवीमप्राचीनमहर्षिसमन्वयञ्च मन्यायनिबट्योगम् ॥ २ ॥ सन्यान्यवर विविधथुताना नित्ये गुते पर्यवसानुमत्र । समुन्नमुनपाट्य च जातिभेद भाटत्वमाबन्धुमपेतसीमम् ॥ १॥ महात्मचित्तप्रभवानुभावा: प्रीत्यतां सम्प्रति लभवन्तः । क्रियासु लिङ्गेषु च यास येषु यथायथञ्चार्पयितुं तदर्थम् ॥ ४ ॥ ८। निम्मातुमालम्बा तुलानयच सद्धर्मविज्ञानमथैकमत्र । रहेशमा स्थापयितुच दिष्ट यत् स्वर्गराज्य हि पुरीपनेतुम् ॥ ५ ॥ १०। पर्मानं ध्वंसयितुं प्रकाम सजीवन' भावमतोऽवक्ष्य । व्याख्यामतोऽन्वे तुमथै कवादमबैतवाद बहुवादमत्र ॥ ६ ॥ १२। रहस्यमुशायि त्रिमूर्तेस्तथै कता दर्शयितुञ्च तत्र । १३। प्राचीनविश्वासनवीनविज्ञानयोर्विधात मिलन समयम् ॥ ७ ॥ १४। देवरणाया पपि दर्शनस्य १५। वैराग्यभावस्य च सभ्यतायाः । १६। ऐशासधर्मस्य च भारतार्यधर्मस्य गुम्य समनसत्वम् ॥ ८॥ प्रामञ्च प्रत्यञ्चमिरीपमासियां चिन्ते समुन्वे तुमनूबनूबे । १८। प्रीहाटितं हारमथावरक्षितुं सत् प्रेरणायाः परदेवतायाः ॥ ६॥ १६ । सुष्ट्रपरि स्थापयितुं हि नूवमूलस्य योगेरणयोर्मतानि । प्रेष्यान्वयर्यन्वयनावतारशास्त्र व्रजाभान्तिमुनिष्कृयाणाम् ॥१०॥ बाघातेभ्यी हृदय नराणामाकष्ट मन्तःकरणोडवेभ्यः । २१। निन्द्य वधःक मथ प्रकाम विज्ञान जागनिसर्गवादम् ॥ ११ ॥ . २० ।

·२२। ईशासमन्येषु महामनेष पूवानर की यर्थ कपूरुषम् पुषञ्च पीसीपयत पर विराजमान निखिलए नि ।' सको टिम भाषसमग मन्द मोहम्मद गौरतनु च सम्म के गुदा महष्ट रातभवनाला समागम्य च तवतीय एक वाद सर च प्रमभन द टासभामामांयत यथा म । ३ ॥ २४ । नरक्ष नारा दिन तुमच्या दिव्य प्रदात पर , जनपद शामिल है ममानमिति च॥ २६ । समानाइत्वमही विधात देवालय मालयापकीय । २७ । निरासित सविधच पाप समधित मन्दि भरा न मम ॥ १५ ॥ २८ मताडिया वचनान व भाव चिरान । धातः प्रसादाइ वी नवा समुदत मानिसमा १६ !!

·नवविधानमतसारः।
। चरकः ।
: माम्बकम्।
३। मगहलो चका
.
भामा पुनरमरः, नित्य कालोन्नतिभाक, गणनादानबाध्यो नानाविधानो कर्तव्याना
मियाहस्य, पुण्यस्य पापम्य च हेतोरिह परब च दगडपुरस्कार विचारभाक, अधिकारी
সুললিবিয়ীনীল লয়া নাকি বিদায়ী ব্যাঘাবাম্ব সায়া-
मालोकार्पकन दाविज्ञाने च, रक्षितो नियत सर्वेषी परिवाण कारणेम भगवनमा
तनसाधारण विशेषविधाहत्त्वेन च, इव च स्वर्गमा क् तस्मिन् गोषनधारणेन ।
।। इषिभिः साधुभित्र योगः ।
। भगवतः पिरत्व मास वध, मानवमानयोना चाहत्व भगिनोवञ्च ।
.। स्वौकरर पुमरकाधारतायाः प्राचीन ज्ञानानां नवोमविज्ञानानाध, समनसत्वस्य
सर्वषिषु साधुषु च, एकत्वस्य च निखिलशास्त्रेषु, क्रमयोगतायाश विधानेषु,
परिहायलस व भेदसाधनागा, मशिनव मानवतायाः, समझसताया भाम:
श्रमवासीयोगमभयोगमायोपाहायस्खयोः ।
"

·Samanvaya Sortes BY PANDIT GOUR GOVIND RAY UPADHYAYA ५) गीता-समन्वयभाधम् श्रीमहौताप्रपूर्तिः वेदान्तसमन्वयः ( यम्बस्थ) नवसंहिता नवविधानम् नवयोगमूत्रम् विक्षासविनिः भाषसामनी म बलम् . . पसमग्रसुट्रिता ग्रन्थाः । बीवनवेदः । सधगीतोपनिषत् । दृष्टानसर्वस्वम् । Publishers, 3 Romanath Mzoomdar's Street & 86-2. Harrison Road, Calcutta mund- मङ्गलमनमिशनप्रेसे मुदिता १८९५ धावा

·No text on this page.

·Samanvaya Series
BY PANDIT GOUR GOVIND KAY UPADHYAYA
गीता-समन्वयभाष्यम्
श्रीमहीताप्रपूर्तिः
वेदान्तसमन्वयः ( यमबख)
नवसंहिता
नवविधानम्
नवयोगसूत्रम्
विवासविकृतिः
भाथसामनी १म खडम्
पसमग्रसुट्रिता ग्रन्थाः ।
धोवनवेदः ।
मद्यगीतोपनिषत् ।
दृष्टानसर्वस्वम्।
Publishers, 3 Romanath Mzoomdar's Street &
86-2, Harrison Road, Calcutta
मङ्गलबमिशनप्रेसे मुद्रिता