·VIDYA TIYA सतत पाठशास्त्र * समाश्री " SSN समणिप्रभाशिखामणिसहिताया वेदान्तपरिभाषाया। वेदान्ततत्त्वसमीक्षाख्यभूमिका LIBRARY पण्डितस्वामिश्री ६ राममिश्रशास्त्रिपरिशोधितशास्त्रदीपिकाभूमिकायाः श्रीमदुदासीनपण्डितस्वामिश्रीवालरामपरिशोधितयोगभाष्यभूमिका याश्चप्रत्युत्तरीवचाररूपतया काशीनिवासिनिर्मलपं०स्वामि श्रीगोविन्दसिंहेनसाधुना संगृहीता । अज्ञेभ्यो मतिदायिनी विपदि या सन्त्रासविध्वंसिनी। वादिव्यूहविलेशय प्रमथने शक्तिः परा गारुडी ।। मोहध्वान्तविदिनी मुकृतिनां सद्वर्त्मसंदर्शिनी । सद्विद्याजननी सदा विजयतां श्रीगांकरी भारती ॥ अथाहोरात्रसत्यानृतरागद्वैपशीतोष्णमुखदुःखभावाभावधर्माधर्माद्यनकविधपर- स्परमतिद्वन्द्विपदार्थपरिपूरिते कदापि केनापि केनचिदपि प्रकारेणाचिन्तनीये निर्वचनीय विचित्रेऽस्मिन् संसारे संचरत्सु मुखदुःखमयेषु देवासुरतिर्यग्योनिमानु- पेपु त्रिगुणात्मनः प्रधानस्यापि परिणामात्, परमाण्वादेब्रह्माण्डपर्यन्तस्योत्पत्ति- स्थितिप्रलयकारणस्येवरस्येच्छया वा, धर्माधर्मसाधनानामिष्टानिष्टफलसम्बन्धका- रिणां कर्मणां वा, शुभाशुभानां विपाकस्वभावादा, स्वयमेवानेकमकारमुत्पद्यमानस्य तिष्ठतो विनश्यतो वा, नियतवृत्तेः स्थावरजङ्गमस्य न कदाचित्काचिदवस्था सा या न संभवतीति सम्यग्विमृश्यतो विशंपविचारगीलस्य विदुपो नहि कल्य चिदपि तत्तद्विशेषविशिष्टस्पष्टकल्पितनानाविधमतमतान्तरेऽनवरतात्यन्ताग्रहस्तथापि स्वभा वोऽयमाधुनिकार्याचार्याणां यत्ते सुप्रतिष्ठितं सयुक्तिप्रमाणाभ्यामुपनिवर्द्ध मुपरीक्षक सम्यक् परीक्षितमपि प्राचीनपूर्वजैलोकोपकाराय वा स्वात्मप्रख्यापनाया केन चित्सूक्ष्मस्वार्थेन करुणया वा प्रचारितमप्रतिहतं राधान्तमखिलीकृत्य न खलु स्वस्मिन्नाचार्यत्वमर्जयन्तै । -तथाहि-शिप्यते-अनुशिष्यतेऽपृर्वोऽयों योध्यतेनेनेति व्युत्पत्त्या शावादन वेद- एवाभिधीयते । वेदोपजीविस्मृतिपुराणादिनियन्धेपप्येकप्रयोजनोपनियद्धत्वे- नैककार्यकरत्वेन च तद्यवहारः । अत एव उन्दोव्याकरणाभिधानकोपादिड- लक्षणगन्था अपि शास्त्राणि भवति । अत एव धर्मशास्त्रप्रवर्तकानां पाचनाना- ·(४) वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । प्रवृत्तिवा निवृत्ति नित्येन कृतकेन वा। पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥१॥ इत्यादिसारगर्भितवचनैर्बुभुत्सुजनेष्टानिष्टाववोधक वाइमात्र शास्त्रत्वव्यव- हारोऽप्युपपद्यते । तच्च शाखं द्विविधं, ऐहिकाभ्युदयाववोधकं परमपुरुषार्थाव- वोधकञ्च । आयं यथा शिल्पचिकित्साधर्मराजनीतिनृत्यगीताद्यवबोधकं । द्वितीयञ्च दर्शनात्मकं-तानिच सांख्यवैशेषिकन्यायपातंजलमीमांसावेदान्ताख्यानि पटु । एतानि तत्वज्ञानार्थं वेदान् विचार्याधिकारिभेदेनककार्यकरत्वरूपसंगत्याच क्रमेण कपिलकणादगोतमपतञ्जलि मिनिवेदव्यासारख्यमुनिपटक प्रणीतानि । अत एव वेदा अपि पूर्वाचार्येमन्दमध्यमोत्तमाधिकारिणो निरीक्ष्य कर्मकाण्डोपा- सनाकाण्डज्ञानकाण्डभेदेन विभना इति निश्चीयते । एवं च परमपुरुषार्थनिरूपण- परं सर्व शास्त्रं मन्दमध्यमोत्तमाधिकारिभेदेन त्रेधा प्रवृत्तमिति न तिरोहितमेतत् । तत्रापि मन्दाधिकृतोदेशेन प्रवृत्तः परमकारुणिको भगवान् जैमिनिविदार्थ- विचाररूपा द्वादशाध्यायी पूर्वमीमांसानाम्नी स्त्रात्मनोपनिववन्ध, विधिमंत्र- नामधेयनिषधार्थवादात्मके वेदे 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानाम' हत्यादिन्यायन विधिवाक्यानामेव प्राधान्यमन्येपाच तच्छेपत्वमपि सुस्पष्टमेव बोधयामास । 'ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेत' 'राजा राजसूयेन यजेत स्वाराज्य- कामः, 'श्येनेनाभिचरन् यजेत शत्रुवधकामः' इत्यादिविधिवाक्यान्यपि तत्तद्विषय- सम्पर्कसमुद्भवानित्यमुसाभिलाषिणं वर्णाश्रमाभिमानिनं रागद्वैपादितो दग्धहदयं मर्वथागतधियं स्वात्माने श्रद्धामात्रावशेष कामुकर्मवाधिकुर्वन्ति एतादृयाधिकृतो- देशेनैव-'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषच्छत समाः' इत्यादिवेदवाक्यानि 'न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनामाजोपयत्मर्वकर्माणि विद्वान युक्तः समाचरन्' इत्यादि स्मृतिगिरीभृतानि भगवद्वाक्यानि च संलग्नानि भवन्ति । अनेनैव भगवद- चनेन विदुपो वस्तुतः कर्मानधिकारोऽपि सचितो भवति । एवं पूर्वमीमांसाशाख- मात्रे नहि किश्चिदपि तत् कर्म यत्फलाभिसन्धिशयं. नापि कश्चिदेतादृशो लांके ऽधिकारी यश्चाकामुकोपि विविधक्लेशसाध्यां विघ्नविशेषबहुलां धनधान्यादिविना- शमम्पदामुक्त क्रियां जानन्नपि तामनुसंज्वरेताअविपश्चितामेव पूर्वमीमांमाप्रतिपा- दितऽ थे धिकारो नतु कृतधियां विपश्चितामितियोधयता परमकारुणिकन भगवत्ता यामुदेवेन परमप्रियमर्जुनं निमित्तीकृत्य 'यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविप- श्चितः ।। वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥ कामात्मानः स्वर्ग- परा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषयहुलां मांगश्वर्यगति प्रति ॥ १३ ॥ भोगे.

·VIDYA TIYA BHAVAN PR LIBRARY वेदान्तपरिभापाया-भूमिका । श्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।। व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ नविधीयते" ॥ १४ अ० २ ॥ इत्यादिवतर्थकवचनामृतेन समासिक्तोऽयं लोक इति-अनेनैवी- कैतादृशभूवुद्धीनां समाध्यनाधिकारोपि स्पष्टमेव भगवतीक्त इति ध्येयम्। ततश्च- कुर्वते कर्म भोगाय कर्म कर्तुश्च मुंजते । नद्यां कीटा इवावर्तादायर्तान्तरमाशु ते ॥ ब्रजन्ती जन्मनी जन्म लभन्ते नैव नितिम् इत्यादिन्यायगर्भिताभियुक्तवचनेन- इच्छाद्वेपसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे पान्ति परंतप ॥ २७ ॥ येषां स्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।। ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढवताः ॥ २८ ॥ १० ॥७॥ इत्यादिभगवद्वाक्यैश्चेश्वरानुग्रहाद्वा सञ्चितजन्मजन्मान्तरीयाशुभकर्मणांक्षयादा प्रबलपुण्यपुञ्जसत्समुद्रकाहा कदाचिजन्मान्तरे तेपामवेच्छा पादिसमुद्भूतइन्दमो- हनाशे सति भगवति वासुदेवे दृढा भक्तिरुत्पद्यतेत एवार्द्धप्रबुद्धा मध्यमाधिकारिणी भवन्ति । ते च घेदैकदेशात्मकं 'ओमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत' 'ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासां चक्रिरे' 'य एतदेवं विद्वान् साधुसामेत्युपासते' 'अन्नं ब्रह्मे- त्युपासीत' मनी ब्रहोत्युपासीत 'आत्मानमेव प्रियमुपासीत' इत्याापासनाववी- धकविधिवाक्यव्यूहमेव श्रुतिशिरोभूतं मन्यमानास्तत्रानुरक्ता भवन्ति । एतादृ- शमध्यमाधिकृतोद्देशेनैव कपिलकणादगोतमपतञ्जलिप्रणीतशास्राणां यथापयं प्रवृत्तिरिति निश्चीयते । भगवान् वासुदेवोऽपि परमप्रियशिष्यमर्जुनमेतादृशमध्यमा- धिकारिणमेव मत्वा स्वकीये यावदुपदेशावसाने- सर्व गुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ ।। मन्मना भव मढक्तो मयाजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने मियोऽसि मे ॥६५॥ सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥६६ ॥ अ०१८ इत्यादिपरमपूज्यवचनैः सर्वधर्मपरित्यागपूर्वकस्वात्मपरायणतामेव वोधयामास । अतएवार्जुनमभिमुखीकृत्य स्वकीयसमुपदिष्टोपास्त्यात्मकमर्थं तत्र तत्र भगवान् ·वेदान्तपरिभापाया-भूमिका। 'इमं राजर्षयो विदुः-भक्ताराजर्षयस्तथा-राजविद्याराजगुह्य'-इत्यादिवाक्ये राज- विद्या' शब्देन व्याजहार नतु 'ब्रह्मविद्या' शब्देनेत्यदगम्यते ॥ ब्रह्मविद्या च पराविद्याऽपरनाम्नी तत्र तत्रोपनिपत्सु शमदमादिसाधनचतुष्टय- सम्पन्नान् भगवदाराधनादितो निधूतकल्मषानुत्तमानेवाधिकृत्य 'अधीहि भगवन् ब्रह्मविद्याम्' 'ब्रह्मविद्यां प्रवक्ष्यामि' 'रहस्यं ब्रह्मविद्यायामू' 'तस्मै स होवाच ब्रह्मविद्या वरिष्ठाम' 'परमं ब्रह्मविद्याययाः' 'ब्रह्मविद्या प्रवाधो हि कैनोपायेन जायते' 'अध्येमि ब्रह्मविद्याम्' 'नाम वै ब्रह्मविद्यां वाग्वै विज्ञापयति ब्रह्मविद्याम्' 'विज्ञानेन नै विजानाति ब्रह्मविद्याम्' 'ब्रह्मविद्यया सर्व भविष्यन्तः' 'इयं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिपद्विद्या वा' 'अनया ब्रह्मविद्यया ब्रह्मणः पन्थान- मारूढा 'ब्रह्मविद्यां सर्ववियाप्रतिष्ठाम्' 'तां पुरोवाचाङ्गिरसे ब्रह्मविद्याम् 'पोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्' 'तेपामवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत' इत्यादि श्रुति- शखरैरनेकधा प्रवृत्ता भगवदुपास्त्यपरनाम्नी राजविद्यातो भिन्नवेत्यवसीयते। एतादृशब्रह्मविद्याविष्करणाभिप्रायेणव प्रवृत्तं 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादि चतुरध्यायात्मकमुत्तरमीमांसाऽपरनामकं भगवंटेदव्यासप्रणीतं वेदान्तशास्वमिति व्यवढियते । अवच-'न कर्मणा नमजया न धनेन त्यांगनैकेनामृतत्वमानशुः' 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न वहुनाश्रुतन यमेवेप घृणुते तेन लभ्यः'- नान्यद वस्तपसा कर्मणा वा 'ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वास्ततस्तुतं पश्यते ध्यायमानः । शान्तो दान्तः समस्तितिक्षः समाहितीभूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यत' संसारमैव निःसारं दृष्ट्वा सारदिदृक्षया । प्रव्रजन्त्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः ॥१॥ त्यजधर्ममधर्मश्च उभे सत्यानृते त्यज । उम सत्यानृतं त्यका येन त्यजनितं त्वज ॥ २॥ वृहस्पतिः । इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतकोपदिष्ट विवेकवैराग्यादिसाधनचतुष्टयसम्पन्नाना- मुत्तमानांमवाधिकार इत्यवगम्यते । अत एव है 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति सूत्रस्थस्य अयशब्दस्य कश्चित्माचीनग्नवधानपूर्वकाभिमतां कर्माधिगमानन्त- चार्यकतां व्युदस्य साधनचतुष्टयसम्पत्यानन्तर्यार्थकतां संस्थापयामागुः गर्व शाखविटा वरिष्ठाः श्रीशंकराचार्याः । श्रीमाप्याचार्यास्तु 'संहितमेतच्छारीक जैमिनीयन पीडालक्षणेनेति गायकत्वमिद्धिरिति इति. वृत्तात्कर्माधिगमादनन्तरं ब्रह्ममिविदिपेति' इतिच कंपाश्चित् पूर्वाचार्याणां वचनं प्रमाणतयोपदर्शयन्तः এখান। ब्रह्मजिज्ञासेतिसूत्रस्थाथमन्दस्य कर्माधिगमानन्तर्यात्तमास्थाय ·७ वेदान्तपरिभापाया-भूमिका । पूर्वमीमांसापरिशिष्टचतुरध्यायी-संकर्षणकाण्डोपेतविंशत्यध्यायी-स्वरूपयोः पूर्वी- त्तरमीमांसारकशास्वत्वमाहुः । अत्रोच्यते-अधिगमनमधिगम इति भावघ- अन्ताधिगमशब्देन कि कर्मणां साक्षात्कारो विवक्षितः प्राप्तिा स्वीकरणं वा। नायः तत्रापि किं कर्मसाक्षात्कारस्य स्वतन्त्ररूपेण ब्रह्मविचारकारणत्वं कि वा तदन्तर्गतिमात्रम् । नाद्यः । विवेकादीनामन्येषामपि श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धानां विद्यमानत्वात्-नद्वितीयः, तत्रापि कि विविदिपावाग ब्रह्मविचारीपयुक्ततया तदानन्तर्यमथशब्दार्थतया विवक्षितम् उत ब्रह्मविचारकालंऽपि कर्मणां करणी- यतया तदानन्तर्यमथशब्दार्थ । इति । नाद्यः आनन्तयाक्तिद्वाराऽधिकारिविशे- पणसमर्पको ह्यथशब्दः ततश्च कमविवोधानन्तर्ये तद्वीधस्य कर्मविचारं विना असिद्ध पिचारितकर्मत्वमधिकारिविशेषणं लभ्यते । नच विविदिपीपयुक्तस्य विचारितकर्मत्वस्याधिकारिविशेपणत्वमत्र वक्तव्यम्-अधिकारं विना कृतमकृत्तमिति शंकानिराकरणद्वारायं निर्णय उपयुज्यते तदेवाधिकारिविशेषणम् । वेदान्तविचारे च उत्कटविविदिपादिनिर्णयेनैव तादृशशङ्काया निराससम्भवात् । न विविदिपा- माचीनस्य विचारितकर्मत्वस्य पृथद् निर्णयोऽपेक्षितः। तस्य विविदिपाद्वारेव विचारीपयुक्तत्वात् द्वितीये तु कर्मसहितपेदान्तविचारस्य तनःप्राक् कर्म विचार विना कतुमशक्यतया वेदान्तविचारारंभे कर्मसमानकाले विचारितकर्म- त्वनिर्णय उपयुक्तो भवेत् । नतु तदस्ति । कर्मानुष्ठानसहित एव ब्रह्मविचारः स्वकार्योपयुक्त इत्यत्र प्रमाणाभावात् । ननु विविदिपावाक्येन कर्मणामपि मोक्षा- र्थत्वविधानात् ज्ञानैकसाध्ये मोक्ष नद्दाराकर्मोपयोगस्य वक्तव्यतया ज्ञानसाधन- श्रवणादिभिः समुचितानि कर्माणि भविष्यन्तीति चेत् न विविदिपावाक्यं विवि- दिपार्थमेव कर्माणि विधत्त इति “अतएव चाग्नीन्धानाधनपेक्षा ॥ २५ ॥ सर्वा- पेक्षा च यज्ञादिश्रुतैरश्ववत् ॥ २६ ॥शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापितु तद्विधस्तदङ्गतया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥ ०अ० ३ पा० ४ - शा० इत्यादि ब्रह्मसत्र- कपायपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमागतिः। कपाय कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते ॥१॥ इत्यादिस्मृतिभिश्च स्पष्टमेवाअपिच 'कर्मणा पितृलोक' इत्यादि श्रुत्या नित्य- नैमित्तिकयज्ञादिकर्मभिः पैत्रोर्यमादिपितृदेवतासम्बन्धी लोको भौगभूमि- विशेपोऽधिगम्यो निश्चितो भवति । तथा "विद्ययादेवलोक' इतिश्रुत्या विद्यया उपासनात्मकमानसक्रियया देवानामिन्द्रादिहिरण्यगर्भान्तानां लोकोऽधिग- म्यो निश्चितों भवति । एवमीश्वरार्पणवद्धयाऽनुष्टितयोः कमांपासनयोस्तु 'कपाय- पक्तिः कणि' .इति स्मृतियोधितं चित्तस्य कापावाणां बहुतरजन्मपरंपरा- ·(८) घेदान्तपरिभापाया-भूमिका । हितोत्तरोत्तरजन्मादिहेतुभूतदृद्धतररागेद्वपादिसंस्काराणां नाशनमेव साध्यं फलमस्ति । अथवा 'तमेतं वेदानवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन-दानेन . तपसाऽनाशकेन' इति श्रुतिवाक्यात् विविदिपासंन्यासपूर्वकश्रवणप्रवृतिफली- पहितोत्कटज्ञानच्छावेदनं मोक्षजनकतत्वज्ञानं वा तत्फलम् । विविदिपन्ति-इत्यत्राहि विदज्ञाने इत्यस्मादायोरिच्छायां सन्प्रत्ययः । तत्र यदि यज्ञेन इत्यादिपर्दः करणत्वेनोपस्थितानां प्रधानीभूतसन्प्रत्ययार्थे इच्छायामन्वयः तदा विवि- दियाफलमितिपक्षः । यदितु प्रकृत्यर्थे ज्ञानेऽन्वयस्तदा ज्ञानमेव फलमितिपक्षः। अश्वेन ग्रामं जिगमिपतीत्यादिवाक्ये प्रकृत्यर्थगमने अश्वस्य करणत्वेनान्वय- बोध दर्शनादिति भावः ॥ तत्र कथं कर्मविचारतदवोधानन्तर्य ब्रह्मविचारम्येतिचंत् । उच्यते । अत्रहि येनास्मिन् जन्मनि कमविचारः कृतस्तेनैव वेदान्तविचारः कर्तुं शक्यते नान्यनेति- शङ्कको मन्यते ।तथाहि । अस्मिन् शास्त्रं निर्विशेपब्रह्मविद्याया निरूपणं मविशेष- ब्रह्मविद्याया दहरोपासनादिरूपायाः कर्मानवबद्धायास्तदववद्धायाश्चान्तरादित्या. दिविद्यायाश्च निरूपणं तदनुष्ठानार्थमेव भविष्यति । तत्र कर्मावयद्धोपास- नस्य कर्मसमुञ्चयःस्पष्ट एव । एवं निर्विशेषविद्यानुष्ठानकालेऽपि 'कर्मणेष हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' इति निर्विशेपब्रह्मरित्वेन श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धानां जनकादीनां कर्मदर्शनात् कर्मकर्तव्यतावगम्यते । नच कर्मणैवहाँति वाक्य विद्यानुष्ठानकाले न जनकादिषु कर्म प्रतिपादयति किन्तु तेषु विविदिपोपयुक्तं कम प्रतिपादयतीति समञ्जसम् । 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ती तिवाक्ये ब्राह्मणग्रहणेन विविदिपोपयुक्त कर्मणि ब्राह्मणांनामवाधिकारात । नच विविदिषाकामस्याधिकारिणोऽर्थसिद्धस्योद्देश्यतया न ब्राह्मण्येन विशेषणं युक्तमितिकात्यम् । 'राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजंत ' इत्यत्र गजकर्तृक प्रयोगविधिपक्ष राजकर्तृके प्रयोगे तदन्यस्यासामर्थेनाधिकारासम्भवात् ।एवं यथा राजत्वस्यार्थादधिकारिकोटिप्रवेशः फलयागविधिसम्बन्धपक्षेप्राप्तयागोंदेशेन फल- सम्बन्धस्य राजत्वजातेश्च कर्बवच्छेदद्वारा विधानासम्मवेऽपि फलसम्वन्धमात्र- विधि स्वीकृत्य कर्तृविशेषापेक्षायां स्वाराज्यकामपदं राजानुवादकपदसमभिव्या- हारेण वस्तुगत्यातत्परमेव पर्यवस्यति इति स एवार्थातकर्ताधिकारी च भवि- प्यति इति वा स्वीक्रियते, तद्वत् प्रकृतेऽपि भविष्यतीति अतो विविदिपार्थे कमणि ब्राह्मणानामवाधिकारात् जनकादिषु दृश्यमानं कर्म मोक्षार्थमेवेति ज्ञान- कसाध्ये मोक्षे ज्ञानाङ्गतया तस्य निवेशोवक्तव्य इति निष्प्रपञ्चब्रह्मसाक्षात्कारो- पयुक्तायां तदुपासनायां कर्मसाहित्यं सिद्धमिति चेत् । न । विविदिपावाक्येन .

·A (९) S.N... ....... BHAVARE वेदान्तपरिभापाया-भूमिका । यादृशा निपनि मात्तिककर्मप्रयोगाः पापक्षयार्थत्वेन प्रसिद्धास्तेपां विविदिषा संयोग- मा क्रियत इति । 'अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्मकरोतियः । स सन्यासी च गीच' इत्यादिस्तुतिवलानिरभिसन्धिककर्मकर्तुर्मुमुक्षुत्वमवगम्यते । तस्यैप च कर्मणः 'आरुम्सोमुनेोगं कर्मकारणमुच्यते' इत्युत्तरश्लोके योगपदोदितायां चित्तशुद्धी विनियोगः । तथाच गीतावचने कर्मफलमनाश्रित इत्युक्त्या प्रमिद्धानि यान्याग्निहोत्रादीनि फलवन्ति कर्माणि तेष्वेव फलाभिसन्धिप- रित्यागे ज्ञानार्थतावगमान्मुमुक्षणा क्रियमाणानि कर्माणि प्रसिद्धकर्मभ्यो मिद्यन्त इति सिध्यति । तदैकार्थ्याय पिपिदिपावाक्येऽपि प्रसिद्धानामेव कर्मणां विनियोगः स्वीकर्तव्यः । अनाश्रितः कर्मफलमिति वचनेन काम्याना- माप कर्मणां ज्ञानार्थतास्तीत्यपि सिध्यतीति द्रष्टव्यम् । ततश्च माप्तकर्मोद्देशेन फल- सम्बन्धविधी ब्राह्मणत्यस्य कर्तृविशेपणतयाविधान वाक्यभेदः स्यात्। तदनुवाद- मात्रेणाख्याताक्षिप्तः कर्ता वस्तुगत्यास एव पर्यवसितो भवति 'राजा स्वाराज्यकामी राजसूयेन यजेत' इति वाक्य इथेति युक्तम्।राजसूयस्यानिीतकर्तविशेपतया कर्ता- कांक्षायां तथाभ्युपगमेऽपि त्रैवर्णिकतयानितिकर्वकाणां भावनानां विविदिपा- वाक्ये विविदिपार्थत्वेन विधीयमानानां कर्तृविशेपानपेक्षतया अनुवादमात्रेण विशेप- पर्यवसानासंभवात्। तस्मात्तत्र ब्राह्मणपदं त्रैवर्णिकोपलक्षणमेव । ततश्च जनकादिषु दृश्यमानस्य कर्मणी पिविदिपार्थत्वे न कोऽपि विरोधः। नच प्रत्यवायपरिहारार्थ- -मप्युपासनाकाले नित्यनैमित्तिकानि कर्माणि कर्नव्यानि । ततश्च वेदान्तशास्त्रनिरू- पणीया सोप्युपासना कर्मसमुचितैवेत्ति तत्तदुपासना फलकामेनाधिकारिणा घेदान्त. विचारमात्रैण कर्मसमुश्चिततत्तदुपासनायाः कर्तुमशक्यतया कर्मविचारोऽपि कर्तव्यः प्राप्नोतीत्युमयोरेकः कर्ता सिध्यतीतिचेत् । न श्रवणमनननिदिध्यासनरूपे निर्विशे पविद्यानुष्ठाने परिव्राज एवाधिकारोऽवगम्यते 'एतमेव प्रवाजिनी लोक- मिच्छन्तः प्रवजन्ति' इत्यादिवचनः । तत्र हि मोक्षार्थतया परिव्राज्यविधानात् । ज्ञानैकसाध्येमोक्षे साक्षात्कारणत्वासम्भवेन द्वारापेक्षायां 'तस्माज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ' इति श्रुतिवचनेन 'निःसारमेव संसार इत्यादिस्मृत्या च द्वारतया ज्ञानस्य प्रतिपादनात् । तत्रापि प्रमाणसाध्ये दारापेक्षायां संन्यस्य श्रवणं कुर्यादिति वचनेन श्रवणस्य द्वारताप्रति- पादनात् । श्रवणे च दृष्टेन चित्तविक्षेपाभावेनोपयोगसम्भवेनादृष्टं कल्पनीयमिति अवपातविधिवत् मकारान्तरेण चित्तविक्षेपाभाषसंपादनं वारयन्नियमविधिः पर्य- वस्यति । 'नचैवं ब्राह्मणो निर्वेदमायात्' 'ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तेपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्ति' इति श्रुत्या 'मुखजानामयं धर्मो- - ·(१२) वेदान्तपरिभापाया-भूमिका । विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ १० ॥ अ० २॥ पा० ॥२॥ शा० इति न्यायेन सांख्यमतवत् जैमिनिमतमपि पूर्वोत्तरवचनविराधेनानादेयमिति सूचनाय तदर्श नोपपत्तेः । तथाच विरुद्ध सिद्धान्तामिनिविष्टकविकृतनिवन्धयोः कथमेकना स्यात् । अपिच निवन्धयोरप्पस्ति विरोधः । आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमत दानाम् तस्मादनित्यमुच्यते ॥ १ ॥ १० ॥ १ पा० २॥ जैमि० इत्यक्रिया- नामप्रामाण्यमाशंक्यविधिनात्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः ॥ ७ ॥ अ० पा २ जमि० इति तेपामेवविधिस्तावकत्वेन जैमिनिना प्रामाण्यं व्यवस्था पितम् । इदश्च वेदान्तवाक्यसाधारणम् आम्नायशब्दस्यवेदमात्रपरत्वात् व्यासंद- वेन तु 'शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३॥ अ. १ ॥ पा. १ ॥ शा० इति वेढा- न्तानां ब्रह्मणि प्रामाण्यमुपक्षिप्य तत्तु समन्वयात् ॥ ४ ॥ अ? पा०?" शा. इति सूत्रेणार्थवादाधिकरणोक्त वेदान्तेषु क्रियाशेपत्त्वं पूर्वपक्षीकृत्य स्वातन्त्र्येण ब्रह्मणि प्रामाण्यं प्रतिष्ठापितम् । एवमेव नवमाध्याये जैमिनितंत्रे 'देवता वा प्रयोजयेदतिथिवद्रोजनस्य तदर्थत्वात् ।।६।। अ० ९ ॥ पा १ ॥ जमि० इत्यादि सूत्रे देवतानिराकरणम् व्यासतन्त्रेतु मन्त्रार्थवादादिमामाण्या- भ्युपगमेन तदुपर्यपि वादरायणः सम्भवात्' ।।३६॥ अ० ॥१॥ पा० ३ ॥शा० इत्यादिना देवताविग्रहादिकं व्यवस्थापितम् तत्कथमेकनिवन्धत्वमितिचेत्।न ताव- विरुद्धमताभिनिविष्टपुरुपप्रणीतत्वमेकनिवन्धपिरोधिविरुदाभिप्रायशीलानामपिकि- श्चिदर्थविशेपमुद्दिश्य ममयवन्धपूर्वकमेवनिवन्धनिर्मातृत्वोपपत्तेः दृश्यते हि विरुद्धसिद्धान्ताभिनिविष्टयोरपि वामनजयादित्ययोः काशिकायकनिवन्धनिर्मा- तृत्वम् निवन्धतस्तु विरोधोनास्येव अथातो धर्मजिज्ञासा इति हि दे प्रतिज्ञे एकाविंशतिलक्षणीसाधारणी तस्यां अथ, शब्दः, कर्मब्रह्मसाधारणः द्वितीयातु कर्मकाण्डमात्रविपया तस्यां धर्मशब्दः केवलकर्ममात्रपरः इति प्रतिज्ञा दयश्चैकन सूत्रेणावृत्या सुसम्पादमेवा सत्राणामावृत्याऽनेकार्थत्वस्यालबाग्त्वात् अत एप 'अथातः' शेषलक्षणम् ॥०॥ पा० १ ।। जैमि० इति स द्विलक्षण्या: परं शिष्टं यावत किञ्चन लक्षणम् तत्सर्व पलमारब्धमथातः शेपलक्षणम् । इति अविशिष्टदशाध्यायीमतिज्ञापरत्वेन व्याख्याय तृतीयाध्यायप्रतिजापरत्वे- नापि व्याख्यातम शेपः परार्थत्वात् ॥ २ ॥ अ०॥ पा०१॥ जै० इति मनं तु द्वितीयप्रतिज्ञायां लक्षणप्रतिपादनपरतया सङ्गतम् तद्वत् चोदनालक्षणोऽयों धर्मः ॥२॥ अ० १ पा० ॥१॥ जै० इति सत्रं द्वितीयमतिज्ञायां लक्षणम- तिपादकतया ममनुगतं भविष्यति । तत्रच कर्मणिचोदनायाः मामाण्य मतिताते तत्मामाण्यनिरूपणं प्रथमाध्यायार्थत्वेन प्रतिज्ञायते तस्स निमित्तं पगिः ॥३॥ १॥ पा० १॥ जै० इति तदनुमाण आम्नायस्य. इनि भूत्रे ·वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । चादनासमभिव्याहृतानामेय सिद्धार्थपरत्वेन प्रतीयमानानामप्रामाण्यमाशंक्य 'विधिनात्वेकवाक्यत्वात् ' इति सूत्रेण तेष्वव विधेयस्तावकत्वमुच्यते इति न वेदान्तविषयक शास्त्रयोनित्वात्' 'तनुसमन्वयात्' इतिसूत्रयोर्विरोधः । न देवतादे वतान्तराभावादतिसूत्रेण न देवानां कर्मण्यधिकारः, स्वोद्देश्यदेवतान्तराभावा- दितिमतिपादयता मन्त्रार्थवादप्रामाण्यानुसारेण जैमिनिना देवतादिकं स्वीकृत- मेवेति तदीयतन्त्रगतं नावमिकाधिकरणम् अपूर्वमेव धर्माणांप्रयोजकम न देवता तत्र तस्य गुणत्वादित्येवमर्थपरम, नतु देवतास्वरूपनिराकरणपरम् । देवतायाश्च गुणत्वं देवतोद्देश्यकत्यागरूपे यागे उद्देश्यकारकत्वनेति तत्सत्याप फलदातृत्वे न प्राधान्येन तेन विरुध्यते अतो न निवन्धतो विरोध इति सिद्धमेकनिवन्धत्वं विशतिलक्षण्याः । एक निवन्धाध्ययन चैकएवाधिकारी भवति । एवञ्च पूर्वोत्तर- मीमांसाध्ययनस्यैककर्तृत्वे सिद्धे युगपदयतुमशक्यत्वात् क्रमापेक्षायां यथा आग्नि- होत्रयवागूपाकयोरर्थात् क्रम आश्रीयते पूर्व यवागूपाकस्ततोऽग्निहोत्रहोमः यवागूपाकं विना यवागृरूपद्रव्यासिद्धी होमस्यैवानिष्पत्तेः, तथा पूर्वमीमांसाया उत्तरमीमांसापेक्षणात् सैव पूर्व कर्नव्या अर्थक्रमानुसारण पूर्वमीमांसागतममाण्य- विचारः श्रुत्यादिविपयका सर्वत्रापि वदान्तविचारेऽपेक्षितः शब्दान्तरादिभिः कृतः धर्मभेदविचारो विद्याभेदविचारेऽपेक्षितः श्रुतिलिङ्गादि तत्प्रावल्यविचारः प्रायशो ऽपेक्षितः । सर्वत्र श्रुत्यादिभिः कृतः क्रमविचारः सृष्टयादि क्रमे अचिरादिमार्गक्रमे चअपेक्षितः । अतिदेशादिविचारोपि तस्येतस्य तदेवरूपं यदमुष्यरूपं इत्यादिवाक्यार्थनिर्णयेऽपेक्षितः प्रदानवदेवतदुक्तम् ' ॥ ४३ ।। अ० पा० ३ ॥ श० कुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् इत्यादीमयतित्वेनपूर्वमीमां- सागतन्यायानां उदाहृतत्वात् तदर्थज्ञानार्थ मप्यपेक्षाअस्त्येव तथापाटक्रमानुसारेण क्रमः सिध्यति । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति विधिना क्रमविशेपविशिष्टमक्षरराशि स्वाध्यायशब्दोदितं अधीयीत इति विधान व्युत्क्रमेणाध्ययने क्रियमाणे स्वाध्याया- ध्ययनत्वासम्भवात् । स्वाध्यायाक्षराणां यः क्रमः तदनुरूपः अध्ययनक्रमःइतिपर्य वसिते वर्णानां स्वतः क्रमासम्भवात् पाठोपाधिका क्रमः प्रामोति । स च पाठोऽध्ययनविधिना विधीयमानोऽध्येतगतः अक्षरक्रमकल्पको न भवति तस्यैवाद्यापि क्रमधिशेपाज्ञान किन्त्वनादिसम्पदायागतः पूर्वपूर्वाध्यापकपाठः। तथाच यथा पूर्वपूर्वाध्यापकपाठानुसारेणाध्ययनक्रमः कल्प्यते तथा तदनुसारेण विचारकमाऽपि कल्पनीयः। तथा च कर्मकाण्डस्य पूर्व, पाठात् ज्ञानकाण्डस्य चान- तरं पाठात् तद्विचारयोरपि तथैव क्रमः प्रामोति । एवं मुख्यप्रवृत्तिकमाभ्यामाप पूर्वोत्तरमीमांसाविचारयोः क्रमः कल्पनीयः । तथाच सिद्धं कर्मविचारातन्तरमेव ·(१६) वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका। रिभेदाच न कृत्स्नचिकित्साशास्त्राध्ययनमेकेनेवि याच्यंत तत्प्रकृतेऽपि समानम् । अधिकारिभेदस्य दर्शितत्याकवियोधकामस्तत्राधिकारी ब्रह्मावबोधकामश्वेदान्त- विचारे इति न विवारशाखदयमकेन पठनीयमित्यवकिञ्चिद्दचनमस्ति । स्वाध्याय- विधिस्त्वक्षरावाप्तिपर्यन्तो न विचारदयस्यैकककत्वं प्रयोजयतीति कश्चिद्विगेधः ॥ किश्च कर्मफलस्वर्गादेरनित्यत्वेन विरक्तस्य न तत्राधिकारानच दृढविविदिपार्थ- मपि तत्राधिकारः कल्पनीयः ।जन्मान्तरकृतः कर्मभिरपि तत्सिद्धिसम्भवातानितरां श्रेयो निश्रेयसं ब्रह्मस्वरूपभृतं नित्यं मुखं तत्फलकं ब्रह्मज्ञानं । तच धर्मज्ञानवन्न स्वोत्पत्यनन्तरं फलात् प्राचीनमान्तरमनुष्ठानमपेक्षते ।तथा च मोक्षस्य न ज्ञानोत्पा- द्यतया ज्ञानफलत्वमाअपितु कण्ठचामीकरवत् ज्ञानाभिव्यङ्गयतयातथाच ज्ञानेकफ- लस्य मोक्षस्य न कर्मफलवदनित्यत्वमिति भावः । मोक्षजनकब्रह्मज्ञानफलकत्वं वि- चारस्य चित्तदोपनिवृत्तिद्वारा द्रष्टव्यम्।तथाच विचारयोः फलभेदात् भेद इतिसिद्धं- समीहितम् ।। अत्रैव स्वपरिशोधितशास्त्रदीपिकाया भूमिकायां श्रीभाष्यकाराणांमतमुज्जीवयन्तों - ऽस्मगुरुचरणा अपि वेदाविरोधिदकोपन्यासपुरःसरं वेदार्थविचाररूपत्वेन हेतुना पूर्वोत्तरमीमांसयोरेकशास्त्रतां साधयन्ताऽन्यानपि विचारणीयान् कतिपयतकान् प्रतिपादयन्ति । पूर्व तावत् नचास्य हेतोः समीहितसाधकत्वं नाभेदविरोधिविरुद्ध- धर्माकान्तयोः पदार्थयो केनचिदुभयवृत्तिधर्मेणैक्यं सम्भावयितुं शक्यम् । अन्यथा पृथिवीजलयोरपि रसवत्वनैक्यं प्रसज्येत । विरुद्धधर्माकान्तत्वञ्च पूर्वोत्तरमीमांसयोः कर्मकाण्डज्ञानकाण्डप्रतिपादकत्वेनातिरोहितमेव । ज्ञानकर्मणाविरोधश्च 'ज्ञाना- निदग्धकर्माण' 'ज्ञानाग्निः सर्व कर्माणि भरमसात् कुरुते तथा' इत्यादि भगवद्वाक्यैः स्पष्टएव प्रतीयते इत्यहोगत्रवद्विरुद्धार्थप्रतिपादकयोः पूर्वोत्तरमी- मांसयोः कथमेकता स्यादिति । अपिच सायणभाष्यादावनैकान्तिको ऽयं हेतुः। नहि सायणादिभिर्वेदविरोधितर्कोपन्यासपुरःसरंदेदभाष्यममापि, नापि तद्वदार्थ विवाररूपत्वाभाववत् तस्माद+कान्तिकमिदं लिङ्गन प्रकृतसाध्यसाधनायालमिति निश्चीयते ।। अथ पूर्वकाण्डे तत्वदर्याववोधकश्रुतिषु तत्तत्मकरणावसानेनाभ्यासोर्थपरिस- • माप्तिबोधको दृश्यते, वेदान्तेषु तु ' न स पुनरावर्तत न स पुनरावर्तते ' इत्याद्य भ्यासो ऽर्थपरिसमाप्तिबोधको दृश्यते अतः पूर्वोत्तरमीमासयोरक्यं सम्भाव्यमिति वाच्यम् । नष्टमचारे उच्छिन्नशाखामाये पूर्वकाण्डे ततदर्थवोधकश्रुतिपु तत्तत्प्रकर- णावसानेर्थपरिसमाप्तिबोधकोऽभ्यासो नास्तीति कथं श्रीचरणैनिश्चीयते । नहि ·वेदान्तपरिभापाया-भूमिका । (१७) यथोत्तरमीमांसायां विचारितविद्यानां तत्र तत्रोपनिपत्स्वानुपूा उपलम्भा तथा पूर्वमीमांसाविचारितश्रुतीनामानुपूर्षी कुत्रचिदुपलभ्यते येनाभ्यासौ निश्चीयेत अपिचाम्नायमात्रस्य मुख्यतया क्रियार्थकत्वमतदानाचानर्थक्यमाशंक्य 'विधि नात्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः" इतिसूत्रेणेतर यावच्छतिवाक्यानां विधिस्तावकत्वेनसाफल्यंसिद्धान्तयन् महर्जेिमिनिः श्रुतिदृष्टरीर्तिमनुकुर्वत्रपि कथंपादान्ते वा प्रकरणान्ते वा पदावृत्ति वा वाक्यावृत्ति वा कुर्यात्।परमर्पिा- सदेवश्च " तत्तुसमन्वयात्" इतिसूत्रेणाम्नायमात्रस्य साक्षात्परंपरया परब्रह्मार्थ- कत्वेन सिद्धान्तयन् साक्षात् तत्परश्रुतिदृष्टरीतिमनुकुर्वैश्चपादान्ते वा प्रकरणान्ते वा कथं न वाक्यावृत्ति वा सूत्रावृत्तिं वा कुर्यात् नहि सहोदरयोराप चैत्रमैत्रयो- देवदत्तेन शिष्येण चैत्रस्य यत्र प्रामाण्यं गृहीतमिति जगदत्तो गुरुरपि तस्य तत्रैव प्रामाण्यं गृहीयानत्वन्यस्यान्यति नियमः किन्त्वावयोरिव गुरुाशष्ययो रवि व्यासनैमिन्योमिनमिद्धान्ताभिरुच्योरेन परब्रह्मपरश्रुतीनां मुख्यत्याभि प्रायेण तदृष्टरीतिमनुकुर्वता वाक्यावृत्तिरादृता नवितरण विधियाक्येपु मुख्य- त्वाभिप्रायवतेति पूर्वोत्तरमीमांसयोः पृथक शास्त्रत्वाभ्युपगमे न कश्चिद्विरोधः । किश्च वेदान्तवाक्येष्वपि किं यत्रार्थपरिसमाप्तिस्तत्रैवाभ्यासः यद्वा यत्राभ्यासस्तत्रैवा र्थपरिसमाप्तिः नाद्यावाजसनयिब्राह्मणोपनिषदि भूयसां तत्तद्विद्यारूपार्थानांतत्र तत्र समाप्तिसत्वेपि अभ्यासापरिदर्शनात् अतएव न द्वितीय तत्रैव कुत्राप्यभ्यासाभावेना- र्थपरिसमात्यभावप्रसङ्गात् तथाच तत्रोपदिष्टब्रह्मविद्यादिरूपाणामर्थानांपर्य वसानमन्यत्रापेक्षणीयं भवेत् नचैतविदुषामभिमतमिति श्रीचरणाएवास्मिन्नर्थे साक्षिणस्सन्तु-अपिच पूर्वकाण्डेपिऋग्वेदीयैतरेयब्राह्मणे पञ्चिकान्तेऽध्यायान्ते एकविंशत्या एकविंशत्येति' 'भवति भवति ' इत्यादिरूपएकपदाभ्यासो दृश्यते तथा ऐतरेयारण्यकेपि आरण्यकान्ते 'अह्नोरूपमहोरूपम् ' इत्यादि पदवयस्याध्यायान्तेच 'मवन्ति भवन्ति । इत्यायेकपदस्याभ्यासो दृश्यते अतो नाभ्यासस्यार्थपरिसमाप्तिबोधकत्वं किन्तु सायणमाष्यायुक्तरीत्याऽध्यायप- श्चिकादिसमाप्तिसूचकत्वमेव निश्चीयते । अत एव तु द्वादशाहवदुभयविध वादरायणोऽतः अ०४ पा० ४ सू० १२ इत्युत्तर काण्डे पूर्वकाण्डोदितार्थमुदाहरणरूपेणावलम्ब्य पूर्वोत्तरमीमांसयोःपृथक् शास्त्रता सूचयामासुः श्रीव्यासदेवाः । एकशास्त्रत्वेतु 'दादशाहवत्' इत्युदाहरणमेव भज्येत नहि तच्छास्त्रोक्ता अर्थास्तच्छाख एव दृष्टान्तीभूताः कस्यचित्स्वार्थ साधयन्त उपल भ्यन्तै नापि यदुदाहरणत्वेनोपन्यस्तं तदुपजीव्यं भवति अन्यथा 'पञ्चवृत्तिर्म- नोवव्यपदिश्यते' १२ अ० २॥ पा०४ शा० ॥ इत्युत्तरकाण्डे प्रमाणविपर्यय: .

·- (१८) वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । विकल्पनिद्रास्मृतयः, इत्यादि योगशास्त्रप्रसिद्धा मनसः पञ्चवृत्तयो गृह्यन्ते तस्या- प्युपजीव्यत्वमुत्तरमीमांसया सहैक्यञ्च स्यात् । अपिच श्रुतिस्मृत्योः प्रत्यक्षानुमानशब्दाभ्यां व्यवहरणेन व्यासमिनित- स्त्रयोः समानतन्त्रत्वेऽपि न द्वयोः संभूयैकतन्त्रता अन्यथा परस्परसिद्धसंके- तसंग्रहमात्रेण तन्त्राणामकतन्त्रत्वे 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानपरोधात् । अ० ? पा० ४ सू० २३ ॥ इत्युत्तरकाण्डे प्रकृतिशब्दन कारणग्रहणे सांख्यशास्त्रेणैक्यं स्थाव अतएवोभयत्रापशूद्राधिकरणमपि पूर्वोत्तरमीमांसयोः पृथक्शास्त्रत्वानु- मापकमन्यथा यावत् क्लिष्टकल्पितमयोजनानां तत एव सिद्धिसम्भवेऽपशूद्राधि- करणं व्यर्थ स्यादेव । अपिच ॥ 'इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम् ॥ १ ॥ इतियाज्ञवल्क्यवचनमाप न सिद्धसाध्यरूपे धर्मदैविध्ये प्रमाणम् किन्तु इज्याचारादीनां मध्ये योगेनात्मदर्शनरूपं धर्म परमत्वेन वोधयति तथाच योग- शास्त्रोक्तोपासनाऽपरपर्यायमात्मदर्शनमेव परमो धर्मः नतूत्तरमीमांसानिरूप्यः तत्र ब्रह्मण एव निरूप्यत्वेन पृथक प्रतिज्ञातत्वात् । अत एव पूर्वोत्तरमीमांसयोः पृथकशास्त्रत्ये शास्त्रपटुकादि व्यवहारोऽप्युपपद्यते नायं व्यवहारोऽर्वाचीनो यदवा- न्तरविशेषमादायापि समर्थनीयो भवेत् किन्तु ॥ वाह्यस्तनाभिभापी पहिरुदवसितं पाति तर्कोऽप्रतिष्ठो। मीमांसा प्रातिहार्य भजति गुणगणं यस्य संख्याति सांख्यः ।। हत्पीटे योगशुद्ध निहितमुपनिषद्वाहवृन्दैः परं मे । भाग्यं श्रीलक्ष्मणार्यो जगति विजयते यस्य लेगाः शिवाद्याः॥१॥ इति भारतटीकाय नीलकण्ठः ' पइदर्शनानि महानि' इति कुलार्णवे शंकर 'सात्विकंतत्रवेदान्तंमीमांमाराजसंमतम्' इतिदेवीभागवतेव्यासः।दर्शनानि पहि 'इतिच इत्यादिप्रमाणरत्यन्तप्राचीन एप एवं युक्तिप्रमाणसहस्रेण सिंदम्य शासपद- कोदियवहारस्यावान्तरविटोपमादाय समर्थनमप्यनुचिनमेव फलजितास्यभेदेन पूषा- तरमीमांसपोर्मेदाभिधानं तूक्तमेव । अत एव जिज्ञास्ये भूतत्वभव्यत्यलक्षणवलक्षण्यं पुरस्कृत्य क्रमोपक्रान्तयोः पृर्वोत्तरमीमांसयो कमविवक्षाऽगम्भवाभिधानमपि साध यतो ज्ञानजन्यचिकोर्पया यत्ने सति यागादिर्धों भवति तथाच धर्मजिनामा मृत्र- गत धर्मशब्दो वस्तुगत्या जन्यं यच्छेयः साधनं तदेव प्रतिपादयतीतिप्रथमसम्रप यालोचनयोत्पद्यमानो भव्यो विपयः मिद्धयति भूतं च निर्विकारं नित्यनित सदासिद्धस्वभावमत एव न पुरुपव्यापारापेक्षा न भृतब्रमनिरूपणपरे भागे प्रतीकापामनाया अपि क्रियासममिहारेणाभिधानात् पृत्तिग्मीमानयोः मम- विवक्षामिम्मवाभिधानमयुक्तमेवेति वाच्यम् वेदान्तानां निर्विोपपकरणगतानां ·वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । प्राधान्येनाखण्डवस्तुमात्रपरत्वं नतूपासनापरत्वं तस्याः तत्र प्रासङ्गिकत्वात् इतितु अथातोब्रह्मजिज्ञासा ' इतिप्रथमसूत्रपालोचनयैव निश्चीयते अन्यथा अथा. तोब्रह्मोपासनाजिज्ञासा' इत्येवासूत्रयिष्यत् द्वन्दानन्तरंशेषलक्षणपष्टयाचसमी- हितसिद्धिरप्यभविष्यत् अतो लोके सहोदरेषु सवलयोज्येष्ठकनिष्ठयोः निर्बल- स्म मध्यमस्यान्यतरेणसहगीणतयानिर्वाहवदुपासनाकाण्डस्यापिनिर्वाहः साधुरेव नच यथा यत्किञ्चित्स्वाभ्यायाध्ययनानन्तर्य धर्मजिज्ञासायां ब्रह्मजिज्ञासाया- श्व समानमेवं नित्यनैमित्तिकादियत्किञ्चित्कर्माधिगमानन्तर्य ब्रह्मजिज्ञासायामपि सुवचं यतो भवत्पक्षोप सन्यासिनामेव ज्ञानाधिकारिताया व्यवस्थापनेन संन्यास प्रतिनियतकर्मावगमानन्तर्यस्य भवतो ऽप्यापतितत्वात् ब्रह्मचर्यस्य च सर्वाश्रम- प्रकृतित्वेन तदनन्तरमेव संन्यासाधिकारिताया वक्तव्यत्वेन तदवगमानन्तर्यस्याव- श्याभ्युपेयत्वादिति वाच्यम् सन्यासब्रह्मचर्यप्रतिनियतस्मातकर्मावगमानन्तर्ग ब्रह्मजिज्ञासाया वक्तव्यत्वेपि पूर्वकाण्डाभिहितीतकर्माधिगमानन्तर्याभिधान- स्यायुक्तत्वात् तथाच कथं 'संहितमेतच्छारीरकं जैमिनीयेन पोडशलक्षणेनेति शास्त्रैकत्वसिद्धिरिति, इतिवाक्यंसार्थकं स्यात् । अत एव विदुरधर्मव्याधादीनां ब्रह्मविदां पुराणेषु कीर्तनमपि साधूपपद्यते नहि यथा श्रीतकर्मणां किञ्चिन्यून निष्फलत्वं तथा वेदान्तरूपस्वाध्यायस्यापि रूपान्तरेणाध्ययने श्रवणे वा निष्फलता भवति रूपांतरेण श्रवणश्च 'श्रावयचतुरो वर्णान कृत्वा ब्राह्मणम- ग्रतः' इत्यादिवाक्यैः स्पष्टमेव । नच अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्रीश्चोत्पाद्य धर्मतः इष्वाच शक्तितो यज्ञैर्मनी मोक्षे निवेशयेत्' इति स्मृतिः कर्मस्वधिकृतस्यैव स्पष्टं मोक्षाधिकारं भूते अतःकर्मब्रह्ममीमांसयोः शेपशेपिभावोपि इतिवाच्यम् 'यद- हरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्'-इत्यादिश्रुत्या क्रमविवक्षानियमस्य निरस्तत्वात् नव कर्मणामदृष्टद्वारा सामान्यतः कार्यमा प्रति साधारणकारणत्वेऽपि तत्तत्कार्य- विशेपे तत्तदसाधारणरूपेणैव कारणताया वक्तव्यत्वात् असाधारणकारणत्यमप्याव- श्यक मिति रूपविशेपेण साधारणासाधारणकारणतायाः सुवचतया वेदान्तवाक्य जन्यवाक्यार्थप्रत्ययोत्पत्तयेऽपि गुणप्रधानभूतपूर्वापरपदार्थाकांक्षासन्निधियोग्यतानु सन्धानवत्तेपामनुसन्धानमप्यावश्यकमितिवाच्यम् पूर्वोक्तप्रकारेण कयश्चित्कर्मणां पिविदिपोत्पादकत्वेऽपिशान्दवुद्धावकिञ्चित्करत्वानह्याकांक्षादिसामग्रीसमवधाने शा- न्दबुद्धिः स्वात्मोत्पत्ती विविदिषामन्तराकिश्चिदप्यपेक्षते अन्यथा 'दशमस्त्वमसि' इत्यादी शाब्दबुदयभावप्रसङ्गादत्रैव वेदान्ताविरुद्धतन्मूलन्यायबलेनयोग्यत्वावधा रणे तद्भिन्नस्य कर्मादेरन्यथासिद्धत्वमपि स्पष्टमेवेति सिद्ध साधनचतुष्टयसम्पत्या- नन्तर्यार्थकत्वमथातोब्रह्मजिज्ञासतिसूत्रनिष्ठायशब्दस्येति सर्वमवदातम् एवमधिकारि ·(२०) वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । विषयप्रयोजनाद्यनेकभेदभिन्नयोः पूर्वोत्तरमीमांसयोः पृथक्शास्त्रत्वेसिद्ध तत्त्वमस्या- दिमहावाक्योत्थाखण्डार्थबुद्धिरेवाज्ञानतत्कार्य विनाशयन्ती कैवल्यं सम्पादयती- त्यपिनिर्विवादमेव ॥ यत्तु कश्चिदुदासीनो वालरामःस्वपरिशोधित योगभाष्यस्ययोगतत्त्वसमीक्षाख्यं भूमिकायां वेदान्तशास्त्रसिद्धान्तमुन्मूलयन्निव "संख्यानधर्ममेघसम्प्रज्ञाता यवस्थापन्नं ध्यानं विज्ञानजननद्वारा कैवल्यहेतुः, ज्ञानप्रसादपरवैराग्यध्रुव- स्मृत्याद्यवस्थापन्नं च साक्षात्कैवल्यहेतुः" इत्याद्यनल्पजल्पितर्ध्यानमेव मुल्य तयाकैवल्योपायवन व्यवस्थापयति तदपि 'ज्ञानादेव कैवल्यं नान्यः पन्था विद्यते अयनाय' 'नहि ज्ञानेन सदृशं' ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्ति' 'सर्व कर्माखिलं पार्थज्ञाने परिसमाप्यते' इत्यादि श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वान्मन्दधियामेव शोभनम् । नच या विषयमोगवासना सोपनिषच्छूवणाङ्गभूतया योगागयमादिसम्पत्त्या निवर्तते प्रमाणप्रमेयगतासम्भावना तु श्रवणमननाभ्यां निर्तिष्यते इति न तदर्थं निदिध्यासनाद्यपेक्षा तथापि या तु यद्यपि वेदान्ता ब्रह्म बोधयन्त्येव ब्रह्मच केनापि मानेन न बाधितमथापि तदहं न साक्षात्कु किन्तु तन्ममपरोक्षमेव भाति इत्यादिभ्रान्ति तत्संस्कारपरंपरारूपा विपरीतभावना सा यापदनुवति- ध्यते न तापद वियाऽप्रतिवद्धं स्वफलं मसौतुमर्हत्यतस्तदपनोदनपुरःसरमुपनिष- दियाँधितं सर्वमानायाधितं सथिदादिलक्षणं ब्रह्मवाहमस्मि तय सर्वदा साक्षात्कु इत्येवं नैनं रुपमध्यक्षयितुं विज्ञानावस्थापर्यन्तं निदिध्यासनमवश्यं शरणी करणीयमिति वाच्यम् वेदान्तशासे नित्यानित्यवस्तुविवेकादिसाधनचतुष्टय सम्पन्नस्य सम्यक् श्रवणमनननिदिध्यासनानुछानवतस्तत्वंपदार्थविवेचनपूर्वक महावाक्यार्थापरोक्षज्ञानेन ब्रह्मभावलक्षणो मोक्षोभवत्तीति सिद्धान्तितम् तत्र "शृण्व- न्तोऽप्यत्र बहवो यं न विद्युः" इत्यादिश्रुत्या श्रुतोपनिपत्कस्यापि पद्धिमाया- दिनाकैनचित्मतिबन्धेन थाक्यार्थविपयापरीक्षामित्यनुत्पत्ती तदुत्पादनद्वारा निदि- ध्यासनादीनां कथंचिदुपयुक्तत्वपितेषां साक्षात्कैवल्यसाधनता तु येदान्तयहिष्कृतेषु तमोवहेषु मन्देष्वेव शोभते नतु विज्ञविति स्पष्टमेव नच मसंख्यानापर पर्यायस्य निदिध्यासनस्य ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वे "ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः" "अथतदर्शनाभ्युपायो योगः" "श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादयहि" "अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम" २४ ॥ अ०३ ॥ पा० २ ।। गा० युअन्ने मदात्मानं योगी नियतमानसः। शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ।। इत्यादिश्चतिस्मृतिवचनानि प्रमाणानीति रेकणीयम् प्यादानिय ! न वयमिमानि प्रमाणानि नैव सन्तीति निषेधयामः किं तर्हि नेपां मन्दाधिकृतोगन प्रवृत्तिरिति ·घेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । (२१) वेदान्तहाद बोधयामः तथाहि श्रवणमननाभ्यां निर्विचिकित्से विपये स्थापितस्प धारणावतश्चेतस एकाकारवृत्तिप्रवाहत्वमेव निदिध्यासनं वाच्यम् तदेवच तत्र प्रत्ययैकतानताध्यानम्" इतिसंक्षिप्तशब्दपरम्परया कीर्तयन्ति जरद्विदन्तः नत्व- स्थमबहुललोलीभूत, इत्यादि मकृतानुपयुक्तशब्दव्यूहेन । एतादृशध्यानाभिप्रा येणैर भगवान् परममियमर्जुनमभिमुखीकृत्य "यात्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्" इत्यादिपज्यवचनविशेपैः साधारणजनतामुपदिदेश । भूयश्च योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः, चंचलं हि मनः कृष्ण, इत्यायुक्त्या भगवदुक्त थे स्वात्मानधिकार सूचयन्तं ' अयतिः श्रद्धयोपेतः, इत्यादिना जन्मान्तरीयस इत्यभिमायेण जिज्ञासयन्तश्चार्जुन भगवानपि 'प्राप्य पुण्यकृताल्लोकान्' 'यतते च ततो भूयः संसिद्धी कुरुनंदन' 'अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परांगति' इत्यादिना- पष्ठेसविस्तरमभ्यासयोगं निरूप्य पश्चात् सप्तमे 'ज्ञानी त्यात्मैव मे मतम्' ' बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते' इत्यादिना ज्ञानविज्ञानयोगमुक्तवान् अतो ज्ञायते न ध्यानापरनामकनिदिध्यासनस्य ब्रह्मसाक्षात्कारे साक्षात्कारणत्वं किन्तु भगवदुपदिष्टमार्गेण जन्मपरंपरायां कृतपरिश्रमस्यैव चरमे जन्मनिचोपा- सनाविमलस्वान्तस्यपटुकग्णस्याधिकारिणो गुरुमुखान्महावाक्यथषणमात्रेणा- तिहतस्वात्मसाक्षात्कारी भवतीति नाविदिनं वेदान्तविदाम् अत एव 'तरति शोकमात्मवित् । 'सयोहवैतत्परमं ब्रह्म वेद नौव भवति' 'ब्रह्मविदामोति परम्' आचार्यवान् पुरुपो घेद' 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' 'तत्वोपनिषदंपुरुपंपृच्छामि' 'पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति वादरायणः ॥ १।। अ० ।। ३ ॥ पा० ॥ ४ ॥ शा० इत्यादि श्रुतिस्मृति वाक्यानामपि स्वार्थे प्रामाण्यं सम्पद्यते अत एव च "विपर्यस्तोनिदिध्यासेकिध्यानमविपर्ययात् । देहात्मत्वविपर्यासं न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥ ६१ ॥ अहं मनुष्य इत्यादि व्यवहारो विनाप्यमुम् । विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥ ६२ ॥ मारन्धकमणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते । कर्माक्षये त्वसो नैव शाम्येयानसहस्रतः॥६३ ॥ विरलत्वं व्यवहृते रिटं चेद्धवान मस्तुते । अवाधिका व्यवहाँ पश्यन् ध्यायाम्यहं कुतः ॥ ६४ ॥ विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम । विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्यादिकारिणः ॥६५॥" - ·(२२) वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका। इत्यादीनि वृद्धवाक्यान्यपि स्वार्थसार्थकानि भवन्ति अन्यथा वेदान्तसिद्धान्त एक व्याकुलीकृतः स्वादिति विदांकुर्वन्तु सूक्ष्मधीका मुधियः । किश्च भवदीयं तत्र प्रत्ययकतानता, स्वरूपं निदिध्यासनापरनामकं ध्यान तद्वति तत्मकारात्मक वा तदभाववति तत्मकारात्मक वा आये तदपि परोक्षध्ये- यमत्ययात्मकमपरोक्षध्येयप्रत्ययात्मकं वा आये परोक्षस्य विषयस्य वर्पसहस्रेण ध्यानशतेनाप्यपरोक्षीकर्तुमशक्यत्वात् तथाच कथं कैवल्यसम्पादकं तद् अदृष्ट- हारकलेन चेत् तर्हि वदान्तसिद्धान्त एव व्याकुलीकृतः स्याद्यतो नहि वे- दान्तेषु कुत्राप्यदृष्टस्य कैवल्यसम्पादकरवं निरूपितमिति वृद्धिमिच्छतो भूलम- पिंकरतो गतं स्यादिति द्वितीयपि ध्येयं पूर्व कथमपरोक्षी कृतं ययद्विपयिका पश्चात् 'तत्र प्रत्ययकतानताजाता ततोऽपि पूर्वस्माद्धयानाचेत्पूर्वधाव्यनवस्थापातः गुरुरवश्रवणमावाचत्सिद्धं नःसमीहितं यतो वयमपि शब्दादेव ध्येयसाक्षात्कार स्वीकुर्मः प्रथमद्वितीयेऽपि स्वरूपतो विपयतश्च सर्वथा मिथ्याभूताया 'स्तत्र प्रत्य- यैकतानतायाः कदापिकैवल्यसम्पादकत्वासम्भवात् तस्मादयानस्य स्वान्तस्थैर्य- मन्तरा सर्वथाऽनुपयुक्तत्वे सिद्धेश्कामेनापि गुरुमुखनिःसृतमहावाक्यादेव स्वात्म- साक्षात्कारकरणमङ्गीकरणीयमित्यलं वृथा प्रयासेनेति । न च संवादिभ्रमात् । प्रवृत्त्यापि मणिकिरणेमणिबुद्धया मणिलाभवत् यस्मिन् कस्मिंश्चिदध्यस्तध्येयविन पयके ध्याने सत्यपि सर्वाध्यस्ताधिष्टानं चिदात्मकं स्वात्मब्रह्म स्वयमेव संस्फूरि- प्यतीति वाच्यम् । अङ्ग वंचितोसि सिद्धान्तात् प्रकृतानुपयुक्तमिथ्या भूतैर्दृष्टान्तैः यतः संवादिभ्रमात्मवृत्तिरपि स्वात्मसम्पत्तये कथश्चिद्विषयसादृश्यमपेक्षते नहि पर- स्परविपरीतस्वभावयोश्चिदचिदोः कश्चित्सादृश्यं शक्यतेऽपि वर्नु तथाच कथं कारं समीहितसिद्धिा, अस्ति भाति प्रियात्मना सर्वत्र साजात्यं सिद्धं चेत् तदप्यना- हार्य प्रत्ययविपयत्वेन वा आहार्यप्रत्ययविषयत्वेन वा सिद्धमिति वक्तव्यं आये तस्य निःसन्देहब्रह्मज्ञानात्मकत्वेन 'ध्यायन्तु संशयापन्ना इति वृद्धवाक्येन संतुष्य- ताम् द्वितीये ऽप्याहार्यारोपस्य कथमपि फलासम्पादकत्वेन कैवल्यानिष्पतेः स्वान्तसंशोधनमानमेव ध्यानफलं नत्वन्यदितिचेत्तर्हि जीव्यतां चिरम् । निर्विशेष परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणेः ॥ १ ॥ इत्यादि वृद्धवाक्यान्यपि त्वत्पक्षमेवहि पोपयन्तु । एतेन 'आ मायणात् तत्रापि हि दृष्टम् ॥१२॥ अ० ४॥ पा०॥ १ ॥ शा० इत्यधिकरणे 'विकल्पोऽविशिष्टफल- त्वात् ।। ५९ ॥ अ० ॥ ३ ॥ पा०३ ॥ शा० इत्यधिकरणे च दहगद्यहंग्रहो- पासकानां प्रसंख्यानादुपास्य सगुणब्रह्मसाक्षात्काराङ्गीकारोपि समाहितः सान्तसंशोधनद्वारामदावाक्यार्थबोधं प्रति तस्यहतुत्वेन स्वीकृतत्वात् । भवन ·. वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । (२३) साहि सत्कारदीघकालनैरन्तर्यसेविता सती दृढभूमिर्षिशेपसाक्षात्काराय प्रभवात कामिनी भावनेव स्वण पुसा, इत्यादिभामतीवाक्येन विरोध इति शंक्यम् पत- स्यापि "शृण्वन्तो ऽप्यत्र वहवो यं न विद्युः, इत्यादि श्रुतिमोक्तमन्दाधिकृता- भिप्रायकत्वेन स्वार्थे साफल्यात् । अन्यथा 'अत्रीच्यते' इतिस्वसिद्धान्ताभिप्राय- कशब्दीपन्यासपूर्वकं 'का पुनरियं ब्रह्मोपासना नाम किं झाब्दज्ञानमात्रसंतति- राहो निर्विचिकित्सशाब्दज्ञानसंततिः यदि शाब्दज्ञानमानसन्ततिः किमियमभ्यस्य- मानाप्यविद्या समुच्छेत्तुमर्हतितत्सविनिश्चयस्तदभ्यासो वा सवासनं विपर्यासमु- न्मूलयेत् नसंशयाभ्यासः सामान्यमात्रदर्शनाभ्यासो वा नहि स्थाणुर्षा पुरुपो पेति वाऽऽरोहपरिणाहवद् द्रव्यमिति वा शतशोऽपि ज्ञानमभ्यस्य मानं पुरुप एवैति निश्चयाय पर्याप्तमृते विशेषदर्शनात् इत्यादि पुनरपि 'अनोच्यते ' इति स्वसिद्धान्ताविष्करं शब्दमुपन्यस्य 'सत्यं सदेव सौम्येत्युपक्रमात्तत्वमसीत्यन्तात् शब्दाद्ब्रह्ममीमांसोपकरणादसकृदभ्यस्तानिर्वि चिकित्सेऽनाद्यविद्योपादानदेहाद्यतिरिक्तमत्यगात्मतत्वाववोधे जातेऽपिअविद्यासं स्कारानुवृत्तावनुवतन्ते सांसारिकाः प्रत्ययास्तव्यवहाराश्च तथापि तानप्ययं व्यवहारमत्ययान् मिथ्येति मन्यमानी विद्वान्न श्रद्भत्ते पित्तोपहतेन्द्रिय इव गुर्ड थूत्कृत्य त्यजन्नपि तस्य तिक्तताम् इत्यादि च सर्व भामतीकाराणां लेखनं परस्पर विरुध्येत तस्मात् प्रमाणपरिगणनायां प्रसंख्यानस्य कुत्राप्यपरिगणनाद सज्जन्यवहासाक्षात्कारस्वीकरणमपि सर्वथा वेदान्ततत्वानभिज्ञेप्येय शोभनं नतु येदान्तविज्ञेषु । नच काकतालीयसंवादिवराटकसंख्याविशेपाहार्यज्ञानवदर्यावधिन प्रमाणत्वोपपत्तिरिति वाच्यम् अप्रमाणमूलकस्य प्रमाणत्वायोगात् आहार्यवृत्तेची- पासनावृत्तिवत् ज्ञानभिन्नमानस क्रियारूपतया इच्छादिवदवाधितार्थविषयत्वेऽपि प्रमात्वानभ्युपगमात् नच । वेदान्तवाक्यजज्ञानभावनाजा ऽपरोक्षधीः । मूलप्रमाणदाव्येन न भ्रमत्वं प्रपद्यते ॥ १ ॥ इतिकल्पतरुकृतवचनविरोध इति वाच्यम् । एतस्यापि मन्दाधिकृतोद्देशेन सार्थक्यात् अत एव च यभिव्यक्तचैतन्याभिन्नत्वमर्थस्यापरोक्ष्यं तच नित्याभिव्यक्तजीवचैतन्यामिन्ने ब्रह्मणि स्वाभाविकम् ' अत एव 'यत्सा क्षादपरोक्षाद्ब्रह्म, इतिश्चात घटादीनामपरोक्षचैतन्यामेदाध्यासोपाधिकं तदेव प्रत्यक्षोऽयंघट प्रत्यक्षपश्यामीत्यादिव्यवहारालम्भनं ज्ञानस्यापरोक्ष्यमपरोक्षायव्यय- हारानुकूलज्ञानत्वं तत्स्वस्य मुखादेव मकाशरूपे नित्याभिव्यक्तसाक्षिचैतन्ये चाक्षुपा दिवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्येषानुगतं स्वाभाविकंचाधुपादिवृत्तिपुतत्तदभिव्यक्तचैतन्याभेदा ·(२१) वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका। ध्यासोपाधिकं नतु जातिरूपम् । इन्द्रियजन्यत्याधुपाधिरूपं वा ज्ञानानामापरो- क्ष्यम् अपरोक्षज्ञानविपयत्वमर्यापरोक्ष्यमितियुक्तम् तत्तांशविपयप्रत्यभिज्ञायां तत्तां- शे चातिप्रसक्तेः साक्ष्यव्यापनाच एवं च तत्त्वमस्यादिशब्दजन्यमपरोक्षजी वाभिन्नब्रह्मज्ञानमपरोक्षमेव भवति श्रावणजन्ये ब्रह्मज्ञाने लप्तकरणभावस्य शब्दस्यै- वाविद्यानिवर्तके चरमसाक्षात्कारेऽपि कर गत्वोपपत्तेन तत्र करणान्तरं कल्पनीयमिति इत्यादि परिमलग्रन्थोऽप्युपपद्यते अन्यथा मूलकृतटीकाकृतोक्तीनां मियः पूर्वोत्तरपि रोधेनवधारितार्थकं वेदान्तशास्त्र विफलतामेवेयात् तस्मात्प्रसंख्यानाद्ब्रह्म साक्षात्का. राभिधानं शास्त्रकृत्तांलादलजीवनवत् मन्दाधिकृतोद्देशेनगौणमेवेतिनिर्षिवादम् ॥ अथमास्तु प्रसंख्यानस्य ब्रह्मसाक्षात्कारे साक्षात्करणत्वं दृश्यते त्वग्रया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदनिभिः, मनसैवेदमाप्तव्यम्"एषोऽणुरात्माचेतसावंदितव्यः सुखमात्य न्तिकं यत्तद्धिमाद्यमतीन्द्रियम शास्त्राचार्योपदेशशमादिसंस्कृतमनआत्मज्ञानेकारण मिति गीताभाप्याच महावाक्यविचाराधिगतब्रह्मात्मैक्यावगतिमूलकप्रसंख्यानसहक- तमन्तः करणमेव ब्रह्मसाक्षात्कार करणं न महावाक्यमात्र प्रसंख्यानमात्रं वा सर्व शाखा प्रत्यय न्यायेन तथैव लाभात् कामिनी माक्षात्कारपि प्रसंख्यानसहकृत- मनस एव करणत्वाङ्गीकाराय तथाचाहुर्भामतीपतयः-'न ब्रह्म ज्ञानमात्रं सांसारिक धर्मनिवृतिकरणमपि तु साक्षात्कार पर्यन्तं ब्रह्मसाक्षात्कारश्चान्तःकरणवृत्ति भेदः श्रवणमननादिजनितसंस्कारसचिवमनी जन्मा पड्जादिभेदसाक्षात्कार इव गान्धर्वशास्त्रश्रयणाभ्याससंस्कृतमनो योनि" इति । हन्त भी विचित्रं ते स्व सिद्धान्ते स्वान्तस्थैर्य यतः पूर्व नानाविधश्रुतिस्मृनीतिहासपुराणैः प्रमाणित मर्पि प्रसंख्यानमधुना स्वयमेव दूपितमिव परिहाय तत्स्थाने च बुद्धी वा मनसि वा चित्ते वा अन्तः करणे या ब्रह्मात्मसाक्षात्कारकरणतां व्यवस्थापयसि अत्रापि च श्रुतिस्मतिसहकृतंभामतीकृतवचनं प्रमाणत्वेनोपन्यसन् श्रुतिस्मृतीनां भामतीकाराणाञ्च स्वात्मन इवानवस्थितसिद्धान्तमेवाययसे । किञ्च मसंख्यान सहकृतान्तःकरणस्य ब्रह्मसाक्षात्कारे करणत्वं वद्धित्वेन वा मनस्त्वेन वा चेतस्त्वेन वा वाच्यं तच न संघटते जडाया बुद्धः स्वयं स्फुरण रूप ब्रह्मविषयी कर्तुमशक्यत्वात् प्रत्युत 'बुद्रष्टा वुद्धेः साक्षी' इत्यादि श्रुत्या ब्रह्मण एव वृद्धयादिजडवगावभासकत्वं श्रूयते अत एव मनस्त्वेन चेतस्त्वेन वा अन्तःकरणस्य ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वमपि मनोरथमा नहि पतो जडीभृतं वस्तु स्वाभाविकप्रकाशस्वरूपं पदार्थ प्रकाशयितुमलं. श्रुत्यर्थश्चान्यथाप्युपपद्यत इति कृतं क्लिष्टकल्पनया ! अपिच कमपि सिद्धान्तम- नवलम्ब्य शास्त्रमा मिश्रीकुर्वन्निव लेसने प्रवृत्तो भवानत्र प्रष्टव्यो यत्कस्यसि- स्वरू- ·वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । (२५) दान्ते 'महावाक्यविचाराधिगतब्रह्मात्मैक्यावगतिमूलकमसंख्यानसहकृतमन्तःकर- णमेवब्रह्मसाक्षात्कारेकरणं सत्कैवल्यहेतुरिति ' नतावत्सांख्यस्य तत्सिद्धान्त एता- दृशपरिमापाया अप्यप्रचारात् अत एव न कणादगोतमपतञ्जल्यादीनां निरूपणी- यविषयप्रक्रियाभेदेन तेषां सिद्धान्ते ऽप्येतादृशपरिभाषाया अनुल्लेखात् परिशि- शश्च वेदान्तास्तत्र च न मनो बुद्धयादीनां शब्दानां पर्यायार्थकत्वं किन्तु ! मनो बुदिरहंकारश्चित्तं करणमान्तरम् । संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया इमे ॥१॥ इत्यादि प्राचीनोक्त्या ऽन्तःकरणावस्थाविशेपवाचकत्वमेव वाच्यम् तत्रापि ब्रह्मणो मनोमात्र गोचरत्वस्वीकारे तदवगाहिज्ञानं संशयात्मकमेव स्यात् तथाच पुनरपिब्रह्मसाक्षात्कारार्थ कारणान्तरमपेक्षणीयमवशिष्यते । यदिच वेदान्तेऽपि बहुधा मनः शब्दोऽन्तः करणपर्यायार्थको दृश्यतेऽतस्तदभिप्रायेणैवैप वाग्जाल- विस्तर इति तदा तत्रापि वाच्यं किं मनसोनिन्द्रियत्वेन ब्रह्मसाक्षात्कार करण- त्वमिन्द्रियत्वेन वा नाद्यः अनिन्द्रियजन्यज्ञानस्य साक्षात्कारत्वाभावात तथैव त्वया प्यभ्युपगमाच नापि द्वितीयः कस्येप खल्वीदृशी महिमाऽतीन्द्रियभूतस्य, अतीन्द्रिय गुणातीतम्"बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् इत्यादि श्रुतिस्मृतिविरोधेन वृथा प्रयासमात्रत्त्वात् बुद्धश्चेन्द्रियत्वाभावेऽपि यथा तबाह्यत्वं वेदान्तेषु तत्र तत्रोक्तं तत्ततएवपरिश्रमेणा- नुसंन्धेयमित्युपरम्यते ग्रन्थभूयस्त्वभीत्येति । अपिच भूरिपरिश्रमेण मनस इन्द्रियत्वं वदन भवानत्र प्रष्टव्यः किं व्युत्पत्तिनि- मित्तान्मनस इन्द्रियत्वमुतप्रवृत्ति निमित्तात् आहोस्वित्स्मृत्यादि प्रमाणात् अथवा ब्रह्मसूत्रकृताङ्गीकृतत्वात् यद्वा शंकराचार्यायभिमतत्वात् वाधकासद्भावादा जैनवौ- ध्याद्युद्धोधनाद्वा न तापदायः इन्द्रलिङ्गत्व रूप व्युत्पत्या मनस इन्द्रियत्वसाधने महदहवारयोरपीन्द्रियत्व प्रसङ्गात् नहि वस्तुतोऽतथाभूतेष्वर्थेषु व्युत्पतिमात्रण तादूप्यं व्यवस्थापयितुं शायते अन्यथा इन्द्रदृष्टेषु विषयविन्द्रजुष्टेषु भोये- विन्द्रसृष्टपु घटादिविन्द्रदत्तेपु प्रामादिषु चेन्द्रियत्व व्यवहार प्रसङ्गात् नापि द्वितीयः तत्रापि सांख्याद्यभिमतस्य सात्विकाहवारीपादानकत्वमात्रस्यन्द्रियत्वप्रथ- त्तिनिमित्तस्य स्वीकारे तेषां परस्परं लक्षण्येऽपि किश्चिनियामकं वाच्यं कार्यवि चित्रतायां च कारणवैचित्र्यस्यावश्यमपेक्षणीयत्वादतस्तदनभिधानात् प्रति- ज्ञामात्रमेतत्सांख्यानां न विन्द्रियत्वप्रतिनिमित्ताभिधानमिति स्वयमेव विचारयन्तु विद्वांसः। अपिच 'उमयात्मकमत्र मनः' इति सांख्योक्त्या मनसि ज्ञानेन्द्रियत्व कर्मेन्द्रियत्व रूपधर्म दयस्य समावेशो वाच्यस्तथाचैवमाप न भवत्समीहितसिद्धिः नहि विशेषतो ज्ञानेन्द्रियेण सम्पाद्यमंशतो ज्ञानेन्द्रियेण ·(२६) वेदान्तपरिभापाया-भूमिका । सम्पायं भवति अन्यथा वानरोऽपि पठनपाठनादि व्यवहाराहः स्यात् अन्तः करणत्वेन चेत् तथापि सांख्यमतेन वक्तव्ये सङ्कल्प एव मनसो व्यापारो पाच्यो नचासौ ब्रह्मसाक्षात्कारात्मको ऽतः सांख्यसिद्धान्तेन मनस हान्द्रयत्व साधनेपि विफलप्रयास एवं भयतां । एवमेव भौतिकसात्विकांशोपादानकाय मिन्द्रियत्वमित्यपि स्वकपोलकल्पनामात्र नतु वेदान्तेषु कुत्राप्येवमुपदिश्यते ज्ञानेन्द्रियत्वसामान्ये मवृतिनिमित्तमिदमिति चेत् तदापि व्यस्ततत्तदौतिकसादि- कांशोपादानकत्त्वं मा समस्तसाषिकांशोपादानकत्वं वेति वाच्यम आये मनस्य- व्याप्तिः द्वितीये श्रोत्रादावव्याप्तिः अन्यतरत्वस्यान्यतरस्मिन्नभावेन तन्निवेशोपि न दोपोद्धारको बुद्धयादावतिव्याप्तिश्चातो वेदान्तसिद्धान्ते मनस इन्द्रियत्वसाधनं मनोरथमात्रमेवाविशिष्टं तच न कश्चिद्वारयितुंक्षम इत्युपरम्यते । एवं तार्किका यभिमतेन मनस इन्द्रियत्त्वसाधनमप्यवोधविजृम्भणं शब्देतरोद्भूतविशेषगुणा- नाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनासंयोगाश्रयत्वस्य मनस्यभावात् नहि स्वस्मिन् स्वस्य संयोग इति विदुपामनुभवः । प्रतियोगित्त्वेनेति चेच्छोत्रादावव्याति: अन्यतरत्वस्यान्यतरस्मिन्नभावात्तन्निवेशोपि निरर्थक एव तर्कविद्भिः कुत्राप्यकृत- स्वाच। अपिच प्रतियोगित्वेन स्वसंयोगाश्रयं मन इति वुद्धया मनसीन्द्रियलक्ष- णसमन्वयं मन्यमानी भवान् तर्किकशैलीमपि किञ्चित्परिशीलयतु नाहि ते तत्त- त्पदार्थनिर्वचनं मकुर्वन्तस्तं तं पदार्थ केनापि रूपेण नाम्नापि निर्वचनान्तः संगृह्णन्ति यथा गन्धयत्त्वमित्यत्र पृथिवी शंगशासनादिमत्त्वमित्यत्रयां या, प्रत्युत निर्वचनीयपदार्थस्य निर्वचनेऽशतीप्युपस्थितावन्योऽन्याश्रयत्वेन वनिर्वचनमेव दृपयन्ति तथैव प्रकृतपि निर्वचने मनः सन्निवेशात मनो वाऽ निन्द्रियं निर्वचनं वा दुष्टमिति द्वयोरेकं वाच्यं निर्वचनं च तार्किकाणां मनसीन्द्रि- यत्वं च भवतामित्युभयत्रैव प्रपला पक्षोऽतो न वयं कमपि पक्षं कक्षीकुर्मः । प्रयोगा- दपि मनो नेन्द्रियं शब्दतरी तविशेषगुणानाश्रयत्वविशिष्ज्ञानकारणीभूतस्वसंयो- गानाश्रयत्वात् कालवत्-मनो नेन्द्रियं ज्ञानसामान्य कारणत्वात् आत्मवत् । मनी नेन्द्रियं बाह्यविषयेष्वस्वतन्त्रत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा श्रोत्रादि।इन्द्रियाणांवाह्यविप- यत्वमेवेति तु 'पराचिखानि व्यतृणत्स्वयम्भूरतस्मात्पराक् पश्यात नान्तरात्मन् इतिश्रुतेः । एवं मनी नेन्द्रियमभौतिकत्वात यन्नैवं तन्नैवं यथाघ्राणादि प्राणादीना भौतिकत्वञ्च 'प्राणरसनचक्षुस्त्वश्रीत्राणीन्द्रियाणिभूतेभ्यः ॥ १२ ॥ इतिगीत- मीयसूने स्पष्टम् तार्किकमतेघाणादिपञ्चस्वेवेन्द्रियत्वमित्यप्येतत्सूत्रेणैव स्पष्टम् पषमार्पग्रन्थेषु कुत्रापि मनस इन्द्रियत्वानिरूपणात् प्रत्युत 'युगपज्ञानानुत्पत्ति- मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ इतिसूत्रस्य भाष्ये 'अनिन्द्रियनिमित्ताः स्मृत्यादयः ·वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका। (२७) करणान्तरनिमित्ता भवितुमर्हन्ति, इत्यादि वात्स्यायनोक्त्या मनसोऽनिन्द्रियत्वनि- रूपणाच तार्किकमतेन मनस इन्द्रियत्वनिरूपणं न तत्सिद्धान्तग्रन्थापरिशीलनम- न्तरा किश्चिदन्यत्सूचकमिति नूनं निश्चीयते । एवं स्मृत्त्यादि प्रमाणादितितृतीय- पक्षोपि न क्षोदक्षमः 'दशेन्द्रियाणि' महा० उप० ॥ नासिका लोचने जिह्वा त्वा श्रोत्रञ्चेन्द्रियाणिच । याज्ञ० पञ्चकर्मेन्द्रियाण्यत्र पञ्चयुद्धीन्द्रियाणिच ॥ अनिपु० इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु मनस इन्द्रियत्वानिरूपणात् 'नचेन्द्रियाणां मन- शास्मि' 'इन्द्रियाणि दशैकं च, इत्यादिभगवद्गीता वचनैर्मनस इन्द्रियवसिद्धि- रिति वाच्यम् 'भूतानामस्मि चेतना, इतिवत् सम्बन्धे 'नक्षत्राणामहं शशी- इतिवत् किश्चिदुभयवृत्तिज्ञानकरणत्वादिधर्ममादाय निरिणे वा पष्टयुपपत्तेः 'इन्द्रियाणि दशैकं च' इत्यस्य शंकरभाष्यञ्च इन्द्रियाणि दश श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्धगुत्पादकत्वाहीन्द्रियाणि वारूपाण्यादीनि पञ्च कर्मनिवर्तकत्वात् कर्मेन्द्रि' याणि तानि दश एकच किं तन्मन' इत्याकारकं तथा च कथमनेन मनस इन्द्रियत्वाभिधानमिति सुविचारयन्तु सुथयः। नापि चतुर्थः पक्षः ब्रह्मसूत्रकाद्भि- मनसः कुत्रापीन्द्रियत्वानभिधानात् नच 'त इन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्' ७॥ अ० २ पा० ४ शा० इति सूत्रेणैकादशेन्द्रियाणामभिधानमिति वाच्यम् सूत्रार्थाऽपरिज्ञानात् स च ते वागादयः श्रेष्टादन्यत्र श्रेष्ठात्माणादन्ये तत्वान्तराणीति प्रतिज्ञा तव्यपदेशादित्यस्य उत्पत्ति व्यपदेशात् उत्पतिव्यपदेशः प्राणेऽप्यस्तीति व्यभिचारवारणायश्रेष्टादन्योति हेतावपि विशेषणम् इन्द्रियाणीति 'मनः सर्वे- न्द्रियाणि चैत्येतच्छ्रुतिगत शब्दानुकरणम्' इत्येवं रूपः परिमलोक्तो बोध्य स्तथाच कथमनेन सूत्रेण मनस इन्द्रियत्वाभिधानं नहीन्द्रियाणां मनसश्च माणतस्तत्त्वान्तराभिधाने मनसोऽपीन्द्रियत्वं वलादायाति । नापि पञ्चमः,उक्त सूत्र माध्ये शंकराचार्यादिभिः सांख्यस्मृत्यभिप्रायेण मनस इन्द्रियत्वाभिधानात् तेषां स्वसिद्धान्तश्च इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि पञ्चा अ० ३-४२ इत्यादिगीता भाष्ये ऽवलोकनीयः । नापि पठ: 'इन्द्रियेभ्यः परं मनः' 'इन्द्रियाणि हयानाहुः कठ 'आत्मेन्द्रिय मनो युक्तं' कठ 'हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य' श्वेताच एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैवच, मैतरेयोपनि इन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमाने इन्द्रियं मनो ऽन्नम्' प्रश्न यस्त्विन्द्रियाणि मनसा, इन्द्रियाणि मनो वृदि:-गीता० इत्यादि वाक्यानां मनसः पृथक् निर्देशेन वाधकत्वात् । नापिसप्तमः 'अनिन्द्रिय हु मनः' इसिन्यायदीपिकायां धर्मभूषणास्येनजेनेनः 'मनोविज्ञानं सर्व इतिन्यायविन्दुटीकायां धोत्तराख्येणबौद्रेन च मनस इन्द्रियत्वास्वीकारात् । एवं गोवलीपर्दन्यायेन मनसीन्द्रियत्वाभिधानमपि कुशकाशावलम्बनम् व्याप्यय.

·(२८) पेदान्तपरिभापाया-भृमिका । तिधर्मण तत्तयपदारनिर्वाद व्यापकवृत्तिधर्मापस्थितन्यथासिदत्वात् । अपिच- पाचस्पतिमिणस्पयमय गोनलीवर्दन्यायमनाहत्य 'मनी नेन्द्रिय काल्पगोचर स्वात् बन्ने तनयं यथा श्रोनादि इत्यनुमानन मनस इन्द्रियत्वं निरस्तम तथाच कथं तपा मते मनरा इन्द्रियत्यमित्यभ्रान्ता ऋगात । एवं मनस इन्द्रियत्व निरम्ते तजन्यज्ञानमपि न साक्षात्कागत्मकमिति मुस्थितम् । ताई कथं ब्रह्मात्मसाक्षा- कार इति चेत् 'तदास मिजही' 'तमसः पारं दर्शयति' 'जाचार्यवान्' पुरुषांवेट 'तम्य तायदाचिरम्' इत्यादिश्रुतिष्याचार्योपदेगानन्तग्मेय ब्रह्मसाक्षात्कारोदये जीयन्मुक्तिश्रवणात् 'येदान्तविज्ञानमुनिश्चिताः इति ध्यानान्तरनराकांक्ष्यश्रय- णात् 'तन्त्वोपनिपदं पुरुष मिति ब्रह्मण उपनिषदेकगम्यत्वश्रवणाश औपनिषदं महापास्यमेव नामसाक्षात्कार करणं न मनः 'यन्मनमा न मनुते' इति तस्य ब्रह्म साक्षात्कारकरणत्वनिपेयातानचापकमनी विपपमिदं चनाहर्मनीमतमिति वाक्यौप मनोमानग्रहणात् । नच 'यद्वाचानभ्युदित' मिति शब्दस्वापि तत्करणत्वं निषि- ध्यत इति शंक्यम् मनःकरणत्ववादिनामपिशब्दस्य निर्दिशेपे परोक्षजानकरणत्वस्या भ्युपगतत्वेन तस्त्र'यतोवाची निवर्तन्ते नमाप्यमनसा सह, इतिश्रुत्यनुरोधन शब्दार्य प्राप्तिरूपक्तिमुखेन शब्दस तत्करणत्वनिषेधे तात्पर्यस्त वक्तव्यत्तया शक्यसम्ब न्धरूपरक्षणामुखेन तस्य तत्करणत्वाविरोधातानच मनसैवानुद्रष्टव्यम् इतिश्वतिसिद्ध मनसोपि तत्करणत्वं न पगत्कतु शपयामितिवाच्यम् शान्टसाक्षात्कारजननेऽपि तदैका यस्यापेक्षितत्वेन हेतुत्वमात्रेण तृतीयोपपत्तेः 'मनसा ह्येप पश्यति मनसा शृणोति' इत्यादी तथादर्शनात् इत्यञ्च कृतं समाधिना अरंवा प्रसंख्यानसहकृतेन मनसा, शब्दादेवापरोक्षज्ञानस्यमिद्धत्वात्। तथाचोक्तं नारदीये । तत्त्वमस्यादि वाक्योत्थज्ञानं मोक्षस्साधनम् इति । अत एव वाक्यजन्ययादृष्टयाजात्मानं परब्रह्मत्वेन पश्यन् सन्निन्द्रो नाम देवता मामेव विजानीहीति प्रतर्दनं प्रत्युपदिशतीत्यर्थक 'शास्त्रह- ट्यातूपदेशोवामदेयादिवत् ॥ ३११०१॥ पा०१॥ शा०इतिब्रह्मसूरमपि संगच्छ- ते नचसुखादिसाक्षात्कार मनसःकरणत्वाभावे पि 'अहमेवेदं सर्वसवोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोक,इति श्रुत्युक्त स्वमे ब्रह्मसाक्षात्कार गर्मस्थवामदेवसाक्षात्कारेच करणान्तरासम्भवेन मनस एव करणत्वमितिवाच्यम् म्वाभिकब्रह्मसाक्षात्काराभिधा- नेन तत्वविदोजाग्रत्संस्कारदादयाभिप्रायवीश्रुतिःन स्वमे ब्रह्मसाक्षात्कारं बेरो अन्यथानिद्रादीपसहकृतजाग्रत्संस्कारजः प्रत्ययः स्वप्न इति निर्वचनमेव भज्येत मनसःसाक्षात्कारकरणत्वनिराकरणात् स्वप्नेऽहमेवेदंसर्वमित्यादिज्ञानस्य साक्षिमा- स्यात्मकत्वाच न मनसःसंकल्पविकल्पप्रत्ययं विहायान्यत्रोपयोग अतएव पूर्वज- न्मन्येव साधनसंपत्तिसहकृतमहावाक्यश्रवणमात्रेण कृतब्रह्मात्मसाक्षात्कारवतोऽदृष्ट- ·वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । (२९) विशेपप्रतिबन्धवशात् गर्भशयानस्य वामदेवस्यापि 'अहमेव मनुरभवं सूर्यश्च, इत्यादि प्रत्यय उपपद्यते नायं मानसिकाकिंवन्तःकरणवृत्तिविशेषात्मको यथाचायं तथोपपा दयिष्यते अधस्तात् यत्तु शब्दोनाऽपरोक्षधीहेतुःशब्दत्वात्स्वर्गापूर्ववोधकशब्दवदित्या नुमानन शन्देऽपरोक्षधीहेतुत्वाभावसाधनं तदपि शद्वोपरीक्षधीहेतुः इन्द्रियग्राह्यत्वात् आलोकवत् इत्यनुमानेनसत्मतिपक्षत्वादशमस्त्वमसि इत्यादीव्यभिचारादयोग्यवि- पयत्वस्योराधित्वाचकल्पनामात्रम् नच दशमस्त्वमसीत्यत्रापि नेदं शाब्दं ज्ञानं. किन्तु शब्दस्य सहकारित्वेनेन्द्रिय स्यैवसाक्षात्कारकरणत्वाभ्युपगमाञ्चाक्षुपमिति वाच्यम् बहुलतमे तमसि लोचनहींनस्यापि तद्वाक्यादपरोक्षभ्रमनिवर्त्तकस्य दशमोऽ स्मीत्यपरोक्षज्ञानस्य दर्शनानेन्द्रिय करणकं तत् । नच तादृशस्थलेभ्रमस्यै- वाभावाद्भमसत्वऽपि निश्चयाभावनाप्तस्य दशमस्त्वमसीत्युपदेशे मवृत्तेरसम्भवाञ्च परिशेपाञ्चाक्षुपमेवेति वाच्यम् । तादृशस्थले भ्रम एव न संभवति भ्रमसत्वेऽपी- त्यायुक्त्या मनस्येव पूर्वपक्षं सिद्धांतञ्च कुर्वाणो भवानत्र समाहितो भवतु, मध्यान्हे स्वकीयग्रामाद्दशममन्धंसमादायगच्छतां कुविन्दानां गाढतमिस्रायाञ्च ग्रामान्तरे प्राप्तानां नयां ममार दशमः' इति भवति भ्रमोऽन्धस्यापि संख्याग्रहणे समर्थत्वात् अत एव । नवसंख्याहतज्ञानो दशमो विभ्रमात्तदा । नवेति दशमोऽस्मीति वीक्षमाणोऽपि तान्नव ॥१॥ इति वृद्धवाक्यमप्युपपद्यते यच्च भ्रमसत्वेऽपि निश्चयामावाभिधानं तदपि किमाप्तस्य निश्चयाभावो भ्रमवतो या नायः बहुलतमेऽपि तमसि तेषां भिन्न २ रखश्रवणमात्रेण वा त्वाचस्पर्शन वा 'इमे दश' इति निश्चयस्य सम्भवात् । नापि द्वितीयः आप्तोपदेशमात्रैणान्धस्यापि दशमोऽहमस्मीति प्रत्ययात् । नच नहि दशमस्त्वमूसीति श्रवणमात्रेण दशमोऽस्मीत्यभिमन्यतेऽपितु वक्तुरातत्वनिश्चयाये तरान् सर्वान् परिगणय्यात्मानं दशमत्वेन प्रत्येति इत्थञ्च प्रसंख्यानापरपीयं गणनमेव दशमप्रत्यक्षहेतुः शब्दस्तु सहकारिमात्रमिति न शन्दस्य प्रत्यक्षकरणत्वो- क्तिसम्भव इति वाच्यं निवृत्तोऽपि विवादो दशममत्यक्षे गणनस्य वा हेतुता शब्दस्य येत्येतावानवशिष्टः तत्राप्येवं विचार्य यदाप्तोपदेशात् प्राग्भ्रान्तः शतधा परस्परं कृतमपिपरिगणनं न दशमसाक्षात्कारायालं पश्चादशमोऽस्तीत्याप्तोपदेशेन जातेपि परोक्षज्ञाने तत्साक्षात्काराय पुनः परिगणने नय गणनानन्तरं दशम- स्त्वमसीति पुनरासोक्त्या तमन्धं प्रमुखीकृत्यप्रभवति सर्वेषां पयंदश इत्यम- तिहतसाक्षात्कारः तथाचात्र शब्दसहकृतं गणनं वा गणनासहकृतः शब्दो वा हेतुरिति स्वयमेव चिन्तयन्तु पड्शास्त्रनिष्णाताभवन्तोन्तो न वयमत्राधिकं वक्तुमी. हामहे किन्तु । न मृतो दशमोऽस्तीति श्रुत्वाऽऽसपचनं तदा । परोक्षत्वेन दशमं वेत्ति स्वर्गादिलोकवत् ॥ .

·(३०) वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका ।
त्वमेव दशमोऽसीति गणयित्वा प्रदर्शितः
अपरोक्षतया ज्ञात्वा हृष्यत्येवन रोदिति ॥
इत्यादि वृदवाक्यानि तात्पर्यरूपेण
भवत्स्वान्ते संस्फुरन्वि-
तिसमीहामहे । अथ यदि हि तत्त्वमसीति सकृदेवोच्यमाने . तदास्य
विजनाविति श्रुत्याम्नायेत स्यादपि तदा शब्दापरोक्षवादिनां
मनोरथपूरणं तदेव तु न नव कृत्व.उपदेशानन्तरं विजज्ञावित्याम्नातवती श्रुतिः
एवञ्चाधाप्यर्थतः प्रसंख्यानापरपर्यायोऽभ्यास एवं श्रुत्यात इति भातीति न सा
श्रुतिरपि शब्दकरणकब्रह्मसाक्षात्कारतात्पर्यवतीति वाच्यम् न वयं भवदीयं
श्रुतेरार्थिकतात्पर्य निर्मूलयामः किन्तु 'अभ्यासवैराग्याभ्यांतन्निरोधः ॥ १२ ॥
यो० सू० ॥ अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते इत्यादि प्रमाणेविवेक-
स्रोतउद्घाटनायविकदर्शनाभ्यासं विषयस्रोतः खिली करणाय वैराग्यश्च
समर्थयामः तत्रैतावान् विशेषो यदभ्यासवैराग्योभयाधीनमनोवृतिनिरोधे यनशी-
लस्याधिकारिणो गुरुमुखान्महावाक्यश्रवणमात्रेणब्रह्मात्मसाक्षात्कारो भवतीत्यस-
कृदबोचाम । अत एव पूर्वजन्माभ्यस्तयोगेनास्मिन् जन्मनि तदनुष्यानं विनव
जनकादीनां ज्ञानोत्पादः योगादिना स्वान्तसंशुद्धी गुरुमुखानिर्गतमहावाक्यश्रय
णमात्रस्याविशिष्टत्वात् । अत एवानानवहुलान् जन्ममरणशीलान् जीवान् 'यं यं
वापि स्मरन् भावं, 'मयाणकाले मनसाऽचलेन' इत्याद्यभ्यासयोगगर्भितवचन-
रुपदिदशभगवान् वासुदेवः । आत्मज्ञानिनांसद्गतिञ्च 'ज्ञानीत्वात्मैव में मतम् ।
इत्युक्त्वा पश्चात् वहूनां जन्मनां किश्चित्किञ्चित्पुण्योपचयहेतूनामन्ते चरमे जन्मनि
सर्वसुकृतविपाकरूपे वासुदेवः सर्यमिति ज्ञानवान् सन् मा निरुपाधिप्रमास्पदं
प्रपद्यते सर्वदासमस्तप्रेमविषयत्वेन सकलमिदमहञ्चवासुदेव इति दृष्टया भजते
स एवं विधो महात्मात्यन्तशुद्धान्तःकरणत्वात् जीवन्मुक्तः सर्पोत्कृष्टो न तत्स-
मोऽन्योस्ति अत एव स दुर्लभः । इत्येवं विधस्फुटार्थकः ॥
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ।।
बहूनां जन्मनामन्तै ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ॥१॥
पासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥
इत्यादिपूज्यवाक्यैवषयामास ।अत एव स्वात्मनस्लव्यतिग्केण वस्तुमा तुच्छं
विन्दन् विद्वान् मरणसमयेऽपि न कदाचिदिकलतां भजते नहालातच या गन्धर्व
नगरं वा स्वाभिकपदार्यान् वा नभानल्यं वा विकलोऽपि कश्चियाथातध्येन निश्चि-
नोति किमु प्रदः । यतु ।
पुरुषापराधमलिना धिषणा निरषयचक्षुरुदयाऽपि यथा ।
नफलाय भईविषया भवति श्रुतिमम्मवापि तथात्मनिधीः ॥१॥

·वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । इत्यादि सर्वज्ञमुनिवाक्पेन विपरीतभावनाऽपनोदनाय धुवायाः स्मृतेरावश्यकत्वा- भिधानं तदपितुच्छं नहि दशमोऽहमस्मीतिज्ञाने जातेऽन्धोपि स्वात्मस्मरणमपेक्षते नापि पुरुपापराधेन ब्रह्मणापि नाहं दशम इति विपरीतं तस्मिन् भावयितुं शक्यते निश्चितेऽपि पदार्थे समुदेति विपरीतभावना भूतप्रेतादौविश्वासशीलानां मन्द- बुद्धीनां नतुकृतधियां विपश्चितामिति सव रमणीयम् । एवमन्तःकरणशुद्धिद्वारा मुमुक्षोरधिकारसम्पादनमात्रे लब्धावकाशस्य योगशा- त्रस्य न वेदान्तार्थप्रतिपादकत्वमन्यथा पृथनिरूपणानुपपत्तेः मोक्षस्य ज्ञान- कसाध्यत्वात् प्रारब्धभोगात्मकदृष्टदुःखस्य कथमपिं वारयितुमशक्यत्वात् मारब्ध कर्मणां योगेननाशासम्भवात् प्रत्युतज्ञानाग्नेरेव सर्वकर्मभस्मसात् प्रतिपादनात् । अधिकारिकाणां यावदधिकारं योगेनापि मुक्तयसम्भवात् तेपामप्रतिहतस्वात्म- साक्षात्कारेण मुक्तस्वरूपत्वात् ज्ञानसप्तभूमिकालामस्य पुरुषाथत्वाभावात् तासां केचिददृष्टविशेषात्स्वतःसंस्फुरणात् सिध्यसाध्ययोर्ज्ञानयोगयोः समुच्चयास- म्भवाच न वेदान्तप्रतिपाद्ये ऽर्थे साक्षाद्योगस्योपयोग एवं कारणान्तरानिरूपणात् ब्रह्मात्मसाक्षात्कारस्य महावाक्यैकजन्यत्वाचापरोक्षार्थविषयत्वं ज्ञानस्य ऽपरोक्षत्व मित्यपि सुस्थितम् अर्थापरोक्षत्वं तु नापरोक्ष ज्ञानविषयत्वं किन्तु तत्तत्पुरुपीय चैतन्याभिन्नत्वमतो नान्योऽन्याश्रयः अन्तःकरणतद्धर्माणां साक्षिणि कल्पिततया तदभेदसत्वात् बाह्मचैतन्ये कल्पितानां घदादीनां वाह्यचैतन्ये वृत्तिकृत् तत्तत्पुरु- पीयचैतन्याभेदाभिव्यक्त्या तदभेद सत्वाच नछाप्यव्याप्तिः। एवं च सर्वदा सर्व पुरुपचैतन्याभिन्नत्वात् 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म, इति श्रुत्या स्वत एवापरोक्ष ब्रह्मेति अपरोक्षार्थविपयत्वात् शाब्दस्याप ब्रह्मज्ञानस्यापरोक्षत्ववाचोयुक्तियुक्तव अयं भावः द्विविधोहि विद्याधिकारी कृतोपास्तिरकृतोपास्तिश्च तत्र य उपास्यमाक्षात्कारपर्यन्तामुपास्ति कृत्वा तत्वज्ञानाय मवृत्तस्तस्य वासनाक्षय मनोनाशयोदृढतरत्वेन ज्ञानादूर्व जीवन्मुक्तिः स्वत एवसि ध्यति इदानींतनस्तु प्रायेणाकृतोपास्तिरेव मुमुक्षुरौत्सुक्यमात्रात् सहसा विद्यायां मवर्तते सचोपास्तिविनापि चिजड विवेकमात्रेणैव च मनोनाशवासनाक्षयो तात्कालिको सम्पाद्य शमदमादिसम्पत्या श्रवणमनननिदिध्यासनानि सम्पादयति तेषां दृढाभ्यासानन्तरं गुरुमुखान्महावाक्यश्रवणमात्रेण सर्वबंधविच्छोदि तत्वज्ञानमुदेति अविद्यापन्थिरब्रह्मत्वं हदयग्रन्यिः संशयाः कर्माणि सर्वकामत्वं मृत्युः पुनर्जन्म चेत्यनेकविधो बन्धो ज्ञानान्निवर्तते तथाच श्रूयते। 'यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यामन्यि विकिरतीह सोम्य' मुण्ड० । ब्रह्म 'वेद ब्राझैव भवति, मुण्ड० । भिद्यते हृदयग्रन्यि छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ·घेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । (२१) इत्यादि सर्पशमुनिवाक्येन विपरीतभावनाऽपनोदनाय भुवायाः स्मृतेरावश्यकत्वा- मिधानं तदपितुच्छं नहि दशमोऽहमस्मीतिज्ञाने जातेऽन्धोपि स्वात्मस्मरणमपेक्षते नापि पुरुपापराधेन ब्रह्मणापि नाहं दशम इति विपरीतं तस्मिन् मावयितुं शक्यते निश्चितेऽपि पदार्थे समुदेति विपरीतभावना भूतप्रेतादौविश्वासशीलानां मन्द- बुद्धीनां नतुकृतधियां विपश्चितामिति सव रमणीयम् । एवमन्तःकरणशुद्धिद्वारा मुमुक्षोरधिकारसम्पादनमात्रे लब्धावकाशस्य योगशा- त्रस्य न वेदान्तार्थप्रतिपादकत्वमन्यथा पृथनिरूपणानुपपत्तेः मोक्षस्य ज्ञान- कसाध्यत्वात् प्रारब्धमोगात्मकदृष्टदुःखस्य कथमपिं वारयितुमशक्यत्वात् पारब्ध कर्मणां योगेननाशासम्भवात् प्रत्युतज्ञानाग्नेरेव सर्वकर्मभस्मसात् प्रतिपादनात् । अधिकारिकाणां यावदधिकारं योगेनापि मुक्त्यसम्भवात् तेपामप्रतिहतस्वात्म- साक्षात्कारेण मुक्तस्वरूपत्वात् ज्ञानसप्तभूमिकालाभस्य पुरुपाथत्वाभावात् तासां केपुचिदृष्टविशेषात्स्वतःसंस्फुरणात् सिध्यसाध्ययोनियोगयोः समुच्चयास- म्भवाच न वेदान्तप्रतिपाद्ये ऽर्थे साक्षाद्योगस्योपयोगाएवं कारणान्तरानिरूपणात् ब्रह्मात्मसाक्षात्कारस्य महावाक्यैकजन्यत्वाचापरोक्षार्थविपयत्वं ज्ञानस्य परोक्षत्व मित्यपि सुस्थितम् अर्थापरोक्षवं तु नापरोक्ष ज्ञानविपयत्वं किन्तु तत्तत्पुरुपीय चैतन्याभिन्नत्वमतो नान्योन्याश्रयः अन्तःकरणतधर्माणां साक्षिणि कल्पिततया तदभेदसत्वात् वाह्मचैतन्ये कल्पितानां घटादीनां वाह्यचैतन्ये वृत्तिकृत् तत्तत्पुरु- पीयचैतन्याभेदाभिव्यक्त्या तदभेद सत्वाच्च नकाप्यव्याप्तिः । एवं च सर्वदा सर्व पुरुपचैतन्याभिन्नत्वात् 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म, इति श्रुत्या स्वत एवापरोक्ष ब्रह्मेति अपरोक्षार्थविषयत्वात् शाब्दस्यापि ब्रह्मज्ञानस्यापरोक्षत्ववाचोयुक्तियुक्तव अयं भावः द्विविधोहि विद्याधिकारी कृतोपास्तिरकृतोपास्तिश्च तत्र य उपास्पमाक्षात्कारपर्यन्तामुपास्ति कृत्वा तत्वज्ञानाय प्रवृत्तस्तस्यं वासनाक्षय मनोनाशयोदृढतरत्वेन ज्ञानादूर्व जीवन्मुक्तिः स्वत एवसि ध्यति इदानींतनस्तु प्रायेणाकृतोपास्तिरेव मुमुक्षुरौत्सुक्यमात्रात् सहसा विद्यायां प्रवर्तते सचोपास्तिविनापि चिजड विवेकमात्रेणैव च मनोनाशपासनाक्षयौ तात्कालिको सम्पाद्य शमदमादिसम्पत्या श्रवणमनननिदिध्यासनानि सम्पादयति तेषां दृढाभ्यासानन्तरं गुरुमुखान्महावाक्यश्रवणमात्रेण सर्ववंधविच्छोद तत्वज्ञानमुदेति अविद्यापन्थिरब्रह्मत्वं हदयग्रन्यिः संशयाः कर्माणि सर्वकामवं मृत्युः पुनर्जन्म घेत्यनेकविधो बन्यो ज्ञानान्निवर्तते तथाच श्रूयते। 'यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यामन्यि विकिरतीह सोम्य' मुण्ड० । ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, मुण्ड० । भिद्यते हृदयग्रन्यि च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ·वेदान्तपरिभाषाया-भूमिका । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे । मुण्ड० सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म योवेदनिहितंगुहायांपरमे व्योमन्सोऽश्रुतेसर्वान्कामानसहब्रह्मणाविपश्चिततितात- रीय तमेवविदित्वातिमृत्युमेतिश्वेिताश्वव्यस्तु विज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाशुचिः स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते।कठल्य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इद सर्व भवतीति।बृहदा०सेयं विदेहमुक्तिः सत्यपि देहे ज्ञानोत्पत्तिसमकालीनाब्रह्मण्यविद्या- ध्यारोपतानामुक्तवन्धानामविद्यानाशे सति निवृत्ती पुनरुत्पत्त्यसम्भवात् अतः शौथ ल्यहत्वभावात्तत्वज्ञानं तस्यानुवर्तते. मनोनाशवासनासयेतु दृढाभ्यासाभावाद्भोग- प्रदेन प्रारब्धेन कर्मणा वाध्यमानत्वाच सवातप्रदेशप्रदीपवत् सहसा निवर्तेते अत इदानींतनस्य तत्वज्ञानिनः प्राक् सिद्ध तत्वज्ञाने न प्रयत्नान्तरापेक्षा किन्त्वादेह पातं येनकेनापिनटनेन बुध्यतेकार्यमेवतत् । अज्ञमवोधात्रैवान्यत्कार्यमस्तीहत- द्विदः इत्यादि वृद्धोक्त्याऽज्ञप्रबोधमात्रमवशिष्यते । स च यथावत् प्रमाणममेयवि- भाग निवन्धनः तत्र सत्स्वपि सहस्रेषु वेदान्तप्रकरणेपु परं यथा सकलशास्त्रमर्म- विच्छीमद्धर्मराजाध्वरिकृतवेदान्तपरिभापानामकं प्रकरणं स्वकीयसद्वणः सर्वतो लब्धप्रतिष्ठं न तथान्यत् अस्य खल्वष्टौ परिच्छेदाः तत्र प्रथमे सपरिकरप्रत्यक्ष निरूपणं द्वितीयेऽनुमानं तृतीये उपमानं चतुथ शब्दः पञ्चमे अर्थापत्तिः षष्ठेऽनुप- लब्धिः सप्तमे वेदान्तस्य विपयः अष्टमे वेदान्तप्रयोजनमिति परिच्छेदाष्टकस्य संक्षेपतोभिधेयार्थनिरूपणं तदिदं मूलमात्रं विविधटीकासंवालितं वा बहुधामुद्रित , मपिपरिशोधकानामालस्यादा यन्त्राधिकारिणामनपेक्षणादा न स्वात्मीयां पवित्रता मानर्ज तदिदं साधुभिः प्रार्थितैर्विदच्छिरोभूपणेरुदासीनवय्यः शरण्यैः श्रीमदम- रदासनामधेयर्मूलकृत्तनूजरामकृष्णकृतशिखामणिटीकायुतं सम्यकपरिशोध्यतदुप- रिमणिप्रभाख्यविवृत्याविभूषितम् लब्धश्चतेभ्यःप्रार्थनयाऽऽयजीनिवन्धोद्धारके- णक्षेमराजश्रीकृष्णदासेन श्रेष्टिना तेनैवप्रार्थितेनचमयापिमुद्रायत्रेनिक्षिप्तमिदंप्रकरण रत्रभूयोपियथामतिपरिशोधितमितिवदवलोकयन्तो ऽनन्तगुणगरीयांसो विद्वांसः पुंदोपसाधारणान्मत्स्खलितमपिपरिशोधयन्तोजनतामुपकुर्वन्त्वनुगृण्हन्तुचमामिति मुहुः मार्थयते कश्चित् । काशी निवासि निर्मल पं० स्वामि गोविन्दसिंहः साधुः ।

·॥ श्रीः॥ वेदान्तपरिभाषायाविषयानुक्रमणिका । विषय. .... ... ... .... .... .... .... .... ... .... .... पृष्टांकः | विषय. पृष्ठांकाः मङ्गलाचरणम् १ | मायाविशिष्टस्य जगत्कर्तृत्वम् १२१ माक्षस्यपरमपुरुषार्थत्वमदर्शनम् १४ | शुक्ति रजते प्रत्यक्ष विचार... १२३ प्रमा लक्षणम् १९ । अन्यथाख्याति खण्डनम् १३६ प्रमाणसंख्या मदर्शनम् ३८ | अनिर्वचनीय रजतोत्पत्तिः .... प्रत्यक्षेऽन्तःकरणवृत्तिनिरूपणम् ४४ परिणामादि लक्षणम्.... १४४ मनस इन्द्रियत्वखण्डनम् रजतस्य साक्षिण्यध्यासः प्रत्यक्षसामान्य लक्षणम् ५६ | विविधाध्यासिकप्रत्ययः वृत्तहिनिर्गमप्रकार ५८ रजतज्ञाने गुरुमतप्रवेशशंका २५५ प्रत्यक्षे शंकासमाधिः ६० व्यावहारिक प्रातिमासिक पदा- शब्दादपरोक्षज्ञाननिरूपणम्.... ६५ र्थानां भेद प्रदर्शनम् १५८ वचनुमितिस्थले पर्वताशेमत्य स्वामपदार्थविचार क्षत्व प्रतिपादनम् ६६ विविधकार्यविनाशः १७० 'प्रसङ्गाजातिखण्डनम् अन्यथाख्यात्यनिर्वचनीया. समवायखण्डन ख्यात्योर्मेंदः ज्ञानमत्यक्षनिष्कृष्ट लक्षणम्... ७६ उक्त प्रत्यक्ष पुन दिविधम् २८१ विपयप्रत्यक्षलक्षणम्.. अनुमान निरूपणम् विपयप्रत्यक्षेशंकासमाधिः व्याप्ति निरूपणम् २०३ विषयप्रत्यक्षस्य निष्कृष्टलक्षणम् ८९ अनुमानस्य सिद्धान्त उपयोगः २१९ वृत्तश्चातुर्पिध्यम् ९० मिथ्यात्वानुमानम् २२२ सविकल्पनिर्विकल्पभेदात् मिथ्यात्व लक्षणम् २२५ प्रत्यक्षं द्विविधम् .. मिथ्यात्वेऽनुमानम् २२६ इन्द्रियजन्यत्वस्य प्रत्यक्षतन्त्र प्रपञ्च मिथ्यात्वे शंकासमाधिः ९३ त्रिविध सत्ता निरूपणम् २२८ वेदान्तानामखण्डार्थ परत्वम् १०२ | उपमान निरूपणम् जीवसाक्षीश्वरसातिभेदात् आगम निरूपणम् प्रत्यक्षं पुनदिविधम् .. १०४ प्रमाणीभूतवाक्यलक्षणम् २४५ मायागतकत्वनिरूपणम् १०८ शान्द बोधेकारणानि.... .... .... .... ... ८० .... .... .... .... ९० .... .... .... त्याभावः .... .... .... .... ...

·(२) वेदान्तपरिभापाया विषयानुक्रमणिका । .... .... .... .... .... ... लक्षणा विचारः .... .... .... .... विषय. पृष्ठांका विषय. पृष्ठांका आकांक्षाप्रसङ्गेनवलावलाधि लक्षणं द्विविधम् करणविचारः २५० कर्तृ लक्षणम् - योग्यतादि विचारः २६८ जगतो जन्मक्रम निरूपणम् . ३६२ शक्यलक्ष्यभेदेनपदार्थो विविधः २७१ प्रलय निरूपणम ३७३ पदशक्ति विचारः २७३ सृष्टिवाक्यतात्पर्य निरूपणम् ३८३ २८० जीवस्वरूप विचार: सिद्धान्त लक्षणां विनापि त्वंपदार्थ निरूपणम् .... ३९३ निर्वाह २८ जीवस्यावस्थात्रयनिरूपणम् वाक्यैकवाक्यता विचार २८९ तत्पदार्थयोरक्यनिरूपणम् तात्पर्य निरूपणम् २९३ प्रयोजननिरूपणम् वेदनित्यत्वादिविचारः ३०८ ४२२ अर्थापत्ति निरूपणम्.... अपरोक्षज्ञानेमतभेदः ... ३१५ अर्थापनिदिविधा ३१८ श्रवणादिनिरूपणम् ४३३ श्रुतार्थापत्तिः पुनदिविधा ३१९ शमादि निरूपणम् अनुपलब्धि निरूपणम् ३२६ सगुणोपासकानां ब्रह्मलोक अभावे चातुर्विध्यम् .... गतानां मुक्तिः ९४२ स्वतः प्रामाण्यवादः ३४३ ब्रह्मात्मसाक्षात्कारवतः प्रारब्धा- प्रमाण विपय निरूपणम् ३४९। दि कर्मविचारः .... यापर पेदान्तपरिभाषाछोटीटीका तथाहिदीभापारीका सहितभीछपी है । इति वेदान्तपरिमाया विषयानुक्रमणिका समाना । ... ... ४४० ... .... .... .... .... ४४७ ...

·AiREATREPRESEARRIER काशीनिवासिनिर्मल ५० स्वामिश्रीगोविन्द सिंहसाधु:

·ॐ अथ वेदांतपरिभाषा. शिखामणि-टीकया तट्टीकामणिप्रभया चोपेता । श्रीगणेशायनमः। यतः सर्व जातं किलजगदिदं चेतनघनात् प्रविष्टो यस्तस्मिन्नियमयति वै कार्यकरणम् ॥ पुनश्चान्ते यस्मिन्विशति खलु भंगा इव तिमी नमामस्तं कृष्णं निखिलजनपूज्यं हृदिशयम् ॥ १॥ श्रीकृष्णं सुरसंघसवितपदं संकल्पकल्पगुम मंजीरादिविभूपितांघ्रियुगलं सत्पीतपट्टाम्बरम् ॥ चञ्चत्कांचनकाञ्चिभूषितकटिं तं नौमि मेघमभं विद्वजालविशालभालतिलकीभूता यतः सज्जनाः ॥ २॥ विनायकमहं वन्दे विनायकोपशान्तये जनकोपि यमभ्यर्च्य जपान त्रिपुरं पुरा ॥ ३ ॥ श्रीनानकाख्यं प्रणमामि मार्गः स्पष्टीकृतो येन तमोविरोधी । यत्कार्तिरुखा इव चित्रभानोाप्तापृथिव्यां जनपापहीं ॥ ४ ॥ यदुक्तिभानूरजनीमियार्कस्तमोविनाशी कृपयोपदियः ।। अगाधबोधं परमं गुरुं तं नमामि भक्त्या परमात्मरूपम् ॥ ५ ॥ येपां प्रसादादचिरं मया वै माप्तं दुरापं खलशास्त्रजातम् ।। विवरिष्ठान्प्रणमाम्यहं तान्विधामदातृन्परमार्यनिष्ठान् ॥ ६ ॥ यदुपकारमुद्धन्निशनोम्यब्दकोटिभिः ।। ब्रह्मविज्ञानपादास्तान्प्रणमामि पुनः पुनः ॥ ७ ॥ १ तिमो समुढे ॥ "पायोधिसिंधुमारालयपारिराशिगगाधरेन्दुजनकास्तिमिनाममाली" इति कोशात् ।

·. (२) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- नाहंशनोमि व्याख्याने तथापीश्वरतुष्टये ॥ व्याकरोमि हि वेदान्तशिखामणि ययामति ॥ ८ ॥ विदुपोऽतिकृपाविष्टान्प्रेरयित्वा हि केशवः ।। शोधयिष्यति स्वकीयमिति मत्वा न संशयः ॥९॥ ग्रंथादौ ग्रंथमध्ये ग्रंथान्ते च मंगलमाचरणीयमिति शिष्टावारान् “मंगलादीनि हि शास्त्राणि प्रर्थते वीरपुरुषाणि च भवति आयुष्मत्पुरुषाणि च अध्येतारच सिद्धार्था यथास्युः" इतिमहाभाष्योक्तेश्चचिकीर्पितस्य ग्रंथस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तये मनमि कृतं शुद्धाहयसच्चिदानंदादिलक्षणस्वेटपरमात्मदेवतानमस्कारात्मक शिष्टा- चागनुमितस्मृत्यनुमितश्रुतिप्रमाणकं मंगलं शिष्यशिक्षार्थं श्रोतव्याख्यात्रणाम- नायासेन मंगलाचरणाय च दृष्टांतकीर्तनपुरस्सरं प्रपंचस्य ब्रह्माविद्याकार्यत्वं तद्विद्यानिवर्त्यत्वं च बोधयन्निवनाति ॥ शि०म०-नेदाधभानुकिरणेप्टिव वारिपरसों विभाति पदवी- धवशात्प्रपंचः ॥ मालाफणीव च निमीलति यत्नयोधात्तद्ब्रह्म नोमि सुखमद्वयमात्मरूपम् ॥ २॥ म०प्र०-( नदात्यादिना ) तत्प्रत्यगभिन्नत्वाद्वितीयत्वादिविशेषरूपणालातं सन्निरिवलकार्यकारणं प्रत्यगभिन्नत्वाद्वितीयत्वादिषिोपरूपेणज्ञातं सनिरिखलाशा- नादिनिवर्तकं च ब्रह्म-विविधपरिच्छेदात्यंताभायववस्तु नौमि नमस्करोमि । तथाच ब्रह्मकर्मकस्वापकर्पयोधनपूर्वकामोत्कर्पयोधनानुकूलच्यापारानुकुलयतमानकृत्यान योऽहमिति माब्दगंधाननु ब्रह्मणः मुसमुसमाधनभिन्नत्वेनापुरुषार्थत्वात्कथगुत्क- पंचाधनानुकलब्यापारः मभवतीत्यत आह (मुसमिति) आनंदरूपमिति यायन । ननु दुःखहेतो?तस्य मसात्कथं ब्राह्मणः मुसरूपत्वमित्यत आह ( अद्वयमिनि ) पार- माधिसदिलायंनाभावदित्यर्थः । ननु द्वितीयम जीयस्य मनाला शारयोदगत्य- मित्यागंक्याह ( आत्मरूपमिति) शुद्ध मत्यगभिन्नमित्यर्थः। नन्वयमपि द्वितीयम्या- नात्मरूपमपंचम्प मचात्कथमद्वितीयत्यमित्यागंक्य प्रपंचस्याधिशमयुनत्येन ता- ननिवयत्वेन च मिथ्यात्तमित्यभिमेत्याह (नंदापनि) निदाघान्दादि ग्रामवाय- कः निदाय भवा नदायः नंदाघवामीभानुदायमानुः तम्य फिरणानपुनदायभानु- किरणविव-यथा भूतलगंद्र निंदाधापरपर्यायग्रीष्मकालीनगणग्यनि- १ मगनगनुटानागनान्पाइ मगरातीनात्यादिना ॥ अयनरातिदायरने নদারগণাদাসাঠাঘোণ মাছৰমাণগালাঘষা पानिशानीग्रमगनिवघरपपलया अपेताश्चेति मिटायां अपपननियरिंग यनममा तितेपामितिः मिनिविषयोदय ! इतिभाप्पा ॥

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। चैतन्ये वारिपूरो-जलसमूहो विषयतासंबंधन ज्ञानाश्रयस्तद्वत् यदवोधवशात् यस्य सच्चिदानंदलक्षणस्य ब्रह्मणोऽवोधो-अज्ञानं तस्य वश:-शक्तिः "वशाशक्तिः प्रभुत्वयोः" इतिकोशात् । तस्मात्-ब्रह्मविपयकाज्ञाननिष्ठसामर्थ्यात् सर्यों निखिल: प्रपंची नामरूपाद्यात्मको विभाति-विषयतासंबंधैन भानाश्रयस्तद्ब्रह्म नौमीति सं- बंधः । प्रपंचस्प ब्रह्माज्ञानकार्यत्वमुत्का तज्ज्ञाननिवर्त्यत्वमाह ( मालेति) यथा मालोपाधिकचैतन्यज्ञानेन मालोपाधिकचैतन्याज्ञानकार्यफण्यादिकं निमीलति नाशंमामोति-पारमार्थिकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्रैकालिकात्यंताभावप्रतियोगि- स्वप्रकारकमतीतिविपया भवतीति यावत् तद्वत् यत्मवोधात् यस्य सचिदानं- दलक्षणस्य ब्रह्मणस्तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यामतिबद्धवृत्यात्मकयथार्थज्ञानात्सर्वः - पंचो निमीलति-पारमार्थिकत्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्रैकालिकात्यंताभावप्रति- योगितां पामोति तत्म नौमीत्यर्थः ॥१॥ शिम-आसेतोरासुमेरोरपि भुवि विदितान धर्मराजाध्वरीन्द्रान. वन्देऽहं तर्कचूडामणिमणिजननक्षीरधीस्तातपादान्॥यत्कारुण्यान्मया- ऽभूदधिगतमधिकं दुर्ग्रहं सूक्ष्मधीकैरप्यात्तं शास्त्रजात जगति मखकृता रामकृष्णाहयेन ॥२॥ वेदांतपरिभाषाख्यां सोऽहं तातविनिर्मिताम्।। व्याकरोमि कृतिं सर्वश्रुत्यंतार्थप्रकाशिकाम् ।। ३ ।। मातरं पितरं चैव साक्षात्मत्यक्षदेवताम् ॥ सदा गृही निपेवेत दृढसर्वप्रयत्नतः ॥१॥ तुष्टायां मातरि शिवे तुष्टे पितरि पार्वति ॥ तव प्रीतिभवेद्देवि परं ब्रह्म प्रसीदति ॥२॥ म०म० इत्यादीश्वरोक्तवाक्यापितुः शिवात्मकत्वेन स्वाभिलपितार्यसंप्राप्तये तातनत्यात्मकं स्वहृद्याचरितमंगलं शिष्यशिक्षाद्युक्तप्रयोजनायधर्मराजाध्वरीन्द्रपुत्रो रामकृष्णसंज्ञकः पित्महत्ववोधनपुरस्सरमुपनिबध्नाति (आसेतोरित्यादिना) जगति पृथिव्या मखकृता-यथाधिकारं निखिलश्रौतस्मातकर्मका रामकृष्णाहयेन रामकृष्णसंज्ञकेन मया अधिक-विस्तृतं दुर्ग्रह-बहुसाधनसंपाचवीधविषयीभूत सूक्ष्मधीकरत्यंतसूक्ष्मार्थावगाहिबुद्धिमद्भिात्तमपि-गृहीतमपि नतुधर्मादिवदत्य- तायोग्यं शास्रजातम्-श्रुतिस्मृतिलक्षणशावप्रतिपाद्यनिखिलं वस्तु यत्कारु- धर्मराजाध्वरीन्द्रसंज्ञकपितृणाकारुण्यात्-कृपाकटाक्षमानहेतुतोऽधि गतं ज्ञातमभूत-आसीत् आसेतोराममेरोरपिभुविविदितान् । सेतु-रामसेतुममि व्याप्य सुमेरु-हेमाद्रिमामादीकृत्य सेतुम्-आमर्यादीकृत्य मुमेरुममिव्या- प्येतिवा सेतुमभिव्याप्यमुमेरुममिव्याप्यतिवा भुवि-पृथिव्यां विदितानपि-ज्ञा- ण्यात्-येपां ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- तानव तर्कचूडामणिमणिजननक्षीरधीन् तर्कचूडामणिसंज्ञको यो ग्रंथः सप- वमणिमणिरिवमणिस्तस्यजननेन-जननहेतुत्वेन क्षीरधीन् महोदधिसदृशान् ता- तपादान् मयूरव्यंसकादिगणस्याकृतिगणत्वात्पादशब्दस्यतदंतर्भावसंभवेन पृष- प्रयोगाभावसंभवात्ताताश्चतेपादाचपृज्यास्ततथातान्-पृज्यपितृन् धर्मराजाध्वरी- न्द्रान धर्माणां श्रुतिस्मृतिविहिताना यज्ञादीना राजानो-अतिशयनानुष्ठातारस्ते तथा धर्मराजाश्च नध्वरीन्द्राः अवरीणायागवतादीक्षितानामिन्द्राधीपदेष्टारस्ते तथा तान्धर्मराजाध्वरीन्द्रसंज्ञकानहं बंद इत्यर्थः॥२॥ शिष्यावधानाय व्याख्यानकर- णप्रतिज्ञा करोति (वदातेति ) सर्वश्रुत्यंतार्थप्रकाशिकासानिखिलो यः श्रते- दस्याता-निर्णीतब्रह्मात्मक्यादिरूपोर्थस्तस्य प्रकाशिका-तद्विपयकयोधजनका सर्ववेदस्योत्तरकाण्डात्मकवाक्यरूपायोतस्तदर्थविषयकवोपजनकामिविया तातषि- निर्मिता-तातेनीक्तनामकपित्रा विनिर्मिता-विशेषेण-सम्यग्वेदातार्थपिचारेण गचितावेदातपरिभापाख्या-वेदातपरिभापानामिका कृति-गब्दराश्यात्मकव्यक्ति व्याकरीमि-तटकीभृतशब्दार्थान् प्रकटीकरोमि । एतावता साथस्तत्र वर्तते । मयातु तम्य प्रादुर्भावमा नियत इति वाध्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ मृ०-यदविद्याविलासेन भूतभौतिकसृष्टयः ।। तन्नौमि परमात्मानं सच्चिदानंदविग्रहम् ॥१॥ शिम-प्रक्षावत्प्रत्यर्थ विषयप्रयोजने निर्दिशन्निविनपरिसमाप्तये मंगलमाचरितं शिप्यशिक्षायै ग्रंथती निननाति(यदविद्येति)त परमा त्मानं नौमीति संबंधाजीवाभिन्न ब्रह्म शास्त्रममेयमितिमृचयितुमात्म शब्दानन्दवं तस्यैव तमेव प्रतिउत्कर्षापरुर्पामावान्नमस्वतनमस्कार्य- तानुपपत्तिरित्याशंषण कल्पितभेदमादायाविद्याप्रतिबिंब कर्तृत्वादि- विशिष्टमपकृष्टम् नमस्कत्तं तद्याहत्ते सर्वज्ञत्वादिविशिष्टमुत्टम्प नमस्कार्यमित्यभित्याह ( पामिति)। म०म०-ग्रंथस्याध्ययनाध्यापनादिम्पमेधाविमवृत्तिमानीनविषयमयीजन वत्ता दर्शयन् दत्तमंगलमत्व बोधयनि (मक्षापरमार्थ मति ) प्रभागना-प्रना- वतामध्ययनाध्यापनादिरूपापा प्रतिस्तसिद्धार्थमित्यर्थः (ग्रंथतानि ) आन्दन इत्यर्थः (निनानोनि) अप्रायंगान्दवाया-मेधाविमनिपरस्मंगोपनियनकारी- नविपरमयोजनविपयर नापजननानुपरल्यापागाश्री निर्मिग्रंथगमा. मिमनोजकोभृतातीनधारीननिविपरनावटमिन्नमंगलपिपरवभिप्यांमभापरा काययपदय कर्णस्मारकमम्याटिगंयांगानारच्यापारानुपरमिलाय- ·परिन्छैदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। लीटो ग्रंथकार इति । ननु भवन्मते जीवब्रह्मणोरभेदेनोत्कर्पापकर्षाभावान्नमस्कर्तृ- नमस्कार्यतानुपपत्तिरित्याशंक्य कल्पितभेदमादाय समाधत्ते ( नन्वेवमिति ) जीवपरमात्मनोरभेदे सतीत्यर्थः । तस्यैव-जीवाभिन्नपरमात्मन एवं तमेवप्रति- जीवभिन्नपरमात्मानं प्रत्येव कल्पितभेदमौपाधिकभेदम् (अविद्यामतिबिंबमिति) तमोगुणप्रधानाऽविद्यापतिविवाभिन्नकर्तृत्वादिविशिष्टमित्यर्थः । तदयावृत्तम्- कर्तृत्वादिविशिष्टापकृष्टरूपाद्भिन्नम् एकस्यैव परमात्मनः कर्तृत्वादिविशिष्टान्तः करणतादात्म्यापन्नत्वेन नमस्कर्तृत्वं सर्वज्ञत्वादिविशिष्टत्वेन नमस्कार्यत्वमिति भावः । नचेह परं नौमीति निर्देशात्तटस्थस्वरूपलक्षणलक्षितनिरुपाधिकपरमात्मन एव नमस्कारविषयत्वं प्रतीयतेऽतः कथं सोपाधिकस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य नमस्कार्यत्वं त्वयोच्यते इति वाच्यम् । “विशिष्टंशुद्धान्नातिरिच्यते" इतिन्यायेने तस्य शुद्धानतिरेकादिति ॥ 'शिमा-ननु ब्रह्मणि लक्षणप्रमाणाभावन तस्यैवासिद्धेःकथं जीवब्रह्मा भेदःशास्त्रार्थ इतिचेतानतावत्प्रमाणाभावाभूतभौतिकोत्पत्तेरेव तत्रप्रमा णत्वातातथाहि "विवादविषयीभूतानि भूतभौतिकानि स्वोपादानगो चरापरोक्षज्ञानवत्प्रणीतानि कार्यत्वात् घटवत्"नच परिदृश्यमानपृथि व्यादी प्रत्यक्षेण कार्यत्वसिद्धावप्यतीन्द्रिये तदसिद्ध गासिद्धी हेतु रिति वाच्यं । तत्रापिपृथिवीत्वादिना कार्यत्वकल्पनात् ॥ म०म०-लक्षणममाणाभ्यां वस्तुसिद्धिरिति न्यायमाश्रित्याशंकते(नन्विति)तस्यैव ब्रह्मणएव असिद्धेः-अनिश्चयात्, भूतभौतिकोत्पत्तरेव-एवशब्दस्याप्यर्थकत्वेन विवा दगोचरीभूतभौतिकनिष्ठकार्यत्वरूपहेतोराप, अपिशब्देन श्रुतिसमुच्चयः।तत्र-ब्रह्मणि प्रमाणत्वात्-प्रमितिजनकत्वात् विवादविषयीभूतानि-ईश्वरजन्यत्वाजन्यत्वप्रकारक विवादास्पदानि (स्वोपादानेति ),स्व-कार्यतस्य यदुपादानं तद्गीचरं यदपरोक्षज्ञानं तरतामणीतानि रचितानीत्यर्याकार्यत्वात्-जन्यत्वात् कृतिजन्यत्वाद्वातथाच नसा- ध्यहे त्वोरभेद इतिानचात्र स्वोपादानगोचरापरोक्षज्ञानवजन्यत्वरूपसाध्यं न संभवति कार्यमाप्रत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कृतेरेवहेतुत्वेनेछाजनकज्ञानस्यभूतभौतिकोत्पत्ताव न्यथा सिद्धत्वात्पक्षदृष्टांतोभयवृत्त्येकस्वत्वस्याभावेन तद्वटितोपादानगोचरेत्यादिसा ध्यस्यासंभवाचेनि वाच्यम् । कार्यमा कृतिमद्वदन्वयव्यतिरेकाभ्यां स्योपादानगो चरापरोक्षज्ञानवत्त्वेनापि हेतुत्वस्वीकारात् । पक्षदृष्टांतान्यतरत्वरूपस्यानुगतस्वत्वस्य संभवाचेति कार्यत्वहेती भागासिद्धयाख्यस्वरूपासिद्धिमाशंक्य परिहरति (नचेत्यादिना परिदृश्यमानपृथिव्यादौ-अस्मदादिचक्षुरादिजन्यज्ञानविषयीभृतपंची कृतपृथिव्यादी,मत्यक्षण-इंद्रियस्सरूपमत्यक्षममाणेन,कार्यत्वसिद्धावपि-कार्यत्यविप ·(८) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- . म०प्र०अत एव व्यभिचारसंशयस्यापि व्यासिज्ञानप्रतिबंधकत्वादेवानुकुलतर्कविरह दशायां पक्षेतरत्वं संदिग्धोपाधिरित्यभिधानं ग्रंथकृतां संगछते इति । तथाच कथ- मुक्तानुमानादीश्वरसिद्धिरिनिचेत्नतावदस्मदीयपूर्वक्तिश्वरसाधकानुमाने त्वदीयानुमा नेन सत्मतिपक्षितत्त्वं त्वदीयानुमाने विपक्षवाधकानुकूलताभावात शरीराजन्यत्व हेती शरीररूपविशेषणस्यासिदिवारकस्यापि व्यभिचारावारकत्वेन व्यर्थतया शरीर- विशंपणावच्छेदेन व्याप्तिग्रहासंभवेन व्याप्यत्वासिद्देश्च । नच त्वदीयेश्वरसाधकानु- मानेऽप्यनुकूलतळभाव इति वाच्यं जन्यपदार्थत्वेन स्वोपादानगोचरापरोक्षज्ञा- नवत्त्वेन च कार्यकारणभाववाधरूपस्यानुकूलतकस्य लाघवानुगृहीतेनेत्यादिवाक्ये दर्शितत्वात् । अस्मदीयानुमाने शरीरजन्यत्वरूपोपाधिरपि न संभवति । अनुकूल- तर्काभावजन्यव्यभिचारसंदेहस्यैव व्यासिनिश्चयपनिबंधकत्वेन जन्यपदार्थत्येन खोपादानगोचरापरोक्षज्ञानवत्त्वेन च कार्यकारणभावप्रसिद्धिवाधरूपस्य विपक्षबा- धकानुकूलतर्कस्य सत्वेन कार्यत्वरूपहेतोः साध्यव्याप्यत्वनिश्चयेन साध्यव्याप्या- व्यापकत्वेन शरीरजन्यत्वस्य साध्याव्यापकत्वनिश्चयन साधनाव्यापकत्वेन साध्य- व्यापकत्वेन वा संदिग्धोपाधित्वासंभवादित्येतत्सर्वं हृदि निधायाह (ततश्चेति) सत्म- लिपक्षितत्त्वादिदूपणाभावावेत्यर्थः। नन्वनुमानस्यैवेश्वरसाधकत्वे तत्प्रतिपादकवेदो पनिषद्भागस्याध्ययनवैफल्यमित्याशंक्याह ( तथाचति ) तथैवेत्यर्थः । योs- क्षराख्यः सर्वज्ञः सामान्यरूपेणसर्वविषयकज्ञानवान् । ननु पदार्थत्वादिरूपसामान्य- धर्मेण सर्वविषयकज्ञानवत्त्वं जीवानामपि संभवतीति कथमनेन वाक्येनेश्वरसिद्धि- रित्याशंक्याह ( सर्वविदिति ) घटत्वपटत्वादिरूपतत्तद्विशेषधर्मणापि सर्वविषय कज्ञानवानित्यर्थः । सामान्यन-समष्टिरूपण मायाख्योपाधिना मर्वजानातीति सर्वज्ञः विशेपेण-व्यष्टिरूपेणाविद्याख्योपाधिनानंतजीवभावमापन्नः म एव सर्वस्वी पाधि तत्सृष्टं च वैत्तीति सर्वविदिति वा सर्वज्ञसर्ववित्पदयोरर्थः ।। शि०म०"यस्य ज्ञानमयं तपः तस्मादेतद्ब्रह्मनामरूपमनंच जायते" इत्यादिश्रुतिश्च सर्वज्ञश्वरे प्रमाणं नापिलक्षणाभाषः नामरूपसृष्टिकर्त- त्वस्यनामापात्मकप्रपंचाध्यासाधिष्ठानत्वस्य वा तदाकारेण परि- णममानमायाधिष्ठानत्वस्य वा ब्रह्मलक्षणत्वात्तदेतदाह ( यदविद्या विलासेन भूतभौतिकदृष्टयः) इति । यस्याविद्या पदविद्या षष्ठयर्थस्तु संबंधमात्रं "शेषषष्ठी" इति संबंधसामान्य षष्टी स्मरणात ॥ म०प्र०नन्वेवमपि मजापतिविशेषः कश्चिजीव एव सर्वज्ञत्वादिविशेपणवान्स्या दित्याशंक्याह ( यस्यज्ञानमयंतपइति) यस्य-भगवतः ज्ञानमयं-मत्त्वप्रधानमाया- याः सृज्यमानसर्वपदार्थविषयकज्ञानाख्यविकार एवं तपः नतु प्रजापतीनामिव ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । क्लेशरूपं तस्माद्यथोक्तसर्वज्ञत्वादिविशिष्टादेनझकार्यलक्षणहिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्म नाम-देवदत्तयज्ञदत्तादिलक्षणं रूपं-शुक्लादिस्वरूपं तदप्यभिव्यक्तं "तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमामिजायते॥अन्नात्माणो मनःसत्यं लोकाः कर्मसुचामृतम् इति पूर्ववा- क्येऽन्नपदवेदनीयाव्यक्तनामरूपसृष्टेरभिधानाताअन्नंच-यवत्रीद्यादिलक्षणम्। जायते उत्पद्यते ब्रह्मादीनामुत्पत्तिक्रमोन्नात्माण इत्यादि पूर्वमंत्रोक्त एव द्रष्टव्यः"याका लकालो गुणी सर्वविद्य" इत्यादिश्रुतय आदिपदेन ग्राह्या इत्यर्थः । ब्रह्मण्यनुमाना दिप्रमाणं कथायित्वा लक्षणाभावभ्रम निवारयति (नापाति)(नामेति )सर्जनरू- पसृष्टिकर्तृत्वं ब्रह्मणो लक्षणमित्युक्ते ब्रह्मणः स्वनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकत्वाभा- वादसंभवः स्यादतो रूपेत्युक्तं रूपसृष्टिकर्तृत्वमित्युक्त नाम्नः कर्तृत्वं ब्रह्मणोऽन्यस्य- स्यात्तथाचसिद्धांतहानिरतो नामेत्युक्तमिति पदायोः साफल्यमितिाननु जीपानामाप यत्किचिन्नामरूपकर्तृत्वस्य सत्त्वेन तनातिव्याप्तिरित्याशंक्य द्वितीयलक्षणमाह(नाम- रूपात्मकेति) अध्यासाधिष्ठानत्वमित्युक्तेब्रह्मणःस्वान्याध्यासाधिष्ठानत्वेपिस्वाध्या- साधिष्ठानत्वाभावेन सामान्यतोऽध्यासाधिष्ठानत्वरूपलक्षणस्यासंभववारणाय अपंचे- त्युक्तम् । प्रपंचशब्दस्य समुदायार्थकत्वेन ब्रह्मणोपि तदंतःपातित्वात्पुनरसंभववार णाय 'नामरूपात्मकेति' प्रपंचविशेषणामितिमन्वेवमपि शुक्त्यादीदमंशावच्छिन्नचैत- न्यानामपि यत्किचिन्नामरूपात्मकप्रपंचाध्यासाधिष्ठानत्वेनोक्तलक्षणस्य तत्रातिव्या- प्तिरित्यरुच्या लक्षणांतरमाह (तदाकारणोते ) निखिलनामरूपात्मकमपंचाकारे- णेत्यर्थः। यद्यपि मायाध्यासाधिष्ठानत्वमित्येव लक्षणं संभवाते तथापि ब्रह्मणो मायाध्यासाधिष्ठानत्वस्य सार्वदिकत्वेनोक्तलक्षणस्य स्वरूपलक्षणत्वभ्रमवारणाय कमपंचस्य ब्रह्मान्याधिष्ठानकत्वभ्रमवारणाय च तदाकारेण परिणम- मानेत्युक्तमिति ॥ शिम तद्विशेषलाभस्त्वर्थात् । अन्यथा निर्विशेषसामान्यव्यवहा रानुपपत्तासच विवरणाचार्यमले आश्रयाधायिभावःआचार्यवाचस्प तिमतेविषयविषयिभावः । यद्वा 'यस्येति कर्मणि पष्ठी' तत्रापि तद्वि- धानात् । शंकरभगवत्पादैरपि ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठीत्यभिधानात्तद्विषयत्वंचोभयसाधारणम् ।। म०म० ननु पठ्या संबंधसामान्यलाभेपि संबंधविशेपलाभः कथमित्याशंक्याह(तद्वि- शेपेति ) पष्ठयर्यसंबंधसामान्यस्य संबंधविगैपघटितत्वेन विशेपसंबंध विनाऽनुप- पद्यमानत्वरूपार्थापत्तिममाणात्संबंधविशेषज्ञानं भवतीत्यर्थः । पष्ठपर्यसंबंधसामान्य विशेषसंबंधं विनाअनुपपद्यमानं विशेषसंबंध कल्पयतीतिभावः । पष्ठचर्यसंबंघसामा- न्यघटकीभूतसंबंधविशेपानंगीकारे वाधकमाह ( अन्ययेति ) पष्ठयर्थसंबंधसामान्य- नामरूपा ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- मध्य अत एव व्यभिचारसंशयस्यापि व्याप्तिज्ञानप्रतिबंधकत्वादेवानुकूलतर्कविरह दशायां पक्षेतरत्वं संदिग्धोपाधिरित्यभिधानं ग्रंथकृतां संगछते इति । तथाच कथ- मुक्तानुमानादीश्वरसिद्धिरितिचेत्नतावदस्मदीयपूर्वक्तिश्वरसाधकानुमाने त्वदीपानुमा नेन सत्मविपक्षितत्त्वं त्वदीयानुमान विपक्षवाधकानुकूलताभावाद शरीराजन्यत्व हेती शरीररूपविशेषणस्पासिद्धिवारकस्यापि व्यभिचारावारकत्वेन व्यर्थतया दारीर- विशेषणापच्छेदेन व्यासिग्रहासंभवेन व्याप्यत्वासिद्धेश्च । नच त्वदीयश्वरसाधकानु- मानेऽप्यनुकूलतभाव इति वाच्यं जन्यपदार्थत्वेन स्वीपादानगोचरापरीक्षज्ञा- नवत्त्वेन च कार्यकारणभाषवाधरूपस्यानुकूलतर्कस्य लाघवानुगृहीतेनेत्यादिवाक्ये दर्शितत्वात् । अस्मदीयानुमाने शरीरजन्यत्वरूपोपाधिरपि न संभवति । अनुकूल- तर्काभावजन्यव्यभिचारसंदेहस्यैव व्याप्तिनिश्चयप्रतिबंधकत्वेन जन्यपदार्थत्वेन स्वीपादानगीचरापरोक्षज्ञानवत्त्वेन च कार्यकारणभावमसिद्धियाधरूपस्य विपक्षवा- धकानुकूलतर्कस्य सत्त्वेन कार्यत्वरूपहेतोः साध्यव्याप्यत्वनिश्चयेन साध्यव्याप्या- व्यापकत्वेन शरीरजन्यत्वस्य साध्याव्यापकत्वनिश्चयेन साधनाव्यापकत्वेन साध्य- व्यापकत्वेन वा संदिग्धोपाधित्वासंभवादित्येतत्सर्वं हृदि निधायाह (ततश्चेति) सत्प्र- तिपक्षितत्त्वादिदूषणाभावादयेत्यर्थः। नन्वनुमानस्यैवेश्वरसाधकत्वे तत्मतिपादकवेदो पनिपभागस्याध्ययनवैफल्यमित्यागंक्याह ( तथाचंति ) तथैवेत्यर्थः । योऽ- क्षराख्यः सर्वज्ञः सामान्यरूपेणसर्वविषयकज्ञानवान् । ननु पदार्थत्वादिरूपसामान्य- धर्मेण सर्वविषयकज्ञानवत्वं जीवानामपि संभवतीति कथमनेन वाक्यनेभरसिद्धि- रित्याशंक्याह ( सर्वविदिति ) घटत्वपटत्वादिरूपतत्तद्विशेषधर्मेणापि सर्व विषय कज्ञानवानित्यर्थः । सामान्यन-समाष्टरूपेण मायारव्योपाधिना मर्वजानातीति सर्वज्ञः विशेपेण-व्यष्टिरूपेणाविद्याख्योपाधिनानंतजीवभावमापन्नः म एष सर्वस्वो पाधि तत्सृष्टं च वेत्तीति सर्वविदिति वा सर्वज्ञसर्ववित्पदयार्थः ।। शि०म०"यस्य ज्ञानभयं तपः तस्मादेतद्ब्रह्मनामरूपमन्नंच जायते" इत्यादिश्रुतिश्च सर्वज्ञश्वरे प्रमाणं नापिलक्षणाभावः नाममपष्टिकर्तृ- त्वस्यनामरूपात्मकप्रपंचाध्यासाधिष्ठानत्वस्य वा तदाकारण परि- णममानमायाधिष्ठानत्वम्य वा ब्रह्मलक्षणत्वात्तदेतदाह ( यदविद्या विलासेन भूतभौतिकदृष्टयः) इति । यस्याविद्या पदविद्या पाठयर्थस्तु संबंधमा "शेषपष्ठी" इति संबंधसामान्य पष्ठी स्मरणात ॥ म०प्र०नन्ववमाप प्रजापतिविशेषः कचिनीय एव सर्वज्ञत्वादिविशेषणवान्या दित्याशंक्याह ( यस्यज्ञानमयंतपइनि ) यस्य-भगवतः ज्ञानमयं-गत्वप्रधानमाया- याः मृज्यमानसर्वपदार्थविषयकज्ञानारन्यविकार एवं तपः ननु प्रजापतीनामिव ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। क्लेशरूपं नस्माद्ययोक्तसर्वज्ञत्वादिविशिष्टादेतद्रसकार्यलक्षणाहिरण्यगर्भारल्यं अल नाम-देवदत्तयज्ञदत्तादिलक्षणं रूपं-शुक्लादिस्वरूपं तदप्याभिव्यक्तं "तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमाभिजायते॥अन्नात्माणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसुचामृतम्" इति पूर्ववा- क्येऽनपदवेदनीयाव्यक्तनामरूपसृप्टेरभिधानाताअन्नंच-यवतीद्यादिलक्षणम्। जायते उत्पद्यते ब्रह्मादीनामुत्पत्तिक्रमोन्नात्माण इत्यादि पूर्वमंत्रोक्त एव द्रष्टव्यः"याका लकालो गुणी सर्वविद्य" इत्यादिश्रुतय आदिपदेन ग्राह्या इत्यर्थः । ब्रह्मण्यनुमाना दिप्रमाणं कथयित्वा लक्षणाभावभ्रम निवारयति ( नापाति) (नामेति ) सर्जनरू- पसृष्टिकर्तृत्वं ब्रह्मणो लक्षणमित्युक्ते ब्रह्मणः स्वनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकत्वाभा- वादसंभवः स्यादतो रूपेत्युक्तं रूपसृष्टिकर्तृत्वमित्युक्त नाम्नः कर्तृत्वं ब्रह्मणोऽन्यस्य- स्यात्तथाचसिद्धांतहानिरतो नामेत्युक्तमिति पदायोः साफल्यमितिाननु जीवानामपि यत्किचिन्नामरूपकर्तृत्वस्य सत्वेन तत्रातिव्याप्तिरित्याशंक्य द्वितीयलक्षणमाह(नाम- रूपात्मकेति) अध्यासाधिष्ठानत्वामेत्युक्तेब्रह्मणःस्वान्याध्यासाधिष्ठानत्वेपिस्वाध्या- साधिष्ठानत्वाभावेन सामान्यतोऽध्यासाधिष्ठानत्वरूपलक्षणस्यासंभववारणाय प्रपंचे- त्युक्तम्। प्रपंचशब्दस्य समुदायार्थकत्वेन ब्रह्मणोपि तदंतःपातित्वात्पुनरसंभववार णाय 'नामरूपात्मकेति' प्रपंचविशेषणमितिानन्वेवमाप शुत्यादीदमंशावच्छिन्नचैत- 'न्यानामपि यत्किचिन्नामरूपात्मकप्रपंचाध्यासाधिष्ठानत्वेनोक्तलक्षणस्य तत्रातिव्या- प्तिरित्यरुच्या लक्षणांतरमाह (तदाकारणोते ) निखिलनामरूपात्मकमपंचाकारे- णेत्यर्थः । यद्यपि मायाध्यासाधिष्ठानत्वमित्येव लक्षणं संभवति तथापि ब्रह्मणो मायाध्यासाधिष्ठानत्वस्य सार्वदिकत्वेनोक्तलक्षणस्य स्वरूपलक्षणत्वभ्रमवारणाय नामरूपात्मकमपंचस्य ब्रह्मान्याधिष्ठानकत्वभ्रमवारणाय च तदाकारेण परिणम- मानेत्युक्तमिति ॥ शि ०म०तद्विशेषलाभस्त्वर्थात् । अन्यथा निविशेषसामान्यव्यवहा रानुपपत्तेः सच विवरणाचार्यमते आश्रयाश्रयिभावःआचार्यवाचस्प तिमतेविषयविषयिभावः । यद्वा 'यस्येति कर्मणि पष्ठी' तत्रापि तद्वि- धानात् । शंकरभगवत्पादैरपि ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठीत्यभिधानात्तद्विषयत्वंचोभयसाधारणम् ॥ म०प्र० ननु पठ्या संबंधसामान्यलाभेपि संबंधविशेषलाभः कथमित्याशंक्याह(तदि- शेषेति ) पठ्यर्थसंबंधसामान्यस्य संबंधविशेपघटितत्वेन विशेषसंबंध विनाऽनुप- पद्यमानत्वरूपार्थापचिप्रमाणात्संबंधविशेषज्ञानं भवतीत्यर्थः । पष्ठ्यर्थसंबंधसामान्य विशेषसंबंधं विनाऽनुपपद्यमानं विशेपसंबंधं कल्पयतीतिभावः । पष्ठ्यर्थसंबंधसामा- न्यघटकीभूतसंबंधविशेपानंगीकारे वाधकमाह (अन्यथेति ) पष्ठ्यर्थसंबंधसामान्य- ·[प्रत्यक्ष- वेदान्तपरिभाषा। घटकीभृतसंबंधविशेपानंगीकार निर्विशेषसामान्यव्यवहारानुपपन:-निर्गती-नि- वृत्ती विशेपी-विशेपसंबंधी यस्मिन्पष्ठवर्थसंबंधसामान्ये तत्तथानिर्विशेषं च तत्सामान्यं निर्विशेपसामान्य तस्मिन्विशेपसंबंधाघटितपष्टयर्थसंबंधसामान्य यद विद्येत्यत्र पठ्ययसंबंधः क इति त्वा प्रति कस्यचित्प्रश्नं सत्यानाश्रयाश्रयिभाव रूपी पिपयविपयिभावरूपोवा पष्ठवर्थसंबंध इति समाधानात्मकशब्दस्वरूपव्यवहा रानुपपत्तेः । यहा निर्विोपे विशेपशून्ये विशेपाघटितेनिर्विशेष नसामान्यमित्याका रको यः सामान्यप्रतियोगिकभेदविषयकव्यवहारस्तदनुपपत्तरित्यर्थः ( सचेति ) पष्ठचर्थसंबंधसामान्यघटकीभूतसंबंधविशेष एवेत्यर्थः । अर्थापत्त्यादिप्रमाणक- स्पनागीवरमभिप्रेत्याह ( यद्दति ) तनापि-कर्मण्यपि तद्विधानात्-"कर्तृकमणीः कृति" इति संत्रण पष्ठीविधानात् । नन्वेवं विवरणाचार्य्यस्य ब्रह्माविद्ययौराश्रया- श्रयिभावस्वरूपसंबंधस्याभमतत्त्वेन विवरणायार्यमते ब्रह्माविद्ययाविषयविपयि- भावरूपसंबंधीनसिध्येदित्याशंक्याह (तद्विषयत्वंचेति ) ब्रह्मणोऽविद्या विषय- त्वंचोभयसाधारणम्-उभयोर्विवरणाचार्याचार्यावाचस्पत्यारंगीकृतमित्यर्थः तथाच विवरणाचार्यस्य ब्रह्माविद्ययोराश्रयायिभावरूपसंबंधाभिधानस्यावि- थाया जीव एवाश्रयो ब्रह्म तु विपयएवेत्याचार्यवाचस्पत्यभिमताविद्यायाभिन्ना- श्रयविषयकत्वनिरासतात्पर्यकत्वेन ब्रह्माविद्ययोपियविषयिभावनिरासे तात्प- ाभावेन विवरणाचार्य्यमतेप्यविद्याया ब्रह्मविषयकत्वसत्त्वेन ब्रह्मणोऽविद्याविप- यत्वमुभयमततुल्यमितिभावः ॥ शिम अविद्यानाम विद्यानिवा अनिर्वचनीया अनादिभावरूपेति वक्ष्यते। तद्विलासच तजनितवृत्तिविशेषः, परमेश्वरस्येक्षणसंकल्पप्रयत्न रूपः तदेक्षत सोऽकामयत तन्मनोऽकुरुत" इत्यादिश्रुतिसिद्धः तेन सहकारिणा भूतानि पंचसूक्ष्माण्यपंचीकृतानि वियदादीनि भौतिका- नि च तदुपादानानि पंचीकृतानि परिदृश्यमानपृथिव्यादीनि तेषां सृष्टयो भवंतीत्यध्याहारः। अत्रभूतभौतिकग्रहण नामरूपमात्रोपलक्ष- णार्थ सृष्टिग्रहण च स्थितिप्रलयोपलक्षणार्थम् । अन्यथा शब्दप्रपंचस्य स्थितिमलययोश्चाग्रहण ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वासिद्धिप्रसंगराएवं प्रमाण तट स्थलक्षणंच प्रदर्यस्वरूपलक्षणमाह(सदिति यद्यपिसदादिप्रत्येकलक्षण तथापि प्रयोजनसूचनार्थमानंदग्रहणम् । नचैवं चित्पदं व्यर्थ आनंदस्य पुरुषार्थत्वद्योतनाय तदुपादानात ॥१॥ म०प्र०ननूक्तमकारंण ब्रह्मणोलक्षणप्रमाणसिद्धत्वष्यविद्याया लक्षणाभावेन कथंतयो- विषयविपयीभावादिरूपसवधकल्पनेत्याशंक्याह (अविद्यानामति ) भावरूपाऽवि.

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । येत्युक्ते घटादावतिव्यप्तिः स्यात्तद्वारणायानादीति । अनादिभावरूपाविद्यत्युक्ते आत्मन्यतिव्याप्तिः स्यादतोऽनिर्वचनीयति.अविद्यासंबंधेऽतिव्याप्तिवारणाय विद्या- निवति । नचाविद्यासंबंधस्थापि विद्यानिवय॑त्वादेः सत्त्वादविद्यासंबंधेऽतिव्याप्ति: स्यादितिवाच्यम् । साक्षादित्यस्यापि निवेशादिति (इक्षणेति ) ईक्षणं-स्रष्टव्यो- त्पत्यनुकूलस्रष्टव्यविषयकदर्शनं, संकल्पः-सर्जनानुकूलच्छात्मकः, प्रयल:- सर्जनानुकूलकृतिरित्यर्थः । तत्-सदाख्यं ब्रह्म, एक्ष्यत-स्रष्टव्योत्पत्त्यनु कूलस्रष्टव्यविषयकदर्शनं कृतवत् । सः-परमात्मा,अकामयत-सूक्ष्म शरी- रापेक्षाया द्वितीयं मम स्थूलशरीरं जायेतेतीच्छां कृतवान् । तत्-स्रष्टव्यालोच- नक्षम, मना-मनः पदवाच्यं संकल्पादिलक्षणमकुरुत-मायाविशिष्टपरमात्माकृ- तवानित्यर्थः । तदुपादानानि-अपंचीकृतभूतोपादानकानि । अत्र-यदविद्ये त्यादिश्लोक, भूतमौतिकग्रहणम्-भूतभातिकयोभूतभौतिकरूपार्थयोहणं-ज्ञानं यस्माद्भूतभौतिकपदात्ततभौतिकग्रहणमितिसमासेन भूतभौतिकपदं नामरू पमात्रोपलक्षणार्थ-लक्षणया वृत्त्या सकलनामरूपज्ञापनार्थ सृष्टिग्रहणं-सृष्टिपदं स्थितिप्रलयोपलक्षणार्थ-लक्षणया स्थितिप्रलययोपिनार्थं । ननु यथाश्रुते प्रमाणांतरविरोधाभावातमौतिकादिशब्देन लक्षणया निखिलनामरूपादीनां ज्ञापनमयुक्तमित्याशंक्याह ( अन्यथेति ) भूतभौतिकशब्दस्य लक्षणया निखिल- नामरूपज्ञापतार्थकत्वानंगीकारे सृष्टिपदस्य च लक्षणया स्थितिप्रलयज्ञापनार्थक- त्वानंगीकारेचेत्यर्थः । ननुसदादिपदानां लक्षणया सत्यादिरूपैकब्रह्मबोधकत्यात्पी- नरुक्त्यमित्याशंक्याह ( यद्यपीति ) एवम्-उक्तप्रकारेणानंदपदसाफल्येपि । तदुपादानात-चित्पदस्वीकारात् ।। शि०म०-जायमानानंदस्यैव पुरुषार्थत्वात् । नचाहं जानामि सुखी त्यादि प्रत्यक्षविरोधादानंदंब्रह्मण" इतिश्रुतिविरोधाच्च । नज्ञानादिरूपं ब्रह्मतिवाच्यम् “सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म" "विज्ञानमानंदं ब्रह्म" "आनंदो ब्रह्म" इत्यादिश्रुतेः । ब्रह्मणः सञ्चिदानंदात्मकतावगमन 'राहो शिरः, आत्मनश्चैतन्यम् इति वद्भेदश्रुतिप्रत्यक्षयोरुपचरितार्थत्वात् ॥ १॥ मध्य-ननु चित्पदापादानेन कथमानंदस्य पुरुषार्थत्वद्योतनं भवतीत्याशंक्याह (ज्ञायमानेति) नच चेतनरूपज्ञानेन चेतनरूपानंदस्य ज्ञायमानत्वानुपपन्नत्वेनाज्ञाय- मानानंदप्रसक्त्याच"ज्ञायमानानंदस्यैवपुरुपार्थत्यात् "इत्युक्तिरयुक्तेति वाच्यम्।ज्ञाय- मानानंदस्पेत्यनेनापरोक्षत्वप्रकारकव्यवहारयोग्यसुखस्यैव विवक्षितत्वादुक्तव्यवहा- रयोग्यत्वंचानावृतचिद्रूपत्वेनानावृत्तचित्तादात्म्येन वेति ज्ञापनार्थत्वेन ज्ञायमा- नानंदस्यैव पुरुषार्थत्वादित्युक्तेःसाथक्यमिति । ननु ज्ञानानंदाभ्यां ब्रह्मणी ·[प्रत्यक्ष- (१२) वेदान्तपरिभापा। भंदस्य ब्रह्म नज्ञानानंदमित्याकारकप्रत्यक्षादिसिद्धत्वन कथं ज्ञानानंदाभ्यां ब्रह्मणोड भेद इत्याशंक्य ब्रह्मणोज्ञानानंदाभ्यां भेद निराकरोति (नति समिटानंदात्मक- त्वावगमनेति)ीनच सत्यं ज्ञानमित्यादौज्ञानपदस्य " यः सर्वज्ञः" इत्यादिश्रुत्यनु- रोधाज्जानातीति ज्ञानमिति कतल्युडेतत्त्वांगीकारेण मत्वर्थीयार्शाद्यच प्रत्यया- न्तत्वेन याज्ञानपदेन ज्ञानाश्रय एवोक्तः । एवमानंदमित्यस्याप्यानंदोऽस्यास्तीत्या नंदमितिमत्व याच प्रत्ययावत्वेनानंदवदित्यर्थोऽन्यथानंदशब्दस्य नियतपुंस्त्वेन नपुंसकत्वानापत्तेरिति कथं ब्रह्मणोज्ञानानंदाभ्यां भेदाभाव इति वाच्यम्। “यःसर्व- ज्ञः"इत्यादिश्रुतेर्मायावृत्त्यात्मकसर्वविषयकज्ञानपरत्वेनाप्युपपत्त्या "केवलोनिर्गणः" इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन ज्ञप्तिानमिति ज्ञानशब्दस्य भावल्युडंतत्वस्यैवाथयणादानंद- शब्दे क्लीवतायाः छन्दसत्त्वेनाप्युपपत्तर्गुणगणिभावसंपादकसमवायसंबंधस्यासं- भवाचति । भेदश्रुतिप्रत्यक्षयोः-भेदविपयकोक्तश्रुतिमत्यक्षयोः उपचरितार्थत्वात् । उपचरित-आरोपितोऽर्थोभेदरूपोविपयाययोस्तीतथातयोर्भावस्तत्त्वं तस्मात् कल्पि- तभेदस्वरूपार्थविपयकत्वादितियावत् ॥ १॥ मू-यदंतेवासिपंचास्यनिरस्ता भेदिवारणाः ॥ तंप्रणौमि नृसिंहाख्यं यतीन्द्रं परमं गुरुम् ॥२॥ श्रीमद्वेङ्कटनाथाख्यान वेलांगुडिनिवासिनः॥ जगद्गुरूनहं वन्दे सर्वतंत्रप्रवर्तकान् ॥३॥ येन चिन्तामणो टीकादशटीकाविभञ्जिनी॥ तर्कचूडामणि म कृता विद्वन्मनोरमा ॥४॥ शि०म०-"यस्य देवे परा भक्तिर्यथादेवे तथा गुगै॥ तस्यैते कथिता ह्या प्रकारांत महात्मन.' इति सुबालोपनिषच्छुत्या गुरुनमस्कारः कर्तव्यत्वेन सम धिगतः तत्र परमगुरून् नमस्कृत्य साक्षाद्विद्यागुम्नाचार्यान् प्रणमति यदंतेवासिपंचास्यः इत्यादिद्वाभ्याम् ॥२॥३॥ चिकीर्षितस्य प्रथस्यो. पादेयता सिद्धये स्वकीय॑तुवृत्तये च स्वस्य नानाविधग्रंथकर्तृतामाह (येनेति) नतु मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानस्य शारीरकमीमांसाश्रवणताध्य- स्वेन तत्रैवप्रेक्षावतां प्रवृत्त्युपपत्ते तद्मधारम्भ इत्याशंक्य । म०प्र०--प्रकाशंते अपरोक्षाभवंति (तति) गुरुनमस्कारादिरूपभक्तेः कर्तव्यत्वेन समधिगतत्त्वे सतीत्यर्थः। परममूले ( यदंतइति ) अंते-समीपे विद्याप्राप्त्याकांक्षया M ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१३) वस्तुं शीलं येपा तेस्तैवासिनः-शिष्या यस्यांतेवासिनो-यदंतेवासिनस्त एवं पंचास्या:-सिंहा:-अभयत्वातिरस्कृतत्त्वादिधर्मेण सिंहसदृशास्तै तथा तैर्यदंतेवा- सिपंचास्यैरिणा-गजा निरस्ताः-ध्वस्ताः । ननु शिष्याणां भिक्षाचर्याद्यनुष्ठानेन कृशत्वात्कथं प्रसिद्धगजध्वंसकत्वमित्याशंक्य नात्रवारणपदेन प्रसिद्धगजग्रहणं कितु मेदवादिनां गजसदृशानां ग्रहणमित्यभिप्रेत्याह ( भेदीति ) भेदवादिरूपे त्यर्थः । त-पूर्वोक्तयच्छब्दवाच्यं यतीनां-पत्नशीलानां परमहंसपरिव्राजकानामिन्द्रं स्वामिने नृसिहसंज्ञक परमं गुरुं गुरोगुरुं प्रणौमि-प्रकर्पण-मन वाकायमणिधा- नन नौमि नमस्करोमीत्यर्थःापरममूल (येनेति) येन-धर्मराजावरीन्द्रेण दशटीका- विभंजिनी चिंतामणिव्याख्यानभूतानां दशटीकानां दूपणबोधिका विद्वन्मनोरमा प्रेक्षावञ्चित्तालादकरा चिंतामणी टीका कृता। तेन धर्मराजाध्वन्द्रेिण परिभापा वित- न्यते-क्रियत इत्यर्थः। एतद्यारम्भाभावे हेतुमाह (तत्रैवेति) शारीरकमीमांसायामेवे- त्यर्थः शारीरकमीमांसायामेव प्रवृत्युपपत्ती हेतुमाह मोक्षसाधनेत्यादिना ॥ मू-तेन बोधाय मंदानां वेदान्तार्थावलंबिनी। धर्मराजाध्वरीन्द्रेण परिभाषा वितन्यते ॥६॥ शिमा-मेधाविनामतिविततगहनगम्मीरेषु सूत्रभाप्यादिपु आदावेव प्रवृत्तिसम्भवेपि मंदधियां तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तेस्तदनुग्रहार्यमेतद्रंथारम्भ इत्याह (तेनेति) तेन धर्मराजाध्वरीन्द्रेण बोधाय ब्रह्मबोधाय स एव कुत इत्यत आह (वेदान्तार्थावलंविनीति.) यद्यपि प्रमाणमालादो संक्षेपतो वेदान्तार्थनिरूपणात्तेनापि मंदानुग्रहस्तथापि न सर्वस्य वे- दान्तशास्त्रार्थस्य प्रतिपादनं तत्रेति ध्येयम् ।स्वकीयग्रंथस्य निश्रेियस- प्रयोजनवच्छारीरकमीमांसया संगतिं दर्शयितुं करिष्यमाणप्रमाण- निरूपणस्य॥ म०प्र०-मंदधियामनुग्रहायैतद्रंथारंभे हेतुमाह ( मेधाविनामिति) अतिविततत्त्वं- शब्दतो विस्तृतत्वं गहनत्वं-दुष्प्रवेशार्थकत्व-गम्भीरत्वं-अतलस्पर्शत्वं अयमेवार्थस्त- स्य नान्य इतीयता बुद्धिविषयताशून्यत्वमितितदर्थभेद इति आदावेव-एतद्रंथाध्यय- नात्पूर्वमेव, तत्र-सूत्रभाष्यादिपु, तदनुग्रहार्थ-मंदवुद्रयनुग्रहार्थम् । तेनापि-ममा- णमालादिनापि, तत्र-प्रमाणमालादी संगति-शारीरकमीमांसाया यन्निःश्रेयस रूपं परमप्रयोजनं तदेवस्वकीयग्रंथस्यापीत्येककार्यकारित्वरूपसंगति दयितु- मिति । एककार्यकारित्वरूपसंगतिविषयकदर्शनानुकूलव्यापारविषयकेच्छावानि- त्यर्थः अस्य साधयतीत्यनेनान्वयः। नचप्रयोजनं विना मंदोपि न प्रवर्तत" इति ·(१४) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- न्यायेन स्वकीयग्रंथस्य निःश्रेयसप्रयोजनवच्छारीरकमीमांसया सहककार्यकारि- त्वरूपसंगतिविषयकदर्शनानुकूलव्यापारविषयकेच्छाव्यथेति वाच्यम् । निःश्रेयसम- योजनवच्छारीरकमीमांसया सह संगतिप्रदर्शनस्य स्वकीयग्रंथे प्रयोजनरूपोऽनुवं- धोस्तीति प्रदर्शनार्थकत्वात् । नच ज्ञानदारातत्त्वमस्यादिवाक्यानामेव पर मनिःश्रेयसमयोजनकत्वाच्छारीरकमीमांसायाः परमनिःश्रेयसरूपप्रयोजनवत्वस्यै- वासिद्धत्वात्कथं परमनिःश्रेयसरूपप्रयोजनवच्छारीरकमीमांसया सहककार्य- कारित्वरूपसंगतिप्रदर्शनेन स्वकीयग्रंथस्य प्रयोजनरूपानुवंधवत्त्वं बोध्यते इति वाच्यम् । यथा प्रधानयागस्य यत्स्वर्गरूपं फलं तदेव प्रयाजा- धंगानां तथा प्रधानस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य ज्ञानद्वारा यत्परमनिःश्रेय- सरूपं फलं तदेव फेलं तत्समस्यादिमहावाक्यांगभूतगारीरकमीमांसाया अपीति- प्रधानफलेनैवांगानां फलवत्वादितिाननु शारीरकमीमांसायाः प्रधानतत्त्वमस्यादि महावाक्योपकारकत्वेन परमनिःश्रेयसप्रयोजनकत्वेपि त्वत्मणीनग्रंथस्य प्रधान- तत्वमस्यादिमहावाक्योपकारकत्वाभावान परमनिःश्रेयसमयोजनकत्वमित्याशंक्य शारीरकमीमांसावदेतस्यापि प्रधानोपकारकत्वमभिप्रेत्याह (करिष्यमाणेति ) करिष्यमाणं प्रमाणनिरूपणं यस्मिन् ग्रंथे स तथा तस्य प्रमाणनिरूपणाधिकरण- ग्रंथस्येत्यर्थः ॥५॥ मू०-इह खलु धर्मार्थकाममोक्षाख्येपु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एव परमपुरुषार्थः “न स पुनरावर्त्तते” इत्या- दिश्रुत्या तस्य नित्य त्वावधारणात् ।। शि०म०-परंपरया निःश्रेयसोपयोगं दर्शयन शास्त्रस्यप्रथमं तत्साधनता साधयति(इत्यादिना)सचेत्यत्रवेदांतविचारसाध्यादित्यध्याहारःत. थाच वेदान्तविचारसाध्याद्रह्मज्ञानान्मोक्ष एव भवतीतिप्रथम संबंधः। मोक्षस्य विचारफलत्वेहेतुमाह ( पुरुषार्थइति) पुरुपेण वेदांतश्रवणा- धिकारिणार्थ्यमान इत्यर्थः । तथाच काम्यमाना निपिद्धाधिकारिवि- शेषणत्वान्मोक्षस्य तत्फलततिभावाअत्रैव कामनायां विनिगमकमाह (परमेति) नित्येत्यर्थः। परमते वियदादेरपि नित्यत्वात्मिद्धान्ते जी. वाविद्यादेरनादित्वान्मोक्ष एवेति एवकारेण तद्यवच्छेदाशंका निरा कर्तुधर्मार्थकाममोक्षारव्येप्वित्युक्तं । ननु मोक्षस्य विचारफलत्ववन्नित्य त्वमपि संदिग्धमित्याशंक्य तन्नित्यत्वस्य लोकप्रसिद्धत्वादित्याह(इह ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । खलु इति)नच तत्प्रसिद्धिरपि देहात्मप्रसिद्धियन्निर्मूलत्वादप्रमाणं श्रु- तिमूलत्वादित्याह (नसपुनरिति)मुक्तो न पुनःसंसारी भवतीत्यर्थः ।। म०प्र०-(परंपरयेति) मोक्षतत्त्वज्ञानप्रपंचमिथ्यात्वशास्त्रप्रतिपाद्यब्रह्मप्रतिपाद- नदारास्वकीयग्रंथस्य प्रधानतत्त्वमस्यादिमहावाक्योपकारकत्वरूपपरंपरयेत्यर्थः । उपयोग-संबंधं शास्त्रस्य-शारीरकमीसांसारूपशास्त्रस्य तत्साधनतां-ज्ञानद्वा- रामोक्षकारणताम् । ननुमूले शास्त्रस्य ज्ञानद्वारापि मोक्षसाधनत्वं न प्रती- यते इत्यत आह ( सचेत्यत्रेति ) इत्यत ऊर्द्धमित्यर्थः । ( तथाचेति ) वेदान्तविचारसाध्यादित्यस्याध्याहारकृते सतीत्यर्थः यत्र वेदादिवि- हित्यज्ञादिकर्माधिकारिविशेषणत्वं तत्र येदादिविहितयज्ञादिकर्भसाध्यत्वमिति- व्याः स्वर्गादौ दृष्टत्वेन वेदांतविचाराधिकारिपुरुपेणार्थ्यमानत्वान्मोक्षस्यापि वेदां- तविचाराधिकारिपुरुपविशेषणत्वेन वेदांतविचारसाध्यत्वमित्यभिप्रेत्याह (मोक्ष- स्येति) विचारफलत्वे-ज्ञानद्वारा विचारसाध्यत्वे ( तथानि) मोक्षस्य वेदां- तश्रवणाधिकारिपुरुषेणार्थ्यमानत्वे सतीत्यर्थः(काम्यमानति)काम्यमानं च तदनिपिद्धं च तत्काम्यमानानिपिद्धंकाम्यमानानिपिद्धचतदधिकारिविशेपणंच तत्काम्यमानानि पिदाधिकारिविशेषणं तस्य भावस्तत्त्वमितिसमासस्तथाचकाम्यमानत्वे सत्यनिषिद्ध- त्वेच सत्यधिकारिव्यावर्तकत्वादित्यर्थः। अनिपिदाधिकारिविशेपणत्वादित्युक्ते दुःखनिवृत्तिकामवेदादिपिहितदुःखनिवृत्तिसाधनयज्ञादिकर्माधिकारिपुरुप निष्ठयत- मानदुःखेऽनिपिद्धत्वेसत्यधिकारिविशेपणत्वस्य सखेन वेदादिविहितेन साध्यत्वरूप- साध्याभावेनच दुःखेव्यभिचारवारणाय काम्यमानेत्युक्तं । काम्यमानाधिकारिवि- शेषणत्वादित्युक्ते ब्राह्मणहननपापादिनिवृत्तिकामवेदादिविहितप्रायश्चित्तरूपकर्मा- धिकारिपुरुपविशेषणविशेषणत्वेनाधिकारिपुरुपविशेषणब्राह्मणहननादी व्यभिचार- वारणायानिपिद्धति काम्यमानानिपिद्धत्वादित्युक्त निष्ठीवनादी व्यभिचारवारणा- याधिकारिविशेषणेत्युक्तमिति (तत्फलतेति ) ज्ञानद्वाराविचारफलतेत्यर्थः । यत्र काम्यमानत्वं सत्यनिषिद्धत्वे चसत्याधिकारिविशेषणत्वं तत्र वेदविहितेन साध्य- त्वमिति व्याप्तेर्मोक्षस्याधिकारिविशेषणत्वादमृतत्वकामेन वेदांतविचारः कर्त्तव्य इत्यर्थकंश्रोतव्यः "अथातौब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादिशास्त्रविहितेन विचारेण साध्यत्व- मितिभावः । अत्रैव-मोक्षे एव येपामाकाशादिषु पुरुषार्थत्वभ्रांतिस्तेषामभिप्राय- णाह ( परमतेइति) (तद्वयवच्छेदेति) आकाशादिव्यावृत्तीत्यर्थः । नित्यत्वादाका- शादीनां पुमर्थत्वं प्रसक्तं तेषां व्यावृत्त्यथमेवकार इति नव भ्रमितव्यं येषां धर्मादीनां पुरुषार्थत्वेन प्रसिद्धिस्तव्यवच्छेदार्थकत्वादेयकारस्येति भाषः( मोक्षस्य विचारफलत्ववदिति) यथालोके विचारस्य जयविजयादिफलदर्शनान्मासस्य विचारफलत्वे संदेहस्तदादित्यर्थः (तत्प्रसिद्धिरिति) मोक्षस्य नित्यत्वमतीतिरित्यर्थः।

·वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- (अममाणमिति) अप्रमत्यर्थः। तस्या अप्रमात्वे हेतुमाह (निर्मूलत्वादिति) परमभूले इहेति शास्त्रोदेचत्यर्थः । खलु-मसिद्धेषु धर्मादिषु, धमः येदविहितयागादित्तजन्य पुण्याख्यादृष्टविशेपो वा, अर्थः । धनं, कामः-पाणिगृहीतस्त्रीसंभोगादिरित्यर्थः । मू०--इतरेषां त्रयाणां तु प्रत्यक्षेण "तद्यथेहकर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते" इत्या- दिश्रुत्याचानित्यत्वावगमाच्च सच ब्रह्मज्ञानात् ।। शिमल-ननु काम्यमानत्वं धर्मादीनामप्यविशिष्टं नचानित्यत्वा- ततो विरकिरेवास्येतिवाच्यमातेषामपि पुरुषार्थत्वादिना नित्यत्वानु- मानादित्याशंक्य बढ़चनोप्णानुमानवद्वाधितविषयंतदित्याह(इतरेषा मिति)बयाणांमध्ये द्वयोरर्थकामयोःप्रत्यक्षेणानित्यत्वावगमादित्यर्थः। अन्यथा धर्मस्यातीन्द्रियत्वेन बयाणां प्रत्यक्षेणानित्यत्वावगमादित्य- नुपपत्तेः यद्वा प्रत्यक्षेण-प्रत्यक्षादिसिद्धन कार्यत्वलिंगेनेत्यर्थः । तथाच कार्यत्वलिंगकानित्यत्वातुमानवाधितं त्रयाणां नित्यत्वानुमानमित्ति- भावः । नन्वतुमानयोः समबलत्वात्रनित्यत्ववाध इत्याशंक्य श्रुतिमू- लत्वाबलमानित्यवानुमानमित्याह ( तद्यथेति) इहअस्मिन् लोके धर्माधर्मकर्मनिर्मितोलोक्यते इतिलोको-घटादिर्यथाक्षीयते तथालो- कांतरे पुण्यनिर्मितो लोकः स्वर्गादिश्यतीत्यर्थानतु "अपामसोमम- मृता बभूम" "अगनमज्योतिरविदामदेवान्” “अक्षय्य हवे चातुर्मा- स्ययाजिनासुकृतं भवति"इत्यादिश्रुत्या स्वर्गादरपिनित्यत्वमवगम्यत इतिचेन्न । यत्कृतकं तदनित्यमिति सामान्यतो दृष्टानुमानानुगृहीतं तद्यधैत्यादिश्रुतिविधिनाक्षय्यमित्यादिश्रुतेः प्रलयपर्यतस्थायिफला- भिप्रायत्वात्। नन्वस्तु वेदांतविचारस्य ब्रह्मज्ञानद्वारा निःश्रेयसहतत्वं तथापि प्रमाणनिरूपणस्य तदुपयोगामावानशास्त्रसंगतिरित्याशंक्य यतः शास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्मतत्प्रयोजनंचमोक्षसाधनब्रह्मज्ञानं च प्रमाणा- धीनमतः परंपरया निःश्रेयसापयोगीति प्रमाणनिरूपणं शास्त्रसंगत- मित्यभिप्रायेण ॥ म०प्र०-अविशिष्टं समानं ततः-धर्मादिभ्यः अस्य-मुमुक्षाः तेषामपि-धर्मा दीनामपि ( अनुमानादिति ) धर्मादयो नित्याः पुरुषार्थत्वान्माक्षवदित्यनुमा- नादित्यर्थः ( तादति ) धर्मादिपुनित्यत्वानुमानामत्यर्थः । अन्यथा-उतार्थानंगी कारे (अनुमानेति)-धर्मादयोऽनित्याः कार्यत्वात् घरवदित्यनुमानेत्यर्थः (अपामेति ) ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। अगन्मेत्यत्र वर्णव्यत्ययः छान्दसस्तथाचागमनित्यर्थः । “अबसोमं पीत्वाऽमृता भविष्यामस्तथा प्रकाशवन्मार्ग गत्वा देवादीन् माप्स्याम" इति च वक्तव्ये भवि प्यति फलादी भूतमयोगः फलादेरसंदिग्धत्वज्ञापनायेति बोध्यमिति (इति सामान्य- तोदृष्टानुमानेति) यत्कृतकं तदनित्यमिति वाक्यवाधितान्वयव्यतिरेक्यनुमानेत्यर्थः। (तथापीति ) वेदांतविचारस्य ब्रह्मज्ञानद्वारानिःश्रेयसहेतुत्वेपीत्यर्थः । तदुपयोगा- भावात-निःश्रेयसे संबंधाभावात् इत्याशंक्येत्यभिमायेण वनिरूपणं मतिजा- नीते इत्यन्वयः॥ मू०--इति ब्रह्म तज्ज्ञानं तत्प्रमाणं च सप्रपंचं निरूप्यते ॥ शिमा-तनिरूपणं शिप्यावधानाय प्रतिजानीते(इतिब्रह्मेतितर्हि तत्प्रमाणनिरूपणमेव तदुपयोगित्वाच्छास्त्रसंगतस्यादित्याशंक्य प्रमा. णनिरूपणस्य प्रमाणसामान्यलक्षणप्रमाणेयत्तादिसापेक्षत्वात्तनिरूपण- मपि तत्परिकरत्वाच्छास्त्रसंगतमित्याह (सप्रपंचमिति) नच सरपंच तत्प्रमाणनिरूपणस्यैव प्रतिज्ञातत्वे सति विषयप्रयोजनयोरुत्तरत्र निरूपणमसंगतं स्यात्तयोरप्रतिज्ञातत्वादिति वाच्यम् । कृतस्य प्रमाण- निरूपणस्य शास्त्रविषयप्रयोजनोपयोगं दर्शयितुं प्रासंगिकतनिरूपण संभवात् ॥ म०म०-अभिप्रायमेवाह (इतीति) अस्मादेवहेतोरित्यर्थः । हेतुमेव स्फुटीकरोति (परंपरयेति ) शास्त्रप्रतिपाद्यब्रह्मादिप्रतिपादनरूपपरंपरयेत्यर्थः ( निःश्रेयसोप- योगीति) प्रमाणनिरूपणमितिशेपः । प्रमाणनिरूपणस्य निःश्रेयसोपयोगित्वमेष कुत इत्याशंक्याह (अत इति ) शास्त्रप्रतिपाद्य ब्रह्मादीनां प्रमाणाधीनत्वादि त्यर्थः । अतः शब्दार्थमेवस्फुटीकरोति ( यतइति ) यस्मात्कारणात् शास्त्रमतिपाद्य ब्रह्मादीनामज्ञातत्वरूपकारणादित्यर्थः । तन्निरूपणं-प्रमाणनिरूपणं परममूले (इतीति ) मोक्षस्य ब्रह्मज्ञानसाध्यत्वरूपहेतीरित्यर्थः (तहीति ) शास्त्रप्रतिपाद्य ब्रह्मादीनां प्रमाणाधीनत्वेन शास्त्रप्रतिपायब्रह्मादिममाणनिरूपणस्य परंपरया निःश्रे- यसोपयोगित्वात् शारीरकरूपशास्त्रसंगतत्वेपीत्यर्थः ( तत्प्रमाणनिरूपणमेवेति ) शास्त्रप्रतिपाद्यब्रह्मादिषु यत्प्रमाणं वेदांतवाक्यादिरूपं प्रमाणं तन्निरूपणमेव शाख- संगतं स्यान्नतुप्रमाणसामान्यलक्षणप्रमाणेयत्तादिशाखसंगतमित्यर्थः । ब्रह्मादिप्रमा- णनिरूपणस्य शास्त्रसंगतत्वे हेतुमाह ( तदुपयोगित्वादिति ) ब्रह्मादिममाणनिरू- पणस्य परंपरया निःश्रेयसे संबंधादित्यर्थः । इत्याशंक्येत्याहेत्यन्वयः।इति शब्दार्थ- मेवाह (तनिरूपणमिति ) प्रमाणसामान्यलक्षणादिनिरूपणमित्यर्थः । प्रमाणसा- मान्यलक्षणादिनिरूपणस्य शाखसंगतत्वेहेतुमाह (तत्परिकरत्वादिति ) प्रमाण- ·( १८) वेदान्तपरिभाषा । [प्रत्यक्ष- सामान्यलक्षणादिनिरुपणस्य आम्रप्रतिपायब्रह्मादिपमाणनिरूपणं प्रतिकारण- त्यादित्यर्थः। तस्य तत्परिकरत्वहेतुमाह (प्रमाणनिरूपणस्येत्यादिना)गावप्रतिपाद्य- ब्रह्मादिप्रमाणनिरूपणस्येत्यर्थः (तत्ममाणेति ) शाम्रप्रतिपाद्य ब्रह्मादिप्रमाणे- त्यर्थः (तयोरिति ) विषयप्रयोजनयोरित्यर्थः ( उपयोगंदयितृमिति ) संबंध- विषयकयोधेच्छावतेत्यर्थः (प्रासंगिकेति ) प्रासंगिकयोः स्मृतयोस्तयोर्विषयप्रयो- जनयोः प्रतिपादनस्पोपपत्तरित्यर्थः ।। शि०म०-अत एव चिंतामणी प्रमाणतत्वप्रतिज्ञायामपि मोक्षेश्वरा- दिनिरूपणं यद्वा सप्रपंचत्वं त्रितयविशेषणं तथाच जगदुपादानत्वसञ्चि- दानंदात्मकत्व जीवाभिन्नत्व लक्षणपरिकरोपेतं ब्रह्मतज्ज्ञानं च वेदांत- जन्यत्वस्वप्रकाशकर्मनिरपेक्षमोक्षसाधनत्वादिलक्षणप्रपंचोपलक्षितं त- प्रमाणमपि प्रमाणांतरागृहीतसिद्धब्रह्मविषयापरोक्षज्ञानजनकवेदान्त- त्वादिरूपपरिकरीपेतं निरूप्यने इत्यर्थः।यद्यपि प्रपंचशब्दानिर्गुणत्वजी. वाभेदस्वप्रकाशत्वसिद्धयोधिवेदांतत्वादीनामेव परिकरत्वेन निर्देशे सगुणत्वजीवभेदपरप्रकाशत्वचक्षुरनुमानादीनामप्रतिज्ञापत्तिः तथापि धर्माभासचैत्यवंदनादिवनिराकर्तव्यतया परिकरत्वोपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् ॥ म०प्र०-(अत एवेति ) प्रासंगिकार्थनिरूपणस्यासंगतत्वासंभवादेवेत्यर्थः चिंता मणौ-गंगोपाध्यायसंज्ञककृतचिंतामण्याख्यग्रंथे (प्रमाणतत्वेति ) तत्त्वं विलंबिते नृत्ये सरूपे परमात्मनीति कोशात, प्रत्यक्षादिप्रमाणस्वरूपेत्यर्थः परिकरोपेतं-परि- वारोपतं ब्रह्मेत्यस्य निरूप्यत इत्यनेनान्वयः (स्वप्रकाशेति) स्वप्रकाशः कर्मनिरपेक्षो योब्रह्मरूपोमोक्षस्तत्साधनत्वं तहिपयकाहाननिवृत्तिरूपप्राप्तिसाधनत्यमित्यर्थः आदि पदेन संसर्गानवगाहित्वादीनां संग्रहः उपलक्षितं-विशिष्टं-अस्यतज्ज्ञानंत्यने नान्नयः । वेदांतत्वादीत्यादिपदेन संसर्गानवगाहिबोधजनकत्वादीनां संग्रहः ( स्वप्र- काशीनि) सप्रकाशकर्मनिरपेक्षमोक्षसाधनत्वेत्यर्थः। अत्र निर्गुणत्व वाभेदरूपः प्रपंचो-ब्रह्मप्रपंचः स्वप्रकाशत्वशब्दोक्तमपंचस्तु ज्ञानमपंचः स्वप्रकाशत्वातोब्रह्म- प्रपंचो ज्ञानप्रपंचस्तु चूनौक्त एवेति वा सिद्धवोधिवेदांनत्वादिरूपांज्ञानकरणप्रपंच इति भेद इति विभाषनीयमिति (अप्रतिज्ञापत्तिरिति ) तथाचात्मनिष्टसगुणत्वादीनां निरूपणमसंगतमितिभावः (चैत्यवंदनादीति ) चैत्यमायतने वृद्धवे-येचांद्देश्यपादपे. इति मैदिनी कोगादायतनादिवंदनेत्यर्थः ( प्रमाणनिरूपणमिति ) प्रमाणत्वधर्म प्रकारकज्ञानानुकृलव्यापारमित्यर्थः ।।

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । मू०-तत्र प्रमाकरणं प्रमाणं तत्र स्मृतिव्यावृत्तंप्रमात्वम् ॥ शि०म०-एवं प्रमाणनिरूपणं प्रतिज्ञाय तल्लक्षणमाह(तति)प्रमाणे निरूपणीय इत्यर्थ असाधारणकारणत्वे सति व्यापारवत्त्वं करणत्वं तेन लिंगपरामशादीप्रमित्यसाधारणकारणे सव्यापारेच मनसिनातिप्रसंगः। ननु विषयेऽतिव्याप्तिःतस्येन्द्रियसन्निकर्षद्वाराप्रत्यक्षप्रमा साधारणका- रणत्वादितिचेत् नतावद्विषयः प्रत्यक्षमात्रेहेतुः तदभावेपि भ्रमप्रत्यक्षो दयानचप्रत्यक्षप्रमायामेकदा सुखतदाकारवृत्योरभ्युपगमात् । नापि बाह्यप्रत्यक्षप्रमितौ मुखादिप्रत्यक्षस्थले मृतप्रत्यक्षप्रमासामग्र्यैव त- दुपपत्तेः।प्रमालक्षणमाह (तति) प्रमाकरणत्वावगमाय प्रमायां निरू- पणीयायामित्यर्थानचास्य लक्षणस्य स्मृतावव्याप्तिरलक्ष्यत्वादित्याह (स्मृतीति)॥ मध्य-परममूले करणं प्रमाणमित्युक्ते छिदादिकरणकुठारादिष्वतिव्याप्ति स्यात्तद्वारणाय ज्ञानार्थक 'मा' पदं दुष्टचक्षुरादेर्भमज्ञानकरणत्वाद्दुष्टचक्षुरादावतिष्या- प्तिः स्यात्तद्वारणाय म' पद, प्रमाप्रमाणमित्युक्तेऽसंभवः स्यादतः करणमित्युक्तमिति बोध्यम् ( असाधारणकारणत्वे सतीति) कार्यत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपित कारणताशालित्वे सतीत्यर्थः।तेन-करणत्वस्योक्तस्वरूपत्वेन (लिंगपरामशार्दापिति) अनुमित्यादिप्रमाऽसाधारणकारणे लिंगपरामर्शचक्षुरादीन्द्रियसन्निकादी व्यापारव- त्वोपादानेन नातिव्याप्तिः सत्यंतपदोपादानेन तु सव्यापारे मनास नातिव्याप्ति- रित्यर्थः नचैवमपि मनसोपिजन्यज्ञानत्वरूपोय कार्यत्वव्याप्योधर्मस्तदवच्छिन्नकार्य- तानिरूपितकारणताशालित्वरूपासाधारणत्वस्य सत्त्वेन मनस्यतिव्याप्तिस्तदय- स्थेखि बान्यम् । मनमः प्रमात्वावच्छिन्ननिखिलप्रमांशति कारपात्वेन प्रमाणलक्षणा- प्रविष्टकरणत्वघटकासाधारणत्वस्य प्रमात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकार- णतामात्रशालिवरूपत्वेनोक्तासाधारणत्वस्य मनस्यभावादिति । तस्य-विषयस्य प्रत्यक्षमात्रे-प्रत्यक्षत्वावच्छिन्ननिखिलप्रत्यक्षे सदभावेपि-ज्ञानलक्षणादिन- त्यासत्तनिराकरिष्यमाणत्वेनेंद्रियसनिकृष्टविषयाभावपि ( अभ्युपगमादिति) तथा- चाज्ञायमानसुखादिकंनास्त्येवेतिभावः । स्थले-काले (क्लमेति ) मनोऽदृष्टादिकंचे- त्याकारिकायोभयवादिसंमतमुखादिप्रत्यक्षसामग्रीतयैवबाह्यमत्यक्षोपपत्तरित्यर्थः । वस्तुतस्त्वसाधारणकारणत्वे सतीत्यादिवाक्योक्तकरणलक्षणे विपयभिन्नत्ये सतीति विशेषणस्य निवेगनीयतया प्रतियोगितासंबंधेन व्यापारवत्त्वविवक्षया वा विपये नातिव्याभिः संभवतीत्यपिवाध्यापरममूले (स्मृतिव्यावृत्तामात ) स्मृत्यवृत्तीत्यर्थः।

·(२०) वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- मृ० अनधिगताराधितार्थविषयज्ञानत्वं स्मृतिसाधारणत्वका धितार्थविषयकज्ञानत्वम् ॥ शिमा-नतु स्मृतरप्यविसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वात्तद्यावृत्तप्रमाल- क्षणकथनमयुक्तमितिचेत् नहि प्रवृत्त्यंगप्रामाण्यमिह निरूपणीयं व्या- वृत्तिव्यवहारान्यतरप्रयोजनाय प्रमावस्याभिधानात स्मृतावतिव्या तिवारणायानधिगतेति विषयविशेषणम् । अनिर्वचनीयविषयभमोति- व्यातिवारणार्थमुक्तमवाधितेति, ज्ञानपदं स्वरूपकथनार्थ इच्छाकृति- संस्काराणामनधिगतपदेनववारणारायद्वा चक्षुरादीनामपि फलद्वारा- घटादिविषयत्वाभ्युपगमात्तत्रातिव्याप्तिवारणार्थमुक्तं ( ज्ञानेति )ज्ञप्ति- धात्र भावव्युत्पत्या विवक्षिता । अतो न तत्करणे तवातिव्याप्तिः। स्मृ- तावपि यदि प्रामाण्यव्यवहारस्तदातत्साधारणं लक्षणमाह (स्मृती ति) इच्छादावतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानत्वमित्युक्तम् ।। म०प्र०-( तद्यावृत्तति ) स्मृत्यवृत्तीत्यर्थः स्मृत्यवृत्तिप्रमालक्षणकथनस्यायुक्त त्वेहेतुमाह (स्मृतेरपीति ) ( अविसंवादीति ) सफलेत्यर्थः नियतसफलप्रवृत्तित्वा- वच्छिन्नप्रवृत्तिं प्रति प्रमाज्ञानं कारणमिति प्रवृत्तिसाधनं प्रामाण्यमस्मिनग्रंथेन- निरूपणीयमित्यभिप्रेत्याह ( नहीति ) (व्यावृतीति ) प्रमापदवाच्या स्वेतरेभ्यो- भिद्यते प्रमात्वायनैवं तन्नैवमित्यादीतरभेदानुमितीत्यर्थः ( अनिर्वचनीयति ) अनिर्वचनीयश्वासी विषयोऽनिर्वचनीयनिपयस्तत्र यो भ्रमस्तत्र । यहाऽनिर्वचनीयो विषयो यस्य स तथा सचासौ भ्रमः स तथा तत्यर्थः । नच भ्रमस्य देशांतर त्तिज्ञातविपयकत्वेनानधिगतार्थविषयकत्वस्यामावात्कथं तत्रातिव्याप्तिरिति वा- च्यम् । भ्रमात्पूर्व भ्रमकालीनोत्पत्तिमदनिर्वचनीयरजतादिविपरकशनामांकन भ्रमस्य ज्ञातविषयकत्यरूपाधिगतविपयकत्वस्याभावादनधिगतार्थविषयकत्यस्य भ्रमे सत्तादिति ( तत्रेति ) चक्षुरादावित्यर्थः । अतः ज्ञानपदन भावव्युत्पत्त्याज्ञाते- विवक्षितत्वात् तत्करणे प्रमाकरणे तत्र-चक्षुरादौ । ननु स्मृत्तिनिष्ठमप्रामा- ण्यमंगीकृतं चेत्तर्हि स्मृत्तिज्ञानानामप्रमात्वेन सफलप्रवृत्तिजनकत्वं नस्यानचेष्टाप त्तिरिनिवाच्यं स्मृतीनां सफलप्रवृत्तिजनकत्वस्य सर्वः स्वीकृतत्वादित्याशंक्याह (स्मृतावपीति ) (तत्साधारणमिति ) स्मृतिवृत्तीत्यर्थः । परममूले ( स्मृतिमाधार- यामिति) स्मृतिवृत्तीत्यर्थः ॥ मू-निरूपस्यापि कालस्येन्द्रियवेद्यत्वाभ्युपगमेन धारावाहि ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । कबुद्धरपिपूर्वपूर्वज्ञानाविपयतत्तत्क्षणविशेपविशिष्टविपयत्वेन न तत्राव्याप्तिः॥ शिमा-नन्वेकस्मिन् घटे प्रत्यक्षेण यदा निरंतराणि ज्ञानान्युत्प- धंने तत्र द्वितीयादिज्ञानेषु पूर्वपूर्वज्ञानविषयीकृतार्थेषु प्रथमलक्षणस्य व्याप्तिरित्यत आह (नीरूपस्येति ) ननु नीरूपस्य कालस्य कथं चा क्षुषत्वं द्रव्यचाक्षुपतायां महत्त्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपवत्त्वस्य तंत्रत्वा- दितिचेन्नेदानीं घटी वर्तते इतिप्रतीतेः नीरूपस्यापि तस्य चाक्षुषत्वात् अन्यथा चक्षुरवगते घटे वर्तमानतासंदेहापत्तेः नचोक्तप्रयोजकाभावेन सत्प्रतीतिरेवासिद्धति वाच्यम् । अनन्यथासिद्धप्रतीतिबलेन तस्य । म०प्र०-प्रत्यक्षेण-इन्द्रियेण निरंतराणि-व्यषधानशून्यकालिकानि, तत्र-तेपु ज्ञानेपुमध्ये (नीरूपस्यकालस्येति)नीरूपकालानष्ठं चाक्षुपत्वं चक्षुर्जन्यज्ञानविपयत्वं कथं कथंशब्दस्याऽऽक्षेपार्थकत्वेन न कथमपीत्यर्थः । द्रव्यचाक्षुपतायां द्रव्य- निष्ठचक्षुर्जन्यज्ञानविपयत्वरूपकार्ये-महत्त्वसमानाधिकरणोद्धृतरूपयत्त्वस्यतंत्रत्वात् महत्त्वाधिकरणाधिकरणकोद्धृतरूपनिष्ठकारणत्वात् (इदानींघदो वर्ततइतिप्रतीते- रिति) मूलेकालविषयकचाक्षुपप्रत्यक्षात्मकप्रतीतेरुक्तत्वपि प्रतीतितदभिलापक- शब्दयोः समानविषयकत्वेन वर्तमानकालीनवृत्तिताश्रयो वर्तमानकालीनो घट इत्यर्थ ककालविषयकचाक्षुषप्रत्यक्षात्मकप्रतीत्यमिलापकशब्दविषयसमानविषयकप्रतीतेरि त्यर्थः। तस्य-कालस्य (अन्यथेति) नीरूपस्य कालस्य चाक्षुपत्यानंगीकारे इत्यर्थः। (वर्तमानता संदेहापचैरिति)घटविपयकवर्तमानतासंदेहप्रतिबंधकवर्तमानकालविपय- कनिश्चयाभावेन वर्तमानकालिकघटोस्ति नवेति घटे वर्तमानकालवृत्तित्वस्य संदे- हापत्तरित्यर्थः । उक्तप्रयोजकाभावेन-काले महत्त्वसमानाधिकरणोद्धृतरूपवत्वरूप चाक्षुपप्रत्यक्षमतोतिकारणाभाषेन, तत्मतीतिः-इदानी घटी वर्तत इत्याकारकम- त्यक्षप्रतीतिः (अनन्यथासिद्धति ) वर्तमानकालरूपविषयं विनाऽनुपपद्यमानेत्यर्थः। तस्य महत्तसमानाधिकरणोद्धृतरूपवत्वस्य ॥ शि०म०-कालव्यतिरिक्तद्रव्यचाशुपतायां प्रयोजकत्वकल्पनात् अ. न्यथा प्रयोजकानुसारेण प्रतीतिकल्पने नीरूपस्य रूपस्याचाशुपत्वाप तेः। नन्वेवमपि निरंतरोत्पन्नघटादिप्रत्यक्षे अव्याप्तिस्तदवस्थैव तस्य- तत्तत्क्षणतत्तत्संबंधांशे अज्ञातार्थवगाहित्वेऽपि घटाशे तदभावादिति- चेन्न इष्टापत्तेः अत एव न शाब्दप्रमायाः पदार्थाशे प्रमात्वं नच द्विती- गोदिज्ञानस्य घटांशे मामाण्याभायेप्रवर्तकत्वानुपपत्तिः स्मृतियदया- ·. वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- धितविषयत्वेन तदुपपत्तेः अत एवेदानीमई सुखीत्यादिधारावाहिक बुद्धौनाच्यातिः तस्याः पूर्वपूर्व ज्ञानाविषयक्षणविशेषविशिष्टविषय- त्वात् ॥ म०प्र० ( कालेति ) कालव्यतिरिक्तद्रव्यनिष्ठचक्षुर्जन्यज्ञानविषयत्वरूपकार्य निरूपितकारणत्वकल्पनादित्यर्थः । अन्यथेत्यस्यैवविवरणं प्रयोजकानुसारेण प्रतीति कल्पने इति (नीरूपस्येति) यदिमहत्तसमानाधिकरणोद्धृतरूपात्मककारणानु- सारेण चाक्षुपप्रतीतिस्त्वयास्पीक्रियते तदा तपमत रूपादिपु चाशुपत्याभावव्या- वृत्त्यर्थ चाशुपप्रतीतिरूपकार्यशरीरे द्रव्यपदस्य निवेशी नस्यात् । महत्वसमाना- धिकरणोद्धृतरूपात्मककारणानुसारण चाक्षुपप्रत्यक्षात्मकमतीतस्त्वया स्वीकारात्त- थाच रूपादायुक्तकारणाभावेन चाचपणत्यक्षविषयत्वं न स्यादितिभावः। एवमपि- नीरूपस्य कालस्य चक्षुर्जन्यज्ञान विषयत्वस्वीकारेपि, घटादिप्रत्यक्षे-घटादिप्रत्य- क्षमध्ये द्वितीयादिघटादिप्रत्यक्षे (तस्येति ) तत्तत्क्षणांशे तत्तत्क्षणसंबंधांशेच द्वितीयादिघटादिप्रत्यक्षस्येत्यर्थः । तदभावात्-अज्ञाताविषयकत्वाभावात् । इटा- पत्तेः-घटांशविपयकहितीयादिघटादिज्ञानेऽममात्वस्वीकारात । अतएव--पदार्थाशे शाब्दप्रमाया अज्ञातार्थावगाहित्वाभावादेव ( नप्रमात्वमिति ) शान्दवाक्यार्थज्ञाना मागेव पदार्थाशस्य पदाधिगतत्वेन पदार्थांश शाब्दज्ञानस्याज्ञातार्थावगाहित्वाभा- वैनाप्रमात्वम् । संसगाँशे तु वास्यजन्यज्ञानस्याज्ञानार्थावगाहित्वेन ममात्वमितिभावः। (स्मृतिवदिति ) यथास्मृतवाधितार्थविषयकत्वेन प्रवर्तकत्वं तदित्यर्थः । तदु- पपत्तैः-प्रवर्तकत्वोपपत्तः । अतएव वक्ष्यमाणहेतोरेव । धारावाहिकवद्धौ-धारा- वाहिकबुद्धिघटकद्वितीयादिज्ञाने अतःशब्दार्थमेवाह ( तस्याइति ) द्वितीयादि इदा- नीमहंमुखीति धारावाहिकवुद्धरित्यर्थः ।( क्षणविशेषविशिष्टति) विलक्षणक्षणविशे- पविशिष्टमुखत्यर्थः ॥ शिप्र०-नन्वेवमनुमित्यादी क्षणस्फुरणं स्यात् इदानी पर्वतो वद्वि- मानिदानींगौरानयनसंसृष्टा इदानीं मदीयागौरतत्सदृशी इदानीममु- मर्थ कल्पयामीति सर्वज्ञानेषु कालस्यानुभूयमानत्वादितिचेर किम- नुमितो पक्षविशेषणतया कालभानं साध्यविशेषणतयावा नाद्यः, सन्नि कृष्टपर्वत जायमानानुमितेस्तदंशे प्रत्यक्षतया तत्रतज्ञानस्येप्टत्वात्। असनिकृष्टेच तस्मिन् तत्प्रतीतेरेवासिद्धः । नद्वितीयः, अनुमितेः साध्यांशे व्यापकतावच्छेदकमात्रप्रकारकत्वेन तत्रकालभकारत्वायो गात।अन्यथाऽतुमित्यनंतरं वनौ द्विहस्तनिहस्तत्वादिप्रकारकसंशया- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिसामणिसहिता। (२३) भावप्रसंगात्, तत्कालीनवहिसिद्धयर्थ धूमकालस्य पक्षतावच्छेदकत्वा दिप्रयासानुपपत्तेश्च ॥ म०प्र०-एवं-कालस्य प्रत्यक्षनिरूपितविषयत्वस्वीकारे । अनुमित्यादती णस्फुरण-अनुमित्यादिनिरूपितक्षणनिष्ठाविषयत्वम् । इतिसर्वज्ञानेपुकालस्यानुभू- यमानत्वात् कालस्योक्तसर्वज्ञाननिरूपितविपयत्वाश्रयत्वात् । अनुमिती पक्षविशे- पणतया कालभानं-अनुमितिनिरूपितं पक्षनिष्ठविशेष्यतानिरूपितकालनिष्ठविशेप- णताख्यविपपताऽभिन्नकालनिष्ठविषयत्वम् । तदंशै-सनिकृष्टपर्वतांशे। तत्र-अनुमि- तौ-तज्ज्ञानस्येष्टत्वात्-पक्षनिष्ठविशेष्यतानिरूपितकालनिष्ठविशेषणताऽऽख्यविषय- ताऽभिन्नकालनिष्ठविषयत्वस्यष्टत्वात्।तस्मिन्-पर्वते-तत्यतीतेरेवकालावगाह्यनुमि- त्यात्मकमतीतेरेव । तत्र-साध्यांशविषयकानुमितौ । तत्मकारकत्वति पाठे तु काल मकारकत्वेत्यर्थासाध्यांशविषयकानुमितेः कालप्रकारकत्वायोगेहेतुमाह (अनुमितेः साध्यांशे इति) वनचादिरूपसाध्यांशविषयकपर्वतोवद्विमानित्याद्यनुमितेर्षद्वित्वादिरू- पसाध्यतावच्छेदकमात्रमकारकत्वेनेत्यर्थः ( अन्यथेति ) वयादिरूपसाध्यांशवि- पयकपर्वतोवह्निमानित्याद्यनुमितेर्वशित्वादिरूपसाध्यतावच्छेदकमात्रमकारकत्वानंगी कारे इत्यर्थः । ( संशयाभावप्रसंगादिति) वयादिसाध्यांशविपयकपर्वतोवह्निमानि- त्याधनुमित द्वित्वादिसाध्यतावच्छेदकमात्रप्रकारकत्वानंगीकमतवद्विनिष्ठदिहस्त- त्वादीनामपिसाध्यांशविपयकानुमितिविपयत्वसत्यादितिशेपः (तत्कालीनेति ) धूम- कालीनेत्यर्थः ( धूमकालस्येति ) धूमादिलिंगविशिष्टेपर्वतादी धूमकालीनपर्वतो वहिमानित्याकारकानुमितिवादिमते धूमकालनिष्ठपक्षतावच्छेदकत्वादिनिरूपणानुक्त- लमयासवैपर्यायत्तरित्यर्थःवदयादिसाध्यांशविषयकानुमितेापकतावच्छेदकाति- रिक्तप्रकारकत्वाभ्युपगमेन साध्यांशेधूमकालीनत्वस्यापि भानाडूमकालीनवनिसि- व्यर्थं धूमकालस्य पक्षतावच्छेदकत्वायप्रयासो न कर्तव्य इतिभावः ।। शि०म०-अत एव शाब्दज्ञानादावपि न कालोल्लेखादशमस्त्वमसि तत्त्वमसीत्यादिवत्सन्निकृष्टपदार्थाशे शब्दजन्यस्यापि ज्ञानस्य तत्र प्रत्यक्षतया कालस्फुरणस्यष्टत्वात असन्निकृष्टेच तस्मिन् पदवाक्यार्थ भिन्नस्य कालस्य भानायोगात्ानाप्युपमितो तत्स्फुरणं सन्निकृष्टे गवि कालभानस्येष्टत्वात् । व्यवहितेच तस्मिन्नुपमितेः कालविषयत्वे तदनं- तरं मदीयागोरिदानीमट्टहेवर्तते नवेति संदेहानुपपत्तेः । अत एव ना. र्थापत्तो क्षणस्फुरणाशंकावकाशः, तस्या अनुमितिसमानयोगक्षेमत्वेन कल्पनीयरात्रिभोजनांश उपपादकतावच्छेदकमात्रप्रकारकतया काल. विशेषणकत्वायोगातातदेतदाह ( कालस्येन्द्रियेति ) प्रत्यक्षप्रमाणज- न्यानुभवविषयत्वाभ्युपगमात् ॥

·(२४) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- म०प्र०--अतएव-पक्ष्यमाणहेतोरेव ( शाब्दज्ञानादावपिनकालोल्लेखइति ) अत्रादिपदमापाततः प्राप्तम् । उपमित्यादिनिरूपितकालनिष्ठविषयत्वस्य वक्ष्यमाण- ग्रंथे एवनिराकरणात्तथाच शाब्दबुदित्वावच्छिन्नशाब्दबुद्धिसामान्यनिरूपितका- लनिष्ठविपयतानेत्यर्थः । अतःशब्दोक्तहेतुमेवाह ( दशमइति ) ज्ञानस्य प्रत्यक्ष- तयेत्यन्वयः, तत्र-शब्दजन्यज्ञान कालस्फुरणस्य-कालनिष्ठविषयत्वस्य असनिकृष्ट-इन्द्रियसंपदादा-तस्मिन्-शब्दजन्यज्ञाने-मानायोगात्-विपयत्वा- योगात् ( नाप्युपमिताविति ) उपमितित्वावच्छिनोपमितिनिरूपितकाल- निष्ठविपयत्वापादनमाप नसंभवतीत्यर्थः ( सन्निकृष्टइति ) सन्निकृष्टगोपदार्थ- विशेषणीभूतकाले उपमित्यात्मकस्फुरणस्यांगीकृतत्वादित्यथः । तस्मिन्-गोप- दार्थ । अतएव-वक्ष्यमाणहेतोरेवेत्यर्थः (नार्यापत्तापिति ) अर्थापत्तित्वावच्छि- नार्थापत्तिनिरूपितक्षणनिष्ठविपयत्वशंकावसरीनेत्यर्थः । अतःशब्दार्थमेवाह (तस्या इति ) कल्पनीयरात्रिभोजनांश-तस्याः-अर्थापत्तेः-कालविशेपणकत्वायोगात्-का- लप्रकारकत्वायोगादित्यर्थः । तस्याः कालप्रकारकत्वायोगे हेतुमाह ( उपपादक- तेति ) पीनवोपपादकं गत्रिभोजनमुपपादकतावच्छेदकं रात्रिभोजनत्वं तन्मात्रवि- शेपणकतयेत्यर्थः रात्रिभोजनमर्थापत्त्याकल्पयामीत्वाकारकाभिलापकवाक्यसत्तेना पत्तेरुपपादकमात्रप्रकारकत्वमितिभावः ।अर्यापत्तेरुपपादकतायच्छंदकमात्रमकार- कत्वमपि कुती ज्ञातमित्याक्याह (अनुमितीति ) समानयोगक्षमत्वेन-तुल्यसा- मग्रीकत्वेन ॥ शिम-नन्वेवं शादधारावाहिकद्वितीयादिज्ञानेप्वव्याप्तिः तत्र क्षणविषयत्वानभ्युपगमादितिचेन्न. इतरसंसृष्टतया ज्ञाने तत्संसर्गातु भवाभावलक्षणाया जिज्ञासालक्षणायाश्चाकांक्षायाः शाब्दज्ञानकार- णस्य पदार्थज्ञानस्यचामावेन तत्रधारावाहिकबुद्धेरेवासिद्धः।नच प्रथ- मशाब्दज्ञानकारणस्य पदार्थज्ञानस्य विनाशेपि शब्दजनितवाक्यार्थ- ज्ञानादेव पदार्थविषयात् द्वितीयादिशाब्दज्ञानं संभवतीति वाच्यम्। तस्य पदार्थविषयत्वेपिपदजन्यपदार्थस्मृतित्वाभावेनाकारणत्वात। पद- जन्यपदार्थस्मृतेरेव तत्वात् ।अन्यथा पदलिंगानुमेयपदार्थस्थाप्यन्वय- बोधापत्तिानच घटं पटं चानय इत्यत्रेवपदार्थस्मरणांतरकल्पनात द्वि. तीयादिज्ञानसंभव इतिवाच्यं तथापि पदस्मृतिपदार्थस्मरणतात्पर्यज्ञा- नैर्वाक्यार्थज्ञानजननसमये प्रथमवाक्यार्थज्ञानस्य नष्टत्वेन तवाव्या. स्यनवकाशात् ॥ म०प्र०-(एवमिति) अवनिकृष्टार्थविपनकाब्दजन्यज्ञाननिरूपितकालनिष्टवि- ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२५) पयत्यानंगीकारे सतीत्यर्थः ( शाब्देति ) असन्निकृष्टार्थविषयकशब्दजन्येत्यर्थः । (तत्रेति ) अस निकृष्टार्थविषयकेषु शब्दजन्यधारावाहिकहितीयादिज्ञानेप्वि- त्यर्थः (इतरसंसृष्टतयाज्ञानेइति) पदार्थातरसंसर्गावगाहिज्ञाने सतीत्यर्थः । पदस्थ पदांतरव्यतिरेकमयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकांक्षेति नैयायिकमतमनुसृत्याकांक्षा- स्वरूपमाह (तत्संसर्गेति ) पदार्थातरसंसर्गेत्यर्थः । पदार्यानांपरस्परजिज्ञासाविप- यत्वयोग्यत्वमाकांक्षति मूलकतमतमंगीकृत्याकांक्षास्वरूपमाह (जिज्ञासेति) जिज्ञा- सालक्षणंलक्षणघटक यस्या आकांक्षायाः सा तथा तस्या इत्यर्थः । तत्र असन्नि कृष्टपदार्थेषु, तस्य-असन्निकृष्टार्थविषयकशब्दजन्यप्रथमवाक्यार्थज्ञानस्य, तत्वात्- शाब्दबुद्धि प्रति कारणत्वात् । अन्यथा-पदजन्यपदार्थस्मृतेः शाब्दबुद्धि प्रति- हेतुत्वानंगीकारे (पदलिंगानुमेयपदार्थस्पेति) इदं पदं मरपुत्रोचरितं मत्पुत्रकृति- जन्यत्वे सति पदत्यात दिनांतरीयमत्पुत्रोचरितपदवदिति पदघटितलिंगानुमेयपदा- र्थस्य अथवा मत्युत्रोचरितपदानि नित्यानि पदत्वात् वैदिकपदवदिति, पदात्मक- लिंगेनानुमेयस्य पदाथस्य मत्पुत्रोचरितत्वादिरूपार्थस्यान्वयबोधापत्तिः घटमान- येत्यादिशब्दजन्यज्ञानविपयत्वापत्तिस्त्वदमिमतस्य पदजन्यपदार्थोपस्थितिभिन्नस्य पदार्थज्ञानस्य सत्त्यादित्यर्थः ( इत्यत्रेवेति ) अत्र यथाऽनयपदस्य पुनः स्मृतिद्वारा पुनरानयपदार्थस्मरणं तददित्यथः (तथापीति ) पदार्थानां स्मरणांतरकल्पनेन द्वितीयादिशाब्दज्ञानसंभषेपीत्यर्थः । तत्र-द्वितीयादिशाब्दज्ञाने ॥ शि०म०-अत एव न धारावाहिकद्वितीयाद्यनुमितावव्याप्तिः अनु- मित्सया द्वितीयानुमितिसंभवेपि अनुमितीष्टसाधनताया प्रकृतव्या तेश्च समूहालंबनस्मृतिस्ततोनुमित्सातदुत्तरक्षणेऽनुमितिरित्यभ्युपग- मेन तदामथमातुमितेविनष्टत्वेन तस्याःज्ञातार्थविषयत्वाभावात्।ननु धारावाहिकमत्यक्षबुद्धावव्याप्तिरेव तत्र स्पादिरहितस्य क्षणविशेष- स्याविषयत्वेनानधिगतार्थविषयत्वाभावात् । नचेदानीं काले घट इति प्रतीतिवलात्कालस्य नीरूपत्वेपि चाक्षुषत्वं साधितमिति वाच्य तथा सत्याकाशे बलाका इति प्रतीत्या तस्यापि प्रत्यक्षतापत्तिानच प्रती- त्यनुसारेण महत्त्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपवत्त्वस्य कालाकाशव्यति- रिक्तद्रव्यचाक्षुषतायामेव प्रयोजकत्वकल्पनात्तस्याप्यनुमतं चाक्षुषत्व- मिति वाच्यम्। आकाशस्य प्रत्यक्षताभ्युपगतो तत्सद्भावे शब्दलिंग- कानुमानप्रमाणानुसरणानुपपत्तेः । अप्रत्यक्षेह्याकाशे वालास्तलमलि. नताद्यध्यस्यंतीति भाग्यकारवचनविरोधाच ।।

·[प्रत्यक्ष- (२६) वेदान्तपरिभाषा। म०प्र० मतएव-वक्ष्यमाणहेतोरेव । अनुमिती असन्निकृष्टसाध्यादिविषय- कानुमिती अतःशब्दोक्तहेतुमेवाह (अनुमित्सयेति ) समूहालंवनस्मृतिः-प्रकृ- तानुमितिरिटसाधनं प्रकृतव्याप्तिश्चेत्याकारकसमूहालंबनस्मृतिः। तदा-अनुमि- सीतरक्षणे तस्याः-असन्निकृष्टसाध्यादिविषयकद्वितीयाऽनुमितेः तत्र-धारा- वाहिकप्रत्यक्षवुद्धी तथासति-इदानी घटो वतते इत्यादि प्रतीतिवलात्कालनिष्ठ चाशुपत्याभ्युपगमे सति बलाका-वकपक्तिः तस्यापि-आकाशस्यापि। कालाकाशव्यतिरिक्तद्रव्यचाक्षुपतायामेव-कालाकाशव्यतिरिक्तद्रव्यनिष्टचक्षुर्जन्य- ज्ञानविषयत्वरूपकार्यनिरूपितमय । प्रयोजकत्वकल्पनात्-कारणत्वज्ञानात् । तस्यायि--आकाशस्यापि । तत्सद्भावे-आकाशसत्त्वे ( शब्दलिगकानुमानेति) पंचीकृतपृथिवीआकाशवतीशब्दवत्त्वायनैवं तन्नरमात्मवदित्याकारकशब्दरूपका- यलिगकानुमानत्यथः । यहा लक्षणया वृत्त्याशब्दः पृथिव्याद्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या- श्रित. अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रितत्वाद्यन्नैवं तन्नैवं रूपादिवदितिशब्दपक्ष- कानुमानेत्यर्थः (तलंति ) कटाहाकारेत्यर्थः ॥ मू०--किंच सिद्धांते धारावाहिकबुद्धिस्थले न ज्ञानभेदः किंतु यावघटस्फुरणं तावद् घटाकारान्तःकरणवृत्तिरेकैव ॥ शि०म०-नच सुरभिचंदनमिति प्रत्यक्षे सौरभस्येवाकाशे बलाके- त्यादावाकाशस्य ज्ञानांतरोपनीतस्य भानात्तदंशे परोक्षवृत्तर्वाभ्युपग- मादचाक्षुषत्वं तस्यास्त्विति वाच्यं. तहितहदेवसर्वप्रत्यक्षेपि कालभा- नोपपत्तेनचाक्षुपत्वं तस्येत्यरुचेराह (किंचेति) नतु धारावाहिकप्रत्यक्ष- स्थलेपि ज्ञानभेद एवान्यथा जागराद्यघटादिज्ञानस्य मुहूर्तघटिकादि पर्यतमवस्थानं तदनंतर विनाश इत्यत्र नियामकामावन सर्वकार्य- विरोधिसुपुतिपर्यतावस्थापित्वाभ्युपगमे प्रातरनुभूतघटस्यानुभवना- शजन्यसंस्काराभावेन मध्येस्मरणानुपपत्तिःप्रतिबंधकसत्वेन घटाभाव. ज्ञानानुपपत्तिश्चेत्याशंकते (किंत्विति) किंघटादिगोचरवृत्तेरोपचार- कज्ञानस्य एकत्वं निराक्रियते किंवाचैतन्यरूपज्ञानस्य तत्रनाद्य इत्याह (यावदिति) यावत्कालमस्ति प्रकाशते घट इति व्यवहारः ताव- कालं तदाकारवृत्तिरेकैवलाघवादिति भावः ॥ म०म० ( अचाक्षुषत्वमिति ) तस्याकाशस्याचाक्षुपत्वं लौकिकसन्निकर्षेण चक्षु- र्जन्यज्ञानविपयत्वाभावोस्त्वित्यर्थः ।आकाशस्य लौकिकसन्निकण चक्षुर्जन्यज्ञाना विषयत्वाभावेहेतुमाह (आकाशेहात ) उपनीतस्य-आकाशे वलाकेतिमतीतितः ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिसामणिसहिता । पूर्व शब्दादिजन्यज्ञानलक्षणप्रत्यासंतिमत आकाशस्य आकाशे वलाकेत्यादीमा- नात्-आकाशे बलाकेत्यादिमत्यक्षमतीतिनिरूपितविषयत्वादित्यर्थः निनु ज्ञानलक्ष- णप्रत्यासत्तेर्मूले खंडितत्वेन कथमाकाशस्य ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तिजन्याकाशे बला- केत्यादिप्रत्यक्षप्रतीतिविषयत्वमुच्यते इत्यत आह ( तदंशेइति ) आकाशाशे इत्यर्थः (परोक्षवृत्तेरिति ) बलाकाभिरिन्द्रियसन्निकर्यकाले एव स्मृत्यनुमित्याद्या- स्मकपरोक्षवृत्तेर्वा स्वीकारादित्यथालौकिकसन्निकर्पजन्यज्ञानविषयत्वाभाचे स्वपरयो संमतदृष्टांतमाह ( सुरभिचंदनमिति ) (प्रत्यक्षेसौरभस्यैवेति ) यथाऽघातसौर- भस्य सुरभिचंदनमिति प्रत्यक्षघटकीभूतस्मृत्यात्मकज्ञानविषयत्वमनाघ्रातसी- रभस्य तु सुरभिचंदनामति प्रत्यक्षघटकीभूतचंदनखंडत्वादिलिंगजन्यानुमित्या- त्मकवृत्तिविषयत्वं तददित्यर्थः (तहीति ) आकाशनिष्ठचाक्षुपत्वाभावेंगीकृते सती- त्यर्थः । तदेव-आकाशवदेव--सर्वप्रत्यक्षेपिकालभानोपपत्तेः इदानीं घटीव- तते इत्यादिसर्वप्रत्यक्षघटकीभूतस्मृत्यायात्मकमतीतिनिरूपितकालनिष्ठविषयत्वो- पपत्तेतस्य-कालस्य,परममूले (धारावाहिकबुद्धिस्थले इति)पराभिमतधारावाहिकबु- द्रिकालेउक्तबुद्धिविपयेवेत्यर्थःास्थलेपि-कालेपिघटादिविपयेपीतिका-अन्यथा-परा- भिमतधारावाहिकप्रत्यक्षकाले ज्ञानभेदानंगीकारे(जागरेति)नागरावस्थायां प्रथमोप- नघटादिज्ञानस्येत्यर्थः (प्रतिबंधकसत्त्वेनेति ) घटाभावज्ञानस्य प्रतिबंधकं यत् घटज्ञानं तस्य सत्त्वेनेत्यर्थः । औपचारकज्ञानस्य-लाक्षणिकज्ञानपदेन व्यवहृीयमा- णज्ञानस्य तत्र-पक्षद्वयमध्ये यावत्कालं यत्परिमाणकेकाले घटोस्ति-सत्तावान्घटः प्रकाशतेघटः-ज्ञानविपयोघटः तावत्कालं-तत्परिमाणकेकालै ( तदाकारेति ) घटाकारेत्यर्थः॥ मू०-नतु नाना वृत्तेः स्वविरोधिवृत्त्युत्पत्तिपयतं स्थायित्वा भ्युपगमात् ।। शि०म०-एवकारव्यवच्छेद्यमाह ( नन्विति) गौरवादितिभावः। त हि ततोप्यतिलाघवात्सुपुतिपर्यतं वृत्तिकैया नच मध्ये अदृष्टविशेषान् नाशः तस्य साधारणकारणत्वात् । नच वृत्तेः स्वविषयविरोधिघटामा वादिवृत्तिनाश्यत्वं स्वोत्तरपटवृत्तेरपि तन्नाशकत्वात् ।नापिस्वोत्तरवृत्ते नाशकत्वं घटादिकृतेरोदासीन्यसमये नाशाभावप्रसंगात् इत्याश- क्याहु (वृत्तरिति) वृत्तिपदंप्रकृताभिप्रायं तथाच वृत्तः स्वविरोध्युत्प- तिपर्यंतं स्थापित्वाभ्युपगमादित्यर्थः । तेन स्वोत्तरवृत्यौदासीन्यादीनां संग्रहः फलपलेन सुपुतिवदोदासीन्यसमयस्यापि निवर्तकत्वात् अन्य- था यथाश्रुते खंडाकारत्तेः स्वोत्तरवृत्यंतराभावादविनाशमसंगः ।।

·(२८) वेदान्तपरिभाषा। [ प्रत्यक्ष- म०प्र०-ताहि-पराभिमतधारावाहिकयदिकाले वृत्तरेकत्वाभ्युपगमे सति । (ततोपीति ) पराभिमतधारावाहिकाधिकाले वृत्तिनिष्टकत्वाभ्युपगमरूपलाध- वादपीत्यर्थः । नन्वदृष्टविशेषण तस्या नाशीभविष्यतीत्याशक्य नहि वृत्तिनाशका- साधारणकारणमंतरेण साधारणकारणादृष्टेनव तस्या नाशो भवतीत्यभिप्रायेणाह (नति ) तस्य-अदृष्टस्य (स्वविषयेति ) संघटाकारवृत्तिस्तस्या विषयाघटस्त- विरोधी घटामावादिस्तत्र या वृत्तिस्तया नाश्यत्वमित्यर्थः स्वोत्तरपटवृत्तेरपि- घटाकारवृत्त्युत्तरपटाकारवृत्तेरपि । ननूत्तरवृत्तेरेव नाशकतास्यादित्याशंक्याह (नापीति ) स्वोत्तरवृत्तेः-वृत्युत्तरवृत्तेः नाशकत्वं-पूर्ववृत्तिनाशकत्वमपिना- स्तीत्यर्थः । वृत्तिपद-स्वविरोधिवृत्त्युत्पत्तिपर्यंत मितिवाक्यघटकीभूतवृत्तिपदम् । ( प्रकृताभिप्रायमिति ) प्रकृतं वृत्तिविरोधिनमभिप्रेति विषयीकरोतीति । प्रकृता- भिप्रायं-प्रकृते वृत्तिविरोधिन्यभिप्रायस्तात्पर्य यस्य-वृत्तिपदस्य तत्तथेति वा । तथाच वृत्तिविरोध्यर्थकमेव वृत्तिपदं वृत्तिपदस्यैव व्याख्यानं स्वविरोधीति । ननू- चरवृत्तिरेव पूर्ववृत्तेनिवर्तिकेत्यभिप्रायेण मूलवृत्तिपदमित्यर्थः । यद्वा प्रकृते न वृत्तिप्रसंगेनाभिमायो मनोऽनवधानकाले मूले उल्लेखनं यस्य वृत्तिपदस्य तत्तथा- व्यर्थत्वनानुपादेयमेवेत्यर्थः ( तथाचेति ) वृत्तिपदस्यानुपादेयत्वे सतीत्यर्थः । तेन- वृत्तिपदस्यानिवेशेन फलवलेन-औदासीन्यकाले वृत्तीनां ध्वंसरूपकार्यदर्शना न्यथानुपपत्त्या अन्यथा-औदासीन्यसमयस्य वृत्तिनिवर्तकत्वानंगीकारे यथा- श्रुले-उत्तरवृत्तिरेव पूर्ववृत्तिनिवर्तिकेति यथाश्रुतार्थस्वीकार अन्यथेत्यस्यैव विवरणं यथाश्रुते इतीतिवा (अखंडाकारवृत्तरिति ) यदाऽखंडाकारवृत्त्युत्तरवृत्त्यं- तरं नास्ति तदाऽखंडाकारवृत्तेर्नाशो न स्यादुत्तरवृत्तेरेव पूर्ववृत्तिनाशकत्याभ्युप- गमान्नाशस्तु भवत्येवान्यथा दैतापत्तैरितिभावः ।। मू-तथाच तत्प्रतिफलितचैतन्यरूपं घटादिज्ञानमपि तत्र तावत्कालीनमेकमेवेति नाव्याप्तिशंकाऽपि ॥ शि०म०-नन्वेवमपि स्वोत्तरवृत्यौदासीन्यसमयादीनां कथं वि- रोधित्वमनुगतविरोधितावच्छेदकाभावादितिचेन्न । मण्यादीनामनुगत. प्रतिबंधकतावच्छेदकाभावेपि मणित्वादिना दाइप्रतिबंधकता स्वीका- रात् । सर्वत्र च विरोध्यननुगमस्यादोषत्वाताद्वितीयं निरस्पति (त- थाचेति ) यथाघटादौ तदाकारवृत्तिरेका तथा चैतन्यरूपं मुख्यज्ञान- मपि यावदस्फुरणं तत्रैकमित्यर्थः । नतु निरुपाधिकचैतन्यस्य स्व- त एकत्वेपि तस्यं घटज्ञानत्वाभावात् घटाकारवृत्युपहितस्य च तज्ज्ञा- नत्वेपि तदुपाधिभेदेन भेदावश्यंभावनिकत्वं युक्तमित्याशंक्य घटा- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२९) वच्छिन्नं तवृत्त्यवच्छिन्नमपि ज्ञानं तयोरेकदेशस्थत्वात्रभिद्यत इत्याह (तत्प्रतिफलितेति)॥ म० प्र०-विरोधित्व-पूर्ववृत्तिनाशकत्वं अनुगतविरोधितावच्छेदकाभावात्- परस्परविलक्षणेष्वीदासीन्यसमयादिपुसंबद्धकनिवर्तकतावच्छेदकाभावात् ( अनु- गतेति ) संबद्धकेत्यर्थः (मणित्वादिनेति) दाहत्वावच्छिन्नमत्ति मणित्वेन मंत्रत्वेनवा प्रतिबंधकतैति मण्यादिनिष्टमणित्वाद्यवच्छिन्नप्रतिबंधकतास्वीकारादित्यर्थः । नन्वेवं दाहप्रतिबंधकमण्यादिषु नानाप्रतिबंधकतावच्छेदकस्वीकारे मण्यादिष्वेकदाहम- तिबंधकतावच्छेदकानिश्चयेन मण्यादिपु दाहप्रतिबंधकताग्रहोनस्यादित्याशंक्याह (सर्वत्रेति) सर्वत्र-सर्वविरोधिषु विरोध्यननुगमस्यैकविरोधितावच्छेदकाभावस्य मण्या- दिनिष्ठमतिबंधकताग्रह प्रतिबंधकत्वरूपदोपत्वं नास्ति किंतु नानाविरोधिष्वेकविरो- धितावच्छेदकसंभवे नानाविरोधितावच्छेदकाभ्युपगमस्य प्रतिबंधकताग्रहमतिबंधक स्वरूपदोपत्वमित्यर्थः । तत्र-घटादौ । ननु निरुपाधिकचैतन्यरूपस्य ज्ञानस्य किम- कत्वं त्वयाभ्युपगम्यते किंवा घटाकारवृत्युपहितचैतन्यस्य नाद्य इत्याह (निरु- पाधिकेति ) स्वतः उपाधिसंपर्काद्विना तस्य-निरुपाधिकचैतन्यस्य (घटज्ञा- नत्वाभावादिति ) अस्याग्रे निरुपाधिकचैतन्यस्यैकत्वाभ्युपगमः पराभिमतधारावा- हिकवुद्धिकालेद्वितीयादिघटादिज्ञानेष्वव्याप्तिवारणेऽनुपयुक्त इतिशेषः । द्वितीयं निराकरोति (घटाकारेति ) तज्ज्ञानत्वेपि-घटज्ञानत्येपि ( तदुपाथिभेदेनेति ) तस्य-घटादिज्ञानस्य ये उपाधयो घटादितदाकारावृत्तिरूपास्तेपां भेदेनेत्यर्थः । (तदृत्त्यवच्छिन्नमपीति ) अत्रापिशब्दश्चार्थे । तथाच घटावच्छिन्नं घटाकारवृत्त्य- पच्छिन्नं च चैतन्यं न भिद्यते इत्यर्थः । परममूले ( तत्मतिफलितेति) घटाद्या- कारवृत्तिप्रतिबिंवितेत्यर्थः । परममूले ( तत्रेति ) पराभिमतधारावाहिकबुद्धिकाले इत्यर्थः। परममूले (तापत्कालीनमिति ) वृत्तिकालीनमित्यर्थः ( एवमपीति ) परा- भिमतधारावाहिकवुद्धिकाले तवमतेघटादितानस्पैकत्वेन पराभिमतधारावाहिकयु- द्विकालेद्वितीयादिघटादिज्ञानेष्वव्याप्त्यभावेपीत्यर्थः ।। शिम-दिनभेदेन जायमानस्य घटादिज्ञानस्य नानात्वात् । तस्य च दिनांतरावगतघटादिविषयत्वेन तत्राव्यातिः । नचानधिगतपदेन स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिस्वसमानाधिकरणज्ञानाविषयविषयकत्वं विव क्षितमतीनोक्तदोष इति वाच्यं तथापि स्मृतावतिव्यातेः। ननु स्ववि- षयसमानविषयकज्ञानाजन्यत्वमनधिगतविषयपदेन विवक्षितमिति- चेन स्वविषयसमानविषयकपदेन स्वविषयानतिरिक्तविषयत्वविवक्षा यामुपनीतभानपक्षेन्तुमितो संशयोत्तरप्रत्यक्षेच ।।

·(३०) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- म०५ ०-दिनभेदेनजायमानस्य-दिनांतररूपदिनविशेषवृत्तिजन्याश्रयस्व नाना- त्वात्-पूर्व दिनवृत्तिज्ञानाद्भिन्नत्वात् । तस्य-दिनांतरीयघटादिज्ञानस्य । तत्र- दिनांतरीये घटादिज्ञाने। अनधिगतपदेन-अनधिगतार्थविषयशब्देन (स्वाव्यवहि तेति )स्वं घटइतिज्ञानं तदव्यवहितपूर्वक्षणत्तियत्स्वसमानाधिकरणज्ञानं पटादिज्ञानं तदविषयविषयकत्वं घटज्ञाने इति लक्षणसमन्वयःस्वसमानाधिकरणत्वं च परमते एका त्मवृत्तित्वं वेदांतिमतेत्वेकांत:करणवृत्तित्वरूपमितिविभागः स्वसमानाधिकरणज्ञाना- विपयविषयकत्वमित्युक्ते अतीतदिने ज्ञातघटे एतत्कालीनोयंघट इति ज्ञानस्य दिनांतरीयघटादिज्ञानविपयविपयकत्वेनातीतदिने ज्ञातघटे एतत्कालीनघटादिज्ञानेऽ व्याप्तिः स्यात्तदारणाय स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तीति ज्ञानविशेषणं. स्वान्यवहि- तपूर्वक्षणवर्तिज्ञानाविषयविषयकत्वमिन्युक्तेऽयंघट इत्यादिज्ञानस्य पुरुपांतरी योयंघट इत्यादिज्ञानविषयविषयकत्वेनेश्वरीयसकलविषयकज्ञानविपयविषयकत्वेन चासंभवः स्यात्ताद्वारणाय स्वसमानाधिकरणेति । अत्र सर्वत्र यस्मिल्लक्षण- समन्वयंच्छा तत्स्वशब्देन ग्राह्यमित्याप वाध्यमिति । अतः-अनधिगतार्थविषय- शब्दस्योक्तविवक्षितार्थपरत्वात् । नोक्तदोपः एतत्कालीनघटादिज्ञाने उक्ताव्याप्ति- रूपोदोपोन । तथापि-घटादिज्ञानेऽव्यात्यमावेपि (स्मृतावतिव्याप्तेरिति) माना- दिस्मृतर्मात्रादिस्मृत्यव्यवहित पूर्वक्षणवर्तिस्वसमानाधिकरणघटादिज्ञानाविपचारिप- यकत्वादितिशेषः ( स्वविपयेति ) स्वविपयाभिन्नविषयकज्ञानाजन्यत्वमित्यर्थः । (स्वविषयानतिरिक्तति ) स्वविपयविपयकत्वे सति स्वविषयानतिरिक्तविषयकत्व- मित्यर्थः । एतदर्थाकरणेवक्ष्यमाणोपनीतभानपक्षे इत्युक्तिरनुपपन्नास्वादनुपनीतभा- नपक्षेप्यनुमितेः स्वविषयानतिरिक्तविषयकज्ञानाजन्यत्वाभावात् । उपनीतभानपक्षे- अलौकिकसन्निकर्पजन्यज्ञानविषयवयादिसाध्येऽनुमितिरूपभानस्यालीकिकसन्नि- कर्पजन्यज्ञानविषयधूमादिहेतावलौकिकसन्निकर्पजन्यज्ञानविषयवनचादिसाध्यनिरू- पितव्याप्तिस्मरणरूपमानस्थवा स्वीकतमते अनुमितावित्यादिसप्तम्यंतानामव्यामे- रित्यनेनान्वयः । तथाहि वं वद्विविषयकानुमितिस्तस्या यो विषयो वववादिरूपी विषयस्तस्मादनधिकविषयकं ज्ञानमनुमितिपूर्वकालीन व्याप्तिस्मरणात्मकं ज्ञानं तज्जन्यत्वस्यानुमितित्वावच्छिन्नानमिनी सत्वेनाव्याशिः। एवं स्वं स्थाणुरेवेत्या- कारकसंशयोत्तरप्रत्यक्षं तस्य विषयः स्थाणुस्तस्मादनधिकविपयकज्ञानवकको- रादिविषयकषिशेपदर्शनात्मकं ज्ञानं तजन्यत्वस्य संशयोत्तरप्रत्यक्षेमत्वादव्या- तिरिति ॥ शिम-मतांतरे शाब्दज्ञाने अध्यातेः प्रमुष्टतत्ताकस्मृतावत्तिश्पा- तेश्व! नापि स्वविषयान्यूनविषयकत्वं सर्वेश्वरज्ञानमादाय लक्षणस्या- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। संभवप्रसंगात् । अथ स्वविषयान्यूनानतिरिक्तविषयकत्वं तद्विवक्षितं ततश्च संशयीत्तरप्रत्यक्षानुमितिशाब्दज्ञानेषु नाव्याप्तिः ईश्वरज्ञान- मादायापि नासंभवः ।। म० प्र०-(मतांतरेशाब्दज्ञानेइति) मूलकारमतातिरिक्तमते शाब्दज्ञानत्वाव- च्छिन्नशाब्दज्ञाने इत्यर्थः । मूलकारमतेपि व्यक्तिमात्रार्थकतत्यमस्यादिवाक्याति रिक्तनीलोत्पलादिवाक्यजन्यशाब्दज्ञानेऽव्याच्यापादनसंभषेपि तत्वमस्यादिपदेषु लक्षणाया अस्वीकारात्तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानविपयाधिकविषयकतत्वंपदवा- च्याऽर्थज्ञानस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यारवंडवस्तुविषयकशाब्दज्ञानप्रति कारण- त्वेन तत्समस्यादिवाक्यजन्यज्ञाने लक्षणसत्त्वेन शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्ने शाब्दज्ञानेऽ पिन मूलकारादन्येपामाचार्याणां मते शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्नशाब्दज्ञा- नस्य शाब्दज्ञानन्यूनाविषयकपदार्थोपस्थितिजन्यत्वेन शाब्दज्ञानत्वावछिन्नशाब्दज्ञाने ऽव्याप्तिरितिभावास्मृतित्वनानुभवत्वेन च स्मृत्यनुभवयोः कार्यकारणभायमभिप्रेत्य प्रमुष्टतत्ताकस्मृतापतिव्याप्तिमाह ( प्रमुष्टतत्ताकति ) मातेत्याकारकप्रमुष्टतत्ताक- स्मरणस्य प्रमुष्टतत्ताकस्मृतिविपयाधिकविपयकपूर्वानुभवजन्यत्वेपि प्रमुष्टत नाक- स्मृतिविपयानधिकविपयकममुष्टतत्ताकस्मृत्यजन्यत्वस्य सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिरिति- भावः (स्वविपयान्यूनविषयकत्वमिति ) अस्याग्रे स्वविषयसमानविपयकाब्देन विवक्षितमितिशेपः । तथाच स्वविषयान्यूनविपयकज्ञानाजन्यत्वमित्यर्थः । मतांतरे- शाब्दज्ञानादौ न्यूनविषयकपदार्थज्ञानादिजन्यत्वेनाव्यात्यभावेपि मूलकृन्मते तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञान स्वविपयान्यूनविपयकपदार्थ ज्ञानजन्यत्वेनाव्याप्तिमभि- प्रेत्यासंभवमेवाह (सर्वेश्वर ज्ञानमिति ) ( तदिति) स्वविषयसमान विषयकत्वमि- त्यर्थः ( ततश्चेति ) चशब्दस्यैवकारार्थकत्वन स्वविपयसमानविषयकशब्दस्य स्वविषयान्यूनानतिरिक्तविषयकपरत्वादवेत्यर्थः ॥ शिम-व्याप्तिज्ञानपदार्थस्मरणयोyनविषयत्वादीश्वरज्ञानस्यचा धिकविषयत्वादितिचेन्न । तथापि प्रमुष्टतत्ताकस्मृतावतिव्यातितादव- स्थ्यादा तत्त्वमसीतिवाक्यजन्याभेदज्ञानस्य तत्त्वं पदलक्षितस्वरूपोप- स्थितिजन्यत्वेन तत्राव्याप्तेश्च । नचानधिगतविषयपदेन संस्काराजन्य- त्वं विवक्षितं स्मृतिश्च तजन्येति नातिव्याप्तिः। लिंगकरणतावादिमते संस्कारलिंगकानुमितौ सिद्धांतमत्यभिज्ञायामनुमितिमात्रेचाव्यानेः अनधिगतपदेनेव भ्रमेऽतिप्रसंगनिरासेनाबाधितपदवैयपित्तभवन्मते ब्रह्मव्यतिरिक्तसकलपदार्थज्ञानस्य भ्रमतया पूर्वपूर्वानुभवसंस्कारजन्य ·परिन्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (३३) ज्ञानात्मको धर्मस्तस्य विषयः पटादिस्तहिन्नघटविषयकत्वनिरूपिताधिकरणतावत्त्व- मयंघट इति ज्ञान इति लक्षणसमन्वयः । अत्रस्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्माविषय- विषयकन्वाधिकरणत्वं विहाय स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्माविषयविषयकत्वन निय- तत्वमित्युक्तिर्यत्र स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्माविषयविषयकत्वं तत्र स्मृतिभिन्नत्य- मिति स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्माविषयविपयकत्वस्य स्मृतिभिन्नत्वव्याप्यता बोध- नार्थेति । नचेश्वरघटादिज्ञानमादाय पुरुपांतरघटादिज्ञानमादायच लक्षणासंभवरूपी दोष इतिवाच्यं स्वसमानाधिकरणेति'धर्मविशेषणस्यापि निवेशनीयत्वात् । नचैवमी- श्वरादिघटादिज्ञानमादाय लक्षणासंभवरूपदोषासंभवेन यद्वेत्यादिवश्यमाणग्रंथस्य नन्वीश्वरज्ञानमादाय इत्याद्यवतरणानुपपत्तिरितिवाच्यं, वक्ष्यमाणावतरणस्य यथा- श्रुतलक्षणाभिप्रायेणांपपत्तेः । कस्मिश्चित्पुस्तके स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्माविषय- विपयकत्वेन नियतत्वमित्यस्य स्थाने स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्मविपयविपकत्वेना- नियतत्वमितिपाठास्तिातस्य स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवत्तिधर्मविषयविषयकत्यनिरूपिता- धिकरणताशून्यत्वमित्यर्थः । अत्रापि स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्मविषयविषयकत्वा- धिकरणताशून्यत्वं विहाय स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्मविषयविपयकत्वेनानियतत्य- मित्युक्तिर्यन स्मृतित्वं तत्र स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्मविषयविषयकत्वमितिस्मृति- त्वस्य स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्मविपयविषयकत्वव्याप्यताबोधनार्थति । अत्र ज्ञान- पदविहायधर्मपदापादानेन स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिधर्मशब्देन संस्कारस्यापि ग्रह- णसंभवेन स्मृती नातिव्याप्तिरित्याह (तेनेति) ज्ञानपदं विहाय धर्मपदीपादानेनेत्यर्थः। (तादृशंति ) स्वाव्यवहितपूर्वक्षणत्तिधर्माभिन्नैत्यर्थः । गिम-ब्रह्मव्यतिरिक्तसकलप्रपंचज्ञानस्य संस्कारजन्यत्वेपि ताह- शसंस्काराविषयविषयत्वान्नाव्याप्तिः। ननु तत्त्वमसीतिवाक्यजन्याख- णडाकारजाने तथाप्यव्याप्ति:तत्र लाक्षणिकतत्वं पदजन्याभेदीपस्थितेः स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तित्वादितिचेत् न । सांप्रदायिकमते प्रथभप्रमाण- लक्षण तस्य लक्ष्यत्वाभावेनटापत्तेः। नचाममात्वे तस्य भेदप्रतिभास- विरोधित्वं नरयादिति वाच्यं तस्याबाधितविरोध्यर्थविषयतया तन्नि वर्तकत्वोपपत्ते॥ म०प्र०-पृक्तां ब्रह्मव्यतिरिक्तमकलप्रपंचज्ञान व्याप्ति निराकरांति ( ब्रह्म- व्यतिरिक्तसकलप्रपंचज्ञानस्यति ) अस्य नाव्याप्तिरित्यनेनान्वयः । ब्रह्मव्यतिरि- क्तसकलप्रपंचज्ञाननाव्याप्तिरितिप्रतिज्ञाया हेतुमाह ( संस्कारजन्यत्वेपीति ) ब्रह्मव्यतिरिक्तसकलपदार्थज्ञानस्य भ्रमतया वृत्त्यात्मकघटादिज्ञान इदं ज्ञानमित्य- नुभवोभवत्यहं ज्ञानमित्यनुभवः कुतो न भवति नियामकाभावादित्याकारकाशंका ३ ·, (३४) घेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- निवृत्त्यय यस्य यदाफागनुमवाहिनमस्कारमहकृताविद्याकार्यत्वं तस्य तटाका- गनुभविपयत्यमित्याफारकममाधानविषयत्वन च पूर्वानुभवसंस्कारजन्यत्वे- पीत्ययानच मव्यतिरिक्तसकलपटायज्ञानम्य स्मृतित्वापत्तिगितिवाच्यम्। संस्का- ग्मानाजन्यत्याहिपयत्वप्रतिबंधकामावत्तभिन्नधर्मण स्मृतिप्रागभावाजन्यत्सानि ( नादृाति ) पतत्कल्पीयवहाव्यतिरिक्ततत्तत्पदाविपयरज्ञानजनकीभृनाः म. रमागः पूर्वकलायतत्तत्पदाविपयकाएतत्कल्पीयब्रह्मव्यतिरिक्ततनत्पदार्थज्ञाना निरंतत्कल्पीयब्रह्मव्यतिरिक्ततत्तत्पदार्थविषयकाणीति स्वाव्यवहितपूर्वक्षणव- तिधर्माभित्रसम्मागविषयविषयकवादित्यर्थः। (तथापीति) ब्रह्मव्यतिरिक्तसक- लपदार्यज्ञानप्यव्यात्यभायपीत्यर्थः । ( तंति ) तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यासंडाकार- ज्ञाने इत्यर्थः । (वत्तित्वादिति ) अस्याग्रे स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवत्तिलाक्षणिकतत्वं- पदजन्याभेदोपस्थिनिरूपधर्मविपयविषयकत्वादितिगेपः। नेतिप्रतिज्ञाया हेतुमाह (इष्टापत्तगिति ) इष्टापती हेतुमाह (माप्रदायिकमतेइति ) भाष्यकागदीना मने इत्यर्थः । प्रथमप्रमालक्षणे-अनधिगतानाधितार्थविषयकज्ञानत्वं प्रमावमिनि लक्षणे, तस्य-वाक्यजन्याखंडाकारज्ञानस्य, (भेदप्रतिभासविरोधित्वं नस्यादिनि ) भ्रातिसिद्धपारमार्थिकगजीरभेदज्ञाननिवर्तकत्वं नस्यादित्यर्थः । तथाच तत्त्वमस्या- दिवाक्यजन्याखण्डाकारज्ञानस्यभ्रातिसिद्धपारमार्यिकेशजीवादिभेदज्ञाननिवर्तकत्व स्वीसाररूपमिद्धांतहानिः स्यादितिभावः । नच वाच्यमितिप्रतिज्ञायाहेतुमाह ( तन्नि- वर्तकत्शेपपत्तगिति ) भ्रातिसिद्धपारमार्थिकेगजीवभेदादिप्रतिभासनायकत्वा- पपत्तेरित्यर्थः । तस्यभेदप्रतिभासनिवर्तकत्वोपपत्ती हेतुमाह (तस्यति ) तत्त्वम- स्थादिवाक्यजन्यासंडाकारज्ञानस्येत्यर्थः । अबाधितविरोध्यर्थविषयतया- मादिप्रमाणातरेणानाधितो भेदविरोधीचयार्थऐक्यरूपोर्थस्तद्विषयतया ॥ বিমানৰ দলনেনিন সঙ্গনেমিনবিষয়- कत्वस्यातंत्रत्वात्तदुक्तमष्टमवर्णके विवरणाचार्य. सत्यमसीतिवाक्यस्य जीवब्रह्मपदार्थप्रतीतिसमये प्रतिपन्नक्यविषयतयाऽनुवादप्राप्तावपि भेदप्रतिभासविरोधितया प्रमाण्यमिति । ग्रंथकृन्मतेतु तत्वमसीतिवा क्यजन्यमभेदज्ञानं प्रथमलक्षणेपिलक्ष्यमेव । नचाधिगताभेदविषयत्वाद व्याप्तिः। तत्वंपदाभ्यांशत्याकर्तृत्वसर्वजत्वादिविशिष्टजीवब्रह्मणोरुप स्थितावपि विशिष्टयोरन्वयानुपपत्याविशेप्योरेवाभेदान्वय इति चतुर्थे प्रथकृता वक्ष्यमाणत्वेन पदार्थस्मृतिसमये अभेदान्वयस्याप्रति पत्तः । नच शादप्रमायामुपनीतभानपक्षेऽतुमिताचाव्याप्तिः पदार्थ- व्यात्योरव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिस्मृतिविषयत्वादितिवाच्यम् ॥

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (३५) म०प्र०-ननु यथार्यज्ञानस्यानधिगताबाधितभ्रांतिसिद्धभेदविरोध्यभेदरूपार्थमि- पयकत्वेनेय भेदप्रतिभासनिवर्तकन्य, नत्स्वाधितभ्रांतिसिद्धभेदविरीध्यभेदरूपार्थ- 'विपयकत्वमात्रेण. कल्पितभेदप्रतिमासनिवर्तकत्वमनधिगताबाधितभ्रांतिसिद्धभे- दविरोध्यभेदरूपार्थविषयकत्वेनैव घटादियथार्थज्ञानस्य भ्रांतिसिद्धभेदप्रतिभास- निवर्तकताया दृष्टत्वात्कथं तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्यावाधितभ्रांतिसिद्धपा- रमार्थिकेशजीनभेदविगेध्यभेदरूपार्थविपयकत्वेनैव भेदप्रतिभासनिवर्तकत्वं स्व- योच्यते इत्यत आह ( ज्ञानस्पेति ) ज्ञाननिष्ठस्यानधिगतविषयकत्वस्य- अनधिगताचाधितभेदविरोध्यर्थविपयकत्वस्य, भेदज्ञाननिवर्तकतायामतंत्रत्वात्-पत्र ज्ञानेनधिगतावाधितभेदविरोध्यभेदार्थविषयकत्वं तत्र जाने भेदप्रतिमासनिवर्तक- त्वमितिमेदप्रतिभासनिवर्तकतानिरूपितव्याप्यत्वाभावात् । ननु तस्य भेदमतिभास- निवर्तकतानिरूपितव्याप्यत्वाभावः कुतो निश्चित इत्याशंक्य तत्र हेतुमाह ( गौरवेणेति) ज्ञानस्यावाधितभेदविरोध्यभेदार्थविषयकत्वेन भेदप्रतिभासनिवर्त- कत्यापेक्षया ज्ञानस्यानधिगतावाधितभेदविरोध्यमेदार्थविषयकवन भेदप्रतिभास- निवर्तकतायां गौरवेणेत्यर्थः ( तत्त्वमसीति वाक्यस्येति ) ब्रह्मजीवपदार्थप्रती- तिसमयेलक्षणया वृत्त्या शुद्धपदार्थोपस्थितिसमये तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य निश्चितै- क्यविपयकत्वेन हेतुना, अनुवादप्राप्तावपि-अप्रामाण्यप्राप्तावीप, अभेदप्रतिभास- विरोधितया-भेदप्रतिभासविरोधिज्ञानजनकतया, प्रामाण्य-प्रमाकरणत्वं संभ- वतीत्यर्थः । ननु सांप्रदायिकमतवर्तिक ग्रंथकृन्मतेपि तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्याखंडा कारज्ञानस्य प्रथमप्रमालक्षणालक्ष्यत्वमित्याशंक्याह (ग्रंथकृदिति ) नचेति प्रति- ज्ञायां हेतुमाह ( पदार्थति ) सर्वज्ञत्वादिविशिष्टयोस्तत्त्वंपदार्थयोः स्मृतिसमये इत्यर्थः । अभेदान्वयस्यामतिपत्ती हेतुमाह ( तत्वंपदाभ्यामिति) शान्दभमार्या- मित्यस्याव्याप्तिरित्यनेनान्वयः शाब्दममायामुपनीतभानपक्षे संशयीत्तरप्रत्यक्षानु- मित्योश्चेत्यस्य स्थाने शब्दप्रमायामुपनीनभानपक्षेऽनुमितीचेतिपाठ साधुः । अ- व्याप्तौहेतुमाह (पदार्थति)। (स्मृतिविषयत्वादिति ) अस्याग्रे शाब्दानुमित्योः स्वाव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिव्याप्तिपदार्थविषयकस्मृतिरूपधर्मविषयविषयकत्वाधिकर- णत्वादिति शेपः॥ शिम तयोरज्ञातसाध्यवाक्यार्थाश एव प्रमात्वाभ्युपगमेन ज्ञा- तार्थाशे तदप्रमावस्येष्टवात् । यद्वा अनधिगतविषय पदेन स्वसमान- विषयकसंस्काराजन्यत्वं विवक्षितम्।स्वसमानविषयत्वं स्वान्यूनविषय त्वं तेन प्रमुष्टतत्ताकस्मृतो नातिव्याप्तिः । शाब्दप्रमातु पदार्थस्मृतिज- न्यापि न संस्कारजन्या अनुमितिः प्रत्यभिज्ञाच न्यूनविषयतजन्येति ·[प्रत्यक्ष- (६) वेदान्तपरिभाषा। नाव्याप्तिब्रह्मव्यतिरिक्तघटादिसकलप्रमाया संस्कारजन्यत्वपितस्या- भिन्नविषयत्वान्नाव्याप्तिः अथवा स्वान्यूनविषयकानुभवाजन्यत्वविद- क्षितं.तञ्च तत्वेन तदजन्यत्वमतः सर्वदोपनिरासः। ततश्च युक्तमिदं प्र- मालक्षणमिति तदेतत्सर्वमभिसंधायाह (दतिनाव्यानिशंकापति) म०म-तयां:-मान्दानुमित्यासानन्वीश्वग्ज्ञानमादाय पुरुपातरज्ञानमादायचीता- नधिगतलक्षणं उक्तासंभवरूपदोषस्तटवस्थ इत्यत आह (यद्देति) स्वान्यूनविषयत्वं स्वविषयविषयकत्वे सति स्वविषयान्यूनविषयकत्वमत एवं वक्ष्यमाणब्रह्मव्यतिरि- तंत्पादिग्रंथानुपपत्तिर्नास्ति तन-स्वान्यनविषयकत्वरूपस्वसमानविषयकत्वविव- क्षणेन । (न्यूनविषयकतजन्यति ) लिगपरामर्शकरणत्वस्य निराकृतत्वेन लिग- परामर्शजन्यसंस्कारस्याकारणत्वाव्याप्तिज्ञानजन्यसंस्कार एव ग्राह्यः । सतुवन्यून- विपयकस्तजन्यत्वेनानुमित्यादेन व्याप्तिरित्यर्थः । ननु तथापि स्मृतावतिव्याप्तिः स्मृतेरपि स्मृत्यनुभवयोः स्मृतित्वनानुभवत्वेन कार्यकारणभावस्वीकतमते स्वविषय- विषयकस्वविषयान्यनविषयकतत्तत्स्मृतिजन्यसंस्काराजन्यत्वादित्यत आह (अथ- वति) ननु सर्वज्ञानाना स्वान्यनविषयकश्वरज्ञानजन्यत्वेनासंभव इत्याशंक्याह ( तति ) स्वान्यनविपयकानुभवाजन्यत्वंचंत्यर्थः । तत्वेन तदजन्यत्व-स्वान्यून- विषयमानुभवत्वावच्छिन्नानुभवनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यताऽभाववत्वरूपमाअत:- ईश्वरज्ञानस्य ज्ञानत्वावच्छिन्नजनकतायाः सत्त्वेन पूर्वोक्ताजन्यत्वस्य सर्वज्ञानेषु सत्त्वात् ॥ मू--ननु सिद्धान्ते घटादेमिथ्यात्वेन बाधितत्वातज्ज्ञानं कथं प्रमाणम् । उच्यते ॥ शि०म०-इदानी लक्षणद्वयस्याव्याप्तिमाशंकते (नन्विति) (कथं प्रमाणमिति) उक्तप्रमालक्षणवनभवतीत्यर्थः।यद्वा ननु यदीदं लक्षणं सर्वमतसाधारणं तदा धारावाहिकबुद्धावव्याप्तिः, यदि सिद्धाते एवं- दंसक्षणं तदा ब्रह्मज्ञानस्यैव सिद्धांते प्रमात्वतया मिथ्याभृतघटादि- ज्ञानस्याप्रमात्वातत्राव्यातिनिराकरणानुपपत्ते । अनधिगतपदवैयर्थ्य- चत्याशयेन शंकते (नन्विति)।(कथंप्रमाणमिति)प्रमात्वन लक्ष्यं न भ- वतीयाघटादिजानमपि लक्ष्यमेव प्रमात्वव्यवहारात्तद्वयवहारार्धमे- वान लक्षणप्रणयनादित्याशयेनाह ( उच्यते इति)॥ म०प्र०-परममले (तज्ज्ञानमिति) घटादिज्ञानमित्यर्थः । परममूले, कथप्रमाणं-- प्रमाकथम् । घटादिज्ञानस्य ममात्वाभावेहेतुमाह परममूले (बाधितत्त्वादिति) धाद- " ·(३७) परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । धितत्वे हेतुमाह परममूले(सिद्धांते इति) । (उक्तेति)उक्तं यत्प्रमालक्षणद्वयं नवद- टादिज्ञानं न भवतीत्यर्थः । इदंलक्षणं-अनधिगतपदार्थघटितप्रथमलक्षणं सर्वमत- साधारण-सर्वनैयायिकादिमतवृत्ति सर्ववादिनां ममतमितियावत् । धारावाहिकबुद्धी- धारावाहिकवुदियटकीभूतद्वितीयादिक्षाने ( अव्याप्तिरिति ) परमते धागवाहिकबुद्ध स्वीकृतत्वेन धारावाहिकबुद्धिघटकीभूतद्वितीयादिज्ञानस्याज्ञाताविपयकत्वाभावा- दितिशेषः । तदेत्यस्य तवाव्याप्तिनिराकरणानुपपत्तिरित्यनेनान्वयः । तत्र-घटा- दिज्ञाने। घटादिज्ञानेऽव्याप्तिनिगकरणानुपपत्ती हेतुमाह (मिथ्याभूतेति ) मिथ्या. भूतघटादिज्ञानस्याप्रमात्वे हेतुमाह (ब्रह्मज्ञानस्यैवेति) (वययंचेति ) ब्रह्मव्यतिरिक्त- तत्तत्पदार्थविषयकस्मृतेर्वाधितार्थविपयकत्वेन स्मृतीलक्षणस्यामवृत्तेरितिशेपानचा- नधिगतविगेपणस्य ब्रह्मस्मृती लक्षणासंबंधफलकत्वेन कथं वैयर्थ्यमिति वाच्यम्, ब्रह्मस्मृती लक्षणस्येष्टत्वात् । नच ब्रह्मस्मृतेः ममात्वेन तत्करणस्याप्यभ्युपैयत्वेन सप्तमप्रमाणाभ्युपगमापत्तिरिति वाच्यम् ब्रह्मस्मृतेर्वाक्यजन्यवृत्त्यात्मकज्ञानजन्यत्वेन ब्रह्मस्मृतिजनकीभूतज्ञानरूपव्यापारद्वारा शब्दप्रमाणस्यैव ब्रह्मस्मृतिजनकत्वेन तत्करणस्य शब्दप्रमाणे एवांतर्भावादिति । (प्रमात्वेनेति)प्रमात्वावच्छिन्नं यल्लभ्यत्वं तन्नभवतीत्यर्थः । (प्रमात्वेति ) घटादिज्ञाने इतिशेपानन्वेवं यथार्थस्मृतेरपि निय- तसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वेन ममात्वाल्लक्ष्यत्वेनानधिगतपदवैयर्थ्यं तदवस्थमेवेत्याशं- क्येतरव्यावृत्तिप्रमात्वमकारकव्यवहारान्यतरमयोजनोपयोग्येवमामाण्यमत्रनिरूप- णीयं ननु संवादिप्रवृत्युपयुक्तप्रामाण्यमत्रनिरूपणीयमित्यनधिगतविशेषणस्य साफ- ल्यमभिप्रेत्याह (तद्व्यवहारार्थमेवेति) घटादिज्ञानेष्वितग्व्यावृत्तिप्रमात्वप्रकारकव्य- वहारान्यतरप्रयोजनार्थमेवात्रास्मिन् ग्रंथे उक्तममालक्षणप्रणयनान्नतुज्ञानानां संवा दिप्रवृत्तिजनकत्ववोधार्थ लक्षणप्रणयनमित्येवकारार्थ इत्यर्थः ।। मू-ब्रह्मसाक्षात्कारानंतरं हि घटादीनांबायः “यत्रत्वस्य सर्वमात्मै वाभूत्तत्केन कं पश्येत्” इतिश्रुतेः। नतु संसारदशायांवाधः “य बहि द्वैतमिवभवति तदितर इतरं पश्यति"इतिश्रुतेः। तथाचा बाधितपदेन संसारदशायामवाधितत्वं विवक्षितमिति न घटा दिप्रमायामव्याप्तिः॥ शि०म०-तहि सिद्धति घटादिज्ञानस्यापि लक्ष्यत्वेन तत्राव्यानि चारा तद्विषयस्य शुक्तिरूप्यवहाधितत्वादित्याशंक्य तद्वत्संसारद- शायां घटादिप्रपंचस्य न बाध इत्याह (ब्रह्मेति) घटादीनां बाध- ..

·परिच्छेद:१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । क्षादिजन्यज्ञानमात्राभिधाने स्वर्गेष्टसाधनतादिज्ञानस्यालौकिकस्य- दिकलिङ्गादिपदजन्यस्यामामाण्यं सर्वदावा प्रामाण्यं स्यादित्याशंक्य ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्तुज्ञानं सर्वतेनविवक्षितमित्याह(घटादीति) सामान्य लक्षणाधीनोविभाग इत्यताप्रमाणं लक्षयित्वा विभजते(तानीति) प्रत्य- क्षमेकं प्रमाणमितिचार्वाका प्रत्यक्षातुमाने इति काणादसुगतमतातु- सारिणाशब्देन सहत्रीणि प्रमाणानीतिसांख्यान प्रत्यक्षानुमानोपमा- नशब्दाः प्रमाणानीतिनैयायिकाअर्थापत्या सह प्रमाणानिपंचेतिमा- भाकराः । एवं प्रमाणविभागमन्यथाव्याचक्षते तान्मत्याह (पडिति)। म० प्र--प्रथयति-बोधयति । परममूले (देहात्मप्रत्ययइति ) यद्यथादे- हात्मप्रत्ययः ब्राह्मणोहं क्षत्रियोहं वैश्योहमित्यादि प्रत्ययः, प्रमाणत्वेनकल्पितः- प्रमात्वप्रकारकनिश्चयविपयः । यद्वा कल्पितो भ्रमोपि ब्राह्मणोहमित्यादिदेहात्म- प्रत्ययो ब्राह्मणोहमित्यादिप्रत्ययस्य कर्मणि प्रवृत्त्यादिरूपव्यवहारसाधनतया वैदिकपुरुपैः प्रमात्वेनेष्यते तद्वत्तथेदं साक्षिरूपप्रत्यक्षसिद्धं लौकिकं लौकिकसा- मग्रीजन्यं प्रत्यक्षादिकमात्मनिश्चयात् । आ आत्मनिश्चयादित्यत्राडो मर्यादार्थकत्वे- नापरोक्षयथार्थब्रह्माभिन्नात्मनिश्चयात्पूर्वस्मिन्व्यवहारकाले बाधकामावात्प्रमाण व्यावहारिकप्रामाण्याश्रयममारूपमिष्यतां वेदान्तानां तु कालत्रयावाध्यब्रह्माभि- नात्मबोधकत्वात्तत्त्वावेदकप्रामाण्यमिति तु शब्दार्थः । प्रमातृत्वस्य कल्पितत्वेपि विषयावाधाज्ज्ञानानांप्रामाण्यमिति भाव इत्यर्थः । ( ब्रह्मनिश्चयइति ) ब्रह्मास्तीत्याकारकब्रह्मनिश्चयः संसारदशायामप्यस्ति । तथाच घटादिज्ञानस्य प्रमात्वं नस्यात् ( आ आत्मनिश्चयादिति ) मर्यादाकरणादती निश्चयपदस्य ब्रह्माभिन्नात्मसाक्षात्काररूपोऽर्थः स्वीकरणीय इत्यर्थः । (प्रत्यक्षादीति) अत्रादि- पदेनलौकिकानुमानलौकिकोपमानलौकिकशब्दादीनां ग्रहणम् ।मात्रपदंत्ववधारणा- र्थकम् । तथाचोक्तप्रत्यक्षादिप्रमाणाभ्यो जन्यज्ञानस्यैवाभिधाने इत्यर्थः (स्वगेटति ) स्वाभित्रो य इष्ट इच्छाविपयस्तनिरूपिता या यागादिनिष्ठसाधनता तदादिविप- यकज्ञानस्येत्यर्थः । (अममाण्यं-सर्वदायाप्रामाण्यमिति) लौकिकपदेन वैदिकज्ञान- स्थानादानादितिशेपः॥ मू-तत्र प्रत्यक्षप्रमाकरणं प्रत्यक्षप्रमाणम् ॥ शि०म-अनुमानादीनां च पृथकूप्रमाण्यं तत्तन्निरूपणावसरे वक्ष्यामः। तत्र प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्वात्प्रथम तनिरुपयति (तति) प्रमा. णानांमध्ये इत्यर्थः।प्रमाकरणत्वमनुमानादावपीत्यत उक्तं (प्रत्यक्षेति) ·(१०) वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- तावतिचीत भ्रमप्रत्यक्षकाणेऽतिप्रसंग इत्यतउक्तं (प्रमेति ) नन्वयुक्त- मिदं प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणं प्रत्यक्षप्रमायाःप्रत्यक्षप्रमाणजन्यज्ञानरूपत्वेन परम्पराश्रयत्वात नचेन्द्रियजन्यज्ञानत्वं तथा स्मृत्यनुमित्यादेमनोज- न्यत्वेन प्रत्यक्षत्वापत्तः ईश्वरज्ञानस्यन्द्रियाजन्यत्वेनाप्रत्यक्षत्वापत्तेच. नापीन्द्रियत्नन्द्रियजन्यत्वंसाक्षात्वं स्मृतेरनुमितेश्च मनस्त्वेन तन्जन्य त्वेन नातिव्याप्तिरितिवाच्यम् । तथापि सिद्धांते मनसोऽनिन्दियतया सुखादिप्रत्यक्षे भ्रमचाव्यानः। नच विषयजन्यनानत्वं मनोविशंप्पकानु- मित्यादी नत्प्रसंगात सुखादिप्रत्यक्षश्रमयोरव्यापकत्वाञ्च । अत एव नविषयत्वेन नजन्यज्ञानत्वं साक्षात्वम् ।। म०५-तर-प्रत्यक्षादिममाणानांमध्ये तावनिचोने-प्रत्यक्षकरणमित्यस्यवाक्ति। (परस्पराश्रयत्वादिति ) प्रत्यक्षप्रमाणज्ञाने सति प्रत्यक्षपमाणजन्यज्ञानरूपप्रत्यक्ष प्रमायाजानं प्रत्यक्षामाज्ञान प्रत्यक्षममाघटितप्रत्यक्षप्रमाणज्ञानमित्यन्योन्याश्रया- दित्यर्थानथा प्रत्यक्षत्वम् । नचति प्रतिज्ञायां हेतुमाह(स्मृतीति) । (इन्द्रियत्वनेन्द्रिय जन्यसमिति ) इन्द्रियत्वावच्छिन्नायद्रियनिधाजनकतालनिरूपितजन्यत्वमित्यर्थः । पदंच मति नस्मृत्यादायतिव्याप्तिरित्याह(स्मृतरिति) तथापि--स्मृत्यादावतिव्यात्य भावेपि ( मनीविशेष्यति ) मन इन्द्रियं प्रत्यक्षज्ञानकरणत्वाचक्षुरादिवादि- स्यादि मनः पक्षकानुमिती मनसः पक्षत्वेन मनसो विषयत्वं मनसो निखिलनाने प्रति हेतुत्वन मनीविशेष्यकानुमितेः पक्षीभूतमनोऽभिन्न विषयजन्यत्वमप्यस्ति । इत- रपक्षकानुमिती तु पक्षज्ञानस्य हेतुत्वेन नपक्षजन्यत्वमिति मनोविशेष्यकत्युक्तमि- त्यर्थः । तत्पमंगात्-प्रत्यक्षत्वप्रसंगात प्रत्यक्षप्रमालक्षणातिव्याप्तेरितिवा । ( अव्या पकत्वाचति ) एकदामुखादितदाकारवृत्त्योरभ्युपगमात्पत्यक्षलक्षणस्य मुखादि- प्रत्यक्षेवृत्तित्वाभायेनाव्यातेश्चेत्यर्थः । अत एव भ्रमसुखादिप्रत्यक्षयोरव्यापकत्वा- देवत्यर्थः । यद्यपि मनसोज्ञानत्वावच्छिन्नज्ञान प्रति मनस्त्वन कारणत्वादुक्तमत्यक्ष- लक्षणस्य विपयत्वावच्छिन्न जनकताघटितत्वेन मनाविशेष्यकानुमिता युक्तमत्यक्ष- लक्षणस्य नातिव्यास्तिथापि मुखादिज्ञानाव्याप्तिरस्त्यवति न लक्षणं सम्य- गिति भावः ॥ शिमा-फिंच न विषयत्वं साक्षात्कारकारणतावच्छेदकं केवलविषयत्व स्यातुमेयसाधारणत्वाताप्रत्यक्षज्ञानविषयत्वस्य तु तदपेक्षत्वेनानवच्छे दकत्वात नवजानविषयत्वस्यच जानकालमायवर्तमानस्य नत्तत्प- र्वभाविजनकतानवच्छेदकत्वातानच जानकरणाजन्यज्ञानत्वज्ञानाजन्य- ज्ञानत्वंवा जानाकरणकज्ञानत्वंचा साक्षात्त्वम्।आद्यस्यस्मृनो लिंगकर- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिरखामणिसहिता। (४१) णत्वनिरासेनानुमितावप्यतिव्याः। द्वितीयस्य विशेषणज्ञानकारण- तावादिमते विशिष्टज्ञाने मतान्तरेप्रत्यक्षज्ञानमावस्यैवेश्वरज्ञानजन्य- तया तवाव्यापकत्वात् तृतीयलक्षणस्य पूर्वानुभूतेः संस्कारोपक्षीण- त्वेन स्मृत्यकरणतया तत्रातिव्याः संस्कारद्वाराकरणत्वेतु प्रत्यभि- ज्ञायामव्यानेः । नच पूर्वानुभवस्य नत्तास्मरणोपक्षीणत्वेन तवाहेतुत्वं विशेषणज्ञानकारणत्वानभ्युपगमेन तत्तास्मरणकल्पने मानाभावात् ।। म००-इदानीं विपयत्वस्य साक्षात्कारकारणतावच्छेदकत्वासंभवमभिप्रेत्याह (किंचेति)(नविषयत्वमिति)साक्षात्काररूपंयत्कार्यं तनिष्टकार्यतानिरूपिताविषय निष्ठायाकारणता तवच्छेदकं विषयत्वं नेत्यर्थःायत्राविषयत्वंतत्रप्रत्यक्षज्ञानजनकत्व- मितीयव्याप्तिनयुक्ताविषयत्वस्यानुमेयवयादीसत्वेप्यनुमेयवतयादेःस्वविषयकमत्य- क्षज्ञानाजनकत्वादित्यभिप्रेत्य नेतिप्रतिज्ञायांहेतुमाह(केवलति) ननु केवलविषयत्वस्य प्रत्यक्षकारणतावच्छेदकत्वासंभवेपि प्रत्यक्षज्ञानविषयत्वं प्रत्यक्षज्ञाननिष्टकार्य्यता- निरूपितविपयनिष्ठकारणतावच्छेदकमस्त्वित्याशंक्य नेति पूर्वोक्तप्रतिज्ञायामेवहेतु- माह ( प्रत्यक्षज्ञानविपयत्वस्यति)। ( तदपेक्षत्वेनेति ) प्रत्यक्षज्ञानापेजत्वेनैत्यर्थः । कार्योत्तरभाविधर्मस्य पूर्वभाविजनकतावच्छेदकताया अदृष्टत्यात्मत्यक्षज्ञानविषय- त्वस्य प्रत्यक्षज्ञानोत्तरभावित्वेन प्रत्यक्षज्ञानपूर्वभाविजनकतावच्छेदकत्वं न संभव- तीति भावः। नन्वेवमपि घटनिष्ठमयंघट इति ज्ञानविपयत्वं प्रत्यक्षघटज्ञाननिष्ठकार्य- तानिरूपितघटनिष्ठकारणतावच्छेदकं पटनिष्ठमयं पट इतिज्ञानविपयत्वं प्रत्यक्ष- पटज्ञाननिष्ठकार्यतानिरूपितपटनिष्ठकारणतावच्छेदकमित्येवं तत्तज्ज्ञानविषयत्वमेव कारणतावच्छेदकमस्त्वित्याशंक्य पूर्वोक्तदोपस्यैव सत्त्वान्मैवमित्याह ( नत्तदिति) ज्ञानकालमात्र-घटादिवोधसमयएव । वादिमते-नैयायिकादिमते । मतांतर- विशेषणज्ञाननिष्ठकारणतानभ्युपगंतमते । तत्र-जन्यज्ञाने ( अव्यापकत्वादिति ) ईश्वरज्ञानलक्षणसत्वेनाव्याप्तेरित्यर्थः । तत्र-स्मृती ( पूर्वानुभवस्य तत्रास्मरणा- पक्षीणत्वेनेति ) पूर्वानुभवस्यतहेशकालादिस्मरणोपक्षीणत्वेन । तत्र-प्रत्यभिज्ञायां, पूर्वानुभवस्यहेतुत्वनास्तीत्यर्थः (मानाभावादिति ) यदिविशिष्टबुद्धिप्रतिविदोषण- ज्ञानस्य कारणत्वं स्यात्तदा पूर्वानुभवस्य संस्कारद्वारातत्तास्मरणोपक्षीणत्वेनाहेतुत्व- माप स्यान्नैवमस्त्यतः संस्कारद्वारा पूर्वानुभवस्य प्रत्यभिज्ञांप्रति हेतुत्वाव्यासिस्त- दवस्थेतिभावः॥ मूक-प्रत्यक्षप्रमात्यवचैतन्यमेव ।। शिमा-अनुमित्यादेस्संनिहिताशे प्रत्यक्षत्वेन तवाव्याप्तेः । नच साक्षात्वं जाति: सिद्धांते वृत्तीनां ज्ञानत्वाभावात् । ज्ञानस्वरूपस्य ·(४२) वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- ब्रह्मण एकत्वेन तस्यैकव्यक्तिकत्वेन जातिवायोगात निश्रयत्वादिना सांकर्यप्रसंगाच्चानच निश्चयत्वं न जातिः, वैपरीत्यापत्तेःभूतत्वमनत्व वदुभयस्याप्यजातित्वापत्तेः । ततश्च प्रत्यक्षप्रमाणं दुनिरूपमित्याशं. क्याह (प्रत्यक्षेति) अयमर्थः, ज्ञानत्वमेव ज्ञानस्य प्रत्यक्षलक्षणं ज्ञानंच ब्रह्मव 'सत्यंज्ञानम्' इत्यादिश्रुतेः । इदं च लक्षणं जानस्य प्रत्यक्षत्व- व्यवहारप्रयोजकं तत्तद्विषयांशे ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वव्यवहारप्रयोजक चातुपदमेव स्फुटीभविष्यति । चैतन्यरूपमेव जानमवाधितघटादि वृत्यवच्छिन्नं घटादिप्रमेत्युच्यते । अत एव विशिष्टं चैतन्यं प्रति चक्षुरादेःकरणत्वाञ्चक्षुरादि भवति प्रत्यक्षप्रमाणमिति ॥ घट म०प्र०-(साक्षात्वंजातिरिति ) तथाच प्रत्यक्षत्वविशिष्टममाकरणं सत्य- क्षप्रमाणमित्यर्थः । नन्वपरीक्षज्ञानवृत्तिजातिरूपं साक्षात्त्वं किंवृत्तिनिष्ठं ब्रह्मनिष्ठं वा नाद्य इत्यभिप्रेत्य हेतुमाह (सिद्धांतइति ) नद्वितीय इत्यभिप्रेत्यहेतुमाह (ज्ञान- स्वरूपस्येति) तस्य-साक्षात्तस्य ( सांकर्यप्रसंगाचति ) निश्चयत्वात्यन्ता- भावयति संशये साक्षात्वमस्ति । साक्षात्वात्यन्ताभाववत्त्यनुमित्यादी निश्चय- त्वमस्ति । उभयंत्वयं इत्यादिज्ञानेपु वर्तते इति निश्चयत्वादिना सांकर्यप्रसंगाचेत्यर्थः । ननु संकररूपजातित्ववाधकेनैकधर्मनिष्ठजातित्वाभावबोधः क्रियने नतृभयधर्मनिष्ठजातित्वस्याभावबोधी जन्यते इत्यभिमायेणाशंक्य ता- निपेधयति (नति ) । (उभयस्यापीति ) अपिशब्दस्य निश्चयार्थकत्वेन साक्षा- त्वनिश्चयत्वरूपोभयधर्मस्यैव संकररूपदार्पणाजातित्वापादनान्नत्वकधर्मस्य संकर- णाजातित्वापादानं क्रियते इत्येवकारार्थः । कुतः इति चेत्तबाह ( वैपरीत्या- पत्तैरिति) निश्चयत्वस्य जातित्वे संकरी बाधको नतु साक्षात्वस्य जातित्व संकरो वाधक इत्यत्र विनिगमनाविरहेण साक्षात्त्वस्यैव जातित्वापत्तरित्यर्थः । यद्यपि कारणतावच्छेदकतया जातिसिद्धिस्वीकारेण क्रियात्वावच्छिन्नां क्रियां प्रति मूत्तत्वेन कारणत्वमिति कारणतावच्छेदकतया मूर्त्तत्वजातिः सिध्यतीति भूतत्य- मूर्तत्ववदितिदृष्टांतानुपपत्तिस्तथाप्यसतिवाधके कारणतावच्छेदकादीनां जाति- त्वाभ्युपगमेन संकररूपवाधकवशादुभयं न जातिरिति कस्यचिन्मत्ताभिमायण दृष्टान्तोपपत्तिरितिभावः। ( ज्ञानत्वमेवज्ञानस्पति) ज्ञाननिष्ठज्ञानत्वमेव प्रत्य- क्षलक्षणं जाननिष्ठप्रत्यक्षत्वव्यवहारप्रयोजकं ज्ञाननिष्ठमत्यक्षत्वप्रयोजकंचंत्यर्थः। प्रयोजकं व्यापकम् । तत्तद्विपयांशे-घटपटादिरूपविषय, ज्ञानस्स-घटादिज्ञानस्य, अनुपदमेव अग्रिमग्रंथेएव, अतएव-पृत्त्यपच्छिन्नर्चतन्यस्य अमात्वदिष ।

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिसामणिसहिता। (१५) मू०-“यत्साक्षादपरोक्षात्" इतिश्रुतेः।अपरोक्षादित्यस्यापरोक्षमि त्यर्थः । ननु चैतन्यमनादि तत्कथं चक्षुरादेस्तत्करणत्वेन प्रमाणत्वमिति । उच्यते । चैतन्यस्यानादित्वेपि तदभिव्यं जकान्तःकरणवृत्तिरिन्द्रियसनिकादिना जायते इतिवृत्ति- विशिष्टं चैतन्यमादिमदित्युच्यते ज्ञानावच्छेदकत्वाच वृत्तौ ज्ञानत्वोपचारः॥ शिमा-आत्मनः प्रत्यक्षत्वे प्रमाणमाह ( यत्साक्षादिति) ब्रह्मणः प्रमाणव्यापारद्वारकं प्रत्यक्षत्वं व्यावर्तयितुं श्रुतौ साक्षादिति विशे- पणम्. अपरोक्षप्रमाणांतरात्तस्योत्पत्तिज्ञत्योरभावादित्यत आह (अप- रोक्षादित्यस्येति ) चक्षुरादेः प्रमारूपं चैतन्यं प्रत्यकरणत्वादमामाण्यं किंवाघटादिप्रमारूपंप्रतिानाद्यः, चैतन्यस्यस्वप्रकाशत्वेन स्वात्मनिप्र- माणव्यापारानेपक्षतया तत्करणाभावस्येष्टत्वादित्याशयेन परिहरति (उच्यतेइति) द्वितीयंप्रत्याह (चैतन्यस्येति) चैतन्यस्यस्वरूपतीना- दित्वेनेन्द्रियाजन्यत्वेपि वृत्तिविशिष्टचैतन्यमिन्द्रियजन्यं तदेवघटादि- प्रत्यक्षप्रमेत्युच्यते इत्यन्वयाअत एव तस्येन्द्रियजन्यत्वेहेतुमाह (तद- भिव्यंजकेतितत्प्रतिबिंवग्राहीत्यर्थानतु वृत्तौज्ञानव्यवहारदर्शनात्स्व- रूपेणेन्द्रियजन्यत्वाञ्च सैवप्रत्यक्षप्रमा नवृत्तिविशिष्टंचतन्यमित्याशं. क्य 'सत्यं ज्ञानम्' इत्यादिश्रुत्या तस्यैव मुख्यज्ञानत्वावगमाता वृत्तेश्व जडान्तःकरणधर्मत्वेन जडत्वात् ज्ञानव्यवहारस्य च तत्र गौणत्वेना- प्युपपत्ति साज्ञानमित्याह (वृत्ताविति ) उपचारहेतुमाह (ज्ञानेति) म०म०-प्रमाणव्यापारद्वारक-विषयचक्षुरादिप्रमाणसन्निकर्परूपव्यापाग्द्वारकं, अपरोक्षप्रमाणांतरात्-अपरोक्षमनोरूपप्रमाणांतरात्, तस्य-ब्रह्मणः, दित्यस्याग्रे पंचम्यनुपपत्तिरितिशेषः । परममूले ( यत्साक्षादिति ) यत्पर- मात्मतत्वं ब्रह्मवृहत्तमसाक्षात् प्रमाणं विनवापरोक्षादपरोक्ष, नतू घटादिबत्तिव्या- प्यत्वेनेत्यर्थः । अत एव अन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य घटादिप्रत्यक्षप- मारूपत्त्वादेव, तस्य-चैतन्यस्य, सैव-वृत्तिरेव, इत्याशंक्यनसाज्ञानमित्या- हेत्यन्वयः । ज्ञानशब्दस्य प्रवृत्चिनिमित्तयज्ज्ञानत्वं तस्याभावरूपहेतुंवृत्तापभिमेत्य नसाज्ञानमितिमतिज्ञायां हेतुमाह ( सत्यमित्यादिना)। (तस्यैवेति ) चैतन्यस्यै- वेत्यर्थः एषकारल्यावयवृत्तिनिष्ठज्ञानत्वाभावेहेतुमाह (वृत्तेश्चेति ) वृत्तेस्त्वित्यर्थः । अमावा- ·, (१४) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- नन्वेवं वृत्ती ज्ञानव्यवहारः कथमित्यत आह (ज्ञानेति ) तत्र-वृत्तौ. गौणत्वेनापि- जानावच्छेदकत्वेनापि, वृत्तीज्ञानपदस्यलाक्षणिकन्वेनापीतिवा । यद्वा ननु वृत्ती ज्ञामव्यवहारसत्वान्नसाजानमिति त्वयाकथमुच्यते इत्याशंक्योक्तप्रतिज्ञामुपपाद- यति (नानेति ) ननु वृत्तीज्ञानव्यवहारोमुख्य एष किनस्यादित्यास्य मैव- मित्यभिप्रेत्यहेतुमाह ( वृत्तश्चति ) नन्वैवं कापिज्ञानव्यवहारो मुख्यो न स्या- दित्याशंक्य मैवमित्यभिप्रेत्यहेतुमाह ( तस्यैवति ) ननु ब्रह्मणो मुख्यज्ञानत्वे प्रमा- णामाव इत्याशंक्य ब्रह्मणोज्ञानत्वसत्तेप्रमाणमाह सत्यमिति ॥ मू-तदुक्तं विवरणे-अन्तःकरणवृत्तौ ज्ञानत्वोपचारादितिाननु- निरवयवस्यान्तःकरणस्य परिणात्मिका वृत्तिः कथम् । इत्यम्-नतावदन्तःकरणं निरवयवं सादिव्यत्वेन सावयव त्त्वात् । सादित्वंच "तन्मनोऽसृजत"इत्यादिश्रुतेः ॥ शि०म० नचायमपसिद्धान्त इत्याह ( तदुक्तमिति ) नन्वात्मभिन्न- मेव ज्ञानं तच्चेन्द्रियजन्यत्वात्प्रत्यक्ष नान्त:करणवृत्तिविशिष्टं चैतन्य अन्तःकरणपरिणामात्मिकायावृत्तरेवानुपपत्तेःनिवाहिअन्तःकरणं न परि णामि निरक्यवत्वादाकाशवत निरवयवत्वंच । सुखाद्युपलब्धिः करण- जन्या इन्द्रियजन्यावा कार्यत्वात प्रत्यक्षज्ञानत्वाद्वा घटतज्ज्ञानव- दिति धर्मियाहकानुमानाल्लाघवानुगृहीतात्सिध्यतीति । नहत्वसिद्धि रितिनैयायिकाशकन्ते (नन्विति) कथमित्याक्षेप।अन्ताकरणंपरिणामि सावयवत्वात्मृदित्यनुमानेन बाधादपरिणामित्वानुमान न युक्त- मित्याह (इत्थमिति ) ननु धर्मिग्राहकानुमानान्मनसोनिग्वयवत्व- सिद्धरसिद्धिरित्याशंक्याह (नतावदिति ) अयमाशयः-नतावदुक्ता- नुमानातत्सिद्भिः शरीरमाणसंयोगादिद्वारा तत्करणशरीरादिकमा- दायार्थान्तराता नापि द्वितीयानुमानादिन्द्रियत्वेन तसिद्धिः मनस इन्द्रियत्वस्य निराकरिप्यमाणत्वालाकिंचनान्त:करणं निरवयवंसादि- द्रव्यत्वाद् घटवदित्यनुमानान्निरवयवत्वासिद्धिरित्याह (सादिव्य- वननिरूपादोव्यभिचारवारणाय द्रव्यपदंगगनादौतद्वारणाय सादीति तरमतेप्यतुमानम्यैव मनसि प्रमाणत्वेनानुसरणीयतया तेनचलाघ- वादनादित्वेनैवसिद्धर्विशेषणासिद्रो हेतुरित्याशंक्य मन्मते मन- स्सिन्द्रौ तत्सादित्वेच श्रुतिरेवभगवती प्रमाणमित्याह (सादित्वचेति) अवगम्यते इतिशेषः । तथाच "तब्रह्ममनः असृजन" इतिश्रुतेरवगम्यन इतिजातम् ॥

·पारच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (४५) म०प्र०-( लाघवानुगृहीतादिति ) मनसः सावयवत्वस्वीकारे तस्यानंतावयव. प्रागभावादिकल्पनेन गौवं स्थादतो लाघवसहकृतानुमानादेव निरवयवत्यादिधर्म- सिद्धिरित्यर्थः(नहेत्वसिद्धिरिति)निरवयवत्वरूपहेतोः पक्षावृत्चित्वरूपस्वरूपासिद्धिना- स्तीत्यर्थः । धर्मिग्राहकानुमानात् सुखाद्युपलब्धिः करणजन्या कार्यत्वात्पटादिव- दित्यादिधर्मिग्राहकानुमानात् असिद्धिः-अन्तःकरण परिणामिसावयवत्वादित्यनुमान मावयवत्वरूपहेतोःपक्षावृत्तित्वरूपासिद्धिः, उक्तानुमानात-लाघवानुगृहीतात्सुखा ग्रुपलब्धिः करणजन्याकार्यत्वात् घटवदित्युक्तानुमानात्, तत्सिद्धिः-धमिसिद्धिदा गनिः रवयवत्यसिद्धिः (तत्करणेति) मुखाद्युपलब्धिकरणेत्यर्थः । अर्थातरात्-तवा- नभीष्टमनोऽतिरिक्तार्थसिद्धः. द्वितीयानुमानात्-मुखाधुपलब्धिरिन्द्रियजन्या प्रत्य- क्षजानत्वादितिहिनीयानुमानात् । निरवयवत्वासिद्धिः-निखयवत्वरूपहेतोरन्तःकर- णस्यपक्षावृत्तित्वरूपस्वरूपासिद्धिः ( तद्वारणायेति ) व्यभिचारवारणायेत्यर्थः । नैयायिकमत व्यभिचारवारणमिदं स्वमंतगगनादेः सावयवत्वस्यांगीकृतत्वेन व्यमि- चाराभावात् । नच यदिस्वमते आकाशस्य निरवयवत्वं नष्टं चेत्तर्हि 'तस्मानिरंशं सद्यथावियत्' इतिविद्यारण्योक्तिः कथंसंगच्छेततिवाच्यम्, तयापि परमताभिप्रा- येणाकाशनिष्ठनिग्वयवत्वबोधनादिति । तवमत-वेदांतिनस्तवसिद्धांत (तेनचेति) अव्ययानामनेकार्थकत्वेनच शब्दस्यावधारणार्थकत्वेनोक्तानुमानेनैवेत्यर्थः । विशेप- णामिद्धः-सादित्वरूपविशंपणासिद्धस्वरूपासिद्धः ॥ मू०-वृत्तिरूपज्ञानस्य मनोधर्मत्वेच"कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धा श्रद्धा धृतिरधृति रित्येतत्सर्वम्मनएव" इतिश्रु तिर्मानम् । धीशब्देन वृत्तिरूपज्ञानाभिधानम् । अत एव कामादेरपि मनोधर्मत्वम् । ननु कामादेरन्तःकरणधर्मत्वेऽह मिच्छाम्यहंजानाम्यहंविभेमीत्यायनुभव आत्मधर्मत्त्वमवगा हमानः कथमुपपद्यते॥ शिम्म०-नतुनान्तःकरणस्य सावयवत्वेन परिणामित्वं अंत्यावय- विनि घटादी व्यभिचारात । नचतद्भिन्नत्वविशेषितं तत्परिणामेहेतुः अन्तःकरणस्यांत्यावयविभिन्नत्वे प्रमाणाभावात्सादिद्रव्यत्वस्य घटा- द्रौव्यभिचारेण तत्राप्रमाणत्वादित्यस्वरसादाह (वृत्तिसपनानस्येति) धीशब्दस्य ज्ञानशब्दपायत्वमजानानंप्रत्याह (धीशब्देनेति ) ननु ज्ञानं नान्तःकरणोपादानकं मानसप्रत्यक्षत्वात कामनादिवतानच श्रुति- ·चंदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- विरोधः मनोजन्यपरतयापि तदुपपत्तरित्याशंक्य मृद्घटइत्यादिवत सामानाधिकरण्यश्रुतिरुपादानपरेवातण्व दृष्टान्तः साध्यधिकल इत्याह (अतरवति) उक्तश्रुतेरवेत्यर्थः। ननु न जानेच्छादेर्मनोधर्मत्वम- हंजानाम्यहमिच्छामीत्यात्मधर्मत्वावगाहिप्रत्यक्षानुभवविरोधात का मादिश्रुतिश्च लांगलं जीवनमितिवत हेतावपचरितार्थत्याशंकते नन्विति ॥ . म०प्र० तन्दिन्नत्वविशेषितंतत्-अंत्यावयविभिन्नत्वविशेषणविशिष्टं सार- यवत्व, परिणामे-अन्तःकरणस्योपादानसमसत्ताकवृत्त्यात्मककार्यवत्वे । नन्वन्तः करणमंत्यापयविभिन्नं सादिव्यत्वाकपालादिवदित्यनुमानादत्यावयविभिन्नत्व- सिद्धिरित्याशंक्याह (सादिद्रव्यत्वस्येति) तत्र-मनसोऽन्त्यावयविभिन्नत्वे । परममृले ( कामइति ) कामः स्यादिविषयसंबंधामिलापः, संकल्प:-दुष्टेष्वपिविषयष्व- शोभनत्यादर्शनेन शोभनाध्यासः, विचिकित्सा-संशयज्ञानम् । श्रद्धा-अधार्थेषु, कर्मसु देवतादिषु चास्तिक्यबुद्धिः, अश्रद्धा-उक्तेपुतद्विपरीतबुद्धिः, धृति- धारणं देहाद्यवसादनेसत्युत्भने, अधृतिः-तद्विपर्ययः-दी:-अकार्यप्रवृ- स्यारंभप्रतिबंधिका लोकलज्जा, धीः-घटाद्याकारावृत्तिः, भीः-भयमित्यर्थः । श्रुति विरोधः-मनएवेतिश्रुतिविरोधः, (मनोजन्यपरतयापीति ) मनएवेत्यस्याः श्रुतेर्मनी जन्यमवेत्यर्थकतयापीत्यर्थः । सामानाधिकरण्यश्रुतिः इत्येतत्सर्वमन इतिसामा नाधिकरण्यश्रुतिः, उपादानपैरव--मनसउपादानत्वाभिप्रायिका, अत एव-काम- नादीनां मनउपादानकत्वादेव, दृष्टांतः कामनादिवदितिदृष्टान्तः । नन्वेवं कामा- दिश्रुतेः कागतिरित्यत आह (कामादीति) हेतावुपचरितार्था निमित्तकारणरू- पहेत्वभिन्नायोऽमुख्यार्थस्तद्विपयायदा कामादिश्रुतिहंतीनिमित्तकारणबोधजनिका- सत्युपचरितार्थेनियोजना। शिमा-नचान्तःकरणधर्मस्य ज्ञानादेरात्मन्यध्यासः परस्परविरुद्ध धर्मवदन्तःकरणात्मनोरक्याध्यासाभावात्. धयॆक्याध्यासस्य धर्मा- ध्यासव्यापकत्वात् अहमित्यन्तःकरणाभेद आत्मन्यध्यस्यते इतिचन्न जायचैतन्यादिविरुद्धधर्मवत्त्वेन भेदावगमात् । भेदामहस्याध्यासहेतु- त्वात्ाकिंच नानवगतयोस्तयो दामहः केवलभेदाग्रहेण सुषुप्तावस्या- सादर्शनेन तस्याहेतृत्वात् नाप्यवगतयोरात्मान्तःकरणयोर्मेंदाग्रह- दध्यासः अनुमानेन 'तन्मनोसृजत' इत्यादिश्रुत्याच मनोऽवगमसमये तस्यात्मभिन्नत्वेनागवतेः । नच स्फटिकविवेकग्रहेपि लोहितः स्फटिक ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (४७) इतिलाहित्याध्यासदर्शनात्तद्वदन्तःकरणस्यैक्याध्यासाभावेप्यस्तुतद्ध- सध्यास इति वाच्यम् । तत्र कुसुमच्छायाग्रहणेन तद्धर्माध्यासोपपत्तेः मिधयंतरप्रतिबिवैक्याध्यासयोरन्यतरस्यैव धर्माध्यासव्यापक- त्वात् ॥ म०प्र०-नन्वात्मान्तःकरणधर्मिणोरक्याध्यासाभावेप्यन्तःकरणधर्मज्ञानादेरात्म न्यध्यासः स्यादित्यत आह (धम्यस्येति) यत्र धर्माध्यासस्तत्रधम्क्याध्यास रति धम्क्याध्यासस्य धर्माध्यासव्यापकत्वादित्यर्थः । तथाचात्मनि व्यापकधम्य- क्याध्यासाभावेन तदद्याप्यधर्माध्यासाभाव इतिभावः । अध्यस्यते-ज्ञायते । नन्वा- त्मान्तःकरणयोर्मेदावगमेपि तयोरक्याध्यासः स्यादित्यत आह (भेदाग्रहस्येति ) अनवगतयोरात्मान्तःकरणयोर्भदाग्रहोऽध्यासहेतुरुतापगतात्मान्तःकरणयोर्भदाग्रही- ध्यासहेतुः नाद्य इत्याह ( नानवगतयोरिति ) केवलभेदाग्रहेण केवलोऽज्ञातर्मिम- तियोगिको योभेदस्तस्याज्ञानेन तस्य-अज्ञातधर्मिप्रतियोगिकभेदाग्रहस्य न द्वितीय इत्याह ( नाप्यपगतयोरिति ) अध्यासः-अन्तःकरणधर्मज्ञानादीनामा- त्मन्यारोपः ( अनुमानेनेति) सुखाद्युपलब्धिः करणजन्या कार्यत्वात् घटज्ञाना दिवदित्यनुमाननेत्यर्थः । तत्-ब्रह्म संकल्पादिकार्यक्षममितिवा । अस्मिन्पक्षे तदिति मनोविशेषणं मनःसर्जनकर्तुब्रह्मणोऽध्याहारश्चेति बोध्यम् । तस्य- अन्तःकरणस्य, स्फटिकविवेकमहेपि-स्फटिकानुयोगिकजपाकुसमप्रतियोगिकोयो विवेको भेदस्तस्य ज्ञानेपि । तद्वदन्तःकरणस्य-आत्मसंबद्धान्तःकरणस्य । यद्वा- तद्वदित्यस्य स्फटिकेलीहित्याध्यासवदित्यर्थः। अस्मिन्पक्षे दृष्टांतोपपादनार्थ स्फटि- कार्यवेकग्रहपीत्यादि पंचम्यंतमिति । तत्र कुसुमच्छायग्रहणेन-स्फटिक कुसुम- प्रतिविग्रहणेन, तद्धर्माध्यासोपपनेः-कुसुमधमलौहित्याध्यासोपपत्तः । ननु धर्माभ्यासव्यापकस्य धम्यैक्याध्यासस्याभावात्कथंस्फटिके कुसुमधर्मलीहित्यादि- ज्ञानोपपत्तिरित्याशंक्योपपत्तिमेव हेतुनोपपादयति (धर्मिधयंतरपतिविवैक्याध्या- सोरिति ) धर्मिणोईयोर्यऐक्याध्यासो धय॑न्तरप्रतिबिंबस्यधर्मिणा सह यऐक्या- ध्यासश्च तयोरित्यर्थः॥ मू०-उच्यते॥ शि०म०-नचात्मामनःप्रतिबिंबग्राही नीरूपत्वात्. किंच नाहमित्य- ध्यास इदं रजतमितिवत् द्वैरूप्यावभासाभावात्, तस्मादध्यासव्या- पकाभावादात्मान्तःकरणयोर्नतादात्म्याध्यासः ततश्च सुतरांनतद्धर्मा- ध्यास इति परिहरति (उच्यतेइति) अयंभावः-नतावद्विवेकमहा- .

·[प्रत्यक्ष- वेदान्तपरिभापा। दध्यासाभावः आत्मान्तःकरणयांरागमातुमानादिना परोक्षविवे- काहेप्यपरोक्षविवेकमहाभावात । नापिद्वसप्यावभासाभावः अयः' पिण्ड अर्यावधिरितिद्वैमप्यावभासाभावपि अर्या दहतीति द्वमप्या- वभासवदयमात्माहंमन इतिद्वैरप्यानवभासेप्यहमुपलभे दुःखीत्यु- पलब्धृत्वदायित्वादिसंपणात्मान्तःकरणयामप्यावभासदर्शनादिति।। म०प्र०-ननु यथास्फटिकः कुमुमप्रतिनियग्राही तथारमापि मनः प्रतिविना- वस्तु तथाचात्मनि मनःप्रतिक्विक्याध्याससतन धर्माध्यासव्यापकमतिस्विक्या- ध्याससत्त्यादात्मनिज्ञानादिमनीधर्माध्यासोपपत्तिरित्यभिमायणागंक्य निराकरोति (नति)।(नाहमित्यध्यासइति)अहमित्यध्यासीनत्यन्वयः।हरूप्यावभासस्व धर्म्य- ध्यासव्यापकत्वमभिमेत्याहमित्यध्यासी नति प्रतिज्ञायां हेतुमाह (इदमिति)तस्मात- द्वरूप्यायभासाभावात्. ततश्च-द्विविधधर्माध्यासव्यापकामावादय, इति-इत्या- शंक्य, वियकग्रहात्-आत्मान्तःकरणयार्भेदज्ञानात, विवेकग्रहपि-मंदज्ञानपि, (अवापिंडइति ) ययायस्यायविदिरित्यकारकस्य वदित्वमकारकस्य वह्निप्रकार- कस्य वामानस्याभावेप्ययोदहतीत्याकारकमयसोऽयस्त्वेन भानं वह्नर्दहनक्रियाक- तृपेनभानमभ्युपेयते तथाऽयमात्माऽतिसन्निहितात्मस्वरूपोहं मनी भवामीत्याका- रकानुभवस्य मनस्त्वप्रकारकस्य मनःप्रकारकस्य वाऽभावप्यहमुपलभे दुःखी उपलं- भाश्रयोहं दुःखविशिष्ट इत्याकारकमात्मन उपलंभाश्रयत्वेनान्तःकरणस्य दु:खित्वेन भानं भवत्येवेत्यर्थः । अतएवशारीरकप्रथमसत्रभाष्यस्य रत्नप्रभाख्यायांीकायां कार्याध्यासेष्वहभितिप्रथमाध्यामः। नच रूप्यावभासाभावादहमितिनाध्यास इति वाच्यम् अयोदहतीतिवदहमुपलभ इतिग्दृश्यांशमानादित्युक्तम् । गुरुचरणास्तु यत्र पढ़यापस्थाप्यार्थयोरभेदव्यवहारस्तत्र पदयोपस्थाप्यांशद्धयभानं यत्रत्वेकपदी पस्थाप्यांशद्वयव्यवहारस्तत्रैकपदोपस्थाप्यांशद्वयभानमिति नियमसत्वेनाहमित्यत्रा- प्यन्तःकरणरूपारोपितांशस्य सदृपाधिष्ठानांशस्य च भानं संभवतीत्याहुः॥ मु०-अयः पिंडस्यदग्धृत्वाभावेपि दग्धृत्वाश्रयवह्नितादात्म्या ध्यासाद्यथायोदहतीतिव्यावहारस्तथा सुखाद्याकारपरिणाम्य न्तःकरणैक्याध्यासादहंसुखी अहंदुःखीत्यादिव्यवहारो जायते ॥ शिम-मन्वेवमप्याई मन इत्यभेदव्यवहाराभावान्नतादात्म्या: ध्यास इत्याशंक्याई दुःखी सुरवीत्यादिव्यवहारोप्ययोदहतीतिवत्ता.. दात्म्यव्यवहारत्वात्तादात्म्याध्यासपूर्वक एव अन्यथा तादात्म्यव्यव- हारानुपपत्तेरित्याह ( अयःपिंडस्येति) नन्वयःपिंडव्यतिरेकेण बढेर्द- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१९) हनक्रियाश्रयत्वबन्मनसआत्मव्यतिरेकेण दुःखाद्याश्रयत्वादर्शनाना- • ध्यासावकाश इतिचेत्, न, श्रुतिस्मृतिन्यायैरात्मान्तःकरणयो देन प्रसिद्धत्वात् । तथाहि आत्माज्ञानरूपः स्वयंप्रकाशः सर्वगतः "अवार्य 'पुरुषःस्वयंज्योतिराकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः इत्यादिश्रुतिसिद्धःअहं- कारभिन्नश्च सएवाधस्तात्स उपरिष्टादितिभूमाख्यब्रह्मणस्सर्वात्मत्व- मभिधायाऽथातोऽहंकारादेशइति अहंकारस्यापि सार्वात्म्यमुक्त्वा अथातआत्मादेश इत्यात्मनोऽहंकाराद्भेदेन निर्देशादहंकारस्तु जडा- ऽविद्योपादानत्वाजडः परप्रकाश्यः मध्यमपरिमाणः॥ म०प्र०-एवमपि-आत्मान्तःकरणयोरहमुपलभै दुःखीत्युपलब्धृत्वदुःखित्वादिरू पेण द्वैरूप्यावभासदर्शनेपि, नतादात्म्याध्यासः-आत्मान्तःकरणयोरक्याध्यासो न, अन्यथा-आत्मान्तःकरणयोरभेदाध्यासानंगीकारे, तादात्म्यव्यवहारानुपपत्तेः- अहंसुखीदुःखीत्यायेक्यविषयकशब्दात्मकव्यवहारासिद्धः अयापिण्डव्यतिरेक- णवतेः-महानसादाययापिण्डतादात्म्यामावविशिष्टवः, मनस आत्मव्यतिरंकण- आत्मप्रतियोगिकभेदविशिष्टस्य मनस आत्मतादात्म्याभावविशिष्टमनस इतियावत् । आत्मनोज्ञानादिरूपत्वे श्रुतिरूपं प्रमाणमाह ( अति ) स्वप्नावस्थायामित्यर्थः । अहंकारभिन्नश्च-अहंकारप्रतियोगिकभेदाश्रयश्चात्मा, (सएवेति ) भूमैवेत्यर्थः । "सएवाधस्तात्सउपरिष्टात्मपश्चात्सपुरस्तात्स दक्षिणतः सउत्तरतः सएवेदंसर्वम्" इति भूमवाक्यं भूमव्यतिरिक्तं किमपि वस्तुनास्तीतिप्रतिपादयद्यदिवा नमहिम्नीतिपूर्वमाति- ज्ञातार्थ हेतुत्वेनोक्तम् । यत्रनान्यत्पश्यतीत्यधिकरणाधिकर्तव्यनिर्दशात्सएपेति परो- क्षनिर्देशाच्च द्रष्टुर्जीवादन्यो भूमेतिशंकावारणाय भूमानमेवाहमात्मना निर्दिशति (अथातइति ) अथात इत्यव्ययसमुदायस्यानन्तर्यमर्थातथाच भृनानिर्देशानंतरम- हंकारादेशः । भूमैवाहमित्येवमाकारणादिश्यते इत्यहंकारादेदा इत्यर्थः । अहंकारस्या पि-अहंप्रत्ययविषयस्यजीवस्वापि, अविवकिभिदेहाहंकारादिमघाताप्यहमितिनिर्दि- श्यतेऽतस्तस्यात्मत्वशंकावारयितुमाह ( अथातइति ) भूम्नहिंमत्ययविपयस्वरूपेण निर्देशानंतरम् ।आत्मादेशः-आत्मनैवकेवलेन सत्स्वरूपेण शुद्धनादिश्यते इत्यात्मा- देश इत्ययमों भाष्यकारादिमार्गेण । मूलकारेण तु अथाताहकारादेश इत्यादिवा- क्यमहंकाररूपमनःपरम् । तस्य सर्वरूपत्वकथनमुपासनार्थमित्यभिप्रायेणाथातोहं कारादेश इतिशक्यमुक्तमित्यर्थः। मू०-नन्वन्तःकरणस्येन्द्रियतयातीन्द्रियत्वात्कथं प्रत्यक्षविपयतेति।। शिम०-"बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेनचैव ह्याराममात्रोह्यवरोपि दृष्टः"इति- + शिम०-“बुबै ·[प्रत्यक्ष- . चदान्तपरिभाषा श्रुतेः। तथा क्रियाश्रयो विद्यानिवर्त्यश्च विज्ञानं यज्ञं तनुते सधीः रव- प्राभूत्वेमं लोकमतुसंचरति ॥ यदा पञ्चैव लीयन्ते ज्ञानानि मनसासह । बुद्धिश्च नेते तत्र परमात्मानमभुते ॥ १॥ भिद्यते हदयग्रंथिः छिचंते सर्वसंशयाः। क्षीयते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टेपरावरे ॥२॥ इत्यादिवचन सिद्धः तथाहकारोहमिति व्यावृत्तः आत्माच सन्निति सर्व विषयातुवृत्तः तथाचात्माहंकाराद्भिद्यते अनुवृत्तत्वात्, यदनुवृत्तं तद्वचावृत्ताद्भिन्यथा कुसुमेभ्यःसूत्रमिति,ततश्च श्रुतिस्मृतिन्यायसिद्धी यमात्माहंकारयोर्मेंदः । नन्वेवमपि नाहंकारमिनस्यात्मनः अहंप्रत्यय विषयत्वं तस्यन्द्रियत्वेनातीन्द्रियत्वादिति चोदयति (नन्विति ) ॥ म०प्र०-बुद्धयपरपर्यायाहंकारस्य मध्यमपरिमाणकत्वे हेतुमाह (बुद्धगुणेनति ) सूक्ष्मत्वादिरूपेण बुद्धिवर्मेण अरायमात्र:-सूक्ष्मः, दृष्टः-ज्ञातः, आत्मगुणेन- स्वरूपभूतगुणेन,शुद्धत्वविभुत्वादिरूपेण,अवरा-नवरःश्रेष्ठो यस्मात्सतथा दृष्ट इत्यर्थः। क्रियाश्रयोविद्यानिवय॑श्चेत्यस्येत्यादिवचनसिद्ध इत्यनेनान्वयः । पचनान्येवाह (विज्ञानमित्यादिना ) विज्ञान-बुद्रयात्मकाहंकारः, यज्ञं-पैदिकंकर्म. तनुते- कगति. सधी:-धियाविशिष्टः, स्वमोभृत्वा-स्वमाकारणपरिणताधियोवभासक- त्वेन स्वभाकागेभूत्वाइमं लोकजागरितलक्षणं कार्यकरणसंघात्मकं, अनुसंचरति- प्राप्नोति । यदायम्मिन्विद्याकाले, ज्ञानानि-ज्ञानमाधनानीन्द्रियाणि, नेगते- नचेष्टते,लीयते इतियावत् । तत्र-तस्मिन् ज्ञानकाले (भिद्यतेइति ) तस्मिन्परब्रह्म णि । कथंभूत परब्रह्मणि परावर, परं-कारणंच तच्चावर-कार्यतत्परावरम् । यहा पर-हिरण्यगर्भादयोऽवरा-निकृष्टायस्मात्तत्परावरं तस्मिन, दृष्ट-साक्षात्कृत सति, हृदयग्रंथिः-अविद्याहंकारोवा, भिद्यते-नश्यति । सर्वसंशयाः-प्रमाणप्रमेय गोचरानिखिलसंशयाः, छिद्यते-नश्यनि । अस्य-विदुषः, कर्माणि-प्रारब्धव्यति- रिक्तकर्माणि क्षीयंते नश्यंतीत्ययः । अहमितिव्यावृत्तः-अहमितिवृत्तिप्रतिबिंबितचि द्विपयत्वात्परिच्छिन्नस्वरूपः सन्नितिसर्वविषयानुवृत्तः-घटा सन् पटः सन्नित्यादि- प्रत्ययविषयसर्वविषयसंवद्धस्वरूपः । एवमपि-आत्माहंकारयोर्मेटपि, अहंकार- मिश्रस्य--अहंकारविशिष्टस्य, अहंकारविशिष्टस्यात्मनाऽपरोक्षामत्ययविपयत्येषि शिष्टवृत्तिधर्मस्य विशेषणवृश्चित्वनियम इतिन्यावनाहंकारस्यापि प्रत्यक्षत्वं वक्तुं लया नहि शक्यते इत्याशयेन हेतुमाह (तस्यैति) अहंकारस्येत्यर्थः ॥

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । मू-उच्यते। नतावदन्तःकरणमिन्द्रियमित्यत्र मानमस्ति । मनः पष्ठानीन्द्रियाणीति भगवद्गीतावचनं प्रमाणमितिचेत्, न, अनिन्द्रियेणापि मनसा पट्त्वसंख्यापूरणाविरोधात् ।। शि०म०-इन्द्रियत्वे प्रमाणाभावेनातीन्द्रियत्वासिद्धेःप्रत्यक्षोहंकार इत्याह(उच्यते इति) अस्तीन्द्रियत्वे प्रमाणमिति चेत्किं मनस इन्द्रि- यत्वे श्रुतिःप्रमाणं उन स्मृतिः, अनुमानंवानाद्य तथाविधश्रुतेरनुपलं भादित्याह (नतावदिति) द्वितीयपक्षमुत्थापयति ( मनःपष्ठानी- ति )उक्तस्मृतेर्मनस इन्द्रियगतपटत्वसंख्या पूरकत्वे प्रमाणत्वान्नसात दिन्द्रियत्वे प्रमाणमित्याह (नेति) ननु इन्द्रियसंख्यापूरणेन मनसो पीन्द्रियत्वमतुमीयते इति तृतीयं पक्षमाशंक्याप्रयोजकत्वादनुमानं नयुक्तमित्याह ( अनिद्रियेणेति ) ॥ म०म०-(इन्द्रियत्वे प्रमाणाभाषेनेति) मनस इन्द्रियत्वे प्रमाणाभावेनेत्यर्थः। नचेंद्रियाणां मनश्चास्मीति वाक्यं मनसइंद्रियत्वे प्रमाणं स्यादिति वाच्यम् । 'नक्ष- त्राणामहंशशी'इति वाक्यस्य शशिनो नक्षत्रतायामप्रामाण्यवत् । 'इन्द्रियाणां मन- शास्मि" इतिवाक्यस्यापि मनस इंद्रियत्वेऽप्रमाणत्वादितिभावः । तथाविधश्रुतेः- मनस इंद्रियत्वबोधकश्रुतेः । द्वितीयपक्षं-मनस इंद्रियत्वे स्मृतिः प्रमाणमित्या- कारकपक्षम् । उक्तस्मृतेः-मनःपष्ठानीन्द्रियाणीतिस्मृतेः । सा-मनः पठानीन्द्रि- याणीतिस्मृतिः, तदिद्रियत्वे-मनस इंद्रियत्वे, इंद्रियसंख्यापूरणेन-मनस इंद्रियनिष्ठपदत्वसंख्यापूरकत्वेन, अनुमीयते-मनइंद्रियमिन्द्रियगतपटूत्वसंख्या- पूरकत्वादित्यनुमीयते (अप्रयोजकत्वादिति ) पक्षे साध्याभावेपि हेतुमत्त्वे बाधक- तीमत्वादिन्द्रियगतपढ़त्वसंख्यापूरकत्वरूपहेतोरिंट्रियत्वरूपसाध्यनिरूपितव्याप्ति- शून्यत्वादितियावतानच यदिमनसइंद्रियत्वं नस्यात्तर्हि मनसइंद्रियगतपट्त्वसंख्यापूर- कत्वमपि नस्यादिति विपक्षबाधकतर्कसत्त्वेन कथंविपक्षबाधकतोसत्वमितिवाच्यम्। मनसीन्द्रियत्वाभायेपि मनसइंद्रियनिष्ठपट्त्वसंख्यापूरकत्वाभ्युपगमेन यत्रंद्रियत्वा- भावस्तत्रेन्द्रियगतपट्त्वसंख्यापूरकत्वाभाव इतिव्यात्यसिद्धयोंविपक्षबाधकतर्कानु- दयादित्यर्थः॥ मू०-नहीन्द्रियगतसंख्यापूरणमिन्द्रियेणैवेति नियमः। "यजमानपं- चमा इडांभक्षयन्ति' इत्यत्र ऋत्विग्गतपंचत्वसंख्याया अन- विजापि यजमानेन पूरणदर्शनात् ॥ + ·वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- शिम-किंच मनः इंद्रियं इंद्रियगतषट्त्वसंख्यापूरकत्वादि- त्यनुमाने विशेषव्यात्तिर्मूलमुत सामान्यव्याप्तिर्वा, नाद्या दृष्टांताभा- वादित्याह (नहीति) नतु यद्यद्गतसंख्यापूरकं तत्तजातीयं यथापशो प्रतिप्रस्थातृषष्ठा ऋत्विज इत्यत्र ऋत्विग्गतसंख्यापूरकः प्रतिप्रस्थाता ऋत्विग्जातीय इति सामान्यव्यातिपक्षमाशंक्य निराकरांति ( यजमानेति )। ( अनृविजापति ) नतु यजमानस्य ब्राह्मणत्वेन ऋत्विक्साजात्यमस्तीति न व्यभिचार इतिचेत् न.यद्यत्पदावगतयद्गत- संख्यापूरकं तत्तत्पदार्थतावच्छेदकेन रूपेण तजातीयमिति व्याप्तर्वि- वक्षितत्वात् ॥ म० प्र०-अनुमाने-अनुमानरूपवाक्यऽनुमिती वा, विशेपव्याप्तिः-यत्रे- न्द्रियनिष्ठषत्वसंख्यापूरकत्वं तत्रंद्रियत्वमितिविठोपव्याप्तिः. ( दृष्टान्ताभावादिति ) पक्षीभूतमनस एवेन्द्रियनिष्ठपट्त्वसंरव्यापूरकत्वेन दृष्टांताभावादित्यर्थः । नच चक्षु- रादिदृष्टांतोस्त्वितिवाच्यम् , चक्षुःपष्ठानीन्द्रियाणीत्यादि प्रमाणभृतवचनाभावेन चक्षुरादेरदृष्टान्तत्वात् । नच मन इंद्रियमिद्रियनिष्ठपदत्वसंख्यापूरकत्वाद्यन्नैवं तन्नै वमात्मवदिति व्यतिरेकिदृष्टांतीस्त्वितिवाच्यम् , व्यतिरेकव्याप्तः साध्याभावै साथ- नाभावनिरूपितव्याप्तिज्ञानस्य साधनेन साध्यानुमितावनुपयोगादिति परममूलवा- क्यन खंडितत्वादिति । (यघटतेति ) यत्-यादृशंवस्तु, यद्गतसंख्यापूरकं यादृश- वस्तुनिष्ठमंग्ख्यापूरकं, तत्-तादृशंवस्तु, तजातीयम्-तादृशवस्तुनिष्ठधर्मवत्, पशी-पशुयागे, प्रतिप्रस्थातृपष्ठाः--पतिप्रस्थाता प्रतिप्रस्थातृसंज्ञकः ऋत्विक पष्टः-पढ़त्वसंख्यापरको येषु ऋविपद्वाच्येषु ते तथेत्यर्थः । नव्यभिचार:- यजमाने व्यभिचाराभावः ( यद्यपदावगतयद्गतति ) यत्प्रकृतप्रतिप्रस्थातृसंहक वस्तु, यत्पदावगतयदतसंख्यापूरक-ऋकपटावगतऋत्विग निष्टसंख्यापूरकं, तत- प्रतिग्रस्थातृसंज्ञकंवस्तु, तत्पदार्थतावच्छेदकन-ऋत्विकपदार्थतावच्छेदकेन रूपेण, ऋत्त्विक्त्यधर्मेण तज्जातीयं-ऋत्विक्सजातीयमित्यर्थः ॥ मू-'वेदानध्यापयामास महाभारतपंचमान्'इत्यादौवेदगतपंचत्व संख्याया अवेदेनापि भारतेन पूरणदर्शनात् । 'इंद्रियेभ्यः प राह्यर्थी अर्थेभ्यश्चपरंमनः' ।। शि०म०-ब्राह्मणत्वस्य चापदार्थतावच्छेदकत्वात । नचावकात्विक- पदाश्रवणाझाह्मणपदाध्याहारेणाप्यन्वयसंभगत ब्राह्मणवं पदार्थता- वच्छेदकमिति वाच्यम् । चत्वार ऋत्विज इत्यत्विक्पदस्य श्रुतत्वेन ·. परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (५३) तस्यैवानुषंगाह्राह्मणपदाध्याहारे नियमाभावाच्च । नन्वर्थाध्याहा: रवादिमते यजमानपंचमा इडांभक्षयंतीत्यत्र यजमानेहतारेवाभावा- नव्यभिचार इत्याशंक्याऽसंदिग्धव्यभिचारमाह (बेदानिति) नहि पौरुषेये पुराणत्वेन प्रसिद्ध भारते वेदत्वशंकापीति भावः । ननु मन इन्द्रियं तत्वेवाधकाभावाच्चक्षुर्वदित्यतुमानं मानमित्याशंक्यहेत्व- सिद्धया दूषयति (इन्द्रियेभ्यइति) यद्यप्यर्थेभ्यः परं मन इत्यर्था- द्भिनं मनोधगतं तथापि चकारादिन्द्रियभेदसिद्धिः ॥ मं० प्र०-ननु यद्यत्पदावगतयद्गतसंख्यापूरकं तत्तत्पदार्थतावच्छेदकरूपेण तज्जातीयमितिव्यालेषिवक्षितत्वेपि यजमाने ब्राह्मणत्वेन ऋत्विक्साजात्याद्य- जमानेव्यभिचाराभावोस्त्येवेत्यापातत आशंक्याह ( ब्राह्मणत्वस्यचेति ) अत्र च- कारस्य पंचम्यंतेनान्वयः । तथाचप्रतिप्रस्थातरि मनुष्यत्वादिना ऋत्विक्साजा- त्यवारणाय यद्यद्गतसंख्यापूरकं तत्तज्जातीयमितिव्याप्तिस्थाने यद्यत्पदावगत- यद्गतेत्यादिवाक्यबोधितव्याप्तेस्तवापि विवक्षितत्वेन यजमानपंचमा इडांभक्षयंती- त्यत्र यजमानस्य ऋत्विक्पदार्थतावच्छेदकऋत्विक्त्वाभावाद्यजमानेव्यभिचार- स्तदवस्थ इतिभावः । अत्र-यजमानपंचमा इडांभक्षयंतीत्यस्मिन्वाक्य, अन्व- यसंभवात-यजमानपंचमा इत्यस्य ब्राह्मणपदार्थेनान्वयसंभवात्। उक्तान्वयव्याप्तेः संभवादितिवा । यजमाने-तत्पदार्थतावच्छेदकधर्मण तज्जातीयस्वरूपसाध्यशू- न्येयजमान, हेतोरेव-यत्पदावगतयद्गतसंख्यापूरकत्वरूपहेतोरेव । परममूले (पूरणदर्शनादिति ) यद्यत्पदायगतयद्गतेत्यादिव्याप्तेर्विवक्षितत्वेन न मनस इन्द्रिय- त्वसिद्धिरितिभावः । (पुराणत्वेन प्रसिद्धेइति) यद्यपि लोकेभारतस्येतिहासत्वेन प्रसिद्धिर्नपुराणेन तथापि ॥ सर्गश्चप्रतिसर्गश्चवंशोमवंतराणिच ॥ वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पंचलक्षणम् ॥ इतिपुराणलक्षणस्य भारते सत्याभारतस्य पुराणत्वेनापि प्रसिद्धिरितिभावः । यस्य यदृपत्वे वाधकामावस्तस्य तद्रूपत्वमिति व्याप्तिमभित्यहेतुमाह (तत्त्वेवा- धकाभावादिति ) मनस इन्द्रियत्वेवाधकाभावादित्यर्थः । मानम्-मनसइन्द्रियत्वे प्रमाणं, हेत्वसिद्धया-तत्त्वेबाधकामावादितिहेतोः पक्षावृत्तित्वरूपस्वरूपासिया, दूपयतीत्यतः पूर्वमनुमानमितिशेपः । अर्थात्-अर्थेभ्यः ( मनोवगतमिति ) अस्याग्रेनत्विन्द्रियेभ्यो भिन्नं मनोवगतमितिशेपः । चकारात्-अर्थेभ्यश्चेत्यत्रच- कारात् (इन्द्रियभेदसिद्धिरिति ) चकारस्येन्द्रियसमुच्चायकत्वेनार्थन्द्रियेभ्योमनःपरं भिन्नमुत्कृष्टंचेत्यर्थकरणेन मनोनिष्ठेन्द्रियप्रतियोगिकभेदनिश्चय इत्यर्थः ।।

·[प्रत्यक्ष- वेदान्तपरिभाषा। मू०--इत्यादि श्रुत्यामनसोऽनिन्द्रियत्वावगमाञ्च । नचैवं मनमोऽनि न्द्रियत्वे सुखादिप्रत्यक्षस्य साक्षात्कारत्नस्यादिन्द्रियाजन्य त्वादिति वाच्यम् । नहीन्द्रियजन्यत्वेन ज्ञानस्य साक्षात्त्वमनु- मित्यादेरपि मनोजन्यतया साक्षात्त्वापत्तेः । ईश्वरज्ञानस्या निन्द्रियजन्यस्य साक्षात्त्वानापत्तेश्च ॥ शिम-'एतस्माजायते प्राणो मनस्सवेन्द्रियाणिच' इत्यादिश्रु- तिरादिपदग्राह्या। चकारी मिन्नक्रमः सचश्रुत्येत्यनेन संबध्यते । तथाच श्रुत्या विविधोऽयमहंकारोमहत्तत्वाद्धि जायते ।। "इन्द्रियाणांततःसृष्टिगुणद्वारामहामुने" । इत्यादिपुराणवचनैर्मनसोनिन्द्रियत्वावगमादित्यर्थः । नतु सुखायु- पलब्धिरिन्द्रियजन्या प्रत्यक्षवादूपादिप्रत्यक्षवदित्यनुमानं मनस इन्द्रियत्वे प्रमाणं. अन्यथा सुखादिज्ञानस्य साक्षात्वं न स्यादित्या- शंक्य निराकरोति ( नचैवमिति ) किमिन्द्रियजन्यत्वे प्रत्यक्षत्वमा हेतुरुत प्रत्यक्षज्ञानत्वं आये घटादौ व्यभिचार इत्यभिप्रेत्य द्वितीये हेतोरप्रयोजकत्वमाह(नहीति)। (अनुमित्यादेरिति)तवमतइति शेषः। नन्विन्द्रियत्वेन तजन्यत्वमेवसाक्षात्वायोजकं अनुमित्यादिश्च मन:- स्त्वेन तजन्यत्वानातिप्रसंग इत्यत आह ( ईश्वरज्ञानस्येति) म० प्र०-चकार:-अवगमाचत्यत्रयकारः भिन्नक्रमः-स्वस्थानभिन्न- स्थानकः । सच-वकारश्च तथाचत्यस्येत्यर्थ इत्यनेनान्वयः । गुणद्वारा विविधः सत्त्वादिगुणैः साविकराजसतामसात्मकः । नच सांख्यशास्त्र मनसइन्द्रियेपु परिग- जनसत्त्वात्कथमेतद्वाक्यान्मनमोऽनिन्ट्रियत्वसिद्धिरिति वाच्यम्। यस्य पुराणस्येदंवा- क्यमस्ति तस्मिन्पुराणेऽहंकारपदेन मनसांग्रहणेनेन्द्रियेषु मनसोऽपरिगणनादिति । प्रत्यक्षत्वात्-अपराशज्ञानत्यात् । अन्यथा-मनसइन्द्रियत्वानंगीकारे । परममूले (एवमिति ) श्रुत्यादिभिरित्यर्थः । प्रत्यक्षत्वमा अपरोक्षत्वमेव,हेतुः ज्ञापकम् । ( अप्रयोजकत्वमाहेति ) ईश्वरज्ञानेइन्द्रियजन्यत्वाभावपि प्रत्यक्षत्वस्य सत्त्वेन प्रत्यक्षत्वनेन्द्रियजन्यत्वव्याप्यमित्यप्रयोजकत्वमभिप्रेत्याहेत्यर्थः । नच यदि सुखादिज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वं न स्यात्तर्हिसुखादिज्ञानस्यापरोक्षज्ञानत्वमपि न स्यादित्यनुकूलतकसत्त्वेन कथं हेतोरप्रयोजकत्वकयनमिति वाच्यम्, यज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वाभावेप्यपरोक्षज्ञानत्वस्य सवेन व्यतिरेकव्यात्यसिद्धया ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । तानुदयादिति । परममूले ( नहीति ) हियस्मादिन्द्रियजन्यत्वव्याप्यंज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वं न भवति तस्मादिन्द्रियाजन्यत्वेन सुखादिनाने प्रत्यक्षत्वं नापादनी- यमित्यर्थः । यदा हि-यस्मात् ज्ञानस्यीन्द्रयजन्यत्वभिन्नं माक्षात्त्वं न भवति तस्मा दिन्द्रियाजन्यत्वेन सुखादिज्ञानेऽप्रत्यक्षत्वं नापादनीयमित्यर्थः । इन्द्रियजन्यत्वस्य ज्ञाननिष्ठप्रत्यक्षत्वव्यापकत्वे ज्ञानगतेन्द्रियजन्यत्वामिन्नप्रत्यक्षत्वाभ्युपगमेवा किंवा- धकमित्याशंक्य नेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह परममूले (अनुमित्यादेरिति) इन्द्रिय त्वेनतजन्यत्वं-इन्द्रियत्वावच्छिन्नेन्द्रियनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यत्वम् । तज्ज- न्यत्वात्-मनोजन्यत्वात्, नातिप्रसंग:--अनिष्टापादानं न संभवति ॥ मू-सिद्धान्ते प्रत्यक्षत्वप्रयोजकंकिमितिचेत् ॥ शि०म०-ननूक्तं ज्ञानस्य प्रत्यक्षलक्षणं ज्ञानत्वं न,प्रत्यक्षप्रमाणलक्ष णोपयोगिचक्षुरादेश्चैतन्यरूपप्रत्यक्षप्रमाकरणत्वाभावात् । वृत्तिविशि- प्टचैतन्यरूपप्रमाकरणत्वस्य प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणत्वे सति व्याप्तिज्ञाना- देरप्यबाधितवयादिवृत्तिविशिष्टचैतन्यरूपप्रमाकरणत्वेन प्रत्यक्षम- माणत्वापत्तेगनचान्यज्ज्ञानस्य तत्तद्विपयांशे प्रत्यक्षत्वव्यवहारप्रयो- जकमस्ति, इन्द्रियजन्यत्वादेस्त्वयैवनिराकृतत्वात् । विषयावच्छिन्नचे- तन्याभिन्नत्वस्य च प्रत्यक्षविषयाव्यापकत्वेन प्रत्यक्षत्वमात्रप्रयो- जकत्वाभावादित्याशयेनाक्षिपति ( सिद्धांतइति ) नतावज्ज्ञानगतं प्रत्यक्षलक्षणं विषयव्यावृत्तत्वान्नप्रत्यक्षत्वव्यवहारप्रयोजकमित्याक्षेपः, सर्वमतेप्युभयसाधारणस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य वक्तुमशक्यत्वेन तद्वया. वृत्तरदोषत्वात् ॥ म०प्र० ( ज्ञानस्येति) ज्ञाननिष्ठं ज्ञानत्वं चित्त्वं तदभिन्नं यत्प्रत्यक्षलक्षणमुक्तं तत्मत्यक्षप्रमाणलक्षणोपयोगि न भवति । यद्वा चेतनापरपायज्ञानाभिन्नं यत्प्र- त्यक्षं तस्य लक्षणमसाधारणोधर्मों ज्ञानत्वं चित्वमुक्तं तत्प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणज्ञानो- पयोगि न भवतीत्यर्थः। तस्य प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणोपयोगित्वाभावेहेतुमाह(चक्षुरादे- रित ) अन्यत्-चित्वादन्यत् (ज्ञानस्येति ) ज्ञाननिष्ठस्तत्तद्विषयामिन्नांशनिरूपि- तोयः प्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारस्तव्याप्यंतद्व्यापकंचेत्यर्थः । ननु प्रमाणचैतन्यस्य विषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वं प्रत्यक्षत्वस्य प्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारस्य च व्याप्यं व्यापकंचास्त्वित्याशंक्य मैवमित्यभिमेत्यहेतुमाह (विपयेति) इतः पूर्व प्रमाणचै- तन्यस्यैतिशेपः । प्रत्यक्षविपयाव्यापकत्वेन-प्रत्यक्षीयोघटादिविषयस्तदवृत्तित्वेना (प्रत्यक्षत्वमात्रेति ) ज्ञानघटादिविपयेत्येतदुभयवृत्तिप्रत्यक्षत्वस्य मत्यक्षत्वमकार- ·(५६) वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- कव्यवहारत्वावच्छिन्ननिखिलव्यपहारस्य च प्रयोजकत्यामावादित्यर्थः आक्षिपति- पूर्वपक्षं करोति. प्रश्नं करोतीति यावत् । परममूले ( प्रत्यक्षत्वप्रयोजकमिति ) प्रत्य- क्षत्वप्रत्यक्षत्यप्रकारकव्यवहारव्याप्यंतचापकंचेत्यर्थः । (नतावदिति) नतावदित्या- क्षेप इत्यन्वयः । तथाच विपयव्यावृसत्वात्-चित्त्वस्य घटादिविपयेष्ववर्तमानत्वात्. चित्त्वरूपं ज्ञानगतं-ज्ञाननिष्ठं यत्प्रत्यक्षलक्षणं तज्ज्ञानविपयगतप्रत्यक्षत्वप्रकारकव्य- बहारप्रयोजक न भवतीत्याक्षेपः-प्रश्नस्तावन्न संभवतीत्यर्थः । उभयसाधारणस्य- घटादिज्ञानतद्विपयोभयवर्त्तमानस्य,प्रत्यक्षलक्षणस्य-प्रत्यक्षत्वप्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यव- हारप्रयोजकस्य तद्वयावृत्तः-ज्ञानगतप्रत्यक्षलक्षणस्य प्रत्यक्षघटादिविपयेश्वसत्त्वस्य ।। मू०--किं ज्ञानगतस्य प्रत्यक्षत्वस्य प्रयोजकं पृच्छसि किंवा विपय गतस्य । आये प्रमाणचैतन्यस्य विपयावच्छिन्नचै तन्याभेद इतिब्रूमः।तथाहि त्रिविधं चैतन्यम्-विपयचैतन्यं प्रमाणचैतन्यं प्रमातृचैतन्यं चेति । तत्र घटाद्यवच्छिन्नचै- तन्यं विपयचैतन्यम् ॥ शि०म०-आक्षेप्या ज्ञानगतं विषयगतं वाऽनुमितितद्विषयादावति- व्याप्तत्वानप्रत्यक्षलक्षणमित्येवाक्षेप्तव्यं, यद्येवमाक्षिपसि तदा ज्ञान- विषयगतयोः प्रत्यक्षलक्षणयोरनतिप्रसक्योर्निरुच्यमानत्वान्नायमा. क्षेपो युक्त इत्याह (ज्ञानगतस्येत्यादिना)। (आद्यइति) ज्ञानगततत्त- द्विषयप्रत्यक्षत्वप्रयोजकस्यैव प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणोपयोगित्वेन प्रधान- त्वाद्विषयप्रत्यक्षलक्षणस्य च विषये प्रत्यक्षत्वव्यवहारस्य प्रयोजकां- तरेणैवोपपत्तेस्तस्यालक्ष्यत्वमित्येतल्लक्षणाव्याप्तिनिरासार्थत्वात्मधर्म तन्निरूपणमिति ध्येयमानन्वद्वितीयचैतन्यस्य कुतः प्रमाणता कुतोवा प्रमाणस्य सतस्तस्य विषयचैतन्याभेद इत्याशंक्य प्रथम द्वितीये ब्रह्म- ण्योपाधिक प्रमाणप्रमेयादिभेदमुपपादयति (तथाहीति ) ॥ म०५०-आक्षेप्ना--प्रश्नकर्ता । ( ज्ञानगतमिति ) ज्ञानगतंचित्त्वं लक्षणं-ज्ञाननिष्ठप्रत्यक्षत्वस्य ज्ञाननिष्ठप्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारस्य च व्याप्यं व्यापकंच न संभवतीत्यथः । ( विषयगतवेति ) विषयनिष्ठचैतन्याश्रितत्वं न प्रत्यक्षलक्षणं विषयनिष्ठप्रत्यक्षत्वविषयनिष्ठप्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारप्रयोजकं न संभवतीत्यर्थः । इत्येवाक्षेप्तव्यामित्याकारकमश्नः कर्त्तव्यः । प्रत्यक्षलक्षणयो:- प्रत्यक्षत्वमयांजकयोः प्रत्यक्षत्वमकारकव्यवहारप्रयोजकयो । ननु विषय- नप्रत्यक्ष- ·परिच्छेदः समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (५७) गतप्रत्यक्षत्वस्य विपयनिष्ठप्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारस्य या प्रयोजकं विहाय ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वस्य ज्ञाननिष्ठप्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारस्य वा मयोजकस्यादौ निरूपणं कस्मादेतोर्मूलकृता कृतमित्याशंक्याह ( ज्ञानगततत्ततिपयम- त्यक्षत्वप्रयोजकस्यैवेति ) ज्ञानगतंयत्तद्विषयनिरूपितं प्रत्यक्षत्वं प्रत्यक्षप्रकारकव्यव- हारोवा तस्ययत्प्रयोजकं प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैतन्याभिन्नत्वरूपं तस्यैवप्रधान- त्वात्प्रथमं तन्निरूपणमित्यन्वयः । तस्य प्राधान्येहेतुमाह ( प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणो- पयोगित्वेनेति ) ज्ञानगततत्तदिपयनिरूपितमत्यक्षत्वस्य माधान्ये एव हेत्वंतरंचाह (विषयप्रत्यक्षलक्षणस्य चेति ) अत्र चकारः स्वस्थानभिन्नस्थानकः, सचनिरा- सार्थत्वादित्यनेन संवध्यते । तथाच एतल्लक्षणस्य प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैतन्या- भिन्नत्वमित्याकारस्य ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वज्ञापकस्य या प्रत्यक्षघटादिविषयेऽव्याप्ति- स्तस्या इतिएवंप्रकारेण योनिरागस्तदर्थकत्वात्तच्छेपत्वाचविषयप्रत्यक्षलक्षणस्ये त्यर्थः । इतिशब्दोक्तनिरासप्रकारमेवाह (तस्येति ) प्रत्यक्षघटादिविषयस्येत्यर्थः । वस्याऽलक्ष्यत्वेहेतुमाह (विपयेइति) मयोजकांतरेण--प्रमातृचैतन्याभिन्नत्वरूपण विपयनिष्ठमत्यक्षत्वमन्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारव्याप्येन तयोर्ध्यापकेनच ( कुतः प्रमाणतेति प्रमाणत्वस्य वृत्तिघटितत्वेनाद्वितीय ब्रह्मणि वृत्त्यभावेन तस्य प्रमाणत्वं नसंभवतीति भावः । प्रथम-आदी ॥ मू-अन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यं प्रमाणचैतन्यम् अन्तः करणावच्छिन्नं चैतन्यं प्रमातृचैतन्यम् ॥ शिम-नन्वेकस्य क्रियाकर्मत्वविरोधात्कथं प्रमाणप्रमेयभाव इत्याशक्य चैतन्यस्य कर्तृरूपान्तःकरणावच्छिन्नत्वेन प्रमातृत्ववत्त- तिलक्षणक्रियातकर्मघटाद्यवच्छिन्नत्वात्प्रमाणप्रमेयभाव इति दर्श- यितुं प्रमातृचैतन्यस्वरूपमाह (अन्तःकरणति ) यद्वा प्रकृतज्ञानप्रत्य- क्षलक्षणोपयोगित्वात्प्रथम प्रमाणविषयचैतन्यस्वरूपमभिधाय वक्ष्य- माणविषयप्रत्यक्षत्वनिरूपकं प्रमातृचैतन्यं लक्षयति (अन्तःकरणेति) नन्यस्त्वन्तःकरणमनिन्द्रियतया प्रत्यक्ष तथाप्यांतरस्य यहिनिर्गमना- भावेन कथं परिणामात्मिका धृत्तिः। नचादित्यादिपर्यंतं दीर्घप्रभा- कारेण परिणामदर्शनात्तद्वृत्तिरुपपन्नति वाच्यम. अन्तःकरणस्याचाक्षु- पत्वात् सौरालोकस्यैव नयनरश्मिसंयुक्तस्य दीर्घप्रभाकारेण प्रति- भानात् । किंचान्ताकरणस्याणुत्वेतस्य प्राणनक्रियाश्रयस्य दुरवर्तिधु- पादिपर्यतं गमने तदवच्छिन्नजीवस्यापि गतत्वेन देहस्य निर्जीयत्वा ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- पतिःविभुत्वनिष्क्रियत्वापत्तिःमध्यमपरिमाणत्वं देहातुरूपपरिमाणस्य तस्य देहवन्मंदगामित्वेन झटिति विषयप्रतिभासानुपपत्तिः। किंच चक्षुरादिसंयुक्तस्य घटादेश्चैतन्यप्रकाशेनैवस्फरणोपपत्ती अन्तःकरण- वृत्तिवैफल्यं ततश्चनान्त:करणवृत्त्यवच्छिन्नं प्रमाणचैतन्यमिति ॥ म०प्र०--वृत्तीक्रियात्वेन वृत्तिविशिष्टेक्रियात्वमाराप्याशंकत ( नन्वेकस्येति ) अद्वितीयब्रह्मण इत्यर्थः । (प्रकृतज्ञानप्रत्यक्षलक्षणेति ) प्रमाणचैतन्यस्य विपया- वच्छिन्नचैतन्यामिन्नत्वरूपं यत्मकृतं ज्ञानप्रत्यक्षलक्षणं ज्ञाननिष्ठप्रत्यक्षप्रयोजक ज्ञाननिष्ठमत्यक्षत्वप्रकारकन्यवहारमयोजकं वा तत्रोपयोगित्वादित्यर्थः । अन्तः करणं प्रत्यक्षमस्त्वित्यन्धयः । परिणामदर्शनात-अन्तःकरणस्य परिणामदर्श- नात् (तदृत्तिरिति ) अन्तःकरणवृत्तिरित्यर्थः। तथाचान्तःकरणस्यादित्यादिपर्यंत- दीर्घप्रभाकारपरिणामं दृष्टांतीकृत्यान्तःकरणस्य वृत्तिपिकल्पनीयेतिभावः। आदि. त्यादिपर्यंतदीर्घप्रभाकारस्य चाक्षुषत्वमभिमत्य नचति प्रतिज्ञायां हैतुमाह (अन्त:करणस्येति ) ननु ताहिकस्यादित्यादिपर्यंतदीर्वप्रभाकारण परिणाम: स्यादित्याशंक्याह ( सोरेति ) सूर्यासंबंधीत्यर्थः संपृक्तस्प-संबदस्य, मतिभानात्- चक्षुपाज्ञानात्, तस्य-अन्तःकरणस्य । प्राणनक्रियाश्रयस्य माणव्यापाररूप- क्रियाश्रयस्य ( नदवच्छिन्नेति ) अन्तःकरणावच्छिन्नेत्यर्थः । देहानुरूपपरिमाण स्य-दहपरिमाणतुल्यपरिमाणस्य, चैतन्यमकाशेनैव चैतन्याभिन्नज्ञानेनैव स्फुर- णोपपत्ती-घटोस्तीत्यादिव्यवहारोपपत्ती, ततश्च अन्तःकरणवृत्तवैयर्थ्याच्च । मू-तत्र यथा तडागोदकं च्छिद्राग्निर्गत्य कुल्यात्मना केदारान् प्रविश्य तहदेव चतुष्कोणायाकारं भवति तथातैजसमन्तःकरण- मपि चक्षुरादिद्वारा निर्गत्य घादिविपयदेशंगत्वा घटादि विषयाकारेण परिणमते स एव परिणामो वृत्तिरित्युच्यते ॥ शि०म-उच्यते मनोमध्यमपरिमाणमेव न सर्वगतं अनित्यत्वाता प्राणनशत्याश्रयस्य तस्यैवोक्रांतिगत्यादिश्रवणाञ्च । नचाणु देहव्यापि सुखाापलब्धः।मांतरस्य तस्य बहिनिर्गमनाभाषान्नायु- पादानत्वं स्वतोबहिनिर्गमनाभावेपि चक्षुरादिद्वाराभुवादिविषयदे- शगमनोपपत्तेानव स्वतोगमनशीलस्य सहायानपेक्षेति सांप्रतं तडा. गोदकस्य फुल्याद्वाराकेदारभवेशदर्शनातानचास्य मध्यमपरिमाणत्वे झटिति ध्रुधादिप्रतिभासानुपपतिः. अतिस्वच्छविरलतैजसद्रव्यत्त्वेन सषितृकिरणपन्छीघ्रप्रसरोपपत्तेः । तदृत्तिश्चविषयानुरूपपरिमाणा तहा- ·- परिन्छैदः१] समणिमभाशिखामणिसहिता । गोदकेचतुष्कोणकेदारानुरूपपरिमाणस्य कृशानोचाय:पिण्डपरिमा- णस्य दर्शनेनान्त:करणस्य विषयातुरूपपरिमाणवृत्तिजनकत्वात् । अतएव साद्रव्यंनगुणः परिमाणवत्त्वात् । नचान्तःकरणस्य निःस्पर्श- त्वादनारंभकत्वं, द्रव्यारंभकतायां सावयवत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । नचान्तःकरणनिर्गमनेदेहस्य निर्जीवत्वं,चक्षुरादेरिवान्तःकरणस्य ध्रुवा- दिपर्यंतगमनेपि देहसंबंधाविरोधात् । यथाचसमयोजनावृत्तिस्तथा- अवक्ष्यते ततश्चान्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं प्रमाणचैतन्यमिति तदेत- दभिप्रेत्याह (तत्रयथेत्यादिना)॥ म०म०-माणनशक्त्याश्रयस्य-माणव्यापारानुकूलशत्याश्रयस्य, तस्य-अन्त:- करणस्य, स्वतः-वक्षुरादिसहकारिणं विना, अस्य-अन्तःकरणस्य । (विरलेति) अघनीभूतेत्यर्थः । । केदारानुरूपपरिमाणस्य केदारपरिमाणतुल्यपरिमाणस्य, कृशानो-हौ, अयःपिंडपरिमाणस्य-अयःपिंडपरिमाणतुल्यंपरिमाणस्य । ( विषया- नुरूपपरिमाणेति) विषयपरिमाणतुल्यपरिमाणकेत्यर्थः अतएव-वक्ष्य- माणहेतोरेव, यत्र निःस्पर्शत्वं तत्र द्रव्यानारंभकत्वमितिव्याप्त्या निःस्पर्शत्वेन हेतुः, नान्तःकरणस्य द्रव्यानारंभकता स्वीकारे द्रव्यारंभकतायां स्पर्शवत्त्वस्यैव प्रयो- जकत्वं वाच्यम् । तदनुपपन्नमेकस्मिन्नाप परमाणौ स्पर्शवत्त्वस्य विद्यमानत्वेनक- स्यापि परमाणोद्वयंणुकद्रव्यारंभकतापत्तेरतो न स्पशतत्त्वं द्रव्यारंभकताया ज्ञापक.. मित्यभिप्रेत्याह (द्रव्येति ) सावयवत्वस्यैव-अंत्यावयविभिन्नत्वे सति सावयव स्वस्यैव, प्रयोजकत्वात् द्रव्यारंभकताज्ञापकत्वात् ।। मू०-अनुमित्यादिस्थले तु नान्तःकरणस्य वह्नयादिदेशगमन,व- यादेश्चक्षुराधसन्निकर्षादातथाचायंघट इत्यादिप्रत्यक्षस्थले घटादेस्तदाकारवृत्तेश्च बहिरेकवदेशे समवधानात्तदुभयाव- च्छिन्नं चैतन्यमेकमेव विभाजकयोरप्यन्तःकरणवृत्तिघटादिवि- पययोरेकदेशस्थत्वेन भेदाजनकत्वात् ॥ शि०म०-ननु चक्षुरादीन्द्रियद्वारापर्वतादावन्तःकरणनिर्गमनेन तदृत्तेविषयसंबंधितया तवच्छिन्नचैत्तन्यस्य विषयचैतन्याभेदादुक्तल- क्षणस्य तवातिव्याप्तिरित्यत आह (अनुमित्यादिस्थले इति) नन्वव- च्छिन्नपदेनोपलक्षितोक्तो उक्तस्थले तिव्याप्तिः विशिष्टाभिधानेच वृत्ति- विषयो देन तद्विशिष्टयोरपिचैतन्ययोर्मेदादुक्तलक्षणस्य घटादिन- ·. परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (६१) शस्थितोपाधिद्वयावच्छिन्नत्वानियमेनाहंसुखीदुःखीत्त्यादिज्ञा- नस्य प्रत्यक्षत्वम् । नन्वेवं स्ववृत्तिमुखादिस्मरणस्यापि सुखा- बंशेप्रत्यक्षतापत्तिरितिचेत्, न ॥ शिमा-ननूपाध्योरपि स्वरूपेणेव भेदकत्वं लाधवादित्यत आह (अतएवेति)तथाच प्रामाणिकत्वाद्गौरवं नदोष इतिभावः।(तथाचेति) एकदेशस्थत्वेनोपाध्योरभेदकत्वे सिद्ध इत्यर्थमनतु सुखादिप्रत्यक्षस्थले चक्षुरादिसन्निकर्षस्यान्तःकरणवृत्तिहेतोरभावेन सुखादिवृत्त्यनुदया- कथं चैतन्यस्य तदंशेप्रत्यक्षत्वमित्याशंक्य तस्य बाह्यविषयवृत्तावे- वेन्द्रियापेक्षासुखादिवृत्तिस्तु स्वत एवेत्याह ( सुखेति । प्रत्यक्षत्व- मिति) सुखाद्यंश इतिशेषः। ननूपाध्योः स्वरूपेणैवभेदकत्वं युक्तमन्य- थातदाहंसुखीत्यादिस्मृतावतिव्याप्तिरिति चोदयति (नन्विति )॥ म०प्र०-स्वरूपेणैवभेदकत्व-स्वगतासाधारणधर्मावच्छिन्नमेवभेदयुद्धिजनकत्व, लाघवात्-उपाध्योभिन्न देशस्थत्वेन भेदकत्वापेक्षयास्वरूपेण भेदकत्वे लाघवात् । परममूले ( अतएवेति ) उपाध्योरेकदेशस्थत्वेन भेदयद्धयजनकत्वादेवे- त्यर्थः । तथाच-एकदेशस्थत्वेनोपाध्योरभेदकत्वेसिद्ध सति, प्रामाणिकत्त्वात्- उपाध्योभिन्नदेशस्थत्वेन भेदकत्वस्य आप्तवाक्यापत्तिरूपप्रमाणसिद्धत्वात् । परम- मूले ( तदृत्तीति ) घटाकारवृत्तीत्यर्थः। परममूले ( तत्रेति ) अयंघट इति मत्यक्ष- काले इत्यर्थः । चैतन्यस्य-सुखादिज्ञानात्मकचैतन्यस्य, तदंशेप्रत्यक्षत्वं- सुखाद्यशनिरूपितप्रत्यक्षत्वं, तस्य-अंतःकरणस्य स्वतः-चक्षुरादीन्द्रिय- सनिकर्पविनापरममूले ( एकदेशस्थितोपाधियावच्छिन्नत्वादिति ) एकस्मिन्नन्तः- करणस्वरूपदेशेस्थितं यदुपाधिद्वयं सुखादितदाकारवृत्तिश्च तदवच्छिन्नत्यादित्यर्थः। अन्यथा-भिन्नदेशस्थत्वेन भेदकत्वस्वीकारसति । तदा-पूर्वकाले ॥ मू-तत्रस्मर्यमाणसुखस्यातीतत्त्वेन स्मृतिरूपान्तःकरणवृत्तेत मानत्वेन तत्रोपाध्योभित्रकालिकतया तत्तदवच्छिन्नचैतन्य योर्भेदादुपाध्योरेकदेशस्थत्वे सति एककालिकत्वस्यैवोपधे याभेदप्रयोजकत्वात् । यदिचैकदेशस्थत्वमात्रमुपधेयाभेदप्र योजकं तदा पूर्वमहंमुखीत्यादिस्मृतावतिव्याप्तिवारणाय वर्त मानत्वं विषयविशेषणं देयम् ।।

·वेदान्तपरिभाषा। प्रत्यक्ष- त्यक्षलक्षणाव्याप्तिरित्याशंक्योपहितस्य तेनविवक्षितत्वान्नदोष इ. त्याह (तथाति) चक्षुरादिसनिकपस्थल मनोनिर्गमने सिद्ध सती- त्यर्थः । तदुभयावच्छिन्न-विषयवृत्युपहितं उपाधिविशेषणयाभेदार- श्यते इतिभावः। ननूपाधिविशेषणयोरीषदेपि तयोः समानयोग- क्षेमत्वेन तदुपहितयोरपि भेद एवेत्याशक्य नहि विशेषणयोरिवोपा- ध्यासस्वरूपेणभेदकत्वं किंतुभिन्न देशस्थत्वेनेत्याह (विभाजकयोरीति) भिन्न देशस्थत्वनीपधेयभेदप्रयोजकयोरित्यर्थः ॥ म०म०-तद्वृत्तंः-अन्तःकरणवृत्तः. विषयसंबंधितया-वधादिरूपविषय- संबंधवत्वेन, तदपच्छिन्नचैतन्यस्य-वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य, उक्तलक्षणस्य- प्रमाणचैतन्यस्य विषयावच्छिन्नचैतन्यामिन्नत्वरूपलक्षणस्य, नव-अनुमित्या- मकवयादिज्ञान । परमभूले ( अनुमित्यादिस्थले इति ) अनुमित्यादेःस्थलमधि- करणं कालस्तस्मिन्ननुमित्यादिकालइत्यर्थः । उक्तस्थले अनुमित्याद्यात्मकपड्या- दिक्षाने (अतिव्यातिरिति ) शुद्धचैतन्यस्यकदाचित्तिविषयाभ्यामुपलक्षितत्वसं- भवादत्तिव्याप्तिरित्यर्थः । विशिष्टामिधाने-वृत्तिरूपविशेषणविशिष्टविपयरूप- विशेषणविशिष्टचैतन्यामिधाने तद्विशिष्टयो:-वृत्तिविषयरूपविशेषणविशिष्टयो उक्तलक्षणस्य-प्रमाणचैतन्यस्य विषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वरूपलक्षणस्थ, घटा- दिमत्यक्षलक्षणाव्याप्ति:-धादिप्रत्यक्षस्वरूपज्ञानेअसंभवः तैन-अवच्छि- नपदेन । ननुपाधिविशेषणयोः कोभेद इत्याशंक्याह ( उपाधिविशेषणयोरीति ) ईपरेदेयि-कार्यानन्वयित्वेनकार्यान्वयित्वेन चस्वल्पभेदेषि समानयोराक्षेप- त्वेन-कार्यान्वयित्वकानिन्वयित्वंतरसमानलक्षणकत्वेन, तदुपहितयोः वृत्ति विषयोपहित्तयोः भेदएव-वृत्तिविशिष्टचैतन्ययोरिवभेदएव ( उपधेयभेदभयो- जकयोरिति ) उपधीयते उपाधिना पृथक क्रियते यत्तदुपधेयमुपहित तथाची पहितभेदतापकयाग्त्यिर्थः । परममूले ( एकदेशस्थत्वेनेति ) घटायुपहितचैतन्य- रूपैकदेशस्थत्वेनेत्यर्थः ।। मु०-अत एव मठांतर्वत्तिषयवच्छिन्नाकाशो न मठावच्छिन्नाका शाद्भिद्यते। तथाचार्य वट इति प्रत्यक्षस्थले घटाकारवृत्तेर्घट संयोगितया घटावच्छिन्नचैतन्यस्य तदृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य चाभिन्नतयात पदज्ञानस्य घटाकारांशे प्रत्यक्षत्वं सुखदुःखा अवांच्छनचैतन्यस्य तदृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्यच नियमेनेकदे ·वेदान्तपरिभाषा । [प्रत्यक्ष- शि०म०-ननृपाध्योरेककालीनत्वं नोपधेयाभेदभयोजक भिन्नकाली- नयोरेकदेशस्थयोर्घटमठयोर्भेदकत्वप्रसंगात्ानचोपधेयाभेदसमये तयोः समकालत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । उपधैयाभेदसिद्धावेककालीनो- पाधिद्वयावच्छेदस्तस्माञ्चोपधेयाभेद इतिपरस्पराश्रयत्वाल्लाघवेनेकदे- शस्थत्वस्यैवाभेदप्रयोजकत्वाचेत्यरुच्या पक्षांतरमाह (यदिचेति ) तथाच स्मर्यमाणसुग्वादेरवर्त्तमानत्वेन तदृत्यवच्छिन्नचैतन्यस्य वर्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वरूपलक्षणाभावान्नातिव्याप्तिरि- तिभावः॥ मा-परममूले ( तत्रस्मयंमाणेति ) स्ववृत्तिसुखादिस्मरणेन्तःकरणेवा प्रथमपक्षेऽभेदो निरूपितत्वं वासप्तम्यर्थः । प्रथमपक्षस्मय्यमाणपदार्थैकदेशस्मृताव- भेदान्वयः । प्रथमपक्षाद्वितीयपक्षेस्मर्यमाणपदं विपयतावत्परमित्यर्थः । परममूले तत्रोपाव्योरिति ) तवान्तःकरणे उपाध्यो सुखादितद्विपयकस्मृत्यात्मकवृत्ति- रूपोपाध्योरित्यर्थः । एककालीनत्वम्-एककालवृत्तित्वं, नोपधयाभेदप्रयोज- कम्-उपहिताभेदसंपादक न । ( भेदकत्वप्रसंगादिति ) ययोरुपाध्योरेकदेशस्थत्वे सति भिन्नकालीनवंतयोरुपाध्योरुपहितभेदकत्वं सुखादि-तदाहंसुखीत्यादिसुखादि विषयकस्मृत्यागवृत्तिरूपोपाधिवत्तथाच घटमठनिष्टककालीनत्यवत् घटमठनिष्ठ- भिन्नकाली वस्पापि सत्त्वात्, 'पटमठयोर्भेदकत्वमसंगः स्यादितिभावः । यदकका- लिगत्वस्येत्यस्यैककालोत्पत्तिमत्वमेककालिकत्वमित्यर्थ ज्ञात्वेयमाशंका बोध्येति । (उपयामंदसमये तयोःसमकालस्वमिति ) तयोरुपाध्योरुपहिताभेदसमया- 'मिन्नो यः समकालस्तद्वृत्तित्वमेककालीनत्त्वशब्देन विवक्षितमित्यर्थः । उपधेया- भेदसिद्धो-उपहितामेदज्ञाने सति, एककालीनोपाधिद्वयावच्छेदः--एककालवृत्यु- पाधिद्वयनिश्चयः, तस्मात्-पककालीनोपाधियज्ञानात्. उपधेयाभेद:- हिताभदज्ञानम्, लाघवेन-उपाध्योरेकायोत्सत्यककालिकत्वापेक्षयैकदेश- स्थत्वे लाघवेन ( अभेदप्रयोजकत्वाचति ) तथाचते दाहमुखीत्यादिस्मृतापति- व्याप्तिस्तदवस्थेतिभावः । परममूले ( एकदेशस्थत्वमात्रमिति ) उपाध्योरेकदेश- वृत्तित्वमात्रमित्यर्थः । तथाच-विपयविशेषणत्वेन वर्तमानत्वस्य निवेशे सति नातिव्याप्तिः-तदाहंसुखीत्यादिस्मृतावतिव्याप्त्यभावः ।। मू०-नन्वेवं स्वकीयधर्माधर्मों वर्तमानौ यदाशब्दादिना ज्ञायते तदा तादृशशाब्दज्ञानादावतिव्याप्तिः। शि०म० यद्वा विषयेवर्तमानत्वाभिधानिं तस्योपलक्षणत्वशंका- --उप- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (६३) निरासार्थ न तटितलक्षणाभिप्रायम् । अवर्तमानस्यानुपाधित्वेन विषयोपहितचैतन्येनैवोक्तातिव्याप्तिनिराकरणात् । अत एव वक्ष्यति। उपाधिस्तुकार्यानन्वयी व्यावतको वर्तमान इति भावः । नतु सुखा- दिस्मृतावतिव्यात्यभावेपि धार्मिको भवानधार्मिकस्त्वमित्यादिवा- क्यजन्यवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं प्रति धर्माधर्मयोर्वर्तमानत्वेनोपाधितया तस्य तदुपहितचैतन्याभिन्नतया तयातिव्यातिः अहमदृष्टवान् भोगव- स्वादित्यनुमानजन्पज्ञानेचातिव्याप्तिरितिशंकने (नन्वेवमिति) पुण्य- कर्मायमित्यादौधर्मादेवर्तमानत्वेपि भिन्न देशस्थत्वादनुपाधित्वमित्यत उक्तं स्वकीयेति ॥ म०प्र०-तस्य-विषयस्य (निरासार्थमिति ) वस्तुतस्तु अवच्छिन्नपदनोप- हितस्याभिधानाद्विषयनिष्ठोपलक्षणत्वशंकानुदयेन वर्तमानत्वंविषयविशेषणं व्यथ- मेवेतिभावः । न तद्वटितलक्षणाभिप्रायम्-विपयविशेषणत्वेन वर्तमानत्वाभिधानं वर्तमानत्वघटितंप्रत्यक्षज्ञानलक्षणमित्यभिप्रायकं न । ( उक्तातिव्याप्तीति ) तदा सुरखीत्यादिस्मृतावुक्तातिव्याप्तीत्यर्थः । अतएव-अवर्तमानविपयांदरनुपाधि- त्वादेव, 'वक्ष्यति' मूलकारइतिशेषः । कार्यानन्वयी-विधेयानन्ययी (धार्मि- कोभवानिति ) सुखवत्त्वदुःखवत्त्वाभ्यां हेतुभ्यां धार्मिकत्वाधार्मिकत्वज्ञानम् । मुख- प्रसादमालिन्याभ्यां तु सुखित्वदुःखित्वज्ञानम् । मुखप्रसादमालिन्ययोस्तु मुखावय- पविकाससंकोचयोरंतभावः। तथाच धार्मिको भवानित्यादिवाक्यानुपपत्ति स्ती- तिभावः । वृत्यपच्छिन्नचैतन्यं प्रति धर्माधर्मयो:-वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यविषययो- धर्माधर्मयो, उपाधितया-धर्माद्यपच्छिन्नचैतन्योपाधितया, तस्य-धर्माधर्मा- दिविषयकवाक्यजन्यवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य, तदुपहितचैतन्याभिन्नतया-धर्मा- धर्मापहितचैतन्याभिन्नतया, तत्र-धार्मिकोभवानित्यादिवाक्यजन्यज्ञाने, पाधित्वं-उपधेयाभेदमयोजकोपाधित्वात्यंताभायः ॥ मू--तत्र धर्माद्यवच्छिन्नचैतन्यतद्वत्त्यवच्छिन्नचैतन्ययोरेकत्वा दितिचेतन, योग्यत्वस्यापि विपयविशेपणत्वात् । अंतः करणधर्मत्वाविशेपेपि किंचिद्योग्यं किंचिदयोग्यमित्य व फलवलकल्प्यास्वभाव एवं शरणम् । अन्यथा न्याय मतेप्यात्मधर्मत्वाविशेपेपिसुखादिवद्धादेः प्रत्यक्षत्वाप त्तिारा । नचैवमपिसुसस्य वर्तमानतादशायां त्वं ·। गात् ॥ परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहि ता। निरासार्थ न तद्धटितलक्षणाभिप्रायम् थमपरोक्षजानं वाक्यस्य विषयोपहितचैतन्येनैवोक्तातिव्याप्तिनिराव उपाधिस्तुकार्यानन्वयी व्यावर्तको वर्तमति, अन्यथा कलमवीजा- दिस्मृतावतिव्यात्यभावेपि धार्मिको भदशमस्त्वमसीति ) अपमा- क्यजन्यवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं प्रति धर्माधायापरोक्षज्ञानजनकं वाक्य- तस्य तदुपहितचैतन्याभिन्नतया तत्रातिव्यानात्तस्यापरोक्षज्ञानाहेतुत्वं स्वादित्यनुमानजन्यज्ञानेचातिव्याप्तिरितिस्त्वमसि तत्त्वमसीत्यादि- कर्मायमित्यादौधर्मादेवर्तमानत्वेपि भिन्नत्वादिज्ञानमिन्द्रियाद्यजन्य. उक्तं स्वकीयेति॥ म्. इन्द्रियजन्यत्वस्य विप- म०प्र०-तस्य-विपयस्य (निरासार्थमिति )तानचैवमपि दशमस्त्वमसी- हितस्याभिधानाद्विषयनिष्ठोपलक्षणत्वकानुदयेनोलितनयनस्यापि त्वगिन्द्रि- मेवेतिभावः । न तद्वटितलक्षणाभिप्रायम्-तःकरणमेव श्रवणादिना निर- वर्तमानत्वघटितप्रत्यक्षज्ञानलक्षणमित्यभिप्रायरीतिसांप्रतमिन्द्रियादशमत्व- सुखीत्यादिस्मृतावुक्तातिव्याप्तीत्यर्थः त्यादेव, 'वक्ष्यति' मूलकारइतिशेपः । स्विीकारे दोपमाह ( अन्यथेति ) अन्य- कोभवानिति) सुखवत्त्वदुःखपत्त्या कलमवीजादिति) “कलमः पुंसि लेखिन्यांशाली प्रसादमालिन्याभ्यामंदिनीकोशालेखिनीबीजाद्रीहिवीजादेत्यर्थः । तस्य-त्वंसुखी- यविकासयंत्य (तति) वाक्यत्वरूपहेतावित्यर्थः। वाक्यत्वरूपहेतोः वरूपसंबं- धनीयोग्यविषयकत्वरूपोपाधिमत्त्वमितिभावः। नच प्रत्यक्षयोग्यवहयादिविपयकानु- मानादिप्रमाणेषु स्वविपयापरोक्षज्ञानजनकत्वाभावरूपसाध्यसत्त्वेप्ययोग्यविषयकत्व- रूपोपाधेरभावेन कथमुक्तोपाधेः साध्यव्यापकत्वमिति वाच्यम् । ज्ञानत्वानधिकर- णत्वादिरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् । दशमस्त्वमसीत्या- दिवाक्यजन्यज्ञाने इन्द्रियजन्यत्वादिरूपापरोक्षत्वस्याभावान्नदशमस्त्वमसीत्यादि- वाक्ये व्यभिचार इत्यभिप्रायेणाशंकते (तज्जन्यमपीति ) दशमस्त्वमसीत्यादिवा- क्यजन्यमपीत्यर्थः (इन्द्रियादीति ) अत्रादिशब्दार्थोविषय इति । प्रत्यक्षलक्ष- णस्य-प्रत्यक्षत्वस्य प्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारव्यापकम्यवा । एवमपि-इन्द्रियज- न्यत्वादेःमत्यक्षलक्षणस्य दूषितत्यपि (इत्यत्रेति)इत्यादिवाक्यविपयेदशमे इत्यर्थः । मन्थंधादेर्दशम चक्षुपःसन्निकर्षासंभवात्कथमिन्ट्रियस्प दशमे ज्ञानजनकत्वमित्याशं. क्योत्पादयतीतिशब्दोक्तप्रतिज्ञाया हेतुमाह ( निमीलितेति ) नन्वेयमपि तत्समस्या- दियाक्यविपये कथं चक्षुरादीन्द्रियं ज्ञानमुत्पादयतीत्याशंक्य तत्त्वं पदार्थाभेदादौ चक्षुरादानाजनकत्वेपि तत्रश्रवणादिसहकृतमनस एव ज्ञानजनकत्वसंभवान्भवमि- ·[प्रत्यक्ष- वेदान्तपरिभाषा। स्यभिमत्याह (तस्वसीत्यत्रेति) इत्यादिवाक्यविपये इत्यर्थः । (तच्छन्देति ) दश- मस्त्वमसीत्यादिशब्दत्यर्थः । तत्र-दशमे, तत्प्रसंगात्-प्रत्यक्षज्ञानप्रसंगात् ।। मू०-अत एव पर्वतोवहिमानित्यादिज्ञानमपि वह्नवंशे परोक्ष, पर्व तांशेऽपरोक्षम् । पर्वताद्यवच्छिन्नचैतन्यस्य बहिनिःसृतान्तः करणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्यच परस्परं भेदाभावाद्वयंशे त्वन्तःकरणवृत्तिनिर्गमनाभावेन वयवच्छिन्नचैतन्यस्य प्रमाणचैतन्यस्य च परस्परं भेदात ॥ शि०म०-नच शब्दसहकृतमिन्द्रियं तत्रकरणमिति वाच्यम्। इन्द्रि- यस्य घटादिप्रत्यक्षे तदनपेक्षणात् । प्रत्यक्षविशेषेच तदपेक्षत्वे माना- भावात्ानच तत्र परोक्षज्ञानमेव शब्दादुत्पद्यते इति युक्तमपरोक्षभ्रमा ज्ञानयोरनिवृत्तिप्रसंगात् । अत एव तत्त्वमतीत्यवनपरोक्षज्ञानशंकाव- काशः, अविद्यातन्मूलसंसारानिवृत्तिप्रसंगात्।शब्दजन्यस्यैव ज्ञानस्य तत्वमस्यादि वाक्योत्थमित्यादि नारदीयवचनेनाविद्यातन्मूलसंसा- रनिवर्तकत्वावगमादिति । नतु तत्त्वमसि त्वंसुखीत्यादिवाक्यजन्य- ज्ञानस्यन्द्रियाजन्यस्यापि योग्यवर्तमानविषयावमात्रेण प्रत्यक्षत्वा- भ्युपगमे पर्वतोवहिमानित्याद्यनुमितेरपि प्रत्यक्षत्वापत्तिरित्याशंक्य किमिन्द्रियसन्निकृष्टे जायमानानुमितेः प्रत्यक्षत्वमापाद्यते असंनिक- टेवाआद्यपि कि पर्वतांशे तदापादनं वयंशेवा, नाद्य इष्टत्वादित्याह (अतएवेति ) विषयचैतन्याभिन्नज्ञानस्य योग्यवर्तमानविषयस्य प्र- त्यक्षत्वाभ्युपगमादित्यर्थः। पर्वतो वह्निमानित्यादिज्ञानमपि त्वंसुखी- त्यादिज्ञानवत् सनिकृष्टपर्वतांशे प्रत्यक्षत्वेनेष्टमित्युक्तं तत्र हेतुमाह (पर्वताद्यवच्छिन्नति ) आधे द्वितीयं दूषयति (वयंशे इति ) नवं तज्ज्ञानस्य वयंशप्रत्यक्षत्वाभावेन नत्र दृढालक्षणातिव्याप्तिायोग्य वर्तमानविषयवेपि वृत्तिविशिष्टचैतन्यस्य विषयचैतन्यभेदादित्याह- ( वयंशत्विति)। मध्य-तत्र-दशमविषयकज्ञाने, तटनपक्षणात्-गटानपक्षणात् । नन्धि- न्द्रियेदशमादिप्रत्यक्षविशेष शब्दमपक्षत नतु प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रत्यक्षजनन इल्या- शंक्य मेवमित्यभिप्रेत्य हेतुमाह ( प्रत्यक्षविशेपाने ) नदपेक्षत्व-इंद्रियस्यशब्दाप- क्षेत्व, तत्र-दशमे (अपरोक्षभ्रमाज्ञानयोगिन ) अनापरीक्षेच ते भ्रमाजाने-अप- ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (६७) रोसभ्रमाज्ञाने, तयोरितिसमासः । तथाचापरोक्षज्ञानस्यैवापरोक्षभ्रमादिनिवर्तकत्येन- दशमेदशमं न जानामीत्याकारकं यदपरोक्षाज्ञानं दशमो मृत इत्याद्यपरीक्षभ्रमश्चवयी- रनिवृत्तिप्रसंगादित्यर्थः । अतएव-वक्ष्यमाणहेतोरेव, इत्यत्र-इत्यादिवास्यविपये कुतोनिवृत्तिप्रसंगइत्याशंक्यानिवृत्तिमसंगेहेतुमाह(शब्दजन्यस्यैवेति)शब्दजन्यापरो क्षज्ञानस्पैवेत्यर्थः । अभिन्नज्ञानस्य-प्रमाणचैतन्यरूपज्ञानस्य, योग्यवर्तमानविपय- स्य-तत्तादेन्द्रियतत्तत्साक्ष्यन्यतरयोग्यवर्तमानघटादिविषयकस्य, द्वितीयं-बसयंशेप- तोवह्निमानितिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वापादनमितिद्वितीयपक्षम् । एवं-वह्नयंशेपर्वतो वह्नि- मानितिज्ञानस्य परोक्षत्वस्वीकारे सति, तज्ज्ञानस्य-पर्वतोवद्विमानितिज्ञानस्य, तत्र-पर्वतोवद्विमानितिज्ञाने ( लक्षणात ) प्रत्यक्षलक्षणेत्यर्थः ।। तथाचानुभवः पर्वतं पश्यामि वह्निमनुमिनोमीति न्यायमतेच' पर्वतमनुमिनोमीत्यनुव्यवसायापत्तिः ॥ शि०म०-नन्वनुमित्यादिसाधारणं प्रत्यक्षलक्षणं परिकल्प्यं पर्वतो वनिमानित्यादिज्ञानस्य प्रसिद्धानुमितिभावस्य लक्षणेन प्रत्यक्षत्व- वर्णनं न युक्तम् । उक्त भट्टपादैः ॥ "सिद्धातुगममाहि कर्तु युक्तं परीक्षकैः ॥ न सर्वलोकसिद्धस्य लक्षणेन निवर्त्तनम्" इत्याशंक्य सा प्रसिद्धिर्वयंशे न पर्वताशे इत्याह (तथाचेति) यथा पर्वतो वहिमानितिज्ञानस्य निरुक्तप्रयोजकं तदभावश्च प्रत्यक्षत्वा- प्रत्यक्षत्वयोः प्रमाणमातथा पर्वतं पश्यामि वह्निमतुमिनोमीत्यनुभवी- पीत्यर्थः। न केवलं तज्ज्ञानस्यसाधकसत्त्वात्पर्वतांशे प्रत्यक्षत्वमाअपितु बाधकादपीत्याह ( न्यायमते इति) यद्वा तथाऽनुभवस्तत्प्रकारकानु- भवः यत्साधितंज्ञानस्य परोक्षत्वमपरोक्षत्वंचांशभेदेन सच पर्वतं पश्यामि वहिमतुमिनोमीत्यादि रूपः । अयमपि तदासंगच्छते यद्यस्यांशभेदेन परोक्षत्वापरोक्षत्वं स्यातामन्यथा पर्वतांशेप्यनुमिति- रिति वदतो नैयायिकस्य मते पर्वतमनुमिनोमीत्यतुव्यवसायापत्ति- रित्यर्थः॥ मन-मसिद्धानुमितिभावस्य-प्रसिद्धानैयायिकानां निश्चितोऽनुमितिमायो अनुमितित्वं यस्मिन्पर्वतोपद्विमानित्यादिज्ञाने तत्तथा तस्य नैयायिकादिनिश्चितानुमि तित्वस्येतियावत् । लक्षणेन-ज्ञानमत्यक्षत्वादिप्रयोजकेन, प्रत्यक्षत्ववर्णनं-पर्वतां शानिरूपितप्रत्यक्षस्वकयनं, सिद्धानुगममात्रम्-लोकमसिद्धप्रत्यक्षत्वानुमितित्पादि- ·वेदान्तपरिभापा। [ प्रत्यक्ष- पदार्थस्याज्ञानिजनबोधाय वाक्येन प्रतिपादनमव, परीक्षकः-शासायनिरूपणकु- शल, साप्रसिद्धिः-पर्वतोवतिमानितिज्ञानमनुमितिरित्याकारिकलौकिकीवद्धिा, बचशे-वयंशाविषयकपर्वतोवहिमानितिज्ञाने। वयंशनिरूपितानुमितित्वप्रकारका वानपर्वतांश-पर्वतांशविपयकपर्वतोवद्विमानितिज्ञानेसाप्रसिद्धिनास्तिापषतांदशनि- रूपिनानुमितित्वमकारिकापर्वतोवह्निमानितिज्ञानेप्रसिद्धिर्नास्तीतिवायत्र ज्ञान प्रमा- णचैतन्यस्य योग्यवर्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वं तत्र ज्ञानप्रत्यक्षत्वं, यत्र ज्ञानेप्रमाणचैतन्यस्य योग्यवर्तमानविपयावच्छिन्नचैतन्यामिन्नस्वाभावस्तत्रज्ञान विपयांशनिरूपितपरोक्षत्वमितिव्याप्तिमाश्रित्याह ( यथेत्यादिना ) पर्वतोवह्निमा- नितिज्ञानस्य निरुक्तमयोजक प्रमाणचैतन्यस्ययोग्यवर्तमानविपयावच्छिन्नचैतन्या- भिन्नत्वरूपं तदभावश्च-निरुक्तमयोजकाभावश्च पर्वतोवतिमानितिज्ञानस्य पर्वता भनिरूपितमत्यक्षत्ववयंशनिरूपितामत्यक्षत्वयोर्यया प्रमाणमनुमितिरूपममितिज- नकमित्यर्थः। तथाचानुभव इत्यत्र चकारःसमुच्चयार्थकापिशब्दार्थकोऽनुभवपदोत्तर- रूपभिन्नस्थानकश्चेत्यभिमेत्यदातिकमाह ( तथेति ) अनुभवोपीत्वस्य पर्वतावदि- मानितिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वामत्यक्षत्वयोः प्रमाणमित्यनेनान्वयः (नकेवलमिति ) तज्ज्ञानस्य-पर्वतोवहिमानितिज्ञानस्य, केवलं माधकसत्त्वात्-पर्वतांशनिरूपित- प्रत्यक्षत्वस्य निरुक्तप्रयोजकरूपसाधकसत्तादेव न प्रत्यक्षत्यम् । अपितु-किंतु, बाधकादाप-पर्वतोवह्रिमानितिज्ञानस्यपर्वतांशनिरूपितप्रत्यक्षवास्वीकारे पर्वतम- नुमिनोमीत्यनुव्यवसायापत्तिरूपबाधकादपि प्रत्यक्षत्वमित्यर्थः ( तत्मकारकानु- भवइति ) ज्ञानस्य-पर्वतोवद्विमानितिज्ञानस्य, अंशभेदेन वढ्याद्यशविशेषनिरूपितं यत्परोक्षत्वमपरोक्षत्वं साधितं तत्पकारकानुभव इत्यर्थः । पर्वतोवद्विमानितिज्ञान- स्यांशभेदेन परोक्षत्वापरीक्षत्वसाधकानुभवमेव दर्शयति ( सचेति ) पर्वतोवतिमानि- तिज्ञानस्य पर्वताद्यशनिरूपितापराक्षत्वानुमितित्वसाधक एवेत्यर्थः । अस्य-पर्वती- वाहमानितिज्ञानस्य ( अंश देनेति ) पर्वतायंशनिरूपितेत्यर्थः । अन्यथा-पर्वतांशे पर्वतोवद्विमानितिज्ञानस्यानुमितित्वस्वीकारे । मू०-असनिकृष्टपक्षकानुमितौ तु सर्वांशेपि ज्ञानं परोक्षं सुरभिचं दनमित्यादिज्ञानमपि चंदनखडांशेऽपरोक्षम्, सौरभांशे परोक्षम्, सौरभ्यस्य चक्षुरिंद्रियायोग्यतया योग्यत्वघटि तस्य निरुक्तलक्षणस्याभावात् ॥ शिम-द्वितीयं दूषयति ('असनिकृष्टेति) असनिकृष्ट पक्षकानु- मितिस्थले वयश इव तदितरसर्वाशेपि तज्ज्ञानं परोक्षमित्यर्थःानन्वे- - ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। वमपि सुरभिचंदनमिति ज्ञानस्य चंदनांश इव सौरभ्यांशे प्रत्यक्षत्वा- भावेन तवयोग्यत्वघटितलक्षणातिव्याप्तिर्दुर्वारा इतिचेत्सत्यं तज्ज्ञानं चंदनखंडांशे प्रत्यक्षं, सौरभ्यांशे परोक्षमिति, तथापि तत्तदिन्द्रियघ- टितयोग्यत्वघटितस्य विवक्षितस्य लक्षणस्य तत्राभावान्नदोष इत्याह (सुरभीति । परोक्षमिति) आघ्रातपूर्वे तस्मिन् तज्ज्ञान स्मृतिः । अनाघ्रातपूर्वेतु चंदनखंडत्वादिलिंगकानुमितिरित्यर्थः ।। म०प्र०-द्वितीयं-इन्द्रियासन्निकृष्टपक्षकानुमितो प्रत्यक्षत्वमापाद्यते इति द्वितीयपक्षम् । परममूले ( असन्निकृष्टपक्षकानुमिताविति ) असन्निकृष्टपक्षकपर्व- तोवह्निमानित्याकारकान्तःकरणवृत्तिरूपानुमितौ, ज्ञान-प्रतिविम्बितंचैतन्यरूपं ज्ञानं, असनिकृष्टपक्षकपर्वतोवनिमानित्यनुमितिघटकीभूतचैतन्यरूपं ज्ञानं वा । सर्वो- शेपिपरोक्षपक्षसाध्यादिनिखिलाशनिरूपितपरोक्षस्वविशिष्टमित्यर्थः । अत्रज्ञानपदा- भावेतु परोक्षमित्यस्य परोक्षत्वमित्यर्थों बोधव्य इति । असन्निकृष्टपक्षकानुमिति- स्थले-पर्वतो वह्निमानित्याद्याकारिकासनिकृष्ठपर्वतपक्षकानुमितिरूपाधिकरणे, वरचंशेइव-बद्यशनिरूपितपरोक्षत्वमिव तदितरसर्वांशेपि-वहीतरपर्वतादि- निखिलांशेपि । तज्ज्ञान-असनिकृष्टपक्षकपर्वतोवह्निमानितिज्ञानम् । एवमपि- पर्वतोवद्विमानित्यायनुमितावतिव्याप्त्यभाषेपि (चंदनांशेइव ) चंदनाशनिरूपि- तप्रत्यक्षत्वमिव । सौरभ्यांशेप्रत्यक्षत्वाभावेन-वेदांतिमते सुरभिचंदनमितिज्ञानस्य- सौरभ्यांशे स्मृत्याद्यात्मकत्वेन सौरभ्यांशनिरूपितमत्यक्षत्वाभावेन । तत्र- सौरभ्यांशविषयकसुरभिचंदनमितिज्ञाने. अतिव्याप्तिः-वृत्तिसौरभ्यांशरूपोपाध्यो- रेकदेशस्थत्वात्सौरभ्यस्य योग्यविषयत्वाचातिव्याप्तिः । तज्ज्ञानं-सुरभिचं. दनमितिज्ञानं, चंदनखंडांशमत्यक्षम्-चंदनखंडांशनिरूपितप्रत्यक्षत्वविशिष्ट, सौ- रभ्यांशेपरोक्षमू-सौरभ्यांशानिरूपितपरोक्षत्वषिशिष्टम् । इतिशब्दस्यसत्यमित्यने- नान्वयः। तथापि सौरभ्यांशविपयकसुरभिचंदनमितिज्ञानस्यपरोक्षत्वेपितत्रसौरभ्यां- शविपयकसुरभिचंदनमितिज्ञानेन दोपः । ज्ञानप्रत्यक्षत्वादिप्रयोजकस्यातिव्याप्तिरू पदोपोनास्ति । परममूले ( इत्यादिज्ञानमिति ) अत्रमधुरमाम्रफलमित्यादिज्ञान- मादिपदार्थइति। आघातपूर्वेतस्मिन्-पूर्वमाघ्रात आघ्रातपूर्वस्तस्मिन्नाघ्रातपूर्व चंदन खंडे,तज्ज्ञानं सुरभिचंदनमित्याकारकसौरभ्यांशविषयकज्ञानम् । अनाघातपूर्षे- पूर्वमनाघ्रातअनाघ्रतपूर्वस्तस्मिन्ननाघ्रातपूर्व अस्य तज्ज्ञानमित्यनेनान्वयः ॥ मू०-नचैवमेकत्र ज्ञाने परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरभ्युपगमे तयोर्जा तित्वं न स्यादिति वाच्यमिष्टत्वात् ॥

·प्रत्यक्ष- वेदान्तपरिभाषा। शिमलनु पर्वतोवह्निमानित्यादिज्ञानं सनिकृष्टपर्वताशेपि न प्रत्यक्षम्।तत्वे वाधकसत्त्वात् असन्निकृष्टविषयानुमितिवत् । नच हेत्व- सिद्धिः परोक्षपि ज्ञाने तदभ्युपगमे जातिसांकर्यप्रसंगेन प्रसिद्धजाति- भावस्य तत्र जातित्वानुपपत्तेरेव वाधकत्वात् । नच तवापि ज्ञानस्य परोक्षत्वे पर्वतं पश्यामीत्यनुभवानुपपत्तिः, तस्य पर्वतगोचरलिंगपराम- आदिप्रत्यक्षविषयत्वादाततश्च तज्ज्ञाने प्रत्यक्षलक्षणातिव्याप्तिरित्या- शंक्य निराकरोति (नचैवमिति) एवं शब्दार्थमाह ( एकत्रेति) साक्षा- त्वादेर्जातित्वाभ्युपगमेहि तदनुपपत्तिर्बाधिकास्यातदेवनास्ति. जात्यु- पाध्युदासीनस्य धर्ममात्रस्यैव तस्याभ्युपगमादित्याह (इष्टत्वा- दिति)॥ म०प्र०--तत्त्व-सन्निकृष्टपर्वतादिविपयकपर्वतोबादिमानित्यादिज्ञानस्य पत्त- क्षत्वे यत्र यस्य धर्मस्य बाधकसत्त्वं तत्र तस्य धर्मस्याभाव इति व्याप्तिमभिप्रेत्य हेतुमाह ( वाधकसत्वादिनि । असनिकृष्टविपयानुमितिवदिति ) असन्निकृष्टपर्व- तादिविपयकपर्वतोवहिमानित्यायनुमितिनिष्ठपर्वतादिपक्षाद्यपरोक्षतायाः पर्वता- दिभिः माकं सनिकीमावरूपवाधकसत्तयदित्यर्थः । परोक्षपिज्ञान-सन्नि- कृष्टपर्वताद्यपि परोक्षपर्वनोवतिमानित्यादिज्ञान, तदभ्युपगमे सन्निकृष्टपर्वतादि- विपयकत्वावच्छेदेनापरोक्षत्याभ्युपगमे जातिसांकर्यमसंगेन-परस्परात्यंतामा- घरामानाधिकरणमत्यक्षत्वानुमितित्वरूपधर्मयारेकत्रसमावेशरूपसांकर्यमाया (प्र- सिद्धजातिभावस्पति ) प्रसिद्धः शाखार्थनिपुणपुरुपनिश्चितोजातिभावो जातित्वं यस्मिन्ननुमितित्वे तत्तथा तस्य, प्रसिद्धजातित्वानुमितित्वस्य जातित्वानुपपत्तेगेव, तत्र-सन्निकृष्ठपर्वतादिविषयकपर्वतावद्विमानित्यादिज्ञानमत्यक्षत्व, बाधकत्यादि त्यर्थः । लशाप-तैयायिकस्य, नापि ज्ञानमय-मुनिकृष्टपर्वतादि विषयक- पर्वतोवाहिमानित्यादिज्ञानस्य नति-प्रतिज्ञायांहेतुमाह ( तस्यति ) पर्वतं पश्यामीत्यनुभवात्मकानुव्यवसायस्यानुमितित्वनिष्ठजातित्वानुपपत्तिरूपवाधकवद्या दनुमितिघटकसन्निकृष्टपर्वतादिविषयकपर्वत इति ज्ञानविषयत्वाभाधेनानुमितेः पूर्व जायमानप्रत्यक्षात्मकलिंगपरामर्शादिघटकपर्वतविषयकप्रत्यक्षात्मकज्ञानविष- यकत्वादित्यर्थः । ततश्च-उक्तानुमानादेव, तज्ज्ञाने-सनिकृष्टपर्वतादिविषय कपर्वतोवह्रिमानितिज्ञाने, प्रत्यक्षलक्षणातिव्याप्तिः प्रत्यक्षलक्षणस्य प्रमाणचैत- न्ययोग्यवर्तमानविषयचैनन्ययोरभेदरूपस्यातिव्याप्तिः। तदनुपपत्तिः-प्रत्यक्षत्वादे- १ स्याश्रयाश्रयत्वसंबन्धेन हेतोवृत्तिों या । स्व साकर्य तदाश्रयौपरोक्षवापरोक्षत्वेतयो' राश्रयोज्ञानमिति ॥

·- परिन्छेदः१] समणिममाशिखामणिसहिता। जोतित्वानुफ्पत्तिः, वाधिका-सन्निकृष्टपर्वतादिविषयकपर्वतो वहिमानित्यादिज्ञा- नस्य प्रत्यक्षत्वादिवाधिका, तदेव-प्रत्यक्षत्वादेर्जातित्वमेव, जात्युपाध्युदासीनस्य- जातित्वोपाधित्वरदितस्प, धर्ममात्रस्यैव-धर्मस्वरूपस्यैक, तस्य प्रत्यक्षत्वादेः॥ मू-जातित्वोपाधित्वपरिभापायाः सकलप्रमाणागोचरतया प्रामाणिकत्वात् । घटोऽयमित्यादिप्रत्यक्ष हि घटत्वादिस दावे मानं, नतु तस्य जातित्वेपि ॥ शि०म०-ननु घटत्वादिवत्परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरपि जातित्वप्रसिद्ध रवश्यं तदुपेयमित्याशंक्यघटत्वादावपिलोके न तत्प्रसिद्धिः। शास्त्रेच तत्प्रसिद्धिः शब्दगतवृद्धयादिसंज्ञाक्त्परिभाषामात्रत्वात् । न स्वार्थेम- माणं, नचैषा यूपाहवनीयादिप्रसिद्धिवत् प्रमाणमूला येनपरिभाषापि स्वार्थसाधयदित्याह ( जातित्वेति) नतु नीलघटत्वादावुपाधित्वम- सिद्धिवत्घटत्वादोजातित्वप्रसिद्धिरपि स्वार्थेप्रमाणमित्याशंक्य सापि निर्मूलत्वादप्रमाणमित्याह ( उपाधित्त्वेति ) ननु घटत्वनीलघटत्वादी जातित्वोपाधित्वयोः प्रमाणसिद्धत्वात् तत्प्रसिद्धेः प्रमाणमूलत्वामा- वोऽसिद्ध इत्यत आह (सकलेति) घटत्वनीलघटत्वयोर्जातित्वोपा- धित्वयोरिति शेषः अत एव घटत्वादेातित्वे प्रमाणमाशंक्य निर- स्थति (घटीयमिति)। म०प्र०-तदुपैयम्-परोक्षत्वापरोक्षत्वनिष्ठजातित्वमुपेयम, नतत्प्रसिद्धिः- जातित्यप्रसिद्धयत्यंताभावः (शालेचतत्मसिद्धिरिति ) शासजन्यघटत्वादिविष- यफजातित्वप्रकारकमसिद्धिः । स्वार्थे-घटत्वादिनिष्ठजातित्वरूपविपये, न प्रमा- णमित्यर्थः । तस्याः स्वविपयेप्रमाणत्वाभावेहेतुमाह ( परिभापामात्रत्वादिति ) घटत्वादिकं जातिरितिप्रसिद्धः । संकेतमानत्वादित्यर्थः । प्रसिद्धः रांकतमानत्वेन स्वविपये प्रमाणत्वाभावे दृष्टांतमाह ( शन्देति ) एपा-घटत्वंजातिरित्यापाका- राघटत्वादिविपयकजातित्वमकारकमासिद्धिः (यूपेति ) दृष्टादृष्टसंस्कारवान् काठ- विशेपीयूप. होमाधारसंस्कृतानिराहवनीय इत्यादिप्रसिद्धियदित्यर्थः । येन- प्रमाणमूलकत्यहेतुना, परिभाषा-संकेतः, स्वार्थ-स्यविपर्य, सापि नीलघट- त्वादायुपाधित्वप्रसिद्धिरपि । तत्मसिद्धेः-घटत्वादोजातित्वादिप्रसिद्धः, घटत्व- नीलघटत्वादाजातित्वोपाधित्वप्रसिद्धः प्रमाणमूलकत्वाभावस्वासिदत्वेदेवमाह (घटत्वेति ) ममाणसिद्धत्वात्-घटोऽयंघटोऽयमित्यादिप्रमाणसिद्धत्वात् । अतएव- प्रमाणामायादेव ॥

·(७२) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- मू०-जातित्वरूपसाध्याप्रसिद्धौ तत्साधकानुमानल्याप्यनवका शत्वात् ॥ शि०म०-घटत्वादेर्जातित्वे किं प्रत्यक्षमनुमानंवा मानं तत्राचं निरस्य द्वितीयं निरस्पति (जातित्वेति) घटत्वादिकं जातिः उपाधि- भिन्नसामान्यधर्मत्वात्सत्तावदित्यनुमानं न तजातित्वे मानं नित्य- कानेकसमवेतत्वलक्षणजातित्वाप्रसिद्धी तनिरूपितव्यात्यादिज्ञाना- भावेन तत्साध्यकानुमानायोगादित्यर्थः । नतु नित्यत्वादिघटितजा- तित्वाप्रसिद्धावपि तद्घटकनित्यत्वैकत्वानेकसमवेतत्वानामात्माका- शघटादिषु प्रतिद्धत्वात् घटत्वादो नित्यत्वसंशयानंतरं तद्विशिष्टे तत्रैकत्वसंशयः, ततस्तदुभयविशिष्टे अर्नकसमवेतत्वसंशय इति संश- यरूपसाध्यप्रसिद्धेः पूर्वपूर्वस्योतरोत्तरानुमाने पक्षतावच्छेदकत्वेन निश्चयरूपविशिष्टसाध्यप्रसिद्ध संभवात्तत्साध्यकानुमानं संभवती- तिचेन्न नित्यत्वेकत्वप्रसिद्धावपि समवायस्याप्रामाणिकत्वेन तदर्टि- तसाध्याप्रसिद्धः॥ म०प्र०-तत्र घटत्वादेर्जातित्वे किंमत्यक्षमनुमानवा मानमितिपक्षस्यमध्ये आद्यं घटत्वादे नित्वे प्रत्यक्षं मानमितिपक्षं द्वितीयं घटत्यादतित्वेऽनुमान मानमिति द्वितीयपक्ष जातिः-जातित्ववत् ( उपाधिभिन्नति ) अनिर्वचनीय- बहुपदार्थधटिनधर्मान्यतरधर्मरूपोपाधिभिन्नत्ये सति नित्यत्व सत्यनकाव्य- क्तिवृत्तिधर्मत्वादित्यर्थः । घटादी व्यभिचारनिरासाय नित्यत्वे सतीत्युक्तम् । अखंडोपाधिरूपाभावत्वादी व्यभिचारनिरासायोपाधिभिन्नत्यं सतीति जलपरमा- शुरूपादौव्यभिचारनिवृत्तयेऽनेकव्यक्तित्तित्वमिति । तजाति-घटत्वादिनि- प्रजातित्व(तनिरूपितेति)जातित्वनिरूपितत्यर्थः नित्यत्वादिघटितजातित्तामसिद्धा- पपि तत्साधकानुमानं संभवतीत्यत्वयः ( तत्साध्यवेति ) पटलादेन नित्वमा. फेत्यर्थः । कुतः संभवतीत्यादाक्याह ( इतिसंशयरूपसाध्यप्रसिद्धरिति ) इति शब्दोक्तप्रकारमेवाह (घटत्वादाविति ) नित्यत्वसंशयानंतरं घटत्वं नित्यं घटत्व मनित्यमितिवादिविमतिपत्तेर्घटत्वं नित्यं नवेति नित्यत्वमंगयानंतरं तदिशिष्टे सत्र अनित्यत्तविशिष्टेघटत्व-एकत्वसंगया-नित्यत्वविशिष्टं घटत्वमेवेनमत्यरत्वर्ग- । तदुभयविशिष्टे-नित्यत्तैकत्वविशिष्टेघटस्ये अस्मभ्येतत्तमंगमः- नित्यत्वकत्वविशिष्टं घटत्वमनेकसमवेतं नदत्यने कसमवेतलगंगयः । ननु नित्यत्यादीनामसिद्धत्वात्मंगयरूपमाध्यमसिद्धयभार इलासंस्पर्मवमित्य- ·घटाभा- परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (७३) मिप्रेत्य संशयरूपसाध्यप्रसिद्धिसखे हेतुमाह ( तद्धटकेति) जातित्वघटकेत्यर्थः । अनुमानं संभवत्तीति प्रतिज्ञायामेवहेत्वंतरमाह (निश्चयेति ) कुतानिश्चयरूपवि- शिष्टसाध्यप्रसिद्धिसत्त्वमित्याशंक्याह (पूर्वपूर्वस्येति ) घटत्वं नित्यं गुणकर्मा- भावभिन्नत्वेसति निरवयवत्वादात्मवत्, नित्यघटत्वमेकं नित्यत्वे सति समवाये- नानेकवृत्तित्वात्सत्तावत, नित्यैकघटत्वमनैकसमवेतमुपाधिभिन्नसामान्यधर्मत्वात्स- त्तावदिति पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरानुमाने पक्षतावच्छेदकत्वेनेत्यर्थः (तहटितेति ) मम- वायघटितेत्यर्थः॥ मू० -समवायासिद्धया ब्रह्मभिन्नसकलप्रपंचस्यानित्यतया च नित्यत्वसमवेतत्वघटितजातित्वस्य घटत्वादावसिद्धेश्च एवमेवोपाधित्वं निरसनीयम् ॥ शि०म०-नच रूपीघट इति ज्ञानं संबंधविषयकं विशिष्टज्ञानत्वा- दंडीपुरुष इति ज्ञानवदित्यनुमानं समवाये मानमितिवाच्यं, ववद्भूतलमितिज्ञानवत्स्वरूपसंबंधमादायापि तदुपपत्तेः।इहतंतुषुपटस- मवाय इतिप्रत्यक्ष तंतुषुपटसंबंधे प्रमाणं, नतुनित्यसंबंधत्वलक्षणसम- वायपि ब्रह्मभिन्ननिखिलप्रपंचस्यानित्यत्वावगमेन तादृशनित्यसं- बंधासिद्धरितिाननु संयोगभिन्नसाक्षात्संबंधत्वंसमवायत्वं, तत्रनित्य- त्वाप्रवेशेन तंतुषु पटसमवायाभ्युपगमेपि न प्रपंचानित्यत्वश्रुतिवि- रोधः। ततश्चानेकसमवेतत्वघटितसाध्यप्रसिद्धिरपि सुसंपादेति यदि यात्तदाभ्युपेत्यन्यत्र समवायं प्रकृते तदभावेन तद्घटितसाध्यस्य बाधितत्वान्नातुमानावकाश इत्याह ( समवायासिद्धति) इह तंतुषु पटसमवाय इति प्रत्यक्षेणान्यत्रसमवायसिद्धावपि इहघटत्वमिति प्रतीतेः सत्त्वे सत्त्वमितिवत्स्वरूपसंबंधेनाप्युपपत्ते घटत्वादीसमवा- यसिद्धिरितिभावः। ( अनित्यतयेति ) सृष्टिवाक्यावगतकार्यत्वस्य निखिलप्रपंचस्य कृतकत्वानुमानन तद्यथेहेत्यादिश्रुत्याचानित्यत्वा- वगमादितिभावः (असिद्धेरिति) बाधादित्यर्थः । उक्तदूषणमुपाधित्वे- ऽप्यतिदिशति ( एवमिति) नीलघटत्वादेरुपाधित्वे प्रमाणाभावा- दित्यर्थः ।। म० प्र०-(स्वरूपसंबंधमिति ) स्वरूपसंबंधश्च संबंधिदयसत्त्वं संबंधिद्वयं च रूपंघटश्चरूपस्यरूपत्वेन संबंधित्वं स्वरूपेणसंबंधत्यमितिभावः । तदुपपत्तेः-- रूपीघट इति ज्ञानोपपत्तेः (तादृशति) समदायाभिन्नेत्यर्थः ( संयोगमिन्नेति) ·प्रत्यक्ष- (७४) घेदान्तपरिभापा। नच स्वरूपसंबंधस्य संथांगभिन्नसाक्षात्संबंधत्वेन स्वरूपसंबंधैतिव्यासिरितिवाच्यमा संयोगभिन्नत्यनंन संयोगस्वरूपसंबंधमिन्नत्यस्य विवक्षितत्वादिति, तत्र-संयो- गभिन्नसाक्षात्संबंधत्वरूपसमवायत्वे, ततश्च-समवायसिद्धरेख । अन्यत्र-घटत्वा- दिजात्यतिरिक्ततंतुपु । प्रकृत-वदत्यादी, इह-एषु, अन्यत्र-घटत्वादिजात्यति- रिक्ततंतुपु इह-घटे । सत्त्व-सत्तायाम् । सृष्टिवाक्यावगतकार्यत्वस्व-सृष्टिवाक्यैर- वगतकार्यत्वं यस्मिन्मपंचे स तथा तस्य कार्यत्वाश्रयस्य, परममूल (एवमिति ) नीख्यटत्वादेरुपाधित्वपरिभाषानप्रामाणिकीनीलोयंघट इत्यादिप्रत्यक्षस्य नीलघ- टत्वादिसदावे माननया नीलघटत्वादेरुपाधित्वेऽमानत्वादुपाधित्वरूपसाध्याप्र- सिद्धया तत्साधकानुमानानवकाशादित्यादिरीत्या निरसनीयमित्यर्थः ।। मू०-पर्वतोवह्निमानित्यादौ पर्वतांशे वह्वयंशेचान्तःकरणवृत्तिभे दांगीकारेण तत्तदृत्त्यवच्छेदकभेदेन परोक्षत्वापरोक्षत्वयो रेकत्र चैतन्ये वृत्तौ न कश्चिद्विरोधः ॥ शि०म०-ननु परोक्षत्वापरोक्षत्वयोर्जातित्वाभावेपि विरुद्धयोः कथमेकत्र ज्ञाने वृत्तिरित्याशंक्य किंवृत्तो तयोवृत्त्यनुपपत्तिश्चेतन्येवा। आये तदाश्रयवृत्त्योर्मेदानविरोध इत्यभिप्रेत्य द्वितीय संयोगतदत्य- ताभाववदवच्छेदकभेदेन चैतन्येवृत्त्यभ्युपगमानविरोध इत्याह (पर्व- तइति-ननु घराकारान्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य तद्गत- परिमाणाधवच्छिन्नचैतन्याभिन्नतया तस्य तदंशेपि प्रत्यक्षत्वापतिः। नचस्वाकारान्तःकरणवृत्त्युपहितत्त्वस्यापि विषयविशेषणत्वात्रातिप्र- संग इति वाच्यम्. शुक्तिरूप्यादेरविद्यावृत्त्युपहिलस्यान्तःकरणवृत्त्युप- हितत्वाभावेन भ्रमप्रत्यक्षाव्यातेः। सर्वेश्वरज्ञानस्य मायावृत्तिरूपत्वेन तदवच्छिन्नचैतन्यस्य प्रपंचाकारान्तःकरणवृत्त्युपहितविषयचैतन्याभि- नत्वाभावेन तवाव्याप्तेश्च । नच तदाकारवृत्त्युपहितत्वं विषयविशे- षणं साच क्वचिन्मायावृतिः कचिदन्तःकरणवृत्तिरिति परमेश्वरज्ञा- नादौ नाव्याप्तिरितिवाच्यम् अस्मदादेर्घटज्ञानसमयेपरिमाणादेः सव गतपरमेश्वरीयमायावृत्तिगोचरत्वेन तदंशे तत्मसंगतादवस्थ्यात्। किंच सुरभिचंदनमिति ज्ञानेसौरभांशे प्रत्यक्षतास्यादेव स्वाकारवृत्युपहि तयोग्यविषयचैतन्यामिन्नत्वात् ॥ म०प्र०-विरुद्धयो:-एककाले एकाधिकरणे संबंधशून्ययोः परोक्षवापरी- क्षत्वयोः । वृत्तिः-संबंधः । वृत्ती-वृत्त्यात्मकज्ञाने । तयोः परोक्षत्यापरोक्षत्वयोः ।

·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । वृत्त्यनुपपत्तिः-संबंधानुपपत्तिः । तदाश्रयवृत्त्योः-परोक्षत्वापरोक्षत्याश्रयवृत्त्यात्म- कज्ञानयोः, नविरोधा-एकज्ञानेपरोक्षत्वापरोक्षत्वयोः संबंधानुपपत्ति भवति । अवच्छेदकभेदेन-अन्तःकरणपरिणामरूपवृत्त्यभिन्नावच्छेदकभेदेन । वृत्त्यभ्युपग- मात्-संबंधाभ्युपगमात् परममूले ( चैतन्ये इति ) पर्वतादिषुप्रमात्मकचैतन्यइत्यर्थः (तद्गतीत) घटादिगतेत्यर्थः । तस्य-घटज्ञानस्य, तदंशे-परिमाणाद्यशे वृत्युपहित- स्वस्य-वृत्तिप्रतिबिंबितत्वस्य वृत्तिविषयत्वस्य वा (तदवच्छिन्नेति ) मायावृत्त्यव- च्छिन्नेत्यर्थः (प्रपंचाकारेति) निखिलवस्त्वाकारेत्यर्थः । तत्र-सर्वेश्वरज्ञान (तदा- कारैति) विपयाकारेत्यर्थः । साच-वृत्तिः ( परमेश्वरज्ञानादाविति ) अनभ्रममत्य- क्षमादिशब्दार्थः । तदंशे-परिमाणायंशे ( तत्मसंगेति) घटज्ञानस्यमत्यक्षत्त्वमसं- गेत्यर्थः ( स्वाकारेति ) सौरभाकारेत्यर्थः ॥ शिमा-नच तत्तदिन्द्रिययोग्यत्वं योग्यपदेन विवक्षितम्, तथास- तिशुक्तिरूप्यभ्रमे स्वाभगजादिभ्रमेचाव्यासः । अन्तःकरणतर्माणा- मिन्द्रियायोग्यत्वेन तज्ज्ञानेप्वव्याप्तेश्च । ननु तत्तदिन्द्रियसाक्ष्यन्यत. रयोग्यत्वमिहविषयविशेषणं विवक्षितमन्तःकरणतद्धर्माणां साक्षियो- ग्यत्वान्नदोष इतिचेत्, न, धर्मादेरपिप्रमाणव्यापारद्वारासाक्षिवेद्यत्वेन तज्ज्ञानेतिव्याप्ते केवलसाक्षियोग्यत्वविवक्षायांच साक्षिपदेनान्तःकर- णोपहितचैतन्याभिधाने जीवसाक्ष्ययोग्यधर्माधर्मादिगोचरेश्वरप्रत्यक्ष तथाप्यव्याप्तिः, केवलसाक्षियोग्यत्वमनविवक्षितं, तच्चोभयसाक्षियो. ग्यसाधारणमितिपरमेश्वरज्ञाने नाव्याप्तिरितिचेतन, जीवेश्वरसाक्षिसा धारणस्य साक्षित्वस्यानिर्वचनावानिर्वचनेवा धर्मादावीश्वरसाक्षियो- ग्यत्वमादाय तज्ज्ञाने तिव्याप्तेस्तादवस्थ्यात्. नच जीवसाक्षियोग्य- त्वघटितमेवेह प्रयोजक विवक्षितं जीवप्रत्यक्षस्यैव लक्ष्यत्वानेश्वरमत्य- क्षेऽव्याप्तिदोष इति वाच्यम्, तदन्यस्य प्रत्यक्षसामान्यलक्षणस्याभावा- त । तदुक्तं प्रत्यक्षलक्षणं नयुक्तमिति ॥ म०म०-तथासति-योग्यपदेन तत्तदिन्द्रिययोग्यत्वस्य विवक्षितत्वेसति (अव्याप्तेरिति)शुक्तिरूप्यभ्रमादिविपयाणां तत्तदिन्ट्रिययोग्यत्वाभावादितिशेपः इह- ज्ञानम्रत्यक्षत्वादिप्रयोजके, नदोपः-अव्याप्तिरूपदोपात्यंताभावः ( प्रमाणन्या- पारद्वारेति ) प्रमाणं व्याप्तिज्ञानादिकंतपां व्यापारः तत्संस्कारादिरूपः तद्वारा ऽहंधर्मवान् मुखित्वादिति साक्षिवेद्यत्वेन, अथवा प्रमाणं व्याप्तिज्ञानादिकं तपां व्यापारः कार्यमनुमित्यादिकं तद्वारासाक्षिवेद्यत्वेनेत्यर्थः । केवलसाक्षियोग्यत्व- विवक्षायाम्-प्रामाण्यव्यापाराद्वारकसाक्षियोग्यत्वविवक्षायाम् । अत्र-ज्ञानप्रत्य.

·(७६) वेदान्तपरिभाषा [प्रत्यक्ष- सत्यादिमयोजक । नर-केवलमाक्षियोग्यत्वंच उभयसाक्षियोग्यसाधारणम्- जीवेश्वरसाक्षियोग्येषु पदार्थेषु वृत्ति । साधारणस्य-वृत्तेः, निर्वचन-माया- न्तःकरणान्यतरोपहितत्वं जीवेश्वरसाक्षित्वमितिनिर्यचन, तज्ज्ञान-धर्मादिक्षाने इह-ज्ञानप्रत्यक्षवादी, एतदन्यस्य-प्रमाणचैतन्यस्य तत्तदिन्द्रियतत्तजीवसा- क्ष्यन्यतरयोग्यवर्तमानविपयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वरूपलक्षणाभिन्नस्य, प्रत्यक्ष- सामान्यलक्षणस्य-जीवेश्वरप्रत्यक्षवृत्तिप्रत्यक्षत्वादिप्रयोजकस्य, तत्-तस्माजी- वेश्वरप्रत्यक्षवृत्त्येकमत्यक्षत्वादिप्रयोजकाभावात् ॥ मृ-तथाच तत्तदिन्द्रिययोग्यवर्तमानविपयावच्छिन्नचैतन्याभि नत्वं तत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नज्ञानस्य तत्तदंशे प्रत्यक्षत्वम् । शिम-उच्यते तत्तदिन्द्रियतत्तत्केवलसाक्ष्यन्यतरयोग्यतत्तत्सा- क्षिगन्यतत्तदाकारवृत्त्युपहितविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वंतत्तत्साक्षि- जन्यतत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य तत्तद्विषयांशेप्रत्यक्षत्वं साक्षीच ज्ञानोपादानोपहितं चैतन्यं वृत्तिलक्षणज्ञानोपादानंच मायान्तःकरण- मिति तदुपहितयोर्जीवेश्वरयोस्साक्षिणा लक्षणाव्याप्तिः । तथाच घट- ज्ञानस्य न तद्गतपरिमाणांशे प्रत्यक्षत्वं तस्य तदापरमेश्वरीयसाक्षिज- न्यवृत्तिगोचरत्वेपि तद्वत्तेरस्मदादिसाक्ष्यजन्यत्वेन तत्साक्षिजन्यस्वाका रवृत्त्युपहितविषयचैतन्याभिन्नत्वाभावानापि धर्मादिज्ञाने तिव्याप्तिः । तस्यास्मदादिसाक्षियोग्यत्वाभावात्तदेतत्सर्वमभिप्रेत्याह (तथाति) लक्षणप्रविष्टविशेषणानांप्रयोजनेसिद्धेसतीत्यर्थः । ननूक्तप्रत्यक्षलक्ष. णस्य घटादावतिव्याप्तिरित्याशंक्य ताशवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्यैवा- लक्ष्यत्वातदयावृत्तिर्नदोष इत्याह ( तत्तदाकाति)। म०प्र० (तत्तदिन्द्रियति ) तत्तदिन्द्रियतत्तत्केवलसाक्ष्यन्यतरयोग्यश्चासौ सत्त- त्साक्षिजन्यतत्तदाकारवृत्त्युपहितविपयस्तदवच्छिन्नचैतन्यनिरूपिताभेदवत्वं तत्त- साक्षिजन्यतत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य घटपटादिविषयाभिन्नाशनिरूपित- प्रत्यक्षत्वमित्यर्थः । वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य विषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वमित्युक्त ऽयंघट इत्यादिज्ञानस्य परिमाणायंशे प्रत्यक्षत्वं स्यात्तद्वारणाय तत्तदाकार वृत्त्युप- हिततिविषयविशेषणम्। यद्यद्विपयनिरूपितं ज्ञाननिष्ठंप्रत्यक्षत्वविवक्षितं तत्तदाकार- वृत्त्युपहितत्वमपि विपयस्यापक्षिनमिति तदर्थः । परिमाणाद्याकारेश्वरवृत्युपहित- त्वस्य परिमाणादिविषयेषु सत्त्वेन पुनरयंघट इत्यादिज्ञानध्वतिच्याप्तः सनातदार- गाय तत्तत्साक्षिजन्येति वृत्तिविशेषणं वृत्ति प्रत्युपाधेः कारणत्वेनोपहित आरी- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (७७) पाञ्चैतन्यस्य विवर्तकारणत्वस्वीकारावा ययत्साविज्ञानस्यापरोक्षत्वमपेक्षितं तत्तत्सा- क्षिनन्यत्वं वृत्तेर्विवक्षितमिति तदर्थः धार्मिकोहमित्यादीप्रमाणद्वारा धर्मादिज्ञानेति- च्यातिनिरासाय तत्तत्केवलसाक्षियोग्येतिविषयविशेषणम्।जीवस्यघटादिप्रत्यक्षेऽच्या प्तिवारणायेन्द्रियोति, सौरमांशविपयकसुरभिचंदनभितिज्ञानेऽतिव्याप्तिवारणाय तत्त- दितीन्द्रियविशेषणम् । यद्यदिन्द्रियजन्यज्ञानेऽपरोक्षत्वमपेक्षितं तत्तदिन्द्रिययोग्यत्वं विवक्षितमितितदर्थः । असंभववारणायान्यतरेति साक्षिण एव स्वविषयकव्यवहार- जनकत्वेन साक्षिणः केवलसाक्षियोग्यत्त्वान्नतत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानेऽव्याप्तिः। अयंघटः इत्यादिज्ञानेषु परिमाणायंशनिरूपित्तप्रत्यक्षत्वापत्तिवारणाय विषयोपा- धिवृत्तस्तत्तत्साक्षिजन्यत्वस्य तत्तदाकारत्वस्यच कीर्तनाचैतन्योपाधिवृत्तेस्तत्तत्सा क्षिजन्यत्वस्य तत्तदाकारत्वस्यच वारयितुमशक्यत्वेन चैतन्योपाधिवृत्तस्तत्तत्सा- क्षिजन्यत्वस्य तत्तदाकारत्वस्यच कीर्तनं, नत्वतिव्याप्त्यादिनिरासार्थमितिध्ययमिति ( लक्षणेति ) ज्ञानमत्यक्षत्वादिषयोजकत्यर्थः । उक्तमत्यक्षलक्षणस्य-उक्तम- त्यक्षत्वप्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारमयोजकस्य ( तादृशेति ) तत्तत्साक्षिजन्यतत्तदा- कारत्यर्थः । अत्र-उक्तमत्यक्षलक्षणे तव्यावृत्तिः-उक्तलक्षणस्य घटादिष्व- त्तित्वम् ॥ मू०-द्वितीये घटादेविपयस्य प्रत्यक्षत्वं तु प्रमात्रभित्रत्वम् ॥ शि०म०-विषयस्य प्रत्यक्षत्वे प्रयोजकांतरानिरूपणात्सोप्यत्र लक्ष्यएवेत्याशंक्य तत्रान्यत्प्रयोजकमस्तीत्याह (घटादेरिति) तुशब्दो लक्षणांतरव्यावृत्त्यर्थः।इन्द्रियजन्यज्ञानविषयत्वं स्वज्ञानजनकेन्द्रियस- निकर्याश्रयत्वमन्यद्वा, विषयप्रत्यक्षलक्षणं न भवतीत्यर्थः । न्यायमते अनुमितेमनइन्द्रियजन्यत्वेन तद्विपयपरमाण्वादावुक्तलक्षणस्याति- व्यापकत्वादन्तःकरणतद्धादिप्वव्यापकत्वाच्चेतिमाका (प्रमातभिन्न त्वमिति)यद्यपि प्रत्यक्षज्ञानविषयत्वं विषयस्य प्रत्यक्षत्वंज्ञानेच प्रत्यक्ष- त्वं पूर्वोक्तविषयचैतन्याभिन्नत्वं विवक्षितमितिस्वांशेप्रत्यक्षमतुमित्या दिजानमादायातुमेयादो नातिमसंगः । तद्विषयत्वंच ताशवृत्त्यव- च्छिनचैतन्यस्य यद्विषयांशे प्रत्यक्षत्वं तत्त्वमिति न मौरभादौ तत्म- संगः । यद्वा योग्यत्वेसति विषयचैतन्याभिन्नप्रमाणचैतन्यविपयत्वं घटादेविषयस्य प्रत्यक्षत्वं तथापि विषयस्यापरोक्षत्वं संविदभेदादिति विवरणे तत्र तत्र च साप्रदायिकैः प्रमात्रभेदस्यैव विषयप्रत्यक्षलक्षण- स्वेनाभिधानादेवमुक्तम् ।।

·(७८) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- मम्म-सोपि-घटादिविपयोपि, अत्र-उक्तलक्षणे, तत्र-घटादिनिष्ठप्रत्यक्ष- वादी (लक्षणांतरव्यावृत्त्यर्थ इति)-तुशब्दस्यभिन्नस्थानकत्वेन प्रमातभिन्नत्वमेवघ- रादिविपयस्य प्रत्यक्षत्वं नत्वन्यदितिलक्षणांतरख्यावृत्त्यर्थ इत्यर्थः। एतदेवदर्शयति (इन्द्रियजन्येति । स्वज्ञानति ) घटादिविषयज्ञानेत्यर्थः । अन्यद्वा-ज्ञानाकरणकता- नविषयत्वमित्यादिवा (परमाएवादाविति ) अत्रेन्द्रियादिरादिपदार्थः (अतिव्या- पकत्वादिति)अतिव्याप्तिग्रस्तत्यादित्यर्थः (अव्यापकत्वादिति) द्विविधलक्षणस्या- च्याप्तिग्रस्तन्वादित्यर्थः । इति-अस्माद्धेतोः । स्वांशेप्रत्यक्ष-अनुमित्याद्यशेचित्त्व- रूपप्रत्यक्षत्ववत् , अनुमित्यादिज्ञानं अनुमित्यादिरूपं ज्ञानमनुमिनीमीत्यायनुव्यव- सायरूपानुमित्यादिविषयकज्ञानं वा । नातिमसंगः नातिव्याप्तिः। तद्विपयत्वं-पूवा- तापरोक्षज्ञानविषयत्वम् (तादृशवृत्तीति) तत्तत्साक्षिजन्यतत्तदाकारवृत्तीत्यर्थः । (यद्विपयांशेइति)यद्विपयाभिन्नांशनिरूपितेत्यर्थः तत्त्वं-ताशविषयनिष्ठविषयत्वम् । इति-अस्मादेतीः, नसीरभादीतत्प्रसंगा-चंदनाकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यानष्ठसौ- रभाशनिरूपितप्रत्यक्षत्वाभावेन सुरभिचंदनमितिज्ञानेसनि नसौरभादीप्रत्यक्षत्वम- सक्तिः । तथापि-घटादिषिपयनिष्ठपूर्वोक्तप्रत्यक्षत्यसंभषेपि, मंविदभेदात्-प्रमा- तृरूपचैतन्याभेदात् इतिविवरणेऽभिधानादित्यन्वयः । तत्र तत्र-तस्मिन्तस्मिन्वे- दांतग्रंथे, एवमुक्तम्-घटादिविषयस्य ममात्रभिन्नत्वघटादिविषयस्यापरोक्षत्वमुक्तम्।। मू०-ननु कथं घटादेरन्तःकरणावच्छिन्नचैन्याभेदः, अहमिदंपश्या मीतिभेदानुभवविरोधादितिचेत् ।। शि०म०-नच विज्ञानवादापत्तिः यत्किचित्साम्यस्य सर्वसिद्धांतपि तुल्यत्वात् । विषयस्य संविदर्भदेपि विज्ञानक्षणिकत्वविषयासत्त्वान- भ्युपगमेन सर्वसाम्याभावात् । नतु प्रमात्रभेदोह्यन्तःकरणविशिष्टचैत- न्याभदः सच न विषयस्य प्रत्यक्षत्वव्यवहारप्रयांजक जडस्य घटादे- स्तदभेदायोगात् । नच प्रमावभेदज्ञानविषयत्वं विषयस्य. प्रत्यक्षत्व- मन्तःकरणस्येन्द्रियद्वारा घटादिदेशनिर्गमनेन तदवच्छिन्नस्य प्रमातु- विषयचेतन्याभिन्नतया घटस्सन्नितिविषयचैतन्याभेदप्रत्ययस्यतद- भेदप्रत्ययत्वात् । अनुमित्यादिस्थलेच प्रमातुर्विषयचैतन्याद्भिन्नतया वड्यादौ तदभेदप्रत्ययस्य प्रमावभेदप्रत्ययत्वाभावात्रातिव्याप्तिरिति- वाच्यम् । विषयचैतन्यस्य तदाप्रमावभेदेप्यहं मनुष्य इतिवदहंघट इति प्रतीत्यापत्त्या अहमिमंपश्यामीतिप्रामातृभेदप्रत्यक्षविरोधेनच घटस्सन्नित्यादिमतीतस्तदभेदविषयत्वाभावात् ततश्चन युक्तमिदंलक्ष- णमिति चोदयति (नन्विति)॥

·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। म०प्र०-विज्ञानवादापत्तिः-बौद्धमतप्रवेशः (तुल्यत्वादिति ) यानयायि- कमतघटादीनामनित्यत्वादिकतथाममनयेपिघटादीनामानित्यत्वादिकामत्यादिरीत्या यत्किचित्साम्यस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । ननु-तषमतेयोद्धमनसर्वसाम्येन वीद्धमत- प्रवेशस्तदवस्थ्य इत्याशंक्य, मैवमित्यभिप्रेत्यहेतुमाह (मर्वसाम्याभावादिति)-स्वम- तेवौद्धमतसर्वसाम्याभानेहेतुमाह (विपयस्येति) तदभेदायोगात्-अन्तःकरणविशिष्ट- चैतन्याभेदायोगात् । प्रमावभेदज्ञानविषयत्व-घटादिविषयस्य प्रमात्रासह यदभे दज्ञानं घटःसन्नित्यादिज्ञानं तद्विपयत्वम्।ननु सनघट इति ज्ञानस्य विपर्यतन्या- भेदप्रत्ययत्वेन प्रमात्रभेदज्ञानत्वाभावात्कथं प्रमात्रभेदज्ञानविषयत्वं विषयस्य प्रत्यक्षत्वमित्याशंक्य, उक्तप्रतिज्ञायां हेतुमाह (घटः सन्निति विपयचैतन्याभेदप्रत्य- यस्य-विषयचैतन्येन साकं योघटादीनामभेदप्रत्ययस्तस्य, तदभेदप्रत्ययत्वात् ममात्रभेदप्रत्ययत्वात् उक्तप्रत्ययस्य प्रमात्रभेदप्रत्ययत्वहेतुमाह (अंतःकरणस्येत्या- दिना ) नन्वेवमनुमेयवहयादेरपि वह्निःसन्नित्यादिप्रत्ययविषयत्वादनुमेयवहयादा- चतिव्याप्तिरित्याशंक्याह (अनुमित्यादिस्थलेइति ) अनुमित्यादिकाले इत्यर्थः वह्नयादो-अनुमेयवद्वयादी,अस्यनातिव्याप्तिरित्यनेनान्वयः । अनुमेयवह्नयादाव- तिव्याप्त्यमावेहेतुमाह (तदभेदप्रत्ययस्यति ) वह्निःमन्नित्यादिविषयचैतन्याभेद प्रत्ययस्येत्यर्थः। तदभेदप्रत्ययस्य प्रमातृचैतन्याभेदप्रत्ययत्वाभावेहेतुमाह (प्रमातु- रिति)नच वाच्यमितिप्रतिज्ञायायांहेतुमाह(घटःसन्नित्यादिमतीतरित।तदभेदेति)प्रमा- तृचैतन्यामेदेत्यर्थः । घटस्सन्नित्यादिप्रत्ययस्य प्रमातचैतन्याभेदविषयत्वाभावहेतुद्ध- यमाह (विषयचैतन्यस्येत्यादिना) तदा अयंघटइतिज्ञानकाले । ततश्च-अमात्रभे- दज्ञानविपयत्वासंभवाच ॥ मू०-उच्यते प्रमात्रभेदोनाम न तावदेक्यं किंतु प्रमातृसत्ताति रिक्तसत्ताकत्वाभावः । तथाच घटादेःस्वावच्छिन्नचैतन्या ध्यस्ततया विषयचैतन्यसत्तैव घटादिसत्ता अधिष्टानस त्तातिरिक्ताया आरोपितसत्ताया अनंगीकारावाविपयचैत न्यंच पूर्वोक्तप्रकारेण प्रमातृचैतन्यमवति प्रमातृचैतन्य स्यैव घटायधिष्टानतया प्रमातृसत्तैव घटादिसत्ता नान्येति सिद्धं घटादेरपरोक्षत्वम् ।। शि० म-सिद्धांतवादी तु प्रमात्रभिन्नत्वं नाम न तावदेक्यं नवा तदमेदभ्रमविषयत्वं किंत्वन्यदेव तद्विवक्षितमित्याह (उच्यते इति ) ·[प्रत्यक्ष- (८०) वेदान्तपरिभापा। ननु प्रमातृप्रमेयानेष्ठसत्ताजातरेकत्वेन तनिष्ठ सत्तातिरिक्तसत्ताया अम- सिद्धिः प्रसिद्धी वा ववचादेरनुमेयस्यापि प्रमातृनिष्ठसत्तावत्वेनाति- व्याप्तिः:प्रमानुरूपत्वविवक्षायां घटस्सन्नित्यादिप्रतीतिसिद्धाथा घटा- दिसत्तायाः प्रमानलक्षणसत्तातिरिक्तत्वेन तत्र लक्षणाव्याप्तिरित्यत आह ( तथाचेति ) प्रमानुलक्षणसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभाव लक्षणे विवक्षिते सति घटादेरपरोक्षत्वं सिद्धमिति संबंधाकिंघटादेरतिरिक्त- सत्ताजातिमत्त्वात् तत्राव्याप्तिः अबाधितत्वलक्षणसत्ताधर्मवत्त्वाद्वा प्रमातव्यतिरिक्तविषयचैतन्यलक्षणसत्तावत्वाद्वा । तबाद्यमतिरिक्तस- ताजात्यनभ्युपगमानिराकृत्य द्वितीयं निरस्यति ( घटादेरिति) ननु घटादरपि घटःसन्नित्यादि प्रतीतिवलादस्त्वतिरिक्तंसत्त्वं नचासो भ्रम: तथाप्यनिर्वचनीयसत्त्वधर्मसंभवादित्यत आह ( अधिष्ठानेति ) तत्म- तीतरधिष्ठानसत्ताविषयत्वेन तदंशे अन्यथाख्यातित्वान्नानिर्वचनीय- सत्वसिद्धिरितिभावः । तृतीयं निराचष्टे विषयेति ॥ म०प्र० तत्-प्रमात्रभिन्नत्वम् ( तनिष्टेति) प्रमातृचैतन्यनिष्ठेत्यर्थः ( अमसि- विरिति ) तथाचप्रतियोगिज्ञानाभावान्नामावज्ञानमितिभावः । प्रसिद्धौवा-प्रमान- मेमयचैतन्यनिष्ठायासत्तारूपाजातिस्तदतिरिक्तापि. कचित्काचित्सत्तास्तीत्यंगीकारे अतिव्याप्तौहेतुमाह ( वयादेरिति ) प्रमातृरूपत्वविवक्षायाम्-प्रमातृसत्ताशब्दे- न प्रमातृचैतन्याभिन्नसत्तावियक्षायाम, तत्र-घटादौ, तबाद्यं-पक्षत्रये आद्यम् । तत्प्रतीतेः-घटःसन्नित्यादिप्रतीतेः । तदंशे-सत्तांशविषयकघटः सन्नित्यादिज्ञाने (सिद्धिरिति)घटादावित्तिशेषः । परममूले (पूर्वोक्तति) यथा तडागोदकं छिद्रा- निर्गत्येत्यादिवाक्तेित्यर्थः । परममूले (प्रमावसत्तैवेति ) प्रमातृचैतन्याभिन्न सत्तवेत्यर्थः॥ मू-अनुमित्यादिस्थलेन्तःकरणस्य वयादिदेशनिर्गमना भावेनवव्यवच्छिन्नचैन्यस्य प्रमातृचैतन्यानात्मकतया वह्नयादिसत्ताप्रमातृसत्तातोभिनेति नातिव्याप्तिः । नन्वे वमपि धर्माधर्मादिगोचरानमित्यादिस्यले धर्माधर्मयोः प्रत्यक्षत्वापत्तिः धर्माधवच्छिन्नचैतन्यस्य प्रमातृचैतन्या भिन्नतया धर्मादिसत्तायाः प्रमादृसत्ताऽनतिरेकादितिचेत् न, योग्यत्वस्यापिविषयविशेषणत्वात् । नन्वेवमपि रूपी ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । घट इति प्रत्यक्षस्थले घटगतपरिमाणादेःप्रत्यक्षत्वापत्तिः रूपावच्छिन्नचैतन्यस्य परिमाणायवच्छिनचेतन्यस्य चै कतया रूपावच्छिन्नचैतन्यस्य प्रमातृचैतन्याभेदे परिमा णाधवच्छिन्नचैन्यस्यापि प्रमात्रभिन्नतया परिमाणादिस त्तायाः प्रमातृसत्तातिरिक्तत्वाभावादितिचेत, न तत्तदा कारवृत्त्युपहितत्वस्यापि प्रमातृविशेपणत्वात् । रूपाका रवृत्तिदशायां परिमाणाद्याकारवृत्त्यभावेन परिमाणाया कारवृत्त्युपहितप्रमातृचैतन्याभिन्नसत्ताकत्वाभावेनातिव्या स्यभावात् ॥ शि०म०-ननु चैतन्यसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभाव एव लक्षणमस्तु नस्य घटादावपि सत्त्वाल्लाघवाञ्चेत्याशंक्य प्रमातृविशेषणव्यावर्त्य- माह (अनुमित्यादीति ) ननु प्रमातृत्वघटितलक्षणस्य वयादाव- तिव्यात्यभावेपि स्ववृत्तिधर्मादावतिव्याप्तिर्दुवारा इनि शंकते ( नन्वे- वमपीति । योग्यत्वस्येति ) तत्तदिन्द्रियतत्तत्केवलसाक्ष्यन्यनरयो- ग्यत्वस्येत्यर्थः॥ म०प्र० चैतन्यसना-चैतन्याभिन्नसता लक्षणम-घटादिनिष्ट प्रत्यक्षत्वं घटादिनि छप्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारप्रयोजकं वा (तस्येति)पटादावपीत्यापिशब्दस्य तस्येत्यने नान्वयः।तथाच चैतन्याभिन्नसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावरूपविषयप्रत्यक्षलक्षणस्यापी त्यालाघवाच्च-अन्तः करणविशिष्टचैतन्यरूपप्रमातृचैतन्यनिशाभावेनास्मिल्लक्ष- पोलाघवाज्ञाममूले (मन्वयमपि रूपीति ) योग्यत्वे मृति प्रमाणुचतन्यसत्ताविधी- क्तसत्ताशून्यत्वमिति घटादिविषयनिष्ठमत्यक्षत्वनिर्वचनैन धर्मादावतिव्यायभाये- पीत्यर्थः । परममूले ( तत्तदाकारवृत्तीति) तत्तद्विषयकवृत्तीत्यर्थः॥ मृ०-नन्वेवं वृत्तावर्तिव्याप्तिः अनवस्थाभियावृत्तिगोचरवृत्त्यनं गीकारेण तत्रस्वाकारवृत्त्युपहितत्वघटितोक्तलक्षणाभावा दितिचेत् ॥ शिम-नन्वेवं, वृत्तावतिव्याप्तिातरयाः स्वगोचरत्वे मानाभाघात वृत्त्यन्तराभ्युपगमे अनवस्थानाञ्च । तत्र स्वाकारत्त्युपहितत्त्वघटित ६ ·(८२) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- लक्षणाभावात् नच वृत्तिःस्वविषयाजानत्वाद्रह्मस्वरूपनित्यज्ञानवदि- त्यनुमानं तत्र मानमितिवाच्यम्, वृत्तौज्ञानत्वाभावेन हेतोःस्वरूपा- सिद्धत्वात्, वृत्तिलक्षणनानत्वविवक्षायां दृष्टांत साधनवैकल्यात, उभ- यसाधारणस्य च ज्ञानत्वस्याभावात् । ज्ञानपदवाच्यत्वमुभयसाधारण मितिचेत् न. चक्षुरादरपि करणव्युत्पत्या तत्पदवाच्यत्वेन व्यभिचा- रात् । वृत्तीज्ञानपदस्थगौणत्वेन तत्पदधाच्यत्वाभावात-आत्मत्वस्यो- पाधित्वातावृत्तिनस्वविषया,जडत्वात,घटवदित्यनुमानेन प्रतिरोधा। किंच वृत्तः स्वविषयत्वे आत्मवत्स्वप्रकाशत्वापत्तिः नचेष्टापत्तिः आ- त्मैवस्वप्रकाश इतिसिद्धान्तभंगापत्तेः । नच वृत्तिरपिस्वप्रकाशास्वस- तायां प्रकाशाव्यभिचारित्वावगमात् आत्मवदिति वाच्यम् , सुखादो व्यभिचारातानचतत्रापीष्टं स्वप्रकाशत्वम्,तबतदाकारवृत्त्यभ्युपगमात स्वप्रकाशात्मसंबंधेनवान्येषां प्रकाशोपपत्तावनकस्वप्रकाशत्वकल्पने गौरवात। आत्मैवाम्य ज्योतिरिति श्रुतिविरोधाच्च। तरमानयुक्तं वृत्ते. स्वविषयत्वम्।ततश्च दृढा तत्र लक्षणाव्याप्तिरितिशंकते (नन्वेवमिति) स्वाकारवृत्त्युपहितत्वस्य प्रमातृविशेषणत्वे इत्यर्थः ॥ मन-एवं-तत्तदाकारवृत्त्युपहितत्वस्य प्रमातृविशेषणत्वे, ननु वृत्तावच्या त्यभिधानमनुपपन्नमित्यागंक्याव्याप्त हेतुमाह ( तंति ) वृत्तापित्यर्थः । वृत्ती लक्ष- णाभावे हेतुद्वयमाह ( तस्याइत्यादिनति)तस्याः-वृत्तेरित्यर्थ ( नित्यज्ञानवदिति) नच चितः स्वविषयत्वे जडत्वापत्तिरिति वाचम् स्वभिन्नचितिपयत्वस्य जडत्वप्र- योजकत्वादिति । तत्र-वृत्तिनिष्ठस्यविषयकत्ये । तत्पदयाच्यत्वन-ज्ञानपदवा च्यत्वेन, ज्ञानपदवाच्यत्वर पहेतोः स्वरूपासिद्धिमप्चाह ( तत्पदवाच्यत्वाभावा दिति ) ज्ञानपदयाच्यत्वाभावादित्यर्थः । वृत्तोज्ञानपदवाच्चत्वाभावहेतुमाह ( वृत्ता विति ) गौणत्वेन-लाक्षणिकत्वेन, वृत्तावमुख्यज्ञानत्वमादाय हेतायुपाधिम प्याह (आत्मत्वस्यैति) प्रतिरोधाच-पाधान, सत्प्रतिपक्षितत्वाज वा । सत्तायाम्- स्वनिष्टविद्यमानत्वेसति (प्रवागाव्यभिचारित्वेति ) ज्ञानव्यभिचारित्वत्यर्थः । (सुसादोव्यभिचारादिति) मुसादासमकागत्वरूपसाध्याभावेपि मुखादतिमत्ता कत्ताबदामुसादिकं भवति तदेवमुरसादिज्ञानसत्त्वेन सुखाद' म्पमताया प्रकाशा- व्यभिचारित्वसत्तादित्यर्थः । तत्रापि-मुग्वादावपि । (गस्पति)कार्यकरणमघान रूपश्यस्येत्यर्थः। मृ-ने, अनवस्थाभिया वृत्तवृत्त्यंतराविषयत्वेपि स्वविषयत्त्या ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (८३) भ्युपगमेन स्वविषयवृत्त्युपहितप्रमातृचैतन्यसत्ताभिन्नस त्ताकत्वस्य तत्रापि संभवात् ।। शिम-परिहरति (नानवस्थेति) इदमत्राकृतमस्ति तावदृत्ति- गोचरानुभव घटमहंजानार्माति स च न वृत्त्यंतरम तयापि वृत्त्यंतरा- भ्युपगतावनवस्थानात् । नच चेतन्यमेव तदनुभवस्तथासति व्यवहि- तपदार्थस्यापि तेन भानप्रसंगात् । सन्निहितप्रकाशकत्वेच घटज्ञानस- मये तद्गतपरिमाणादेरपि तत्प्रसंगात । स्वसत्तायां प्रकाशव्य भिचारादावरणभंगार्थ परिमाणादौ वृत्त्यभ्युपगम इतिचेत, तर्हि सुखादेवृत्तिविनापि चैतन्येन प्रकाशप्रसंगात् । यदिच प्रत्यक्षत्वसिद्धये चैतन्यलक्षणानुभवस्याविनाशिनस्संस्कारजनक- स्वाभावेन स्मरणोपपत्तये चमुखादौतदाकारवृत्त्यभ्युपगम इति, तदा- प्रकृतेऽपितुल्यम्। एवं चवृत्तिःस्वविषया अन्याप्रकाश्यत्वेसति प्रकाश्य- मानत्वादात्मवदित्यनुमानं वृत्तेःस्वविषयत्वे प्रमाणम् ॥ म०प्र०-तदनुभवः-वृत्तिविषयकानुभवः । तथासति-चैतन्यस्य वृत्तिविषय- कानुभवरूपत्वांगीकारे सति, तेन-चैतन्येन । ननु चैतन्यस्य सन्निहितपदार्थप्र- काशकत्वमेव नतुव्यवहितमकाशकत्वं तथाच व्यवहितभानापत्ति दोष इत्याशं- क्याह ( सन्निहितेति । तद्गतति ) घटगतेत्यर्थः ( स्वसत्तायामिति ) यत्रस्वसत्तायां मकाशव्यभिचारित्वं तत्रावरणभंगार्थ वृत्त्यभ्युपगमइति व्याप्त्याघटगतपरिमा- गादी वृत्तेरावश्यकत्वेन घटज्ञानसमये परिमाणादिविषयकवृत्तिविना चैतन्येन घटगतपरिमाणादेर्भानापत्तिर्नेत्तिभावः । तर्हि-आवरणभंगार्थ वृत्त्यभ्युपगमै (प्रकाशप्रसंगादिति)सुखादीनांप्रकाशाव्यभिचारित्वेनावरणाभावादितिशेषः । प्रकृ- तेपि-वृत्तिरूपज्ञानेपि, तुल्यं-वृत्तीवृत्त्यंतराभ्युपगमेऽनवस्थाभियावृत्तावपि प्रत्य- क्षत्वसिद्धये स्मरणोपपत्तये च स्वविपयकत्वं स्वीकरणीयमिति तुल्यम् । एवंच- वृत्तः प्रत्यक्षत्वादिसिद्धये स्वविषयकत्वेऽवश्यकेच सति अन्याप्रकाश्यत्वेसति- स्वमजातीयान्याविषयत्वे सति, प्रकाश्यमानत्वात्-चिदृश्यत्वात्, घटादी व्य- भिचारवारणाय सत्यंतम् । तुच्छेव्यभिचारखारणाय प्रकाश्यमानत्वादित्युक्तम् । (स्वविषयत्वे प्रमाणमिति ) । नचैवमेकस्यैकदाकर्तृकर्मत्वविरोध इति याच्यम, नैयायिकमते सर्व ज्ञानं गुण इत्यनुमतिवदनुव्यवसायवञ्च वृत्तेः स्वविषयत्वाभ्युप गमे विरोधाभावादिति ॥ मृ०-एवंचान्तःकरणतद्धर्मादीनां केवलसाक्षिविपयत्वेऽपित ·[प्रत्यक्ष- (८४) वेदान्तपरिभाषा। त्तदाकारवृत्त्यभ्युपगमेनोक्तलक्षणस्य तत्रापि सत्त्वात नाव्याप्तिः। नचान्तःकरणतद्धर्मादीनां वृत्तिविपयत्वाभ्युप गमे केवलसाक्षिवेधत्वाभ्युपगमविरोध इतिवाच्यम्, नहि वृत्ति विना साक्षिविषयत्वं केवलसाक्षिवेद्यत् कित्विन्द्रि यानुमानादिप्रमाणव्यापारमंतरेण साशिविपयत्वम् ।। शि०म० नचात्मत्वमुपाधिः सर्व ज्ञान गुण इत्यनुभितायमपि स्वविषयत्वाभ्युपगमेन तत्र व्यभिचारेणोपाघेस्साध्याव्यापकत्वात । अत एव नस्वविषयत्वाभावसाधकेन जडत्वनास्य प्रतिरोधः, उक्तातु- मितो व्यभिचारात । नच वृत्त स्वविषयत्वे स्वप्रकाशत्वापतिः जडत्वेन तस्यास्वावच्छिन्नचतन्यप्रकाश्यत्वाभ्युपगमादिति । एवं वृत्तावव्यानि निराकृत्य प्रातिभासिकरजतादावन्तःकरणे तडमैच कामादिषु नाव्याप्तिरित्याह ( एवंचति ) उक्तन्यायनान्तःकरणादावपि स्वाकार- अतिविषयत्वे सिद्ध इत्यर्थःताहेकथमन्तःकरणादे केवलसाक्षिवेद्यत्वम- वाद इत्याशंक्य प्रमाणव्यापारानपेक्षसाक्षिविषयत्वं कैवलसाक्षिव- धत्वं ततो न विरोध इत्याशयवानाह (केवलेति ) इममाशयमजा- नानस्यापसिद्धान्तशंका निराकरोति (नचेति ) स्वाशयमुद्राटयति ( नहीति)। म०प्र०-नचेति मतिज्ञायां हेतुमाह ( उपाधेरिति ) उपाधिनिष्ठसाध्याव्यापकत्वे हेनुमाह ( तत्रव्यभिचारणेति ) सर्व ज्ञानं गुणः गुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वा- दित्यनुमानजन्यानुमिना व्यापकीभृतोपाध्यभावे सति स्वविपयत्वरूपसाभ्यस्य ससनेत्यर्थः । व्यभिचारसत्व हेतुमाह ( सर्वमित्यादिना । स्वविषयवाभ्युपगम- नति ) सर्व ज्ञान गुण इत्यनुमितेः सर्वज्ञानवृत्तिगुणत्वाविषयकत्वेन स्वस्या अपिस- दन्तिःपातित्वादितिशेषः । अतएव-वक्ष्यमाणहेनोख, अस्य-वृत्तिः म्वविषये. त्यादिनांकानुमानस्य, मतिरोधः-बाधितत्वं सत्प्रतिपक्षितत्त्वं वा । वक्ष्य- माणहेतुमाह ( उक्तानुमिताविति ) ननु मातिभासिकरजतस्यान्तःकरणतर्मकामा- देव केवलसाक्षिविषयत्वेनवृत्तिविषयत्वाभावात्मातिमासिकरजतादावव्याप्तिरित्या शंका मनसि निधायाह ( एवमित्यादिना ) उक्तन्यायेन-इदमत्राकूतमित्यादिवाक्य- संदभाक्तन्यायन तर्हि--अन्तःकरणादीनां वृत्तिविषयत्वाभ्युपगमे सति । हता- कैवलमाक्षिवेद्यत्वस्य प्रमाणव्यापारमन्तरण साक्षिविपयत्यरूपत्वात नविरोध:- अन्तःकरणादिपु केवलसाक्षिवेधत्वस्थानुपपत्तिर्नास्ति ।

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (८५) मू०-अत एवाहंकारटीकायामाचाय्र्यैरहमाकारान्तःकरणवृत्तिरं गीकृता। अत एव च प्रातिभासिकरजतस्थले रजताकारा विद्यावृत्तिः सांप्रदायिकैरंगीकृता । तथाचान्तःकरणतद्ध मादिषु केवलसाक्षिवेधेपु वृत्त्युपहितत्त्वघटितलक्षणस्य सत्त्वान्नाव्याप्तिः॥ शि०म०-नचायमपराद्धान्त इत्याह (अतएवेति) अहं वृत्त्यवच्छि- मेवान्तःकरणं चैतनस्य विषयभावमापद्यते इत्यहंकारटीकाविवरण इत्यर्थः । अव्याप्तिनिराकरणमुपसंहरति (तथाचेति) आदिपदाच्छु- क्तिरूप्यादिपरिग्रहः । ननु ब्रह्मणो ज्ञानरूपत्वेनाबालक्ष्यतया तत्रा- तिव्याप्तिः, तस्य प्रमातृसत्तारूपत्वेन तदतिरिक्तसत्ताशून्यत्वात्। घटा- देश्चममातृसत्तातिरिक्तव्यावहारिकसत्ताकत्वेन तवाव्याप्तिः । अन्यथा तत्र संसारकालीनबाधाभावलक्षणव्यावहारिकसत्तानभ्युपगमे घटा- दिज्ञाने पूर्वोक्तप्रमालक्षणस्याव्याप्तिप्रसंगः । नचान्तःकरणविशिष्ट- चैतन्यस्य प्रमानृचैतन्यशब्दार्थतया तनिष्ठसत्ताया व्यावहारिकसत्ता- रूपत्वाद्ब्रह्मणश्चतद्वयतिरिक्तपारमार्थिकसत्ताकत्वेन तत्र नातिव्याप्तिः। अत एव घटादी नाव्याप्तिः. नस्य प्रमातृनिष्ठव्यावहारिकसत्ताश्रय- त्वादिति वाच्यम् ॥ म० प्र०--अयं-अन्तःकरणादिषु वृत्तिविषयत्वाभ्युपगमः, अपराद्धांत:-भाध्य- कारादीनामसंमतः । परममूले ( अतएवेति ) यतो न वृत्तेः केवलपदव्यावर्त्यत्वमत एवाई वृत्त्ययच्छिन्नमेवान्तःकरणं चैतन्यविपयभावमापद्यते इत्यहंकारटीकायामा- चारहमित्याकारान्तःकरणविपयावृत्तिरंगीकृतेत्यर्थः । अहंवृत्त्यवच्छिन्नं-अहंवृ- त्तिविशिष्टं, चैतन्यस्यविषयमावं-चैतन्यानरूपितविययत्वम् अहंकारटीकाविवरणे- चतुःसूच्या यद्भाष्यं तदुपरि पंचपादिकारख्याटीका तत्रस्थौहंकानिरूपणपराग्रंथस्त- दुपरि यद्विवरणं तस्मिन् । परममूले(सांप्रदायिकैरिति)सर्वज्ञमुनिप्रमुखरित्यर्थः परम- मूले (तथाचेति) अन्तःकरणादीनांवृत्तिविषयत्व निर्विवादेसतीत्यर्थः । अत्र-विषय- प्रत्यक्षलक्षणे । तत्र-ब्रह्मणि, तस्य-ब्रह्मणः, प्रमातृसत्तारूपत्वेन-प्रमातुम्या सत्ता स्वरूपं पारमार्थिकीसत्तावा तदूपत्वेन, तत्र-घटादिपु, अव्यानि:-असंभवः । याद मातिमासिकशुक्तिरजतादीनामधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावोंगीक्रियते तर्हि तेषु लक्षणमत्त्वादव्याप्तिपदस्याव्याप्तिरूपएवार्योग्राह्य इति । अन्यथेत्यस्यैवार्थमाह(तत्रे- त्यादिना) घटादिष्वित्यर्थः (संसारकालीनवाधामावलक्षणेति ) संसारकालीनवा- " ·परिन्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (८७) करणविशिष्टचैतन्यनिरूपितामेदाभावेनेत्यर्थः । तत्र-घटादी ( अव्याप्तरिति ) मुखादीनामपिविशेपणीभूतान्तःकरणऽध्यस्तत्वाभावेन मुखादावपि लक्षणासत्या- लक्षणासंभवादित्यर्थः (तदवच्छिन्नेति ) मायावच्छिन्नेत्यर्थः । तत्र-शुक्तिरजतादौ- भव्याप्तेश्च-असंभवाब ॥ शिम-किंचवमन्तःकरणाविद्ययोरप्रत्यक्षत्वापत्तिः, तयोविशिष्ट चैतन्याध्यस्तत्वाभावात,नयन्तःकरणविशिष्टचैतन्येऽन्तःकरणनध्यस्य ताअपिचास्मिन् पक्षे स्वाकारवृत्त्युपहितेतिविशेषणवैयापत्तिः । घट- ज्ञानसमये परिमाणादेरन्तःकरणविशिष्टचैतन्याध्यरतत्वाभावेन प्रमात पदेनैव तवातिव्यात्यभावात् । तस्मादुर्घटं घटादेः प्रत्यक्षत्वमिति । 'उच्यते'प्रमातृचैतन्याभिन्नत्वसनियोग्यत्वं विषयस्य प्रत्यक्षत्वं. प्रमा- बभिन्नत्वं चान्तःकरणांवच्छिन्नचैतन्याभेदज्ञानविषयत्वामहविवक्षितं तेन घटमहंजानामीत्यन्तःकरणविशिष्टभेदानुभवेपि घटस्सन्निति तदु- पहितचैतन्याभेदज्ञाने विरोधाभावेन तत्र नाव्याप्तिः । परिमाणादेश्च तदातदभेदज्ञानाविषयत्वान्नातिव्याप्तिः अनुमित्यादिस्थले तु वधव- च्छिन्नचैतन्यस्यान्तःकरणानुपहितत्वेन बयादेस्तदभेदज्ञानविषयत्वा- भावान प्रत्यक्षत्वम् । अतएव शुक्तिरूप्यस्वामगजादेस्साक्ष्यभेदज्ञान- विषयत्वात्प्रत्यक्षत्वमेव ।। म०प्र०-तयो:-अविद्यान्तःकरणयोः (विशिष्ति ) अंत:करणविशिष्ट्रत्यर्थः । अविद्यान्तःकरणयोरन्तःकरणविशिष्टचैतन्याध्यस्तत्वाभावमेवोपपादयति (नहीति) (अन्तःकरणमिति )अविद्यान्तःकरणंचेत्यर्थः । अनो न व्याख्यानेन्यूनतेति' (अध्यस्यतेइति ) अविद्याध्यासस्यमुपप्तावन्तःकरणाभावपि सन्वेनान्तःकरणा- ध्यासात्पूर्वमंतःकरणाभावेनचाविद्यान्तःकरणयारध्यासेन्तःकरणस्य कारणत्वयोग्य- त्वाभावादितिशेपः।अस्मिन्यक्षे-प्रमाचैतन्यशब्देनान्तःकरणविशिष्टचैतन्याभिधान पक्षे । अंतःकरणविशिष्टचैतन्याध्यस्तत्वाभावेन-विशेपणीभृतान्तःकरणे घटादि परिमाणादेरध्यासाभावेनान्तःकरणविशिष्टचैतन्यनिरूपिताध्यस्तत्वाभावेन, तत्र- घटादिगतपरिमाणादौ । तस्मात्-उक्तदृपणकलापात् ( ममातृचैतन्याभिन्नत्वेस- तीति) अत्र योग्यत्वमित्यस्य प्रत्यक्षयोग्यत्वमित्यर्थ उच्यमाने आत्माश्रयसत्वेन प्रमातचैतन्यामिन्नत्वसमानाधिकरणकमयंघटीयंपटइत्याद्याकारकव्यवहारयोग्यत्वं तत्तत्केवलसाक्षितत्तन्द्रियान्यतरविषयत्वयोग्यत्वं घटादिविषयनिष्ठप्रत्य- क्षत्वामीत लक्षणवाक्यार्थस्तथाच नात्माश्रय इति भावः ( अन्तःकरणाव- वा ·[प्रत्यक्ष- - (८८) वेदान्तपरिभाषा। च्छिन्नति ) अन्तःकरणावच्छिन्नमन्तःकरणोपहितं यचैतन्यं तेन सहयोतिपय- स्याभेदो विपयनिष्ठमातृमचातिरिक्तसत्ताकवाभावरूपस्तस्य यज्ञानमयंपटी- स्तीत्याद्याकारकं तद्विपयत्यमित्यर्थः । इह-उक्तलक्षणवाक्ये, तेन-प्रमात्रामन्न- त्वस्यान्तःकरणोपहिनचैतन्यामेदज्ञानविषयत्वरूपतयाविवक्षितत्वेन, अन्तःकरण- विशिष्टभंदानुभवपि अन्तःकरणविशिष्टचैतन्यादटादेर्भेदज्ञानेपि (तदुपहितेति । अन्तःकरणोपहितेत्यर्थः । तत्र-घटादौ, नाव्याप्तिः-नासंभवः, तदा-अयंघटोस्ती- त्यादिज्ञानकाले (तदभेदज्ञानेति ) घटादिपरिमाणादिकंसदित्यन्तःकरणाप- हिताभेदज्ञानेत्यर्थः । अनुमित्यादिस्थले अनुमित्यादिविषयैवद्यादी, अस्य न प्रत्य- क्षत्वमित्यनेनान्वयः (वदयादेरित ) अनुमेयवद्यादेः सन्वादरित्यादिमत्व- यविषयत्वेयन्तःकरणोपहिताभदमत्ययविषयत्वाभावादित्यर्थः । अतएव-प्रमात्र- भिन्नत्वस्यीक्तस्वरूपत्वादेव ।।

·.. " परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (८९) (तत्तत्प्रत्यक्षत्वैति ) देवदत्तयज्ञदत्तादिसंबंधिप्रत्यक्षत्वेत्यर्थः (विशेषणेति) प्रमा- त्रभिन्नत्वे सतीति विशेषणेत्यर्थः । सामान्यलक्षणम्-देवदत्ताद्यनिरूपितं यत्म त्यक्षं तनिष्ठप्रत्यक्षत्वस्वरूपं तनिष्ठप्रत्यक्षत्वादिप्रयोजकं वा । इन्द्रियसाक्ष्यन्य- तरयोग्यत्व-इन्द्रियसन्निकर्पकालीनन्द्रियंकवलमाक्ष्यन्यतरविपयत्वयोग्यत्वं, फलव- लकल्प्यम्-घटः प्रत्यक्ष इत्यादिव्यवहाररूपकार्यान्यथानुपपत्त्या कल्प्यम , अनु- पलब्धस्यापि-अनुपलब्धिप्रमाणगम्यस्यापि । अपिशब्देनानुमानादिप्रमाणसमुनयः। विगेपलक्षणे-देवदत्तादीनां घटादिपु यः प्रत्यक्षत्वप्रकारको व्यवहारस्तत्प्रयोजक प्रमातृचैतन्याभिन्नत्वे सतियोग्यत्वरूपे मौरभादावित्यत्र रसादिरादिपदार्थ इति । अतएव-वक्ष्यमाणहेतोरेव, न तत्मसंगः-विपयप्रत्यक्षलक्षणातिव्याप्तिन । ननु यदाघटादावयंघट इत्येव प्रत्ययो जातो नतु सन् घट इत्यादिममातृचैतन्याभे- दप्रत्ययो जातस्तदा घटादौ प्रमातृचैतन्याभेदप्रत्ययविषयत्वाभावेन प्रमातृचैत- न्याभिन्नत्वाभावात्, घटादी प्रत्यक्षत्वं न स्यादित्यत आह ( यद्वेति । स्वज्ञानेति) घटादिज्ञानेत्यर्थः (स्वाधिष्ठानेति ) घटायधिष्ठानेत्यर्थः । अतएव-उक्तप्रत्यक्षत्व- स्वीकारादेव, वक्ष्यमाणहतोरेववा, अन्तःकरणादेरप्युक्तमत्यक्षमस्तीत्याह ( तस्य चेति ) अन्तःकरणस्यचेत्यर्थः (स्वविशिष्टेति ) अन्तःकरणविविटचैतन्येत्यर्थः । अध्यस्तत्वादित्यस्य प्रत्यक्षत्वमित्यनेनान्वयः । तस्य-साक्षिचैतन्यस्य (स्वाकारेति) परिमाणाद्याकारत्यर्थः ।। मू-तदयं निर्गलितार्थः स्वाकारवृत्त्युपहितप्रमातृचैतन्यसत्ता तिरिक्तसत्ताकत्वशून्यत्वे सति योग्यत्त्वं विपयस्य प्रत्य क्षत्वम् । तत्र संयोगसंयुक्ततादात्म्यादीनां सन्निकाणां चैतन्याभिव्यंजकवृत्तिजनने विनियोगः ॥ शिम तदेतत्सर्व मनसि निधायाह ( तदयंनिर्गलितार्थइति । प्रत्यक्षत्वमिति) तत्तत्प्रत्यक्षत्वव्यवहारप्रयोजकमित्यर्थः । सौत्रांति- कास्तु संवेदनगती विषयाकारप्रतिबिंबस्तथाविधविम्बसविधानपुर:- सरः प्रतिबिंबत्वात दर्पणादिगतमुवादिप्रतिबिंबवदिति नित्यानुमेया विषया इत्याहुः । ततश्च विषयस्य प्रत्यक्षलक्षणकथनं न युक्तमिति चेत् न, घंटमई पश्यामीति विपयस्थापरीक्षत्वस्यानुभवसिद्धत्वात । उक्तलिंगाद्यप्रतिसंधानपि घटाद्यनुभवदर्शनाञ्च । किंच घटादेननित्या- तुमेयत्वम् तथा सत्यन्वयव्यतिरेकावगतज्ञानहेतुभावयोरिन्द्रियतत्स- त्रिकर्षयोवियर्थ्यप्रसङ्ग स्वन्मते घटादिज्ञानस्यातुमितिरूपत्वेन तत्रा- ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- तुपयोगात् तस्मात्सिद्धं घटादेरपरीक्षत्वम् । नन्विन्द्रियतत्सन्निकर्ष वेयर्य सिद्धांतपि तुल्यं. चैतन्यरूपस्य घटादिज्ञानस्यन्द्रियसन्त्रिकर्षा जन्यत्वादित्याशंक्य तयोवृत्तिजनने विनियोगान वैयर्यनित्याह तवेति ) एवं घटादेः प्रत्यक्षत्वे सिद्धसंयोगसंयुक्ततादात्म्यसंयुक्ता भिन्नतादात्म्यानामिन्द्रियसन्निकर्षाणामिन्द्रियस्य च घटलङ्गतस्पत- धर्मरूपत्वाद्यवच्छिन्नचैतन्याभिव्यंजकंवृत्तिजनने विनियोग इत्यर्थः ॥ म०प्र०- परममूले ( नदयमिति ) तस्य पूर्वोक्तलक्षणस्यायं नदयं-तस्मात्पूर्वो- क्तनिवेशादयं, तदयमिति वा, सचामाषयं तदयमिति वा विग्रहः।परममूले । योग्य- त्व-तत्तदिन्द्रियतत्तत्केवलसाक्ष्यन्यतरविषयत्वयोग्यत्वम् । तत्तदितिदेवदत्वादी- त्यर्थः । सौत्रांतिकाः-सौत्रांतिकसंज्ञका बुद्धशिष्याः । शब्दात्पक्षज्ञानमभिप्रेत्य तेनुमानमाहुरित्याह (संवेदनगतइति ) बुद्धिगत इत्यर्थः । दर्पणादिषु घटादिए- तिर्विये सिद्धनाधनतावारणाय दृष्टांतासिद्धिवारणाय चेदं विशेपणामति ( तथा- विधेति ) विषयाकारप्रतिबियसदृशेत्यर्थः। ततश्च-सौत्रातिकमते विपयाणांनित्या- नुमैवत्वादेव, अप्रतिसंधानपि--अज्ञानेपिनिथासति-नित्यानुमैयत्वे-सति । ज्ञानहेतुमा- वयोः ज्ञानहेतुत्वयोः कुतस्तयोयर्थ्यमित्याशंक्य तत्र हेतुमाह ( त्वन्मते इति) सौत्रांतिकस्य तब मत इत्यर्थः । तत्र-घटादिज्ञाने ( अनुपयोगादिति ) नच लिंगादिज्ञानार्थमिन्द्रियनत्सभिकर्षयाः स्वीकारानतगारानर्धक्य मिति वाच्यम् , तन्मते लिंगादिज्ञानस्याप्यनुमित्याचात्मकत्वादिति । तस्यात्-इन्द्रियतत्सन्नि- कर्पयोपैयपित्त्यादिदीपात् तयोः-इन्द्रियतत्सन्निकर्पयोः ( चैतन्याभिव्यं- जकेति ) चैतन्यविषयकावरणनिवार्तकाचैतन्यमतिविवाहिका वा या वृत्तिस्त- जनने विनियोगः संबंधः, कारणतेत्यर्थः । तथाच सिद्धांत इन्द्रियादीनां न धेयर्थ्यमिति भावः ॥ मू०-साच वृत्तिश्चतुर्विधा-संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणामिति । एवं सति वृत्तिभेदेनैकमप्यन्तःकरणं मन इति बुद्धिरिति अहंकारइति चित्तमिति चाख्यायते । तदुक्तम्-- मनोवुद्धिरहंकारश्चित्तंकरणमंतरम् ॥ संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विपया इमे ॥ १॥ तच प्रत्यक्षं द्विविधं-सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदात् ॥ शि०म०-नन्वेवमपि चैतन्यस्यैव ज्ञानत्वात्तत्तत्सन्निकर्षस्य तवा- नुपयोगस्तवस्थ इत्याशंक्य यथैकमप्यन्तःकरणं चतुर्विधवृत्त्यपच्छिन्नं ·अन्यथा परिन्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (९१) चतुर्विधमित्युच्यते । एवमजन्यमपि चैतन्यमिद्रियसन्निकर्षजन्यवृत्यव च्छिन्नं तजन्य मित्याशयेनाह ( साचेति ) यद्यपि वृत्तिविशिष्ट चैतन्यमादिमदित्यनविशिष्टचैतन्यस्यन्द्रियसन्निकर्षजन्य त्वमुक्तमेव तथापि तस्यैवदृष्टांतमुखेनात्रोपपादनानपीनरुत्यम्, यथाश्रुते प्रत्यक्षनिरूपणप्रस्तावेअन्तःकरणचातुर्विध्यनिरूपणमसंगतं यादिति द्रष्टव्यम् । उक्तार्थे संमतिमाह (तदुक्तमिति) एवं विषय- प्रत्यक्षत्वे प्रयोजकांतरनिरूपणातव्यावृत्तमपि ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्व योजक निर्दुष्टमित्युक्तमिदानीं तद्विभजते (तञ्चेति ) ॥ म०प्र०-एवमपि-इंद्रियतत्सन्निकर्पयोश्चैतन्याभिव्यंजकवृत्तिजनने उपयोगेपि, . तत्र-चैतन्यरूपज्ञाने ( चतुर्विधमिति ) संशयाकारवृत्तिमदन्तःकरणं मनः, निश्चयाकारवृत्तिमदन्तःकरणं बुद्धिः, गर्वाकारवृत्तिमदन्तःकरणमंहकारः, स्मर- णाकारवृत्तिमदन्तःकरणं चित्तमितिचतुर्विधमित्यर्थः । तत्-चैतन्यं । परममूले (सा- चेति ) चैतन्याभिव्यंजिकात्वित्यर्थः। परमसूले । एवंसति-वृत्तर्नानात्वेसति । परम- मूले (विपयाइमेइति ) इमे संशयादयो विपया अन्तःकरणे मन आदिशब्दप्र- वृत्तिनिमित्ता अन्तःकरणस्य कार्याणीतिवेत्यर्थः । ननु चैतन्यस्यानादित्वेपीत्या- दिग्रंथे वृत्तिविशिष्टचैतन्ये इन्द्रियजन्यत्वस्योक्तत्वात्पीनरुक्त्यामित्याशंक्याह (यद्य- पीति) तस्य-वृत्तिविशिष्टचैतन्येपूर्वोक्तेन्द्रियजन्यत्वस्यैव, दृष्टांतमुखेन-यथै- कमप्यन्तःकरणमित्यादिवाक्योक्तदृष्टांतद्वारा । अत्र-एवं सतीत्यादिमूले । अन्य थेत्यस्यैव व्याख्यानं यथाश्रुते इति. पूर्वोक्तव्यवस्थानंगीकारे सतीति तदर्थः । एवं-उक्तन प्रकारेण अस्येत्युक्तमित्यनेनान्वयः । प्रयोजकांतरनिरूपणात्-ज्ञान- गतप्रत्यक्षत्वप्रयोजकातिरिक्तप्रयोजककथनात् । तद्यावृत्तम्-प्रत्यक्षविषयावृत्ति । तत्-प्रत्यक्षम् ॥ मू०-तत्र सविकल्पकं वैशिष्टयावगाहिज्ञानं यथा घटमहं जानामीत्यादि ज्ञानम् । निर्विकल्पकं तु संसर्गानवगाहि ज्ञानम् । यथा सोऽयं देवदत्तः॥ शि०म०-सर्ववादिसंमतत्वेन सकलव्यवहारहेतुत्वेन प्रथमोद्दिष्ट सविकल्पकंप्रथमं निरूपयति (तवेति) तयोर्मध्ये इत्यर्थः (वैशि- घ्यावगाहीति ) नतु विशेणज्ञानजन्यं तजन्यत्वस्य प्रमाणाभावे- मानभ्युपगमादित्यर्थः । वैशिष्ट्यावगाहित्वमिच्छादाबपीत्यत उक्तं ज्ञानमिति 1 ज्ञानत्वं च निर्विकल्पकपीति वैशिष्टयावगाहीत्युक्तम् ·(१२) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- (संसर्गानवगाहीति ) ननु सविकल्पकस्य विशेषणशानजन्यत्कम भ्युपगतं न वा आद्य तदेव सबिकल्पकस्य लक्षणमस्तु नचेत्युत्तो निर्विकल्पकसिद्धिः, न खलुतदनभ्युपगमे जागरायसविकल्पकज्ञानं स्वसमानाधिकरणविशेषणज्ञानजन्यविशिष्टज्ञानत्वादित्यनुमानं भव- ति । नच पूर्व न विवेचितमित्यतुभवानिर्विकल्पके प्रमाणमल्पविशे- षणविषयत्वेनापितदुपपत्तेः । तस्मादुदाहरणाभाषानयुक्तं निर्विकल्प कलक्षणमित्याशंक्य लोकवेदयोःप्रत्यक्षसिद्धं तदित्याह ( यथेति )॥ म०म०-सविकल्पकमत्यक्षस्य प्रथमोद्दिष्टत्वहेतुमाह (सर्ववादिसंमतत्वेनेति ) येन निर्विकल्पकज्ञानं स्वीक्रियते तस्यापि सविकल्पकज्ञानं संमतमिति भावः । सविकल्पकज्ञानस्य सर्ववादिनमतत्वेहेतुमाह (सकलैति ) विपयितासंबंधन सह विद्यमानीविकल्पोविशेष्यविशेपणयाः संसों यत्र ज्ञाने तत्तथा वैशिष्टयविषयक- मित्यर्थमभिमत्याह । परममूले ( वैशिष्टचेति ) सविकल्पकज्ञानस्य विशेपणज्ञानज- न्यत्वाभावे हेतुमाह (तजन्यत्वस्येति ) सविकल्पकज्ञाननिष्टविशेपणज्ञानजन्य- त्वस्यानभ्युपगमादित्यर्थः । नन्वनुमानानिर्विकल्पकज्ञानतिधिर्भवत्वित्याशंक्याह (नखल्विति ) तदनभ्युपगम-सविकल्पज्ञानस्य विशेषणज्ञानजन्यत्वानभ्युपगमे. जागराद्यसविकल्पकं-जागरावस्थायामादावुत्पन्नम् सविकल्पकम-सविकल्पकज्ञान- जन्ये द्वितीयादिज्ञाने सिद्धसाधनता निवृत्यै आयेति विशरणम् । स्वमावस्थायां संस्कारजन्य आधसविकल्पकजाने वाधवारणाय जागति ( स्वसमानाधिकरणेति) सविकल्पकज्ञानाधिकरणवृतीत्यर्थःानविवेचितम्-किचिद्विशेषणविशिष्टत्वन न ज्ञातं ( अल्पविशेषणविषयत्वेनति ) बहुभिर्विशेषणैर्न ज्ञातं कित्वल्पविशेषणात मित्यल्पविशेषणविषयकत्वेनापि पूर्वोक्तानुभवोपपत्तरित्यर्थः । उदाहरणाभावात- लक्ष्याभावात् । लोकवेदयोरिति-लौकिकवैदिकवाक्यजन्यंमत्यक्षमिद्धं माक्षिक- पप्रत्यक्षण निश्चितं तनिर्विकल्पकात्मकं ज्ञानमित्यर्थः ।। मु०-तत्वमसीत्यादिवाक्यजन्यं ज्ञानम् । नतु शाब्दमिदं ज्ञानं न प्रत्यक्षमिन्द्रियाजन्यत्वादितिचेन्न । शि०म०-यद्यपि ज्ञानं स्वविषयमप्यभेदावगाहित्ये प्रमाणं तथाप्य- र्थात् संसर्गानवगाहित्वसिद्धिरिति भावः । नतु सायं देवदत्त इत्य- क्यप्रत्यभिज्ञयैव वाक्यप्रयोगादेशकालोपलक्षितदेवदत्तलक्षणाभेद- विषयमिन्द्रियजन्यमप्यन्ति प्रत्यक्षमिति-कथं शाब्दमेवोदाहृतमिति चेत्सत्यमभेदविषयज्ञानमिन्द्रियजन्यमिति तथापि नवनिर्विकल्पक ·परिन्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । सन्निकर्षवशादुपलक्षणदेशकालादेरपि तत्र भानसंभवात, शाब्देतु ज्ञाने-तात्पर्य्यविषयस्यैव भाननियमादभेदमात्रविषयत्वमित्यती निर्विकल्पकमितिभावः।प्रकृष्टप्रकाशश्चंद्रः 'सत्यंज्ञानमनंतं ब्रह्म इत्य- घान्तरवाक्यमादिपदग्राह्यं. ननु सोयं देवदत्त इत्यादिवाक्यजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षमिन्द्रियाजन्यत्वाज्ज्योतिष्टोमादिवाक्यजन्यज्ञानवदिति चोदयति ( ननु शाब्दमिति)॥ म०प्र०-ननु वृत्तेः स्वविषयत्वाभ्युपगमेन स्वविषयकसायं देवदत्त इत्यादिवा- क्यजन्यज्ञानस्य देवदत्ताद्यभेदविषयकममारूपत्वापि तस्य संसर्गानवगाहित्वे प्रमाणाभाव इत्याशंक्याह ( यद्यपीति ) स्वविषयमपि-शब्दन देवदत्तादिविषयक च ज्ञानं सोयंदेवदत्त इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानं यद्यप्यभेदावगाहित्व-देवदत्ताधभेदे प्रमाणं-प्रमारूपमित्यर्थः । सोयं देवदत्त इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य संसर्गानयगा- हित्वे प्रमाणाभारन नेदं निर्विकल्पकज्ञानीदाहरणं संभवतीति भावः ।अर्थात स्वनि- ग्राभेदावगाहित्वमनुपपन्नं सत्स्वनिष्ठसंसर्गानवगाहित्वं कल्पयतीत्यर्थापत्तिप्रमा- णात् । वाक्यप्रयोगात्-सोर्यदेवदत्त इत्यादिवाक्योचारणात् तत्-देवदत्तलक्षणाभेद- विपयकेन्द्रियजन्यज्ञानं. सन्निकर्पवशात्-देवदत्तशरीरेणसहयदिन्द्रियसंबंधस्तदलात तत्र-देवदत्तशरीर. भानसंभवात्-एकसंबंधिज्ञानमपरसंबंधिस्मारकमिति न्यायेन -ज्ञानसंभवात् । ननु शाब्दज्ञानस्याप्युपलक्षणंदशकालादिविपयकत्वं कुतो न भवती त्याशंक्याह ( शाब्देविति) भाननियमात्-विषयत्वस्य नियमेन सत्त्वात्, तात्प- य॑विषयत्वस्य शाब्दबोधविषयत्वनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वादिति यावत् (निर्विक ल्पकमिति ) शाब्दज्ञानमितिशेपः इत्यवांतरवाक्यजन्यज्ञानमादिपदग्राह्यमित्यस्य ।' स्थाने इत्यवांतरवाक्यमादिपदमाद्यामितिपाठः साधुः (चोदयतीति) निर्विकल्पक- प्रत्यक्षलक्षणमभिधाय वाक्पजन्यज्ञानस्य तल्लक्ष्यत्वाभिधानमत्यंतासंगत मिति शंकाकर्तराभिप्राय इति । मू-नहीन्द्रियजन्यत्वं प्रत्यक्षत्वे तन्वं दूपितत्त्वात् । किन्तु योग्यवर्तमानविपयकत्वे सति प्रमाणचैतन्यस्य विपयचे तन्याभिन्नत्वमित्युक्तम् ॥ शिम०-दन्द्रियजत्यत्वस्यानुमित्यादिसाधारणत्वेन सुखादि- प्रत्यक्षाव्यापकत्वेन च प्रत्यक्षत्वप्रयोजकत्वस्य निराकृतत्वात् । नेदं तत्प्रयोजकमित्याह (नहीति) तथाच सुखादिप्रत्यक्षेव्यभिचारादप्र- योजकत्वाच, नानुमानावतार इति भावः । ननु प्रयोजकांतरा ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (९५) चैतन्यभिन्नत्वादित्याशंक्य, नहि देशकालादिसंसर्गविषयमिदं शाब्द- ज्ञानं किंवभेदविषयकम् । अभेदश्व-देवदत्तलक्षणस्सन्निहित इतित- ज्ज्ञानं प्रत्यक्षमित्याह (तथाचेति) निरुक्तस्य प्रयोजकत्वेसिद्धे इत्यर्थः। नन्वेवमपि-तत्त्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानं कथं व्यवहितसर्वज्ञत्वा- दिविशिष्टविषयं प्रत्यक्षं कथं वा तज्ज्ञानं तत्पदार्थाभेदविषयं नाहमी- श्वर इत्यादिप्रत्यक्षविरोधादित्याशंक्य नहि तज्ज्ञानं कर्तृत्त्वसर्वज्ञत्वा- दिविशिष्टाभेदविषयं येन तद्विरोधः स्याद, किंतु तत्त्वंपदलक्ष्यस्वरू पविषयं तच्च सन्निहितमेवेति तद्विषयमपि ज्ञानं प्रत्यक्षभित्याह (एवमिति)॥ म०प्र०-अन्यत्-इन्द्रियजन्यत्वादिभ्योभिन्नम्, इदम्-शाब्दज्ञानम् ( व्यव- हितेति ) तच्छन्दज्ञानाजायमाना या व्यवहितदेशकालादिविशिष्टदेवदत्ताकारवृत्ति- स्तदवच्छिन्नचैतन्यस्पेत्यर्थः । एवमपि-पूर्वोक्तस्यप्रत्यक्षत्वादिप्रयोजकत्वेपि कथं मत्यक्षमित्यन्वयः ( व्यवहितेति ) ईश्वरस्य व्यापित्वेन तद्धर्माणांमनोरूपेन्द्रियसं- बद्धत्वेनेन्द्रियासंबद्धत्वरूपव्यपाहतत्वाभावेनास्मदादिमत्यक्षायोग्यत्वरूपन्यवाहितत्य वदित्यर्थः ।जज्ज्ञानम्-तत्समस्यादिवाक्यजन्यज्ञानम्,येन-तत्वमस्यादिवाक्यजन्य- ज्ञानस्य कर्तृत्वादिविशिष्टविपयकत्वेन, तद्विरोधः-तत्त्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्तिः । तत्र-तत्त्वंपदलक्ष्यस्वरूपंच । परममूल (एपमिति ) सायं- देवदत्त इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानवादित्यर्थः । परममूले-ज्ञानस्यापीत्यस्य प्रत्यक्षत्वमि तिपूर्वेणान्वयः । परममूले ( तंति) तत्त्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञाने इत्यर्थः । पर- ममूले ( ममातुरेवेति ) तसंपदलक्ष्यस्यैवत्यर्थः । परममूले ( तदुभयेति ) तत्त्वंपद- लण्यामयत्यर्थः । नचैवमपि तत्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्यं न संभ- पति तत्र शुद्धचैतन्यस्यैव विषयत्येन योग्यवर्नमानविषयावच्छिन्नचैतन्याभावादिनि वाच्यम् योग्यवर्तमानविषयावच्छिनशन्देन योग्यवर्तमानोपाधिव्यापर्त्यचेतन्यस्य विवक्षितत्यात, तस्यचान्तःकरणादेयोग्यवर्तमानोपाधिवेनावापिसंभयादिति ॥ मृ०-ननु वाक्यजन्यज्ञानत्य पदार्थसंसर्गावगाहितया कथं निर्विकल्पकत्वम्। 'उच्यते वाक्यजन्यज्ञानविपयत्वेहि न पदार्थसंसर्गत्वं तंत्रम्, अनभिमतसंसर्गस्यापि वाक्यजन्य ज्ञानविषयत्वापत्तेः किंतुतात्पर्य्यविपयत्वं प्रकृतेच सदेव सोम्येदमग्रआसीत्" इत्युपक्रम्य 'तत्सत्यं सआत्मा तत्त्व ·(९६) वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- मसि श्वेतकेतो” इत्युपसंहारेण विशुद्ध ब्रह्मणि वेदान्तानां तात्पर्य्यमवसितमिति कथं तात्पर्याविपयं संसर्गमक्वो धयेत् ।। शिमल-नन्वेवमपि तत्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य न निर्वि- कल्पकत्वं गामानयेत्यादी वाक्यजन्यज्ञानवत्संसर्गावगाहित्वादित्या- क्षिपति ( नन्विति ) गामानय दंडेनत्यत्र मुख्यार्थानामन्वययोग्यत्वा- तज्जन्यज्ञानस्य गो कर्मकदंडकरणकानयनक्रियासंसर्गविषयत्वेपि तत्त्व- मसीत्यादौ मुख्यार्थानामन्वयानुपपत्तेः। लक्षितस्य च पदार्थस्यैकत्वेने- नरंतरसंसर्गाभावात्तज्ज्ञाने संसर्गावगाहित्वानुमानं बाधितमित्याह (उच्यते इति) ननु तत्त्वमसीत्यादी न लक्षणा तत्त्वं पदार्थयोरीश्वर- जीवयोः स्वामिभृत्यभावादिनवान्वयोपपत्तेर्लक्षणा बीजाभावात्ततश्च नजन्यं ज्ञानं संसर्गविषयमेवेत्याशंक्य किंस्वामिभृत्यभावादेः पदार्थ- संसर्गत्वाद्वाक्यगम्यत्वं तात्पर्य्यविषयत्वाद्वा।नाद्यः भोजनप्रकरणे सेंध- वमानयत्यत्रानभिमतस्याश्वादिसंसर्गस्य यष्टीः प्रवेशयेत्यत्र दंडसं- सर्गस्यच वाक्यजन्यज्ञानविषयत्वापत्तरित्याह ( वाक्येति) नद्वितीयः अद्वितीयस्य ब्रह्मण एवतात्पर्यविषयत्वादित्याह (प्रकृतेचेति ) अयं भावः। अद्वितीयं ब्रह्मवाक्यार्थः "सदेवसोम्येदमप्रआसोदेकमेवाद्विती- यम्" इत्युपक्रान्तस्य । म०प्र०-एवमपि-तत्त्वमसीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षवेपि. संसर्गा- नगाहित्वात्-पदार्थसंसर्गावगाहित्वात. मुरव्यार्थानां-शक्तिवृत्त्यापस्थितानांगवा- दिपदार्थानां, तजन्यज्ञानस्य-गामानयत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य । (आनय- नक्रियेति ) आनयनक्रियायाः कृत्या सह यः संमर्गः कृतेर्युष्मदर्थेनयः मंसर्गश्च तद्विपयत्वेषीत्यर्थः । मुख्यायांना-याच्यार्थानाम. तज्ज्ञाने-तत्त्वमसी त्यादिवाक्यजन्यज्ञान, इत्यादी इत्यादिवाक्यघटकतत्वंपदादा, तत्वंपदादी लक्षणाभावे हेतुमाह ( लक्षणाबाजाभावादिति ) अन्वयानुपपत्तिरूपलक्ष- गावीजाभावादित्यर्थः । उक्तलक्षणावीजाभावे हेतुमाह (तत्त्वं पदार्थयोगिते ) ततश्च-अन्वयानुपपनिरूपलक्षणाचीजाभावांदव, इत्युपत्रांतस्प-इत्याकारको पर्दशाद्यारंभविषयस्य ॥ शि०म०-ोतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो इति तेनैव रूपेणोपसंहतस्य ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसीति नव कृत्वाऽभ्यस्तस्य प्रमाणान्तरानवगतरय "येनाश्रुतं ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (९७) शुतं भवति" इत्यादि.वाक्यात्परोचितस्य मृल्लोहतप्तपरशुग्रहणादि- दृष्टान्तरद्वितीयत्वेनोपपादितस्यब्रह्मणोजानाता "अचार्यवान् पुरुषी वेद तस्य तावदेवचिरं यावत्रविमोक्ष्ये इत्याचाय्योपदेशजनिता निर्विचिकित्सात् निरतिशयानंदलक्षणमोक्षफलस्यावगतेस्तस्यैव तात्पर्यविषयत्वात। उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपर्वता फलम् ॥ अर्थवादोपपत्ती च लिंगं तात्पर्यनिर्णये ।। १ ।। इत्युपक्रमादेस्तात्पर्य्यमाहकत्वाभ्युपगमात् । स्वामिभृत्यभावादि- स्तु न वाक्यार्थः तत्रोपक्रमाद्यभावेन तात्पर्य्याविषयत्वात् । किंचन तावदिदं वाक्यं राजपुरुष इत्यादिवदीश्वरजीवयोः स्वामिभृत्यभावं प्रतिपादयति, तत्वमसीति समानाधिकरणवाक्यात्तदप्रतीतेः, नापि मृद्घट इतिवत्तादात्म्यं जीवेश्वरयोरनादित्वेन तादात्म्यप्रयोजक- कार्यकारणभावादेरभावेन तदयोगात्। केचित्तुपदानामर्थवत्त्वायलक्ष- क्षणापरिहारार्थ च भिन्नाभिनंब्रह्मवाक्यार्थ इति । तन्न, मिथ्याभेदस्य तत्त्वावेदकश्रुतिप्रतिपाद्यत्वायोगात् । किञ्चवाक्यस्य भिन्नाभिन्नब्रह्म- परत्वे तद्रूपस्य प्रमाणसिद्धत्वान्मुक्तिदशायामपि ब्रह्मणो भिन्नाभिन्न- स्वापत्तौ संसारादविशेषप्रसंगः। ननु "ब्रह्म वेदब्रह्मैव भवति"इत्यादि- शास्त्रान्तरे तज्ज्ञानाद्भेदनिवृत्तिश्रवणान्मुक्तावत्यंताभिन्नं ब्रह्मेतिचेत. न, तावद्वेदनं शाब्दज्ञानं तदभ्यासो वा श्रुतब्रह्मणः कृतश्रवणाभ्यास- स्यापि यथापूर्व संसारोपलब्धेः ॥ म०प्र०-ऐतदात्म्यं-एतत्सदाख्यकारणं ब्रह्म आत्मा स्वरूपं यस्यसर्यस्य जगतस्तदेतदात्मं तस्य भावऐतदाम्यं ब्रह्मात्मकम् । तेनैवरूपेण-अद्विती- यब्रह्मस्वरूपणेव. उपसंहत्येत्यस्य स्थाने उपसंहृतस्यतिपाठः साधुरिति । अभ्यस्तस्य-पुनः पुनः प्रतिपादनविपयस्य ( तप्तपरशुग्रहणादिदृष्टांत- रिति ) यथासत्यानृतमापिपुरुषाभ्यां तप्तपरशुग्रहणस्य तुल्यत्वेपिसत्या- मिसंघस्य जयो नानृताभिमंधस्य जयस्तद्वत्प्रलयकालेविद्वदविद्वत्पुरुपयोन- मणि लयस्य ममानप्यविदुप एव पुनर्जन्म न विदुपः पुनर्जन्मत्येतदर्थपरपुरुपंसो- म्योतहस्तगृहीतमामयंतीत्यादिवाक्यप्रदर्शिततप्तपरशुग्रहणादिदृष्टान्तरित्यर्थः तस्यैव-अद्वितीयब्रह्मणएव । ननु ब्रह्मणि तात्पर्यग्राहकामावात्कथं ब्रह्मणस्ता- त्पय्यंविषयत्वमित्याशंक्यमैवमित्यभिमेत्य तत्र हेतुमाह ( उपक्रमेति ) तत्राज्ञात- त्वमयाधितत्वं प्रयोजनवत्तंनि त्रिविधतात्पर्यलिंगं प्रामाण्यशरीरघटकमर्थनिष्ट- ·. (९८) वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- मुपक्रमोपसंहारयरिकरूप्यमभ्यासार्थवादश्चेति । त्रिविधं तु शब्दनिष्ठमित्ति विमा- गोत्रवोध्यः । तत्र-स्वामिभृत्यभावादो. तदप्रतीतेः स्वामिभृत्यभावाद्यप्रतीतः, तादात्म्यं-भिन्नत्वेसत्यभिन्नसत्ताकत्वरूपं, नतु भिन्नाभिन्नत्वरूपं, विरुद्धयां दा- मेदयोरेकवासंभवात् ( तादात्म्यप्रयोजकेनि) नादात्म्यव्यापकेत्यर्थः । तदयो- गान्-तादात्म्यासंभवात् ( वाक्यार्यइति ) तत्त्वमसीतिवाक्यस्पभिन्नाभिन्नब्रह्म त्वमसीत्यर्थ इतियावत् । ( तत्त्वावेदकति ) अद्वितीयपरमात्मावेटकेत्यथः । तट्ट पस्य-जीवाद्भिन्नाभिन्नरूपब्रह्मणः. नज्ञानात-अद्वितीयब्रह्मज्ञानात् । शाब्दज्ञान- शब्दजन्यपरोक्षज्ञानम् ॥ शि०म०-नापि साक्षात्कारः तस्य भिन्नाभित्रब्रह्मविषयकस्य स्व- विषयभेदनिवर्तकत्वायोगात् स्वविषयाभावतया भेदनिवर्तकत्व अभेदस्यापितन्निवृत्तिप्रसंगात् अत्यंताभेदविषयक एवं साक्षात्कार इतिचेत, न. भेदनिवृत्तेःपूर्वमत्यंताभेदाभावेन तस्यापरीक्षज्ञानविषय- वासिद्धेः, भावेचास्मन्मतप्रवेशापत्तः । तस्मानभिन्नाभिन्नं ब्रह्मवा- क्यार्थः। इत्यलमतिविस्तरेण । एवं सत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्यापि संसर्गाचरत्वमुपपादनीयम् । नतु सत्यादिवाक्यस्य सत्यत्वादि विशिष्टार्थबोधकत्वात्कथं तजन्यज्ञानस्य संसर्गागोचरत्वम । किंच नेदंसंसर्गानवगाहि. अस्य लक्षणवाक्यत्वेन लक्ष्येलक्षणवैशिष्टययो- धकत्वात् । किंच नैतजन्यज्ञानं प्रातिपदिकार्थमात्रावगाहि सर्वत्रल- क्षणस्य व्यावृत्तिव्यवहारप्रयोजनतया सत्यादि वाक्यस्यापि तत्पद- वाच्यत्वेनातद्वयावृत्तत्वेन च ब्रह्मयोधकत्वे प्रातिपदिकार्थमाचावगा- हित्वायोगात् । किंचास्य प्रातिपदिकार्थमावबोधकत्वमपि शक्तया लक्षणया वा । नायः वाक्येशक्तरनभ्युपगमात. सत्यादिपदानां बाधायोग्यत्वादिविशिष्टतत्तत्पदार्थशक्ततया परिपूर्णानंदवस्तुानसा- मर्थ्याभावात । अत एव नद्वितीयः. वाक्यस्य कचिदप्यशक्तत्वेन शक्त्यसंबंधलक्षणलक्षणायोगात्. पदानांच विनिगमनाविरहेण प्रत्येक लक्षकत्वायोगात. मुख्यार्थानामन्वययोग्यत्वनान्वयानुपपत्त्यभावाचा नहि तया विना लक्षणासंभवनि, नधात्वे वा पदांतरवयध्यप्रसगात । अपिच सत्यादिपदानां नैकार्थमावपात्वं. नथासतिहस्तः कर इत्या. दिवपर्यायंतापत्तेः॥ म०प्र०-तस्य-साक्षात्कारम्य (स्वविषयभेदति ) वृत्त्यात्मक्तानस्य स्वविय- यव्यतिरिक्ताज्ञानादिनिवर्नकत्यन स्वविषयभेदनिवर्नकत्वासंभवादित्यर्थः । म्यविष- ·। परिच्छेद:१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । सर्वस्य, याभावतया-गेदसाक्षात्कारविषयाभेदाभावरूपतया । तनिवृत्तिममंगात्-अभेद- स्यापि स्वविषयभेदाभावरूपतया साक्षात्कारेण नाशप्रसंगात् । तस्य-अत्यंतामे- दस्य, तजन्यज्ञानस्य-सत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य, इदं-सत्यादिवाक्यं संस- गानवगाहिबोधजनकम्, अस्य-सत्यादिवाक्यस्य, एतज्जन्यज्ञान-सत्यादिवाक्य- जन्यज्ञानम् (प्रातिपदिकार्थमात्रावगाहीति) यस्मिन्मादितपीके उच्चरित सति यस्यार्थस्य नियमेनोपस्थितिः सतत्प्रातिपदिकार्थस्तदवगाहीत्यर्थः । मर्वत्र- लक्षणस्य-लक्षणवाक्यस्य, तत्पदवाच्यत्वेन-सत्यादिपटवाच्यत्वेन, अतद्यावृत्तित्वेन-अब्रह्मव्यावृत्तत्वेन । अस्य-सत्यादिलक्षणवाक्यादेः ( बाधा- योग्यत्वादीति ) अत्रादिपदेनजडभिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वादीनां ग्रह इति । अतएव- वक्ष्यमाणहेतोरेव,(शक्यसंबंधलक्षणेति)शक्यसंबंधस्वरूपेत्यर्थः । तयाविना-अन्व- यानुपपत्त्याविना । तथात्वेवा-अन्वयानुपपत्त्याविनासत्यपरिपूर्णानंदवस्तुनिलक्ष- णास्वीकारेवा (पदान्तरैति)सत्यादिवाक्यघटकलक्षणावृत्तिमत्पदातिरिक्तपदेत्यर्थः ।। शि०म०-एवं च प्रयोगः । सत्यादिवाक्यं संसृष्टार्थबोधकं स्वोप- स्थापितपदार्थान्योन्यसंसर्गबोधकंवा वाक्यत्वाद, ज्योतिष्टोमादिवा- क्यवत् । नच जरद्गवादिवाक्ये व्यभिचारः, तस्याकांक्षादिमत्त्वाभा- वेन वाक्याभासत्वात् । आकांक्षासत्तियोग्यतावंति पदानि वाक्यमि- तिहिवाक्यविदानच विपक्षे बाधकतर्काभावः. संसर्गाबोधकत्वे वाक्य- स्वाभावप्रसंगस्यैव बाधकत्वात् । तस्मान्न सत्यादि वाक्यजन्यज्ञानं निर्विकल्पकमिति । उच्यते । सत्यादिवाक्यं संसर्गागोचरज्ञानजनक स्वरूपलक्षणवाक्यत्वात् । प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वाद्वा, प्रकृष्टप्रकाश- श्चंद्र इति वाक्यवत् । नच दृष्टांते साधनवैकल्यमस्मिन ज्योतिर्मडले कश्चंद्र इति प्रातिपदिकार्थमात्रविषयप्रश्नदर्शनेन प्रतिवचनस्यापि तत्प्रातिपदिकार्थमानपरत्वात । अन्यथा प्रतिवचनस्य प्रशाननुरूप. त्वापत्तिानच प्रचन्द्रासाधारणधर्मस्यातद्वयावृत्तेश्चंद्रपदवाच्यत्वस्य वा विषयत्वात्, सोपि न तन्मात्रपर इति वाच्यम्, असाधारणधर्मस्य प्रकाशविशेषस्य चन्द्रेप्रत्यक्षेणावगतत्वात्। अतएव नातद्वयावृत्तिपरः प्रशः.चन्द्रोऽचन्द्राद्यावृतं इति निश्चितत्वात् । नापि चंद्रपदवाच्यत्वं त. द्विपयः,चंद्रश्चंद्रपदवाच्य इति ज्ञानत्वाद ।तहिकथं संशय इतिचेत, न, चंद्रत्वस्य तदैशिष्टयस्य वा चंद्रपदवाच्यत्वस्य ज्ञानेपि तत्कुत्यज्ञा- नेन तत्र तत्संशयसंभवात् । अतएव लोक तदनुभव: चंद्रश्चंद्रपदवाच्य इति 'जानामितत्स्वरूपं तु न जानामि तदेव किम् इति. पृच्छामीति।।

·(१००) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- म०प्र०-संसृष्टार्थबोधक-परस्परसंसर्गवदर्थविषयकोषजनकम् (स्वोपस्या- पितेति ) सत्यादिवाक्यघटकपदानितैरुपस्थापिताः स्मृताः ये पदार्थास्तपां योऽन्योन्यसंसर्गस्तद्विपयकवाधजनकमित्यर्थः । (जरद्ववाक्येइति ॥ "जरगवाकवलपादुकाभ्यांद्वारिस्थितोगायतिमट्रकाणि ॥ तपृच्छतिब्राह्मणीपुत्रकामाराजनझमायांलशनस्यको" ॥ इति जरद्ववाक्ये इत्यर्थः । तस्य-जरद्वादिवाक्यस्य, विपक्षे हेतोः साध्या- प्रयोजकत्वे ( तत्प्रातिपदिकार्थति ) चंद्रस्वरूपमातिपदिकार्थेत्यर्थः (अन्य- थेनि ) प्रकृष्टप्रकाशचंद्र इति वाक्यस्य चंद्रप्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वानंगीकारे, चंद्रामाधारणधर्मस्य-प्रकाश विशपस्य. मोपि-अस्मिन्ज्योतिमंडलेकश्चंद्रइति प्रश्नीपि. तन्माचपर:-चंद्रमातिपदिकार्थपरः. अतएव-वक्ष्यमाणहतोरेव तद्विषय:- उक्तप्रश्नवाक्यविपयः, तर्हि-चंद्रासाधारणधर्मादीनांजातत्वे (चंद्रत्वस्येति)चंद्रचंद्रपद- वाच्यत्वस्य ज्ञानेपि तद्रत्वं चंद्रत्ववैशिष्टयं वा कुत्रति चंद्रत्वस्य चंद्रत्ववैशिष्टयस्य वाजानन तत्रचंद्रत्वं चंद्रत्ववैशिष्टये वा प्रश्नकर्तः संशयसंभवादित्यर्थः अतएव- चंद्रत्वादीसंशयसंभवादेव तदनुभवः-चंद्रत्वादीसंशयसंभवादेव तदनुभवः चंद्रस्यरू- पविषयकाज्ञानविषयकानुभवांधकवाक्यम् प्रश्नकर्बनुभवबांधकवाक्यमिति वा ।। शिमा-नचैवमपि लक्षणवाक्यादतद्वयावृत्तिवैशिष्ट्यप्रतीतेर्विशि टार्थपरत्वात् दृष्टान्तदाष्ट्रीतिकयोस्साधनवैकल्यं साध्यबाधश्चेति यु- क्तमतद्वयावृत्तिवाच कपदाभावेन साक्षादबोधकस्य लक्षणवाक्यस्या- र्थात्तद्वोधकत्वेपि तत्परत्वाभावात् । नहि गामानयेति वाक्यमर्था- दधानयनव्यावृत्तिबोधकमपि तत्परंभवति. तथाचाहः शबरस्वामिनः 'यश्चार्थादर्थोनसचोदनार्थः' इति ब्रह्मणश्चातद्वयावृनिस्वरूपत्वेन तत्र द्वैशिष्टयाभावात् । चंद्रेत्वतद्धावृत्तेश्चंद्रत्वस्वम्पत्वपि तस्य तत्प्रातिप- दिकार्थत्वेन वाक्यस्यैव प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वस्यानपायात् । नच लक्षणानुपपत्तिः अर्थवादवद्वाक्येपि लक्षणास्वीकारात्. लाघवेन ज्ञाप्यसंबंधस्यैव लक्षणात्वात् । अथवा एकपद एव लक्षणा । नच नियामकाभावः, विशेप्यवाचकपदत्वस्यनियामकत्वात् ॥ म०प्र०-एवमपि-चंद्रस्वरूपविषयकाज्ञानेपि, विशिष्टार्थपरत्वात्-लक्षणवाक्य स्यातव्यावृत्तिविशिष्टार्थपरत्वात ( माधनति ) द्वितीयहतोरभावइत्यर्थः । साध्यवाधश्च साध्याभावश्च ( अतघ्यावृत्तीति ) असदादिप्रतियोगिकमदत्यर्थः । माक्षात्-अर्थापत्तिप्रमाणविना, अवोधकस्य-असदादिप्रतियोगिकभेदविपयकयो, धाजनकस्य । अर्थात्-अमदादिप्रतियोगिकभेदं विना मत्यत्वादिवोधनमनुपपन्नं- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१०१) सदसदादिप्रतियोगिकभेदं बोधयतीत्यर्थापत्तिममाणात् । तरोधकत्वपि- असदादिप्रतियोगिकभेदविपयकबोधजनकत्वेपि, तत्परत्वाभावात-असदादिम- तियोगिकभेदविपयकतात्पर्याभावात् । अर्थात्-गवानयनेऽश्वानयनमनियो. गिकमंदं विना गवानयनबोधनमनुपपन्नं सदश्वानयनप्रतियोगिकभेदं गवानयन कल्पयतीत्यर्थापत्तिममाणात् ।तत्पर-गवानयनेऽश्वानयनप्रतियोगिकमैदपिपयकता- त्पर्य्यवत् । अर्थादर्थः-अर्थापत्तिममाणा साप्तार्थः; चोदनार्थ:-विध्यर्थः । पक्ष दृष्टांतेच द्वितीयसाधनवैकल्यं परिहृत्य पक्षेसाध्यबाधोपि न युक्त इति प्रतिज्ञायां हेतुमाह (ब्रह्मणश्चेति) तत्र-ब्रह्मणि, तद्वैशिष्टयाभावात्-असदादिप्रतियोगिकमे- दसंसर्गाभावात् । दृष्टांतपि साध्यवाधो न युक्त इति प्रतिज्ञायांहेतुमाह ( चंद्र त्विति ) अतझ्यावृत्तेः-चंद्रभिन्नप्रतियोगिकभेदस्य । तस्य-चंद्रत्वरूपचंद्रभिन्नम- तियोगिकभेदस्य. तत्मातिपदिकार्थत्वेन-चंद्रमातिपदिकार्थत्वेन, वाक्यस्यैव-प्रकृष्ट- प्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यस्यैष, वाक्यैपि-स्वरूपलक्षणवाक्येपि । ननु वाक्येशत्य- भावाच्छक्यसंबंधरूपलक्षणानुपपत्तिरित्युक्तमित्याशंक्य शक्यमंबंधरूपलक्षणायां शक्तराप प्रवेशागौरवमभिप्रेत्य वाक्येलक्षणा स्वीकारे हेतुमाह (लाघवेनेति)। (ज्ञाप्येति ) स्वजन्यवोधविषयेत्यर्थः । स्वंपदं वाक्य वा ग्राद्यमिति (विशेष्यवा- चकपदत्वस्यनियामकत्वादिति ) ननु विशेष्यवाचकपदत्वस्यलक्षणानियामकत्वं कुतोऽवगतमितिचेत्, न, गंभीरायां नद्यां घोप इत्यादिवाक्यं विशेष्यवाचकपदस्य लक्षणानंगीकारेविशेपणयाचकपदोत्तरश्रूयमाणविभक्तेः साधुत्वार्थकत्वेन विशे- ष्यवाचकपदोत्तरश्रूयमाणविभक्तरेखाधिकरणतार्थकत्वेन प्रत्ययानां प्रकृत्यर्था- वितस्वार्थवोधकत्वनियमभंगापत्त्या विशेष्यवाचकपदत्वस्य लक्षणानियामकत्वम्या- वगतत्वादिति ॥ शि०म०-नच पदान्तरवैयर्थ्य तत्समभिव्याहारवशादेव तस्य तत्प- रत्वावगमात् एतावतैव वाक्यं तत्परमित्युच्यते । अतएव गंभीरायां नद्यां घोषः प्रतिवसति, चित्रगुमानयेत्यत्र नदीपदगोपदोस्तारादि- पदार्थलक्षणायामपि न पदान्तरवैयर्थ्यम् । यद्वा सर्वपदरेव लक्षणाया जानानंदाद्यात्मकवस्तूपस्थितिः नत्वेकैकपदात् स्वरूपलक्षणस्य सञ्चि- दानंदात्मकस्यकैकेनालाभात् । ततश्च प्रतिपदं लक्षणाभ्युपगमेपि न पदातरवैयर्थ्यम् । ननु प्रकृष्टप्रकाशादिपदेषु सत्यादिपदेषु च जहल्लक्ष- णायां चंद्राद्यन्यस्य प्रतीत्यापत्तिः अजहल्लक्षणायां विशिष्टार्थप्रतिप- त्तिर्दुरितिवेदन, जहदजहल्लक्षणायांचंद्रादेरेष वाच्यैकदेशस्योपस्थित तिरिति सांप्रदायिका गौरनित्येत्यादिवद्विशिष्टशक्तस्य पदस्य वाच्यै कदेशविशेष्यपरत्वेपि न लक्षणाशक्यैष तस्य स्वातंत्र्येणोपस्थित- ·वेदान्तपरिभाषा। [मत्यक्ष- त्वाता स्वतंत्रोपस्थितये हि सा अत एव गौनित्येत्यत्र गोत्वस्य स्वातं. यणोपस्थितये लक्षणेत्यस्मत्पितचरणाः। युक्तंचैतत्-अनवस्थादोषा- भावात्। लक्षणापक्षे हि प्रमाणांतरानवगतस्य ब्रह्मणः शक्यान्यसपेण लक्षणयानोपस्थितिः तदुपस्थितिश्च पदांतरणेत्यनवस्था। नचायपर्या- यताशंकापि विशिष्टशक्त्यभ्युपगमातानचैवं लक्षणानभ्युपगमे शक्त्यु- पस्थितानां वृत्तिविशेषबाधायोग्यत्वापरिच्छिन्नत्वसर्वात्मत्वविक्षिष्ट- पदार्थानां भेदेन परस्परान्वयवोधापत्तिरित्युक्तमितिवाच्यम् ।। म०म०--पदान्तरवैयर्थ्यम्-विशेष्यवावक्ब्रह्मपदस्य लक्षणास्वीकारे मत्यादि पदानां वैवर्यम् । (तत्समभिव्याहारवशादिति ) पदान्तरसमभिव्याहाराभावे विशे ज्यवाचकपदस्वलक्षणानुपपत्त्या पदान्तरसममिल्याहारवलादेवातम्य-विशेष्यवाच- कपदस्य. तत्परत्वावगमात्-सन्नित्परिपूर्णाद्यर्थपरत्वावगमादित्यर्थः । एतावता- पदातरसमभिव्याहारवशाद्विशंपवाचकपदस्य मञ्चित्परिपूर्णाद्यर्थपरत्वमात्रेण । वाक्यं सत्यादिवाक्यम् । अतएव-पदान्तरसमभिव्याहारवलाद्विशेष्यवाचकपदस्य विवक्षितार्थपरत्वावगमादेव । अजहल्लक्षणायां-प्रकृष्टपदस्य प्रकाशपदस्य वा श. क्याथसंबंधिनिप्रकृष्टप्रकाशविशिष्टेऽजहल्लक्षणायाम. विशिष्टार्थमतिपत्तिः-प्रकृष्टम- कागविविष्टश्चंद्र इति विशिष्टार्थप्रतिपत्तिः, तस्य-विशेष्यांशस्य स्वातंत्र्येण-अन्या- विशेषणत्वनाअतएव-स्वातंत्र्यणोपस्थितवेलक्षणास्वीकारादेव। (शक्यान्यरूपेणति) शक्यभिन्न स्वरूपत्वेन लक्षणयायांपस्थितिःसानसंभवतिमानांतरेण ज्ञातहि लक्षणास्त्री कारात् ब्रह्मणस्तुमानांतरणाजातत्वादतस्तस्वज्ञानं लभणया पदांतरेण वाच्चमिति पदांतरस्यापि पदांतरापेक्षत्यनवस्थास्यादित्यर्थः अत्र-पितृचरणमतेसत्यादिपदेषु । ( वृत्तिविशेपेति ) अत्रविशिष्टपदस्य हंद्वांते श्रृयमाणत्वेन प्रत्येकमन्वयः । तथाच वृतिविशंपविशिष्टचैतन्वं ज्ञानपदार्थावाधायोग्यत्वविशिष्टसत्यपदार्थोऽपगिच्छन्न- त्वविशिष्टमनंतपदार्थः सर्वात्मलविशिष्टं ब्रह्मपदार्थ इति विभाग इत्यर्थः । मु०-इदमेव तत्त्वमस्यादिवाक्यानामखंडार्थत्वं यत्संसर्गानव गाहियथार्थज्ञानजनकत्वमिति ।। शि०म०-तात्पर्यविषयाभेदस्य विशिष्टपदार्थेषु असंभवेन प्रका• शविशेषोपलक्षितचंद्रस्यैव सत्यज्ञानपरिपूर्णात्मकस्य तदभेदलक्ष- णस्य ब्रह्मणः शान्दनानविषयत्वाताअत एव सोध्यदेवदत्तस्तत्वमसी. त्यत्र शत्यादिविशिष्टपदार्थोपस्थितावपियोग्यताबलाद्विशेष्यस्वर- पमेवाभेदान्वययोग्यं बोधविषय इति चतुर्थे वभ्यते. ततश्च सिद्धं

·परिच्छेदः१] समणिमभाशिखामणिसहिता। (१०३)
सत्यादिवाक्यजन्यमानस्य निर्विकल्पकत्वमिति। एवं "तत्त्वमसि,आई
ब्रह्मास्मि,अयमात्माब्रह्म"इत्यादिमहावाक्यस्य सत्याद्यवांतरवाक्य-
स्यं च प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वात तन्मावावगाहिज्ञानजनकत्वमु-
क्तम् । इदानीमखंडार्थत्वप्रसिद्धिरपि निर्विकल्पकहेतुत्वे प्रमाणमि-
त्याह (इदमेवेति) यत्संसर्गानवगाहियथार्थज्ञानजनकत्वमिदमेवत.
स्वमस्यादिवाक्यानामखंडार्थत्वं, नतुनिर्भदवस्तु परत्वं तस्य भेदाभा-
वविशिष्टवस्तुपरत्वस्य निर्घटभृतलमित्यादिवाक्यसाधारण्यात्मकृते
तदभावाच । नचान्यदखंडार्थत्वं तस्यानिर्वचनादितिभावः राजपुरुष
इत्यादी संसर्गपरे वाक्ये अतिव्याप्तिवारणायोक्तं संसर्गानवगाहीति,
तत्रैवाभेदतात्पर्य्यभ्रमात पदार्थसंसर्गानवगाहि नदभेदभ्रमजनके तत्प्र-
संगवारणाय ( यथार्थेति)॥
म०म०-(सत्येति ) तदभेदलक्षणस्य-मत्याद्यभेदस्वरूपस्य, सत्यज्ञानपरिपूर्णा
द्यात्मकब्रह्मण इत्यर्थः । अतएव-तात्पर्यविषयार्थस्यैव, शाब्दबोधविषयत्वादेव ।
(विशिष्टेति ) नद्देशतत्कालतद्वस्तु एतशतत्कालतवस्तुविशिष्टेत्यर्थः। (विशेष्यति)
देवदत्तपिण्डमात्रेत्यर्थः । अभेदान्वययोग्यम्-अभेदेनयोऽन्वयस्तयोग्यं तद्वत् ।
ततश्च-सत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्यपदार्थससर्गानवगाहित्वादेव, परत्वात्-तात्पर्य-
वत्त्वात् । (तन्मात्रेति ) प्रातिपदिकार्थमात्यर्थः । अखंडार्थत्वप्रसिद्धिराप-तत्त्व-
मस्यादिवाक्यानामखंडार्थकत्वप्रसिद्धिरपि, निर्विकल्पकहेतुत्वे-तत्त्वमस्पादिवाक्पा-
नानिर्विकल्पकज्ञानहेतुत्वे (निर्भदवस्तुपरत्वमिति ।) अत्रभेदशब्दो भिद्यमान-
घटादिविशंपपरो भेदस्याभावी निर्भदं निर्गतीभेदो यस्मिन्वातन्निभेदभेदमतिका-
न्तं वस्तु निर्भेदमितिवाविग्रहस्ततीवस्तुशब्देन कर्मधारयः । तथाच घटादिविशेषप्र-
तियोगिकामावरूपवस्तुपरत्वमुक्ताभावविशिष्टवस्तुपरत्वं वेत्यर्थः ( भेदाभावेति)
घटादिस्वरूपविशेषप्रतियोगिकाभावेत्यर्थः । प्रकृत-सत्यादिवाक्ये (तभावाति)
घटादिवैतरूपधिोपाभावयोधकशब्दाभावन निर्भदवस्तुपरत्वाभावानेत्यर्थः । (अति-
व्याक्षिवारणायेति ) यथार्थज्ञानजनकत्वरूपासंडार्थकवाफ्यलक्षणातिव्याप्तिवारणाय
त्यर्थः । तत्रैव-राज्ञः पुरुपइत्यादिवाक्येएव (तदभेदेति ) राजपुरुषार्मदत्यर्थः।
(तत्ममंगति ) लक्षणातिव्याप्तीत्यर्थः॥
मृ०-तदुक्तम्-
संसर्गासंगिसम्यग्धीहेतुतायागिरामियम् ।
उक्तासंडार्थतायदातत्प्रातिपदिकार्थता ॥१॥

·(१०४) वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- शिम०-अवचस्ववाच्यार्थनिमपितसंसगांगोचरत्वं म्बोपस्थापि- तपदार्थसंसर्गागोचरत्वं वा संसर्गानवगाहेपदेन विवक्षितमिति, तेन तत्रामातयोः प्राप्तिः संयोगः नित्यः संबंधः समवाय इत्यादी लक्षण- वाक्ये नाव्याप्तिः । विभुत्वत्यादौ च नातिव्याप्तिः, लक्षणया तदुप- स्थितशत्रुगृहभोजनादी कर्तव्यतामावसंसर्गावगाहिज्ञानजनकत्वात इदंचोपलक्षणं प्रातिपदिकार्थमारपरत्वमखंडार्थत्वमित्यपि द्रष्टव्यम्। अत एवोभयव चित्सुखाचार्यसंमतिमाह ( तदुक्तमिति) यासंसर्गा- संगिसम्यग्धीहेतुता इयमखंडार्थतोक्ततिसंबंधः । लक्ष्य निर्दिशति (गिरामिति ) कार्यकारणभावरहितद्रव्यविषयसमानाधिकरणा- यशब्दानामित्यर्थः।। म०म०-ननु संसर्गानवगादिशब्दस्य संसर्गावगाहिभिन्नेत्यर्थकत्वस्वीकार अप्रा- सयोः प्राप्तिः मंयोगः नित्यः संबंधः समवाय इत्यादिवाश्यष्यव्याप्तिस्तत्र मंयोग- समवायरूपसंसर्गावगाहित्वादित्याशंक्याह( अनति ) संसर्गानवगाहियथार्थवान- जनकत्वमित्याकारकंसंटार्थकवाक्यलक्षणवाक्य इत्यर्थः। (स्ववाच्याति) वाक्य- घटकपदवाच्यार्थत्यर्थः । ननु संसर्गानवगाहिशब्देन स्वयाच्यार्थनिरूपितसंसर्गागो- चरत्वस्य विवक्षितत्वे विपं देवत्यादिवाक्यस्य स्ववाच्यार्थनिरूपितसंसगांगोचरय- थार्थज्ञानकत्वादिषभुक्ष्येत्यादिवाक्येऽतिव्याप्तिरित्यरुच्या पक्षांतरमाह ( स्वोप- स्थापितेति) शक्तिलक्षणान्यतरसंबंधेन वाक्यघटकपदोपस्थापितत्यर्थः ( इति तेन तंत्रति ) अखंडार्थकवाक्यलक्षणे इति उक्तनप्रकारेणतेनसंसर्गानवगाहिश- देनोक्तार्थस्य विवक्षितत्पनेत्यर्थः । लक्षणया-वाक्यलक्षणया ( तदुपस्थितेनि ) वाक्योपस्थितेत्यर्थः अप्राप्तयोरित्यादिसंयोगादिलक्षणवाक्ययोः संयोगसमवायरूप- संबंधस्यैवविवक्षितत्वेन पदार्थानां परस्परसंबंधस्याविवक्षितत्वात्संयोगादिसंबंध एवैतयोक्यियोरर्थ इति भावः । अतएव-तत्त्वमस्यादिवाक्यानां संसर्गानवगाहि- यथार्थज्ञानजनकत्वाधखंडार्थकत्वसंभवादेव । उभयत्र-तत्वमस्यादिवाझ्यानामु- कद्विविधाखंडार्थकत्वे ( कार्येति ) मृदघट इत्यादिशब्दानां लक्ष्यत्ववारणाय कार्यकारणभावरहितति नीलरूपमित्यादिशब्दानां लक्ष्यत्ववारपाय द्रव्यविपति घटापटश्चेत्यादिशब्दानां लक्ष्यत्ववारणाय समानाधिकरणति घटकलशादिशब्दाना लक्ष्यत्ववारणायापर्यायेति ॥ मू० प्रातिपदिकार्थमाचपरत्वमखंडार्थत्वमिति चतुर्थपादार्थः। तच प्रत्यक्षं पुनदिविध-जीवसाक्षि ईश्वरसाक्षिचेति। तत्र .

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१०.) जीवो नामान्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यं, तत्साक्षितु अन्तः करणोपहितचैतन्यम् । अन्तःकरणस्य विशेपणत्वोपाधि त्वाभ्यामनयोभदः॥ शि०म०-ननु तत्प्रातिपदिकार्थतत्यस्य चतुर्थपादस्य साकांक्षत्वा- दानर्थक्यमखंडार्थत्वपदानुषंगेच, संसर्गपरेहि शक्ये प्रातिपदिकार्थ- तिपादकत्वसत्त्वादतिव्याप्तिरित्याशंक्याह ( प्रातिपदिकार्थेति ) यस्य वाक्यस्य यत्पातिपदिकार्थमात्रपरत्वं तस्य तराखंडार्थत्वं अतो- नान्यत्र तत्प्रसंग इति तत्पदघटितलक्षणाभिप्रायं तद्रहणमितिद्रष्ट- व्यमा एवं सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदात द्वैविध्यन निरूपितम्य प्रत्यक्ष- ज्ञानस्य प्रकारांतरेणद्वैविध्यमाह (तञ्चेति) द्वैविध्यप्रकारमेवाह (जीवेति ) साक्षिपदं तजन्यपरं तथाच जीवसाक्षिजन्यमीश्वरसाक्षि- जन्यमिति द्विविधमित्यर्थः । अतएवैवं साक्षिद्वैविध्येन प्रत्यक्षज्ञानद्वै- विध्यमित्युत्तरग्रंथोपि संगच्छते । अन्यथास्य साक्षिद्वैविध्यप्रतिपादन- परत्वे प्रत्यक्षजानवैविध्यं निरूपितमित्युत्तरग्रंथो विरुध्येत । नच साक्षिद्वविध्यादनार्थसिद्धस्य ज्ञानद्वविध्यस्योत्तरत्रानुवादो न विरु- ध्यते इति युक्तम् । तथापि सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदेन प्रत्यक्षजान- निरूपणानंतरं साक्षिद्वैविध्यनिरूपणस्यासंगतत्वापत्तेः प्रत्यक्षज्ञानद्वै- विध्यं साक्षिद्वैविध्यनिरूपणाधीनमिति तत्रिरूपयति (तत्रेत्यादिना)। (जीवोनामेति) यद्यपि जीवस्सप्तमे निरूपमिप्यते इति नेह तत्रि- पणं युक्तं तथापि जीवतत्साक्षिणा दें निरूपयितुं जीवस्वरूपकथन- मित्यवध्येयम् । अत एव व्यावर्तकान्तःकरणस्यैकत्वाजीवतत्सानि- पोरभेदमाशंक्य निराचष्टे ( अन्तःकरणस्येति)॥ मप्र-आनर्थक्यं-स्वार्थाबोधकत्वम् । वाक्ये-घटमानयत्यादिवाक्य । नन्वर्ष तत्प्रातिपदिकार्थतत्यत्र तत्पदस्यपैयर्थ्य गिरामित्यस्य पूर्ववाक्यै उक्तत्वात् । किच सोयंदेवदत्त इतिवाक्यीयमातिपदिकार्थमात्रप्रतिपादकतारूपासंडार्थतायास्तत्व- मस्यादिवाक्येष्यतिप्रसंगः स्यात्, तत्त्वमस्यादिवाश्यीयप्रातिपदिकार्थमानप्रतिपा- दकतारूपाखंडार्थतायाः सायंदेवदत्त इतिवाक्ये तिप्रसंगश्च स्यात् । उभया:प्रातिप- दिकार्थमात्रमतिपादकत्वसत्यादित्याशंक्याह (यस्पवाक्यस्यैति ) तस्य-तादृग- वाक्यस्य. तत्र-तस्मिन्प्रातिपदिकार्थमात्रे, अतः-तत्त्वमस्यादिवाश्यानामुक्ताख- डार्थकत्वात् । अन्यत्र-सोर्यदेवदत्तइतिषाक्वीयाखंडार्थताशन्ये तत्वमस्यादिपाय ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१०७) पि.कार्यान्वयित्वेसति-अवच्छचंयटन्वयितदन्यायित्वे राति, विधयान्वयित्वसतीति यावत् । तेन-विशेषणलक्षणस्यव्यावर्तकघटितत्वेन, परिचायकत्वात्-कर्णशकुले: परिचायकसंज्ञावस्यात् । तत्र-कर्णशष्कुली। एवमाप-कर्णशष्कुलावतिव्यात्यभा- दोप, (चनन्यस्योत) चैतन्यानष्ठजीवत्वान्वये सति । तत्र-चैतन्यन्तःकरण विशे- पणमित्यर्थः । (नसाक्षित्वान्वयेइति) चैतन्यस्यसाक्षित्वान्वयेमत्यन्तःकरणं विशेषणं नत्यर्थः । तस्य-अन्तःकरणस्य । (तत्फलैति)प्रमाप्रमाणकार्यत्यर्थः। तस्यैव- जीवसाक्षिणएव, तसिद्धिः-जीवसाक्षिसिद्धिः, तत्मणयनात्-लक्षणप्रणयनात् ॥ मू०--अयं च जीवसाक्षी प्रत्यात्म नाना एकत्वे चैत्रावगते मैत्र स्याप्यनुसंधानप्रसंगः॥ शिम-नच प्रत्यक्षमत्रक्रमत वादिविवादाभावप्रसंगात्, नचवि- षयावभासकाभावे जगदाध्यप्रसंगाद्भासकतया तस्य सिद्धिरितिवा- च्यम्, प्रमाणचैतन्यस्यविषयावभासकरूपत्वाच्चक्षुरादेस्तत्तत्करणत्वा- प्रमातुश्च तदाश्रयत्वादतिरिक्तस्य विषयावभासकस्याभावादनपे- क्षितत्वाञ्च. तस्मात्प्रमाणप्रयोजनयोरसंभवात्ममावतिरिक्तस्साक्षी दुर्निरूप इत्याशंक्याह (अयंचेति ) अयमाशयमजीवसाक्षी तावदंगी कर्तव्यः । अन्यथा विषयानुसंधानानुपपत्तेः। नचान्यथोपपत्तिः, चक्षुरा- दिकरणतजन्यज्ञानानां नानात्वेनाननुगततया सर्वविषयानुसंधात- स्वायोगावाप्रमातुश्चानुगतत्वेपि स्वानुसंधानार्थमन्यापेक्षत्वात साक्षि- णस्तु ब्रह्माभेदेन स्वप्रकाशतया निरपेक्षस्यैव स्वपरविषयानुसंधानो- पपत्तेः। नतु जीवसाक्षिणो ब्रह्माभेदन स्वप्रकाशत्वे तद्वदेवसर्वविषयानु- संधातृत्वापत्तौ चैत्रावगते मैत्रस्याप्यनुसंधानप्रसंग इति चेत्किमैत्र- साक्षिणश्चैत्रावगतविषयानुसंधानृत्वं स्वप्रकाशचैनन्याभेदादापाद्यते सर्वजत्वादिविशिष्टचैतन्याभेदाद्वा चैत्रापहितचैतन्याभेदाद्वा । नाद्यः, तस्य निर्विकारित्वेन तदभेदस्य सर्वविषयानुसंधानानापादकत्वात् नद्वितीयः, अन्तःकरणोपहितस्य जीवसाक्षिणः परमेश्वरण मायावि- शिष्टेन तदुपहितेन वाऽत्यंतभेदाभ्युपगमात ॥ म०प्र०-प्रत्यक्ष-प्रत्यक्षममाणम, अन-जीवमाक्षिणि. क्रमत-प्रवर्तते (जगदां- ध्येति) जगतिभासकामावेत्यर्थः। तस्य-जीवसाक्षिणः । ननु विषयावमासकममाण- चैतन्यस्य जनकतया जीवमाक्षिणः सिद्धिः स्पादित्याशंक्य मवमित्यभिप्रत्याह (चक्षुरादेरिति ) तत्तत्कारणत्वात्-चक्षुरादस्तत्तदृत्ति प्रति करणत्वेन तत्तदृसिवि- ·(१०८) वेदान्तपरिभाषा। प्रत्यक्ष- शिष्टचैतन्यरूपप्रमाणचैतन्यं सत्यपि करणत्वात्। ननु प्रमाणचैतन्याश्रयतया जीव- साक्षिणः सिद्धिः स्यादित्याशंक्याह ( प्रमातुरिति ) तदाश्रयत्वात्-प्रमातुः तत्त- दृत्त्याश्रयत्वेन तत्तदृत्तिविशिष्टचैतन्यरूपप्रमाणचैतन्यंप्रत्यप्याश्रयत्वात् । ननुप्रमाण चैतन्यादतिरिक्तएव विषयावभासकोजीनसाक्षिशब्दवाच्चोस्तीत्याशंक्याह ( अ- तिरिक्तस्यति) प्रमाणचैतन्यातिरिक्तस्येत्यर्थः । तस्मात-पूर्वोक्तहेतुकलापाताअन्य- था-जीपसाक्ष्यनंगीकारे, अन्यथोपपत्तिः-जीवसाक्षिव्यतिरिक्तममाणचैतन्यनववि- पयज्ञानोपपत्तिः । अननुगततया- -सर्वविषयासंवद्धतया, अनुगतत्वोप-सर्वविषयसं- वद्धत्वेपि, स्वानुसंधानार्थम-प्रमातृज्ञानार्थम्, तदेव-ब्रह्मवदेव, तस्य-निरुपा- धिकस्वप्रकाशब्रह्मणः, सदभेदस्य-निरुपाधिकस्वप्रकाशब्रह्मणा सह मैत्रसाक्षिणी भेदस्य । तदुपहितेन वा-मायोपहितेनवा ।। मू-ईश्वरसाक्षी तु मायोपहितं चैतन्यं तच्चैकं तदुपाधिभूतमा- याया एकत्वात् ॥ शिम-न तृतीयः. चैत्रमैत्रान्त करणयोभिन्नदेशस्थत्वेन तदुपहि- तचैतन्ययोरभेदशंकानवकाशात । ततश्चातुसंधानानुपपत्तिः साक्षिणि प्रमाणं तथा साक्षीचेताकवलोनिर्गुणश्चैत्यागमोपि प्रमानाद्यतिरे- किणि साक्षिणि प्रमाणम् । नचायमीश्वरविषयः, मायाविशिष्टतस्मि- न्केवलो निर्गुण इतिविशेपणानुपपत्तेः । तस्मादस्त्यतिरिक्तजीवसाक्षी सच प्रत्यात्मं नानेत्यनवद्यम् । नन्वस्तु जीवस्य प्रमानादिभावातिरे- केणान्तःकरणोपहितत्वेन रूपेण साक्षित्वंतवापिनेश्वरसाक्षित्वसिद्धिः मिग्राहकमानेन लाघवानुगृहीतेन नित्यज्ञानाश्रयतयवतत्सिद्धेः मायाविशिष्टस्य जडतया जानत्वाभावाच । ततश्च प्रत्यक्षजानं जीव- साक्षिजन्यं तदजन्यं चेत्येवविभागो युक्त इत्याशंक्य नहि मायावि- शिष्टचैतन्यमीश्वरसाक्षि किंतुमायोपहितमानचैवं धर्मिग्राहकमानवि- रोधाद्वाधितं तस्येश्वरसाक्षित्वम्. अनुमितापकतावच्छेदकमात्र- कारकत्वेन लाघवोपहितयोरपिकत्रैकत्वज्ञाननित्यत्वयोरतुमानाषिए- यत्वादित्यभिप्रेत्याह (ईश्वरसाक्षीविति) नतु ईश्वरसाक्ष्यपि नाना- साक्षित्वाजीव साक्षिवत् । ततश्च तद्वदेवसकलविषयाननुसंधानोपपत्ती सोपि किंचिज्ज्ञस्स्यादित्याशंक्य किमीश्वरसाक्षिणः स्वम पेण नाना. त्वमुपाधिस्थत्वेन वाानाद्य,एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुत्या चैतन्यमय- स्य तस्यैकत्वावगमात् । नद्वितीय इत्याह (तञ्चेति)॥

·परिन्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१०९) मध्य-(वदुपहितेति ) चैत्रमंत्रान्तःकरणापहितेत्यर्थः। ततश्च-चक्षुरादिक- रणतजन्यज्ञानानानानात्वेनाननुगततयासर्व विषयावभासकत्वायोगादेव, अयम्-- साक्षीचता इत्याद्यागमः । तस्मात्-माक्षीचंता इत्याद्यागमप्रमाणसत्त्वात्, नेश्व- रमाक्षित्वसिद्धिः-ईश्वरनिष्ठज्ञानरूपत्यनिश्चयो नास्ति ( धर्मिग्राहकानुमाननाते) क्षित्यकुरादिकं सकतक कार्यत्वात्, घटादिवदित्याद्याकारणेश्वररूपर्मिसाधना- नुमानेन क्षित्यादिकर्तुरनेकतानित्यज्ञानादिमत्त्वस्वीकारेगौरवमेकत्वादिस्वीकारे लाय वमिति लाघवसहकृतेन ज्ञानाश्रयत्वेन सिद्धिः, नतु ज्ञानस्वरूपत्वेनेत्यर्थः । ईश- साक्षि-ईश्वरप्रकाशकम् । (धर्मिग्राहकमानविरोधादिति) मायोपहितचैतन्यस्यश्वरम- काशकत्वस्वीकारे मित्यादिकर्तुलाधववादकत्वस्वपरविषयकनित्यज्ञानायाश्रयत्व- माधकानुमानविरोधान्मायोपहितस्येश्वरसाक्षित्वं बाधितमित्यर्थः। (व्यापकता- वच्छेदकेति) प्रकृतकर्तृजन्यत्वरूपव्यापकतावच्छेदकैत्यर्थः । उपहितयोः-प्राप्तयोः, ततश्च-ईश्वरसाक्षिणोनानात्वादेव, तदेव-जीववदेव ।। शि०म० नतु केयं मायानाम यदुपहितं चैतन्यमीश्वरसाक्षि स्यात न तावन्मिथ्याजानतत्संस्कारकर्माणि तेषां सादित्वेनानादीवरी- पाधित्वाभावात्. नापि जानप्रागभावः तस्यानादित्वपि नानात्वेन तदुपाधित्वायोगात्।अन्यथेश्वरतत्साक्षिणोरप्यनेकत्वापत्तेः अनादिभा- वरूपाज्ञानं मायेतिचेन्न लक्षणाभावेन तस्यदुनिरूपत्वात्।तथाहि किंन- लक्षणं जाननिवर्त्यत्वं अनादित्वे सति तत्वं वा, अनादिभावत्वविठो- पितमेतदेववा, अन्यद्वानाद्यः, प्रथमधारावाहिकबुद्धी भ्रांतिज्ञानेचा- तिव्याप्तेन द्वितीयः, प्रागभावेपि तत्सत्त्वातान तृतीयः, अविद्यासंबं- धादावतिव्याप्तानान्त्यः तस्यानिर्वचनातानच निखिलकार्योपादानत्वं तल्लक्षणमात्मनोपिमायावच्छिन्नस्य तवमते प्रपंचोपादानत्वेनतत्र तत्म संगातानाप्येवंविधानाने प्रमाण पत्र्यामः । नच न जानामीत्यनुभवः तस्य मतद्वयसंमतनानाभावविश्यत्वेनापपत्तेः । नच ब्रह्मसाक्षात्कारः अज्ञाननिवर्तकः तत्त्वसाक्षात्कारत्वात् शुक्तितत्त्वसाक्षात्कारवदित्यतु मानं मृलाजाने मानमितिवाच्यम्.विवेकामहस्य मिथ्याज्ञानस्य वा- शुक्तिवापरोक्षज्ञाननिवर्त्यत्वन दृष्टान्तासंप्रतिपत्ते प्रागभावनिवृत्त्या- ांतराच । तस्मालक्षणप्रमाणयोरसंभवान्नास्त्यतिरिक्तमज्ञानमिति। उच्यते।अनाद्युपादानत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानं नचासंभवः प्रागभा- ववदनादेरप्यमानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वे वाधकामावाद। नाप्यतिन्याप्तिः आत्मनोनाद्युपादानत्वेपि नानानिवर्त्यत्वात, तनिवर्त्यस्य चाविद्या.

·(११) वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- संबंधादेरनुपादानत्वात् घटायुपादानस्य मृत्पिडादेरनादित्वाभावात अथवा अनादिभावत्वे सति जाननिवर्त्यत्वमशानलक्षणं मचाविद्या संबंधादावतिव्याप्तिः अज्ञानस्यैव ज्ञाननिवर्त्यतया तत्संबंधादेस्तन्नि- घृत्यवनिवृत्त्युपपत्तेः॥ म० प्र०-(नतावदिति ) मिथ्याज्ञानं भ्रांत्यात्मकं ज्ञानं मिथ्याज्ञानादीनां समुदायोमायानेत्यर्थः । तस्य-ज्ञानप्रागभावस्य । (तदुपाधित्वति ) ईश्वरसाशिनि- रूपितोपाधित्वेत्यर्थः । अन्यथा ज्ञानप्रागभावरूपमायायाईश्वरोपाधित्वस्वीकारे, तस्य-अनादिभावरूपाज्ञानस्य, तत्त्व-ज्ञाननिवर्त्यत्वम् । अनादिभावत्वविशषितम- तदेववा-अनादिभावत्वनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यतावज्ञाननिवर्त्यत्वमेवया । प्रथमधारावाहिकबुद्धी-अंत्यज्ञानभिन्नधारावाहिकवुद्धिघटकप्रथमादिज्ञाने । तत्स- त्वात्-अनादित्वेसतिज्ञाननिवर्त्यत्वस्यसत्त्वात्तस्य-ज्ञाननिवर्त्यत्वादिभिन्नस्यमाया- लक्षणस्य, तल्लक्षणं-मायालक्षणम् । तत्र-आत्मनि, तत्प्रसंगात-अज्ञानलक्षणाति- व्याप्तेः । एवंविधाज्ञाने-ईश्वरसाध्युपाधिस्वरूपाज्ञानं । (अनुभवइति)अस्याग्रे प्रमा- णमितिशेषः । तस्य-नजानामीत्यनुभवस्य, (मतद्वयेति) मतदये संमतीयोज्ञानाभाव- स्तद्विपयकत्वेनेत्यर्थः । विवेकाग्रहस्य-भेदज्ञानप्रागभावरूपस्य भेदाग्रहस्य, दृष्टा- न्तासंमतिपत्तेः-दृष्टान्तशुक्तितत्त्वसाक्षात्कारेसाध्यानिश्चयात् ।(प्रागभावेति)ज्ञान- प्रागभावेत्यर्थः । अर्थातराम-अनादिभावरूपाज्ञानातिरिक्तानभीष्टार्थसिदश्च । तस्मात्-पूर्वोक्तहेतुकलापात् । लाघवमाश्रित्याह ( अथवेति ) ॥ शि०म०-नापिमिथ्या ज्ञाने तत्प्रसंगः,उत्पन्नभ्रमनिवृत्तेज्ञान विनापि भावात सादित्वाचानच प्रमाणाभावः, नजानामीत्त्यनुभवस्य सत्वात नचायमन्यविषयः मिथ्याज्ञानस्य च ज्ञानत्वाधिकरणत्वात ज्ञानात्यं- ताभावस्यात्मन्यसंभवात संस्कारातिरेकेण ज्ञानध्वंसाभावात तस्या- तीन्द्रियत्वात् । नापि वृत्तिज्ञानप्रागभावस्तद्विषयः, प्रतियोगिज्ञाना- ज्ञानाभ्यां तज्ज्ञानायोगादायद्विपये कदापि जानं न भविष्यति तत्रापि न जानामीत्यनुभवाच । तदेवं न जानामीत्यनुभवस्तथाविधाज्ञाने प्रमाणमनुमानमपि संशयविपर्यासान्यतरविषयविषयकं प्रत्यक्षनानं स्वविषयावरणपूर्वकं स्वनिवर्त्यपूर्वकं वा अप्रकाशितार्थमाकाशक- त्वात अंधकारे घटादिसंशयनिवर्तकप्रदीपप्रभावत, धर्माधर्मादिगोन- रशाब्दज्ञानस्य सुखादिसाक्षात्कारस्य च पक्षबहिर्भावात ॥ म०प्र०-तत्प्रसंग:-अज्ञानलक्षणातिव्याप्तिः, अयं-नजानामीत्यनुभवः, अन्यविषयः-अनादिभावरूपाज्ञानातिरिक्ताविपयकः । न जानामीत्यनुभवस्य मि- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१११) थ्याज्ञानविपयकत्वं ज्ञानात्यंताभावविपयकत्वं वा ज्ञानध्वंसविषयकत्व वा ज्ञान- प्रागभावविपयकत्ववति विकल्पान् मनसि निधाय नाय इत्यभिमेत्यच हेतुमाह (मिथ्याज्ञानस्यति ) भ्रांत्यात्मकज्ञानस्येत्यर्थः । नद्वितीय इत्यभिप्रेत्यहेतुमाह (ज्ञानात्यंताभाषस्येति)। (असंभवादिति) कार्यसमवायिकारणे कार्यात्यंताभाव- स्यानंगीकारादितिशेपः । नतृतीय इत्यभिप्रेत्यहेतुमाह ( संस्कारातिरेकणेनि ) ज्ञानसंस्कारातिरिक्तत्यर्थः । ननु ज्ञानसंस्कारस्यैव न जानामीत्यनुभवविषयत्वम- स्त्वित्याशंक्य मैवमित्यभिमत्याह ( तस्येति ) ज्ञानसंस्कारस्येत्यर्थः । चतुर्थप्रत्याह (नापीति) । (प्रतियोगिज्ञानाज्ञानाभ्यामिति) यदिप्रतियोगिज्ञानमस्ति तर्हि प्रति- योगिनो ज्ञानस्य विद्यमानत्वेन निखिलज्ञानप्रागभावासंभवेन नजानामीतिनिखि- लज्ञानमागभावविषयकानुभवानुपपत्तियदि प्रतियोगिज्ञानं नास्ति तप्यभावज्ञानं प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वेन प्रतियोगिज्ञानाभावानजानामीतिनिखिलज्ञान- प्रागभावज्ञानं न संभवतीत्यर्थः । प्रत्यक्षजानं प्रमात्मकापरोक्षज्ञानम् । तथाच भ्रांति- ज्ञानेपक्षकदेशेन वाध आपादयितुं शक्य इति । स्वविपयावरणपूर्वकम्-पक्षदृष्टा- तान्यतरस्पयाविषयस्त द्विपयकाभानापादकावरणपूर्वकं, लाघवमाश्रित्याह ( स्व- निवत्यति ) अभानापादकस्यनिवत्येत्यर्थः । अप्रकाशितार्थमकाशकत्वात-अज्ञा- तार्थविषयकमकाशरूपत्वात् ( अंधकारेइति ) अंधकारपदानादानेहिसौर्यमण्या- दिप्रकाशांतरसमवधानकाले दीपप्रभायामुक्तसाध्याभावेनोक्तहेत्वभावेन च दृष्टा- न्तासिद्धिः स्यात्,अतोऽधकारे इत्युक्तमितिभावः।( पक्षवहिर्भावादिति ) प्रत्यक्षविशे- पणेन धर्माधर्मादिगोचरशान्दानुमित्यात्मकज्ञानस्य पक्षबहिर्भावात् । सुसादिसा- क्षात्कारस्य तु संगयविपर्यासान्यतरविपयविषयकविशेषणेन पक्षयहि वादित्यर्थः। वस्तुतस्त्वावरणपदनाभानापादकावरणग्रहणे प्रत्यक्षविशेपणेन धर्मादिगोचरशा- ब्दज्ञानादीनां पक्षवहिभांवकरणेच फलाभायेन प्रत्यक्षेतिज्ञानविशेषणमनुपाद- यमेवेति ॥ शि०म०-नांशतो बाधोसिद्धी। नच वृत्तिज्ञानप्रागभावेनार्थान्तरं तस्य जानस्य निवृत्तिस्वरूपत्वाताअभावत्वेन नानात्वेन च गौरवात अतुमानविषयत्वायोगात् । अत एव समवायसाधकमीश्वरसाधकं चानुमानं लाघवादेकमेव समवायमीश्वरं च साधयतीति परसिद्धा- न्तः । अत एव विषयगततया आत्मगतादृष्टेन भ्रांतिजानन वा तत्मं. १ नामपि धर्माधर्मगीनरशान्देमाशितामााशरत्वहतुसत्य व्यभिनार इतिनं साय विपर्यपान्तषियविषयाते मति आभानापादकावरणीपीशष्टतदन्यतरनिती निरपरतुन- मिति तोविषसणात् ।

·[प्रत्यक्ष- (११२) चेदान्तपरिभाषा। स्कारेण वा नातिरं,लाघवसहकृतातुमानेन एकस्य भावरूपस्य तस्य सिद्धेः अतएवांधकारेणनार्थातरं तस्य घटाद्यावरकत्वेपि विषयचे- नन्यावरकरवायोगाच्च । नचद्वितीयसाध्ये इच्छामागभावनार्थान्तरता. तत्र ज्ञानस्य प्रकाशत्वेनानिवर्तकत्वात् ॥ म०प्र०-(नांशतोवाधासिदीइति ) प्रत्यक्षज्ञानमित्युक्त पक्षकदेश मुसादि- प्रत्यक्षज्ञानै उक्तद्विविधसाध्यामविनाप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वहत्वभावेन च वाधस्व- रूपासिद्धीस्यानांम् , तदारणाय संशयविपर्यासान्यतविषयविषयकेति विशेषणं संशयविपर्यामान्यतरविषयविषयकं ज्ञानमित्युक्ते हि द्विविधमाध्यस्य पक्षकदंगे धर्मादिगोचरशान्दादिज्ञान बाधः स्यात् .अतः प्रत्यक्षेति विशेषणमितिवाधस्वरूपा- सिद्धी न भवत इत्यर्थः । नच मुखादिसाक्षात्कारधर्माधर्मशाब्दज्ञानादौवाधायभा- वैषीश्वरजाने वाधादिकमस्त्येवेश्वरस्य संशयायभावेपि मर्वविषयकेश्वरज्ञानस्य जीववृत्तिसंशयविपर्यासान्यतरविपयविषयकत्वस्यापि मत्त्वन पक्षत्वेन ग्रहादिति वाच्यम् संशयविपर्यासगब्देन प्रत्यक्षसमानाधिकरणसंगयम्पिमियोर्विवक्षितत्वात् अत एव तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यब्रह्मविषयकापरोक्षज्ञानवतः पुरुषस्य पुनः श्रुत- तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानेन बाधस्वरूपासिद्धीइति स्वनिवर्त्यपूर्वकमिनि द्विती- यमाध्यस्वीकारपक्षे वृत्तिज्ञानप्रागभावभिन्नार्थान्तरमाशंक्य निषधति (नचेत्यादिना) (तस्येति) ज्ञानस्य तस्य निवृत्तिस्वरूपत्वादित्यन्वयः । तस्य-वृत्तिज्ञानप्रागभावस्या तथाच वृत्तिज्ञाननिष्ठवृत्तिज्ञानप्रागमावप्रतियोगिकध्वंमस्वरूपत्वादित्यर्थः । नच वृत्तिज्ञानप्रागभावध्वंसरूपाभावस्य वृत्तिज्ञानरूपभावरूपत्वं कथमिति वाच्यम्, अभावाभावस्य प्रतियोगिस्वरूपत्वाभ्युपगमेनादोषादिनि भावः ( अभावत्वेनेति ) भावभिन्नत्वमभावत्यमित्यभावस्य भावघटिताभावत्वेन नानाम्वरूपत्वेनचेत्यर्थः । (अतएवेति ) गुमभूतार्थऽनुमानविषयत्वायोगादेवेत्यर्थः । समवायसाधक-गुणी क्रियाषानित्यादिविशिष्टद्धिपिशेषणविशेष्यसंबंधविषया विशिष्टयुद्धित्वाइंडीपुरुष इतिविशिष्टवुद्धिवदित्याकारकम् । अतएव-वक्ष्यमाणहेतीव, विषयगततया-अह- यादीनां विपरतासंर्वधन घटादिविषयप्राप्ततया ( आत्मगतादृष्टनेति ) अन्ताकरण- विशिष्टात्मगतादृष्टाधभिन्नार्थान्तरनेत्यर्थः । तस्य-अज्ञानस्य । अतएव-गुरुभृतायें ऽनुमानविषयत्वायोगादेव. तस्य-अंधकारस्य ( द्वितीयमाध्यति ) द्वितीयं च तत्माध्यतत्तथातस्मिन्स्वीकृते सति । यद्वा द्वितीयं माध्यं यस्मिन्पंचावयववार्य तत्तथा तस्मिन् । नथाचाटी जानाति तत इच्छतीतिकमाज्ज्ञानपच्छोत्पादकत्वेने- च्छामागभावस्य जाननिवय॑त्वाहितीयसाध्याभ्युपगमोत्तरकालीनेच्छामागभावा- भिन्नमर्थातरम् । गदा द्वितीयमाध्यकपंचावयववाक्यप्रवृत्त्युत्तरकालीनेच्छामागभा- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (११३) दाभिन्नातिरमित्यर्थः । तत्र-इच्छाप्रागभावे. ज्ञानस्यप्रकाशत्वेनादि ज्ञानस्येच्छोत्पादकत्वावच्छिन्नेच्छाप्रागभावनिवर्तकत्वेन ज्ञानस्वरूप च्छिन्नेच्छापागभावनिवर्तकत्वाभावात् ।। शिम-तत्त्वेन तन्निवर्त्यस्य चेहसाध्यस्य विवक्षितत्वात् संशय विपर्यासान्यतरविषयविषयकत्वे सति तदन्यतरनिवृत्तौ निरपेक्षहे. तुत्वं अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वेन विवक्षितं तच्च प्रदीपप्रभायामभि- व्यंजकाभाषप्रयुक्तसंशयायुत्तरप्रत्यक्षजनिकायामस्तीति न साधनवै- कल्यं, नच साप्रत्यक्षज्ञानसापेक्षेति तदैकल्यं तादवस्थ्यं तस्यास्संश- यादिनिवृत्तौ ज्ञानप्रकाशसापेक्षत्वेपि सजातीयवाह्यप्रकाशानपेक्ष- त्वातानिरपेक्षपदेन सजातीयप्रकाशनिरपेक्षत्वस्य विवक्षितत्वातानचैवं घटादिप्रत्यक्षज्ञानस्य संशयादिनिवृत्ती प्रामाण्यनिश्चयसापेक्षत्वात स्वरूपासिद्धो हेतुरिति वाच्यम् सिद्धान्त स्वाश्रयज्ञानस्यैव प्रमात्व- निश्चयरूपत्वातानाप्यनैकांतिको हेतुः, विपासादेस्तदन्यतरविषय- विषयकत्वेपि तन्निवृत्तौ सजातीयवाधज्ञानसापेक्षत्वात् ।। म० प्र०-ननु ज्ञानस्य प्रकाशत्वेनेच्छाप्रागभावानिवर्तकत्वेपि कुतस्तेन नार्था- न्तरमित्याशंक्याह ( तत्त्वेनेति) प्रकाशत्वेनेत्यर्थः । तन्निवय॑स्य-ज्ञानविवर्त्यत्वस्य, इह-उक्तानुमाने। नन्वमकाशितार्थप्रकाशकत्वादित्यत्र प्रकाशकत्वशब्देन ज्ञानत्वरू- पप्रकाशत्वं विवक्षितं, किंवामौतिकदीपादिरूपप्रकाशनिष्ठप्रकाशत्वं विवक्षितम् । नाद्यः, दृष्टान्तेहेत्वभावापत्तेः । नद्वितीयः,हेतोःस्वरूपासिद्धत्वापत्तेरित्याशंकामभिप्रे- त्याह (संशयेति ) संशयविपर्यासान्यतरविषयविषयकत्वसमानाधिकरणकसंशय- विपर्यासान्यतरध्वंसानुत्पादान्यतररूपनिवृत्तिनिरूपितनिरपेक्षकारणत्वमित्यर्थः।सु- खादिज्ञानेपितदन्यतरध्वंसानुत्पादान्यतररूपनिवृत्तिनिरूपितनिरपेक्षकारणत्वसत्वेन मुखादिज्ञाने व्यभिचारवारणाय सत्यंतमिति विपर्ययोत्तरसंशये संशोत्तरविपर्य- येच व्यभिचारवारणाय तदन्यतरनिवृत्तौ निरपेक्षहेतुत्वमिति इच्छादृष्टादौ व्यभि- चारवारणाय निरपेक्षति।तच-संशयविपर्यासान्यतरविषयविषयकत्व सति,तदन्यतर निवृत्ती निरपेक्षहेतुत्वं च । साधनवैकल्यं-दृष्टान्तसाधनामावः, सा-दृष्टांतरूपदीप- प्रभा,तदैकल्यं-दृष्टान्तेसाधनाभावः। तादवस्थ्यम्-तदवस्थः तस्याः-दृष्टान्तरूपदी- पप्रभायाः (ज्ञानप्रकाशेति) ज्ञानाभिन्नप्रकाशेत्यर्थः । ननु दृष्टान्तभिन्नदीपमभायाः संशयादिनिवृत्ती सजातीयवाह्यप्रकाशापेक्षामावेपि कथं तस्यांसाधनवकल्यपरि- हारोऽस्तीत्याशंकां मनसि निधाय मैवमित्यभिमेत्य हेतुमाह (निरपेक्षपदैनति) एवं- निरपेक्षशन्दस्य सजातीया परत्वस्वीकारे (मापेक्षत्वा ) अस्याग्रे ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। मंदमभानंतरमोदप्रभायांव्यभिचागभावहेतुमाह (लक्षण्यपीत्या प्रमानंतरभाविन्यां मंदप्रभाया व्यभिचाराभावेहेतुमाह (अतिप्रीत, रूपयोग्यत्वादिति ) मंदप्रभायां निवृत्तिस्वरूपयोग्यपूर्वकत्वात् तथाचातिप्रौढप्रभा नंतरभाषिन्यां मंदप्रभाया हेतुस्वीकारेसाध्यस्यापि सत्त्वमिति भावः । वस्तुतस्त्व- निप्रौढमभानंतरभाविन्यां मंदप्रभायां हेतुरेवनास्तीत्याह (सक्ष्मतमवस्त्विनि ) कंग- रेखादिवस्त्वित्यर्थः ( नव्यभिचारइति) नचैवमपि पक्षभिन्न धर्मादिशाब्दज्ञानादी व्यभिचारस्तत्रोक्तमाध्यामावेप्युक्तहेतोः सन्वादिति वाच्यम, हेतुनोधकवाक्यत- दन्यतपशब्दनाभानापादकापरणमयुक्तसंशयविपर्यासयोविवक्षितत्वादिति (पी- पप्रभाटाविति) स्वविषयावरणनिवृत्तिप्रतिदीपप्रभात्वेन सर्यप्रभात्त्वेन चंद्रप्रभा- त्वेन हेतुत्वस्वीकारेगौरवेणावरणनिवृत्तित्वावच्छिन्नावरणनिवृत्ति प्रतिप्रकागत्वेने- वहेतुत्वेन यत्र प्रकागत्वं नर स्वविषयावरणपूर्वकत्वं स्वनिवर्त्यपूर्वकत्वं वेति व्याप्ते- आनेपि प्रकाशत्वस्य सत्त्वेन स्वविषयावरणपूर्वकत्वादेरवश्यं स्वीकर्तव्यत्वात् । यदि- पक्षस्वविषयावरणपूर्वकत्वादिकं न स्यात्तर्हिपक्षेप्रकाशत्यमेव न स्यादिति वाधकत- कमत्त्वाच न हेतोग्प्रयोजकत्वम्।नच तवमते सुखादिसाक्षात्कारे प्रकाशत्वसत्त्वेपि स्वविषयावरणपूर्वकत्वादेरभावान्नेदमनिष्टापादनं संभवतीति वाच्यम् यत्र स्वविषयावर- णपूर्वकत्वाद्यभावस्तत्र प्रकाशन्वाभाव इतिव्याप्तेर्घटादी गृहीतत्त्वेन पक्षएवोक्ता- निष्टापादनसंभवात्। तवमते मुखादीनामज्ञातसत्ताकत्वेन सुखादावावरणस्याप्यवश्यं स्वीकर्तव्यत्वेन त्वामत्युक्तानिष्ठापादनसंभवाचेति भावः ।। शि०म०-अत एवेश्वरानुमाने घटादौ लाघवेन कार्य्यत्वेनैव कर्तृ- जन्यत्वग्रहानाप्रयोजकत्वमिति परस्यापि सिद्धान्ता, तदेवं लाघवस- हकृतानुमानं पक्षधर्मता बलादनाघेकभावरूपाज्ञानलक्षणापरणेप्रमाणी तथा मिथ्यार्थतज्ज्ञानलक्षणाध्यासानुपपत्तिस्तत्र प्रमाणं । तथाहि अस्ति तावच्छुक्तो रजतज्ञानाद्रजतार्थिप्रवृत्तिासामानाधिकरण्यव्यप- दाश्चेति सर्वजनसिद्ध तज्ज्ञानं तु तदवबोधेन नेदं रजतमिति बाधक- ज्ञानोदयान्मिथ्या,तन्मिथ्यात्वं च स्वरूपती बाधाभावात्, मिथ्यार्थ- विपयत्वेनैव मिथ्यात्वंचार्थस्य, प्रतिपन्नोपाधी पारमार्थिकत्वावच्छिन्न- तदभावानुभवादित्यग्रे म्फुटमानवमपि मिथ्यार्थतदवभासयोरात्मत- त्वज्ञानाभावाभ्यामेवोपादाननिमित्तकारणाभ्यामुपपत्तेः । तत्कारण- तया नाज्ञानसिद्धिरितिवाच्यम्. दोपघटितम्रोतिमानपुष्कलकारणे सति तत्वज्ञानामावविलंबात । तद्विलंयाभावेन तम्य कारणत्यायो: गात्॥ - ·वेदान्तपरिभापा। [प्रत्यक्ष- व-लाघवस्य हेतुनिष्पाप्रयांजकत्वशंकानिवारकत्यस्वीकारादेव, MAIN रादांनइत्यननान्धयः । ईश्वरानुमाने-क्षित्यकुरादिकंसकर्तक- मित्यादीश्वरमाधकानुमाने अस्य नामयोजकत्वमित्येननान्वयः (कार्यत्वेने- वति ) अत्रज्ञाध्यत्वं व्यापकत्वं या तृतीयार्थस्तथाच कार्यत्वज्ञाप्यकर्तजन्यत्वस्य कार्यत्वव्यापककर्तजन्यत्वस्य ना ग्रहणादित्यर्थः (अध्यासंति ) कारयेत्यर्थः । नत्र-भावरूपाज्ञाने ( सामानाधिकरण्यव्यपदेशश्चति ) इदंरजतशब्दयोः समान- विभक्तिकत्ये सति भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकत्वंच सत्येकार्थवोधकत्वरूपसामानाधिक- रण्यवोधदरजतमितिशब्दमयोगश्चत्यर्थः । तज्ज्ञानं-इदरजतामितिज्ञानम्, तदयया- धन-शुक्त्यववोधन, तन्मिथ्यात्वंच-इदंरजतमितिज्ञानमिथ्यात्वंच ( स्वरूप- तइति ) मन्मतेचैतन्यस्यैवरजतादियस्तुज्ञानत्वेन चतन्यस्य नित्यत्वेनच ज्ञानस्वरू- पस्य बाधाभावादित्यर्थः । प्रतिपन्नोपाधी-अध्यस्तस्याधारत्वेन भासमानशुतयादि- सामान्यांशेऽध्यस्तस्याधारत्वेन भासमानशुक्त्यादिसामान्यांशावश्छिन्नचैतन्यरूपवा- धारे एवमापि-मिथ्यार्थतदवभासयोमिथ्यात्वेपि (आत्मतत्त्वज्ञानामावाभ्यामिति) आत्मा तत्वज्ञानाभावश्चैत्युभाभ्यामित्यर्थः।उपादाननिमित्तकारणाभ्याम्-आत्माहि मिथ्यार्थतज्ज्ञानयोरुभयोरुपादानकारणयथार्थज्ञानाभावश्च तयोनिमित्तकारणमि- त्युपादाननिमित्तकारणाभ्याम् । तत्कारणतया-मिथ्यातदवभासकारणतयाशु- त्यादिययार्थज्ञानाभावस्य मिथ्यार्थतदषभासहेतृत्वाभावेहेतुमाह (तस्पति) शुत्तया- दियथार्यज्ञानामावस्येत्यर्थः । शुक्त्यादियथार्थज्ञानाभावस्य मिथ्यार्थतदवभासनिरू- पितकारणतायोग्यत्वेहेतुमाह ( दौपत्यादिना । तत्त्वज्ञानाभापविलंबादिति ) भ्रांतिज्ञानात्पूर्वशुक्त्यादिसामान्यांशयथार्थज्ञानकालेशुत्यादियथार्थज्ञानाभावाभा- वप्रयोज्यमिथ्यार्थतवमासाभावाभावनेत्यर्थः ।। शि०म०-आत्मनश्चापरिणामित्वेनातुपादानत्वात् । अन्यथाध्या- सस्यापि सत्यत्वापत्तिः, तस्मान्मिथ्यार्थतदवभासानुपपत्तिस्तदुपादा- नमिथ्याज्ञाने प्रमाणं । तच्च तत्तज्जडावच्छिन्नचेतन्यावरणतत्तद्तविक्षे- पहेतुत्वात् । तत्तदवच्छिन्नचैतन्यविषयं न शुक्त्यादिविषयं प्रमाणवे- कल्यादेव तदग्रहणसिद्धौ तत्रावरणाभावात् । तदेवं प्रत्यक्षातुमानार्था पत्तयस्तत्तञ्चैतन्यविषयाज्ञाने प्रमाण.शुद्धचैतन्यविषयमलाज्ञानेतु प्रयु- ज्यते ब्रह्मसाक्षात्कारः अनादिभावनिवर्तकः भ्रमोपादाननिवर्तको वा तत्त्वसाक्षात्कारत्वात् शुक्त्यपरोक्षज्ञानवदिति नन्वनुमानादिप्रमाणेन मूलाज्ञानावगमेपि न मायासिद्धिःमायाविद्ययोलोकेप्रसिद्धभेदत्वात। नहि मिथ्यारजतोपादानाविद्याश्रये मंत्रौषधादिना मायामयहस्त्य- ·परिच्छेदः३] समणिमभाशिखामणिसहिता । श्वरथादिनिर्मातरीव मायाविशब्दं प्रयुंजते । नचमायाविनिमित वचनीयरथादिदृष्टान्तेन प्रमाणांतरेणैव जगतोमायोपादानत्वं समत इतिवाच्यम्,वलप्ताज्ञानोपादानस्य मायोपादानत्वायोगादामायाया एव तदुपादानत्वेलोकसिद्धमायावत्तस्या अपि स्वाश्रयाव्यामोहक त्वतत्त्वज्ञानानिवर्त्यत्वापत्तो माया प्रयुक्तो बंधः तत्वज्ञानात्तन्निवृत्ति- रितिसिद्धांतव्याकोपप्रसंगात् । ततश्च प्रमाणाभावान मूलमायासिद्धि रिति मैवं, लोकेपि मायाविधयोर्मेदासिद्धः ।। म०म०-आत्मनोमिथ्यार्थतदवभासयोरुपादानत्वाभावहेतुमाह (आत्मनइति ) अनुपादानत्वात्-उपादानत्वायोग्यत्वात् । अन्यथा-आत्मनी मिथ्यार्थतदयभासयो- रुपादानत्वस्वीकारे, अध्यासस्य-मिथ्यार्थतदवभासलक्षणाध्यस्तस्य, तस्मात्- आत्मतत्त्वज्ञानामावयोरुपादाननिमित्तकारणत्वासंभवात् । अज्ञानस्य प्रमाणसिद्धत्वेन सत्यत्वशंकांवारयितुमाह (मिथ्येति) तच-उताज्ञानंच ( विपेक्षेति ) काव्य- त्यर्थः । वैकल्यात्-असंबंधात् (तदग्रहणेति) शुक्त्यादिपदार्थाग्रहणेत्यर्थः । तत्र- शुक्त्यादिपदार्थषु (आवरणाभावादिति)यदा येन पदार्थेन सह प्रमाणस्य संबंधस्तदा तदवच्छिन्नचैतन्यनिष्ठावरणनिवृत्त्या तेनैव चैतन्येन तस्य पदार्थस्य स्फुरणं भव- ति नान्यथेति शुक्त्यादिपदार्थेष्यावरणांगीकरणं व्यर्थमितिभावः (तदेयमिति) अतीतग्रंथेउक्तन मकारेणेत्यर्थः । प्रयुज्यते-अनुमानवाक्यप्रयोगः क्रियते ( अना- दीति ) ब्रह्मसाक्षात्कारस्य ब्रह्मक्षणिकं ब्रह्म नजगत्कारणमित्यादिभ्रमानवर्तकत्वेन सिद्धसाधनतावारणायानादीति ब्रह्मसाक्षात्कारस्य स्वप्रागभावनिवर्तकत्वेन सिद्ध- साधनतावारणाय भावति। तत्तदवच्छिन्नचैतन्यविषयकाज्ञानमादाय दृष्टांत सार मन्वयः कार्य तत्त्वेति ) यथार्थेत्यर्थः (अविद्याश्रये इति) प्रमातरीति शंपः । अस्य, शब्दं प्रयुनते इत्यनेनान्वयः (निर्मातरीति) देवदत्तादांविति संपः (प्रमाण ते) व्यावहारिक जगन्मायोपादानवनिर्वचनीयत्वान्यायावि निमितानियादिवदित्यनुमानादिप्रमाणांतरेणेत्यर्थः । (उपादानस्यति ) 'प्रपंचस्यति । तदुपादानये-जगदुपादानत्वे । तस्याअपि-व्यावहारिकजगद्- पादानमार पि ( ज्ञानानिवर्त्यत्वापत्ताविति ) स्वाश्रयव्यामोहकस्यैवज्ञानेन निवृत्तिार । ततश्च-रक्तदोपसमुदायादेव ॥ शि तथाहि न तावलक्षणतो लोके मायाविद्ययोर्मेद अनाद्य- निर्वच स्य विपर्ययोपादानत्वस्य च लक्षणस्य मायाविद्ययो- रविशे ननु मंत्रौषधादिसत्यवस्त्वेव माया नानिर्वचनीयेति चेन्ना, तमा गुक्तिम्प्याद्यध्यासोपादानवदनाद्यनुगतस्यानिर्वचनीयाझा- ·परिच्छेद:१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । नानाविधाः प्रजा:-जनिमतीव्यक्ती, सृजमानामेकोजी ज्ञो जीवो मानः अनुशेते-तत्कायंतादात्म्यापन्नोभवति ।भुक्तभोगां-भुक्ताभोगी शीम्, एनामजाम् अन्यो-विवेकरन्यातिमान,जहाति-तत्कार्यतादात्म्यापन्नोन । तीत्यर्थः । परममूले ( ततश्चेति ) मायाया एकत्वस्य श्रुतिभिर्निश्चितत्त्वादेवत्यर्थः असत्-सूक्ष्मम्,सत्-स्थूलम्, तमः-अज्ञानम्, अविद्यायामन्तरेवर्तमानाः-अविद्या- निरूपितसंबंधवंतः । यथालोके पाचकपाठकदेवदत्तस्य भेदोनास्ति कित्येकदेवदत्त- निष्ठपाचकत्वपाठकत्वयोर्मेदस्तदन्नश्वरतत्साक्षिणोर्मेदोऽपित्वेकचैतन्यनिष्ठेश्वरत्वत साक्षित्वयोंमद इत्यभिप्रेत्याह । परममूले (मायायाविशेषणत्वेति) तत्स्वरूपं--परमे- श्वरस्वरूपम् ॥ मू०-स च परमेश्वर एकोपि स्वोपाधिभूतमायानिष्ठसत्त्वरज स्तमोगुणभेदेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरादिशब्दवाच्यतां भजते। नन्वीश्वरसाक्षिणोऽनादित्वे " तदेवतबहुस्यांप्रजायेयेत्या दिना सृष्टिपूर्वसमये परमेश्वरस्यागंतुकमीक्षणमुच्यमानं कथमुपपद्यते॥ शिम-नतु मायाया एकत्वेन तद्विशिष्टस्य परमेश्वरस्यापि तथा त्वाद्भेदेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरव्यपदेशानुपपत्तिरित्याशक्य किं ब्रह्मविष्णु महेश्वरत्वानो स्वरूपतोऽनुपपत्तिःपरमार्थतो वा,नांत्य इष्टत्वात्। नाय इत्याह ( सचेति ) ईश्वरचैतन्यमेवोट्टतसत्त्वगुणमायावच्छिन्नं पालयि- तृविष्णुरिति व्यपदिश्यते । तदेवाविर्भूतरजोगुणमायाक्रांतस्रष्ट्रब्रह्मति गीयते । अतिरोहिततमोगुणमायावच्छिन्नं संहर्तृचैतन्यं महेश्वरश- ब्दवाच्यता भजते। अथ यो हलखु वावास्य राजसाशोऽसौ सः यो यं ब्रह्मा अथ योहखलु वावास्य तामसाशोऽसौ सः योयं रुद्रोअथ योह खलु वावास्य सात्विकोशोऽसौ सायो यं विष्णुरिति मैत्रेयोपनिषदि तथैवावगतः । तथाच ब्रह्मादीनां मायावच्छिन्नत्वलक्षणपरमेश्वरत्वेना- भेदेपि तत्तगुणविशिष्टमायाया भिन्नत्वाद्रह्मत्वादीनां परस्परं भेदोयु- ज्यते इति मावः । ईश्वरसाक्षिणोऽनादित्वे बाधकमाशंकते (नन्विति) म०प्र०-परममूले (स्वोपाधिभूतेति) परमेश्वरगन्दवाच्यार्थविगेषणीभृतत्यर्थः । तद्विशिष्टस्य-मायाविशिष्टस्य, तथात्वात-एकत्वात् ( भेदेनेति) भेदविशिष्टेत्यर्थः । स्वरूपतः-स्वरूपस्य परमार्थतः, सत्यत्वेन तदेव-ईश्वरचैतन्यमेव ( अथेति) अप्राथशब्दः ब्रह्मा क इत्येवमादिप्रकारेण प्रश्नार्थकः, आनंतर्यार्थको वा "मंगलानं- ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- नयेष्वथोअथ" इत्यमरकोशात्-ह,मसिद्धं खल्लिति वाक्यालंकारे । कारजिज्ञासानुनयखलु" इत्यमरकोशात् उदाहरणानि तु निषेधे य रुदित्वा दहिावाक्यालंकार,यथा-एतत्स्वल्याहुःजिज्ञासायां यथा-वलुजाना- । अनुनये यथा-देहिखलुवाचकमित्यादीनि वा वैतिनिश्चयाथें । अस्य-चैतन्यस्य राजसांश:-आविर्भूतरजोगुणमायाविशिष्टस्वरूपम्, एवमग्रेप्यव्ययानामोंवोध्यः । अस्य-चैतन्यस्य, तामसांश:-आविर्भूततमांगुणमायाविशिष्टम्वरूपम् । अस्य- चैतन्यस्य, सात्विकांश:-आविर्भूतसत्त्वगुणमायाविशिष्टस्वरूपम् । तथैवावगतेः- ब्रह्मादीनामुक्तस्वरूपनिश्चयात् । तथाच-ब्रह्मादीनां परमेश्वरत्वे निश्चिते गाते ।। मृ०-उच्यते। यथा विषयेद्रियसन्निकर्यादिकारणवशेन जीवोपा ध्यन्तःकरणस्य वृत्तिभेदाः जायन्ते, तथा सृज्यमानप्राणि कर्मवशेन परमेश्वरोपाधिभूतमायाया वृत्तिविशेपाः 'इदमि दानी स्रष्टव्यमिदमिदानी पालयितव्यमिदमिदानी- संहर्त व्यमाइत्याकाराजायते।तासां च वृत्तीनां सादित्वात्तत्प्रति विवितचैतन्यमपि सादीत्युच्यते।एवं साक्षिद्वैविध्येन प्रत्य क्षज्ञानद्वैविध्यांप्रत्यक्षत्वं च ज्ञेयगतं ज्ञप्तिगतं च निरूपित। तत्र ज्ञप्तिगतप्रत्यक्षत्वस्य सामान्यलक्षणचित्त्वमेवापर्वतो. वह्निमानित्यादावपि वह्नयाद्याकारवृत्त्युपहितचैतन्यस्य स्वात्मांशे स्वप्रकाशतया प्रत्यक्षत्वात । तत्तद्विपयांशे प्रत्यक्षत्वं तु पूर्वोक्तमेव ॥ शिम-साक्षिणः स्वरूपेणानादित्वेपि सादिमायावृत्तिविशिष्ट- तया सादित्वमुपपद्यत इत्याह (उच्यतेइति ) एवं साक्षिद्वैविध्यनि- रूपणाजीवेश्वरसाक्षिजन्यभेदन प्रत्यक्षज्ञानस्य द्वैविध्यं सिद्धमित्याह (स्वमिति ) नन्वेवमपि शुक्तिमप्यादि भ्रमे प्रत्यक्षलक्षणस्यातिव्या- प्तिरितिचेन, तावद्विषयप्रत्यक्षलक्षणस्य तद्विषयेतिव्याप्तिः केवलसाक्षिवेद्यत्वाभ्युपममात् । नापि ज्ञप्तिप्रत्यक्षप्रमालक्षणस्य तत्रा- तिप्रसंगः भ्रमस्यापि स्वांशेप्रत्यक्षप्रमाणतया सामान्यलक्षणस्य लक्ष्य त्वादत्तो विशेषलक्षणस्यैव सा वाच्या सापि न मंभवतीति नानुवा- दपुरःसरमाह ( प्रत्यक्षत्वंचति)।

·परिच्छेदः १४ समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१२३) म०प्र०-परममूले ( जीवांपाध्यंतःकरणस्यति) जीवशब्द करणस्येत्यर्थः । परममूले ( उपाधिभूतति ) विशेषणीभूतेत्यर्थः वैविध्येनविविधसाक्षिजन्यप्रत्यक्षज्ञानस्य विध्येपि । भ्रमेइति-भ्रमेतद्विपचैत्यर्थः । प्रत्यक्षलक्षणस्य-प्रत्यक्षलक्षणत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षलक्षणस्य अतिव्यातिः-प्रत्यक्षप्रमात- द्विषययोर्निरूपणाय प्रत्यक्षममातद्विषययोरेवलक्षणीयत्वेन भ्रमतद्विषययोरलक्ष्य- त्वादतिव्यातिः, विषयमत्यक्षलक्षणस्य-प्रमातृचतन्याभिन्नत्व सतियोग्यत्वरूपस्य तद्विपये-भ्रमविपये, तस्य-भ्रमविपयस्य ( अभ्युपगमादिति ) भ्रमविपयस्य साक्षिरूपममातृवेद्यत्वसत्त्वेन प्रमालमत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावसत्त्वाल्लक्ष्यत्वमेवेत्ति भावः। ज्ञप्तिमत्यक्षप्रमालक्षणस्य-चंतनरूपायाप्रत्यक्षप्रमाविषयानिरूपितप्रत्यक्षज्ञानं तलक्षणस्य चित्त्वरूपस्य,तत्र-भ्रम,भ्रमस्य-साक्षिरूपभ्रमस्य,स्वांश-चेतनांशे प्रत्यक्ष- प्रमाणतया प्रत्यक्षज्ञानतया विशेपलक्षणस्यैव-तत्तदिद्रियतत्तत्केवलसाक्ष्यन्यतरयो- ग्यतसत्साक्षिजन्यतत्तदाकारवृत्युपहितविपयावच्छिन्नचैतन्यामिन्नत्वं तत्तत्सा- क्षिजन्यतत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य तद्विपयांशे प्रत्यक्षत्वमिति विशेपल- क्षणस्य, सा-अतिव्याप्तिः । परममूले ( जेयगतमिति ) प्रमातृचैतन्यामिन्नत्वे मति योग्यत्वरूपं जयगनं प्रत्यक्षत्वं प्रत्यक्षत्वादिप्रयोजकं ज्ञप्तिगत-च द्विविधं ज्ञप्तिगतप्रत्यक्षत्वादिप्रयोजकं च निरूपितमित्यर्थः । ज्ञानगतोक्तद्विविधप्रत्यक्षत्वा- दिप्रयोजकमनुवदति (तत्रेति) जयगतज्ञप्तिगतप्रत्यक्षत्वादिमयोजकयोर्मध्ये इत्यर्थः । मु-तस्य च भ्रांतिरूपप्रत्यक्षेनातिव्याप्तिः, भ्रमग्रमासाधारणम त्यक्षत्वसामान्यनिर्वचनेन तस्यापिलक्ष्यत्वात्।यदातु प्रत्य क्षप्रमाया एव लक्षणं वक्तव्यं तदापूर्वोक्तलक्षणेऽवाधितत्वं विषयविशेषणं देयम्।शुक्तिरूप्यादिभ्रमस्य संसारकालीनवा धविपयप्रातिभासिकरजतादिविपयकत्वेनोक्तलक्षणाभावा नातिव्याप्तिःनिनु विसंवादिप्रवृत्त्याभ्रांतिज्ञानसिद्धावपि ॥ शि०म०-किं तत्तद्विषयांशे प्रत्यक्षत्वप्रजोजकस्य शुक्तिरूपयादि- भ्रमेतिव्याप्तिरभिप्रेता उत तत्तद्विषयांशे प्रत्यक्षप्रमात्वप्रयोजकस्य तवाद्यं निराकरोति ( तस्यचेति) द्वितीयं निरस्यति (यदात्विति) प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणाय तत्प्रमाया एवलक्षणीयत्वादितिभावः । नतु पारमार्थिकत्वस्य पटादावप्यभावेन तदघटितलक्षणस्य तत्प्रमाया- मव्याप्तिः। सत्वलक्षणावाधितत्वस्य प्रातिभासिकेपि सत्त्वनातिव्या- ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- त्याशंक्य संसारकालीनवाधाविषयत्वस्यावाधितप- देन विवाहवात्तस्य च तवाभावान्नातिव्याप्तिरित्याह (शुक्तिक- प्यादिभ्रमस्येति प्रांतिज्ञानस्यानिर्वचनीयरजतादिविषयत्वमुपश्रुत्य तदसहमानोऽन्यथाख्यातिवादी नैयायिक प्रत्यवतिष्ठते ( नन्विति) ननु भ्रांतिज्ञानमेवासिद्धं सर्वज्ञानानां यथार्थत्वातातथाहि विप्रतिपन्नाः सर्वेपि प्रत्ययायथार्थाः प्रत्ययत्वात् घटादिप्रत्ययवत नचायथार्थज्ञा- नानभ्युपगमे विसंवादिप्रवृत्यनुपपत्तिः इष्टभेदामहादेव तदुपपत्तेजनन- न भेदाग्रहमात्रात्मवृत्तिः चेतनव्यवहारस्य ज्ञानपूर्वकत्वात् । अन्यथा सुषुयादावपि तदापतेः. नाप्युपस्थिते पुरोवर्तिनीष्टानुपस्थितावपि तत्प्रसंगात् ।। म० प्रक-प्रत्यक्षत्वप्रयोजकस्य-तत्तदिन्द्रियंत्यादनिनि प्रत्यक्षवतत्प्रकार- कव्यवहारमयोजकस्य, प्रत्यक्षममात्वप्रयोजकस्य-तत्तदिन्द्रियेत्यादेख ज्ञाननिष्ठम- त्यक्षममात्वतत्प्रकारकव्यवहारमयोजकस्य, तत्र-द्वयोर्मध्ये विषयनिष्ठं किं पार- मार्थिकत्वरूपमवाधिनत्वं किं सत्त्वरूपं वा, अबाधितत्वमिति विपयनिष्ठावाधितत्वे संदिहानः शंकत (नन्विति ) पारमार्थिकत्वस्य-अवाधिनत्वरूपपारमार्थिकत्वस्य, (तद्घटितेति ) अबाधितत्वघटितेत्यर्थः । तत्प्रमाया-पटादिप्रमायां संसारकालीनाराधितार्थविषयकत्वस्य, तत्र-भ्रम, प्रत्यवतिष्ठते-पूर्वपक्षं करोति (विप्रतिपन्नाइति ) विवादगोचरीभूताइत्यर्थः।अयंघट इत्यादियथार्यज्ञानेपु सिद्ध- साधनतावारणायनिप्रतिपन्ना इत्युक्तम् (विसंवादीति) निष्फलेत्यर्थः । इष्टभेदान- हात-इटमतियोगिकभेदज्ञानाभावात् । तदुपपत्तेः निष्फलप्रवृत्युपपत्तेः । भैदाग्रह- मात्रात्-इष्टमतियोगिकमेदज्ञानामावादेवाभन्यथा-इष्टमतियोगिकमैदज्ञानाभावस्यैव प्रवृत्तिहेतुले. तदापत्तेः-प्रवृत्यापत्तः ( उपस्थितइति ) शातपुरावर्तिनीयमति- योगिकभेदज्ञानाभावः कारणम् । तथाच सुपु यादौ-पुरावर्तिनोऽनुपस्थितत्वान्न प्रवृत्तिरित्यर्थः । तत्प्रसंगात्-प्रवृत्तिप्रसंगात् ॥ शिमा-नचौपस्थितत्वमुभयविशेषणं पुरोवतीष्टज्ञानयोभेदप्रहेपि तत्र तदनसत्त्वातातस्मादभेदज्ञानमेव प्रवर्तकमित्यकामेनाप्यभ्युपेय- मिति चेन्न । उपस्थिते पुरोवर्तिनि उपस्थितेष्टमेदाग्रहस्य ज्ञानभेदाग्रह सहितस्य प्रवर्तकत्वात् । नच भेदग्रहाभावापेक्षया लाघवेन भावस्प वाभेदग्रहस्य प्रवर्तकत्वमिति युक्तम । भूतलादेः स्वरूपेण भावत्यैव रूपांतरेणाभावत्वाभ्युपगमेनातिरिकामावासिद्धेः। यथाहुः भाव तरममावोहि कयाचिनुत्यपेक्षयति, अन्तु.वातिरिक्ताभावस्तथापि । तस्वच- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१२५) न लाघवं सत्यस्थल एव तद्धेतो रेवेतिन्यायेनावश्यक प्रवृत्तिहेतुत्वेन क्लप्तत्वात् ।। म०प्र०-उभयविशेषणम्-इष्टपुरोवयुभयविशपणम् । तथाचापस्थित पुरावर्ति- न्युपस्थितेष्टप्रतियोगिकभेदज्ञानाभावःकारणम् । इष्टानुपस्थितिकाले तूपस्थितेष्टप्रति- योगिकभेदज्ञानाभावाभावान्नप्रवृत्तिरित्यर्थः (पुरोवर्चीप्टज्ञानयोरिति ) एतत्पाट- स्थाने द्वंद्वेऽल्याच्कस्य पूर्वप्रयोगार्ह त्वेनष्टपुरोवर्तिज्ञानयोरित पाठः साधुः। तथाचे- एज्ञानमिदं रजतमिति ज्ञानं पुरोवर्तिज्ञानमियंशुक्तिरिति ज्ञानं तयो रजतज्ञानं न शुक्तिज्ञानमिति भेदज्ञानेपि तत्र-पुरोवर्तिपदाथें दोपवशेनेयशुक्तिीरदरज तनेतीष्टप्रतियोगिकभदज्ञानाभावसत्त्वात्मवृत्तिःस्यात् । प्रवृत्तिस्तु नयभवत्यतो- ऽभेदज्ञानमेवरजततादात्म्यापन्नपुरोवत्तिज्ञानमेव प्रवर्तकमित्यर्थः । स्वरूपेण- भूतलत्वेन रूपेण, रूपांतरेण-अमावस्याधिकरणस्वरूपत्वेन भूतलादेर्घटादि- प्रतियोगिकत्वाभिन्नरूपांतरेण घटाभाववतलामतिज्ञाने घटामावविशेपितत्वेन रूपान्तरेण वा घटादिविनिर्मुक्तत्वेन रूपांतरेणवा।अत एव नहि भूतलस्य परिणाम विशेषात्कैवल्यलक्षणादन्या घटाभावाविद्यते इति वृद्धोक्तिरपि संगच्छते।इत्ति भाषा- न्तरम्-घटायपक्षयाभूतलादिरूपं पदार्थान्तरम्, घटविशिष्टभूतलापेक्षया कैवल- भूतलादिरूपभावानरंवा । कयाचितुव्यपेक्षया-विशेपाकांक्षयाऽभावस्थलीयाकां- क्षयासप्रतियोगिकत्वाकांक्षयेति यावत्ाव्यपेक्षयेत्युक्ते हि पुरुष इत्यत्र कस्य पुरुप इत्याकांक्षा सत्वात्पुरुपस्याभावत्वापत्तिरूपोदोषः स्यात्, पुरुपे व्यभिचाररूपी या दोपः स्यात्,अतो विशेपार्थककयाचिदित्युक्तमिति । तथापि-भूतलाधिकरणाति- रिक्ताभावस्वीकारोपि,न लाघवम्-लघुरेवलाघपमितिव्युपत्त्याऽभावापेक्षया लघुभूतम- भेदज्ञानं प्रवृत्तिकारणं न सत्यस्थले एक व्यावहारिकरजतादिविषयेपि, तद्धतौरवे- तिन्यायेन-तद्धेतोरेवतुत्वमस्तु कितनोति न्यायेन । ततोपिययोस्तज्ज्ञानयोश्च भेदग्रहो विपपयोस्तज्ज्ञानयोश्चाभेदज्ञानेप्रवृत्तिकारणेप्रतिबंधकः,अंतस्तदभावो विप- ययोस्तज्ज्ञानयोश्चाभेदज्ञाने प्रवृत्तिकारणे कारणमिति प्रतिबंधकामापत्वेन विषय- योस्तज्ज्ञानयोश्चमवृत्तिकारणाभेदज्ञानहेतोपिययोस्तज्ज्ञानयोश्च भेदज्ञानामावस्यैष प्रवृत्तिहेतुत्वमस्तु, तेन विपययोरभेदज्ञानरूपविशिष्टज्ञानेन किंफलमिति न्याय- वाक्यार्थः, क्लप्तत्वात्-निश्चितत्वात् ।। शिम -प्रत्युत प्रथत्यर्थमसत्यस्थलेपि अतिरिक्तविशिष्टज्ञानं कल्पनीयमित्यभेदग्रहहेतुतायामेव गौरवम् । यद्वा स्वरूपतो विपयत- श्वाग्रहीतभेदं ग्रहणस्मरणात्मकं ज्ञानद्वयमेव प्रवर्तकं, नव ग्रहणस्मर- ·. वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यन- इयाभ्युपगतौ इदं साक्षात्करोमि रजतं स्मरामीति स्वाथापाकाचव्यवसायापत्तिाशुक्तिवाग्रहवदोषेण तस्यप्रतिबंधात. अत एव न तत्तोल्लेखः दोषेणैव तत्तायाम्प्रमुष्टत्वात् ।नच पीतःशंखस्तितो गुड इत्यादावनुभूयमानारोपस्थल इष्टानिष्टम्मरणाभावात् कथं प्रवृत्ति निवृत्ती इति वाच्यम् । तत्रापि पीतत्वनिक्तवादीनां म्मरणस्यैव कल्प म०प्र०-प्रवृत्तित्वावच्छिन्नप्रवृत्ति प्रति विशिष्टज्ञानस्य हेतुत्वस्वीकारे लायचं नास्तीत्यमित्याह ( प्रत्युतेति ) प्रत्युताभेदग्रहहतुनायामेव गौरवमित्यन्वयः । असत्यस्थलेपि-मिथ्याविपयेरजतादावपि (अनिरिक्तति ) इमतियोगिकर्भदज्ञा- नाभावातिरिक्तेत्यर्थः। (गौरवमिति) येन वादिना प्रवृत्ति प्रत्यभेदवानस्य हेतुत्ववी- क्रियतेतेनापिविपययोस्तज्ज्ञानयोश्चाभेदज्ञानेविषयतज्ज्ञानभेद ज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वन तदभावस्य प्रवृत्तिकारणविषयतज्ज्ञानाभेदज्ञानाकारणत्वं प्रतिबंधकामावत्वेन स्वीक- रणीयमिति प्रवृत्तिप्रति विशिष्टज्ञानविषयतज्ज्ञानभेटज्ञानाभावरूपकारणद्वयकल्पना असत्यस्थले इष्टस्याभावेन भ्रमात्मकेप्टसाधनताज्ञानमिदं रजतमितिज्ञानं च कल्पनी- यमिति गौरवम् । मन्मतेतु सत्यासत्यविपये एकभंदज्ञानामावस्यैव प्रवृत्तिहेतुत्वेन लाघवमितिभावः । ननु फलमुखगौरवं न दीपावहमित्याशंक्य फलमुखगौरवस्य दोपावहत्य भावस्वरूपज्ञानद्वयस्यर प्रवृत्ति प्रति कारणत्वं स्वीकरणीयमित्यभिप्रे- त्याह ( यद्धति ) इदं जनमित्यवेदमित्यनुभवात्मकं रजतमिति स्मरणात्मकमिति स्वरूपत इदमितिज्ञानस्य पुरोवर्तिविषयोरजतमिति ज्ञानस्य विपयोरजतमिति विषयतश्च न गृहीतभिटी यस्य ज्ञानद्वयस्य नदगृहीतभंदं ग्रहणं च स्मरणंच ग्रह- णस्मरणे ते आत्मानी यम्य ज्ञानदयस्य तदाणस्मरणात्मकमहातभेदं च तदरण- स्मरणात्मकं च तसर्थत्यः (स्वार्थयित्किलि ), मरणालमारिप लिमय- नावगाहीत्यर्थः। (शुक्तित्वाग्रहवदिति ) यथा युक्त्या मह चक्षुःगनिमित्तापि दूरत्वादिदोषाच्छुक्तित्वग्रहो न भवति तथानुव्यामायम्यापि ममामृगतलोमादिदी- पेण प्रतिबंधानातानुव्यवसायापत्तिरित्यर्थः अनएयवध्यमाणहतांग्य, न तत्तोलेवा-रजतमितिम्मृतीत दिदंरजतमितितनालंगा न तत्ताविषयकत्वस्थ, प्रमुष्टत्वात्-नएत्वात, निकः कदः ( इत्यादापनि ) पीतः शंस इत्यादिभ्रमात्पूर्व नयनरहिमहाग गंग्यादी प्रामपीनद्रव्याटायनुभ्यमा- नस्य पीनगुणादर्यआर्गभ्रांनिस्तदात्मक पीनःशंग इत्यादिज्ञानगतीत्यर्थः । पीतः शराः इत्यागभिन्नीयाऽनुभूगमानस्वागेपम्नाद्विषयांग्वादावित्ययोंवा । इसा- निष्टस्मरयाभावात-पीतनिकयुणगो स्मरणामावात । तत्रापि-पाटावधि ॥ तत्तायाः- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१२७) शिम-तदुनं माषराशिस्थमषिविषये माषार्थिना मस्मारितमाषभेदामहादतुभूयमानारोपो सिद्ध एवेति । अनि हीतभेदं ज्ञानद्वयं प्रवर्तकं इदंचानुभूयमानारोपस्थले इष्टपुरोवत्तिना ग्रहणाभ्युपगमेप्पस्तीति न प्रवृत्त्याद्यनुपपत्तिः। यद्वा अगृहीतेष्टमेद- पुरोवत्तिविषयाग्रहीतेष्टज्ञानभेदज्ञानं प्रवर्तकम अयंच भेदाग्रहः क्वचि- विद्यमानेपि भेदेदोषवशेन तदग्रहात् । कचित्तदभावात्तथाच सत्यस्थले ज्ञानद्वयाभावेपि न प्रवृत्यनुपपत्तिः । ननु विवादाध्यासितं पुरोवत्ति- ज्ञानं रजतत्वप्रकारकं तत्प्रकारकप्रवृत्तिजनकत्वाद. उभयसिद्धसमीची- नरजतज्ञानवदित्यनुमानात्पुरोवर्तिनि रजतत्वसिद्धौ तस्य च बाधद- र्शनेन मिथ्यात्वावगमात्तज्ज्ञानविषयं यथार्थत्वानुमान बाधित- मिति चेन ॥ म०प्र०-मपिविपये-मष्यभिन्नपदार्थे ( स्मारितमापति)स्मृतिविषयाभिन्नमाप- त्यर्थः । अनुभूयमानारोपः-शंखादी पीतः शंख इत्यादिभ्रमात्पूर्वमनुभूयमानस्य पीतगुणादभ्रात्यात्मकं प्रत्ययः । ननु नयनरश्मिद्वाग शंखादी प्राप्तपीतद्रव्यादावनु- भूयमानपीतगुणादेयोनुभवात्मक आरोपस्तद्विपययोः पीततिक्तगुणयोः स्मरणक- ल्पनं नेयायिकादिमतविरुद्धमित्याशंक्याह ( अथवेति ) अगृहीतभेद-स्वरूपतो विपयतश्च भेदज्ञानाभाववत् । ज्ञानदयम्-पुरोवर्तिज्ञानमिष्टज्ञानंच ( अनुभूय- मानारोपस्थलेइति ) अनुभूयमानपीतत्वादिगुणस्यभ्रांतिज्ञानविपयेऽनुभूयमानपी- तत्वादिगुणभ्रांतिकालेवेत्यर्थः । ग्रहणाभ्युपगम-अनुभवस्वीकारे । पीतः शंख इत्यादिपीतगुणादिविषयकानुभवस्वीकारे पीतगुणादिविषयस्य शंखादावभावात्तस्य भ्रमत्वं स्यादिति वाच्यम् अन्यत्र स्थितस्यैव पीतगुणा- देदीपादत्रभानात् । नच शंखादी प्रवृत्तिनिवृत्ती न स्यातामिति वाच्यम्, इष्टानिष्ट- भेदाग्रहात्मवृत्तिसंभवादिति । ननुज्ञानद्वयस्य प्रवर्तकत्वे तवमतेगोरचं स्पायावहा- रिकरजतादिविपये ज्ञानदयाभाषेन प्रवृत्तिश्च न स्यादित्यरुच्याह ( यद्वेति ) इष्ट- म्यरजतादेर्भदइष्टभेदो न गृहीतइष्टमेदो यैन ज्ञानेन तदगृहीतष्टभेदं पुरोवर्तीविपया यस्य ज्ञानस्य तत्पुरोवर्तिविषयमगृहीतेष्टभेदंच तत्पुरोवर्तिविपयंच तत्तथा इष्टस्य ज्ञानमिष्टज्ञानमिष्टज्ञानस्य मंद इष्टज्ञानभेदो न गृहीत इष्टज्ञानभेदो येन ज्ञानेन तद- गृहीतेष्टज्ञानभेदमगृहीतेष्टभेदपुरोवर्तिविपयं च तदगृहीतेष्टज्ञानभेदं च तत्तथा ऽगृहीतेटभेदपुगेवर्तिविषयागृहीतेष्टज्ञानभेदं चनजानं च तत्तथेति विग्रहः । यदा न गृहोतइष्टमंदो यस्मिन्पुरोपर्तिपदार्थे स तथाऽगृहीतष्टभेदःपुरोवर्तीविषयोयम्य ज्ञानस्येति पूर्वदलस्य विग्रहः । अयंचभेदाग्रहः-प्रवर्तकज्ञानगरीरघटकभंदाग्रहश्च । नच 4 ·( १२८) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- तरजतादौ, तदग्रहात्-भेदज्ञानप्रतिबंधात् । क्वचित्-व्यावहारि- तदभावात्-इष्टरजतभेदाभावात् । अस्यायंचभेदाग्रहइत्यनेनान्वयः । सच-अगृहीतष्टभेदत्यादिवाक्योक्तज्ञानस्य प्रवृत्तिकारणत्वे स्वीकृते सति. सत्यस्थल-च्यावहारिकविपये पुरोवर्तिज्ञानम्-इदरजतमित्यादिज्ञानम्, तत्मकारक- प्रवृत्तिजनकत्वात्-रजतत्वमकारकप्रवृत्तिजनकत्वात् । सिद्धी-निश्चये. तस्प-पुरोव- तिज्ञातरजतत्वस्य. तज्ज्ञानविषयम्-ग्जतज्ञानविषयकम्, अनुमानम्-विपति- पन्नाः सर्वे प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात् घटादिप्रत्ययवदित्यनुमानम् ॥ शिम-अनुकूलतर्काभावात् विपक्षेवाघकाभावाच । नच प्रवृत्य- तुपपत्तिर्वाधिका अन्यथैव तस्या उपपादितत्वात्. किंच रजतज्ञानं न शुक्तिविषयं अन्याकारज्ञानस्यान्यविषयत्वेऽनुभवविरोधात् ननु रजतज्ञानं शुक्तिविषयमेव तद्गोचरव्यवहारजनकत्वात शुक्तिज्ञानवत् नचानुभवविरोधः इदं रजतत्वेन जानामीति रजतज्ञानविषयत्वस्यै. वातुभवादितिचेन्न आरोग्यानिरूपणेन तदभेदविषयपुरोवर्तिज्ञानस्यै- वासिद्धः। तथाहि शुक्तो विषये इदमात्मनावभासमानं रजत किम- सदुत सत, नाद्यः अपरोक्षाभासानुपपत्तेः । नासदिन्द्रियसनिकृष्टं संविदभिन्नं वा, नतु विषयस्य समस्तसामर्थ्यविरहेपि पूर्वविज्ञानसा- मादुपजातं विज्ञानमेवासतः प्रकाशः तस्यैषः स्वभावः यदसत्प्रका- शयतीति अत एवाहुः असत्मकाशनशक्तिरेवास्याविद्येति । अत एव चातुभवः असदेवेदं रजतमभावादिति। अन्यथा सत्ख्यातिवादिमतेपि विभ्रमे पुरोवत्तिसंसर्गस्य शून्यतयानवभासापत्तेः । तस्मादसदेवा- ध्यासविषय इति चेन्न । शक्याभावेन शक्तरेवानुपपत्तेः असदेवास्याः शक्यमितिचेत् किमतनुकार्यमुतज्ञाप्यं न तावत्कार्य। म०प्र०-( अनुकूलतर्काभावादिति ) पक्षेतत्यकारकप्रवृत्तिजनकत्वमस्तु रजतत्य प्रकारकत्वं मास्तु. इति व्याप्तिसंशयनिवर्तकतकाभावात् । नच यदि पक्षतत्प्रकार- कत्वं न स्यातहि तामकारकप्रवृत्तिजनकत्वमपि न स्यादित्यनुकूलतकोस्तीति था- च्यम्, भेदाग्रहादव तत्मकारकमवृत्तिसंभवेन व्यभिचाराभाषमहकृताभावम- हचारज्ञानाभावनानुकूलतर्कानुदयादित्यर्थः विपक्ष-पक्षवृत्तिसाध्याभाव । अन्ययय- इष्टभेदाग्रहादिनव । तस्याः-पुरोवर्तिपदार्यविषयकमवृत्तेः । अन्याकारज्ञानस्य- रजतत्वादिप्रकारकजानस्थ, अन्धविपयत्वे-शुक्मयादिविषयकत्वं, अनुभवविग- धात्-रजतत्वादिप्रकारकंज्ञाननशुक्त्यादिविषयकमित्यनुभवविगंधात, नहायग्य- वहारजनकत्वाद-शुक्तिगांचरमवृत्त्यादिन्यवहारकाग्णत्वान, इद-पुरावर्तिबग्नु(ग्ज ·परिच्छेद:१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । तेति) शुक्तौरजतज्ञानविषयत्वस्येत्यर्थः (तदभेदेति ) आरोप्यर पदार्थे योऽभेदः सविषयोयस्मिन् ज्ञाने एतादृशं यत्पुरोवर्तिज्ञान तस्यैवाति रित्यर्थः । पूर्वविज्ञानसामर्थ्यात्-पूर्वविज्ञानस्य पुरोवर्तिसामान्यांशविज्ञानस्य व्यावहारिकरजतादिविज्ञानस्यवाशक्तेः । विज्ञान-इदंरजतमित्यादिज्ञानमाप्रकाशः- ज्ञानम्, तस्य-विज्ञानस्य, स्वभावः-असाधारणोधर्मः, अस्य प्रकाशनशक्तिरेवा- विद्येत्पन्वयः। मकाशनशक्ति:-मिथ्यारजतादिविषयकव्यवहारजननानुकूलाशक्तिः अस्य-विज्ञानस्य । अतएव-विज्ञानस्यासत्प्रकाशनशक्तिकत्वादेव । अन्यथा- विज्ञानस्यासत्प्रकाशनशक्तिकत्वानंगीकारे सख्यातिवादिमते-नैयायिकमते, संसर्गस्य-अरोप्यसंसर्गस्य, शून्यतया-असत्वेन, अनवमासापत्तेः-अविपयत्वा- पत्तेः । तस्मात्-विज्ञानस्यासत्प्रकाशनसामर्थ्यात, अध्यासविषयः-ज्ञानविपयः, शक्यंति-ज्ञाननिष्ठशक्तिविषयेत्यर्थः । शक्तेः-ज्ञाननिष्ठशक्तेः, अस्याः-ज्ञाननिष्ठा- सत्मकाशनशक्तेः। एतत्-असद्रजतादिक, कार्य-ज्ञाननिष्ठशक्तिजन्यं, ज्ञाप्यं-ज्ञान- निष्ठशक्तिजन्यज्ञानविषयः ।। शि०म०-असतस्तत्त्वानुपपत्ते द्वितीयेपि किं ज्ञानांतरद्वारा विज्ञा- नमसत्प्रकाशयति उत विज्ञानमेव तत्प्रकाशानाद्यः, ज्ञानांतरानुपल- ब्धेरनवस्थापाताच । नद्वितीयः, सदसतोः संबंधानिरूपणात, नवसं- बद्धं वस्तु विज्ञानानि शतमपि प्रकाशयंतीति असदधीननिरूपणत्वं सतो विज्ञानस्यासता विषयेण संबंध इति चेत्,न,असतो निरूपकत्वा- योगातानापि स्वभावः संबंधासन्माननिष्ठस्य कार्यकारणभावस्यावि- नाभावस्य वा स्वभावस्य सदसतोरयोगावातस्मानाध्यस्तमसतसत्व- पक्षेपि तद्जतं किमांतरभुत बाह्यम् । नाद्यः तस्य ज्ञानाभिन्नत्वेप्रमाणा- भावातासुखादिवत्केवलसाक्षिवेद्यत्वलक्षणस्य चौतरत्वस्य विज्ञानवा- दिभिर्योगाचारैरनभ्युपगमात् । ननु रजतादिकं ज्ञानाभिन्नं इंद्रियसंप्र. योगमंतरेणापरोक्षत्वात् संवेदनवत् । नच विशेषणासिद्धिः इन्द्रियेण सह संयोगस्याभावात् ज्ञानस्य च प्रत्यासत्तेरनभ्युपगमादितिचे. न, तस्य ज्ञानाभिन्नत्वेरजतं जानामीति भेदानुभवाविरोधात प्रतिपनुः प्रत्ययादनतिरेकेणारं रजतमितिप्रतिभासापत्तेः । अनुभवः प्रमाण- मितिचेत किमिदं रजतमिति प्रत्ययो रजतस्यांतरत्वे प्रमाणं बाध. कप्रत्ययो वा अर्थापत्तिर्वा । न तावदाद्यः, तस्यांतरत्वे अप्रमाणत्वात। इदं रजतमितीदंत्वरजतत्वसामानाधिकरण्याविषयत्वेन तत्रैव प्रमा. णत्वाचाअत एव न द्वितीयः, नहि बाधकज्ञानंरजतस्य ज्ञानाकारता- मवगाहते किंतु पुरोवर्तिद्रव्ये रजतभेदम् ।।

·( १३०) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- अनुपपत्तैः कार्यत्वानुपपत्तेः । ज्ञानांतरद्वारा-ज्ञाननिष्ठशक्तिजन्य- शानद्वारा तिप्रकाश:-असद्विषयक्रव्यवहारजनकम् । ननु सदसताः संबंधाभावेपि ज्ञानमसपियकव्यवहारंजनयत्तित्याशंक्याह (नहीति) असंवद्धम् शानासंबदम् । प्रकाशयंति-व्यवहारं जनयंति । असदधीननिरूपणत्वम्-कस्य ज्ञानमिति प्रश्नेस ताज्ञानमित्यसदधीननिरूपणकत्वमेवासता सह ज्ञानस्य संबंधानिरूप्यनिरूपकभावः संबंध इति यावत् । स्वभावः-ज्ञानगतविजानीयकारणतादिरूपासाधारणधर्मः । तस्मात-ज्ञानासतोः संबंधाभावात्(नाध्यस्तमसदिति)असद्रजतादिकं ज्ञानविषयो ने- त्यर्थः तस्य-रजतस्य विशेषणासिदिःजतस्य रूपादिमत्वनेन्द्रिययोग्यत्वादिन्द्रिय- संप्रयोगमंतरेणेति विशेषणस्य पक्षेऽभावः, संयोगस्याभावात्-रजतस्यान्तरविज्ञानरू- पत्वेन संयोगाभावात. ननु रजतेन सहेन्द्रियस्यज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तिरस्तीत्याशंक्याह (ज्ञानस्येति ) ज्ञानाभिन्नमत्यासत्तरित्त्यर्थः । तस्य-रजतस्य, रजतनिष्ठज्ञानस्वरू- पत्वस्वीकारेदूपणांतरमाह (प्रतिपतुरिति) प्रमाणं-रजतनिष्ठांतरत्वविषयकावरण निवर्तकः । वाधकप्रत्ययः नेदरजतमितिप्रत्ययः, तस्य-इदंरजतमितिमत्ययस्य आंतरत्वे-रजतनिष्ठांतरत्वे, अप्रमाणत्वात्-आवरणनिवर्तकत्वाभावात् । तत्रैव-इदं. त्वरजतत्वयोरेकाधिकरणवृत्तित्वे एव, प्रमाणत्वात्-आवरणनिवर्तकत्वात् । अन- गव-नहीत्यादिनावक्ष्यमाणहेतोरेव । शिमा-नतृतीयः बाधकप्रत्ययस्य रजतभेदतद्धर्मात्त्यंताभाव- विषयत्वेन अर्थापत्त्यनवकाशात् । इदंत्वप्रतिषेधेहि बाधितं बाह्यर- जतमांतर एव ज्ञान व्यवतिष्ठत इत्यर्थापत्तिः स्यात्, न इदंत्वेन प्रति- पिद्धस्य रजतस्य देशान्तरसत्त्वेनाप्युपपत्तेः । किंच ज्ञानस्य रजता- कारत्वं स्वाभाविकं हेत्वंतराधीनं वा । नाद्यः सर्वज्ञानानो रजताकार- त्वमसंगात् । नद्वितीयः, विज्ञानमारवादात् । किंच न तावद्रजनमा- तरं बाह्ये शुक्तिशकलादावध्यस्यते । विज्ञानवादिमते बाह्यस्यालीक- त्वेन तत्राध्यासाांगात । नवांतर रजते पहिष्वारोपः। अत एव बाधोपि तन्मावविषयः लाघवातानतु रजतविषयःनथासति रजतम्य नद्धर्मस्य चेदंताया चाध इतिगौरवप्रसंगादितिचंतन,रजतम्यापियाधि तत्वेन तत्र बहिष्ट्वाध्यासायोगात. बाधस्य च नेदरजतमिति विशिष्ट- रजतविषयस्यातुभवसिद्धत्वेन तत्कल्पनाभावात । अन एव नेदं रजनं किंतु शुक्तिरिति बाद्याधिष्टानावधिकोबाधः । अन्यथा रजतमिदं न किंवांतरमिति स्यात । तस्मादातरंरजतमध्यामविषय इत्युक्त बाध. पक्षेपि तद्रजतं किं पुरोदशदिशांतरवर्तिवा, आद्यपि रजतं पुरांव ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिसामणिसहिता । तिद्रव्यस्य परिणामः अविद्याया वा । नाद्यः,शुक्त्यवय तस्य शुक्तिवत्पारमार्थिकत्वेन बाधानुपपत्तेः ।। म०प्र०-ननु शतवर्पजीवीदेवदत्तो वहिर्नास्तीति निपेधवन्नेदं रजतमितिवायर- जतनिधोऽनुपपद्यमान आन्तरं ग्जतं कल्पयतीत्यर्यापत्तीरजतस्यांतरत्वे प्रमाण- मित्याशंका मिराकरोति ( न तृतीयइति ) बाधकमत्ययस्य-नदरजतमितिवाधक- प्रत्ययस्य ( रजतभेदेति ) पगेवर्तिनिष्ठरजतप्रतियोगिकमेदपुरोवर्तिनिष्ठरजतधर्मर- जतत्वाभावरजतनिष्ठपुरोवत्तिधर्मदत्वात्यंताभावविपयकत्वेनेत्यर्थः । नेदं रजतमिति रजतनिष्ठेदत्वप्रतिषेधो निषेधाविषयवाधरजतनिष्ठांतरविज्ञानरूपत्वं विनाऽनुपपद्यमान आंतरविज्ञानरूपरजतं कल्पयतीतिप्रकारांतरेणार्थापत्तिमाशंकते (इदंत्वेति ) बाधितं-नेदंरजतमितिबाधविषयतांमाप्तं, व्यवतिष्ठते-अभेदेन तिष्ठति उक्तार्थापत्ति निराकरोति (नेति) उपपत्तेः-बाधकप्रत्ययविषयरजतनिष्ठेदत्वात्यंताभावोपपत्तेः । स्वाभाविक-ज्ञानातिरिक्तकारणानपीनम् ( हेस्वंतरति ) ज्ञानातिरिक्तकारणेत्यर्थः । ( वादादिति ) ज्ञानातिरिक्तकारणंनास्तीतिभावः । तत्र-बाह्यशक्त्यादी, अध्या- सायोगात्-भ्रांत्यसंभवात् । आरोपः-भ्रांतिः, अत एव-वक्ष्यमाणहेतोरेव, तन्मात्रविपयः-आंतरेरजतेवहिष्ट्वाभावमात्रविपयः, रजत विपया-रजताभावविषयः, तथासति-याधस्यांतररजतनिष्टबहिष्ट्वाभावमात्रविपयकत्वानंगीकारे नेदरजतमिति- वाधकप्रत्ययस्य रजतायभावविषयकत्वस्वीकारेवा । रजतस्य-रजततत्संसर्गस्य, तद्धर्मस्य-रजतधर्मरजतत्त्वस्य तत्संसर्गस्यच, इदंतायाः-इदंता तत्संसर्गस्य, वाधः-नेदरजतमिति बाधविषयत्वकल्पनं मिथ्यात्वकल्पनंवा, इति-इत्याकारकम, बाधितत्वेन-मिथ्यात्वेन । तत्र-रजते ननु नेदंरजतमिति वाधकस्य रजतायभाव विपयकत्वेगौरवस्यादित्याशंक्याह ( वाधस्येति ) इति-इत्याकारकस्य (विशि- ऐति ) रजतत्वादिविशिष्टग्जताभावविषयकस्येत्यर्थः । अनुभवसिद्धत्वेन नेदरजत- मितिज्ञानस्य रजताद्यभावविपयकत्वमित्याद्यनुव्यवसायरूपसाक्षिरूपानुभवसिद्ध- स्वेन ( तत्कल्पनेति ) नेदंग्जतमित्यादिवाधकनिष्ठरजताद्यमावविषयकत्वकल्प- नेत्यर्थः । अतएव नेदरजतमित्यादिवाधकस्य रजतादिविपयकत्वसंभवादेय । वाह्या- धिष्ठानावधिका-याह्यशुक्त्याद्याधिष्टानावशेपिकः बाह्यरक्तवाद्यधिष्ठानातिरिक्तदंत्व- तत्संसर्गग्जततत्संसर्गादीनां सर्वेषां पाधो भवतीतिमायः। अन्यथा-नदरजतामित्या दिवाधकस्य रजताद्यमावपिपयकत्वानंगीकारे । शिमा-नतुदोरसापेक्षतदवयवोत्पन्नस्य रजतस्यदोपापगमान्नाशेन वाधोपपत्तिरितिचेत. न. दोपस्य निमित्तकारणमात्रत्वेन तदपगमस्य रजताविनाशकत्वात । नहि दंडापगमे घटापायो दृष्टः, ततश्च रजतं न ·[प्रत्यक्ष- (.१३२) वेदान्तपरिभापा। परिणामः । अविद्यापरिणामपक्षेपि न केवलाविद्यापरि- गामा दोषरहितस्यातुबुद्ररजतसंस्कारस्यापि पुरुषस्य तत्प्रसंगात्। नापि दोषादिसहकृताविद्यापरिणामः रजतावयवानां क्लप्तरजतोत्पा- दकानामभावेन दोषादिसहकारिमात्रेणाविद्यायास्तदुत्पादकत्वायो- गात् । किंच रजतं नाविद्यापरिणामः, सर्वज्ञानानां यथार्थत्वेन भ्रमातु- पपत्तेः । नत्प्रमाणस्य भ्रमोपादानत्वस्य च अविद्यालक्षणस्य तल्लक्षण- स्यासंभवेनाविद्याया एव दुनिरूपत्वात् । तस्मानपुरोदेशवर्तिरजतम- ध्यासविषयः देशांतरवर्तित्वपक्षे न तावत्केवलाञ्चक्षुषस्तद्विषयजान- जन्म तस्यासत्रिकर्षात्, इन्द्रियाणां समीचीनज्ञानजननसामर्थ्यनिय- माञ्च । नापि दोषसहकृतात् दोषस्य प्रकृतकार्यजननसामर्थ्यविधात- माने हेतुत्वात्। अन्यथा दुष्टादपि कुटजवीजाटांकुरोत्पत्तिप्रसंगात् । ततश्च न देशांतरवर्तिरजतारोपः । नन्वख्यातिवादिमते शुक्तिकादि- पुरोवर्तिद्रव्यदर्शनानंतरं तब जायमानरजतज्ञानस्यामामाण्यप्रसि- द्धिस्तद्विषयबाधप्रसिद्धिश्चाप्रमाणज्ञानाभावात बाध्यविषयाभावाञ्च न स्यादितिचेत्,न,रजतव्यवहारस्यैव तेन बाधात्. ज्ञानस्य च तादृश विसंवादिव्यवहारहेतुत्वेनाप्रामाण्यव्यपदेशोपपत्तेः । तस्माद्यथा एव सर्वेपि प्रत्यया इति ॥ म०प्र०-तदपगमस्य-दोपनाशस्य. अपगमे-नाशेऽन्यत्रगतेवा, ततच-बाधा- नुपपत्तिरूपदोपादेव । तत्मसंगात्-इदंरजतमिति प्रत्ययप्रसंगात्, क्लप्तति-लोक मसिद्धेत्यर्थः । तदुत्पादकत्वेति-रजतोत्पादकत्वत्यर्थः । तत्प्रमाणस्य-अविद्या- प्रमाणस्य । असंभवेन-भ्रमाभावादसंभवन, तस्मात्-उक्तदृषणकलापात् । तद्वि- पयेति-रजतविपयकेत्यर्थः । तस्य-ग्जतस्य ( सहकृतादिति ) चक्षुपइतिशेषः ( प्रकृतकाय्येति ) शुक्तित्वादिप्रकारकशुक्त्यादिविशेष्यकशुक्तिज्ञानादीत्यर्थः । अन्यथा-दोपसहकृतपदार्थस्य विलक्षणकाय्र्योत्पादकत्वे, दुष्टादपि लेदनादि- रूपदोपवतोपि । कुटजवीजात्-"कुटजोवृक्षभेदे स्यात्" इति मेदिनीकोशादृक्षविशे- पस्य कुटजः शुक्रो वत्सको गिरिमल्लिकेत्यमरकोशात्कुडा इति ख्यातस्य या वीजात, अख्यातिवादिमते-इष्टपुरोवर्तिज्ञानयोस्तद्विपययोश्च मंदज्ञानामावः प्रय- तक इति वादि मीमांसकमते. तत्र-शुक्तिकादौ ( तद्विपयवाति ) रजतज्ञान- विषयग्जतपतियोगिकाभावज्ञानमित्यर्थः । व्यवहारस्य-प्रवृत्त्यादिरूपस्य, तेन- नंदरजतमित्यादिज्ञानेन । ज्ञानस्य-इदंरजतमित्यादिज्ञानस्य ( तादृशविसंवादीति) बाध्यनिष्फलेत्यर्थः॥

·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । शि०म०-उच्यते अस्ति तावत्पुरोवर्तिनि इदं रजतर्मिर धिकरण्यव्यपदेशो रजतार्थिप्रवृत्तिश्चेति सार्वजनीनं तदेतन भेदाग्रह- मात्राद्भवितुमर्हति सुषुप्तो तत्प्रसंगात् । नाप्युपस्थितेष्टमेदाग्रहात त- स्याभावतया गुरुत्वेनाभेदज्ञानस्यैव सत्यस्थलेहेतुत्वेन फ्लप्तत्वात्। नच तद्धेतोरेवास्यहेतुत्वमितिन्यायेन भेदामह एवहेतुः क्लप्त इत्युक्त- मिति वाच्यम्, कारणत्वस्य भावत्वव्याप्यतया अभावमात्रस्यैवाहे- तुत्वात् । मण्यादिसमवधाने दाहानुत्पादस्य च वनिगतशत्यभिभ- वप्रयुक्तत्वेन प्रतिबंधकामावस्य कारणत्वे प्रमाणाभावात् । नाप्यगृही. तेष्टभेदपुरोवर्तिविषयागृहीतष्टज्ञानभेदज्ञानं प्रवर्तकमुपस्थितेष्टभेदा- अहवत् । अगृहीतेष्टभेदपुरोवर्तिविषयत्वविशिष्टाग्रहीतेष्टज्ञानभेदज्ञा- नापेक्षया पुरोवर्तिविशेष्यकेष्टतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वस्य लघुत्वे- नाभेदग्रहस्य तेनैवसत्यस्थले प्रवृत्तिकारणतामहात्। नवातिरिक्तवि- शिष्टज्ञानकल्पनं दोषः कारणता प्रहदशायां तत्कल्पनस्यानुपस्थित- त्वात् ॥ म०प्र० सामानाधिकरण्यव्यपदेशः-सामानाधिकरण्यविषयकः शब्दात्मको व्यवहारः । तदेतत्-उक्तद्धयम्, तत्प्रसंगात्-प्रवृत्त्यादिमसंगात् ( भैदाग्रहादिति ) प्रवृत्त्यादिरितिशेषः । तस्य-उपस्थितेष्टभेदाग्रहस्य । सत्यस्थले-व्यावहारिकर- जतविपये। हेतुत्वेन-प्रवृत्त्यादिहेतुत्वेन, क्लप्तत्वात्-निश्चितत्त्वात् । हैतुः-रजता दिपिपयकमवृत्त्यादिहेतुः,क्लप्तः-निश्चित भावत्वव्याप्यतया यत्रकारणत्वंतत्रभा- वत्वमिति भावत्वनिरूपितव्यात्याश्रयतयाऽभावे व्यापकभावत्वाभावेन तद्व्याप्य- कारणत्वाभावस्य सुग्रहनया नन्वैवं दाहादिकार्यप्रतिबंधकमण्यादिप्रतिबंधकामा- वस्यापि कारणत्वं न स्यादित्याशंक्याह (मण्यादीति । उपस्थितेष्टभेदामहवादिति) उपस्थितेष्टभेदाग्रहनिष्ठकारणताभाववदित्यर्थः (इष्टतावच्छेदकप्रकारकेति) रजतत्वा- दिप्रकारकेत्यर्थः । अभेदग्रहस्य-इदंग्जतमित्यादिज्ञानस्य । तेनैव-इष्टतापच्छ- दकरजतत्वादि प्रकारकज्ञानत्वेनेव । सत्यस्थले-व्यावहारिकरजतादिविपये ( अ- तिरिक्तति ) यथानैयायिकमते हेतुनिष्ठव्याप्तिस्मृत्तिहेतुनिष्ठपक्षधर्माताज्ञानद्वयाद- नुमितिस्थले विशिष्टपरामर्शकल्पनरूपोदोषस्तथा यस्मिन्यिपये मेदामहात्मवृत्ति- स्तस्मिन् विपयेभेदाग्रहातिरिक्तविशिष्टज्ञानकल्पना दोपः स्यादित्यर्थः । कारण- ताग्रहदशायाम्-प्रवृत्तित्वावच्छिन्नमवृत्तिं प्रतीष्टतावच्छेदकमकारकज्ञानत्वेन हेतु- त्वमिनिकारणता ज्ञानकाले । तत्कल्पनस्य-मैदाग्रहजन्यप्रवृत्तिविषये इदं रजत- मित्यादिविशिष्टज्ञानकल्पनरूपगौरवस्य, अनुपस्थितत्वात्-अज्ञातत्वात् ।

·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- स्थितस्यचतक्तिगौरवस्य सकलप्रमाणप्रवृत्यप्रतिबंधकत्वे नापरिपंथित्वात् फलमुखस्यचोपजीव्यकारणताप्रतिबंधित्वशंकानवका शात नच विषयानिरूपणात मिथ्याज्ञानाभावासत एव रजस्यदेशान्तर वर्तिनः पुरोवर्तिज्ञाने विषयत्वावानापि रजतज्ञानसामग्रीविरहः यथा र्थप्रत्यक्षमात्रे सन्निकर्षस्य हेतुत्वेनासनिकृष्टस्यापि रजतस्य दोषय- शादानोपपत्तैः। यत्तु दोषस्य प्रकृतकार्यप्रतिबंधमानहेतुत्वेन विपरी- तकार्याहत्त्वात तत्सहकृताञ्चक्षुषो न मिथ्याज्ञानसंभव इति तन्न दावदग्धेवेत्रवीजादो कदलीकाण्डारंभकरवस्य भस्मकदृष्टेचौदये तेज. सि बन्नपानपचनस्य दर्शनात। यच्चोक्तं विप्रतिपन्नाः सर्वेपि प्रत्यया- यथार्थाः प्रत्ययत्वात् संप्रतिपन्नवदिति । नैतत्सारं उक्तन्यायेन पुरोब- तिनिप्रतिपन्नस्य नेदं रजतमिति तवाभावप्रतियोगित्वाभ्युपगमेना. सुमानस्य प्रत्यक्षबाधापहतविषयत्वात् । तदेतत् सिद्धं विवादाध्या- सितं रजतज्ञानं पुरोवर्तिविशेप्यकं तद्विशेष्यकरजतार्थिमनिहेत- जानत्वात,यद्यद्विशेयकप्रवृत्तिहेतुज्ञानंतसद्विशेष्यक यर्थाभयसिद्धप्त- मीचिनज्ञानं तथाचेदं तस्मात्तधेति नचाप्रयोजकत्वं विशिष्टज्ञानकार- णतायां लाघवस्योक्तत्वात् । प्रवृत्त्यतुपपत्तेश्च विपक्षेबाधकत्वातातस्मा- द्विसंवादिप्रवृत्तिजनकं सर्व ज्ञानमयथार्थमितिसिद्धं तदेतदाह (विसं वादिप्रवृत्यानांतिज्ञानसिद्धाविति)॥ मननु विशिष्टज्ञाननिष्ठमवृस्थादिकारणताज्ञानोत्तरं गौरवज्ञानं भविष्यती- त्याशंक्याह (उपस्थितस्पति) विशिष्टज्ञाननिष्ठमवृत्तादिकारणताज्ञानोत्तरगौरवज्ञान विषयस्यत्यर्थः ॥ तकितीवरस्य यदिविशिष्टज्ञाननिष्ठमवृत्त्यादिकारणता स्वाहि गौरवं स्यादिति तर्कविषयगौग्यस्य (मकलप्रमाणति ) अत्रप्रमाणाब्दी ज्ञानप. गस्तथाच भुक्तवंतं प्रति माभुक्तात निधवत्सकलविशिष्टज्ञाननिष्टप्रवृत्त्यादिकारण- ताग्रहाप्रतिबंधकत्वनेत्यर्थः । ननु निष्फलगौरवाभ्युपगमाऽयुक्त इत्याशक्य तम्य निष्फलत्वं नास्तीत्यभिप्रेत्याह(फलमुसस्येति फलंकार्यकारणभावज्ञानं मुरंबे आदी यस्य गौरवज्ञानम्य तत्तथा तस्यगौग्वज्ञानस्यत्ययः (उपजीव्यति) उपजीच्याविधि- ज्ञाननिष्ठप्रवृत्यादिकारणतानिष्टगौग्वजाननिमित्तभृना गा कारणतानिशिज्ञाननि- प्रवृत्त्यादिकारणता ज्ञानं तत्प्रतिबंधकत्वांकानवकामादिलः (विपयानिरूपणा. दितिवाद्यस्यांतरस्यासत्तश्च विषयस्य निगकरणंन विपरस्पागमवानिर्विपयज्ञान- स्यामंभवाम मिथ्याज्ञानमेव नास्ति । नच शन्दज्ञानानुपानीवस्तुयन्यो विपाते पतंजलिसवादनुर्धर्ग वंध्यापुत्रो यातीत्पादिवाक्यजन्यज्ञानयन्निपियरमाई- ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । - (१३५२ ज्ञानस्यापि संभवात्कथं निर्विपयज्ञानासंभव इति वाच्यम्।इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्य- ज्ञानस्य निर्विपयकत्वासंभवादित्यर्थः ( रजतज्ञानति ) देशान्तरीयरजतज्ञानेत्यर्थः । रजतस्य-देशान्तरीयरजतस्य (उपपत्तरिति ) शुक्तिकादाविदंरजतमित्यादिज्ञा- नस्य यथार्थप्रत्यक्षत्वाभावान्न सन्निकर्षाद्यपेक्षेति भावः । वेत्रवीजादौ लोके वेतैति- ख्यातस्य वीजादौ । भस्मकदुष्टे-मस्मकनामकदोपवति, तेजास-अग्नौ. उक्त- न्यायेन-दोपवशेन देशान्तरीयरजतस्य चक्षुपा भानोपपत्तिरूपहेतुना । प्रतिप- नस्य-ज्ञातस्य रजतस्य, तत्रैव-पुरोवर्तिन्येव ।। मू-तस्य प्रातिभासिकतत्कालोत्पन्नरजतादिविषयकत्वे न प्रामाण्यं देशान्तरीयरजतस्य क्लप्तस्यैव तद्विपयत्वसंभ वादितिचेन्न। शिमा-नन्विदं रजतमित्यनुभव एवैतत्कालोत्पन्नरजते प्रमाण- मन्यथा प्रत्ययस्य निर्विषयत्वापत्तेः आंतरस्यासतश्च रजतस्य निरा- करणात व्यवहितविषयस्य च प्रत्यक्षाविषयत्वादित्याशंक्य नहींद रजतमिति प्रत्ययस्तस्य प्रातिभासकत्व प्रमाणं तेन तस्याविषयीक- रणादित्याशयेनाह (तस्येति) ननु विषयांतरातुपपत्त्या तस्य प्राति भासिकरजतं विषयत्वेन कल्प्यते इत्यत आह । देशांतरीयरजत- स्येति ) तस्य विषयत्वे विनिगमकमाह (क्लप्तस्यैवेति ) तथाच रजतं व्यवहितमपि दोषवशादेव भ्रमे भासत इति भावः। एवं भ्रांति ज्ञानं सर्वमन्यथाख्यातिरित्याशंकितेसिद्धांतीदूपयति ( नेति ) किं देशान्तरवर्तिरजतमसनिकृष्टमपि भ्रमे भासते इत्यभिमतं सन्निकृष्टं वा । नाद्यः सन्निकर्षाभावे तदघटितप्रत्यक्षसामग्रीविरहात् विशेष्य- सन्निकर्षवद्विशेषणसन्निकर्षस्यापि प्रत्यक्षेहेतुत्वात् अन्यथा व्यवहित- दण्डपुंसि दण्डीति विशिष्टप्रत्यक्षापत्तेः।। म०प्र०-(एतत्कालेति ) भ्रमकालेत्यर्थः । रजतेप्रमाणम्-ग्जताम्तित्वविप यकावरणनिवर्तकम्, अन्यथा-इदं रजतमित्यनुभवाविषयरजानंगीकारे. प्रत्ययस्य- इदंग्जतमित्यनुभवस्य । ननु तस्य निर्दिषयत्वापत्तिः कुत इत्यागंक्याह (आंत- रस्येति ) नन्विदं रजतमित्यनुभवस्य देशांतरीयरजतं विपयोस्त्वित्यादाक्याह (व्यवहितैति) तस्य-रजतस्प, मातिभासकत्वममाणम्-प्रातिभासकत्वविषयका. मरणनिवर्तकम् । तेन-इदंरजतमितिमत्पयन, तस्प-रजतनिष्ठमातिमासिकत्वस्य । परममूल (तस्पेति ) इदं रजतमित्यादिभ्रांतिज्ञानस्येत्यर्थः । परममूले (नप्रामाण्य- ·(१३६ ) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- मिति ) प्रमाणामावइत्यर्थः । तस्य-इदं रजतमितिज्ञानस्य, तस्य-देशांतरीपरज- तम्य. विषयत्व-इदं रजतमित्यनुभवविषयत्वे, विनिगमकम्-प्रसिद्धत्वरूप ज्ञाप- कम् । नाहि प्रसिद्धपदार्थ परित्यज्याप्रसिद्धपदार्थकल्पनमुचितमितिभावः । भ्रमेभा- सते-भ्रमनिरूपितविषयताश्रयः । अमनिकृष्टमापि-इन्द्रियासंवद्धयेव (तहाट- तेति) सन्निकर्पघटितेत्यर्थः । ननु विशेष्यणसन्निकर्षस्यसत्त्वात्कथं सन्निकर्षध- टितसामग्रीविरह इत्यागंक्याह ( विशेष्येति ) अन्यथा-विशेषणसन्निकर्पस्य विशिष्ट प्रत्यक्षं प्रति हेतुत्वानंगीकारे (प्रत्यक्षापत्तेरिति ) नच दण्डविशिष्टत्वेन पूर्वज्ञातसिदण्डाभावेप्ययं दण्डीति ज्ञानसंभवेन कथं विशेषणसन्निकर्षस्यहेतुत्व- मिति वाच्यम् । तत्रापि नवमत जानलक्षणप्रत्यासत्या चक्षुपी गमनेन विशेषणस- निकर्षमत्त्वादिति ॥ मु०--तस्यासनिकृयतया प्रत्यक्षविपयत्वायोगात् ।। शि०मनवैतावता जन्ययाधमत्यक्ष एवं विशेषणसनिकों हेतु- रस्त्विति वाच्यम् लाघवेन जन्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्ने एव तस्य हेतुत्वात, अन्यथा सुरभिचंदनमित्यादी विशेषणीभतसौरभांशे ज्ञानमत्यास. तिकल्पनं वनिसतिकाभावेन सन्निकृष्टेपि पर्वते तद्विशिष्टप्रत्यक्षामा- ववर्णनं च तवमते विरुद्धयेत द्वितीयेपि किंमिन्द्रियस्य रजतन साकं लौकिकः सन्त्रिकर्षः अलौकिको वा।नाद्यः इन्द्रियस्य तन संयोगसं. युक्तसमवायादेरभावादित्याह (तस्पति ) अलौकिकं किं. सामान्य प्रत्यासत्तिः । उतजानं नवापि नतावत्पमेयत्वेन रजतमहः तस्य तर्म- कारकत्वापत्तः नापि रजतत्वेन इन्द्रियसंयुक्ते पुरोधर्तिनि तम्याभा- वेनासविकृत्वात सन्निकृष्टसामान्यस्यैव प्रत्यासनित्याभ्युपगमात. किंच न तावत्सामान्यं प्रत्यासत्तिः प्रमाणाभाषात व्याप्तिमाग सिद्धति सन्निकृष्टधमादिव्यानिमात्रविषयकन्येन सर्यधमाधिपयतया तस्य सामान्यप्रत्यासत्तिकल्पकत्वायांगात. मी वहिव्यभिचारीन. वेति संशयम्यच ॥

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१३७) विकल्पं मनसि निधाय न तावदाद्य इत्याह (तत्रापीत) पक्षद्वयमध्येपीत्यर्थः । प्रमेयत्वेन प्रमेयत्वाभिन्नसामान्यधर्मरूपप्रत्यासत्यारजतग्रहः । इदं-रजतमिति ज्ञानं तस्य-रजतज्ञानस्य, तत्मकारकत्वापत्तेः-प्रमेयत्वमकारकत्वापत्तेः. नापि द्वितीय इत्याह ( नापीति) रजतत्वेन-रजतत्वाभिन्नसामान्यप्रत्यासत्या नन्वसनिकृष्ट रजतत्वादिरूपसामान्यमेव प्रत्यासत्तिरस्त्वित्याशंक्याह ( सन्निकृष्टेति ) इन्द्रियसं- वद्धत्याननु सामान्यलक्षणप्रत्यासत्यनंगीकारे महानसादौ धूमत्वेन सकलधूमानां वदित्वेन सकलवनीनांज्ञानाभावेन निखिलधूमेपु निखिलवह्निनिरूपितव्याप्तिज्ञानमेव न स्यादतः सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिः कल्पनीयेत्याशंक्याह (व्याप्तिग्रहस्थति) सिद्धान्ते-वेदान्तिमने, नन्वेवमपि सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्यनंगीकारे महानसादिवृ- तिमत्यक्षधूमे वहिसंबंधस्य गृहीतत्वाद्देशांतरीयकालांतरीयधूमस्यामुपस्थितत्वाच धूमोवातिव्याप्यो नवति संशयो न स्यात्सामान्यलक्षणमत्यासत्तिस्वीकारेतु मामा- न्यलक्षणप्रत्यासत्या सकलधूमोपस्थितौ कालांतरीयदशान्तरीयधूमेपु पहिनिरूपित- व्याप्तिसंदेहो धूमोवविव्याप्यो न वेत्याकारकः संभवतीत्याशंक्याह (धूमइति ) । मू०-नच ज्ञानं तत्र प्रत्यासत्तिः ज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वे तत एव वह्नयादेःप्रत्यक्षत्वापत्तावनुमानाथुच्छेदापत्तेः ॥ शि०म०-तत्तमत्वेन वद्विसामानाधिकरण्यनिश्चयेपि प्रसिद्धधूम पव संभवनामसिद्धधूमाविषयत्वात्समानप्रकारकनिश्चयस्यैव संशय- विरोधित्वादत एव घटत्वेनेतरभेदनिश्चयेपि पृथिवीत्वेन घटे तत्संशय- इति तवापि राद्धांतः तस्मान्न सामान्यं प्रत्यासत्तिरिति संक्षेपः, द्वितीयं पक्षं दूषयति (नचेति) अयंभावः न ज्ञानं प्रत्यासत्तिः प्रमा- णाभावात्, नच घटमहंजानामीत्यनुव्यवसायो व्यवसायस्य प्रत्या- सत्तित्वे प्रप्राणं तस्य स्वप्रकाशतया मनोजन्यज्ञानांतरानपेक्षणात अत एव नचाक्षुषज्ञानेपि तन्नियमः प्रत्यभिज्ञावसंस्कारादिसहकारि- बलादसन्निकृष्टविषयचाक्षुषज्ञानोपपत्तेः नच तत्रापि चाक्षुषत्वा- सन्निकर्षजन्यत्वं कल्प्यते इति युक्तं चक्षुर्जन्यस्यापि कस्यचित्परो- क्षत्वे बाधकामावात् प्रमात्वाप्रमात्वयोरिव परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरे- कज्ञानधर्मत्वोपपत्तेश्च तस्मान ज्ञानंप्रत्यासत्तिरिति दिक् ॥ म०प्र०-तत्तटमत्येन-महानसीय मत्वाद्यवरिछन्नेत्यर्थः । वद्विसामानाधिकर- ण्यनिश्चयेपि-चद्विनिरूपितव्याप्तिनिश्चयेपि प्रसिद्धधूम एव-पर्वतीयधूमे एव महानमी- यधूमे एव पा । नतुदेशान्तरीयघूमादावित्येवकागर्थः (अमसिद्धधमेति ) देगान्त- ·(१३८) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- शेयधूमादीत्यर्थः । ननु तत्तद्धर्मवह्निनिरूपितच्यातिनिश्चयसत्वन कथं संदाय इत्या- शंक्य समानप्रकारकनिश्चयसंशययोविरोध इत्यभिमेत्याह ( समानमकारकेति ) धूमो वद्भिव्यभिचारीनवेतिसंशयम्य धूमो वहिव्याप्य इनि व्याप्तिनिश्चयो विरो- धी न तु तत्तमेषु यद्भिनिरूपितव्याप्तिनिश्चय इतिभावः । अतएव-समानप्रकार- कनिश्चयस्यैव संशयविरोधित्वादेव । घटत्वेनेवरभेदनिश्चयेपि धदत्वावच्छिन्नो गाजलादिमतियोगिकभेदस्तन्निश्चयपि घटत्वप्रकारकजलादिमतियोगिकमैदान श्चयपीतिवा । पृथिवीत्वेन घटे तत्संशयः पृथिवीतरभेदवती नवैति पृथिवीत्वप्रका- रकवटादिपृथिवीविशेष्वकजलादिप्रतियोगिकभेदसंशयः । तस्मान्-व्याप्तिग्रहोक्तसं. शययोरुपपन्नत्वात् (प्रमाणमिति ) धदमहंजानामीति मानमानुव्यवसायाधंटेन सह मनःसन्निकर्षविनाऽनुपपद्यमानः मनसः घट मनःसंयुक्तात्मसमवेतनानविषय- त्वरूपसंबंधंकल्पयतीतिव्यवसायस्य प्रत्यासत्तित्वसाधक इत्यर्थः । अतएव-ज्ञान- लक्षणप्रत्यासत्ता प्रमाणाभापादेव । चाभुपनानाप-मुभिचंदनमित्यादिचाक्षुपज्ञा- नार्थमपि-तनियमः, चक्षुःमंयुक्तमनःसंयुक्तात्मसमवेतज्ञानविषयत्वस्पज्ञानलक्षण- प्रत्यासतरवश्यं स्वीकारः ( असन्निकृष्टेति ) ज्ञानरक्षणप्रत्यात्तिरितल्यर्थः । तत्रापि-सोयं देवदत्त इत्याद प्रत्यभिज्ञायामापे ॥ मृ० ननु रजतोत्पादकानां रजतावयवादीनामभा शुक्तो कथं तवापि रजतमुत्पद्यते इति चेत उच्यते ।। शिमा-नवलोकिकसामग्रीनाऽनुमितिसामग्यायलवरवादगादः कथं प्रत्यक्षत्वमितिचेन समाने विषये प्रत्यक्षसामग्रीत्वेनैव लाघवेन बलवत्तया अनुमितिसामग्या एव दुर्यलयात अन्यथा संशयंतर- प्रत्यक्षभ्रमानुपपत्तेः ननु रजतावयवस्य नदुपादानस्य प्रसिद्धय च तनिमित्तस्याभावे कथं शुक्की रजनं जायेत नच गुनयवयवारतदुपा- दानं निरस्तत्वात उत्पन्नम्य शुक्तिवापतंच अन एव न नजानमपि क्लप्तकारणम्य विपन्द्रिगसत्रिकादेरभावादित्याक्षिपति (नन्पिति) अस्ति शुक्ताविदं रजतमिनि जाने नत्र चासतोऽनयमामनादान्तरण न रजनस्य निगकृतत्वात याद्यम्य न पुरांवम्धिनमा पारमाधिकाग माधानुपपल्या देशांतरीयम्य व्यवधान विपग्रवामांगात अन्तःपरि- शेषाप्रातिभासिकं तत्कालोत्पन्नमव रजतं विषण दयभिमन्याः उच्यतेहति ॥ म०म-जान लक्षणप्रत्यात्तिा कापि नानुमानान्ट व्यभिनय करने ·परिच्छेदः १] समणिप्रमाशिखामणिसहिता । ( नन्विति ) अलौकिकसामग्रीतः-अलौकिकसन्निकर्परूपप्रत्यक्षसामग्रीतः (प्रत्य- क्षसामग्रीत्वेनैति) प्रत्यक्षसामग्रीत्वावच्छिन्नबलवत्तयेत्यर्थः । लाघवेन-वलव- त्तावच्छेदकीभूतलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीत्वापेक्षया बलवत्तावच्छेदकमत्यक्षसामग्रीत्वे लाघवेन । अन्यथा-अनुमितिसामयाः अलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीतोपि दुर्बलत्या- नंगीकारे, तदुपादानस्य-रजतोपादानस्य । तनिमित्तस्य-पुरुषप्रयत्नरूपरजत. निमित्तस्य. तदुपादानम्-रजतोपादानम् । निरस्तत्वात्-शुक्त्यवयवोत्पन्नरजतस्य शुक्तिवत्पारमार्थिकत्वेन वाधानुपपत्तरिति पूर्ववाक्येन शुक्त्यवयवानां रजतोपादा- नत्वस्य निरस्तत्वात् । उत्पन्नस्य-शुक्त्यवयवोत्पन्नरजतस्य, अत एव-वक्ष्यमाण- हेतारेव । न तज्ज्ञानमाप-रजतज्ञानात्यंताभावीप्यस्ति, अभावात्-शुक्ती रजता- भावेनाभावात्, तत्र-शुक्ताविदं रजतमिति ज्ञान, अनवभासनात्-अविषयत्वात, नन्विटं ग्जतमिति ज्ञानस्यांतररजतं विषयोस्त्वित्याशंक्याह ( आंतरस्येति ) नन्वे- वमपि व्यावहारिकवाटरजतमवदं रजतमिति ज्ञानस्य विपयोस्त्वित्याशंक्याह (बाह्यस्यचेति ) पारमार्थिकस्य-व्यावहारिकस्य । अतः-उक्तहेतुकलापात् । मू०--नहि लोकसिद्धसामग्रीप्रातिभासिकरजतोत्पादिका किंतु विलक्षणैवातथाहि काचादिदोपदूपितलोचनस्य पुरोवर्तिद्र व्यसंयोगादिदमाकाराचाकचिक्याकाराकाचिदन्तःकरण त्तिरुदेति । तस्यांच वृत्ताविदमंशावच्छिन्नं चैतन्यं प्रतिबिं बते तत्र पूर्वोक्तरीत्या वृत्तेहिनिर्गमनेनेदमंशावच्छिन्नचै तन्य वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं प्रमातृचैतन्यंचाभिन्नं भवति तत श्वप्रमातृचैतन्याभिन्नविपयचैतन्यनिष्टाशुक्तित्त्वप्रकारिका विद्या चाकचिक्यादिसादृश्यसंदर्शनसमुद्धोधितरजतसं स्कारसधीचीना काचादिदोपसमवहितारजतरूपार्थाका रेण रजतज्ञानाभासाकारेण च परिणमते ॥ शिमा-कि लोकसिद्धरजतसामग्रीविरहात्मातिभासिकरजतानु- त्पादः सामग्रीमात्रविरहाद्वा । नाद्यः, लौकिकपारमार्थस्यैव रजतस्य रजतावयवाद्यपेक्षत्वेन प्रातिभासिकस्य तदनपेक्षत्वाद् अत एव क्लत- हेतुमंतरेणापि स्वप्ररथादेरुत्पत्तिरित्याशयेनाह (नहीति) द्वितीय- मनुवति (किंत्विति)दोषसंस्कारादिसहकृताविष प्रातिभासिक ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- रजतोत्पादिकत्याह (विलक्षणवेति ) नतु रजततज्ज्ञानयोन तावद- विद्योपादानं प्रमाणाभावात् तदुपादानत्वं च वियदादिवत्सत्यत्वा- पत्तिः नचात्मा तदुपादानमपरिणामित्वात नापिदोषः गुणसादृश्या- त्मनस्तस्य द्रव्योपादानत्यायोगात्, अत एव नाविद्यानिमित्तकारणं नापि संस्कारः भ्रमस्य तजन्यत्वे स्मृतित्वापत्तेः भावनासंस्कारस्या- हेतुत्वाञ्च । नच भेदाग्रहः तस्यार्थहेतुत्वे प्रमाणाभावात्तदन्वयव्य- तिरेकयोश्च ज्ञानमादायोपपत्तेः।किंच रजतस्य प्रातिमासिकत्वे कथे- प्रत्यक्षत्वं न तावञ्चाक्षुपत्वं प्रातिभासात्पूर्व तस्येन्द्रियसंयोगाभावात, नापि मानसत्वं इन्द्रियसंप्रयोग विना मनसोबहिरस्वातंत्र्यात् नतश्च प्रातिभासिकं रजतं तर ज्ञानं चानुपपन्नमित्यत आह (तथाहीति) अविद्यारजतरूपार्थाकारेण रजतज्ञानाभासाकारेण च परिणमते इति संबंधः। वियदादि उपादानाविद्यातो वैलक्षण्यं दर्शयितुं विषय- चैतन्यनिष्ठाशुक्तित्वप्रकारिकेति विशेषणद्वयं साहिमलाविद्याचि- मात्राश्रिताचिन्मात्रविषयानिर्विकल्पकज्ञाननिवत्यांच इयंतु शुक्यव च्छिन्नचैतन्याश्रिता रजतभेदशक्तित्वप्रकारिका सविकल्पकज्ञान निवाच नचास्याविद्योपादानवे मानाभावः ।। म०प्र०-परमार्थस्यैव-व्यावहारिकस्यैव । अतएव-प्रातिमासिकवस्तुनोऽवय वाद्यपेक्षाभावादेव । तदुपादानत्वे-शुक्तिरजतादीनामवियोपादानकत्वे, गुणसा- दृश्यात्मनः-प्रमागतरागद्वेषरूपगुणात्मकस्य विषयगतचाकचिक्यादिसादृश्या स्मकस्यच. अत एव-शुक्तिरजतस्योपादानकाग्णाभावादेव ( नापि संस्कारइति) संस्कारोपितयानिमित्तकारणनेत्यर्थः ( मैदाग्रहइति) शुक्तिरजतोपादानमितिशेषः। तस्य-भेदाग्रहस्य (ज्ञानमादायोपपत्तरिति ) भेदाग्रहसत्त्वशुक्तिरजतज्ञानसभेदा- ग्रहाभावे शुक्तिरजतज्ञानाभावइति ज्ञानाश्रितत्वनोपपत्तरित्यर्थः । तस्य-शुक्तिर- जतस्य । परममूले (पूर्वोक्तरीत्येति) यथा नडागोदकामित्यादिवाक्याक्तरीत्ये- त्यर्थः । परममूल ( चाकचिक्याकारेति ) विलक्षणशोरल्याकारेत्यर्थः । परममूल ( रजतसंस्कारसध्रीचीनति ) रजतसंस्कारेण सहांचतीतिरजतसंस्कारसाचीरज- तसंस्कार सध्य सहकारी यस्याः सा तथेति वा. रजतसंस्कारसध्रीच्यैव सधी- चीना रजतविषयकसंस्कारसहकृतेति यावत् । परममले ( समवहितेति ) सहकृते. स्यर्थः । साहि-वियदायुपादानभूताहि, इयंतु-शुक्तिरजतायुपादानावियातु, रजत- भेदशुक्तित्वकारिका-रजतस्य भेदोयस्यायुक्ताववादशी या शुक्तिस्तनिष्ठं यच्छु- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। क्तित्वं तत्मकारिका. रजतप्रतियोगिकभेदः शुक्तित्वंचैतदुभयभकारिकेतिवा । अस्य-शुक्तिरजतस्य ॥ शिम-सुप्याध्यासः साक्षादविद्योपादानः अन्यानुपादानत्वे सति सोपादानत्वादाकाशवत् "मायां तु प्रकृति विद्यात्" इत्यादि- श्रुत्या वियदादेरविद्योपादानत्वावगमानसाधनवैकल्य । नचान्तःकर- णस्य तदुपादानत्वसंभवात्सत्यंतासिद्धिरिति वाच्यं । अन्तः- करणस्य सादित्वेनोपादानापेक्षायामज्ञानस्य तदुपादानत्वेनावश्य- कत्वात् । प्रातिभासिकस्वामगजाद्यध्यासे तस्योपादानतया क्लुप्त- त्वाच । नच विपक्षे बाधकाभावः मिथ्यार्थावभासानुपपत्तेरेव बाधक- त्वादितिभावः । निमित्तकारणमाह ( संस्कारेति ) नन्वन्वयव्यतिरे- काभ्यां सादृश्यज्ञानमपि कारणं स्यादित्याशंक्य तस्य भ्रमजनकसं- स्कारोवोधकत्वेनान्यथासिद्धत्वादित्याह (चाकचिक्यादीति) साह- श्यज्ञानस्य सोपाधिकाध्यासे स्वामगजाद्यध्यासे च व्यभिचारानहे- तुत्वमित्यपि बोध्यम्। नचसंस्कारोपि न हेतुरुक्तदोषादिति वाच्यम्॥ म०प्र०-रूप्याध्यासः-अध्यस्तं प्रातिभासिकरजतं तज्ज्ञानं च शुक्तिरजतादेरन्तः करणोपादानकत्ववादिमतेऽन्तःकरणद्वाराऽविद्योपादानकत्वस्य शुक्तिरजतादेः सत्त्वेन सिद्धसाधनतावारणाय साक्षादित्युक्तम् । नच शुक्तिरजतादरन्तःकरणोपादान- कत्ववादिमते पक्षेऽविद्यान्यानुपादानकत्वामावेन विशिष्टहेतोरभावात्कथं तन्मते सिद्धसाधनवारणाय साक्षादित्युक्तमिति वाच्यम् । तन्मतेन्तःकरणान्यानुपादानक- स्वस्य सत्यतार्थत्वेन विशिष्टहेतोः सत्येनोक्तसिद्धसाधनापादनमभवात् । नच शुक्तिग्जतादेरन्तःकरणोपादानकत्वयादिमतेऽन्यानुपादानकत्वे सतीति सत्यंत- स्यान्तःकरणान्यानुपादानकत्वे सतीत्यर्यकत्वेन दृष्टांत साधनवैकल्यमितिवाच्यम, दृष्टिमृधिवाधुक्तवादिमते वियदादरप्यन्तःकरणीपादानकत्वसंभवात् । वस्तुतस्तु साध्ये माक्षाद्विशेषणं हेतो सत्यंतविशेषणं चानुपादेयमेव । शुक्तिरजतादेः परंपर- गाविद्योपादानकत्वेप्यविद्याया उपादानत्वाक्षतेः । आत्मादी व्यभिचारवारणाय मोपादानत्वादित्युक्तम्।घटादी व्यभिचारवारणाय हैतुवाक्य सत्यंतम् । न साधन- वैकल्यं दृष्टांतहत्वात्यंताभावोन (तदुपादानत्वेति) शुक्तिरजतोपादानवेत्यर्थः । तदुपादानत्वेन-अन्तःकरणनिरूपितोपादानत्वेन, आवश्यकत्वात्-निश्चितत्वात् । अस्याग्रे सदेतोरेवास्य हेतुत्वमस्तु किं तेनेति न्यायेनाज्ञानस्यैव शुक्तिरजताशुपा- दानत्वादितिशेपः । नचैवं घटादिकं प्रत्यपि पूर्वोक्तन्यायन साक्षादज्ञानस्यवोपा- दानत्वं स्यान्नमृदादेरिति वाच्यम् । ययादिमृदापोः प्रमिदकार्यकारणमावस्य ·[प्रत्यक्ष- (१४४) वेदान्तपरिभाषा। पहितस्य-रजताफारवृत्तिविपयस्य ( प्रमाचतन्यनिष्ठति ) मच शुक्तिरजता- पादानाविद्याया इदमवच्छिन्नतन्यनिष्ठत्वन तस्याः प्रमावर्चतन्यनिष्ठत्त्वोक्तिः कथं संगच्छत इति वाच्यम् । शुक्तिरजतादिमतीतिकाले प्रमातृचैतन्यविषपचतन्य- गांरभेदेन प्रमाचतन्यनित्युक्तरुपपनत्वादिति । तथात्ववा-अन्तःकरणस्य वहिनिर्गमनवा चक्षुरनपेक्षस्य-स्वज्ञानोत्पत्याश्चक्षुरपेक्षारहिनस्य, तदन्वयगतिर- कानुविधानम्-चक्षुपः सत्त्वे शुक्तिरजतादिसत्त्वं तदभावशुक्तिरजतायभाव इति चक्षुरन्वयव्यतिरेकायोज्यान्वयव्यतिरेकवत्तम् । तस्य-शुक्तिरजतस्य । इन्द्रिय यर्थ्यम्-भ्रांत्युत्पत्ताविन्द्रियवयर्थ्यम् । धमिज्ञाने-पुरोवर्तिपदार्थज्ञाने (तजन कति ) भ्रमजनकेत्यर्थः । तस्य-शुक्तित्वग्रहस्य, प्रतिबंधात अनुत्पादात् । धर्मिज्ञानस्य-पुरोपतिपदार्थविषयकवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य, तत्र-अपराक्षशुक्ती- अपरोक्षाध्यासः-अपरोक्षरजतज्ञानम् ।। मृ०-परिणामो नामोपादानसमसत्ताककाऱ्यांपत्तिः विवत्तों नामोपादानविषमसत्ताककार्यापत्तिः प्रातिभासिकं रजतं चाविद्यापेक्षया परिणामः चैतन्यापेक्षया विवर्त इति चोच्यते । अविद्यापरिणामरूपं च तद्नतं अविद्याधिष्टाने इदमवच्छिन्नचैतन्ये वर्तते अस्मन्मते सर्वस्यापि कार्य्यस्य स्वोपादानाविद्याधिष्ठानाश्रितत्वनियमात् ।। शिमा-नतु यद्यविद्यापरिणामरूपं रजत नात्मपरिणामः तहि तद्धि- वापि न स्यात् परिणामविवर्तशब्दयोः पायत्त्वादित्याशंक्य तयोर्भेदमाह (परिणामौनामेति ) ननु मृत्परिणामस्य घटस्य मृदा- श्रितत्त्वबद्रजतस्यापि स्वोपादानाविद्याश्रितत्ववद्रजतस्यापि स्वोश दानाविद्याश्रितत्वापत्तिः निहि मृदुपादेयो घटोमृदवयवे वर्तते येना- त्मन्यविद्याधिष्ठाने रजतं वर्तेतेत्याशंक्यचैतन्यावरकाज्ञानस्य तमो- वत्स्वाश्रयगतविक्षेपहेतुत्वात्तत्परिणामरूपमपि रजतं तदधिष्ठानचेत- न्याश्रितमित्याह ( अविद्यापरिणामरूपंचेति)॥ म०प्र०-तर्हि-शुक्तिरजतस्यात्मपरिणामत्वभावे, तद्विवत्तापिनस्यात्-शुक्तिर- जतमात्मविवत्तोपि न स्यात्, तयोः-विवर्तपरिणामशब्दार्थयोः। परममूल-(परि- णामोनामेति ) । नच शुक्तिरजतायुपादानाविद्यायाव्यावहारिकसत्ताकत्वेन शुक्ति- रजतादीनां व्यावहारिकसत्तातिरिक्तमातिमासिकसत्ताकत्वेन च शुक्तिरजतादीनां १ उत्पद्यमानकार्यम् ।

·परिच्छेदः १] समणिमभाशिखामणिसहिता । (१४५) स्वोपादानाविद्यासत्ताभिन्नसत्ताकत्वात्स्वोपादानाविद्यासत्तासमसत्ताकत्यामावेन शु- क्तिरजतादिष्वव्याप्तिरिति वाच्यम् । विविधसत्ताभिमायण लक्षणप्रणयनेनाव्या- त्यभावात, त्रिविधसत्वपक्षपि परिणामलक्षणवाक्यस्योपादानेन समं न ह्योपादानो- पादेययोरत्यंतसादृश्यं तंतुपटयोरपि तंतुत्वपटत्वादिना वैजात्यादित्युक्तमिथ्यात्वेन सदृशं सत्तास्वरूपं यस्य कार्यस्यैतादृशं यदुत्पद्यमानं कार्यपरिणाम इत्यर्थक- त्वेन शुक्तिरजतादिष्वव्याप्त्यभावादिति विवर्ततिव्याप्तिवारणाय समसत्ताकेति । परममूले (विवानामेति) नच त्रिविधसत्त्वपक्षे शुक्तिरजतादीनां स्वोपादाना- विद्यासत्ताविलक्षणप्रातिभासिकसत्ताकत्वेन विवर्त्तलक्षणस्य शुक्तिरजतादिष्व- तिव्यासिरिति वाच्यम्। विवर्तलक्षणवाक्ये उपादानशब्देन चैतन्यस्यैव ग्रहणयोग्य- त्वेन विवर्तलक्षणवाक्यस्योपादानेन चैतन्येन विपमं सत्यत्वेन सादृश्याभाववत् सत्तास्वरूपं यस्यैतादृशं यदुत्पद्यमानं कार्य विवर्त्त इत्यर्थकत्वेन विवर्त्तलक्षणस्य शुक्तिरजतादिष्वतिव्याप्त्यापादनासंभवादिति परिणामेऽतिव्याप्तिवारणाय विषम- मत्ताकेति (स्वोपादानेति) रजतोपादानेत्यर्थः ( मृदुपादेयइति ) उपादीयतेजन्यते इत्युपादेयमिति व्युत्पत्योपादेयं कार्य मृदउपादेयमृदुपादेय इत्यर्थः । मृदवयवे- मृदधिष्ठाने, येन-कार्यस्यस्वोपादानाश्रयवृत्तित्वेन (तमोवदिति ) यथाम- सिद्धवाद्यतमसः स्वाश्रयरज्ज्वादिगतसादिकार्यहेतुत्वं तद्वदित्यर्थः (स्वाश्र- येति) अज्ञानाश्रयेत्यर्थः ( विक्षेपहेतुत्वादिति ) विक्षिप्यते जन्यते इति विक्षेप इति व्युत्पत्या कार्यहेतुत्वादित्यर्थः (तत्परिणामेति ) अज्ञानपरिणामे- त्यर्थः (तदधिष्ठानेति ) अज्ञानाधिष्ठानेत्यर्थः । यस्मात्कारणादज्ञानं स्वाधिष्ठाने रजतादिकार्यमुत्पादयत्यतस्तस्यकार्यस्याज्ञानाधिष्ठानचैतन्याश्रितत्वमितिभावः।। मू-नन, चैतन्यनिष्ठरजतस्य कथमिदं रजतमिति पुरोवर्तिना तादात्म्यं । उच्यते । यथा न्यायमते आत्मनिष्ठस्य सुखादेः शरीरनिष्ठत्वेनोपलंभः शरीरस्य सुखायधिकरणतावच्छे दकत्वात्तथा चैतन्यमात्रस्य रजतं प्रत्यनधिष्टानतया इद मवच्छिन्नचैतन्यस्य तदधिष्ठानत्वेनेदमोवच्छेदकतया रजतस्य पुरोवर्तिसंसर्गप्रत्यय उपपद्यते तस्य च विपयर्चेत न्यस्य तदन्तःकरणोपहितचैतन्याभिन्नतया विपयचैतन्या ध्यस्तमाप रजतं साक्षिण्यध्यस्तं केवलसाक्षिवेद्यम् ।। शिम-ननु चैतन्यस्य स्वोपादानाविद्याधिष्ठाततया रजतस्य १० ·[प्रत्यक्ष- (१४६) वेदान्तपरिभाषा। कथंचित्तदाश्रितत्वेपि पुरोवर्तिद्रव्यस्य तथात्वाभावात्कथं तदानि- तत्वं, ततञ्चदं रजतमिति तादात्म्यव्यपदेशानुपपत्तिरिति शंकते (नन्विति । चैतन्यमात्रस्येति)इदमवच्छिन्नचैतन्यस्यैव रजतोपा- दानाविद्याधिष्ठानतया तस्यैवाविद्याजनितविक्षेपाधिष्ठानत्वॉनि- त्यादिति भावः । नन्वेवमिदमवच्छिन्नचैतन्याध्यस्तस्य रजतस्यान्तः करणावच्छिन्नचैतन्याध्यस्तत्वाभावेन कथं प्रमातृचैतन्याध्यस्तत्वरूपं प्रत्यक्षत्वमित्याशंक्य तस्यान्तःकरणविशिष्टाश्रितत्वाभावेपि तदुप- हितचैतन्याध्यस्तत्वात्तस्यैव प्रमातृचैतन्याभिन्नत्वपदेन विवक्षित- त्वादित्याशयेनाह ( तस्यचेति । साक्षिण्यध्यस्तमिति ) ननु किमि- दमध्यस्तत्वं न तावद्माविषयत्वं तत्र भ्रमत्वं यदि दोषजन्यज्ञानत्वं तदा सर्वस्य कार्यस्याविद्यादोषजन्यतया ब्रह्मसाक्षात्कारस्यापि तजन्यत्वेनातिव्याप्तिः ॥ म०प्र०-(स्वोपादानेति ) रजतोपादानेत्यर्थः । कथंचित्-स्वोपादानाविद्या- श्रयत्वेन, तथात्वाभावात्-स्वोपादानाविद्याश्रयत्वाभावात् । तदाश्रितत्वम्-शुक्ति रजतस्य पुरोवर्तिशुक्त्यादिपदार्थाश्रितत्वम् । ततश्च-शुक्तिरजतादेः पुरावर्ति- शुक्त्यादिपदार्थाश्रितत्वाभावादव । तस्यैव-इदमवच्छिन्नचैतन्यस्यैव । विक्षेपति- शुक्तिरजतादिकायॆत्यर्थः । परममूल (अवच्छेदकत्वादिति) व्यावर्तकत्वादित्यर्थः। तस्य-शुक्तिरजतादेः ( तदुपहितेति ) इदमवच्छिन्नचैतन्याभिन्नान्तःकरणोपरि तेत्यर्थः । ननु विषयप्रत्यक्षलक्षणन्तःकरणोपहिनस्य ग्रहणाभावेनोक्तदूपणनद- वस्थमित्याशंक्याह ( तस्यैवेति ) अन्तःकरणोपहितचैतन्याध्यस्तत्वस्यवेत्यर्थः । तन-भ्रमविषयत्वरूपाध्यस्तत्वघटकभ्रमे, उपाधिनिमित्तकभ्रमकाले उपाधिमनि- धानरूपदीपस्य सत्त्वेन स्फटिकलौहित्यज्ञानादावव्याप्त्यभावोपे ब्रह्मसाक्षात्काति- व्याप्तिमाह ( नदीत ) तीत्यर्थः । अविद्यादोपजन्यतया-साक्षात्परंपग्या विद्या- रूपदोपजन्यतया, नजन्यत्वेन-अविद्याजन्यत्वेन । अतिव्याप्तिः-ब्रह्मसाक्षात्का- रेतिव्याप्तिः ॥ शिमा-नापि दोपत्वेन तजन्यत्वं काचादिसाधारणदोपत्वम्या- निर्वचनात्. नच संस्कारजन्यानुभवत्वं प्रत्यभिनायामतिव्याप्तः । नचासद्विषयत्वमसत्ख्यात्यनभ्युपगमात् । नापि व्यधिकरणमकारक- ज्ञानत्वं. घटे पं घटे घटत्वमित्यादिजानेऽतिव्याप्तेदानच रजतस्याध्य स्तत्वे प्रमाणमस्ति प्रत्यक्षेणाननुभवात। नच दृश्यत्यादिना तदनुमानं दृष्टान्ताभावात्तस्माल्लक्षणप्रमाणाभावान युक्तं रजतादेरध्यस्तत्वमिति।

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१४७) अबाहुः-स्मृतिरूपत्वे सति पूर्वदृष्टसजातीयत्वमध्यासलक्षणस्मृति- रूपत्वंच स्मर्यमाणसहशत्वं, तच प्रमाणाजन्यज्ञानविषयत्वं अज्ञात- गोचरवृत्यनुपहितत्वं वा तेन स्मर्यमाणे घटादौ नातिव्याप्तिः प्रती- तिनियतसत्ताकाध्यासस्यात्र लक्ष्यत्वेन सुखादेरपि तथात्वात् नाति- व्याप्तिः । अभिनवोत्पन्नवस्तुन्यतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयविशेषणम अध्यासमात्रलक्षणं तु परत्रपरावभासत्वंपारमार्थिकत्वावच्छिन्नस्वा- त्यंताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वमिति यावत् ॥ म०प्र०-तजन्यत्वम्-दोषजन्यत्वम् । ब्रह्मसाक्षात्कारस्याविद्यात्वेनावि- याजन्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः ( अनिर्वचनादिति ) नच भ्रमज्ञानजन- कत्वं दोषत्त्वमिति काचादिसाधारणदोपत्वम्य निर्वचनात्कथं काचादिसाधारण- दोपत्वस्यानिर्वचन मिति वाच्यमात्माश्रयाददृष्टादापतिव्याप्तेश्चेति (अतिव्यारिति ) अयथार्थस्मृती संस्कारजन्यानुभवत्वाभावेन लोहितः स्फटिक इत्यादिज्ञाने संस्का- रजन्यत्वाभावेन तयोरव्याश्चेत्यपियोध्यमिति (व्यधिकरणामकारकज्ञानस्व- मिति) व्यधिकरणः-विशेष्यभिन्नाधिकरणका प्रकारो यस्मिन् ज्ञाने तत्तता- दृशज्ञाननिष्ठज्ञानत्वमित्यर्थः (अतिव्याप्तरिनि ) नच घटनिष्ठाधारतानिरूपिता- धेयतासंबंधैन रूपादौ घटस्यसत्त्वेन कथमुक्तज्ञानऽतिव्याप्तिरितिवाच्यम् । घटनिष्ठा- धारतानिरूपिताधेयतासंबंधस्य वृत्तितानियामकत्यात्, प्रत्यक्षेणाननुभपात्-युक्ति- रजतादिनिष्ठाध्यस्तत्वे प्रत्यक्षाभिन्नानुभवाभावात्मत्यक्षनिलपितविपयत्वाभावा- दिति वा । तदनुमानम्-शुक्तिरजतादिनिष्ठमिथ्यात्वानुमानम् । अध्यासलक्षणम्- प्रतीतिसमकालीनाध्यस्तत्वावच्छिन्नाध्यस्तलक्षणम्, तच-स्मर्यमाणसहशत्वंच. वृत्यनुपाहितत्वम्-मृत्यविषयत्वम्, तेन-पूर्वदृष्टसजातीयत्वनिवेशेन (नातिव्याप्ति रिति ) स्मर्य्यमाणघटादीनां पूर्वदृष्टत्वेन पृष्टसजातीयत्वाभावादतिव्याप्त्यभाव इत्यर्थः । अत्र-उक्ताध्यस्तलक्षणं । तथात्वान्नातिव्याप्तिः-स्मृतिरूपत्वेसतिपूर्व- एसजातीयत्वज्ञाप्यातिव्याप्तेरभावः, द्वितीय विशेपणम्-सत्यंतपिशेपणम् । अध्या- समाजलक्षणम्-अव्यस्तमात्रलक्षणम् (पारमार्थिकत्वेति) पारमार्थिकत्वावच्छि- नमतियोगिताको यो वस्त्वत्यंताभावस्तस्य यदधिकरणं तत्र प्रतीयमानस्य- मित्यर्थः ॥ शि०म०-एतदभिप्रेत्येव भगवता भाप्यकारेणोक्तं स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास इति. नचात्र प्रमाणाभावः सदिदं रजतमिति स्वाधि- करणे पारमार्थिकत्वेन प्रतिपत्रस्य रजतस्य नेदं रजतमिति प्रत्यक्षेण तदवच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वावगमात । सदिति प्रतीयमानं रजतं ·(१४८) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- स्वसमानाधिकरणपारमार्थिकत्वावच्छिन्नात्यंताभावप्रतियोगि वाध्य त्वातायनेवं तन्वं यथेदंता इत्यनुमानाच। ततश्च रजतमध्यस्तमिति॥ म०प्र०-(एतदभिप्रेत्यैवेति) स्मृतिरूपपूर्वदृष्टसजातीयार्थकपूर्वदृष्टशब्दाभ्यां प्राती तिकाध्यासलक्षणं परत्रावभासशब्दाभ्यामध्यासमात्रलक्षणमित्यभिप्रायेणैव ( स्म तिरूपःपरत्रपूर्वदृष्टावभामइतीति ) स्मृतिरूपः स्मर्यमाणसदृशः सादृश्यं च प्रमाणाजन्यज्ञानविपयत्वं स्मृत्यारोपयो:प्रमाणाजन्यत्वात्पूर्वदृष्टपदं पूर्वदृष्टसजा- तीचपरमभिनवरजतादेः पूर्वदृष्टत्वाभावात्तथाच प्रमाणाजन्यज्ञानविषयत्वे सति पूर्वएसजातीयत्वं पातीतिकाध्यासलक्षणं स्मृतिरूपपूर्वदृष्टपदाभ्यामुक्तं परत्राव- भासशब्दाभ्यामध्यासमात्रलक्षणमुक्तमित्यर्थः । केचित्त अत्राध्यास इत्यनुपंगः । अत्र परत्रावभाम इत्येवलक्षणं शिष्टं पदद्वयं तदुपपादनार्थ, तथाहि अवभास्यते इत्यवभासः ग्जताद्यर्थस्तस्यायोग्यमधिकरणं परत्रपदार्थः अधिकरणस्यायोग्य- त्वमारोप्यात्यंताभाववत्वम्, तथाचैकावच्छेदन स्वसंसृज्यमाने स्वात्यंताभावव- त्यवभास्यत्वमित्यथः। इदंच साधनाद्यध्याससाधारणलक्षणम् ब्रह्मभिन्नं मर्व मि- ध्यादृश्यत्वादित्यनुमाने पक्षकदेशे संयोगादौ सिद्धसाधनवारणायैकावच्छेदेनेति, संयोगादेः संसृज्यमानस्वात्यंताभाववक्षादायवभास्यत्वपि स्वस्वात्यंताभावधार्म- लापावच्छेदकभेदान्न सिद्धसाधनमिति । पूर्वघटाद्यभाववतलादी पश्चादानीता. घटादयोभांतीति घटादौसिद्धसाधननिरामाय स्वसंसृज्यमान इति पदं, तेन स्वा- भावकाले प्रतियोगिसंसर्गस्य विद्यमानतीच्यते इति न सिद्धसाधनमिति, भृत्वा वच्छेदेनावभास्यगंधे मिद्धसाधननिरामाय स्वात्यंताभावयतीति पदम । नन्वय लक्षणस्यासंभवः शुक्ती रजतस्य सामग्यभावन संमर्गासत्त्वात् । नच मर्यमाण- सत्यरजतस्यैव परत्रशुक्ताववभास्यत्वेनाध्यस्तत्वोक्तिरिति वाच्यम्।अन्यथा ख्यातिप्र- मंगादित्यत आह (स्मृतिरूपइति ) स्मर्यते इति स्मृतिः मत्यग्जतादिम्तम्य रूपमिवरूपमम्येति स्मृतिम्पः स्मर्यमाणमा इत्यर्थः । मादृश्यातया मर्यमाण- स्यारोप्यस्य भेदान्नान्ययाख्यातिरित्युक्तं भपनि । सादृश्यमुपपादयनि (पूर्वनि) दृष्टं दर्शनं संस्कारद्वारापूर्वदर्शनादवभास्यत इति पूर्वदृष्टावभासस्तेन मंझारजन्य- ज्ञानविपयतं स्मर्यमाणागेप्ययोः मादृश्यमुक्तं भवति स्मृत्यागेपयाः गंम्कारज- न्यत्वातानच मंस्कारजन्यत्वादारीपत्य स्मृतित्वापत्तिगितिवाच्यम. दोपगंप्रयांगज न्यत्वस्यापि विवक्षिततेन मंस्कारमात्रजन्यत्वाभायात. अत्रसंमयोगगनाधिष्टान- मामान्यज्ञानमुच्यतेऽहंकाराध्यासे इन्द्रियमंप्रयोगालाभादेवंच दोपगंप्रयांगमस्या- रखलाच्छुक्त्यादी रजतादिकमुत्पन्नमस्तीति परत्र परावभास्रवलक्षणमुपपन्नमिति म्मनिरूपपूर्वदृष्टपदाभ्यामुपपादितमित्युनमायव्याख्यां चकिर इत्यपि योध्य- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१४९) मिति । अत्र-रजतादेरुक्तमिथ्यात्वे,सत्-व्यावहारिकं, पारमार्थिकत्वेनप्रतिपन्नस्य- व्यावहारिकत्वेनज्ञातस्य ( तदवच्छिन्नेति ) व्यावहारिकत्वावच्छिन्नेत्यर्थः ( पार- मार्थिकत्वावच्छिन्नेति ) पारमार्थिकत्वावच्छिन्नमतियोगिताकेत्यर्थः । यन्नव-यव- स्तुपूर्वोक्तात्यताभावप्रतियोगि । तन्नैवं तदस्तुवाध्यं न ।। मू०-सुखादिवदनन्यवेद्यमितिचोच्यते । ननु साक्षिण्यध्यस्तत्वे हरजतामिति प्रत्ययः स्यादहं सुखीति वदितिचेत् ॥ शिमा-नन्विदमवच्छिन्नस्वाधिष्ठानचेतन्यस्य साक्ष्यभेदे रजतस्य साक्ष्यभिन्नत्वे दुष्टकरणानामिवादुष्टकरणानामपि पुरुषाणां पुरोव- तिनि शुक्तित्वादिग्रहसमये तदीयान्तःकरणोपहितचैतन्याभिन्नविष- यचैतन्याध्यस्ततया साक्षात्साक्षिसंबंधाच्छुक्तित्वादिवत्तस्य भाना- पत्तिरित्याशंक्याह (सुखादिवदिति) यदीयदोषक्षुभिताविद्या यदा- कारेण परिणमते तस्य परिणामस्य तद्दोषवत्पुरुपग्राह्यत्वनियमाना- तिप्रसंगः। यथा सिद्धांत शुद्धचैतन्याध्यस्तोपि स्वप्नरथादिस्तजनक- निद्रादोपवतैव गृह्यते नान्येन । यथावादेवदत्तयज्ञदत्तयोःपुरोवत्तिसं- प्रयोगजनितान्त:करणबहिनिर्गमनयोरुभयान्तःकरणोपहितसाक्षिदै. तन्येक्येपि नान्यान्तःकरणप्रत्ययविषयत्वेनात्यान्ताकरणगतमुखाद्य- न्यस्य विषयः । यथाच परमते द्वित्वादेस्संयुक्तसमवायसंबंधस्य सर्व- साधारण्येपि यदपेक्षाबुद्धिजन्यं द्वित्वादि तत्तेनैव गृह्यते नान्येन, तद्ग- दितिभावः॥ मन्म-( स्वाधिष्ठानेति ) रजताधिष्ठानेत्यर्थः । साक्ष्यभिन्नत्वे-साक्षिसत्ता- तिरिक्तसत्ताकत्वाभावरूपाभेदवत्वे (पुरोवर्तिनीति ) भ्रमाधिष्ठानपुरोवर्तिशुक्त्यादी ( तदीयेति ) अदुष्टकरणपुरुपीयेत्यर्थः । तस्य-शुक्तिरजतादेः ( यदीयेति ) यत्पु- रुपीयेत्यर्थः (तजनकेति) स्वभरथादिजनकेत्यर्थः ( नान्यान्तःकरणेति ) देवद- तादीनामन्तःकरणस्य परस्परं भेदाद्देवदत्तान्तःकरणगतसुखादीनां देवदत्तान्त- करणगतमत्ययविषयत्वेन यज्ञदत्तादीनामपरोक्षज्ञानविषयोनेत्यर्थः ( परमतेइति ) नयायिकमते दित्वादिनिष्ठेन्द्रियप्रतियोगिकसंयुक्तसमघायस्य बहुपुरुपेन्द्रियत्ति- वेपीत्यर्थः ( यदपेक्षावुद्धिजन्यमिनि ) यत्पुरुपीयापेक्षायुद्धिजन्यमित्यर्थः । द्वित्या- दिपरान्ता अपेक्षावुद्धिजा मता इत्युक्तर्हित्वादीनामपेक्षाबुद्धिजन्यलमेय नत्वे- कत्ववदपेक्षावुद्धः प्रागपिसत्त्वमिति भावः ॥ मू--उच्यते नहि सुखादीनामन्तःकरणावच्छिनचतन्यनिष्ठावि ·(१५) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- द्याकार्यत्वप्रयुक्तमहं सुखीतिज्ञानं सुखादीनां घटादि वच्छुद्धचैतन्ये एवाध्यासात् ॥ शिम-किमहमाकारप्रत्ययविषयत्वे केवलसाक्षिवेद्यत्वं प्रयोज- कमुत साक्ष्यध्यस्तत्वमाहोस्वित्तनिष्ठाविद्याकार्यत्वम् । नाद्यः,शरीरे न्द्रियादौव्यभिचारादित्याशयेन आइ (उच्यते इति) द्वितीयतृतीयों दूषयति ( नहीति) नन्विदं प्रत्ययविषयत्वे प्रमाणध्यापारसापेक्षसा- क्षिवेद्यत्वं प्रयोजकं ॥ म०प्र०-( विपयत्वेइति ) विषयत्वनिरूपितेत्यर्थः । प्रयोजकम्-समव्यापक कवलसाक्षिवेद्यत्वसत्वहमाकारप्रत्ययविपयत्वसत्त्वे तदभावेऽहमाकारप्रत्ययविषय- त्वाभाव इत्यन्वयव्यतिरेकज्ञाप्यकारणतावद्वा, व्यभिचारात्-शरीरोन्द्रियादौकेवल- साक्षिवेद्यत्वरूपकारणाभावेप्यऽहमाकारमत्ययविपयत्वाभावाभावेन व्यतिरेकव्यभि- चारात्। प्रकृते कारणं केवलसाक्षिवेद्यत्वं तदभाववच्छरीरादि, तत्रचक्षुरादिप्रमाण- व्यापारणवसाक्षितिपयत्वसत्तादतो न केवलसाक्षिवेद्यत्वकार्यमहमाकारमत्ययधि- पयत्वं । योहि यत्कार्य न मकारणाभावाधिकरणवृत्तिः यथा धूमादिरिति भावः । नहि यत्र यदध्यासस्तस्य तन्निष्ठाविद्याप्रयुक्तं तनिष्टतयैव मानमिति नियमःसंभवति सुखादेर्घटादिवच्छुद्धचैतन्याध्यस्तत्वप्यन्तःकरणविशिष्टचैतन्येऽहं मुखीति प्रत्ययवदन्तःकरणोपहितशुद्धचैतन्येहसुखीत्यादिपुखादिनिष्ठसा- क्षिवृत्तित्वावगाहिमत्ययादर्शनादित्याशेषनाह ( द्वितीयतृतीयापिति ) यदा- मुखादिपु साक्ष्यध्यस्तत्त्वस्य जीवसाक्ष्याश्रिताविद्याकार्यत्वस्य च सत्त्वेप्य- न्तःकरणविशिष्टविपयकाहं मुसीत्यादिप्रत्ययवदन्तःकरणोपहितजीवसाक्षिविषय- काहं सुखीत्यादिप्रत्ययाभावान्न द्वितीयवतीये अहमाकारप्रत्ययविषयत्वस्य ममव्यापके इत्यभिप्रेत्याह (द्वितीयतृतीयाविति ) परममूल (अन्तःकरणावच्छि. नति ) अन्तःकरणविशिष्टेत्यर्थः । परममृले ( प्रयुक्तमिति ) मयोज्यमित्ययः । परममूले (ज्ञानेनहीति ) येनान्तःकरणविशिष्टचतन्यगतमुसादिरहे सुत्रीत्यादिम- त्ययविपयत्वस्यादितिशेपः । परममूलं ( शुद्धचैतन्यएवाध्यासादिति नथाच यत्र यदध्यासस्तस्य तनिष्ठाविद्यामयुक्तं तनिष्टतयैव भानमिति नियम- स्वीकारेऽहं सुखीति जीवसातिगतयैव मुसादीनां भानं स्यात्मुखादीनां जीवमाक्षि- ण्यध्यासान्नान्तःकरणविशिष्टचैतन्यगततया मुखादीनां भानं स्थात् मुरसादीना- मन्तःकरणाविशिष्टचैतन्येभ्यासाभावात्तवानिष्टमितिभावः । अत्र घटादिप्रत्यक्ष- काले घटादे वसाक्ष्यध्यस्ततेप्यमाकारमत्ययविषयत्वामावात् घटादिकार्यस्ये- ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसाइता। (१५१) वरसाक्ष्यध्यस्तत्वेश्वरक्षाक्षिनिष्टाविद्याकार्यत्वयोः सत्त्वेप्यहमाकारप्रत्ययविषयत्वा- मावाच । न साक्ष्यध्यस्तत्वादिकमहमाकारप्रत्ययविषयत्वमयोजकमित्याप वोध्य- मिति वेदात्येकदेशी अहमाकारप्रत्ययविषयत्वादीनां नानामयोजकाभिमायण गंकते (नन्विति ) प्रयोजकम्-व्याप्यं व्यापकंच नचेयमविद्यायं जीव इदं रजत- मित्यविद्याजीवशुक्तिरजतादीनामिदमाकारप्रत्ययविपयत्वं नस्यात्तेपा प्रमाणव्यापा- ग्सापेक्षसाक्षिवेद्यत्वाभावादितिवाच्यम् । स्वातिरिक्तजीवे तन्निष्ठाविद्यायांचेयमवि- येत्यादीदमाकारप्रत्ययविषयत्वाभावात्स्वातिरिक्तजीवादापिदमाकारप्रत्ययवि प्यत्वे तु प्रमाणव्यापारसापेक्ष्यसाक्षिवेद्यत्वस्यापि संभयात् । स्वापरोक्षस्वकीयावि- द्याया वहम इत्यादि प्रत्ययविषयत्वस्यैव सत्वेनोक्तदमाकारमययविषयत्वाभाया- टुक्तिरजतादीनामिदमाकारमत्ययाहितसंस्कारजन्यत्वस्यान्यस्यैवेदमाकारप्रत्ययवि पयत्वप्रयोजकत्वादिति ॥ मू०-किंतु यस्य यदाकारानुभवाहितसंस्कारसहकृताविद्याका य॑त्वं तस्य तदाकारानुभवविपयत्वमित्येवानुगतं निया मकं तथाचेदमाकारानुभवाहितसंस्कारसहकृताविद्याकार्य त्वात् घटादेरिदमाकारानुभवविपयत्वमहमाकारानुभवा हितसंस्कारसहकृताविद्याकार्य्यत्वादन्तःकरणादेरहमनुभ वविपयत्वं शरीरेन्द्रियादेरुभयविधानुभवाहितसंस्कारसह कृताविद्याकार्य्यत्वादुभयविधानुभवविपयत्वं तथाचोभय विधानुभवः इदंशरीरमहदेहः अहं मनुष्यः अहं ब्राह्मणः इदं चक्षुरहंकाणः इदं श्रोत्रमहं बधिर इति । शि०म०-अहं प्रत्ययविषयत्वेच केवलसाक्षिवेद्यत्वं इदं चान्ताकर- णधर्माणामेव शरीरेन्द्रियादीनां त्वन्यदेवत्तत्प्रयोजकमिति शंफते (किन्विति ) सर्वत्रानुगते नियामके संभवति नाननुगतं न्याय्य. मित्याह (यस्येति) यस्य यदाकारानुभवाहितसंस्कारजन्यत्वं तस्य तदाकारानुभवविषयत्वमित्येव नियामकं, नतु तत्सहकृताविद्याका- यंत्वं गौरवात् । अत एव वक्ष्यति सत्यस्थलीयेदमाकारानुभवाहित- संस्कारजन्यत्वादिदमाकारानुभवविपयतेति । एतच्चाविद्याकार्याणा- मेवाहमादिप्रत्ययविषयत्वप्रयोजक जीवाविद्यादीनामजन्यत्वात ·(५५२) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- यद्वायज्ञानस्य यदाकारानुभवाहितसंस्कारजन्यत्वं तस्य तदाकारण। तदवभासकत्वम्।एवं चाविद्यादिज्ञानस्याहमन इत्याग्रहमाकारानुभव संस्कारजन्यत्वादहमाकारतेति भावः । अनुगतत्वमेव नियामकस्या- दाहरणप्रदर्शनेन दर्शयति (तथाचेति) अविद्याकार्यस्य घटादेरि- दमाकारानुभवजन्यसंस्कारजन्यत्वादिदमाकागनुमविषयत्वं तदनु- भवस्य इदमाकारानुभवसंस्कारजन्यत्वादिदमाकारत्वमिति वार्थ एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् ।। म०प्र०-नन्वेवं शुक्तिरजतादीनामहं रजतमित्यादिप्रत्ययविषयत्वस्वाच्छतिग्जता दिपु केवलसाशिवंद्यत्वसत्वाच्छगरादीनां चाहं मनुष्य इत्याद्यहं प्रत्ययविषयत्वं न स्थाच्छरीरादिपु कैवलसाक्षिवेद्यत्वाभावादित्याशक्याह (इईचेति ) कैवलसाक्षिवे- यत्वं चैत्यर्थः ( अन्तःकरणधीपणामवेति ) अन्तःकरणस्य तदर्माणामविद्यारा- वाहमाकाग्प्रत्ययविषयत्वप्रयोजकमित्यर्थः । एक्कारख्यावर्त्यमाद (गर्गति) अहमाकारमत्ययविषयत्वे इतिशेपः । अन्यदेव-अहमाकारानुभवाहितसंस्कारजन्य- त्वमेव, यज्ज्ञानस्य-वस्य घटादनिस्य । यदाकागनुभवाहितसंस्कारजन्यत्वम- इदमाद्याकागनुभवजन्यसंस्कारजन्यवं । तस्य-वटादितानस्य । तदाकाणनदय- भामकत्वं-अयंघटास्ति अयं घटः प्रकागते इत्यायाकारण घटादिषिपगकाटा- रजनकत्वं । यहा, मन्नानस्य-चारशतानस्य, नस्य-लाहाज्ञानस्य शेर्ष पूर्व दि. त्यर्थन गधुगदिजन्यघटादितानस मंशारजन्यत्यास्मृतियापत्तिनित पायम स्मृतित्यायोजकानां स्मृनियागभाष जन्यत्लादीनां च गदिमानेवभाषादिनि । परममृले (तथानि ) निम्त्तानुगनप्रतीनिनिष्ठेदमागास्यादिनियामक गनी- त्यर्थः । परममूले (जामनुभवधिपयत्यमिति ) आमरम्मरमुरुपरंतुल्यार- हमारागनुभवाविषयत्वमित्यर्थः । उत्तवाषि-आमारागनुभपत्यादिशापि भा. माकागनुभवत्यादिवाक्यमानि वा ॥ मू०--प्रकृतेच प्रातिभासिकम्जतस्य प्रमाननेतन्याभित्रेदमन च्छिन्नचेतन्यनिष्टाविद्याकार्यत्वेऽपीदं रजतमिति सत्य स्थलीयेदमाकागनुभवाहितसंस्कारजन्यत्वादिदमाकाग नुभवविषयता नत्व रजतमित्यहागनुभवाविषयत्तेत्यनु संधेयम् । नन्वेवमपि मिथ्यारजतस्य साक्षात्सामिसंबंध तया भानसंभो रजतगोचरतानाभासरूपाविद्यावृत्तग्भ्यु पगमः किमयं इतिचेदुच्यते ।।

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१५३) शि०म०-ननु प्रातिभासिकरजतज्ञानस्य न स्वसमानविषयेदमा- कारानुभवसंस्कारजन्यत्वं तस्यानतुभूतविषयत्वात् । नच घटाद्यतु- भवस्य सजातीयघटादेरिदमाकारानुभवसंस्कारजन्यत्ववत् रजतातु- भवस्यापि तज्जातीयसत्यस्थलीयेदमाकाररजतानुभवसंस्कारजन्यत्वा- शुक्तमिदमाकारत्वमिति वाच्यम्, तथासति घटानुभववद्गजतातुभव- स्यापि प्रमात्वापत्तेः । नचेष्टापत्तिः तद्विषयरजतस्य सविकल्पकज्ञान- निवाविद्याकार्यत्वातुपपत्तरित्याशंक्य नहि प्रमाहितसंस्कारज- न्यत्वेन प्रामाण्यं स्मृतेरपि तत्प्रसंगात् । किंत्वनधिगताबाधितार्थविष- यत्वेनेति प्रातिभासिकस्य च प्रत्यक्षेण बाधितत्वात्तज्ज्ञानस्येदमा- कारप्रमासंस्कारजन्यतयेदमाकारत्वेपि न प्रामाण्यमित्यभिप्रेत्याह (प्रकृतेचेति) नतु रजतस्येदमाकारानुभवविषयत्वेपि तद्गोचरावि- द्यावृत्त्यभ्युपगमः किमर्थः नतावत्साक्षिसंबंधाय रजतस्यसाक्षात्साक्षि- संबंधतयैवोपपत्तेः। नाप्यावरणभंगाय रजतस्य सर्वदानावृतसाक्षिणेष संबंधात् । अन्यथा घटादिवद्रजतमपि कदाचिदपि न ज्ञायेत, नच व्यवहाराय तस्यानावृतार्थप्रकाशेनैवोपपत्तेरिति सिद्धांत्येकदशी चोदयति ( नन्वेवमपीति ॥ म०प्र०-(समानविपयेति ) प्रातिभासिकरजतज्ञानविषयसमानविषयकेत्यर्थः । तस्य-प्रातिभासिकरजतज्ञानस्य ( रजतेति) प्रातिमासिकरजतेत्यर्थः । तथा- सति-सत्यरजतीयममाहितसंस्कारजन्यत्वेसति ( सविकल्पकेति ) ब्रह्मात्मैक्या- वगाहि भिन्नेयं शुक्तिरितिसषिकल्पकेत्यर्थः ( अनुपपत्तरिति ) यत्र प्रमाविषयत्वं तत्र सविकल्पकनिवाविद्याकार्यत्वानुपपत्तिरितिव्याप्तेरिति भावःतत्प्रसंगात्-प्रामा- ण्यप्रसंगात्. नचेष्टापत्तिःस्मृत्परोपयोःममाणाजन्यत्वेनाममात्वादिति । प्रातिभामि- कस्य-प्रातिमासिकरजतादेपरममूले (प्रकृतेइति) ननु साक्षिण्यध्यस्तत्व इत्यादि- पूर्वग्रंथे इत्यर्थः (तदोचरेति ) शुक्तिरजतादिगोचरेत्यर्थः । साक्षिसंबंधाय-माक्षि- ण्यध्यासाय ( आवरणभंगायेति ) वृत्यभ्युपगम इतिशेपः । अन्यथा-शक्तिरज- तादेः सर्वदानावृत्तसाक्षिणा सह संबंधानंगीकारे (कदाचिदपिनज्ञायतेति ) केव- लसाक्षिणाकदाचिदपिनज्ञायेत किंत्विन्द्रियदाविघटादिवच्छुक्तिरजतादिक्षानं स्या- दित्यर्थः । यद्वापि शब्दो भिन्नस्थानकस्तथाच कदाचिन्नज्ञायेतापीति संबंधसत्त्वेन कदाचिदज्ञातसत्ताकमपि स्यादित्यर्थः । व्यवहारायं-इदं रजतमित्यादिशब्दप्रयो- गादिरूपव्यवहाराय । तस्य-उक्तन्यपहारस्य, अनावृतार्थप्रकाशैनैव-अनावृत्ती यः शुक्तिरजताद्यर्थस्य प्रकाशः सातिरूपं ज्ञानं तेनेव । परममूल ( एवमपीति ) शुक्तिरजतादेरिदमाकारमत्ययविषयत्वेपीत्यर्थः ॥

·( १५४) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- मू-स्वगोचरवृत्त्युपहितचैन्यभिन्नसत्ताकत्वाभावस्य विपयाप रोक्षरूपतया रजतस्यापरोक्षत्वसिद्धये तदभ्युपगमात् ॥ शिम-( अपरोक्षत्वसिद्धय इति) नन्वनावृतस्वावच्छिन्नसंवि- तादात्म्यमेव विषयस्यापरोक्षत्वं, नच घटाकारवृत्तिदशायां परिमा- णाकारवृत्तिप्रसंगः तदाघटावच्छिन्नचैतन्यस्यानावृतत्वेपि स्वावच्छि- त्रस्यावृतत्वात्।तथाच रजतावच्छिन्नचैतन्यस्यानातत्वात्तनादालये- नैव तस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः, न तदर्थमपि तद्गोचरावृत्तिरभ्युपगंतव्यति चेत् न तावत्स्वोपहितानावृतचेतन्याध्यस्तत्वं प्रत्यक्षत्वं परिमापविशि एचैतन्यस्यावृत्तित्वपि स्वोपहितघटावच्छिन्न चैतन्यस्यानावृतत्वात नापि स्वविशिष्टानावृतचैतन्याध्यस्तत्वं घटादीनामपि शुद्धचैतन्या ध्यासेनात्माश्रयापत्त्या च स्वविशिष्टाधिष्ठानत्वायोगात, तस्मात्सा धूक्तं रजतस्यापरोक्षत्वसिद्धये तदृत्यभ्युपगम इति । इदंचीपलक्षणं संस्कारसिद्ध्ये च वृत्तिरुपेया। अविनाशिनःसाक्षिलक्षणस्यानुभवस्य संस्काराभावात् । नचेदमाकारवृत्तिविशिष्टसाक्षिणो विनाशसंभवा- संस्कारोपपत्तिः॥

·परिच्छेदः१ समणिप्रभाशिखामणिसहिता । घटावच्छिन्नचैतन्यस्यानावृतत्वात्परिमाणाद्याकारवृत्पभावदशापामपि परिमाणा- शुपहितचैतन्यस्यानावृतत्वमिति भावः । नापिद्वितीय इत्याह (नापीति स्ववि- शिष्टेति ) विषयाध्यासाश्रयेत्यर्थः । आत्माश्रयापत्त्या-घटादिविपयाध्यासे घटा- दिविषयापेक्षात्मकात्माश्रयापत्त्या । स्वविशिष्टेति-घटादिविशिष्टचैतन्यस्यघटाद्य- धिष्ठानत्वासंभवादित्यर्थः । इदंच-रजतस्यापरोक्षत्वसिद्धये वृत्यभ्युपगमकथनं च। संस्कारोपपत्ति:-प्रातिभासिकपदार्थविषयकसंस्कारोपपत्तिः ।। मू०-नन्विदं वृत्तेः रजताकारवृत्तेश्च प्रत्येकमेकैकविषयत्वे गुरु मतवद्विशिष्टज्ञानानभ्युपगमे कुतोभ्रमज्ञानसिद्धिरितिचेन्न ।। शि०म०-तथासति दुःखादिविशिष्टसाक्षिणो विनाशादेव तत्रापि संस्कारोपपत्तौ तदाकारवृत्तिवैयात, अन्याकारवृत्तिविशिष्टसाक्ष विनाशेनाप्यन्यसंस्कारोपगर्म घटाद्याकारवृत्तिविशिष्टसाक्षिनाशेन परिमाणसंस्कारोपपत्तेः। यस्तनाहंकारस्यापि विशिष्टसाक्षिनाशेनैव स्मरणोपपत्तावहं वृत्त्याभ्युपगमवैयापत्तेश्चत्यास्तां विस्तरः ।न- विदं वृत्तिमात्राभ्युपगमे तदवच्छिन्नसाक्षिणः पुरोबर्त्यभिन्नतया रज- तभासकस्यैकत्वपि वृत्तिद्वयवादिमते तत्तदृत्तिविशिष्टसाक्षिणस्त- तद्विषयमात्रग्राहकस्य भिन्नत्वात्कुतो विसंवादिप्रवृत्तिजनकविशिष्ट- ज्ञानसिद्धिः। तदभावपि प्रवृत्यभ्युपगतो प्राभाकरपरिणतोयंवेदांतीति स एव पुनः परिचोदयति ( नन्विति) ॥ म०प्र०--तथासति-अन्याकारवृत्तिविशिष्टसाक्षिणी नाशेनान्यस्मारकसस्का- राभ्युपगमे सति । तत्रापि-दुःखादावपि ( तदाकारेति ) दुःखाद्याकारेत्यथ: ( परिमाणसंस्कारोपपत्तरित ) परिमाणादिविषयकवृत्यभ्युपगमवेयर्थ्यांपत्तेरि- जिसपर बनाकरस्पा-मानीनदिनकृत्वहंकारस्पा (पिशिष्टोनि) यूपकलना- हंकारविशिष्टेत्यर्थः ( इदंवृत्तिमात्राभ्युपगमेइति ) इदमिवृत्तिरिदंवृत्तिः पुरोवर्ति- पदार्थ एववृत्तिस्वीकारे नतुरजतादावित्यर्थः । पुरोवर्तिपदार्थे एववृत्त्यभ्युपगमे पुरोवत्तिपदार्थविषयकवृत्त्युपहितचैतन्यात्मकज्ञानस्यैकतया भमज्ञान सिद्धित्तिर- याभ्युपगमे तु तादृशवृन्युपहितचैतन्यात्मकज्ञानस्यानेकत्वेन न भ्रमज्ञानसिद्धि- रितिभावः (तदवच्छिन्नेति) पुरोवर्तिपदार्थविषयकवृत्त्यवच्छिन्नेत्यर्थः । पुरोव- वभिन्नतया-पुरोवत्तिपदार्थावच्छिन्नचैतन्याभिन्नतया । एकत्वेपि-एकत्वज्ञाप्य- विशिष्टज्ञानसिद्भावपि । वृत्तिव्ययादिमते-पुरोपर्चिपदार्थरजतादिपदार्थविपयफवृ- त्तिइयवादेिवेदांतिमते, तदमावेपि-विसंवादिप्रवृत्तिजनकविशिष्टज्ञानाभावेपि, मामा- ·[प्रत्यक्ष- (१५६) वेदान्तपरिभाषा करपरिणत: याभाकररूपेणपरिणतोऽवतीर्णः प्राभाकारएवेतियावत, सएव-सिद्धां- त्येकदेश्येव । अयंभावः तवमते एकं संघातुं प्रवृत्तस्यापरं हीयते इति न्यायापतिः। रजनादेरपरीक्षत्वसिद्धये रजतादिष्वविद्यावृत्यभ्युपगमेन प्राभाकरमतवद्विशिष्टक ज्ञानानभ्युपगमप्रसक्तया रजतज्ञानस्य भ्रमत्वहानात् । यथा प्राभाकरमते इदरज- तमिति ज्ञानदयमंगीकृतं तत्रेदमिति पुरोवर्तिपदार्थविषयकमनुभवात्मकं ज्ञानं रजतमित्यादिकं त्वसन्निकृष्टरजतादिविषयकस्मरणात्मकमिति वस्तुद्वयतादात्म्या- वगाहिविशिष्टकभ्रांत्यात्मकज्ञानं किमपिनास्तीति सर्वमपि ज्ञानं यथार्थमेवेति भ्रमज्ञानासिद्धिस्तद्वद्भवन्मतेपि वृत्तिद्रयतद्विषयभेदाभ्युपगमेन वस्तुदयनादात्म्याद गायकज्ञानानभ्युपगमान्यज्ञानं न सिध्यतीति ॥ मू०-वृत्तिद्वयप्रतिबिंबितचैन्यस्यैकस्य सत्यमित्थ्यावस्तुतादा त्म्यावगाहित्वेन भ्रमत्त्वस्वीकारात् ॥ शि०म०-यत्किंचित्साम्येन गुरुसिद्धान्तापादने सर्वसिद्धान्तसंक- रापत्तेः, इदरजतवृत्तिद्वयोपहितस्य तदभिव्यक्तस्य इदं रजततादा- म्याभिव्यंजकस्य साक्षिज्ञानस्यैकत्वाभ्युपगमेन सर्वसाम्याभ्युपग- माभावात् । अत एव सुरभिचंदनमित्यादौ परोक्षापरोक्षवृत्तिभेदपि . तदुभयप्रतिविम्बितस्य गुणगुणितादात्म्यावगाहिसाविज्ञानस्पैकन्या- सामानाधिकरण्यव्यपदेश इत्याशयवानाह ( वृत्तिद्वयेत्यादिना ।स- त्येति ) अनेन सत्यमिथ्यावस्तुतादात्म्यावगाहित्वलक्षणं सत्यान्त- मिथुनीकरणत्वंसिद्धांतिसंमतमध्यासलक्षणमुक्तमित्यवधेयमानत्वयुक्त घटादिज्ञानसाधारणमध्यासलक्षणं तत्र स्वाधिकरणभूतलाद्यभेदस्या- प्रतीतेः, तद्वदेवघटादेः सत्यत्वाञ्च । नच सन घटः इतिसदूपब्रह्मतादा- त्म्येन मिथ्याभूतघटस्यावभासनात्, अध्यासलक्षणे घटादिज्ञानमपि लक्ष्यमिति वाच्यम, शुक्तिरूप्यघटसाधारणमिथ्यात्वस्यैवानिरुक्ते- स्तत्र प्रमाणाभावाञ्चतिचेत् ।। म०प्र०-यत्किचिन्मतसाम्येन प्राभाकरसिद्धांतोत्रापायते सर्वगुरुमतमाम्येन वा नाय इत्याह ( यत्किचित्साम्यनेति ) यत्किंचिन्मततुल्यत्वनेत्यर्थः । नहि. तीय इत्याह (सर्वसाम्याभ्युपगमाभावादिति ) रजतादिविषयकस्मरणात्मकर- त्यभ्युपगमादिसर्वसाम्यानंगीकारादित्यर्थः । कुसः सर्वसाम्याभ्युपगमाभाव इत्यतो हेतुमाह ( इदंरजतेत्यादिना । उपहितस्पेति ) अस्यैवविवरणं (तभिव्यक्तस्येति ) वृत्तिद्वयाभिव्यक्तस्येतितदर्थः । मन्विदं रजतमिति ज्ञान ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। ( १५७) स्य वृत्तिद्वयात्मकत्वेनेदं रजतमिति सामानाधिकरण्यव्यपदेशो न स्यादित्याशं. क्याइ ( अतएवैति) इदं रजतमिति वृत्तिद्वयप्रतिबिंबितसाविज्ञानस्यैकत्वाभ्युप- गमादेवेत्यर्थः । अस्य सामानाधिकरण्यव्यपदेश इत्यनेनान्वयः । ननु वृत्तिद्धयम- तिविवितसाक्षिण एकत्वाभ्युपगम एवामसिद्ध इत्याह ( सुरभिचंदनमित्यादा- विति । तदुभयति ) परोक्षापरोक्षवृत्तियेत्यर्थः । सामानाधिकरण्यव्य- पदेशः-इदं रजतमित्यायेकार्थबोधकसमानविभक्तिकभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकशब्दक- थनम्। अनेन-वृत्तिद्वयप्रतिविवितेत्यादिवाक्येन, अध्यासलक्षणम्-भ्रमलक्षणम् । नच घटादिज्ञानस्यापि सत्यमिथ्यावस्तुतादात्म्यावगाहित्वस्य सत्त्वात्पूर्वोक्तममा- त्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । पूर्व ह्यबाधितपदार्थस्य संकोचं कृत्वा घटादिज्ञानस्य प्रमात्वाभिधानादिदानी तु त्रिकालावाध्यमवाधितपदेन गृह्यते इति न पूर्वोत्तरग्रंथ- योर्विरोध इति। साधारणम्-वृत्तिमत्। घटादिज्ञानेश्व्याप्तिमभिप्रेत्य घटादिज्ञानसा- धारणलक्षणस्यायुक्तत्वे हेतुमाह ( तति) घटादिज्ञाने इत्यर्थः । अमतीतेः- विषयत्वाभावात्, तद्वदेव-भूतलादिवदेव, (अध्यासलक्षणेइति )अध्यासलक्षणनिरू- पितत्यर्थः । तत्र-शुक्तिरजतादीनां मिथ्यात्वे ॥ शिमा-न तावदनिर्वचनं स्वाश्रयतयाभिमतयावन्निष्ठात्यतामा वप्रतियोगित्वं मिथ्यात्वमित्यनुमानपरिच्छेदे ग्रंथकृतैव वक्ष्यमाण- त्वात् ।प्रमाणं च घटादिमिध्यात्वे तत्रैव वक्ष्यति शुक्तिरजतमिथ्यात्वे तु नेदं रजतमिति वाधप्रत्यक्ष मानम्। नच देशान्तरीयस्यैव पुरोवर्ति- न्यसत्त्वात्तदेव तनिष्ठकालिकाभावप्रतियोगितया बाधकज्ञानेन विषयीक्रियते इति वाच्यम, तस्यासनिकृष्टस्य पुरोवर्तिन्यप्रसक्तत्वात प्रसक्तस्यैव प्रतिषेध्यत्वात् । अनुमानं च अव्याप्यवृत्त्यत्यंताभावामति- योगि शुक्तिरजतं स्वसमानाधिकरणात्यंताभावप्रतियोगि दृश्यत्वा- संयोगवत् प्रातिभासिकरजतस्यापारमार्थिकत्वात्राश्रयासिद्धिानचा- नुमाने संयोगवदव्याप्यवृत्त्यत्यंताभावप्रतियोगित्वेनार्थान्तरं संयोग- तदत्यंताभाववद्रजततदत्यंताभावयोरवच्छेदकभेदेनाप्रतीतेः । नचा. व्याप्यवृत्यत्त्यंताभावप्रतियोगित्वमुपाधिः, शशीयत्वावच्छिन्नाभाव- मतियोगिनि शृंगे साध्याव्यापकत्वात् ॥ म०म०-(स्वाश्रयतयेति) रजवाधाश्रयतयेत्यर्थः। तत्रैव-अनुमानपरिच्छेदएष। याधमत्यक्षम्-त्रैकालिकामावविषयकनिश्चयात्मकमत्यक्षम्। देशान्तरीयस्यैव-देशा- न्तरवृत्तिरजतादेरेवापुरातिनि-शुक्त्यादीतदेव-देशान्तरवृत्तिरजतादिवस्त्वेषातन्नि ऐति) पुरोवर्तिशुक्त्यादिनिष्ठत्यर्थः । वाधकज्ञानेन नेदरजतमित्यादिवाधरज्ञानेन, ·(१५८) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- तस्य-देशान्तरीयग्जतादेः। ननुदेशान्तरीचरजतादेः पुरोवर्तिनि शुक्त्यादाबमसक्त- त्वेपि तस्य नेदं रजतमित्यादिवायकज्ञानविषयत्वस्यादित्याशंक्याह (प्रसक्तस्यैदेति। अव्याप्येति ) शुक्ती केनचित्स्थापितेरजतादी केनचिदवयवावच्छेदे न स्वाधिक- रणेस्वात्यंताभावप्रतियोगित्वसत्त्वेन पक्षकदेशेसिद्धसाधनवारणायाव्याप्यवृत्त्पत्यंता- भावामतियोगीति शुक्तिरजतषिशेपणम् । प्रातिभासिकरजतमितितदर्थः । ननु सर्वप मूर्तपदार्थनामव्याप्यवृत्त्यत्यंताभावप्रतियोगित्वेन शुक्तिरजते उक्तविदोष- णाभावेनाश्रयासिद्धो हेतुरित्याशंक्याह ( प्रातिमासिकरजतस्येति ) प्रतीतिकाल- मात्रवृत्तिरजतस्येत्यर्थः (अपारमार्थिकत्वादिति ) व्यावहारिकभिन्नत्वादित्यर्थः । व्यावहारिकवटादिमूर्तपदार्थानां केनचिदवयवावच्छेदेन स्वांधिकरणे स्वात्यंताभा- वसत्वेनाव्याप्यवृत्त्यत्यंताभावप्रतियोगित्वेपि मातिभासिकशुक्तिरजतादीनां सर्व- प्राधिकरणे व्यावहारिकत्वेन रूपेणात्यंतामावसत्त्वेन व्यावहारिकत्वधर्मेण कुत्राप्य- संबद्धत्वनाव्याप्यवृत्त्यत्यंताभावप्रतियोगिभिन्नत्वादच्याप्यवृत्त्वत्यंताभावाप्रतिया- गित्वरूपपक्षनावच्छेदकस्य शुक्तिरजते सत्वेन पक्षे पक्षतावच्छेदकामावरूपाश्रया- सिद्धिर्नास्तीति भावः । प्रतियोगित्वेनार्थान्तरम्-प्रतियोगित्वाभिन्नार्थातरम् । शशीयत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिनि-शशीयत्वविशिष्टशृंगस्य योभावस्तत्प्रतियां- गिनि शशीयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक,गाभावप्रतियोगिनीतिवा साध्यव्यापक त्वात् । स्वं शृंगं तदधिकरणं महिष्यादिस्तत्र वर्तमानी यः गीयत्वेन शृंगात्यता- भावस्तत्प्रतियोगित्वरूपसाध्यस्य शशीयत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिनि शृंगे सत्त्वेपि ताशभंग शशीयत्वेन शृंगात्यंताभावस्य केवलान्वयिनयाऽव्याप्यवृत्तित्वाभावना. व्याप्यवृत्त्यत्यंताभाषप्रतियोगित्वोपाधेरभावन साध्यव्यापकत्वाभावात् ॥ मू०-अत एव साविज्ञानस्य सत्यासत्यविपयतया प्रामाण्या नियमादप्रामाण्योति सांप्रदायिकानाम् । ननु सिद्धांत देशान्तरीधरजतमध्यविद्याकार्यमध्यस्तंचेति कथं शुक्ति रुप्यम्य ततो निचेत् ॥

·परिन्छेद:१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । सत्त्वात्तत्साधारणं सत्यमिथ्यावस्तुतादात्म्यावगाहिज्ञानत्वमध्यास- लक्षणं युक्तमिति वृत्तिद्वयेन प्रत्येकमगृहीतमपि सत्यमिथ्यावस्तु तादात्म्यं वृत्तिद्वयप्रतिबिंबितं साक्षिज्ञानं न गृहातीत्यवसांप्रदायिक- संमतिमाह (अतएवेति) ननु शुक्तिरजतवत्प्रसिद्धरजतस्य घटादे. श्वाविद्याकायंत्वन मिथ्यात्वस्याध्यस्तत्वस्य चाभ्युपगमे कथं तस्य घटादिवलक्षण्यं ततश्च लोके शुक्तिरूप्यज्ञानगताप्रामाण्यप्रसिद्रिस्त- जन्यमवृत्तौ विसंवादित्वप्रसिद्धिश्च न स्यादिति शंकते (नन्विति) कथमित्याक्षेपः ॥ मन-विपक्षे-पक्षवृत्तिसाध्याभावे । अत्र-शुक्ती, रजतं-व्यावहारिकरजतं । अन्यथोपपत्तिः रजतज्ञाननिष्ठमिथ्यात्वमसिद्धी रजतनिष्ठान्तरत्वादिकं विनाऽनुप- पना सत्यांतरं रजतमसद्रजतंवादेशांतरीयरजतं वा कल्पयति, नतु रजतनिष्ठमि- थ्यात्वं कल्पयतीति प्रकारांतरेणापि रजतविपयकमिथ्यात्वप्रसिद्धरुपपत्तिः । ततश्च-घटादीनां मिथ्यात्वादेव । अध्यासत्त्वात्-भ्रमत्वात् । प्रत्येक-भिन्नभिन्न- त्तिद्वयन । परममूले (अतएवेति) वृत्तिद्वयमतिविचितचैतन्यस्यैकस्य सत्यमिथ्या- वस्तुतादात्म्यावगाहित्वाभिन्नभ्रमत्वस्वीकारावेत्यर्थः । प्रसिद्धरजतस्य-व्यावहा- रिकरजतस्या मिथ्यात्वस्य-स्वाश्रयतयाभिमतयावन्निष्ठात्यंताभावमतियोगित्वरूप- मिथ्यात्वस्य । अध्यस्तत्त्वस्यच-प्रमाणाजन्यज्ञानविपयत्वे सति पूर्वदृष्टसजाती- यस्वरूपाध्यस्तत्वस्य च पारमार्थिकत्वावच्छिन्नस्यात्वंताभावाधिकरणे प्रतीयमान- त्वरूपाध्यस्तत्वस्यचेति वा । तस्य-शुक्तिरजतस्य । ततश्च-शुक्तिरजतेमसिद्धर- जतादिभ्योपैलक्षण्याभावादेव (तजन्यति ) शुक्तिरजतज्ञानजन्येत्यर्थः (विसंवा- दित्येति ) निष्फलस्वेत्यथः । परममूले ( ततइति ) देशांतरीपरजतादित्यर्थः ।। मू-न त्वन्मते सत्यत्वाविशेपेपि केपां चित्क्षणिकत्त्वं केपां चित् स्थायित्वमित्यत्र यदेव नियामकं तदेव स्वभावविशे पादिकं ममापि । यद्वा॥ शिमा-नच शुक्तिरुप्यस्य प्रातिभासिकत्वात् घटादिभ्यो बेल- क्षण्यमिति युक्तम्, घटादिशुक्तिमप्ययोरविद्या कार्यत्वे तस्यैव प्राति भासिकत्वमित्यत्र प्रमाणाभावात् प्रयोजकाभावाञ्चेति भावः। परिह- रति (नेति) किं शुक्तिरुप्यस्य घटादिवदविद्याकार्यत्वेन व्यावहा- रिकत्वसाधनात्मातिमासिकत्वाभावःमयोजकाभावाद्वा।नायः,अवि- द्याकार्यत्वस्य देतोरप्रयोजकत्वात् शुक्तिमभ्यस्य व्यावहारिकत्व ·(१६०) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- संसारदशायां वाधानुपपत्तेश्चान्यथा न्यायमतेपि शब्दज्ञानेच्छादीनां घटादिवत्सत्यत्वेन स्थायित्वापत्तेः। यदिच घटादीनां प्रत्यभिज्ञानादि बलात् स्थायित्वं शब्दादेश्च तदभावात् क्षणकत्वमिति मतं तदाशु- तिरुप्यस्य संसारदशायां बाधितस्य घटादिवदर्थक्रियाकारित्वाभा. वान्न व्यवहारकत्वमिति तुल्यम् । नचघटस्यैवशुक्तिसम्यस्यापि संसा रदशायामबाधोऽर्थक्रियाकारित्वं च कुतो न स्यादित्यपि युक्ता वाचो युक्तिः स्वभावविशेषस्यैव तत्र नियामकत्वाद, तस्य चापर्यनु- योज्यत्वादिति न द्वितीयः । आगंतुकदोषजन्यत्वस्य प्रातिमासिक त्वाप्रयोजकत्वादित्याह ( यति ) नवागंतुकदोषजन्यत्वं न प्राति- भासिकत्वप्रयोजक काचादिध्वंसे तत्संयोगादौ तत्साक्षात्कारचाति व्यातेः । नच दोषत्वेन तजन्यत्वमिहविवक्षितम् ॥ म० प्र०--तस्यैव-शुक्तिरजतस्यैव, प्रयोजकामावाश-शुक्तिरजताद्यसाधारण- धर्मप्रातिभासिकत्वनियामकाभावाच, अप्रयोजकत्वात्-अनुकूलतळभावनाविद्या- कार्यवहेतोः शुक्तिरजतादिनिष्ठव्यावहारिकत्वनिश्चयाजनकत्वात् । ननु व्यावहा- रिकत्वाभावाविद्याकार्यत्वाभावयोप्प्तेर्ब्रह्मणि गृहीतत्त्वेन यदि शुक्तिरजते व्यावहारिकत्वं न स्यातर्हि तस्मिनविद्याकार्यत्वमपि न स्यादित्यनुकूलतर्कसत्त्वा- स्कथमुक्तहेतोरपयोजकत्वमित्याशंक्याह (शुक्तिरूप्यस्येति) अन्यथा अवि- द्याकार्यत्वरूपानुगतधर्मेण शुक्तिरजतादी वेदांत्यनिष्ठव्यावहारिकत्वधर्मापादन- तदभावात्- -व्यक्त्यैश्यावगाहिन्याः प्रत्यभिज्ञाया अभावात्, इत्यपि-इत्याका- गिकापि, तत्र-शुक्तिरजतादौ संसारदशायामराधिनत्वाभावादी । ननु शुक्तिरज, तादादेवायं म्वभावविशेपो न घटादाविति कुन इत्याशंक्याह ( तस्येति ) तादृशस्वभावस्पत्यर्थः । अपर्यनुयोज्यत्वात्-उक्तप्रश्नानहत्वात् । परममूले ( स्वभा- वविशेपादिकमिति ) अत्रादिपदेन कालान्तरोपलंभानुपालंभादिके गृहाते. तयाच पक्षद्वयपि दोपतत्परिहारयोः समत्वान्मां प्रत्युक्तानुयोगोनुपपत्र इतिभावः । तत्साक्षात्कारे-काचादिदोषसाक्षात्कारे, अतिव्यामः-आगंतुकदोपजन्यवरूपहे- नोभिचारात् ( दोपत्वेनतजन्यत्वमिति ) दोपत्वावच्छिन्नदोपनिष्ठजनकता- निरूपितजन्यत्त्वमित्यर्थः । काचादिध्वंसे प्रतियोगिवनकाचादिसंबंधपि प्रतियो- गित्वेन तत्साक्षात्कारच विषयत्वेन दोपस्य हेतुत्वेन दोपत्वेन काचादेः स्वध्वंसादी हेतुत्वाभावानव्यभिचरइतिभावः ॥ मू-घटाद्यध्यासेवियैवदोपत्वेन हेतुः शुक्तिरूप्याध्यासे तु ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। काचादयोपि दोपाः तथाचागंतुकदोपजन्यत्वं प्रातिभासि कत्वे प्रयोजकम् ॥ शिमा-तथासति आगंतुकविशेषणवेयर्यप्रसंगातानच घटादाप- तिव्याप्तिवारणाय प्रसिद्धदोपस्य काचादेर्घटादावहेतुत्वान्मूलाविद्या- याश्च दोषत्वेन हेतुत्वेमानाभावादित्यत आह ( घटाद्यध्यासइति) अयभावः-दोषत्वेन तजन्यत्वमेव विवक्षित,नचागंतुकविशेषणवैयर्थ्य, घटादावतिव्याप्तिवारकत्वात् । नच घटादेदोषजन्यत्वे प्रमाणाभाव: घटादिदोषजन्यः अध्यस्तत्वाच्छुक्तिरूप्यवदित्यनुमानस्य प्रमाण- त्वात् ।नचाप्रयोजकत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यांलाघवेन दोषत्वेनैव काचा- दीनामध्यासहेतुत्वस्य शुक्तिरूप्यादी प्रसिद्धभ्रमस्थलेनिश्चितत्वात् । नचैवमन्तःकरणादिकमेव घटादौ दोपत्वेन हेतुः कल्प्यतामित्यर्थान्त- रमिति वाच्यम्, प्रकृतित्वेन क्लप्तमायाया एव लाघवेन दोपत्वमार- कल्पनाताअन्यथान्तःकरणादेर्घटाद्यध्यासंप्रति हेतुत्वं दोषत्वं च कल्प- नीयमिति गौरवमसंगात् । कचित्तु सविकल्पकज्ञानबाध्यत्वं ब्रह्मज्ञाने- तरवाध्यत्वं वा प्रातिभासिकत्वप्रयोजकमिति तन्न स्वानगजादेनि- विकल्पकब्रह्मज्ञानबाध्यत्वेन प्रातिभासिकत्वाभावप्रसंगात् । नन्वागंतु- कदोपजन्यत्वमपि न प्रातिभसिकत्वप्रयोजक सुखादेरपि प्रतिभा- नसमयेसत्त्वाभ्युपगमेन तत्राव्याप्तेः ॥ म०प्र०-तथासति-दोपत्वेन दोपस्य हेतुत्वस्वीकारे सति (मानामावादिति) मूलाविद्याया अविद्यात्वेन घटादौ हेतुत्वादिति शेषः, तजन्यत्वं-दोपजन्यत्वं, स्थले-स्वरूप,अर्थातरम्-घटादावाविद्यकत्वातिरिक्तार्थसिद्धिः (प्रकृतित्वेनक्लप्तति) उपादानत्वेन श्रुतिमसिद्धेत्यर्थः । लाघवेन-अन्तःकरयादिनिष्ठदोपत्वघटायुपादा- नत्वोभयकल्पनापेक्षया मायानिष्ठदोपत्वमात्रकल्पने लाघवेन । अन्यथा-घटादि- कार्य प्रत्यन्तःकरणाददापत्वेनहेतुत्वस्वीकार (गौरवप्रसंगादिति) नच माया- निष्ठदोपत्वाकाशाापादानत्वांभयकल्पनरूपगौरवं तुल्यमिति वाच्यम् ।मायायाः "कार्योपादानत्वस्य "मायांतु प्रकृति विद्यात्" इत्यादिश्रुतिपु प्रसिद्धत्वादेकदोप स्वस्यैव कल्पनीयत्वादिति (निर्विकल्पकब्रह्मज्ञानबाध्यत्वेनेति ) स्वामगजादे- मांगोपादानकत्वपक्षे इतिशपः । प्रतिभानसमयसत्त्वाभ्युपगमेन-ज्ञानसमयमात्रस- स्वरूपप्रातिमासिकत्वाभ्युपगमेन, तत्र लक्ष्यसुखादी ( अन्यारिति ) सुखा- देरविद्यारूपदोपजन्यत्वेनागंतुकदोपाजन्यत्वाव्यामरित्यर्थः॥

·[प्रत्यक्ष- (१६२) वेदान्तपरिभाषा। शिम-मच तूलाविद्याकार्यस्यैव मातिमासिकस्याब लक्ष्य त्वात् सुखादेश्च मूलाविद्याकार्यत्वान्न तयावृत्तिदोष इति वाच्यम। तथासति स्वामगजादेरपि वक्ष्यमाणरीत्या मूलाविद्याकार्यतयान- बातिव्यात्यापत्तेरितिचेत् न, लौकिकपरमार्थविलक्षणस्य प्रातिमासि- कत्वे एवास्य प्रयोजकत्वात्सुखादश्च पातिमासिकस्य लौकिकपरमा- र्थत्वाताव्याप्तिः स्वप्नोपलब्धगजादेव लौकिकपरमार्थविलक्षणत्वान्ना- तिव्यातिः । तस्मादागंतुकदोपजन्यत्वं लोकिकपरमार्थविलक्षणस्य प्रातिभासिकत्व प्रयोजक प्रमाणं च विमतं रजतं प्रतिभानसमयमात्र- वृत्तिसमयान्तरे नसत्त्वे प्रमाणाभावात् सुखादिवदागंतुकदोषजन्य- त्वाद्धास्वामगजादिवतानच द्वितीयानुमाने निद्रादीपजन्यत्वमुपाधिः, लौकिकपरमार्थविलक्षणत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वाभ्युपगमात् । न सुखादी साध्याव्यापकत्वमिति वाच्यमालाघवेनानुगतस्यागंतुकदो- पजन्यत्वस्यैव प्रयोजकत्वादिति ॥ म०प्र०-तद्यावृत्तिः-सुखादिषुलक्षणावृत्तित्वम् । तथासति-तृलाविद्याकार्य- प्रातिभासिकस्यैव लक्ष्यत्वस्वीकारे । तत्र-अलक्ष्यस्वामगजादी, अतिव्यात्यापत्त:- आगंतुकनिद्रारूपदोपजन्यत्वस्यापि सत्त्वेनातिव्यास्यापत्तेः (लौकिकपरमार्थेति ) लौकिकप्रसिद्रव्यावहारिकेत्यर्थः अस्य-आगंतुकदापजन्यत्त्वस्य, ननु सुखादावव्या- प्तिरित्याशंक्याह (मुखादेवेति ) प्रातिभासिकम्य-ज्ञातसत्ताकस्य तस्माव-अव्या- त्यादिदोपाभावात् । विमतं-लौकिकपरमार्थविलक्षणं प्रातिमासिकमितियावत्, नन्दस्मिन्ननुमाने व्यावहारिकावृत्तिप्रतिभासिकत्वं साध्यते, तथाच सुखादीना व्याव- हारिकत्वस्य तवसंमतत्वात्कथं सुखादीना दृष्टान्ततंत्यत आह ( आगंतुकदोपज- न्यत्वविति) ननु सुरसादी प्रतिमानसमयमान कृतित्वसाध्यसत्येषि निदादोपज- न्यत्वोपाधेरभावेनीपाधैः साध्याव्यापकत्वमित्याशंक्योपाधेः पक्षधर्मावच्छिन्नसा- ध्यव्यापकत्वमाह { लौकिकेति) लाघवेनेति ) अननुगतनिद्रादोपजन्यत्वादीना प्रातिमासिकत्वमयोजकत्वकल्पनापेक्षयाऽनुगतस्यागंतुकदोपजन्यत्वस्य प्रातिमा- सिकरवायोजकत्ये लायवमत आगंतुकदोपजन्यत्वस्यैव मातिभासिकत्वमयोजक- देनाभ्युपगमनीयत्वेन तस्मैवोपाधित्वं वाच्यं । तथाच निद्रादोपस्याप्यागंतुकदोप- त्वेनागंतुकदोपजन्यत्वं निद्रादीपजन्यस्वामगजादावस्तीत्य गंतुकदोपजन्यत्वापा- धेर्दष्टाते साध्यव्यापकत्वेपि पक्षे तस्य साधनव्यापकत्वाद्धेतूपाध्याक्यापाताभ नोपाधित्वं तस्येति भावः । अथवा लाघवेनानुगतागंतुकदोपजन्यत्वस्यैव लागि कपरमार्थविलक्षणवृत्तिमातिमासिकत्वमयोजकत्वस्यापश्यं वाच्यतया स्वामगजादी ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। निद्रादीपत्वेन जन्यत्वाभावात्माध्याव्यापकत्वमिति भावः । यद्वा उपाधैः साध्य- व्यापकत्वे सत्युपाधैः साधनाव्यापकत्वाथै यत्रोपाधी विशेपणमुपादीयते सपक्षे- तर इति पक्षेतरोपाधिलक्षणस्य निद्रादोपजन्यत्वोपाधी सत्वेन दोपजन्यत्वेनैव पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यनिष्ठव्याप्तौ मिद्धायां निद्राविशेषणस्यजन्यत्वेन क्षित्यादी सकर्तृकत्वानुमाने शरीरजन्यत्वोपाधी शरीरविशेपणस्येव निद्रादीपजन्यत्योपाधेः साधनाव्यापकत्वमात्रप्रयोजनस्य ग्रहणेन निद्रादोपजन्यत्वस्य पक्षेतरत्वाभिद्रादोप- जन्यत्वं नोपाधिरिति भावः ।। मू०-अत एव स्वप्नोफ्लन्धरथादीनामागंतुकनिद्रादोपजन्यत्वा त्प्रातिभासिकत्वं ननु स्वप्रस्थले पूर्वानुभूतस्थादेः स्मरण मात्रेणेव व्यवहारोपपत्तौ न स्थादिसृष्टिकल्पनं गौरवादि ति चेन्न॥ शि०म०-(अतएवेति ) अस्यप्रयोजकत्वादेवेत्यर्थः । ननु न स्वाम- स्थादेः प्रातिभासिकत्वं नाप्यागंतुकदोषजन्यत्वं तदातस्यानुत्पत्तेः । नचापरोक्षजाने व्यवहितस्याविषयत्वात्सन्निधानाय रथादेरुत्पत्तिरु- पेयेति युक्तं बहिरिन्द्रियाणामुपरतत्वेन मनसो बहिरस्वातंत्र्येण चापरोक्षरथादिज्ञानस्येवासिद्धेः नच वीथ्यादी स्थादिव्यवहारानुप- पत्त्या सृष्टिः कल्प्यते इति वाच्यम्, गौरवप्रसंगात. व्यवहारस्य च स्मर्यमाणरथाद्यविवेकादुत्पत्तेः। ततश्च न स्वामरथादेः प्रातिभासिक- त्वमित्यख्यातिवादी प्रामाकारः प्रत्यवतिष्ठते (नन्विति) स्वमे ताव- द्रध्यादिगोचरं विशिष्टज्ञानमेव नतु प्रत्येकगोचरं ज्ञानद्वयम्, अन्यथा विशिष्टव्यवहारानुपपत्तेः भेदामहस्य तत्सहितज्ञानद्वयस्य च विशि- व्यवहारहेतुत्वनिरासात नञ्च विशिष्टज्ञानं न स्मृतिः पूर्व नत्र रथा- देरननुभूतत्वात् तथाचायं रथः अयं गज इत्यादिज्ञानमपरोक्षज्ञानमे- वेत्याशयेन परिहरति (नेति)॥ म०प्र०-तदा-स्वमावस्यायां । तस्य-स्वामगजादः (अपरोक्षजानइति ) अप- रोक्षज्ञाननिरूपितेत्यर्थः (असिद्धरिति ) तथाच नरथादिसन्निधानाय साम- रथाद्युत्पत्तिरुपेयेतिमावः । व्यवहारानुपपत्त्या-अयं रथ इत्यादि शब्दप्रयोगा- दिरूपव्यवहारानुपपत्त्या गौरखमेवोपपादयति ( व्यवहारम्बाते ) अविकात्- समकालीनव्यवहाराश्रयस्यादिनिष्ठभेदज्ञानाभावात् । ततश्च गौरवप्रसंगादेवा प्रत्यय तिष्ठते-पूर्वपक्षंकरोति,विशिष्टज्ञानमेव-रथ्यायधिष्ठानरयाचारोप्यविषयकसविकल्प.

·(१६४) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- त्मकमकज्ञानमेव । प्रत्येकगौचरं-रथ्यायधिष्ठानगोचरं रथादीष्टगोचरंच ज्ञानद्वयं- रथ्यादिविषयकेष्टरवादिविषयकस्मरणात्मकं ज्ञानव्यम् । अन्यथा--रथ्यादिविषयक टस्थादिविषयकम्मरणात्मकज्ञानठयांगीकार(विशिष्टव्यवदारति) अयं रथ इत्यादिवि शिष्टव्यवहारेत्यर्थः । ननु स्वमकालीनस्मरणजामत्कालीनरथादिविषयकापरोक्ष- पूर्वानुभवयोमेंदाग्रदानयो दाग्रहसहितात्स्वमकालीनस्मरणजाग्रत्कालीनरथादिवि- पयकापरोक्षपूर्वानुभवात्मकज्ञानयादा विशिष्टव्यवहारोपपचिः स्यादित्याशक्याह (भेदामहस्यैति ) तत्सहितज्ञानद्वयस्य-भेदाग्रहसहकृतस्य स्वरूपतो विपयतश्चा- गृहीतभेदानुभवस्मरणात्मकज्ञानव्यस्य विषयतः स्वरूपतोऽगृहीतभेदानुभवात्मक- ज्ञानद्रयस्यया पूर्व-विशिष्टज्ञानात्पूर्वकाले । तत्र-तस्मिन्देशे । अननुभूतत्त्वात्- अयं रथ इत्याद्यनुभयविपयत्याभावात्, नव जाग्रत्कालीनानुभवादेवाय रथ इत्या- दिविशिष्टस्मृत्युपपत्तिरितिवाच्यम् । स्मृतरिदत्वावगाहित्वामावेनेदंत्वावगाहिज्ञानस्य स्मृतित्वानुपपत्तरिति तथाच-अयं रथ इत्यादिविशिष्टज्ञानस्य स्मृतित्वामा सक्रिय भूः-रथादेः स्मृतिमात्राभ्युपगमे रथं पश्यामि स्वप्ने रथमद्राक्ष मित्यायनुभवविरोधापत्तेः ॥ “अथ स्थान रथयोगान्पथः सृजते” इति स्थादि सृष्टिप्रतिपादिकश्रुतिविरोधापत्तेश्च ।। शिम-रथादिज्ञानस्मृतित्वेबाधकमाह ( रथादेरिति ) नन्विन्द्रि- अग्राह्यत्वं तदा स्मर्यते इत्यत आह ( स्वइति) रथाद्यवमासानंतर प्रतिबुद्धस्य स्वप्ने रथमद्राक्षमन्वभूवमिति चानुभवो न स्यात,त्वन्मते तस्य चक्षुषा तदाननुभूतत्वादिति भावः । ननु व्यवहितस्याविषय- त्वात् सृष्टिकल्पने च गौरवात् रथ्यादौ न स्थादिविशिष्टानुभव इत्युक्तत्वानुल्यो तुभवविरोध इत्याशंक्य स्वामरथादिसृष्टेः श्रुतिसि- द्रत्वान गौरवदोष इत्याह (अथरथानिति ) जाग्रदोगप्रदकर्मोपरमे सति स्वामभोगप्रदकर्माभिव्यक्त्यनंतरं रथान् रथयुक्ताश्वान पथः सूजते इत्यर्थः। एतेन स्थादेरपरोक्षविशिष्टानुभवविषयत्वमात्रेण न प्रातिभासिकत्व सिद्धिः व्यवहितस्यापि तस्य स्मय॑माणस्य रथ्यादी दोषवशेनारोपसंभवात् । अत एव नातुभवविरोधः नवा सृष्टिकल्पना गौरवं ततश्च स्वप्ने अयं रथ इत्यादिविशिष्टज्ञानमन्यथाख्यातिरेवेति निरस्त, स्मर्यमाणारोपमात्राभ्युपगमे स्थादिसृष्टिमतिपादकनुति- विरोधापत्तेः॥ म०प्र०-ननु निद्रादोपबलात्स्मरामीत्यस्य प्रमोपात्पश्यामीत्यायाकारामती- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभार्शिखामणिसहिता । तिरित्याशंक्याह । परममूले (सने इति) निद्रादोपनिवृत्तिकालपि स्वमे रथमद्राक्ष- मित्येव प्रतीति तु स्थादिकं स्मृतवानित्यत उक्तमत्ययव्यवहारस्य विशिष्टप्रत्य- यस्य स्मृतिमात्रत्वेन नोपपत्तिरिति भावः। परममूले (अनुमवेति) मतीतीत्यर्थः । इतिचानुभव:-इत्याकारिकाचप्रतीतिः, तस्य-पुरोवर्तिरथादेः, तदा-स्वमकाले, इत्युक्तत्त्वात्-मयेत्युक्तत्वात् । श्रुतिस्थाथशब्दार्थमाह(जाग्रदितिापतेनेति)वक्ष्यमाण- हेतुना, अस्येतिनिरस्तमित्यनेनान्वयः ( अपरोक्षविशिष्टानुभवविषयत्वमात्रणेति) सामरथादिनिष्ठापरोक्षविशिष्टानुभवविषयत्वमनुपपन्नं सत्स्वाप्ररथादेः प्रातिभा- सिकत्वं कल्पयतीत्यन्यथानुपपत्यापि स्वामरथादेन प्रातिमासिकत्त्वसिद्धिरि- त्यर्थः । तस्य-स्वामरथादेः, दोषवशेन-निद्रादीपवलेन, आरोएसंभवात्-अपरो- क्षभ्रांतिसंभवात्, अतएव-स्वामरथादेसरोक्षज्ञानस्वीकारादेव. नानुभवविरोध:- रथं पश्यामीत्यादिमतीतिविरोधी नास्ति, ततश्च-उक्तप्रतीतिविरोधादिदोपाभा- वादेव (आरोपमाति) ज्ञानमात्रेत्यर्थः ॥ मू०--तस्माच्छुक्तिरूप्यवत्स्वप्नोपलब्धरथादयोपि प्रातिभासिकाः यावत्प्रतिभासमवतिष्ठते ।। शि०म०-किंच नानुभूयमाने पुरोवनिनि गजादेरध्यासः, भूतलादे- रिन्द्रियासंयुक्तत्वात् । नापि स्मर्यमाणे नदध्यासः,मिप्रत्यक्षाभावा- तस्यैवापरोक्षाध्यासे हेतुत्वात्। किंच नत्र गजायतुभवोपि न बहिरि- न्द्रियेण गजादेरसनिकृष्टत्वात् ज्ञानप्रत्यासत्तेश्च निराकृतत्वात् । नच संस्कारो दोपो वा प्रत्यासत्तिः. अपसिद्धान्तात् प्रत्यासतित्वे च तत एव वयादेः प्रत्यक्षत्वापत्तो अनुमानोच्छेदापतनापि मनसा वहिरिन्द्रियासंयुक्तस्य तस्मिन्मनसोऽसामर्थ्यात् । नचानुमानात्तत्म- तीतिः, स्वमे रथमद्राक्षमित्यनुभवविरोधात् । लिंगाधमतिसंधानपि गजानुभवस्य जायमानत्वाच्च । तस्मानस्वामगजादिनानमन्यथाख्या- तिरित्यलं विस्तरेण । तदेतदन्यथाख्यातिनिराकरणं मनसि निधायो- पसंहरति (तस्मादिति) प्रातिमासिकशब्दार्थमेवाह (यावदिति) प्रतिभासनियतसत्ताका इति यावत् ॥ म०प्र०-पुरोवत्तिनि-भूतलादी, स्मर्यमाणे-स्मृतिविषयभूतलादी, तदध्यास:- रथायध्यासः, धर्माति-भूतलादिधर्मीत्यर्थः । ननु भूतलादिधर्मिणः प्रत्यक्षत्वामा- वेपि रथायध्यासः स्यादित्याशंक्वाह (नस्र्यवेति) अपरोक्षधर्मिण एव नहु परोक्षधर्मिण इत्यर्थः । ननु ज्ञानमत्यासः सत्वन कथं गजादरमन्निकृष्टत्व- " ·(१६६) वेदान्तपरिभाषा। प्रत्यक्ष- मित्याशंक्याह ( ज्ञानप्रत्यासत्तेचैति । संस्काराटापोयति ) अत्रदापशब्देनादृष्टरूप- दोपो ग्रावस्तथाच स्वसंयुक्तमनःसंयुक्तात्मत्समवेतसंस्कारविषयत्वसन्निकण स्वसंयुक्तमनःसंयुत्तात्मसमवेतादृष्टाविषयत्वसन्निकण वा गजादी चक्षुरिन्द्रियग- मनमित्यर्थः । अपसिद्धांतात्-तव मते संस्काराः सन्निकर्पत्वस्यानिष्टत्वनान्यथा- ख्यातिलोमेन मंस्कारादेः सनिकपत्वाभ्युपगमे, तव मतस्य हान्यापत्तेः. प्रत्यात- त्तित्व-संस्कारादेः प्रत्यासत्तित्व, ततएव-संस्कारादिरूपप्रत्यासरख ( मनसेति) स्वमकाट गजादरपरोक्षत्वमितिशेषः, बहिरिन्द्रियासंयुक्तस्य-विषयबद्धवहिरि- न्द्रियैः संबंधरहितस्य मनसः, तस्मिन्-रथाविज्ञानजनने, अनुमानात-स देशः ग्यादिमान अवच्छेदकतासंबंधन स्थादिकार्यगमनादिमत्यादतद्देशयदित्यनुमा- नात, तत्प्रतीतिः स्वप्न स्थादिप्रतीतिः प्रतिभासनियतसत्ताका:-प्रतिमाससत्ता- व्याप्यसत्ताकाः।। मू-ननु स्वप्ररथायधिष्ठानतयोपलभ्यमानदेशविशेपस्यापि तदा सनिकृष्टतया अनिर्वचनीयप्रातिभासिकदेशोभ्युपगंतव्य स्तथाचाध्यासः कुत्रेतिचेन्न, चैतन्यस्य स्वयं प्रकाशस्य रथायधिष्टानत्वात् ॥ शिम -नतु तवमतेपि कुत्र रथाद्यध्यास.न नावचैतन्ये रथादा धिष्ठानतया देशविशेषस्योपलभ्यमानत्वेन शुद्रल्यान्तःकरणावच्छि- त्रस्य वा चैतन्यस्याधिष्ठानत्वायोगात् । नापि देशविशेष स हि किं पारमार्थिकः प्रातिभासिको वा । नायः विध्यादिदेशविशेषस्य पार- मार्थिकस्यासनिकृष्टतया नदवभिन्नचैतन्ये रथायध्यासायोगातानद्वि तीयः तस्यामि प्रातिभासिकत्व रथादिपर्वकालीनत्वाभावनाधि- ठानतावच्छेदकत्वानुपपत्तेः । तस्मान्न रथादरभ्यास इति चौदप्रति (नन्विति ) शुद्धचैतन्यस्वाधिष्ठानत्वान्न रथाद्यध्यासानुपपत्तिरिति परिहरति ( नचैतन्यस्येति ) ननु चैतन्यमपि नाज्ञातमधिष्ठानं जान- विषय एव संप्रयुक्तशुक्तिकादावध्यासदर्शनादित्यत आह ( स्वयंभ काशस्येति )ज्ञायमानत्वमेवाधिष्ठानत्वे प्रयोजक लायवात्तच स्वर- काशपरप्रकाशसाधारण.नतु वृत्त्यवच्छिन्नज्ञानविषयत्वं संप्रयोगजन्य ज्ञानविषयत्वं वा गौरवादिति भावः ।। मम देशाविझपे-बैतन्यव्यतिरिक्तभूतलादिदर्श, सहि-भूतलादिदंशाव- शंपी हि, पारमार्थिक व्यावहारिकः । तस्यापि भूतलादिदेशविशंपस्यापि, अधि- ·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। ष्ठानतावच्छेदकत्वानुपपचेः रथादिनिरूपितचैतन्यनिष्ठाधिष्ठानतावच्छेदकत्वासंम- वात् । तथाच मातिमासिकदेशावच्छिन्नचैतन्ये रथाद्यध्यासो न संभवतीति भावः। नच रथाद्युत्पत्तेः पूर्व भूतलादिदेशविशेपोत्पत्तिस्ततो गजाद्यध्यास इति प्रातिभा. सिक भूतलादिदेशविशेपस्य गजादिपूर्वकालीनत्वेन प्रातिभासिकभूतलादिदेश विशंपस्य गजादिनिरूपितचैतन्यनिष्ठाधिष्ठानतावच्छेदकत्वं संभवतीति वाच्यम् । पातिमासिकपदार्थस्य व्यावहरिकपदार्थावच्छिन्नचैतन्येऽध्यासो न तु प्रातिभा सिकपदार्थावच्छिनचैतन्येऽध्यास इति त्वयांगीकारादिति।परममूले(तदेति स्वमाव- स्थायामित्यर्थः । परममूले (तथाचेति) गजाद्यधिष्ठानतयोपलभ्यमानभूतलादि- देशविशेयस्यापि सन्निकृष्टतया प्रातिभासिकत्वावश्यकत्वेन तस्याधिष्ठानापेक्षतया धष्ठानत्वाभावेसतीत्यर्थः (संमयुक्तेति ) इन्द्रियसंबद्वेत्यर्थः । ज्ञायमानत्त्वम्- अनावृतत्वम् । तम-अनावृतत्वस्वरूपाधिष्ठानत्वप्रयोजकं तु स्वप्रकाशपरप्रकाशसा- धारणम्-स्वप्रकाशपरप्रकाशाधिष्ठानवृत्तिज्ञायमानत्वमेवेत्यत्रैक्कारल्यावर्त्यमाह(नत्वि ति) वृत्त्यवच्छिन्नज्ञानविषयत्वं-वृत्त्यवच्छिन्नज्ञानप्रयोज्यानावृतत्वम् । गीरयात्- ज्ञायमानत्वापेक्षया वृत्त्यवच्छिन्नज्ञानविषयत्वादी शरीरकृतगौरवात् ॥ मू-प्रतीयमानो हि रथादिरस्तीत्येव प्रतीयते इति सद्रूपेण प्रकाशमानं चैतन्यमेवाधिष्ठानम् । देशविशेपोपिचिद ध्यस्तः प्रातिभासिकः रथादाविन्द्रियग्राह्यत्वमपि प्रतिभा सिकं तदासर्वेन्द्रियाणामुपरमात् ॥ शिमा-ननु स्वप्रकाशमपि चैतन्यं नाधिष्ठानं चित्त्वादिना ज्ञाय' माने तत्र जडाध्यासायोगादित्यत आह ( सद्रूपेणेति ) चैतन्यं सत्त्वेन प्रकाशमानमेवाधिष्ठानं, नतु चिदानंदलक्षणपरिपूर्णस्वरूपेण तद्रूपस्य तस्य शास्त्रविषयस्य मूलाविद्यया आवृतत्वादिति भावः । तर्हि सद्रूपेण वा चैतन्यं कथं प्रकाशते इत्याशंक्य सन् घट इतिवत्सन्गजः सन् रथ इति गजादेः सत्वेन प्रतीयमानत्वात्तस्य च सत्त्वस्याधिष्ठान- स.पत्वादतिरिक्तसत्तायाश्चानभ्युपगमाञ्चैतन्यमपि तेन रूपेण प्रतीयते इत्यभिप्रेत्याह (प्रतीयमानोहीति) नन्वेवमत्रायं गज इति देशवि- शेषाधिष्ठानकतया गजाद्युपलम्भो न स्यादित्युक्तमित्यत आह (देश- विशेषोपीति) ननु रथादेश्चैतन्याध्यस्तत्वे तत्रेदंतेन्द्रियग्राह्यत्वयोर- नवभासप्रसंगा नहि शुक्तिरूप्यादाविवइन्द्रियग्राह्येदमवच्छिन्नचैतन्य- मधिष्ठानं येन तद्गतेदंतादिरवावभासेदित्यत आह (रथादाविति .

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । यवत्तदनुभवस्येदमाकारानुभवाहितसंस्कारजन्यत्वान्नाहमाकारत्व- मित्याह (अहंगजइति)" म०प्र०-तस्यैव-अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यस्यैष, प्रतिभासात्-सदूपत्वन ज्ञा- नात्, स्वामरथादिपदार्थज्ञानादितिवा ( सधीरिति ) बुद्धिविशिष्ट आत्मास्वप्नो भूत्वास्वानपदार्थाद्याकारपरिणतबुद्ध्यवभासकत्वेन तदाकारो भूत्वेमं लोकं जाग्र- त्पदार्थजातमनुसंचरेदनुसंचरत्यनुभवतीत्यर्थः । तद्विशिष्टप्रतिभासोपपत्तेः-अन्तः करणविशिष्टचैतन्यस्य स्थादिज्ञानोपपत्तेः (सधीरिति) सधीरित्यादिश्रुतेश्चेत्यनन्व- यलक्षणामाधान्येप्युपपत्तेरित्यन्वयः । अन्तःकरणे रथादिनिरूपितचैतन्यनिष्ठाधि- ठानत्वानन्वयलक्षणाप्राधान्ये सत्यपि सधीरित्यादिश्रुत्युपपत्तेरित्यर्थः । अनन्वये लौकिकदृष्टान्तमाह (दशभिरिति ) भारानन्वयवत् पुत्राणां गर्दभीकर्तृकभारवह- नानुपयोगेन संबंधाभाववत् अनन्वये एव वैदिकदृष्टान्तमाह ( अमाइति ) हे अमे त्वं सोमंपिवेत्यन्वयः कथं भूतस्त्वंपत्नीवान्पत्नीविशिष्टः पुनाकथं भूतस्त्वं त्वष्टा त्वष्ट- संज्ञकेन देवेन सजः सहवर्तमानःसहवर्तमानत्वं चैककर्माधिष्ठातृत्वेन बोध्यम्। सहत्वप्र- तियोगिनः-वैशिष्टयलक्षणसहत्वनिरूपकस्य पातृत्वेति-सोमपानकरीत्वेत्यर्थः।तस्मा- त-अन्तःकरणेरथादिनिरूपितचैतन्यनिष्टाधिष्ठानत्वस्यान्वयाभावात् । तदधिष्ठा- नस्य-स्वामरथायधिष्ठानचंतन्यस्य, वस्तुतः-विचारतः । तदनुभवस्य-गजाय- नुभवस्य । मू-स्वानगजादयः साक्षान्मायापरिणामा इंति केचित्। अन्तः करणद्वारा तत्परिणामा इत्यन्ये ॥ शि०म०-ननु स्वामगजादिज्ञानस्य न तत्कालोत्पन्न विषयत्वमुपादा- नाभावातातथाहि नतावञ्चैतन्यमुपादानमपरिणामित्वेन दूषितत्वात्। नाम्यविद्या,साहिन मूलाविद्या तदुत्पादकराजाद्यवयवाभावेन तस्या स्साक्षात्तदुत्पादकत्वायोगात् । घटादेरपि मृत्पिण्डादिस्वावयवद्वारेव मूलाविद्याकार्य्यत्वाभ्युपगमात्।नापितलाविद्या,सापिन बाह्यदेशाव- च्छिन्नचैतन्याश्रिता देशविशेषस्यापि प्रातिभासिकत्वात्।नचान्ताक- रणावच्छिन्नाश्रितागजादिहेतुः,अन्तःकरणस्य गजाधुपादानाविद्याधि- छानतावच्छेदकत्वेप्रमाणाभावात्,तस्मानगजादेःप्रातिभासिकत्वमि- त्याशंक्य मूलाविद्यैव साक्षात्स्वनगजाद्युपादानं, गजादेश्च शुक्तिरूप्य- वत्प्रातिभासिकत्वान्न तदवयवापेक्षा लौकिकपरमार्थगजादेरेव तदप- क्षत्वादित्यभिप्रेत्याह (स्वामगजादयइति । अन्ताकरणद्वारेति) नचात्र ·[प्रत्यक्ष- (१७०) घेदान्तपरिभापा। प्रमाणाभावः स्वप्ने गजाद्युत्पत्युनुपपत्तेरेव प्रमाणत्वात्। अन्यथा साक्षा दविद्यापरिणामत्वेसुषुप्तावपि केवलाविद्यायाः सत्वेन तत्प्रतिभासा- पत्तेरिति भावः। एतचापाततः क्लप्ताज्ञानोपादानादेव स्वप्नाध्या- सोपपत्तेः॥ मप्र-तस्याः-मूलाविद्यायाः । साक्षात्-अवयवैविना । तदुत्पादकत्वायोगात्- गजादिजनकत्वासंभवात् । ननु तस्या गजाधवयवद्वारा गजाद्युत्पादकत्वं स्यादि- त्याशंक्याह ( तदुत्पादकेति ) स्वामगजादिजनकेत्यर्थः ( अवयवाभावेनेति ) मूलाविद्याया गजाद्यवयवद्वारााप गजाद्युपादानत्वासंभवादिति शेपः । ननु स्वा- मगजादिकं प्रति मूलाविद्यायाः साक्षादुत्पादकत्वासंभवस्वीकारे व्यावहारिकघ. टादरपि मूलाविद्याकार्य्यत्वं न स्यादित्याशंक्याह (घटादेरिति ) व्यावहारिक- घटादरित्यर्थः ( स्वेति ) घटादीत्यर्थः । तस्मात्-स्वामगजाद्यपादानकारणानि- रूपणात् । मातिभासिकत्वमिति-तथाच स्वप्मकाले व्यावहारिकगजादिविषयक- स्मरणमेव नानुभव इति भावःनिदवयवापेक्षा-गजायवयवापेक्षा(लौकिकपरमार्थेति) लोकमसिद्धव्यावहारिकेत्यर्थः। तदपेक्षत्वात-अवयवापेक्षत्वात् अन्तःकरणस्य स्वाम. गजादिनिमित्तकारणत्वकल्पनापेक्षया सामगजादिष्वन्तःकरणद्वारा मायापरि- णामत्वकल्पनं वरमित्यभिमायवतामाचार्याणामतमाह । परममूले ( अन्तःकरण- द्वारेति) अन्तःकरणाभिन्नपरिणामवत्यामायाया गजाधाः परिणामाइत्यर्थः । अन स्वामगजादीनामन्तःकरणद्वारा मायायाः परिणामत्वे । अनुपपत्तेः-स्वाम- कालीनगजाद्युत्पत्तिरन्तःकरणद्वारा मायानिष्ठकारणत्वं विनानुपपद्यमानासत्यन्तः करणद्वारा वानगजाद्युत्पत्तिनिरूपितमायानिष्ठकारणता कल्पयतीत्यर्थापत्तः ( अन्यथेति ) अस्यैव विवरणं साक्षादविद्यापरिणामत्वे इति स्वामगजादेरन्तः करणद्वारविनैवाविद्योपादानकत्वं इति तदर्थ इति ( तत्प्रतिभासंति ) स्वामगजा- दिज्ञानेत्यर्थः । एतच्च-उक्तदूषणं च ।। मू०-ननु गजादेः शुद्धचैन्याध्यस्तत्वे इदानीं तत्साक्षात्कारमा वेन जागरणपिस्वप्नोपलब्धगजादय अनुवर्तेरन्।उच्यते । कार्यविनाशो हि विविधः कश्चिदुपादानेन सह कश्चित्त विद्यमाने एवोपादाने आयो वाधः द्वितीयस्तु निवृत्तिः। आद्यस्य कारणमधिष्टानतत्त्वसाक्षात्कारः, तेन विनोपा दानभूताया अविद्याया अनिवृत्ते-दितीये विरोधिवृत्त्युत्प त्तिोपनिवृत्तिश्च तदिह ब्रह्मसाक्षात्काराभावात ॥

·परिन्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१७१) शि०म०-नच सुषुप्तौ तत्मतिभासापत्तिः,अन्तःकरणाभावात् तस्य च रागद्वेषादिवत्तत्र निमित्तकारणत्वात् । किंचान्तःकरणद्वारत्वेपि न गजायुत्पत्तिः क्लप्तगजावयवादेरभावात् यदिच प्रातिभासकत्वान्नत- दवयवापेक्षा सदा मूलाविद्ययैव साक्षात्प्रातिभासिकतदुत्पत्तिसंभवेन किमंतर्गतेनान्तःकरणेनेत्यास्तामतिविस्तरः । ननु स्वाभगजादेर्मा- यापरिणामस्य शुद्धचैतन्याध्यासे इदानीं तदधिष्ठानब्रह्मसाक्षात्कारा- भावेन घटादिवद्धाधो न स्यात् । ततश्च तस्य जागरणेप्यनिवृत्तत्वात्म- तिभासापत्तिरिति शंकते ( नन्विति ) बाधातुपपत्तिमंगीकरोति (उच्यते इति ) तहि स्वानगजादिर्जागरणेप्यनुवर्त्ततेत्याशंक्य बाधा- भावेपि निवृत्तत्वान्नानुवृत्तिरिति वक्तुं प्रथमं भेदेन निवृत्तिवाधी निरू. पयति (कार्यविनाशोहीति । उपादानेनेति ) अज्ञानेतिशेषः । तेन मृत्पिडेन सह घटध्वंसेपि न बाधः, तदुपादानभूताया अविद्याया अनिवृत्तित्वादितिध्येयम्। न केवलं स्वरूपतो निवृत्तिबाधयोर्भेदःकिंतु कारणभेदादपीत्याह (आद्यस्येति ) बाधस्येत्यर्थः । ततः किमित्यत आह ( तदिहेति) तस्माद्वानिवृत्योर्भेदादिह जागरणेपि ॥ म० प्र०-तत्प्रतिभासापत्ति:-स्वामगजादिज्ञानापत्तिः । ननु सुपुप्तावन्तःकर- णाभावेन स्वामगजादिज्ञानाभावस्वीकारेऽन्तःकरणस्य स्वाभगजाधुपादानत्वं प्राप्त मित्यागंक्याह ( तस्येति ) अन्तःकरणस्येत्यर्थः ( रागद्वेपादिवदिति ) यथारागदे- पादीनां प्रवृत्ती निमित्तकारणत्वं तद्वदित्यर्थः । तत्र-स्वाभगजादौ (अन्तःकरण- द्वारत्येपि ) अन्तःकरणनिष्टस्वामगजादिनिरूपितमायानिष्ठकारणत्वमयोजकत्वेपि (गजादीति ) स्वामगजादीत्यर्थः । प्रातिभासिकत्वात्-स्वामगजादेानकालमात्र- वृत्तित्वात्, तदक्यवापेक्षा-स्वामगजाद्यवयवापेक्षा ( तदुत्पत्तीति ) स्वामगजा- चुत्पत्तीत्यर्थः । अंतर्गतेन धारभूतेन, इदणी-जागरणकाले (लदमिष्टान्नेति) स्वामगजाद्यधिष्ठानेत्यर्थः । ततश्च स्वामगजादीना बाधाभावादेव, तस्य-स्वामग. जादेः, तर्हि-बाधाभावांगीकारे, तेन-उपादानाज्ञानेन सह कार्यनाशस्य वाधश- ब्दार्थत्वस्वीकारेण (तदुपादानति ) घटाछुपादानेत्यर्थः । कारणभेदात-वाध- निवृत्त्योः कारणभेदात्, तस्मात्-बाधनिवृत्त्योः स्वरूपतः कारणतश्च ।। मू-स्वानप्रपंचो मावाधिष्ट मुसलपहारेण घटादेखि विरोधिप्र त्ययान्तरोदयेन स्वजनकीभूतनिद्रादिदोपनाशेन वागजा दिनिवृत्तौ को विरोधः एवंच शुक्तिरूप्यस्य शुक्यवच्छि ·(१७२) वेदान्तपरिभाषा। प्रत्यक्ष- वचैतन्यनिष्टतूलाविद्याकार्यत्वपक्षे शुक्तिरिति ज्ञानेन तदज्ञानेन सह रजतस्य वाधः॥ शि०म०-मावाधिष्ठ-अविद्यया सह न निवतेत्यर्थः। तद्यविद्या. विनाशाभावाद्वजादिनिवृत्तिरपि न स्यादित्याशंक्य महापादानवि- नाशादेव सर्वत्र कार्यविनाशः किन्तु कारणान्तरेणापि गजादेच घटादर्मुसलमहारेणेव विरोधिवृत्त्यन्तरेणापि निवृत्त्युपपत्तेन विरोध इत्याह (मुसलप्रहारेणेति) ननु स्वप्न एव गजप्रनिभासानंतरमश्वम- तिभाससमयेपि तजनकनिद्रादृष्टसंस्कारादि सत्त्वेन तदापि गजोनुव. ततेत्याशंक्य फलबलात्तवाश्वादिपरिणाम एव विरोधीति तेनैव तन्नि- वृत्तिरित्यभिप्रेत्याह (विरोधीति) नतु स्वप्ने अंत्यपदार्थस्य विनाशी न स्यात्तदनंतरं सुषुप्तौ विरोधिपदार्थातरानुदयादित्याशंक्य तत्र निद्रादिनाशो निवर्तक इत्याशयवानाह ( स्वजनकीभतेति) नचा- ननुगमः फलबलेनानतुगतस्यैव निवर्तकत्वाभ्युपगमात् । मन्विदानी- मबाधितस्यापि स्वमप्रपंचस्य प्रातिमासिकत्वाभ्युपगमे शुक्तिरप्यस्य शुक्तितत्त्वज्ञानेपि बाधो न स्यातदभावेप्यागंतुकदोषजन्यत्वेन प्राति- भासिकत्वोपपत्तेरिति चेत् किं शुक्तिरजतस्य तलाविद्यापरिणामत्वपक्षे बाधानुपपत्तिमलाविद्यापरिणामत्वपक्षे वा । तत्र नाद्य इत्याह ( एवं चेति) कार्यविनाशस्य द्वैविध्येसतीत्यर्थः (शुक्तिरिति । ज्ञानेनेति) नेदं रजतमिति ज्ञानेनेत्यपि द्रष्टव्यम् ।। म० म०-तर्हि-गजादेः स्वोपादानाविद्यया सह नाशानंगीकारे, तदापि-अश्व प्रतिभाससमयेपि, फलवलात्-स्वामगजादिज्ञानध्वंसस्वरूपकार्यान्यथानुपपत्या, तत्र-स्वामागमाचनुपर्तने, तदनंतरम्-स्वामांत्यपदार्थानंतर, स्यामात्यपदार्थताना- नंतरं पा तत्र स्वामात्यपदार्थे । अनिरूपितत्वं सप्तम्यर्थः। निद्रादिनाशः म्वामा- त्यपदार्थजनकनिद्रादिनाशः । आदिनाऽदृष्यादिसंग्रहः, अननुगमः स्वामपदार्थ- निवर्तकानामेकस्वरूपत्वाभावः । अनुगतस्वामपदार्थनिवर्तकतावच्छेदकाभाव इति यावत्, फलवलेन-स्वामपदार्थनिवृत्तिरूपकार्ययरेन, अननुगतस्य-नानाविधस्य स्वामपदार्थनियर्तकस्य,इदानी-जागरणकाले,तदभावेपि-बाधाभावेपि(आगंतुकति) सादृश्यायागंतुकेत्यर्थः । तत्र-द्वयोर्मध्ये ॥ शि०म०-भेदगोचराज्ञानकार्यस्य रजतस्य समानविषयभेदसा- क्षात्कारेणेव बाध्यत्वात्। नचैवं शुक्तितत्त्वज्ञानमेव बाधक नेदं रजत.

·स परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१७३) मित्यनुवाद इति पंचपादिकावाक्यविरोध इतिवाच्यम्, भिन्नविषय- भेदज्ञानस्य शुस्यज्ञानकार्यरजताबाधकत्वेन तत्परतया टीकावाक्यो पपत्तेः । नच रजतस्य तूलाविद्याकार्यत्वे प्रमाणाभावः, अतुमानादे- स्तत्प्रमाणस्योक्तत्वात् । ननु तुलाज्ञानांगीकारे नानाज्ञानापत्तो मायामित्यादिश्रुतिविरोध इति चेत्न मूलाज्ञानस्यैवावस्थाभदास्तू- लाज्ञानपदवाच्या इत्यभ्युपगमातानच मूलाज्ञानस्यैव तूलाज्ञानरूपत्वे तस्य शुक्तितत्वज्ञानानिवृत्त्यापत्तिः तत्तज्ज्ञानात्तत्तद्विषयावरणशक्ते- रेव विनाशातानचैवं समानविषयसर्वावरणशक्तीनां युगपदेव शुन्या- दिज्ञानानिवृत्तिप्रसंग इति युक्तं समानविषयत्वेप्येकैकावरणशक्तिरेव कार्यघलात्तत्त्वज्ञानेन प्रविलयकल्पनात् । अन्यथा न्यायमतेप्येकज्ञा- नेनैव सर्वज्ञानमागभावानां निवृत्तिप्रसंगः॥ मप्र-- समानविषयभेदसाक्षात्कारेणैवेति ) शुक्त्यादिपुरोवत्तिनिष्ठमातिभा- सिकरजतादिप्रतियोगिकर्मदगोचराज्ञानविषयसमानोऽभिन्नो विषयो यस्य शुक्त्या- दिपुरोवर्तिनिष्ठमातिमासिकरजतादिप्रतियोगिकभेदसाक्षात्कारस्य स तथा चासी भेदसाक्षात्कारस्तेनैवेत्यर्थः । एवं-नेदरजतमित्यादिज्ञानस्य शुक्तिरजता- दिवाधकत्वस्वीकारे सति । भिन्नविषयभेदज्ञानस्य-शुक्त्यादिपुरोयत्तिनिष्ठच्या- वहारिकरजतादिमतियोगिकभेदज्ञानस्य तत्परतया-व्यावहारिकरजतादिविप- यकं नेदं रजतमित्यादिज्ञानमनुवादकं न वाधकमित्यर्थाभिप्रायकत्वेन ( टीकावा- क्यति) पंचपादिका वाक्यंत्यर्थः । तत्ममाणस्य-रजतस्य तूलाविद्याकार्यत्वे- प्रमाणस्य ( उक्तत्वादिति ) रजतोत्पत्तिनिरूपणग्रंथे रूप्याध्यासः साक्षाद- विद्योपादानः अन्यानुपादानत्वे सति सोपादानत्वादाकाशवदित्याद्यनुमानस्योक्त- त्वादित्यर्थः । यदा शुक्तिरजतादिकं तृलाविद्याकार्य ब्रह्मज्ञानेतरशुक्तिज्ञानादि- बाध्यत्वाद्यन्नैवं तन्नैवं, घटादिवदित्यनुमानस्यैवोक्तमायत्वादित्यर्थः । अवस्था- भंदा:-आवरणविक्षेपानुकूलशक्तिविशेपाः । तस्य-मूलाज्ञानस्य ( शुक्तितत्त्वति ) शुक्तिस्वरूोत्यर्थः ( निवृत्त्यापत्तिरिति ) शक्तिशक्तिमतौरभेदान्मूलाज्ञानस्यैव तुलाज्ञानरूपत्वेन तूलाज्ञानस्य शुक्तिस्वरूपज्ञानेन निवृत्त्यामूलाज्ञानस्यापि नाशः स्वात्तथाच पुनभ्रंमः संसारश्च न स्यादितिभावः । तत्तज्ज्ञानात्-शुक्तयादितत्त- पदार्थज्ञानात् (शक्तवैति ) नतु मूलाविद्याया नाशः इत्येवकारार्थ इति, एवं- शुक्क्यादिज्ञानेन तत्तद्विपयकावरणशक्तिनाशस्वीकारे सति । समानविषयसर्वाव- रणशक्तीनाम्-शुक्त्यादिपदार्थज्ञानविषयाभिन्नविषयावरणानुकूलनिखिलठूलाज्ञाना- नाम् । समानविषयत्वेपि-शुक्त्यादिपदार्थविषयकनानावरणशक्तीनां युक्त्यादि- ·(१७१) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- पदार्थज्ञानविषयसमानविषयकत्वेपि, कार्यबलात्-पुनौतिरूपकार्यान्यथानु- पपत्त्या । अन्यथा-पुनर्जीतिरूपकार्यान्यथानुपपत्त्यैकावरणशक्तिनाशानंगीकारे ( प्रसंगइति ) तथाच घटादिष्वेकज्ञानानंतरं पुनर्जानं न स्यादितिशेषः ॥ शि०म०-यदि च प्रागभावानां प्रतियोगिजननस्वरूपयोग्यत्वावि- शेषेपि फलबलकल्प्यस्वभावविशेषादेक एवं प्रतियोगिना निवर्तते इति मतं तदा समानविषयतूलाज्ञानानामावरकत्वेप्यात्मनि पुनर- ज्ञानानुभवादमान्तरोदयाञ्च तत्त्वज्ञानादेकस्मादेकेवावरणशक्तिनि- वर्तते इति तुल्यम् । ननु तत्त्वज्ञानादावरणशक्तरेव विनाशाभ्युपगमे मुक्तावप्यज्ञानं स्यात् । नच ब्रह्मसाक्षात्कारात्प्रागेव सर्वावस्था विन- श्यंतीति प्रमाणमस्तीतिचेत्न किं भुक्तावापाद्यमानमज्ञानमनावरक- मुतावरकमानाद्यः, अनावरकाज्ञाने प्रमाणाभावाताद्वितीयेपि न ताव- ब्रह्मावरकं ब्रह्मणः साक्षात्कृतत्वेन तदावरणशंकानवकाशात् । नापि प्रपंचावरक मूलाज्ञाननिवर्तकेन ब्रह्मसाक्षात्कारेण तन्मूलनिखिलप्रपं- चस्य निवर्तितत्वात् अविषया विद्यावस्थायाश्चाभावात् । भावेवा तस्या अपि निखिलनिवर्तकब्रह्मज्ञानेन निवर्तितत्वात् । तस्मान्मूला- ज्ञानस्यानाद्यवस्थाभेद एव तृलाज्ञानं तत्परिणामश्वशुक्तिरजतमिति तेनैव सहाध्यासस्य तत्त्वज्ञानानिवृत्तिरिति युक्तो बाधः तदुक्तं विव- रणाचाय्य:-मलाज्ञानस्यैवावस्थाभेदा रजतायुपादानानि शुक्तिका- दिनानस्सहाध्यासेन निवर्तते इति। मलाविद्याकार्यत्वपक्षे रजतस्य वाधाभावमनुमोदते ॥ म०प्र०-एकएक-एकमागभावएव।आत्मनि-अन्तःकरणेन्नःकरणायरिउन्नर्चतन्य, वाघदाद्यच्छिन्नात्मान या तत्त्वज्ञानात्-घटादिम्वरूपविषयकरथार्थतानात् । यत्र तत्वज्ञानत्वं तत्रावरणशक्तिनागकत्वमिति व्याघटादितानेषु दृष्टवन ब्राममानस्य तत्वज्ञानत्वात्तत्रापि ब्रह्मविषयकावरणमनिनायकत्वन मृलाजानन्य नागी न स्थातथाच मुक्तावप्यज्ञानं स्पादित्यागायन रोकने ( नन्विति ) मांगष-मुनिः मा- गेव,मविस्था:-गर्वावरणमक्तयः मुक्तापापायामानमावरमाजानं किं ग्रानावरम मुन प्रपंचावरकमविषयं वा नाद्य इत्याह ( नतागदनि । नदावरणनि ) घामान्छादने- त्यर्थः । नापिद्वितीय इत्याह ( नापीति । नन्मृति ) अविद्यागग्णाव्यर्थः । नापि तृतीय इत्यभिमेत्य हेतुमाह ( अपिपया विद्यावग्थानानि ) विधिनाभाव- पत्या अविद्यायाः स्वरूपस्येत्यर्थः । नम्या:-अविपाविद्यागम्थायाः, नम्मान- नृलाजानस्य मूलाजानावस्थारिशेपत्यस्वीकाग्दोपाभापा | बायाभेटा-r.

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१७५) विशेष एव । तत्परिणामः-तूलाज्ञानरूपोपादानसमसत्ताककार्यम् । तेनैवसह- तूलाज्ञानरूपमूलाज्ञानस्वरूपविशेषेण सहैव । अध्यासस्य-अध्यस्तशुक्तिरजनस्य तत्त्वेति । शुक्तिस्वरूपेत्यर्थः । अवस्थाभेदाः-स्वरूपविशेपतूलाज्ञानानि । सहाध्या सेन-शुक्तिरजताद्यध्यस्तैः सह अनुमोदते-अंगीकरोति । मू०-मूलाविद्याकार्यत्वपक्षेतु मूलाविद्याया ब्रह्मसाक्षात्कार- मात्रनिवर्त्यतया शुक्तित्वज्ञानेनानिवर्त्यतयातत्रशुक्तिज्ञाना- निवृत्तिमामुद्गरप्रहारेणघटस्येव ॥ शि०म०-(मूलाविद्येति । निवृत्तिमात्रमिति ) ननु अस्मिन्पक्ष शुक्तिरजतज्ञानस्य प्रमात्वापत्तिः संसारदशायामबाधितत्वेन उक्तल- क्षणसत्त्वात नचार्थक्रियाकारित्वमबाधितत्वं शुक्तिरजतं नार्थक्रिया- कारीति नोक्तदोष इति वाच्यम्, स्वप्नोपलब्धगजादेः प्रसिद्धगजवदर्थ- क्रियाकारित्वात् अबाधितत्वस्याप्यर्थक्रियाविशेषणत्वे आत्माश्रया- धनवस्थापाताद । स्वमस्त्रीदर्शनस्य सत्यसमृद्धिहेतुत्वदर्शनाच्च । नच प्रातिभासिकभिन्नविषयत्वमबाधितविषयपदेन विवक्षितमिति युक्तम्, सुखादेरपि प्रतिभाससमयमात्रवृत्तित्वेन तज्ज्ञानस्याप्रमात्वापत्तेरिति चेत्,न आगंतुकदोषाजन्यत्वस्य तदजन्यार्थविषयकत्वस्य वा अबाधि- तविषयपदैनात्र विवक्षितत्वात् । प्रातिभासिकरजतस्य चागंतुकका- चादिदोपजन्यत्वान्न तज्ज्ञानेऽतिव्याप्तिः । तस्माद्युक्तं रजतस्य मूला- विद्याकार्यत्वम् ॥ मः प्र०-परममूले ( तत्रेति ) शुक्तावित्यर्थः । अस्मिन्पक्षे-शुक्तिरजतादेर्मूला. विद्याकार्यत्वमते, अबाधितत्त्वेन-शुक्तिरजतादः स्वोपादाननाशसहितस्वनाशाम- तियोगित्वेन, उक्तलक्षणसत्त्वात्-शुक्तिरजतादिज्ञानेश्वाधितार्थविषयकत्वरूपोक्त- लक्षणसत्वात्, अर्थक्रियाकारित्वं-सफलचेष्टाजनकत्वम्, उक्तदोपः-शुक्तिरजता- दिज्ञाने प्रमात्वापत्तिरूपो दोपः (प्रसिद्धति ) व्यावहारिकेत्यर्थः । अबाधित- त्वस्य-अर्थक्रियाकारित्वरूपाबाधितत्त्वस्य, अर्थक्रियाविशेषणत्वे-अवाधितार्थ- क्रियाकारित्वमवाधितत्त्वमित्यर्थक्रियाविशेषणत्वे ( आत्माश्रयायनवस्थापाता- दिति ) घटाद्यनिष्ठविचारणीयावाधितत्वादवाधितत्वनिर्वचनवाक्यार्थघटकार्थ क्रियाविशेषणाबाधितत्वमभिन्न भिन्नं पा । नाद्य आत्माश्रयात् अर्थक्रियायामवा- धितत्वस्य घटाद्यर्थनिष्ठविचारणीयावाधितत्वाद्भिन्नत्वेऽर्थक्रियायामप्यवाधितार्थ-. क्रियाकारित्वरूपमवाधितत्व स्वीकरणीयोपुनस्तस्यामित्याश्रयादिभिः सहानवस्था- मारित्यर्थः (सत्यसमृदिहेतुत्वदर्शनाचेति) ·(१७६) वेदान्तपरिभाषा । [भत्यक्ष- यदाकर्मसु काम्यपु स्वियं स्वमेषु पश्यति ।। समृद्धिः तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने ॥ इति श्रुतेः श्रोतकाम्वकर्मज्यावहारिकवृद्धिानरूपितकारणत्वज्ञानात्ययः । प्रातिभासिकभिन्न विषयत्वं-ज्ञानकालमात्रवृत्तिभिन्नविषयत्वम् , तज्ज्ञानस्य-सुखा- दिपतीनेः (तदजन्येति ) आगंतुकदीपानुत्पन्नेत्यर्थः । अत्र-उक्तममालक्षणे, तस्मात्-शुक्तिरजतादेर्मूलाविद्याकार्यत्वाभ्युपगमदोपाभावात् ॥ मू०--ननु शुक्ती रजतस्य प्रतिभाससमये प्रातिभासिकस- ताभ्युपगमे नेदं रजतमिति त्रैकालिकनिषेधज्ञानं न स्यात किंत्विदानीमिदं न रजतमितीदानी घटः श्यामो नेति बदिति चेन्नानहि तब रजतत्त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावो निषेधधीविपयः॥ शिमलतु रजतस्य तत्वज्ञानाच्छुक्तौ विनाश इत्युक्तमयुक्तं तस्य तत्रानुत्पतेः।दोषसहकृतया तूलाविद्यया मूलाविद्यया वाप्रति भाससमये तब तदुत्पत्त्यभ्युपगमे नेदं रजतं कालत्रयेप्यत्ररजतं ना- स्तीति, कालिकाभावप्रतीतिविरोधात, नच स्वप्नप्रपंचवमातिभा सिकत्वोपपत्तिः तस्य सवाप्यसंप्रतिपत्तरित्याशग्रेन शंकते (नन्विति) किं व्यवहितस्यैव निषेधधीविषयत्वसंभवादन्यथाख्यातिसिषाधयि- पिता उत प्रातिभासिकरजते नदनुपपत्तिः । नाय व्यवहितरजतस्य पुरोवत्तिन्यपसक्तत्वात् । द्वितीयेपि किमधिकरणे कदाचित्प्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिनो रजतस्य सत्वात् तस्य तदव च्छिन्नपतियोगिकवैकालिकामावप्रतातिविषयत्वानुपपत्तिः, प्रतीयमा. नाभावप्रतियोगितावच्छेदकानाश्रयत्वाद्वा । तवाये इधापत्तिरित्याह (नहीति)। म०प्र० ( मलेति ) गुक्तिस्वरूपेत्यर्थः । तस्य-जतस्य, तम्र-युक्ती (तदुत्पत्तीति) रजतोत्पत्तीत्यर्थः । विरोधात-अनुपपत्तेः । नच कालत्रयेप्यत्र रजतं नास्तीति प्रतीतकालिकामावविषयकत्वपिनेदं ग्जतमिति मततिग्जनपुगे- वर्तिभेदविषयकत्वेनात्यंताभावविषयकत्वं कपमिति वाच्यम् । यो दस्तयोः कालत्रयेप्यत्यंताभेदोनास्ति तद्धर्मवोरन्यायधर्मिण्यत्वंताभावश्चास्तीति व्याप टपटादिषु दृष्टत्वेन रजतपुरोवर्तिपदार्थयोरमेदात्यंतामावरत्वेन नेदं रजतामिति प्रतीतेः रजतभेदविषयकत्वैषि रजतपुरीवात्तंपदार्थाभदात्यंताभावाविषयकत्वस्य ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१७७) रजतत्वात्यंताभावविषयकत्वस्य च संभवादिति ( प्रातिमासिकत्वेति ) रजते इति शेपः, तस्य-प्रातिभासिकत्वस्य. तनापि-स्वामप्रपंचेपि, संपतिपत्तेः- अनंगीकारात्, तदनुपपत्तिः-अत्यंताभावविपयकमतीतिविषयत्वासंभवः, तस्य-- ग्जतस्य ( तदवच्छिन्नति ) रजतत्वावच्छिन्नरजतेत्यर्थः । प्रतियोगि तावच्छे दकानाश्रयस्वात्-लौकिकपरमार्थत्वलक्षणव्यावहारिकत्वाभिन्नमतियोगितावच्छेद- कानधिकरणत्वात्, तर-ट्योः पक्षयामध्ये । परममूले ( तोति ) कालन- येप्यन रजतं नास्तीति, कालिकात्यंताभावज्ञाने । अन विषयत्वं सप्तम्यर्थः । रजतत्वे तस्यान्वय इति । परममूले (निषेधधीविषयइति) अधिकरणे यदाकदा- चित्मतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिसत्तस्यात्र कालायेपि रजतेनास्ती- त्यादिधीविषयप्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्रकालिकात्यंताभाववि- रोधित्वादिति भावः ॥ मू-किंतु लौकिकपारमार्थिकत्वावच्छिन्नप्रातिभासिकरजतप्र तियोगिताका व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा वाभ्युपगमात । ननु प्रातिभासिके रजते पारमार्थिकत्वम वगतं न वा अनवगते प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नज्ञाना भावादभावप्रत्यक्षानुपपत्तिः, अवगते अपरोक्षावभासस्य तत्कालीनविपयसत्तानियतत्वात, रजते पारमार्थिकत्वम प्यनिर्वचनीयं रजतवदेवोत्पन्नमिति तदवच्छिन्नरजतसत्त्वे तवच्छिन्नाभावस्तत्र कथं वर्तते इतिचेत् ॥ शि०म०-द्वितीयमनुवदति (कित्विति ) रजतस्य लौकिकपरमा. र्थत्वलक्षणप्रतियोगितावच्छेदकानामयत्वेपि सदिदं रजतमिति तद्व- तया ज्ञायमानत्वान्न निषेधधीविषयत्वानुपपत्तिरित्याह (लोकिकेति) लौकिकपरमार्थत्वावच्छिन्नमतियोगिताकप्रातिभासिकरजताभाषो नि- धधीविषय इत्यर्थः । ननु लौकिकपरमार्थत्वं न प्रतियोगितावच्छे- दकं प्रतियोग्यवृत्तित्वादिति चेत्.न, अभावज्ञानं येन सपेण नियमेन प्रतियोगिनं विषयीकरोति तस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् तथापि कथमभावज्ञानमिति चेत् किं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- गिप्रमित्यमावादभावज्ञानानुपपत्तिः उत व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावाभ्युपगमे अपसिद्धांतः। नाद्या, लाघवेन तदवच्छिन्नप्र- ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- तियोगिज्ञानत्वेनैव प्रतियोगिज्ञानस्थाभावीहेतुत्वान्न द्वितीय इत्याह (व्यधिकरणेति ॥ म०म०-( मदिदमिति ) लौकिकपरमार्थवदिदमित्यर्थः । तद्वत्तया-लौकिक परमार्थवत्तया । परममूले ( व्यधिकरणेति ) विरुद्ध प्रतियोगिभिन्नव्यावहारिकरज- नाधिकरणं यस्य धर्मस्य स व्यधिकरणः स चासो धर्मश्च लौकिकपरमार्थत्वं तदव- च्छिन्ना प्रतियोगिता यस्याभावस्य तादृशाभावाभ्युपगमादित्यर्थः (प्रतियो- ग्यवृत्तित्वादिति ) प्रतियोग्यवृत्तिधर्मो न प्रतियोगितावच्छेदक हात भावः (येन- रूपेणेति ) नियमन यधर्मविशिष्टप्रतियोगिनं विपीकरोतीत्यथः । लाघवन- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगियथार्थज्ञानत्वेन प्रतियोगिज्ञानस्याभावधीह- तुत्वापेक्षया प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिज्ञानत्वेनप्रतियोगिज्ञानस्याभा- वधीहेत्वाभ्युपगमे कारणतावच्छेदके शरीरकृतादिलाघवेन ( तवच्छिन्नेनि । लौकिकपरमार्थत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्थः । हेतुत्वादिति ) तथाच लौकिकपरमार्थत्वमतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिनी ज्ञातत्वा- च्छुक्त्यादी प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोग्यभावज्ञानं संभवतीति भावः ।। मू-न पारमार्थिकत्वस्याधिष्टाननिष्टस्य रजते प्रतिभाससंभ वेन रजतनिष्टपारमार्थिकत्वोत्पत्त्यनभ्युपगमात् । यत्रारो प्यमसनिकृष्टं तत्रैव प्रातिभासिकवस्तृत्पत्तेरंगीकारात् । अत एवेन्द्रियसनिकृष्टतया जपाकुसुमगतलौहित्यस्य स्फटिके भानसंभवान स्फटिके अनिर्वचनीयलोहित्यो त्पत्तिः॥ शिम-शुक्तिगतेदंताया इव नगतलौकिकपरमार्थताया पर रजते प्रतीत्यभ्युपगमेन तदवच्छिन्न प्रतियोगिनस्तघासत्त्वान्न तदव- च्छिन्नप्रतियोगिकाभावातुपपत्तिरिति परिहरति ( न पारमार्थिकत्व- स्येति) तहि सर्वत्रान्यथाख्यात्यापत्तिरविशंपादित्यत आह ( योनि) नन्धारोप्यासत्रिकर्षस्थले एवानिर्वचनीयवस्वभ्युपगमे म्फटिकपि. सन्निहितजपाकुसुमगतलोहित्यस्यैव भानापत्ता मनिर्यचनीयलादि. त्याभ्युपगमो विरुध्येतेत्याशंक्य सुमासविकर्मथले एव तत्रानिर्य- चनीयलाहित्याभ्युपगमादन्यत्र नदनुत्पनावपि न विरोध इत्या (अतएवति॥

·परिन्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१७९) म०प्र-तगतलौकिकपारमार्थतायाः-शुक्तिगतव्यावहारिकतायाः (तदवच्छि- नेति ) व्यावहारिकत्वामिन्नलौकिकपरमार्थत्वावच्छिन्नत्यर्थः । तत्र-शुक्तौ । परि- हराति-अवगतपक्षमवलंब्य मूलकारो निगकरोति । परममूले (पारमार्थिकत्वस्येति) व्यावहारिकत्वस्येत्यर्थः।परममूले ( अधिष्ठाननिष्ठस्यति) शक्तिनिष्ठस्येत्यर्थः । तर्हि- शुक्तिगतव्यावहारिकतायाः शुक्तिरजते भानस्वीकारे । सर्वत्र-सर्वाशे रजतांश इति यावत् । अविशेपात्-मिथ्यात्वेन रजततनिष्ठव्यावहारिकत्वयोस्तुल्यत्वात् । असन्निकर्पस्थले-व्यवधानाधिकरणे । तत्र-स्फटिके । अन्यत्र-कुसुमाव्यवधाना- धिकरणे स्फटिके । तदनुत्पत्ती-लौहित्योत्पत्त्यभावे । न विरोधः-लौहितः स्फिटक इति पनीत्यनुत्पत्तिर्नास्ति । मू-नन्वेवं यत्र जपाकुसुमं द्रव्यान्तरव्यवधानादसनिकृष्टं तत्र लौहित्यप्रतीत्या प्रतिभासिकं लौहित्यं स्वीक्रियतामिति चेन्न इष्टत्वात् ॥ शि०म०-नन्वेवं यत्र स्फटिकमात्र सनिकृष्टं तदुपरंजकं तु जपाकु- सुमं हस्तादिना पिहितं तवानिर्वचनीयलोहित्यापत्तिरिति शंकत ( नन्वेवमिति । इष्टत्वादिति) नच कुसुमासनिकर्षेपि तत्सहचरित- प्रभायाः सन्निकृष्टत्वात्तद्गतलौहित्यमेव स्फटिके भासतामिति वा च्यम्, जपाकुसुमप्रभाया एवासिद्धेः । तदुक्तं पंचपादिकाचायः । यथा पद्मरागादिप्रभा निराश्रयाप्युन्मुखोपलभ्यते न तथा जपाकुसु- मादेरिति । नन्वेवमन्तःकरणगतकर्तृत्वादेनित्यसन्निहितत्वेन तस्यैवा- त्मनि भानसंभवे कथमनिर्वचनीयकर्तृत्वाभ्युपगम इति चेत् न, किं कर्तृ- त्वादेरात्मन्यन्यथाख्यातिः सिषाधयिपिता पारमार्थिकता वा। नाद्यः, इष्टत्वात् । नद्वितीयः, अहंकारस्यात्मन्यध्यस्तत्वेनानिर्वचनीयतया तद्धर्मस्य कर्तृत्वादेः सुतरामनिर्वचनीयत्वात । नहि महेन्द्रजालनिर्मि- तस्य राज्ञस्तदुपकरणं परमार्थसद् भवति । यद्वा आत्मनः कर्तृत्वादि- प्रतिपादकशास्त्रप्रामाण्यायैव वियदादिवद्वयावहारिकं तदभ्युपेयते । नच कर्तृद्वयव्यवहारापत्तिः धर्मिणोरात्मान्तःकरणयोरक्याध्यासेन धर्मिभेदानवभासनात् ॥ म०प्र०-या-यादृशं । सन्निकृष्ट-इन्द्रियसंघद्धम. उपरंजक-स्फटिक्लाहित्य- जनकम् । तत्र-तस्मिन्स्फटिके । तत्सहचरितप्रभायाः-कुसुमाव्यभिचरितकुसुम- प्रभायाः । सन्निकृष्टत्वात्-इन्द्रियसंबद्धत्वात् ( तद्नेति) कुसुमगतेत्यर्थः ( पद्म- ·(१८०) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- रागेति) रक्तमणीत्यर्थः ( निराश्रयेनि ) अमिज्वालावन्मणिप्रभमणिपृथत्वे- नोपलभ्यते । उन्मुखा-उर्द्धमुखाप्युपलभ्यते इत्यर्थः । तद्धर्मस्य-अहंकाराधिक- रणकस्य । तदुपकरण-प्रसिद्धत्राशुपकरणम्। परमार्थसत्-व्यावहारिकम (शास्त्र- मामाण्यायेति) "कर्ता शास्त्रार्थवत्वात्" इत्यादिवास्वनिष्ठप्रमाजनकत्वायत्यर्थः । इदं हि स्त्रं द्वितीयाध्यायस्य तृतीये पादस्थितं आत्मनोऽसंगत्वश्रुतीनां कर्तुरि- साधनयोधकविधिवाक्यै विरोधसंदेहे सांख्योक्तवृद्धिमात्रनिष्टकर्तृत्वव्यावर्तनेनात्मन एवं कर्तृत्वमत्र सूत्रे साध्यते तच कर्तृत्वमौपाधिकमित्युत्तराधिकरणे वक्ष्यते इति । नात्मनोऽसंगत्वश्रुतिभिर्विरोध इत्यभिप्रायेण सिद्धांतयति ( कत्रिति ) आत्मैव का न बुद्धिः कर्तुरिष्टोपाययोधकविधिशाखस्वार्थवत्त्वात्, आत्मनः कर्तृत्वे विधि- शाबमर्थवद्भवत्यन्यथा बुद्धिः की आत्मा फलभोक्नति कर्तुरिष्टोपायवोधकशा- स्वमनर्थकमेव म्यात्तस्मान्न केवलयुद्धः कर्तृत्वं किंतु वुद्धिषिशिष्टात्मन इति सूत्रार्थना मू०-एवं प्रत्यक्षभ्रमान्तरेप्वपि प्रत्यक्षसामान्यलक्षणानुगमो यथार्थप्रत्यक्षलक्षणासद्भावश्च दर्शनीयः॥ शिम-ननु कुसुमसन्निकर्षस्थले स्फटिकलोहित्यप्रतीतेरन्यथा- ख्यातिरूपत्वे तत्र प्रत्यक्षसामान्यलक्षणस्याव्याप्तिः लौहित्यतदाका- रवृत्त्योभिन्न देशस्थत्वेन तदुपहितचैतन्ययोदात् । तथा शंखपीतत्व- भ्रमे अव्याप्तिः पीतत्वादेगोलकादिदेशस्थित पीतद्रव्यादिनिष्ठत्वेन तदुपहितचैतन्यस्य तदाकारवृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यस्य च परस्परं भेदात् । किंचान्यथाख्यात्यभ्युपगमे तद्विषयस्य लौहित्यादेः संसारदशाया- मबाधितत्वेन प्रमात्वापत्तिरित्यत आह (एवमिति) अयमत्राशय:-न तावस्फटिकलौहित्यभ्रमे प्रत्यक्षलक्षणस्याध्याप्तिः अयो दहतीति वदस्यानुभूयमानारोपवन लोहितत्वेन रूपेण कुसुमतादात्म्यविषय. त्वात् । नच लोहितभेदग्रहादारोपानुपपत्तिः, विवेकग्रहस्य सोपाधि- काध्यासे अप्रतिबंधकत्वात् । नापि पीतत्वादिभ्रमेलक्षणाव्याप्तिः शंखं प्रतिस्फालितानां नयनरश्मीनां पीत्तद्रव्यमाश्रयतामेव दोपव- शेन शंखे तहणपीतत्वादिग्राहकत्वेन पीतत्वनदाकारवृत्योर्मिनदेशस्थ त्वाभावात् ॥ म०म०-तत्र-लोहितः स्फटिक इति पतीती । भिन्न देशस्थत्वेन-लोहित्यं कुसुमे लोहित्याकारवृत्तिस्तु स्फटिके इति भिन्नाधिकरणकत्वेन ( तदुपहितति ) लौहित्यवदाकारवृत्युपहितेत्यर्थः । पीतत्वादेः-पीतगुणादेः ( तदुपहितेति ) ·पारच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहित।। (१८१) तगुणाद्युपहितेत्यर्थः । अन्यथाख्यात्यभ्युगमे-लोहितःस्फटिक इत्यादिज्ञान- नान्यथाख्यातिस्वरूपत्वाभ्युपगमे सति । तद्विपयस्य-लोहितः स्फटिक इत्यादि तीतिविपयस्य नैयायिकमते लोहितः स्फटिक इत्यादिभ्रमस्यारोपात्पूर्वमपरोक्ष- सुमनिष्टलौहित्यविषयकत्वेनानुभूयमानारोपत्वं शुक्ल्यादाविदं रजतमित्यादि 'त्रमस्य तु नैयायिकमते स्मृतागेपत्वं वेदांतिमते तु तस्यानिर्वचनीयारोपत्वमि- ति विभागमभिप्रेत्य नाव्याप्तिरिति प्रतिज्ञायां हेतुमाह ( अस्येति) लोहितः स्फ- टिक इत्यादिभ्रमस्येत्यर्थः । अनुभूयमानारोपत्वेन-अनुभवविपयज्ञानत्वेन (लोहि- तत्वेनरूपेणेति ) लौहित्यस्वरूपविशिष्टकुसुमेत्यर्थः । धर्मिधर्म्यन्तरप्रतिविवैक्या- ध्यासयोरन्यतरस्यैव धर्माध्यासव्यापकत्वेन स्फटिक कुसुममतिबिंवग्रहणेन तद्ध- माध्यासोपपत्त्याऽभिन्न देशस्थत्वेन लोहितः स्फटिक इति भ्रमे नाव्याप्तिरिति भावः । स्फालितानाम्-संलग्नानाम् । पीतद्रव्यमाश्रयताम्-पीतद्रव्यवत्ताम, तह- पीतत्वादिग्राहकत्वेन-नयनरम्याश्रितद्रव्यगुणपीतरूपादिविषयकज्ञानजनक- त्वेन उभयविधोक्तभ्रमेऽन्यत्रस्थितस्यान्यत्र मानरूपत्वेन पातलौहित्यादिसंबंध- स्यापि स्फटिकादौ सत्त्वान्नाव्याप्तिरिति भावः ॥ मू०-उक्तं प्रत्यक्ष प्रकारांतरेणद्विविधं इन्द्रियजन्यं तदजन्यं चेति। तत्रेन्द्रियाजन्यं सुखादिप्रत्यक्ष मनस इन्द्रियत्वनि राकरणात् ॥ शि०म०-यतु स्फटिकलोहित्यादिभ्रमे प्रमालक्षणस्यातिव्याप्ति- रिति तत्र न तावत्संसर्गाशेतिव्याप्तिः तस्य पुरोर्तिनि बाधितत्वाता नापिलौहित्यांशे तस्याबाधितत्वेपि अनधिगतत्वाभावात्। एवं योग्य- स्वीकारवृत्युपहितविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वं शुक्तिरूप्यशंखपीत- स्वादिप्रत्यक्षमध्यापकत्वात प्रमाणवेतन्यस्य तत्तद्विषयांशे प्रत्यक्षत्व प्रयोजकमित्युक्तं, संप्रति तदेव प्रत्यक्षज्ञानं पुनर्विभजते ( उक्तंप्रत्यक्ष- मिति । इन्द्रियेति )नचात्र प्रमाणाभावः, रूपाद्युपलब्धयाकरणसाध्या कार्यत्वात् घटवदित्यनुमानस्य"तमुकामंतं सर्वे प्राणा अनृत्कामंति" इत्यागमस्य चेन्द्रियसद्भावे प्रमाणत्वात् । तानि गोलकमात्राणीति सोगताः। तच्छक्तय इति मीमांसकाः। न तावद्गोलकमानमिन्द्रियं तद्विरहिणामपि सादीनां वृक्षादीनांच शब्दाधुपलब्धेः ।अत एव न तनिष्ठाशक्ति तानि गोलकाद्यतिरिक्तानि शक्तिमाव्यांतराणि सर्व- गतानीति योगाचार्याः प्रतिपेदिरे तदप्यपेशलं प्रमाणाभावात् ।

·[प्रत्यक्ष- ( १८२) वेदान्तपरिभाषा। नन्विन्द्रियाणि सर्वगतानि सर्वत्र दृष्टकार्यत्वादाकाशादिवदित्यनु- मानमिति चेत् न,हेतोरसिद्धत्वात् । यत्र शरीरं तत्र सर्वत्र दृष्टकार्य- स्वस्य च शरीरेपि सत्त्वात् । नचेन्द्रियाणि सर्वगतानि परोपाधिगमन- वादाकाशवदिति वाच्यम,शरीरोपाधिगमनेषु शरीरावयवेषु व्यभि- चारात् ॥ म०प्र०-तत्र-पूर्वोक्तिविपये लोहितः स्फटिक इत्यादि भ्रमे । तस्य-लोहि- त्यादि संसर्गस्य, पुरोवर्तिनि-स्फटिकादो, बाधितत्वात-वस्तुतोऽत्यंताभावप्रतियो गित्वात् ( अनधिगतत्वाभावादिति ) कुसुमनिष्ठज्ञातलौहित्यस्यैव स्फटिके भाना- दिति भावः ( योग्यति ) प्रमाणचैतन्यस्य योग्यस्वाकारवृत्युपहितविपयावरिछ- चैतन्याभिन्नत्वं तत्तद्विपयांशे प्रत्यक्षत्वप्रयोजकमित्यन्वयः ( स्वाकारेति ) विषयाकारत्यर्थः । व्यापकत्वात्-उक्तमत्यक्षत्वव्यवहारमयोजकरय वृचित्वार (विषयांशेइति ) विषयांगनिरूपितेत्यर्थः (प्रत्यक्षत्वप्रयोजकमिति ) प्रत्यक्षत्वर- त्यक्षत्वप्रकारकशब्दात्मकव्यवहारपयोजकमित्यर्थः । अत्र-गोलकाद्यतिरिक्तन्द्रि- यसत्वे । तद्विरहिणाम्-कर्णादिगोलकरहितानाम, प्रमाणाभावात्-इन्द्रियाणां व्यापकत्व प्रमाणासत्वात् ( आकाशादिवदिति ) यथाऽकाशेसर्वत्र शब्दरूपदृष्टका. र्यकत्वं सर्वत्रस्थितिरूपहष्टकार्यकत्वं च तदित्यर्थः । ननु यत्र शरीरं तत्र मर्वत्र दृष्टकार्यकत्वादिति हेतीविवक्षितत्वेनेन्द्रियाणां सर्वगतत्वसेत्स्यतीत्याशं- क्याह (यत्रशरीरमिति । भरीरपिरात्वादिनि) तादात्म्यसंयोगादिसंवर्धन यत्र शरीरं तत्र भोगादिरूपदृष्टकार्यकत्वस्य शरीरे सत्वेन तवमते शरीरस्य व्यापकत्वं स्यादिति भावः॥ शि०म०-सर्वगतत्वे युगपत्सर्वविषयोपलब्धिप्रसंगाचा तान्पणुपरि- माणानीत्यन्योतदयुक्तं विषयावभासस्थाणुमात्रदेशतापत्तो सर्वशरी- रख्यापिशैत्योपलंभातुपपत्तेः। युगपञ्चक्षुषः सर्पविषयसंबंधाभावन ममू- हालंबनाभावप्रसंगाच्च । चक्षुःश्रोत्रयो(वभेर्यादिदेशपयंतगमने सद्य एवांधत्वापत्तेश्च । तानि मध्यमपरिमाणान्यप्यहंकारोपादानानीति सांख्यातिदपिमानहीनं पुराणवचनं मानमिति चत न,भतविकारत्व प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन तस्य स्वार्थे अममाणत्वात । ततश्च परिशेपानी तिकत्वसिद्धिःइन्द्रियाणि प्रत्येकभृतारधानीति वैशेषिकादया नद प्पयुक्तं प्रमाणाभावात । चक्षुस्तैजसं पादिपुपंचम् मध्य पस्यैवा. भिव्यंजकत्वात् प्रदीपप्रभावदित्यनुमानस्य च विपक्ष पापकाभावना- मयोजकत्वालाततश्चेन्द्रियाणां सिद्धं पांचभौतिफायमिति ।।

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१८३) - म०प्र०-पुराणवचनम् ॥ त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्वादिजायते ॥ इन्द्रियाणां ततः सृष्टिर्गुणद्वारा महामुने ।। इतिपुराणवचनम् । प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन-श्रोत्रमाकाशे पायौत्वगनौचक्षुरप्पु जिला पृथिव्यां प्राणमिति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन आकाशे यः सात्विकांशस्तस्माच्छोत्रमुत्प- यताएवं वायौ त्वगित्यादिवाक्यांतरेष्वर्थोबोध्य इति प्रत्यक्षश्रुत्यर्थः। तस्य-पुराण- वचनस्य । स्वार्थ-इन्द्रियाणामहंकारिकत्वरूपार्थे । प्रमाणाभावात्-इन्द्रियाणां प्रत्येकभूतजन्यत्वे प्रमाणासत्त्वात्, तैजसं-तेजोमात्रकायम्, ( रूपादिष्विति ) रूपस्यैवाभिव्यंजकत्वादित्युक्त चक्षुपो घटादिरूपत्वरूपाभावाद्यभिव्यंजकत्वेन स्वरूपासिद्धियारणायमध्यांतोपादानम्, अदृष्टादौ व्यभिचारवारणायेवकारविपक्षे- चक्षुर्वृत्तितेजोमात्रकार्यत्वरूपसाध्याभावे । बाधकामावेन-अनुकूलतकरूपवाधका- भावेन । नच यत्र तेजोमात्रकार्यत्वामावस्तत्र रूपादिपंचसु मध्ये रूपस्यैवाभिव्यं- जकत्वाभाव इति व्याप्तेर्मनसि दृष्टत्वेन यदि चक्षुपस्तेजोमात्रकार्यत्वं न स्यात्कितु पंचभूतकार्यत्वं स्यात्तर्हि रूपादिपु पंचसु मध्ये रूपस्यैवामिव्यंजकत्वं न स्यात्कितु सर्वविषयाभिव्यंजकत्वं स्यादित्यनुकूलतर्कसत्त्वेन कथमनुकूलताभार इति वाच्यम् । घटादी पंचभूतकार्यत्वेपि रूपादिपंचविषयग्राहकत्वाभावनेक्ति- व्यासेरभावेनोक्ततकानुत्यानात्,नचेन्द्रियत्वे सति पंचभूतकार्यत्वं यत्र तत्र रूपादि- मविषयाभिव्यंजकत्वमिति व्याप्तेर्मनसि सत्वेनोक्ततर्कोत्थानसंभव इति वाच्यम् । मन्मते मनस इन्द्रियत्वाभावेन व्याप्तिग्रहाधिकरणदृष्टांताभावेनोक्तव्यात्यसिद्धयो क्ततर्कोत्थानासंभवादितिाअप्रयोजकत्वात्-तेजोमात्रकार्यत्वरूपस्वसाध्यं साधयितु- मक्षमत्वात् (पांचभौतिकत्वमिति) नच तवमतेपि चक्षुरादीनां पांचभौतिकत्वे प्रमा- णाभाव इतिवाच्यमा शारीरकतृतीयाध्यायद्वितीयपादस्थद्वाविंशतिसंख्याक "मक- ततावत्वं हि प्रतिषेधति ततोमवाति च भूय" इति सूत्रभाष्यव्याख्यायां रत्नम- भाख्यायाम्"अथामूर्त्तवायुश्चांतरिक्षचंतदमृतमेतदेतत्र्यंतस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृ- तस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैपरसोय एव एतस्मिन्मंडले पुरुपस्त्यस्यैपरस" इत्या. दिवतिष्वमूर्तशब्दस्य लक्षणायाऽपंचीकृतपंचसूक्ष्मभूतपरत्वं ततश्चाथाभूतमित्या दिनुतौ हिरण्यगर्भस्यामूर्तरसत्वोत्या करणानां पांचभौतिकवसिद्धिरित्यनेन प्रकारेण कश्चिदाचार्यः करणानां पांचभौतिकत्वस्य श्रुतिप्रमाणसिद्धतयोक्तत्वेन- करणानां पांचभौतिकत्वस्य श्रुतिप्रमाणसिद्धत्वादिति ॥ मू०-इन्द्रियाणिपंचप्राणरसनचक्षुःश्रोत्रत्वगात्मकानि सर्वाणि ·( १८४) वेदान्तपरिभाषा। [प्रत्यक्ष- चेन्द्रियाणि स्वस्वविपयसंयुक्तान्येव प्रत्यक्षज्ञानं जनयन्ति तत्र प्राणरसनत्वगात्मकानीन्द्रियाणि स्वस्था नस्थितान्येव गंधरसस्पर्शोपलम्भान् जनयन्ति चक्षुःश्रो वेतु स्वत एव विपयदेशं गत्वा स्व स्व विपयं गृहीतः श्रोत्रस्यापि चक्षुरादिवत्परिच्छिन्नतया भेर्यादिदेशगमन संभवात् ॥ शि० म०-तानि षट् इति नैयायिकादयस्तान्निराचष्टे (पंचेति) इन्द्रियाण्यप्राप्यकारीणीति सुगताः कल्पयंति तात्प्रत्याह (सर्वाणि चेति ) अयं भावः-न तावत्स्पर्शरसननाणेन्द्रियाणामसंयुक्तार्थमाह- कत्वं दूरत एव, स्पर्शरसगंधोपलब्धिप्रसंगात् । अतएव नचक्षुःश्रोत्रयो रप्राप्यकारित्वं, रसनादिवत्तयोरपि संयुक्तार्थप्राहकन्वानुमानात् । ननु सर्वेन्द्रियाणां संयुक्तार्थग्राहकत्वाविशेषेपि कस्यचित्स्वस्थाने विषय- प्राहकत्वं कस्यचिदूरत इति विभागः कथमित्याशंक्य फलबलकल्प्य- स्वभावविशेषादित्याह (तवेति । चक्षुःश्रोत्विति ) नव नक्षत्राच- योविषयदेशं प्राप्तयोरेव स्वम्वविषयग्राहकत्वे झटित्यादित्यधुवा दिमंडलानुभवो न स्यादिति वाच्यम्. चक्षुरादेरतिस्वच्छद्रव्यत्वेन सावित्रकिरणवच्छीघ्रगतिसंभवात । नतु चक्षुरिन्द्रियं भवतु परिच्छि- नत्वाद्दूरदेशं गत्वाविषयग्राहकं सर्वगतं तु गगनं कर्णशफुल्युपा- धिना श्रोत्रपदवाच्यं कथं भेर्यादिदेशं गत्वा शब्दं ग्राहयेदित्याशं. क्याह (श्रोत्रस्यापीति ) ॥ म०प्र०-(अप्राप्येति ) विपर्यण मह यः ससंबंधस्तमरवा विपर्यण सा स्वसंरंधं विनति यावत्, कागीण-ज्ञानलक्षणस्वकार्यजनकानि, मुगता:-युद्धम तानुसारिणः, असंयुक्तार्थति-स्वामंवद्धविपयेत्यर्थः (दृरतइति ) इंडियनयं- धरहित स्पर्गाद्याश्रये विद्यमाना येस्पढियस्तेषां प्रत्यक्षानापत्तरित्यर्थः । अत. एव-वक्ष्यमाणहतोरेव, तयोः-चक्षुःश्रीप्रयोः. अनुमानात्-चक्षुः श्रीवस्वगंयुक्ताई- ग्राहकेइन्द्रियत्वादसनादिवदित्यनुमानात्, अविशपि-ममानेपि, कस्यचित्म- नादः (स्वस्थानविषयग्राहकत्वमिति ) सत्याने सगरिक म्ाश्रागंयुनाम- बंधन स्थिती गो गंधादिविषयस्नतिपयकापगेशज्ञानजनकत्व मित्यर्थः । करम चित्-चक्षुरादः, दृम्तः स्वगीलकव्यवहितंग । अम्म विषयग्राहकल मिति पूर्व- पाक्पनान्ययः, विभागा-भंटः (फरपरकल्पस्वभाव विशेषादिनि ) माधरगं.

·परिच्छेदः १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१८५) क्तत्वसंबंधेन स्वगोलके पासो यः स्पादिविषयस्तस्मिन्विषये यज्ज्ञानं तस्य जननमुत्पत्तिस्तद्रूपं त्वगादीनां यत्कार्यं चक्षुरादिगोलकदूरदेशस्थितघटादिकार्य- ज्ञानजननरूपं चक्षुःश्रोत्रयोर्यच कायं तस्य विविधकार्य्यरूपफलस्य यदलमिन्द्र- येषु स्वभावविशेपं चिनानुपपत्तिरूपमापत्तिप्रमाणं तेन जन्यार्थीपत्तिप्रमारूपा- याकल्पना तद्विपयस्वभावविशेषात् तत्तदिन्द्रियवृत्तितत्तद्विपयविषयकज्ञानजनना- नुकूलासाधारणधर्मरूपस्वभावभेदादयं विभाग इत्यर्थः । परममूले ( तत्रेति ) इन्द्रि- पु मध्ये इत्यर्थः परममूले (स्वतइति) स्वसामर्थ्यादेवेत्यर्थः (नस्यादिति) ध्रुवादिदेशगमनेपि विलंबसंभवादिति शेपः । परममले ( संभवादिति ) स्वस्वविषयं गृहीत इत्युक्तेरनुपपत्तिर्नेतिशेषः ॥ मू०-अतएवानुभवो भेरीशब्दो मया श्रुत इति वीचितरंगादि न्यायेन कर्णशप्कुलीप्रदेशेऽनंतशब्दोत्पत्तिकल्पनाया गौरवं भेरीशब्दो मया श्रुत इति प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वक ल्पना गौरवं च स्यात् तदेवं व्याख्यातं प्रत्यक्षम् ।। इति श्रीमद्देदान्तपरिमापायाः प्रत्यक्षपरिच्छेदः ॥ १॥ शिम-नतु भेरीदंडसंयोगादाकाशसमवाय भेरीदेशे फश्चि- च्छब्दः संजायते, स चासमवायिकारणतया शब्दान्तरमारभते, एवं सोपीति परंपराश्रोत्रपथमवतीर्णस्य शब्दस्य तेनोपलंभः भेरीशब्दो मया श्रुत इति धीरत्र भ्रांतेवेति तार्किकप्रक्रियामाशंक्य निरस्यति (वीचितरंगादिन्यायेनेति) कदंबमुकुलन्यायश्चादिपदार्थः (भ्रमत्वक- ल्पनेति ) नेदंरजतमितिवन्नायं भेरीशब्द इति बाधकप्रत्ययाभावेन' तस्य भ्रमत्वकल्पनमयुक्तमिति भावः । परमप्रकृतमुपसंहरति ( तदेव- मिति) प्रत्यक्षममानिरूपणात्तत्करणत्वेन प्रत्यक्षप्रमाणं निरूपितमि- त्यर्थः ॥ इति श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रात्मजश्रीरामकृष्णारिविरचिते वेदान्त- शिखामणी प्रत्यक्षपरिच्छेदः ॥१॥ म०प्र०-परममूले ( अतएवेति ) श्रीरस्यभेयर्यादिदेशगमनसंभवादेवेत्यर्थः । परममूले ( अनुभवः ) उपपद्यते इतिशेषः (आकाशसमवायइति) आकागे मम- वायो यस्प सतया आकाशममवायीत्यर्थः । मेरीदेशे-भवच्छिन्नाकाशे, सच-- भेर्यवच्छिन्नाका जायमानशब्दस्तु, माप-गब्दांतरमपि । अस्य शब्दांतरमारमते

·(१८६)
वेदान्तपरिभाषा।
[प्रत्यक्ष-
इति पूर्ववाक्येनान्वयः। श्रोत्रपयं-कर्णशष्कुलीरूपं श्रोत्रंद्रियस्थानम्,अवतीर्णस्य-
प्राप्तस्य, तेन-श्रोत्रंन्द्रियेण, उपलंमः-ज्ञानानन्वेवं मेरीशब्दोमया श्रुत इत्यनुभवस्य
प्रामाण्यं न स्यादित्याशंकामिष्टापत्त्या परिहरति (मेरीशब्दइति) प्रक्रियाम-
पूर्वोत्तरभावरूपं क्रमं सिद्धांतं वा । परममृले (वीचितरंगन्यायेनेति ) अत्र वीचित-
रंगशब्दो भंगस्तरंग ऊर्भिर्वास्त्रियां वीचिः"इत्यमरकोशात्स्वल्पतरंगवाचकौतथाच
वीच्यनंतरं तरंगा वीचिर्वीच्यनंतरं पुनचिरैवं तत्र यथा यो न्यायः पुनः पुनरु-
पंत्तितिमवीच्या तद्धारोपशांतिश्चेति द्विविधरूपाधर्मस्तद्वच्छन्दानामाप पूर्वपूर्वश
ब्देनोत्तरोत्तरशब्दस्योत्पत्तिरंतिमशब्देन शब्दधाराया निवृत्तिश्चेत्याकारको द्विवि-
धो धर्मस्तद्धटकीभूतपूर्वपूर्वशब्देनोत्तरोत्तरशब्दस्यात्पत्तिरूपो यो धर्मस्तेनेत्यर्थः ।
परममूले ( प्रदेशेइति ) प्रदेशसंबंधार्थमित्यर्थः ( कदंवमुकुलन्यायइति ) "कुड़म-
लोमुकुलोस्त्रियाम्"इत्यमरकोगान्मुकुलशब्दो विकासोन्मुखप्रौढकालकावाचकस्त-
थाच कदंवसंज्ञकवृक्षसंबंधिविकासोन्मुखदृढकालकानां यथा चतुर्दिगवच्छेदेन
विकासस्तवाचतुर्पु दिक्षु शब्दोत्पत्तिरित्यर्थः । तस्य-भेरीशब्दो मया श्रुत इति
प्रत्यक्षस्य (नत्करणत्वेनेति ) प्रत्यक्षममाऽसाधारणकारणत्वप्रकारकनिरूपणवि-
पयप्रत्यक्षप्रमाणमित्यर्थः । ननु प्रत्यक्षप्रमाया अनिरूपणात्कथं प्रत्यक्षप्रमाकर-
णत्वेन प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपितमित्याशंक्य मैवमित्यभिमेत्याह ( प्रत्यक्षप्रमानिरू-
पणादिति ) परममूल (तदेवमिति) अतीतग्रंथे प्रत्यक्षप्रमायानिरूपणेनेत्यर्थः ।
परममूले ( प्रत्यक्षमिति ) प्रत्यक्षममाणमित्यर्थः ।
श्रीमतो ब्रह्मविज्ञानपादपादसरारुहान् ।
नौमि येषां रजो पुंसां निष्कुरुते रजस्तमः ॥ १ ॥
इति श्रीमहाविज्ञानाख्यविद्यापद्गुरुमसान्धोदासीनामरदासशन्दवाच्याविभू.
तायां वेदांतपरिभाषाख्यग्रंथम्य शिरोमण्याख्यटीकायाः प्रत्यक्षपरिच्छ-
दस्यमणिमभाख्यायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः ॥ १ ॥

·परिच्छेदः २] (१८७) समणिप्रभाशिखामणिसहिता । अथानुमानपरिच्छेदः २. मू०-अथानुमानं निरूप्यते अनुमितिकरणमनुमानम् ॥ शि०म० एवं सर्वप्रमाणज्येष्ठतया प्रथम प्रत्यक्षप्रमाणं निरूपितम्। इदानीं शिष्यावधानार्थमनुमाननिरूपणं क्रियते इति प्रतिजानीते (अथेति) प्रत्यक्षानंतरमित्यर्थः । सर्वमतसाधारणं लक्षणमाह (अनु- मितीति ) ननुनानुमितिकरणत्वमपि तल्लक्षणम् ।। पद्माननं विस्तृतपद्मनाभं पद्मांकपने धृतपादपद्मम् ।। पद्मखजामण्डितवाहुमध्यं कृष्णं नुमः पद्मविशालनेत्रम् ॥ १॥ येपां तु पादरजसा विरजस्तमे मे भानोः प्रमेव सलिले विमले प्रभेयम् ॥ स्वांते विभाति खलु हंत शिखामणेश्च विद्याप्रदान्प्रणयतःप्रणमाम्यहं तान।।२।। प्रत्यक्षानुमानयोरुपजीव्योपजीव कभावसंगतिमाभिमेत्य वृत्तानुवादपूर्वकं परम- मूलेऽथानुमानं निरूप्यते इति प्रतिज्ञाया:प्रयोजनं सूचयति ( एवमित्यादिना ज्येष्ठतयेति ) प्रत्यक्षस्य सर्ववादिसंमतत्वेनानुमानादिप्रमाणोपजीव्यत्वेन च ज्ये- प्रतयेत्यर्थः । प्रथमम्-अनुमानादिममाणनिरूपणस्यादौ । निरूपितम्-मूलकार- कर्तृकनिरूपणविषयीभूतम् । इदानीम-प्रत्यक्षनिरूपणोत्तरकाले ( शिष्यावया नार्थमिति 2 अन्यत्र चित्तसंचारराहित्यपूर्वकमकृतग्रंथशुश्रूपावत्वरूपावधानार्थ- मित्यर्थः । परममूले ( अथानुमाननिरूप्यते इति ) अथ शब्द आनंतार्थकः आनंतर्यंच स्वाव्यवहितीत्तरकालवृत्तित्वम्, प्रकृते स्वं प्रत्यक्षनिरूपणं तथाच प्रत्यक्षलक्षणस्वरूपमामाण्यमकारकप्रत्यक्षविशेष्यकज्ञानानुकूलव्यापारध्वंसाधिकर- णकालिकोऽस्मदर्थग्रंथकृत्तिकृतिजन्या वर्तमानकालीनोनुमानलक्षणस्वरूपप्रा- माण्यप्रकारकानुमानविशेष्यकज्ञानानुकूलो यो व्यापारस्ताद्विपयोऽनुमानमित्यर्थः । प्रत्यक्षानंतरम्-प्रत्यक्षनिरूपणानंतरम् । परममूले (अनुमितिकरणमनुमानमिति ) अनुमितित्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपितव्यापारवत्वसमानाधिकरणा या जनकता तद्विशिष्टत्वमनुमितिकरणत्वमित्यर्थः । नच करणत्वं व्यापारवत्वे सत्य- मन्यथासिदनियतपूर्ववृत्तित्वं तथाच घादिप्रत्यक्षं प्रति घटादिविषयस्य घटा- टिकायें प्रत्युपादानकारणकपालादेश करणत्वं स्यात्मत्यक्षविपयघटादेयापार- पत्वे सत्यनन्ययासिदनियतपूर्ववृत्तित्वादिति वाच्यम् । इष्टत्वात्, नच तर्हि कार- णकरणविभागः कथमिति वाच्यम्, कारणकरणरूपधर्म्यभेदपि कारणत्वकरणत्व- रूपधर्मभेदात् एक्स्यैव दंडादेव्यापारवत्त्वे मत्यनन्यथासिटनियतपूर्ववृत्तित्वेन ·. - (१८८) वेदान्तपरिभाषा। [ अनुमान- रूपेणकरणत्वव्यवहारस्यानन्यथासिनियतपूर्ववृत्तित्वमात्रेण कारणत्वव्यवहा- रस्य च संमवेन कारणकरणविभागानुपपत्त्यसंभवादिति ( अनुमितिकरणत्वम- पीति ) अत्रापिशब्दोदृष्टांतार्थकः व्याप्तिज्ञानादीनामनुमानत्वाभाववदित्यर्थः ॥ शि०म०-तघटकानुमितेर्लक्षणाभावेनदुर्निरूपणत्वात् । नच व्या तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यत्वं लक्षणं तत्त्वेन तजन्यत्वमिद विव- क्षितमित्यनुव्यवसायादौ विषयत्वादिना तजन्येनातिव्यातिः॥ म०म०-( तद्घटकानुमितेरिति ) अनुमितिकरणत्वरूपानुमानत्वघटकानुमिते- रित्यर्थः । घटकत्वं तद्विषयताव्यापकविषयताकत्वम, प्रकृत तद्विपयताऽनुमिति- तत्करणरूपसमुदायऽनुमितिकरणमनुमानमिति ज्ञानस्य विषयता तस्याव्यापका- विषयताऽनुमितिरितिज्ञानविषयता यस्या अनुमितेः, मा तथा तस्याः भावस्तत्व- मिति घटितत्वं च तदिपयताव्याप्यविषयताकत्वम्,प्रकृते तद्विषयताऽनुमितिगिति- ज्ञानस्यानुमितिनिष्ठाव्यापकाविषयता तस्या व्याप्याविषयतानुमितितत्करणरू- पसमुदायनिष्ठविषयता यस्यानुमितितत्करणरूपसमुदायस्य स तथा तस्य भावस्त- त्वमितिानेयायिकमतमाश्रित्यानुमितिलक्षणमाह(ध्यातिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानेति)अत्र व्यातिविशिष्टेपक्षधर्मता व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता व्याप्मिविशिष्टाचासो पक्षधर्मता व्या- तिविशिष्टपक्षधर्मता व्याप्तिविशिष्टशाम पक्षधर्मोव्यामिविशिष्टपक्षधर्मस्तस्य भाव- स्तत्ततिसप्तमीतत्पुरुषादिसमामांगीकारे पर्वती धूमयान्यरित्यादी व्यभिचारि लिंग व्यात्यभावेन व्यभिचारिलिंगजन्यानुमिती व्यापिविशिष्टपक्षधर्मनातनजन्यत्वाभा- वैनाव्याप्तिगतो व्याप्तिविशिष्ट पदस्य लक्षणया व्याप्तिविपयकपरत्वमवलंब्य ज्ञानां- तपदेन कर्मधारयोगीकर्तव्य इति । पर्वतो वद्विव्याप्य गमवान्नवेति संशयात्मक- व्याप्तिविषयकपक्षधर्मताज्ञानस्यानुमितिकरणताभ्रांतिवारणाय ज्ञानपदेन निश्चयो- ग्राह्यः निश्चयत्वं च संशयभिन्नज्ञानत्तम वहिव्याप्यमवान्पर्वतः पर्वत वाद्विव्याप्य इ. त्याद्यात्मको योव्यात्यवच्छिन्नमकान्तानिरूपितपक्षनावकावीरछत्रपटाप्यता पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरपितव्यात्यवरिउन्नविशेष्यता एतदत्यतगवि. शिष्टनिश्चयस्तजन्यत्वामान निगलितोर्थ इति। ननु च्यामिविषयक पक्षधर्मतानिश्चय- जन्यत्वस्य वद्विव्याप्यधूमवंत पर्वतं पश्यामीति पगमर्शप्रत्यक्ष व्यामिविषयपक्ष- धर्मतास्मृती परामर्शध्वंसे च मत्त्वादतिव्याप्तिीगल्लागंक्याह ( नवनेति ) व्याप्ति- विपयकपक्षधमतानिश्चयत्वापच्छिन्ना या व्याप्तिविषयरुपक्षधर्मनानिश्चरनिष्टजनक- तातनिरूपितजन्यत्वमिहोत्तलक्षणवाक्ये विवक्षितमित्यर्थः (अनुव्यवसायादावित) अत्रादिपदेन व्याप्तिविषयकपक्षधर्मतास्मृतिव्यामिविषयकपक्षधर्मतानिश्चयध्वंगी- ग्रहणमिति ( विषयत्वादिनति ) अब प्रतियोगित्वम्बसमानविषयानुभवलं . - - ·परिच्छेदः २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१८९) आदिशब्दार्थः । तथाच परामर्शानुव्यवसायनिष्ठकार्यतानिरूपितव्याप्तियिषयक- पक्षधर्मताज्ञाननिष्ठविपयत्वावच्छिन्नकारणतायाः व्यामिविषयकपक्षधर्मताज्ञानवं- सनिष्ठकार्यतानिरूपितव्याप्तिविषयकधर्मताज्ञाननिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिन्नकारणता- याश्च व्याप्तिविषयकपक्षधर्मताविषयकस्मृतिनिष्ठकार्यतानिरूपितस्वसमानविपय- कानुभवनिष्ठस्वसमानविपयकानुभवत्वावच्छिन्नकारणतायाश्च सत्त्वेन परामर्शप्रत्य- क्षादिकं प्रति व्याप्तिविपयकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन हेतुत्वाभावेन न व्याप्तिीपियकपक्ष- धर्मताज्ञानमत्यक्षादिष्वतिव्याप्तिरिति भावः ॥ शिम-तत्त्वं च व्यभिचारज्ञानप्रतिवन्धकज्ञानविषयप्रकारकपक्ष- धर्मताज्ञानत्वम् । तञ्च विशकलितस्थलीयलिंगपरामर्शसाधारणमिति- नासम्भव इति वाच्यम्। तथापि न्यायमते धूमो वद्विव्याप्यः अयंचा- लोकवानिति समूहालंबनादप्यतुमित्यापत्तेः ।। म०प्र०-नन्वेवं व्याप्तिविषयकपक्षधर्मताज्ञानप्रत्यक्षादावतिव्याप्त्यभावपि साध्य- वदन्यावृत्तित्वं व्याप्तिहेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः हेतुसमानाधिकर- णात्यंताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः साध्याभावव्यापकीभूता- भावप्रतियोगित्वं व्याप्तिरिति व्याप्तीनां नानात्वेन परस्परं व्याप्तिज्ञानानां व्यभिचा- गदनुगतस्थानुमितित्वावच्छिन्नानुमितिनिष्टकार्यतानिरूपितव्याप्तिविपयकपक्षधर्म- ताज्ञाननिष्ठकारणतावच्छेदकस्यासंभवन किमपिव्याप्तिविपयकपक्षधर्मताज्ञानं न हेतुः, नच व्याप्तेिषु व्याप्तित्वमनुगतमिति वाच्यम् । साध्यवदन्यावृत्तित्वत्वं कुत्रचिया- तित्वहेतुव्यापकसाध्याधिकरणवृत्तित्वत्वं कुत्रचिद्याप्तित्वमित्यादिर्गत्या व्याप्ति- त्वस्यापि भेदादित्याशंक्याह (तत्त्वंचेति ) व्याप्तिविषयकपक्षधर्मताज्ञानत्वं चेत्यर्थः (व्यभिचारज्ञानमतिबंधकेति) वद्यमाववत्तिधूम इत्यादिव्यभिचारज्ञानस्य प्रतिवं- धकं यज्ज्ञानं वयभावपदवृत्तिधूम इत्यादिव्याप्तिज्ञानं तस्य विषयोव्याप्तिधूमा- दिस्तत्प्रकारकमित्यर्थः।व्याप्ताप्तित्वस्य च नानात्वेपिव्यभिचारज्ञानप्रतिबंधकज्ञान विपयत्वस्य सर्वत्र ससैनानुगतस्य व्यभिचारज्ञानमतिबंधकज्ञानविषयप्रकारकपक्ष- धर्मताज्ञानत्वरूपकारणतावच्छेदकस्य सत्वान्नानुगतकारणतावच्छेदकस्यामाष इत्यभिप्रेत्याह (तति ) व्यभिचारज्ञानप्रतिबंधकज्ञानविषयमकारकपक्षधर्मताज्ञा- नत्वं चेत्यर्थः (विशकलितेति ) विशकलितत्वं च भिन्नभिन्नत्वं स्थलगब्दोहि व्याप्तिरूपाधिकरणवाचकस्तथाच विशकलितस्थलीयोऽन्योन्याभावधार्टतव्याप्ति- म्थलीयो यो लिंगपरामन्त्यिंताभावघटितव्याप्तिस्थलीयो यो लिंगपरामशों व्यतिरेकव्याप्तिस्थलीयो यो लिंगपरामर्शस्तत्साधारणं तदृत्तीति नाममनोऽनुगत- कारणतावच्छेदकस्यामावानेत्यर्थः । वेदान्तिभिरनुमितिहेतुख्यातिविषयकपक्षधर्म- ·[अनुमान- (१९०) वेदान्तपरिमापा। ताज्ञानानंगीकाराद्याप्तिविषयकपक्षधर्मताज्ञानजन्यत्वमित्यादिकथनं नयायिकमता- मिमायेणैवेति भावः, (न्यायमतेइति ) वेदांतिभिव्याप्तिविषयकपक्षधर्मवाज्ञानस्या- नुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपितफरणताया अस्वीकारेण मीमांसकमतवयाप्यतावच्छं. दकप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन पक्षधर्मताज्ञानस्यानुमिनिनिष्टकार्यतानिरूपितकार- णतायाः स्वीकारान्यायमत इत्युक्तमिति भावः । समूहालंवनात्-प्रत्यक्षस्मरणा- द्यात्मकसमूहालम्बनात् (अनुमित्यापत्तरित ) व्यभिचारज्ञानप्रतिबंधकज्ञानविष- यप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वम्योक्तसमूहालम्बने सत्त्वादिति शेषः ।। मू-अनुमितिश्च व्याप्तिज्ञानत्वेन ब्यातिज्ञानजन्या ॥ शि०म०-नच पक्षवृत्तिहेतुतावच्छेदेन व्यभिचारज्ञानविरोधिवैशि- पृश्यविषयत्वं विवक्षितमिति युक्तम्, साध्यगोचरपक्षधर्मव्यापकता. ज्ञानाकारतावादिमते अनुमितो निरुक्तलक्षणाभावात् । न्यायमते व्यतिरेकिलिंगपरामर्शस्य साध्याभावांश एव साधनाभावनिरूपित- च्यामिवैशिष्टयविषयत्वेन ततोऽनुमित्यभावापत्तेश्चाततश्चानुमितिकर- णत्वं नानुमानस्य लक्षणमित्याशंक्याह (अनुमितिश्चेति । व्याप्ति- ज्ञानत्वेनेति) व्याप्तिप्रकारकज्ञानत्वेनेत्यर्थः ।। म०प्र०-( पक्षवृचिहेतुतावच्छेदेनेति ) अयावरडेदपदमवच्छेदकपरमपछि- नत्वं तृतीयार्थः । विरोधिगन्दः प्रतिबंधक ज्ञानविषयपर: वैशिय संबंधः तथाय पक्षवृत्तिहेतुतावच्छेदकावच्छिन्ना यो व्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकतानविपयन्याप्ति- संबंधस्ततिपयकत्वे सति पक्षधर्मता जानत्वं व्यभिचारज्ञानमतिबंधकज्ञानविपर प्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वशब्देन विवक्षितमिति निर्गलितार्थस्तथाच प्रकृतसम- हालंबने पक्षवृत्या लोकहनुतारच्छंदकावच्छिन्नव्यभिचारतानविरोधिज्ञानविषय- व्याप्तिसंबंधविषयकवाभावान्त्रोक्तममहालंघनादनुमित्यापादनामिनि भाषः । पी. यानुमितिलक्षणवाक्ये व्यापकतामन्दम्याधिकंदमपतित्वम्पार्थमभिप्रेत्यदीपमा ( साध्यगोचंगति ) साध्यविषयकं यत्पक्षधर्मव्यापकनानानं पक्षनिधमव्यापा- यद्विरित्याद्याचारक नामज्ञानात्पर्यतीदिमानित्यायनुमिनिर्भातीति पाटिमने इत्यर्थः (निमत्तलक्षणाभावादिति ) पक्षधर्मापवा यदिग्ल्यिादितानस्य पक्ष- धर्मताज्ञानपि पक्षवृत्तिनुतावच्छंदेन व्यभिचारतानविरोधिज्ञानविषयमानित शिष्टयविषयकताभावेन पक्षधर्मव्यापी रझिरिवादितानजन्यपर्वती बदिमानि- त्यायनुमिती निरुत्तलक्षणाभावाहित्यर्थः । नन पक्षधर्मव्यापक माध्यमिनिमन्द म्य धूमादिपक्षधर्मनिष्ठव्याप्तिनिम्पामाध्यमित्यर्यावन माविपक्षधर्मmi } ·परिच्छेदः २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१९१) घतिरित्यादिज्ञानस्य पक्षवृत्तिहेनुतावच्छेदेन व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविपयव्या- प्तिवैशिष्टयविषयकत्वेन कथं साध्यगोचरपक्षधर्मव्यापकताज्ञानस्यानुमितिकरणता- वादिमतेऽनुमिती निरुक्तलक्षणाभावकथनं क्रियते इत्यरुच्या हेत्वन्तरयाह (न्या- यमतेइति ) नवीननैयायिकैः साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरे- कव्याहें ताबंगीकृतत्वेन माचीननैयायिकमते इत्यर्थः । वेदानिभिरनुमितिहेतुथ्य- तिरेकव्याप्त्यनंगीकारेण न्यायमन इत्युक्तमित्तिभावः ( व्यतिरेकिलिंगपरामर्श- स्येति ) व्यतिरेकिलिंगं गंधादिकं तस्य प्रतियोगितया गंधाभावव्याप्य इतरभेदा- भाव इत्याद्यात्मको यो लिंगपगमर्शस्तस्येत्यर्थः । ततः-व्यतिरेकिलिंगपराम- र्शात् ( ततश्चेति ) चकारस्यावधारणार्थकत्वेनोक्ताव्याप्तिदोषावेत्यर्थः । ननु व्याप्तिज्ञानस्यानुमिति प्रति व्यातिज्ञानत्वेन करणत्वस्वीकारे व्याप्तिरितिज्ञानादपि पर्वतो वहिमानित्याद्यनुमितिः स्यादित्यत आह ( व्याप्तिमकारकेति ) धूमो पहि- व्याप्यइत्याद्यात्मकव्याप्तिप्रकारकेत्यर्थः । व्याप्तिरिति ज्ञानस्य व्याप्तित्वप्रकारक- त्वेन व्याप्तिप्रकारकत्वाभावान्न व्याप्तिरिति ज्ञानादनुमित्यापादनं संभवतीति भावः।। मू-व्याप्तिज्ञानानुव्यवसायादेस्तत्त्वेन तजन्यत्वाभावात् नानु मितित्वम् ॥ शि०म०-व्याप्तिपदं व्यभिचारज्ञानविरोधिपरं, नतु अंधकृदभिमत- व्याप्तिपरमातेन तजनकेन्योन्याभावादिगर्भव्याप्तिज्ञानेकारणतावच्छे- दकसत्त्वान्न लक्षणासंभवो नवा सर्वत्र प्रमेयमिति ज्ञानादनुमितिः। ननु व्याप्तिपदं प्रथकृदभिमतव्याप्तिपरमेव, नचान्योन्याभावादिगर्भ- व्यातिज्ञानादनुमित्यभावापत्तिः अन्योन्याभावगर्भाया अत्यंताभाव- गर्भायाश्च व्यासेरभावघटितत्वेन तज्ज्ञानस्य गुरुविषयत्वेनातुमित्य- हेतुत्वादिति चेत् न,अशेषसाधनाश्रयाश्रितसाध्यसामानाधिकरण्यल- क्षणव्यात्यज्ञानेपि शब्दादिना अत्यंताभावादिगर्भव्याप्तिज्ञानादप्प- नुमितिदर्शनेन गुरुविषयत्वेपि तज्ज्ञानस्याप्यनुमितिहेतुत्वात्। नवं परस्परव्यभिचारात्किमपि व्याप्तिज्ञानं न हेतुः स्यादिति वाच्यम, व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वेन सर्वव्यात्यनुगमस्योक्तत्वात । अवच्छेदकविवक्षायाः प्रयोजनमाह (अतुव्यवसायादेरिति )॥ म०प्र०-ननूक्तमकारेण व्यामीनां भेदादुक्तानुगतकारणतावच्छेदकामावस्या- स्मिन्पक्षेपि तुल्यत्वेनोक्तानुमितिलक्षणासंभवः । किंच व्यातिज्ञानत्वेन व्यातिजा- नस्यानुमितिजनकत्ये सर्व प्रमेयमिति ज्ञानात्पर्वती बद्विमानित्यायनुमितिः स्या- ·(१९२) वेदान्तपरिभापा। [अनुमान- यालेरपि सर्वात पावित्वेन प्रमेयत्वप्रकारकन्यातिज्ञानस्यापि संभवादित्यत आह ( व्याप्तिपदमिति ) तेन-व्यातिपदस्य व्यभिचारज्ञानविरोधिपरत्वस्वीकारेण । तजनके-पर्वतोवनिमानित्यायनुमितिजनके । असंभवः-अव्याषिः, सर्वत्र-सर्वम् नचेतिप्रतिज्ञायां हेनुमाह ( तज्ञानस्वानुमित्यहतुत्वादिति ) अन्योन्याभादा- दिगर्भव्यासिज्ञानस्यानुमितिनिष्टकार्यतानिरूपितकारणताभावादित्यर्थः। वज्ञान- स्थानुमित्यहेतुत्वे हेतुमाह (गुरुविषयत्वेनेति ) संभवति लघुधर्मावच्छिन्ने कारण गुरुधर्मावच्छिन्ने काग्णत्वानंगीकारादिति भावः । तज्ज्ञानस्य गुरुच्यामिविषय कत्वे हेतुमाह (अन्योन्यामावगर्भावाइति । शब्दादिनति ) अब प्रत्यक्षानु- मानावादिशब्दार्थः । एवम् च्याप्तिपदस्य ग्रंथकृदभिमतव्याप्तिपरत्वाभावनान्यो- न्याभावगर्भादिव्याप्तीनां व्यामिपदेन ग्रहणेसति ( परस्परव्यभिचारादिति ) - त्रात्यंताभावघटितव्याप्तिज्ञानादनुमितिस्तत्रान्योन्याभावघटितव्याप्तिज्ञानरूपकार- णाभावः यत्रान्योन्याभावघटितव्यातिज्ञानानुमितिस्तत्रात्यंताभावघटितव्याप्ति- ज्ञानरूपकारणाभावो यत्र व्यतिरकव्यातिज्ञानानुमितिस्तत्रोमपविधव्याप्तिज्ञान- रूपकारणाभाव इत्यादिरीत्या व्याप्तिभेदेन व्याप्तिज्ञानानां परस्परव्यभिचारा- दित्यर्थः । अनुगमस्य-ग्रहणस्य अनुगतधर्मस्येतिवा. अस्मिन्पो विपणत्यति तृतीयाया अभेदोर्थ इति ( अवच्छेदकेत्ति ) व्याप्तिज्ञानत्वरूपव्याप्तिज्ञाननिष्ठाव- मितिकारणतावच्छेदकत्यर्थः ।। मू०-अनुमितिकरणञ्च ॥ शिमा-नजन्यस्मृतिशाब्दलानादिरादिशब्दार्थः । अनुत्यष- साये विषयत्वेन स्मृतौ समानविपयानुभवत्वेन वाक्याज्ञाने पदा- र्थज्ञानत्वेनच हेतुतया उक्तरपणाहतुत्वाता नचैवमपि संशमविपर्ययो- नरप्रत्यक्षेतिव्याप्तिः, विरोधिदर्शनत्वेन तत्र हेतुतपा उक्तमपणच्या- तिज्ञानस्याजनकत्वान्नातिव्याप्तिरिति परामः श्यमानं लिंग करणमिति जरनैयापिका.. मनाकरणमित्यन्ये तान- प्रत्याह (अनुमितिकरणनेति) अयं भावः- नापत अनुमिता लि करणं अयोग्यलिङ्गकानुमितो व्यभिचागत. तर त्वदभिमतपराम- शस्य व्यापारत्वासंभवेन तस्य तमाकरणत्वात । अतीतादिलिकानु- • मिती व्यभिचाराधानाणतुमिनो मनः करणं ॥ प्रमाणाभायात म०प्र०-( तजम्येति ) व्याप्तितानजन्यष्यामिविषयकातिमान्दरांधापन । अत्रव्यातिलानध्वंस आदिपदार्थः (अनुव्यवसायानि ) व्यामितानस्य दिया प्वधूमपंतं पर्वतं जानामीत्वाचनुव्यवसायनिष्टकार्यनानिम्पितविपयायन्छिन- तत्र ·परिच्छेदः२] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। कारणत्वेनेत्यर्थः उक्तरूपेणाहेतुत्वात्-व्याप्तिज्ञानानुव्यवसायादिकं प्रतिव्याप्तिज्ञान- त्वेन कारणात्वाभावात् एवमपि व्याप्तिज्ञानानुव्यवसायादापतिव्याप्त्यभावपि(संश- येति) वयादिविपयकसंशयोत्तरवद्वयादिविषयक प्रत्यक्षे वयाद्यमावविषयकविप- र्यायोत्तरवट्यादिविषयकप्रत्यक्षेचेत्यर्थः। संशयस्य विपर्ययत्वेपि संशयस्योभयको- टिकत्वाद्विपर्ययात्पृथक्त्वेनोपादानमिति ( अतिव्याप्तिरिति ) यत्र पवतोवद्विमान्न- वेत्यादिसंशयो जातस्तदुत्तरं वहिव्याप्यधूमवानित्यादि प्रत्यक्षात्मकविशेपदर्शनं जातं तदनंतरं च जायमाने पर्वतो यद्विमानित्यादिमत्यक्ष पद्रिव्याप्यधूमपान्पर्वत इत्यादिविशेपदर्शनात्मकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वादतिव्याप्तिरेवं यत्र पर्वतो वनयभा- ववानित्या दिविपर्ययो जातस्तदुत्तरंवहिव्याप्यधूमवापत इत्यादिप्रत्यक्षात्मक विशेपदर्शनं जातं तदनंतरं जायमाने पर्वतो वह्निमानित्यादिप्रत्यक्षे वद्भिव्याप्यधूम वान्पर्वत इत्यादिविशेपर्शनात्मकव्याप्तिज्ञानजन्यत्वादतिव्याप्तिरिति भावः । विरो विदर्शनत्येन-विशेपदर्शनात्मकन्याप्तिज्ञानस्य संदायविपयविरोधित्वविशिष्टज्ञा नत्वेन । तत्र-संययोत्तरप्रत्यक्षादी । उक्तरूपेण-व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञा- नत्वेन, तत्र-अनुमितित्वावच्छिन्नानुमितो, परामृश्यमानं-विषयतासंबंधेन परा- मर्यात्मकज्ञानविशिष्ट ( मनइति ) अस्योर्द्धमनुमितावितिशेपः (अयोग्यलिंगका- नुमितीव्यभिचारादिति ) अयोग्यं परं प्रति प्रत्यक्षायोग्यं लिंगं करणं यस्या देवदत्तो धर्मवान् सुखित्वादित्यायनुमितेः सा तथा तादृशानुमितिनिष्ठकार्यतानि- रूपितकरणताया अयोग्यलिंगेऽभावादित्यर्थः । व्यभिचारश्च व्यापकाभाववद्वृत्तित्वं यदाकारणामावस्तदाकार्याभाव इति व्याप्तेः। प्रकृते व्यापकोनुमितिरूपकार्या- भावस्तदभावरूपानुमितिमतिकाले परामृश्यमानायोग्यलिंगरूपकरणामावसत्वेन व्यतिरेकव्यभिचार इतिभावः।अयोग्यलिंगे अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपितकरणत्या- भावे हेतुमाह (तति) सुखित्वादिरूपपरामृश्यमानायोग्यलिंगे इत्यर्थः । त्वद- भिमतपरामर्शस्य-धर्मव्याप्यसुरिवत्ववान्देवदत्त इत्यादित्यदभिमतपरामर्शस्य, व्यापारत्वासंभवेन-उक्तपरामर्शस्य लिंगजन्यानुमितिजनकत्वेपि परकीयसुखित्या- दिरूपहेतोः परंपत्यप्रत्यक्षत्वनोक्तपरामर्शप्रत्ययोग्यलिंगस्य विषयत्वेन कारणत्वा- भावनायोग्यहेतुजन्यत्वाभावाव्यापारत्वासंभवन, तस्य-परामृश्यमानायोग्यलिं. गस्य, तत्र-अनुमिती, अकरणत्वात् करणत्वयोग्यतात्यंताभावात् अतीतादिलिंग- कानुमिती, व्यभिचाराच-अतीतादियूमादिलिंगस्येयं यज्ञशालायद्धिमत्यभूदती- तधूमादित्यादि पंचावयश्वास्यजन्यानुर्मितिनिरूपितव्यतिरेकन्यभिचाराश । ममा- णाभावात्-मनसोऽनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपितकरणत्वे प्रमाणामावात् । मु०-व्याप्तिज्ञानं तत्संस्कारोऽवान्तरव्यापारः ।। शि०म०-अनुमितो करणांतरानुपपल्या मनः करणं कल्प्यत ·वेदान्तपरिभापा। [अनुमान- रात्-महानसायवच्छेदेन धूमे जायमानव्याप्तिज्ञानस्यैवकरणत्वेन पर्वताद्यवच्छेदेन धूमे व्याप्तिज्ञानस्यानुमितिप्रत्यकरणत्वेन पर्वतादिधूमे व्याप्तिज्ञानाभायो गृह्य- माणव्याप्यतावच्छेदकप्रकारकमत्यक्षस्मरणशाब्दबोधाद्यन्यतमरूपपक्षधर्मताज्ञान- स्य रुवेन व्यभिचाराभावात् । त्वदुक्तरूपेण-व्याप्तिमकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन, व्यवहितधूमादिस्थल-कालांतरीयधूमाद्यधिकरण, व्यभिचारात्-व्यवहितधूमादि- भ्योऽनुमिति सत्त्वेपि व्यवहितधूमादी सामान्यलक्षणादीनां निराकृतत्वेन व्यानिशा नामावेन त्वदुक्तव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानस्य व्यतिरकन्यभिचाराद्वयभिचारमेव स्पष्टयात (नचेत्यादिना ) तत्र-व्यवहितधूमादौ, प्रत्यक्षपरामर्श:-वविव्याप्यातीत- धूमवानयं देश इत्याद्यात्मक प्रत्यक्षात्मकव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानम्। विशेष्यस- निकर्पाभावात्-व्याप्तिनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यतावट्टमै इन्द्रियमनिक- भावात्, तत्र-व्यवहितधूमादी, अनुमित्यात्मकपरामर्शात-सदेशोयद्विव्याप्यातीत धूमवान बयानॆन्धनसंयोगावच्छेदकत्वादित्यायनुमित्यात्मकपरामर्शात,धमे-व्यवहि- तधूमे, व्याप्यत्वाज्ञानेपि-व्यात्यज्ञानेपि, तत्र-व्यवहितधृमादौ, तस्य-मनसः ज्ञान- स्वसंयुक्तात्मसमवेतज्ञानविषयत्वरूपज्ञानघटितं, पक्षधर्मताज्ञानं-धूमवान्पर्वत इत्या- द्याकारकं पक्षधर्मताज्ञानं, तन्नेति प्रतिज्ञायांहेतुमाह ( पक्षधर्मतासंस्कारस्योत) पक्षधर्मताविषयकसंस्कारस्य पक्षधर्मताज्ञानजन्यसंस्कारस्यवेत्यर्थः । तस्यानमित्यहे- तुत्वे हेतुमाह ( उद्बुद्धव्याप्तिसंस्कारस्येति ) उझुद्धोव्याप्तिसंस्कारो व्याप्तिपिपयक संस्कारी यस्य स तथा तस्येत्यर्थः ॥ मू०-नच संस्कारजन्यत्वेनानुमितेः स्मृतित्वापत्तिः स्मृतिप्राग भावजन्यत्वस्य ॥ शिमा-ननु स्मृतिप्रागभावजन्यत्वं न स्मृतित्वमयोजकं तद्गोच- रसाक्षात्कारस्यापि तथात्वापत्तिः। किश्चैवं स्मृतेरेतत्कालावच्छेदेन प्राह्यत्वाभावज्ञानाप्रतिबंधकत्वपि तत्कालविषयमाह्याभावज्ञानप्रति- बंधकत्वेन तदभावस्य प्रतिबंधकामावत्वेन प्रागभावादिसाधारणस्य ग्राह्याभावानुभवहेतुतया तरयापि रमृतित्वापत्तिः । अपिच रमृतिप्रा- गभावजन्यत्वं न प्रयोजकं तस्य स्मृतित्वज्ञानाधीननिश्चयत्वात् ॥ म०प्र०-तद्नीचरसाक्षात्कारस्यापि-स्मृतिप्रागभावगोचरस्यैतदर्थरभरणं भविष्य- तीत्याकारकस्यैतदर्थविषयकस्मरणप्रागभावांस्तीत्याकारकस्य वा साक्षात्कारस्यापि, तथात्वापत्तेः-स्मृतिवापत्तेःवस्तुतस्तु स्मृतिप्रागभावजन्यत्वं च स्मृतिमागभावत्त्वा- वच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वं तथाच स्मृतिप्रागभावस्य सपियकसाक्षात्कारे ·परिच्छेदः२] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। विषयत्वेन कारणतया स्मृतिप्रागमाक्त्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वाभावान्न स्मृतिप्रागभावसाक्षात्कारे स्मृतित्वापत्तिरूपो दोप इति। एवं-तया, तस्यापि-घट- यद्भूतलमित्यादि स्मृत्यात्मकप्रतिबंधकामावजन्यघटाभाववतलमित्यादिग्राह्याभा- वानुभवस्यापि प्रतिवध्यज्ञाने प्रकारो ग्राह्य इति याद्यपदार्थमनसि निधाय घटाभाव- बद्भूतलमित्याद्यनुभवस्य स्मृतित्वापत्तौ हेतुमाह ( तदभावस्येति ) प्रागभावादिसा धारणस्य घटवतलमित्यादिस्मृतिध्वंसमागभावात्यंताभावान्यतमरूपम्य तदभावस्य घटवद्भूतलमित्यादिस्मृत्यभावस्य घटाभाववद्धृतलमित्यादिनाह्याभावानुभवं प्रति कारणतयेत्यर्थः । ननु घटवतलमित्यादिस्मृत्यभाषत्वावच्छिन्नामृत्यभावस्य घटा- भाववतलमित्याद्यनुभवं प्रति हेतुत्वं कुत इत्याशंक्य तत्र हेतुमाह ( प्रतिबंधका- भाववनेति ) घटवद्भूतलमित्यादि स्मृत्यभावत्वावच्छिन्नस्मृत्यभावस्य प्रतिबंधका- भावत्वेनेत्यर्थः । ननु घटयद्भूतलमित्यादिस्मृत्यभावत्वावच्छिन्नस्मृत्यभावस्य प्रति- वंधकामापवत्वं कुत इत्याशंक्य तत्र हेतुमाह ( स्मृतेरित्यादिना) स्मृतेः घटपभूत- लमित्यादिकालांतरीयस्मृतेः एतत्कालावच्छेदेन ग्राह्याभावज्ञानाप्रतिबंधकत्वेपिसमा- नकालीनयोरेवप्रतिवध्यप्रतिबंधकभावनियमेन वर्तमानकालावच्छेदेन घटाभावपळूत- लमित्याद्याकारकमत्यक्षाद्यात्मकग्राह्याभावज्ञानप्रतिबंधकत्वाभावोप ( तत्कालविप- यग्राद्याभावज्ञानप्रवधकत्वेनेति ) अत्र विषयशब्दोधिकरणार्थकस्तथाच तदभाव- पत्तायुद्धि प्रति तद्वत्ताबुद्धिः प्रनिबंधकेतिनियमावटपद्धृतलमित्याटिस्मृतेः घटबद्भूत- लमित्यादिस्मृतिकालाधिकरणकघटामाववद्वत्तलमित्याद्याकारकमाद्याभावज्ञानप्रति- बंधकत्वेनेत्यर्थः( स्मृतित्वापत्तिरिति)वस्तुतस्तु घदवद्धृतलमित्यादिस्मृतिमागभावस्य घटाभाववद्भूतलमित्यादिग्राह्याभावानुभवं प्रति प्रतिबंधकाभावत्वेन हेतुतयोक्तस्मृ- तिप्रागभावत्वेना हेतुत्वादुक्तानुभवम्य स्मृतित्वापत्तिरूपी दोपो नास्तीनि न प्रयोजकं- स्मृतित्वज्ञापकं न ( तस्येति ) स्मृतिमागभावजन्यत्वस्येत्यर्थः (म्मृतिज्ञानेति) स्मृतिप्रागभावज्ञानेत्यर्थः । यहाऽभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञानं कारणमिति नियमात्स्मृ- तित्वमकारकनिश्चयसत्चे स्मृतिमागमावनिश्चयसत्वं स्मृतिमागभावनिश्चयसत्वे स्मृति- प्रागभावजन्यत्वनिश्चय इति स्मृतित्वज्ञानाधीननिश्चयत्वादित्यर्थः । स्मृतिप्रागभा वजन्यत्वज्ञानस्य स्मृतिमागभावनानाधीनत्वन स्मृतिमागभावज्ञानभ्य स्मृतित्वप्रका- रकज्ञानाधीननिश्चयत्वेन चात्माश्रयादिति भावः ॥ मू-संस्कारमात्रजन्यत्वस्य वा स्मृतित्वप्रयोजकतया संस्का रध्वंससाधारणसंस्कारजन्यत्वस्य तदप्रयोजकत्वात् ॥ ०म० अन्यथा अनुमित्यादिमागमावजन्यत्वस्यैवानुमितित्वो- ·( १९८) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- दिप्रयोजकत्वापत्तौ न तत्र प्रयोजकांतरानुसरणं वैयादित्यरुचे. राह ( संस्कारमात्रजन्यत्वस्येति) संस्कारत्वावच्छिन्नकारणताप्रति- योगिककार्यताश्रयत्वस्येत्यर्थः । ननु ध्वंसव्यावृत्तं संस्कारजन्यज्ञान- त्वमेव स्मृतित्वप्रयोजकम् ॥ म०म०-अन्यथा उक्तमकारणात्माश्रयसत्तपि स्मृतिप्रागभावजन्यत्वस्यैव- स्मृतित्वमयोजकत्वस्वीकारे । परममूले ( संस्कारमात्रजन्यत्वस्येति ) नचात्र मात्र- पदादानेऽसंभव इति वाच्यम् । तस्य संस्कारतर्गन्द्रयसन्निकर्षाद्यसाधारणकारणा- जन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वं संस्कारमात्रजन्यत्वमित्यर्थकत्वात् । नच तथाप्यत्र मात्रपदस्य प्रयोजनाभावान्मात्रपदं नदेयमिति वाच्यम् । संस्कारध्वंसपि संस्कार- जन्यत्वस्य सत्त्वेन तस्य तत्र स्मृतित्वापत्तिनिवारणार्थकत्वात्, नच संस्कारजन्यत्वं संस्कारत्वावच्छिन्नजनकतानिलपितजन्यत्वं तथाच संस्कारवसे प्रतियोगिताक- च्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वसत्त्वैपि संस्कारत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितज- न्यत्वस्यामाषान्न तत्र स्मृतित्वापत्तिरूपी दोष इति वाच्यम् । तथापि तस्य प्रत्य- भिज्ञायां स्मृतित्वापत्तिनिवारणार्थकत्वात् । नच तत्तांगे प्रत्यभिज्ञाया इष्टत्यादि- त्यादिग्रंथन स्मृतित्वस्यांगीकारामत्यभिज्ञायाः स्मृतित्वापत्तिनिवारणार्थकत्वन मात्रपदस्य न साफल्यमिति वाच्यम्। तथापि ब्रह्मभिन्ननिखिलकार्यपदार्थस्य तद- नुभवस्य चाध्यस्ततया पूर्वपूर्वभ्रमसंस्कारजन्यत्वेन तत्र स्मृतित्ववारणार्थकत्वेन मात्रपदस्य साफल्यादिति (संस्कारत्वावच्छिन्नति ) मंस्कारवावच्छिन्ना कार- णता प्रतियोगिनी निरूपिका यस्याः कार्य्यतायाः सा तथा साचासो कार्यता सा तथा तदाश्रयत्वस्येत्यर्थः । अत्र ब्रह्मभिन्ननिखिलपदार्यानुभव स्मृतित्वाप- तिवारणाय संस्कारत्वावच्छिन्न कारणतायां मात्रपदार्यसंस्कारतरासाधारणकार- णसहकृतेति विशेषणप्रवेगोपि बाध्य इति ध्वंसव्यावृत्तमिति विशेषणं स्मृतित- प्रयोजकाघटकमिति मनसि निधाय संस्कारजन्यज्ञानत्वमेव स्मृतित्वमयीजकमिति स्मृतित्वप्रयोजकयोधकवाक्यघटकज्ञानपटफलं सचयति ( ध्वंसव्यावृत्तमिति ) संस्कारध्यमावृत्तीत्यर्थः ॥ शि०म०-अस्यसंस्कारत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यताश्रयत्वा- पेक्षया लघुत्वात. ततश्चानुमितेः स्मृतित्वं दुवारमिति चेतन,न्यायम- तोपि लिंगकरणतापक्षे तत्संस्कारलिंगकानुमितेरपितत्मसंगातासिद्धांत ब्रह्मभिन्ननिखिलपदार्थानुभवस्याध्यस्ततया पूर्वपर्वभ्रमसंस्कारजन्य- त्वेन तमातिप्रसंगाचा यद्वा संस्कारमानजन्यत्वेन स्वसमान घिपयसं- स्कारजन्यत्वं विवक्षितम । अनुमितेश्च भिन्नविषयव्याप्तिसंस्कार ·परिच्छेदः२] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । जन्यत्वान्नस्मृतित्वं, नव लिंगोपहितलेंगिकमानपक्षे तदंशे स्मृतित्वाप त्तिः। तत्पक्षस्यामामाणिकत्वेनानुपादेयत्वात् । नचैवं प्रत्यभिज्ञाया सिद्धांते तत्तासंस्कारजन्यतया तदंशे स्मृतित्वापत्तिरिति वाच्यम्, इष्टत्वात् । परीक्षत्वापरोक्षत्ववत्स्मृतित्वानुभवत्वयोरेकवावच्छेदकों देन वृत्तौविरोधाभावात् ॥ म०प्र०-अस्य-संस्कारजन्यज्ञानत्वस्य । लघुत्वात-शरीरकृतलाधवात् । ततश्च- संस्कारजन्यज्ञानत्वस्य स्मृतित्वप्रयोजकत्वादेव ( संस्कारलिंगकानुमितेरपीति ) देवदत्तः घटपटाद्यर्थविषयकस्मृतिमान् घटपटाद्यर्थविषयकसंस्कारखत्वादित्यादिघद- पदाद्यर्थविषयकसंस्कारलिंगकानुमितेरपि स्मृतित्वप्रसंगादित्यर्थः ( अध्यस्तत- यति ) कार्यत्वे सत्यध्यस्ततयेत्यर्थः । तथाच नाविद्यादी व्यभिचार ( पूर्व- पूर्वभ्रमसंस्कारजन्यत्वनेति ) यत्र कार्यत्वंसत्यध्यस्तत्वं तत्र पूर्वपूर्वभ्रमसंस्कार- जन्यत्वं यथा शुक्तिरजतादावितिव्याप्तरिति शेषः । ननु त्वदुक्तस्मृतित्वमयोजक गौरवामित्याशंक्याह ( यद्वेति) संस्कारमात्रजन्यत्वेन-संस्कारमात्रजन्यत्वशब्देन स्वसमानविपयसंस्कारजन्यत्वं स्वविपयाभिन्नविषयको संस्कारजन्यत्वं स्वविष- यान्यूनानधिकविषयकोदुद्धसंस्कारजन्यत्वमिति यावत् । नय में मातत्यादिप्रमु- एतत्ताकस्मृतौ स्मृतित्वाभावापत्तिस्तत्तशिपि संस्कारस्य सत्त्वेनीक्तस्मृतेः स्वविष- याधिकविषयकसंस्कारजन्यत्वात्स्यदुक्तस्मृतित्यप्रयोजकाभावादिति वाच्यम्।तत्वांडो- स्मृतिरूपका-भावेन तत्तांशविषयकसंस्कारस्यानुढद्धत्वेनोक्तायोजकसत्त्वादिति । भिन्न विषयव्याप्तिसंस्कारजन्यत्वात-अनुमिताप्तिज्ञानविषयधूमवह्नितद्वयात्यविष- यकत्वाद्वयात्यनुभवविषयभिन्नविषयकत्वेनानुमितिविपयमिन्नविषयकव्याप्त्यनुभव- जन्यव्याप्तिविषयकसंस्कारजन्यत्वात् (लिंगोपहितलैंगिकमानपक्षेइति) लिंगाजातं लैंगिकंलैंगिकं च तचमा लैंगिकभानं साध्यविषयकानुमितिर्लिंगोपहित लिंगविषयकं च तरलैंगिकमानं च तत्तथा तथाच पतिव्याप्यधूमवान्पर्वतो पहिमानित्याकार- कलिंगविषयकसाध्यानुमितिपक्षे इत्यर्थः । तदंश-वद्वितव्याप्त्याशे । तचासं- स्कारजन्यतया असन्निहितदेशकालादिवैशिष्टयरूपतत्ताविपयकसंस्कारजन्यतया । तदंशे-तत्तांशविषयकमत्यभिज्ञात्मकज्ञाने, ननु स्मृतित्वानुभवत्वयाः परस्परविरो- धेन कथमेकस्यां प्रत्यभिज्ञायां स्मृतित्वानुभवत्वयोः संभव इत्याशंक्यमयमित्य- भिमत्याह ( परोक्षत्वापरासत्ववदिति ) यथा पर्वतो वहिमान् सुगभिवंदनमित्या- दिज्ञानेपु पर्षतायंगे पट्याशे चांतःकरणवृत्तिभेदांगीकारेण तत्तदृत्यवच्छेदन परीक्षत्वापरोक्षत्वयोरेकन चैतन्ये न विरोधस्तदेककस्मिन्सायं देवदत्त इत्यादि- प्रत्यभिज्ञात्मकज्ञानपि तनवृत्त्यवरछदकभेदन स्मृतित्वानुभवत्वरीविरोधाभावा- दित्यर्थः ।।

·(२०) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- मू०-नच यत्रव्याप्तिस्मरणादनुमितिस्तत्र कथं संस्कारो हेतुरिति वाच्यम् । व्यप्तिस्मृतिस्थलोप तत्संस्कारस्यैवा नुमितिहेतुत्वात् नहि स्मृतेः संस्कारनाशकत्वनियमः स्मृतिधारादर्शनात् नचानुहुद्धसंस्कारादप्यनुमित्य पत्तिः तदुद्धोधस्थापि सहकारित्वात् ॥ शिम (कथमिति) व्यातिसंस्कारो नानुमितिहेतुः, तदा व्याप्तिस्मृत्या तन्नाशेसतिस्मृतिजन्यानुमितो व्यभिचारादिति भावः। संस्कारस्य यत्र पक्षधर्मताज्ञानादुवोधः तत्र किं व्यभिचारः उतान्यत्र नाद्यः, पक्षधर्मताज्ञाने व्याप्तिसंस्कारोद्रोधे च सत्यनुमितेरेवोत्पत्तेः । न द्वितीयः, व्याप्त्यनुभवस्थले तत्संस्कारस्यानुमितिहेतुतया क्लात- त्वेन स्मृतिस्थलेपि तस्यैव हेतुत्वकल्पनादित्याह ( व्याप्तिस्मृतिस्थ- लेइति । नहीति) ननु स्मृत्यनंतरं संस्कारस्य नाशानियमबद- वस्थाननियमस्याभावेन यत्र कदाचिद्वयाप्तिस्मृत्या तद्विनाशस्तन कथं संस्कारी हेतुरिति चेत् न. अनुमितो करणांतरस्य दुर्निरूपत्वेन व्याप्तिज्ञानकरणत्वस्यावश्यं वाच्यतया तत्संस्कारस्य व्यापारत्वना- नन्यगत्या अनुमितिहेतुत्वकल्पनात् ( सहकारित्वादिति ) कारणता- वच्छेदकत्वादित्यर्थः । अन्यथा व्याप्तिसंस्कारोद्धोधस्यापि कारणत्वे तद्वारा व्याप्तिसंस्कार एव करणं स्यात ।। म०मतदा-अनुमित्युत्पत्तिपूर्वकाले । तन्नागे-व्याप्त्यनुभवजन्यव्यातिविषय- कसंस्कारनाये (स्मृतीति ) व्याप्तिस्मृतीत्यर्थः । व्यभिचारात्-व्यतिरेकव्यभिचा- रेण संस्कारनिष्टकारणत्वाभावात् व्यतिरेकव्यभिचारादिति वा । अस्मिन्पो नुमि- तावित्यस्पानुमितिमत्यात्मादावित्यों बोध्य इति। यत्र-यस्मिन्नात्मनि यस्मिन्काले वा । तस्मिन्नन्तःकरण वा । तत्र-तम्मिन्नात्मान तस्मिन्काले वा । तस्मिन्नन्तःक- रणे वा । व्यभिचारः-अनुमित्तिनिरूपितकारणत्वासंभवो व्यतिरेकन्यभिचारांबा- (अन्यत्रेति ) सहयादृष्टचिंतनादिभ्यो यस्मिन्नात्मनि यस्मिन्काले पा यम्मिन्नन्तः करणेवा संस्कारस्याद्वाधस्तत्रत्यर्थः । व्याप्यनुभवस्थले-व्याप्तिस्मृत्यनाधिकरण- पक्षधर्मताज्ञानोडच्यात्यनुभवजन्यसंस्काराधिकरणकालादौ,नत्संस्कारम्प-च्यात्य नुभवजन्यव्याप्तिविषयकसंस्कारम्य. स्मृतिस्थलंपि-व्याप्तिस्मृत्यधिकरणे कालादा- वपि, नस्य॑व-संस्कारस्यैव । यत्रकदाचित् यस्मिश्चस्मिश्चित्काल । तर लाम्म- कालं । हेतुः अनुमितिहेतुः । नमनारम्य-ज्यात्यनुभवजन्यव्याप्तिषिपयाम- ·परिच्छेदः२] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२.१) स्कारस्य । अनन्यगत्या-अन्यस्य व्यापारत्वाभावेन । अन्यथा-सहकारित्वादित्य- स्यकारणताच्छेदकत्वादित्यर्थानंगीकारे, यद्वाऽन्यथेत्यस्यैव विवरणं व्याप्तीत्यादि- कारणत्वे इत्यंतमिति । संस्कारोबोधस्यापि-संस्कारनिशानुमित्यादिरूपका-- नुकूलशक्तयुद्रोधस्यापि । तद्दारा-संस्कारनिष्ठशतयुद्रोधद्वारा ।। मू--एवं चायं धूमवानिति पक्षधर्मता ज्ञानेन धूमोवहिव्याप्य इत्यनुभवाहितसंस्कारोद्रोधेच सति वह्निमानित्यनुमिति र्भवति नतु मध्ये व्याप्तिस्मरणं तज्जन्यं वह्निव्याप्यधूमवा नयमित्यादिविशेपणविशिष्टज्ञानवा हेतुत्वेन कल्पनीयं गौरवान्मानाभावाच ॥ शिमा-न व्याप्तिज्ञानं तत्संस्कारतदुवोधपक्षधर्मताज्ञानेरेवातु- मितिसंभवे व्याप्तिज्ञानस्यापि करणत्वकल्पने गौरवात,मानाभावाञ्च। तथा सर्वत्रापि स्मृतौ संस्कार एव करणं, न पूर्वानुभव इति बहु व्याकुलीभावः स्यात् । नन्वेवमपि व्याप्तिस्मृतिरेवानमितिहेतुड द्धसंस्कारः, नच पक्षधर्मताज्ञानेन तत्संस्कारोद्वोधे सति यत्रानुमिति- स्तत्र व्यभिचार इतिवाच्यम्, व्याप्तिस्मरणस्थले तस्यातुमितिहेतु- त्वेन क्लप्ततयाज्यत्रापि तत्कल्पनादित्यत आह ( एवंचेति ) व्याय- लुभवतत्संस्कारयोापारव्यापारिभावे सिद्धे सतीत्यर्थः। अयमाशयः किं व्याप्तिस्मृतिरेवावांतरव्यापार इत्यभिमतं करणमिति वा। नाद्यः, संस्कारोद्वोधानंतरमेव यत्रानुमितिस्तत्र व्यभिचारस्योक्तत्वात, तत्रापि व्यापारतया तत्कल्पनं संस्कारस्य सत्त्वेन तृतीयलिंगपराम- विद्व्याप्तिस्मृतेरपि व्यापारत्वायोगात् । अत एव न द्वितीयः ।। ममर-तत्संस्कारति-व्यातिज्ञानजन्यव्याप्तिविषयकसंस्कारेत्यर्थः । तदो- थेति-संस्कारोदोधत्यर्थः (बहुव्याकुलीभाव इति ) संस्कारद्वारा स्मृति प्रत्यनु- भवः करणं तथानुमिति प्रति संस्कारद्वारा व्याप्त्यनुभवः करणमित्यादि वहुसिद्धां- तानामुक्तप्रकारेण हानिः स्यादित्यर्थः । एवमपि-व्याप्त्यनुभवजन्यव्याप्तिविषयक- संस्कारोद्धोधस्य कारणत्वाभावपि । स्मृतिरवेत्येवकाग्व्यावर्त्यमाह (नौनुदसंस्कार- इति।तत्संस्कारति व्यायनुभवजन्यव्यामिविपयकसम्कारेत्यर्थः।यन-पस्मिन्नात्मनि यस्मिन्काले पायस्मिनन्तःकरणे वातिन तम्मिन्नात्मनितस्मिन्कालेवा तस्मिन्नन्नाक रणेवा,व्यामिस्मृतिस्थले-सदृशादृष्टचितनादिना संस्कारोद्धोधनव्याप्तिस्मृत्यधिकरण मात्मादी । तस्प-ध्याप्तिस्मरणस्य, अन्यत्रापि-पनात्मायधिकरण पक्षधर्मताजाने ·वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- न व्याप्त्यनुभवजन्यव्याप्तिविषयकसंस्कारांद्वीधे सत्यनुमितिर्भवति तस्मिन्नात्माद्य- धिकरणपि एवं चत्यादिमूलस्याभिप्रायमाह (अपमाशयति।करणमिति ) व्याप्ति- स्मृतिरेव करणमित्यन्वयः। संस्कारोद्रोधानंतरम-पक्षधर्मताज्ञानेन संस्कारोद्धोधानं- तरम,पत्र-पस्मिन्नात्माद्यधिकरण, तत्र-तस्मिन्नात्माद्यधिकरण, तत्रापि-पक्षधर्मता- ज्ञानेन संस्कारीद्राधाधिकरणेभात्मादावपि. तत्कल्पन-व्याप्तिस्मरणकल्पनम्, अत- एव-उक्तस्थले व्यभिचारस्थोक्तत्यादेव ।। मू--तच्च व्याप्तिज्ञानं वह्निविपयकज्ञानांश एव करणं नतु पर्व तविपयज्ञानांश इति पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानस्य वह्नवंश एवानुमितित्वन पर्वतांशेतदंशे प्रत्यक्षत्वस्योपपादितत्वात् ।। शि०म०-नियापारत्वाच्च । नच तृतीयलिंगपरामशों व्यापारः त- त्कारणत्वस्य निराकृतत्वात,नचानुमिती करणांतरानुपपत्त्या व्याप्ति स्मृतिः करणं लिंगपरामर्शश्च तद्व्यापार इति कल्यते इतिवाच्यम्, व्यात्त्यनुभवस्य संस्कारव्यापारकस्य करणांतरस्य सत्त्वादिति । नन्वैवमपिव्यातिज्ञानजन्यत्वं नानुमितिलक्षणं सन्निकृष्टपक्षकातु- मितेस्तवमतेसनिकृष्टविषयांशे अनुमितित्वाभावेन तदंशे अतिव्याप्ते रित्यतआह (तच्चेति) नन्वतुमितेः सन्निकृष्टविषयोशेव्यासिज्ञानज- न्यत्वाभावानानुमितित्वं तदभावाञ्च, न तजन्यत्वमित्यन्योन्याश्रयः स्यादित्याशंक्य पर्वतं पश्यामि वहिमनमिनामीत्यनुभववलादेव ज्ञानस्यांशभेदेन परीक्षत्वापरोक्षत्वयाः साधितत्वात.नेत्याह (तदंश- इति ) ननु का व्याप्तिः अद्विषयज्ञानमनुमितिहतुः स्यात् न तावद- भोपाधिकत्वं, तद्धि यत्किंचित्साध्यव्यापकयत्किचित्साधनाव्यापकशू. न्यत्वं तस्य सद्धेतावभावात् ।। म०म०-नियापारत्वाज-व्याप्तिस्मृतव्यापाररहितत्त्वाच्च, तत्कारणत्वस्य-तृती- यलिंगपरामर्शनिष्ठकारणत्वस्य, करणांतगनुपपत्त्या-व्याप्तिस्मृत्यतिरिक्तकरणा- मिया तव्यापा:-व्यामिविपयकस्मृतव्यापारः । करणांतरानुपपत्तिरूपहेत्व सिद्धिमभिप्रेत्य नच वाच्यमिति प्रतिज्ञापाहतुमाह (ध्यात्यनुभवस्वेत्ति ) एवमपि- व्याप्तिस्मृतेः करणत्वाभावपि तदंश-सनिकृष्टपर्वनादिविपयांश तदभावाञ्च-अनु. मिनित्वाभावाच, नतजन्यत्वम्-ध्याप्तिज्ञानजन्यत्वाभावः व्याप्तिज्ञानजन्यत्वव्या- प्तिज्ञानजन्यत्वाभावाभ्यामनुमितित्वाभावी न किनु सनिकृष्टपर्वतादिविषयकज्ञाने पर्वतं पश्यामीत्यनुभववलादनुमितित्वाभावोऽसनिकृष्टवयादिविषयकज्ञाने तु ·परिच्छेदः २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२०३" वह्निमनुमिनोमीत्याद्यनुभववलादेवानुमितित्वमिति नान्योन्याश्रय इत्यभिप्रेत्याह (पर्वतमिति ) परममूले (तदंशइति) पर्वतांशविषयकज्ञाने इत्यर्थः । अनौपाधि- कत्वम्-हेतुनिष्ठमुपाधिशून्यत्वं तद्धि-अनौपाधिकत्वंहि तस्व-पत्किचित्साध्य- व्यापकयत्किचित्साधनाध्यापकोपाधिशून्यत्वस्य (सद्धेतावभावादिति ) यथा पव- तीधूमवान् वह्नरित्यादौ व्यभिचारिणि वयाद्यसद्धेनौ यत्किचिद्वयादिसाधनाव्या पकार्टेन्धनसंयोगाद्यपाधेः सत्त्वेन यत्किचित्साध्यव्यापकत्किचित्साधनाव्याप- कोपाधिशून्यत्वाभावस्तथा पर्वतो वद्विमान् धूमादित्यादी सदतुयूमादावाप पत्किचिद्वयादिसाध्यव्यापकयत्किंचित्प्रमेयत्वादिसाधनाव्यापकद्रव्यत्वाद्युपाधः सत्त्वेन यत्किचित्साध्यव्यापकयत्किचित्साधनाव्यापकोपाधियन्यत्वाभावेनासंभवः स्यादिति भावः ॥ मू०-व्याप्तिश्वाशेपसाधनाश्रयाश्रितसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा॥ शि०म०-नच प्रकृतेति साध्यसाधनयोविशेषणं तस्य सिद्धयसि- द्धिभ्यां निपेद्धमशक्यत्वातानापि कार्यकारणभावी व्याप्तिः दण्डघट- योरपि तत्प्रसंगात् पृथिवीत्वस्य च्यत्वव्यात्यभावापत्तश्च। ततश्च दुनि रूपाव्याप्तिरित्यत आह ( व्याप्तिश्चेति)॥ म०प्र०-(प्रकृतेतीति ) प्रकृतत्वं च तात्पर्यगोचरत्वं तथाच प्रकृतयत्किचि- साध्यव्यापकप्रकृतयत्किंचित्साधनाव्यापकशून्यत्वं विवक्षितमित्यर्थः । तथाच द्रव्यत्वस्य प्रकृतधूमादिसाधनव्यापकत्वान्ना संभव इति भावः।मकृतरकिविद्वतचा- दिसाध्यव्यापकप्रकृतयत्किंचिद्दमादिसाधनाव्यापकधर्मस्य प्रसिद्विस्ति नवाानाया, सिद्धस्य तस्य निषेधाभावान्न द्वितीयः । असिद्धस्यापि निषधं वक्तुमास्यत्वादि- त्यभिमेत्य नचेति प्रतिज्ञाया हेतुमाह (तस्येति ) प्रकृतयत्किचिद्वयादिरूपसा- ध्यव्यापकप्रकृतयत्किविट्टमादिसाधनाव्यापकधर्मस्येत्यर्थः ( कार्यकारणभाव. इति ) प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारो भावस्तथा च कारणं वद्भिस्तनिष्टकारणतानिरू- पितकार्यताधूमे । कार्यं धूमस्तन्निष्ठकार्यतानिरूपितकारणता वहावस्तीति कारणतानिरूपितकायंता कार्यतानिरूपितकारणता व्याप्तिरित्यक्षरार्थः । निष्कृष्टार्थस्तु कारणतानिरूपितकार्यत्वमित्यर्थः (तत्ममंगादिति ) व्याभिम- संगादित्यर्थः । तथाच दंडानिष्ठकारणतानिरूपितकार्यताया घंटे मत्वात् घट- निष्टकार्यतानिरूपितकारणताया दंडे सत्त्वाश दंडवटयोरतिव्याप्तिरिति भावः (पृथिवीत्वस्येति ) यन पृथिवीत्वं तत्र द्रव्यत्वमिति पृथिवीत्वनिष्टद्रव्यत्वनिरूपि- तन्याप्तिनस्यात्तयोःकार्यकारणभावाभावादित्यर्थः। परममूले (पति) व्यभिचा- रिणि पद्यादापतिव्याप्तिधारणायापति । नन्वोपत्वं च कात्वं तस्य हेताव- ·[ अनुमान (२०१) वेदान्तपरिभाषा। न्वयः स्वीक्रियतं हेतुमति वा माध्य पानाधः घटा द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यायेक व्यक्तिकहतावव्याप्तेः पृथिवीत्यादिजानकत्वेनागपत्त्वरूपकात्स्याप्रसिद्धः । न द्वितीयः अयं घट एतदृषवाननद्रसादित्यादाकव्यक्तिमात्रवृत्तिता वव्यास्तत्र हेतुमन एकत्वेन नानात्वरूपकात्याभावात् । न तृतीयः पर्वतो पहिमान् घुमा- दित्यादी प्रसिद्धयमादिहनावमंभवादी अयापिटीयवानहापितसामानाधेिकण्या- मावन गकलवद्विसामानाधिकरण्यामायालयाच नोक्ताव्यातिः संभवतीति चेन्न, व्यापकत्वरूपाशेपत्वाभ्युपगमेन पक्षवयेपि दोपाभावात्। तथाहि व्यापकत्वरूपाश- पत्वस्य हेतावन्वयाभ्युपगमपक्षे साध्यसामानाधिकरण्यनिष्ठं यद्धतुतावच्छंदकव्या- एकत्यसरच्छेदकाजासंपेन वाप्रवाश्रयत्वसंबंधन वा तदद्यात्साधनं तदाश्रयाश्रित- साध्यसामानाधिकरण्यं ध्यातिरिति परममूली कलक्षणनिष्कर्षः :-तयाच घटी द्रव्यं- थिवीत्वादित्यादौसाधनं पृथिवीत्वादिकं साधनतावच्छेदकं पृथिवीत्वत्वादिकं तन्निर- पिनयध्यापकत्वंद्रव्यत्वस्वरूपसाध्याधिकरणवृत्तित्वानेष्टमवच्छेदकतासंबंधन स्वाश्रया अयत्वमवधेन वातद्द्यत्साधनं पृधिवीत्यादिकं तदाश्रयाश्रितसाध्यसामानाधिका- प्यम्यपृथिवीत्वादी सत्त्वान्नाव्याप्तिर्गित। स्वं व्यापकत्वं तदाश्रयः साध्यसामानाधि- करण्यं तदाश्रयत्वं हेताविति तदर्थः. घटो द्रव्यं सत्त्वादित्यत्र द्रव्यत्वरूपसाध्याधि- करणावृत्तित्वनिष्ठं यहेतुतावच्छेदकसत्तात्वनिरूपितव्यापकत्वं नस्यावच्छेदकतासं- बंधन स्वाश्रयाश्रयत्वमबंधैन वा व्यभिचारिसत्तायां सत्तेपि द्रव्यत्वरूपसाध्यस्य सत्ताश्रयगुणाधानितत्वाभावैनाति व्याप्त्यभाव इति। एवं व्यापकलाभिन्नाशेपत्यस्य हेतुमत्यन्धयस्वीकारोपि न दीपः। तथाहि साध्याधिकरणत्वनिष्ठं यद्रतुव्यापकत्व- मुक्तान्यतरसंबंधेन तद्वान् य आश्नयस्तदाश्रितसाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिीगति परमयूलोक्तलक्षणनिष्कर्षः । वयाच महानसादौ धूमबतिसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतर्यत्र धूमस्तत्रावच्छेदकतासम्बन्धन स्वाश्रयाश्रयतासंबंधन या माध्या धिकरणत्वनिष्ठहतुव्यापकत्वस्य सत्तात्पनीवहिमान धूमादित्यादौ धमादौ लाण- समन्वयः, एवमयं घर एनपवनितद्रसादिल्यादातद्रसादिहेतावपि नाव्याप्तिः तटू- पाधिकरणत्वनिष्ठं यदेतद्रसव्यापकत्वमुक्तोभयान्यतरसंबंधेन तहानयं घटस्तदा श्रिताध्यमामानाधिकरण्यस्यंतद्रसाटी सवादिति साध्याधिकरणतानिष्टं यत्साध- नाधिकरणताव्यापकत्वमुक्तान्यतरसंबंधेन तवान् य आश्नयस्सदाश्रितमाध्यमा मानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति दा द्वितीयपक्षपरममूलोक्तलक्षणनिष्कर्षः । अवापि पूर्वोक्तमकारणातिव्यामिपरिहारो बाध्यः, साध्ये व्यापकत्वरूपाशेपत्वस्यान्व- यस्वीकारोपि पर्वतो वद्विमान् धूमादित्याश्विास्योक्तधूमादी नासंभवरूपो दोपः ·परिच्छेद २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२०५) साधनतावच्छेदकसंबंधेन माधनाश्रयाश्रितं यत्साधनव्यापकं साध्यं तत्सामानाधि- करण्यं व्याप्तिरित तृतीयपक्षे परममूलोक्तलक्षणनिष्कादिति । नन्वेवमपि घटो- द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादित्यत्रविशिष्टसत्ताहतोविशिष्टं शुद्धान्नातिरिच्यते इति न्यायेन शुद्धसत्ताभेदाभावेन हेत्वाधिकरणगुणादौ द्रव्यत्वरूपसाध्याभावेन साधनव्यापकसाध्याभावादिशिष्टमत्तारूपसाधनेऽव्याप्तितिति चेन्न । विशिष्टसत्तायाः शुद्धसत्तायाश्चैश्ये गुणः सत्तावानिति प्रतीतिवद्गुणोगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावानिति प्रतीत्यापत्तिरूपदोषाद्विशिष्टसत्तायाः शुद्धसत्तातिरिक्तत्वमंगीकृत्यैतनिष्कर्षाभिधा- नात्।विशिष्टसत्तायाः शुद्धसत्तानतिरिक्तत्वेपि विशिष्टसत्तानिरूपिताधिकरणतायाः शुद्धसत्तानिरूपिताधिकरणतातिरिक्तत्वाचातथाच साधनशब्देन साधनतावच्छेदकाव च्छिन्नसाधनस्य विवक्षितत्वात्साधनतावच्छेदकं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वं तदव- च्छिन्नसाधनस्य गुणादावभावेन गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नसत्ताव्यापक यद्रव्यत्वं तत्सामानाधिकरण्यस्य विशिष्टसत्ताहेत्ती सत्त्वान्नाव्याप्तिरिति भावः ।। शिम०-यावत्साधनाश्रयाश्रितं यत्साध्यतावच्छेदकं तवच्छिन्न- साध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यर्थानच साध्यतावच्छेदकस्य वद्वि- त्वादेः साधनाश्रयमहानसाधनाश्रितत्वादिदमपि लक्षणंन युक्तमिति वाच्यम्, स्वाश्रयघटितपरंपरासंबन्धेन तस्य तदृत्तित्वात् । ननु अस्तु निरुक्ताव्याप्तिः तथापि न तज्जानसम्भवः ।। म०प्र० नन्वेवमपि हेतोः साध्यस्य च व्यक्तीनां नानात्वेन पर्वतीयधूमवाहि- व्यक्त्योः सामानाधिकरण्यस्य सत्त्वेपि महानसीयवहिव्यक्त्या सह पर्वतीयध्मव्यक्तः सामानाधिकरण्याभावात्पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादीधूमादिहेतावव्याप्तिस्तदवस्ये त्यरुच्याह ( यावदिति) साधनाधिकरणत्वव्यापकं स्वाश्रयाश्रयत्वसंबंधन साध- नाश्रयाश्रितं च यत्साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्ति- रित्यर्थः। स्वं यहित्यादिकं तदाश्रयो वयादिस्तदाश्रयत्वं महानसादाविति संबंध- वाक्यार्थः । तथाच सत्त्वरूपसाधनाश्रयगुणादी स्वाश्रयाश्रयत्वसम्मन्धेन द्रव्यत्वा- भावात् घटोद्रव्यं सत्तादित्यादी नातिव्याप्तिः हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन हेत्वधिकरण- त्वस्य विवक्षितत्वाद्धमाषयवानादाय पर्वतो वद्विमान् धूमादित्यादी घूमादावव्या- रुद्धाटनमपि न कार्यमिति । नचैवमपि विशिष्टं शुद्धान्नातिरिच्यते इति न्यायन गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तायाः गुदसत्तायाश्च भेदाभावेन गुणकर्मणोः साधनाधिक- रणत्वपि स्वाश्रयाश्रयत्वसंबंधन द्रव्यत्वत्वरूपसाध्यतावच्छेदकामावेन साध्यता- वच्छेदकद्रव्यत्त्वे साधनाधिकरणत्वव्यापकत्वासत्त्वेन घटो द्रव्यंगुणमान्यत्य- सत्वादित्यादी गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तादावव्याप्तिरितिवाच्यम् । साधनतावच्छे- ·(२०६) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- दकावच्छिन्नमाधनाधिकरणत्वब्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् । तथाच विशिष्टं शुदा- नातिरिच्यत इति न्यायन गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तायाः शुद्धसत्तायाश्च मेदामा- चैपि गुणकर्मान्यत्वविशिष्टमत्ताधिकरणत्वस्य शुद्धसत्ताधिकरणत्वस्य च भेदन घटो द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादित्यादा माधनतावच्छेदक गुणकर्मान्यत्वमेव नतु शुद्धमत्तात्वं नवच्छिन्नमाधनाधिकरणत्वस्य द्रव्यमात्रवृत्तित्वन गुणकर्म- वृत्तित्वामान गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नसत्तारूपसाधनाधिकरणत्व- व्यापकत्यम्य माध्यतावच्छेदकद्रव्यत्वत्वे मखन गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तारूपमा- धने नाव्यामिरिति । एवं दूपणांतरपरिहारोपि कर्तव्य इत्यलमतिविस्तरेणेति इदमपि-यावत्माधनाश्रयाश्रितमित्यादिवाक्योक्तमाप खाश्रयघटितपरंपरासंबं- धन-स्वाश्रयाश्रयत्वसंबंधेन । स्व-वद्वित्वादिक, तदाश्रयो वयादिस्तदाश्रयत्व- महानसादाविति मंबंधवाक्यार्थः । तस्य-वद्वित्वादेः । तदृत्तित्वात्-महानसादि- वृत्तिमत्वात, तथापि निरक्तव्याप्तिसम्भवेपि । नतज्ज्ञानसम्भवः-निरुक्तव्याप्तिज्ञ- प्तिमत्तं न सम्भवति ॥ मू०--सा च व्यभिचाराज्ञाने सति सहचारदर्शनेन गृह्यते तच्च सहचारदर्शनं भूयो दर्शनं सकृदर्शनं वेतिविशेषो नादर णीयः सहचारदर्शनस्यैव प्रयोजकत्वात् ॥ शिमल-तप्राहकाभावात् । न तावत्तस्तद्ग्राहकः,तस्य व्याप्ति- मूलकत्वेन तत्रापि नर्कापेक्षायामनवस्थानात । व्याप्तिशून्यत्वे च तस्य प्रशिथिलमूलन्धन तर्काभासतया व्याप्तिग्राहकत्वायोगातानापि सह- चारजानं व्याप्तिग्राहकं. नद्धि न सकृदर्शनं सत्यपि तस्मिन व्यभि- चारज्ञाने व्यास्यग्रहात। नच भूयस्सहचारज्ञानं तथा सहचारज्ञानबा- हुल्यपि पार्थिवत्वादी लोहलेख्यत्वादिव्यात्यग्रहात । ततश्च ग्राहका- भावात दुर्जेयाव्याप्तिरित्याशंक्याह ( साचेति ) व्यभिचाराजान इत्युपलक्षणं व्याप्यत्वादिविरहज्ञानाभाव सतीत्यपि द्रष्टव्यम् । नवं व्यभिचारिणि व्यभिचारज्ञानाभावदशायां सहचारज्ञानात् व्याप्ति- अहः स्यादिति वाच्यम्, इष्टत्वाद (सहचारदर्शनस्पति) नचास्य सहचारज्ञानत्वेन कारणत्वं प्रमाणाभावः, अग्रहीतसहचारस्य व्याप्ति- अहाभावादत्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्य हेतुत्वावधारणात् ॥ म०प्र०-तगाहकामावात-निरुक्तव्यानिविषयकज्ञानजनकाभावात् ( न तावतर्क नाटक रति ) धमो यति प्रतिव्यभिचारी स्यातर्हि वतिजन्यो न स्पादित्याद्या- ·. परिच्छेदः २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। कारकतर्कोहिव्यभिचारशंकानिवृत्तिद्वारा निरुक्तव्याप्तिग्राहको नेत्यर्थः । तस्य-धृ- मो यदि वहिव्यभिचारी स्यात्तर्हिवह्निजन्यो न स्यादित्यादितर्कस्य, व्याप्तिमूलक- त्वेन-आपाय निरूपितापादकनिष्ठव्याप्तिग्रहमूलकत्वेन । तत्रापि-आपायनिरूपि- तापादकनिष्ठव्याप्तिग्रहपि, तकीपेक्षायाम्-धूमो यदि वह्निजन्यः स्यात्तर्हि वहिव्य- मिचारी न स्यादित्यादितकांपेक्षायाम्, व्यामिशून्यत्वे-तकस्यापाद्यनिरूपितापा- दकनिष्ठव्याप्तिप्रमामूलकत्वाभावे, प्रशिथिलमूलत्वेन-अदृढीभूतापायापादकव्याप्त भ्रममूलकत्वेन, तद्धि-साध्यसाधनयोः सहचारज्ञानं हि, तस्मिन्-साध्यसाधनयोः सहचारज्ञाने तथा हेतुनिष्ठ व्याप्तिग्राहकम, (व्याप्यत्वादीति ) अत्रादिपदेन व्याप- कत्वं ग्राह्य तथाच व्याप्याश्रयो व्याप्यो धूमादिस्तनिष्ठव्याप्यत्ववयादिसाध्य- निष्ठव्यापकत्वाभावज्ञानाभावे सत्यपीत्यर्थः । एवं-व्यभिचाराज्ञानादिकालीनसह- चारदर्शनस्य. व्यानिग्राहकत्ये सति, व्यभिचारिणि-धूमयान्वश्रेरित्यादी बनवादी, अस्य-व्यभिचाराज्ञानादिकालीनसहचारज्ञानस्य, कारणत्वे-व्याप्तिज्ञाननिरूपित- कारणत्वे, नचेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह (अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति)मति व्यभि- चाराज्ञानादिकालीनसहचारदर्शने व्याप्तिग्रहः व्यभिचाराज्ञानादिकालीनसहचार दर्शनाभावे सति व्याप्तिग्रहाभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्य व्यभिचाराज्ञानादि- कालीनसहचारज्ञानस्य करणत्वनिश्चयादित्यर्थः । ननु कुत्रव्यतिरेकनिश्चय इत्याशं- क्याह ( अगृहीतसहचारस्येति ) पुंस इति शेपः ॥ मू-तच्चानुमानमन्वयिरूपमेकमेव नतु केवलान्वयि सर्व स्यापि धर्मस्यास्मन्मते ब्रह्मनिष्ठात्यंताभावप्रतियोगि' त्वेन अत्यंताभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वरूपकेवलान्वयित्व स्यासिद्धः॥ शिमा-नचैतावता तद्विशेषणज्ञानत्वेन हेतुः स्यादिति वाच्यम्, सहचारविशेष्यकप्रत्यक्षे तदभावात् ।सिद्धांत विशेषणज्ञानस्य कार- णत्वाभावाच ।अनुमानं त्रिविधं, केवलान्वयि केवलव्यतिरेकि अन्वय व्यतिरेकि भेदादिति नैयायिकादयः तानिराकरोति(तञ्चेति)अतुमा- नविषयीभूतं लिंगमित्यर्थः (सर्वस्येति)सर्वस्य प्रपंचस्य "नेहनाना- स्ति"इत्यादिना ब्रह्मणि निषेधावगमादितिभावः (असिद्धेरिति) अप्र- सिद्धेरित्यर्थः । अत्र चूमा-स्ववृत्तिविरोधिवृत्तिमदत्यंताभावाप्रतियो- गित्वं साध्यस्य केवलान्वयित्वं नत्साध्यका न्वियिलिंगलक्षणम्॥ * ·(२०८) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- म०म०--एतावता-व्यभिवाराज्ञानादिकालीनसहवारज्ञानस्य व्याप्तिग्रहहेतुत्व- निश्चयेन, तत्-व्यभिचाराज्ञानादिकालीनसहचारज्ञानम् (विशंपणज्ञानत्वेनेति ) सहचारनियमोव्याप्तिरित्याद्याकारकव्याप्तिविषयकविगिबुद्धि पनि विशेषणज्ञान- त्वेन हेतुः स्थान सहचारज्ञानत्वेन हेतुरित्यर्थः ( सहचारविशेष्यकरत्यक्ष) (मे. वद्विनिरूपितव्याप्तिग्राहकप्तामानाधिकरण्यामित्याकारकअत्यले वद्भिधूमयोव्याप्ति- ग्राहकसामानाधिकरण्यमित्याकारकमत्यक्षे वा, तदभावात्-विशेषणज्ञानत्याभावात्, विशेषणज्ञानत्वन सहचारज्ञानस्य व्याप्तिजानेकारणत्वाभावासा (कारणत्वाभावा- बेनि ) प्रत्यक्षात्मविशिष्वद्धि प्रा. विठोपणविशेष्योमयसन्निकर्पस्य हेतुत्वादिति भावः । अनुमान-अनुमितिकरणव्याप्तिज्ञानादिविषयो लिंगम् (स्ववृत्तिविरोधिय- त्तिमदत्यंतामावाप्रतियोगित्वमिति ) अत्रवृत्तिशब्देनाधयता अाह्या । तथाच प्रमे- यत्वादिवृत्तिविरोधिवृत्तिमत्प्रमेयत्वायत्यंताभावामसिद्भयास्वशब्देन घटादयो ग्राह्या- स्तेपामाधैयता विरोधिवृत्तिमदत्यंताभावा घटादियन्यदेो घटायत्यंताभावस्त- त्पतियोगित्वं घटादायप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वादावितिलक्षणसमन्वयः वृत्तिमदत्यंता- भावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वमित्युक्त कपिमंयोगात्यंताभावादीनामाप केवला- न्वयित्वस्याभीष्टत्वेन लक्ष्यत्वात्कपिसंयोगाभाषादिष्वव्यापिः पादृत्तिमदलंता- भावः कपिसंयोगात्यंताभावाद्यभावस्तत्प्रतियोगित्वस्य कापसंयोगाभावादी सत्ता- तदारणाय स्ववृत्तिविरोधीति तथाच स्ववृत्तिविरोधिवृत्तिमदत्यंताभावः कपिसं- योगात्यंतायावायभावो नास्ति कपिसंयोगात्यंताभावाद्यभावरूपकपिसंयोगाद्य- धिकरणवृक्षादी मूलाधवच्छेदेन कपिसंयोगाद्यत्यंताभावस्य सत्खात्, कितु स्व- त्तिविरोधिवृत्तिमदत्यंताभावो घटात्यंताभावस्तत्प्रतियोगित्यं घटादावप्रतियोगित्वं कपिसंयोगात्यंताभावादाविति कपिसंयोगात्यताभावादी केवलान्वीयत्वमिति गगनात्यंताभावादावच्याप्तिवारणाय वृत्तिमदित्युक्तम् । तथाच गगनात्यंताभावाद्य- भावस्य गगनादिरूपत्वेन वृत्तिमत्वाभावेन तदहणासंभवेन नाव्याप्तिरिति, तत्सा- धकत्व-केवलान्वयिसाध्यविषयकानुमिति जनकत्वम् शि०म०-प्रमेयत्वादश्च स्वसमानाधिकरणपारमार्थिकत्वावच्छि- नात्यंताभावप्रतियोगित्वेऽपि स्ववृत्तिविरोधिवृत्तिमदत्यंताभावाम- तियोगित्वात्केवलान्वयित्वं. नच. श्रुतिविरोधः तस्या अपि पारमा- र्थिकत्वावच्छिन्द्वैताभावपरत्वात । तदुक्तमष्टमवर्णक विवरणाचायः आगमेन च द्वैतस्य तत्वांशबाधादितिानच लक्षणे स्ववृत्तिविरोधीति व्यर्थ तस्याव्याप्यत्तिकपिसंयोगात्यंताभावादिसंग्रहार्थत्वात् । नच ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वेन तब स्वरूपेणापि प्रमेयत्वस्याभावात् कथं ।

·परिच्छेदः२] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२०९) केवलान्वयित्वमिति वाच्यम्, ब्रह्मणोपि वृत्तिलक्षणप्रमाविषयत्वात, नचेतावता स्वप्रकाशत्वविरोधः,अनुपहितस्यैव तथात्वात्। तथाचाहु- राचार्यवाचस्पतिमिश्रा:- सर्वोपाधिविहीनं हि स्वयं ज्योतिरितिगीयते ॥ नतूपहितमपीति अत एवाहुः न तावदयमेकांतेनाविषय इति, नचे वमपि नाभिधेयत्वं केवलान्वयिव्रह्मणोनभिधेयत्वादिति वाच्यम्, ब्रह्मणो लक्ष्यतया वाच्यत्वाभावपि पदजन्यज्ञानविषयत्वात्, वाच्य- त्वस्याने ग्रंथकृता वक्ष्यमाणत्वाञ्च नचैवं प्रमेयत्वादिवृत्तिविरो चिनो प्रसिद्धत्वात्तत्र लक्षणाव्याप्तिः स्ववृत्तिविरोधिवृत्तिमदत्यंता भावप्रतियोगिनो घटादयः प्रसिद्धास्तदन्यत्वस्य प्रमेयत्वादावपि सत्त्वात् नचायमभिधेयवान् द्रव्यत्वादित्यत्र केवलान्वयि लिंगलक्षण- स्याव्याप्तिरिति वाच्यम् ॥ म०म०-श्रुतिविरोधः-प्रमेयत्वादीनांस्ववृत्तिविरोधिवृनिमदत्यंताभावाप्रतियोगि- त्वरूपकेवलान्वयित्वे "एकमेवाद्वितीय नेहनानास्ति किंचन" इत्यादि श्रुतिविरोधः । तस्थाअपि-अद्वैतश्रुतरपि ( पारमार्थिकत्वावच्छिन्नति ) पारमार्थिकत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकेत्यर्थः । आगमेन-नेहनानास्ति किंचनेत्यादिश्रुत्या (तत्वांशेति ) पारमार्थिकत्वांशेत्यर्थः । तस्य-स्ववृत्तिविरोधीतिविशेषणस्य । तत्र-ब्रह्मणि । स्वरूपेणापि-प्रमेयत्वत्वेनापि । एतावता-वृत्तिलक्षणममाविषयत्वस्वीकारेण । स्वमकाशत्वविरोधः-इतराप्रकाश्यस्यैव स्वप्रकाशत्वेन स्वप्रकाशत्वानुपप- त्तिः । तथात्वात्-स्वप्रकाशत्वात् नचानुपहितब्रह्मणो वृत्त्यविप्रयत्वेन स्वरू- पेण प्रमेयत्वाभावात्प्रमेयत्वस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तिरूपपूर्वोक्तदोपस्तदवस्थः शुद्धस्यापि वृत्तिविषयत्वस्वीकारे तु बहुसिद्धांतभंगापत्तिरिति वाच्यम् । अनुप- हितस्य ब्रह्मणोपि वृत्तिविपत्वस्वीकारात् नचैतावता स्वप्रकाशत्वविरोधस्तद- वस्थ इतिवाच्यम्, वृत्तिविपयत्वेपि वृत्तिप्रकाश्यत्वाभावादिति ( नतूपहितमपी- तीति ) अस्य स्वयं ज्योतिरिति गीयते इति पूर्वेणान्वयः । अयम्-सर्वोपाधि- विहीनः ( एकांतनेति ) सर्वप्रकारेणाविषयो न किंत्वनुपहितब्रह्मणो वृत्तिविषयत्वं फलचैतन्याविषयत्वमित्यर्थः । एवमापि-प्रमेयत्वस्य केवलान्वयित्वेपि ( विषय- त्यादिति ) पदजन्यज्ञानविषयत्वमेवाभिधेयत्वमिति भावः । ननु शब्दशक्तिविषयत्य- रूपाभिधेयत्वस्य शास्त्रे प्रसिद्धत्वेन पदजन्यज्ञानविषयत्वरूपमभिधेयत्वं न प्रसिद्ध- मित्याशंक्याह ( वाच्यत्वस्येति ) शब्दशक्तिविषयत्वस्येत्यर्थः । एवम्-प्रमेय- त्वादीनां सर्वत्रस्वीकारेण प्रमेयत्वादिवृत्तिविरोधिनः प्रमेयत्वादिवृत्तिविरोधि- १४ ·(२१०) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- त्तिमदत्यंताभावस्य । तत्र-प्रमेयत्वादी, अव्याप्तिः-असंभवः । अयम्-पर्वतादिः (अभिधेयवानिति) अत्राभिधेयस्य साध्यत्वनाभिधेया वाच्या येरूपादयस्तद्वा- नित्यर्थः ( अव्याप्तिरिति ) स्वमभिधेयं स्ववृत्तिपिरोधित्तिमदत्यंताभावश्चा- लनीन्यायन रूपादिस्वरूपतत्तदभिधेयाभावस्तत्मतियोगित्वस्याभिधेय सत्त्वा- दितिशेपः॥ सू०-नाप्यनुमानस्यव्यतिरेकिरूपत्वं साध्याभावे साधनाभाव निरूपितव्यातिज्ञानस्य साधनेन साध्यानुमितावनुपयो गात् । कथं तर्हि धूमादायन्वयव्याप्तिमविदुपोपि व्यतिरे कव्याप्तिज्ञानादनुमितिः ॥ शिमा-तादृशात्यंताभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नसाध्यकत्वस्येह विवक्षितत्वात् । तस्मायुक्तं द्रव्यत्वादेः केवलान्वयित्वमिति संक्षेपः (व्यतिरेफिरूपत्वमिति) व्यतिरेकल्या प्तिधीजन्यानुमितिकारणत्वं व्यतिरकित्वमित्यर्थः ( अनुपयोगादि- ति) अन्यगतव्यातिज्ञानस्याप्यन्यलिंगकानुमितिहेतुत्वे कृतकत्वा- नित्यत्वव्यासिज्ञानेन धमाद्ववचनुमित्यापत्तरितिभावः। ननु व्यतिरे- कव्याप्तिज्ञानमयनुमितिकरणं धूमादावन्वयव्यात्यज्ञानदशायां व्य तिरेकल्यातिज्ञाने पक्षधर्मताज्ञानेच सति सनिकृष्टपर्वतादी वद्विज्ञा- नस्यातुभ्यमानत्वात् नचातिप्रसंगः, स्वगतव्याप्तिज्ञानवस्वाभाव- निरूपितसाध्याभावनिष्ठव्याप्तिज्ञानस्यापि फलबलनातुमितिहेतु- त्वकल्पनादित्याशयेनाक्षिपति( कथंतहीति ) सत्यं व्यतिरेकव्याप्ति ज्ञानाद्वाहिज्ञानमिति तथापि न सानुमितिः क्लसकारणाभावात् ।। म०प्र०-( तादृशात्यंताभावेति ) तादात्यंताभावः स्वगृत्तिविरोधिवृत्ति- मद्रूपादिसरूपतत्तदभिधेयात्यंतामावस्तत्तत्प्रतियोगितावच्छंदकं तत्तदभिषयत्व- मनपच्छेदमभिधेयत्वरूपसाध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नमाध्यसाधावं द्रव्यत्ये इति लक्षणसमन्वयः यत्किचिदभिधयाभावमत्वप्यभिधेयत्वावछिन्नाभिधयाभावी ना. स्तीति नाव्यासिरिति भावः । इह-स्ववृत्तिविगंधात्यायुक्त वाक्यं । परमपरं (व्य- तिरकिरूपत्वमिति ) कैवलव्यतिरकिरूपत्वमित्यर्थः । साधनेन ई गाध्यमनु मीयतेनुमिती च साध्यनिरपितमाधननिष्ठच्यातिज्ञानमुपयुज्यते ननु गामा- भावनिष्ठमाधनाभावनिरूपिनव्यामितानमित्याह परमल ( माध्यामापति ) वृत्तित्वं मातम्यर्थः । तयाच साध्यामावनिष्ठा या माधनामावनिरूपिता यातिन- ·परिच्छेदः २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२११) ज्ज्ञानस्येत्यर्थः । परममूले ( साधनेनेति ) गंधादिसाधनेन साध्या जन्यायानुमिति- -रितरभेदरूपसाध्यविपयिका यानुमितिरिति वा, तत्र साध्याभावनिष्ठसाधनाभाव- निरूपितव्याप्तिज्ञानस्यानुपयोगात्करणत्वाभावादित्यर्थः (व्यतिरेकच्याप्तिधीति) गंधाभावव्याप्य इतरभेदाभाव इत्याकारकव्यतिरेकव्याप्तिधीजन्या पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते इत्याकारिका यानुमितिस्तत्कारणत्वमित्यर्थः। अन्यगतव्याप्तिज्ञानस्यापि साध्याभावगतव्याप्तिज्ञानस्यापि अन्यलिंगकानुमिति हेतुत्वे-गंधादिलिंगकानुमिति हेतुत्वे, कृतकत्वान्नित्यत्वव्याप्तिज्ञानेन-कृतकत्वमनित्यत्वव्याप्यमितिकृतकत्वनिष्ठा नित्यत्वनिरूपितव्याप्तिज्ञानेन, अतिप्रसंगा-चूमादयनुमित्यापत्तिरूपातिप्रसंगः (स्वगतव्याप्तिज्ञानवदिति) स्व हेतुस्तद्गता या व्याप्तिस्तज्ज्ञानस्य यथा धूमा- दिलिंगकानुमिती हेतुत्वं तद्वदित्यर्थः (स्वाभावेति ) हेत्वमावेत्यर्थः । फलबलेन- अनुमित्यात्मककार्यान्यथानुपपत्त्या सा पत्रिज्ञानरूपायुद्धिः, क्लप्तकारणाभावात्- हेतुगतव्याप्तिज्ञानरूपमसिद्धकारणाभावात् ।। मृ०-अर्थापत्तिप्रमाणादिति वक्ष्यामः॥ शिम-किंत्वपत्तिप्रमाणजन्यवादपत्तिरित्याह ( अर्थाप त्तीति) वयंतु चूमः धूमादावन्वयव्याप्तिमविदुपोऽपि ततो वहि- ज्ञानमित्यविवादं तच्चानुमितिरेव वहिमनुमिनोमीत्यतुव्यवसायात् । नच क्लप्तकारणस्य व्याप्तिज्ञानस्याभावात् कथमनुमितिरित्युक्तमिति वाच्यम्, व्यतिरेकन्याप्तिज्ञानस्य सत्त्वात् । नन्वस्तु व्यतिरेकव्याप्ति- ज्ञानं तथापि नामितिः तस्यातुमित्यहेतृत्वात् । तथाहि तस्य न व्याप्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वमति प्रसंगात् नापि स्वाभावनिरूपितसाध्या- भावनिष्ठव्याप्तिज्ञानत्वेन अन्वयव्याप्तिज्ञानस्यानुमित्यहेतुत्वापत्तेः । नापि स्वव्याप्तिज्ञानत्वेन स्वव्यतिरेकन्याप्तिज्ञाने तदभावात् । नचा न्यतरत्वं कारणतावच्छेदकं तथा सत्येकप्रमाणपरिशेषापत्तेः।नच तृणारणिमणिन्यायेनानुमितिविशेषे तत्कारणमिति वाच्यम् ॥ म०प्र०-परममूले ( अर्थापत्तिप्रमाणादिति ) वक्ष्यमाणरीत्यापत्तिप्रमाण- स्यावश्यकत्तया व्यतिरेक्यनुमानस्य तदंतर्भावसंमवेन तस्य पृथप्रामाण्याभ्युप- गमो नयुक्त इति भावः, ततः-धूमादिहेतुतः (क्लप्तेति) निश्चितेत्यर्थः । व्याप्ति- ज्ञानस्य-अन्वयव्याप्तिज्ञानस्य अन्वयव्याप्तिज्ञानस्यैव क्लसप्रमाणत्वमसिद्धमित्य- भिप्रेत्य नचवाच्यमिति प्रतिज्ञायांहेतुमाह ( व्यतिरेकेति ) तस्य-व्यतिरेकन्याप्ति- ज्ञानस्य, तस्य-व्याप्तिज्ञानस्य, अतिप्रसंगात्-कृतकत्वानित्यत्वव्याप्तिज्ञानेनध- ·(२१२) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- मादलयनुमित्यापत्तिरूपातिप्रसंगात् (स्वाभावेति ) हेत्वभावत्वर्थः । नेति प्रति- ज्ञायाँ हेतुमाह (अन्वयव्याप्तीति ) साध्यामावब्यापकीभूताभावप्रतियोगित्यरूप- व्यतिरेकल्याप्तनिष्ठत्वमभिप्रेत्य शंकते ( स्वव्याप्तिज्ञानत्वेनेति) हेतुनिष्ठव्याप्ति- ज्ञानत्वेन व्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वमित्यर्थः । तथाचान्वयन्याप्तिज्ञानस्यानुमित्यहेतुत्वा- पत्तिरूपी दोपो नेति भावः । माधनाभावनिरूपितासाध्याभावनिष्ठेवव्यतिरेकन्या- प्ति हेतुनिष्ठेत्यभिप्रेत्य मंतिप्रतिज्ञाया हेतुमाह (स्वव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानइति ) स्व हेतुस्तस्ययोन्यतिरको अभावस्तन्निरूपितासाध्याभावनिष्ठा या व्याप्तिस्तपक्षाने तदभावादनुमितिहेतुत्वाभावापातादित्यर्थः । अन्यतरत्वम्-स्वव्याप्तिज्ञानत्वस्वव्य- तिरेकनिरूपितमाध्याभावनिष्ठव्याप्तिज्ञानत्वान्यतरत्वम् । कारणनावच्छेदकम्-अनु मितिनिष्ठकार्यतानिरूपितव्याप्तिनाननिष्ठकारणतावच्छेदकम् । तथासति-स्वव्या- प्तिज्ञानत्वस्थ व्यतिरकनिरूपितसाध्याभावनिष्ट्रव्यानिज्ञानत्वान्यतरत्वस्यकारणताव- च्छेदकत्वस्वीकार मति (एकममाणपरिगेपापत्तरिति ) उक्तान्यतरत्वरूपकारण- तावच्छेदकस्यैकत्वादेकमन्वयव्यतिरेकिरूपमनुमानप्रमाण स्थानतुकेवलान्वयिके- पलव्यतिरेक्यनुमानं प्रमाणं स्यादिति भावः (तृणारणिमणिन्यायेनेति ) तणजन्य- त्वविशिष्टवाद प्रतिहणत्वेन कारणत्यमरणिजन्यत्वविशिष्टवादि प्रत्यरणित्वेन कार- णत्वं मणिजन्यत्वविशिष्टवमिति मणिवेन कारणत्वमितिकार्यतापच्छेदाभेदेन यथावृणादीनातत्तद्वदि प्रति कारणत्वम् ।। शि०म० व्यतिरेकिसाध्यज्ञाने अनुमितित्वस्यैवासिद्धेः क्लसतत्क- रणस्य व्याप्तिज्ञानस्याभावादिति चेत् न. स्वव्यभिचारधीविरोधिधी- विपयव्याप्तिजानत्वेन व्याप्तिज्ञानस्यातुमितिहेतुत्वाताअरयन व्यति- रेवव्याप्तिज्ञानसाधारणत्वात्, नहि धमाभाधो यावद्वायभावाधिकरण वृत्तिरिति ज्ञाने धमो वायभावेन समानाधिकरण इति ज्ञानं संभवति नचातिप्रसंगा, धमो वदिव्याप्य इति नानस्य कृतकत्वानित्यत्वत्य- भिचारजानाविरोधित्वेनानियलानु मिनिहेतृत्वाभावात् । नत्यनुमा- नस्य व्यतिरेकितयापि प्रामाणाभ्युपगमे तत्रैवार्थापनरंतर्भावापती. सा पृथक्प्रमाणमिति राद्धांतो भज्येतेति चत्तानुमानस्य प्रामाण्ये সবসময় বা সাদা ন দশান্তগিনি सामग्रीसत्वेनानमितरेवोत्पत्तः । तथा शाब्दज्ञानस्थलपि शब्दो न प्रमाणं स्यात् । पते पदार्थास्तात्पर्य विषयमिधाससर्गतः॥ म०प्र०-तद्वत्स्वव्यातिज्ञानाच्यादिवोत्तरक्षणनायमानानुभिनि मनि व व्याप्ति ज्ञानत्वेन हेतुत्वं स्वध्यतिरकिनिम्नपिनमाध्यामावनिष्ठन्यानिशानाव्यवहिताहर ..

·परिच्छेदः २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । क्षणजन्यानुमितिपतिस्वव्यतिरेकनिरूपितसाध्याभावनिष्ठव्याप्तिज्ञानत्वेन कारणत्व- मित्यनुमितिविशेपे तत्कारणं स्वव्याप्तिज्ञानं स्वाभावनिरूपितसाध्याभावनिष्ठव्याप्ति ज्ञानंच कारणमित्यर्थः। तथाचोक्तप्रकारेण कार्यतावच्छेदकभेदेन कारणतावच्छेदक स्यभेदान्नैकप्रमाणपरिशेषापत्तिरिति भावाव्यतिरेकिसाध्यज्ञाने-पृथिवीतरेस्यो भि- द्यतेगंधवत्यादित्यादौ केवलव्यतिरकिहेतुजन्यसाध्यज्ञाने उक्तज्ञानेऽनुमितित्वासिद्धी हेतुमाह(क्लप्ततत्करणस्येति) उभयवादिसंमतानुमितिकरणस्याव्याप्तिज्ञानस्य-अन्व- यव्यातिज्ञानस्य (अभावादिति ) तथाचहेत्वभावनिरूपितसाध्याभावनिष्ठव्याप्तिज्ञा- नाव्यवहितोत्तरक्षणजन्यानुमितित्वरूपकार्यतावच्छेदकाभावेन स्वव्यतिरेकनिरू- पितसाध्याभावनिष्टव्याप्तिज्ञानत्वरूपकारणतावच्छेदकभेदाभावान्न व्यतिरेकिणः पृथक्प्रमाणत्वमिति भावः (स्वव्यभिचारधीति) स्वं धूमादिहेतुस्तनिष्ठा याव्यभिचा रथीमादिनचादिसाध्याभाववत्तिरित्याकारिका तस्याविरोधिधीद्वयादिसाध्या- भावपट्टत्तिधूमादिहेतुः साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमादिहेतुर्वयादि- साध्याभावाधिकरण वृत्तिधूमादिहेत्वभाव इत्याद्याकारिका तस्याविपयो व्याप्तिस्त- ज्ज्ञानत्वावच्छिन्नव्याप्तिज्ञाननिष्ठकारणत्वादित्यर्थः । अस्य-स्वव्यभिचारधीविरो- विधीविषयव्याप्तिज्ञानत्वस्य, साधारणत्वात्-वृत्तित्वात्, इतिज्ञाने-इत्याकारके स्वव्य भिचारधीविरोधिधीविषयव्याप्तिज्ञाने सति, इतिज्ञान-इत्याकारकव्यभिचारज्ञानम (नचातिप्रसंगइति ) धूमोवहिव्याप्य इतिव्याप्तिज्ञाने सति, कृतकत्वहेतोरनित्यत्व- विषयकानुमित्यापादनं न संभवतीत्यर्थः, (अनुमितीति ) कृतकत्वहेतुकानुमिती- त्यर्थः (प्रामाण्यति ) प्रमाकरणत्वेत्यर्थः,तत्रैव-अनुमानप्रमाणएव,सा-अापत्तिः, प्रत्यक्षस्थल-प्रत्यक्षकालेप्रत्यक्षविपयेवातित्र-संशयाधुत्तरमत्यक्षविषये एतेपदार्थाः। दंडेन गामानयेति वाक्यघटकपदानां दंडकरणत्व गोकर्मत्वानयनकृतिरूपाः (तात्पय्येति ) कालिकसंबंधमादायापादितसिद्धसाधनतावारणाय तात्पर्यविप- येति मिथः संसर्गविशेषणम् । मिथ संसर्गतः-आधेयत्वस्वरूपनिरूपकत्वजनकत्दा- दिरूपसंसर्गवंता॥ शिम०-आकांक्षादिमत्पदकदंयस्मारितत्वादित्यनुमानेनैव क्लप्त- प्रमाणभावेन तात्पर्यविषयसंसर्गप्रतीतिसंभवात् । यदिचस्थाणुं साक्षा करोमि शब्दादमुमर्थ प्रत्येमीत्यनुभषयलात् प्रत्यक्षशब्दयोः पृथरु प्रामाण्यं तहि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानादिघटिकानुमितिसामग्रयां सत्या- मपि वधिज्ञानानंतरं धूमेन वहि कल्पयामीति यदानुव्यवसायस्तदा धूमस्यापत्तिविधया प्रामाण्यमिति तुल्यम् । यद्वा निरुपाधिव्य- तिरकसहचारेणान्वयव्याप्तिरेव गृह्यते इति व्यतिरेकिण्यप्यन्वयव्या- M .

·(२१५) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- प्तिज्ञानमेवानमितिहेतुः नचान्यसहचारज्ञानादन्यत्र व्याप्तिग्रहे अति प्रसंगः । स्वाधिकरणनिष्ठध्यभिचारज्ञानविरोधिप्सहचारज्ञानत्वेन तस्य व्यातिज्ञानहेतुत्वाभ्युपगमात् । नचैवं सत्यन्वयिव्यतिरेकिणो दो न स्यादिति वाच्यम् । व्यतिरेकसहचारमात्रज्ञानजन्यान्वयव्याप्तिधी- यंत्रानुमितिहेतुः स व्यतिरेकी ॥ म०म०-पदकदेवस्मारितत्वात्-दंडादिगदसमूहजन्यपदार्थापस्थितिविण्यात क्लप्तप्रमाणभावेन-निश्चितप्रमाणत्वेन (निरुपाधिव्यतिरेकति ) निरुपाधिरुपा- धिन्यो यत्र वह्नयमावस्तत्र धूमाभाव इति यो वयभावधूमाभावयोः सहचारस्ते- नेत्यर्थः । धूमवान्वह्ररित्यादी धूमाभावादिवढ्यभावाद्योर्यः सहचारः सतु उपा. धिव्यभिचारितासंबंधेन वहिसंयोगाभावाद्युपाधिविशिष्टः साध्यव्यापकत्वे सति साध. नाव्यापकत्वमुपाधित्वमित्यस्यव्यापकव्यापकत्वे सति व्याप्याव्यापकत्वमित्यर्थ- कत्वात्तथाच यत्र वह्नयभावस्तत्र पहिसंयोगाभावो यथा जलहरे इति पहिसंयो- गाभावरूपोपाधेयापकवद्यमावव्यापकत्वेन साध्यव्यापकत्वं । यत्र धूमाभावरतत्र वहिसंयोगाभावाभावो यथाज्यांगोलके इत्युक्तोपाधेः माधनाव्यापकत्वं व्यापका- भावाद्वयाप्याभावः व्यापकोपाधेरयोगोलकेभावावाप्यस्य बहरभावस्वाभावः । वयभावाभावो वद्विस्वरूप एवंचायोगालक वयभावो नास्ति धमाभावी घर्तते इति व्यभिचारीन्नायकतया व्यतिरेकसहचार उपाधिव्यभिचारितासंवन्धेनोपाधिमा- निति भावः ( अन्वयव्याप्तिरवगृह्यतेइति ) वयभाववदतिम इत्याकारकम्प धूमो वह्निसमानाधिकरण इत्याकारकस्य वा ग्रहस्य विपयोन्वयन्याप्तिीत्यर्थः (व्यतिरकिण्यपीति ) अन्वयव्याप्तिज्ञानमेव व्यतिकिण्यपि व्यनिंगकलिंगमाध्ये- प्यनुमितिहेतुरिनियोजना । अथवा व्यतिरेकिण्णपि व्यनिकितायपोलर्थः (स्ताधिकरणेति ) म्यव्याप्तिस्तदाधिकरणं हेतुस्तनिष्टं तद्विपय धमा यदनभावव. दृत्तिरित्याधाकारकं चयभिचारज्ञानं तस्य विगंधिभूमोदिममानाधिकरण इत्या- कारकं श्रृंमाभावी यावदरभावाधिकरणवृत्तिग्ल्यिाकारकं वा गत्यहचारतान तनिष्ठज्ञानत्वेनेत्यर्थः । तस्य-महचाग्ज्ञानस्य । एवंमति-व्यनिग्कमहनारमअन्तय व्याप्तिग्राहकत्वम्वीकृत मति । व्यतिरफिलिंगग्याप्नन्नयव्यामिशानदागनुमिनि हेतुत्वे स्वीकृत गतीति वा, यत्र-यस्मिनहता । परमपि नमब्दाथों संध्यः ।। मू-अत एवानुमानस्य नान्वयव्यतिकिरूपत्वम् । व्यतिरेक व्याप्तिज्ञानस्यानुमित्यहेतुत्वात तच्चानुमानं स्वार्थपगर्थ भेदन द्विविधं तत्र स्वार्थतक्तमेव पगर्थत न्यायसाध्यं न्यायोनाम अवयवसमुदायः ।।

·(२१६) वेदान्तपरिभापा। [अनुमान- अधमसंबंध्यमित्रपक्षवृत्तिधूमज्ञानज्ञाप्यवदिसंबंध्यभिन्नपर्वत इत्याकारकं महावाक्य- रूपन्यायजन्यं च यद्वाक्यार्थज्ञानमवान्तरवाक्यार्थज्ञानस्य महावाक्यार्थबोधहेतु- स्वात्तजनकत्वे सति वाक्यत्वं प्रतिज्ञादिष्वस्तीति लक्षणसमन्वय इत्यर्थः ।। मू०-अवयवाश्च वय एवं प्रतिज्ञाहेतुउदाहरणरूपाः उदाहरणो पनयनिगमनरूपावा॥ शिमा-नन्वेवं न्यायजन्यवाक्यार्थज्ञानजनकवाक्यमवयवः नत्स मुदायश्च न्याय इत्यन्योन्याश्रयः स्यादिति चेत् न, अनुमितिचरमका- रणपक्षधर्मताज्ञानप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वस्यैवावयवलक्ष- पणत्वादिति भावः।तवियवत्रितयपक्षे प्रतिज्ञोदाहरणनिगमनरूपाः हेतृदाहरणप्रतिज्ञासपाच किमवयवाः किं तत्समुदायोपि न्याय इति नेत्याह ( प्रतिज्ञेति ) उक्तरूपाणामुक्तकमाणामेव कथकसंप्रदाय सिद्धत्वात नान्ये भित्रक्रमाश्च न तेप्यवयवा इति भावः ( उदाहरणे- ति) अवेदं प्रतिभाति न युक्तमवयवत्रयस्योदाहरणादित्वं विप्रतिप- त्यनंतरं शब्दानित्यत्वे प्रमाणं घदेतितटस्थस्य वादिनो वा आकां- क्षायां प्रथम साध्यनिर्देशस्यैव कर्तुमुचितत्वात् अन्यथोपनय एव । प्रथमं किं न स्यात, अनुमित्युपयोगिज्ञानजनकत्वेनाविशेषात् ॥ म०म०-इतीति-इत्याकारकतल्लक्षणसन्वादित्यर्थः । स्व ज्ञाने स्वज्ञानापेक्षाव- त्वरूपात्माश्रयः स्पष्ट एवेत्यभिप्रेत्याह (अन्योन्याश्रयइति) अवयवलक्षणस्य न्यायघटितत्वेनापयासमुदायरूपन्यायज्ञानसत्त्वे न्यायजन्यवाक्यार्थज्ञानजनकवा- क्यरूपावयवज्ञानन्यायलक्षणस्यावयवदितत्वेन न्यायजन्यवाक्यार्थज्ञानजनक. वाक्यरूपावयवज्ञानसत्त्वेऽवयवममुदायरूपन्यायज्ञानसत्त्वमित्यन्यान्याश्रय इत्यर्थः । (अनुमितिचरमकारणेति ) अनुमितेश्चरमकारणं यट्टमवान्पर्वत इत्याकार पक्ष- धर्मता बानं तस्य प्रतिज्ञाशुदाहरणांता अवयवास्थय इति पक्षे परंपरया साक्षाद्वा जनकानि यानि वदिसंबंध्यभिन्नः पर्वतः धूमीयज्ञानज्ञाप्यत्व धूमसंबंध्यभिन्न धूम- व्यापकवदिसंबंध्यभिन्न इत्याकारकाणिशाब्दज्ञानानि उदाहरणादिनिगमनांतात्रयो ऽवयवा इति पक्षेतु, धूमसंवंध्यभिन्नः धृमव्यापक दिसंबंध्याभिन्नः धूमसंबंध्याभिन्नः पर्वतःपक्षवृत्तिधमज्ञानज्ञाप्यनिसंवंध्यभिन्न इत्याकारकाणि पक्षधर्मताज्ञानजनकानि- यानि शाब्दज्ञानानि तजनकत्वे सति वाक्यत्वं प्रतिज्ञादिवाक्यप्वस्तीत्यर्थः । उक्तरूपाणाम्-प्रतिज्ञाहेतृदाहरणरूपाणाम् । अनेन प्रतिज्ञोदाहरणनिगमनरूपाणां प्रयाणां व्युदासः, उक्तकमाणाम्-उक्तानुपूर्वीकाणाम् । अनेन हेतूदाहरणप्रतिज्ञा- ·परिच्छेदः २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२१७) रूपाणामषयवाना व्युदासः, कथकसंप्रदायसिद्धत्वात-प्राचीनाचार्यपथेन निश्चि- तत्वात् (नान्यइति) ये प्रतिज्ञोदाहरणनिगमनरूपा अन्ये तेप्यवयवा न ये- भिन्नक्रमा हेतूदाहरणप्रतिज्ञारूपाश्च तेप्यवयवा नेत्यर्थः । अत्र-अवयवाश्च त्रय इति पक्षे, विप्रतिपत्त्यनंतरम्-संदिग्धोर्थोविचार्यते इति न्यायाद्विचारप्रयोजक संशयोत्थापकपर्वतो पकिमान तदभाववान् वेत्याद्याकारकविरुद्धार्थप्रतिपादकश- व्दात्मकविप्रतिपत्त्यनतरम्, अन्यथा-प्रथमं साध्यनिर्देशानंगीकारे किंतु प्रथममुदा- हरणनिर्देशस्वीकारे इति यावत् ( अनुमित्युपयोगिज्ञानजनकत्वेनाविशेषादिति) अनुमित्युपयोगि ज्ञानं व्याभिज्ञानं पक्षधर्मताज्ञानं च तदन्यतरजनकत्वस्योदाहर- णोपनयान्यतरस्य तुल्यत्वादुपनयस्य च प्रथममुपन्यासः स्यादिति भावः ॥ मू०-न तु पंचावयवरूपाः अवयवत्रयेणैव व्याप्तिपक्षधर्मतयो रूपदर्शनसंभवेनाधिकावयवद्वयस्य व्यर्थत्वात् ॥ शिमा-यदि च पक्षधर्मतायाः प्रथममनाकांक्षितत्वेन तदभिधाने प्राप्तकालत्वापत्तेर्न तत्प्रदर्शकोपनयस्य माथम्यं तदाव्याप्तेरपि साध्य निर्देशात्मागनाकांक्षितत्वानोदाहरणस्यापिप्राथम्यमितितुल्यम्पते- नोदाहरणोपनयात्मकद्वयवयवमेव युक्तं अनुमित्यौपयिकव्याप्तिपक्षध- मताज्ञानयोरवयवदयेनैव सिद्धेरिति सौगतमतमपास्तं प्रथम साध्य- निर्देशाभावे व्याप्त्यभिधानस्थाप्राप्तकालत्वादिति । अक्षपादीयानां मतं निरस्यति ( नतुपंचावयवरूपाइति ) अत्र च पक्षतावच्छेदकसा- ध्यसामानाधिकरण्यपरत्वे सति न्यायावयवत्वमुदाहरणप्रयोजका- कांक्षाजनकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वं व्याप्तिपरन्यायावयवत्वं पक्षध- मतोपदर्शकत्वे सति हेतुभिन्नन्यायावयवत्वमुपनयवाक्यधीजन्यसा- ध्याकांक्षानिवर्तकवाक्यत्वं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानां क्र- मेण लक्षणं बोध्यम्।किमुपनयस्य व्याप्ते प्रदर्शन प्रयोजनं उत पक्षधर्म- ताया आहो व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं नान्त्यः लिंगपरामर्शका- रणत्वस्य निराकृतत्वेन व्यातिविशिष्टपक्षमताप्रतिपादनस्य व्यर्थ- त्वात् । आद्यद्वितीयो दृपयति ( अवयवत्रयेणेति)॥ म० प्र०-अप्राप्तकालत्वापत्तः-शब्दत्वाच्छब्दो नित्यः इत्यादिवदवयवानां व्युत्क्रमेण कथनरूपाप्राप्तकालत्वापत्तः ( तत्मदर्शकेति) हेतुनिष्ठपक्षधर्मताविपयक- ज्ञानजनकेत्यर्थः । एतेन-पक्ष्यमाणहेतुना (औपयिकेति ) उपायभूतेत्यर्थः । अत्र- पंचावयवा इति पक्षे (पक्षतापच्छेदकति) पक्षतावच्छेदकपर्वतत्वादिकं तेनसह ·(२१८) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- यत्साध्यस्य म्हचादेः सामानाधिकरण्यंतरोधकत्वेसतिपंचावयवसमुदायरूपन्या- याण्यवत्यमित्यर्थः । हत्वायवयवैष्यतिव्याप्तिवारणाय सत्यंतम् । पर्वतत्वसमानाधि- करणो वहिरित्यादिवाक्ये उदासीनप्रतिज्ञापाक्ये चातिव्याप्तिवारणाय प्रथमात- मिति (न्यायावयवत्वमिति ) इत ऊर्व प्रतिज्ञावाक्यत्वमित्यस्यशेपः कार्य: (उदाहरणति)धूमज्ञानजन्यज्ञानविषयवद्विमदभिन्नः पर्वत इत्याद्याकारकशाब्द ज्ञाने सति कुतो धूमादेर्गमकत्वमित्याकांक्षायामुदाहरणवाक्यस्य प्रयोगो भवतीत्युदाहर- णवाक्यस्य प्रयोजिका परंपरया कारणीभूता या कुतोधूमादेर्गमकत्वमित्याकारिका आकांक्षा तज्जनकं धूमज्ञानजन्यज्ञानविषयवदिमदाभिन्नपर्वत इत्याद्याकारकं यच्छा ब्दज्ञानं तजनकवाक्यत्वं धृमादीत्यादिहेतुवाक्येस्तीत्यर्थः । वाक्यत्वं-हेतुवाक्यत्व- मितिशेपः( व्याप्तिपरन्यायावयत्वमिति ) व्याप्तिविषयकवीधजनकत्वे सति न्याया वयक्त्वमुदाहरणवाक्यत्वमित्यर्थः(पक्षधर्मतेति प्रतिज्ञादिष्वतिव्याप्तिवारणाय सत्यं- तम, हेतुवाक्ये सति पक्षधर्मताजानं भवतीति परंपरया पक्षधर्मतोपदर्शकत्वादेतु-. वाक्यतिव्याप्तिवारणाय हेतुमिन्नेति ( अवयवत्वमिति ) उपनयवाक्चत्वामितिशेपः (उपनयवाक्यधीति) तथाचायमित्याकारकं यदुपनयवाक्यं तदर्थविषयका या धूमवान्पर्वत इत्याकारिका धोस्तजन्यायाः कथं धूमादिना पक्ष साध्यं सिध्यती त्याकारिकसाध्याकांक्षाया निवर्तकवाक्यत्वं निगमनवाक्यत्वमित्यर्थः ( पक्षधर्म ताया इति ) अस्य प्रदर्शनं प्रयोजनमिति पूर्वणान्वयः, आहो-अथवा (ज्ञानमिति) अस्य प्रयोजनमिति पूर्वेणान्वयः ॥ शि०म०-यद्यप्युदाहरणहेतुभ्यामेव व्याप्तिपक्षधर्मतयोः दर्शन तथापि प्रतिज्ञाया अप्याकांक्षाद्वारा व्याभ्युपदर्शनप्रयोजनतया तद- भिप्रायेणावयवत्रयेणेत्युक्तम् । नन्वेवमायबाधितत्वासत्प्रतिपक्षित- त्वयोः प्रतिज्ञयानुपर्दाशतत्वात, तत्पदर्शनाय निगमनमिति चैत, न, तावनिगमनमनुमितिप्रतिबंधकबाधनानविधूननाय अनुमित्यु- पयोगिज्ञानस्यैवावयवप्रयोजनत्वात् । अन्यथा तत्प्रतिबंधककामि- नीजिज्ञासादिनिरासायावयवांतराभ्युपगमापत्तेः । नापि तदुपयोगि- ज्ञानाय बाधाभावज्ञानस्यानुमितिकारणत्वे मानाभावात् । बाधनान- प्रतिबंधकत्वस्य तदभावकारणत्वेनैवोपपत्तेः । किंच न निगमनमतु- मित्युपयोगिज्ञानजनकं साध्याभावप्रमावाध इति पक्षे तदभावस्य पदवाक्यार्थभिन्नतया निगमनाप्रतिपाद्यत्वात् । साध्याभावो याध इति पक्षेच तदभावस्य साध्यरूपतया तज्ज्ञानस्य साध्यनिश्चयपर्य- वसन्नत्वेनानुमित्यहेतुत्वात् ।अन्यथाऽनुमितिवेयाताकिंच निगमन- ·परिच्छेदः२] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२१९) स्य साध्यनिर्देशकतया साध्यलक्षणवाधाभावज्ञापकत्वे प्रतिज्ञाया अपि साध्यप्रतिपादकत्वेन निगमनवैयात् ॥ - म०प-मनदाहरणेन व्याप्तिज्ञानं हेतुषाक्येन तु पक्षधर्मताज्ञानमित्यवयपद्ध- याभ्यामेव व्यातिपक्षधर्मतयोरुपदर्शनसंभवेन प्रतिज्ञया व्याप्तिपक्षधर्मतयोरुपद- र्शनासंभवेन च परममूलेऽवयवत्रणेवेत्युक्तिरनुपपन्नेत्याशंक्याह ( यद्यपीति ) (प्रतिज्ञाया अप्याकांक्षाद्वारति) शब्दोऽनित्य इत्यादिप्रतिज्ञाया अपि कुत इति हेतुविषयकाकांक्षाद्वारा किंवदित्युदाहरणावपयकाकांक्षा द्वारा च व्याप्त्युपदर्शन- प्रयोजनकतयेत्यर्थः । तदभिमायेण-व्याप्त्युपदर्शनप्रयोजनकत्वाभिप्रायेण, एव- मपि-उपनयस्य व्यर्थत्वेपि । अवाधितत्वासत्प्रतिपक्षितत्वयोः-हेतुनिष्ठयोरया- धितसाध्यकत्वासत्मतिपक्षितत्वयोः । तत्प्रदर्शनाय हेतुनिष्ठावाधितसाध्यकत्वा- सत्पतिपक्षितत्वबोधनाय । अनुमित्युपयोगिज्ञानस्य-अवयववाक्यजन्यव्याप्तिप- अधर्मत्ताज्ञानस्य, अन्यथा-निगमनवाक्यस्यानुमितिप्रतिबंधकबाधज्ञाननिवृत्तिफल- कत्वस्वीकारे (तत्प्रतिबंधकेति ) अनुमितिप्रतिबंधकेत्यर्थः । तदुपयोगिज्ञानाय- अनुमित्युपयोगिवाधाभावज्ञानाय निगमनम् । ननु बाधाभावज्ञानस्य कारणत्वा- नंगीकारे वाधज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वमेव न स्यादित्याशंक्याह (वाधज्ञानेति) तद- भावकारणत्वेनैव-बाधज्ञानाभावस्यानुमितिकारणत्वेनैव वाधज्ञाननिष्ठानुमितिपति- बंधकत्वोपपत्तरित्यर्थः । स्वरूपसन्नेव बाधज्ञानामावोऽनुमितिकारणं नतु बाध- ज्ञानाभावज्ञानमनुमितिकारणमिति बाधज्ञानामावस्यानुमितिकारणत्वेनेव बाधज्ञा- नस्य कारणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपप्रतिबंधकत्वोपपत्तिरिति भावः । इदानी वाधाभावज्ञानस्यानुमितिकारणत्वमभ्युपेत्य निगमनस्य बाधाभावज्ञानजनकत्वं खंडयति (ननिगमनमिति ) अनुमित्युपयोगिज्ञानजनकम्-अनुमित्युपयोगिया- धाभावविषयकज्ञानजनकं । तदभावस्य-साध्याभावविषयकप्रमाभावस्य । तदभा- वस्य-माध्याभावाभावस्य । तज्ज्ञानस्य-साध्याभावाभावज्ञानस्य । पर्यवसन्नत्वेन- स्वरूपत्वेन ( अहेतुत्वादिति ) सिद्धेरनुमितिप्रबंधकत्वेन साध्याभावाभावज्ञानस्यानु- मितेरहेतुत्वमितिभावः । अन्यथा-निगमनस्य साध्याभावाभावरूपमाध्यनिश्च- यजनकत्वे, अनुमितिवेयर्थ्यात्-साध्यज्ञानमेव प्रतिज्ञादीनां प्रयोजनं तत्तुनिगम- नवाक्येनेवोत्पन्नमिति निगमनेतरानुमितिकारणीभूतप्रतिज्ञादीनां वयात्। साध्य- निर्देशकतया-साध्यविषयकयोधजनकतया (साध्यलक्षणेति ) माध्यस्वरूपेत्यर्थः (यथ्यादिति) निगमनमनुमित्युपयोगिजानजनकनेतिगेपः॥ मू०--एवमनुमाने निरूपिते तस्माद्ब्रह्मभिन्ननिखिलप्रपंचस्य मिथ्यात्वसिद्धिः॥

·(२२०) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- शिष्म०-सिद्धत्वेन साध्यप्रतिपादकत्वाभावाद । नैतथा बाधवि. धूननमित्येतनिगमनेपि तुल्यम् । लक्षणया सिद्धवधियोधकत्वं च प्रतिज्ञायामपि समानम्। किंच निगमनस्य सिद्धत्वेन रूपेण वहिवोध- कत्वे तस्मादिति हेत्वन्वयानुपपत्तिः । हेत्वन्वयानंतरं साध्ये सिद्ध- त्वान्वयबोधकत्वे वहिमपदस्यावृत्त्यापत्तिानचेष्टापत्तिस्तस्मादित्य- शाभावेन तस्य वाक्यांतरतया अवयवांतरत्वापत्तेतस्मानाबाधित- त्वज्ञानं निगमनप्रयोजनं अत एव नासत्प्रतिपक्षत्त्वबोधनमपि तत्प्र- योजनं तस्यात्यंतपपदार्थत्वादिति दिक् । एवं समपंचमनुमानप्रा- माण्यं निरूपितं संप्रति तनिरूपणस्य प्रयोजनमाह ( एवमिति मिथ्या. त्वसिद्धिरिति) शास्त्रीयविषयप्रयोजनसिद्धिहेतुत्वात्प्रपंचमिथ्यात्व- सिद्धिरनुमाननिरूपणस्य प्रयोजनमिति भावः ।। म०प्र०-ननु प्रतिज्ञा हि साध्यत्वेन माध्यविपयकांधं जनयति न निश्चितत्वेन साध्यविषयकवोधं जनयताति प्रतिज्ञया वाधविधूननं न सम्भवति निगमनवाक्यं तु निश्चितत्वेन साध्यविषयकवांधं जनयतीति निगमनेन वाधविधूननं मम्भवतीनि न प्रतिज्ञावाक्येन निगमनवाक्यपैयर्थ्यमित्याशंक्याह (सिद्धवेनेति । वादिति ) प्रतिज्ञाया इति शेपः । एतया-प्रतिज्ञया, इत्येतत्-बाधानाशकत्वम् । (तुल्यमिति)निगमनवाक्यस्यापि सिद्धत्वेन साध्यप्रतिपादकत्वाभावादिति शेषः । ननु निगमनवाक्यस्य म्वघटकतथापदलक्षणया सिद्धत्वन यतिविषयकवोधजन- कत्वमस्ति प्रतिज्ञायास्तु मिद्धत्वेन पह्निविपयानोपजनकत्वं नास्तीति न प्रति- ज्ञाधाक्येन निगमनवाक्यस्य वैयर्थ्यमित्यत आह ( लक्षणयेति ) सिद्धत्वन-नि- श्चितत्वन ( तस्मादितिहेत्वन्वयानुपपत्तिरिति ) तस्मादित्याकारको यो हेतुस्तस्य हेताः साध्यवयादावन्वयो न म्याद्वद्वयादिसाध्यवोधकपदस्य निराकक्षित्वादि- त्यर्थः । षट्तिमत्पदस्य-वहिमोधकथीतपदस्य । तस्य-वहिमद्रोधकद्वितीयतति पदस्य । अतएव-वक्ष्यमाणई तोरेव. तस्य-हतुनिष्ठामत्मतिपक्षत्वस्य, प्रामाण्यं- ममाकरणत्वम् । तनिरूपणस्य-अनुमान प्रमाणनिरूपणस्य ननुाप्रपंचमिथ्यात्वसिद्ध रनुमानप्रमाणप्रयोजनत्वं न संभवत्यानन्दायाप्तःसानिवृत्तंश्च शाम्रसिद्धप्रयोजनवा दित्याशंस्य प्रपंचमिथ्यात्वमिद्धः प्रयोजनमितिहेतुत्वन प्रयोजनत्वमभिमे त्याह ( शास्त्रीयति ) प्रपंचमिथ्यात्वसिद्ध वक्यज्ञानद्वारानंदावाप्तिःपनिवृत्तिश्च सम्भवतीति परंपरयाऽनुमानप्रमाणस्य तदेव प्रयोजनमिति भावः । मू-तथाहि ॥ अभा.

·परिच्छेदः२] समणिमभाशिखामणिसहिता । (२२१) शि०म-ननु प्रपंचो मिथ्या दृश्यत्वाच्छुक्तिरूप्यवदित्यतुमानान तन्मिथ्यात्वसिद्धिः। तत्र हि न तावत्प्रपंच इति पक्षनिर्देशाप्रपंचश- ब्देन ब्रह्मणोप्यभिधानेन तस्यापि पक्षत्वापत्तो बाधाद्यापत्तेः।नच सर्वे विकारा इति तनिर्देशः, परमते वियदादेः सिद्धांते चाविद्यासंबंधादे 'रविकारतया पक्षबहिर्भावापत्ताशुक्तिरूप्यादेरपि पक्षत्वेनांशतः सिद्ध साधनाच्च । किंच मिथ्यात्वं न तावत्स्वसंसृज्यमानाधिकरणनिष्ठात्यं- ताभावप्रतियोगित्वं तथात्वस्य संयोगादो सर्वः पररभ्युपगमाता नचा विद्याकार्यत्वं अविद्यादावव्याप्तः। नापि ज्ञाननिवर्त्यत्वं सत्यस्यापि प्रपंचस्य परैरपि ईश्वरज्ञाननिवर्त्यत्वांगीकारात् । अनिर्वचनीयत्वं मि. ध्यात्वमिति चेत् न, विकल्पासहत्वात्तथाहि न तावत्सद्विलक्षणत्व- मनिर्वचनीयत्वं असतोऽपि शशविषाणादरमिथ्यात्वात् । नाप्यसद्वि- लक्षणत्वं ब्रह्मण्यतिव्यात,अस्य सत्यत्वाविरोधाचानच सदसद्भिन्नत्वं सदसद्रूपप्रतियोग्यप्रसिद्धेः वस्तुनः सदसदन्यतरनियमेन उभयभिन्न- स्वासंभवाञ्च अत एव न सत्त्वानधिकरणत्वे सत्यसत्वानधिकरणत्वम- निर्वचनीयत्वं निर्धर्मके ब्रह्मण्यतिव्याप्तेः। किंच दृश्यत्वं नाम न ताव. ज्ज्ञानलक्षणफलव्याप्यत्वं अतीन्द्रियेषु तदभावेन भागासिद्धः। नापि वृत्तिविपयत्वं स्वप्रकाशस्यापि ब्रह्मणो वृत्तिविषयत्वाभ्युपगमेन व्य- भिचारात । एतेन कार्यत्वविभक्तत्वादयो हेतवो निरस्तागतस्माना- नुमानात्मपंचमिथ्यात्वसिद्धिरित्याशंक्याह (तथाहीति )॥ म०प्र०-प्रपंचशब्देन-समुदायवाचकमपंचशब्देन ( वाधादीति ) अग्रादिप- देन स्वरूपासिद्ध्यादेब्रहणमिति । विकारा:-जन्याः, इति-इत्यस्य तनिर्देश:- प्रपंचशब्दन निर्देशः (यहाइति ) अनेन शब्देन तन्निर्देश:-पक्षनिर्देश इत्यर्थः । अविकारतया-अजन्यतया (सिद्धसाधनानि ) यस्तुतस्तु पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरंगीकारान्न सिद्धसाधनमिति वोध्यमिति (स्वसंमृज्यमानेति ) मिथ्या- वस्तुसंवक्रेत्यर्थः। तथात्वस्य-स्वसंसृज्यमानाधिकरणनिष्ठात्यंताभावप्रतियोगित्यस्य (संयोगादाविनि ) अधादिपदेन विभागादीनामव्याप्यवृत्तीनां सर्वेषां ग्रहणं तथाच परमते संयोगादिपु पूर्वोक्तमिथ्यात्वं सत्यत्वं चास्तीति मत्यत्वविरोधिमिथ्यात्वं न सिध्यतीति भावः । अमतः-सद्विलक्षणस्य । सदसद्भिन्नत्वम्-मदसत्यतियोगि- कमेदवत्वम् । सदमदन्यतरनियमेन-मदमदन्यतरस्वरूपत्वनियमन। अतएव-वक्ष्य- माणहरिव । निर्धर्मक-पारमार्थिकधर्मशून्ये । ज्ञानलक्षणफलव्याप्यत्वम्-इन्द्रिय- जन्यवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्यविषयत्वम् । अतीन्द्रियेषु-धर्माधर्मादिपु । तदमान- ·वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- इन्द्रियजन्यवृत्त्यमिव्यक्तचैतन्यलक्षणफलविषयत्वाभावेन । एतन-भागासियादि- दोपसत्त्वेन ॥ मू-ब्रह्मभिन्नं सर्व मिथ्या ब्रह्माभिन्नत्वाबदेवं तदेवं यथाशक्ति- रूप्यम् ॥ शि०म०-(ब्रह्मभित्रमिति ) अत्रच ब्रह्मणः पक्षत्ववारणायोक्तं ब्रह्म भिन्नमिति सिद्धसाधनवारणाय सर्वपदं तथाच शुक्तिरूप्यादौ ब्रह्म भिन्नत्वेन साध्यसिद्धावपि सर्वस्यापि ब्रह्मभिन्नत्वेन तदसिद्ध सिद्ध- साधनमाअत एव घटादौ पृथिवीत्वेनेतरभेदनिश्चयपि सर्वपृथिवीत्वेन तदसिद्धर्न सिद्धसाधनमिति राद्धान्तः । नचैवमंशतः सिद्धसाधनं दुर्वारमिति वाच्यम्, वचित्पक्षे शुक्तिरूप्यादी मिथ्यात्वनिश्चयपि पक्षतावच्छेदकनानात्वाभावात् । पक्षतावच्छेदकनानात्व एव तदभ्यु- पगमात् । अत एवानित्ये वाङ्मनस इत्यत्रांशतः सिद्धसाधनमिति परस्यापि राद्धांतः (शुक्तिरूप्यमिति) नच शुक्तिरूप्यस्यापि पक्ष- स्वन कथं दृष्टांतता इति सांप्रतं निश्चितसाध्यकत्वेन सपक्षत्वाविरो. धात् । तस्यैव लाघवेन दृष्टांतत्वे प्रयोजकतया पक्षभिन्नत्वस्य व्यर्थ- त्वात् । अत एवाभेदालुमाने पक्ष एव दृष्टान्तः । ननु शुक्तिरूप्यं न दृष्टान्तः प्रमाणाभावेन तत्र मिथ्यात्वस्यानिश्चयात् ॥ म०प्र०-शुक्तिरूप्यादौ ब्रह्मभिन्नत्वेन-पक्षतावच्छेदकवभिन्नत्वविशिष्टपक्षकद्दे- शशुक्तिरूप्यादौ सर्वस्यापि ब्रह्मभिन्नत्वेन पक्षतावच्छेदकब्रह्मभित्रत्वविशिष्टनिखिल- स्यापि तदसिद्धः-मिथ्यात्वासिद्ध अतएव-पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्य सिद्धावपिपक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धयभावेन सिद्धमाधनाभावादेव ( पृथिवी त्वेनेति पृथिवीत्वायच्छिन्नेत्यर्थः (सर्वपृथिवीत्वेनात) निखिलपृथिवीनिष्टपृथिवीत्त्वाव- च्छिन्नेत्यर्थातदसिद्ध इतरभेदासिद्धेः । नसिद्धसाधनम्-सर्वा पृथिवी इतरभिन्ना- गंधादवदित्यनुमाने सिद्धसाधनं न । एवम्-ब्रह्मभिन्नसर्वत्वावच्छेदन साध्यामिद्धि- स्वीकारेपि, तदभ्युपगमात्-अनुमानेऽशतः सिद्धसाधनत्वाभ्युपगमात् अतएव-पक्ष- तावच्छेदकनानात्वस्यवांशतः सिद्धमापनत्वमयोजकत्वादेव (इत्यति ) अनित्ये वाड्मनसे इन्द्रियत्वाचक्षुरादिवदित्यत्र वारत्वमनस्त्वरूपपक्षतावच्छेदकयो ना- वनांशतः वागशे सिद्धसाधनमित्यर्थः (सपक्षत्वाविरोधादिति ) शुक्तिरूप्यादीनां दृष्टांनत्तानुपपत्यभारादित्यर्थः । तस्यैव-निश्चितसाध्यकत्वस्यैव, लाघवेन-पक्षाम- अवे सति निश्चितसाध्यकत्वस्य दृष्टांतत्वप्रयोजकत्वापेक्षया निश्चितसाध्यकत्वस्य ·परिच्छेदः २] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२२३) दृष्टांतत्वमयोजकत्वे लाघवेन ( पक्षमिन्नत्यस्य व्यर्थत्वादिति) पक्षमिन्नत्ये सतिनि- श्चितसाध्यकत्वं दृष्टांतत्वमयोजकमिति पक्षभिन्नत्वविशेपणादानस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः अतएव-निश्चितसाध्यकत्वस्य दृष्टांतत्वप्रयोजकत्वादेव, अभेदानुमाने-त्वं पदलक्ष्य- चैतन्यं ब्रह्माभिन्नं सचिदानंदलक्षलवाद्ब्रह्मवदित्यनुमाने पृथिवीपृथिव्यभिन्नगंधा- द्वटवदित्याकारके वाऽनुमाने । तत्र-शुक्तिरूप्ये ॥ • मू०-नच दृष्टांतासिद्धिः तस्य साधितत्वात् ॥ शिम -नच तयातुमानात्तनिश्चयः । तदष्टतिप्यनुमानांतरान्मि- थ्यात्वनिश्रय इत्यनवस्थापातात् नचात्र शुक्तिप्यादन्यदृष्टांतः । संभवति ततश्च व्याप्तिमहाभावान्न प्रपंचमिथ्यात्वसिद्धिरित्याशंक्य शुक्तिरूप्यस्य नात्र रजतमिति त्रैकालिकाभावप्रतीतिविषयत्वमुपपा- दयता मया प्रत्यक्षप्रमाणेन मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षपरिच्छेद साधित- त्वात्तदेव दृष्टांत इत्याह (नचेतिसाधितत्वादिति ) इदं चोपलक्षणं शुक्तिरूप्यमिथ्यात्वस्यापत्तिप्रमाणेनामे साधयिष्यमाणत्वाचैत्यपि बोध्यं ननु शुक्तिरूप्ये साध्यनिश्चयेप्यनुकूलतर्काभावेन व्याप्यत्वा- सिद्धो हेतुः नच हेतोनिरुपाधिकत्वभंगाख्य एव तर्को व्यातिप्राहक इति वाच्यम् । अविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वस्योपाधित्वात् । तद्याव- य॑स्य ब्रह्मणो विपक्षस्य सत्वात्, न पक्षेतरत्वमित्याशंक्य ब्रह्म- भिन्नत्वस्य सामान्यधर्मस्याविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वापेक्षया लघु- शरीरस्य ॥ म०म०-(तत्रानुमानादिति ) शुक्तिरूप्येशुक्तिरूप्यं मिथ्यावाधितत्वाद्रज्जुसा- दियदित्याकारकानुमानान्मिथ्यात्वनिश्चय इत्यर्थः ( दृष्टांतपीति ) शुक्तिरूप्यनिष्ठ- मिथ्यात्वसाधकानुमाने योरज्जुसर्पादिदृष्टांतस्तस्मिन्नपीत्यर्थः । अत्र-व्यावहारिक- मपंचनिष्ठमिथ्यात्वे, शुक्तिरूप्यात्-प्रातिभासिकपदार्थाताततश्च-दृष्टांतानिरूपणाम (नावरजतमितीति ) शुक्तिशकलवृत्तित्रैकालिकरजतत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका. भाव इत्यर्थः । तदेव-शुक्तिरूप्यमेव. इदंच-शुक्तिरूप्यस्य साधितत्वादिति वाक्यंच, अनुकूलतर्कामायन-ब्रह्मभिन्नत्वं मिथ्यात्वव्यभिचारि नयेति व्यभिचार- शंकानिवर्तकतर्कामायन, व्याप्यत्वासिद्धः-च्याप्यत्वं व्याप्त्याश्रयत्वममिदमनि- चितं यस्मिन्स व्याप्यत्वासिदः (इंतोनिरुपाधिकत्वमंगाख्यएवेति ) अममिन्नतं यदि मिथ्यात्वन्यभिचारि स्यात्तहिनाभिन्नत्वहतीनिरुपाधिकत्वं न स्यादिति। तस्प निरुपाधिकत्वभंगापादनाख्यतर्क एव तस्य व्यभिचारशंकानिवर्तनद्वारा ·[अनुमान- (२२४) वेदान्तपरिभाषा। व्याप्पिग्राहक इत्यर्थः । यदि ब्रह्मभिन्नत्वहेतीनिरुपाधिकत्वं स्यातदा तस्य निरु पाधिकत्यभंगापादनाग्व्यतकोपि स्वास्कितुब्रह्मभिन्नत्वहतानिरुपाधिकत्वमेव नास्ती- त्याह (अविद्येति ) नन्वविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वोपाधेः पक्षमात्रावृत्तित्वात्पक्षेतर- त्यतुल्यत्वेन नोपाधिसमित्याशक्य तस्य पक्षेतरत्वतुल्यत्वं निराकारोति ( नद्याव- त्यम्येति ) तदविद्यानिरिक्तदोषजन्यत्वव्यावय॑मवृत्तियस्मिन्ब्रह्माणि तत्तथा तस्यो- पाधिशून्यस्येत्यर्थः । माव्यसमनियतस्योपाधित्वमित्याचार्यमताभिप्रायेण ब्रह्म- भिन्नत्वस्य हेतोः सोपाधिसत्वं निगकारोति ब्रह्मभिन्नत्वस्येति ॥ मृ० नचाप्रयोजकत्वंगुक्तिरूप्यरजुसर्यादीनांमिथ्यात्वेब्रह्मभि नत्वस्यैवलाघवेनप्रयोजकत्वातमिथ्यात्वं च ।। शिम०-लाघवास्यतर्कण मिथ्यात्वं प्रति व्याप्यत्वनिश्चयान्न सोपाधिकत्वं अत एव न व्याप्यत्वासिद्धिरित्याह (नचेति ) ननु बाध्यत्वं मिथ्यात्वं तञ्च जानत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वं तत्तु न विनानुमा- मन शुक्तिरूप्ये ज्ञातुं शक्यं बाधप्रत्यक्षेणाविषयीकरणात, ततश्च दृष्टां- तासिद्धिस्तदवस्वत्याशंक्य न्यायसिद्धबाधप्रत्यक्षयोग्यत्वं मिथ्या- त्वमिह विवक्षितमित्याह मिथ्यात्वंचेति ॥ म०प्र० लाघवाध्यतर्कण-अवियातिरिक्तदोपजन्यत्वनिष्ठमिथ्यात्वरूपसाध्य- च्याप्यत्वापेक्षया ब्रह्मभिन्नत्वे मिथ्यात्वरूपसाध्यव्याप्यत्वागीकारे लाघवापादनरू- पतकैण । अविद्यातिरिक्तदोपजन्यत्वं यदि गिथ्यात्वव्याप्यं स्याताई गौवं स्यादिति लाघवभंगापादनरूपण वा । अयं भावः साध्यसमनियतस्यो- पाधित्वं साध्यसमनियतत्वंच साध्यव्यापकत्वे सति साध्यव्याप्यत्वं यत्र मिध्यात्वं तत्राविद्यातिरिक्तदोपजन्यत्वमित्यविद्यातिरिक्तदोपजन्यत्वस्य साध्यव्यापकत्वपि मिथ्यात्वरूपसाध्यव्याप्यत्व त्वविद्यातिरिक्तदोपजन्यत्वे स्वीकरणीयं ब्रह्मभिन्न- त्ववेति संशये सामान्यधर्मऽविद्यातिरिक्तदोपजन्यत्यापेक्षया लधुभृते च ब्रह्ममिन्नते एव मिथ्यात्वव्याप्यत्वं स्वीकरणीयं नाविद्यातिरिक्तदापजन्यत्वे संभवति सामान्य- धर्म विशेषधर्म तदन्याय्यमिति न्यायात्संभवति ल्यौ गुरौ तदन्याय्यमिति न्यायान्न नथाचाविद्यातिरिक्तदोपजन्यत्वस्य नोपाधित्वामिति वस्तु तस्तु सत्पतिपक्षोन्नायक- त्वनोपार्दूपकतावादिना मते क्षित्यंकरादिकं सक्र्तृकं कार्यत्वादरवदित्यनुमाने उपाध्यभावहेतुना साध्याभावसाधने सनि शरीरजन्यत्वोपाळर्थविशेषणत्यवदना- प्युपाध्यभावेन साध्याभावसाधनेऽविद्यातिरिक्तविशेषणस्य व्यर्थत्वान्नाविद्यातिरिक्त- दोपजन्यत्वस्योपाधित्वमिति, अतएव ब्रह्मभिन्नत्यहेतायुगाध्यभावादेव ।।

·परिच्छेदः२] समणिमभाशिखामणिसहिता। (२२५) तच-याध्यत्वं च (ज्ञानत्वेन ज्ञाननिर्वय॑त्वमिति ) ज्ञाननिष्ठनाशकतानिरूपितनाश्य- तीज्ञानमागभाव उत्तरज्ञाननिवर्त्यपूर्वज्ञाने चास्तीति परमते तिव्यापिरत। ज्ञानत्यने- त्युक्तं, तथाच ज्ञानप्रागभावे प्रतियोगित्वावच्छिन्ननाशकतानिरूपितनाश्यता एवं- मुत्तरज्ञानेन निवर्त्यपूर्वज्ञान स्वोत्तरवृत्तिमत्यक्षयोग्यविभुविशेपगुणत्वावच्छिन्द्रनाश- कतानिरूपितनाश्यता न ज्ञानत्वावच्छिन्ननाशकतानिरूपितनाश्यतापूर्वज्ञानज्ञान- प्रोगभावयोरिति नाति व्याप्तिरिति भावः । बाधप्रत्यक्षेण-नावरजतमित्याकारक- बोधप्रत्यक्षेण (न्यायसिद्धति) न्यायो नेहनानास्तिकिंचनेत्यादिश्रुतिरूपोऽधिष्ठाने ज्ञाते यदि सत्स्यात्तयधिष्ठानज्ञाने तदभावो न स्यादभावस्त्वधिष्ठानज्ञानेन भवत्यतो धिष्ठानेज्ञातसन्नास्तीत्याद्यात्मकश्च तेनसिद्धो यो बाधी ज्ञातस्यात्यंताभावस्य यत्प्रत्यक्षं नावब्रह्मणि प्रपंच इत्याद्याकारकं तद्योग्यत्वं तदत्यंताभावानधिकग्णत्व रूपं मिथ्यात्वमिह प्रपंचेनुमान वा विवक्षितमित्यर्थः ।। मू-स्वाश्रयत्वेनाभिमतयावनिष्ठात्यंताभावप्रतियोगित्वं अभिमतपदमसंभववारणाय यावत्पदमर्थान्तरवारणाय तदुक्तम् ॥ सर्वेषामपि भावानां स्वाश्रयत्वेन संमते ॥ प्रतियोगित्वमत्यंताभाव प्रति मृपात्मता इति । यद्वा । शिमा-नचानाश्रिताकाशादिषु लक्षणस्याव्याप्तिः, वियदधिक- रणोक्तन्यायेन तस्यापि कार्यतया कारणाश्रितत्वस्यावश्यमभ्युपे- तव्यत्वात् ( असंभववारणायेति ) नच स्वाश्रये स्वरूपेण तदत्यंता- भावाभावपि पारमार्थिकत्वावच्छिन्नतदत्यंताभावसत्वानयाध इत्य- भिमतपदं व्यर्थमितिं वाच्यम्, अस्मिन्पक्ष स्वरूपेणेव ब्रह्मणि प्रपं. चाभाषाभ्युपगमात, चित्सुखाचार्यसंमतिमाह (तदुक्तमिति ) यदि कश्चित्पक्षभिन्नत्वमपि सपक्षत्वप्रयोजकमतो भैदानुमानं चासिद- मिति ब्रूयातदा पक्षान्तरमाह ( यद्वति)। म०प्र०-परममूले (स्वाश्रयत्वेनेति ) स्वमाश्रितं नतु कार्य्यमविद्यादावल्या- प्तिस्तथाचाश्रिताश्रयत्वेनाभिमतयावति स्थितात्यंताभावप्रतियोगित्यमित्यर्थः । न- न्याश्रिताश्रयनिष्ठनिरवच्छिन्नात्यंतामावमतियोगित्वं मिथ्यात्वमित्यतावदेवामित्व- त्याशंक्याह परममूले ( अभिमतेति) यावति साश्रय स्वात्यंताभागमभवादमि. मतपदमावश्यक तयाच वस्तुनो रजतायनाश्रयेपि गुत्पादी रजताद्याश्रयत्वना- भिमते वर्तमानरजतायत्यंताभावप्रतियोगित्वं शुक्तिरूप्यादेरस्तीति तत्सार्यस्य- ·(२२६) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- मिति भावः । ननु तथापि लक्षणे यावत्पदंव्यर्थमित्यत आह । परममूले (यावदिति) तथाच लक्षणे यावत्पदाभावे कपिसंयोगाद्याश्रयत्वनाभिमतवृक्षे मूलावच्छेदन वर्तमानात्यंताभावप्रतियोगित्वं शाखावच्छेदेन स्थितकपिसंयोगादरस्तीति सत्य- त्वाविरोधिप्रतियोगितदभावसामानाधिकरण्यरूपातरसिद्धिवारणाय यावत्पदमा- वश्यकं नहाने तु स्वाश्रयत्वेनाभिमते शाखादी संयोगादेरत्यंताभावप्रतियोगित्व- साधनानार्थान्तरापत्तिोप इतिभावः (वियदधिकरणोक्तन्यायनेति) न वियद- श्रुतेः " इत्यादिवियदधिकरणे प्रतिज्ञा हानिरव्यतिरंकाच्छन्देभ्य इत्यस्मिन्सिद्धां- तसूत्रे उक्तेन विज्ञेयाह्मणः कृत्स्नस्य वस्तुजातस्याव्यतिरेकादात्मकविज्ञानात्सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञायाः छांदोग्यादी कृताया अहानिर्भवति ब्रह्मभिन्नसत्ताकस्य नित्य- स्याकाशस्याभ्युपगमेतु सा प्रतिज्ञाबाध्येत तस्मादाकाशस्योत्पत्तिमंगीकृत्य ब्रह्मा- धीनसत्ताकत्वाब्रह्मणि जाते सर्वमाकाशादिकं नातं भवतीति सा प्रतिज्ञासमर्थ- नीयेत्याकाशस्योत्पत्तिरस्तीति न्यायेनेत्यर्थः । तस्यापि-वियदोपि, स्वाश्रये- आश्रिताश्रयेकपालादी, नवाधा-नासंभवः, अस्मिन्पक्षे-द्विविधसत्वपक्षे । उक्त मिथ्यात्वपक्षेवा आश्रिताश्रयत्वेन ज्ञाते यावति. स्वरूपेणाश्रितात्यंनाभावस्य विवक्षितत्वादभिमतपदमावश्यकमिति भावः । परममूले ( अत्यंताभावं प्रतीति ) अत्यंताभावस्येत्यर्थः । पक्षान्तरम्-नवीनोक्तमनुमानम् ॥ मू-अयं पटः एतत्तंतुनिष्ठात्यंताभावप्रतियोगिपटत्वात्पटां तरखदित्याद्यनुमान मिथ्यात्वे प्रमाणं तदुक्तम्-- अंशिनःस्वांशगात्यंताभावस्य प्रतियोगिनः ॥ अंशित्वादितरांशिवद्दिगेपैव गुणादिप्विति ॥ नच घटादेमिथ्यात्वे सन् घट इति प्रत्यक्षबाधः अधि प्टानब्रह्मसत्तायास्तत्र विषयतया घटादेः सत्यत्वासिद्धेः। नच नीरूपस्य ब्रह्मणः कथं चाक्षुपादि ज्ञानविषयतेत्ति वाच्यम् नीरूपस्यापि रूपादेःप्रत्यक्षत्वात नच नीरूपस्य द्रव्यस्य चक्षुराद्ययोग्यत्वमिति नियमः मन्मते ब्रह्मणो द्रव्यत्वासिद्धेः गुणाश्रयत्वं समवायिकारणत्वं वा द्रव्यत्व मिति तेऽभिमतं नहि निर्गुणस्य ब्रह्मणो गुणाश्रयता नापि समवायिकारणता समवायासिद्धः॥

·-- परिच्छेदः२] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२२७) शि०म०-(पटत्वादिति) अवयवित्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । मिथ्यात्वे प्रमाणं एतत्पटामिथ्यात्वे प्रमाणमित्यर्थः । गुणकर्मादौ चैतत्पटरूपमे- सत्पटनिष्ठात्यंताभावप्रतियोगिरूपत्वाद्रूपान्तरषदित्येवमादिप्रयोगो द्रष्टव्यः। अत्रापि तत्संमतिमाह (तदुक्तमिति )दिग्-मार्गः (निर्ग- णस्येति)"साक्षी चेताकेवलोनिर्गुणश्च"इत्यादि वचनेन ब्रह्मणो निर्गु- णत्वावगमादिति भावः (नापीति ) अपरिणामित्वादिति भावः ॥ म०प्र०-परममूले ( अयंपटइति) नच बाध एव किं न स्यादिति वाच्यम् व्याप्तिमद्धतीः पक्षधर्मतावलात्पक्षेसाध्यस्यावश्यमेवाभ्युपेयत्वादिनि । समवायसंबंधे- नैकापच्छेदेन चेत्यपिद्रष्टव्यं तथाच संयोगसंबंधेन दशावच्छेदेन च पूर्ववन्नार्थान्त- रता, एवं व्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमत्यंताभावविशेषणं देयं तेन घटत्वादिव्यधिकरणधर्ममादाय नार्थातरता तथैतत्कालीनत्वमप्यत्यंताभावविशे- पणं देयं तेन पटोत्पत्तिकालीनात्यंताभावमादाय नार्थान्तरता । तथा व्यासज्यव- तिधर्मानवाच्छन्नप्रतियोगिताकत्वमत्यंताभावविशेषणं देयं तेन तंतुषु पटस- त्वेपि पटघटोभयं नास्तीति पदघटीमयत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपटघटात्यंतामा- वमादाय नार्थान्तरता तथाचायं पटः समवायसम्बंधावच्छिन्ननिरवच्छिन्नव्यधिक- रणधर्मानच्छिन्नपटकालवृत्तिव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नमतियोगिताकात्यंताभा- वप्रतियोगीत्यर्थः । नचैतत्तंतुपु पटसमवायि इति प्रत्यक्षबाध इति वाच्यमुक्त- प्रत्यक्षस्य भ्रमप्रमासाधारणतया चंद्रप्रादेशिकत्वप्रत्यक्षवदप्राणायशंकास्कन्दित- सैनाबाधकत्वादिति । परममूले ( दिगपैवेति ) गुणादिपु गुणादिनिष्ठमिथ्यात्वेपि एप एव मार्ग इत्यर्थः । अत्रापि-पटादीनां स्वांशगतात्यंताभावप्रतियोगित्वेपि (अपरिणामित्वादितीति) नचारंभवादांगीकर्तृनैयायिक प्रति अपरिणामित्वादिति हेतुकथनमयुक्तं तेन परिणामवादस्यास्वीकृतत्वादिति वाच्यं । आरंमवादस्य. निरस्तत्वेन परिणामवादस्यैव स्वीकर्तव्यत्वात्तथाच ब्रह्मणः परिणामित्वासमवेन समवायिकारणत्वं नास्तीति भावः ।। मू०-अस्तु वा द्रव्यत्वं ब्रह्मणः तथापि नीरूपस्य कालस्येव चाक्षुपादिज्ञानविपयत्वे न विरोधः ॥ शि०म०-ननुब्रह्मणोपिसमवायिकारणत्वं केवलस्यापरिणामित्वपि मायाविशिष्टस्य प्रपंचोपादानत्वात्, अन्यथा अभिन्ननिमित्तोपादान- वादभंगापत्तेः । ततश्च ब्रह्मणो न द्रव्यत्वासिद्धिरिति अपरितोपादाह (अस्तुवेति) यद्वा अभ्युपेत्याह (अस्तुवेति) काल इन्द्रियवेद्य इति .

·(२२८) वेदान्तपरिभाषा। [ अनुमान- मतेन दृष्टान्तमाह (कालस्येति ) वस्तुतस्तु अनन्यथासिद्धपतीति- बलेन ब्रह्मव्यतिरिक्तद्रव्यचाक्षुषतायामेव महत्वेसत्युद्भूतरूपवत्वं प्रयो- जकं बोध्यम् । ननूक्तातुमानं न प्रपंचमिथ्यात्वसाधक, घटः सन्नित्या- दिप्रत्ययबाधितत्वात् नचासावधिष्ठानसत्ताविषयत्वाभ्रमः बाधका- भावात्। म०प्र०-अन्यथा-ब्रह्मण उपादानत्वानंगीकारे ( अनन्यथासिद्धति ) ब्रह्म- निष्ठविपयतां विनानुपपद्यमानेत्यर्थः । यथाऽध्वरमीमांसकानामस्पिन्काले घटो नास्तीत्यादि प्रतीतिबलात्कालस्येन्द्रियवेद्यत्वं स्वीकृतं तथा ब्रह्मनिष्ठविषयतां विना- नुपपद्यमानसन् घर इत्यादि प्रतीतिबलाद् ब्रह्मणश्चाक्षुषत्वमस्माभिः स्वीक्रियते इति भावः । परममूले ( न विरोधइति ) सन्घट इत्यादिप्रत्यक्षस्यानुपपत्तित्यर्थः। अधिष्ठानसत्ताविपयत्वात-अधिष्ठाननिष्ठसत्तायाघटादिनिष्ठत्वेनविपर्यीकरणात(वाध- काभावादिति ) यथेदं रजतमित्यादिज्ञानस्य नेदं रजतमित्यादिवाधकमवाद्धमत्वं तबद्धटः सन्नित्यादिप्रत्ययस्य 'न सन्घट' इत्यादिवाधकाभावान्न भ्रमत्वं, नच तदभाववति तत्प्रकारकत्वस्य भ्रमत्वप्रयोजकस्य सन्घट इत्यादिज्ञानेषु सत्त्वाद्ध- मत्वं स्यादिति वाच्यम्, मन्मते प्रपंचस्य सत्यत्वेन सन्धट इत्यादिघटादिनिष्ठस. त्यत्वावगाहिज्ञानेषु तदभाववति तत्प्रकारकत्वस्य भ्रमत्वप्रयोजकस्याभावात् । नब बाधकामावादिति वाक्यादाधकज्ञानसत्त्वे पूर्वज्ञानस्य भ्रमत्वं वाधकज्ञानाभावे पूर्व- ज्ञानस्य भ्रमत्वाभाव इति प्रतीयमानत्वेन पूर्वपूर्वज्ञाने उत्तरोत्तरज्ञानस्य नाशकत्वेन बहूनां पूर्वज्ञानाना भ्रमत्वं स्यादुत्तरज्ञानरूपबाधकसत्वादिति वाच्यम् । अधिष्ठान ज्ञानजन्यत्वे सतिभ्रान्तिज्ञानविषयरजतायत्यंताभावविषयकत्वामिन्नबाधकत्वाभ्यु- पगमादुत्तरज्ञानानां नियमेन बाधकत्वाभवाचति ॥ मू०--यद्वा त्रिविधं सत्त्वं पारमार्थिकसत्त्वं ब्रह्मणः व्यावहारिक सत्त्वं आकाशादेः प्रातिभासिकं सत्त्वं शुक्तिरजतादेः तथाच घटः सन्निति प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकसत्त्वविषयत्वेन प्रमाण्यं अस्मिन्पच घटादेब्रह्मणि निधो न स्वरूपेण किंत पारमार्थिकत्वेनैवेति ॥ शि०म०-नचारथूलादिवाक्येन प्रत्यक्षबाधः । तहि तेनैव प्रपंच. मिथ्यात्वसिद्धावनमानदेयात्प्रपंचतत्वाशयाधपरतयंव श्रुत्युपप- तेश्च । नचोक्तानुमानमेव तद्वाधकं प्रत्यक्षस्य सर्वप्रमाणज्येष्ठतपा अनुमानेन बाधायोगात् । अन्यथा वचनोपण्यानुमानेन तदाज्यप्राय- ·परिच्छेद:२] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२२९) क्षबाधापत्तेः । किंच प्रपंचस्य स्वरूपेणासत्त्वे तज्ज्ञानस्य बाधितार्थ- विषयत्वेनाप्रामाण्यापत्तो घटादिज्ञानं प्रमा शुक्तिरूप्यादिज्ञानमप्र- मेति विभागाभावोऽसख्यातिवादिमतप्रवेशश्च प्रसज्येत ।किंचैव कर्मकांडमात्रस्याप्रामाण्यापत्तो तत्सामान्याद्वेदेकदेशस्य वेदांतस्या- प्रामाण्यापत्तिः । अपिच घटादेरसत्त्वे तदभावो न निरूप्येत सद्भया- मेवाधिकरणप्रतियोगिभ्यामभावनिरूपणात् । अन्यथा शशविषाणा स्यापि अभावप्रतियोगित्वापत्तिः । अत एवाहुः 'सद्भयामभावो निरू- प्यत इति । ततश्च प्रत्यक्षबाधितं प्रपंचमिथ्यात्वानुमानमित्यरुचेराह (यद्वेति) त्रिविधमिति) पारमार्थिकसत्त्वं व्यावहारिकसत्वं प्राति- मासिकसत्त्वं चेति विविधमित्यर्थः । तत्र कालत्रयाबाध्यत्वंपारमा- थिकसत्त्वं संसारदशायामबाध्यत्वं व्यावहारिकसत्वं प्रतिभास- कालाबाध्यत्वं प्रातिभासिकसत्त्वं एतानि क्रमेणोदाहरति (पारमा- थिकेति)॥ म०म०-( अस्थूलादिवाक्येनेति ) अस्थूलमण्वित्यादिवाक्यात्स्थूलायत्यं ताभाववद्रोति ज्ञाने जाते घटसदभेदावगाहि सन् घट इति प्रमात्मकप्रत्यक्षं न संभवतीत्यर्थः । तिहि-अस्थूलादिवाक्यजन्यज्ञानस्य सन् घट इत्यादिप्रमात्मकमत्य क्षवाधकत्वांगीकारे, तेनैव-अस्थूलादिवाक्यजन्यज्ञानेनैव (अपंचतत्वांशेति ) घटा- दिप्रपंचस्यस्वरूपेणसत्त्वेपि घटादिप्रपंचनिष्ट पारमार्थिकत्वं नास्तीत्यर्थपरतया स्थूलमनवित्यादिक्षुत्युपपरित्यर्थः । घटादिस्वरूपाषगाहि सन् घट इत्यादि- प्रत्ययवाधितत्वान्नोक्तानुमानं घटादिप्रपंचस्वरूपाभावसाधकमिति भावः । तद्धा- धकं-घरः सन्निति प्रमात्मकप्रत्ययवाधकम् । अन्यथा अनुमानस्य प्रत्यक्षराधकत्वे तज्ज्ञानस्य-प्रपंचज्ञानस्य,असरल्यातिवादिमतप्रवेशश-स्वरूपेणासतीज्ञानं भवतीति वदनशीलम्य अन्यवादिनो मतमाप्तिश्च (कर्मकांडमात्रम्पति)अत्रमात्रशब्दस्य कृत्स्न- पाचकत्वेनसर्वप्रपंचस्य स्वरूपेणासत्त्वेन स्वरूपेणासत्साध्यसाधनादिप्रतिपादकस- कर्मकाण्डस्याप्यमामाण्यापत्ती तत्सामान्यादेदत्वेन कर्मकाण्डवेटसादृश्याडेटात- स्याप्यप्रमाणत्यापत्या ब्रह्मासिदिप्रसंग इत्यर्थः। सद्यामित्यस्यैव विवरणमधिकर- णप्रतियोगिभ्यामिति । ननु ब्रह्मनिष्टविषयतां पिनानुपपद्यमानसन् घट इत्यादिप्र- तीतियलाह्मणश्चाक्षुपत्वं यदि स्वीक्रियते त कागनिष्ठाविषयतां विनाउनुपपघया- नाका बलाकेत्यादिमतीतिकलादाकाशस्यापिचाशुपता स्यादित्यरुचेराह । परममूले ( यदेति ) तत्र-उक्तत्रिविधसखमध्ये । परममूले (अस्मिन्पक्षेइति) विविधसत्त्वपक्षेइत्यर्थः॥

·(२३०) वेदान्तपरिभाषा। [अनुमान- मून विरोधः । अस्मिन्पक्षे च मिथ्यात्वलक्षणे पारमार्थिक त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमत्यंताभावविशेषणं द्रष्टव्यं तस्मादुपपन्न मिथ्यात्वानुमानमिति ॥२॥ शिमा-नन्वेवमप्युक्तमिथ्यात्वस्याप्रसिद्धिः सर्वस्यापि स्वाश्रये तत्तदत्यंताभावायोगादानचाभिमतपदात्तन्निरास इत्युक्तमिति वाच्यम् स्वाश्रयतया ज्ञातस्याप्युक्तरीत्या वस्तुतः स्वाश्रयत्वेन तत्र तदत्यं- ताभावासंभवतावस्थ्याव, किंच मिथ्यात्वलक्षणस्य ज्ञानगर्भत्वे भूत लादेः स्वाश्रयत्वाभिमानाभावदशायां घटादमिथ्यात्वाभावप्रसंगः अभिमानोपलक्षितत्वविवक्षादशायां तत्कालोपनविनष्टस्य पर्वतगु- हांतर्वतिनो मिथ्यात्वानापत्तिः । अपिच निरुक्तमिथ्यात्वंन सत्यत्व- विरोधिपरेणाप्यव्याप्यवृत्तिकपिसंयोगादौ तदभ्युपगमादित्यत आह ( अस्मिन्पक्षइति ) तथाच पारमार्थिकत्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिताक- स्वात्यंताभावसामानाधिकरण्यं मिथ्यात्वमित्यर्थः । एतञ्चोपलक्षणं पारमार्थिकभिन्नत्वं पारमार्थिकत्वात्यंताभाववत्वं धा मिथ्यात्वं योध्ये आतुमाननिरूपणप्रयोजनमुपसंहरति (तस्मादिति ) ॥ নিশ্বসমালকােলনায়মাবধিনি वेदान्तशिखामणोअनुमानपरिच्छेदः ॥ २ ॥ म०म०-परममूलं (नविरोधइति) अनुमानस्य पारमार्थिकत्वेन प्रपंचात्यंताभाव- विषयकत्वेन घटःसन इत्यादि प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकसघटादिविषयकत्वेन च तयाभिन्नविषयकत्वनीक्तमत्यक्षणोक्तानुमानवाधानत्यर्थः । एवमपि प्रत्यक्षानुमान योभिन्नविषयकत्वेन विरोधाभावेषि स्वाश्रयतया-आश्रिताश्रयतया उक्तरीत्या आश्रिताश्रयेतत्तदत्यंताभावायोगेनहेतुना! तत्र-आश्रिताश्रये, ज्ञानगर्भत्वे-जानघ. टितत्त्वे । अभिमानाभावदशायां-ज्ञानाभावकालं. प्रयोजनम्-अपंचमिथ्यानुमानम् ।। इति श्रीमदुदासीनवरब्रझविज्ञानाभिधगुरुमसादलन्धोदासीनामरदासशब्द वाच्याविर्भूतायाधर्मराजाध्वरीन्दात्मजरामकृष्णशमाभिधेपविर चितवेदान्तशिखामणे:भायामनुमानपरिच्छेद.समामः ॥ २ ॥ - ·परिच्छेदः ३] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२३१) अथोपमानपरिच्छेदः ३. HD मू-अथोपमानं निरूप्यते तत्र सादृश्यप्रमाकरणमुपमानम् ॥ शिम०-शिष्यावधानाय प्रतिजानीते (अथेति ) अनुमाननिरू- पणानंतरमित्यर्थः । सूचीकटाहन्यायेन शब्दनिरूपणात्मागुपमाननि- रुगणमिति ध्येयमानतु सूचीकटाहन्यायादरे उपमानस्य प्रत्यक्षादपि प्राथम्यं स्यादिति चेत् न, प्रत्यक्षातुमानांतर्भावानन्तर्भावयोरुपमाने विचारणीययोः प्रत्यक्षादिनिरूपणसापेक्षत्वेन तयोरेव प्रथमनिरू- पणीयत्वात् (तति) उपमाने निरूपणीय इत्यर्थः ( सादृश्येति) अत्र उपमितिकरणत्वं लक्षणं, तत्करणत्वं चासाधारणत्वमितीह विव- क्षितं, नतु व्यापारवत्त्वघटितामेह विवक्षितम् । गवयनिष्ठसादृश्य- ज्ञानस्योपमितो जनयितव्यायां व्यापाराभावात् । ननु नोपमिति- करणत्वं लक्षणं तस्या एव दुर्वचत्वात्। तथाहि न तावत्सादृश्यप्रमा- त्वमुपमितित्वं भ्रमोपमितावव्याप्तेः नचोपमानप्रमाणलक्षणाय प्रमो- पमितेरेव लक्ष्यत्वात् सान संग्राह्येति वाच्यमातथापि सामान्यलक्षणा करणे विशेषलक्षणप्रणयनायोगात्। नच साहश्यज्ञानमुपमिति सामा- न्यलक्षणमिति युक्तं, सादृश्यप्रत्यक्षेतिव्याते नचासनिकृष्टविषयत्व- विशेषणं तथापि शब्दादिना सादृश्यज्ञानेऽतिव्याप्तेः ॥ यन्नामालापमात्रेण विघ्नव्यूहं विनश्यति ॥ सर्वदेवाभिपूज्यं तं वन्दे श्रीनानकंगुरुम् ॥ १॥ धर्मराजाध्वरींद्रोथशब्दन मंगलं कुर्वन्नवसरसंगत्यौपमाननिरूपणं मतिजानीत। परममूले ( अथेति ) अवधानाय-अन्यत्रचित्तसंचारराहित्यथूर्वकमकृतग्रंथशुश्रू- पायै । उपमानेविचारणीययोः उपमानप्रमाणस्यप्रत्यक्षेऽनुमाने वांतर्भावोस्ति नवे- तिविचारांगसंशयविषययोः प्रत्यक्षकप्रमाणवादिमते उपमानस्य प्रत्यक्षप्रमाणा- तर्भावी वैशेपिकमते उपमानप्रमाणस्यानुमानप्रमाणांतर्भावः। सिद्धान्त प्रत्यक्षादिन- माणतः पृथक् प्रमाणमुपमानमिति विचारविषययोरिति वा, तयोः-प्रत्यक्षानु मानयोः । निरूपणीये-उपमानस्यप्रत्यक्षानुमानयोरनंतर्भावात् प्रतिपादनयोग्ये- सति, अत्र-मूले । लक्षणम्-उक्तमितिशेषः । तत्करणत्वंच-उपमितिकरणत्वंच, असाधारणत्वम्-असाधारणकारणत्वं, इह-मूले ( गवयनिष्ठसादृश्यज्ञानस्पति ) ·(२३२) वेदान्तपरिभाषा। [उपमान- उपमितावनेनसदृशीमदीयागौरित्यायपमितौ जनयितव्यायां-जननीयां सत्यामर्य- पिंडांगीसदृश इत्याकारकस्य गवयनिष्ठसादृश्यज्ञानस्य व्यापाराभागादित्यर्थः । तस्या एव-उपमितेरेव सादृश्यप्रमावत् सादृश्यप्रकारकगवादिविशेष्यकयथार्थ- ज्ञानत्वम् । भ्रमोपमिती-उष्ट्रपिण्डो गोसदृश इति भ्रमात्मकसादृश्यप्रकारकक्षा- नजन्यानेन सदृशी मदीया गौरित्याकारकोपमिती, तथापि-भ्रमोपमिताव- व्यात्त्यभावेपि ( अांगादिति ) भ्रमात्मकसादृश्यप्रकारकज्ञानजन्यज्ञानस्याप्युप- मिनोमीत्यनुव्यवसायवलादुपमितित्वेन भ्रमप्रमासाधारणोपमिति लक्षणप्रणयनं विनीपमितिविशेषलक्षणप्रणयनायोग इतिभावः। सादृश्यज्ञान-सादृश्यप्रकारकगवा- दिविशेष्यकज्ञानं सादृश्ये अयं पिण्डो गोसदृश इत्याकारकसादृश्यप्रत्यक्षे, शब्दा- दिनासादृश्यज्ञान-अनन चैत्रेण सशस्तवपुत्र इत्यादिशब्दजन्यैतमैत्रनिरूपितसा- दृश्यवान् मत्पुत्र इत्याद्याकारकं अत्रादिनानुमानंग्राह्यम् ॥ शि०म०-नचोपमानजन्यसादृश्यज्ञानत्वमात्माश्रयाद्यापत्तेः । नच सादृश्यज्ञानजन्यज्ञानत्वं सादृश्यलिंगकातुमितौ तदनुव्यवसायादा- वतिव्याप्तेः । नच सादृश्यप्रतियोगिस्मरणसहकृतसादृश्यज्ञानजन्यत्व- मुपमितित्वं तत्प्रतियोगिस्मरणस्य गोसादृश्यज्ञानोपक्षीणत्वेन फली. भूतसाहश्यज्ञानाहेनुत्वात् । तदुभयगोचरसमूहालंबने अनिव्याप्तेश्च ततश्च न युक्तमुपमानलक्षणमिति उच्यते उपमितिकरणत्वमेवोपमान- लक्षणं उपमितिश्च सादृश्यज्ञानत्वेन साहश्यज्ञानजन्या उपमिती करणांतरानुपपत्त्या तस्यतत्त्वेन करणत्वकल्पनानासम्भवः ।। म०प्र०-आत्माश्रयाद्यापत्तेः-उपमितिकरणजन्यसादृश्यज्ञानत्वरूपोपमितिलक्ष- णस्योपमितिघटितत्वेन स्वज्ञाने स्वज्ञानापेक्षात्मकात्माश्रयापत्तेः । उपमानजन्य- सादृश्यज्ञानमुपमितिरित्युपमितिज्ञानं हि उपमानज्ञानमपेक्षते उपमितिकरणमुप- मानमित्युपमानज्ञानं तु स्वघटकोपमिति ज्ञानमपेक्षते इत्यन्योन्याश्रयोप्यादिप- दगृहीतो बोध्यः । ज्ञानत्वम्-अस्याग्रेउपमितित्वमिनि शेषः । सादृश्यलिंग- कानुमितौ-मदीया गौर्गवयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिनी गवयप्रतियोगिकसादृश्यात् यो यमतियोगिकसाहश्यवान् स तनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी यथामैत्रप्रतियोगिक- सादृश्यवाञ्चत्रो मैत्रनिष्टसादृश्यमतियोगी इत्यनुमानजन्यमदीया गौपनिष्ठमा- दृश्यप्रतियोगिनीत्यनुमिती देवदत्तमुखमाहादजनकं चंद्रसहशत्वान्ममियामुखद- दित्यनुमानजन्यदेवदत्तमुखमाहादजनकमित्यनुमिती च. नदनुव्यवसायादी-मार- श्यमहं जानामीति सादृश्यज्ञानानुव्यवसाये आदिपदगृहीतसारश्यस्मृतीच (सार श्यप्रतियोगीति ) गवयादिनिष्ठसादृश्यस्य प्रतियोगिगवादिस्मरणसहकृतायां ·परिच्छेद:३] समणिप्रभाशिसामणिसहितर। (२३३) गवयो गोसदृश इत्यादिज्ञानजन्यत्वमुपमितित्वमित्यर्थः । नचेति प्रतिज्ञायां हेतु- भाद्द ( तत्मतियोगिस्मरणस्येति ) गवयादिनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिकगवादिस्म- 'रणस्येत्यर्थः। गोसादृश्यज्ञानोपक्षीणत्वेन-अयं पिंडो गोसदृश इत्यादिगवयादिनिष्ट- गवादिनिरूपितसादृश्यज्ञानजनकत्वेन (फलीभूतज्ञानेति) अनेन सदृशी मदीयागौरि- त्यादिफलीभूतज्ञानेत्यर्थः । ननु यथाव्यात्त्यनुभवस्य परामर्शद्वारानुमिति पति- हेतुत्वैन परामर्शमात्रजननहेतुत्वं यथावानुभवस्य स्मृतिप्रति संस्कारद्वारा हेतुत्वं न संस्कारमात्रजननहेतुत्वं तद्वद्गवयादिनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिगवादिस्मरणस्पापि गवादिनिरूपितगवयादिनिष्ठसादृश्यज्ञानद्वाराऽनेन सदृशीमदीया गौरित्यादिफली- भूतज्ञानेपि हेतुत्वस्यादित्याशंक्य दूपणांतरमाह ( तदुभयेति ) आदौगौरित्या- दिप्रतियोगिगवादिस्मरणं पश्चाद्वयादिनिष्ठसादृश्यज्ञानं ततः सादृश्यं तत्मतियो- गीचेति समूहालंवनमिति सादृश्यं तत्मतियोगीचेति समूहालंबनस्य सादृश्यम- तियोगिस्मरणसहकृतसादृश्यज्ञानजन्यत्वेन सादृश्यं तत्प्रतियोगीत्येतदुभयविष- यकसादृश्यं तत्मतियोगीचेति समूहालंबनेऽतिव्याप्तरित्यर्थः । ततश्च-उपमित्य- निरूपणादेव, तस्य-गवादिप्रतियोगिकगवयादिनिष्ठसादृश्यज्ञानस्य, तत्त्वेन-साह- श्यज्ञानत्येन, नासंभवः सादृश्यज्ञानत्वेन सादृश्यज्ञानजन्योपमितिरित्युपमिति- निरूपणे सत्युपमितिकरणमुपमानमित्युपमानलक्षणस्यासंभवो न ॥ शि०म०-तदनुव्यवसायादेश्च तत्वेन तज्जन्यवाभावान्नातिव्याप्तिः। नच गोविसदृश उष्ट इति वैधम्रज्ञानजन्यानेन विसदृशी मदीया- गौरित्युपमितावव्याप्तिः तत्रोपमानप्रामाण्यानभ्युपगमात् । नहि कश्चिदनुव्यवस्पति करभेण गामुपमिनोमीति। केचिनु सप्रतियोगिक- पदार्थज्ञानानंतरं परस्मिन्सप्रतियोगिकपदार्थज्ञानमुपमितिः। एवं च वैधर्म्यपुरस्कारप्रवृत्तोपमितिसंग्रहः । तत्त्वेन तजन्यत्वस्य विवक्षित- स्वाच नातिप्रसङ्ग इत्याहुः ।। म०प्र०-तदनुव्यवसायादेः-सादृश्यज्ञानानुव्यवसायसाहश्यस्मृत्योश्च, तत्वेन- सादृश्यज्ञानत्वेन ( तज्जन्यत्वाभावादिति ) मादृश्यज्ञानस्य स्वविषयकानुव्यव- साये विषयत्वेन हेतुत्वात्सादृश्यस्मृती तु सादृश्यज्ञानस्यानुभवत्वेन हेतुत्वादिति शेषः (गोपिसदृशउइतिवधर्म्यज्ञानेति) गोनिरूपितवैज्ञात्यपानुएइतिवघHज्ञानेत्यर्थः । तत्र-अनेन विसदृशीमदीया गौरित्यादि ज्ञाने । उपमानमामाण्यानभ्युपगमात्- उपमाननिष्ठप्रमाकरणतानंगीकारात् (करभेणेति ) यथाचंद्रेण मुखमुपमिनोमि कमलेन नेत्रमुपमिनोमीति पुरुषोनुव्यवस्यति तथा करमेणोष्ट्रणगामुपमिनोमीति नानुव्यवस्यतीत्यर्थः । उष्ट्रनिरुपितवैजात्यविषयकोपमित्याश्रयोहमित्यनुव्यवसाय- ·(२३४) वेदान्तपरिभाषा। [ उपमान- वाक्यार्थः । नन्वेवमपि सिद्धान्तेऽनेन विसदृशी मदीया गौरित्यादिज्ञानं कुतः प्रमाणाद्भवतीति चेन्ना यदि गव्युष्टनिरूपितसादृश्यं स्यात्तर्हि तदुपलभ्येत यत- स्तन्नोपलभ्यतेऽतो गवितन्नास्तीति योग्यानुपलब्धिममाणादुनिरूपितवैधर्म्यम- कारकगोविशेष्यकज्ञानोत्पत्तिसंभवादिति ( सप्रतियोगिकेति ) सप्रतियोगिक- पदार्थस्य सादृश्यस्य वैधर्म्यस्य च यज्ज्ञानं गोसदृशोगवयोगोविसहारष्ट्र इत्या- द्याकारकं तदनंतरं परस्मिन् गवादी सप्रतियोगिकपदार्थज्ञानं गवयसरशीमदीया गौरुष्ट्रविसदृशी मदीया गौरित्यादिज्ञानमुपमितिरित्यर्थः । ननु सप्रतियोगिकपदा- र्थाना घटात्यंताभावघटपागभावघटध्वंसंघटभेदादीना घटात्यंताभावो घटनाग- भावीघटध्वंसी घटभेद इत्यादिज्ञानानन्तरं परस्मिन् भूतलादौ घटात्यंताभाव- वतलं घटप्रागभाववत्कपाले घटध्वंसवत्कपाले घटभेदवा-पट इत्यादिविशिष्ट- वैशिष्ट्यावगाहिसप्रतियोगिकघटात्यंतामादिपदार्थज्ञानेष्वतिव्याप्तिरित्याशंक्पाह ( तत्त्वेनेति ) सप्रतियोगिकपदार्थज्ञानत्यावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यताशा- लित्वे सति परस्मिन्सपतियोगिकपदार्थज्ञानत्वस्य विवक्षितत्वादित्यर्थः । तथाच घटात्यंताभाववठूतलमित्यादि सप्रतियोगिकघटात्यंताभावादिविषयकविशिष्टवैशि- घ्यावगाहिज्ञानेषु घटात्यंताभाव इत्यादिज्ञानाना विशेषणनावच्छेदकप्रकारक- निर्णयत्वेन हेतुत्वेन सप्रतियोगिकपदार्थज्ञानत्वेन हेतुत्वाभावान्न पूर्वोक्तज्ञानेष्वति- व्याप्तिरिति भावः ॥ मू-तथाहि प्रांगणेषु दृष्टगोपिण्डस्य पुरुषस्य वनं गतस्य गवयेन्द्रियसनिक सति भवति प्रतीतिरयं पिण्डो गोस दृश इति तदनंतरं च भवति निश्चयोऽनेन सदशी मदीया गौरिति ॥ शि०म०-ननु गवयनिष्ठगोसादृश्यज्ञानं न प्रत्यक्षेण तदागोगवय- योरसन्निकर्षात् तदुभयसत्रिवर्षे च तत एव सादृश्यप्रतीत्यापत्तौ मानांतरत्वानुपपत्तेरित्याशंक्य गवयेन्द्रियसनिक सति जायमाना गोसादृश्यप्रतीतिः व्यवहिनदृष्टे गोपिडांश परोक्षा गवर्याशेवपरो. क्षेत्याह ( तथाहीति । गोसदृशइति) गोभिन्नत्वे सति तद्गतभूयः सामान्यवानित्यर्थः । अथवा तदसाधारणधर्मशून्यत्त्वे सति तद्गतधर्म- यत्त्वं सादृश्यम्, नच हस्तिमशकयोः सादृश्यापत्तिः, प्राणित्वादिने- पृत्वात्। अत एव पुष्टिमात्रसाधर्म्यण महिषएवायं पुरुष इति लोक- व्यवहारः । अन्येतु सादृश्यं पदार्थान्तरं क्लप्तपदार्थेप्वनतर्भावाद ·परिच्छेदः ३] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२३५) तथाहि न तावन्सादृश्यं द्रव्यं गुणवृत्तित्वात् अत एव न गुणः कर्म वा,नच गुणे सादृश्यं नास्त्येव तत्र तयवहारस्याश्रयसादृश्यादेवोपपत्तेः। तथाच हेतुरसिद्ध इति वाच्यम्, रूपद्वयं सदृशमिति प्रतीतेर्बाधक विना प्रमात्वात् ।। . म ०म०-गवयनिष्ठगोसादृश्यज्ञानम्-गवयनिष्ठगानिरूपितसादृश्यविषयकायं पिंडो गोसदृश इत्याकारकज्ञानम्, तदा सादृश्यज्ञाताव्यवहितपूर्वकाले (गोगव्य- योरिति ) यद्यप्येकेन गवयेन सन्निकर्षसद्भावेगांगवनयारसन्निकर्षादित्युक्तिरतुए- पन्ना तथापि पृथिव्यां गन्धसत्वेपि पृयिवीजलयोर्गधाभाव इत्युक्तिवद्वयन सन्नि- कर्षसत्वेप्युभाभ्यां सन्निकर्पाभावन गोगवययोरसन्निकर्षादित्युक्तिरुपपद्यते इति भावः. ततएव-सन्निकर्षादेव सादृश्यमतीत्यापत्तो-अनेन सदृशी मदीया गौरि त्याकारकसादृश्यज्ञानसिद्धौ । मानांतरत्वानुपपत्तेः-उपमाननिष्ठप्रत्यक्षाद्यतिरिक्त- प्रमाणत्वासिद्धः, व्यवहितदृष्टे-व्यवहितेव्यवधानवतिदेशे दृष्टी व्यवहितदृष्टस्तस्मि न्व्यवहितश्चासौ दृष्टो व्यवहितदृष्टस्तस्मिन्निति वापरममूले,प्रांगणेपु-चोक इतिख्या तेषु (गोभिन्नत्वेसतीति) सादृश्यप्रतियोगिमिन्नत्व सतीति स्वाश्रयसमवतत्व संबंधन सादृश्यमतियोगिगतशृंग त्वपुच्छत्वादिबहुजातिरूपं यत् सामान्य सामानाधिकरण्य संबंधन तद्वान्नित्यथः । ननु गोगवययोरुक्तबहुजातिरूपसादृश्यसत्त्वपि जात्यादी जात्यभावादुक्तबहुजातिरूपं सादृश्यं न स्यादित्याशंक्याह ( अथवेति।तदसाधारण- धर्मशून्यत्वेसतीति ) सादृश्यप्रतियोगिगवादिगतगीत्वाद्यमाधारणधर्मानधिकरणत्वे सन्युपाधिरूप,गपुच्छाद्यवयवसमवेतत्वप्राणित्वादिधर्मवत्वमित्यर्थः अतएव हस्ति- मशकयोः प्राणित्वादिना सादृश्यस्येष्टत्यादेव. अतएव-सादृश्यस्यगुणवृत्तित्वादेव, तत्र-गुणे,तब्यवहारस्य-साहाश्यव्यवहारस्य । हेतुः-साशस्यगुणवृत्तित्वादितिहेतु, असिद्धः-स्वरूपासिद्धा, बाधकंविना-बाधकाभावात् ॥ मू०--तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां गवयनिष्ठगोसादृश्यज्ञानं करणं गोनिष्ठगवयसादृश्यज्ञानं फलम् ॥ शि०म०-नच परंपरासंबंधेन प्रमात्वोपपत्तिः, साक्षात्संबंधे बाथ काभावात्, आश्रयवैसादृश्येपितद्गतगुणयोः, सादृश्यानुभवाच्चानापि- सामान्यम् सामान्यवृत्तित्वात् निषेधरूपत्वेनामतीतेश्च. नाभावांत- र्भावस्तस्मात्सादृश्यंपदार्थातरमिति तन्न सादृश्यस्य सामान्ये अन्तर्भावात्। तदसाधारणधर्मशून्यत्वे सति तद्गतधर्मवत्वस्य सादृश्य स्योपाधिरूपत्वेन प्रमेयत्वादिवत्सामान्यवृत्तित्वेऽपि विरोधाभावाद, , ·वेदान्तपरिभाषा। [उपमान- नब साइयं सप्रतियोगिक सामान्यं तु निपतियोगिकमिति कथ- मस्य सामान्यरूपत्वं इतरनिरूप्यं हि सप्रतियोगिकं तद्गतधर्मव- स्वलक्षणं तथा किंच सादृश्यं न पदार्थान्तरं, तथासति सुसहशमीष- सहमित्युत्कर्षापकर्षाभावप्रसंगात् । सिद्धांत तु सामान्याल्पभूय- स्त्वाभ्यां तत्र तदुपपत्तेः। तदुक्तं तर्कपादेशास्त्रदीपिकायां ये तु सामा- न्ययोगातिरिक्तमन्यदेव तत्वं सादृश्यं मन्यते तेषां प्रकर्षापकर्षभेदः । किंनिबंधन इति चिंतनीयमिति अनंतरमित्यनेनान्वयो दर्शितः। चकारेणेवकारार्थेन व्यतिरेकः । नन्वस्तु अन्वयव्यतिरेकावधारणं ततः किमित्यत आह ( तत्रेति ) नतु गवयनिष्ठगोसादृश्यज्ञानस्य नान्व- यध्यतिरेकाभ्यां गोनिष्ठगवयसादृश्यज्ञानं प्रतिकरणत्वावगमः तयोः कारणताभावनिश्चायकत्वात् ।। म० प्र०-परंपरासंबंधेन-सादृश्याश्रयद्रव्याश्रितत्वरूपपरंपरासंबंधविषयकत्वेन, साक्षात्संबंध-रूपद्वयंसशमितिमतीतेः स्वरूपसंबैधरुपसाक्षात्संबंधविषयकत्वे, सामान्य-जातिः सामान्यवृत्तित्वात् नित्यत्वेन गोत्वसदृशं घटत्वमितिसादृश्यस्य घटत्वादिजातिवृत्तित्वात् सामाभ्यन्तर्भाशत्-उपाधिरूपसामान्यन्नभावात तगतधर्म- धत्वस्य-सादृश्यप्रतियोगिगतावयवसमवेतत्वानित्यत्वप्राणित्वादिधर्मवत्त्वस्य यद्य- पिजातिरूपसामान्ये इतरानिरूप्यत्वरूपंसमतियोगिकत्वं न संभवति तथाप्युपाधि- रूपनित्यत्वप्राणित्वाहादजनकत्वशृंगपुच्छाद्यवयवसमवेतत्वादिरूपसामान्ये इतर- निरूप्यत्वरूपसप्रतियोगिकत्वं भवत्येवेत्यभिप्रेत्याह (इतरनिरूप्यमिति ) तद्गतध- मवत्स्वलक्षणं-सादृश्यप्रतियोगिगतोपाधिरूपनित्यत्वादिधर्मवत्वलक्षणं सामान्यं, तथा-इतरनिरूप्यम्. तथासति-सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वे सति ( सामान्यति ) उपाधिरूपधर्मत्यर्थः।तत्र-सखंडोपाधिरूपमादृश्ये, तदुपपत्तेः-उत्कर्मापकर्षविषयक- प्रतीत्युपपत्तेः । सामान्ययोगातिरिक्तम्-सखंडोपाधिरूपमामान्पर्वपातिरिक्तम, अन्यदेव-द्रव्यादिभिन्नमव, तत्वं स्वरूपम,प्रकापकर्षभेदः-मादृश्यनिष्ठाधिक्यन्यू- नतारूपविशेषः। अनंत्तरमित्यनेन-परममूलस्थानंतरमितिशब्दन, अन्वयर-अपिंडो गोसदृश इत्यादिज्ञानसत्त्वेऽनेनसहगीमदीया गीरित्यादि ज्ञानममित्यन्वयः । -व्यतिरेक:-अयं पिंडोगीसदृश इत्यादिज्ञानाभावेऽनेनमदृशी मदीया गौग्त्यिादि ज्ञानाभाव इति व्यतिरेकः अस्य दर्मित इनि पूर्वेणान्वयो वाध्याअवधारणम- निश्चयात्मकज्ञानं । परममूले तत्रेति-निश्चयरयमध्यात्यथः. तयोः-अन्वयम्य. तिरेकयोः ॥

·परिच्छेदः ३] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । ( २३७) मू-नचेदं प्रत्यक्षेण संभवति गोपिंडस्य तदेन्द्रियासनिक- त्, नाप्यनुमानेन गवयनिष्ठसादृश्यस्यातलिंगत्वात् ।। शि०म०-नच करणान्तरातुपपत्या तस्य तत्करणत्वं क्लप्तप्रमाण- भावस्य प्रत्यक्षादेः सत्त्वादिति चेत् न, किं प्रत्यक्षं तत्करणमनु- मानं वा,आद्येपि किं तत्करणं चक्षुरादि अन्तःकरणं वा आद्यं दूषयति (नचेति । इन्द्रियासन्निकर्षादिति ) इन्द्रियेण साकं गोपिंडविशेषस्य संयोगादेरभावात्, ज्ञानप्रत्यासत्तेश्च निराकृतत्वादित्यर्थः । अतएव नद्वितीया, इन्द्रियासनिकृष्टबाह्यविषयकप्रत्यक्षज्ञाने मनसोऽसाम- र्थ्यात् (साधारणकारणत्वाच्च । नतु प्रत्यक्षेण गवयेगोसादृश्येगृह्यमाणे गव्यपि गवयसादृश्यं समानसंविसंवेद्यतया गृहीतमेवेति चेत् न, विशेषणविशेष्यभेदेन समानसंविसंवेद्यत्वासिद्धः । अनुमानपक्षेपि किं गोनिष्ठगवयसादृश्यं प्रतिमवयनिष्ठगोसादृश्यं लिंगं गवयनिष्ठगो- सादृश्यप्रतियोगित्वं वा । नाद्यः, गवयनिष्ठसादृश्यस्य भेदगर्भतया गोवृत्तित्वाभावेन तनिष्ठसादृश्याननुमापकत्वादित्याह ( नाप्यनु- मानेति)॥ म० प्र०-तस्य-गवयादिनिष्ठसादृश्यज्ञानस्य, तत्करणत्वम्-अनेन सहशी मदीया गौरित्यादिज्ञानकरणत्वम्, क्लप्तप्रमाणभापस्य-निश्चितप्रमाणत्वस्य, तत्करणम्-अनेन सदृशी मदीयागौरित्यादिज्ञानकरणम् । ननु प्रत्यक्षेणायं पिंडोगीसदृश इत्यादि ज्ञानानंतर गवादिज्ञानलक्षणमत्यासत्याऽनेन सदृशी मदीया गौरित्यादिज्ञानं स्यादित्याशंक्याह ( ज्ञानप्रत्यासत्तेश्चेति ) अत- एव-वक्ष्यमाणहेतुभ्यामेव, प्रत्यक्षेणं-चक्षुःस्वरूपप्रत्यक्षप्रमाणेनगव्यपिगवयसाह- श्यंगृहीतमेवेत्यन्वयः । गावि गवयसादृश्यस्य गृहीतत्वे हेतुमाह ( समानस वित्सं. वैद्यतयेति) घटनिष्ठाधेयतानिरूपितभूतलनिष्ठाधिकरणताया भूतलनिष्ठाधिकरण- तानिरूपितघटनिष्ठाधेयतायां च घटवद्भूतलमित्येक्ज्ञानविपयतावद्गोगवयसादृश्य- योराप प्रत्यक्षप्रमाणजन्यायं पिण्डो गोसदृश इत्येकज्ञानविषयतयेत्यर्थः । समा- नसंविसंवेद्यत्वासिद्धः-एकज्ञानविषयत्वानिश्चयात् यत्रैकज्ञानविषयत्वं न तनविशे- पणविशेष्यभेदो घटवद्भूतलमित्यैकज्ञानविपयघटनिष्ठाधेयतानिरूपितभूतलानेष्ठा- धिकरणनायगोगवयमादृश्ययोस्तु व्यापकविशेषणविशेष्यभेदभावाभावादेवज्ञान- विपयत्वरूपव्याप्यस्याभाव इति भावः । असिद्धी हेतुमाह (विशेषणविशेष्य- भेदेनेति ) गोनिरूमितगवयनिष्टसादृश्ये गौविशेषणं गवयनिरूपितगोनिष्टसादृश्ये ·" (२३८) वेदान्तपरिभाषा। [उपमान- गवयो विशेषणमिति विशेपणविशेष्यया देनेत्यर्थः । गोनिष्ठगवयसादृश्यप्रति- मदीया गौरनेन सदृशीति गोनिष्ठगवयनिरूपितसादृश्यरूपसाध्यस्य, लिंग-ज्ञाप- कम्, भेदगर्मतया-गोनिरूपितगवयनिष्ठमादृश्यगोभेदघटितत्वेन । तन्निष्ठसाह- श्याननुमापकत्वात्-मदीया गारनेन सदृशीत्याकारकगोनिष्टसादृश्यविषयकानु- मित्यजनकत्वात् ।। मू०-नापि मदीया गौरेतद्वयसदृशी एतनिष्ठसादृश्यप्रतियोगि त्वात् । यो यद्गतसादृश्यप्रतियोगी स तत्सदृशः यथा मैत्र निष्टसादृश्यप्रतियोगी चैत्रः मैत्रसदृश इत्यनुमानात्तत्सं भव इति वाच्यम्। एवंविधानुमानानवतारेप्यनेन सदृशी मदीया गौरिति प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वात् ॥ शिमा-द्वितीयमाशंक्य निराकरोति (नापीति । तत्संभवइति) गवि गवयसादृश्यानुभव इत्यर्थः । परिहरति ( एवंविधेति ) इदमत्रा- कूतं किमत्र सामान्यव्याप्तिर्मूलं विशेषव्याप्तिर्वा नाद्यः । यत्तद्यामन- नुगतत्वेन सामान्यव्याप्तेरतुमानानंगत्वात् नद्वितीयः। यो गवयनि- ठसादृश्यप्रतियोगी सगवयसदृश इति विशेषव्याप्तेः प्रागज्ञानात् । किंच नातुमानात्तत्संभवः। गवयनिरूपितगोसादृश्यरूपसाध्याप्रसिद्ध किंचन हेतु: पक्षधर्मतया ज्ञातुं शक्यः गवयनिष्ठसादृश्यमतियो- गित्वस्यासनिकृष्ट गवि प्रत्यक्षेणाज्ञानात् । नच विशिष्टघटकपदार्थ- भेदेन गविगवयसादृश्याश्रयत्वाज्ञानेपि गवये गो सादृश्ये गृह्यमाणे समानसंवित्तिवेद्यतया तत्प्रतियोगित्वं भातमेवेति वाच्यम् । तथापि गोरसन्निकर्षे मदीया गौरेतद्वयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिनीति गोविशे- ध्यकपक्षधर्मताज्ञानस्यासिद्धेः । नच ज्ञानोपनीते तस्मिन्मानसः परा- मर्श इति युक्तम्, ज्ञानप्रत्यासत्तेनिराकृतत्वात् अपिच न गवि गवय- सादृश्यमनुमितिविषयः कथंचित्साध्यहेतुप्रसिद्धावपि गवि गवयसा- श्यानुभवसमये नियमेन व्याप्तिज्ञानाभावात् तस्मादनुमितिसामग्री- विरहात न गवि गवयसादृश्यानुमितिरिति ।। म० प्र०-अत्र-मदीयागौरनेन सदृशीत्याकारकगोनिष्ठतद्रयानरूपितसादृश्या- नुमितो। यत्तद्भयामननुगतत्वेन-यदा यच्छब्देन दृष्टांतस्य ग्रहणं तदा पक्षस्य ग्रहणं नास्ति यदा यच्छन्देन पक्षस्य ग्रहणं तदा दृष्टांतस्य ग्रहणं नास्तीति पक्षदृष्टांचाते.

·तत्र परिच्छेदः३] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । रेकयच्छन्दैनैकदाग्रहणाभावेन पक्षदृष्टांतीयसादृश्यरूपसाध्यभेदेन साध्यस्यैकरू- पत्वाभावेन, या-गोपदार्थः । सः-गोपदार्थः । प्राग्-अनुमानापार, तत्संभवः- मदीया गौरेतद्गवयसदृशात्यनुमितेः संभवः (साध्यामसिद्धरिति) नच साध्यप्रसि- द्वयमावेप्येतद्रूपवानेतद्रसादित्यायनुमानयदवसाध्यप्रसिद्धयभावेप्युक्तानुमानसंभव इति वाच्यम् । व्यतिरेक्यनुमानानभ्युपगमेन दृष्टांतस्यासंमतत्वादिति । हेतुः-गव- यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वरूपी हेतुः, पक्षधर्मतया-पक्षवृत्तित्वेन, प्रत्यक्षेण-चक्षुरि- न्द्रियेण, विशिष्टघटकपदार्थभेदेन-विशिष्टसादृश्यघटकपदार्थभेदन, समानसं वित्ति- वैद्यतया-एकज्ञानविषयतया । तत्प्रतियोगित्वमू-गोरेतद्वयनिष्टसादृश्यप्रतियोगि- त्वम्, ज्ञानोपनीते-ज्ञानविपयेगोपदाकथंचित्-तुप्यतु दुर्जनन्यायैन ज्ञानमत्या- सत्तिस्वीकारेण, तस्मात्-पूर्वोक्तयुक्तिकलापात् ( अनुमितिसामग्रीति ) व्याप्ति- ज्ञानादिरूपानुमिति सामग्रीत्यर्थः ।। मू-उपमिनोमीत्यनुव्यवसायाच ॥ शि०म०-नन्वनुमानानवतारे गवयसादृश्यानुभवोऽसिद्ध एव लाघवेन क्लप्तप्रमाणभावस्य व्याप्तिज्ञानस्यैवत त्र करणत्वकल्पना दित्यत आह (उपमिनोमीति ) नैयायिकास्तु कीदृशी गवय इति प्रमानंतरं यथा गोस्तथा गवय इत्याप्तद्वारा लब्धोपदेशकस्य वनं गतस्य तद्वाक्यार्थस्मरतो नागरिकस्य सत्ययं गोसदृश इति प्रत्यक्षेभ- वति प्रतीतिरसी गवयशब्दवाच्य इति सैवोपमितिःतत्करणं च नाति देशवाक्यं तस्य प्रापिडप्रत्यक्षादपि भावात् नापि प्रत्यक्षं सत्यपि तस्मिन् वाक्याश्रवणे वाच्यता प्रतीत्यनुपपत्तेः । नापि मिलिताभ्यां वाक्यप्रत्यक्षाभ्यां तादृशज्ञानमिति वाच्यमातयोमिनकालतया मेल नासिद्धेः प्रत्यक्षसमये तद्वाक्यानुस्मृतिसंभवेपि शाब्दत्वापरोक्ष- त्वयोः सांकर्यापत्त्या ताभ्यां विजातीयप्रमाणाभ्यां तादृशप्रमातु- पपत्तेः॥ म०प्र०-अनुमानानवतार-उक्तानुमानानुत्पत्ती। तत्र-गवि, लाघवेन-अनुमाना- तिरिक्तोपमानप्रमाणानंगीकाररूपलाघवेन । तत्र-गोनिष्ठगवयसादृश्यज्ञाने गोस- दृशोगवयपदवाच्य इत्यतिदशवाक्यार्थशाब्दयोधः करणमुक्तातिदेशवाक्यार्थ- स्मरणं व्यापारः गोसादृश्यविशिष्टपिंडप्रत्यक्षमुक्तकरणसहकारि अयं गवयपद- वाच्य इत्युपमितिः फलमिति संप्रदायमतं निराकुर्वतां गवये गोसादृश्यमत्यक्ष- मुपमिति करणं गोसदृशो गवयपदवाच्य इत्यतिदेशवाक्यार्थस्मरणं व्यापार उक्तीपमितिः फलमिति वदतां नवीननैयायिकानां मतं दूपयितुमनुवदति (नया- ·(२४.) वेदान्तपरिभाषा। [उपमान- विकास्त्विति ) इतिप्रश्नानंतरम्-सामान्यतोगवयादवाच्यं किंचिदस्तीतिजानती विशेपव्यक्ती गवयपदशक्तिमजानतः पुरुपस्योक्तप्रश्नानंतरम् । तथा गोनिरू- पितसादृश्यवान् । गवयः-गक्यपदवाच्यः । आतदारा-यथार्थवन्नृरूपनिमित्त- कारणेन । तद्वाक्यार्थम-गोसदृशोगवयपदवाच्य इत्यतिदेशवाक्यार्थम् । सतीति- अयं गोसदृश इति प्रत्यक्षेसतीत्यन्वयः । तत्करणंच-उक्तोपमितिकरणं च नातिदेशनाक्यं गोसदृशोगवयपदवाच्य इत्यतिदशवाक्यं न, तस्य-अतिदेशवा- क्यस्य । भावात्-सत्त्वात् । प्रत्यक्ष-गवयचाक्षुषप्रत्यक्षम्, तस्मिन्-गवयचाक्षुप- ज्ञाने । वाच्यताप्रतीत्यनुपपत्तेः-शक्तिज्ञानानुत्पत्तेः । तादृशज्ञानं-असौगवयपद- वाच्य इति ज्ञानमातयाः-गवयचाचपप्रत्यक्षगोसदृशांगवयपदवाच्य इति वास्ययोः (तद्वास्येति ) गोसदृशोगवयपदवाच्य इत्यतिदेशवाक्येत्यर्थः । तादृशपमानु- पपत्तः-उपमितित्वधर्मविशिष्टासौगवयपदवाच्य इति प्रमानुत्पत्तः ॥ शिमा-नच वाक्यार्थानुसंधानसहकृतप्रत्यक्षं तत्करणमितियुक्तम, प्रत्यक्षानंतरं व्यासंगादिना वाच्यत्वप्रतीत्यभावेपि उत्तरकाले साह- श्यविशिष्टपिंडस्मरणे सति समयपरिच्छेददर्शनात नाप्यनुमान तत्करणं तदनवतारेप्युक्तप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वानस्मात्सादृश्यज्ञानमे- वोपमितिकरणं तदुक्तमुदयनाचार्यः ॥ संबंधस्य परिच्छेदसंज्ञायास्संज्ञिना सह । प्रत्यक्षादेरसाध्यत्वादुपमानफलं विदुरिति ।। ततश्च पृथक् प्रमाणं तदित्याहुः। तचित्यम् क्लप्तप्रमाणेनैव तत्सं- भवाव तथाहि किं गवयपदवाच्यता ज्ञानं फलं गवयपदंगवयत्वप्रवृत्ति निमित्तकमिति ज्ञानंवा। आये नतावद्गवयपदवाच्यता ज्ञानं गोसदृशो गवयपदवाच्य इति वाक्यात्सादृश्योपलक्षिते तत्पदवाच्यत्वस्य ज्ञातत्वात् ॥ म० प्र०-वाक्यार्थानुसंधानसहकृतम्-गोसदृशोगवयपडवाच्य इत्यतिदेशवा- क्यार्थस्मरणसहकृतम् । प्रत्यक्षम्-गवयचाक्षुषज्ञानम. तत्करणम्- -असो गवयपद- वाच्य इतिज्ञानकरणम् , प्रत्यक्षानंतरम्-गवयचाक्षपज्ञानानंतरम् । व्यासंगादिना ख्याद्यन्यपदार्थचित्तसंचारादिना । वाच्यत्वप्रतीत्यभावपि--गवयपदशक्तिज्ञानाभा- वैपिाउत्तरकाले व्यासंगादिप्रतिबंधकनिवृत्युत्तरकाले । सादृश्यविशिष्टपिडस्मरणे- सति-वये गोनिरूपितसादृश्यचाक्षुपज्ञानजन्यगोनिरूपितसादृश्यविशिष्टगवय- पिडस्मरणे सति, समयपरिच्छेदर्शनात्-उक्तस्मरणरूपव्यापारद्वारोक्तकारणा. देवशक्तिनिश्चयदर्शनात्, अनुमानम्-अयं पिंडी गवयपदवाच्यो गोसदृशत्वा- होमहशो गवयवाच्य इत्यतिदेशवाक्यावगतपिंडवदित्यनुमानं, तत्करणम्- ·परिच्छेदः ३] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । असौगवयपदान्य इति ज्ञानकरणम् । तदनवतारेषि-उक्तानुमानानुत्पत्तावपि, उक्तमतीतेः-असौगवयपदवाच्य इति प्रतीतः । तस्मात्-अयंपिंडोगवयपदवाच्य इति प्रतीतेः प्रत्यक्षादिनाऽसंभवात् सादृश्यज्ञानमेव-गोसदृशगवयचा पसादृश्यज्ञा- नमेव ( संबंधस्येति) संज्ञायावाचकशब्दस्य संज्ञिनावाच्यार्थेन संबंधस्य शक्तिरू- पस्य परिच्छेदं निश्चयमुपमानप्रमाणफलं विद्वांसो विदुरित्यर्थः । ततश्च अपिंडी गवयपदवाच्यइति ज्ञानस्य शब्दादिनाऽसंभवादुपमानप्रमाणस्योदयनाचाय्याणां संमतत्वाच । क्लसप्रमाणेन-शब्दानुमानेन, सत्संभवात्-असौगवयशब्दवाच्य इति शक्तिज्ञानसम्भवात् । आये-असोगवयपदावच्य इति शक्तिज्ञानमुपमानफलमिति प्रथमपक्षस्वीकारे सति(गवयपदधाच्यताज्ञानमिति) वाच्यताच,शक्यताशक्यतातुश- क्तिरेप तथाच गवयपदशक्तिज्ञानामित्यर्थः (गोसाइति ) गोसदृशोगक्यपदवाच्य इति वाक्यजन्यगोनिरूपितसादृश्यज्ञानविपये इत्यर्थः तत्पदवाच्यत्वस्य, ज्ञातत्वात्- गोसदशोगवयपदवाच्य इति वाक्यादेवगषयपदशक्तेतित्वादित्यर्थः ।। शि०म०-नाप्ययं गवयपदवाच्य इति ज्ञानंफलमयं पिंडोगक्यपद- वाच्या गो सदृशत्वादतिदेशवाक्यावगतपिंडवदित्यनुमानेन तत्र वाच्यत्वग्रहसंभवात्, अत एव गवयत्वविशिष्टोगवयपदवाच्य इति ज्ञानमुपमानफलम् । गवयत्वस्य पूर्वमनुपस्थितत्वान्नास्य शब्दादिना अन्यथासिद्धिरित्यपास्तम्, गवयत्वविशिष्टोगवयपदवाच्यः गोसह- शत्वादितिदेशवाक्यावगतपिंडवदित्यनुमानेनैव तत्संभवात नद्वि- तीयः । गवयपदं सप्रवृत्तिनिमित्तं पदत्वात् घटपदवदित्यनुमानेन गवयंपदं गवयत्वतदन्यान्यतरप्रवृत्तिनिमित्तकं पदत्वादिति सामा- न्यतो दृष्टेन लायक्सहकृतेन वा गवयपदं गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकं इतराप्रवृत्तिनिमित्तकत्त्वे सति सप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति व्यतिरेकिणा वा गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकत्वपरिच्छेदसम्भवात् । नचैतादृशानुमा- नानवतारदशायामुपमानप्रवृत्तिरिति वाच्यमुपमानानुमानयोरन्य- तरकल्पना प्रसक्तावनुमानस्यैव क्लसप्रमाणभावतया कल्पनौ- चित्यात् ॥ म०म०-ननु गोसदृशी गवयपदवाच्य इति वाक्यादनिर्धारितपिंडविशेपे परोक्ष गवयपदशक्तिज्ञानं नतूक्तवाक्यादपरोक्षं गवयपदशक्तिज्ञानमपरोक्षगवघपदाक्ति- ज्ञानमेवोपमानफलमित्याशंकांनिषेधयति (नापीति ) तन-गवये, वाच्यत्वग्रहसं- भवात्-वयपदशक्तिज्ञानसम्भवात् । अतएव-वक्ष्यमाणहेतोरेव । अस्यापास्वमि- त्यनेनान्वयः (अस्येति ) गवयत्वविशिष्टोगवयपदवाच्य इति ज्ञानस्य शब्दादिना.

·(२४२) वेदान्तपरिभाषा। [उपमान- अन्यथाऽन्यप्रमाणनोत्पत्तिर्नेत्यर्थः।उक्तज्ञानस्य शब्दावन्यप्रमाणेनानुत्पत्ती हेतुमाह (गवयत्वस्यपूर्वमिति ) गोनिरूपित्तसादृश्यमकारकपिडविशेषविशेष्यकज्ञानरूपोप- मानप्रमाणात्पूर्व गवयत्वस्य पिंडविशेपेऽपरोक्षभानासंभवनासौ गवयपदवाच्य इत्यु- पमित्यर्थमुपमानप्रमाणमंगीकर्तव्यमिति भावः (गोसदृशत्वादिति ) ननु गोनि- रूपितपशुत्वादिना मादृश्यस्य महिष्यादौ सत्त्वेन महिण्यादौ गवयपदवाच्यत्वा- भावेन च महिष्यादौ हेतोयभिचार इति चेन्न, महिष्याद्यवृत्तित्वे सतीति विशेष- णस्य निवेशनीयत्वात्तथाच गोसदृशी महिपीत्यादिव्यवहाराभावेन पशुत्वादिना प्रसादृश्यं न विवक्षितमिति भावः तत्सम्भवात्-गवयत्वविशिष्टोगवयपदवाच्य इति ज्ञानसम्भवात्।सामान्यतोदृष्टन-कार्यकारणभिन्नलिंगकेनान्वयव्यतिर किलिगेन वा, लाधवसहकृतेन-तत्तदुपमानेन तत्तत्पदवाच्यत्वज्ञानापेक्षयकानुमानेन तत्तत्पदवाच्य- त्वज्ञाने लाघवमिति लाघवज्ञानसहकृतेन इतराप्रवृत्तिनिमित्तकत्वेसति-गवयत्वे- तरप्रवृत्तिनिमित्ताभावकत्वेसति, अनवतारदशायाम्-अनुत्पत्तिकाले ( उपमानानु- मानयोरिति ) उपमानानुमानयोर्मध्ये, एकमेव प्रमाणमंगीकर्तव्यमित्येकममाणक- ल्पनाप्रसक्तावित्यर्थः ॥ मू-तस्मादुपमानम्मानान्तरम् ॥ शि०म०-नन्वस्मिन्मते गवयेन गामुपमिनोमीत्यतुव्यवसायपला- देव विजातीयज्ञानसिद्धिः। ततश्च तत्करणं मानान्तरं कल्प्यते इति चेत् न, उक्तानुव्यवसायस्यास्मदभिमतसादृश्ययुद्धिविषयत्वात् । नहि गवयेन गामुपमिनोमीत्यनुव्यवसायो वाच्यत्वज्ञानविषयः । अतएव कमलेन लोचनमुपमिनोमीति लोकन्यवहारः । अन्यथा समयपरिच्छे दस्य तत्राभावेन तथान्यवहाराभावप्रसंगः । तस्मान्न संज्ञासंजिसंपंधर बुद्धिरुपमानफलं. ततश्चीपमिनोमीत्यनुव्यवसायक्लात सादृश्य: द्धिरेदोपमितिः । तत्करणं च तत्रिमपितसादृश्यज्ञानमित्युपमान मानांतरमिति तदेतत्सर्वमभिप्रेत्योपसंहरति (तस्मादिति ) ॥ इति श्रीधर्मराजायरीन्द्रात्मनश्रीरामकृष्णावरिविरचिते- वेदांतचूडामणी उपमानपरिच्छेदः ॥ ३ ॥ म०प्र०-अस्मिन्मते न्यायमता विजातीयज्ञानसिद्धि उपसितित्वमा धर्मविशिष्टज्ञानमितिः ततश्च विजातीयज्ञानरूपकार्यस्य सिद्धत्वादेवाअम्मदभिमतसादृश्ययुटिविषयत्वात्- अनेनसनी मदीयागीरित्यायस्मदभिमतवृद्धिविषयात्यात(वाच्यत्वज्ञानविषयइति) न चैवमपि गवागण्यमुपमिनोमीत्यनुययमागाउत्तिज्ञानरूपविजातीयज्ञानमिद्धि-

·परिच्छेदः ३] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२४३)
स्पादिति वाच्यम्। तादृशानुव्यवसायानंगीकारादंगीकारेप्यतएवेत्यादि वक्ष्यमाण-
प्रकारेण तस्य शक्तिज्ञानाविषयकत्वात् । अतएव-उक्तानुव्यवसायस्यशक्तिज्ञाना-
विषयकात्वादेव, अन्यथा-गवयेन गामुपमिनोमीत्यनुव्यवसायस्यानेन सदृशीमदीया
गौरित्याद्यस्मदभिमतबुद्धिविषयकत्वानंगीकारे ( समयपरिच्छेदस्येति) उपमा-
नप्रमाणजन्यगवादिपदशक्तिज्ञानस्य तत्र गवि लोचनादी चाभावेनासत्वेनेत्यर्थः।
तथाव्यवहारामावप्रसंगः-गवयेन गामुपमिनोमि कमलेन लोचनमुपमिनोमीत्यादि-
व्यवहाराभावप्रसंगः । तस्मात्-तथाव्यवहाराप्रसक्तिरूपदूपणादेव । ततश्च-गामु-
पमिनोमीत्याद्यनुव्यवसायस्यानेन सदृशी मंदीया गौरित्याद्यस्मदभिमतबुद्धिविप-
यकत्वादेव । तत्करणम्-सादृश्यबुद्ध्यात्मकोपभितिकरणम्। तन्निरूपितेति-गोनि-
रूपितेत्यर्थः॥
इति श्रीमदासीनवरश्रीमद्रह्मविज्ञानाभिधगुरुप्रसादलब्धोदासीनामरदासशब्दवा-
च्याविभूतायां धर्मरानाध्वरीन्द्रात्मजरामकृष्णशब्दाभिधेयविरचितवेदांत
शिखामणेः प्रभायामुपमानपरिच्छेदः ॥ ३ ॥

·(२४४) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- अथागमपरिच्छेदः४. मू०-अथागमो निरूप्यते ॥ शिम-उपमानानन्तरं.शब्दस्य बहुवादिसंमतत्वादापत्तेः प्रा- क्शब्दो निरूप्यते इत्याह (अथेति) केचितु स्वसमानविषयवाक्यार्थ- यथार्थज्ञानजन्यत्वमिति कारणद्वारकं प्रमाणशब्दलक्षणमाचक्षते नैतत्सारं. शुकबालादिवाक्ये अव्याः। नचेश्वरज्ञानं तद्वाक्यार्थ- विषयं तत्रास्त्येवेति वाच्यम्, ईश्वरानंगीकर्तृमते तथाप्यव्याप्तः। किंर्च नेदं प्रमाणशब्दस्य लक्षणं शुकादिप्रयोगस्थले क्लप्तपदावली- ज्ञानादेवान्यत्र शब्दरचनोपपत्ती गौरवेण च बलप्तवाक्यार्थज्ञानस्या- हेतुत्वात, किंच इदमसंभधि सिद्धांते वियदादिवनित्यशब्दस्य प्रति- प्रयोग भिन्नभिन्नानुपूर्वी घटितपदवाक्यभेदेपि स्वरूपेण तजन्यत्वा- भावात् ।। म० प्र०-चत्प्रसादादियं भाति प्रभा हदि शिखामणेः ॥ नत्वा तु तानगुरुन्मत्तया व्याकरोमि शिखामणिम् ॥१॥ उपमानानंतरमागममेय निरूणीयत्वेन समर्थयति ( उपमानानंतरमिति ) केचित्-चिंतामणिकाराः शुक्तिरजतादिविपयकेदं रजतमित्यादिशब्देतिच्याति- वारणाय यथार्थेति यथाविशेषणज्ञानजन्यविशिष्टयुद्धावतिव्याप्तिदारणाय यास्या ति, घटमानयेति वाक्ये पटमानयेति वाक्यार्थज्ञानजन्यत्वाभाषागालनीन्यायेना- संभववारणाय स्वसमानविषयेति, वाक्यविपयाभिन्न विषयकेति तदर्थः । स्वसमा- नविषयवाक्यार्थविषयकयथार्थानुभवजन्यवाफ्यार्थविपयवस्मृतायतिन्याप्तिमारणाय स्वसमानविषयवाक्यार्थयथार्थज्ञानत्वेन जन्यत्वं विवक्षणीयमिति स्मृती नातिना प्तिरित, कारणद्वारकम् स्वसमानविषयकवाक्यार्थयथार्थज्ञानघटकम् । एतत्-उक्त लक्षणम, सारं-सम्यक, तद्वाक्यार्थविषयम्-शुकादिवाक्यार्थविषयम्, तत्र-सदाशुः कादिवाक्योचारणपूर्वकाले इति यावत् । तयापि-ईश्वरांगीकरमतेऽतिव्याप्तभा वेपि, शुकादिप्रयोगस्थले-शुकादिसंबंधिप्रयुग्यमानशक्यस्वरूपे शुशादिसंबंधि- पाक्योचारणपूर्वकाले इति वा, वस्तपदावलीज्ञानादव-वाक्यकारणत्वेन निधि तपदसमुदायतानादेव, अन्यर-विज्ञपुरुपिगन्दरचनापपती-गब्दापत्तिमंभवे शब्दोच्चारणसंभवे इतिवा (वक्रिति ) विज्ञवाक्यवक्तपुमपेत्यर्थः । अनुस्यात्- प्रमाणशब्दनिरूपितकारणत्वाभावात् । इदं-रक्तप्रमाणशब्दलक्षणं, प्रतिप्रयोग- प्रतिवाक्यम्, तजन्यत्वाभावात-वाक्पार्थनानजन्यत्याभावात् ।।

·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२४५) मू०-यस्य वाक्यस्य तात्पर्याविषयीभूतसंसर्गों मानान्तरेण न बाध्यते तद्वाक्यं प्रमाणम् ॥ शि०म०-नचानुपूर्वीविशिष्टतया जन्यत्वं घटज्ञानानंतरज्ञानविष- यत्वरूपायास्तदुचारणानंतरोच्चारणविषयत्वलक्षणाया वाऽनुपूर्ता उपाधित्वेनानादितया वाक्यार्थज्ञानाजन्यत्वात् । ततश्च कारणद्वारक प्रमाणशब्दलक्षणं न युक्तमित्यभिसंधाय प्रकारांतरेण लक्षणमाह (यस्येति)मानान्तरायाधिततात्पर्य्यविषयीभूतपदार्थसंसर्गयोधकत्वं यस्य वाक्यस्य तद्वाक्यं प्रमाणशब्द इत्यर्थः। शब्दसमानार्थक प्रमाणां तरे प्रमाणशब्दलक्षणं मा प्रसाक्षीदिति वाक्यस्येत्युक्तं पदार्थसंसर्ग बोधकवाक्यत्वस्याग्निनासिंचेदित्ययोग्यवाक्येपि गतत्वादबाधितेति संसर्गविशेषणंबह्मपरवाक्यातिरिक्तसकलवाक्येषु स्वार्थसंसर्गस्य नेह- नानास्तीत्यादिना बाधितत्वाव्याप्तिरित्यत उक्तंमानांतरेति।सजा- तीयमानान्तरेणेत्यर्थः। तथाच पारमार्थिकतत्वावेदकदातैर्घटानयना- दिसंसर्गस्थ यागस्वर्गादिसाध्यसाधनभावस्य च बाधेपि सजातीये- व्यावहारिकतत्त्वावेदकैः प्रमाणांतरैर्वाधाभावान्नाव्याप्तिः । म०प्र०-आनुपूर्वविशिष्टतया-वाक्यार्थज्ञानजन्यानुपूर्वीयुक्तत्वेन । जन्यत्वम्- शब्दप्रमाणस्य वाक्यार्थज्ञानजन्यत्वम् ( घटज्ञानानंतरेति) अम्पदांतघटपदोत्तरमा- नयपदमिति घटपदज्ञानानंतरज्ञानविषयत्वरूपाया इत्यर्थः ( तदुच्चारणेति ) द्वितीयांतघटपदोचारणानंतरानय पदोसारणविषयत्वलक्षणाया इत्यर्थः ( उपा- धित्वेनति ) जातिरूपसामान्यस्यानादित्ववदुपाधिरूपसामान्यस्यायनादित्वमिति भावः। ततश्च-स्वसमानविपयवाक्यार्थयथार्थज्ञानजन्यत्वाभावादेव। बोधकत्वमित्य- स्यबोधकत्वे सतीत्यर्थः । यस्यवाक्यस्येत्यस्य तु वाक्यत्वमित्यर्थः। इत्यभिप्रेत्यस्व- निष्कृष्टलक्षणस्य कृत्यमाह ( शब्दसमानार्थकेइति ) शब्दविपयाभिन्नविषयके इत्यर्थः । प्रमाणांतरे-प्रत्यक्षादी । मा प्रसाशात्-अतिप्रसक्तोमाभवेत् । सजातीय- मानांतरेण व्यावहारिकतत्वावेदकत्वेन साजात्यवन्मानांतरेण । तथाच-सजातीय: मानांतरार्थकमानांतरशब्दादानेसति, सजातीयैः-व्यावहारिकतत्वावेदकत्वेन सजा- तीयः॥ शि०म०-अर्थवादवाक्येस प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिदा इत्यादी श्रूयमाणपदार्थसंसर्गस्य व्यवहारदशायामपि वाधातात्पर्य विषयेत्यु- क्तमायद्वा योग्यशब्दत्वमिह प्रमाणलक्षणं, योग्यत्वंच तात्पर्यविषय- ·(२४६) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- संसर्गायाधः ममास्वरूपयोग्यशब्दमात्रस्य लक्षणत्वादनासन्नादौ ना- तिमसंग अथवा तात्पर्य्यविषयावाधितसंसर्गगोचरशाब्दज्ञानजनकत्वं लक्षणम् । शान्दज्ञानं व पदज्ञानत्वेन पदज्ञानजत्यं तात्पर्यज्ञानत्वेन तात्पर्यज्ञानजन्यवातात्पर्यज्ञानकारणत्वं चाकर स्फुटम् वैशेषिकास्तु शब्दो न पृथक् प्रमाणमनुमानेनैव तदर्थसिद्धः । तथाहि लौकिकानि गामानयेत्यादीनि वैदिकानि च "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत " इत्यादीनितात्पर्य्यविषयपदार्थसंसर्गप्रमापूर्वकाणि आकांक्षायोग्यता- सतिमत्पदकदंवावात्पटमानयेत्यादिवाक्यवत् एते पदार्थास्तात्पर्य- विषयमिथ संसर्गवंतः योग्यपदस्मारितत्वात्संप्रतिपन्नवत् ।नच शब्द एव संसर्गप्रतीति जनयतु अविशेषादिति वाच्यम्. अनुमानस्य कल- प्तप्रमाणभावतया तस्यैव करणत्वौचित्यात् । तस्मादनुमानविधया प्रमाणं, न स्वातंत्र्येणेति ।। म०प्र०-स:-यजमानः, प्रजापतिः-भाविप्रजापतित्ववान्, आत्मनः-स्वस्य, धपाम् त्वचम, उदखिदत्-शरीराविभक्तवान् तथाच यजमानकर्तृकवपाकर्मकनि- स्सारणमित्यर्थः । पशुयाग हि तूबरोऽश्मश्रुपुरुषऽमोढवेगानापीतिहेमचंद्रकोशा- दजातशृंगतूवरपशुवपानिष्कासनस्य वेदविहितस्य यजमानवपानिष्कासने आरोपः द्वारा तूवरपशुवपायांमतादृशी तवरवपा भवत्ति यस्याः निःसारणन यजमानवपाया- निःसारणं भवतीतिप्राशस्त्यं समजापतिरित्यादिवाक्येन योध्यते इतिभावः (वाधादिति ) अव्याप्तिरितिदोषः (तात्पर्यविषयेत्युक्तमिति) समजापतिीरत्यादिवा क्येऽध्याप्तिवारणाय तात्पर्यविषयेत्युक्तमित्यर्थः । तात्परविषयत्युक्त हि यजमा- नवपाया निःसारणं ममजापतिरित्यादिवाक्यस्य तात्पर्य नास्ति किन्तु तूवर- पशुवपामाशस्त्य इति नाव्याप्तिरिति भावः । प्रमाणलक्षणं-प्रमाणशब्दलक्षणम्, नन्वासत्याकांक्षाशून्यशब्दस्यापि प्रत्यक्षयोग्यशन्दत्वादनासन्नशब्दादावतिव्या. प्तिरित्याशंक्याह (योग्यत्वचेति ) शब्दनिष्ठयोग्यत्वं चैत्यर्थः। तात्पर्यविषयसंसर्गा- बाधः स्वोधकतामबंधन तात्पर्यविषयमंसर्गवत्वं तात्पर्यविषयसंसर्गविषयक- बोधजनकत्वं वा । ननु शब्दनिताशयोग्यताकिमित्याश्रीयत्ते इत्यारयाद ( प्रमास्वरूपयोग्यशब्दमात्रस्येति ) प्रभास्वरूपनिष्टजन्यतानिरूपित्तजनकतावच्छे- दका सत्यादिमच्छब्दत्वस्यव,लक्षणत्वात्-प्रमाणशब्दलक्षणत्वाद् अनासन्नादीमाप्त- तिशून्यवाफ्यादावित्ययः (पदज्ञानत्वेनेति)तेन पदज्ञानस्य विषयविधया स्वमत्य- क्षजनकत्येषि नातिच्याप्तिरिति भावः । आकरे-भाष्ये । वैशेषिका:-कगादमतानु- सारिणा तदर्थसिद्धः शब्दप्रमाणस्य पदार्थसंसर्गज्ञानरूपमयाजमसिद्धः, संप्रतिपन्न ·- परिच्छेदः४] समणिमभाशिखामणिसहिता। (२४७) वत्-घटमानयेतिवाक्यवत्-अविशेषात्-प्रमाणत्वेन तुल्यत्वात् । अनुमानविधया-- उक्तानुमानकल्पनाद्वारा, स्वातंत्र्येण-शब्दत्वन ।। मू-वाक्यजन्ये च ज्ञाने आकांक्षा योग्यताऽऽसत्तयस्तात्पर्य्य ज्ञानं चेति चत्वारि कारणानि ।। शिम-तन्निराकरोति (आकांक्षेति) वाक्यजन्यज्ञाने आकांक्षा योग्यतासत्तयः कारणानीति अतोवाक्यं पृथक्प्रमाणमित्यर्थः। तथाच यादृशज्ञाने योग्यतादेःसहकारित्वं तादृशंक्लप्तविज्ञानविजातीयं सि- द्धमिति तदवच्छिन्नज्ञानजनकमानस्य मानांतरत्वमास्थ्यम् । अन्यथा शब्दप्रामाण्यमद्वेषिमते योग्यतादेः सर्वसिद्धं सहकारित्वं भज्येतेति भावः। नन्वस्त्येवाकांक्षादिघटितलिंगजन्यसंसर्गातुमितो आकांक्षा- देरुपयोगः। लिंगांतरजन्यातुमितो तु जिज्ञासालक्षणाकांक्षायास्सि- पाधयिषाविरहसहकृतसिद्धयभावरूपपक्षता संपादनद्वारा अन्वययो- धाभावलक्षणायाश्च पक्षतात्वेन वाक्यार्थपर्यवसन्नयोग्यताज्ञानस्या बाधितत्वज्ञानत्वेन पदार्थस्मृतिरूपाया आसत्तेविशेषणज्ञानत्वेन पंक्ष- ज्ञानत्वेन वा उपयोगः । ततश्च न विजातीयज्ञानसिद्धिरित्यपरितों पादाह (तात्पर्य्यज्ञानमिति) नहितात्पर्यज्ञानस्यापि कथंचिदनु- मितावुपयोगः । अनुमितित्वावच्छेदेनाहेतुत्वात ॥ म०प्र०-तत्-वैशेपिकोक्तम, यादृशज्ञाने-शाब्दत्वविशिष्टे, सहकारित्वं सहका- रिकारणत्वम् (तदवच्छिन्नेति) शाब्दत्वावच्छिन्नेत्यर्थः। अन्यथा-शाब्दत्वावच्छिन्न- ज्ञानजनकमानस्यमानांतरत्वानंगीकारे। लिंगांतरजन्यानुमिती-आकांक्षायघाटतधूमा दिजन्यपर्वतो पनिमानित्यायनुमिती परममूलोक्ताकांक्षामभ्युपगम्याह (जिज्ञासेति) नच परममूलोक्ताजिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वमाकांक्षा नतु जिज्ञासाकांक्षा परममूलोक्तति वाच्यमा जिज्ञासाया मूलोक्ताकांक्षा घटकत्वाजिज्ञासायामप्युपचारणाकांक्षाव्यवहा- राजिज्ञासासिपाधयिपेत्युभयोः पदयारेकार्थकत्वेन सिपाधयिपाविरह सहकृतसिदध- भावरूपपक्षतासंपादनद्वारोपयोग इतिभावः (द्वारेति ) सर्वेपां तृतीयांतानामुपयोग इत्यनेनान्वयः। पदस्य पदांतरव्यतिरकपयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकांक्षति जरनै- यायिकोक्ताकांक्षामभ्युपगम्योपयोगमाह ( अन्वयवोधाभावलक्षणायाश्चति) सिद्धय- भावान्वयबोधाभावंशब्दयोरेकार्थकत्वेनान्वयबोधाभावरूपाकांक्षायाः पक्षतात्वेनोप- योग इतिभावः ( वाक्यार्थपर्यवसन्नयोग्यताज्ञानस्येति) वाधनिश्चयाभावो योग्य- तेति नवीनमते योग्यताया वाक्यार्थपर्यवसन्नत्वामानकपदार्थेऽपरपदार्थवत्वं ·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२४९) व्याप्तिज्ञानजन्यघट्वयादिविषयकज्ञानेवा । तत्र-आकांक्षादिचतुर्पु मध्ये । परममूले (पदार्थानामिति ) इदं हि वाक्यार्थानामित्यस्याप्युपलक्षणं तथाचांगप्रधानवा- क्यार्थेषु नाव्याप्तिरिति,तदलेन-योग्यतां विना पदार्थेपु जिज्ञासाविपयत्वानुपपत्त्या, तदेव-जिज्ञासाविषयत्वमेव। परममूले ( क्रियाश्रवणइति ). आनयेति क्रियायाः वाचकशब्दश्रवणेघटादिकर्मकारकस्य जिज्ञासाविषयत्वं घटमिति कर्मकारकबोधक- शब्दश्रवणे आनयनादिक्रियायाजिज्ञासाविषयत्वं "दर्शपूर्णामासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इतिस्वर्गकरणवोधकशब्दश्रवणे प्रयाजाधंगस्य जिज्ञासाविषयत्वमित्यर्थः । परपमूले (जिज्ञासाविषयत्वादिति) जिज्ञासाविषयत्वरूपफलोपलंभाजिज्ञासाविष- यत्वयोग्यत्वं भवतीति भावः ॥ मू--अजिज्ञासोरपिवाक्यार्थबोधाद्योग्यत्वमुपात्तम्। तदवच्छेद कंचक्रियात्वकारकत्वादिकमितिनातिव्याप्तिः।गौरव पुरुपो हस्तीत्यादौरभेदान्वयेचसमानविभक्तिकपदप्रतिपाद्यत्वं तदवच्छेदकामतितत्वमस्यादिवाक्येपुनाव्याप्तिः॥ शिमा-ननु जिज्ञासाविषयत्वमेवाकांक्षास्तु लाघवादावश्यकत्वाचे- त्यत आह ( अजिज्ञासोरिति) ननु जिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वमवच्छे दकापरिचयेदुम्रहमित्यत आह ( तदवच्छेदकमिति ) नन्वस्त्वाकांक्षा- लोकवेदयोः क्रियापदेषु घटमानयेत्यादिषु 'समिधो यजति' 'दर्श- पूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिषुचांगप्रधानवाक्येषु तवकि याकर्मकरणेति कर्तव्यतात्वानां जिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वावच्छेदका नसत्त्वात् । तथापि तदहितेषु नीलो घटो नीलमुत्पलं तत्त्वमसि आई ब्रह्मास्मि अयमात्मा इत्यादिषु सिद्धार्थवाक्येषु कथमाकांक्षत्यत आह (अभेदान्वयेचेति ) अभेदान्वयप्रतियोगिनी तत्त्वंपदार्थादावित्यर्थः । नचैवमननुगमः॥ म०प्र०-परममूले ( अजिज्ञासोरपीति ) तथाच वाक्यार्थज्ञाने जिज्ञासारहितपु रुपस्य वाक्यजन्यज्ञानेपदार्थानां परस्परजिज्ञासाविषयत्वाभावेपि तद्योग्यता सत्त्वा नाव्याप्तिरितिभावः । अवच्छेदकापरिचये-जिज्ञासाविषयत्वांग्यतावच्छेदकाज्ञाने सति ( दुर्ग्रहमिति) पदार्थानां परस्परजिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छेदकस्य ज्ञाने तु पदार्थानांपरस्परजिज्ञासाविपयत्वयोग्यत्वस्यापिकचिवटमानयेत्यादिवाक्ये पदार्थाः परस्परजिज्ञासाविषयत्व योग्यत्ववंतः क्रियात्वाचन्यतमत्वात्पटमानयेतिवाक्यप- टकपदार्थवदित्यनुमानात्कचिदाप्तवाक्याज्ज्ञानं भवत्यतो जिज्ञासाविपयता योग्यता ·(२५०) वेदान्तपरिभापा। [आगम- वच्छेदकमवश्यं वाच्यामिति भावः ! कियापदेषु-घरमानयेत्यादिषु । घटमानयेत्यादिवाक्यघटकक्रियापदार्थेषु । वाक्येपु-नाक्यार्थेषु । तत्र-पदार्थेषु वाक्यार्थेपुच। तहितेपु-क्रियात्वादिरहितेषु, सिद्धार्थवाक्येषु-सिद्धार्थवाक्पघटकप- दार्थेषु। परममूले (तदवच्छेदकमिति पदार्थानांपरस्परजिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छे दकमित्यर्थः । परममूले वाक्येपु-वाक्यघटकपदार्थेषु । परममूले ( नाव्याप्तिरिति) नच गोपुरुषहस्त्यादिपदार्थेपुसमान विभक्तिकपदप्रतिपाद्यत्वरूपजिज्ञासापिप- यत्वयोग्यतावच्छेदकसत्त्वेन गौरश्वः पुरुपोहस्तीत्यादिवास्यादपि गोऽश्वायभेद- विषयकशाब्दबोधः स्यादिति वाच्यमागवाद्यभेदस्य बाधितत्वेन गवाद्यभेदे योग्य- ताया अभावादिति। एवम्-नानाविधानां क्रियात्वकारकत्वादीनां जिज्ञासाविषयत्व- योग्यतावच्छेदकत्वे सति (अननुगमइति) जिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छंदकरयै- कविधत्वाभावइत्यर्थः । तथाच क्रियात्वादिरूपजिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छेदका- नामनेकविधत्वेन जिज्ञासाविषयत्वयोग्यतारूपाकांक्षाज्ञान प्रति क्रियात्वकारकत्व- समानविभक्तिकपदप्रतिपाद्यत्वज्ञानानामेकधर्मत्वेन कारणत्वं न स्यात् । नच जिज्ञा- साविषयत्वयोग्यत्वरूपाकांक्षाज्ञाने क्रियात्वादीनां क्रियात्वाद्यन्यतमत्वेन हेतुत्व- मिति वाच्यम् । अन्यतमत्वस्य निराकृतत्वादिति भावः ।। मू०--एतादृशाकांक्षाभिप्रायेणैवबलावलाधिकरणेसा वैश्वदेव्या ऽऽमिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्र वैश्वदेवयागस्यामिक्षा वितत्वेन न वाजिनाकांक्षेत्यादिव्यवहारः ।। शि०म० अवच्छेदकानतुगमेपि वहिजन्यत्वादिवत्तदवच्छेद्ययो- ग्यत्वलक्षणाकांक्षाया अनुगतत्वात् । नन्वन्वयवोधाभाष एवाकांक्षा तस्याः प्रागभावरूपतया शाब्दज्ञानकारणत्वेन क्लप्तत्वादित्यत आह (एतादृशेति । बलाबलाधिकरणइति ) तृतीये स्थितं श्रुतिलिंगधाक्य- प्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदर्विल्यमर्थविमकर्षात । अत्र श्रुत्यादीनामेकविषयत्वसमवायेन विरोधे सति बलावलं विचार्य्यते तत्र श्रुतिवाक्यविरोधोदाहरणं 'तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदे- व्यामिक्षा वाजिभ्योवाजिनम्' इति ॥ म०प्र०-अवच्छेदकाननुगमेपि-जिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छेदकानामनेकवि. धत्वपि ( वद्विजन्यत्वादिवदिति ) तृणजन्यत्वविशिष्टवहि प्रति दणत्वेन कारणत्व माणिनिर्मथनजन्यत्वविशिष्टयदि प्रत्याणिनिर्मथनत्वन कारणव मणितरणिकिर- संयोगजन्यत्वविशिष्टयदि प्रति मणितरणिकिरणसंयोगत्वेन कारणत्वमिति तृण- --- ·- परिच्छेदः ४] समणिमभाशिखामणिसहिता । (२५) स्वारणिनिर्मथनत्वमणितरणिकिरणसंगत्वादीनां वद्धिकारणतावच्छेदकानां नाना- त्वेपि वह्निनिष्ठजन्यताया एकरूपत्ववदित्यर्थः । तस्याः-अन्वयवोधाभावरूपाका- क्षायाः, तृतीय-पूर्वमीमांसातृतीयाध्यायतृतीयपादे ( समवायइति ) श्रुत्यादीनां मध्येद्वयाः समानविषयत्वेन विरोधे सति परस्यदौर्बल्यं कुत इत्याशंक्याह (अर्थ- विप्रकर्षादिति) परस्य स्वार्थबोधने पूर्वव्यवधानेन प्रवृत्तरित्यर्थः । अयं भावः। एक- विनियुक्तस्य निराकांक्षत्वादन्यत्रविनियोगोऽनुपपन्न एव परंतु विनियोजकममा- णयोः समवलत्वेऽन्यत्राविनियोगत्यागायोगादगत्याऽऽकांक्षोत्पादनेन विनियुक्तस्य विनियोगः स्वीक्रियते यथा खादिरो यूपो भवतीति वाक्येन ऋतौ विनियुक्तस्य खादिरत्वस्य खादिरं वीर्य्यकामस्येति वाक्येन फले विनियोगः, यत्र तु प्रमाणयो. रतुल्यबलत्वं तत्राकांक्षोत्पादनन विनियुक्तविनियोगी न स्वीक्रियते। यथा कदाच- नस्तरीरसि नेन्द्रसश्चसि दासुपे इत्यस्याऋचरोद्रयागार्हपत्त्यमुपतिष्ठते इत्यत्र द्वितीया श्रुत्या स्वान्यप्रमाणनिरपेक्षया गार्हपत्त्योपस्थानशेपत्वांधकया इन्द्रप्र- काशनसामर्थ्यरूपलिंगमाप्तमिद्रशेषत्वं वाध्यते इति, अत्र-श्रुतिलिंगेत्यादि सत्रे एकविषयत्वसमकायेन-एकविषयत्वाभिन्नसंबंधेन, तत्र-प्रमाणानां विरोधोदाहरणेषु मध्ये, पयामि-दुग्धे, आनयति-आनयेत्प्रक्षिपेत् तप्तदुग्धं दधिसंसृष्टं कुर्यादिति यावत्, सैति-तप्ते पपसि दधिप्रक्षेपणघनीभूतो भाग आमिक्षत्युच्यते पगिशष्ट- जलांशो वाजिनशब्दवाच्यः सा आमिक्षाविश्वदेवदेवताका वाजिनं तु वाजिसंज्ञक- देवेभ्यो देयमित्यर्थः ॥ शि०म०-तत्र संदेहः किं वाजिनस्य विश्वदेवशेषत्वमुत वाजिनाम कदेवतांतरशेषत्वमिति किं तावत्प्राप्त विश्वदेवशेषत्वमिति कुतः वाजिभ्यो वाजिनमितिवाक्याद्वाजिनस्य विश्वदेवांगत्वावगमात् । नच वाजिभ्य इति देवतांतरश्रवणात्कथमस्य विश्वदेवसंबंध इति बायस, बाजमनमामिक्षा तदेषामस्तीति व्युत्पत्या वाजिशब्दस्य तत्संबंधिविश्वदेवप्रतिपादकत्वातानचामिक्षाया एव श्रुत्यादेवतासंबंधी न वाजिनस्य तस्य दुर्बलप्रमाणवाक्यगम्यत्वादिति वाच्यम्, वैश्वदे- वीपदस्यामिक्षापदसापेक्षत्वेन तस्यापि वाक्यगम्यत्वात् अस्तुवा आमिक्षासंबंधस्य औतत्वं तथापि न वाजिनवाधः श्रुतिवाक्ययोः शब्दत्वाविशेषेण तुल्यबलत्वात् । तस्मानामिक्षया वाजिनबाधः किंतु तया सह विकल्पः समुच्चयो वेतिा एवं प्राप्ते राद्धांत:-विश्वेषां देवाना- मामिक्षयैव संबंधः युक्तस्तस्याः वैश्वदेवीतितद्धितश्रुत्यवगम्यत्वातान- चामिक्षापदसापेक्षत्वाद्वाक्यगम्यत्वं तद्धितस्यास्या इति सर्वनामार्थे ·वेदान्तपरिभाषा। .[आगम- स्मरणेन तस्यामिक्षावाचकत्वात् । नचैवमामिक्षा पदवैयर्य सन्नि- हितार्थावलंबिनोस्थति सर्वनाम्नः कोर्थ इत्याकांक्षायां विशेषसमप- कत्वात् ।अत एवायं घट इत्यत्रायमिति पदस्य विशेषसमर्पकघरपदा- पेक्षायामपि न श्रुतित्वहानिः । नच वाजिन पदं विशेषसमर्पकं येना- मिक्षावाजिनयोस्तुल्योदेवता संबंधः । किंच न वाजिपदाद्विश्वदेवा- पस्थितिः तस्यावेरूढत्वात् । अपिचन वाजिनस्य विश्वेदेवैः संबंधः । तत्र ह्यामिक्षायां निरपेक्षसाधनत्वान्न समुच्चयः, नापि विकल्पः ।। म०प्र०-तत्र-सावैश्वदेव्यामित्यादिवाक्ये । वाजिनस्य-परिशिष्टजलस्य वाजिभ्योवाजिनमितिवाक्यात-सावैश्वदेव्यामिक्षावाजिभ्यो वाजिनमित्यनयोः सम- भिव्याहाररूपवाक्यात् ( वाजमिति ) वाजमित्यस्य विवरणमन्नमन्नमित्यस्य विव- रणमामिक्षति ( तत्संबंधीति ) आमिक्षा संबंधीत्यर्थः । श्रुत्या-तद्धितश्रुत्या । देव- तासंबंधा-विश्वदेवसंबंधः । तस्य-वाजिनसंबंधस्य, तस्यापि-आमिक्षासंबंधस्यापि ( नवाजिनबाधइति ) वाजिनद्रव्यस्यविश्ववैः संबंधस्वामिक्षयायाधोऽभावोने- त्यर्थः । तया-आमिक्षया। विकल्पः-वाजिनस्य विकल्पः । तस्याः-आमिक्षायाः। वैश्वदेवीतितद्धिनश्रुत्यवगम्यत्वात्-वैश्वदेवीशब्दघटकाणरूपतद्धितश्रुत्यवगमात् (सां. पेक्षत्वादिति ) तद्धितश्रुतेरिति शेषः ( वाक्यगम्यत्वमिति ) वैश्वदेवयागे विश्वदे- वामिक्षासंबंधस्य वाक्यगम्यत्वं न केवलं श्रुतिगम्यत्वं श्रुतेरामिक्षापदसापेक्षत्वेन निरपेक्षत्वाभावादिति भावः स्मरणेन सास्यदेवतेति पाणिनिस्मृत्याज्ञातत्वेन । तस्य- तद्धितस्य (आमिश्नावाचकत्वादिति ) तद्धितश्रुतेरामिक्षापदसापेक्षत्वं नैति भावः । अतएव-श्रुतेः म्वप्रामाण्यायेतरापेक्षाभावादेव, न श्रुतित्वहानिः-स्वप्रामाण्याये- तरापेक्षाभाववत्वश्रुतित्वाभावो नास्ति यत्र स्वप्रामाण्यायेतरसापेक्षत्वं तर श्रुति- वहानिरिति भावः। एकस्मिन्यागे उभयोव्ययोः संबंधः समुच्चय न विकल्पेनवा- वाच्य उभयमप्यत्र नास्तीत्याह (तति ) वैश्वदेवयागे इत्यर्थः ( नसमुगयइति ) वैश्वदेवयागे वाजिनस्य समुच्चयो नास्ति विकल्पश्च नास्तीत्यर्थः ॥ मू-ननु तत्रापि वाजिनस्य जिज्ञासाऽविपयत्वेपि तद्योग्यत्व मस्त्येव प्रदेयद्रव्यत्वस्य यागनिरूपितजिज्ञासाविषयता योग्यतावच्छेदकत्वादिति चेत ॥ शि०म०-तस्याष्टदोषदुष्टत्वात ।ततश्च विश्वेषां देवानां श्रुत्यवगता- मिक्षावरुद्धत्वेन नैराकक्षित्वान्न वाक्येन वाजिनसंबंधातदुक्तंभट्टपादैः श्रुत्यामिक्षेव शेपो हि नेपां वाक्येन वाजिनम् ॥ तदुर्घलप्रमाणत्वात्तया श्रत्या निराकृतम् ॥

·परिच्छेदः४] समणिभभाशिखामणिसहिता । इतिप्रदेयद्व्यत्व: यागनिरूपितजिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छेदक तच्चामिक्षावद्वाजिनेप्यविशिष्टमिति कथं नैराकांक्ष्यमिति चोदयति (मन्विति)नहि प्रदेयद्रव्यत्वं तदवच्छेदकंजनितान्वयबोधादपिवाक्या त्पुनरन्वयबोधापत्तेः, किंतु स्वसमभिव्याहतपदस्मारितपदार्थान्वयबो- धविरहसहकृतप्रदेयद्रव्यत्वम् । म०प्र०-तस्य-विकल्पस्य ( अष्टदोपदुष्टत्वादिति ) यदा आमिक्षाया विश्व- देवःसह संबंधस्तदा वाजिशास्खे स्वार्थानुष्ठापकत्वलक्षणमामाण्यप्रयोजकानोप- त्वादी सत्यपि प्रामाण्यपरित्याग एकोदोपः स्वार्थाननुष्ठापकत्वलक्षणप्रामाण्या- भावमयोजकदोपेचासत्यपि प्रामाण्याभावाभ्युपगम इति द्वितीयो दोपः । पुनश्च यदा वाजिनस्य विश्वदेवैः सह संबंधस्तदामिक्षाशास्त्रे वाजिशास्त्रोक्तदोपद्वयं वाजिशास्सेतु परित्यक्तमामाण्याभ्युपगमः स्वीकृताप्रामाण्यपरित्यागश्चेति दी दोषी एवं प्रयोगद्वयेन वाजिशास्त्रे चत्वारो दीपा आमिक्षाशास्त्रे दोपद्वयम् पुनश्च यदा विश्ववरामिक्षासंबंधस्तदामिक्षाशास्त्रेपरित्यक्तमामाण्याभ्युपगमः स्वीकृता मामाण्यपरित्यागश्चेति दोषद्वयमेवं प्रयोगत्रयेण शाखेपु विकल्पस्याष्टदोपापा- दकत्वादित्यर्थः । श्रुत्यवगतामिक्षावरुद्धत्वेन तद्धितश्रुत्यवगतामिक्षासंबन्धेन । श्रुत्यैति-तद्धितश्रुत्यवगतामिपां विश्वेषां देवानां शेपो भोगसाधनं वाक्यममा- णेन वाजिनमेषांनशेषः। ननु वाजिनद्रव्यस्य विश्वदेवैः सह संबंधः कुतो न भवती- त्याशक्य हेतुर्मितवाजिनविशेषणमाह (तयाश्रुत्यानिराकृतमिति ) तद्धितश्रु- त्या विश्वदेवैः सह वाजिनद्रव्यसंबंधस्य निराकृतत्वादित्यर्थः । तस्यनिराकृतत्वे हेतुमाह (तदुर्बलप्रमाणत्वादिति ) श्रुत्यपेक्षया तस्य वाक्यस्य दुर्बलप्रमाणत्वा- दित्यर्थः । परममूले (तत्रापीति ) वैश्वदेवयागेपि वाजिनद्रव्यस्य जिज्ञासाविष- यत्वाभावेपि वाजिनद्रव्यस्य जिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वमस्त्येवेत्यर्थः । परममूले (अवच्छेदकत्वादिति ) तथाच वैश्वदेवयागस्य साकांक्षत्वावैश्वदेवयागे वाजि- नान्वयापत्तिरिति भावः (स्वसमभिव्याहृतपदेति ) आमिक्षादिपदेन सह सम- भिव्याहृतं सहोचरितं यदाजिनादिपदं तेनोपस्थितवाजिनादिपदार्थान्वयबोधा- भावविशिष्टप्रदेयद्रव्यत्वमित्यर्थः ॥ मू-०न,स्वसमानजातीयपदार्थान्वयबोधविरहसहकृतप्रदेयद्रव्य त्वस्यैव तदवच्छेदकत्वेन वाजिनद्रव्यस्य स्वसमानजाती यान्वयबोधसहकृतत्वेन तादृशावच्छेदकत्वाभावात्,आमि क्षायां तु नैवं वाजिनान्वयस्य तदानुपस्थानात् ॥

·घेदान्तपरिभाषा। [आगम- शिष्म-तत्त्वामिक्षायामेवेति परिहरति (नस्वसमानजानीयेति ) नवस्तु वैश्वदेवयागे प्रथममेव वाजिनान्वयबोध इत्यामिव निरा- कांक्षास्यादित्याशंक्य श्रौतामिक्षासंबंधात् । तत्सापेक्षानंतरप्रवृत्तवा क्यप्रमाणकवाजिनान्वयस्य प्रथममतुपस्थितत्वान्नामिक्षाया नैराकां. क्ष्यमित्याह (आमिक्षायामिति)" म०- ( तत्वामिक्षायामेवेति ) येन क्रमेण पाठस्तेनैव क्रमेण पदार्थोपस्थि- तिस्तेनैव क्रमेणान्वयबोध इति नियमसत्त्वेनामिक्षान्वयवोधकालवैश्वदेवयागे वाजि- नान्वयबोधाभावस्य सत्वन स्वसमभिव्याहतपदस्मारितवाजिनपदार्थान्वयवोधा- भावविशिष्टद्रव्यत्वमामिक्षायामेव नतुवाजिनेउक्तनियमाद्वैश्वदेवयागे वाजिनान्दय- बोधकाले आमिक्षान्वयवोधस्य सत्त्वेन वाजिनद्रव्ये स्वसमभिव्याहतामिक्षापदस्मा- रितामिक्षापदार्थान्वयवोधाविरह विशिष्टप्रदेयद्रव्यत्वाभावादिति भावः। परनमूले ( वाजिनद्रव्यस्यैति) वाजिनद्रव्यस्य, स्वं बाजिनं तस्य समानजातीयः पदयद्रव्य- वेनसशामिक्षापदार्थस्तस्य यो वैश्वदेवयागेऽन्वयवोधस्तविशिष्टत्वेन तादृशस्य वाजिनद्रव्यनिष्ठप्रदेयद्रव्यत्वस्य जिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छेदकत्वाभावादित्यर्थः जनु वाजिनद्रव्यनिष्ठप्रदेयद्रव्यत्वेजिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छंदकत्वाभावः। स्वसमा- नजातीयान्वयबोधसहकृतत्वज्ञाप्यः कुत इत्याशंक्याह । परममूले (स्वसमानजाती- यपदार्यान्वयबोधविरहसहकृतेति ) स्वमामिक्षा तस्याः समानजातीय प्रदेय- द्रव्यत्वनसदृशः पदार्थों वाजिनपदार्थस्तदन्वयबोधाभावविशिष्टप्रदेपद्रव्यत्य- स्पवनदवच्छेदकत्वेनजिज्ञासाविषयत्वयोग्यतावच्छेदकत्वेनेत्यर्थः (निराकांक्षास्या- दिति ) वैश्वदेवयागे वाजिनस्यान्वितत्वेनामिक्षायामेव तादृशावच्छेदकाभावः किं न स्यादिति भावः। श्रीतामिक्षासंबंधादित्यस्य प्रथममनुपस्थितत्वादित्यनेनान्वयः। रतसरक्षेति) तिमाशं श्रीनामिक्षसंबंधोत्तरप्रवृत्तं च यदाक्यं तत्ममाणकवा- जिनान्वयस्येत्यर्थः (ननराकांक्ष्यामिति) तथाचामिक्षायां न ताशापच्छेदकामावइनि भावः परममूले ( नैवमिति ) स्वसमानजातीयान्वयबोधविशिष्टमदेयद्रव्यत्वंने- त्यर्थः। परममूले,तदा-प्रथमथुतामिक्षान्वयवोधकाले। परममूले, अनुपस्थानात्-उप- स्थित्यभावात् ।। मू-उदाहरणांतरेष्वपि दुर्बलप्रयोजकआकांक्षाविरह द्रष्टव्यः॥ शि०म०-ननु यस्य वाक्ये स्वतः प्रामाण्यबुद्धया प्रथमं वाजि- नान्वयबोधः तदा आमिक्षायां नैराकांक्ष्यं दुर्वारमिति चेत् न, प्रमाण- ·. पारच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२५५) मूलान्वयबोधाभावसहकृतप्रदेयद्रव्यत्वस्यैवान जिज्ञासा विषयत्व- योग्यतावच्छेदकत्वेन विवक्षितत्वात् । एवं श्रौतामिक्षान्विते वैश्वदेवयागे वाजिनस्य निराकांक्षत्वात् । तदंगत्वबोधकस्य वाजिन- वाक्यस्य दुर्बलत्वमित्युक्तं संप्रत्यन्यत्रापि तदभावप्रयुक्तमेव दौर्बल्य- मित्याह (उदाहरणांतरेष्विति) ऐन्या गाई पत्यमुपतिष्ठत इत्यादि उदाहरणांतरेप्वित्यर्थः । तत्र दैन्या गाईपत्यमुपतिष्ठत इत्यत्र श्रुत्या मंत्रस्य कदाचनस्तरीसिनेन्द्रसश्चसि दासुपे इत्यस्यगार्हपत्यांगत्वा- वगमे निराकांक्षत्वात् । इन्द्रशेपत्वे लिंगस्य न प्रामाण्यम् ॥ म०प्र०-यस्य-यादृशपुरुषस्य, वाक्ये-वाजिभ्यो वाजिनमिति वाक्ये, स्वतः- श्रुतिलिंगकल्पनां विनर, प्रथमम्-श्रामिक्षान्वयवोधात्पूर्वकाले आमिक्षायांनग- कांक्ष्यम्-वैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यान्वयेन वैश्वदेषयागनिरूपितामिक्षाविषयकाकांक्षा- भावः (प्रमाणमूलेति ) प्रमाणमूलकस्वसमानजातीयपदार्थान्वयवोधविरहसहकृतप्र- देयद्रव्यत्वस्यैवेत्यर्थः । श्रुतिकल्पनांविनैव वाक्येन वाजिनान्वयबोधः प्रमाणमूलको न भवति श्रुतिप्रमाणनिरपेक्षवाक्यस्याप्रमाणत्वादिति भावः । अत्र-मूले आमिक्षायां वा । श्रौतामिक्षान्विते-श्रीतामिक्षाऽन्विता यस्मिन्स तथा श्रोतामिक्षयान्वितः श्रीतामिक्षान्वित इति वा तस्मिन्, तदंगत्ववोधकस्य-वाजिननिष्ठवैश्वदेवयागांग- त्वबोधकस्य । अन्यत्र-लिंगादिषु । तदभावप्रयुक्तमेव-आकांक्षाभावप्रयुक्तमेव । तत्र-उदाहरणांतरेषु मध्ये श्रुतिलिंगविरोधोदाहरणे । ऐंद्रयेति कदाचनस्तरीरसि- नेंद्रसश्चसिदाशुपे इत्यद्री ऋकरणकगार्हपत्यनामकाग्निकर्मकस्तवनं कुर्यादित्यर्थः । श्रुत्या-गाई पत्यशब्दोत्तरश्रूयमाणद्वितीया श्रुत्या ( कदाचनेति) हे इंद्र कदाचन कस्मिन्कालेपि,नस्तरीरसि-हिंसको नासि किंतु, दाशुषे-आहुतिंदत्तवते जयमानाय सश्चसि-प्रीयसे प्रसन्नोमवसीत्यर्थः (लिंगस्यनप्रामाण्यमिति ) ऐन्द्रयागार्हपत्य मुपतिष्ठतेइत्यत्रहिकदाचनस्तरीरसि नेंद्रसश्चसि दाशुपे इत्यनया ऋचाइंद्र उपस्थय उत गार्हपत्य इति संशये भो इंद्र कदाचिदपि घातको न भवसि किंवाहुति दत्त- वते यजमानाय प्रीयसे इतींद्रप्रकाशनसामर्थ्यलिंगादिंद्रउपस्थेय .इति पूर्वपक्षस्य माप्ती सिद्धांतः गार्हपत्यमित्यत्र प्रत्यक्षद्वितीया श्रुत्या गाईपत्योपस्थाने विनियु- क्तमंत्रस्य पुनर्विनियोगाकांक्षानुदयादिनियोजकं लिंगं न प्रामोति येनेंद्रोपस्थाने मंत्री विनियुज्यतेति भावः ।। शि०म०-तथा 'यज्ञाय जीये साम्नि ऐरं कृत्वोद्नेयम्' इति श्रुत्या इरापदप्राप्तौ गिरापदस्य निराकक्षित्वात्तत्मापकवाक्यस्य दौर्बल्यं ·( [आगम- वेदान्तपरिभाषा। प्रतिष्ठाकामदर्शपूर्णमासप्रयोगे एकविंशति संख्यासामधेन्यनुवचना- नामेकविंशतिमनुयालतिष्ठाकामस्येति श्रुत्या अंगत्वावगतो पंच- दशसंख्यासामधेन्यनुवचनानामाकक्षिामावानदंगत्वबोधकस्य मक- रणस्य श्रुत्या वाधः । गोदोहनान्विते पशुकामप्रयोगे चमसमापकस्य क्रमस्य यजमानस्य याज्यत्यत्र श्रुत्या ऋतुयागेषु याज्याचा यजमा- नकर्तृकत्वावगता होनसमाख्याया दुर्बलत्वम् ।। म० अ०--श्रुतिमास्ययोर्विरोधे वाक्यदौर्बल्योदाहरणमाह ( यज्ञायजीयेइत्या- दिना, यज्ञापक्षीयसंज्ञकसाम्नि ऐरमिराया इरापदस्पेदमैरमिरापदारूढसामकृत्योद्ने यमित्यर्थः । इतिश्रुत्या-गरमित्यत्र तद्धितश्रुत्या, गिरापदस्य-समभिव्याहाररूप- वाक्यप्राप्तगिरापदस्थ, तत्मापकवाक्यस्य-गिरापदपापकवाक्यस्य श्रुतिमकरण- विरोधे प्रकरणदावल्योदाहरणमाह ( प्रतिष्ठाकामेति ) पतिष्ठाकामसंबन्धिदर्शपूर्ण- मासानुठाने इत्यर्थः (एकविंगतिसंख्यासामधेन्यनुवचनानामिति ) समिधामापाने करणाभूता ऋचः सामधेन्यः एकविंशतिसंख्याकसामधेनी प्र मंत्राणामित्यर्थः ( एकविंशतिमनुवयात्प्रतिष्टाकामस्पति ) अनुवचनाश्रितकविंशतिसंख्यया मति छांभावयेदित्यर्थः । इतिश्रुत्या-इत्यत्रकविंशतिगन्दोत्तरद्वितीया श्रुत्या, अगत्वा- वगती-प्रतिष्ठाकामरावंधिदर्शपूर्णमासांगत्वावगती, पंचदशसंख्यासामन्यनुषच- नानाम-पंचदशसामधेन्यो भयंतीत्यत्र श्रूयमाणपंचदशसंख्याकराामपन्यनुपचना- नाम्, तदंगत्वयोधकस्यप्रकरणस्य पंचदशसामनीनामंगत्यपोपकोभयाकांक्षारूप- प्रकरणस्य । श्रुतिस्थानविरोधस्थानदील्योदाहरणमा : (गोदोदनान्वितइति) गोदोहनमानविशिष्टपशुकामपुरुषसंबंधिकर्मणीत्यर्थः । क्रमस्य-सनिधिरूपस्थान- समाणस्य श्रुत्यायाध इत्यन्वयः । मगनाएः प्रणयनि गोदोहेन पशुकामरयेला गोदोहगन्दोत्तरथूयमाणपतीया श्रुत्या गोटोहगंजापानस्य पशुफलामाद- स्वाधगती चमससंतकपात्रस्याकांक्षाभावागममनिशंगत्वाधकम्थानस्य हनीया श्रुत्या बाध इतिभावः । गम्मिन् गुणः कारकतामापयते म आश्रर हरयुताश्रय त्वपदकर्मकगादोहमात्रकरणकमणनन पानभावयेदिति गोदाइन पशुमामी- ति वाक्यार्थः श्रुतिगमाख्याविगंधे गमारल्याबल्योदाहरणमाद ( यजमानम्म याज्येति ) यजेतिमपानंतरं परमाना ऋग पाज्यापनमानाईकपाटवतीयज्यनि- तदर्यः । श्रुत्मा-पष्टीभत्ला, अनुवागणु-वर्णनानुदेवनारुपांगषु यजमानाश त्वावगती गजमानाकपाटवसावगती, होममायापा:-तीय गांदमित्यत्र कांडयोधकहीप्रमादरूपममारत्यागः गामाया होतापाटयामापrat. एफपाठपसांधकहाँत्रसमारयावादुरित्तमिति भावः ॥

·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२५७) शि०म०-तथा स्योनं ते सदनं कृणोभीत्यस्य तस्मिन् सीदेत्यस्थ पुरोडाशसदनकरणप्रतिष्ठापनयोः लिंगेन प्रत्येकमेव विनियुक्तत्वान्न सकलमंत्रस्य वाक्याद्विकल्पेन समुच्चयेन वा सदनकरणप्रतिष्ठापनयोः प्रयोगः । सूक्तवाक्यनिगदस्य इदं हविरजुपेतामविवृधेतामित्यादेर- मीषोमादिपदवत्तदेकवाक्यतापन्नस्य व्यवस्थया पर्वद्वये प्रयोगः। नतु प्रकरणात्ततो विच्छित्यान्यत्रापि प्रयोगः। म०प्र०-लिंगवाक्ययोर्विरोध वाक्यदौर्बल्योदाहरणमाह .( तथास्योनमिति) विकल्पेन-सदनकरणं कदाचित्पूर्वाशेन कदाचिदुत्तरांशेनैवं पुरोडाशप्रतिष्ठापन- मपि कदाचित्पूर्वाशेन कदाचिदुपरांशेनेति विकल्पेन, समुच्चयेन उभयांशेन पुरोडाशसदनकरणप्रतिष्ठापनयोः करणमिति समुच्चयेन । प्रयोगः-संबंधः । अत्रेद बोध्यं स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुशैवं कल्पयामि तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ट बीहीणां मेधसुमनस्य मान इत्यंशद्वयम्। भो पुरोडाश, ते-तव, स्योनं-समीचीनं, सदनं-स्थानं, कृणोमि-करोमि, तच्चस्थानं घृतस्य धारया सुशेवं-सुष्ठसवितुं योग्यं कल्पयामि भो व्रीहीणां मेध-त्रीहिसारभूत सुमनस्यमानः-- समाहितमनस्कस्त्वं तस्मिन्समीचीन स्थाने, सीद-उपविश प्रतितिष्ठ स्थिरो भवेति तदर्थः । अयं सर्वोपि मंत्रः पुरोडाशस्थानकरणं पुरोडाशस्थापने च किंविनियु- ज्यते किंवार्द्धद्वयं क्रमेणोभयत्र व्यवस्थितमिति तत्र संशये तस्मिन्निति तच्छ- ब्देन प्रकृतवाचिना पूर्वोत्तरांशयोरेकवाक्यत्वाद्वाफ्यार्थदयाभावात्सयोंपि मंत्रः पुरोडाशस्थानकरणस्यांगं तत्र सर्वेणानेन मंत्रेण पुरोडाशस्थानं कुर्यादिति विनियोजका श्रुतिः कल्पनीया तथासर्वेणानेन मंत्रेण पुरोडाशस्थापनं कुर्यादिति विनियोजका श्रुतिः कल्पनीया मंत्रस्य पुरोडाशसदनांगत्ववत्पुरोडाशस्थापनां- गत्वस्यापि तदाक्यवोधितत्वादिति पूर्वपक्षप्राप्तौ राधान्तः पूवात्तरार्धयोः परस्प- रान्वयेन संपन्नैकवाक्यस्य पुरोडाशसदनस्थापनकरणे शक्तिमकल्पयित्वा सर्वमं- अस्य पुरोडाशसदनस्थापनकरणे विनियोक्नुमनहत्वालिंगकल्पनव्यवधानेन श्रुति- प्रति वाक्यस्य विप्रकृष्टत्वेन प्रत्यक्षलिंगेन वाक्यबाधादर्द्धद्वयं क्रमेणोभयत्र व्यप- स्थितमिति अप्राप्याकांक्षाविरह एव वाक्यदौर्बल्यमयोजक इति वाक्यमकरणपो- विरोधे प्रकरणदौर्बल्यौदाहरणमाह (सूक्तवाक्यनिगदस्येति ) मंत्रोद्विविधः करण- मंत्रोऽनुवादकमंत्रश्च तत्र य मंत्रमुच्चार्यकर्मक्रियते स करणमंत्रः कर्मसमाप्त्यनंतर येन मंत्रेण स्तुतिमा क्रियते सोऽनुवादकमंत्रस्तथाच द्विविधमंत्रस्वरूपसमुदा- यरूपसूक्तवाक्यसंबंध्यनुवादकमंत्रस्येत्यर्थः(अग्नीपोमादिपदवदिति) यथा पूर्णमासी- कालिकानयानीपोमीयोपांशु इति यागत्रयात्मकपूणमासे एषाग्नीषोमपदस्य प्रयोगी ·(२५८) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- नामावस्याकालीनाग्नेयदधियागपयोयागेति यागत्रयात्मकदर्शेऽनापामपदस्य प्रयो- गस्तत्रसोमदेवताया अभावात्. यथाचेंद्राग्निपदस्योक्तयागत्रयात्मकदर्श एव प्रयोगों नोक्तयागत्रयात्मकपूर्णमासयागे इंद्राग्निपदस्य प्रयोगस्तत्रेन्द्रदेवताथा अभावातद्वत तदेकवाक्यतापत्रस्य-अग्नीपोमादिपदेकवाक्यतापन्नस्येदहविरजुपेतामविधेतामि- त्यादिसूक्तवाक्यनिगदस्यापि,पर्वद्वये-युक्तयागत्रयात्मकदर्श उक्तयागत्रयात्मकपूर्ण- मासेच, व्यवस्थया-यथायोग्यप्रयोगो नतूमयाकांक्षालक्षणप्रकरणादमीयोमपदा- दिदंहविरजुपेतामित्यादिकं पृथकृत्या, अन्यत्रापि-दशेपीदं हविरित्यादेः पाठो नतु इंद्राम्रिपदात्पृथक कृत्येदं हविरित्यादेरुक्तपूर्णमासे प्रयोग इत्यर्थः । अय- माशयः । अनीपोमाविदं हविरजुपतामवीवृधेतामहोज्यायोऽकातामिंद्रानी इदं इविरजुपेतामवीवृधेतामहोज्यायोक्रातामिति सूक्तवाक्यं श्रूयते तत्र देवतापाच- कानीपीमादिपदैकवाक्यतापन्नेदं हविरजुपेतामित्यादिपदानि तत्तदेवतावाचक- पदाद्विच्छिद्यदर्शादिषु प्रकरणविशेषात्प्रयोक्तव्यानि उततत्तदेवतापदेनैकवाक्य- तया तत्तद्देवतापदवदेवव्यवस्थितानीति संशयेनीपोममंत्रगतमपीदं हविरित्या- दिकमुक्तयागत्रयात्मकदर्शेऽनीपोमपदपरित्यागेन पठनीयम, तथैद्राग्निमंत्रगतमपोर्द हविरित्यादिकमिंद्राग्निपदपरित्यागेनोक्तयागत्रयात्मकपूर्णमासे पठनीयम् । तथा सतीदं हविरित्यादिमंत्रभागानां दर्शपूर्णमासशेषत्वबोधकदर्शपूर्णमासप्रकरणा- ठोनुगृहीतो भवतीति पूर्वपक्षे राधान्तः । अनीपोमपदघटितमंत्रभागस्येदं हविरि- त्यादिरूपस्येंद्राग्निपदान्वग्राश्रवणात्प्रकरणेन प्रथमं शेपोषिपाचकपदानां सहो- धारणरूपं वाक्यं कल्प्यते वाक्येन त्वनीपोमपदघटिनमंत्रभागस्येदं हविरित्या- देरिन्द्राग्निप्रकाशनसामर्थ्यरूपं लिंगं कल्प्यते लिंगेन चानेनेनेदं हविरित्यादिनाऽ नीपोममंत्रभागर्नेद्राग्निविषयकस्तुतिं कुर्यादिति श्रुतिः कल्पनीया एवमिंद्रामिप- दघटितमंत्रशेपस्याप्यनीपोमपदान्वयाश्रवणात्मकरणेन प्रथमं शंपशेपिवाचकप- दानां सहाच्चारणरूपवाक्यं कल्पनीयमुक्तवाक्येन चेंद्राग्रिमंध्रभागस्गदंहविरित्या- देरग्रीपोमदेवताप्रकाशनसामर्थ्यरूपंलिंगं कल्पनीयं लिंगेन विद्राग्रिमंत्रमागनेदं हविरित्यादिनाऽग्रीपोमविषयकस्तुति माषर्यदिति श्रुतिः कल्पनीयति प्रकरणेन विनियोगे प्रकरणं श्रुत्यादित्रिभिर्व्यवधीयते वाक्यनविनियोगत्वग्नीपोमपदमम- मिव्याहाररूपवाक्यस्य श्रूयमाणत्वादुक्तवाक्यंश्रुतिलिंगाभ्यामेवव्यवधीयते इति प्रकरणस्य वाक्येन वाधितत्वात्तत्तदेवतावाचकपदशेपो दर्शादिपु यथायोग्य व्यवस्थित इति अत्रापि मंत्रमागं विच्छिद्य दर्शादिष्वप्रयोगे आकांक्षाविरह एक कारणमिति ॥ शिम-विदेवनादीनामभिषेचनीयसविधाषाम्रातानामपि प्रकर- णादाजसुयांगत्वावगमेन निराकांक्षत्वान्न सन्निधानादभिषेचनीयां- ·परिच्छेदः४] समणिप्रभाशिरखामणिसहिता। गत्वं पौरोडाशिकसमाख्याते दर्शपूर्णमासकांडे समानातस्य शुध- ध्वमिति मंत्रस्य सन्निधानासानाय्यपात्रांगत्वेनान्वितस्य निराका क्षत्वान्न पुरोडाशपात्रांगत्वमिति समाख्यायास्ततो दौर्बल्यम् ॥ म०प्र०-स्थानप्रकरणविरोधे स्थानदौर्बल्योदाहरणमाह (विदेवनादीनामिति) अत्र विदेवनशब्दो लोके जूआ इति ख्यातस्य वाचकः अत्रादिपदेन जयशुनाशे- पाख्यानयोहणं राजसूययागे हि पश्विष्टिसोमयागादयो बह्वो यागा उक्तास्त- प्राभिषेचनीयसंज्ञकसोमयागस्तथाचाभिपेचनीयसंज्ञकसोमयागसन्निधौ पठिताना- मपि विदेवनादीनां प्रकरणप्रमाणाद्राजसूयांगत्वनिश्चयेनेत्यर्थः । अयमाशयः अक्षे- दीव्यति राजन्यं जिनाति शौनाशेपमाख्यापयतीति बहचब्राह्मणे, श्रूयतेराजन्यं- राजानं जिनाति-जयेत् शुनाशेपविषय आख्यानं शौनाशेपमिति तदर्थः । तत्र- किं विदेवनादयः सर्वराजसूयांगमुत राजसूयांनर्गतामिषेचनीयसंज्ञकसोमयागांग- मिति संशये सन्निधिपाठरूपस्थानप्रमाणाद्विदेवनादयोऽभिपेचनीयसंज्ञकसोमया- गांगमेवेति पूर्वपक्षे राद्धांतः राजसूययागस्य कथंभावाकांक्षायां विहितविदेवना- दयः प्रकरणप्रमाणेन राजसूययागशेप एव राजसूययागश्च बहुयागात्मक इति तत्रत्यसर्वयागशेषा एव नत्वभिपेचनीयसंज्ञकसोमयागमात्रस्य शेपाः अभिपेचनी- यसंज्ञकसोमयागस्य ज्योतिष्टोमविकृतित्वेनानिदिष्टप्राकृतांगरेप कथंभावाकांक्षा- निवृत्तेरभिषेचनीयस्य विदेवनादिपु कथंभावाकांक्षाभावादिति स्थानसमाख्याविरोधे समाख्यादौर्बल्योदाहरणमाह ( पौरोडाशिकसमाख्यातेइति) पुरोडाशं कपालोपरि- पकानविशेषमधिकृत्य प्रवृत्तं कांड मंत्रदं पौरोडाशिक पौरोडाशिकशब्दरूपस- माख्यावाच्यैदर्शपूर्णमासकांडे दर्शपूर्णमाससंबंधिमंप्रदे इत्यर्थः । सन्निधानात- स्थानप्रमाणात् । सान्नाय्यपात्रांगत्वेन-दधिदुग्धपात्रशेपत्त्वेनायं भावः । पौरोडा- शिकसमाख्याते दर्शपूर्णमासकांडे शुंधध्वं दैव्याय कर्मणे इत्यादि मंत्रः पश्यते तत्र स मंत्रः किं पुरोडाशपात्रांगमुतसांनाय्यशब्दवाच्य दधिदुग्धपात्रांगमिति संशये पौरोडाशिकमिति समाख्याते कांडस्यमंत्रस्य पठिनत्वात् पुरोडाशपात्रां गमेवायं मंत्रइति पूर्वपक्षे राद्धांतः प्रवर्तते पौरोडाशिकसमाख्यायां प्रकृतिः पुरो- डाशमभिधत्ते तद्धितप्रत्ययश्च कांडनचैतावता कृत्तपुरोडाशपात्राणां सन्निधिरत्र प्रत्यक्षः किंत्वर्थात् प्रकल्प्यस्तेन सन्निधिना पुरोडाशपात्रसन्निध्यन्यथानुपपत्त्या परस्पराकांक्षारूपकृत्तपुरोडाशपात्रप्रकरणं प्रकरणेनवाक्यं वाक्येनलिंगीलगेन श्रुति कल्पयित्वा पुरोडाशपात्रेपु मंत्रस्य विनियोग इति समाख्यया विनियोगे स्थाना- दिपंचभिर्विप्रकपः सान्नाय्यपात्राणां शोधनमंत्रेण सन्निधिस्तु प्रत्यक्षः इध्मा बर्हिः संपादनस्य मुष्टिनिर्वापस्य चांतराले सान्नाय्यपात्राण्युक्तानि मंत्रश्चायमि- ·--- (२६०) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- ध्मापहि निर्वापविपययोर्मत्रानुवाकयोमध्यमेनुवाके पच्यते तेन प्रत्यक्षसनिधिना मकरणादीनां साक्षात्परंपरयाच चतुर्णा कल्पनात्सन्निधिः प्रकरणादिचतुर्भिः सनि कृष्यते तस्मात्स्थानप्रमाणेन समाख्यांबाधित्वा सानाय्यपानशेपेएव मंत्र इति अत्रस्थानं सन्निधिः क्रम इत्यनातरम् इध्माशब्दो हि काष्ठवाचकः वर्हिः शब्दः कुशावाचक इति ।। शि०म०-तथाच सर्वत्रोक्तायाः आकांक्षायाः अभावः दुर्बलत्वप्र- योजकः नत्वजनितान्वयबोधत्वलक्षणाकांक्षाविरहः तस्याः सर्वत्र भावादिति भावः । अत्रेदमालोचनीयं जिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वं नाकांक्षा घटः कर्मत्वं आनयनं कृतिः अग्निः करणत्वं ओदनं कर्मता पाकः कृतिरिष्टसाधनमित्यत्र क्रियात्वादेस्तदवच्छेदकस्य सत्त्वेन साकांक्षत्वापत्तेः नचेष्टापत्तिः ततोप्यन्वयबोधप्रसंगात् स्वरूपायोग्य- त्वान्नान्वयबोध इति चेन्न, साकांक्षत्वेनैव शब्दस्य स्वरुपयोग्यताया अप्यापातात, किंचान्वयबोधोत्तरकालमपि पदार्थेषुयोग्यतालक्षणाका- क्षासत्वात्पुनरन्वयवोधापत्तिः नचान्वयबोधाभावसहकृतजिज्ञासा- विषयत्वयोग्यत्वमाकांक्षेति विवक्षितमतो नोक्तदोष इति वाच्यम्, अन्वयबोधानंतरमनेन शब्देन पुनर्जानीयामितीच्छाया अन्वययो- धदर्शनात्, किंचवमाकांक्षवं हेतुर्नस्यात् अन्वयवोधाभावस्य प्रति- बंधकाभावतया पृथक्कारणत्वेन कारणतावच्छेदकत्वायोगात् ॥ म०प्र०-( अजनितान्वयवोधत्वलक्षणेति ) अजनितोऽन्वयवोधी येन शब्देन शब्दार्थेन वा स तथा तस्य भावस्तत्त्वं प्रकृतान्वययोधाजनकत्वस्वरूपत्यर्थः । तस्याः-प्रकृतान्वयबोधाजनकत्वलक्षणाकांक्षायाः (सर्वत्राभावादिति ) मकृतान्यय. सोपो देवनारोन वाजिनान्वनयाधम्तजनात्वं वैभवयागेवाजिनान्वयपोधा- त्पूर्व वाजिनद्रव्ये स्ति एवं प्रकृतान्वयवोध इन्द्रोपस्थाननन्या ऋचोऽन्यवरोध स्तदजनकत्वमिन्द्रोपस्थान पन्द्रया ऋचान्वययोधात्पूर्वमन्ट्री मंत्रऽस्तानि वाजिनादी सर्वत्र सत्त्वादित्यर्थः। ततोपि-घटाकर्मवमित्यादि गदादाप । स्वरूपायोग्यत्यात- शाब्दबोधनिष्ठकार्यतानिरूपित्तशब्दनिष्टकारणतावच्छंदवाद्वितीयानादिविलक्षण ब्दत्वाभावात् (पुनरन्वययाधापत्तिरिति ) मंझामनगागिम्मत सत्यपाधोत्तर- फालयोग्यतादीनांगत्वेप्यन्नयांधाननुभावकत्वस्पामांशाभावानपुनरत्ययगंधाति. मावाअन्वयवोधाभावमहकृतेनि-यामानाधिकरणमंधनान्नाधाभावरिनिष्जि- जासाविषयत्वयोग्यत्वमित्यर्थः । नीतदीपः-विगंपणाभांवन विशिष्टाभावगया. पुनायगंधापत्तिरूपदीपो न (अन्वयनोपदर्शनादिति ) तमने पूर्पोक्तामाता ·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२६१) -भावेन पुनरन्वयबोधो न स्यादिति भावः । एवं अन्वयबोधाभावसहकृतति विशेष- णादानेसति । पूर्वोक्ताकांक्षायाः शाब्दबुद्धिं मति हेतुत्वं तदा स्याद्ययन्वयवोधा- -भावस्य कारणतावच्छेदकन्वं स्यादन्वयबोधाभावस्य तु कारणतावच्छेदकत्वमेव नास्ति, यत्र स्वतंत्रकारणत्वं तत्र कारणतावच्छेदकत्वाभाव इति व्याप्तेरन्वयवोधः प्रतिबंधकस्तदाभावः करणमित्यन्वयवोधाभावस्य प्रतिबंधकाभावत्वेन स्वातंत्र्येणेव कारणत्वादित्यभिप्रेत्य न स्यादिति प्रतिज्ञायां हेतुमाह ( अन्वयबोधाभावस्येति)॥ शि०म०-अन्यथासियभावसहकृतसिपाधयिषाविषयत्वयोग्य- त्वमेवातुमितिहेतुः स्यात्तथाच सिषाधयिषाविरहसदकृतसिद्धयभावः 'पक्षतेति सिद्धान्तो भज्येत ततश्च न युक्तं जिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्व- माकांक्षेति अत्र ब्रूमः जिज्ञासाविरहसहकृतान्वयबोधाभाव आकांक्षा अजिज्ञासितान्वयबोधके वाक्ये विशेष्याभावात्, जनितान्वयबोधे च विशेषणाभावात, विशिष्टाभावसत्त्वन नान्वयबोधानुपपत्तिः नवं घटः कर्मत्वमित्यादावपि तत्सत्वेनान्वयबोधापत्तिः क्रियाकर्मान्वय- बोधविशेषे तादृशपदस्य स्वरूपायोग्यत्वात् । नच साकांक्षत्वेन तद- प्यापाद्यमित्युक्तमिति वाच्यम् । अन्वयवोधविशेषे पदविशेषत्वेनैव हेतुत्वाद, ननु अजिज्ञासितेपि वाजिनादौ विशेप्याभावसत्त्वेन साकांक्षत्वापत्तौबलाबलाधिकरणोक्तं नैराकांक्ष्यं विरुद्धचेतेतिचेन्न,नहि नैराकांक्ष्यपदेन शाब्दज्ञानोपयोग्याकांक्षाभावस्तवाभिप्रेतः किंतु श्रुतिकल्पनानुकूलजिज्ञासालक्षणाकांक्षाभावः ॥ म०प्र०-अन्यथा-प्रतिबंधकामावास्य कारणतावच्छेदकत्वस्वीकारे।ननु प्रति- वंधकामावस्य स्वतंत्रकारणत्वानभ्युपगमरूपलाघवेन सिद्धयभावसहकृतसिपाध- यिपाविषयत्वयोग्यत्वस्यानुमितिहेतुत्वमस्तु को दोष इत्याशंक्याह (तथाति) सिद्धयभावसहकृतसिपाधयिपाविषयत्वयोम्यत्वस्थानुमितिहेतुत्वस्वीकार सतीत्यर्थः। ततश्च--उक्तदोपदादेव (जिज्ञासाविरहेति ) पदार्थानांयोन्वयस्त द्विपयिकावास्या र्थयोर्योन्वयस्तद्विषयिका वा या जिज्ञासा तदभावविशिष्टो यः पदार्थवाक्यार्थान्य- तरान्वयबोधः स शाब्दबुद्धिप्रतिबंधकस्तदभाव आकांक्षेत्यर्थः । अजिज्ञासितान्वय- बोधके-मुमुक्षोरनिष्ठान्वयवोधजनके गणिकावाक्यादौ ( विशेष्याभावादिति ) स्वजनकतासंबंधेनान्वयवोधरूपविशेष्याभावाद्विशिष्टाभावसत्त्वेनेत्यर्थः। विशेषणाभा- वात्-जिज्ञासाविरहरूपविशेषणाभावात्। तत्सत्त्वेन-विशेषणाभावेन वा विशेष्याभा- -वेन वा विशेषणविशेष्योभयाभावेन वा विशिष्टाभावसत्वात्पूर्वोक्ताकांक्षासत्त्वेन •क्रियाकर्मान्वयबोधविशेपे-घटमानयेत्यादिवाक्यजन्ये निरूपकता मंबंधेन घटकर्म: .

·परिच्छेदः४] समणिमभाशिखामणिसहिता । दिकल्पनानंतरंश्रुतिकल्पनया स्थितमतः सर्वेष्वेतेषु श्रुत्यादिनिखिलप्रमाणेषु मध्ये. श्रुतिरेव विनियोक्रीत्यर्थः। शब्दज्ञानानुकूलाकाक्षाभावपरनैराकांक्ष्यशब्दांगीकारेश- रूपलिंगप्रकरणादी नराकांक्ष्यवचनं व्यर्थं स्याल्लिंगप्रकरणादायुक्तनराकांक्ष्यस्य ब्दसर्वदासत्वादताशनराकांक्ष्यस्य सर्वदा सत्वेन कदापि लिंगादिनाचतिकल्पनाच न स्यात्तथाच लिङ्गप्रकरणादीविनियोजकत्वमपि न स्यादित्यन्यथेत्यादिग्रंथनिर्दिष्ट- पूर्वोक्तदोपमुद्धर्जुकामः शंकते(नन्विति)अनुमित्यर्थापत्त्योः स्यानंते सदनं कृणोमी- त्यादिमंत्रः अनेन मंत्रेण पुरोडाशसदनं कुर्यादितिश्रुतिविहितपुरोडाशसदनकरणरोप- त्ववान् मंत्रत्वे सतिशेपत्वप्रकाशनेसमर्थत्वाद्यन्नैवं तन्नैवं घटादिवत् । यदि स्योनते सदनं कृणोमीत्यादि मंत्रनिष्ठपुरोडाशसदनकरणशेपत्त्वबोधिकाश्रुतिर्नस्यात्तदैत न्मत्रनिष्टपुरोडाशसदनशेपत्वप्रकाशनसामथ्र्य व्यर्थ स्यादित्येतन्मंत्रनिष्ठपुरोडाश- सदनकरणशेषत्वप्रकाशनसामर्थ्यमेतन्मंत्रनिष्ठपुरोडाशसदनकरण विनियोगं बोधयं ती श्रुतिमंतरेण व्यर्थ सदुक्तमंत्रस्य पुरोडाशसदनकरणे विनियोजिकां श्रुति कल्पयतीत्यनुमित्यर्थापत्तिरूपयोः श्रुतिकल्पनयोः ( तोति ) लिगमकरणादा. वित्यर्थः । लिंगादिपु शाब्दज्ञानानुकूलाकांक्षाभावरूपनैराकांक्ष्यस्य सर्वदासत्वैपि ताशनराकांक्ष्यस्य शाब्दज्ञानप्रतिबंधकत्वेन श्रुतिकल्पनारूपानुमित्यर्थापत्त्यत्तिर्व- कत्वेन पुरुपेच्छयाश्रुतिकल्पनासंभवेन कल्पितश्रुतिसहकृतलिंगप्रकरणादीनांदि- नियोजकत्वसंभवनान्यथेत्यादिपूर्वग्रंथोक्तदोपो नास्तीति शंकाकर्तुराशयः ॥ शिम-नैराकाक्ष्यं न दोष इति तथापि न कल्पिताश्रुतिविनि- योजिका नैराकांक्ष्योत्तरकालंकल्पितस्य वचनस्य पौरुषत्वेनाप्रमाण- त्वात् तदुक्तंमंत्राधिकरणे “निराकांक्ष्योत्तरकालं कल्पितमपि पौरुषे- यत्वादप्रमाणं स्यात् इति इयंचाकांक्षा स्वरूपसती हेतुः । नन्वियं पक्षतापर्यवसनेति कथं शाब्दज्ञानासाधारणकारणमिति चेत् न, ताव- द्विशेषणसंकरः । तत्र ह्यनुमितिगोचरेच्छासिषाधयिषाजिज्ञासातुशा- ब्दज्ञानेच्छा अनेन शब्देनामुमर्थ जानीयामित्येवं रूपा नाप्यन्वय- बोधाभावः साधारणमनुमितौ हि सिद्धिमाबस्य प्रतिबंधकत्वात् सिद्धयभावमानं हेतुः शाब्दज्ञाने तजन्यशाब्दज्ञानाभावः प्रमाणां- तरेण वाक्यांतरेण वाश्वगतेपि वाक्यार्थज्ञानोत्पत्त्या फलबलेन तज्ज- न्यशाब्दज्ञानस्यैव प्रतिबंधकत्वात् ॥ मन्म-नदोष:-अनुमित्यर्थापत्त्योर्दोषो न, वचनस्य-श्रुतिवचनस्य ( अप्रै- माणत्वादिति) यद्यपि लिंगप्रकरणादिपु शाब्दज्ञानोपयोग्याकांक्षाभावरूपनैरा- कांक्ष्यं न श्रुतिकल्पनाप्रतिबंधकमिति, सत्यं तथापि पुरुपेच्छया कल्पिता श्रुति- ·(२६१) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- विनियोजिका न भवति लिंगप्रकरणादिषु शाब्दज्ञानानुकूलाकांक्षाभावरूपनैराकां- क्ष्योत्तरकालं पुरुपेच्छया कल्पितश्रुतेः पौरुषेयत्वादप्रमाणत्वेन कल्पितश्रुति सह- कृतनिराकांक्षलिंगादीनां विनियोजकत्याभावेनान्यथेत्यादिपूर्वग्रंथोक्तदोपः पूर्वप- क्षिणस्तदवस्थो मम तु लिंगप्रकरणादिपु श्रुतिकल्पनानुकूलजिज्ञासालक्षणाकांक्षायाः सत्त्वेन साकांक्षलिंगादिमूलककल्पनाविषयश्रुतेः प्रमाणत्वेन प्रमाणश्रुतिद्वारा लिंगम करणादीनां विनियोजकत्वसंभवेन लिंगप्रकरणादीनां श्रुतिकल्पनाद्वारा विनियो- जकत्वाभावरूपे दोपो नास्तीति सिद्धांतिन आशयः, कल्पितमपि कल्पिकअतिव- चनमपि, इयं-जिज्ञासाविरहसहकृतान्धयवोधाभावरूपाकांक्षा, पक्षतापर्यवसन्ना- सिपाधयिपाविरहविशिष्ठसिद्धयभावरूपपक्षतारूपा, इति-जिज्ञासाविरहसहकृतान्व- यवोधाभावरूपाकांक्षायाः उक्तपक्षतारूपत्वात्, तत्र-सिपाधायपाविरहविशिष्टसि- दयभावरूपपक्षतायाम् सिद्धिमात्रस्य साध्यनिश्चयत्वावच्छिन्ननिखिलसाध्यानश्च- यस्य, सिद्धयभावमात्रम्-साध्यनिश्चयाभावत्वावच्छिन्नसाध्यनिश्चयाभावः, तजन्य- शाब्दज्ञानाभावः-प्रकृतशब्दजन्यशाब्दज्ञानामावः अस्यहेतुरित्यनेनान्वयः (प्रमाणां तरेणेति) प्रत्यक्षादिप्रमाणेन कलशवतलमित्यादिवाक्येन वा घटभूतलादिपदा- र्थज्ञानेपि पुनः कनचिटवद्भूतलमित्यादिवाक्योचारणे कृते उचरितवाक्यार्थज्ञानो- त्पत्त्या फलवलेन शाब्दज्ञानरूपकार्यानुपपत्त्या प्रकृतशब्दजन्यतद्विशेष्यकतत्प्र- कारकशाब्दबोधं प्रति प्रकृतशब्दजन्यतद्विशेष्यकतत्प्रकारकशाब्दज्ञानस्यैव प्रतिवं- धकत्वादित्यर्थः ॥ मू०-योग्यताच तात्पर्य्यविपयसंसर्गावाधः वह्निना सिंचेदि त्यादौ तादृशसंसर्गवाधानातिव्याप्तिः सप्रजापतिरात्मनो वपामुदखिददित्यादावपि तात्पर्य्यविषयीभूतपशुविपायाग) प्राशस्त्यावाधात् योग्यता तत्त्वमस्यादिवाक्येप्वपि वाच्याभेदवापि लक्ष्यस्वरूपाभेदे वाधाभावाद्योग्यता ।। शिमा-नचैवमन्वयवोधाभावस्य प्रागभावरूपतया नासाधारण्यं तत्तत्मागभावत्वेन साधारण्येपि विशेषणांतरविशिष्टतया तस्यासा धारणत्वात् तस्माजिज्ञासाविरहसहकृतान्वयबोधाभाव एवाकांक्षा सैवच शाब्दज्ञानकारणमित्यास्तामतिविस्तरः । योग्यतां निरूपयति (योग्यताचति) तात्पर्यविषयसंसर्गो योग्यतेत्यर्थः,तात्पर्यविषयप- दस्य प्रयोजनमाह ( सप्रजापतिरित्यादिना)संप्रदायमतेनाह (वाच्या भेदबाधेपीति)इय योग्यतानस्वरूपसती हेतुः शाब्दभ्रमोच्छेदात् किंतु ·परिच्छेदः४] समणिमभाशिखामणिसहिता। (२६५) ज्ञायमाना तज्ज्ञानं च संशयनिश्चयसाधारणं कारणं ततश्च तत्संशय विपर्यययोर्न शाब्दज्ञानानुपपत्तिः। प्राभाकरास्तु न पदजन्यपदार्थोप स्थितिः शाब्दज्ञानांग किंतूपस्थितिमा लाघवात् ।। म०प्र०-(नचैवमिति) जिज्ञासाविरहविशिष्टान्ययवोधाभावरूपाकांक्षास्वीकारे नासाधारण्यं-आकांक्षायाः शाब्दयोधमात्रकारणत्वं न स्यात्मागभावस्य काय्य- त्वावच्छिन्ननिखिलकार्य प्रति कारणत्वेनान्वयवोधाभावस्य भागभावरूपत्वादि- त्यर्थः । तत्तत्मागभावत्वेन-तस्य तस्य प्रत्यक्षादिरूपान्वयबोधस्य यः प्रागभाव- स्तस्य प्रागभापत्वेन, विशेषणांतरविशिष्टतया-जिज्ञासाविरहरूपविशेषणांतरवि- शिष्टत्वेन,तस्य-अन्वयबोधाभावस्य । असाधारणत्वात्-शाब्दबोधमात्रकारणत्वात् (संपदायमतेनोति परममूलकर्तृधर्मराजाध्वरींद्रमते शक्तयुपस्थितविशेष्ययोरेयाभदान्व- येन वाच्यार्थामैदयाधेपीत्युक्त्य नुपपत्त्यालक्षणाभ्युपगत्माचीनमते याच्याथा- भेदबाधेपीत्याधुक्तिसम्भवन सम्पदायमतनेत्युक्तमिति भायः (शाब्दभ्रमोच्छेदा- दिति ) स्वरूपसत्त्याः योग्यतायाः शाब्दबोधहेतुत्वे पदिना सिंचती- त्यादिवाक्याभ्रमात्मकशाब्दबोधो न स्याद्योग्यतापास्तत्राभावादित्यर्थः । साधा- रणम्-अन्यतरत्। तत्संशयविपर्यययोः योग्यतासंशययोग्यतानिश्चयभ्रमान्यतरयोः सतोः,पदजन्यपदार्थोपस्थितिः-एकसंबंधिज्ञानमपरसंबंधिस्मारकमितिन्यायेन शक्ति- लक्षणान्यतरसंबंधेन पदजन्यपदार्थस्मृतिः । उपस्थितिमात्रम्-केन चिनभुरादि- निमित्तेन पदार्थज्ञानमात्रम् ॥ मू-आसत्तिश्चाव्यवधानेन पदजन्यपदार्थोपस्थितिः॥ शि०म०-नचासत्तेः पदविशेषजन्योपस्थितित्वनाहेतुत्वे घटः कर्म स्वमित्यादावन्वयबोधप्रसंगः तस्य स्वरूपायोग्यत्वात् नचैवमोदनं पचतीत्यत्र मानान्तरोपस्थितकलापस्याप्यन्वययोधापत्तिः तात्पर्य- ज्ञानेनैव तनियमोपपत्तेः, अन्यथा दैववशस्मृतकलापपदोपस्थितस्य तवमतेप्यन्वयबोधापत्तिर्दुर्थारा किंच पदजन्यासा न शाब्दधीहेतुः द्वारमित्यादी व्यभिचारात, ततश्च न पदजन्या पदार्थोपस्थितिरास- त्तिरिति तदेतत्रिराचष्टे (आसत्तिश्चेति) अयंभावर पदज्ञानजन्यान्य- यप्रतियोग्युपस्थितिरेवासत्तिः सेवचान्वययोधांगे अन्यथा संस्कारो- पस्थितं तीरमादाय घोपादिपरेवान्यययोधसंभये लक्षणोच्छेदापात्तः किंच यदि वृत्यानुपस्थितस्यान्वययोधस्तदा समषायसंमंधन घटा- दिपरेवाकाशीपस्थितिसंभवादाकाशादिपदानां तम शक्तिः।

·वेदान्तपरिभाषा। [ आगम- म०प्र०-तस्य-घटः कर्मत्वमित्यादि पदस्य (एमिति ) पदार्थोपस्थितेः पदविशेपकारणजन्योपस्थितित्वेन शाब्दबोधाहेतुत्वे, मानांतरोपस्थितकलापस्य- प्रत्यक्षादिप्रमाणांतरज्ञातस्य "कलापः संहती बहें कांच्या भूपणतूणयोः" इति मेदिनी कोशोक्तसंहत्यादिपदार्थकलापस्योदनं पचतीति वाक्यादन्वयबोधापत्ति- रित्यर्थः । तनियमोपपत्तेः-सस्य कलापान्वयवोधस्य नियमो नियमनं निवा- रणं तस्योपपत्तेः, अन्यथा तात्पर्यज्ञानेन कलायान्वयबोधनिवारणानंगीकारे, उपस्थितस्य-स्मृतकलापस्य, सा-पदार्थोपस्थितिः, द्वारमित्यादीव्यभिचारात्- पिधानपदजन्यपिधानोपस्थित्यभावेपि पिधानरूपाध्याहारेण द्वारामिति शब्दा- च्छान्दबोधसंभवेन व्यतिरेकव्यभिचारात्, तदेतत्-प्राभाकरोक्तम् । परममूले ( अव्यवधानेनेति ) अव्यवधानविशिष्टा या पदजन्यपदार्थोपस्थितिः सा आसक्ति- रव्यवधानविशिष्टयत्पदं तजन्यपदार्थोपस्थितिरासत्तिरिति तु न गिरिभुक्तं वह्नि- मान् देवदत्तेनेत्यादी गिरिमुक्तपदयोरव्यवधानसत्वनातिव्यासः, किंच मीनिकृतरे- खासु पदाभावेन पदाव्यवधानासंभवादासत्त्यभावप्रसंगादव्यवधानवैशिष्टयस्य पदार्थोपस्थितावेवान्वय इत्यर्थः ( पदज्ञानेति ) पदज्ञ नजन्याव्यवधानेनान्वयनि- रूपकपदार्थोपस्थितिरित्यर्थः । सैव-उक्तासतिरेव, अन्वयवोधांगम्-वाक्यार्थवी- धकारणम्, अन्यथा-शक्तिलक्षणान्यतररूपवृत्तिधीसहकृतपदज्ञानजन्यान्वयनि- रूपकपदार्थोपस्थितिरूपातत्तेर्वाक्यार्थज्ञानकारणत्वानंगीकारेपदार्थज्ञानमात्रस्य पा क्यार्थज्ञानकारणत्वांगीकारे वा, समवायसंबंधेन-घटादिपदानामाकाशं समवायसं- वंधसत्त्वेन आकाशादीत्यादिपदेन गगनादिपदानां ग्रहः, तत्र-आकाशे ॥ मू०-मानांतरेणोपस्थापितपदार्थस्यान्वयबोधाभावात्पदज न्यतिाअत एवाश्रुतपदार्थस्थलेतत्तत्पदाध्याहारः द्वारमि त्यादौ पिधेहि' इति अत एव 'इपेत्वा' इत्यादौ 'च्छिनमि' इति पदाध्याहारः॥ शिमा-न कल्प्येत नच वृत्तिधीरपि शादधीहेतुः. लाघवेन पद- जन्यपदार्थोपस्थितित्वन हेतुत्वे अतिरिक्तकारणाकल्पनादिति गदुक्तं द्वारमित्यादौ व्यभिचार इति तत्राह ( अतएवेति ) नचार्यविशिष्टप- दकल्पनाद्वारमावश्यकार्थकल्पनमिति वाच्यम् ।उक्तन्यायन पदजन्यप दार्थोपस्थितित्वेन हेतुत्वसिद्धी तत्कल्पनागौरवस्य प्रामाणिकत्वेना- दापत्वात् । अन्यथा पिधानांशेशाब्दत्वं न स्यात्,अनुमितित्वे पराम- शजन्यत्ववच्छाब्दत्वे पदज्ञानजन्यत्वस्य प्रयोजकत्वात (इपत्त्यादा- विति) भेदलक्षणे स्थितं समेषु वाक्यभेदः स्यात् ।। । - ·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। म०प्र०-- नकल्प्येतेति ) इदमुपलक्षणं वृत्यानुपस्थितस्याप्यन्वयबोधांगी- कारे घटादिपदाद्धादिपदानामाकाशे समवायसंबंधसत्त्वेनाकाशस्मृती घटमानये- त्यादिवाक्यादाकाशान्वयबोधापत्तिरिति दूपणमपि द्रष्टव्यम् । उक्तदोपद्वयं पूर्व- पक्षी निराकरोति (वृत्तिधीरपीति ) शक्तिलक्षणान्यतरज्ञानमपीत्यर्थः । तथाच घटादिपदानामाकाशे शक्तिलक्षणान्यतरज्ञानाभावेन घटमानयेत्यादिवाक्यान्नाका- शशाब्दबोधापत्तिरिति भावः (लांघवेनेति ) वृत्तिधियः स्वातंत्र्येण कारणत्वे गौरवं मम नयेतु वृत्तिधियः सहकारिकारणत्वान गौरवमिति भावः। अतिरिक्तकार- णाकल्पनात्-आकांक्षाद्यतिरिक्तपदशक्तिज्ञानरूपशाब्दस्वतंत्रकारणाकल्पनात् कल्प नात्-अनुमित्यर्थापत्तिरूपज्ञानात्। उक्तन्यायेन-लक्षणोच्छेदापत्त्याऽऽकाशादिपदा- नामाकाशेशक्तिकल्पनाभावरूपदूषणाभिधानेन च, तत्कल्पनागौरवस्य-यदि पिधे- हीति पदं न स्यात्तदा द्वारकर्मकपिधानविषयकशाब्दबुद्धिोत्पद्येतातः पिधानयो- धकक्रियापदमावश्यकमित्यर्थापत्तिरूपार्थविशिष्टपदकल्पनारूपगौरवज्ञानस्यअदी- पत्वात-कार्यकारणभावबुद्धयप्रतिबंधकत्वात्, अन्यथा-पिधेहि पदानध्याहारे । पदजन्येत्यस्थमानातरोपस्थापितपदार्थान्वययोधनिवर्तनरूपप्रयोजनमाह परममूले (मानान्तरणेति ) शब्दप्रामाणातिरिक्तप्रत्यक्षादिप्रमाणेनेत्यर्थः। परममूले (अन्वय- बोधाभावादिति ) अन्वयबोधाभावमभिप्रेत्येत्यर्थः। परममूले, अतएव-मानांतरेणो- पस्थापितपदार्थस्यान्वयबोधाभावादेव परममूले, अश्रुतपदार्थस्थले-विवक्षिताश्रुतप- दार्थलौकिकवाक्ये ।परममूले(तत्तत्पदाध्याहारइति) अस्याग्रेसंगच्छतेइतिशेषःमानां तरेणोपस्थापितपदार्थस्यान्वयवांधामावादेवविवक्षिताश्नुतपदार्थवैदिकवाक्येप्यन्वय- योग्यपदार्थोपस्थापकपदाध्याहारः संगच्छते इत्याह परममूले ( अतएवेति ) भेद- लक्षणे-मंत्रभेदप्रतिपादकधर्ममीमासाद्वितीयाध्यायेप्रथमपाद । स्थितं-सव्यवहितव- क्ष्यमाणसुत्रविद्यमानम्, समेषु-स्वातंत्र्येण प्रकृतार्थबोधकत्वनतुल्यमंत्रषु परस्परनि- रपेक्षमंत्रेष्विति वा वाक्यमंदः मंत्रमेदः ।। शिमा-यान्यसमवेतार्थानि वाचनिकविनियोगवन्ति यथा इषे. त्वोर्जेत्वेत्यादीनि तेषु संदेहः किं मार दृष्टार्थमंत्रावधेरेकमंबत्वमुत यावदेवमिथस्संबंधमिपेत्वेति तावदेकं यजुः अन्यन्तु यजुरंतरमिति किं प्राप्तमेकं यजुरिति कुतएकार्थत्वात् । नच निराकांक्षत्वानकमत्रत्वं साकांक्षत्वे सत्येकमयोजनत्वस्यैवैकमंत्रत्वतंत्रत्वादिति वाच्यम्।एकम- योजनानां प्रत्येकं तत्साधनशत्यभावेन विभज्यमानसाकांक्षत्वात् ।। म०प्र०-यानि-याशवाक्यानि । असमवेतार्थानि-ब्राह्मणभागेन विनियोगा- त्पूर्व असमवेतः काचित्क्रियायामनन्वितोर्थोयेषां तान्यसमवेतार्थानि क्रियान- ·- (२६८) वेदान्तपरिभापा। [आगम- वितानीति यावत् । वाचनिकविनियोगवति-वननादिपेवेति शाखामाचिछनती- त्यादि ब्राह्मणवाक्यादागतो वाचनिको वाचनिकश्चासौविनियोगः शाखा च्छेद- -नादिभिः सह संबंधस्तदंति तेषु तादृशमंत्रेषु एपुमंत्रेषु कर्मसमवेतार्थप्रकाशकनिर्व- पामीत्यादिक्रियापदमस्ति तेपुपरिमाणसंशयाभावेपि यत्रेषेत्वोजैत्वेत्यादिपु क्रियापदा भावेन लौकिकविनियोगनिश्चयाभावादाचनिकविनियोगोऽवगम्यतै तेषु परिमाणसं- शयइत्यभिप्रेत्यसंशयस्वरूपमाह(किंमागित्यादिना ) संहितायामिपत्योर्जेत्वेत्यादिर्म- जाणामग्रे दृष्टार्थकैकमंत्रोस्ति स एवावधिस्तन्मंत्ररूपावधेःप्रागित्यर्थः यावदेव-यत्प- रिमाणकं । मिथस्संबंधम्-मिथः परस्पर संबंधो यस्य यजुपस्तन्मिथः संबंधं पर- स्परसंबंधवदिति यावत्, इषेत्वेति-इपेत्वेत्याकारकम् । तावत्-तत्परिमाणकम, एकं- यशुः-एकमंत्रः । अन्यत्तु-ऊर्जेत्वैत्याकारकंतु, यजुरंतरम्-मंत्रांतरम् । एकंयजु:- टहार्थमंत्रावधेः मागिषेत्वोर्जेत्येत्यादिपदसमुदाय एकमंत्रः । एकार्थत्वात-पकाए- रूपप्रयोजनकल्पने लाघवेनादृष्टरूपैकप्रयोजनकत्वात् ऊरुपयस्वेत्यादिमंत्रवदिपेत्वे- त्यादिषु क्रियापदाभावेनेपेयेत्यादिमंत्रार्थमतीत्यभावादिपेत्वेत्यादीनामनुष्ठयार्थस्मा- रकताऽसंभवेन नानेकमंत्रत्वमिति भावः। हे पुरोडाश ऊरु यथा स्यात्तथा, प्रथव- वृद्धिप्राप्नुहीति ऊरुप्रथस्व मंत्रार्थः । निराकक्षित्वात्-इपेत्वेत्यादीनां मिनप्रयोजन- कत्वेन परस्पराकांक्षाशून्यत्वात् नन्विपेत्वत्यादीनां निराकक्षित्वेप्येकमंत्रत्वमस्तु, को दोपः इत्याशंक्याह (माकांक्षत्वेसतीति ) तंत्रत्वात्-अयोजकत्वात् इपेत्वेत्या- दीनामप्रयोजनकत्वेन परस्परसाकांक्षत्वेन निराकक्षित्वमसिद्धमित्यभिप्रेत्य नव- वाच्यमिति प्रतिज्ञायां हेतुमाह ( एकप्रयोजनानामिति ) एकप्रयोजनकानांमंत्राणां मध्ये । प्रत्येकम्-एकैकमंत्रस्य । तत्साधनशनयभावेन-एकादृष्टरूपार्थसंपादनसाम- झंभावन विभज्यमानानां सतां वाक्यानां साकांक्षत्वादित्यर्थः । वाक्यानां विभागे “सति साकांक्षत्वनिर्णयो भवतीति भावः ॥ शिम-नत्वसिद्धमेकप्रयोजनत्वं विनियोगभेदेन प्रयोजनभेदा- वगमात् । अन्यथा एकमंत्रत्वे प्रतीकभेदेन विनियोगभेद इषेत्वेति शाखामाच्छिनत्ति ऊर्जेत्वेत्यनुमाष्ीत्येवमादिः । कथं स्यादिति चेत किमर्थाभिधानलक्षणप्रयोजनस्य भेदः उतादृष्टलक्षणस्य नाद्यः । वायवः स्थ इत्यादिवदिषेत्वेत्यादावश्रुतक्रियापदे तदयोगात । नच क्रियापदाध्याहारादर्थाभिधानभेद इति वाच्यम् । तव तदध्या- हारकल्पनेगौरवान्मानाभावाच न द्वितीय, कल्पनीयादृष्टस्य लाघवा- देकस्यैव कल्प्यत्वात् । नच प्रतीकभेदेन विनियोगभेदानुपपत्तिः । मंबावृत्त्यापि तदुपपत्तेः । ततश्च मत्रैक्यमित्येवमुत्सूबे पूर्वपंक्षे प्राप्ते ·परिच्छेदः ४] समणिमभाशिखामणिसहिता। (२६९) ब्रूमः । इषेत्वेत्येकं यजुः । ऊर्चेत्वेत्यपरमिति युक्तं शब्दभेदेन भिन्नवा- क्परूपावगमेन निराकांक्षत्वात् । यत्त्वेकप्रयोजनवाद्विभज्यमानसा- कांक्षत्वमिति तन्न॥ म०प्र०-एकमयोजनत्वम्-इपेत्वेत्यादिवाक्यानामदृष्टरूपैकमयोजनकत्वम् विनियोगभेदेन-शाखाच्छदनादिभिः सहसंबंधभेदेन, अन्यथा-इपेत्येत्यादीनामे- कादृष्टरूपमयोजनकत्वस्वीकारे, प्रतीकभेदेन-इपेत्वेत्यादिरूपमंत्रबोधकेति शब्द- घटितशब्दविशेपेण । इत्येवमादिः इत्येवमादिब्राह्मणवाक्यबोधितः ( अर्था- मिधानेति) कर्मसमवेतार्थविषयकबोधजननेत्यर्थः (वायवइति) भोवायवो यूयंस्थिति कुरुथेत्यर्थः । तदयोगात्-कर्मसमवेतार्थाभिधानलक्षणदृष्टप्रयोजनकत्वायोगान, तत्र-इपेत्वेत्यादिमंत्रेषु ( तदध्याहारेति ) क्रियापदानुमित्यर्थापत्त्यन्यतरात्मका- ध्याहारेत्यर्थः । मंत्रावृत्या-इत्वेत्यायेकमंत्रस्य पुनः पाठेन । तदुपपत्ता-शाखा- च्छेदनादौ संबंधविशेपोपपत्तेः । उत्सूत्रे-सूत्रादुद्धहिरुत्सूत्रं तस्मिन्सूत्रानुक्त इति यावत् ( इपेइति ) हे शाखे इपेऽन्नाय त्वा त्वां च्छिन्नमीत्यर्थः । एकंयजुः-एक- मंत्रः । शब्दभेदेन-इपेत्वेतिशाखामाच्छिनत्तीत्यादिविनियोजकमाणवाक्यभेदेन । भिन्नवाक्यरूपावगमेन-इपेत्वेतिभिन्नं वाक्यमूर्जेवेतिभिन्नं वाक्यमिति भेदविशि- टवाक्यानां स्वरूपनिश्चयेन (निराकांक्षत्वादिति ) इपेवेत्यादीनां परस्पराका- क्षाभावादित्यर्थः । पूर्वपक्षिणैकमयोजनानामित्यादिवाक्येनेपेत्वेत्यादिवाक्यानां सा- कांक्षत्वमेकादृष्टप्रयोजनकत्वं चोक्तं तन्निराकरोति ( यत्त्विति)। मू०-अतएव विकृतिषु सूर्यायजुष्टं निर्वपामीति पदप्रयोगः॥ शिम-प्रथममेव रूपभेदेन विनियोगप्रयोजनोंदसिद्धौ तदुत्तर 'कालीनस्य प्रयोजनकल्पनागौरवस्य तद्भेदापरिपन्थित्वात् । नच मंत्र- भेदस्यादृष्टभेदेप्युपपत्तेः । कथमेतावताच्छिननि अनुमामीति क्रिया पदाध्याहारसिद्धिरिति वाच्यम् । करणत्वेन चोदितेषु मंत्रेषु कल्पनी यस्यप्रयोदनस्य क्रियानितिनोपायस्यैव कल्प्यत्वेनार्थप्रकाशनस्यैव तत्कार्यत्वकल्पनात् । तस्य च क्रियापदाध्याहारं विनानुपपत्तेः, यथाहुः । यावता विना चोदितकरणसामर्थ्य नास्ति ताक्दनानात- मपि कल्पनीयं छिनमीत्यादीति (विकृतिप्विति ॥ म०म०-प्रथममेव-इपत्वेत्यादीनां शाखाच्छेदनादिविनियोगमेदशासाच्छे- दनाद्यर्थाभिधानलक्षणमयोजनमेदकल्पनागौरवज्ञानात्मयममेव । रूपभेदेन-इथे- वेति शाखामाच्छिनत्तीत्यादिविनियोजकब्राह्मणवाक्यस्वरूपभेदैन, विनियो- ·F परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२७१) म०म०-( अग्नयेइति) हे पुरोडाश अग्नये-मिदेवतायै त्वा-त्वांजुष्टं प्रीतिपूर्वक यथास्यात्तथा, निर्वपामि-संपादयामि प्रक्षिपामीति वा ब्रीहीणां मेधो भी ब्रीहीणां सारसुमनस्यमानः-सुष्टुप्रसन्नस्त्वंभवेत्यर्थः । उदाहृत्य-पठित्वा । ऊहितव्यो- श्रुताग्न्यादिपदत्यागपूर्वकाश्रुतसूर्यादिपदांतरकल्पनरूपोहनव्यापारयोग्यौ, दृष्टाथ- कयोः-द्रव्यदेवताज्ञानलक्षणदृष्टप्रयोजनकयोः ( ऐंद्रयाइति ) यथेद्रपदस्येंद्रलक्ष- णार्थप्रकाशकत्वेपि गीण्यावृत्त्येंद्रसदृशगार्हपत्यसंज्ञकाग्निदेवताप्रकाशकत्येनेट्याः कदाचनस्तरीरसि नेंद्रसश्चसि दाशुषे इत्यूची गार्हपत्यमकाशकत्वं तद्वदग्रिप- दव्रीहिपदयोरप्रिनीहिलक्षणार्थप्रकाशकत्वेपि गौण्यावृत्त्या मर्यनीवारबोधकत्व संभवनाग्न्यादिपघटितोक्तमंत्रयोरपि सूर्यनीवारबोधकत्वोपपत्तरित्यर्थः । तत्म काशनार्थम्-सूर्यादिज्ञानार्थम् । उहः श्रुताग्न्यादिपदत्यागपूर्वकाश्रुताग्न्यादिप दस्थानीयसूर्यादिपदकल्पनम् । प्रापय्य-पूर्वपक्षं कृत्वा, ऐंद्रीवत्-पेन्यामृचींद्र- शब्दस्य श्रुतेंद्रपदातिरिक्तपदप्रक्षेपेणेंद्रीविलक्षणस्वरूपं न स्यादित्येंद्रीस्वरूपविव- क्षया प्रयुक्तत्ववत् । तत्स्थाने-अग्न्यादिपदस्थाने (विकृताविति ) विकृतिपठनी- याग्नयत्वेत्यादिमंत्रयोरित्यर्थः। नवमे जैमिनीकृतधर्ममीमांसानवमाध्याये( मंत्रस्पति) किमिमावित्यादिपूर्ववाक्ये उभयोमैत्रयोः प्रकृतत्वेन मंत्रयोरित्यर्थः । अन्वयवोध- कत्वसंभवात्-सूर्य्यनीवाराद्यन्वयवोधकत्वसंभवात् । आसत्तिः-स्वरूपसत्यास- तिः पदजन्यत्वविशेपितापि-पदजन्यत्वनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यतावत्यपि अनासन्ने-आसत्तिशून्ययोगिरिऍक्तं वद्विमान् देवदत्तेनेत्यत्रगिरिवह्निमान् पदा- र्थयोर्भुक्तदेवदत्तपदार्थयोश्च । तद्भमेण-आसत्तिभ्रमेण । शाब्दभ्रमाभावप्रसंगात्- पदार्थोपस्थितिरूपासत्तेः स्वरूपसत्त्याः शाब्दबोधहेतुत्वांगीकारेणासत्तिज्ञानस्य शाब्दवोधहेतुत्वानंगीकारादासत्तिभ्रमाच्छाब्दभ्रम इति प्राचीनगाथासिद्धशाब्द- भ्रमाभावप्राप्तेः भ्रमात्मकशाब्दबोधं प्रति तात्पर्यभ्रमस्य योग्यताभ्रमस्य वा कारणतयोक्तप्राचीनगाथाया नियुक्तिकत्वेनाश्रद्धेयत्वमित्यभिप्रेत्याह (नेति ) ता- पर्यभ्रमेण गिरिर्मुक्तमिति पदयोः परस्परान्वययोग्यगिरिमुक्तपदार्थविषयकप्रती तिजननयोग्यत्वमिति तात्पर्य्यभ्रमेणयोग्यताभ्रमेणगिरिभुक्तपदार्थोपरस्परान्वययो ग्यावितियोग्यताभ्रमेण, तदुपपत्तेः भ्रमात्मकशाब्दयोधोपपत्तेः अनासन्नेर्थे शाब्द- बोध एव न भवति क्वचिभ्रमात्मकशाब्दयोधस्तु तात्पर्यादिभ्रमणैव भवतीति मावः मू०-पदार्थश्च द्विविधः शक्यो लक्ष्यश्चेति तत्र शक्तिनाम पदानामर्थेषु मुख्यावृत्तिः शिष्म०-नचैवमासत्तेः स्वरूपसत्या हेतुत्वेविशेषणज्ञानत्वेन ·(३७०) चेदान्तपरिभाषा। [आगम- गप्रयोजनभेदसिद्धी-इपेत्वेत्यादीनां शाखाच्छेदनादिविनियोगभेदशाखाछेदना- यर्थाभिधानलक्षणपयोजनभेदसिद्धी विनियोगाभिन्न प्रयोजनभेदसिद्धाविति था, तदुत्तरकालीनस्य-रूपभेदेनेपेत्वेत्यादीनां शाखाच्छेदनविनियोगभेदशाखाच्छेदना- अर्थाभिधानलक्षणप्रयोजनभेदसिद्ध्युत्तरकालीनस्य, प्रयोजनकल्पनागौरचस्प- इपेत्वेत्यादीनां विनियोगप्रयोजनभेदकल्पनागौरवज्ञानस्य । तद्देदापरिपंथित्वात्-- विनियोगभेदमयोजनभेदसिद्धयप्रतिबंधकत्वात् । एतावता-मंत्रभेदान्यथानुपप- तिरूपहेतुना करणत्वेन, चोदितेपु-मंत्रो विविधः करणमंत्रोऽनुवादकमंत्रस्तयो- मैत्रयोर्मध्ये करणमंत्रेषु ब्राह्मणवाक्येन च्छेदनादिक्रियाकरणत्वेन विहितविपे- त्वेत्यादिपु, कल्पनीयस्य-अनुमित्यर्थापत्त्यन्यतरात्मककल्पनायोग्यस्य । क्रिया- निर्वर्तनोपायस्य-छेदनादिक्रियाजननानुकूलस्य, कल्प्यत्वेन-भट्टपादेवाधितत्त्वेन, अर्थप्रकाशनस्यैव-मंत्रार्थज्ञानस्यैव । तत्कार्यत्वकल्पनात्-मंत्रकार्यत्वप्रकारका- नुमित्यर्थापत्त्यन्यतरात्मकज्ञानात् । तस्यच-मंत्रार्थज्ञानलक्षणमंत्रप्रयोजनस्य तु यावत्-याशशब्देन । चोदितकरणसामर्थ्य-ब्राह्मणवाक्यविहितकरणमंत्रनिष्ठार्थ- प्रकाशनानुकूलसामर्थ्य । तावत्-तादृशशब्दस्वरूपम् । परममूले ( अतएवेति ) शब्दाध्याहारस्य प्रामाणिकत्वादेव, विकृतिषु-सौर्ययोगादिषु मर्याय जुष्टं निर्व- पामीतिपदप्रयोगः-अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि व्रीहिणां मधसुमनस्यमान इति मंत्रयारग्निपदवी हिपदस्थानेसूर्यपदनीवारपदप्रक्षेपसंभवेन पर्यायजुष्टं निर्वपा- मिनीवाराणां मेधसुमनस्यमान इत्यनयोर्मत्रयोः स्वरूपं सम्भवतीत्यर्थः । शिमा-अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामीति वीहीणां मेधासुमनस्यमान हात मंत्रावुदाहृत्य किमिमा सौर्ययागादिषु अहित,व्यात नेति संशयेऽग्निवीहिपदयुक्तमंत्रयोwदेवताप्रकाशकतया प्रकृती दृष्टा- र्थकयोरप्यन्यागार्हपत्यप्रकाशकत्ववत् नीवारसूर्यादिप्रेफाशकत्वस्य गुणवृत्त्यैवोपपत्तेः । न तत्काशनार्यमूह इति प्रापय्याग्निचीहिपदयो- देवतादिवाचिपदविवक्षया प्रयुक्तयोरेंद्रीवन्मंत्रस्वरूपविवक्षाया प्रकृ- तावप्रयुक्तया तत्स्थाने सूर्य्यनीवारपदप्रक्षेपो विकृताविति नवमे राद्धांतितं तथाचार्याध्याहारपक्षे मानांतरोपस्थितमूर्यादिकमादाय मंचस्यान्वयवोधकत्वसंभवान सूर्यादि पदोहा प्राप्तिरित्येतदधिकरण- विरोधः स्यादितिभावः नन्वासत्तिः पदजन्यत्वविशेषितापि न शाब्द ज्ञानेहेतुः । अनासन्नेतद्भ्रमेण शादभ्रमाभावप्रसंगादिति चेत् न, तात्पर्यभ्रमेण योग्यताभ्रमेण वा तदुपपत्तेः ।।

·+ परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । म०प्र०-(अग्नयेइति ) हे पुरोडाश अग्नये-ग्निदेवतायै त्वा-त्वांजुष्टं प्रीतिपूर्वक यथास्यात्तथा, निर्वामि-संपादयामि प्रक्षिपामीति वा व्रीहीणां मेधो भी ब्रीहीणां सारसुमनस्यमानः-सुष्टुप्रसन्नस्त्वंभवेत्यर्थः । उदाहृत्य-पठित्वा । अहितव्यो- श्रुताग्न्यादिपदत्यागपूर्वकाश्रुतसूर्यादिपदांतरकल्पनरूपोहनब्यापारयोग्यौ, दृष्टाथ- कयोः-द्रव्यदेवताज्ञानलक्षणदृष्टप्रयोजनकयोः ( ऐंद्र्याइति ) यथेद्रपदस्पेंद्रलक्ष- णार्थमकाशकत्वेपि गोण्यावृत्त्येंद्रसदृशगाईपत्यसंज्ञकानिदेवताप्रकाशकपेनेंद्रयाः कदाचनस्तरीरसि नेंद्रसश्चसि दाशुपे इत्यूचो गार्हपत्यमकाशकत्वं तद्वदनिप- दबीहिपदयोरप्रिव्रीहिलक्षणार्थप्रकाशकत्वेपि गौण्यावृत्त्या सूर्य्यनीवारबोधकत्व संभवेनाग्न्यादिपद्घटितोक्तमंत्रयोरपि सूर्य्यनीवारवोधकत्वोपपत्तरित्यर्थः । तत्प काशनार्थम्-सूर्यादिज्ञानार्थम् । ऊहः श्रुताग्न्यादिपदत्यागपूर्वकाश्रुताग्न्यादिप दस्थानीयमर्यादिपदकल्पनम् । पापय्य-पूर्वपक्ष कृत्या, ऐद्रीवत्-पेन्यामृचींद्र- शब्दस्य श्रुतेंद्रपदातिरिक्तपदप्रक्षेपेणेंद्रीविलक्षणस्वरूपं न स्यादित्येंद्रीस्वरूपविव- क्षया प्रयुक्तत्ववत् । तत्स्थाने-अग्न्यादिपदस्थाने ( विकृताविति ) विकृतिपठनी- याग्नयेत्वेत्यादिमंत्रयोरित्यर्थः। नवमे जैमिनीकृतधर्ममीमांसानवमाध्याये( मंत्रस्येति) किमिमावित्यादिपूर्ववाक्ये उभयोमत्रयोः प्रकृतत्वेन मंत्रयोरित्यर्थः । अन्वयवोध- कत्वसंभवात्-सूर्य्यनीवारायन्वयधिकत्वसंभवात् । आसत्तिः-स्वरूपसत्यास. तिः पदजन्यत्वविशोपितापि-पदजन्यत्वनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यतावत्यपि अनासन्ने-आसत्तिशून्ययोगिरिभुक्तं वद्विमान् देवदत्तनेत्यत्रगिरिवद्विमान् पदा- र्थयोर्मुक्तदेवदत्तपदार्थयोश्च । तद्भमेण-आसत्तिभ्रमेण । शाब्दभ्रमाभावप्रसंगात्- पदार्थोपस्थितिरूपासत्तेः स्वरूपसत्त्याः शाब्दबोधहेतुत्वांगीकारेणासत्तिज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वानंगीकारादासत्तिभ्रमाच्छाब्दभ्रम इति प्राचीनगाथासिद्धशाब्द- भ्रमाभाषप्राप्तेः भ्रमात्मकशाब्दबोधं प्रति तात्पर्यभ्रमस्य योग्यताभ्रमस्य वा कारणतयोक्तप्राचीनगाथाया नियुक्तिकत्वेनाश्रद्धयत्वमित्यभिप्रेत्याह (नैति ) ता- पर्यभ्रमेण गिरि(क्तमिति पदयोः परस्परान्वययोग्यगिरिभुक्तपदार्थविषयकमती तिनननयोग्यत्वमिनि तात्पर्य्यभ्रमेणयोग्यताभ्रमेणगिरिभुक्तपदार्थोपरस्परान्वययो ग्यावितियोग्यताभ्रमेण, तदुपपत्तेः-भ्रमात्मकशाब्दयोधोपपत्तेः अनासन्नेर्थे शाब्द- वोध एव न भवति क्वचिभ्रमात्मकशाब्दवोधस्तु तात्पर्यादिभ्रमेणैव भवतीति भावः मू०-पदार्थश्च द्विविधः शक्यो लक्ष्यश्चेति तत्र शक्तिर्नाम पदानामर्थेषु मुख्यावृत्तिः शिमा-नचैवमासत्तेः स्वरूपसत्या हेतुत्वेविशेषणज्ञानत्वेन ·(३७२) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- कारणत्वापत्तो शाब्दज्ञानासाधारणकारणत्वं न स्यादिति वाच्यं, पद्- ज्ञानजन्य पदार्थोपस्थितित्वेनैव हेतुत्वाभ्युपगमात् । अत एव विशे- प्यधीरपि शान्दधीहेतुरिति दिक । केचितु गौणीवृत्तिविषयस्यापि पृथकूपदार्थतया तेन सह पदार्थस्य चैविध्यमिति तच्च गौण्या वृत्तेर्ल- क्षितलक्षणांतर्भावस्य वक्ष्यमाणतया तद्विषयस्य पदार्थस्य लक्ष्य एवांतर्भावादयुक्तमित्याशयेनाह (पदार्थश्चेति ) पदनिष्ठवृत्तिविषय इत्यर्थः। ननु गौणस्य लक्ष्यांतभवि लक्ष्यस्यापि तदंतर्भावावश्य भावात्तेन रूपेण विभागः किं न स्यादविशेषादित्याशंक्य शक्यो गौणधेति विभागकरणे केवललक्षणाया गोण्यंतर्भावाभावेन लक्ष्या-' संग्रहापत्तिरित्यभिप्रेत्याह ( शक्यइति ) शक्तिविषयत्वं शक्यत्वं तत्रिरूपणाधीननिरूपणमित्यतस्तां निरूपयति ( शक्तिर्नामेति ) लक्षणां व्यावर्तयति (मुख्येति) पदतत्संबंधिमात्रनिरूप्येत्यर्थः ।। म०म०-पदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वेनैवेति-यथाघटत्वावच्छिन्नघनिष्ठका- यंतानिरूपितकपालनिष्ठकारणताकपालत्वावच्छिन्नैवनतुद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्ना तथा शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नशाब्दबुदिनिष्ठकार्यतानिरूपितपदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थि- तिनिष्ठकारणतापदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वावच्छिन्नैव नतु विशेपणज्ञानत्वा- च्छिन्नान्यथाविशेष्यबोधकपदज्ञानजन्यविशेष्यधियः शब्दबुद्धयहेतुत्वापत्तिरिति भावः । अतएव-पदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वेनोपस्थितेः शान्दवोधहेतुत्वादेव विशेष्यधीराप-कर्मत्वादीनां ज्ञानमपि, पृथक्, पदार्थवया-शस्यलक्ष्यपदार्था- भ्यां भिन्नपदार्थत्वेन. तज कैश्चिदुक्तम्, तद्विपयस्य-गौणीवृत्तिविषयस्य । गौणस्य-गोण्या वृत्त्या ज्ञातो गौणः तस्य गौणीवृत्तिविषयस्य ( तदंत भापति ) गौमांतर्भावार्थः । नरूपण-भाको गौपाश्चेति गोपावेन रूपेण । अविशेपात्-गौणलक्ष्ययोः परस्परांतर्भावस्य तुल्यत्वात् गौरवाभावस्य तुल्यत्वा- दिति वा, लक्ष्यासंग्रहापत्तेः केवललक्षणालक्ष्यस्प गौणपदेनाग्रहणापत्तेः (तमि- रूपणेति ) शक्तिनिरूपणत्यर्थः । ताम्-शक्तिम् । परममूले (तंत्रेति ) शक्यल- क्ष्ययोर्मध्ये शक्ये इत्यर्थः । वृत्ती मुख्यत्वमेवाह (पदतत्संबंधिमात्रनिरूप्येति ) एतत्पदस्यैतदर्थेशक्तिरिति पदपदसंबंध्याभ्यामेव स्वरूपसंबंधविशेषलक्षणनिरू- प्यत्वसंबंधवतीत्यर्थः । तथाच बृत्तित्वे सति पदपदार्थमात्रनिरूप्यत्वं शक्तित्व- मिति भावः ।। मूल-यथा घटपदस्य पृथुतुनोदराधाकृतिविशिष्टे वस्तुविशेपे ·परिच्छेदः४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२३) वृत्तिः सा च शक्तिः पदार्थान्तरम् सिद्धान्ते कारणेषु कार्यानुकूलशक्तिमात्रस्य पदार्थान्तरत्वात् ॥ शिमा-लक्षणातु पदसंबंधिपदार्थातरेणान्वयानुपपत्त्या च निरू प्येति नातिव्याप्तिः । प्राभाकरास्तु कार्यान्विते एवार्थे पदसामर्थ्य नत्वितरान्विते केवले वा, तत्र पदानामज्ञातसंगतित्वादिति तदेत- निराकरोति (अर्थेषुइति) विषयत्वं सप्तम्यर्थः । तथाचपदनिष्ठशक्तिः कैवलार्थविषयिणीत्यर्थः कार्यान्विते च शक्तिरले निराकरिप्यते इति- भावाशक्तिस्संकेतस्लच सर्वेश्वरेच्छा अनेनपदेनेममर्थजानीयादित्येवं रूपा ननु पदार्थान्तरं मानाभावादिति नैयायिकाः प्राहुः तान् प्रत्याह (साचशक्तिरिति ) कैमुतिकन्यायमाह (सिद्धांतइति) नच कारणता- वच्छेदकातिरिक्तशक्तो मानाभावः दाहादिलक्षणकाऱ्यांनुपपत्तेरेवप्र- माणत्वात् । नच वद्विस्वरूपात्प्रतिबंधकाभावसहकृतात्तदुत्पत्तिःप्रति- बंधकामावस्याभावतया अहेतुत्वात् ॥ म०प्र०-(पदसंबंधीति )गंगादिपदसंबंधिप्रवाहादिघोपादिपदार्थान्तरेत्येतदुभय- निरूपितान्वयानुमपत्तिनिरूप्या चकारेण गंगादिपदगंगादिपदलक्षणारूपसंबंधव- त्तीरदिपदार्थनिरूप्यत्यर्थः। तथाच गंगादिपदगंगादिपदयाच्यार्थसंबंधितीरादिगंगा- दिपदवाच्यघोपादिपदार्थांतरान्वयानुपपत्तीति त्रितयनिरूप्यालक्षणेति भावः । का- यान्विते-आनयनादिलक्षणकार्यसंवद्धे । इतरान्विते-क्रियेतरघटत्वादिसंबद्ध । केवले इतरानन्वितशुद्धव्यक्ती । तत्र-केवलेतरान्वितयोः ( केवलार्थति ) कार्या- नन्वितार्थत्यर्थः परममूले (पृथुयुनोदरायाकृतिविशिष्टेइति ) "बुनोगिरिशमूलयो" इति हेमचंद्राभिधानादत्रबुध्नशब्दोऽधोभागबाचकः बुघ्नंचोदरंच बुनादरे पृथुनी चते बुनोदरे पृथुब्धोदरेपृथुवुनोदरे आदिउँपामवयवानां तेपृथुबुनोदरादयः पृथु- बुधोदरादिभिः सहिता आकृतिर्षदत्वादिजातिः पृथुनोदरायाकृतिस्तथा विशिष्टे इत्यर्थः कार्येतरान्विते स्वमते शक्तिरिति भावः। परममूले ( साचैति ) कार्यानन्वि- तार्थविषयिणी पदनिष्ठात्वित्यर्थः। कैमुतिकन्यायम्-येषां मते शक्तिमात्रस्य पदा. यातरता तपा मते पदनिष्ठा शक्तिः पदार्थान्तरमिति किमुद्वक्तव्यमित्यादिवास्य- घटककिमुच्छब्दादागतः कैमुतिकः कैमुतिकश्चासौन्यायः पदनिष्ठशक्तेः पदार्थान्त रत्वं कैमुतिकन्यायस्त(मानाभावइति)दाहोत्पत्तौ वह्निः समर्थ इत्युक्ती दाहनिष्ठकार्य तानिरूपितवद्विनिष्ठकारणतावच्छेदकवद्वित्वलक्षणसामर्थ्यमेव वद्री भाति नतु तद तिरिक्तशक्तिरिति भाषः । तदुत्पत्तिः-दाहोत्पत्तिः, अहेतुत्वात्-दाहकारणता भावात्॥

·-परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२७५) शरीरादिकार्यजनने कथं शक्तिरित्यचित्याश्च ता ज्ञानगोचरा अनुमित्यादिज्ञान- विपया अचिंत्यज्ञानगोचराः। ता:-अचिन्त्यज्ञानगोचराः, सर्गाद्याः सृष्टयाद्यनुकू- लाः भावशक्तयः-भावरूपाः शक्तयः। अलुप्तशक्तिरित्यस्याग्रे अचित्यशक्तिश्च विमोविधिज्ञापडाहुरंगानि महेश्वरस्य इतिपाठो वोध्यः । विधिज्ञाः-वेदार्थज्ञाः (परास्यशक्तिरित) अनेन"परास्य शक्ति विविधैव श्रूयते"इत्यादि श्रुतिसूचनम् सर्गाद्याभावशक्तय इत्यनेन तु शक्तयः सर्व- भावानामित्यादिस्मृतिसूचनमिति ध्येयम् ॥ मू०-साच तत्तत्पदजन्यपदार्थज्ञानरूपकार्यानुमेया तादृश शक्तिविपयत्वं शक्यत्वम् ॥ शि०म०-ननु प्रमाणाभावान्नास्त्यर्थविषयिणी पदानां शक्तिः येन सापदार्थातरमिति विचार्य्यते इत्यत आह (साचेति) यद्वा नन्व स्तुनिरुताशक्तिस्तथापि शक्यत्वं दुर्वचनं न तावच्छक्तिविषयत्वम- न्वयस्यापि शक्यत्वापत्ते पि ज्ञायमानशक्तिविषयत्वं तथातज्ज्ञापक न तावत्प्रत्यक्षं गत्वादिवदतुपलम्भात्,नचातुमानं तद्वयाप्य लिंगाभा- वादित्यत आह ( साचेति । तादृशेति)ज्ञायमानेत्यर्थः। ननु व्यक्तिरे- वनामाख्यातपदवाच्या आलंभप्रोक्षणविशसनादिचोदनायाः गाम- भ्याजेत्यादिलौकिकचोदनाया हननादिप्रतिषेधस्य चतत्रैव सम्भवात, कथं तहि जातिलाभ इतिचे आक्षेपात् ।। म०म०-ननु पूर्वोक्तानुमानेन पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिभ्यां चार्थनिष्ठशक्तिरेख सिद्धा नत्वर्थविपयिणी पदनिष्ठाशक्तिरपीत्यभिप्रेत्य शंकते ( ननुप्रमाणाभावादिति) अर्थ- विपयिण्यां पदानां शक्तौ मानाभावादित्यर्थः । येन-प्रमाणसिद्धपदनिष्ठशक्तिस- दावेनहेतुना,सा-अर्थविषयिणीपदानांशक्तिः, तथा दशस्यत्वम् तज्ज्ञापकम्-पदनि- ठशक्तिविषयकज्ञानजनकम् । प्रत्यक्ष-प्रत्यक्षप्रमाणम्, गत्वादिवत्-श्रोत्रजन्यगत्वा- दिविषयकप्रत्यक्षात्मकोंपलंभवत्, अनुपलंभात्-पदनिष्टशक्तिविषयकमत्यक्षात्मक- ज्ञानाभावात्, तद्याप्येति-शक्तिव्याप्येत्यर्थः। परममूले ( अनुमेयेति ) पदार्थज्ञानं पदनिष्ठस्वानुकूलशक्तिपूर्वक पदजन्यपदार्थज्ञानरूपकाय्यत्वाव्यतिरेकेघटवदिति व्यतिरेकिलिंगजन्यानुमितिविषयेत्यर्थः। व्यक्तिरेव-धम्येव अत्र नामपदमुपलक्षणम् नामोत्तरविधीयमानप्रत्ययस्यापि एवमाख्यातपदं धातुधातूत्तरविधीयमानप्रत्ययमा- त्रस्योपलक्षणमितिध्येयम्(आलंभेनि)आलंभी हिंमनं स्पर्शनंवा प्रोक्षणं मंत्रोच्चारणपूर्व. कजलसेकक्रियाविशसनं हिंसनमैतद्विपयिकाग्निपोमीयं पशुमालभेत बीहिन मोक्षती- ·(२७६) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- त्यादिनोदनाया इत्यर्थः अभ्याज-आनय,हननादिप्रतिपेधस्य-ब्राह्मणं नहन्यात् न हिंस्यात्सर्वा भूतानीत्यादिहननादिप्रतिषेधस्य तत्रैव-व्यक्तावेव, तहि जाती शक्त्य- नंगीकारे,जातिलाभा-जातिविपयकज्ञानं (आक्षेपादिति) जातिमानं विनाव्यक्ति- विषयकसविकल्पकभानमनुपपद्यमानं जातिभानं कल्पयतीत्यापत्तिप्रमाणा दित्यर्थः ॥ मू-तच्च जातैरेव न व्यक्तेः व्यक्तीनामानंत्येन गुरुत्त्वात् । क थं तर्हि गवादिपदाव्यक्तिभानमितिचेत जातेयक्तिसमा नसंवित्संवेद्यतयेति ब्रूमः॥ श०म-गच जातिरेववाच्या तत्संबंधाच व्यक्तिलाभ इति वैपरि- त्यमपि जातेय॑क्तिव्यभिचारेण तदनाक्षेपकत्वात्, तस्मात् व्यक्तिरेव- नामाख्यातपदवाच्या नेत्याह (तचेति ) अयंभावः किं शुद्धव्यक्तेर्वा च्यत्वं जातिविशिष्टव्यक्तैर्वा नाद्यः, शब्दानिर्विकल्पकधीप्रसंगात, नद्वितीयः, नागृहीतविशेषणान्यायेन प्रथमगृहीतजातेरेव नामादिप दवाच्यत्वौचित्यात, किंच तवमतेपि संगतिग्रहः सर्वव्यक्तिविषयः उत एकव्यक्तिविषयानाधः, अतीतानागतव्यक्तीनामशक्यज्ञानत्वात् नद्वितीयः ।इयं व्यक्तिस्तद्विषया इयं नेत्यत्रनियामकाभावात् भावे- वा संगतिग्रहस्यान्यविषयत्वेनापूर्वव्यक्तिलाभाभावप्रसंगादिति । नतु व्यक्तैर्नामादिपदाशक्यत्वे कथं तदुचारणानंतरं तत्प्रत्ययः कथं वा पशुमानय पशुमालभेतेत्यादिचोदना, नचाकव्यक्तिवाचकत्वे गौरव आलम्भादिचोदनानुपपत्त्या व्यक्तिवाचकत्वसिद्धो तगौरवस्थादोष- स्वादित्याशयेनाक्षिपति (कथंतीति ) जातिभानसामग्न्या व्यक्ति- भासकत्वस्य प्रत्यक्षस्थले दर्शनेन जातिशक्तिज्ञानादुपपन्नो व्यक्ति- लाभ इत्याह ( जातेरिति)। म०म०-तत्संबंधाद-जात्या साकं व्यक्तस्तादात्म्यसंबंधान्मतांतरे समवायसें. बंधात व्यक्तिव्यभिचारण-घटध्वंसोत्तरकाले घरमागभावकालेच जातेत्तिमत्वेन। मीमामकमतमाश्रित्यममाधानमाह ( नेत्याहेति। धीमसंगादिति) जातः गब्दादनुप- स्थितत्वादितिशेषः । नागृहीतविशेषणान्यायेन-नागृहीतविशेषणाविशिष्टद्धि- रितिन्यायन । तवमते व्यक्तिशक्तिवादिनस्तवमते । संगतिग्रहः-शक्तिज्ञानम् । ननु नियामकाभावादितिकथनमनुपपन्नं पत्र व्यवहारादिना शक्तिग्रहः सा व्यक्तिर्षिप- योनान्येति नियामकसत्तादित्याशंक्याइ ( मावेवेति ) अपूर्वव्यक्तिलामाभावमसं- ·परिच्छेदः४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२७७) गात्-घटादिपदात्कदाचिदपि पूर्वाज्ञातघटादिविषयकवोधाभावप्रसंगात् ( तदुच्चार- णेति) नामााचारणत्यर्थः तत्प्रत्ययः-व्यक्तिज्ञानम्। तद्गीरवस्य-अनेकव्यक्तिविप- यकशक्तिकल्पनागौरवस्य, जातिभानसामग्र्याः-संयुक्ततादात्म्यरूपायाः प्रत्यक्षा- त्मकजातिज्ञानसामग्याः।व्यक्तिभासकत्वस्य-व्यक्तिविषयकज्ञानजनकत्वस्य, प्रत्य- क्षस्थले-घटत्वादिजातिप्रत्यक्षकाले (व्यक्तिलाभइति ) व्यक्तिज्ञानमित्यर्थः । यथा- नातिशक्तिज्ञानाजातैर्ज्ञानमेवं जातिशक्तिज्ञानादेवव्यक्तेरपि ज्ञानं संभवति जाति- भानसामग्र्या व्यक्तिमासकत्वनियमादिति भावः । परममूले ( जातेयक्तिसमानसं- विसंवेद्यतयेति) जातिसंबंधिनी या व्यक्तिस्तस्याः समाना एका संवित् शब्द- जातिभानजनकजातिशक्तिज्ञानरूपासंवित्तया जन्यं यज्ज्ञानं जातिविपयकशब्दवो धरूपं ज्ञानं तद्विपयतया व्यक्तिविशेष्यकजातिप्रकारकशाब्दबोधं प्रति जातिविषय- कशक्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वादित्यर्थः ।। मू०-यद्वा गवादिपदानां व्यक्तौ शक्तिः स्वरूपसती नतु ज्ञाता जातौ तु सा ज्ञाता हेतुः । नच व्यत्यंशे शक्तिज्ञानमपि कारणंगौरवात् ॥ शि०म०-जातिव्यत्तयोरैक्यात्तयोरेकसंवित्तिवेद्यत्वं जातिभानसा- मय्या व्यक्तिभानसामग्री नैयत्याद्वा जातिमानसामग्या व्यक्तिभा- सकत्वनियमाद्वा नाद्यः असिद्धेः न द्वितीयः स्मृतिस्थले व्यभिचारा- त् । प्रकृते व्यक्तिशक्तिज्ञानाभावेन तत्साहित्याभावाञ्च न नृतीयः। अन्यभानसामग्र्या अन्यभासकत्वेतिप्रसंगात् । प्रत्यक्षस्थले च संयो- गसंयुक्ततादात्म्यादेर्व्यक्तिजातिभासकत्वस्य सत्वात् ततश्च जाति- भानसामय्या न व्यक्तिलाभ इत्यरुचेराह ( यद्वति) नतु गवादि- पदानां शक्तिर्यदि व्यक्तावपि साज्ञायते एव अन्यथात्वप्रमाणिकत्वा- पत्तिरित्याशंक्य शक्तिसत्त्वेपि तज्ज्ञानं नव्यक्तिशक्तिज्ञानत्त्वेन जाति- विशिष्टविषयशक्तिज्ञानत्वेन वा हेतुः । किनु जातिविषयशक्तिज्ञान- त्वेन लाघवादित्याह (जाताविति)॥ म० प्र०-ऐक्यात्-अभेदात, नैयत्याद्वा-यदा जातिभासकसामग्री तदा व्यक्ति- मानसामग्री यदा व्यक्तिमानमामग्री तदाजातिभानसामग्रीति तयोः सामग्योः समन्यापकत्वादा स्मृतिस्थले । व्यभिचारात्-यदा जातेरेव स्मृतिर्न व्यक्तस्तदा- व्यक्तिविषयकसंस्काररूपव्यक्तिभानसामध्यभावो यदा व्यक्तरेव स्परप्यं न जाते- स्तदा जातिविपयकसंस्काररूपजातिमानसामञ्चमाव इति जातिव्यक्तिभान- ·(२७८) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- सामग्र्योः प्रत्येकजातिव्यक्तिस्मृतिकाले परस्परब्यभिचारात्, प्रकृत-गवादि- शब्दे, तत्साहित्याभावाच-जातिव्यक्तिमानसामग्योः जातिव्याक्तिशाक्तज्ञानरूप- योरेककालवृत्तित्वरूपसाहित्याभावाच्च जातिव्यक्तिभानसामग्योः साहित्यं तदा स्वाद्यदि जातिशक्तिज्ञानवद्वयक्तिशक्तिज्ञानमपि स्यात्तस्य त्वयानंगीकृतत्वेन तयाः साहित्यं नास्तीति भावः, अतिप्रसंगाव-घटमासकसामग्र्याः पदभा- सकत्वमसंगात् । जातिव्यक्त्योः प्रत्यक्षकालेजातिव्यक्तिभासकजाति शक्तिज्ञानरू- पसामग्रीभिन्नसामग्र्याः संयुक्ततादात्म्यादेः सत्त्वेन शाब्दजानिभानजनकजातिश- क्तिज्ञानरूपैकसामन्या न व्यक्तिमासकत्वमित्याह ( प्रत्यक्षस्थलइति ) व्यक्ति जात्योः प्रत्यक्षकाले इत्यर्थः । अत्र चकारस्य सत्यादित्यतउर्व संबंधो बोध्यः (इत्यरुचेरिति) इदं छुपलक्षणं जातादेव गवादिशब्दशक्तिस्वीकारे गवादिपदात्क- दापिव्यक्तिज्ञान न स्यात्तत्कारणशक्तिज्ञानामावादित्यरुचेरपीति। परममूले ( स्वरू- पसतीति) गवादिपदनिष्ठागवादिव्यक्तिविषयकसामर्थ्यरूपाशक्तिस्वरूपेण विद्यमा- नैवशान्दधीहेतुरित्यर्थः । अन्यथा-व्यक्तिशक्तिज्ञानानंगीकारे । शक्तिसत्त्वेपि व्यक्तिशक्तिज्ञानसत्त्वेपि तज्ज्ञानंव्यक्तिशक्तिज्ञानं, हेतुः-शाब्दधीकारणम् ( लाव- वादिति) प्रथमकल्प व्यक्तीनामनंतत्वात्तज्ज्ञानस्यानंतत्वेन गौरवं द्वितीयेतु शरी- रकृतगौरवं स्पष्टमेवेति भावः । परममूले, गौरवात्-उभयशक्तिज्ञानस्य कारणत्व- कल्पने गौरवात् ॥ मू-जातिशक्तिमत्त्वज्ञाने सति व्यक्तिशक्तिज्ञानं विना व्यक्ति धीविलंवाभावाचाअतएव न्यायमतेपि अन्वये शक्तिःस्वरू पसतीति सिद्धांतः ज्ञायमानशक्तिविपयत्त्वमेव वाच्यत्व मिति जातिरेख वाच्या अथवा व्यक्तलक्षणयावगमः॥ शिम ( जातिशक्तिमत्त्वज्ञानइति ) तथाचान्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिशक्तिज्ञानं व्यक्तिज्ञानेपि कारणमिति नातिप्रसंग इतिभावः । ननु सा शक्तिरेकावा नानावा नान्त्यःजातिव्यक्तितत्संबंधेषु प्रत्येक शक्तिकल्पनायां गौरवात् । नाद्यः । ज्ञायमानशक्तिविषयत्वेन व्यक्त- रपि शक्यत्वप्रसंग इत्यत आह (ज्ञायमानेति) पदशक्तिज्ञाननिष्ठ- पदार्थोपस्थितिहतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतावच्छेदकत्वं शपयत्व- मित्यर्थः । नतु गवादिपदानांव्यक्तिशक्तो मानाभाव. नवपदोचारणा- नंतरं जातिप्रतीतिवत्तत्पतीतरतुभवसिद्धत्वात्सवमानमिति युक्तं लक्षणयापि तदुपपत्तेः अन्यथा तीरादावपि स्वरूपसच्चत्तमभ्युपगमा- ·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२७९) पत्तिः। अत एव नान्वयेपि पदस्य स्वरूपसती शक्तिः । तस्य वाक्य- गम्यत्वेन पदस्य तत्र सामर्थ्याभावात्। नच वाक्ये शक्तिरिष्टा तस्मि- न्पशक्तिविषयत्वं शक्यत्वमिति लक्षणमपि लम्वित्यपरितोपादाह (अथति) ननु शक्तिलक्षणाभ्यां जातिव्यक्त्युपस्थिती युगपट्टत्ति- दयविरोधः। म० भ०-नन्वावश्यकत्वागौरवं न दोप इत्याशंक्याह । परममूले ( जातीति) जातिशक्तिज्ञानरूपाया जातिभासकसामग्यजातिभिन्नव्यक्तिमासकत्वस्वीकारे तिप्रसंग इति नाशंकनीयमित्याह (तथाचेति ) व्यक्तिशक्तिज्ञानाभावेन व्यक्ति- धीविलंबाभावे सतीत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्-जातिशक्तिज्ञाने सति व्यक्ति- ज्ञानं जातिशक्तिज्ञानाभावे व्यक्तिज्ञानाभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ( नातिप्रसं- गइति ) अन्यत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावस्यानिश्चितत्वादिति शेषः । तत्तद्वयक्तिविषयकस्वरूपसच्छक्तिसहकृतजातिशक्तिज्ञानमेव व्यक्तिशान्दज्ञाने कारणमिति भावः, ज्ञायमानशक्तिविपयत्वमित्यस्यार्थमाह ( पदशक्तिज्ञाननिति) पदनिष्ठायाशक्तिस्तस्या यज्ज्ञानं घटोघटपदवाच्य इत्याद्याकारकं तन्निष्ठा या पदार्थोपस्थितिहेतुता तस्या अवच्छेदकं पदशक्तिज्ञानत्वं तदवच्छिन्नं पदशक्ति- ज्ञानं तस्यघटनिष्ठविषयता या अवच्छेदकत्वं घटत्वे इति लक्षणसमन्वयः। नच पदशक्तिज्ञाननिष्ठपदार्थापस्थितिहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतायाः पदेपि सत्वा त्तदवच्छेदकपदत्वस्यापि शक्यत्वं स्यादिति वाच्यम् । विषयतापदेन मुख्यविशे- ज्यताख्यविषयताया विवक्षितत्वान्मुख्यविशेष्यताव्यविषयता घटादावेक्नघट- पदादाविति न पदत्वस्य शक्यत्वमिति, तत्मतीतेः-घदादिव्यक्तिज्ञानस्य, सैव- घटादिव्यक्तिप्रतीतिरेव, तदुपपत्तेः-घटादिव्यक्तिप्रतीत्युपपत्तेः, अन्यथा-घटादि- व्यक्ती स्वरूपसच्छत्यभ्युपगमे, लक्षणया-घटादिव्यक्तिप्रतीत्यनंगीकारे इति- 'वा, अतएव वक्ष्यमाणदेतोरेव, तस्य-अन्वयस्य, तत्र-अन्वये नन्वन्वये वाक्यस्य- शक्तिरस्त्वित्याशंक्याह (नचंति ) अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादिति शेपः, तस्मिन्पक्षे-व्यक्तीस्वरूपसच्छत्स्यनंगीकारपक्षे, वृत्तियाविरोधइति-इदंत्यापानतो गंगायां घोपमत्स्यौ स्त इति वाक्ये गंगापदे वृत्तिद्रयांगीकारादिति । परममूले (लक्षणयावगमइति ) तथाच घटत्यादिजातेः शत्योपस्थितिर्घटादिव्यक्तेस्तुलक्षण- योपस्थितिरितिमावः॥ मू०-यथा नीलो घट इत्यत्र नीलशब्दस्य नीलगुणविशिष्टे लक्षणा, तथानातिवाचकस्य तद्विशिष्टे लक्षणा, तदुक्तं ·. (२८.) वेदान्तपरिभाषा। [आगम-- अनन्यलभ्यः पदार्थ इति एवं शक्याोंनिरूपितः, अथ लक्ष्यपदार्थों निरूप्यते तत्र लक्षणा विपयो लक्ष्य लक्षणादि विधा केवललक्षणा लक्षितलक्षणाचेति, तत्र शक्यसाक्षा संबंधः केवललक्षणा यथा गंगायां घोप इत्यत्र प्रवाहसा क्षात्संबंधिनि तीरे गंगापदस्य केवललक्षणा । यत्र शक्य परंपरासंबंधेनार्थातरप्रतीतिस्तत्रलक्षितलक्षणा यथा द्विरेफपदस्य रेफद्वयशक्तस्य भ्रमरपघटितपरंपरासंबंधे नमधुकरवृत्तिः॥ शिमा-नच लक्षणयोभयोरुपस्थितिः।अन्यलक्षणाया अन्यानुपस्था पकत्वात जातेश्च शक्यत्वेन लक्षणायास्तद्विषयत्वायोगादियाशंक्य स्वातंत्र्येण जातेश्च शक्यत्वेपि व्यक्तिविशेषणत्वेन व्यक्तिलक्षणाविष- यत्वमविरुद्धमितिदृष्टांतमाह (यथेति ) लक्ष्यस्य शक्याधीननिस- पणत्वात् । तन्निरूपणानंतरं लक्ष्यार्थों निरूप्यते इति प्रतिजानीते (अथेतिालक्षणेति) शक्यसबंधी सक्षणातद्विषयो लक्ष्य इत्यर्थः(पति) शक्यपरंपरासंबंधो लक्षितलक्षणा यतस्तत्पदं स्वशक्यपरंपरासंबंधिनमे वार्थ प्रत्यापयतीति नासंभवः । तादृशपदमदाहरति ( यथेति ) ।

·परिच्छेदः४] समणिमभाशिखामणिसहिता। (२८१) (तत्रेति) केवललक्षणालक्षितलक्षणयोर्मध्ये इत्यर्थः । लक्षितलक्षणोदाहरणासंभ- वस्तु नाशंकनीय इत्याह (यतइति) तत्पदं द्विरेफादिपर्दस्वशक्येन रेफद्धया- दिना परंपरासंबंधिनं स्वशक्यघटितभ्रमरपदप्रतिपाद्यत्वादिरूपपरंपरासंबंधवंतमे- वार्थ बोधयतीत्यर्थः । परममूले, भ्रमरपघटितपरंपरासंबंधैन-स्वशक्यघटितभ्रमर- पदप्रतिपाद्यत्वादिसंबंधेन ॥ मू-गोण्यपि लक्षितलक्षणैव यथा सिंहो माणवक इत्यत्र सिंहशब्दवाच्यसंबंधिक्रौर्यादि संबंधेन माणवकस्य प्रतीतेः प्रकारांतरेण लक्षणा विविधा जहल्लक्षणाऽजह ल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणाचेति शक्यमनंतर्भाव्य यत्रार्थीव रस्य प्रतीतिस्तत्र जहल्लक्षणा यथा विपं श्वेत्यत्र हि स्वार्थ विहाय शत्रुगृहे भोजननिवृत्तिर्लक्षिता ॥ शिमा-नन्विदं गौणी वृत्तावतिव्यापकं तस्या अपि सिंहशब्द- वाच्यसिंहत्वसमानाधिकरणकोर्यादिसंबंधेन देवदत्तप्रत्यायकत्वादि- त्याशंक्य लक्ष्यत्वान्न' दोष इत्याह (गौण्यपीति) शक्यसंबंधिमात्र- विषयावृत्ति हल्लक्षणा साच यद्यपि गंगायां घोषः प्रतिवसतीत्यत्र प्रसिद्धलक्षणास्थले गंगापदेपि तथापि गंगातीरत्वस्य पूर्वमुपस्थितस्य- कदाचिल्लक्ष्यतावच्छेदकत्वात्साअजहत्स्वार्थापीतियत्र लक्षणाजहत्स्वा थैव तदुदाहरति ( यथाविपं श्वेति ) यद्यपि विषभक्षणं कर्तव्यत्वा- न्वययोग्यं परंतु कृतं सत्सद्यो व्यापादयतीति नान्वयानुपपत्तिः। तथापिपितु शत्रगृहान भोजननिवृत्तो तात्पर्य्यात्तदनुपपत्त्या वाक्यस्य तत्र लक्षणेति ध्येयम् ॥ म०प्र०-फ्री-दिसंबंधेन-क्री-दिसजातीयक्रो-दिसंबंधेन, इत्यत्र-इत्या- कारकवाक्यघटकगंगापदे। स्थले-अधिकरणे, पूर्वमुपस्थितस्य-शाब्दयोधात्पूर्व ज्ञातस्य अजहत्स्वार्थति गंगापदाच्छक्यार्थसंबंधी यदि तीरत्वेन रूपेण गृहीत- स्तदा गंगापदात्तीरत्वेन तीरवोधो यदितु गंगातीरत्वेन रूपेण गंगापदशक्या- र्थसंबंधी गृहीतस्तदातेनैव रूपेण गंगातीरस्मरणं शाब्दबोधश्च । नव गंगायां घोप इत्यादी गंगापदाद्गातीरत्वेन बोधे गंगापदे जहरस्वार्थत्वहानिरिति वाच्यम्।तीरत्वेन तीरे गंगापदलक्षणायामेव जहत्स्वार्थत्वसंमतत्वाद्गापदादंगातीरत्वेन तीरमान- वजहत्स्वाथैवलक्षणा एवं यष्टी प्रवेशय मंचाक्रोशंतीत्यादावपि यष्ट्यादिपदादिना ·(२८२) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- यष्टिधरपुरुपमंचस्थपुरुषत्वादिना पुरुषबोधेजहत्स्वाथै वलक्षणेति भावः । कर्त- व्यत्वान्वययोग्यम्-कृतिसाध्यत्वेन सहयो विपभक्षणस्वान्वयस्त द्योग्यम् परंतु- किंतर्हि कृतसत्-विपभक्षणं कृतिविषय सत् । सद्यः-शीघ्रम् । व्यापादयति-मारय- ति. सदनुपपत्त्या-पितुःशानुगृहान्नभोजननिवृत्ती तात्पानुपपत्त्या, वाक्यस्य-विर्ष- भुक्ष्वतियाक्यस्य । तत्र-शत्रुगृहान्नभोजननिवृत्तौ नच वाक्यस्य शक्याभावेन कथं वाक्ये शक्यसंवैधरूपालक्षणेति वाच्यमाशक्यसंबंधोलक्षणेत्यस्य ज्ञाप्यसंबंधोलक्षणे त्यर्थकत्वेन वाक्यज्ञाप्येन विपभक्षणानुकूलकृतिमत्त्वादिस्वरूपेण संबंधस्यैका- धिकरणवृत्तित्वरूपस्य शत्रुगृहान्नभोजननिवृत्तौ सत्त्वात् । नचेवमपि ज्ञाप्याथस्य भक्षणस्य शत्रुगृहान्नभोजननिवृत्तौ प्रविष्टत्वादजहत्स्वार्थैव लक्षणास्यादिति वाच्यम्। शत्रुगृहान्न भोजननिवृत्तावित्यस्य शत्रुगृहव्यवहारनिवृत्तावित्यर्थकत्वेन जहत्स्वार्थायाः सम्भवादिति ॥ मू-यन शक्यार्थमंतर्भाव्यवार्थातरमतीतिस्तत्राजहल्लक्षणा यथा शुक्लो घट इत्यत्र हि शुक्लशब्दः स्वार्थ शुगुणमं तर्भाव्यैव तद्वति द्रव्ये लक्षणया वर्तते यत्र हि विशिष्टवा चकशब्दः स्वार्थैकदेशं विहायेकदेशे वर्तते तत्र जहदन हल्लक्षणा यथा सोयंदेवदत्त इत्यत्र हि पदवयवाच्ययो विशिष्टयोरैक्यानुपपत्त्या पदव्यस्य विशेप्यमानपरत्वं यथा वा तत्त्वमप्ति इत्यादी तत्पदवाच्यस्य सर्वज्ञत्वादि विशिष्टस्य त्वं पदवाच्येनान्तःकरणविशिष्टेनेक्यायोगादे क्यसिध्यर्थं स्वरूप लक्षणेति सांप्रदायिकाःवयंत धूमः । सोयं देवदत्तस्तत्त्वमसीत्यादौ विशिष्टवाचकानां पदाना मेकदेशपरत्वेपि न लक्षणा शत्त्युपस्थितविशिष्टयोरभे दान्वयानुपपत्तो विशेप्ययोः शत्त्यपस्थितयारवान्वययो धाविरोधात यथा घटोऽनित्य इत्यत्र घटपदवाच्यकदेश घटत्वस्यायोग्यत्वोप योग्यघटव्यत्त्या सहानित्यत्वान्वयः ॥ शि०म० ( शक्यार्थमिति ) शस्याविशिष्टविषयत्वं लक्षणं तेन काकेभ्यो दधिरक्षतामित्यत्र नातिव्याप्तिः काकादेः शपयार्थस्य ·परिच्छेदः समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२८३) विशेष्यत्वेन जहदजहल्लक्षणायास्तद्विशिष्टविषयत्वाभावात् (यत्र- हीति ) शक्यैकदेशमावविषयवृत्तित्वं जहदजहल्लक्षणालक्षणमिहवि क्षितं नतु विशिष्टवाचकत्वघटितं तस्य व्यर्थत्वात् । नच काकेभ्यो दधिरक्ष्यतामित्यत्राव्याप्तिः शुनकादेरेकदेशत्वाभावादिति वाच्यम् । सांप्रदायिकमते तस्यानुदाहरणत्वात्, ग्रंथकृन्मतेतु शक्या शक्यवि. शेयकवृत्तित्वस्य तल्लक्षणत्वात् । नन्वाकृतिः शब्दार्थ इत्युपगमादे- वदत्तादेः शक्यैकदेशत्वाभावादसंभव इति चेन्नाकृतिविशिष्टव्यक्ति- वाचकत्ववादिमतेनतल्लक्षणप्रणयनात्, सिद्धांते च जहदजहल्लक्ष- णाया एवासिद्धेः लक्षणात्रैविध्यस्य च मतांतराभिमायत्वात् ॥ म०प्र०-शक्यार्थविशिष्टविषयत्वम्-शक्यार्थनिरूपितवैशिष्टयवद्विपयकत्यं तेन शक्यार्थविशिष्टविपयकत्त्वस्याजहलक्षणावेन, इत्यत्र-पतवाक्यघटककाकपदनि- एजहदजहलक्षणायाम् । अतिव्याप्त्यभावे हेतुमाह ( काकादेरित) विशेष्यत्वेन- दध्युपघातकत्वविशेषणविशेष्यत्वेन, तद्विशिष्टविषयत्वाभावात्-शक्यार्थविशिष्ट- विपयकत्वाभावात् यतः काकादेर्दध्युपघातकत्वविशेषणविशेष्यत्वमतः काकपदनि- एजहदजहल्लक्षणायां शक्यार्थविशिष्टविपयकत्वंनास्तीति भावः। अत्र काकपदे जह- दजहल्लक्षणा कथनं तत्रातिव्याप्तिवारणं च स्वमतेनैव नतु सांप्रदायिकमतेन तन्मते काकेभ्यो दधिरक्ष्यतामित्यत्र काकपदस्याजहल्लक्षणावत्वेन जहदजहल्लक्षणावत्वादि कथनासंभवादिति बोध्यमिति इह-मूले तस्य लक्षणे विशिष्टवाचकशब्दनिवेशस्य, तस्य-काकपदस्य, आकृतिः-देवदत्तत्वादिजातिलक्षणो धर्मः, असंभवः-शक्यैक देशमात्रविषयकवृत्तित्वमितिलक्षणासंभवः ( एतल्लक्षणेति ) शक्यैकदेशेत्या- दिलक्षणेत्यर्थः सिद्धान्ते-मूलकारमते (आसद्धेरिति ) नत्त्वमस्यादिवाक्यघटकतत्त्व- मादिपदष्विति शेपालक्षणात्रैविध्यस्य-तत्वमस्यादिवाक्यघटकत्वमादिपदेषु तृती- यलक्षणाकथनस्य (मतांतरेति ) सांप्रदायिकमतेत्यर्थः ॥ मू-यत्र पदार्थैकदेशस्य विशेपणतयोपस्थितिः तत्रैव स्वातं त्र्येणोपस्थितये लक्षणाभ्युपगमः यथा नित्यो घट इत्यत्र घटपदात् घटत्वस्यशक्त्या स्वातंत्र्येणानुपस्थित्यातादृशो पस्थित्यर्थ घटपस्य घटत्वे लक्षणा एवमेव तत्त्वमस्यादि वाक्येपि न लक्षणा शत्त्यास्वातंत्र्येणोपस्थितयोस्तत्त्वं पदार्थयोरभेदान्वये बाधकाभावादन्यथा गेहे घटः घटे ·(२८८) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- शि०म०-तथासतिगाव्यादेरपभ्रंशस्यलक्षणापत्तौ साधुत्वापत्तेः वृत्ति- मत्त्वस्यैव शब्दसाधुत्वप्रयोजकत्वातनच वाक्यस्य स्वनिष्ठशक्त्यभा. वेन कथं स्वशक्तिशाप्यसंबंधरूपा लक्षणा स्यादिति वाच्यमा शक्त्या- श्रयपदस्यैव समुदायरूपेण वाक्यत्वाभ्युपगमात्, यद्वाज्ञाप्यसंबंध एव नचापभ्रंशस्य साधुत्वापत्तौ यज्ञेप्रयोगापत्तिः व्याकरणव्युत्पाद्यत्वस्य साधुत्वव्यवहारप्रयोजकत्वात, व्याकरणं च प्रकृतिप्रत्ययानुख्यायि- कास्मृतिरिति नात्माश्रयः ततश्योपपन्ना वाक्ये लक्षणेति तदेतद सर्वमभिप्रेत्याह (नकाचिदनुपपत्तिरिति) ननुचित्रगुमानय गंभीरायां नद्यां घोष इत्यादावपि गवादिपद एव लक्षणा नच नियामकाभावः। विशेष्यपदत्वस्य नियामकत्वात् अतएवाभेदान्वयस्थले नीलो घट इत्यादी विशेषणविभक्तिस्साधुत्वार्था,नच पदातरवैयय चित्रगोस्वा- मिनि गंभीरनदीतीरादौ तात्पर्य्यद्योतकत्वात् अत एव प्रजयतीत्या- दावुपसर्गस्य प्रकृष्टे जयेतात्पर्य्यद्योतकत्वं नतु शक्तिनलक्षणा वा ततश्च वाक्ये न लक्षणेत्यत आह(एवमिति । अर्थवादवाक्यानामिति) नहि विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रइत्यादावनेकपदसंदर्भात्मक अर्थवादवाक्ये विशेष्यपदं लाक्षणिकं विशेषणपदं तु द्योतकमिति नियमोस्ति ॥ म०प्र०-तथासति-ज्ञाप्यसंबंधत्वस्य लक्षणालक्षणत्वे सति लक्षणालक्षणे शक्त्यनिवेशेसतीति यावत (गाव्यादेिित) गावीशब्दो हि गोबोधक आदि- पदगृहीतगोपुतिलाशब्दोपि गोबोधक इति, लक्षणापत्तौ-ज्ञाप्यं गौस्तत्संबंधस्य पुरुपे सत्त्वेन गावीशब्दस्य पुरुपे लक्षणाप्राप्तौ ( साधुत्वापत्तरिति ) यस्य नयेऽ पभ्रंशशब्दानां शक्तिलक्षणे न स्तः शक्तिभ्रमादपभ्रंशशब्देभ्यो गवाद्यर्थवीधस्त- न्येनेदं समाधानमिति भावः(वाक्यत्वाभ्युपगमादिति)शक्तिमत्पदसमुदायस्यवाक्य स्वात्पदानांशक्तिरेव वाक्य शक्तिरित भावः,समुदायरूपेण-समुदायधटकत्वेनरूपण आनुख्यायिका-बोधिका नात्माश्रयइति साधुत्ववधिकं व्याकरणमिति व्याकरण लक्षणकरणेन साधुत्वज्ञान साधुत्वज्ञानापेक्षारूपात्माश्रयो नास्तीत्यर्थः । ततश्च- ज्ञाप्यसंबंधस्य लक्षणालमणत्वादेव (नियामकत्वादिति ) प्रत्ययानां प्रकृत्यर्था- वितस्वार्थबोधकत्वमिति नियमादितिशेषः । अतएव-विशेष्यपदत्वस्य लक्षणानि. यामकत्वादेवापरममूले (प्रशंसारूपाणामिति) बलवदनिष्ठाननुबंधित्वरूपमकृष्टत्व- बोधजनकरूपाणामित्यर्थः । द्योतकम्-तात्पर्योतकम् ॥ मू०-एवं चविध्यपेक्षितप्राशस्त्यरूपपदार्थप्रत्यापकतया अर्थ पादपदसमुदायस्य पदस्थानीयतया विधिपदेनेकवा ·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२८९) क्यत्वं भवतीत्यर्थवादवाक्यानांपदैकवाक्यता व तर्हि वाक्यैकवाक्यता यत्र प्रत्येकं भिन्नभिन्नसंसर्गप्रतिपादक योर्वाक्ययोराकांक्षावशेन महावाक्यार्थबोधकत्वं तत्र वाक्यैकवाक्यता ।। शि०म०-विशेष्यपदानामपि नानात्वात्तथाचार्थवादस्थले वाक्य- लक्षणायाः क्लप्तत्वेन लोकेपि गंभीरायां नद्यामित्यादी वाक्य एव लक्षणेतिभावः । अर्थवादे पदैकवाक्यता प्रसिद्धिरपि तत्र वाक्यलक्ष- णायां मानमित्याह ( एवंचेति ) अन्यथा तव मते अर्थवादांतर्ग- तस्य कस्यचिदेव पदस्य प्रशस्तत्वनिंदितत्वरूपार्थप्रत्ययापकतया तस्यैव पदैकवाक्यत्वापत्तावर्थवादपदसमुदाये तत्प्रसिद्धिर्न स्यादि- तिभावः । प्रसंगाद्वाक्यैकवाक्यतां निरूपयितुमाकांक्षामुद्भावयति (कतींति ) यद्वा तत्प्रसिद्धिर्न वाक्यलक्षणायांप्रमाणं पदमात्रवृत्ति- लक्षणावादिमते एवार्थवादांतर्गतस्य पदस्य सतः पदान्तरद्योतितता- त्पर्य्यविषयप्राशस्त्यार्थप्रतिपादकतया पर्दैकवाक्यत्वसंभवात्।अन्यथा वाक्यस्यापि सतः पदेकवाक्यत्वे कुत्रापि वाक्येकवाक्यता न स्यादि- त्याक्षिपति (कतींति ) नहि वाक्ययोः सतोरेकवाक्यत्वं वाक्यैक- वाक्यत्वं किंतु वाक्यार्थबोधकयोः तथाचार्थवादस्य वाक्यत्वेपि प्राशस्त्यरूपार्थबोधकतया वाक्यार्थानुभावकत्वाभावाल वाक्यकवा- क्यतेत्याह । (यति ) विशेष्यविशेषणमिति न्यायेन ॥ म०प्र०-पदैकवाक्यताप्रसिद्धिः-पदस्यवाक्येन सहैकवाक्यतैकार्थबोधकत्वं पदे- कवाक्यता तस्याः प्रसिद्धिः।परममूले ( पदस्थानीयतयेति ) पदार्थविषयकबोधन- नकत्वरूपपदकार्यकारित्वेन पदरूपतयेत्यर्थः। परममूले ( विधिपदेनेति ) विधिवा- क्येनत्यर्थः । तत्प्रसिद्धिः-पदैकवाक्यता प्रसिद्धि (वादिमतेएवेति) अस्यपदकवाक्य त्वसंभवादित्यनेनान्वयो बोध्य इति । सतः-विद्यमानस्य,अन्यथा-उक्तमकारेणार्थ वादांतर्गतपदलक्षणानंगीकारे, एकवाक्यत्वम्-एकवाक्यार्थबोधकत्वम् (वाक्यार्थयो- धकयोरिति)वाक्यार्थवोधकयोर्वाक्ययोः सतोरेकवाक्यत्वं वाक्यैकवाक्यत्वमित्यन्य- यः, प्राशस्त्यरूपार्थवोधकतया-प्राशस्त्यरूप प्राशस्त्यपदार्थवोधकतया अर्थवाद- वाक्यानां माशस्त्यपदाथवोधकत्वमेव नतु वाक्यार्थवोधकत्वमिति भावः।आनुभावक- त्वाभावात्-अनुभवजनकत्वाभावात् । ननु वाक्यैकवाक्यतायां घटमानयत्यादिली. 'किकवाक्ययोरुदाहरणत्वसंभवेनालंवाक्य कवाक्यतायां वैदिकवाक्ययोरुदाहरणत्व- ·( २९०) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- मित्यत आह ( विशेष्यविशेषणमिति) घटमानयेत्यत्राख्यातार्थविशेष्यकृतीविशेषणं धात्वर्थस्तविशेपणं कर्मत्वं तत्र विशेपणं घट इत्यनेन प्रकारेण युगपदेव वाक्या- थज्ञानोत्पत्तिरित्यर्थः॥ मू०-यथा 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत, इत्यादिवा क्यानां 'समिधो यजति इत्यादिवास्यानां च परस्परापे क्षितांगांगिभावबोधकतयैकवाक्यता ॥ शिमल-पदार्थसमूहालंबनादेव वैशिष्टचावणाहिमहावाक्यार्थ- ज्ञानोपपत्ती मध्येनावांतरवाक्यार्थबोध इति वाक्यैकवाक्यतायो लोके कश्चिद्विप्रतिपद्यतापीत्यतो निःसंदिग्धवैदिकवाक्यमुदाहरति ( यथेति । पररुपरेति) प्रकृतीनां दर्शपूर्णमासादीनां स्वप्रकरणस्था गनिवृत्तीपकाराकांक्षाणामनारभ्याधीतांगविकृतीनां चातिदिष्टांगः । परिपूर्णांशानां शरमयादिभिः सह नष्टाश्वदग्धस्थवदुत्थिताका- क्षाविरहेपि रक्तः पटोमवतीतिवदुत्थापितपरस्पराकांक्षासत्त्वादित्य- भिमायः॥ म०प्र०-कश्चित्-प्राचीनः (विप्रतिपद्येतापीति ) घटमानयेत्यादौ प्रथमं घटी- या कर्मतेतिवीधस्तत आनयनानुकलाकृतिरितिमत्येकवाक्यार्थज्ञानानंतरं महाक्यार्थ- ज्ञानं न भवति किनु तावत्पदार्थानां स्मरणादेकदैव खले कपोतन्यायेन क्रियाकर्म- मावादिरूपेणान्वयविषयकवान्दवीधी भवतीति प्राचीनाः नवीनास्तु यद्यदाका- क्षित योग्यं सविधानं प्रपद्यते तेन तनान्वितःस्वाथः पदेरेवावगम्यते तथाच विशि- एस्य वैशिष्ट्यामेति न्यायात्मथम प्रत्येकवाक्यार्थवाधानंतरमेव महावाक्यार्थवधि- इति माहुरिति भावः । ननु परममूले परस्परांपक्षितांगांगिभाषयोधकतयैव वाक्या- नायकवाक्यतांगीकारादर्शपूर्णमासादिप्रकृतियागानामनारभ्याधीतपर्णमयीत्वार्य- गेष्वाकांक्षामावन दर्शपूर्णमासादिप्रकृतियोधकवाक्यानामनारभ्याधीतांगाधक- वाक्यानां चैकवाक्यता न स्यात्तथा विकृतीनां शरमादिष्वाकांक्षामावेन विकृति योधकवाक्यानां शरमयाचंगवोधकवास्यानां चैकवाक्यता न स्यादिति चन्नत्यनि- भैत्य हेतुमाह ( प्रकृतीनामिति ) यकृतीनामनारभ्याधीतांर्गः सहोत्थिताकांक्षाविर- हैपि विकृतीनां च शरमयादिभिः सहोस्पिताकांक्षाविरहेपीत्यन्वयः । प्रकृतीनां- समुपदिष्टसकलांगकानां, स्वप्रकरणस्थांग:-अयाजानुपाजादिरूपदर्शपूर्णमासमकर णस्थांगः । अनारभ्याधीतांग: दर्शपूर्णमासावनारभ्ययस्य पर्णमयीनुर्भवतीत्या. दिवाक्ये पठित हायंगेः विकृतीनाम्-अनुपदिष्टसकलांगकानां, अतिदिष्टांग:-प्रकृ ·. परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२९१) तिवद्विकृतिः कर्तव्येत्यतिदिष्टप्रयाजायंगेः। परिपूर्णाशानाम-परिमाप्तांशानाम् । शरमयादिभिः-शरमयाद्यगैः व्यतिरेकिदृष्टांतमाह ( नष्टाश्वदग्धरथवदिति ) नष्टा- श्वदग्धरथपुरुपयोरुत्थिताकांक्षावदित्यर्थः । उत्थिताकांक्षाविरहेपि-पदार्थातरमयो- ज्यान्वयाननुभावकत्वरूपायाः पदार्थातरव्यतिरेकमयुक्ताजनितान्वयवोधकत्वरू- पाया वोत्थिताकांक्षाया अभावपि (रक्ता पटोमवेतीति) वदितिपटोभवतीत्युक्ते पटस्य स्वान्वयार्थ रक्तादिपदार्थविषयकोत्थिताकांक्षाभावपि कथं भूतः पट इत्या- कांशोत्थापनेन रक्तपदार्थस्य पटपदार्थेनान्वयवदिस्यर्थः ॥ मू०-तदुक्तं भट्टपादैः ॥ स्वार्थवोधे समाप्तानामंगांगित्वाधपेक्षया ॥ वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते ॥ इति एवं द्विविधोपि पदार्थों निरूपितः तदुपस्थितिश्चा सत्ति ॥ शि०म०-ननु वेदेपि नावांतरवाक्यार्थबोधानंतरं महावाक्यार्थ- ज्ञान तथासतिवाक्पयोर्जनितान्वयचोधत्वेन निराकांक्षतया महावा- क्यार्थबोधो न स्यादिति चेत् न, अवांतरवाक्यार्थबोधानंतरं तदनु- कूलाकांक्षाभावेन वाक्याभ्यां पुनरवांतरवाक्यार्थज्ञानाभावेप्यजनि- ततात्पर्यविषयमहावाक्यार्थयोधाभ्यां ताभ्यामेव संहताभ्यां महा- वाक्यार्थबोधसंभवात् । अत्र सदाचार्यसंमनिमाह (तदुक्तमिति) नच वेदेपि विशेष्येविशेषणमिति न्यायेन प्रथमत एव विशिष्टवैशि- घ्यावगाहिमहावाक्यार्थबोधोस्तुलाघवादिति वाच्यम् । तथासति कर्मस्वरूपज्ञानानंतर फलान्वयबोधः, ततः शेषशेषिभावान्वय- बोध इति राद्धांतभंगापत्तेः । उत्पत्युत्पत्रशिष्टगुणविभागानुपपत्ते- श्चेति (तदुपस्थितिरिति ) शक्तिलक्षणान्यतरसंबंधेन पदजन्यपदार्थ- स्मृतिरासत्तिरित्यर्थः । नन्वस्तुपदार्थोपस्थितिरासत्तिः । तथापि न तज्ज्ञानं शाब्दज्ञाने हेतुर्मानाभावात् ॥ म० म०-तथासति-प्रत्येकवाक्यार्थबोधानंतरं महावाक्यार्थबोधांगीकारसति (तदनुकूलेति ) अवांतरखाक्यार्थबोधानुकूलेत्यर्थः । वाक्याभ्याम्-अवांतरवाक्या- भ्याम्, अजनिततात्पर्य्यविषयमहावाक्यार्थवोधाभ्यां-अजनितोनुत्पादितस्तात्प- र्यविषयमहावाक्यार्थबोधो याभ्यां वाक्याभ्यां ते तया ताभ्याम् ( ताभ्यामेवेति) ·( २९२) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- अवान्तरवाक्याभ्यामेव सहिताभ्याम-एकज्ञानविपयत्वरूपमेलनवद्यामा परममूले (स्वार्थबोधेसमाप्तानामिति) प्रथम स्वार्थवोधे जनकता प्राप्तानां, वास्यानां-आवन्त रवास्पानामंगांगिभावायपेक्षयापुनः संहत्य-मिलित्वा.एकवाक्यत्व-नायकवाक्य- त्वंसंपद्यते इत्यर्थः । प्रथमतः अवांतरवाक्यार्थबोधात्यार, लाघवा-संडवायार्थ- बोधानंतरमहावाक्यार्थबोधांगीकारापेक्षया प्रथममेवमहावाक्यार्थबोधांगीकार लाय. वात्, तथासत्ति-प्रथममेचमहावाक्यार्थबोधांगीकारे सति, कर्मम्वरूपज्ञानानंतरम्- आग्नेयोऽटाकपालोभवतीत्यायत्पतिविधिनाकर्मस्वरूपतानानंतरम्, फलान्वय वोधः-दर्शपूर्णामासाभ्यांस्वर्गकामांपत्तत्याद्यधिकारविध्यवगतफलस्य कर्मणा सह संबंधज्ञानं, ततः शेपोषिभावान्वयबोधः-पशात्प्रकरणसहकृतावनियोग विधिनापगेपिभावावगर्वाध:( उत्पत्तीति )कर्मस्वरूपमात्रबोधकोरिधिरुत्पत्तिवि- धिरिति लक्षणलक्ष्यकर्मात्पतिवारच विहितोगुणउत्पत्तिविशिष्टीगुणी थाटाका. लादिः, उत्पन्न कर्माणि विनियोगविधिना विहिती गुण उत्पन्नयिमिष्टोगुणस्तगोवि- भागासिद्धरित्यर्थः ॥

·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२९३) दार्थोपस्थितित्वेन रूपेण, हेतुत्वे-आसत्तेः कारणत्वे । परममूले (तथैवान्वयव्यतिरे- कदर्शनादिति पदजन्यपदार्थोपस्थितिसत्त्वे शान्दयोधसत्तं पदजन्यपदार्थोपस्थित्य- माये शाब्दवोधाभाव इति पदजन्यपदार्थोपस्थित्यन्वयव्यतिरेकमयोज्यशाब्दयोधा न्वयव्यतिरेकदर्शनादित्यर्थः । यावदन्वयप्रतियोग्युपस्थितौ-निखिलान्वयनिरू- पकपदार्थानां स्मृतौ । परममूले ( एवमिति ) यथा शाब्दवीधे आकांक्षादिकं कार- णमेवं तथेत्यर्थः। परममूले ( तथैवेति ) आकांक्षाद्यन्वयव्यतिरेकवदित्यर्थः परममूले ( अन्ववाद्यवधारणादिति ) अवांतरवाक्यार्थबोधसत्त्वे महावाक्यार्थवीधसत्वमवा तरखाक्यार्थबोधाभावे महावाक्यार्थबोधाभाव इत्यवांतरवाक्यार्थबोधान्वयव्यतिरे- कायोज्यमहावाक्यार्थबोधान्वयव्यतिरेकनिश्चयादित्यर्थः । उक्तन्यायेन-तथा- सति कर्मस्वरूपज्ञानानंतरमित्यादिवाक्योक्तयुक्त्या, लोके-लौकिकमहावाक्यार्थ ज्ञाने, तत्र-लौकिकमहावाक्ये । तदुपपत्तौ-महावाक्यार्थबोधापत्ती, वैदिकस्थले- वैदिकमहावाक्यस्वरूपे, लाघवेन वैदिकमहावाक्यार्थबुद्धित्वेऽवांतरखाक्यार्थज्ञानका- य॑तावच्छेदकत्वापेक्षया सामान्यमहावाक्यार्थबुद्धित्वेवांतरवाक्यार्थज्ञानकायंता- बच्छेदकत्वे लाघवेन ॥ मू-तत्रतत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वंनतात्पर्यम्, अर्थज्ञानशून्येन पुरुपेणोच्चारिताद्वेदादाभानप्रसंगात् अयमध्यापकोऽध्यु त्पन्नइतिविशेपदर्शनेनतात्पर्य्यभ्रमस्याप्यभावात् नचेश्वर तात्पर्य्यज्ञानात्तत्रशाब्दबोधइतिवाच्यम् ॥ कि.म-लोके समूहालंबनमात्रान्महावाक्यार्थज्ञानस्यैवासिद्धः । अन्यथा कदाचिदाकांक्षादिवशाद्यत्रावांतरवाक्यार्थज्ञानं तत्र तन- स्यात् । यदि च पदार्थसमूहालंचनादपि महावाक्यार्थज्ञानं तदा तद- जन्यमहावाक्यार्थज्ञानत्वं तजन्यतावच्छेदकमिति न व्यभिचार इति बोध्यम् । मौनिश्लोकादावव्याप्तिरिति दोषे सत्येव दोषान्तरमाह (अर्थज्ञानशून्येनैति) तत्र किंतात्पर्य्यज्ञानं प्रमारूपं भ्रमरूपं वा तवायं निराकृत्य द्वितीयं निरस्थति (अयमिति विशेषदर्शनेनेति ) विरोधिदर्शनेनेत्यर्थः । नचेति ॥ म०प्र०-लोक-लौकिकमहावाक्य ( असिद्धेरिति ) लाघवादवांतरवाक्यार्थज्ञा- मनिष्ठजनकनानिरूपितजन्यतावच्छेदकत्वं महावाक्यार्थज्ञानत्वस्यैव नतु वैदिकमहा धाकार्थज्ञानत्वस्यति लौकिकमहावाक्ये समूहालवनमात्रान्महावाक्यार्थज्ञानमेव न भवतीति भावः । अन्यथा-अवांतरवाक्यार्थज्ञानस्य महावाक्यार्थज्ञान प्रति हेतु- ·(२९४) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- स्वानंगीकारे किन्तु समूहालंबनस्यैव महावाक्यार्थज्ञानं प्रति हेतुत्वस्वीकारे इति यावत्, यत्र-यस्मिन्काले, तत्र-तस्मिन्काले । तन्नस्यात् महावाक्यार्थज्ञानं न स्यात, तदा-तर्हि । तदजन्यमहावाक्यार्थज्ञानत्वम्-समूहालंचनाजन्यमहावाक्यार्थज्ञानत्यम्, तजन्यतावच्छेदकम-अवांतरवाक्यार्थज्ञाननिष्ठजनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदकम्। इति न व्यभिचार इति तथाच समूहालबनाजन्यमहावाक्यार्थवादित्वावच्छिन्नं प्रत्यवान्तरवाक्यार्थज्ञानत्वेन हेतुत्वं समूहालंवनजन्यमहावाक्यार्थबुद्धित्वाव- च्छिन्नं प्रति समूहालंवनत्वेन हेतुत्वमिति, समूहालंबनावांतरवाक्यार्थवृदि- निष्ठकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकभेदेन न कारणयोर्व्यभिचार इति भावः । परममूले ( तत्रेति ) तात्पर्यनिरूपणीय सतीत्यर्थः नन्वर्थज्ञान- शून्यपुरुषाचारितवेदवाक्यादेस्तत्प्रतीतीच्छयोचरितत्वरूपतत्तात्पर्य्यभावप्यनेनैतद थप्रतीतीच्छयैतद्वाक्यमुच्चरितमिति श्रोतुस्तदीयतात्पर्यज्ञानादर्थज्ञानशून्यपुरुपी चरितवेदवाक्याद्यर्थज्ञानं भविष्यतीत्याशंक्याह (तत्रकिमिति) श्रोतृपुरुषे इत्यर्थः । तत्र-पक्षद्वयोर्मध्ये इत्यर्थः । निराकृत्य-अर्थज्ञानशून्य नेत्यादिवाक्येन निरस्य, विरोधिदर्शनेन-भ्रमविरोध्यध्यापकनिष्ठाव्युत्पतिज्ञानेन ननु मास्त्वर्थज्ञानशन्यपु- रुपतात्पर्ययज्ञानादर्थज्ञानशून्य पुरुषाचरितवेदवाक्याद्यर्थयोधस्तथापीश्वरीयतात्पर्य ज्ञानाचत्पुरुपोचरितवेदवाक्याद्यर्थज्ञानं भविष्यतीश्वरस्य साक्षात्कंठताल्वादिप्रेरक स्वाभावेपि कंठताल्वादिप्रेरकतामात्रेण वेदवाक्यााचारयितृत्वरांभवादित्याशंक्य- परिहरति । परममूले (नति ) परममूले (तति ) अर्थज्ञानशून्यपुरुपेणोचारित वेदादिवास्यश्रोतरिपुरुषे इत्यर्थः॥ मू०-ईश्वरानंगीकर्तुरपि तद्वाक्यार्थप्रतिपत्तिदर्शनात् । उच्यते तत्प्रतीतिजननयोग्यत्वं तात्पर्य गेहे घट इति वाक्यं गेहे घटसंसर्गप्रतीतिजननयोग्यं नतु पटसंसर्गप्रतीतिजन नयोग्यमिति तद्वाक्यं घटसंसर्गपरं नतु पटसंसर्गपरामिति व्यपदिश्यते। ननु सैन्धवमानयेत्यादि वाक्यं यदा लवणा नयनप्रतीतीच्छया प्रयुक्तं ॥ शिम-यद्यपि साक्षात्कंठताल्वादिप्रेरकत्वाभावानोचारपितृत्व- मीश्वरस्य तथापि तत्प्रेरकतामात्रमुञ्चारयितृत्वं तच्च कंटताल्वादिव्या. पारानुकूलकृतिमत्वादीश्वरेपीति भावः । अव्युत्पन्नोदीरितपदवाक्य- श्राविणस्सांख्यमीमांसकादेरपौरुषेयत्वनिश्चयवतस्तात्पात् शाब्द- ज्ञानदर्शनेन व्यभिचारान तात्पर्यज्ञानं हेतुरित्याह ( ईश्वोति ) ·परिच्छेदः४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । ('२९५) (तदिति) स्वार्थसंसर्गानुभवजननस्वरुपयोग्यत्वं तात्पर्य्यमित्यर्थः । नतु फलोपधानं तस्मिन् सति तात्पर्यज्ञानं सतिच तस्मिन्वाश्यार्थ- ज्ञानफलमित्यन्योन्याश्रयात् । न केवलमिदं तात्पर्य शाब्दज्ञानो- पयोगि किंतु व्यवहारोपयोगिचेत्याह (गेहेइति) पटसंसर्गपरमिति व्यपदिश्यत इत्यन्वयः। अन्यथाइति शब्दोपात्तहेतुविशेषापत्तेः । (नन्विति ) श्वेतीधावतीत्यादिवाक्यमादिपदग्राह्यम् ।। म-प्र-तत्प्रेरकतामात्रम्-कंठताल्वादिप्रेरकतैव नतु साक्षात्कंठताल्वादिगैर- कतेति मात्रपदार्थः। तच कंठताल्वादिप्रेरकत्वं तु, अपौरुषेयत्वनिश्चयवतः-मीमां- सकारीश्वरानंगीकारेण वेदस्येश्वररूपपुरुपमणीतत्वाभावनिश्चयवतः, तात्पर्यात्- तात्पर्यज्ञानात्, व्यभिचारात्-ईश्वरीयतात्पर्य्यज्ञानस्य व्यतिरेकव्यभिचारात्, तात्पर्यज्ञानम्-ईश्वरतात्पर्यज्ञानम् । परममूले ( तदाक्येति ) अर्थज्ञानशून्यपुरुपवा- क्येत्यर्थः ( स्वार्थेति ) पदार्थसंसर्गानुभवस्य वाक्यार्थसंसर्गानुभवस्य वोत्पत्ति- निरूपितकारणतावच्छेदकधर्माक्रांतत्वमित्यर्थः । ननु कार्यवैशिष्टयं योग्यत्वश- ब्दार्थ विहायकिमिति योग्यत्वशब्देन स्वरूपयोग्यत्वस्य ग्रहण क्रियते इत्याशं- क्याह (नत्विति ) फलोपधानम्-कार्यवैशिष्टयम् , तस्मिन्सति-वाक्यार्थवोध- रूपकार्यज्ञानेसति, सतिचतस्मिन्-तात्पर्य्यज्ञानेसतितु, अन्यथा-पूर्वोक्तान्वया- नंगीकारे किंतु पटसंसर्गपरं व्यपदिश्यते इत्यन्वयांगीकारे इति यावत्, इतिश- ब्दोपात्तहेतुविशेपापत्तेः-पूर्वेति शब्दनिष्ठहेतुपरत्ववदुत्तरेति शब्दोपातहेतुविशे- पज्ञानापत्तेः । श्वेतशब्दः श्वेतगुणवाचकः श्वाशुनक इत एतस्मात्स्थानादितीत्यर्थ- बोधकोपि श्वेतशब्द इत्यभिप्रेत्य परममूलस्थादिपदार्थमाह ( श्वेतीधावति ) ॥ मू-तदाप्यश्वसंसर्गप्रतीतिजनने स्वरूपयोग्यतासत्त्वाल्लवण परत्वदशायामप्यश्वा दिसंसर्गज्ञानापत्तिरिति चेन्न, तदि तरप्रतीतीच्छयानुचरित त्वस्यापि तात्पर्य प्रति विशे पणत्वात् । तथाच यद्वाक्यंयत्प्रतीतिजननयोग्यत्वे सति यदन्यप्रतीतीच्छयानुचरितं तदाक्यंतत्संसर्गपरमित्यु च्यते शुकादिवाक्येऽव्युत्पन्नोञ्चारितवेदवाक्यादो च तत्प्रतीतीच्छाया एवाभावेन तदन्यप्रतीतीच्छयोचरित त्वाभावेन लक्षणसत्त्वान्नाव्याप्तिः । नचोभयप्रतीतीच्छयो चरितेऽध्याप्तिः तदन्यमात्रप्रतीतीच्छयानुच्चरितत्वस्य विवक्षितत्वात् ॥

·वेदान्तपरिभापा। [आगम- शिम-लवणपरत्वेति ) लवणमावतीतीच्छयोच्चरितत्त्वज्ञान- दशायामश्वादिसंसर्गप्रतीतिजनकत्वलक्षणतात्पर्य्यप्रतीतिसंभवेन त- द्वाक्याश्वादिसंसर्गानुभवापत्तिः तत्परत्वव्यवहारापत्तिश्चेत्यर्थः । तत्प्रतीतिजनकत्वे सति तदन्यप्रतीतीच्छयातुचरितत्वं तात्पर्य विध- क्षितमित्याह (तदितरेति ) ननु प्रथमेन तत्पदेनाश्वस्यद्वितीयेन लवणस्य परामर्श लवणपरे वाक्ये दोषतादवस्थ्यमित्याशंक्य सव. नाम्रो बुद्धिस्थवाचकत्वनियमेन द्वितीयतत्पदेन प्रथमतत्पदोक्तस्येव परामर्श अन्यथा यस्य कस्यचित्परामर्श पटान्यघटप्रतीतीच्छयोच्च- रितस्य घटमानयेत्यस्य तत्परत्वानापत्तिरित्याह ( तथाचेति ) भोज- नप्रकरणे प्रयुक्तस्य सैंधवमानयेत्यस्य वाक्यस्याश्वान्यलवणप्रतीती- न्छयोच्चरितत्वान्न तत्संसर्गज्ञानं नापि तदातत्परत्वव्यवहार इति भावः । अव्युत्पन्नवाक्ये पूर्वोक्तामव्याप्तिमुद्भरति ( शुकादीति । तदन्यमावेति)। म०प्र०-( मतीतिजनकत्वलक्षणेति ) प्रतीतिजननयोग्यत्वलक्षणेत्यर्थः । तहास्यात्-सैंधवमानयेति वाक्यात्। तत्परत्यव्यवहारापत्तिश्च सेंधवमानयेति वाक्यमश्वादिसंसर्गपरमित्यवादिसर्गपरत्वव्यवहारापत्तिश्च ( तत्प्रतीतिजनकत्वे- सतीति ) लवणसंसर्गवधिजननयोग्यत्वसमानाधिकरणकलपणान्यप्रतीतीच्छयो- चरितत्वाभाव इत्यर्थः । दोपतादयस्थ्यम्- ननु सैंधवमानयेत्यादिवास्पाशंकित- दोपः स्थित एव, तत्परत्वानापत्तिः- घटसंसर्गपरत्वाभावापत्तिः, तत्संसर्गज्ञानम्- अश्वादिसंसर्गज्ञानम् , तदा भोजनकाले तत्परत्वव्यवहारः सधवमानयेतिवाक्यम- वादिसंसर्गपरमित्यश्वादिसंसर्गपरत्वव्यवहारः । नन्वश्चलवणोभयप्रतीत्तीच्छयोच्च- रितसैंधवमानयेतिवाक्ये लवणान्याश्वप्रीतीच्छयानुचरितत्वाभावात्सेंधवमानयेति- वाक्येश्वलवणोमयपरत्वदशायामव्याप्तिरित्याशंक्य परिहरति । परममूले ( नति) परममूले(लदन्यमांत्रतितदन्यदेव नदन्यमातदन्यस्यैव प्रतीतीच्छ्यानुचरितत्वस्ये- त्यर्थः । याभाभ्यांतच्छब्दाभ्यां लवणस्यैव ग्रहणं तदाश्वलवणीभयपरसेंधवमानये तिवाक्यव्यानिशं कोपपन्ना तन्निराकरणचोपपन्नं भवति । यदि तृभाभ्यां तच्छब्दाभ्यां प्रकृताश्वलवणयोर्ग्रहणं तदा सैंधवमानयेति वाक्यं अश्वलवणोययपर- स्वदशायामव्याप्तिशंकादिकमनुपपन्नमिति भावः।। मू०- उक्तप्रतीतिमात्रजननयोग्यतायाश्चावच्छेदिका शक्तिः। अस्माकं तु मते सर्वत्र कारणतायाः शक्तेरेवावच्छेदक त्वात् ॥

·" परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२९७) 'शि०म०-अबातुचरितत्वमप्रतिसंहितत्वं तेनैकपरतया प्रतिसंहिते मोनिलिखितनानार्थलोकेनातिप्रसंगा नतु तत्प्रतीतिजननस्वरुपयो- ग्यतावच्छेदकं तत्प्रतीतीच्छयोञ्चरितत्वमेवान्यस्य तादृशस्थाभावा- तथाच परमेश्वरप्रद्वेषिमते वेदवाक्यादावव्याप्तिरित्यत आह (उक्तेति) तहि शक्तिकल्पने गौरवमित्यत आह (अस्माकंत्विति)। म०म०-ननु तदितरमतीतीच्छयानुचरितत्त्वे सति तत्मतीतिजननयोग्यत्वं तात्पर्य मितितात्पर्यलक्षणस्य लषणरूपार्थपरत्वेन प्रतिसंहितेनानार्थकपदघटित धवमानये- त्यादिवाक्ये अश्वान्यलवणरूपार्थप्रतीतीच्छयानुचरितत्वमादायातिव्यापिस्तत्रावा- न्यलवणरूपार्थप्रतीतीच्छयानुचरितत्वस्य सत्तादित्याशंक्याह ( अत्रेति ) उक्तता- त्पर्य्यलक्षणे इत्यर्थः। अमतिसंहितत्वम्-पताशरेखोपन्यासः कर्तव्यों येन रेखोप- न्यासेन लवणरूपार्थप्रतीतिः स्यादित्यादिप्रतिसंधानविषयत्वाभावः तेन-अनुच्च- रितत्वशब्देनापतिसंहितत्वरूपार्थस्याभिप्रेतत्वेन, एकपरतयाप्रतिसंहिते-लवणरूप- थिपरत्वेन प्रतिमंधानविपये ( नातिप्रसंगइति ) सर्वनानो बुद्धिस्थवाचकत्वनि यमेन द्वितीयतत्पदेनाश्वग्रहणे प्रथमतत्पदेनाप्यश्वस्यैव परामर्शसंभवात्सेंधवमान- येतिवाक्यस्य लवणपरत्वदशायामश्वान्यलवणप्रतीतीच्छयोक्तमतिसंधानविपयत्वा- भावामावेनाश्वान्यलवणप्रतीतिच्छयानुचरितत्त्वशब्देनाप्रतिसहितत्वस्य विवक्षितत्वा दश्वान्यलक्षणरूपप्रतीतीच्छयानुच्चरितत्वमादायातिप्रसंगो नास्तीति भावः । ताह- शस्य-तत्मतीतिजननस्वरूपयोग्यतावच्छेदकस्य । नच तदन्यप्रतीतीच्छयानुचरि- तत्वरूपावच्छेदकस्य सत्त्वेनान्यस्य तादृशस्यामायादिति कथनमयुक्तमिति वाच्यम् । तदन्यप्रतीतीरच्छयानुचरितत्वापेक्षयातत्यतीतीच्छयोनरितत्वेलाघवेन तत्पतीती च्छयोचरितत्वस्यैवावच्छेदकत्वाचित्यात्तदन्यप्रतीतीच्छयानुचरितत्त्वाप्रतिसंधानपि तत्प्रतीतीछयोचरितत्वज्ञानेसनि वाक्यादन्वयवोधदर्शनाचेति । तथाच-तत्प्रतीती- च्छयोचरितत्वादन्यस्य तत्मतीतिजननस्वरूपयोग्यतावच्छेदकस्याभावसति(अव्या- तिरिति)अन्यतात्पर्यलक्षणं वाच्यमितिभावः। परममूले(उक्तमतीतिमात्रंति) शाब्द मतीतिमात्रेत्यर्थः। परममूले, योग्यतायाः-शब्दनिष्ठयोग्यतायाः । तर्हितत्मतीती- च्छयोचन्तित्वरूपावच्छंदकसत्त्वे सति,शक्तिकल्पने-तत्प्रतीतीच्छयोचरितत्वादन्य- शब्दनिष्ठशाब्दयोधजनकतावच्छेदकशक्तिकल्पने । परममूलं शक्तेरेवावच्छेदक- त्वादिति तथाच यथा वड्यादिनिष्ठदाहादिजनकतावच्छेदेकाशक्तिरेव तथा झब्दनि शब्दजनकतावच्छेदिकाशक्तिरेवेति नामसिद्धार्थकल्पनरूपगारखदीपइतिभावः ।। मू०-इति नकोपि दोपः॥ शिम तथाच वाक्यनिष्ठवाक्यार्थज्ञानकारणता किंचिदवच्छेद्या ·(२९८) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- कारणतात्वाद्वद्विनिष्ठकारणतावदित्यनुमानं शक्तो मानमितिभावः नतु न्यायमते शक्तेरनंगीकारादसंभवः । नच तन्मते तत्पतीतीच्छ- योच्चरितत्वादिकमवच्छेदकमिति युक्तमननुगमादिति नेत्याह (इति नकोपिदोषइति) तथाप्यवच्छेदकत्वमनुगतमिति नोक्तदोषावकाश अन्यथा पदशक्तावगतेरिति भावः । नतु तात्पर्य्यज्ञानस्य हेतुत्वे अप- सिद्धांतः। विवरणादौ तस्य निराकृतत्वादित्याशंक्य निरुक्ततात्प- र्यज्ञानहेतुत्वस्यान्वयव्यतिरेकप्रमाणसिद्धत्त्वेन ॥ म०प्र०- (किंचिदवच्छेद्येति ) नच वाक्यनिष्ठवाक्यार्थज्ञानकारणतावाक्यत्वे नावच्छेद्यास्तु किं शक्तिकल्पनयेति वाच्यम् । अवच्छेदकस्यान्यूनानतिरिक्तवृत्ति- त्वस्वरूपत्वेन वाक्यत्वस्यानर्थकवाक्येपि सत्त्वेनातिरिक्तवृत्तित्वादवच्छेदकत्वासंभ- वादिति असंभवः-तदन्यमात्रमतीतीच्छयानुचरितत्वे सति तत्मतीतिजननयोग्य- तावच्छेदकशक्तेायमतेऽनंगीकारेणोक्ततात्पर्यलक्षणासंभवः । तन्मते-नैयायिक मते ( उचरितत्वादिकमिति ) अत्रादिपदेन तदन्यमात्रमतीतीच्छयानुचरितत्वं ग्रात्यानच गुकादिवाक्याव्युत्पन्नोचरितवेदवाक्यादी चाव्याप्ते तत्प्रतीतीच्छयोध- रितत्वादिकं शाब्दनिष्ठशब्दजनकतावच्छेदकमिति वाच्यमानयायिकमते ईश्वरेच्छा- मादायैवाव्याप्तिपरिहारांपपत्तरिति । अननुगमात्-कस्यचिन्नये तदन्यमात्रमतीती च्छयानुचरितत्वेसति तत्प्रतीतिजननयोग्यतावच्छेदिका शक्तिः । कस्यचिन्नये तूक्तयोग्यताया अवच्छेदकं तत्मतीतीच्छयोचरितत्वं तदन्यमात्रमतीतीच्छ- यानुचरितत्वं चेत्यवच्छेदकानां नानात्वेनानुगतावच्छेदकाभावप्रसंगात् । तथाचा- नुगतशब्दनिष्ठशाब्दजनकतावच्छेदकाभावेऽनुगनकार्यकारणभावबुदिरपि न स्या- दिति भावः। तथापि तदन्यमात्रपतीतीच्छयानुचरितत्वे सति तत्प्रतीतिजननयो ग्यताया अवच्छेदकानां नानात्वेपि,नोक्तदीपावकाशः दशब्दनिष्ठशाब्दजनकतावच्छे- दकाननुगमदोपस्य तत्प्रयुक्तानुगतकार्यकारणभावबुद्धयभावरूपदोषस्य चाव- सरो न, अन्यथा-नानावच्छेदकनिष्ठानुगतावच्छेदकरवानंगीकार, पदशक्ती-पद- शक्तिनिष्ठशाब्दज्ञानकारणतायाम्। अगतेः-अनिश्चयात् पदनिष्ठशान्दज्ञानजनकता- पच्छेदकशक्तिनिष्ठानुगतावच्छेदकत्वाभधे तत्पदजन्यबोधविषयत्वनिष्ठमकारतानि- रूपितघनिष्ठेश्वरेच्छीयविशेष्यतारूपायाः पदशक्तस्तनत्पुरुषीपच्छारूपाया था पदशक्तः पदनिष्पशाब्दज्ञानजनकतावच्छेदकत्वविशिष्टाया मानावनानुगतकार्य कारणभावनिर्वचनं न स्यान्नानाविधक्तरवच्छेदकत्वेनुगतत्वे तु पदार्थज्ञानत्वाद- च्छिन्नं प्रति पदशक्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वमित्यनुगतकार्यकारणभावस्य निर्वचनमपि संभवतीति भावः । हेतुत्वे-गाब्दज्ञानहेतुत्वे । तस्य-तात्पर्यज्ञाननिष्ठशान्दयोधहेतु- न्वस्य, तात्पर्य्यज्ञानहेतुत्वस्य-तात्पर्यज्ञाननिष्ठगान्दयोथहेतुत्वस्य ।।

·परिच्छेदः१] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। मू०-एवं तात्पर्य्यस्य तत्प्रतीतिजनकत्वरूपस्यशाब्दज्ञानज- नकत्वे सिद्ध चतुर्थवर्णके तात्यय॑स्य शब्दज्ञानहेतुत्व- निराकरणवाक्यंतत्प्रतीतीच्छयोचरितत्वरूपतात्पर्य्यनि- राकरणपरम् अन्यथा तात्पर्यनिश्चयफलकवेदांतविचा- रवैयर्थ्यप्रसंगात् ॥ शिम-तद्वाक्यस्यान्यादृशतात्पर्यनिरासपरतयाप्युपपत्तेन वि- रोध इत्याह (एवमिति तात्पर्यज्ञानमारहेतुत्वनिरासपरत्वे बाधक- माह (अन्यथेति ) ननु न तावदिदं तात्पर्य व्यवहारोपयोगितदित- रमतीतीच्छयाऽनुचरितत्वस्यैव तत्पदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन शेषय- ातानच गेहे घट इति वाक्ये पटसंसर्गार्थपरतावारणाय तत्पतीति- जनकत्वमुपातमिति वाच्यम् । घटसंसर्गपरस्य तस्य पटसंसर्गान्यप्र- मित्युदेश्यकत्वेन तत एव तद्वारणात, नहि कश्चित्पटसंसर्गेच्छया मेहे घंट इति प्रयुक्त शब्दप्रयोग अवाचकपदप्रयोगस्यान्याय्यत्वात् प्रयो- गेवा पटसंसर्गपरत्वस्येष्टत्वात गंगादिपदवल्लक्षणया तस्य तत्प्रतीति- स्वरूपयोग्यत्वाञ्च, अतएव नैतत्तात्पर्य शाब्दज्ञानोपयोगिविशेष्य- मावविषयतया तस्य हेतुत्वसंभवे विशिष्टविषयतया तत्वे गौरवात् । नच बैपरीत्यमई सेंधवमानयति वाक्यस्थाश्वसंसर्गप्रतीतिजनजाने लवणपरत्वज्ञानदशायामश्वानुभवासंभवात् ।। म०म०-तद्वाक्यस्य-तात्पर्यज्ञाननिष्ठशाब्दज्ञानहेतुतानिराकरणपरंविवरणवाक्यस्य, अन्याशतात्पर्यनिरासपरतया नैयायिकाक्ततत्पतीतीच्छयोचरितत्वरूपतात्पर्य- निराकरणपरतया।परममूले ( चतुर्थवर्णकेइति ) चतुर्थसूत्रस्य या भाष्यकृयाख्या तदुपार या पंचपादिका तदुपरियविवरणं तत्रैत्यर्थः । इदंतात्पर्यम्-तत्मतीति- जनकरवे सति तदितरमतीतीच्छयानुचरितत्वरूपं तात्पर्यम् ( तत्पदेति) तात्पर्य- पदेत्यर्थःशपयात-सत्यंतशब्दयात, तरय-गैहे घट इतिवाय यस्य (पट- संसर्गान्यति ) पटसंसर्गान्यघटसंसर्गत्यर्थः। तत एव तदितरमतीतीच्छयानुभ- स्तित्वरूपतात्पर्यज्ञानादेव । तद्वारणाद-पटसंसर्गपरतावारणात् गेहेघटइति वाश्य- स्य पटसंसर्गपरतायाआपादनकालं तरछब्देन पटसंसर्गस्य ' ग्रात्यत्वेन पटसंसर्ग- तरघटसंसर्गमतीतीच्छयोधरितत्वमेव नानुचरितत्वमिति गेहेघट इतिवाक्यस्य न पट- संसर्गपरतेति भावः । प्रयोगेवा-गहेघदइति वाक्यस्य पटसंसगेंच्छया प्रयोगे छ तस्य-गेहेघटइतिवाक्यघटकघदपदस्य (तत्मतीतीति ) पटसंसर्गप्रतीतीत्यर्थः ।

·(३००) वेदान्तपरिभाषा [आगम- अतएव-तत्मतीतिजनकत्वे सति तदितरप्रतीतीच्छयानुचरितत्वरूपतात्पर्यस्य गेहे घट इति वाक्यं घटसंमर्गपरमित्यादिव्यवहारोपयोगित्वाभावादेव एनत्तात्प र्यम्-पूर्वोक्तविशिष्टतात्पर्यज्ञानम्, विशेष्यमात्रविषयवया-तदितरमतीवीच्छयानु- चरितत्वरूपविशेष्यमात्रविषयकत्वेन, तस्य-पूर्वोक्तविशिष्टतात्पर्यज्ञानस्य. तत्वे- शादज्ञानकारणत्वे, वैपरीत्यम्-तत्मतीतिजनकत्वतात्पर्यपदप्रवृत्तिनिमित्तं तदितर प्रतीनीच्छयानुचरितत्वं व्यर्थमिति वैपरीत्यम् ( असंभवादिति ) तत्पतीतिजनक स्वरूपतात्पर्यस्वीकारेतु सेधवमानयेतिवाक्यस्य लवणपरत्वज्ञानकालेऽश्वानुभवः स्यादिति भावः ॥ - शि०म०-नच तत्प्रतीतिजननस्वरूपयोग्यत्वमेव तात्पर्य तदवच्छे- दकै च तदन्यमनीतीच्छयानुचरितत्वम् । तथाच तज्ज्ञानमेवहेतुरिति वाच्यमालाघवेन तत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वस्यैवावच्छेदकत्वौचित्यात् । किंच तदन्यप्रतीतीच्छयातुञ्चरितत्वाप्रतिसंधानेपि तत्भतीतीच्छयो- चरितत्वज्ञाने सति वाक्यादन्वयबोधदर्शनानतज्ज्ञानमन्वयधीहेतुः । नच तेन तादृशानुञ्चरितत्वमनुमाय ततोऽन्वयमनुभवतीति वाच्यम्। तद्व्याप्तिमविदुषोपि तेनान्वयबोधस्यानुभवसिद्धत्वात् । नच तदपि तस्य त्वयैव दूषितत्वात एतदप्रतिसंधानेपि तदन्यप्रतीतीच्छयानुञ्च- रितत्वज्ञानादन्वयवोधाच तस्मात्रोक्ततात्पर्य्यकारणमिति अत्रमः । तत्पतीतीच्छयोञ्चरितत्वं तदन्यमाचप्रतीतीच्छयानुञ्चरितत्वं च तात्प- ग्य । नवपरस्परव्यभिचारान्नोभयमपि हेतुः स्यादिति वाच्यम् । तदन्यमाचप्रतीत्युद्देश्यकत्वज्ञानविरोधिज्ञानविषयज्ञानत्वेनानुगतेन हेतुत्वाभ्युपगमात् ॥

·परिच्छेदः४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३०१) रितत्वरूपतात्पर्यज्ञानेन । तदपि-तत्मतीतीच्छयोचरितत्वरूपतात्पर्य्यमपि, तस्य- तत्प्रतीतीन्छयोधरितवरूपतात्पर्यस्य (एतदिति ) तत्मतीतीच्छयोमस्तित्वरूप- तात्पर्याज्ञानेपीत्यर्थः (परस्परव्यभिचारादिति ) व्यभिचारश्च व्यापकाभाववट्ट- तित्वं यत्र कारणाभावस्तत्र कार्याभाव इति शाब्दज्ञानरूपकार्याभावो व्यापक सतु नास्ति तदन्यमात्रमतीतीच्छयानुचरितत्वज्ञाने सति तत्मतीतीच्छयोचरितत्व- रूपकारणाभावेपि शाब्दज्ञानरूपकार्यसत्वादेवं नत्मतीतीच्छ्याचरितत्वज्ञाने सति तदन्यमात्रप्रतीतीच्छयानुचरितत्वरूपकारणाभावेपि शाब्दज्ञानरूपकार्यसत्वादिति परस्परव्यतिरेकव्यभिचारात निच व्यभिचारस्य कारणाभावनिष्ठत्वेन कथं ताशी चरितत्त्वानुचरितत्वनिष्ठौव्यभिचार इति वाच्यम् । व्यभिचारस्य स्वाश्रयप्रतियोगि- त्वसंबंधेन तादृशोचरितत्वानुचरितत्वरूपतात्पर्यवृत्तित्वादित्यर्थः ( तदन्यमात्रम- तीत्युद्देश्यकत्वेति ) तदन्यमात्रप्रतीत्युदेश्यकत्वज्ञानं घटमानयेति वाक्यं घटान्य- मात्रप्रतीत्युद्देश्यकामिति ज्ञानं तस्य विरोधिज्ञानं घटमानयेति वाक्यंघटमतीतीच्छ- योचरितमिति घटान्यमात्रमतीतीच्छयानुनरितमिति च तद्विषयौताहशीचरितत्वानु- जस्तित्वे तज्ज्ञानत्वेनेत्यर्थः ॥ शि०म०-नहि तत्प्रतीत्युद्देश्यकत्वज्ञाने तदन्यमात्रप्रतीत्युदेश्यक- स्वज्ञानमुदेति नचोक्ततात्पर्य्यज्ञानं नकारणं मानाभावादिति वाच्यम्। सैंधवमानयेति वाक्यस्य लवणपरत्वज्ञानदशायां सत्यामप्याकांक्षा- दिघटितसामग्र्यामश्वपरत्वज्ञानविरहेणाश्वसंसर्गज्ञानाभावात । अय- मेति पुत्रो राज्ञः, पुरुपोऽपसार्यतामित्यत्रान्वयपरत्वसंदेहे तद्वय- तिरेकनिश्चये च शाब्दज्ञानप्रतिबंधाच्च । केचिनु तात्पर्यनिश्चयस्य शाब्दज्ञानप्रतिवन्धकतत्संशयतद्वयतिरेकनिश्चयनिवृत्त्युपक्षीणत्वान्न हेतुत्वमिति तन्न, सिद्धांते प्रतिबंधकाभावस्य हेतुत्वानभ्युपगमात् । किंच यत्संशयेत्यादिव्याप्तिबलात्तात्पर्य्यनिश्चयो हेतुः । नतुतद्वयति- रेकज्ञानाभावः तस्याभावत्वेन गुरुत्वात् । अन्यथा व्याप्तिनिश्चयस्या- प्यनुमित्यहेतुत्वापत्तिरिति । म०प्र०-ज्ञानयोविरोधित्वमेव स्फदयति ( नहीति ) तत्सतीत्युद्देश्यकत्वज्ञाने- घटमानयेति वाक्यं घटसंमर्गप्रतीत्युद्देश्यकामिति ज्ञाने, तदन्यमात्रप्रतीत्युद्देश्यक- त्वज्ञानम्-घटमानयति वाक्यं घटसंसर्गान्यपटादिसंसर्गप्रतीत्युद्देश्यकमिति ज्ञानम्, अन्वयपरत्वसंदेहे-राज्ञ इति षष्ठचंतपदार्थस्य पुरुपपदार्थेनान्वयः पुत्रपदार्थेना- न्वय इत्यन्वयपरत्वसंदहे, तव्यतिरकनिश्चय-पठ्यन्तराजपदार्थस्य पुरुषपदार्थेन नान्वय इत्यन्वयाभावनिश्चय, शाब्दज्ञानप्रतिधाम-राजसंबंधीपुरुष इति शान्द- ·. (३०२) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- चुद्धयनुदयाच, तथाच-यसंशयव्यतिरेकी यत्र प्रतिबंधकी तन्निश्चयस्ता हेतुरिति व्याप्तिबलात्तात्पर्य निश्चयो हेतुरिति भावः ( अनभ्युपगमादिति ) तात्प य॑संशयतात्पर्याभावनिश्चयीशाब्दज्ञानप्रतिबंधकौतदभावः शाब्दज्ञानकारणमिति- तात्पर्य्यसंशयव्यतिरेकनिश्चयरूपशाब्दज्ञानप्रतिवंधकाभावस्य यद्यस्माकं नयेशाब्द- जानकारणत्वं स्यात्तदा तात्पर्यनिश्चयस्य तात्पर्य्यसंशयव्यतिरेकनिश्चयरूपप्रति- बंधकामावसंपादकत्वेन शाब्दबुद्धिस्वतंत्रकारणत्वं न स्यात्प्रतिबंधकामावस्य तु कारणत्वमेव नास्तीति तात्पर्य निश्चयः,शाब्दज्ञानस्य स्वतंत्रमेव कारणमिति भावः। यसंशयेत्यादिव्याप्तिवलात्-यत्संशयव्यतिरेको यत्र प्रतिबंधको तनिश्चयस्तवहेतु- रिति व्याप्तिसामर्थ्यात् । तद्व्यतिरेकज्ञानाभावः-तात्पर्याभावज्ञानाभावः तस्य-तात्प ामावज्ञानाभावस्य, गुरुत्वात्-तात्पर्यनिश्चयत्वेशाब्दबुदिकारणतावच्छेदक- त्वापेक्षयातात्पय्याभावज्ञानाभावत्वे शाब्दज्ञानकारणतावच्छेदकत्वे गौरवात् अन्यथा तात्पर्याभावज्ञानाभावस्यैव शाब्दबुद्धिकारणत्वाभ्युपगमे (अहेतुत्वापत्तिरिति ) व्यात्याभावज्ञानाभावस्यैवानुमितिहेतुत्वसम्भवादितिशेपः ॥ मू०-केचितु शाब्दज्ञानत्वावच्छेदेन न तात्पर्य्यज्ञानं हेतुरित्ये परं चतुर्थवर्णकवाक्यं तात्पर्य्यसंशयविपर्ययोत्तरशान्द- ज्ञानविशेपे च तात्पर्यज्ञानं हेतुरेव इदंवाक्यमेतत्परमु- तान्यपरमिति तात्पर्य्यसंशये तद्विपर्यये च तदुत्तखा- क्यार्थनिश्चयस्य तात्पर्यनिश्चयं विनानुपपत्तरित्याहुः ॥ शि०म०-अभेदरनकारमतमाह ( केचित्विति ) अत्रेदमन भिमनि- बीजं तात्पर्यज्ञानजन्यतावच्छेदकं शाब्दज्ञानत्वं लाघवात् । नतु तात्पर्य्यसंशयविपर्ययोत्तरशाब्दज्ञानत्वं गौरवात्, नचासत्यपितात्प- यनिश्चयेतत्संशयादि विरहे शाब्दधीदर्शनेन व्यभिचारानतुत्व- मिति वाच्यम् । उक्तलाघवेनतद्वेतुत्वकलतो तदभावेशाब्दज्ञानस्यै- वासिद्धेः । अन्यथा व्याप्तिनिश्चयोपि तत्संशयविपर्ययोत्तरानुमितों हेतुः स्यादिति महद्वैषम्यमापद्यतेति नन्वमपि निरुतात्पर्यज्ञानं न हेतुः तस्य वाक्यार्थगर्भत्वेन प्रथमं दुर्ग्रहत्वात् ॥ म०प्र०-परममूले (शाब्दज्ञानत्वावच्छेदेनेति ) शाब्दज्ञानत्वमवच्छंदः कार्य- तावच्छेदकं यस्मिञ्छान्दज्ञाने तत्तथा तेन निरूपितत्वं तृतीयार्थस्नथाच गान्दना नवावच्छिन्नजन्यनानिरूपितहेतुतावत्तात्पर्यज्ञानमित्यर्थः। परममले, तात्पर्यसंशय- ·परिच्छेदः४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । विपर्ययोत्तरशान्दज्ञानविशेपे-तात्पर्यसंशयविपर्ययविरोधिज्ञानरूपतात्पर्यज्ञानोत्तर- शाब्दज्ञानविशेपे परममूले, केचिदित्यनेन सूचितमस्वारस्यं स्फुटयति (अत्रेति) परममूलोक्तकेषांचिन्मते इत्यर्थः । अनभिमत्तिवीजम्-अनंगीकारवीजम्, तात्पर्य- ज्ञानजन्यतावच्छेदकमू-तात्पर्यज्ञाननिष्ठजनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदकम् (विप- ययेति ) तात्पर्याभावनिश्चयेत्यर्थः । गौरवात्-शाब्दज्ञानत्वेतात्पर्य्यनिश्चय- कार्यतावच्छेदकत्वापेक्षया तात्पर्यसंशयतात्पर्यभावनिश्चयविरोधिज्ञानरूपता- त्यर्यज्ञानोत्तरशाब्दज्ञानत्वेतात्पर्यज्ञानकार्यतावच्छेदकत्वे गौरवात्। उक्तलाघवन- तात्पर्यज्ञानजन्यतावच्छेदकमित्यादिवाक्योक्तकार्य्यतावच्छेदकलाघवेन, লন্ত त्वक्लमौ-तात्पर्यज्ञाननिष्ठशाब्दबुद्धिहेतुत्वनिश्चये, तदभावे-तात्पर्यनिश्चयाभावे अन्यथा तात्पर्य्यसंशयतात्पर्याभावनिश्चयविरोधिज्ञानरूपतात्पर्यज्ञानोत्तरशाब्दज्ञा- नत्वावच्छिन्नमत्येवतात्पर्यनिश्श्रयस्यहेतुत्वांगीकारे तत्संशयविपर्ययोत्तरानामती- व्याप्तिसंशयव्यात्यभावनिश्चयविरोधिज्ञानरूपन्यासिज्ञानोत्तरानुमितो ( हेतुःस्या- दिति ) नसर्वानुमितावितिशेषः।वैषम्य-सिद्धान्तानुपपन्नत्वम् एवमपि-तात्पर्य्यनि- श्रयस्थोक्तव्यभिचारामावेपि । उक्तरीत्यासामान्यशाब्दबुद्धित्वकार्यतावच्छेदकत्वे लाघवे पोति वा । तस्य-उक्ततात्पर्य्यस्य । वाक्यार्थगर्भत्वेन वाक्यार्थः पदार्थसं सर्गः परस्परसंमृज्यमानपदार्थावागर्भ कुक्षौ शरीरे वा यस्यतात्पर्यस्य तत्तथा तस्य मावस्तत्वतन तत्प्रतीतीच्छयोचारतत्वे सतीत्यादिवाक्योक्ततात्पर्य्यलक्षणे तच्छ ब्दार्थसंसर्गग्रहणादाक्यार्थघटितत्वेनेति यावत्, प्रथमम्-शाब्दबुद्धः पूर्वम् ।। मू-तच्च तात्पर्य वेदे मीमांसापरिशोधितन्यायादेवावधार्यते लोके तु प्रकरणादिना ।। शि०म०-नच प्रमाणांतरेण तद्रहः । वैदिकवाक्यार्थस्यापूर्वादेर्मा- नांतरायोग्यत्वात् प्रमाणान्तरेण प्रथमं तदहेच शब्दवेयादित्यत आह (तञ्चेति ) वाक्यार्थगर्भमपि तात्पर्य वेदेलाघवानुगृहीतेनातु- मानेन तदुपजीविना वा प्रमाणांतरेणनिश्चीयते यथा कपिजलानाल- भेदित्यत्र लाघवात्रित्वसंख्यापरत्वं नतु त्रित्वादिपरार्द्धपर्यंतसंख्या- 'परत्वं गौरवात् ॥ म०प्र०--प्रमाणांतरेण-सेंधवमानयतिवाक्यं लवणपरं सूपे लवणं नास्तीति वाक्यानंतरमुपाय॑माणत्यायनेयं तन्नैवं गर्दभमानयेति वाक्यवदित्यायनुमाना- दिप्रमाणेन तद्हः-शब्दार्थग्रहः । अपूर्वादेः-धर्माधर्मादेः अत्रादिपदेन स्वर्गादि- साधनताविशिष्टयागादियते इति । परममूले (मीमांसेति ) तर्कात्मकमानसन्या- ·। ( ३०४) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- पारविशेषाभिन्नमीमांसया परिशोधितो निर्दुष्टः सहकृतो वा यो न्यायोऽनुमानं तस्मादित्यर्थः । प्रथमम्-शाब्दबुद्धेः पूर्वम्। तद्हे-शब्दार्थग्रहे (शब्दवैयर्थ्यादिति) शब्दप्रमाणप्रवृत्तेःपूर्वमेवशब्दार्थस्य गृहीतत्वेन शब्दप्रमाणस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः । वैदे-वैदिकवाक्ये लाघवानुगृहीतेन यत्र प्रमाणवाक्यत्वं तत्र पदार्थसंसर्गपरत्व- मिति सामान्यव्याप्तः स्वर्गकामोयजेदित्यादौ वैदिकवाक्यस्य बलवदनिष्टाननु- वैधित्वादिविध्यर्थसंसर्गपरत्वापेक्षया ऽपूभिन्नविध्यर्थसंसर्गपरत्वे लाघवमिति लाघवज्ञानसहकृतेन, अनुमानन स्वर्गकामोयजेदित्यादिवैदिकवाक्यं विध्यर्यापूर्व- संसर्गपरं वैदिकप्रमाणवाक्यत्वाद्यवंतनवं बंध्यासुती युध्यतीत्यादिवाक्यवद- दिकवाक्यं पदार्थसंसर्गपरं प्रमाणवाक्यत्वात्पटमानयेत्यादि वाक्पवदित्याद्यनुमानेन, तदुपजीविना-अनुमानोपजीविना वैदिकवाक्यनिष्ठापूर्वसंसर्गपरत्वविषयकानुमि- त्युत्तरभाविनीत यावत, प्रमाणान्तरेण वैदिकवाक्यमपूर्वसंसर्गतात्पर्य्यक- मित्याद्याप्तवाक्येन, निश्चीयते-पुरुषेण वैदिकवाक्यमपूर्वसंसर्ग परमिति निश्च यविषयः क्रियते स्वयमपिलाघवानुगृहीतानुमानेन तात्पर्यनिश्चयादाहरणमाह- (यथेति ) अत्रकापिंजलशब्दस्तितिरिः स्यात्कपिंजल इति त्रिकांडशेपात्तित्तरति- ख्यातस्य वाचकस्तथाच लाघवात्कपिंजलानितिद्वितीयांतकपिजलदाब्दस्य वित्वा. दिपरादपर्यंतसंख्यावत्कपिंजलसंसर्गपरत्वापेक्षयात्रित्वसंख्यावत्कपिजलसंसर्गपर- वे लाघवमिति लाघवज्ञानसहकृतात्कपिजलानालभेदितिवाक्यं पदार्थसंसर्गपरं ममाणवाक्यत्वादित्यायनुमानादित्यर्थः ।। मू-तत्र लौकिकवाक्यानां मानांतरावगतार्थतयानुवादक त्वम् ॥ शिम-लोकतु तात्पर्य प्रकरणादिलिंगकानुमानेन प्रत्यक्षादि. नावावधार्यते इत्यर्थः।नवं वाक्यार्थम्याप्यवगमेनाजनितान्वययों धत्वलक्षणाकांक्षाविरहाच्छाब्दज्ञानं न स्यादिति वाच्यम् । तथापि तच्छन्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाभावात्तस्यैवाकांक्षत्वादिति भावः शाब्दज्ञानत्वावच्छेदन तात्पर्य्यज्ञानम्य हेतुत्वे लोकिकयालयवद्ध दस्यानुवादकतापत्तिः तात्पर्य महतहटकवाक्यार्थस्य भानानधान लौकिकवाक्यमनुवादक नर्वेदिकमिति राद्धांता भन्यतत्याशंक्य किमयापेक्षणीयनिरपेक्षप्रमाण जनितसमानविषयाधगतिविशिष्टा- र्थयोधकत्वमनुवादकत्वं देदस्यापदाने म्बानुपजीविप्रमाणजन्यसमान- भकारविशेष्यकामिनिविषयत्वयोग्यार्थयोधकत्वं वा नायः,प्राभाफर- । ननु ·परिच्छेदः४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । संमतस्यास्यास्माभिर्लोकेप्यनंगीकारादित्यभिप्रेत्य द्वितीयं दूषयति (तप्रेति) तयोर्मध्ये इत्यर्थः॥ म.म-लॉकनु-लौकिकवाक्येतु, प्रकरणादिलिगकानुमानेन-सेंधवमानयेति वाक्यं लवणसंसर्गपरं लवणान्यवोधकान्यत्वे सति भोजनकाले उच्चरितत्वालवण- मानयेति वाक्यपदितिमकरणादिघटितलिंगकानुमानेन, प्रत्यक्षादिना-घटमान- येति वाक्यं घटप्रतीतीच्छयोच्चरितमित्यलौकिकमानसप्रत्यक्षादिना घटान्यमात्र- प्रतीतीच्छयानुच्चरितमित्यलौकिकमानसमत्यक्षादिना वा आदिपदेनाप्तवाक्यं ग्रामिनि ( अजनितान्वयबोधत्वेति ) पदार्थातरव्यतिरेकायुक्तानुत्पादितान्वय- बोधकत्वेत्यर्थः । तथापि-संसर्गवोधस्य मानांतरजन्यत्वेपि ( तच्छ घटमा- नयेत्यादिशब्दत्यथः । तस्यैव-तच्छब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाभावस्यैव ( शाब्दज्ञान- त्वावच्छेदनेति ) शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपिततात्पर्यनिश्चयानिष्ठजनक- तास्वीकारे इत्यर्थः । तात्पर्यग्रहे-तात्पर्य्यग्रहकाले (तटकेति ) तात्पर्यघट- केत्यर्थः ( अवश्यापेक्षणीयेति ) सर्ववादिसंमतत्वेनानुमानादिहेतुत्वेनचावश्या पेक्षणीयनिरपेक्षप्रमाणप्रत्यक्षप्रमाणं तजनिततुल्यविपयकावगतिरग्निनिष्ठहिमनाश- कत्वबुद्धिस्तद्विशिष्टार्थवोधकत्वममिनिष्ठहिमनाशकत्यबुद्धिविशिष्टामिनिष्ठहिमनाशक- त्वरूपार्थविषयकवाधजनकत्वमग्निहिमस्य भेषजमिति वाक्ये इत्यनुवादकत्वमित्यर्थः ( स्वानुपजीवीति ) शब्दप्रमाणानधीनप्रत्यक्षादिप्रमाणजन्यतुल्यप्रकारविशेष्यक प्रमितिविपयता योग्यानिनिष्ठहिमनाशकत्वरूपार्थविषयकबोधजनकत्वमग्रिहिमस्य- भेपजमिति वाक्ये इत्यनुवादकत्वमित्यर्थः (अनंगीकारादिति ) लौकिकानुवाद- कवाक्यानामप्यवगतिविशिष्टार्थविषयकबोधजनकत्वासंभवादिाते शेपः ॥ मू०-वेदेतु वाक्यार्थस्यापूर्वतया नानुवादकत्वम् ॥ शि०म०- अपूर्वतयेति) स्वानुपजीविप्रमाणजन्यसमानप्रकारवि शेयकप्रमितिविषयत्वायोग्यतयेत्यर्थः । तथाच तात्पर्य्यग्राहकैण वैदि कानीमानि पदानि स्वर्गकामनियोज्यकयागविषयकनियोगपराणी त्यवगमेपि स्वर्गकामनियोज्यकं यागविषयक कार्यमित्यनवगमान्न वेदस्यानुवादकत्वमितिभावः। नन्वस्त्वाकांक्षादिसहकारिवशाच्छब्द स्य पृथक् प्रामाण्यं तथापि न वेदांतानां ब्रह्मणि प्रामाण्यं तेषां सिद्धा- र्थवोधकत्वात् कार्यान्विते एव संगतिग्रहेण तत्पराणामेव सर्वत्रमा- माण्यावधारणात् । तथाहि प्रयोजकवृद्धोदीरितगामानयेति वाक्यश्रव णसमनंतरभाविप्रयोज्यवृद्धसमवेतगवानयनचेष्टामुपलभमानो स्तया तत्कारणं गवानयनगोचरप्रवृत्तिमनुमाय तदनुमिते च कार्य बाल ·वेदान्तपरिभाषा। [आगम- संसृष्टपदार्थज्ञाने वाक्यस्य सामर्थ्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रतिपद्यते पु नव गां पश्य मां वधान अश्वमानयेत्यादिप्रयोगांतरेषु आवापोद्वापा भ्यां गवि गोपदसामर्थ्य गृह्णन् कार्यान्विते एव गृहाति अन्यथा- प्रथमावगतकार्यान्वितव्युत्पत्तिबाधापत्तेः। नचसिद्धार्थेपि प्रथमं व्युत्प त्तिग्रहः॥ म०प्र०-तात्पर्यग्राहकेण-पूर्वोक्तलाघवसहकृतानुमानादिना तात्पर्यग्राहकेण (नियोज्यकेति ) यः कार्य स्वकीयत्वेन बुध्यते स नियोज्य इति लक्षणलक्षि- तनियोज्यवानित्यर्थः । नियोगपराणि-कार्यप्रतिपादकानि, कार्य-कृतिसाध्यम- पूवम् । तत्पराणामेव-कार्यपराणां वाक्यानामेव, सर्वत्र वेदैलोकैच, बालः-अव्यु- त्पन्नपुरुपः, तया-चैष्टया, तत्कारणम्-क्रियाकारणम्, प्रवृत्तिम-प्रवृत्त्याख्ययत्नम् अनुमाय-अयं प्रयोज्यवृद्धः गवानयनगोचरप्रवृत्तिमान गवानयनगोचरचेष्टावत्वान्म- ददित्यनुमाय । इयं क्रिया प्रयत्नजन्या विलक्षणक्रियात्वात्स्वीयक्रियापदित्यनुमाय वा, तदनुमिते-अयं प्रयोज्यवृद्धःकार्यसंसृथ्पदार्थगोचरज्ञानवान् प्रवृत्तिमत्वान्मद दिति प्रवृत्त्यनुमिते, अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्-गामानयेति वाक्यसत्से आनयनसं- सृष्टगोपदार्थगोचरज्ञानसत्त्वं तदभावे तदभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम, आवापो- द्वापाभ्याम्-कस्यचित्पदस्योपादानमावापः कस्यचित्पदस्य त्याग उद्वापस्ताभ्याम् गवि कार्यान्वितगोपदार्थे, कार्यान्वितेएवं गृह्णाति-कालांतरेपि कार्यान्विते एवगोपदार्थेसामर्थ्यं गृह्णाति क्रियापदं विना कालांतरेपि वाक्यार्थज्ञानासंभवाद- तिशेषः । अन्यथा-कालांतरेकार्यान्वितगोपदार्थादी शक्तिग्रहानंगीकारे (प्रथमाव गतेति ) प्रयोजकवृद्धोदीरितगामानयेति वाक्यश्रवणकालावगतेत्यर्थः । व्युत्पत्ति- अहः-शक्तिग्रहः॥ भू-तत्रलोके वेदे च कार्यपराणामिवसिद्धार्थानामप्यपूर्वतया प्रामाण्यं पुत्रस्ते जातःकन्या ते गर्भिणीइत्यादिपु सिद्धा- थेष्वपि पदानां सामर्थ्यावधारणात् ॥ शि०म०-हानोपादानक्रियाऽनन्विताबुभुत्सिततया वकृविवक्षा- भानेन शब्दस्पैव तत्राप्रयोगात् । प्रयोगवा अनभिहितक्रियापदत्वा. त्तस्मान्न बालोव्युत्पद्यते लिंगचेष्टादेरभाषाहातस्मात्कार्यान्वितार्थेषु पदानां शक्तिस्ततश्चसिद्धार्थानां न प्रामाण्यमिति तदेतनिराकरोति (तति) दमत्राकृतं कार्यान्विते प्रथमं वाक्यसामर्थ्यग्रहेपि नत- दनुरोधात्तत्रैव पदवाच्यत्वं गौरवात् । अन्यथा प्रमाणांतरग्राह्यत्वस्या- ।

·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता।' (३०७) ज्यभिचारात् तद्विशिष्टस्य वाच्यत्वमसंगः, किंच कार्यान्वितत्वमित- रान्वितत्वं वा नवाच्यतावच्छेदकं कार्यस्य तद्वाचकलिङादिलभ्य- त्वात्, अन्वयस्य च वाक्यादेव लाभात्, अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायात्, अन्यथान्वयविशेषोपि वाच्यः स्यादिति वाक्यस्यानुवाद- कत्वापत्तिः किंचकार्यस्य कार्यातराभावान कार्यान्वयोवच्छेदकः । यत्तु केवलार्थे पदशक्तिमहे वाक्यस्य प्रथमगृहीताशक्तिः कार्या- विते वाध्यतेति तदयुक्तमिष्टत्वात् पुत्रस्ते जात इत्यादी भूतार्थेपि प्रथमं व्युत्पत्तिमहाच ॥ म०प्र०-तत्र-सिद्धार्थे ननु ब्रह्मणि हानोपादानक्रियाभावेपि श्रोतुभुत्सिततया वक्तृविवक्षासत्त्वेन सिद्धार्थपि प्रयोगोभवत्येवेत्याशंक्याह ( प्रयोगेवेति ) सस्मात्- सिद्धार्थबोधकवाक्यात् लिंगचेष्टादः-शक्तिग्रहहेतुभूतचेष्टादेः। परममूले ( तत्रेति) वैदिकवाक्यानामनुवादकत्वाभावे सतीत्यर्थः ( वाक्यसामयति) वाक्यघटकपदश- क्तीत्यर्थः । तदनुरोधात्-कार्यान्विते मथसंपदशक्तिग्रहानुरोधात्, तत्रैव-कार्या- विते एव । पदवाच्यत्वम्-पदशक्तिः, गौरवात्-पदार्थत्वस्य शक्तिविषयतावच्छेद- कत्वापेक्षया कार्यान्वितपदार्थत्वस्पशक्तिविपयतावच्छेदकत्वे गीरयात् ।अन्यथा- कार्यान्वयस्याव्यभिचारेणमथमगृहीतकार्यान्विते एव पदवाच्यत्वागीकारे) गौर- वानंगीकारे इति वा तद्विशिष्टस्य-प्रमाणांतरयात्यत्वविशिष्टस्य ( वाच्यत्वप्रसंग इति) प्रत्यक्षादिना सामान्यतो गृहीत एव शक्तिग्रहसंभवनात्यंताज्ञाते शाक्त- ग्रहासंभवात्, प्रमाणांतरग्रात्यत्वस्याव्यभिचारेण तद्विशिष्टस्य वाच्यत्वं स्यादेवेति भावः । कार्यान्वितत्व-कार्यान्वयः, वाच्यतावच्छेदक-शक्तिविषयतावच्छेदकं अन्यथा-अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायानंगीकारे, अन्धयविशेपः-वाक्यार्थत्वे- नाभिमतानयनादिप्रतियोगिकान्वयः, वाच्य.-पदवाच्य. लिडर्थे कायलिड्पदस्य शक्तिग्रही न स्याल्लिडर्थकार्ये कार्यातरान्वयाभावादिति कार्यान्वयो न वाच्य- तावच्छेदकइत्याह (कार्यस्येति) लिडर्थापूर्वस्येत्यर्थः। भूतार्थेपि । सिद्धार्थेपि ।। मू०-अत एव वेदांतवाक्यानां ब्रह्मणि प्रामाण्यं यथा चैतत्तथा विषयपरिच्छेदे वक्ष्यते तत्र वेदान्तानां नित्यसर्वज्ञपरमे- श्वरप्रणीतत्वेन प्रामाण्यमिति नैयायिकाः॥ शि०म०-नच तत्र व्युत्पत्तिमहाभावः हर्षादेस्तलिंगत्वात् । नच मुखप्रसवादिनापि तदुत्पत्तिः । पुत्रपादांकितपटप्रदर्शनवत्सुखप्रसव- .

·(३०८) वेदान्तपरिभाषा । [आगम- सूचकस्पाभावात् । ततश्च परिशेषात्पुत्रजन्मसिद्धौ तत्र पदवाच्यत्व ग्रहः। ततश्च ॥ दृष्टचत्रसुतोत्पत्तेश्चरणांकितवाससा ॥ वार्ताहारेण यातस्य परिशेषविनिश्चितिः इति ॥ (अतएवेति ) यत एव सिद्धार्थेवाक्यानां प्रामाण्यमित्यर्थः । ननु तथापि वेदांतानां ब्रह्मणि न प्रामाण्यं तेषां प्रतिपत्तिविधिपरत्वेन तत्परत्वाभावात् । सत्यं जानमित्येवमादीनां च विध्यपेक्षितविषयस- मर्पकत्वात् तथाच"वाचंधेनुमुपासीत"इति वनविषयब्रह्मपरा वेदान्ता इति तबाह ( यथाचेति) नतु वेदांतिमते वेदमात्रस्य पुरुषाधीनो त्पत्तिकतया पुंदोपवस्वसंभवाल्लौकिकवाक्यवद्वेदांतानां न प्रामाण्य. मित्याशंक्य स्वयं प्रकारांतरेण वेदांतानां प्रामाण्यं साधयितुं प्रथम पराभिमतं तत्प्रकारमनूद्य दूषयति ( तत्रेत्यादिना) वेदांतग्रहणं वेद मात्रोपलक्षणं ( नित्येति ) स्वतन्त्रेतिशेषः । सर्वज्ञेश्वरप्रणीनत्वस्य वेदान्तिभिरप्यभ्युपगमादित्यवधेयम् । वैदस्य पुरुषाधीनोत्पत्तिकत्वेन पुंदोषादप्रामाण्यं स्यादित्यत उक्तं सर्वति । यदि मन्वादयोपि सर्व- शास्तदा तत्मणीतत्वेनैव प्रामाण्योपपत्तौ न परमेश्वरापेक्षेत्यत उक्तं नित्यति तेषामनित्यत्वेन नानात्वाद्गौरवण न तत्पणीतत्वमितिभावः। भ्रमप्रमादविप्रलिप्साकरणापाटवादिदोषाभाव एव प्रामाण्ग्रेहेतुः॥ म०प्र०-तत्र-सिद्धार्थे । हर्षादेः-चत्रनिष्टहर्पमुखमसादादेः । तलिंगत्वात्- चैत्रोहर्पवान् मुखप्रसादवत्वान्प्रदत् चैत्रहर्ष इष्टलाभज्ञानजन्यः हर्पत्वान्मदर्पयत् चत्रीयामिष्टज्ञानमेतद्वाक्यजन्यमेतद्वाक्यान्वयव्यतिरेकप्रयोज्यान्वयव्यतिरेकवत्वा- यत्र यदन्वयव्यतिरेकप्रयोज्यान्वयव्यतिरेकवत्वं तत्र तजन्यत्वमिति सामान्य- त्वमिति मामान्यव्यात्याघटवदित्यव्युत्पन्नपुरुषस्य शक्तिग्राहकालिगत्वात, तदु- त्पत्तिः-चैत्रनिष्टहदिलिंगोत्पतिः । तत्र-पुत्रे । पदवाच्यत्वग्रहः अगृहीतपुत्र- पदशक्तिकपुरुषनिष्ठपुत्रपदवाच्यत्वज्ञानं वार्ताहारेण-दूतेन । प्रतिपत्तिविधिपर- स्वेन-उपासनानिधिपरत्वेन । तत्परत्वाभावात्-ब्रह्मपरत्वाभावात् ( विपर्यति ) उपासनाविपयेत्यर्थः। नत्मकार-वेदनिष्ठप्रमाण्यनिश्चयकारणम् । परममूलं ( तंत्रति) वादिपुमध्येइत्यर्थः । नपरमेश्वरापेक्षा-वेदोत्पत्यथैवेदप्रामाण्यार्थ वा नगरम- श्वरस्वीकारः॥ मृ०-वेदानां नित्यत्वेन निरस्तसमस्तपुंदूपणतया प्रामाण्य- मिति मीमांसकाः अस्माकं तु मते वेदो न नित्यः उत्प- ·परिच्छेदः] समणिमभाशिखामणिसहिता । त्तिमत्वात् उत्पत्तिमत्वं च"अस्य महतोभूतस्यनिःश्वसि- तमेतहग्वेदो यजुर्वेदः सामवदोऽथर्ववेद" इत्यादि श्रुतेः- नापि वेदानां विक्षणावस्थायित्वम् ।। शिष्म-तत्र हेतुमाह (नित्यत्वेनेति) किं वर्णनित्यत्वं वेदस्य निर्दोषत्वे हेतुरुतानुपूर्वीविशिष्टवेदनित्यत्वं वा नाद्यः । लौकिकवा- क्यस्यापि निदोषतापत्तः न द्वितीयः । वर्णानामनित्यत्वेन तत्स- मूहात्मकपदस्य तत्समुदायस्य च वाक्यस्यानित्यतया तत्संदो- हात्मकवेदस्य सुतरामनित्यत्वादित्यभिप्रेत्य वेदानित्यत्वे हेत्वंतर- माह ( अस्माकंत्विति)"ऋचःसामानि जज्ञिरे" इत्यादिश्रुतिरादि- पदग्राह्या नत्वियं श्रुतिर्न वेदोत्पत्तिपरा वेदस्य विक्षणमात्रावस्था. यित्वेन तदुत्पत्तेललॊकसिद्धत्वात् । नापि सर्वेश्वराधीनोत्पत्तिपरा पुरुषत्वेन सर्वेश्वरस्यापि वेदोत्पादकत्वानुमानात् । तस्मात्स्वतंत्रपुरु- षाधीनोत्पत्तिपरैव श्रुतिः। महत्पदस्य स्वतंत्रवाचित्वादित्याशयवतो नेयायिकस्याशंका निराकरोति (नापीति)। म०प्र०-तत्र-भ्रमादिदोपवत्पुरुषजन्यत्वसंबंधेन वेदनिष्ठभ्रमाद्यभावे । परममूले (वेदानां नित्यत्वेनेति ) वेदानां जन्यत्वाभ्युपगमे ईश्वरस्यापि मक्तपक्षपाता- दिसंभवादोपवदीश्वरप्रणीतत्वावश्यमावाद्रौदप्रणीतागमवद्देदेपि दोपप्रसंगावेदाना- मजन्यत्वेन निरस्तसमस्त'दूषणतया प्रामाण्यमितिभावावर्णनित्यत्वम्-वर्णनिष्ठज- न्यत्वाभावः । अनित्यत्वेन-अजन्यत्वाभावेन, तत्समूहात्मकपदस्य-वर्णसमुदायात्म कपदस्य तत्समुदायस्य-पदसमुदायस्य(तत्संदोहात्मकेति)वाक्यसमुदायात्मकेत्यर्थः । वेदानित्यत्वे वेदनिष्ठाजन्यत्वाभावे, हेत्वंतरं-पागभावप्रतियोगित्वरूपहेत्वपेक्षयाऽन्य देतुम् । वस्तुतस्तुहेत्वंतरमित्यस्यस्थानेहेतुमितिपाठः मम्यगिति परममूले अस्माकं- वितितुशब्दउक्तपक्षाभ्यावेदानामनित्यत्वेपि प्रलयकालपर्यंतावस्थायित्वे सतिटी- पविनिर्मुक्तत्वरूपवैलक्षण्यद्योतनार्थः परममूले ( अस्येति) अस्य-परमात्मनो महतो- व्यापकस्य,भूतस्य निःश्वसितम्-निःश्वसितमिवनिःश्वसितमित्यर्थः(ऋचइति)अत्रबहु- वचनंगादिघटकवाक्याध्यायादिपुवहुत्वाभिप्रायेणा जज्ञिरे-उत्पन्नावभूवुः(विक्षण- मात्रावस्थायित्वेनेति)इदं कथनं तुमाचीनस्य कस्यचिदाचार्यस्याभिमायण नवीनमते शब्दस्य तृतीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वकथनेन द्विक्षणमात्रावस्थायित्वादिति, अनु- मानात्-ईश्वरावेदादिरूपशब्दोत्पादकः पुरुषत्वायत्रपुरुपर्व तत्र शब्दोत्पादकत्व- मिति सामान्यव्याप्त्याऽस्मदादिवदित्यनुमानात् (वाचित्वादिति) यत्र पूज्यत्वरूप महत्वं तत्र स्वतंत्रत्वमिति व्याप्तेरिति शेषः।।

·[आगम- -- (३१०) वेदान्तपरिभाषा। मू०-य एव वेदो देवदत्तेनाधीतः स एव मयापीत्यादिप्रत्य भिज्ञा विरोधात् । अत एव गकारादिवर्णानामपि न शणि कत्वं सोयं गकार इतिप्रत्यभिज्ञाविरोधात् । तथाच वर्णप दवाक्यसमुदायस्य वेदस्य वियदादिवत्सृष्टिकालीनोत्प त्तिकत्वं प्रलयकालीनध्वंसप्रतियोगित्वं च नतु मध्ये वर्णा नामुत्पप्तिविनाशौ अनंतगकारकल्पनायां गौरवात्, अनु चारणदशायां वर्णानामनभिव्यक्तिस्तदुच्चारणरूपव्यंजका भावानविरुध्यते अंधकारस्थघटानुपलंभवत् उत्पन्नो गकार इत्यादिप्रत्यक्षतु सोयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञा विरोधादप्रमाणं वर्णाभिव्यंजकध्वनिगतोत्पत्तिनिरूपि तपरंपरासंबंधविपयत्वेन प्रमाणवा ।। शि०म०-अनेकवर्णसमुदायगर्भस्य वेदस्य स्वरूपतः क्षणिकावं पर्ण- क्षणिकत्वाद्वा तवाद्यं दूषयति(यएवेति)द्वितीयं निरस्यति (अतएवेति) अतःशब्दार्थमाह ( सोयमिति) ननु वेदस्य क्षणिकत्वाभावे नित्यत्वा- पत्ता उत्पत्तिश्चतिनिविषया स्यादित्यत आह ( तथाचेति )परमते उत्प तो निराकृतायामित्यर्थः । शब्दस्य नाशकत्वाभिमतशब्दांतरादी. नामंतरासंभवेपि बहुकालस्थायित्वाभ्युपगमे कदापिनाशो न स्यादि- त्यत आह (प्रलयेति) तथाच प्रलयकाल एव नाशक इति भावःनितु वेदस्य वर्णानांच नवियदादिवदुत्पत्तिमत्वं इदानी गकार उत्पन्न इदानीं विनष्ट इति मतीतिविरोधातनच प्रत्यभिज्ञया उत्पादविना- शप्रतीतियाधः यदुमतीतियाधकल्पने गौरवणत्यजेदेकंकुलस्वार्थ इति न्यायेन प्रत्यभिज्ञायाधस्वाचितत्वात् ततश्च पदस्प वर्णादीनां च मध्यपुत्पादधिनाशावित्पाशंक्याह (नत्यिति) सातीयानतवेद- कल्पनायर्या च गौरवं धोध्यं तधाचोत्पादविनासमतीतीनामुक्तगौरव- पराहतं प्रामाण्यं तद हुत्वंचांधयदुत्वषन्न प्रयोजकमिति भावःगब्दस्य स्थायित्वेगाधकमाशंक्य निराकरोति ( अनुशारणति ) ननु न्याय. मंत उत्पादादिप्रतीतयः प्रत्यभिज्ञापि सोपं गकार इति ननरयाव- छिन्नभेदविषयतया गत्वजातिघटितपरंपरासंपधविषयत्वेन प्रमाण ·परिच्छेद ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। तवमते तासाममामाण्यं स्यादित्यत आह (वर्णाभिव्यंजकेति) श्यामोनष्टोरक्त उत्पन्नइतिवदितिभावः॥ म०प्र०-उत्पत्तीनिराकृतायाम्-त्रिक्षणमात्रावस्थायित्वरूपहेतुनिराकरणेन नैया- यिकोक्तलोकसिद्धोत्पत्ती निराकृतायां .(शब्दान्तरेति ) युगपदुत्पन्नककारादिश- ब्दातिरिक्तवर्णात्मकशब्देत्यर्थः । अंतरा-मध्ये संसारे इतियावत् ( असंभवपीति) अस्यादा सोयंककारः इत्यादिप्रत्यभिज्ञावलादित्यस्य शेपो बोध्यः । स्थायित्वे- प्रलयपर्यंतावस्थायित्वे, बाधकम्-सर्वदावर्णानांज्ञानापत्तिरूपवाधकम् (न्यायमते- इति ) उत्पन्नोगकार इत्यायुत्पादादिमतीतयस्तद्गत्वावच्छिन्नगकारादिभेदविपय- तया प्रमाणं सोयंगकार इत्यादिमत्यभिज्ञापिगकारादिसमवेतगत्वादिसमवायित्व- रूपगत्वादिजातिघटितपरंपरासंबंधविषयकत्वेन प्रमाणमित्यर्थः ।। मू०--तस्मात्रवेदानां क्षणिकत्वम्, ननु क्षणिकत्वाभावेपि विय दादिप्रपंचवदुत्पत्तिमत्त्वेनपरमेश्वरकर्तृकतया पौरुषे यत्वसिद्धावपौरुषेयत्वं वेदानामिति तवापि सिद्धांतो भज्येतेति चेन्न । नहि तावत्पुरुपेणोच्चार्य्यमाणत्वं पौरुषेयत्वम्, गुरुमतेपि अध्यापकपरंपरया पौरुषे यत्वापत्तेः नापि पुरुपाधीनोत्पत्तिकत्वं नैयायिकाभिमत पौरुपेयत्वानुमाने अस्मदादिना सिद्धसाधनापत्तेः किंतु सजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारणविपयत्वं पौरुषेयत्वम् । शि०म०-उपसंहरति (तस्मादिति ) ननु वेदोन क्षणिको नापि वियदादिवदुत्पादविनाशशीला किंतु नित्य एवं उत्पत्तिश्रुतिश्चाभि- व्यक्तिपरा अन्यथापरमेश्वरकर्तृकत्वे तस्य पौरुषेयत्वापत्तौ अपसि- द्धांत इति जैमिनीयः शंकते (नन्विति ) अस्य महत इत्यादिश्रुतिर्वे. दोत्पत्तिपरैव तत्परत्वे बाधकामावात, यत्नु वेदस्य पौरुषेयत्वं बाधक- मिति तवेधा विकल्प्य दूषयति (नहीत्यादिना )मौनिश्लोको न पौरु- षेयास्यादिति दोषे सत्येव दोषांतरमाह (गुरुमते इतिासजातीयेति) आनुपूा साजात्यं नच मौनिश्लोकेव्याप्तिः तस्यापि कदाचित्केन- चिदुचरितत्वात् :अन्यथा तस्यालीकत्वापत्तेः उच्चारणपदस्य प्रतिसं. धानपरत्वाद्वा॥ म० मश-परममूल (ध्वनिगतेति ) उत्पत्त्याश्रयध्वन्यमिव्यंग्यत्वरूपोत्पत्ति- ·(३१०) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- मृ०-य एव वेदो देवदत्तेनाधीतः स एव मयापीत्यादिप्रत्य भिज्ञा विरोधात् । अत एव गकारादिवर्णानामपि न क्षणि कत्वं सोयं गकार इतिप्रत्यभिज्ञाविरोधात् । तथाच वर्णप दवाक्यसमुदायस्य वेदस्य वियदादिवत्सृष्टिकालीनोत्प त्तिकत्वं प्रलयकालीनध्वंसप्रतियोगित्वं चानतु मध्ये वर्णा नामुत्पप्तिविनाशौ अनंतगकारकल्पनायां गौरवात्, अनु ञ्चारणदशायां वर्णानामनभिव्यक्तिस्तदुच्चारणरूपव्यंजका भावानविरुध्यते अंधकारस्थघटानुपलंभवत् उत्पन्नो गकार इत्यादिप्रत्यक्षतु सोयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञा विरोधादप्रमाणं वर्णाभिव्यंजकध्वनिगतोत्पत्तिनिरूपि तपरंपरासंबंधविपयत्वेन प्रमाणंवा ॥ शि०म०-अनेकवर्णसमुदायगर्भस्य वेदस्य स्वरूपतः क्षणिक वर्ण- क्षणिकत्वाद्वा तत्राचं दूषयति(यएवेति)द्वितीयं निरस्यति (अतएवेति) अताशब्दार्थमाह ( सोयमिति) ननु वैदस्य क्षणिकत्वाभावे नित्यत्वा- पत्ता उत्पत्तिश्चतिनिविषया स्यादित्यत आह ( तथाचेति )परमते उत्प तो निराकृतायामित्यर्थः । शब्दस्य नाशकत्वाभिमतशब्दांतरादी. नामंतराऽसंभवेपि बहुकालस्थायित्वाभ्युपगमेकदापिनाशी नस्यादि- त्यत आह (प्रलयेति) तथाच प्रलयकाल एव नाशक इति भावः । ननु वेदस्य वर्णानांच न वियदादिवदुत्पतिमत्वं इदानी गकार उत्पन्न इदानी विनष्ट इति प्रतीतिविरोधातानच प्रत्यभिज्ञया उत्पादविना- शमतीतिबाधः बहुमतीतिबाधकल्पने गौरवेणत्यजेदेकंकुलस्यार्थ इति न्यायेन प्रत्यभिज्ञायाधस्यवोचितत्वात् ततश्च घेदस्य वर्णादीनां च मध्येप्युत्पादविनाशावित्याशंक्याह (नत्त्विति) सजातीयानंतवेद- कल्पनायां च गौरवं बोध्यं तथाचोत्पादविनाशप्रतीतीनामुक्तगौरव- पराहतं प्रामाण्यं तद्वहुत्वंचांधबहुत्ववन्न प्रयोजकमिति भावाशब्दस्य स्थायित्वेवाधकमाशंक्य निराकरोति ( अनुच्चारणेति ) नतु न्याय. मते उत्पादादिप्रतीतयः प्रत्यभिज्ञापि सोयं गकार इति तद्गत्वाप- च्छिन्नभेदविषयतया गत्वजातिघटितपरंपरासंबधविषयत्वेन प्रमाण ·० परिच्छेद १] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३१) तवमते तासामप्रामाण्यं स्पादित्यत आह (वर्णाभिव्यंजकेति) श्यामोनष्टोरक्त उत्पन्नहतिषदितिभावः ।। म०म०-उत्पत्तौनिराकृतायाम्-त्रिक्षणमात्रावस्थायित्वरूपहेतुनिराकरणेन नैया- विकीतलोकसिद्धोत्पत्तौ निराकृतायां :(शब्दान्तरेति) युगपदुत्पन्नककारादिश- न्दातिरिक्तवर्णातभकशब्देत्यर्थः । अंतरा मध्ये संसारे इतियावत् ( असंभवपीति) अस्यादा सायंककारः इत्यादिप्रत्यभिज्ञावलादित्यस्य शेपो बोध्यः। स्थायित्वे- प्रलयपर्यंतावस्थापित्वे, बाधकम्-सर्वदावर्णानांज्ञानापत्तिरूपवाधकम् (पायमते. इति ) उत्पन्नोगकार इत्याधुत्पादादिप्रतीतयस्तद्गत्वावच्छिन्नगकारादिभेदविषय- तया प्रमाणं सायंगकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञापिगकारादिसमवेतगत्वादिरामवायित्व- रूपगत्वादिना तिघटितपरंपरासंबंधविषयकत्वेन प्रमाणमित्यर्थः ॥ मू-तस्मान्नवेदानां क्षणिकत्वम्, ननु क्षणिकत्वाभावेपि विय दादिषपंचवदुत्पत्तिमत्त्वेनपरमेश्वरकर्तृकतया पोरुपे यत्वसिद्धापपौरुषेयत्वं वेदानामिति तवापि सिद्धांतो भज्यतेति चेन्न । नहि तावत्पुरुपेणाचार्यमाणत्वं पौरुषेयत्वम्, गुरुमतेपि अध्यापकपरंपरया पौरुपे यत्वापत्तेः,नापि पुरुपाधीनोत्पत्तिकत्वं नैयायिकाभिमत पौरुषेयत्वानुमाने अस्मदादिना सिद्धसाधनापत्तेः किंतु सजातीयोच्चारणानपेक्षोचारणविपयत्वं पौरुपेयत्वम् ।। शिम०-उपसंहरति (तस्मादिति) ननु वेदोन क्षणिको नापि वियदादिधदुत्पादविनाशशील किंतु नित्य एव उत्पत्तिश्रुतिश्चाभि- व्यक्तिपरा अन्यथापरमेश्वरकर्तृकत्वे तस्य पौरुषेयत्वापत्तो अपसि- द्धांत इति जैमिनीयः शंकते ( नन्विति ) अस्य महत इत्यादिश्रुति. दोत्पत्तिपरैव तत्परत्वे बाधकामावात, यनु वेदस्य पौरुषेयत्वं बाधक- मिति तवधा विकल्प्य दूषयति (नहीत्यादिना )मोनिश्लोको न पोरू- प्यास्यादिति दोषे सत्येव दोषांतरमाह (गुरुमते इति।सजातीयेति) आनुपूा साजात्यं नच मौनिश्लोकेऽव्याप्तिः तस्यापि कदानिकेन- चिदुचरितत्वात् अन्यथा तस्यालीकत्वापत्तेः उच्चारणपदस्य प्रतिसं- धानपरत्वाद्वा ॥ म०म०-परममूले (घनिगतेति ) उन्पत्याश्रपध्वन्यमिव्यंग्यत्वरूपोत्पति- ·(३१२) वेदान्तपरिभाषा [ आगम घंटितपरंपरासंबंधविषयकत्वेनेत्यर्थः । अन्यथा-उत्पत्तिश्रुतेर्वेदाभिव्यक्तिपरत्वानं- गीकारे, अपसिद्धान्तः वेदनिष्ठांगीकृतापीरुपैयत्वत्यागापतिः, जिमिनीय:-व्यास- शिष्यपूर्वकांटवाक्यविचारकाचार्यमतस्वीकर्तृपुरुषः, वाधक वेदोत्पत्ती बाध- कम्, वैधाविकल्य-किंपुरुषेणोच्चार्यमाणत्वरूपंपौरुपेयत्वमपोसिद्धांतापत्तिद्वारा वेदोत्पत्तीवाधकमुत पुरुपाधीनोत्पत्तिकत्वमिति मनसि द्वेधा विकल्प्य,मौनिलोकः- मौनिस्मृतश्लोकः मौनिकृतश्लोको वा परममूले, पौरुषेयत्यानु माने-पेदः पौरु- पेयो वाक्यत्वाभारतादिवदित्यनुमाने । परममूले (सिद्धसाधनापरिति) अस्म- दाद्यभ्युपेतपुरुषाधीनोत्पत्तिकत्वरूपपौरूषेयत्वस्य तेन साधना। देति शेषः । ननु शब्देषु पदत्यादिना साजात्यस्य सत्त्वात्सजातीयोच्चारगानपेक्षीचारण विषयत्वरूपपीरुपेयत्वासंभव इत्याशंक्याह (आनुपूर्येति ) तस्या पि-मौनिकृत- श्लोकस्यापि, अन्यथा-मौनिकृतश्लोकस्य कदाचित्केनचिदुच्चरितलवानंगीकारे । परममूले ( सजातीयोच्चारणानपेक्षेति ) आनुपूा साजात्यवतः उच्चारणं सजातीयोच्चारणं सजातीयोच्चारणस्यानपेक्षा यस्योच्चारणस्य तत्तथा तादृशो- च्चारणविषयत्वमित्यर्थः॥ मू-तथाच सर्गाद्यकाले परमेश्वरः पूर्वसर्गसिद्धवेदानुपूर्वीस- मानानुपूर्वीकं वेदं विरचितवान्, नतु तद्विजातीयं वेद- मिति न सजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारणविपयत्वं पौरुपेय- . त्वम् ।। शि०म०-ननु मा भूत् क्षणिको वेदः तथापि स्वतंत्रपुरुषप्रणीतः सर्वेश्वरप्रणीतत्वात् वेदभिन्नतत्प्रणीतवाक्यवत् । अन्यथा परमेश्वरस्य माणवकवदुचारणसापेक्षत्वेन तस्यास्मदादितुल्यत्वापत्तो सर्वज्ञत्वस- वशक्तिताभ्युपगमभंगप्रसंगः ततश्च पौरुषेयो वेद इत्यत आह (तथा- चेति ) सर्गाद्यकाले सर्वेश्वरः पूर्वसर्गसिद्धेयमातुपूर्वी वेदस्येति ज्ञात्वा तत्समानातुपूर्वीकं घेदं रचयामीति संकल्प्य तादृशं वेदं आचख्यो नतु तद्विजातीयातुपूर्वीकं ज्ञात्वा, सर्गाद्यसमये वेदस्य पूर्वसर्गसिद्ध- वेदजातीयत्वात्तादृशवेदाध्ययनस्यैवाभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वात् अ. न्यथा तस्य वाग्वजतयाऽनर्थ हेतुत्वापत्तेः॥ म०प्र०-वाक्यवत्-गीतादिवाक्यवत्, अन्यथा-वेदस्य स्वतंत्रपुरुपप्रणीतत्वानंगी. कार, ततश्च-वदेस्यस्वतंत्रपुरुषप्रणीतत्वादेवा परममूले(तथाचैति उतविधपीरुपेयत्वां गीकारेसतीत्यर्थः अस्तिच पौरुपयेषु भारतादिष्वेतलक्षणमित्याहा परममूल(भारता- ·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३१३) दीनामिति ) तादृशवेद-पूर्वकल्पीयवेदानुपूर्वी विशिष्ट वेदम् । तद्विजातीयानुपू- किं वेदं ज्ञात्वा नत्वाचल्यावित्यत्र हेतुमाह (सर्गाचसमयेइति ) जातीयत्वात्। आनुपूा सजातीयत्वात् सर्गाचसमये वेदस्यानुपूर्त्या सजातीयत्वं कुत्तोवगतमि- त्याशंक्याह ( ताशवेदेति ) पूर्वकल्पीयवेदानुपूर्व्यासदृशवेदेत्यर्थः । अन्यथा- पूर्वसर्गसिद्धवेदानुपूा सजातीयवेदोत्पत्यनंगीकारे, तस्य-सर्गाद्यकालीनवेदस्य ( वाग्वजतयेति)॥ मंत्रोहीनः स्वरती वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह ॥ सवाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोपराधात् ।। इत्युक्तत्त्वादिति शेषः । अस्याः स्वरतः-उदात्तादिस्वरेण,हीनो-हितो मंत्र:- तथावर्णतः-अकारादिना हीनो मंत्रो, मिथ्यामयुक्त:-मिथ्या एव प्रयुक्तः स्यात्फल विधुर एव तस्य प्रयोग इति यावत् स्वरादिना हीनमंत्रस्य मिथ्याप्रयोग इति कथं ज्ञायते इत्यत आह (नतमर्थमाहेति ) यतस्तमथस्वाभिमैतार्थ स मंत्री नाह- नवक्ति अतो ज्ञायते तस्य मिथ्याप्रयोग इत्यर्थः । प्रत्युत स्वरादिवपरीत्ये स्वरा- दिहीनमन्त्रस्यानर्थकारित्वमित्याह (सवागिति) स मंत्रो वाग्वजो वायूपो वज्रो भूत्वा यजमानं हिनस्ति, यथा विश्वरूपस्य पिता त्वष्टा इन्द्रवधकामनया वृत्रासु- रोत्पादनायेन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति मंत्रणाहुतिं दत्तवान, तन्द्रस्य शत्रुरिन्द्रशत्रुरित्युत्तर- पद्मधानतत्पुरुषस्वरस्य समासस्यांत उदात्तः स्यादित्यर्थक"समासस्य" इति सूत्र- योधितांतोदात्तस्योचारणीयत्वे इन्द्रः शत्रुः शातयिता नाशयिता यस्येति यावी स्वरस्यायुदात्तस्योदात्तस्वरितयोगिपूर्वपदं प्रकृत्या स्पादित्यथक " पहुचीहि प्रकृत्या पूर्वपदम्" इतिसूत्रबोधितस्योचारणात् यजमानस्य त्वष्टुर्घातकत्वं स्येति सिद्धमिति ॥ मू०-भारतादीनांतुसजातीयोचारणमनपेक्ष्यैवोचारणमिति तेषां पौरुषेयत्वं, एवं पौरुषेयापौरुषेयभेदेनागमो द्विवि- यो निरूपितः॥ इति वेदान्तपरिभापायामागमपरिच्छेदः ॥ शिम-तथाचेश्वरः सर्वशक्तिरपि: पूर्वसंगसिद्धानुपूर्षीसमानानु- पूर्वीकं वेदं रचयन्न स्वतंत्र इति न वेदस्प पौरुषेयत्वमिति भाषः। ननु नेदं पौरुषेयत्वव्यवहारमयोजक मारतरामायणांदावव्याप्तः तस्यापि शब्दजातीयोचारणसापेक्षत्वांत् नचानु पूर्यासाजात्यं तत्र नेनि -

·( ३१४)
वेदान्तपरिभाषा।
[आगम-
वाच्यम् तथापि पश्यमानभारतादावव्याप्तरित्याशंक्य साजात्यमा-
तुपूत्यैव विवक्षितं सिद्धांत पठ्यमानाभधभारतयोर्भेदाभावानाव्या.
प्तिरित्यभिप्रेत्याह (भारतादीनांत्विति ॥
इतिश्रीधर्मराजाध्वरींद्रात्मजश्रीरामकृष्णावरिविरचिते
वेदान्तचूडामणी आगमपरिच्छेदः ॥ ४ ॥
म०म०-इदं-सजातीयोचारणानपक्षोचारणविपयरूपपौरुषेयत्वम् तस्यापि भार
तादेराप (शब्देति) शब्दत्वेन सजतीया ये कोशव्याकरणस्था शब्दास्तेषां यदुचारणं
तत्सापेक्षोचारणं व्यासादीनामुच्चारणं तद्विपयत्वादित्यर्थः। तत्र-भारतादिषु (अव्या-
रिति ) आयभारतसजातीयभारतः पठ्यमानभारतस्तस्य यगुरोरुचारणं तत्सा-
पेक्षीचारणं शिष्योचारणं तद्विषयत्वाभारतादीनामव्याप्तेरित्यर्थः । परममूले ( आग.
मइति ) शब्दप्रमाणमित्यर्थः॥
इति श्रीमदुदासीनवरश्रीमद्ब्रह्मविज्ञानाभिधगुरुप्रसादलब्धोदासीनामरदाससन्द
वाच्याविर्भूतायाधर्मरानाध्वरीन्दात्मजरामकृष्णशब्दाभिधेयविरचित
दान्तशिखामणे:मभायां शब्दप्रमाणपारच्छेदःसमाप्तः ॥ ४ ॥

·परिच्छेदः ५] (३१५) समणिमभाशिखामणिसहिता। अथ अर्थापत्तिपरिच्छेदः ५. मू०-इदानीमापत्तिनिरूप्यते तत्रोपपाद्यज्ञानेनोपपादकक- ल्पनमापत्तिः॥ शि०म०-संगति दर्शयन् शिप्यावधानाय प्रतिजानीते (इदानी- मिति तत्रेति) अर्थापत्तो निरूपणीयायामित्यर्थः (उपपाद्येति) उप. पाद्यज्ञानत्वेन तजन्यज्ञानमापत्तिरित्यर्थः तेन तदनुव्यवसायादी नातिव्याप्तिः । नच व्यतिरेक्यनुमितावतिव्याप्तिः तस्याः प्रागेवनिर- स्तत्वात् । तदंगीकारे वा व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यान्वयव्याप्तिज्ञान- स्यैव तत्र हेतुतया ।। निराश्रया ये पतिता अधोगती य एव सोपानपथोऽस्ति तादृशाम् ॥ गुरुर्दयावारधिविश्वविश्रुतो विमुक्तयेऽसी हृदयान्मयाऽऽदृतः ॥ १ ॥ म०प्र०-संगतिमिति-मूलेऽवसरसंगतिमित्यर्थः। नच मूलेऽवसरवाचकशब्दाभा- वात्कथमवसरसंगतिप्रदर्शनमिति वाच्यम् । मूले इदानीमित्यस्यार्थापत्तिनिरूपण- प्रतिबंधकीभूतशब्दप्रमाणशिष्यजिज्ञासानिवृत्त्युत्तरकालरूपावसरवाचकत्वादिति, शिष्यावधानाय-अन्यत्रचित्तसंचारराहित्यपूर्वकमकृतग्रंथशुश्रूपायत्वरूपशिष्यावधा नाय । परममूले ( इदानीमिति ) शब्दप्रमाणनिरूपणामागपत्तिनिरूपणे प्रतिबंधकीभूताया शब्दममाणनिरूपणीजज्ञासातन्निवृत्युत्तरकाले इत्यर्थः। परममूले ( उपपादककल्पनमिति ) रात्रिभोजनादिरूपोपपादकज्ञानमित्यर्थः । परममूले (अर्थापत्तिरिति ) प्रमारूपार्थापत्चिरित्यर्थः ( उपपाद्यज्ञानत्वेनेति ) उपपाद्यज्ञान- त्वावच्छिन्नोपपाद्यज्ञाननिष्ठोपपादकज्ञानीयजन्यतानिरूपितजनकतानिरूपितजन्य- तावदुपपादकज्ञानमित्यर्थः । तेन-अर्थापत्तिलक्षणे उपपाद्यज्ञाननिष्ठीपपादकज्ञानी- यजन्यतानिरूपितजनकताया उपपाद्यज्ञानत्वावच्छिन्नत्यस्य विवक्षितत्वेन (तदनु- व्यवसायादाविति ) पीनत्वादिरूपोपपायमहंजानामीत्याकारकोपपाद्यज्ञानानुव्य- वसाये आदिपदगृहीतीपपाद्यज्ञानध्वंसोपपाद्यस्मृत्योश्वार्थापत्तिप्रमालक्षणस्यातिव्या- तिर्नास्तीत्यर्थः । व्यतिरेक्यनुमिता-साध्याभावव्यापकीभूताभावमतियोगित्वरूप- व्यतिरेकव्याप्तिमद्दिवाभुजानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वादिरूपन्यतिरेकिलिंगजन्यां यां देवदत्तो रात्रिभोजीत्याद्यनुमिती, अतिव्याप्तिः-देवदत्तो रात्रिभोजीत्याद्यनुमितः साध्यामावव्यापीमृतामावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्याप्तिमदुपपायदिवा जानत्व समानाधिकरणकपीनत्वादिज्ञानत्वन पीनत्वादिज्ञाननन्पत्सेनापत्तिममालक्षणस्या ·वेदान्तपरिभाषा। [ अर्थापत्ति- तिव्यापि, तस्या-दिवा जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्यादिव्यतिरेकिलिंगजन्या या देवदचौरात्रिभोजीत्यायनुमितेः, मागेव-अतीतानुमाननिरूपणग्रंथे एवं तद गीकारे वा उक्तव्यतिरेकच्यात्तिमदुक्तर्लिंगजन्योक्तानुमितिस्वीकारे वा, व्यतिरे- कसहचारज्ञानत्ति-साध्याभावसमानाधिकरणः साधनाभाव इत्याकारकव्यतिरेक- सहचारज्ञानजन्यं यदेतुसमानाधिकरणास्यंताभावाप्रतियोगिसाध्यतामानाधिक- रण्यादिरूपान्वयव्याप्तिविषयकज्ञानं तस्यैवेत्यर्थः । तत्र-व्यतिरेकव्यातिमल्लिंगज- न्यानुमिती । मू-तत्रोपपायज्ञानं करणम् ॥ शि०मतदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वविषयकोपपाद्यज्ञानस्या हेतुत्वान्नातिव्याप्तिः अस्तुवा व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्यतिरेकच्या प्तिज्ञानादतुमितिः तथापि तस्य व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानतया हेतु त्वेन तदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वज्ञानत्वेनाहतुत्वान्नातिप्रसंग इति दिक् ततउपपाद्य ज्ञानत्वेन तजन्यज्ञानत्वं फलभूतार्थापत्तिलक्षणं तत्करणत्वं चार्थापत्तिप्रमाणलक्षणं तत्करणं च नांतःकरणं नचान्यत् किंत्वनुमितो व्याप्तिजानामिव तत्संस्कारल्यापारकं अनेन विना इदमनुपपत्रमित्युपपाद्यज्ञानमेवेत्याह ( तत्रेति )॥ म०प्र०-( तदभावव्यापकाभावेति ) उपपादकरात्रिभोजनादिरूपसाध्यस्य यीमावस्तस्य व्यापको भावो दिवाभुंजानत्वसमानाधिकरणकीनत्वाधमा- वस्तस्य दिवा जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वादिनिष्ठं यत्प्रतियोगित्वं तदिपय- कमुपपादकरात्रिभोजनादिरूपसाध्याभावव्यापकाभावमतियोगिदिवा मानत्वसमा- नाधिकरणकपीनत्वादिकमित्याकारकं यदुपपायज्ञानं तस्याहेतुत्वालयतिरेकन्या- प्तिमल्लिंगजन्यायां देवदत्तो रात्रिभोजीत्याधनुमिती कारणसाभाषान्नातिव्याप्तिः व्यतिरकव्याप्तिमलिंगजन्यानुमितावतिव्यात्यभाव इत्यर्थः ( व्यतिरेकसहचार- ज्ञानेति) साध्याभावसमानाधिकरणः साधनाभाव इत्याकारकव्यतिरेकसहचार- ज्ञानजन्यं यत्साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्यातिविषयक ज्ञानं तस्मादित्यर्थः । तथापि-व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्या- नुमितिहेतुत्वेपि । तस्य-साध्याभावसाधनाभावसहचारज्ञानजन्यव्यतिरकव्याप्ति- ज्ञानस्य । हेतुत्वेन व्यतिरेकल्याप्तिमलिंगजन्यानुमिती कारणत्वेन ( नदमावेति ) रात्रिभोजनादिरूपोपपादकरूपसाध्याभावव्यापकदिवा जानत्वसमानाधिकरणक- पीनत्वादिरूपसाधनामावप्रतियोगित्वप्रकारकज्ञानत्वेनाहेतुत्वाम्यतिरेकल्यानिमलिङ्ग - ·परिच्छेद: ५] समणिमभाशिखामणिसहिता । ( ३१७) जन्यानुमिती कारणत्वाभावात्। नातिप्रसंगः-व्यतिरेकव्याप्तिमल्लिंगजन्यानुमिताव- पत्तिप्रमालक्षणस्यातिव्याप्तिनास्तीत्यर्थः। व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानत्वायच्छिन्न- व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञाननिष्ठजनकतानिरूपितजन्यत्वमेवानुमितित्वमिति भावः । ततः-व्यतिरेकथ्याप्तिमलिंगजन्यानुमितावपत्तिप्रमालक्षणस्पातिव्यात्त्यमावात् । तत्करणत्वं-उपपादकज्ञानरूपार्थापत्तिप्रमाकरणत्वम् । तत्करणंच-अर्थापत्तिममा- करणंतु, अन्यत्-इंद्रियादिकं, व्याप्तिज्ञानमिव-व्यातिज्ञानसंस्कारव्यापारकव्याप्ति- ज्ञानमिव, तत्संस्कारव्यापारक-उपपाद्यज्ञानसंस्कारव्यापारकम् । अनेन-विनारा- त्रिभोजनादिरूपोपपादकेनविना, इदमनुपपन्न-रात्रिभोजनादिरूपोपपादकाभाव- व्यापकाभावप्रतियोगिदिवा जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वादिकमसंभावितम्। पर- ममूले ( तत्रैति) उपपाद्यज्ञानोपपादकज्ञानयोर्मध्ये इत्यर्थः ।। मू-उपपादकज्ञानंफलं येन विना यदनुपपन्नं तत्तत्रोपपाद्यं यस्याभावे यस्यानुपपत्तिस्तत्तत्रोपपादकंयथा रात्रिभो जनेन विना दिवा जानस्य पीनत्वमनुपपन्नमिति ताह- शपीनत्वमुपपाद्यं यथा च रात्रिभोजनस्याभावेताहशपी नत्वस्यानुपपत्तिरितिरात्रिभोजनमुपपादकम् ॥ शिमा-ननूपपादकज्ञानं न फलं तस्य मागेव सिद्धत्वादित्याश क्यसामान्यतः सिद्धावापे देवदत्तो रात्रीभुक्ते इत्युपपाद्याधिकरणव्य क्तिविशेषवृत्तितया तदसिद्धेस्तदेव फलमित्याह ( उपपादकेति) ननु व्याप्यत्वमुपपाद्यत्वं व्यापकत्वं उपपादकत्वं नहि पीनत्वस्य रात्रिभो- जनव्याप्यत्वं प्रागवगतमित्याशंक्य तदभावव्यापकाभावप्रतियो- गित्वमुपपाद्यत्वं तदभावव्याप्याभावप्रतियोगित्वमुपपादकत्वमित्याह (येनेति ॥ म०प्र०-ननु दिवा जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वादिरूपोपपापक्षानरूपम- पत्तिप्रमाणं न संभवत्यर्यापत्तिप्रमाणफलस्य दुर्वचत्वात् । नब रात्रिभोजनादि- रूपापपादकज्ञानं फलमिति वाच्यम्, तस्य रात्रिभोजनादिरूपोपपादकामावच्या. पकदिवा जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वाद्यभावप्रतियोगिदिवा जानत्यसमाना- धिकरणकर्षानत्वादिकमित्याकारकार्थापत्तिममाणरूपोपपाद्यज्ञानात्मागेवरात्रिमी- जनादिरूपीपपादकज्ञानस्यापपादकामावज्ञानहेतुत्वेन रात्रिमोजनादिरूपीपपाद- कज्ञानस्यावश्यकत्वेन सिद्धत्यादित्यभिमेत्य शंकते (नन्विति) तस्य-रात्रि मांजना- दिरूपीपपादकज्ञानस्य प्राग दिया जानत्वममानाधिकरणकपीनत्वं रात्रिभोजनं ·- (३१८) वेदान्तपरिभाषा [अर्यापत्ति- विनाऽनुपपन्नमिति ज्ञानरूपायपत्तिप्रमाणात्मागेप, सामान्यतः-रात्रिभोजनमित्या- कारकरात्रिभोजनरूपसामान्यधर्मप्रकारकत्वेन ( उपपायाधिकरणेति ) दिवा- मुंजानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वाधिकरणेत्यर्थः । तदसिद्धेः-रात्रिभोजनादिरू- पोषपादकज्ञानासिद्धः ( तदेव ) दिवाऽ जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वाश्रयदे- वदत्तो रात्री मुंक्त इति ज्ञानमेव, फलम्-अथापत्तिप्रमाणकार्यम् ( व्याप्यत्व- मिति) साध्यवदन्यावृत्तित्वादिरूपव्याप्त्याश्रयत्वं व्याप्यत्वं, व्यापकत्वं च-हेतु- समानाधिकरणास्यंताभावाप्रतियोगित्वं तथाच दिवा जानत्वसमानाधिकरणकपी- नत्वं रात्रिभोजनवदन्यावृत्तीत्याद्याकारक दिवा जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्व- निष्ठरात्रिभोजनव्याप्यत्वज्ञान देवदत्तोरात्रिभोजीति ज्ञानात्पूर्व नास्ति उक्तव्याप्य- त्वज्ञानस्वीकारे तु अन्वयि लिंगकानुमितिरेव स्यादिति भावः ( तदभावति ) रात्रिभोजनादिरूपोपपादकाभावस्य व्यापकाभावो दिवाभुंजानत्वसमानाधिकरण- कपीनत्वाद्यमावस्तत्प्रतियोगित्वमित्यर्थः ( तदभावेति ) दिवा जानत्वसमाना- धिकरणकपीनत्वादिरूपोपपाद्याभावम्य व्याप्याभावोरात्रिभोजनाद्यभावस्तत्म- तियोगित्वमित्यर्थः। इदं हि लक्षणद्वयंमूलोक्तोपपाधोपपादकलक्षणहयस्यैव निष्क- विशेष इति भावः । परममूले ( तत्रेति ) तेनेत्यर्थः ॥ मू-रात्रिभोजनकल्पनारूपायां प्रमितावर्थस्यापत्तिकल्प- नेति पष्ठीसमासेनापत्तिशब्दो वर्त्तते कल्पनाकरणपी- नत्वादिज्ञाने अर्थस्यापत्तिः कल्पना यस्मादिति बहुव्री- हिसमासेन वर्तते इति फलकरणयोरुभयोस्तत्पदप्र- योगः सा चार्थापत्तिद्विविधा दृष्टार्थापत्तिः श्रुतार्थापत्ति- श्चेति ॥ शिमा-नन्वर्थकल्पनाकरणत्वं चेदर्थापत्तिलक्षणं हितदेवार्थाप- तिपदप्रवृत्तिनिमित्तं वाच्यं व्यावृत्तिव्यवहारान्यतरस्य लक्षणप्रयोज- नत्वात् । तथाच रात्रिभोजनादिकल्पनायास्तद्वयवहारो न स्यादि- त्याशंक्य फलकरणयोर्ज्ञानपदप्रयोगवन्नविरोध इत्याह (रात्रिभो. जनेति)॥ म० प्र०-अर्थकल्पनाकरणत्वम्-रात्रिभोजनादिरूपोपपादकार्थज्ञानकरणत्वम् तर्हि-अर्थकल्पनाकरणत्वस्यार्थापत्तिप्रमाणलक्षणत्वेसति । तदेव-अर्थकल्पनाकर- णत्वमेव(वाच्यमिति नच संज्ञाजातिगुणादीनामन्यतमस्यैव शब्दप्रवृचिनिमित्तत्वे- ·परिच्छेदः५] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। नार्थकल्पनाकरणत्वमापत्तिपदप्रवृत्तिनिमित्तं वाच्यमिति कयमापाद्यते इति वाच्यं संज्ञाद्यन्यतमशब्दप्रवृत्तिनिमित्तेषु जातेधर्ममात्रपरत्वात् तथाचार्थकल्पना- करणत्वरूपधर्मस्यापि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुपपद्यते इति भावः । तद्व्यवहार:- अर्थापत्तिशब्देन व्यवहारः । परममूले ( साचैति ) उक्तलक्षणलक्षिता परममूले। अर्थापति:-प्रमात्मकार्थापचिः परममूले, दृष्टार्थापत्तिः-चक्षुरादिनापरोक्षीभूता- र्थानुपपत्त्यापत्तिरुपपादकार्थज्ञानं दृष्टार्थापत्तिः परममूले । श्रुताथापत्तिः श्रुतार्थानुप- पत्त्यापत्तिरुपपादकार्थज्ञानं श्रुतार्थापत्तिः यदा, दृष्टार्थेन-इदं रजतमिति पुरोवत्ति- प्रतिपन्नरजतनिष्ठनेदं रजतमिति निपिध्यमानत्वरूपार्थेनाऽऽपत्तिरुपपादकामिथ्या- त्वरूपार्थस्य ज्ञानं दृष्टार्थापत्तिः एवं, श्रुतार्थेन-बंधनिष्ठज्ञाननिवर्त्यत्वार्थेनापति- उपपादकामिथ्यात्वज्ञानं श्रुतार्थापत्तिः तथाच शुक्तिरजतादिनिष्ठनिपिद्धयमानत्वा- दिरूपार्याभावव्यापकमिथ्यात्वाद्यभावप्रतियोग्यर्थविषयकज्ञानत्वं दृष्टार्थापत्तित्वं एवं श्रुतधनिष्ठज्ञाननिवर्त्यत्वाद्यभावव्यापकमिथ्यात्वाद्यभावप्रतियोग्यर्यविपय- कज्ञानत्वं श्रुत्तार्थापत्तित्वमिति तयोर्लक्षणं बोध्यमिति दृष्टापत्ती शुक्तिरज- तादिनिष्ठनिपिद्धयमानत्वादिकं मिथ्यात्वादिना विनानुपपन्नमिति ज्ञानं करणं श्रुतापत्ती तु बंधनिष्ठज्ञाननिवर्त्यत्वादिरूपश्रुताथों मिथ्यात्वादिना विनानुपपन्न इति ज्ञानं करणमिति भावः ॥ मू-तत्र दृष्टार्थापत्तियथेदं रजतमिति पुरोवर्तिनि प्रतिपत्रस्य रजतस्य नेदं रजतमिति तत्रैव निपिद्धयमानत्वं सत्यत्वे- ऽनुपपन्नमिति रजतस्य सद्भिन्नत्वं सत्यत्वात्यंताभाव- वत्वं मिथ्यात्वं कल्पयतीति श्रुतार्थापत्तिर्यथा श्रूयमा- णवाक्यस्यस्वार्थानुपपत्तिमुखेनार्थांतरकल्पनं यथा त- रति शोकमात्मविदत्यवश्रुतस्य शोकशब्दवाच्यबंधनात स्य ज्ञातनिवर्त्यत्वस्यानुपपत्त्यावंधस्य मिथ्यात्वं कल्प्यते इति । यथावा शतवर्पजीवी देवदत्तोगेहे नेति वाक्यश्रव- णानंतरं जीविनो गृहासत्त्वं बहिःसत्त्वंकल्पयत्तीति श्रुता- र्थापत्तिश्च द्विविधा अभिधानानुपपत्तिरभिहितानुपपत्तिश्च तत्र यत्र वाक्यैकदेशश्रवणेऽन्वयाभिधानानुपपत्त्याऽन्व- याभिधानोपयोगिपदांतरंकल्प्यते तत्राभिधानानुपपत्तिः।

·वेदान्तपरिभाषा [अर्यापत्ति- सर्यफल: संवध्यते एकन फलेन वेति संशये "तत्सर्वार्थमनादेशात्' इतिसत्रेण विश्व जिद्यागस्य सर्वफल: संबंधाभिधानरूपपूर्वपक्षं कृत्वा "एकंवानोदनैकत्वाद" इतिसूत्रेण विश्वजिद्यागम्यैकफलत्वं सिद्धान्तयामास । तमेकं फलंकि- मित्याकांक्षायामाह ( सस्वर्गइति ) चोदनायां विश्वजितायजेतेति विधायके वाक्ये फलाश्रवणाकर्मवविधीयते हि यतोऽशब्दंशब्दागम्यं फलमानु- मानिकंफलं न प्रतीयते नांगीक्रियते इति प्रथमस्त्रार्थः । अपिवान्नानसामर्थ्यात्- वेदवाक्यसामर्थ्यादेव, चौदनार्थेन-पुरुषप्रवृत्तिरूपारख्यातवाच्यभावनया, गम्यत्- फलंकल्पनीय यतोऽर्थानां, लिंशब्दवाच्यशब्दभावनानामर्थवत्वेन-पुरुषमवृत्तिरू- पार्थवत्वेन. वचनानि-इतरवचनानि, प्रतीयंते-ज्ञायते अतस्तथात्रापि भवितव्यम थतोऽन्तःकारणादसमर्थानां फलवाचकपदाभावात्ताधासमर्थानां वाक्यानामानं- नर्यण स्वममीपतिवाक्यघटकफलवाचकपदेन सह संबंधः कार्यः । तस्माच्छु- त्येकदेशः स वेदघटकपदस्यैव योजनान्न लौकिकवाक्यत्वशंकेति भाव इति द्विती- यमुत्रार्थतत्-विश्वजिन्नामकं कर्मसर्वार्थ सर्वफलक, अनादेशात्-फलविशेषाश्रयणा दिनि तृतीयसत्रार्थः । एकंवा-विश्वजित एवमेकफलं,चोदनकत्वात्-एकविधित्वादको- विधिरेकंफमपेक्षते इति भाव इति चतुर्थसत्रार्थः । सः एकोपि स्वर्गः, स्वर्ग एवं सर्वान-अत्यविशिष्टत्वात्-बैलक्षण्यात सर्वामिलपणीयत्वादितिपंचमसत्रार्थः। माधि तत्वादिति-भाष्यकारादिभिरितिशेपः । परममूले ( ननुहारमित्यादाविति ) द्वारक मकंपिधानमित्यन्वयाभिधानात्माक पिधानोपस्थापकपदं विना द्वारकम पिधा- नमित्यन्श्याभिधानमनुपपन्नमिति ज्ञानं कथमित्यर्थः परममूले ( संसर्गपरत्वमिति ) संसर्गविपयकतात्पर्यमित्यर्थः । परममूले (तत्रापीनि ) अन्वयाभिधानात्पूर्वका- लपीत्यर्थः॥ मू-नचेयमापत्तिरतुमानांतर्भवितुमर्हति अन्वयव्यास्यज्ञा- नेनान्वयिन्यनंतभवात् व्यतिरेकिणश्चानुमानत्वं प्रागेव- निरस्तं अतएवार्थापत्तिस्थलेऽनुमिनोमीतिनानुव्यवसायः किंत्वनेनेदं कल्पयामीति नन्वर्थापत्तिस्थले इदमनेन विनाऽनुपपन्नमिति ज्ञानं करणमित्युक्तं तत्र किमिदं तेन विनाऽनुपपन्नत्वं तदभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व- मिति बमः ॥ शिमा-नयायिकमनं निराकरोति ( नति) किमर्थापत्तरन्याय यतर्भावः । उत व्यतिरेकिणि तत्राद्यं निराकृत्य द्वितीयं निरस्यति ·परिच्छेदः ५] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (३२३ । (व्यतिरेकिणश्चेति ) नन्वर्थापत्तिस्थले लाघवेन क्लप्तप्रमाणभावस्या- तुमानस्यैव करणत्वं नत्वर्थापत्तेौरवादित्यत आह (अतएवेति )ननु यद्यनुमिनोमीत्यनुव्यवसायाभावात्तवनानुमानकरणं तहि तद्विलक्ष- णानुव्यवसायाभावान्नापत्तिरपि प्रमाणं स्यादिति चोदयति (कित्विति ) नतु किं तेन विनाऽनुपपनत्वं न तावत्तदभावप्रयुक्ता- भावप्रतियोगित्वं तद्धि तदभावजन्याभावप्रतियोगित्वं तदभाव- व्याप्याभावप्रतियोत्वं वा नोभयमपीति शंकते (नन्विति) व्यापकत्वं प्रयुक्तत्वमिह विवक्षितमित्याह (तदभावेति)॥ म०म०तत्र-अर्यापत्तिप्रमाणस्यान्वय्यनुमानातर्भावव्यतिरेक्यनुमानातर्भावपक्षयो- मध्ये, आद्यम्-अर्थापत्तिप्रमाणस्यान्वय्यनुमानातर्भावपक्षम्, अर्थापत्तिस्थरे-रात्रि- भोजनकल्पनारूपप्रमात्मकार्यात्तिस्वरूपे ( नत्वापत्तरित ) उपपाद्यज्ञानात्मका- पत्तिप्रमाणस्य नैवकरणत्वमित्यर्थ ( गारवादिति ) क्लप्तप्रत्यक्षादिप्रमाणभिन्ना- पित्तिप्रमाणकल्पनारूपगौरवादित्यर्थः । परममूले (अतएवेति ) अर्थापत्तिममा- णस्यान्वय्यनुमानव्यतिरेक्यनुमानयोरंतर्भावासंभवादित्यर्थः । परममले ( अर्था- पत्तिस्थलेइति ) ममारूपार्थापत्तिस्वरूपेइत्यर्थः । तत्र-अर्थापत्तिप्रमाया ( तहिल- क्षणति) अनुमिनामीत्यनुव्यवमायविलक्षणेत्यर्थः।अर्थापत्तिः-उपपाद्यज्ञानरूपप्रमा- णाभिन्नार्थापत्तिः, किंतेनविनानुपपन्नत्वम्-रानिभोजनेन विनादिवाभुजानपुरुष- वृत्तिपीनत्वनिष्ठानुपपन्नत्वं कि(तदभावप्रयुक्तति) रात्रिभोजनाभावप्रयुक्तो योभावो दिवा जानपुरुषनिष्ठपीनत्वाभावस्तत्मतियोगित्वमित्यर्थः । तद्धि-तदभावप्रयुक्ता- भावप्रतियोगित्वं हि ( तदभावजन्येति ) रात्रिभोजनाभावजन्यो योऽभावो दिवा भुंजानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वाभावस्तत्प्रतियोगित्वमित्यर्थः। तदमावव्याप्येति) यन दिवा जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वाभावस्तररात्रिभोजनाभाव इति गनिमी- जनामायव्याप्योयोऽभावः पीनत्वाभायस्तत्प्रतियोगित्ववेत्यर्थः(नोमयमिति)ताभार- जन्याभावप्रतियोगित्वतदभायव्याप्याभावमतियोगित्वेत्येतदुभयविधान्यतररूपमाप तदभावप्रयुक्ताभावप्रतियोगित्वं न संभवत्तीत्यर्या दिवा जानत्वसमानाधिकरणकपी- नत्वस्यध्वंसादिरूपाभावं प्रतिरात्रिभोजनमागभावरूपरानिभोजनाभवस्यामारणत्वा- त्तदभावजन्याभावप्रतियोगित्वाभिन्नतदभावप्रयुक्ताभावप्रतियोगित्वरूपप्रथमपक्षा- संभवः । रोगिणि दिवाभुजानत्वममानाधिकरणकपीनत्वाभावमत्वपि रात्रिभोजन सत्त्वेन दियाभुजानत्वसमानाधिकरणकपीनस्वाभावनिष्ठगतिमोजनामावानरूपित- च्यात्यभावेन सदभावव्याप्यामावप्रति गोगिस्वाभिन्ननदभाषप्रयुक्तामापनियोगि- ·(३२४) वेदान्तपरिभाषा। [अर्थापति- वरूपद्वितीयपक्षासंभवइतिभावः । व्यापकतरूपं प्रयुक्तत्वं विवक्षितं नतु तदभावज. न्यत्वादिरूपमित्याह (व्यापकत्वमिति ) इह-तेन विनानुपपन्नत्ववारीरे तदभा- वव्यापकतियत्ररात्रिभोजनामावस्तत्रदिवा जानत्वे सति पीनत्वाभाव इति रात्रि- भोजनाभावव्यापको यो दिवा जानत्वसमानाधिकरणकपीनत्वाऽभाषस्तत्मवियोगि- त्वमित्यर्थः ॥ मू०-एक्मापत्तेः मानांतरत्वसिद्धौ व्यतिरेके नानुमानांतर पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते इत्यादी गंधवत्वमितरभेदं बिना- नुपपन्नमित्यादिज्ञानस्य कारणत्वात् अतएवानुव्यव- सायः पृथिव्यामितरभेदं कल्पयामीति ॥ इति श्रीवेदान्तपरिणापायामापचिपरिच्छेदः॥५॥ शिमल-यद्वा तेन विनानुपपन्नत्वं हि तदभावव्यापकाभावप्र- तियोगित्वम् अन्यानिरुक्तेः तथाच व्यक्तिरेकव्यातिज्ञानं तवाप्याव- श्यक व्यभिचारतानविरोधिज्ञानत्वेनानुमितिहेतुतया च बलप्तमि- त्यनुमितिमेव जनयेन विलक्षणमितिमापतिमित्याशयेनाक्षिपति (नन्विति ) नात्र व्यतिरेकव्याप्तिज्ञाननेति बूमः किंत्वनेनेदं कल्प- यामीति विलक्षणानुव्यवसायबलादापतिविधया तत्प्रमाणमित्य- भिप्रेत्य समाधत्ते (तदभावेति। मानांतरत्वति ) गथाचव्यतिरकिन- मानांतरमापत्तिश्च पृथक् प्रमाणं तथोक्तमनुमानपरिच्छेद. ननु पृथि- व्यादावितरभेदसिद्धेरनन्याधीनत्वाद्वयतिरकि मानांतरमित्याशं. क्यार्थापत्तरेव पीनत्वादिस्थले क्लसप्रमाणभावतया सर्वच नगागि काभिमतव्यतिरेकस्थल सेव प्रमाणमित्याह (पृथिवीति) ननु तथा नुव्यवसायबलादस्त्वनुपपत्तिज्ञानं करणमत्र तु न तत्यत आह (तएवेति ) यत एवानुपपत्तिज्ञानं तत्वेन करणमित्यर्थः ॥ इति श्रीधर्मगजातद्विात्मनश्रीगमकृष्णावार ने पदान- हामणी अर्थापनिपग्टिः ॥ ॥ म. प्र.-अन्यानिरुक्तगिनि-अन्याकारस्वतनदिनानुपपन्नत्यम्यनिरंचनागंभना- दित्यर्थः । अतिउत्तरमीमांसायांवातशामहतियायन यापनविषया अर्थाप- तिममाणत्वेन तत्-व्यतिफयासिज्ञानम. अनन्याधीनत्वात् यतिमच्यामि

·परिच्छेदः ५]
समणिप्रभाशिखामणिसहित ।
नान्यानुपपत्तिज्ञानानधीनत्वात् अन्याधीनत्वादितिपाठेतु अनुपपत्तिज्ञानान्यव्य-
तिरेकव्याप्तिज्ञानाधीनत्वादित्यर्थः । अर्थापत्तेरिति-पीनत्वाद्यधिकरणवृत्तिउपपा-
द्यज्ञानरूपार्थापत्तेरवेत्यर्थः । तत्र-पीनत्वायधिकरणवृत्तिरात्रिभोजनादिज्ञाने अनु-
व्यवसायबलात् दिवाभुंजाननिष्ठपीनत्वज्ञानेनरात्रिभोजनं कल्पयामीत्यनुव्यवसा-
ययलात् (अस्त्वनुपपत्तिज्ञानमिति ) दिवा जाननिष्ठपीनत्वं रात्रिभोजनेन विना-
नुपपन्नमिति ज्ञानं करणमस्वित्यर्थः । अत्रतु-पृथिवीनिष्ठेतरभेदनिश्चयेतु, नतथा-
पृथिच्यामितरभेदं कल्पयामीत्यनुव्यवसायाभावेनानुव्यवसायवलादनुपपत्तिज्ञानं
करणं न भवति । परममूले-अतएवेति । उक्तानुपपत्तिज्ञानस्यानुपपन्नत्वज्ञानत्वेन
करणत्वादेवेत्यर्थः । तत्त्वेन-अनुपपत्तिज्ञानत्वेन ।
इति श्रीमदुदासीनवरश्रीमद्राविज्ञानाभिधगुरुपसादळन्धोदासीनामरदासशब्दवा-
च्याविभूतायाधर्मरामध्वरीदात्मजरामकृष्णाभिधेयविरचितवेदात
शिखामणेः प्रभायामापत्तिपरिच्छेदःसमाप्तः ॥ ५ ॥

·(३२६) वेदान्तपरिभाषा। [अनुपलब्धि- अथानुपलब्धिपरिच्छेदः६. मू-इदानी पष्टं प्रमाणं निरूप्यते। ज्ञानकरणानन्याभावानु- भवासाधारणकारणमनुपलब्धिरूपं प्रमाणम्,अनुमानादि जन्यातीन्द्रियाभावानुभवहेत्तावनुमानादावतिव्याप्तिवार- णायाजन्यान्तेति पदम्, अदृष्टादौ साधारणकारणेतिव्या- तिवारणायासाधारणेति पदम् अभावस्मृत्यसाधारणहेतुसं- स्कारतिव्याप्तियारणायानुभवेति विशेषणम् नचाभावानु- मितिस्थले प्यनुपलब्ध्यैवाभावो गृत्यतां विशेषाभावा- दिति वाच्यम्।धर्माद्यनुपलब्धिसत्वेपि तदभावानिश्चयेन योग्यानुपलब्धेरेवाभावग्राहकत्वातानतु केयं योग्यानुपल न्धिःकि योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिरुतयोग्येऽधिक रणेप्रतियोग्य नुपलब्धिः॥ शिम-ज्ञानाकरणकाभावानुभवकरणत्वमनुपलब्धिप्रमाणलक्षणं तत्करणत्वं च व्यापाराभावादसाधारणकारणत्वं विवक्षितमित्याह (ज्ञानकरणेति ) भावानुभवकरणे चक्षुरादावतिव्याप्तिवारणायाभा- वपदं, ननु ज्ञानकरणाजन्येति व्यर्थमभावानुमितिस्थलेप्यनुपलब्ध्ये वाभावग्रहसंभवाल्लाघवेन केवलानुपलब्धेरेव प्रमाणत्वेन योग्यत्ववि. शेषणवेयादित्याशंक्य निराकरोति ( नचेति ) ॥ येपां कृपालेशत एपोधा लब्धो मया शास्त्रविशेषवेद्यः ॥ त्रेधातिभक्त्या प्रणमाम्यहं तान् श्रीब्रह्मविज्ञानगुरून भरण्यान् ।। १ ।। म०प्र०-अभावानुमितिस्थलै-अतींद्रियधर्मायभानानुमितिविशेष्यताख्यविपयता- वति अतीन्द्रियधर्माद्यमावानुमितिकाले इति वा अभावग्रहसंभवात्-प्रत्या योग्यप्रतियोगिकाभावग्रहसंभवात्, लाघवेन-योग्यानुपलब्धिनिष्ठममाणत्वाभ्युपग- मापेक्षया केवलानुपलब्धेः प्रमाणत्वस्वीकारे लाघवेन परममूल, अभावानुमितिस्थ- लेपाति-प्रत्यक्षावांग्यधर्मादिमातियोगिवाभावानुमितिविशेष्यतारख्यविपयतापति परममूले । अनुपलब्ध्यैव-धर्मादिविषयकज्ञानविराध्यज्ञान व परभमूर्ह । विगपामा वात्-अभावत्वेनतुल्यत्वात् तथाच जन्यांत विशेपणवैयर्थ्यमिति भावः, परममूले ·परिच्छेदः ६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३२७) तदभावानिश्चयेन-धर्मादीना प्रत्यक्षायोग्यत्वेन प्रत्यक्षप्रमाणजन्यधर्माद्यभावविष- यकनिश्चयविरोध्यज्ञानेन परममूले (योग्यानुपलब्धेरैवेति ) प्रत्यक्षयोग्यघटादि- विपयकोपलंभविरोध्यज्ञानस्यैवत्यर्थः । यदिन्द्रियजन्ययत्संसर्गकयत्प्रकारकानाहार्य- घटायुपलब्धिविरोध्यज्ञानजन्ययोग्यघटादिप्रतियोगिकाभावप्रत्यक्ष प्रति तदिन्द्रि- यजन्यतत्संसर्गकतत्प्रकारकानाहार्यघटायुपलब्धिविरोध्यज्ञानं करणमिति भावः। संयोगेन घटवतिभूतलं संयोगसंसर्गकघटत्वप्रकारकानाहार्यचाचपघटापलब्धि- सत्त्वेपि त्वगिन्द्रियजन्यघटत्वमकारकानाहार्यघटोपलब्धिविरोध्यज्ञानसत्वन घटा- भावस्यानुपलब्ध्या प्रत्यक्षत्वापत्तिवारणाय यदिन्द्रियजन्येति, संयोगेन घटवति भूतले तादात्म्येन घटाभावसत्त्वेन संयोगेन घटाभावस्य प्रत्यक्षत्वापत्तिवारणाय- यत्संसर्गकेति, संयोगेन घटवति भूतले द्रव्यप्रकारकोपलंभविरोध्यज्ञानेन घटामा- वप्रत्यक्षत्वापत्तिवारणाय यत्मकारकेति, आहार्यघटाभावप्रत्यक्षानदयापत्तिवार- णायानाहाय्यति ॥ मू०-नायः स्तंभे पिशाचादिभेदस्याप्रत्यक्षत्वापत्तेः। नात्यः आत्मनि धर्माद्यभावस्य प्रत्यक्षत्वापत्तेरिति चेन,योग्या- चासावनुपलब्धिश्चेति कर्मधारयाश्रयणात् अनुपलब्धे- योग्यताच तर्कितप्रतियोगिसत्त्वप्रसंजितप्रतियोगिकत्वं यस्याभावो गृत्यते तस्य यः प्रतियोगितस्य सत्त्वेनाधि- करणे तर्कितेन प्रसंजितमापादनयोग्यं यत्प्रतियोग्युपल- ब्धिस्वरूपं यस्यानुपलम्भस्य तत्त्वं तदनुपलब्धियो- ग्यत्वम्॥ शि०म०-नतु अनुपलब्धेर्योग्यत्वं न प्रत्यक्षयोग्यत्वं तवमते तस्याः प्रत्यक्षत्वायोग्यत्वात् । नच योग्यानुपलब्धियोग्यत्वमात्मा. श्रयादित्यत आह ( अनुपलब्धेरिति) नन्वन्यप्रतियोग्युपलब्धिप्रसं. जनादन्याभावप्रत्ययापत्तिः । यत्रच न तत्प्रसंजन तव नामावग्रहः स्यादित्याशंक्य यत्प्रतियोगि सत्वप्रसंजनप्रयुक्तप्रसंजनयोग्यप्रतियो. गिकत्वं यस्यानुपलंभस्य सोग्नुपलंभस्तदभावं प्रति योग्य इति तेन स एव गृह्यते नान्यस्याभाव इत्याह ( यस्येति)। म०प्र०-परममूले पिशाचादिभेदस्य-पिशाचादिमतियोगिकान्वीन्यामावस्य परममूले (अप्रत्यक्षवापतैरिति ) योगजधर्मलक्षणप्रत्यासत्त्या धर्मादिप्रत्यक्ष- ·(३२६) वेदान्तपरिभाषा। [अनुपलब्धि- अथानुपलब्धिपरिच्छेदः६. मू०-इदानीं पष्टं प्रमाणं निरूप्यते। ज्ञानकरणानन्याभावानु- भवासाधारणकारणमनुपलब्धिरूपं प्रमाणम्,अनुमानादि जन्यातीन्द्रियाभावानुभवहेतावनुमानादावतिव्याप्तिवार- णायाजन्यान्तेति पदम्, अदृष्टादौ साधारणकारणेतिव्या- प्तिवारणायासाधारणेति पदम्,अभावस्मृत्यसाधारणहेतुसं- स्कारोतिव्याप्तियारणायानुभवेति विशेपणम् नचाभावानु- मितिस्थले प्यनुपलब्ध्यवाभावो गृत्यतां विशेपाभावा- दिति वाच्यमाधर्माद्यनुपलब्धिसत्वेपि तदभावानिश्चयेन योग्यानुपलब्धेरेवाभावग्राहकत्वाताननु केयं योग्यानुपल ब्धिःकि योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिरुतयोग्येऽधिक रणेप्रतियोग्य नुपलब्धिः॥ शिम-ज्ञानाकरणकाभावानुभवकरणत्वमनुपलब्धिप्रमाणलक्षणं तत्करणत्वं च व्यापाराभावादसाधारणकारणत्वं विवक्षितमित्याह (ज्ञानकरणेति) भावानुभवकरणे चक्षुरादाबतिव्याप्तिवारणायाभा- वपदं, ननु ज्ञानकरणाजन्येति व्यर्थमभावानुमितिस्थलेप्यनुपलब्ध्ये वाभावग्रहसंभवाल्लाघवेन केवलानुपलब्धेरेव प्रमाणत्वेन योग्यत्ववि. शेषणवैयादित्याशंक्य निराकरोति ( नचेति ) ॥ येषां कृपालेशत एपबोधी लब्धो मया शास्त्रविशेपंवद्यः ॥ त्रेधातिमत्त्या प्रणमाम्यहं तान् श्रीब्रह्मविज्ञानगुरून् शरण्यान् ॥ १॥ मध्य-अभावानुमिविस्थले-अतींद्रियधर्मावभावानुमितिपिशष्यताख्यविषयता- वति अतीन्द्रियधर्माद्यभावानुमितिकाले इति वा अभावग्रहसंभवात्-प्रत्यक्ष योग्यप्रतियोगिकामावग्रहसंभवात, लाघवेन-योग्यानुपलब्धिनिष्टप्रमाणत्वाभ्युपग- मापक्षया केवलानुपलब्धेः प्रमाणत्वस्वीकारे लाघवेन परममले. अभावानुमितिस्थ. लेपीति-प्रत्यक्षायोग्यधर्मादिप्रतियोगिकाभावानुमितिविशेष्यतारख्यविपयत्तापत्ति परममूले । अनुपलब्ध्यैव-धर्मादिविषयकज्ञानविरोध्यज्ञानेनैव परभमूले । विशेपामा यात्-अभावत्वेनतुल्यत्वात् तथाच जन्यांतविशेषणवैयर्थ्यमिति भावः, परममूले ·(३२८) वेदान्तपरिभाषा। अिनुपलब्धि- त्ववदनुष्ठानविशेपजन्यादृष्टविशेषेण पिशाचादिप्रत्यक्षत्वेपि लौकिकसन्निकर्पज- न्यपिशाचादिप्रत्यक्षाभावेन पिशाचादिभेदस्य योग्यप्रतियोगिकत्वाभावात्मत्य- क्षत्वं न म्यादिति भावः।मत्यक्षयोग्यत्वं कदाचिल्लौकिकमत्यक्षविषयतावत्वं अभा- वस्यायोग्यत्वेन न प्रत्यक्षत्वमित्यभिप्रेत्य हेतुमाह ( तवमतेइति ) यहा प्रमारूपा- भाषज्ञानविपयस्य प्रत्यक्षत्वेप्यनुलब्धित्वस्य योग्यायोग्यानुपलब्धिसाधारणत्वन करणस्वरूपानुपलब्धेन प्रत्यक्षत्वमित्यभिप्रेत्य हेतुमाह ( तवमतइति ) तस्याः- अनुपलब्धः। योग्यानुपलब्धियोग्यत्वम्-प्रत्यक्षयोग्यघटादिविषयस्य याऽनुपलब्धि- स्तस्यायोग्यत्वंकारणतावच्छेदकशक्तिरूपधर्माक्रातत्वमनुपलब्धयोग्यत्वं तथाचानु- पलब्धिपदेन धर्माद्यनुपलब्धेर्नग्रहणमिति भावः।आत्माश्रयात्-योग्यत्वज्ञाने योग्य- त्वज्ञानापेक्षारूपात्माश्रयात् ( अन्य प्रतियोग्युपलब्धिमसंजनाविन्त ) यत्तत्पदामा- वैन पटादिरूपाभावपतियोगिन उपलब्धिमसंजनग्रहणनियमाभावात् । घटरूपाभाव प्रतियोगिनस्तर्कितंयत्सत्त्वं तेन तकितसत्वन घटीपलब्धेर्यत्मसंजनं तस्मादन्यामा- पप्रत्ययापत्तिः पटाघमाषप्रत्ययापत्तिः स्यादित्यर्थः। यत्रच-यदातु यस्मिन्नधिकर- णेविति वा, नतत्प्रसंजनम्-घटायुपलब्धिरूपानुलब्धिप्रतियोग्यापादनं न भवति, तर-तस्मिन्काले तदधिकरणे वा, नाभावग्रहः-घटायभावज्ञानं न स्यात् घायुप- लब्धेः मसंजनाभावेनानुपलब्धिनिष्ठयोग्यताया अभावादिति भावः ( यत्मतियो- गीति ) यादृशवटादिरूपप्रतियोगीत्यर्थः ( प्रयुक्तति ) अधीनेत्यर्थः (पर्सजनयो- ग्येति ) कदाचित्मसंजनविषयतावदुक्तप्रसंजनविषयताश्रयतावच्छेदकीभूतशक्ति- रूपधर्मवदा,प्रतियोगी-निरूपकं घटकं वा यस्यानुपलंभस्योपलंभविरोध्यज्ञानस्पै- त्यर्थः। तदभापंप्रति-तत्प्रतियोगिकामावप्रत्यक्ष प्रति। योग्यः-कारणतावच्छेदकी- भूनशक्तिरूपधर्मवान् परममूले ! आपादनयोग्यम् कदाचिदापादनविषयतापदुक्ता- पादनविषयताधिकरणतावच्छेदकीभृतशक्तिरूपयोग्यतावद्वा यदुपलब्धिरूपं प्रति- योगीयस्येति परममूलेऽन्वयः,प्रतियोगी-निरूपकं घटकं बा, अनुपलभस्य-उपलंभ- ध्यज्ञानस्य ॥ मी-तथाहि स्फीतालोकवतिभूतले यदि घटः स्यात्तदा घटो- वति अपलंभः स्यादित्यापादनसंभवात् तादृशभूतले घटाभा योग्यप्रतियोऽनुपलब्धिगम्यः अंधकारेतु तादृशापादनाभावा- मापेक्षया केवपलब्धिगम्यता अत एव स्तंभे तादात्म्येन परममूले । अनुपल सत्वे स्तंभवत्तत्मत्यक्षतापत्त्या तदभावोनुपल वाव-अभावत्वेनतुल्यत्व आत्मनि धर्माधर्मसत्त्वेपि तस्यातीन्द्रियतया ·. परिच्छेदः ६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । निरुत्तोपलंभापादनासंभावान धर्माद्यभावस्यानुपलब्धि- गम्यत्वमाननूक्तरीत्याधिकरणेन्द्रियसनिकर्पस्थले अभा- वस्यानुपलब्धिगम्यत्वं त्वदनुमतं तत्र कृप्तेन्द्रियमेवा- भावाऽऽकारवृत्तावपि करणमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा- । नादितिचेन ॥ शिम-नन्वंधकारवतिभूतले घटोपलब्धिप्रसंजनाभावेपि तद्योग्यत्वा नपायात,तत्रापि तदभाव अनुपलब्धः स्यादित्याशंक्याह (तथाहीति) नथाच प्रतियोगितद्वयाप्येतरयावत्प्रतियोग्युपलम्भकसमवहितत्वमे वानुपलब्धेःयोग्यत्वं विवक्षितमितिनातिप्रसंगः यद्वा योग्ये अधिकर- णे प्रतियोग्यनुपलब्धिः योग्यातुपलब्धिः तद्योग्यत्वं च प्रतियोगिसत्त्व प्रसंजनप्रयोज्यप्रतियोग्युपलब्धिप्रसंजनविषयत्वयोग्यत्वं योग्यताव- च्छेदकं चाधिकरणस्य तादृशमतियोग्युपलंभकसमवधानं तेनांधकार घटामाव आत्मनि धर्माद्यभावश्च नानुपलब्ध इति भावः । पूर्वोक्त- दोपं निरस्यति (अतएवेति) इंद्रियसनिकर्षानंतरं भूतलादावभाव ज्ञानमिति निर्विवादं तत्र क्लप्तप्रमाणभावमिन्द्रियमेव करणं नतु कल्प्यातुपलब्धिारवादिति षष्ठप्रमाणप्रद्वेषीनैयायिकः प्रत्यवतिष्ठते (नन्विति)॥ म०म०-तद्योग्यतानापायात्-घटोपलब्धिप्रसंजनयोग्यतानिवृत्त्यभावात्, तत्रापि- अंधकारखति भूतलेपि, तदभावः-घटाभावः, अनुपलब्धः अनुपलब्धिममाणजन्य- ज्ञानावपयः परममूले ।तदा-तर्हि, परममूले, तादृशभूतले-स्फीतालोकवतिभूतले । परममूले (तादृशापादनेति ) यद्यत्रघटः स्यात्तहिंघटोपलंमः स्यादित्यापादने- त्यर्थः ( प्रतियोगीति ) मतियोगितव्याप्यसंबंधाभ्यामितरनिखिलं यत्मतियोग्यु- पलंभकं प्रकाशादिकं तत्समवहितत्वंवोशष्ठयमित्यर्थः । नातिमसंगः-अंधकार- यति भूतले उक्तघटाभावनिष्ठानुपलब्धिप्रमाणगम्यत्वमसक्तिर्नास्ति, तद्योग्यत्वंच- अधिकरणनिष्ठयोग्यत्वं च ( प्रयोज्येति ) अधीनेत्यर्थः। विपयत्वयोग्यत्वम्- कदाचिद्विपयतावत्वम्,तादृशमतियोगी-यस्याभावो गृह्यते तादृशो यः प्रतियोगी, परममूले । अतएव योग्यानुपलब्धेरभावग्रहहेतुत्वादेव परममूले । प्रत्यक्षत्वापत्त्या- प्रत्यक्षत्वापादनसमवेन, तब-इन्द्रियसानिकानंतरं भूतलादावभावज्ञाने ॥ मू-तत्प्रतियोग्यनुपलब्धेरपि अभावग्रहहेतुत्वेन लप्तत्वेन ·(३३०) वेदान्तपरिभाषा। [ अनुपलब्धि- करणत्वमात्रस्य कल्पनात इन्द्रियस्यचाभावेन सह सन्नि- कर्पाभावेनाभावगृहाहेतुत्वात इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोर- धिकरणज्ञानाद्युपक्षीणत्वेनान्यथासिद्धे। ननु भूतले घटो नेत्याद्यभावानुभवस्थले भूतलांशे प्रत्यक्षत्वमुभयसिद्ध- मिति तत्र वृत्तिनिर्गमनस्यावश्यकत्वेन भूतलावच्छिन्न- चैतन्यवत् तनिष्टघटाभावावच्छिन्नचैतन्यस्यापि प्रमात्र- भिन्नतया घटाभावस्य प्रत्यक्षतैव सिद्धान्तेपीति चेत्स- त्यम्॥ शिमा-विपरीतं गौरवमित्याह(तत्प्रतियोग्यतुपलब्धेरितिसन्नि- कर्षाभावेनेति ननेंद्रियस्याभावेन समंसंयुक्तविशेषणतासंबंधः तस्या- नभ्युपगमात् प्रमाणाभावाच्चेति भावः । नन्विन्द्रियस्यान्वयव्यतिरे- काभ्यामभावग्रहहेतुत्वक्लप्तौ तदनुरोधात्, सन्निकर्षोपि कल्प्यते इत्याशंक्याह (इंद्रियेति) प्रमाणचैतन्याभेदो हि ज्ञानस्य विषयाशे तव मते प्रत्यक्षत्वं तथा च चक्षुःसन्निकर्षद्वारान्तःकरणस्य निर्गत- त्वेन वृत्तिविषयोपाध्योरकदेशस्थतया वृत्यवच्छिनचैतन्यस्य विष- यावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वेन भूतले घटाभाव इतिज्ञानस्य भूतलाशे प्रत्यक्षत्वषदभावांशे प्रत्यक्षत्वं स्यात्ततश्च कथमनुपलब्धेविजातीय- प्रमाकरणत्वमिति चोदयति (नन्विति) यद्यप्यभावप्रवृत्त्यवच्छिन्न- तन्यस्य विषयचैतन्याभेदेप्यभावस्य प्रत्यक्षयोग्यत्वाभावाच्छब्दज- न्यस्वनिष्ठधर्मादिज्ञानवन्न प्रत्यक्षत्वं प्रत्यक्षलक्षणे योग्यत्वस्यापि विषयविशेषणत्वेनोक्तत्वात्तथाप्यभ्युपेत्याह ( सत्यमिति ) ॥ म०प्र०-विपरीतंगौरवमिति-वेदांतिमते ह्यनुपलब्धेरभावग्रहहेतुत्वस्य क्लप्त- त्वात्तत्र करणत्वस्यैव कल्पनान्नैयायिकमतेत्वनुपलब्धिनिष्ठन्द्रियसहकारित्वकल्प- नाघटाचभावज्ञाननिरूपितेन्द्रियनिष्ठामसिद्धकरणत्वकल्पना चेति प्रत्युतगौरव- मित्यर्थः । परममूले, तत्प्रतियोग्यनुपलब्धेः-अभावप्रतियोग्यज्ञानस्य अपिशब्दो दृष्टांतार्थः तथाच तवमते इन्द्रियस्याभावग्रहहेतुत्वं यथा क्लसे तदित्यर्थः । परममूले करणत्वमात्रस्येत्यस्मात्पूर्व मयेतिशंपः, तस्य-विशेषणतासंबंधस्य, कमी-निश्रयेसतितदनुरोधात्-इन्द्रियनिष्ठामावग्रहहेतुत्वनिश्चयानुराधात्, सन्नि- कर्पोप-इन्द्रियस्याभावेन सहसंबंधोपि परममूले अधिकरणज्ञानादीत्यत्रादिपदेन ·परिच्छेदः ६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । प्रतियोगिज्ञानसंग्रहः परममूले अन्यथासिद्धः-इन्द्रियस्याभावग्रहहेतुत्वाभाषपी. न्द्रियान्वयव्यतिरेकयोरुपपन्नत्वात् । परममूले तत्र-भूतले । परममूले ( तनिष्ठति) भृत्तलनिष्ठेत्यर्थः। विषयचैतन्यामेदेपि-अभावरूपविपयचैतन्याभेदपि, न प्रत्यक्ष- त्वम्-अमावज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाभावः, प्रत्यक्षलक्षणे-ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वलक्षणे, पर- ममूले। सत्यम्-अभावप्रतीतः प्रत्यक्षत्वमितिसत्यम् यद्यमावस्य प्रत्यक्षत्वयोग्यत्वा- भावान्नाभावप्रतीतेः प्रत्यक्षत्वं तथाप्यभावनिष्ठप्रत्यक्षत्वेन तद्योग्यत्वं तंत्रं किंतूक्त- योग्यानुपलब्धिगम्यत्वं तथाच नाभावप्रतीतेः प्रत्यक्षत्वेऽभ्युपेत्यवादआश्रयणी- य इति परममूलकर्तुरभिप्रायः ॥ मू-अभावप्रतीतेः प्रत्यक्षत्वेपि तत्करणस्यानुपलब्धेर्माना- न्तरत्वातानहि फलीभूतज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वे तत्करणस्य प्रत्यक्षप्रमाणतानियतत्वमस्ति दशमस्त्वमसीत्यादिवा- क्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वपि तत्करणस्य वाक्यस्यप्रत्यक्ष प्रमाणभिन्नप्रमाणत्वाभ्युपगमात्। ननुफलवैजात्यंविनाकथं प्रमाणभेद इति चेन्न वृत्तिवैजात्यमात्रेण प्रमाणवैजात्यो पपत्तेः तथाच घटाभावाकारवृत्तिनेन्द्रियजन्याइन्द्रियस्य विपयविशेषेणासनिकत किंतु घटानुपलब्धिरूपमानां तरजन्यति भवत्यनुपलब्धेर्मानांतरत्वं नन्वनुपलब्धिरू पमानांतरपक्षेऽभावप्रतीतेः प्रत्यक्षत्वे घटवति घटाभाव भ्रमस्यापिप्रत्यक्षत्वापत्तौ तत्राप्यनिर्वचनीयघटाभावोभ्यु पगम्येत नचेयापत्तिः तस्य मायोपादानकत्वेऽभावत्वा नुपपत्तिःमायोपादानकत्वाभावे मायायाः सकलकाय्यो पादानत्वानुपपत्तिरिति चेत् ॥ शिम-अनुपलब्धिप्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षप्रमाणभिन्नत्वादि. त्याशंकेयमभिप्रेता अभावज्ञानं प्रत्यक्षप्रमाणजन्यं प्रत्यक्षज्ञानत्वा- दिति वा नांद्यः । तत्त्वमसीत्यादि वाक्ये व्यभिचारादित्यभिप्रेत्य द्वितीयं दूषयति ( अभावप्रतीतेरिति। नहीति) प्रत्यक्षज्ञानं प्रत्यक्षम- माणजन्यमिति न नियमः । तत्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञाने व्यभि- ·वेदान्तपरिभाषा [अनुपलब्धि- चारादिति भावः। नन्वीपनिषदे ब्रह्मणि प्रमाणांतरामवृत्तेनिमीलि- तनयनस्य च दशमत्वज्ञानात् । भवतु तत्र प्रत्यक्षस्यापि ज्ञानस्य परोक्षप्रमाणजन्यत्वं प्रकृतभावप्रतीतेरिन्द्रियजन्यत्वं किं न स्यादि. त्याशंक्य पूर्वोक्तबाधकं स्मारयति (तधाचेति । अनिर्वचनीयेति) यद्यप्यभावस्येन्द्रियवेद्यत्ववादिमते सुतरामभावज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वादि दंदूषणं समानमेव तथापि न्यायमते सर्वत्रारोपस्थले अन्यथाख्यात्य- भ्युपगमान्नदोप इति भावः॥ म०प्र०-इत्याशंकैयमित्यत्रेतीयमाशंकत्यन्वयः । व्यभिचारात्-प्रत्यक्षप्रमाण- भिन्नत्वरूपहेतोर्व्यभिचारात्,नन्वभावप्रतीतः प्रत्यक्षत्वेतत्करणस्य कथं मानांतर- त्वमित्याशंक्याह। परममूले ( नहीति ) व्यभिचारात्-प्रत्यक्षज्ञानत्वरूपहेतोयं- भिचारात् ।ननु प्रमाणभेदस्वप्रमारूपफलभेदायतत्वात्कथं प्रमारूपफलभेदं विना प्रमाणभेदसिद्धिरित्यभिप्रेत्य शंकते । परममूले (नन्विति ) परममूल (वृत्तिवै- जात्यमात्रेणंति ) प्रत्यक्षत्वेन प्रमारूपफलस्य साजात्येपि भूतलाकारवृत्तरिन्द्रि- यजन्यत्वादभावाकारवृत्तेरिन्द्रियाजन्यत्वाचेति वृत्तिवैजात्यमात्रेण प्रत्यक्षप्रमाणा- दनुपलब्धिरूपप्रमाणस्य वैजात्योपपत्तरित्यर्थः । निमीलितनयनस्य-चैत्यत्र चका- रस्य दशमत्वज्ञानाचेत्यन्वयः । तत्र-ब्रह्मणि दशमपुरुषेच ( परोक्षप्रमाणेति ) परोक्षप्रमाजनकशन्दप्रमाणेत्यर्थः । परममूले ( तथाचेति ) वृत्यात्मकफलवैजात्ये सिद्ध सतीत्यर्थः । इदं दूषणं अनिर्वचनीयाभावरूपविषयापादनरूपं दूपणम, आगेपस्थले भ्रांत्यात्मकारोपविशेष्यताख्यविषयतायोग्ये, नदोषः अनिर्वचनीया- भावरूपविषयापादनरूपं दूपणं न । मू-न, घटवति घटाभावभ्रमो न तत्कालोत्पन्नघटाभाववि पयकः किंतु भूतलरूपादौ विद्यमानो लौकिको घटा भावोभूतलेआरोप्यते इत्यन्यथाख्यातिरेवआरोप्यसनिक पस्थले सर्ववान्यथाख्यातेरेव व्यवस्थापनात् अस्तु वा प्रतियोगिमति तदभावभ्रमस्थले तदभावस्यानिर्वचनीय त्वं तथापि तदुपादानं मायैव नत्युपादानोपादेययोरत्यं तसाजात्यं तंतुपटयोरपि तेतुत्वपटत्वादिना वैजात्यात् यत्किचित्साजात्यस्य मायाया अनिर्वचनीयस्य घटाभा वस्य मिथ्यात्वधर्मस्य विद्यमानत्वात् । अन्यथा व्यावहा ·परिन्छेदः६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३३३) रिकं घटाभावं प्रति कथं मायोपादानमिति कुतो न शंकेथाः। नच विजातीययोरप्युपादानोपादेयभावे ब्रह्मै वजगदुपादानं स्यादिति वाच्यम् ॥ शि०म०-अत एवान्यथाख्यातिमवलम्ब्य परिहरति (नघटव- तीति । आरोप्यसन्निकर्षस्थल इति )आरोप्याद्यवभासस्थल इत्यर्थः। प्रत्यक्षस्थलेअन्यथाख्यात्यभ्युपगमे यद्यपसिद्धांत इति ब्रूयात्तदा पक्षांतरमाह ( अस्तुवेति ) अनिर्वचनीयत्वमिति ) इदंचाभावज्ञानस्य प्रत्यक्षज्ञानत्वमभ्युपेत्योक्तं वस्तुतस्तु अनुपलब्धाभावस्य प्रत्यक्षयोग्य- त्वाभावान्नाभावज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमित्युक्तं तथाचानुमित्यादिस्थल इवात्रापि प्रतियोगिमात तदभावज्ञानस्यान्यथाख्यातित्वान्नानिर्व- चनीयत्वमिति बोध्योंकिमभावस्य सर्वकारेण माया साजात्यमापाद्यं साजात्यमानं वा तत्राद्यं निराकृत्य द्वितीयं निरस्यति ( यत्किंचि- दिति) विजातीयापि माया यधुपादानं स्यात् तर्हि ब्रह्मणा किम- पराद्धमित्याशंक्य निराकरोति (नचेति ) ॥ म०म०-अतएव अन्यथाख्यातिवादिमते उक्तदोपाभावादेव परममूले, रूपा- दावित्यत्रादिपदेन रसादिपरिग्रहः परममूले, आरोप्यसत्रिकर्पस्थले-आरोप्यस्य भ्रांतिज्ञानविषयस्य सन्निकर्पः सांनिध्यं यत्राधारे सतथा तादृशाधारे आरोप्यादी- त्यत्रादिपदेनाधारग्रहः तथाचारोप्याधारयोर्योऽपरोक्षावभासस्तस्य विशेष्यता- ख्यविषयतावतीत्यर्थः । परममूले ( व्यवस्थापनादिति ) तथाच नापसिद्धांत इति- भावः (प्रत्यक्षस्थलेइति ) निरुपाधिकप्रत्यक्षविपये इत्यर्थः । तथाच लोहितः स्फटिक इत्यादिसोपाधिकमात्यात्मकमत्यक्षविपयेऽन्यथाख्यात्यभ्युपगमेपि निरु- पाधिकभ्रमविपयेऽन्यथाख्यात्यभ्युपगमे तु सिद्धांतहानिः स्यादिति भावः । परम- मूले (तदभावेति )घटामावेत्यर्थः । परममूले, तदभावस्य-घटामावस्य, इदंच-भ्रम- विषयघटाद्यभावस्यानिर्वचनीयत्वकथनं च यद्यमावज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वं न स्यार्हि- भ्रांतिज्ञानविपयघटाद्यभावस्य भ्रातिकालोत्पन्नानिर्वचनीयत्वकथनमेव व्यर्थ स्यादित्यभिप्रायेणाभ्युपेत्येत्युक्तमिति भावः ( अनुमित्यादिस्थलइवेति ) अनु- मित्यादिविशेष्यताख्यविषयतावति' पर्वतादी भ्रमात्मकलिंगपरामर्शदनिविप- यकानुमितेरन्यथाख्यातित्वं यथा तद्वदित्यर्थः। अत्रापि भूतलादावपि, तदभा- वज्ञानस्य-घटाघभावज्ञानस्य, नानिर्वचनीयत्त्व-भ्रांतिविषयघटायभावस्य भ्रांतिका- लोत्पन्नानिर्वचनीयत्वं न परममूले। अन्यथेति-पत्किचिन्मायासादृश्यमादाय ·वेदान्तपरिभाषा। [अनुपलब्धि- भ्रांतिविपयघटाद्यभावस्य मायोपादानकत्वानंगीकारे। परममूले ( इतिकुतीनश- केथाइति) यत्र ग्रंथे तस्य पायोपादानकत्वे अभावत्वानुपपत्तिरियमाशंका कृता तत्र ग्रंथे व्यावहारिकघटाभावं प्रति कथं मायोपादानमिति त्वंकुतो न शंका करोपीत्यर्थः ॥ मू०-प्रपंचविभ्रमाधिष्ठानत्वरूपस्य तस्येप्टत्वात्परिणामित्व रूस्योपादानत्वस्य निरवयवे ब्रह्मण्यनुपपत्तेः तथाच प्रपंचस्य परिणाम्युपादानं माया न ब्रह्मेति सिद्धांत इत्य लमति । सपंगेन स चाभावश्चतुर्विधः प्रागभावः प्रध्वंसाभा वोऽत्यंताभावोन्योन्याभावश्चति तत्रमृत्पिडादौ कारणे कार्य्यस्य वटादेरुत्पत्तेः पूर्व योभावः स प्रागभावः स च भविष्यतीति प्रतीति विपयः॥ शि०म०-ननु ब्रह्मणो विभ्रमाधिष्ठानत्वे मायैव सकलकार्योपा- दानमिति सिद्धांतो विरुद्धयेतेत्याशंक्य तस्य परिणाम्युपादानपर- त्वान विरोध इत्याह (तथाचेति ) प्रागभावलक्षयति ( तत्रमृत्पि- डादाविति ) अत्र समवायिकारणमात्रवृत्तित्वे सति प्रतियोगिजन- काभाववत्वं प्रागभावत्वमितिन भ्रमितव्यं तथासति सत्यंतवैया- पत्तेः । नचेतावन्मात्रमेव लक्षणं मृत्पिडादावित्यादिवाक्यं नियता- धिकरणपरमिति वाच्यम् । प्रागभावस्य कालेपि वृत्त्यभ्युपगमात् जन- कत्वस्य प्रागभावगर्भत्वेन आत्माश्रयाच्च तस्मान्न प्रतियोगिजनका. भावत्वंप्रागभावत्वं किंतु कार्यसमवायिकालान्यावृत्तित्वे सति का- योत्पत्तिपूर्वकालीनाभावत्वं ध्वंसेतिव्याप्तिवारणाय कार्योत्पत्तिपूर्व कालीनेति अत्यंताभावादी तद्वारणाय सत्यंतं असंभवनिरासाय काले ति. अयं चाभावः कार्योत्पत्तेः पूर्व तत्कारणत्वेनावश्यमभ्युपेय अन्य- थोत्पत्यनंतरं पुनः घटोत्पत्तिप्रसंगात् । नचोत्पनीघटप्रतिबंधकस्तस्य तत्कारणत्वे एव विश्रमादिति । तत्र मानांतरमाह ( सचेति ) नचा- त्यंताभावेन भविष्यतीति प्रतीतेरन्यथासिद्धिः विचित्रप्रतीतेविचि- विवषयत्वावश्यंभावादिति भावः ॥ म०प्र०-विभ्रमाधिष्ठानत्वे-विभ्रमाधिष्टानत्वरूपीपादानत्वस्वीकारे सति, तस्य- उक्तसिद्धांतस्य (नविरोधदाते ) उक्तमिद्धांतहानिर्नास्तीत्यर्थः । परममूले ( तथा- ·परिच्छेदः ६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। चेति) निरवयवब्रह्मणः परिणामासंभवे सतीत्यर्थः । परममूले (तत्रेति ) अमा- वेषु मध्ये इत्यर्थः । अत्र-मृत्पिडादावित्यादिमूले, तथासति-मूलकारस्य समवा- यिकारणेत्यायुक्तार्थस्य विवक्षितत्वे सति एतावमात्रमेव-सत्यंतरहितमेव प्रागभा- वगर्भत्वे-जनकत्वमनन्यथासिदत्वे सति नियतपूर्ववृत्तित्वं । पूर्ववृत्तित्वं च कार्य- प्रागभावाधिकरणक्षणवृत्तित्वमिति प्रागभावघटितत्वेन, कार्यसमवायिकालान्या- वृत्तित्वेसति-कार्योपादानकारणं कालश्चेत्येताभ्यामन्यावृत्तित्व मति, तस्य- घटादिनिष्ठप्रतिबंधकत्वस्य, तत्कारणत्वे-मागभावनिष्ठकारणत्वे, विश्रमाद-साध- कत्वात् प्रतिबंध-सत्वं च कारणीभूताभावप्रतियोगित्वं प्रकृते हि कारणीभूताभावो घटमागमावस्तत्मतियोगित्वं घटे इति । प्रतिबंधकत्वस्य प्रागभावनिष्ठघटनिरूपित- कारणत्वसाधकत्वमेवेति भावः । मागभावेऽर्थापत्तिरूपं प्रमाणमुक्त्वा प्रागभावे प्रमा- णांतरमप्यस्तीत्यमित्याह (नति ) मागभावे इत्यर्थः । भविष्यतीति प्रतीते- रत्यंताभावेनान्यथासिद्धिरित्यन्वयः तथाचात्यन्ताभावाभिन्नोयोन्यथामागभावा- तिरिक्तो विषयस्तेनोपपत्तिरित्यर्थः । भविष्यतीति-मामिष्यत्कालीनसत्ताश्रय इत्यर्थः । विचित्रमतीतेः-घटोभविष्यति घटो विनष्टः घटोत्रनास्ति घटो न पट इत्यादिना नानाविधप्रतीतेः ॥ मू-तत्रैव घटस्य मुद्रपातानंतरं योऽभावः स ध्वंसाभावः ध्वंसस्यापि स्वाधिकरणकपालनाशे नाशएवानच घटोन्म जनापत्तिः घटध्वंसध्वंसस्यापि घटप्रतियोगिकध्वं सत्वात् ॥ शि०म०-ध्वंसं निरूपयति ( तत्रैवेति ) मृत्पिडादावित्यर्थः । तथाच कार्यसमवायिकालान्यावृत्तिप्रतियोग्यजनको योऽभावस्स प्रध्वंसः सच घटो विनष्टः इत्यादिप्रतीतिविषय इतिभावः । प्रध्वंसा- भावोऽनंत इतिन्यायमतं निरस्यति (ध्वंसस्यापीति ) ननु नाशक शून्यत्वाद्ध्वंसोविनाशीत्यत आह (स्वाधिकरणेतिाघटोन्मजनेति) प्रागभावध्वंसानाधारकालस्य प्रतियोगिकालत्वनियमादिति भावः कालस्य ध्वंसानाधारत्वमसिद्धमित्याह ( घटध्वंसध्वंसस्येति यथाहि घटोत्पत्तेः पूर्व घटो भविष्यति तद्धसो भविष्यतीति प्रतीतेर्लाघवादे कस्यैव प्रागभावस्य घटध्वंसप्रतियोगित्वं तद्वत् घटध्वंसध्वंसकाले घटो विनष्ट इति प्रतीतेर्लाघवाच्च तस्यैव घटप्रतियोगित्वमितिभावः ।। म० प्र०-(कार्यसमवायिकालान्यावृत्तीति) कार्योपादानकारणकालेत्येता- ·वेदान्तपरिभाषा। [अनुपलब्धि- भ्यामन्यावृत्तीत्यर्थः। अनंव:-नाशरहितः (प्रागभावध्वंसेति) प्रतियोगिमाग- भावामतियोगिध्वंसत्यर्थः । घटोभविष्यति-भविष्यत्कालीनसत्वांश्रयो घट एत- स्कालीनमागभावप्रतियोगिघट इति यावत, तद्धसोभविष्यति-भविष्यत्कालीन- सत्ताश्रयो घटध्वंसः एतत्कालीनघटध्वंसप्रागभावप्रतियोगीघटध्वंस इति यावत् (घटध्वंसप्रतियोगित्वमिति ) घटतद्धंसेत्येतदुभयमतियोगिकत्वमित्यर्थः । न्याय- नये हि घटादिध्वंसमागभावो घटादिसत्त्वदशायां घटादिरूपः घटादिप्रागभावद शायांतु घटादिमागभावरूपश्च घटादिदशायां घटादिमागभावदशायां च घटादि- ध्वंसो भविष्यतीति प्रतीतलाघवाञ्च यथाघटादिमागभावघटादिध्वंसप्रागभावयोरे- करूपता तद्वत घटादिध्वंसकाले घटादिध्वंसध्वंसकाले च घटादिविनष्ट इति प्रतीतेलीधर्वाच्चाघटादिध्वंसघटादिध्वंसध्वंसयोश्चैकरूपत्वं तथाच घटादिध्वंसका- लस्य घटादिकालत्वाभाववत् घटादिध्वंसप्रतियोगिकध्वंसकालस्यापि घटादिका- लत्वाभावात् । घटादिध्वंसध्वंसकालस्य घटादिध्वंसानाधारत्वं नास्तीति भावः तस्यैव-घटध्वंसाभिन्नघटध्वंसध्वंसस्यैव नव घटध्वंसघटध्वंसध्वंसयोरभेद घटध्वंसा- धिकरणकपालध्वंसोत्तरकालाभिन्नघटध्वंसध्वंसकाले घटध्वंसध्वंसस्यापि नाशाप- त्तिरिति वाच्यम् । घटध्वंसकाले घटध्वंसध्वंसस्याविद्यमानत्वात् घटप्रतियांगिकत्वेन घटध्वंसघटध्वंसध्वंसयारभेदेपि घटध्वंसस्य केवलघदपनियोगिकत्वेन घटध्वंसध्वं- सस्यतु घटजन्यध्वंसप्रतियोगिकत्वेन घटध्वंसघटध्वंसध्वंसयोर्भेदस्थापि संभवाच ॥ मु०-अन्यथा प्रागभावध्वंसात्मकघटस्य नाशे प्रागभावो-म जनापत्तिः नचैवमपि यत्र ध्वंसाधिकरणं नित्यं तत्र कथं ध्वंसनाशइति वाच्यं ताशमधिकरणं यदि चैतन्य व्यतिरिक्तं तदा तस्य नित्यत्वमसिद्धं ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यतया वक्ष्यमाणत्वात् ॥ शिमा-नतु ध्वंसस्य प्रतियोगिजन्यत्वनियमादजनको घटो न प्रतियोगीत्यत आह ( अन्यथेति ) तथाचं प्रागभावस्य घटनाशं प्रत्य- जनकत्वेपि घटध्वंसकाले प्रागभावो नष्ट इत्यनुभवाल्लाघवाचा घटक- सस्य प्रागभावप्रतियोगित्वमिति तदा प्रकृतेपि तुल्यमिति भावः। नित्याधिकरणवृत्तिध्वंसस्य विनाशकाभावादनंतत्वसिद्धौ तत्सामा- न्यादितरोपि ध्वंसस्तथेत्याशंक्य निराकरोति (नवमिति) ·परिच्छेदः६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । ( ३३७) म०प्र०-अजनका घटध्वंसध्वंसाजनका, नप्रतियोगी-घटध्वंसध्वंसप्रतियोगी न भवति । परममूले (अन्यथैति) ध्वंसजनकस्यैव ध्वंसप्रतियोगित्वमिति निय- मस्वीकारे इत्यर्थः परममूले (प्रागभावध्वंसात्मकेति) नैयायिकमते घटादिमागमा- वध्वंसात्मको यो घादिस्तस्य नाशे सति घटादिमागमावोन्मजनविरोधिनी घटादिमागभावनाशात्मकघटादेरभावात्, घादिप्रागभावप्रादुर्भावापत्तिः स्यादि- त्यर्थः ( तथाचेति ) घटादिमागभावध्वंसात्मकघटादेनाशे सति घटादिमागमावी- न्मज्जनापत्तौ सत्यामित्यर्थः ( इतीति ), अस्याग्रे घटादिमागभावोन्मजनाप त्तिदोपवारणायेति यदा यादिति शेषः । प्रकृतेपि-घटध्वंसध्वंसकाले घटोन्मज्ज- नापत्त्यापादनपि. तुल्यम्-समाधानं तुल्यम् । अयंभावः नैयायिकमते हि घटादि प्रागभावध्वंसो घटादिकाल घटादिरूपः घटादिध्वंसकाले तु घटादिध्वंसरूपश्च यथाघटादिमागमावस्य घटादिजनकत्वेन घटादिध्वंसाजनकत्वेपि घटादि- काले घटादिप्रागभावो नष्ट इति प्रतीतिवत्, घटादिध्वंसकालेपि घटादिमा- गमावो नष्ट इति प्रतीतेाघवाच्च, घटादिमागभावध्वंसाभिन्नघटादिध्वंसस्यैव घटा- दिप्रागभावप्रतियोगिकत्वं यथा च घटादिध्वंसाघटादिविरोधी तथा घटादिमागभाव- स्यापि विरोधीति नघटादिमागमावोन्मजनापत्तिरेवं मन्मतेपि घटादेर्घयादिध्वंसजन- कत्वेन घटादिध्वंसध्वंसाजनकत्वेपि घटादिध्वंसकाले घटादिनिष्ट इति प्रतीतिवद घटादिध्वंसध्वंसकालेपि घटादिविनष्ट इतिप्रतीतिवलाल्लाघवाध घटादिध्वंसाभिन्नघटा- दिध्वंसध्वंसस्यैव घटादिप्रतियोगिकत्वं तथाच घटादिविरोधिनी घटादिध्वंसध्वंसस्य- सत्त्वेन न घटायुन्मज्जनापत्तिरित, अनंतत्वसिद्धी-नित्यत्वसिद्धी, तत्सामान्यात्- अनित्याधिकरणकध्वंसस्यापिध्वंमत्वेन नित्याधिकरणकध्वंसतुल्यत्वात्, इतरोप- अनित्याधिकरणकोपि, तथा-नित्यः,अनित्याधिकरणको ध्वंसो नित्यः ध्वंसत्वान्नि- त्याधिकरणकध्वंसवदिति भावः । परममूले ( एवमपीति ) अनित्याधिकरणकर्व- सनाशेन घटायुन्मज्जनापत्तिरूपदोपनिराकरणेनानित्याधिकरणकध्वंसम्यानित्यत्वे- पीत्यर्थः परममूले ( यत्रेति ) यदित्यर्थः ॥ मू०-यदि च ध्वंसाधिकरणं चैतन्यं तदासिद्धिः आरोपितप्र तियोगिकप्रध्वंसस्याधिष्ठाने प्रतीयमानस्याधिकरणमात्र त्वात् तदुक्तम्॥ अधिष्ठानावशेपो हि नाशः कल्पितवस्तुनः ॥ इति एवं शुक्तिरूप्यविनाशोपीदमवच्छिन्नचेतन्यमेव यत्राधिकरणे यस्यकालत्रयेप्यभावः सोत्यंताभावः यथा ·(२३८) वेदान्तपरिभाषा। अनुपलब्धि- वायोरूपात्यंताभावः सोपि वियदादिवद्धंसप्रतियोग्येव इदमिदंनेति प्रतीतिविपयोन्योन्याभावः अयमेव विभागो भेदः पृथत्वंचेति व्यवतीयते भेदातिरिक्तविभागादौ प्रमा णाभावात्। अयंचान्योन्याभावोधिकरणस्य सादित्वे सा दिर्यथा घटे पटभेदः अधिकरणस्यानादित्वेऽनादिरेव यथा जीवे ब्रह्मभेदः ब्रह्मणि जीवभेदः द्विविधोपि भेदो ध्वंसप्रतियोग्येव अविद्या निवृत्तौ तत्परतंत्राणां निवृत्त्य वश्यं भावात्, पुनरपि भेदो द्विविधः सोपाधिको निरुपा धिकश्चेति तत्रोपाधिसत्ताव्याप्यसत्ताकत्वं सोपाधिकत्वं तच्छून्यत्वं निरुपाधिकत्वं तत्राद्यो यथा एकस्यैवाकाश स्य घटाधुपाधिभेदेन भेदः॥ शिम-तत्किमाकाशादिनित्याधिकरणत्वन विवक्षितमुत ब्रह्म तत्राचं निराकृत्य द्वितीयं दूषयति ( यदिचेति) असिद्धि:-ध्वंसा. धिकरणत्वासिद्धिः । ब्रह्मारोपितनाशरूपमारोपाधिष्ठानत्वादिदमव- छिन्चैतन्यवदित्यनदृष्टांतासिद्धिमाशंक्याह ( एवमिति ) अति- रिक्तकल्पने गौरवादप्रामाणिकत्वाद् भेदप्रतीतेश्च । राहो शिर इति वटुपपत्ते तिरिच्यते ध्वंस इति भाका अत्यंताभावं लक्षयति(योति) कालिकाभावं निस्संदिग्धमुदाहरति(यथेति) न्यायमतं निराकरोति (अयमेवेति) भेदं विभजते (अयंचेति) अनादिभेदस्य ब्रह्मपत्रि- वय॑त्व नस्यादित्याशंक्याविद्यावन विरोध इत्याह (द्विविधोपीप्ति) म०प्र०-तत् -तर्हिध्वंसत्वेन नित्याधिकरणकध्वंसतुल्यत्वेनाधिकरणकध्वंसस्ये नित्यत्वापादने सतीति यावत्, नित्याधिकरणत्वेनाकाशादिकिंविवक्षितमित्यन्वयः ( ध्वंसाधिकरणत्वैति) चैतन्यस्य ध्वंसाधिकरणत्वेत्यर्थः आरोपितमतियोगिकध्वं- मस्याधिकरणमात्रत्वे सुरेश्वराचार्यसंमातिमाह। परममूले ( तदुक्तमिति) आरोपि- नप्रतियोगिकध्वंसस्याधिकरणमात्रत्वं सुरेश्वराचाय्रुक्तमित्यर्थः । व्यावहारिका- गंपितमतियोगिकध्वंसोऽधिष्ठानमात्रो नाशत्वाच्छुक्तिरूप्यनाशवदित्यनुमानमाभि- प्रेत्याह (ब्रह्मेति ) अतिरिक्तकल्पने-अधिष्ठानातिरिक्तारोपितप्रतियोगिकध्वंसक- ल्पने, भेदप्रतीतेः-शुक्ल्यादी रजतायभाष इत्यादिभेदप्रनीतेः, निःसंदिग्धम्-नि ·" परिच्छेदः ६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२९) संदिग्धाधिकरणकम् परममूले । सोपि-अत्यंताभाषीपि, परममूले (घसमतियोग्ये येति ) अधिकरणनाशएवात्यंताभावध्वंसप्रयोजक: नचारोपितप्रपंचात्यतामाषा धिकरणब्रह्मणो नित्यत्वेन प्रपंचात्यंतामावस्य नित्यत्वापत्तिरिति वाच्यं प्रपंचा- त्यंताभावस्य ब्रह्मभिन्नत्वेननिरूपयितुमशक्यत्वादिति भावः । नविरोधा-अना- दिभेदस्य निवय॑त्वानुपपत्तिर्नास्ति परममूले । उपाधिसत्तेति यदाकाशादिभेदस्तदा घटाग्रुपाधिसत्तेत्युपाधिसत्ताया व्याप्या सत्ता यस्य स तथा तस्य मावस्तत्व मित्यर्थः। परममूले, तच्छून्यत्वमिति-उपाधिसत्ताव्याप्यसत्ताकत्वात्यंतामाववत्व- मित्यर्थः। मू-यथाचेकस्य सूर्य्यस्य जलभाजनभेदेन भेदः यथाचैक स्य ब्रह्मणोन्तःकरणभेदानेदःनिरुपाधिकभेदो यथा घटे पटभेदः नच ब्रह्मण्यपि प्रपंचभेदाभ्युपगमे, अद्वैतविरोधः तात्विकभेदानभ्युपगमेन वियदादिवदेवताव्याघाताप्रपं चस्याद्वैते ब्रह्मणि कल्पितत्वांगीकारात् तदुक्तम् सुरेश्वरा चायः अक्षमाभवतः केयं साधकत्वप्रकल्पने ।। किं न पश्यसि संसारतत्रैवाज्ञानकल्पितमिति ॥ अत एव विवरणे अविद्यानुमाने प्रागभावव्यतिरिक्तत्वं विशेषणं तत्वप्रदीपिकायां चाविद्यालक्षणेभावत्वविशेषणं संगच्छते ।। 'शिम-कल्पितद्वैताङ्गीकारमायात्राद्वैतविरोध इत्यवाभियुक्तसंम- तिमाह ( तदुक्तमिति)ननु नृसिंहाश्रमश्रीचरणैः प्रागभाषस्य निरा- कृतत्वात्तदंगीकरणं सिद्धांतविरुद्धमित्याशंक्य तदंगीकार एव सिद्धा- सानुरोधी विवरणादौ सदभ्युपगमादित्याह (अतएवेति)नच परमते नेतदिति वाच्यम्, स्वमते बाधकाभावात्, उक्तप्रमाणसिद्धत्वा- खेति भावः॥ म०प्र०-ननु ब्रह्मणोजडत्वामावाय ब्रह्मणि जडप्रपंचप्रतियोगिकमेदोऽभ्युपेयः ब्रह्मणिजडमपंचभेदाभ्युपगमेवदैतहानिः स्यादित्यमिमायेणाशंक्याइ । परममूले (नति) नाद्वैतविरीधा-अद्वैतानुपपत्तिास्ति, चरणः-पूज्यः परममूले, साधक- ·(३४२) वेदान्तपरिभाषा। [अनुपलादि। नुव्यवसायविरोधासंभवात, यच्चकिचेत्यादिनोक्तं तदपि न सम्यक सन्निकर्षामा- वरूपस्य मबलबाधकस्य सत्वात्, किंच किमभावस्येन्द्रियेण सह विशेष णता मात्र सन्निकर्षः इन्द्रियसन्निकृष्टाधिकरणविशेषणतावाभावेन्द्रिययो- सनिकर्षः । किंवा यत्राधिकरणे प्रतियोगिसत्त्वमनुपलब्धिविरोधिस्यात्तविशेषणते- न्द्रियाभावयोः सन्निकर्षः नायः, मित्यादिव्यवहितमूतलादिवृत्तिघटाधभावपि विशेपणतामात्रस्य विद्यमानत्वेन घटाघभावस्य प्रत्यक्षतापत्तेः नद्वितीयः परमते कर्णपलयावच्छिन्ननभस एव श्रोत्रत्वेन कर्णवलयावच्छिन्ननभस एवं स्वग्रायश. ब्दामावाधिकरणत्वेन च स्वेन स्वस्पासन्निकर्षादधिकरणेन्द्रियसन्निकर्षाभावेन शब्दाभावस्यामत्यक्षत्वप्रसंगात्, तृतीयेपि प्रतियोगिसत्वस्यानुपलब्धिविरोधित्वमु- पलभ्यमानत्वं प्रतियोगिसत्त्वे उपलभ्यमानत्वस्य यदा कदाचिद्भावः किमपेक्ष्यते उत नियमेन नाद्यः व्यवहितेप्यभावाधिकरणे कदाचित्प्रतियोगिसत्वे उपलंभ- संभवात् अमावाधिकरणे व्यवधानसमयेपि घटायभावस्य मत्यक्षतापत्तेः, नदि- तीयः श्रोत्रदेशे भूतलादौ वा शब्दस्य घटादेर्वा सत्तेपि शन्दापलंभसामग्य- भावेन शब्दाद्यनुपलंभसंभवेन नियमेन शब्दस्य घटादेवोपलंभायोगेन श्रोत्रे भूत- लादौ वा शब्दस्य घटादेर्वा भावस्याप्रत्यक्षतापत्तेस्तस्माद्योग्यानुपलब्धिरेवाभाव- ग्राहिका नेन्द्रियमिति यद्यदिति-ज्ञानगतं यद्यत्मामाण्यमित्यन्वयः. नस्वतउत्पा द्यते-आत्ममनः संयोगादिरूपज्ञानसामान्यसामग्रीत उत्पत्याश्रयो न भवति, नज्ञायते वा दोषाभावे सति यावत्स्वाश्रयग्राहकसामग्रीतो जन्यमहविषयो वा न भवति ( तदभाववतीति ) रजतत्वायभाववद्विशेष्यकत्वसमानाधिकरणकरजतत्या- दिमकारकत्वाभावरूपप्रामाण्यस्य शुक्त्याद्यवृत्तिप्रकारकभिन्नत्वादिश्च प्रामाण्यस्य । मू०-तथाहि स्मृत्यनुभवसाधारण संवादिप्रवृत्त्यनुकूलं तह तितत्प्रकारकज्ञानत्वं प्रामाण्यम् ।। शिम- तथाहीति ) भ्रमतिप्रसंगवारणाय तिद्वतीति तद- द्विशेष्यकत्वे सतीत्यर्थः । इच्छावृत्तिमामाण्यं न स्वतो माह्यमित्यत उक्तं ज्ञानत्वमिति नन्विदं प्रामाण्यं स्मृतिसाधारणमिति तय प्रामा. ज्यव्यवहारमसंग इत्याशंक्य प्रवृत्त्यनुकलस्यैव प्रामाण्यस्यात्र विचा- यत्वात् । स्मृतिसाधारणस्य च तादृशत्वेन लक्ष्यत्वान्न दोपइत्याद (संवादीति) ननु प्रामाण्यनिश्चयस्य कथं प्रवृत्तिहेतुत्वं प्रमाणा- भावादिति नेत न, निष्कंपप्रवृत्तिः प्रामाण्यनिश्चयसाध्या तद्वति- रेकज्ञानत्वावचिन्न प्रति बाध्यत्वात्सामान्यव्यातो व्याप्तिनिश्चयसा- ध्यानुमितिपदित्यनुमानस्य तत्र प्रमाणत्वाद । नचाप्रामाण्यशंका- ·, परिग्छेदः ६] समणिमभाशिखामणिसहिता । निवृत्तिरेव प्रवृत्तिहेतुः, तत्र चान्यथासिद्धि प्रामाण्यनिश्चयस्येति वाच्यम् । लाघवेन भावस्य प्रामाण्यनिश्चयस्यैव हेतुत्वौचित्यात् । नच स्वतः सिद्ध एव यत्रामामाण्यशंकाविरहस्तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । दोषाभावसहितज्ञानग्राहकसामग्रयां प्रामाण्यनिश्चयावश्यं भावात् । अन्यथा दोषे सत्यप्रामाण्यस्यैव महापत्तो तनिवृत्त्यनुपप- तेरिति॥ म०प्र०-तदयोगात्-तदभाववति तत्मकारकत्वाभावादिरूपमामाण्यस्यात्ममन स्संयोगादिरूपज्ञानसामान्यसामग्रीप्रयोज्यत्वाभावेन प्रामाण्योत्पत्तावात्मनमः । संयोगादिरूपज्ञानसामान्यसामग्रीजन्यत्वरूपस्वतस्त्वायोगादित्यर्थः । अतिप्रमं गवारणाय-प्रामाण्यापत्तिवारणाय । प्रामाण्यम्-तहतितत्मकारकत्वम् नस्वतीया ह्यम् ज्ञानवृत्तिवतोग्राह्यमामाण्यभिन्नम् तथाचेच्छायामतिव्यासिरितिभावः, इत्यतः-इच्छायामतिव्याप्तिरूपदीपात्,साधारणं-वृत्तिइति-उक्तमामाण्यस्य स्मृति- वृत्तित्वात् । तत्र-स्मृती प्रवृत्त्यनुकूलस्यैव-मामाण्यज्ञानद्वारासंवादिप्रवृत्तिजन कस्यैव, अप्र-मूले, स्मृतिसाधारणस्पच-स्मृतिवृत्तिप्रामाण्यस्यतु, तादृशत्वेन-संवा- दिमवृत्तिजनकत्वेन, नदोपः-स्मृती प्रामाण्यव्यवहारस्येष्टत्वन प्रामाण्यव्यवहारप्र- सक्तिरूपदोपी नास्ति तथतिरेकज्ञानत्वावच्छिन्नमति प्रामाण्याभावज्ञानत्वावच्छि- नज्ञानेन, सामान्यव्याप्तौ-यत्र यदभावज्ञानत्वावच्छिन्नेन वाध्यत्वं तत्र तन्निश्रय- साध्यत्वामित्याकारकसामान्यव्याप्ती (व्याप्तिनिश्चयसाध्यानुमितिवदिति) अनु- मिती हि हेतुवृत्तिव्यात्यभावज्ञानत्वेन वाध्यत्वस्य व्याप्तिनिश्रयसाध्यत्वस्य व मत्ववादित्यर्थः । तत्र-प्रामाण्यनिश्चयस्य मंवादिमवृत्तिजनकत्वे, तत्र च-संवादि प्रवृतिजननेतु. अन्यथासिद्धिः-अकारणत्वं. लाघवेन-अप्रामाण्यशंकाभानिष्ठ- संवादिप्रवृत्तिजनकत्वापेक्षया लघुत्वेन, स्वतः-ज्ञानेप्रामाण्यानश्चयं विनव. यत्र- यस्मिज्ञाने तत्र-स्मिज्ञाने, व्यभिचार इति-यम्मिज्ञाने पूर्वप्रामाण्यशंका ततः प्रामाण्यनिश्चयस्तस्मिज्ञाने प्रामाण्यनिश्चयनिष्कंपप्रवृत्तिजनकत्वयान्वयस्य सवपि यस्मिन्ज्ञाने प्रामाण्यशंकेव नास्ति तस्मिज्ञाने प्रामाण्य नियासत्येन- संवादिमवृत्तिजनकत्वस्य सत्त्वेन च व्यतिरकव्यभिचार इत्यर्थः । अन्यथेत्यस्य विवरणंदापे सतीति,तन्निवृत्त्यनुपपत्तेः-अमामाण्यग्रहनिवृत्त्यनुपपत्तेःतयार मामा- ज्यनिश्चयस्य सत्वेन व्यतिरेकव्यभिचार इतिभावः ।। मू-तच्च ज्ञानसामान्यसामग्रीप्रयोज्यं नत्वधिकगुणमप्यपेक्षते प्रमामानेनुगतगुणाभावात, नापि प्रत्यक्षप्रमायां भूयोवयवे न्द्रियसनिकर्षः॥

·(३४४) वेदान्तपरिमापा। [अनुपलब्धि- शिम-ननु प्रामाण्यस्य न स्वोत्पाद्यत्वमुत्पत्तोस्वतस्त्वमात्मा- श्रयात् । नच ज्ञानसामग्रीमावजन्यत्वं तदा प्रामाण्यस्योपाधित्वेना- जन्यवादित्यत आह (तञ्चेति):प्रामाण्यं परत उत्पद्यते परत्वस्त्वं चोत्पत्तौ तस्य ज्ञानजनकसामग्र्यतिरिक्तकारणप्रयोज्यत्वमिति नया- यिकादयः नात्प्रत्याह ( नत्विति ) प्रमाणाभावादिति भावः । अनुगतगुणासंभवादपि न तदपेक्षेत्याह (प्रमामात्रइति) भूयोऽवय- वेन्द्रियसनिकर्षसलिंगपरामर्शयोग्यतादीनां व्यभिचारेण प्रमात्वाव- च्छेदेन हेतुत्वायोगादिति भावः । नन्वत्र प्रत्यक्षमात्वादिकमेव तजन्यतावच्छेदकमिति न व्यभिचार इत्याशंक्याह ( नापीति)। म०प्र०-वोत्पाद्यत्वं-प्रामाण्येन जन्यत्वं, आत्माश्रयात्-सोत्पची सापेक्षा- रूपात्माश्रयात्. तदा-प्रामाण्यस्य ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यत्वं प्रामाण्योत्पत्ती स्वत- स्त्वमिति स्वीकारे, प्रामाण्यस्य-तद्वतितत्प्रकारकज्ञानत्वरूपमामाण्यस्य, उपाधि- वेन-नानापदार्थघटितस्वरूपत्वेन, अजन्यत्वात्-नानापदार्थानां मध्ये केपांचिद- जन्यत्वेन केपांचित्स्वकारणजन्यत्वेन च, ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यत्वाभावात, परतः- ज्ञानसामान्यसामध्यतिरिक्तसामग्रीतः, उत्पत्ती-प्रामाण्योत्पत्ती, तस्य-प्रामाण्यस्य ज्ञानजनकेनि-ज्ञानत्वावच्छिन्नज्ञानजनकसामग्री आत्ममनःसंयोगरूपा सामग्री तदतिरिक्तं कारणं सन्निकादिरूपं कारणं तत्मयोज्यत्वं तदधीनत्वमित्यथा परम- मूले (ज्ञानसामान्यसामग्रीमयोन्यमिति ) ज्ञानत्वावच्छिन्नज्ञानसामग्री आत्ममनः संयोगरूपासामग्रीतत्प्रयोज्यं तदधीनमित्यर्थः । परममूले गुणं-सन्निकादिरूपं गुणं (अनुगतेति ) अव्यभिचारीत्ययः नतदपेक्षा-प्रामाण्यस्य सन्निकर्षादि- गुणापेक्षा नास्ति (भूयइति भूयांसो येऽवयवास्तैरिन्द्रियसन्निकर्ष इत्यर्थः ( प्रमा- स्वावच्छेदेनेति ) प्रमात्वावच्छिन्नममानिरूपितकारणत्वासंभवादिल्यर्थः । अत्र प्रमासुप्रत्यक्षप्रमात्वादिकमित्यत्रादिपदेनानुमितित्वोपमितित्वशाब्दत्वानां (तजन्यतावच्छेदकमिति ) प्रत्यक्षप्रमात्वावच्छिन्नममा प्रति भूयोवयवेन्द्रियस- निकपत्वेन हेतुत्वमनुमितित्वावच्छिन्नानुमितिप्रमा प्रति सलिंगपरामर्शत्वेन हेतु- त्वमुपमिलित्वावच्छिन्नोपमितिप्रमा प्रति गवयनिष्टगोसादृश्यज्ञानत्वेन हेतुत्व- मित्यादिप्रकारेण मनिकादिनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यतावच्छंदकमित्यर्थः । नव्यभिचारः सन्निकर्षादीनां व्यभिचारो नास्ति । मू०-रूपादिप्रत्यक्षे आत्मप्रत्यक्षेच तद्भावात् सत्यपि तस्मि पीतः शंख इति प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वात् । अत एव सल्लिंग " ग्रहा ·परिच्छेद ६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (३४५) परामर्शादिकमप्यनुमित्यादिप्रमायां न गुणः असलिंग परामर्शादिस्थलेपि विषयाबाधेनानुमित्यादेः प्रमात्वात नचैवमप्रमापि प्रमा स्यात् ज्ञानसामान्यसामग्र्या अविशे पादिति वाच्यम्, दोपाभावस्यापि हेतुत्वांगीकारात् ॥ शिम-तथापि प्रमामात्रे अनुगतगुणासंभव इति दोषसत्येव, दोषांलरमाह (रूपादीति) नन्वयं सन्निकर्षों बहिर्द्रव्यमत्यक्षममा. यामेव गुण इति न रूपादिप्रत्यक्षप्रमायामात्मप्रत्यक्षे च व्यभिचारो होष इत्यपरितोषादाह (सत्यपीति) तथाचान्वयव्यभिचार इति भावः (असलिंगेति) सत्यपि सल्लिंगपरामर्श गंधप्रागभावावच्छे- देन गंधानुमितेरममात्वाञ्चेत्यपि बोध्यम् (दोषाभावस्येति) तर्हिस एवानित्यप्रमामात्रे गुणत्वेन हेतुरनुगतत्वादिति चेत् न, अपसिद्धा- तात् । दोषस्य प्रमावाधकतया तदभावस्यान्यत्र क्लप्तमतिबंधका- भावत्वेन हेतुत्वोपपत्तो गुणत्वेन हेतुत्वे मानाभावाञ्चेति भावः॥ म०प्र०-तथापि-प्रत्यक्षममात्वादीनां सन्निकर्षादिनिष्टजनकतानिरूपितजन्यता- वच्छेदकत्वेपि, दोपातरं-व्यतिरकव्यभिचाररूपदोपांतरम् । परममूले, तदभावात्- भूयोऽधयवेन्द्रियसन्निकर्षस्य कारणत्वाभावात्, गुणः-असाधारणकारणं, व्यभि, चारः-व्यतिरेकव्यभिचारापरममूले ( अतएवेति) वक्ष्यमाणव्यतिरेकव्यभिचाररू- पहेतोग्वेत्यर्थः । परममूले सल्लिंगपरामर्शादिकमित्यत्रादिपदेन योग्यतायाः परि- प्रहः । परममूले (नगुणइति) अनुमित्यादिप्रमाऽसाधारणकारणनेत्यर्थः । अत एवेत्युक्तवक्ष्यमाणव्यतिरेकव्यभिचारमेव दर्शयति। परममुले ( असटिंगेति ) परम- मृले. स्थलेपि-कालपि । परममूले (प्रमात्वादिति) तथाच व्यतिरेकव्याभिचार- इति भाका अन्वयव्यभिचारमप्याह ( सत्यपिसल्लिंगपरामर्शेइति) गंधव्याप्यपृ- थिवीत्ववान्पापाण इत्याकारकसलिंगपरामर्शसत्यपीत्यर्थः । गंधमागमावावच्छे- देन-पापाणाद्युत्पत्युत्तरद्वितीयक्षणवृत्तिगंधमागभावावच्छिन्नपापाणादावित्यर्थः गंधानुमितेः-पापाणो गंधवान् पृथिवीत्वात्पुष्पपदित्यायनुमानजन्यपापाणों गंधवानित्यायनुमिते। परममूल (एवमिति ) प्रामाण्यस्य ज्ञानसामान्यसामग्रीमयो- ज्यत्वस्वीकारे सतीत्यथः । तर्हि-प्रामाण्यं प्रतिदोपामावस्यापि हेतुत्वस्वीकारे सति, सएव-दोपाभाव एव, गुणत्वेन-असाधारणकारणत्वैन,अनुगतत्वात्-टोपामा- घस्य व्यभिचारामाषात् । अपसिद्धान्तात्-दोपामावस्यानित्यप्रमामात्रेसाधारण- कारणस्पेन देतुत्वाभ्युपगमे सिद्धांतहान्यापचे, गुणत्वेन असाधारणकरणत्वेन .

·वेदान्तपरिभाषा। [ अनुपलब्धि- मू०-नवं परतस्त्वं आगंतुकभावकारणापेक्षायामेव परत स्त्वात् ज्ञायते च प्रामाण्यं स्वतः स्वतो ग्राह्यत्वं च दोपाभावे सति यावत्स्वाश्रयग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वम् । शि०म०-प्रामाण्यस्य दोषाभावप्रयोज्यत्वेज्ञानसामग्र्यतिरिक्तमा योज्यत्वेनाप्राण्यषदुत्पत्तो परतस्त्वं स्यादित्याशंक्य निराकरोति (तचैवमिति ) ज्ञानसामान्यप्रयोजकात्प्रमोत्पत्तावदृष्टादिसापेक्षत्वा- त्परतस्त्वं स्यादित्यत उक्तमागंतुकेति ज्ञानत्वाप्रयोजकेत्यर्थः। दोश- भावमागंतुकमादाय तद्वारणाय वेति तथाचागंतुकभावकारणसह- कृतज्ञानत्वप्रयोजकप्रयोज्यत्वमुत्पत्ती परतस्त्वं स्वतस्त्वं तु तादृश- कारणानपेक्षज्ञानसामान्यप्रयोजकप्रयोज्यत्वमिति भावः ( प्रामाण्य. मिति ) तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वमित्यर्थः (दोषाभावेसतीति) अत्र- तत्भकारीभूत प्रकारकत्वेन तद्विशेप्योभृतविशेष्यकत्वेन च स्वाश्रय- ग्राहकत्वं स्वाभयमाहकपदेन विवक्षितं तेन ज्ञानपदादिना तमहान दोषः परतरत्ववादिनापितादृशेनानुमानादिना तहस्वीकारादित्यत उक्तं यावदिति स्वाश्नयमाहकविशेषणं तादृशसामग्रीग्राह्यत्वं तज- न्यमहविषयत्वं तथाच यत्रदोषवशादमामाण्वनिश्चयः तत्संशयो वा तत्र तादृश्यापि सामग्र्या प्रामाण्याग्रहाद्वाध इत्यत उक्तं दोषा- भाव इति ॥ म०प्र०-(ज्ञानत्वाप्रयोजकति )ज्ञानत्वस्य स्मृत्यनुभवसाधारणत्वेनेन्द्रियस- निकादिकं ज्ञानवाप्रयोजकं ज्ञानत्वप्रयोजक त्वदृष्टात्ममनस्मयोगादिकमेवेत्यर्थः (तादृशकारणेति ) आगंतुकभावकारणेत्यर्थः । अत्र-यावत्स्वाश्रयमा केति मूले ( तत्प्रकारीभृतप्रकारकत्वेनेलि ) ज्ञानमकारीभूतप्रकारकत्वविशिष्टेत्यर्थः । तद्विशे- ध्यीभूतविशेष्यकत्वेन-ज्ञानविशेष्यीभूतविशेष्यकत्वविशिष्टेत्यर्थः । तेन स्वाश्र- यग्राहकपदेन ज्ञानप्रकारीभूतमकारकत्वविशिष्टज्ञानविशेष्यीभूतविशेष्यकत्वविशि- स्वाश्रयग्राहकत्वस्य विवक्षितत्वेन । तद्ग्रहात-प्रामाण्याग्रहात् । नदोपः-स्वत- स्त्वहानिरूपदीपोनास्ति । तादृशेन-ज्ञानप्रकार्गमतप्रकारकज्ञानविशेष्यीभूतविशे- ध्यकस्वाश्रयग्राहकेण, अनुमानादिना-घटज्ञान ममा मफलमवृत्तिजनकत्वात्पट- ज्ञानवत् व्यतिरेकेऽममावदित्याद्यनुमानादिना ( तद्गति ) प्रामाण्यग्रहत्यर्थः (स्वीकारादिति) अस्याग्रे सिसाधनं स्यादिति शेपः (विशेषणमिति ) यावान् निखिलवासी स्वाश्रयग्राहक इति समासः तथाच यावत्कोटावनुव्यवसाय- - ·परिच्छेदः ६] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३४७). साक्षिरूपज्ञानादेरपि प्रविष्टत्वेन तद्विषयत्वसाधनान सिइसाधनमिति भावः (ताह- शसामग्रीति ) दोषाभावकालीनयावत्स्वाश्रयग्राहकसामग्रीत्यर्थः । तजन्यग्रह- विषयत्वं-दोषामावकालीनयावत्स्वाश्रयग्राहकसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वं इदं हि- कथनं मुरारिमिश्रममतानुसारेण प्राभाकरमते व्यवसायस्यैव स्वाश्रयग्राहकत्वेन सिदांतिमते साक्षिण एवं माश्रयग्राहकत्वेन तज्जन्यमहाभावात् तन्नये स्वाश्रयविषयकाहरूपसामग्रीविषयत्वरूपार्थस्याप्युक्तव्याख्यानस्पोपलक्षणत्वेन न स्वतस्त्वहानिरिति, तथाच-तथैव, यत्र-यस्मिज्ज्ञाने, तत्संशया-प्रामाण्यसंशयः तत्र-तस्मिज्ज्ञाने, तादृश्यापि-स्वाश्रयग्राहकयापि ॥ सू०-स्वाश्रयो वृत्तिज्ञानं तबाहकं साविज्ञानं तेनापि वृत्तिज्ञाने गृह्यमाणे तद्गतप्रामाण्यमपि गृह्यते नचैवं प्रामाण्यसंश यानुपपत्तिः तत्र संशयानुरोधेन दोपस्यापि सत्त्वेन दोपा भावघटितस्वाश्रयग्राहकाभावेन तत्र प्रामाण्यस्यैवाम हात्, यद्वा यावत्स्वाश्रयग्राहकग्राह्यत्वयोग्यत्वम् ।। शिष्म तथाच दोषासहकृतताशयावत्स्वाश्रयमाहकसामग्री. ग्राह्यत्वं प्रमाण्यज्ञप्ती स्वतस्त्वं तदुक्तं प्रथमवर्णके नृसिंहाश्रमश्री चरणैः दोषासहकृतज्ञानसामग्रीमावाह्यत्वं ज्ञप्ती प्रामाण्यस्य स्वत. स्त्वमिति । प्रामाण्यस्य स्वतो प्राह्मत्वमुपपादयतिं (स्वाश्रयइति) संशयस्थलीयापि सामग्री दोषासहकृतेति मन्वानो नैयायिकश्योद- यति (नवमिति) यद्वा सामग्यां दोषासहकृतत्वविशेषणमजानन् शंकते (नचैवमिति) परिहरति (तत्रेति)॥ म०प्र०-तयाच सिद्धसाधनादिदोपाभावे सति ( दोपासहकृतेति ) दीपास- मानकालीनेत्यर्थः ( तादृशेति ) ज्ञानप्रकारीभृतमकारकत्वविशिष्टज्ञानविशेष्यी- भूतविशेष्यकत्वविशिष्टेत्यर्थः । प्रथमवर्णक-प्रथमव्याख्याने । चरण:-पृज्यैः- मामाण्यस्य ज्ञप्तावित्यन्वयः। परममूले (तेनापीति )साक्षिरूपज्ञानेनापीत्यर्थः । संशयस्थलीयापि-संशयकालीनापि । परममूले ( एवमिति ) मामाण्यज्ञप्तायुक्त- सतस्त्वस्वीकारे सतीत्यर्थः। परममूले (तति ) प्रामाण्ये इत्यर्थः । परममूल (तत्रेति ) ज्ञाने इत्यर्थः । सत्यंतशब्दार्यानादानप्रयुक्तलाघवमित्याह । परम- मूले ( यद्देति)। म० स्वतस्त्वं संशयस्थले प्रामाण्यस्योक्तयोग्यता सत्त्वपि दोपक्शेनाग्रहान संशयानुपपत्तिःअमामाण्यं तु नज्ञानसा

·• (३४८)
वेदान्तपरिभाषा। [ अनुपलब्धि-
मान्यसामग्री प्रयोज्यं प्रमायामप्यप्रामाण्यापत्तेः किंतु दोप
प्रयोज्यं नाप्यप्रामाण्यं यावत्स्वाश्रयग्राहकय्यायम
प्रामाण्यघटकतदभाववत्वादेर्वृत्तिज्ञानानुपनीतत्वेन साक्षि
णा ग्रहीतुमशक्यत्वात् किंतु विसंवादिप्रवृत्त्यादिलिंग
कानुमित्यादिविषय इति परत एवाप्रामाण्यमुत्पद्यते
ज्ञायते च ॥ इत्यनुपलब्धिपरिच्छेदः ॥६॥
शि०म० स्वतस्त्वमिति) प्रामाण्यस्यति शेषः । यद्यपि नेद
स्वतस्त्वप्रयोजकं संशयस्थल इवानुव्यवसायस्थलेपि प्रामाण्यानु-
मिति हेतुव्याप्तिज्ञानलिंगपरामर्शाभाववशेन प्रामाण्याग्रहेपि तद्यो-
ग्यताया न्यायमतेपि सत्त्वात् । तथापि पूर्वोक्त एव तात्पर्य्यमुत्पत्ति-
जत्योरप्रामाण्यस्य परतस्त्वमुपपादयति (अप्रामाण्यमिति) अमा-
माण्य स्वतो ग्राह्य परतोऽग्राह्यत्वादिति शंकते ( किंत्विति) इदंरजत-
ज्ञानमप्रमाणं विसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वादित्यनुमानग्राह्यत्वा त्व-
सिद्धिरित्याह (विसंवादीति)॥
इति श्री धर्मराजापरीन्द्रात्मजश्रीरामकृष्णावार विरचिते वेदा-
न्तचूडामणी अनुपलब्धिपरिच्छेदः समाप्तः ॥ ६ ॥
मन-इदं-यदेत्यादिनोक्तम्, स्वतस्त्वमयोजकं-स्वतस्त्वव्यवहारमयोजकं.
(संशयस्थलइवेति ) यथा संशयकाले व्याप्तिज्ञानलिंगपरामर्शाद्यभाववशेन प्रामा-
ण्याग्रहेपि मामाण्यस्य स्वाश्रयग्राहकग्राह्यत्वयोग्यतास्तितद्वदित्यर्थः। अनुव्यवसाय-
स्थलेपि-अनुव्यवसायकालेपिातयोग्यतायाः-प्रामाण्यग्रहयोग्यतायाः, सत्वादिति-
मामाण्यस्वतस्त्वन्यवहाराभावाचेतिशेषः।पूर्वोक्त एव प्रथमोक्ते निखिलत्वे एव निखि
लस्वाश्रयग्राहकग्राह्यत्वयोग्यत्वे एवेति यावत्। तथाच नैयायिकमते निखिलान्तःपा-
तिसाक्षिरूपज्ञानविषयत्वयोग्यताया अभावात्मामाण्य स्वतस्त्वव्यवहारः सिद्धसाधनं
च नास्तीति भावः । परममूले अनुमित्यादीत्यादिपदेन शाब्दयोधग्रहः ।
इति श्रीमदुदासीनवरश्रामगृहविज्ञानाभिधगुरुमसादलम्धोदासीनामरदासभन्दवा-
च्याविभूतायां धर्मरानावरीन्द्रात्मनरामकृष्णविरचितवेदान्तशिसामणेः भा.
यामनुपलब्धिपरिन्दः ॥ ६ ॥

·परिच्छेदः ७] (३४९) समणिमभाशिखामणिसहिता। अथ विषयपरिच्छेदः ७. मू०-एवं निरूपितानां प्रमाणानां प्रामाण्यं द्विविधं व्यावहारि कतत्वावेदकत्वं पारमार्थिकतत्वावेदकत्वं चेति तत्र ब्रह्म स्वरूपावगाहि प्रमाणव्यतिरिक्तानां सर्वप्रमाणानामाचं प्रामाण्यं तद्विपयाणांव्यवहारदशायां वाधाभाववाद्वितीयं तु जीवब्रह्मैक्यपराणांसदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यादीनां तत्त्वमसीत्यतानांतद्विपयस्यजीवपरैक्यस्य कालत्रयावा ध्यत्वात, तच्चैक्यं तत्त्वं पदार्थज्ञानाधीनज्ञानमिति प्रथम तत्पदार्थों लक्षणप्रमाणाभ्यां निरूप्यते ॥ शि०म०-( प्रमाणानामिति ) प्रमाकरणानां तत्करणत्वलक्षणं प्रामाण्य द्विविधमित्यर्थः। वेदांतानां पारमार्थिकवस्तुगोचरप्रमाकर- णत्वे हेतुमाह तद्विषयस्येति तादो विषयनिरूपणमेव क्रियतामि त्याशक्य तन्निरूपणस्य तत्त्वं पदार्थनिरूपणाधीनत्वात्तत्पूर्व तत्पदा- र्थादिनिरूपणमेवोचितमित्याह (तत्त्वंपदार्थेति ) नच त्वं पदार्थनि- रूपणमेव प्राग भाविस्यादविशेषादिति वाच्यम् । तत्त्वं पदार्थत्यत्र प्रथमं तत्पदार्थस्योपात्तत्वात् ।। धर्मार्थकामादिपदार्थवृन्दं संदात यस्यास्ति पदारविन्दम् ।। यतीन्द्रयोगीन्द्रमपूर्णचन्द्रं श्रीचन्द्रसंज्ञं सततं स्तुवेतम् ॥ १ ॥ म०म०-प्रमाकरणानां-प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धिरूपाणां,तत्क रणत्वलक्षणं-प्रमात्मकज्ञानजनकत्वरूपं परममूले ( तत्वावेदकत्व मिति ) स्वरू- पविषयकोषजनकत्वं । परममूले (तति ) दिविधप्रामाण्ययोमध्ये इत्यर्थः। परममूले । तद्विपयाणाम-ब्रह्मस्वरूपायगाहिप्रमाणव्यतिरिक्तममाणविषयाणां पर- ममूले। द्वितीयंतु-पारमार्थिकस्वरूपावेदकत्वरूपमामाण्यंतु, ननु प्रत्यक्षादीनां पार- माथिकवस्तुगोचरममाकरणत्वाभिधानमपहाय वेदांतानां पारमार्थिकवस्तुगांचर- प्रमाकरणत्वाभिधानं कुतः क्रियते इत्यागंक्य वेदांतानां पारमार्थिकवस्तुगीचम्म. माकरणत्वाभिधाने हेत्वभिधानमतिज्ञामाह (पेदांतानामिति) योयस्य प्रमाणस्य विपया भवति तस्मिन्नेव विषये तस्य प्रमाणस्य प्रमाजनमतं नत्वन्यनंति व्याप्त- ·(३५०) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- वेदांतानां कालत्रयावाध्यस्य ब्रह्मजीवक्यरूपाविषयस्य विद्यमानत्वेन ब्रह्मजीवस्य- रूपविपये संसर्गानवगाहिप्रमाजनकत्वं संभवत्येव प्रत्यक्षादिप्रमाणानां तु ब्रह्मजीव- क्यरूपविण्याभाषान्न पारमार्थिकवस्तुगोचरप्रमाकरणत्वमिति मावः, तर्हि-जीवप- रेक्यस्य वेदांतप्रमाणविषयत्वे सांचे, आदी-तत्त्वं पदार्थनिरूपणामाक, तनिरूप- णस्य-जीवपरस्यरूपविषयनिरूपणस्य, तत्पूर्व-जीवपरक्यरूपविषयनिरूपणात्यू- वम, प्राग्मावि-तत्पदार्थनिरूपणात्पूर्वभावि, अविशेषात्-यया तत्पदाथों निरूप- णीय एवं त्वं पदार्थोपि निरूपणीय इति निरूपणीयत्वेन तत्त्वं पदार्थयोस्तुल्यत्वात् तत्त्वंपदार्थेति ) तत्तं पदार्थज्ञानेत्यत्रतत्पदार्थस्य प्रथमं शिष्यजिज्ञासितत्वादित्य- न्वयः, तत्पदार्थस्यप्रथम शिष्यजिज्ञासितत्त्वे हेतुमाह (प्रथमतत्पदार्थस्योपात्तत्वा- दिति ) तत्त्वमसिवाक्ये आदी तत्पदार्थस्योपस्थितत्त्वादित्यर्थः । प्रथमोपस्थित- त्यागे वाधादिनिमित्ताभावात्मथमोपस्थिततत्पदार्थ एव प्रथमं निरूपणीय इति भावः ।। मू०-तत्र लक्षणं द्विविधं स्वरूपलक्षणं तटस्थलक्षणं चेति। तत्र स्वरूपमेव लक्षणं स्वरूपलक्षणम्,यथा सत्यादिकं ब्रह्मस्व रूपलक्षणं सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म आनंदो ब्रह्मेति व्यजाना दित्यादिश्रुतेः॥ शि०म०-रवं पदार्थस्य कथंचिल्लोकावगतत्वेन तदपेक्षयास्यात्य- तदुर्जेयतया च प्रथमं शिष्यजिज्ञासितत्वादितिभावः (लक्षणमिति) असाधारणधर्म इत्यर्थः । वस्तुप्रतिपत्तौ स्वरूपलक्षणस्य प्रधानत्वात्त- टस्थलक्षणोपजीव्यत्वाच मथमं तल्लक्षयति (तति ) इतरानिरूप्यं यल्लक्षणं तत्स्वरूपलक्षणमित्यर्थः । यद्यपि प्रकृष्टप्रकाशश्चंद्र इति लोके पि स्वरुपलक्षणं प्रसिद्धं तथापि वैदिकस्य ब्रह्मलक्षणस्यैव प्रकृतत्वा- तदुदाहरति (यथेति) ज्ञानानंदावादिपदग्राह्यौ तथाच सत्यंज्ञानमान- दश्च प्रत्येकं ब्रह्मस्वरूपलक्षणं नतु सर्वज्ञत्वादिकं तस्य प्रपंचोपापिक- त्वेन इतरनिरूप्यत्वादिति भावः । नन्विदं ब्रह्मस्वरूपमिति कथमव- गम्यते इत्यत आह (सत्यमिति)। म०म०-तत्पदार्थस्यैव प्रथम जिज्ञासितत्वमित्यौव हेत्वंतरमाह (त्वंपदार्थस्ये~ त्यादिनादुन्नेयतयाचेत्यतेन) कथंचित्-सुखादिविशिष्टत्वरूपत्वेन, तदपेक्षया लोका वगतत्वं पदार्थज्ञानापेक्षया, अस्प-तत्पदार्थस्य, अत्यंतदुर्जेयतया च-बहुक्लेशेनजे- यतयाच वस्तुप्रतिपत्तौ-वस्तुस्वरूपज्ञानजनने,प्रधानत्वात्-प्रथमं वस्तुसरूपे जिज्ञासा ·- परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिग्वामणिसहिता । (३५१) पवादस्त्वसाधारणधर्म जिज्ञासेत्येवं क्रमसत्त्वेन वस्तुस्वरूपलक्षणस्य प्रधानत्वात् वस्तुस्वरूपस्यापरोक्षज्ञाने वस्तुस्वरूपस्पविषयविधयाकारणत्वेन वस्तुस्वरूपस्य प्राधान्यं तटस्थलक्षणं वितरभेदानुमापकमित्येवं वा वस्तुस्वरूपलक्षणस्य प्रधान- त्वात् ( तटस्थलक्षणोपजीव्यत्वाचेति ) उपजीव्यत्वं च परंपरया साक्षाद्वा जनक- त्वमुपजीवकत्वं च परंपरयासाक्षाद्वाकार्यत्वम् तथाच तटस्थलक्षणनिष्ठकार्य्यता- रूपोपजीवकतानिरूपितस्वरूपलक्षणनिष्ठकारणतारूपोपजीव्यत्वाच वस्तुस्वरूपत-. टस्थलक्षणयोद्देश्यविधेयभावेन तटस्थलक्षणनिष्ठोपजीवकतानिरूपितस्वरूपलक्षण- निष्ठोपजीव्यत्वाच वा वस्तुस्वरूपतटस्थलक्षणयोः सामान्यविशेषभावेन शेषशेपि- भावेन वा तटस्थलक्षणनिष्ठोपजीवकतानिरूपितस्वरूपलक्षणनिटोपजीव्यत्वाधवे. त्यर्थः सूचीकटाहन्यायेनादौस्वरूपलक्षणनिरूपणामित्यापिकविद्वदंतीत्यपि बोध्यम्।तत्-चस्तुस्वरूपं,लक्षयति-लक्षणेन निरूपयति, इतरानिरूप्यं-वस्तुस्वरूपे- तराघटितं, प्रकृष्टप्रकाश:-मर्वदीपादिप्रकाशाधिकप्रकाशाभिन्नश्चंद्रः, तत्-वैदिकं- स्वरूपलक्षणम्, तस्य-सर्वज्ञत्वादेः । प्रपंचोपाधिकत्वेन-सर्वजानातीति सर्वज्ञ इति व्युत्पत्त्या ब्रह्मस्वरूपेतरसर्वप्रपंचघटितत्वेन, इतरनिरूप्यत्वात्-वस्तुस्वरूपेतरसर्व- प्रपंचप्रयोज्यत्वात् ,इर्द-सत्यादिकं ॥ मू-ननु स्वरूपस्य स्ववृत्तित्वाभावेन कथं लक्षणत्वमिति चेन्न स्वस्यैव स्वापेक्षया धर्मधार्मभावकल्पनया लक्ष्यल क्षणत्वसंभवात् ।। शिमा-" नन्वस्य जन्मस्थितिभंगं यतस्सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कार- णाद्भवति तद्ब्रह्मेति वाक्यशेष " इति वदता भगवता भाज्यकारेण सर्वज्ञत्वादेरे ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणत्वेनोक्तत्वात्तद्विरोध इति चेन, तस्य सर्वावभासनयोग्यविज्ञानाभिप्रायत्याद तदुक्तं विवरणाचाः। अनेन सर्पज्ञशब्देन सावभासनक्षमं विज्ञप्तिमा विवक्ष्यत इति। केचिनु सच्चिदानंदात्मकत्वमेव ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं नतु सत्यत्वादि. प्रत्येक लक्षणं तपाहि न तावत्सत्यत्वं लक्षणं तस्य घटादिसाधा. रणत्वात नच सत्यत्वे सतिज्ञानत्वं तस्य ज्ञानेपि परेणांगीकारावानापि ज्ञानानंदत्वसत्यत्वरहितस्य ज्ञानानंदात्मकस्य शून्यवादिमिरप्यमी- कारात तस्मात्सच्चिदानंदात्मकत्यमेव स्वरूपलक्षणमिति तन्न सिद्धति घटादेः पारमार्षिकसत्यत्वामाषेनोक्तदोषासंस्पर्शाद सिद्धतिनैवलक्ष- णप्रणयनात अन्यथा पराभिमतजगत्कारणस्य सचिदानंदात्मकत्वा- ·वेदान्तपरिभाषा। विषय- भावन तयाव्याप्तिमसंगात, ततश्च सत्यत्वादिप्रत्येकमेव लक्षणमिति स्वरूपं न लक्षणं धर्मवाभावादित्याक्षिपति (नन्विति) परिह- रति (नेति)॥ म०प्र०-अस्य-जगतः (इतिवदतति ) अस्यादीजन्माघस्य यत इति सूत्र- व्याख्याने इति शेपः, । तद्विरोधः-माप्यकारोक्त्या सह विरोधः। तस्य-सर्वजादि. त्यादि भाष्यस्य (सर्वावमासनयोग्यविज्ञानाभिप्रायत्वादिति ) सर्वावभासने सर्वर- उयनिष्टविषयत्वे सर्वरश्यविपयकव्यवहारेवायोग्यं यटिज्ञानं, तदभिप्रायकत्वादित्यर्थः तयाच मवज्ञादित्यस्य सर्वदृश्यावभामनयोग्यवितानादित्यर्थ इति भावः । ननु यतः सर्वज्ञादित्यादिभाष्यस्योक्ताभिप्रायकत्वं त्वचा कयमवगम्यत इत्यत आह ( तदुक्त मिति ) तस्य-कालसंबंधित्वरूपसत्यत्वस्य । वादिसाधारणत्वात्-घटादिपुवृत्ति- त्वात्, तस्य-मत्यत्वे सति ज्ञानत्वस्य ज्ञानोपि-अनात्मस्वरूपवृत्तिज्ञानपि। परेण-+- याविकादिना, ज्ञानानंदात्मकस्येति-माध्यामिकमते हि सर्वमभावादेव भवतीत्येवं भाध्यादी प्रसिद्धस्याभावापरपावशन्यपदार्थस्येति शेपः (शून्यवादिभिरिति) गुप्तास्थितस्य मुपुप्तावई नासमिति परामर्माच्छ्न्यमैवात्मा अत एव "सर्वामिदं शून्या- स्मकर्मवामदेवेदमग्र आसीत्"इति श्रुतेरिति वदद्भिरितिपयन्यस्य सत्यत्वं नास्ति ज्ञानानंदात्मकत्वं त्वस्तीत्यापि तदीयग्रंथेभ्य एव द्रष्टव्यमिति ( उक्तदोपति )अति- व्याप्तिरूपदोपत्यर्थः। ननु पारमार्थिकसत्यत्वस्य ब्रह्मलक्षणत्वे परमाण्वाकाशादि- प्वतिव्याप्तिः स्यादित्यत आह (सिद्धांतेनेति) सिद्धांत ब्रह्मभिन्न कस्मिन्नपि सत्यत्वादीनामभावन न कुत्राप्यतिव्याप्तिरिति भावः । अन्यथा स्वसिद्धांतेनेनैव लक्षणप्रणयनानंगीकारे।कारणस्य-परमावादेः, तत्र-पराभिमतकारणे, अव्यामिप्र- संगात-जगत्कारणलक्षणस्य सच्चिदानंदात्मकत्वस्याव्यातिप्रसंगात, ततश्च-सिद्धां- तेनेय लक्षणप्रणयनादेव,धमत्वाभावात्-असाधारणधर्मस्यैव लक्षणत्वेन स्वस्यस्ववृ- तिधर्मत्वाभावात् । परममूले (वस्यवस्वापेक्षयेति ) स्वस्यैव ब्रह्मण एव स्वापेक्षया ब्रह्मणः स्वरूपभूतसत्यत्वाद्यपेक्षया धर्मधर्मिभावकल्पनया सत्यत्वादिरूपेण ब्रह्मणो लक्षणत्वं ब्रह्मत्वेन रूपेण ब्रह्मणो लक्ष्यत्वमित्येवं धर्मर्मिभावकल्पनयेत्यर्थः । मू-तदुक्तम् आनंदो विपयानुभवो नित्यत्वं चेति संति धर्माः अपृथत्वेपि चैतन्यात्पृथगिवावभासते तटस्थलक्षणनाम यावल्लक्ष्यकालमनवस्थितत्वेसति ययावतकं तदेव यथा गंधवत्वं पृथिवीलक्षणं महा प्रलये परमाणुपु उत्पत्तिकाले घटादिपु गंधाभावात् प्रकृतेच जगजन्मादिकारणत्वम् ·परिच्छेदः ७] समणिमभाशिखामणिसहिता। (३५३) अत्र जगत्पदेन कार्यजातं विवक्षितं कारणत्वं च कर्तृत्व मतोऽविद्यादौ नातिव्याप्तिः कर्तृत्वंच तदुपादानगोच रापरोक्षज्ञानचिकीकृतिमत्वम् ।। शिम-लक्षणलक्षणेपारमार्थिकधर्मत्वस्य गौरवेणाप्रयोजकत्वा- दिति भावः । अत्र पंचपादिकाचार्यसंमतिमाह (तदुक्तमिति, स्वरूप लक्षणेऽतिव्याप्तिवारणाय यावदिति, लक्ष्यावृत्तिताहशधर्मे तद्वार- णाय व्यावर्त्तकपदं, परमतेनाह (महाप्रलय इति) उभयमतेनाह ( उत्पत्तिकाले इति ) ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणमाह (प्रकृतेचेति ) ननु ब्रह्मणो जगच्छब्दान्तःपातिमायादिकारणत्वाभावादसंभवः जगच्छ- ब्देन कार्य्यपरामर्शे कुलालादेरपि यत्किंचित्कार्यकारणत्वेनातिव्या- तिरित्यत, आह (अत्रेति । कार्य्यजातमिति) सर्वकार्यमित्यर्थः। ननु यावत्कार्यजन्मकारणन्वं न ब्रह्मलक्षणं तस्य प्रधानमायापरमा- शुजीवशून्यसाधारणत्वादित्याशंक्याह ( कारणत्वचेति । कर्तृत्व- मिति) अदृष्टाद्वारकतावदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीकृतिम- त्वमित्यर्थः । तेनाचेतनानां प्रधानमायादीनां निरास इति भावः॥ म०प्र०-लक्षणलक्षणे-असाधारणधमों हि लक्षणामिति लक्षणलक्षणे पारमार्थि- कधर्मत्वस्य पारमार्थिकासाधारणधर्मो हि लक्षणमित्यसाधारणधर्मनिष्ठपारमार्थिक- त्वस्याप्रयोजकत्वादघटकत्वादित्यर्थः । पारमार्थिकत्वस्यासाधारणधर्माघटकत्ये हेतु- माह (गौरवेणेति ) अत्र-सत्यत्वादीनांधर्मत्वे (यावदिति ) यावदित्यारभ्य सति पय॑तमित्यर्थः। लक्ष्यावृत्तितादृशधर्मे-पृथिव्यादिलक्ष्यावृत्तिपृथिव्यादिलक्ष्य- कालपर्यंतमनवस्थिते शब्दज्ञानसुखादिरूपधर्मे । तदारणाय-अतिव्याप्तियारणाय- ( उभयेति) नैयायिकवेदांतीत्यर्थः । आद्यक्षणे गुणानभिव्यक्तत्वाभिप्रायेणंयमुक्ति- योध्या । अन्यथा प्रश्नोपनिपाण्यादावाकाशादीनां शब्दादिगुणेन सहोत्पत्तिश्रवणे नोक्तभाष्यविरोधः स्याद्वस्तु त उभयमतेनाहेति कथनमापातत इति वाध्यम्।कार्य- परामर्श-यत्किचित्कार्यग्रहणे सति, तस्य-कारणत्वस्यप्रधानमायापरमाणुजीव- शून्यसाधारणत्वादिति सांख्यैः स्वतंत्र प्रकृती वेदांतिभिरीश्वराश्रितमायायां नया पिकः परमाणुपु मीमांसकरदृष्टद्वाराजीवेषु शून्यवादिभिः शून्यचनिखिलकार्यज- न्मकारणत्वाभ्युपगमादित्यर्थः (अदृष्टाद्वारकेति) जीवादृष्टाद्वारकेत्यर्थः । अनेन विशेपणेन जीवानां निरासः जीयानां निखिलजगदुपादानगोचगपगेक्षतानाचेकी कृतिमत्वानां स्वादृष्टद्वारकत्वादेति भावः ।। 1 ·वेदान्तपरिभाषा। [विषय- मू०-ईश्वरस्य तावदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानसद्भावे च "यः सर्वज्ञः सर्ववित् यस्य ज्ञानमयंतपः तस्मादेतद्ब्रह्मनाम रूपमन्नं च जायते” इत्यादि श्रुतिर्मानम् ॥ शि०म०-लतु जगत्कारणस्य तावदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानवत्वस- दावे नानुमानं प्रमाणं तर्काप्रतिष्ठानात् । नच स ईक्षांचक्रे इत्यादि श्रुतिः, तस्याः सर्वगोचरेक्षणे अप्रमाणत्वादित्याशंक्याह (ईश्वर- स्थति ) यः सर्वज्ञः सामान्याकारेण सर्ववित विशेषतः यस्य भगवतो जानमयं तप औपाधिकमीक्षणमिति यावत् । तस्मादीक्षण सहकृतात कारणाद्रह्मण एतत्कार्य ब्रह्मा हिरण्यगर्भः । नाम-घट इत्यादि रूपं-शुक्लादि अन्नं-त्रीहियवादितदपि व्याकृतं नत्वव्याकृत। तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽनमभिजायते ॥ अन्नात्माणो मनस्सत्यं लोकाः कर्मसुचामृतम्।। इति पूर्ववाक्ये अन्नपदवेदनीयाव्याकृतनामरूपसृष्टेरभिधानात् । 'यः कालकालोगुणी सर्वविद्यः' इत्यादिश्रुतिरादिपदग्राह्या ।। म०प्र० नानुमानंप्रमाणमिति ) जगत्कारणं जगदुपादानगोचरापरोक्षज्ञा नवचेतनत्वं सति कारणत्वात, यत्र चेतनत्वे सति कारणत्वं तत्रोपादानगोचरा- परीक्षज्ञानवत्वमिति सामान्यव्याप्ती कुलालवदित्यनुमानं न प्रमाणमित्यर्थः (तर्काप्रतिष्ठानादिति ) उक्तानुमानात्मकतर्कस्य जीवत्वरूपीपाधिमत्वेन निदोष- त्वेन स्थित्यभायादित्यर्थः । सः-ईश्वरः, ईक्षा-दर्शनात्मकेसां, तस्याः-उक्तश्रुतेः (सर्वगोचरेति ) निखिलकार्योपादानविषयकेत्यर्थः । ओपाधिक-मायारूपीपा- धिजन्यम् ( तपसेन्ति ) सपमामायाजन्येक्षणेन, चीयते-जलेन वीजमिव वर्द्धते. ब्रह्म-अक्षरं ब्रह्म, ततः-उपचितब्रह्मणः, अन्न-अद्यते भुज्यते इत्यन्नमव्याकृतं सर्व- प्राणिसाधारणभोग्यं, अभिजायते-व्याचिकीर्पितावस्थारूपेणोत्पद्यते । अन्नात्- उक्ताद्वयाचिकीर्पितावस्थातोन्नात् पाणःहिरण्यगर्भः । जायते इत्यनुपंगः, हिरण्य- गर्मात्मनः-संकल्पविकल्पसंगपनिर्णयाद्यात्मकमभिजायते रांकल्पायात्मकमनसः, सत्यं सत्यारख्यमाकाशादिभूतपंचकमभिजायते सत्याख्यभूतपंचकादंडोत्पत्तिक- मेण लोकाः भूरादयो जायते तेभ्यो लोकेभ्यो मनुष्यादिप्राणिवर्णाश्रमक- मेण कर्माणि जायते कर्मसु निमित्तभूतेष्वमृतं कर्मजफलं यावत्कर्माणिकल्पको- टिशतैरापि न विनश्यति तावत्फलं न विनश्यतीत्यमृतमित्यर्थः । यः-परमात्मा, कालकालः-सर्वनाशकस्यापि कालस्य काल:-स्वकीयापरोक्षक्यज्ञानद्वारा नाशक: सर्वविद्य इत्यनेनापीश्वरस्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानसद्धारः सूचित इति ॥

·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । मू-ताशचिकीसिद्भावे च "सोऽकामयत बहुस्यांप्रजायेय" इत्यादि श्रुतिर्मानं तादृशकृतौ च तन्मनोऽकुरुत" इत्या दिवाक्यं ज्ञानेच्छाद्यन्यतमगर्भलक्षणत्रितयं विवक्षितम्, अन्यथाव्यर्थविशेणत्वापत्तेः अत एव जन्मस्थितिध्वंसा नामन्यतमस्यैव लक्षणे प्रवेशः॥ शि०म०-( तादृशेति) तदुपादानगोचरेत्यर्थः। एवमग्रेपि (ज्ञाने- च्छाद्यन्यतमेति ) सकलकार्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानाश्रयत्वं ताह- शचिकीर्षाश्रयत्वं ताशकृत्याश्रयत्वं चेति लक्षणत्रयं विवक्षितमि- त्यर्थः । तादृशज्ञानेच्छाकृत्याश्रयत्वम्य ब्रह्मलक्षणत्वे गौरवमित्याह ( अन्यथेति ) हिस्थितिभंगगर्भमप्ये कलक्षणं न स्यादित्याशंकामि- टापत्त्या परिहरति (अतएवेति ) व्यर्थविशेषणत्वादेव । ननु स्थित्या- दिगर्भस्यापि न प्रत्येक लक्षणत्वं स्थित्यनुकूलज्ञानवत्वस्यैव लक्षण- त्वेन शेषवैयादित्याशंक्य ॥ म०प्र०-परममूले ( मजायेयेति ) प्रजारूपेणोत्पद्येयेत्यर्थः । परममूले इत्या. दिश्रुतिरित्यत्रादिपदैन तदैवतेत्याद्या श्रुत्तिाद्या परममूले इत्यादि वाक्यमित्य- त्रादिपदेन समाणमसृजतेत्याया श्रुति ह्या (तदुपादानेति ) निखिलजगदुपादाने- त्यर्थ (एमओपीति)ताशकृतावित्यचापिताशपदस्य तदुपादानगोचरेति व्याख्यानं वोध्यमित्यर्थः (तादृशेति) सकलकार्योपादानगोचरेत्यर्थः (तादृशज्ञानेच्छाकृत्या- श्रयत्वस्येति ) सकलकार्योपादानगोचगपरोक्षज्ञानाश्रयत्वे मति सकलकाट्या- पादानगोचरचिकीश्रियत्वे चसति सकलकार्योपादानगोचरकृत्यानपत्वमित्य- स्य ब्रह्मलक्षणत्वे इत्यर्थः । गौरवम्-गरीरादिकृटौरवम् । परमम्ले ( अन्यथेति ) लक्षणत्रितयाविवक्षणे सतीत्यर्थः । तहिं सकलकार्यजन्मानुकूलसकलकार्यो- पादानगीचरापरोक्षज्ञानाश्रयत्वं सकलकार्यजन्मानुकूलसकलकाय पादानगी- चरचिकीपाश्रयत्वं सकलकार्यजन्मानुकूलसकलकार्योपादानगोचरकृत्याश्रयत्व चेति लक्षणत्रितयविवक्षणे सति ( स्थितिभंगगर्भमपीति ) सकलकार्यस्थि- तिभंगानुकूलसकलकार्यस्थितिभंगोपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्वमि- त्याकारकस्थितिभंगगर्भमप्येकलक्षणं नस्यास्किंतु पडेव लक्षणानि स्युः । अथवा सकलकार्यस्थित्यनुकूलसफल कार्यस्थित्युपादानगोचरापरीक्षवानचिकीपाय- तिमत्यं सकलकार्यभंगानुकूलसकटकाठमंगोपादानगोचरापरोसज्ञानचिकीर्ण- कृतिमत्यमिति लक्षणद्वयं स्यादित्यर्थः । उक्तलक्षणहये सिद्धांत्यभिप्रायं मत्वा ·(३५६) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- शंकते ( ननुस्थित्यादिगर्भस्येति ) अनादिपदेन भंगोग्राह्यस्तथाच सकलकार्य- स्थित्यनुकूलसकलकार्यस्थित्युपादानगौचरापरोक्षज्ञानचिकीकृतिमत्वं सकल- कार्यभंगानुकूलसकलकार्यमंगोपादानगीचरापरोक्षज्ञानचिकीकृतिमत्वमित्वैत- योरपि न प्रत्येक लक्षणत्वं सकलकार्यस्थित्यनुकूलसकलकार्यस्थित्युपादानगोच- रापरीक्षज्ञानयत्वमात्रस्य सकलकार्यभंगानुकूलसकलकार्यभंगोपादानगोचरापरी- अज्ञानवत्वमात्रस्य च लक्षणत्वसंभवेन शेषयोश्चिकीकृतिमत्वयोवैयादित्यर्थः ।। मू०-एवं च लक्षणानि नव संपद्यते ब्रह्मणो जगज्जन्मादि कारणत्वे च "यतो वा इमानि भूताति जायते येन जाता निजीवंति यत्प्रयंत्यभिसंविशंति" इत्यादिश्रुतिर्मानम् ॥ शिम-जन्मगर्भलक्षणवस्थितिगर्भ लयगर्भ च लक्षणवितयमेव विवक्षितं तथाच ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणानि नव संपद्यंत इत्याह ( एवं चेति) ननु ब्रह्मणो जगजन्मकर्तृत्वं न लक्षणं तद्रि सकलकार्योपा- दानविषयापरोक्षज्ञानवत्वं सकलकार्यानुकूलत्वविशेषिततादृशज्ञा- नवत्वं वा नाद्यः कार्यानुकूलतादृशज्ञानवत्वस्यैव कर्तृत्वव्यवहार- प्रयोजकत्वेन तस्य कर्तृत्वाप्रयोजकत्वात् न द्वितीयः सिद्धति तादृश. ज्ञानस्य वृत्तिविशेषरूपतया तस्यापि कार्यत्वेन सकलकार्यातु- कूलत्वाभावात् । नहि तदेव तत्मतिकारणं तथाच नव लक्षणानीत्य- संगतमित्यपरितोपादाह (ब्रह्मण इति) तथाच मायाभिनत्वे सति जगजन्महेतुत्वं तत्स्थितिहेतुत्वं तद्विलयहेतुत्वमिति लक्षणवयमेव विवक्षितमिति भावः । यद्वा ब्रह्मण्येव जगतो जन्मस्थितिलयोपन्या. सात तस्य जगदुपादानत्वं सृच्यते । तदुक्तं भामत्यां, चिभिरस्योपा- दानत्वं सूच्यते इति तथाच सर्वकार्योपादानत्वं ब्रह्मणस्तटस्थलक्ष णम् । उपादानत्वं चाकरे एव स्फुटमिति न मायायामति व्याप्ति- रिति भावः॥ म०प्र०-एतामप्याशंकामिष्टापत्त्यापरिहरति(जन्मगर्भलक्षणपदित्यादिना नवसंप- यंतेइति, सकलकार्यजन्मानुकूलसकलकार्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानवत्वं सकल- कार्यजन्मानुकूलसकलकार्योपादानगोचरचिकीवित्वं सकलकार्यजन्मानुकूल सकलकायोपादानगीचरकृतिमत्त्वं सकलकार्यस्थित्यनुकूलसकल कार्यास्थित्यु पादानगोचरापरोक्षज्ञानववं सकलकार्यस्थित्यनुकूलसवालकास्थित्युपादानगी- चरधिकीविरत सकलकार्यस्थित्यनुकूलसकलकास्थित्युपादानगांचरकृतिमत्वं ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (३५७) 'सकलकार्यलयानुकूलसकलकार्यलयोपादानगोचरापरोक्षज्ञानवत्वं सकलकार्य लगानुकूलसकलकार्यलयोपादानगोचरचिकीर्षाक्त्त्वं सकलकार्यलयानुकूलसकल- कार्यालयोपादानगोचरकृतिमत्त्वमिति नव लक्षणानि संपर्यते इत्यर्थः । तद्धि- सकलकार्यजन्मकर्तृत्वं हि (सकलकार्यानुकूलत्वविशेपित्ततादृशज्ञानवत्वैवेति) सकलकार्यजनकत्वे सति सकलकार्योपादानविषयकापरोक्षज्ञानयत्त्वं वेत्यर्थः ( कार्यानुकूलतादृशज्ञानवत्त्वस्यैवेति ) कार्यजनककार्योपादानगोचरापरोक्षज्ञा- नषत्तस्यैवेत्यर्थः तस्य-सकलकायोपादानविषयकापरोक्षज्ञानवत्त्वस्येत्यर्थः कर्त- त्याप्रयोजकत्वात्-कर्तृत्वव्यवहाराहेतुत्वात् । तागज्ञानस्य-सकलकार्यजनकसक- लकार्योपादानविषयकापरोक्षज्ञानस्य । वृत्तिषिशेपरूपतया-मायावृत्तिरूपतया ( नहितदेवतत्मतिकारणमिति ) तदेवसकलकार्यजनकमायावृत्तिरूपसकलकार्यों- पादानगोचरापरोक्षज्ञानमेव, तत्प्रति-स्वंप्रतिनकारणं स्वस्य पौर्वाप-भावादि त्यर्थः । हेतुत्वं-कर्तृत्वभिन्नकारणत्वमात्रं इतीति-अवेत्येवेत्यन्वयः। भामत्यांवाच- स्पतिकृतभाष्यटीकायां, त्रिभिः-जन्मस्थितिलयैः, अस्य-ब्रह्मणः उपादानत्वंच- ब्रह्मणउपादानत्वंतु, आकरे-वेदान्तिभाष्ये ॥ मू-यद्वा निखिलजगदुपादानत्वं ब्रह्मणो लक्षणम् उपादानत्वं च जगदध्यासाधिष्ठानत्वं जगदाकारेण परिणममानमाया धिष्ठानत्वंवा॥ शि०म०-ननु जगदुपादानत्वं न लक्षणं तद्धि सकलकार्याध्यासा- धिष्ठानत्वं तथा सत्यकार्यावस्थानं ब्रह्मणोन्पत्रेत्यद्वितीयब्रह्मासि- द्धिप्रसंगादित्यपरितोषादाह (यद्वेति) शुक्त्यवच्छिन्ने चैतन्येऽतिव्या- प्तिवारणाय निखिलेति, असंभववारणाय जगत्पदं ब्रह्मव्यतिरिक्तपरं, ननु न समवायिकारणत्वमुपादानत्वं समवायानभ्युपगमात् । नापि तदाकारेण परिणममानत्वं मायायामतिव्याप्तेः ब्रह्मणोऽपरिणामित्वे- नासंभवाच्चैत्यत आह ( उपादानत्वंचेति) तदध्यासाधिष्ठानत्वं तदु- पादानत्वं जगत्पदं तु प्रकृताभिप्रायमिति बोध्यम् (जगदाकारेणेति) जगत्पदेना।कार्यजातं विवक्षितं निखिलपदं चातुर्पजनीयं । तथाच पूर्वोक्तविशिष्टचैतन्येनातिव्याप्तिन वासंभवः यद्यपि मायाधिष्ठानत्व- मात्रमेव ब्रह्मणो लक्षणमस्तु तस्य मायिनंतुमहेश्वरम" इत्यादा- वीश्वरासाधारणधर्मत्वावगमात् तथापि तेन रूपेण ब्रह्मप्रतिपत्तौ तद- न्याधिष्ठानमन्यदिति संभावनायामधिकरणांतरप्रमितस्य जगतो नेह- ·(३५८) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- नानास्तीत्यादिना ब्रह्मणि निषेधावगमेपि चत्वरप्रतीतघटवन्मिथ्या- त्वानापत्त्याद्वैतब्रह्मासिद्धिप्रसंगात् । नच विशिष्टलक्षणेपि जगत्परि- णामित्वस्य मायायामवावगमादुक्तदोपतादवस्त्यं ब्रह्मगतमायापरि- णामस्य जगतः ब्रह्मगतत्वसंभवात् अत एव शुक्स्यवच्छिन्नचैतन्यनि- छाज्ञानपरिणामरूपमपि रजतं तद्गतमेवेति राद्धांतः ।। म०प्र०-तद्धि-जगदुपादानत्वंहि ( अध्यासति ) आरोपेत्यर्थः। तथासति- ब्रह्मणः सकलकार्याध्यासाधिष्ठानस्वरूपोपादानत्वस्वीकारे सति (अकार्याव- स्थानमिति ) यथाऽज्ञातशुक्त्यादरज्ञानशुक्त्याचारोपितरजवादिकार्याधिष्ठानत्वे. प्यज्ञातशुक्त्याद्यकार्यज्ञातशुक्त्यायकार्यव्यावहारिकरजताद्यवस्थानं शुक्त्यादि- भ्योऽन्यत्र तथाब्रह्माकार्यावस्थानं ब्रह्मणोऽन्यत्र स्यादित्यर्थः । परममूले (यदेति) नच यवेत्यादिग्रंथेनाद्वितीयब्रह्मामिद्धिरूपदोपनिरासः कथमिमि वाच्यम् । वक्ष्यमा- णापादानत्यनिर्वचनेनोक्तदोपनिरासादिति भावः। तदाकारण-जगदाकारण ( प्रकृ- ताभिप्रायमिति ) प्रकृतब्रह्मणोलक्ष्यत्वाजगदध्यासाधिष्ठानत्वमुपादानत्वामेत्युक्त वस्तुतस्तु तदधिष्ठानलं तदुपादानत्वमित्येवोपादानलक्षणमित्यर्थः । विशिष्टच. तन्ये-शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्ये, नातिव्याप्तिः-निखिलपदस्यानुषंजनीयत्वेनातिव्याध्य भावःनवासंभवः-जगदाकारेण परिणममानमायाधिष्ठानत्वरूपोपादानत्वस्य पिव- क्षितत्वेनासंभवस्याप्यभावः । तस्य-मायाधिष्ठानत्वस्य, तेनरूपेण-मायाधिष्ठानत्वेन रूपेण तदन्याधिष्ठानमन्यत्-मायान्यमपंचाधिष्ठानमन्यत्, विशिष्टलक्षणेपि-जग- दाकारेणपरिणममानविशेषणविशिष्टलक्षणेपि ( उक्तदोपैति ) अद्वैतब्रह्मागिद्धिम मंगरूपदोपेत्यर्थः । अतएव-अज्ञानपरिणामस्याज्ञानाधिष्ठानगतत्यसंभवादेव। तत- मेव-गुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यगतमेव ।। मृ०-एतादृशमेवोपादानत्वमभिप्रेत्य "इदंसर्वयदयमात्मा" ।। शि०म०-ननु ब्रह्मणो न निखिलप्रपंचाध्यासाधिष्ठानत्वं तत्र प्रमाणाभावात् । नच पृर्वोक्ता यतोवेत्यादिश्रुतिर्मानमिति वाच्यम् । तस्याः सकलभूतोपादानत्वे प्रमाणत्वेपि ब्रह्मणी निखिलप्रपंचाध्या- साधिष्ठानत्वे प्रामाणाभावादित्यत आह एतादृशमेवेतिइदं सर्वमिति बृहदारण्यके श्रूयते इदं ब्रह्मददं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानि इदं सर्व यदयमात्मेति । अस्या अर्थः । यदिदं ब्रह्मादि भूत- पर्यतमिदं ब्रह्मेत्यादि पूर्ववाक्योपातं तत्सर्वमयमात्मेति अन च यः स्थाणुः स पुमानितिवद्रह्मसत्तातिरिक्तसत्ताकमपंचनिधोऽभि- है ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । प्रेतः। नचंतावता ब्रह्मण्यध्यस्तत्वं प्रपंचस्य न सिद्धयतीतिवाच्यम् । तत्सत्तातिरिक्तसत्ताशून्यत्वस्यैव तदध्यस्तत्वरूपत्वात्।अन्यानिरुक्ते। नचायुर्वेघृतमिति बनिमित्ततया ब्राह्मणी देवतेतिवदाधारतया आदित्यो यूप इति वत्सदृशतया वा सामान्याधिकरण्योपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रैव प्रतिज्ञातस्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व विज्ञातमित्यात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य निमित्तादि पक्षे बाधा- पातादितिभावः॥ म० प्र०-तत्र-ब्रह्मणो निखिलप्रपंचाध्यासाधिष्ठानत्वे (इदंब्रह्मेति ) इदं हि वाक्यं वृहदारण्यकपाध्यायस्थमैत्रयाबाह्मणे स्थितम् । इदंग्रह्म-ब्रह्मपदयाच्यं ब्राह्मणत्वम् । इदक्षत्रं-त्रिपदवाच्यं क्षत्रत्वम्, इमेलोकाः-भूरादयः, इमेदेवाः-इंद्रा- द्यः, इमेवेदा:-ऋगादयः,इमानिभूतानि-पृथिव्यादीनि इदं सर्वमुक्तमनुक्तंच यदयं योयं द्रष्टव्य इति प्रकृतआत्मा स एव न ततः पृथगित्यर्थः (यः स्थाएरिति ) यः- स्थाणुः स्थाणुत्वेन पूर्व ज्ञातः स पुमान् पुरुपसत्तातिरिक्तसत्ताभावधानित्ययः । एतावता-अपंचस्य ब्रह्मसत्तारितसत्ताकत्वनिषेधेन,आयुरिति-यथाऽयुघृतमित्यत्र धृतस्यानिमितत्त्वेनायुरायुनिमित्तंघृतमित्यायुःपदस्य घृतपदेन सामानाधिकरण्यं यथा वासर्वाहि देवता ब्राह्मणे निवसंतीति वाक्याब्राह्मणानां देवताधिकरणत्वेन ब्रा ह्मणोदेवतेत्यत्र ब्राह्मणपदस्य ब्राह्मणः ब्राह्मणाधिकरणको देवतेति देवतापदेन सामा- नाधिकरण्यं यथा वायूपेस्वच्छत्वादिनाऽऽदित्यसादृश्येनादित्यीयूप इत्यत्रादित्य- पदस्यादित्यआदित्यसदृशः यूप इति यूपपदेन सामानाधिकरण्यं तद्वदुक्तवृहदारण्य- कवाक्येपि ब्रह्मणःमपंचनिमित्तकारणत्वेन प्रपंचाधारत्वेन वा प्रपंचसदृशत्वेन वा इदं सर्वयदयमात्मेति सामानाधिकरण्यामित्यर्थः अत्रकृतस्यायुः साधनत्वं ते अयुष्वाहा- यारोपे निमित्तं ब्रह्मणो देवताधारत्वं ब्राह्मणे देवतास्वाहार्यारोपे निमित्त यूपे आदित्यसदृशत्वं यूपे आदित्यत्वाहा-रोपेनिमित्तमिति भावः । तत्रैव-बृहदारण्य- केएव ( आत्मनीति ) अरे हे मैत्रेयि, खलु-निश्चयं यथास्यात्तथा दृष्टेऽपरोक्षज्ञान. निवृत्तावरणे आत्मनि सति इदं सर्व विज्ञातं भवति ननु निश्चयात्मकात्मज्ञानं केन साधनेन भवतीत्याशंक्याह ( श्रुतेइत्यादि ) श्रुते आगमाचार्यवाक्यश्रवण- जन्यज्ञानविषये आत्मनि सति, मते-उपपत्त्या मनन विषये आत्मनि सति- विज्ञाते-निदिध्यामनविपये आत्मनि सति निश्चयात्मकात्मज्ञानं भवतीत्यर्थः । मू-सच्च त्यच्चाभवत् “बहुस्यांप्रजायेय” इत्यादिश्रुतिपु ब्रह्म प्रपंचयोस्तादात्म्यव्यपदेशः घटः सन् घटो भाति घट ·(३६०) चेदान्तपरिभाषा। [विषय- इष्ट इत्यादिलोकिकव्यपदेशोपि सच्चिदानंदरूपमॆक्या ध्यासात ॥ शिम-तथा(सञ्चत्यञ्चाभवदिति) तादात्म्यव्यपदेशोपि प्रपंचस्प ब्रह्मण्यध्यासे प्रमाणमित्याह ( सञ्चति ) पृथिव्यादिस्थूलभूतत्रय- मपरोक्षत्वात्-सत् । वाय्वाकाशे परोक्षत्वात् । त्यत्-नन्विदं सर्न यद, यमात्मेत्यत्र पूर्ववाक्योपात्तानां ब्रह्मक्षत्रलोकदेववेदप्रत्यक्षस्थूलभूता- नां सचेत्यत्र स्थूलभूतानांब्रह्मण्यध्याससिद्धावप्यव्याकृतनामरूपयो- ॥ध्यस्तत्वसिद्धिरित्यस्वरसादाह (बहुस्यामिति) सर्वविकारका- रणब्रह्मनिष्ठेक्षणस्य सर्वविकारविषयत्वावश्यं भावेन सर्वकार्यपरत्वे याधकाभावेन च तदेत बहुस्यां प्रजायेय" इत्यत्र बहुशब्दस्य सर्व- कार्यपरत्वात् । सर्वाध्याससिद्धिरिति भावः । नन्वेवमप्यऽकार्य- प्रपंचस्य न ब्रह्मण्यध्यस्तत्वमुक्तवाक्यानां ब्रह्मणि विकाराध्यासे एष प्रमाणत्वादित्यपरितोषादाह (इत्यादिश्रुतिविति) एकमेवाद्वितीयं नेहनानास्तिकिंचन यत्रत्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् ॥ मायामात्रमिदंद्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।। इत्यादिश्रुतय आदिपदग्राह्या लौकिकाभेदव्यबहारोपि ब्रह्मणि प्रपंचाध्यासे मानभित्याह ( घटासन्निति ) ननु इच्छाविपयत्व मिष्टत्वं तञ्च घटस्य स्वाभाविक तज्ज्ञानादेव तद्वयवहारः नत्वा- नंदात्मकब्रह्मैक्याध्यासात् । अन्यथा दुःखे सदात्मकब्रह्माभेदव्यव- हारात् ॥ म०प्र०-इत्यत्र-इत्यतः। अवश्यंभावेन अवश्यं वक्तव्यत्वेनान्यथासर्वविकारस्या- त्पत्तिर्न स्यादिति भावः। सर्वकार्यपरत्वे बहुशब्दस्य सर्वकार्यविषयकतात्पर्यव- त्वे. एवमपि-ब्रह्मकार्यमपंचस्य ब्रह्मण्याध्याससिद्धावपि ( एकमेवाद्वितीयमिति ) यदि सर्वप्रपंचस्य ब्रह्मण्यध्यासी न स्यात्तदैकमेवाद्वितीयमिति श्रुत्युक्ताद्विती- यत्वं नेहनानास्तिकिंचनेत्यादिश्रुत्युक्तसर्वप्रपंचनिषेधयोांधावः स्यात् । द्विती- यस्य सत्त्वादिति भावः । मायामात्रमित्यादिस्तु मांडक्यकारिकात्र श्रुतित्वोक्ति- रीश्वरतुल्यैः प्रोक्तत्वादिति, अभेदव्यवहारः-प्रपंचस्य सत्यज्ञानानंदाभेषव्यवहारः। तच इच्छाविषयत्वरूपेटत्वम्, स्वाभाविक-अनागंतुकं ब्रह्मणिघटायध्यासनिमि- तकं न भवतीति यावत्, तज्ज्ञानादेव-घादिनिष्टानागंतुकेच्छाविषयत्वरूपेष्टत्वज्ञा- नादेय । तयवहारः-घटइष्ट इत्यादिघटादिनिष्टेष्टत्वादिव्यवहारः ( नत्यानंदात्मकनही.

·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। क्याध्यासादिति) घरादेरानंदात्मकब्रह्मणितादात्म्याध्यासानष्टत्वव्ययहार इत्यर्थः । अन्यथा-आनंदात्मकब्रह्मैक्याध्यासाघटादेरिष्टत्वव्यवहारस्वीकारे सति दुःखेसदा- त्मकब्रह्मामेव्यवहारात्-दुःखमस्ति दुःखंसदिति दुःखेसदात्मकब्रह्मणस्तादात्म्य- व्यवहारात् सत्यानंयोरभेदाचेति शेपः ॥ मू०-नन्वानंदात्मकचिदध्यासात् घटादेरिटत्वव्यवहारेदुःख स्यापि तत्राध्यासात् तस्यापीष्टत्वादिव्यवहारापत्तिरिति चेन्न । आरोपे सति निमित्तानुसरणं नतु निमित्तमस्ती त्यारोपः॥ शि०म०-दुःखस्यापीष्टत्वापत्तिरिति चोदयति(नन्विति)दुखे ब्रह्म- गतसत्त्वचित्वाध्यासैप्यानंदत्वाध्यासाभावान्नेष्टत्वव्यवहारः नान्य- गतकिंचिद्धर्माध्यासे तद्गतसर्वधर्मस्याध्यास इति नियमोऽस्ति तज्ज- नकदोषस्य कार्योन्नेयत्वादित्याह (नारोपइति)॥ म०म०-परममूले ( आनंदात्मकचिदध्यासादिति ) घटादेरानंदात्मकचिति तादात्म्याध्यासादित्यर्थः । परममूले ( तत्रेति ) आनंदात्मकचितीत्यर्थः । परममूले (तस्यापीति ) दुःखस्यापीत्यर्थः । सत्त्वचित्वाध्यासेपि-सत्त्वचित्वसंबंधाध्या- सेपि, आनंदत्याध्यासाभावात्-आनंदत्वसंबंधाध्यासाभावात् ( तज्जनकदोपस्य. कार्योन्यत्वादिति ) रजताध्यासो दोपजन्यः अध्यासत्वादेदे आत्मबुद्धिव- दित्यध्यासजनकदोपस्थाध्यासरूपकार्येणकल्पनादित्यर्थः । अज्ञानमेवात्रमुख्य- दोपस्तत्सत्वादेवमिथ्याघटादिमपंचे सत्यत्वादिवुदयुत्पत्तेः नचैवमध्यासस्याज्ञा- नरूपदीपाधीनत्वाभ्युपगमेऽध्यासरूपकार्य लक्षण्यं न स्यात्कार्यवलक्षण्यस्य कारणलक्षण्याधीनत्वात्कारणस्य चाज्ञानस्यैक्यादिति वाच्यम् । उत्तरोत्तराध्यास प्रति पूषपूर्वाध्यासजन्यसंस्काराणामसाधारणहेतूनां परस्परवैलक्षण्यात्तत्तत्कार्य- वैलक्षण्योपपत्तेः । नचैवं तत्तत्संस्काराणामावश्यकत्वादज्ञानवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । तत्तद्यवत्रीह्यादिरूपकार्यवैलक्षण्याय सचद्वीजानामसाधारणहतूनामावश्यकत्वेपि साधारणहेतुजलवैयाभावमिवाज्ञानवैयर्थ्याभावात् । नचैवं पूर्वपूर्वाध्यासजन्यसं- स्काररूपनिमित्तकारणलक्षण्येप्यज्ञानरूपोपादानलक्षण्याभावादध्यासरूपकार्य- बैलक्षण्यानपपत्तितादषस्थ्यं घटपटादिकार्याणामुपादानलक्षण्यनेय थैलक्षण्य- दर्शनादिति वाच्यम् । खंडपटमहापटादी तंतुरूपोपादानकत्वेपि निमित्तकारणये- लक्षण्येन पर(लक्षण्योपगमाज्ज्ञानेच्छामुखदुःखादिकार्याणामात्मादिरूपैकोपादा- नकत्वेपि मनःसंयोगादृष्टादिरूपनिमितभेदेन ज्ञानादिरूपकार्य लक्षण्यस्य सर्व- ·(३६२) क्दान्तपरिभाषा । [विपय- (प्युपगमार अजामेकालोहितशुक्लकृष्णाम् इत्यादिवाक्येभ्यो निखिलकार्यपत्य मानहेतुत्वस्य श्रुतत्वाञ्चैयं जनिमारभ्य मातृपिवाद्युपदेशादिकं सादृश्यादिकंच बहु- विधाध्यासरूपकार्यानुरूपं निमित्तकारणं ग्राह्यम् । विशेषदोपस्तु विशेषकाय्यों- नयः । तथाहि यथा रज्जुखंडे कदाचिन्मालाभ्रमः कदाचिक्रदंडभ्रमः कदाचि- सचिमस्तत्र रज्जी मालाभ्रमकाले मंदाधकाररूपनिमित्तकारणेसत्यपि रजी मालाभ्रमकाटे कंपादिजनकसपाध्यासरूपरिशेपकार्याभावदर्शनेन साध्यास- हेतुपूर्वसाध्यासजन्यौदुद्धसंस्कारदूरदृष्टत्वादिरूपविशेपदोपाभावः कल्पते सर्पभ्रम- कालेतृतदोपः कल्प्यते ॥ मू०-इत्यभ्युपगमेन दुःखादौ सच्चिदंशाध्यासेपि आनंदांशाध्या साभावात् जगति नामरूपांशद्धयव्यवहारस्तु अविद्याप रिणामात्मकनामरूपसंबंधात तदुक्तम् ॥ अस्तिभातिप्रियंरूपनामचेत्यंशपंचकम् ।। आयंत्रयंब्रह्मरूपंजगद्रूपंततोद्वयमिति ॥ अथ जगतो जन्मक्रमो निरूप्यते तत्र सर्गाद्यकाले परमे श्वरः सृज्यमानप्रपंचवैचित्र्यहेतुप्राणिकर्मसहकृतः ॥ ०म०-नतु घटादाविष्टत्वादे ध्यासी युक्तः तत्र प्रतीयमान- सर्वधर्मस्य ब्रह्मगतत्वेन तदीयस्वाभाविकधर्माभावात्सर्वत्रांशांतरव- त्येवांशांतराध्यासस्य दृष्टवादित्याशंक्य प्रपंचस्यास्तिव्यावहा- रिकमंशद्वयमित्याह ( जगतीति) उक्तथै अभियुक्ततमतिमाह (तदु- क्तमिति) नतु परमेश्वरः कर्मसापेक्षा सन् निखिलकार्य करोति निर- पेक्षा वा नाद्यः। कर्मणोजगत्कारणत्वे प्रमाणाभावात् अन्यथा कर्मणव मृष्टयुपपत्तो ईश्वरवैयर्थ्य नात्यः विषमसृष्टिंनिर्मिमाणस्य पृथग्जनव- द्रागद्वेषापत्तेरित्यत आह ( मृज्यमानेति ) अयं भावः परमेश्वरः कर्म- सहकृत एव जगत्सृष्टिहेतुः, नचात्र प्रमाणाभावः सृष्टरेवान प्रमाण- त्वात् । अन्यथा विचित्रकाव्नुपपत्तेः तस्य विचित्रकारणजन्यत्वनि- यमात् “पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापापापेन इत्यादिश्रुतेश्चात एव न विषमसष्टाधीश्वरस्य रागद्वेषापतिः प्रीहियवादिसृष्टी पर्जन्य- वजगत्लष्टावीश्वरः साधारणकारणं तत्तडीजानीवव्रीहियवादिषभ्ये कांश्चिश्त्यंतदुखभाजः कांश्चिदत्यंतसुखभाजः करीतीति विषम सृष्टी जीवगतकर्माण्यसाधारणकारणमिति, ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । मय-कंपादिजनकसाध्यासरूपकार्यदर्शनात्सर्पभ्रमकाले होदिजनकमा- लाध्यासरूपका-भावदर्शनेन मालाध्यासहेतू दुदशुभसंस्काराभावः कल्प्यते । एव- मपि सत्ताधारोपदर्शनेन सत्त्वाचारोप हेतुपूर्वसत्वाद्यध्यासजन्योढद्धमंस्कारादिक करूप्यते। दुःखे आनंदांशाध्यासाभावदर्शनेनोक्तसंस्कारामावादिकं कल्प्यते इत्यलम- तिविस्तरेण । परममूले (इत्यभ्युपगमेनैति) एतन्यायांगीकारेणेत्यर्थः। परममूले (सञ्चि- देशाध्यासपीति) दुःवादी सच्चिदंशाध्यासदर्शनेन दुःखादातरसचिदंशभ्रांतिजन- कपूर्वसचिदंशाध्यासजन्यसंस्कारसत्वेपीत्यर्थः । परममूले ( आनंदांशाध्यासाभावा दिति ) दुःखादावुत्तरानंदांशभ्रांतिजनकपूर्वानंदांशाध्यासामावेन दुःखादावुत्तरा- नंदांशभ्रांतिजनकपूर्वानंदांशभ्रांतिजन्यसंस्काराभावाहुःखादीनेष्टत्वव्यवहारापत्तिरि- त्यर्थः । तत्र-घटादि प्रपञ्चे सर्वत्र-सर्वस्मिन्नध्यासाधिष्ठाने, अन्यथा-कर्मणोजग कारणत्वस्वीकारे, निर्मिमाणस्य-निर्माणकर्तुरीश्वरस्य, पृथग्जनवत्-श्रेष्ठजनेभ्यः पृथकचासो जनः पृथक्जनः पामरस्तदत, अत्र-परमेश्वरस्य कर्मसहकृतत्वे, सृष्टरेव- विषमसृष्टेरेव अत्रपरमेश्वरस्य कर्मसहकृतत्वे, तस्य-विचित्रकार्यस्य, पुण्या-पुण्य- फलसम्यकदेहादिमान, पापः-पापफलाशोभनदेहादिमान् ।। मू०-अपरिमितानिरूपितशक्तिविशेपविशिष्टमायासहितः सन् नामरूपात्मकनिखिलप्रपंचंप्रथमं बुद्धावाकलय्येदं करिष्या मीति संकल्पयति "तदेवतबहुस्यांग्जायेय"इति सोऽका मयतबहुस्यां प्रजायेय, इत्यादिश्रुतेः तत आकाशादीनि पंचभूतानि अपंचीकृतानि ॥ शिमा-नतु गोपुरादिमहाकाव्ये नानाकर्तृत्वदर्शनात् । कथमस- हायस्येश्वरस्य विचित्रप्रपंचकर्तृत्वमित्यत आह (अपरिमितेति) नन्वावश्यकत्वान्मायैव कर्मसहकृतादधिपरिणामिक्षीर वत् नामरूपा कारेण परिणमतां किमीश्वरेणेत्यत आह(नामरुपेति ययाहि कुलालो बुद्धावालिख्य नामरूपे तथैव संकल्प्यघट इति नाना रूपेण कंबुग्री- वादिना घटमुत्पादयति तथेश्वरोप्युत्पत्तेः पूर्व यस्य कार्यस्य यन्ना- मयञ्चास्य रूपमंतरेवाकलयति तथैवैतद्वस्तु करिष्यामीति संकल्पयति तथैव करोतीत्यर्थः। तत्र प्रमाणमाह (तदिति) तन्मनोऽकुरुतेत्यादि- श्रुतिरादिपदग्राह्या तत इति ईक्षणसंकल्पप्रयत्नानंतरमित्यर्थः । (आकाशादीनीति)प्रथममाकाशस्तदनंतरंवायुस्ततस्तेजस्ततो जलं -- + - ·(३६४) वेदान्तपरिभाषा [विपय- ततः पृथिवीत्येवं क्रमवंति पंचभूतानि अपंचीकृतान्युत्पद्यते इत्यर्थः । ननु च्छांदोग्य तेज आदिका सृष्टिः श्रूयते तत्तेजोऽसृजतति प्रश्नोपनि- षदि प्रामादिका “स प्राणमसृजत इति ऐतरेयत्वेकदेव “सइमाँ ल्लोकानसृजतांभोमरीचीर्मरमाप " इति तथाच सृष्टेः कथमाकाशा- दित्वमिति चेन्न तावदाकाशादित्वे प्रमाणाभवतेतरीयके "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः आकाशाद्वायुयोरग्निः अनेराप अद्भयः पृथिवी"इति सृष्टेराकाशादित्वस्यावगमात् । नच श्रुत्यंतरवि- रोधः ऐतरेयेपि गुणोपसंहारन्यायेनाव श्रुतानां क्रमस्यावश्यं कल्प- नीयत्वात् म०प्र०-( गोपुरेति ) नगरद्वारेत्यर्थः। अत्रादिपदेन दुर्गादिमहाकार्यपरिग्रहः ( नानाकर्दत्वेति ) नानापुरुपनिष्ठकरीत्वेत्यर्थः ( असहायस्येति ) नच कर्मसापेक्षे- श्वरस्य विचित्रप्रपंचकर्तृत्वोक्तेः कथमसहायस्येत्युक्तिरिति वाच्यम्। अन्यपुरुषसहा- याभावस्य तया विवक्षितत्वादिति,आवश्यकत्वात्-ईश्वरस्यजगत्कारणत्वपि माया- यास्तवमते नियमेन स्वीकारेण मायाया आवश्यकत्वात्। परममूले (बुद्धावाकल. यति ) अविद्यावृत्तिरूपज्ञानविषयतां नीत्वेत्यर्थः । युद्धी-अन्तःकरणे आलिरल्य- स्थापयित्वा ज्ञात्वेतियावत्। अस्य-कार्यस्य अन्तरेव अविद्यांतरेव । आकलयति- जानाति विद्यावृत्तिविपीकरोतीतियावत्, तत्-ब्रह्मकार्यक्षममिति मनोविशेष- णवा, एकदैव-युगपदेव, इमान्-वक्ष्यमाणांमः आदीन्, अंभः द्यौः मरीचीः- अंतरिक्षलोका, मरं-पृथिवीलोकः, आपः-अधोलोकाः सृष्टेराकाशादित्वे किं प्रमाणाभावः किंवाश्रुत्यंतरविरोधी नाद्यः इत्याह ( नतावदिति ) नद्वितीय इत्याह (नचश्रुत्यंतरविरोधइति)स इमान् लोकानित्यादिश्रुत्यंतरविराधोपि नेत्यर्थः। उक्तवत्यंतरविरोधाभाषेहेतुमाह (ऐतरेयैपीत्यादिना) गुणोपसंहारन्यायेन-देदान्त- पाक्यानामुपासनावाक्यानांचैकवाक्यातासंपत्तये एकस्यां शाखायामनुक्त आनं दादिरूपी गुणः शाखांतरीयवाक्येन ज्ञातव्य इत्यानंदादयः प्रधानस्येत्यादावुक्तो यो गुणोपसंहारन्यायस्तैन अत्र-“तस्मादाएतस्मादात्मन आकाशः संभूत' इत्यादिततरीयश्रुतौ ॥ मूतन्मात्रपदप्रतिपाद्यानि उत्पद्यते ॥ शिम-नापि च्छांदोग्यचतिविरोधः तस्यास्तेजोजनिप्रधानत्वेन श्रुत्यंतरावगताकाशादित्वनिवारणे सामाभावात्।एकस्य वाक्यस्य व्यापारद्वयासंभवात् । ततेजोऽसृजतेत्यत्राकाशाद्वायुरिति वत् क्रम- ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । वाचकशब्दाभावाञ्चेति भावः । महाभूतानि पंचैव भूरापोनिमानमः तन्मात्राणि च तावंतीति पुराणे महाभूततन्मात्राणामेवावगते. भूतानि पंच तत्मावाणि पंच महाभूतानीति महोपनिषद्यपि तथैवा- वगमात् । कथं तद्वयतिरेकेणापंचीकृतानामप्युपगम इत्यत आह (तन्माबेति)॥ म०प्र०-तस्याः-छांदोग्यश्रुतेः, तेजोजनिप्रधानत्वेन-तेजआदिभूतोत्पत्तिप्रति पादनपरत्वेन, एकवाक्यस्य-तत्तेजोऽसृजतत्यायेकवाक्यस्य (व्यापारद्वयासंभवा- दिति) तस्मादाएतस्मादात्मन इति श्रुत्यंतरावगताकाशादित्वनिवृत्त्यनुकूलन्या- पारस्य तेज आदि भूतोत्पत्तिवीधानुकूलव्यापारस्य चाभावाच्छब्दबुद्धिकर्मणां विरम्यव्यापाराभाव इति न्यायादित्यर्थः । उक्तन्यायवाक्यस्यत्वयमर्थः। घटमान- येति वाक्यमेकदा प्रयुक्तं सद् घटकर्मककृतिसाध्यबलवदनिष्ठाननुबंधीष्टसाधनान- यनानुकूलकृति बोधयित्वा मध्ये विरम्यविश्रांति लब्ध्वा पुनरुक्तकृतिविषयकवी- धाय न व्याप्रियते किंतु घटमानयेति बाक्यान्तरमेवोक्तकृतिविषयकवोधाय व्याप्रियते पटादिकर्मककृतिसाध्यबलबदनिष्टाननुबंधीप्रसाधनानयनानुकूलकृति- निवृत्तिरूपार्थान्तरयोधाय वा न व्याप्रियते तद्बोधं न जनयति किंतु पटादिकं नानयेत्यादि वाक्यांतरमेवोक्तार्थातरं बोधयति अयं घट इतिज्ञानमपि घदं विप- यीकृत्य मध्ये विरम्यविश्रांति लब्ध्वाध्यं घट इति ज्ञानमेव पुनः घटं न विषयी करोति कित्वयं घट इति ज्ञानांतरमेव विपीकरोति पटादिकं वा नपिपयी- करोति कित्वयं पट इत्यादिज्ञानांतरमेव पटादिकं विषयीकरोति एवं कर्मापि विभागादिद्वारोत्तरदेशसंयोगं जनयित्वा तदेव कर्म मध्ये विरम्यविश्रांति लब्ध्वा- पुनर्षिभागादिद्वारोत्तरदेशसंयोगांतरं न जनयति किंतु कर्मान्तरमेवोत्तरदेशसंयो- गांतरं जनयतीति महाभूतानि स्थूलभूतानि-तन्मात्राणि-सूक्ष्मभूतानि,ताति- पंच ( भूतानिपंचेति ) तन्मात्राणिभूतानिपंचेत्यन्वयः । तन्मात्राणि-मूक्ष्माणि, वय-स्थूलसूक्ष्मभूतानामेव ( तव्यतिरेकेणेति ) स्थूलसूक्ष्मभूतभेदविशिष्रेत्यर्थः । मू-तत्राकाशस्य शब्दो गुणः वायोस्तु शब्दस्पर्शी तेजस स्तुशब्दस्पर्शरूपाणि अपांतु शब्दस्पर्शरूपरसाः पृथि व्यास्तु शब्दस्यर्शरूपरसगंधाः नतु शब्दस्यकाशमात्र गुणत्वं वाय्वादावपि तदुपलंभात नचासौभ्रमः वाधका भावात् ॥

·वेदान्तपरिभाषा। विषय- शिम यद्यपि तन्मात्रेषु गुगानोपलभ्यते तथापि तत्काय्र्येषु गुणदर्शनेन तत्कारणेष्वपि कारणत्वेन गुणानुमानादित्यभिप्रेत्य तत्रा- साधारणगुणानाह (तत्रेति ) शब्दस्पर्शाविति यद्यपि स्पर्शः साधा- रणगुणस्तथापि पार्थिववायवीययोरतुष्णाशीतत्वं तैजसाप्ययोरुण- शीतत्वं एवं रसेपि वैजात्यमनुभवसिद्धमस्तीत्यसाधारण्यं योध्यं नैयायिकमतं निराकरोति (नत्विति वाय्यादाविति ) प्रत्यक्षवावा- दावित्यर्थः । तथा तन्मात्रेषु तदनुमानमिति भावः ( बाधकाभावा- दिति ) इदमापाततः । जलादावपि गंधोपलंभात् सोपि पृथिवी- मात्रगुणो न स्यात् । नचायोपाधिकः । नियतोपाध्यतुविधानामा- वात् । तदंतर्वतिपार्थिवभागसबंधात्तदुपलंम इति चेद्वाय्वाद्यंतर्वति। व्यापकाकाशसंबंधाच्छन्दोपलब्धिरिति तुल्यं, वस्तुतस्तु शब्दस्पर्श- रूपरसगंधाचैते पृथिवीगुणाः । तेषु गंधहीनाश्चत्वारोऽपो गुणाः । नेषु गंधरसहीनास्त्रयो गुणा अनेः। शब्दस्पर्शाविति दो वायोः । शब्द एक आकाशस्येति लौकिकोपनिषद्वचनं शब्दस्य वाग्वादिगुणत्वे मानमिति बोध्यम् ॥ म०प्र०तन्मात्रेपु-सूक्ष्माकाशादिभूतेषु, तत्कायें-सक्ष्मभूतकार्यस्थलाका- शादिभूतेषु ( गुणानुमानादिति ) स्थूलाकाशादिभूतोपादानकारणसूक्ष्माकागादि- भूतानि स्वकार्यस्थूलाकाशादिभूतगुणजातीयगुणवैति उपादानकारणत्वायत्र- यहव्योपादानकारणत्वं तत्र स्वापादेवगुणजातीयगुणवत्वं मृदादिवदिति गुणानु. मानादित्यर्थः। तत्र स्थूलाकाशादिभूतेषु, साधारणगुणः पृथिव्यतेजवायुवृत्तिगुणः (पार्थिववायवीययोरिति ) स्पनयोरिति शेषः।एवं तेजसाप्ययोरित्यात कर्णपि स्पर्शयोरिति शेषः,उष्णशीतदं-उष्णत्वं शीतत्वच प्रत्यक्षवारवादी स्थलवारवादी तन्मात्रपु-सूक्ष्माकाशादिभूतेषु, नटनुमान-स्थूलाकागादिभूतीपादानत्पाहत्तरीत्या तेषां शब्दादिगुणानामनुमा । परममूलं ( असाविति ) नावादियुशन्दोपलंभ इत्यर्थः सपिगंधोपि, अयम्-जलादावुपलभ्यमानगंधः, औपाधिका-जलादिव. तिथिवीसंबंधरूपोपाधिनिमित्तक, नियतोपाध्यनुविधानामावाल-अव्यभिचरिता पाधिनिरूपणाभावात् ( तदंतर्वनीति ) जलायंततीत्यर्थः । तदुपलंमः-जलादी गंभीपरंभः वस्तुतस्विति बोध्यमित्पन्वयालोकिकोपनिषत्-लौकिकपदार्थविवेचन प्रधानालोकनाम्रा मुनिना मोक्तनिलौकिकोपनिषत् ।। भू०-इमानि भूतानि त्रिगुणमायाकार्याणि त्रिगुणानिगुणः सत्त्वरजस्तमांसि एतेश्च सत्वगुणोपेतः पंचभूतव्यस्तयथा ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३६७) क्रमं श्रोत्रत्वक्चक्षुःरसनत्राणाख्यानि पंचेंद्रियाणि जायते एतैरेव सत्त्वगुणोपेतैः पंचभूतैर्मिलितैर्मनोबुद्धयहंकार चित्तानि च जायन्ते श्रोत्रादीनां पंचानां क्रमेण दिग्वा तार्कवरुणाश्विनोऽधिष्ठातृदेवताः ॥ शि०म०-भूतानां त्रिगुणत्वे हेतुभाह (त्रिगुणमायेति)मायायास्स- वरजस्तमोगुणत्वे 'अजामेकालोहितशुक्लकृष्णाम्'इत्यादिश्रुतिर्मान- मित्युक्तमधस्तात् भूतानां सर्वदा गुणत्रयोपेतत्वेपि कार्यविशेषजनने कस्यचिद्गुणस्याविर्भाव इत्यभिप्रेत्याह (एतैरिति) सत्वगुणोपेतैर- पंचीकृतैराकाशादिभिरित्यर्थः (मनइति) एकस्याप्यन्ताकरणस्य वृत्तिचातुर्विध्याचातुर्विध्यम् । तदुक्तं भागवते ॥ मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तमित्यंतरात्मकम् ॥ चतु लक्ष्यतेभेदो वृत्त्या लक्षणरूपया इति ॥ अत्रमन आदीनां गलांतर्वदनहृदयनाभयः स्थानानि मनसः स्थानं गलांतरं, बुर्विदनमहंकारस्य हृदयं, चित्तस्य नाभिरिति शारी- रकोपनिषदि श्रवणादिति ध्येयम् ( श्रीवादीनामिति ) नचात्र प्रमाणाभावः । अचेतनानीन्द्रियाणिचेतनाधिष्ठितान्येव कार्य जन- यंति अचेतनकारणत्वात् मृददित्यनुमानस्य मानत्वात् । नच जीवन सिद्धसाधनमनपेक्षितदुर्गधज्ञानस्योपेक्षिततृणज्ञानस्य च दर्शनात ॥ म०प्र०--अधस्तात्-पूर्वस्मिन् प्रत्यक्षपरिच्छेदै ( गुणत्रयेति ) सत्त्वादिगुणत्रय- त्यर्थः वृत्तिचातुर्विध्यात्-संकल्पनिश्चयाभिमानानुसंधानात्मकवृत्तिचातुर्विध्यात् चातुर्विध्यं-संकल्पात्मकवृत्तिमदन्तःकरणं मनः निश्चयात्मकवृत्तिमदन्तःकरणं बुद्धिरमिमानात्मकवृत्तिमदन्तःकरणमहंकारः अनुसंधानात्मकवृत्तिमदन्तःकरणं चित्तमिति चातुषिध्यम् ( मनइति ) इदं हि वाक्यं भागवततृतीयस्कंधषडधिक- विंशत्यध्यायस्य चतुर्दशश्लोकात्मकम् अन्तरात्मकमन्तःकरणमिति चतुर्धा लक्ष्यते नन्वेकस्यान्तःकरणस्य चतुर्यात्वं कथमित्यत आह ( भेदइति ) लक्षणरू. पया व्यवच्छेदकरूपया वृत्त्यान्तःकरणस्य भेद इत्यर्थः। अत्र-मूले अस्यति धेय- मित्यनेनान्वयः । अत्र-श्रोत्रायधिष्ठातृदेवतासु । अचेतनकारणत्वात्-अचेतनत्वे सति शब्दाद्युपलब्धिकारणत्वात् जीवेन सिद्धाधनं-श्रोत्रादीन्द्रियाणां जीवरूप- चेतनाधिष्ठितत्वेनानुमाने सिद्धसाधनरूपो दोपः ( अनपेक्षितेति) अनाकांक्षिते- त्यर्थः । यदि जीवएवेन्द्रियाणां नियंता स्यात्तदा सानिष्ठदुगंधादिज्ञानायेन्द्रियाणां ·(३६८) वेदान्तपरिभाषा। [विपर- प्रवर्तको न स्यात् प्रवत्यविचेन्द्रियाण्यतो जीवाभ्य इन्द्रियाणां नियंतानुमानिन- साध्यते इति न सिद्धसाधनमिति भावः ।। मू०-मन आदीनां क्रमेण चंद्रचतुर्मुखशंकराच्युताधिष्ठातृदे वताः एतैरेव रजोगुणोपेतैः पंचभूतैर्यथाक्रमं वाक्पाणि पादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि जायते तेपांच क्रमेण ॥ क्षि०म०-दिगादिदेवतानां च प्राणिकर्मवशेनान्यत्रापि प्रेरणसंभ- यात् । तदा श्रोत्रेण काँच दिश इत्यादिभागवतवचनं तत्र प्रमाणं वस्तुतस्तु चक्षुःश्रोवघाणरसनत्वगिद्रियाणां क्रमेणादित्यदिक्पृथि- पीवरुणावायवोऽधिष्ठातृदेवताः सुबालोपनिषदि स्थानानि स्थानिभ्यो नीयंत इत्युपक्रम्य चक्षुरध्यात्म द्रष्टव्यमधिभूतमादित्यस्तबाधि- देवतं श्रोत्रमध्यात्म श्रोतव्यमधिभूतं दिशस्तत्राधिदैवतं नासाध्यात्म धातव्यमधिभूतं पृथिवी तत्राधिदेवतं जिह्वाध्यात्म रसयितव्यमधि- भूतं च वरुणस्तबाधिदैवतं त्वगध्यात्म स्पर्शयितव्यमधिभतं वायु- स्तबाधिदेवतमित्याम्नानादिति बोध्यम् (चंद्रेति ) चंद्रब्रह्मशंकरषि- ष्णवः क्रमेण मन आदीनामधिष्ठातृदेवताः मनोध्यात्म मंतव्यमधि- भूतं चंद्रस्तबाधिदेवतं बुद्धिरध्यात्म बोद्धव्यमधिभूतं ब्रह्मा तपाधि- देवतमहंकारोध्यात्ममहकर्तव्यमधिभूतं रुद्रस्तवाधिदैवतं चित्तम- ध्यात्म चेतगितव्यमधिभतं क्षेत्रज्ञस्तबाधिवतमिति सुबालोपनि- पदि श्रुतेः॥ म०प्र०-अन्यत्रापि-दुगंधादावपि ( तदाश्रोत्रणति ) इदं हि यारगं भागय- ततृतीयस्कंधे पड़िशत्यध्याये अधिकपष्टिश्लोकात्मऊ वोध्यं । तदा श्रोण को- च दिशो नौदतिष्ठत्ततो विरादित्यस्य भागपत्तवचनस्यायमर्थः थ्रीण साधी- त्रन्द्रिण सहदिगोदिगास्मादिगभिमानिर्देवताः यी कर्णावगीलंक पिपिच- स्तत इंटियः सहेंद्रियदेरताप्रवेशनादपि तदा विगड्दहरूपी न उदतिष्ठन्नीस्थित पवं चक्षुगदिना सहादित्यादिदोपयं विगा नोत्यितीजीयप्रयन नायित इति, तर-इंद्रियाणां देवतापते वस्तुतस्विति बाध्यमित्यत्ययः, देरताइनि-गनानि गेपः आदित्यादिदेवनासत्त्वहेनुमाद ( मुगालोपनिपीत्यादिना ) स्थानिम्य- इंद्रियभ्यः, म्यानानि-कांदिगोलकानि, नीर्यते-देयनामिः प्रापंम नादिया टिदेवताकत केन्द्रियरूपस्थानियोग्यप्राप्तिम्पगंधाश्रयभूतानि कांदिगीला- पन्यशनानीति वाक्यार्थः (यधुर यात्ममिति ) आत्मनि मगर इत्यात्म ·परिन्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। चक्षुपोऽध्यात्ममिति संज्ञाद्रष्टव्यस्याधिभूतमिति संज्ञा, तत्र-चक्षुपि अधिदैवर्त अधिष्ठातृदेवता एवमुत्तरवाक्येष्वपि बोध्यम्, अहंकर्तव्यं-अहंकारविषयदेहादिकं परममूले (श्रोत्रादीनामिति ) यद्यपि सुबालोपनिषदि घ्राणेंद्रियस्य पृथिवीदे- वतीक्ता तथापि पृथिव्या एवाश्विरूपेणापस्थितत्वान्न विरोध इतिभावः ।। मू०-वन्हीन्द्रउपेंद्रमृत्युप्रजापतयोऽधिष्टातृदेवताःरजोगुणोपेतैः पंचभूतमिलितैः पंचवायवः प्राणापानव्यानोदानसमा नाख्या जायते, तत्र प्राग्गमनवान् वायुः प्राणः, नासादि स्थानवर्ती अग्गिमनवानपानः, पाय्वादिस्थानवर्ती ॥ शिमा-(वहीन्द्रेति)वागध्यात्म वक्तव्यमधिभूतमग्निस्तत्राधिदैवतं हस्तावध्यात्ममादातव्यमधिभूतमिंद्रस्तबाधिदेवतं पादावध्यात्म गंतव्यमधिभूतं विष्णुस्तत्राधिदेवतम् । पायुरध्यात्म विसर्जयितव्य- मधिभूतं मृत्युस्तत्राधिदैवतं उपस्थोध्यात्ममानंदयितव्यमधिभूतं प्रजापतिस्तत्राधिदेवतमिति तत्रैव श्रवणादिति भावः। प्राणं लक्षयति (तत्रेति) ऊर्ध्वगतिमत्वं प्राणस्य लक्षणं नचोदानेऽतिव्याप्तिः तस्यो- क्रांतिकाले ऊर्ध्वगतिमत्वेपि सर्वदा तदभावात् तस्यैव प्राणलक्षण- त्वेन विवक्षितत्वात् । नच माणस्योर्ध्वगतिमत्वे प्रमाणाभाव इति बाच्यम् । अथ योयमूर्ध्वमुत्क्रामति एष वावस प्राण इति मैत्रेयोपनि- षदि तथैव प्राणस्याभिहितत्वादिति भावः । तस्यासाधारणस्थानं नासिकेत्याह (नासति) वायुः प्राणोभूत्वानासिके प्राविशदित्य- तरेयश्रुतिरत्रमानमन्यथा तदधिष्ठानृवायुदेवतायाः नासास्थानव- तित्वं न स्यादिति बोध्यम् । अपानलक्षणमाह ( अर्वागिति)तस्या- ग्गमनत्वेचाथयोयमर्वाचं संक्रामति एष वावसोपान इति मैत्रेयो- पनिषत्प्रमाणमिति भावः (पायवादीति ) नाभिमारभ्यपायुपर्यंत तिष्ठतीत्यर्थः । नत्वपानः पायुप्रदेशमात्रवर्ती तथासति मृत्युरसानो भूत्वा नाभि प्राविशदिति नाभिवति मृत्युदेवताधिष्ठेयत्वप्रतिपादि- कैतरेयश्रुतिविरोधापत्तेरिति भावः ।। म०प्र०-( आनंदयितव्यमिति ) आनंदं करोतीत्यानंदयति आनंदयितुं योग्यमित्यानंदयितव्यमानंदं कर्तुं योग्यमित्यक्षरार्थः । विलक्षणक्रियायुक्ती स्वीपु. रुपोपस्थेन्द्रियगोलकावानंदं कर्तुं योग्याविति प्रकृतार्थः । तत्रैव-सुगालोप- निपयेव, तस्य-उदानस्थ, उत्क्रांतिकाले चरमशरीरमाणवियोगकाले। तदभावात्- २४ ·(३७०) वेदान्तपरिभाषा। विषय- ऊर्ध्वगतिमत्वाभावात् तस्यैव-सर्वदोर्ध्वगतिमत्वस्यैव, योयमिति-वायुरितिशेषः । ऊर्ष-ऊर्ध्वस्मान, उत्क्रामति-गच्छतिवावेत्यवधारणे स एष वायुः प्राण एवेति योजना, तथैव-सर्वदोर्ध्वगतिमत्वेनैव. तस्य-प्राणस्य, वायु:-महावायुः,माणीभूत्वा- शरीरप्रवेशात्पूर्वव्यापकः सन् परिच्छिन्नोपाधिसंबंधेन परिच्छिन्नो भूत्वा, अत्र- प्राणस्यनामास्थानवत्वे, अन्यथा-प्राणस्यनासास्थानानंगीकार ( तदधिष्ठात्रिति ) प्राणाधिष्ठात्रित्यर्थः । तस्य-अपानस्य, अर्वाचम्-अधः स्थानं, संझामति- • गच्छति (एषावति) अत्रवावपदमवधारणार्थकंसएपवायुरपानएवेति योजना । अपानोभूत्वा-अपानप्रेरकोभूत्वा । यद्दा मृत्युग्पानो भूत्वेत्यभेदोक्तिर्मृत्युरूपदेव- ताया अपानं विनाऽनुपलब्धेरपानस्य च देवतां विना स्वकार्यकरणासामथ्या- त्तयोरेकलोलीभावेन प्रवेशाभिमायेण बोध्या ( मृत्युदेवनाधिष्ठेयत्वेति ) मृत्यु- देवता नियम्यत्वेत्यर्थः॥ मू-विश्वग्गतिमान् व्यानः अखिलशरीरवर्ती । ऊध्र्व गमनवा नुत्क्रमणवायुरुदानः सकंठस्थानवर्ती अशितपीतानादि समीकरणकरः समानः।नाभिस्थानवर्ती । तैश्चतमोगुणोपे तैरपंचीकृतभूतैः पंचीकृतानि भूतानि जायते ॥ शि०म०-व्यानलक्षणमाह (विश्वगिति ) येनैताः शिरा अतुव्याता एपवाव सव्यान इति तवैव श्रवणादिति भावः।उदानं लक्षयति (ऊर्ध्व- मिति)नतु उर्ध्वगतिमत्वं न लक्षणं प्राणस्यापि तथात्वेन तनातिव्याप्ते- रित्याशंक्योत्क्रमणसमर्थवायुत्वं तेन विवक्षितमित्याह (उत्क्रमणेति) उत्क्रमणंचात्र देहादूर्ध्वगतिर्लोकांतरयात्राभिप्रेता अथैकयो उदान। "पुण्येन पुण्यलोकनयति पापेन पापमुभाभ्यां मनुप्यलोकम् इति प्रश्नो. पनिषद्वचनं तस्य लोकांतरगमयितृत्वे प्रमाणमित्यवधेयम् । अथवा पीताशितपानीयान्नादारक्रियाहेतुर्वायुरुदानः । अथयोयं पीतम- शितमुद्गिरत्येषवावसउदान इति मैत्रेयोपनिषदस्तत्र प्रमाणत्वादिति भावः (अशितेति ) अशितपीतानपानीययोः स्थविष्ठभागे-पुरीपमृ- वोपादानं बहिनिर्यापयितुमपाने स्थापयति मध्यमं भागं मांसलो. हितोपादानं सूक्ष्मंच मनःप्राणोपकारकमंगोपांगेपु समानयति समान इत्यर्थः । अथ योयं स्थावष्ठमनं पीतमपाने स्थापयति अणिष्ठं चांग समानयत्येप वाव स समान इति तत्रैवावगतिः।अयं च सकलांतर्वति अन्यथा सकलांगवशितादिसमीकरणानुपपत्तरिति भावः। महाभृती- त्पत्तिमाह (तेश्चेति ) पंचीकरणेपुराणवाक्यं प्रमाणमिति भावः ।। mer ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३७१) म०प्र०-येन वायुनेतिशेषः, शिरा:-नाड्यः, तत्रैव-मैत्रेयोपनिपथैव । परममूले (विश्वगिति ) नानाविधासर्वत इति यावत्, नलक्षणं-उदानलक्षणं न भवति, तथा- स्वेन-ऊर्ध्वगतिमत्वेन उत्क्रमणेति जीवस्य देहाद्भहिर्गमनेत्यर्थः । तेन-ऊर्ध्वगमन- शब्देन देहादृर्ध्वगतिरित्यस्य व्याख्यानं लोकातरयाति यानाच गमनमिति (अथेति) एकया एकशतनाडीना मध्ये या अर्ध्वगासुषुम्नाख्या नाडी तयैकया, उदान:-आपादतलमस्तकं सचरनुदानसंज्ञकवायुः । उर्ध्वः-उर्ध्वदेशं प्राप्तः सन, पुण्येन-शास्त्रविहितकर्मणा । पुण्यलोकं-पुण्यफलंदवादिस्थानं, नयति-मापयति, पापैन-शास्त्रनिपिद्धकर्मणा, पाप-पापफलतियग्योन्यादिकं नयति उभाभ्या- समपुण्यपापा-या मनुष्यलोकं नयतीत्यर्थः । तस्य-उदानस्य । गमयितृत्त्वे गमन- कारयितृत्वे उद्गारक्रियाहेतुः-उध्वनयनात्मकच्छदक्रियाहेतुः।तर-उदानस्योहिरण- क्रियाहेतुत्वे, निर्यापयितुं-पापयितुं । अपाने-अपानपावादिस्थाने, समानयति- प्रापयति, अंतर्वर्ती-शरीरातरंगवर्ती, अन्यथा-समानस्य शरीरान्त सकरागव- तित्वानंगीकारे, पुराणवाक्यं-स्कादे ब्रह्मगीताया पंचीकृत्यशिवाज्ञयेत्यादिवाक्यम् पृथिवीच पृथिवीमानाच आपश्चापोमानाच तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायु- मानाचाकाशश्चाकाशमानाचेत्याथर्वणश्रुतिराप पंचीकरणे प्रमाणमित्याप वोध्य- मिति ॥ मू-"तासांच त्रिवृत्तं त्रिवृत्तमकैकां करवाणि"इति श्रुतेःपंची करणोपलक्षणार्थत्वात् पंचीकरणप्रकारश्चेत्थम्, आका शमादौ द्विधा विभज्य तयोरेकं भागं पुनश्चतुर्धा विभज्य तेपान्तुचतुर्णामंशानां वाय्वादिषु संयोजनमेवं वायु द्विधा विभज्यतयोरेकं भागं पुनश्चतुर्धा विभज्य तेयां चतुर्णामंशानामरकाशादिषु योजनम्, एवं तेज आदीना मपि तदेवमेकैकभूतस्याई स्वांशात्मकमन्तिरं चतुर्वि धभूतमयमिति पृथिव्यादिपु स्वांशाधिक्यात्पृथिव्यादि व्यवहारः तदुक्तं विशेप्यात्तुतद्वादस्तद्वाद इति ॥ शिमा-ननु त्रिवृत्कृतिप्रतिपादकच्छांदोग्य श्रुतिविरोधन पुरा- णादिवाक्यात् पंचीकृतिसिद्धिरित्याशंक्य तस्याखित्कृतिपरत्वेन पंचीकृति निवृत्तिपरत्वाभावात् । एकस्य वाक्यम्य व्यापारद्धयाभावा. दित्यभिप्रेत्याह (तासामिति) नतु पंचतन्मात्रैस्समुदितैरेकमहाभतो- ·(३७२) वेदान्तपरिभापा। [विषय- त्पत्तिर्यदि पंचीकरणं शब्दार्थस्तदा पंचतन्मात्राणामेकत्रैवोपक्षया न्महाभूतांतरोत्पत्तिर्न स्यात् । तानि भूतानि प्रत्येक पंचधाविभज्य तहूतांशे पंचसमुदायकरणं पंचीकरणमित्यभ्युपगतावैकैकत्र महाभूते पृथिव्यादिपंचव्यवहारापत्तिरित्याशंक्य पंचीकरणप्रक्रियामाह (पंची- करणप्रकारइति) नन्वस्त्वकभूतार्धभागे तदितरभूतार्द्धचतुर्थाशाना- चतुण्णा संयोजन पंचीकृतिस्तथापि न व्यवहारसांकर्य्यस्य प्रतीकार इत्यत आह (तदेवमिति ) अब सरकारसंमतिमाह तदुक्तमिति केचित्तु तेजोबनानि त्रीण्येव भूतानि त्रिवृत्कृतानि नतु पंचभूतानि पंचीकृतानि तथासत्याकाशे पार्थिवांशस्यापि भाने रूपवत्वेन चाक्षु- पत्वापत्तेः । अभाने तद्वयवहाराभावेन पंचीकृतिवेयर्थ्यात् किंच त्रि- करणमेव युक्तं 'तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकेकामकरोत्' इति तस्यैव श्रुतत्वानतुपंचीकृतिरस्या अश्रवणात् ॥ म०प्र० तस्याः-त्रिवृकृतिप्रतिपादकच्छांदोग्यश्रुतः ( एकस्येति ) शब्दवद्धि कर्मणां विरम्यव्यापाराभाष इति न्यायनैकवाक्यस्य त्रिवृत्कृतिवाधपंचीकृति निषेधयोधानुकूलतात्पर्य्यरूपव्यापारदयाभावादित्यर्थः । समुदितः-मिलितः, एक- महाभूतोत्पत्तिः-पृथिव्यादिपु मध्ये यस्य कस्यचिदेकमहाभूतस्य, पंचधाविभज्य- एककभूतस्य तुल्यपंचभागं कृत्वा, तहृतांशे-पंचधाकृतपृथिव्यादिभूतकांश, अत्र- पृथिव्यादिव्यवहारासांकये द्वितीयाध्याये चतुर्थपादस्पांतिमसत्रवैशेष्यादित्यादि । ननु सर्वेषां त्रिवृत्करणे विशेषाभायादियं पृथिवीत्यादि वृद्धव्यवहारः कथं स्यादि- त्याशंक्याहापरममूले वैशेष्यादित्यादिस्तृतशंकानिरासार्थः । सर्वपां पृथिव्या- दीनां त्रिवृत्करणाविशेपेपि वैशेष्यात्स्वभागाधिक्यात्तद्वादःपृथिव्यादिवादः संग- च्छवे इत्यर्थः। तथासति-आकाशादिभूतपंचीकरणांगीकारे सति तयवहाराभावन- पृथिवीत्यादिव्यवहाराभावेन, नासां-तेजोवन्नरूपदेवतानां मध्ये । एकैकं-पृथि- व्यादिरूपदेवतां त्रिवृतं त्रिवृतं-त्र्यंशंत्र्यंशं, तस्यैव-त्रिवृत्करणस्यैव, अस्याः- पंचीकृतः ॥ मू०-तैश्चापंचीकृतभूतलिंगशरीरम् परलोकयात्रानिर्वाहकमोक्ष पर्यत स्थायि मनोबुद्धिभ्यामुपेतं ज्ञानेन्द्रियपंचककर्म- न्द्रियपंचकमाणादिपंचकसंयक्तं जायते ॥ शि०म०-तदुक्तं कल्पतरौ । संप्रदायाध्वना पंचीकरणं यद्यपि स्थितम् ।

·परिच्छेदः ७] समणिमभाशिखामणिसहिता। ( ३७३) तथापि युक्तिदृष्टत्वाद्वाचस्पतिमतं शुभम् ।। पृथिव्यवनलात्मत्वं गगने पवनेपि चेत् । रूपवत्त्वमहत्वाभ्यां चाक्षुषत्वं प्रसज्यते ।। अर्द्धभूयस्त्वतः क्षित्याद्यविभावनकल्पने । व्यवहारपथा प्राप्ता मुधा पंचीकृतिर्भवेत् ।। अनपेक्ष्य फलं वेद सिद्धेत्येवेप्यते यदि। त्रिवृत्कृतिः श्रुतापंचीकृतिनकचनश्रुतेति ॥ विवृत्करणप्रकारश्चैवं तेजोबन्नानि चीणि भूतानि प्रत्येक द्विधा- विदार्य प्रतिभूतमेकैकमर्द्ध द्विधा प्रस्फोट्य इतरभूतार्द्धद्वय योजन- मिति तन्न। गगनपवनयोः स्वांशाधिक्यात । पृथिव्यवग्न्यंशाविभा- वनेन रूपवत्त्वाभावः । नच व्यवहारप्रयोजनाभावाद्वयर्थपंचीकरण- मित्युक्तमिति वाच्यम् । विवृत्करणपक्षे पृथिव्या इवाप्तेजसोगंधव- स्वादिव्यवहाराभावेन दोषसाम्यात् । नच प्रमाणाभावः । तस्यो- क्तत्वात् । त्रिवृत्कृतिश्रुतेश्च तन्निवृत्तिपरत्वाभावेनाविरोधस्योक्तत्वात्। तस्मात्सुटूक्तं पंचीकृतानि भूताति जायते इति पांचभौतिक हि शरीरं तेषां समुदायः शरीरमिति मैत्रेयश्रुतेः । तञ्च द्विविधं स्थूलं सूक्ष्मंचेति। तत्र स्थूलं करचरणाद्यवयवोपेतमन्यच्चापंचीकृतपंचभूतैरु- त्पद्यते इत्याह (तेश्चेति) ननु परिदृश्यमानस्थूलशरीरेणैव जीवस्य सकलकार्यसंभवात् । किमनेन लिंगशरीरणेत्यत आह (परलोकेति) स्थूलशरीरस्यहवभस्मीभावेन परलोकयानानुपपत्तिस्तनिर्वाहक सूक्ष्मांगमवश्यमेष्टव्यमिति भावः। तस्य परलोकयानानिर्वाहकत्वे. हेतुमाह (मोक्षेति ) प्राकृतमलयपर्यतं स्थायीत्यर्थः । ननु "सुषुप्ति- काले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेतीत्यादी सकलकार्यलय- अवर्णन लिंगशरीरस्यापि नाशात्कथं कार्यव्रह्मविनाशपर्यत्तस्थायि- त्वमिति चेत् न, ज्ञानशक्तिविशिष्टस्यासत्वाभ्युपगमादिति भावः ॥ म०प्र०-संप्रदायाध्वना-प्राचीनाचार्यवाक्येन, वाचस्पतिमतम्-प्रिवृत्करणां- गीकाररूपवाचस्पतिमतं, शुभं-श्रेष्ठं तत्र हेतुमाह ( युक्तिदृष्टत्वादिति ) आकाशे पार्थिवांशस्यापि भाने इत्याधुक्तयुक्तिभिर्निश्चितत्वादित्यर्यः ( अविमायनेति ) अप्रतीतीत्यर्थः । व्यवहारपया-आकागादीनां पंचीकृतिरिति प्राचीनाचार्य. व्यवहाररूपमार्गेण । अनपेक्ष्यफलं-प्रयोजनं विनय केचित्वित्यादिनीक्तमतं- निषेधयति(तनेत्यादिना)व्यवहारेति-आकाशादी पृथिव्यायशव्यवहारेत्यर्थः। तस्यो ·(३७२) वेदान्तपरिभाषा । [विषय- त्पत्तिर्यदि पंचीकरणं शब्दार्थस्तदा पंचतन्मात्राणामेकत्रैवोपक्षया न्महाभूतांतरोत्पत्तिर्न स्यात् । तानि भूतानि प्रत्येक पंचधाविभज्य तलाशे पंचसमुदायकरणं पंचीकरणमित्यभ्युपगतावेकैकन महाभूते पृथिव्यादिपंचव्यवहारापत्तिरित्याशंक्य पंचीकरणप्रक्रियामाह (पंची- करणप्रकारइति) नन्वस्त्वेकभूतार्धमागे तदितरभूतार्द्धचतुर्थाशाना- चतुणा संयोजन पंचीकृतिस्तथापि न व्यवहारसांकय॑स्य प्रतीकार इत्यत आह (तदेवमिति ) अब सूत्रकारसंमतिमाह तदुक्तमिति कैचिन तेजोवनानि वीण्येव भूतानि विवृत्कृतानि नतु पंचभूतानि पंचीकृतानि तथासत्याकाशे पार्थिवांशस्यापि भाने रूपवत्वेन चाक्षु- पत्वापत्तेः । अभाने तद्वयवहाराभावेन पंचीकृतिवेयर्थ्यात् किंच त्रि- करणमेव युक्तं 'तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेककामकरोत्' इति तस्यैव श्रुतत्वान्नतुपंचीकृतिरस्या अश्रवणात् ।। म०म०-तस्याः-त्रिवृत्कृतिप्रतिपादकच्छांदोग्यश्रुतेः ( एकस्पैति ) शब्दबुद्धि कर्मणां विरम्यव्यापाराभाव इति न्यायनैकवाक्यस्य त्रिवृत्कृतिवाधपंचीकृति निषेधवोधानुकूलतात्पर्यरूपव्यापारद्वयाभावादित्यर्थः । समुदितः-मिलितः, एक- महाभूतोत्पत्तिः-पृथिव्यादिषु मध्ये यस्य कस्यचिदेकमहाभूतस्य, पंचधाविभज्य- एककभूतस्य तुल्यपंचभागं कृत्वा, तहवांशे-पंचधाकृतपृथिव्यादिभूतकांशे, अत्र- पृथिव्यादिव्यवहारामांकयं द्वितीयाध्याय चतुर्थपादस्यांतिमवेशप्पादित्यादि। ननु सर्वेषां त्रिवृत्करणे विशेषाभावादियं पृथिवीत्यादि वृद्धव्यवहारः कथं स्पादि- त्याशंक्याहापरममूले वैटोणादित्यादिस्तक्तशंकानिरासार्थः । सर्वपां पृथिव्या- दीनां त्रिवृत्करणाविगपेपि वैशेष्यात्स्वभागाधिक्यात्तद्वादापृथिव्यादिवादः गंग- च्छते इत्यर्थः। तथामति-आकाशादिभृतपंचीकरणांगीकारेसति,तधरहागभांपन- पृथिवीत्यादिव्यवहाराभायन, नामां-तजोवन्नरूपदेवतानां मध्ये । एफैक-पृथि- व्यादिरूपदेवतां त्रिवृतं वितं-त्र्यंशंध्यंगं. तस्यैव-त्रियकरणस्यैय, अस्याः- पंचीकृतेः ॥ मू० -तैश्चापंचीकृतभूतलिंगशरीरम् परलोकयावानिर्वाहकंमोक्ष पर्यतं स्थायि मनोबुद्धिभ्यामुपतं जानेन्द्रियपंचककमें- न्द्रियपंचकमाणादिपंचकसंयक्तं जायते ॥ शि०म०-तदुक्तं कल्पनरों। संप्रदायाध्वना पंचीकरणं यद्यपि स्थितम ।

·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । तथापि युक्तिदृष्टत्वाद्वाचस्पतिमतं शुभम् ।। पृथिव्यवनलात्मत्वं गगने पवनेपि चेत् । रूपवत्वमहत्त्वाभ्यां चाक्षुषत्वं प्रसज्यते ॥ अर्द्धभूयस्त्वतः क्षित्याद्यविभावनकल्पने । व्यवहारपथा प्राप्ता मुधा पंचीकृतिर्भवेत् ॥ अनपेक्ष्य फलं वेद सिद्धेत्येवेप्यते यदि । त्रिवृत्कृतिः श्रुतापंचीकृतिनकचनश्रुतेति ॥ विवृत्करणप्रकारश्चैवं तेजोवन्नानि श्रीणि भूतानि प्रत्येक द्विधा- विदार्य प्रतिभूतमेकैकमर्द्ध द्विधा प्रस्फोटच इतरभूतार्द्धद्वये योजन- मिति तन्न । गगनपवनयोः स्वांशाधिक्यात् । पृथिव्यत्रग्न्यंशाविभा- वनेन रूपवत्त्वाभावः । नच व्यवहारप्रयोजनाभावाद्वयर्थपंचीकरण- मित्युक्तमिति वाच्यम् । विवृत्करणपक्षे पृथिव्या इवातेजसोर्गधव- स्वादिव्यवहाराभावेन दोपसाम्यात् । नच प्रमाणाभावः । तस्यो- क्तत्वात् । त्रिवृत्कृतिश्रुतेश्च तत्रिवृत्तिपरत्वाभावेनाविरोधस्योक्तत्वात्। तस्मात्लुटूक्तं पंचीकृतानि भूतानि जायते इति पांचभौतिक हि शरीरं तेषां समुदायः शरीरमिति मैत्रेयश्रुतेः। तच्च द्विविधं स्थूलं सूक्ष्मंचेति। तत्र स्थूलं करचरणाद्यवयवोपेतमन्यच्चापंचीकृतपंचभूतैरु- त्पद्यते इत्याह (तैश्चेति) ननु परिदृश्यमानस्थूलशरीरेणैव जीवस्य सकलकार्यसंभवात्। किमनेन लिंगशरीरेणेत्यत आह ( परलोकेति) स्थूलशरीरस्यहवभस्मीभावेन परलोकयात्रानुपपत्तिस्तनिर्वाहक सूक्ष्मांगमवश्यमेष्टव्यमिति भावः । तस्य परलोकयात्रानिर्वाहकत्वे- हेतुमाह (मोक्षेति ) प्राकृतप्रलयपर्य्यतं स्थायीत्यर्थः । ननु "सुषुप्ति- काले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेतीत्यादी सकलकार्यलय- श्रवणेन लिंगशरीरस्यापि नाशात्कथं कार्यब्रह्मविनाशपर्यंतस्थायि- त्वमिति चेत् न, ज्ञानशक्तिविशिष्टस्यासत्वाभ्यपगमादिति भावः ।।

·(३७४) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- क्तत्वात्-पंचीकरणं पुराणवाक्यं प्रमाणमिति पुराणवाक्यरूपप्रमाणस्योक्तत्वात, तेपां-पंचभुताना,तञ्च-पांचभौतिकशरीरंच,तत्र-शरीर यामध्ये, अन्यत्र-सूक्ष्मं च (परलोकेति) जीवस्य स्वर्गादिलोकगमनेत्यर्थः । अनुपपत्तिः-असिद्धिः । भव- त्यत इतिशेषः तन्निवाहक जीवपरलोकगमनकरम्, सक्ष्मार्ग-सूक्ष्मदरीरं प्राकृत- प्रलयति प्रकृतिभवमहाप्रलयत्यर्थः। विशिष्टस्य-लिंगशरीरस्येतिगेपः ।। मू०-तदुक्तम् ॥ पंचप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् ॥ अपंचीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मांग भोगसाधनमिति ॥ तच्च द्विविधं परमपरंचेति परं हिरण्यगर्भलिंगशरीरं अपर मस्मदादिलिंगशरीरं तत्र हिरण्यगर्भलिंगशरीरं महत्तत्त्व मस्मदादिलिंगशरीरमहंकार इत्याख्यायते ।एवं तमोगुण युक्तेभ्यः पंचीकृतभूतेभ्यो भूभ्यंतरिक्षस्वमहर्जनतपः सत्याख्यस्योर्द्धलोकसप्तकस्यातलपातालवितलसुतलत लातलरसातलमहातलाख्यस्याधोलोकसप्तकस्य ब्रह्मांड स्य जरायुजांडजस्वेदजोद्भिज्जाख्यानां चतुर्विधस्थूल शरीराणां चोत्पत्तिः।तब जरायुजानि जरायुभ्यो जातानि मनुष्यपश्चादीनि शरीराणि अंडजानि अंडेभ्यो जातानि पक्षिपन्नगादिशरीराणि स्वेदजानि तु स्वेदाजातानि यूका मशकादीनि उद्भिज्जानि तुभूमिमुद्भिद्यजातानि वृक्षादीनि।। शिम्म०-उक्तावयवोपेतलिंगशरीरेप्रमाणमाह (तदुक्तमिति)लिंग- शरीरं विभजते (तञ्चति ) परं ब्रह्मांडव्यापि अपरं तदव्यापीत्यर्थः । हिरण्यगर्भलिंगशरीरस्य महत्तत्त्वव्यपदेशस्तस्य परत्वे प्रमाणमन्या शास्त्रादौ हिरण्यगर्भलिंगशरीरं महत् तदितरजीवलिंगशरीरमहं- कारमात्रमिति व्यपदेशो न स्यादित्याह ( तति एवंतमोगुणयु- तेभ्यइति) तस्मात्तमः संजायते तमसो भूतादिभूतादेराकाशमा- काशाद्वायुयोरभिः अग्नेरापः अद्भयः पृथिवीति तदंडं समभवत् । सामात्रमुषित्वा द्विधा, अकरोदधस्तामिमुपारष्टादाकाशामिति लो पनिषद्वचनं ब्रह्मांडस्य तमोगुणयुक्तोत्पन्नत्वे प्रमाणमत्र च भू- ·परिच्छेदः ७] समणिमभाशिखामणिसहिता। (३७५) म्याकाशशब्दयोरधोलोकसत्तकोयलोकसप्तकपरत्वाताअत एव संन्या सविधायिन्यारण्यश्रुतिरपि भूलोकभुवोकस्वलॊकमहर्लोकजनलोक- तपोलोकसत्यलोकंचातलपातालवितलसुतलतलातलरसातलमहातलं ब्रह्मांडंच विसर्जयेदिति चतुर्दशभुषनात्मकं ब्रह्मांडमाहेति भावः । म०प्र०-महत्तत्वव्यपदेशः-हिरण्यगर्भलिंगशरीरं महत्तत्त्वमिति हिरण्यगर्भ- लिंगशरीरेमहत्तत्वव्यवहारसा तस्य-हिरण्यगर्भलिंगशरीरस्य, अन्यथा-हिरण्यगर्भ- लिंगशरीरस्य परत्वानंगीकारे शास्त्रादी-शारीरिकादौ। तस्मात्-ईक्षणविशिष्टपरमेश्व- रातातमा महत्तत्वं,तमस:-महत्तत्वात्, भूतादिः-अहंकारः तमो गुणयुक्तापंचीकृता- काशादिभूतपंचकेन पंचीकरणद्वारा ब्रह्मांडोत्पत्तिमभिप्रेत्याह (तदंडंसमभवदिति) तत्-तस्मादपंचीकृतभूतपचकादंडं ब्रह्मांडं समभवदजायत स्वनिर्मितांडे परमेश्वरः संवत्सरमात्रं वर्षपर्यतमेवोपित्वावासं कृत्वार्ड द्विधाऽकरोत् कृतवात् । द्विधाविभाग- मेवाह ( अधस्तामिमिति ) अधस्तादधोभागं भूमिमधोलोकसप्तकमुपरिटादूर्व- भागमाकाशमूर्ध्वलोकसप्तकमित्यर्थः । अतएव-ब्रह्मांडस्य चतुर्दशभुवनात्मकत्वा- देव (आरण्येति ) आरण्योपनिपदिभवेत्यर्थः ।। मू०-वृक्षादीनामपि पापफलभोगायतनत्वेन शरीरत्वं अत्र च परमेश्वरस्य पंचतन्मात्राद्युत्पत्तौ सप्तदशावयवोपे तलिंगशरीरोत्पत्तो हिरण्यगर्भस्थूलशरीरोत्पत्तौ च साक्षात्कर्तृत्वम् इतरनिखिलप्रपंचोत्पत्तौ हिरण्यगर्भादि द्वाराहताहमिमास्तिस्रोदेवता "अनेन जीवेनात्मनानुप्र- विश्यनामरूपे व्याकरवाणि" इति श्रुतेः॥ शि०म०-वृक्षादीनामिति) “शरीरजेः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नर इति वृक्षादे केवलपापजन्यत्वावगमेनतजन्यदुःखभोगायतनत्दा- च्छरीरत्वमिति भावःनिनु ब्रह्मणो न सकलजगत्कर्तृत्वं सुयालोपनिषदि "बाह्मणो स्यमुखमासीत् " इत्यादिनाब्रह्मक्षत्रादि सृष्टेस्तत्रैवापाना- निषादा यक्षा राक्षसा गंधर्वाश्वास्थिभ्यः पर्वता लोमभ्यः औषधिव- नस्पतय इत्यादिना निपादादिसृष्टेश्च शरीरसाध्यत्वावगमात् बेदस्य च लिप्यादिसंप्रदायस्य चाशरीरेण कर्तुमशक्यत्वातानच शरीरसाध्यं कर्महिरण्यगर्भः करोति तदसाध्यं तु ब्रोति वाच्यं तर्हि ब्रह्मैव सकल जगत्कारणमिति व्याहत्येतेत्याशंक्याह (अत्रेति । लिंगदारीरति) ·(३७६) पदान्तपरिभाषा। विषय- उभयविधलिंगशरीरेत्यर्थः (हिरण्यगर्भस्थूलशरीरेति) मध्येतु पुरुषो दिव्यस्सहस्रशीर्षापुरुषस्सहस्राक्षस्सहस्रपात्सहस्रबाहुरिति सुवालो- पनिषद्वचनं ब्रह्मणो हिरण्यगर्भशरीरकर्तत्वे प्रमाणं । नचानोत्पत्ति- वाचकस्य शब्दस्याश्रवणात्कथं कर्तृत्वसिद्धिरिति वाच्यम् । तस्मा- त्तमस्संजायत इति पूर्ववाक्ये श्रुतस्य तदुभयस्यात्रानुषंगात् । ननु हिरण्यगर्भकर्तृकं कार्य कथं ब्रह्मकतकं स्यात् । नहि कुलालेन कृतं कुविदेन कृतं भवतीत्याशंक्य तत्र च्छांदोग्यश्रुति प्रमाणयति (हंतेति)॥ म०प्र०-( तज्जन्येति) पापजन्यैत्यर्थः अस्य-हिरण्यगर्भब्रह्मणः मुखम्-मुखाव, तत्रैव-मुबालोपनिपद्येव । अपानात्-अपानवायोरपानवायुपायुरूपस्थानाहा, निपादाः-शूद्रविशंपाः वेदस्य-शब्दात्मकवेदस्य(अशरीरेणेति)नच ब्रह्मणो पौगिवत् ब्राह्मणादिकार्यकारित्वं स्यादन्यथेश्वरस्यापंचीकृवभूतकर्तृत्वं नस्यादिति वाच्यम्। अशरीरेण सूक्ष्मशरीरवतावेश्वरेण ब्राह्मणादिकार्यविशेपं कर्तुमशक्यत्वाद्योगि- नोपि स्थूलशारीरसाध्यनृत्यगीतहिंसनादिकार्यविशेष मूक्ष्मशरीरेण कर्तुमशक्य त्वात् स्थूल शरीरद्वारेव नृत्यादिकार्यकारित्वश्रवणादितिभावापरममले (अप्रचति) प्रकृतेच स्रष्टुपु मध्येवेत्यर्थः ( उभयविधति ) परापरेत्यर्थः। मध्येतु-अधऊप्रभागर यात्मकब्रह्मांडमध्ये अत्रहिरण्यगर्भविराजोरभेदाभिप्रयेण हिरण्यगर्भशरीरकतत्वं बोध्यम्। तदुभयस्य-तस्माजायते इति पदद्वयस्य, तत्र-हिरण्यगर्भादिकर्टककार्य माप ब्रह्मकर्तकमित्यर्थे परममूले ( इमाइति) इमाः-पूर्वोक्ताः, देवता:-तेजोवन्नात्म- रूपा देवताः तथाच जीवस्याप वस्तुती ब्रह्मातिरिक्तत्वाभावात्सर्वं कार्य ब्रह्मक- तृकमेवेति भावः ॥ मू-हिरण्यगर्भो नाम मूर्तित्रयादन्यः प्रथमो जीवः ।। स वैशरीरी प्रथमः सवै पुरुप उच्यते ॥ आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ "हिरण्यगर्भः समवर्तताये" इत्यादिश्रुतेः।एवं भूतभौतिक सृष्टिनिरूपिता इदानीं प्रलयो निरूप्यते प्रलयोनामत्रैलो क्यनाशः स चतुर्विधः नित्यः प्राकृतो नैमित्तक आत्यं तिकश्चेति तत्र नित्यः प्रलयः सुपुप्तिः तस्याः सकलका र्यप्रलयरूपत्वात् धर्माधर्मपूर्वसंस्काराणाञ्च ।।

·परिन्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । ( ३७७) शिमा-नन्वनेन जीवेनेति वाक्ये हिरण्यगो नाभिधीयते तस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रलक्षणमूर्तियांतर्भावन जीवत्वाभावादित्यत आह (हिरण्यगर्भानामेति) तत्र प्रमाणमाह (संवैशरीरीति) तस्य तद- न्यत्वे मंत्रवर्णच प्रमाणयति (हिरण्यगर्भ इति) “ब्रह्मादेवानां प्रथम- स्संबभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोता" इति मुण्डकश्रुतिरपि तस्य प्रथमजीवत्वे प्रमाणमिति बोध्यम् जगजन्मनिरूपणमुपसंहरति (एव- मिति) स्थितेरेकरूपत्वेन तत्र निरूपणीयांशाभावाजन्मनिरूपणानं- तरं प्रलयो निरूप्यते इति प्रतिजानीते (इदानीमिति) प्रलयस्वरूपे हि ज्ञाते तद्विभाग इति प्रथमं तल्लक्षयति (प्रलयोनामेति) सकल- कार्य्यनाशः प्रलय इत्यर्थः। नित्यप्रलयं निरूपयति (तत्रनित्यइति) प्रतिदिन प्रति सुप्तिजायमानी लयो नित्यः सुपप्तिकालीनश्च प्रलय- स्तथेत्यर्थः । ननु सुषुप्तिकाले सकलेन्द्रियव्यापारोपरमपि न सर्वका- र्यविलयः मानाभावादित्यत आह (तस्याइति) सुपुतिकाले सकले विलीने इति कैवल्योपनिषदि तत्काले सकलकार्यविलयस्य श्रवणा- दिति भावः। नतु सुषुप्तिकालस्य सकलकार्यप्रविलयाधारत्वे धमा- धर्मयोः स्मृतिहेतुसंस्कारस्य च तदाविनाशेन सुप्तोत्थितस्य सुख- दुःखानुभवो घटादिस्मृतिश्च न स्यादित्यत आह (धर्माधर्मति)। म०प्र०-तस्य-हिरण्यगर्भस्य मूर्तित्रयांतर्भावन मूर्तित्रयान्यतमांतर्भावेन । तत्र- हिण्यगभस्य मृर्तित्रयादन्यत्वे । परममूले ( सवैइति ) यो ब्रह्माहिरण्यगर्भोऽग्रे मन्वादिसृष्टेः प्रार, समवर्तत-अजायत, स-हिरण्यगर्भः, प्रथमःदारीरी-प्रथमो जीव- उच्यते स एव पुरुषः स एव भूतानांआदिकतांच्यते इत्यथः । अत्र हिरण्यगर्यस्य प्रथमशरीरित्वश्रवणेन जीवत्वावधारणात्मूर्तित्रयादन्यत्वमवगम्यते इति भावः । तस्य-हिरण्यगर्भस्य, तदन्यत्वे-मूर्तित्रयान्यत्वे, मंत्रवर्णच-अतिरोहितार्थ कमंघर- परेदभारंच । तर-स्थिती ( सकलकार्यनाशइति ) सकलकार्यनाशत्रैलोक्य- मात्रनाशान्यतरनाश इत्यर्थः अतो नैमित्तकमलये नाच्याप्तिः मूले नित्य इति लक्ष्य- निर्देशः लक्षणयोधकमलयमपुप्तिशद्री सुषुप्तिकालीनप्रलयपरी तथाच मुपमिका- लीनालयो नित्यप्रलय इत्यर्थमभिप्रेत्याह ( प्रतिदिनामेति ) नित्यानित्यमलयः । लक्ष्ये लक्षणं योजयति (सुपुप्तिकालीनश्चेति ) तथा-नित्यमलयः। तत्काले-मुपु- प्तिकाले, तदा-सुपुतिकाले ॥ मू-तदा कारणात्मनावस्थानं तेन सुप्तोत्थितस्य न सुखदुःखा द्यनुपपत्तिः नवा स्मरणानुपपत्तिः नच सुपुप्तावन्तःकरण ·(३७८) वेदान्तपरिभाषा। विषय- स्य विनाशेन तदधीनप्राणादिक्रियानुपपत्तिः वस्तुतः श्वासायभावेपि तदुपलब्धेः पुरुपांतरविभ्रममावत्वात्।सुपु सशरीरोपलंभवत् नचैवं सुप्तस्य परेतादविशेषः सुप्तस्य हि लिंगशरीरं संस्कारात्मनात्रैव वर्तते परेतस्य तु लोकां तर इति लक्ष्यणात् यहा अन्तःकरणस्य द्वे शक्ती ज्ञान शक्तिः क्रियाशक्तिश्चेति तत्र ज्ञानशक्तिविशिष्टान्तःकर णस्य सुपुप्ता विनाशो न क्रियाशक्तिविशिष्टस्येति ॥ शि०म०-(कारणात्मनेति )अविद्यात्मनेत्यर्थः। ननु धर्मादिवदन्तः करणस्याविद्यात्मनावस्थितत्वेन स्वरूपेण विनाशाच्छासादिक्रियातु- पपत्तिरित्याशंक्य निराकरीति ( नति) किं सुषुप्तौ क्रियातुपपन्ना तदुपलब्धिः वा नाद्यः । इष्टापत्तेः नद्वितीय इत्याह ( वस्तुतइति ) एवं सति सुपुत्युक्रांत्यो दो न स्यादित्याठांक्य निराकरोति (नचे- वमिति । संस्कारात्मनेति ) नाशाख्यसंस्काराविद्यात्मनेत्यर्थः । ननु सुषुप्ती सकलकार्यालयाभ्युपगमे सुतोत्थितस्य धर्मादिविनाठो सुखा- द्यनुपपत्तिारा कारणात्मनावस्थानमिति चेत किमविद्यात्म- नावस्थानं कारणात्मनावस्थानमित्यनेन विवक्षितमुतधर्मादिरपि स्व. कार्यकारणत्वेन स्वरूपेणावस्थानम् । आये धर्मादिकारणमविद्यैव तदावर्तते इत्यर्थः स्यात । तथाच सुखादिकारणधर्माद्यभावादुक्तदो- षतादवस्थ्यं द्वितीय सकले विलीने इति श्रुतिविरोधः । अन्तःकरण- स्थापिस्वरूपणावस्थाने श्वासोपलब्धेर्धमत्वप्रतिपादनविरोधश्चेत्यस्वर सादाह ( यद्वेति । शक्तीइति) शक्तिः-सामर्थ्य तच्च फलोपधानं विवक्षितं न स्वरूपयोग्यत्वं तस्य सर्वदा सत्त्वेन ज्ञानशक्तिविशि- टान्तःकरणस्य सुषुप्तौ विनाश इत्युत्तरग्रंथविरांधात ।। म०प्र०-(मुपुत्युक्रांत्यारिति ) उत्क्रांतिश्चात्र देहजीववियोगरूपाग्राह्या । पर ममूल (सुपुप्तशरीरोपलंभवदिति) यथा सुपुप्तिकार सुप्तस्य ममेदं शरीमिति गरीरादिसंबंधाध्यासाभावेन सुषुप्तदृष्ट्या शरीरादरभावात्मप्तस्य शरीरंऽन्यस्यो- पलंभी भ्रमात्मकस्तददित्यर्थः । इदं च दृष्टिमृष्टिवादाभिमायेणेति ध्येयमिति परममूले (परतादिति ) मृतादित्यर्थः (नाशाख्यसंस्काराविद्यात्मनेत्ति ) यथा- दर्दुरस्य पृथिव्यां तिरोभावाख्यसंस्काररूपपृथिव्यात्मनावस्थानं तथालिंगशरीर- ·-- परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२७९) स्यापि तिरोभावाख्यसंस्काररूपाविद्यात्मनावस्थानमित्यर्थः । अनन-कारणात्मना- वस्थानमिति शब्दन. स्वकार्यकारणत्वेन-धर्मादिकार्यसुखादिकारणत्वेन तदा- सुपुप्ती ( उक्तदोपेति ) मुनास्थितस्य मुखाद्यनुपपत्तिरूपदापत्यर्थः । परममूले (ज्ञानशक्तिरिति ) ज्ञानाद्यनुकूलसामर्थ्यमित्यर्थः। परममूलं (क्रियाशक्तिरिति) प्राणादिक्रियानुकूलसामथ्यमित्यर्थः। तच्च-सामयंच, फलोपधानं-ज्ञानादिफल- संबंधरूपं, स्वरूपयोग्यत्वं-अन्तःकरणस्वरूपकारणतावच्छेदकधर्माक्रांतत्वरूपम्, तस्य-उक्तस्वरूपयोग्यत्वस्य ।। मू०-प्राणाद्यवस्थानमविरुद्धं “यदासुप्तःस्वप्नं न कंचनपश्यति अथास्मिन्प्राणे एकधा भवति अथैनं वाक सर्वनामभिः सहाप्येति" " सतासौम्य तदा संपन्नोभवतिस्वमपीतो भवति" इत्यादिश्रुतिरुक्तसुपुप्तौमानम् ॥ शि०म०-(प्राणादीति ) अत्रादिपदेन सावयवलिंगशरीरधर्माधर्म- संस्काराणां परिग्रहः । नच धर्मादेरपि कथं स्वरूपेणावस्थानमन्यथा सुषुप्तिकाले सकले विलीने इति श्रुतिविरोधापत्तरिति वाच्यम् । धर्मादिकार्य्यस्य सुखादेविनाशेन तस्य कार्यविशिष्टकारणनाशपर त्वात् । अत एव कैवल्योपनिषदि पुनश्च जन्मांतरकर्मयोगात्, स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्ध इति तदुत्तरवाक्यं संगच्छते। अन्यथा कारणस्य धर्मादः स्वरूपेण विनाशेन तद्विरोधापत्तेः । अन एव मांडूक्योपनि- पदि "यत्र सुप्ती न कंचन कामं कामयते न कचन स्वप्नं पश्यति तत्सु- षुप्तम्" इति निर्वचनम् । अत एवायं पुरुषःप्राज्ञेनात्मना संपरिप्यतो न बाह्यं किंचन वेदेति वृहदारण्यश्रुतिरपि, सुपुप्तो सकलकार्यविलये कौशीतकश्रुति प्रामाणमाह (यदेति) तत्र च्छांदोग्यश्रुति प्रमाण- यति ( सतासोम्येति)॥ म०प्र०-अत्र-मूले अन्यथा-धर्मादेः स्वरूपेणायस्थानस्वीकारे, तस्य-मपुप्ता- वुक्तसकलकार्यलयपोधकश्रुतिवाक्यस्य, कार्यविशिष्टकारणनाशपरत्वात्-मुसा- दिकार्यविशिष्टधर्मादिकारणलयपरत्वात्, अतएव-सुपुप्तिकालं सकलकार्यलय- वोधककैवल्योपनिपटाक्यस्य कार्यविशिष्टकारणनाशपरत्वादेव ( तदुत्तरेति ) मुपुतिकाले इत्यादियाक्योत्तरेत्यर्थः । अन्यथा-गुप्तिकाले इत्यादिकार्यलयरोध- कवाक्यानां कार्यविशिष्टकारणनाशपरत्वानंगीकारे किन्तु स्वरूपण नागपरत्वस्वी- कारे,नविरोधापत्तः-पुनश्र जन्मांतरकर्मयोगादित्यादि वाक्यविरोधापनः, अतएव- ·(३८०) वेदान्तपरिभापा। [विषय- कार्यलयवोधकवाक्यस्य कार्यविशिष्टकारणनाशपरत्वादेव, यत्र-यस्मिन्काले सुप्तः उपरतेन्द्रियग्रामः न कंचनकामं कामयते कमपि पुण्यपापहेतुभूतपुत्रक्षेत्रादिकं नामिलपति, नकंचनस्वप्नंपश्यति-कमपि शुभमशुभं वासनाविलासं नावलोकयति, तत्-कामाकामनस्वमानवलोकनरूपं सुपुप्तं गाढनिद्रामाप्तिस्थान निर्वचनं संगच्छते इतिशेषः । अतएव-कार्यलययोधकवाक्यस्य कार्यविशिष्टकारणनाशपरत्वादेव (यति) नकामयते इत्यादेरिच्छादिरूपकार्याभावपरत्वेन स्वरूपेण पदार्थनाशपरत्व- मिति भावः प्राज्ञेनात्मना-ज्ञानस्वरूपब्रह्मणा,संपरिप्वक्तः-अभिन्नः न वाद्यं किंचन वेदत्यस्य वेदनरूपका भावपरत्वमिति भावः (श्रुतिरपीति ) अस्याग्रे संगच्छते इति शेषः। परममूले ( अथेति ) अथसुषुप्ति कालेस्मिन्प्राणेयांमिरूपे ब्रह्मणि, एकधा-भिन्नः सथ मुपुप्तिकाले एनं प्राणरूपांतर्यामिणमित्यर्थः परममूले (सतेति) हेसोम्य तदा सुषुप्तिकाले, सता-सदृपब्रह्मणा सह संपन्नी-अभेदंगतो पुरुषो भवति स्वमपीतोभवति अत्र स्वशब्देन सच्छब्दवाच्यात्मा परामृश्यते तथा च स्वस्वं प्रति सच्छब्दवाच्यात्मनि, अपीतोभवति-लीनोभवति तिरोहितोपाधिर्भवतीत्यर्थः । सति संपद्य न विदुरित्याद्या श्रुतिरादिपदग्राह्या ॥ मृ०-प्राकृतप्रलयस्तु कार्यब्रह्मविनाशनिमित्तकः सकलका य॑नाशः यदातु प्रागेवोत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारस्य कायंत्र मणो ब्रह्माण्डाधिकारलक्षणप्रारब्धकर्मसमाप्तौ विदेहकैव ल्यात्मिका परममुक्तिः तदा तल्लोकवासिनामप्युत्पन्नब्रह्म साक्षात्काराणां ब्रह्मणासह विदेहकैवल्यम् ॥ ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्त प्रति संचरे॥ परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशंति परं पदमिति ॥ श्रुतेः एवं तल्लोकवासिभिः सह कार्य्यब्रह्मणि मुच्यमाने तदधिष्टितब्रह्मांडांततिनिखिललोकतदन्ततिस्थावरा दीनांभौतिकांनां भूतानांच प्रकृती मायायां लयोः नतु ब्रह्मणि वाधरूपविनाशस्यैव ब्रह्मनिष्ठत्वात् अतःप्राकृत लयः इत्युच्यते॥ शि०म०-(प्राकृतेति ) प्रकृतीमायायांभवः प्राकृतप्रलय इत्यर्थः । नचौधुप्तिकालयेऽतिव्याप्तिः। तदासुखादिविनाशस्यान्तःकरणनि- ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। त्वादिति भावः (तल्लोकवासिनामिति)सत्यलोकवासिनामित्यर्थः। यद्यपि कार्यब्रह्मविनाश एवं प्रकृतोपयोगी तथापि तत्प्रमाणत्वेन वक्ष्यमाणवचनेन कृतात्मान इति पदमुत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारवत्परं 'प्रविशंति पदं च विदेहकैवल्यपरं नतु लोकांतरावाप्तिपरमिति दर्श- यितुं तदभिधानमिति बोध्यं । नन्वयंप्रलयो न प्राकृतः ब्रह्मनिष्ठत्वा- दित्याशंक्य मायानिष्ठ एवायं प्रलयः। परिणाम्युपादानकालीनना- शस्य तनिष्ठत्वाभ्युपगमात् । सत एव घटादिनाशो मृत्पिडादिनिष्ठ- इत्यभिप्रेत्याह (नत्विति। बाधेति ) इद च नाशस्य ब्रह्मान्यत्व- मभ्युपेत्योक्तं वस्तुतस्तु बाधोपि न ब्रह्मनिष्ठः । तस्याधिष्ठानावशेष- त्वादिति बोध्यम् ।। म० प्र०-परममूले (प्रागेवेति ) प्रलयात्पूर्वमेवेत्यर्थः। परममूले (ब्रह्मणेति) परस्य-हिरण्यगर्भस्यांते मुक्तिसमये,प्रतिसंचरे-प्राकृतप्रलयसंप्राप्तसति कृतात्मानः- साक्षात्कृतात्मानः सत्यलोकवासिनः सर्वे ब्रह्मणा सह परमं पदं ब्रह्म प्रविशति- प्रामुवतीत्यर्थः । ननु प्राकृतप्रलयनिरूपणाय कार्यब्रह्मविनाशस्यैवोपयोगित्पन तदेत्यारभ्य विदेहकैवल्यमित्यंतग्रंथो व्यर्थ इत्याशंक्याह ( यद्यपीत्यादिना) तत्प्रमाणत्वेन-माकृतप्रलये प्रमाणत्वेन, वक्ष्यमाणवचनेन-ब्रह्मणा सहेत्यादियक्ष्य- माणयाक्येनेति दर्शयितुं, तदभिधानं तदेत्यारभ्य विदेहकैवल्यमित्यंतग्रंथाभिधा- नमित्यर्थः । तन्निष्ठत्वाभ्युपगमात्-परिणाम्युपादानवृत्तित्वस्वीकारात्, अतएव- परिणाम्युपादानकालिकनाशस्य परिणाम्युपादानवृत्तित्वाभ्युपगमादेव परममूले, बाधरूपविनाशस्यैवेति-उपादानेन सह कार्य्यनाशस्यैवेत्यर्थः । इदंच-वाधरूपना- शस्यैव ब्रह्मनिष्ठत्वाभिधानं च, ब्रह्मान्यत्वं-भावाद्वैतमते नाशस्य ब्रह्मधर्मत्वा- ब्रह्मान्यत्वम् । मू-कार्यब्रह्मणोदिवसावसाननिमित्तकस्यैलोक्यमात्रप्रलयो नैमित्तिकप्रलयः ब्रह्मदिवसश्चतुर्युगसहस्रपरिमितकालः चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणोदिनमुच्यते ॥ इति वचनात् प्रलयकालः दिवसकालपरिमितः रात्रि कालस्य दिवसतुल्यत्वात्प्राकृतप्रलये नैमितिकालयेच पुराणवचनानि प्रमाणानि ॥ द्विपरादेवतिक्रांत ब्रह्मणः परमेष्टिनः ।।

·(३८२) चेदान्तपरिभाषा। [विषय- तदा प्रकृतयः सप्त कल्प्यंते प्रलयायहि ॥ एषः प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते ।। इति वचनं प्राकृतप्रलये मानम् ।। एपनैमितिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक् ॥ शेतेऽनंतासने नित्यमात्मसात्कृत्य चाखिलमिति ॥ वचनं नैमित्तिके प्रलये मानं तुरीयप्रलयस्तु ब्रह्मसाक्षा कारनिमित्तकः सर्वमोक्षः सचैकजीववादे युगपदेव नानाजीववादे क्रमेण 'सर्वेएकीभवंति, इत्यादिश्रुतेः तत्रा द्यास्त्रयोपिप्रलयाः कर्मोपरमानिमित्ताः तुरीयस्तु ज्ञानो दयनिमित्तोऽज्ञानेन सहैवेति विशेषः एवं चतुर्विधप्रलयो निरूपितः तस्येदानी क्रमो निरूप्यते भूतानां भौतिकानां चन कारणलयक्रमेण लयः॥ शि०म०-नैमित्तिकप्रलयं निरूपयति (कार्यब्रह्मणइति त्रैलोक्यमाने ति)सत्यलोकतईतर्वतिकार्यव्यरिक्तसकलकार्यविनाश इत्यर्थः। तुरी यश्चतुर्थ सर्वमोक्ष इति सर्वकार्यविनाशइत्यर्थःगनतमोक्षस्यापि प्रलय त्वेनैमित्तिकादिनलयाविशेषापत्तौ तद्वदेव मोक्षस्य पुरुषार्थत्वं न स्या. दित्यत आह (तति) तथाच मोक्षस्यानर्थहेत्वविद्यानिवृत्तिरूपत्वात प्ररुपार्थत्वमिति भावः । जन्मवल्लयस्यापि क्रमाकांक्षत्वात्तत्क्रमनिरू- पणं प्रतिजानीते (तस्येति) तर्युत्पतिक्रम एवं प्रलयेप्यस्तु नतु विपरीतक्रमः।क्लप्तत्वादित्यत आह (भूतानामिति)॥ म० प्र०-परममूल (त्रैलोक्यति ) भूरादिलोकत्रयेत्यर्थः। पग्ममूले (अनंताम- नेइति ) शेपरूपशव्यायामित्यर्थः । आत्मसात्-स्वाधीनीकृत्य तदेव नैमित्तिका- दिनलयवदेव. तथाच-तुरीयालयस्य ज्ञानोदयनिमित्तकत्वेन नैमित्तिकमलयादिभ्यो वलक्षण्ये सति (तत्क्रमति ) प्रलयक्रमत्यर्थः । बहि-प्रलयक्रम निरूपर्णीयत्व मति ( उत्पत्तिकमएदेति ) यथा मायापाधिकग्रमण आदावाकागम्योत्पत्तिः पश्चादाकागभावापन्नाद्ब्रह्मणः क्रमेण वाय्यादीनामुत्पत्तिस्तथा प्रथमं ब्रह्मण्याका- शस्य लयः पश्चादुत्पनिक्रमेणैव वारवादीनां लय इत्येव क्रमः मलयेऽप्यस्वित्यर्थः ·परिदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता ! (३८३) (विपरीतेति) प्रथम पृथिच्या अमु लयोपांतेजसीत्यादि विपरीतक्रम इत्यर्थः । क्लप्तत्वात-उत्पत्तिक्रमस्य प्रसिद्धत्वात् ॥ मू-कारणलयसमये कार्याणामाश्रयमंतरेणावस्थानानुप पत्तेः। किंतु सृष्टिक्रमविपरीतक्रमेण तत्तत्कार्य्यनाशे तत्त जनकादृष्टनाशस्यैव प्रयोजकतयोपादाननाशस्याप्रयोज कत्वात् अन्यथान्यायमतेपि महाप्रलये पृथिवीपरमाणुग तरूपगंधरसादेरविनाशापत्ते तथाच पृथिव्या अप्सु अपांते जसि तेजसोवायो वायोराकाशे आकाशस्य जीवाहंकारे तस्य हिरण्यगर्भाहंकारे तस्य चाविद्यायामित्येवं रूप एक प्रलयः॥ शि०म०-उत्पत्तिक्रमस्यांगीकारे बाधकमाह ( कारणेति । आश्र- यमंतरेणेति ) नच विनश्यवस्थायामाश्रयमंतरेणेवावस्थानमत एवानाश्रिता अवनिष्ठंत इति न्यायसिद्धांत इति वाच्यं तथासति सर्वदानिराश्रयत्वापत्तः । ननु क्रमांतराभावादगत्या स एवं कल्प्यते इति चोदयति(किंत्विति)तदभावोऽसिद्ध इत्याह (सृष्टीति) नन्वायनाशानंतरमेव कार्यनाशः तस्यैव तद्धेतुत्वादित्यत आह (तत्तत्कार्येति) अयंभावः न तावदाश्रयनाशमानं हेतुः पाकर- क्तघटे श्यामनाश आत्मनि गुणनाशश्च न स्यात । नचाश्रयनाशः कार्यद्रव्यनाशे हेतुः द्वयणुकनाशाभावप्रसंगात् नच, तत्रासमवायि- कारणनाशाद्वयणुकनाशः आत्मनि पाकरक्त घटे च विरोधिगुणावि- वाद्गुणनाश इति नदोष इतियाधमा अननुनमात कार्यजनकाह टनाशस्यानुगतस्यतत्तत्कार्यनाशजनकन्वसंभवेनाननुगमस्यान्या- य्यत्वादिति अष्टनाशस्य कारणत्वानंगीकारे वाधकमाह (अन्य- थेति ) सिद्धांत परमाणोरनभ्युपगमादाह ( न्यायमतेपीति ) तथाचादृष्टनाशस्य सत्त्वात्स एव सर्वच प्रयोजक इतिभावः । म०म०-अतएव-माश्रयं विनवाश्रितकाविस्थानमभादेव, अनामिताः आश्रयरहिताः संतः, अवतिष्टते-आश्रयनागोत्तरकाले आश्रितकार्याणां परना- शाभ्युपगमादाश्रयनागक्षणानपक्षणावस्यानयंन आधिनपदार्या भवंति। नथामति- आश्रयनाशोत्तरक्षणकार्याणामाश्रयं विनावस्थानाभ्युपगमे।स एव-उत्पत्तिक्रमणय, क्रमः ·(३८) वेदान्तपरिभापा। [विषय- तदभावः-उत्पत्तिकमाकमांतरामावः। तम्यैव-आश्रयनामस्वैव,नदत्तात्-कार्य- नाहतुत्वात्। तत्र-यणुके।दोपः-आत्मादौ गुणनाशाभावरूपो दोप:(अननुगमा- दिति ) अणुकादिनागत्वावच्छिन्ननाशं प्रत्याश्रयनागस्प हेतुत्वं वचक्नाग. खावन्निना प्रत्यममवाचिकाग्णनाशस्त्र हेतुत्वं चोग्यविभुगुणनाशत्वावचित्र- बनाशं पनि पारुरतट पूर्वगुणनागवारच्छिन्द्रनाय प्रति च विरोधिगुणोत्पत्तेहैं- नुत्तमिति कार्यतावच्छेदकारणतावच्छेदकपारेकरूपत्वाभावापातादित्यः । अनुगनस्य-दृष्टनायवरुपकविधनागकनावच्छेदकधर्मवतः । अननुगमत्व- अनेक कार्यतापच्छंकराग्णनावच्छंदकस्य ( अनभ्युपगमादिति ) अनभ्यु. पगममभिप्रत्यत्वर्थः । तयाच-कार्यनागत्वावाच्छन्नवाना प्रत्यानाशस्त्र हेनुत्ताभ्युपगमे सनि नण्य-लहटनागएष । सर्वर-सर्वकार्यनारे, मयोनकः- कारणम्॥ मृ०-तदुक्तं विष्णुपुगणे जगत्प्रतिष्टादेवपृथिव्यप्सु प्रलीयते। तेजस्थापः प्रलीयंत तेजो चायाँ प्रलीयते ॥ वायुश्चलीयते व्योनि तनाव्यक्ते प्रलीयते । अव्यक्तं पुरुप ब्रह्मन निफले च प्रलीयते इति । एवं विधप्रठयकारणत्वं तत्पदाथंग्य ब्रह्मणस्तटस्थ लक्षणं । नन वदतिवमणि जगत्कारणवन प्रतिपाद्यमाने सति सप्रपंचं ब्रह्म म्यादन्यथा सृष्टिवास्यानामप्रामाण्याप निना ॥

·। परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३८५) प्रपंचोपाधिकं जगजन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणमित्युक्तं तद- युक्तं प्रमाणाभावातानच यतोवेत्यादिवाक्यं तत्र प्रमाणमित्युक्तमिति वाच्यम्, ब्रह्ममात्रपराणां वेदांतानां तत्रप्रामाण्याभावात् । अन्यथा सप्रपंचं ब्रह्मशास्त्रार्थः स्यादिति चोदयति (नन्विति) नहि यो योर्थः प्रतीयते स सर्वोपि शास्त्रार्थः सुरां पिधेदित्यादौ सुरापानक- व्यत्वस्यापि शास्त्रार्थत्वापत्ते,किंतु यस्तात्पर्य्यविषयः यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इत्यभ्युपगमात् सज्यमानप्रपंचस्तु श्रुतिप्रतिपाद्योपिन तात्पर्यविषय इति न शास्त्रार्थानच निंदाश्रवणेन प्रायश्चित्तोपदेशेन च सुरापानकर्तव्यतायाः शास्त्रतात्पर्य्यविषयत्वाभावेपि प्रकृते तद- भावेन समपंचं ब्रह्मतात्पर्यविषयः स्यादिति वाच्यम् उदरमं- तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति"॥ आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरं मिथः । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्यणम् ॥ म०प्र० ( तस्यचेति ) जीवाहंकारस्य चैति प्रथमतच्छब्दार्थः ( तस्यचेति ) हैरण्यगर्भाहंकारस्पति द्वितीयतच्छब्दाथः। तस्य-सक्रममलयनिरूपणस्य (प्रक- तेति) तत्पदार्थनिरूपणेत्यर्थः । प्रपंचोपाधिकं-प्रपंचेनिमित्तकम् । तन-ब्रह्मणाजग- ज्जन्मादिकारणत्वे, अन्यथा-ब्रह्मणोजगजन्मादिकारणत्वे पेदान्तानां प्रामाण्या भ्युपगमे सति (सुरांपिवेदिति) कर्मविशेपोपकारतात्पर्येणेदं याक्यं प्रवृत्त नतूपभो- गतात्पर्येण सुरापानविधानाथैवेदवाक्यं प्रवृत्तमिति भावः । यत्परः-योर्थः परस्ता- त्पर्य्यविषयो यस्य शब्दस्य सयत्परः। सः तात्पर्यविषयः, प्रकृते-जगत्सृष्टवादी, तदभावन-निंदाश्रवणमायश्चित्तोपदेशामावेन, उल्लणं-दुःसहं महदा ।। मू-नहि सृष्टिवाक्यानां सृष्टौ तात्पर्य किंवद्वये ब्रह्म ण्येव तत्प्रतिपत्तौ कथं सृप्टेरुपयोगः । इत्थं यदि सृष्टिम नुपन्यस्य प्रपंचस्य निषेधो ब्रह्मणि प्रतिपाद्येत तदा ब्रह्मणि प्रतिपिद्धस्य प्रपंचस्य वायो प्रतिपिद्धस्य रूप स्येव ब्रह्मणोऽन्यत्रावस्थानशंकायां न निविचिकित्सितम द्वितीयत्वं प्रतिपादितस्यात् । ततःसृष्टिवाक्याब्रह्मोपादेय त्वज्ञाने सत्युपादानं विना कार्य्यस्यान्यत्र सद्भावशंकाया निरस्ततया नेतिनेतीत्यादिना ब्रह्मण्यपि तस्यासत्त्वोपपा ·(३८६) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- दने प्रपंचस्य तुच्छत्वावगमे निरस्तनिखिलद्वैतविभ्रमम खंडसचिदानंदैकरसं ब्रह्म सिक्ष्यतीति परंपरया सृष्टिका क्यानामद्वितीये ब्रह्मण्येव तात्पर्य्यम् ॥ शि०म० अंधतमः प्रविशति ये के चात्महनो जनाः। योऽन्यथा संतमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं न तेन कृतं पापंचोरेणात्मापहारिणा ॥ इत्येवमादिभेददर्शन निंदावचनस्य बहुलभुपलंभात् ।प्रपंचस्य लोकावगतत्वेन तब तात्पर्यायोगात् । अज्ञातस्यैव शास्त्रतात्पर्य्यवि- षयत्वात् । मपंचपरत्वे 'नेहनानास्ति' इतिप्रतिषेधातुपपत्तेश्चेत्याशये- नाह ( नहीति ) ननु सृष्टयादिवाक्यानां कथमद्वितीयबह्ममतिपत्ती विनियोगः नतावत्पुच्छब्रह्ममतिपत्तावन्नमयादिवाक्यवत् स्थूलारुंध- तिन्यायेन सूक्ष्मवह्मपतिपत्तावुपयोगः । तद्वत्प्रपंचस्य ब्रह्मत्वेनानुपदे. शात् । नाप्युपासनावाक्यवद्ब्रह्मज्ञानोपयोग्यन्तःकरणशुद्धिद्वारा उपा. सीतेत्यवाश्रवणात्।नच प्रतिषेध्यप्रपंचसमर्पकतया तत्रोपयोगः अन्यो त्पन्नस्यापि प्रपंचस्य नत्र मलिषधसंभवेन ब्रह्माधीनसष्टाभिधानवे- यापातात् । तथाच सृष्टयादिवाक्यानां सप्रपंच ब्रह्मपरत्वाभाये अमामाण्यापत्ती न निःप्रपंचब्रह्मशास्त्रार्थ इत्याक्षिपति (तत्मतिपत्ता- विति ) यद्यप्यन्याधीनस्यापि प्रपंचस्य ब्रह्माणि प्रतिपेयः संभवति नथापि वायो प्रतिपिम्पयनिषेध्यस्य पारमार्थिकत्वेपि संभवेन त- मिथ्यात्वासिद्धया ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वासिद्धिप्रसंगः ब्रह्माधीनसष्ट्रि स्थितिलयोपत्यासेतु प्रपंचस्य ब्रह्मोपर्दियतया सिद्धस्प नेहनाना- स्तीत्यादिनासव निषेधे शुक्तिरूपवन्मिथ्यात्वावगतावद्वितीयं महा- सिद्धयतीत्याह (इत्थमिति)। म०प्र०-प्रपंचपरत्वे मष्टिवाक्याना प्रपंचविषयफतात्पर्यस्वीकारे, विनियोगः- संवैधः ब्रह्मपतिपत्यर्थत्वमिति यात् (पुच्छति ) सर्वाधिष्ठानेत्यर्थः ( स्थला. धतीति ) यथा रोक बालस्प समारुंधतीज्ञानाय प्रथम स्मृल्नक्षप्रेष्यरधनी. त्वस्वाहाम्योपदेश उपयोगी हस्तथाष्टिवाक्यादिकमपि सक्ष्मनायनि- पत्ताउपयोगिस्यादिति भावः । तदन्-अन्नमयादीनां मानवोपदेगात अप-गाट- वाक्यादी तत्र, ब्रह्मप्रतिपसी, नर-नारण । मायामलिपिम्पन-गाया मति- पिदरूपस्य पृथिव्यादी पारमार्थिकत्वेनापस्थानयत्, निपंध्यत्यतिनैतिवाक्य ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (३८७) बोधितनिधविषयप्रपंचस्य, संभवेन-निपेधसंभवनाब्रह्मोपादेयतया ब्रह्मकार्यतया, तत्रैव-ब्रह्मण्येव ।। मू०-उपासनाप्रकरणपठितसगुणब्रह्मवाक्यानामुपासनाविध्यपे क्षितगुणारोपमात्रपरत्वं न गुणपरत्वम् ॥ शि०म०-प्रसंगाद्वाक्यांतरस्यापि तदुपयोगमाह (उपासनेति) यद्वा ननु यथा यएषांतरादित्ये हिरण्मयः पुरुष इत्यादिवाक्यानां सगुणब्रह्मपरत्वं तद्वत्सृष्टिवाक्यानामपि समपंचब्रह्मपरत्वं स्यादित्या- शक्य किमुपासनाप्रकरणपठितानां हिरण्यमयादिवाक्यानां गुणपरत्व मुतनिर्गुणप्रकरणपठितानां द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मृतचामूर्तचेत्यादीनां तत्राद्यं दृपयति (उपासनेति । गुणारोपेति) वाचं धेनुमुपासीतेत्यादि- वास्तवगुणाभावेपि तदारोपमात्रेणोपासना संभवात् । नचैवमपि तदारोपपरत्वं न ब्रह्मपरत्वमिति वाच्यम् । फलानुषंगरहितानामुपास- नानां साक्षादन्तःकरणाशुद्धिहेतूनां तद्वारब्रह्मज्ञाने विनियो- गात् । अत एव ।। योगिनः कर्मकुर्वति संगत्यकात्मशुद्धये ॥ इति भगवद्गीतावचनं ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्यपीत्या- रण्यपर्वणि रुक्मिणी प्रति द्रौपदीवचनं च फलोदेशेन क्रियमाणानां चोपासनानां क्रममुक्तिफलकत्वात् ॥ म०म-प्रसंगात्-स्मृतस्योपेक्षानहत्वरूपप्रसंगात, वाक्यांतरस्य-सृष्टिवाक्या- न्योपासनावाक्यस्य, तदुपयोग-ग्रह्मपतिपत्ताचुपयोगं, गुणपरत्व-हिरण्यमयत्वा- दिधर्मपरत्वम् (इत्यादीनामिति ) अस्य गुणपरत्वमिति पूर्षेणान्वयः । परममूले ( नगुणपरत्वमिति ) वास्तवधर्मपरत्वं न किंतुशुद्धसचिदानंदब्रह्मपरत्वमित्यर्थः (वाचमिति ) वाचिधेनुत्वरूपवास्तवधाभावपि वाचिधेनुत्वरूपधारोषणाप्रपाक्ये उपासनविधानवदित्यर्थः।वास्तवगुणाभावेपि-ब्रह्मणिपास्तवधर्मामावेपि,नदारोपमा- प्रेण धर्मकल्पनयैव, एवमपि-धर्मकल्पनयोपासनासंमवेपि, तदारोपपरत्वं-उपासना वाक्यानां धर्मकल्पनापरत्वं, फलानुपंगरहितानाम्-फलोद्देशनाक्रियमाणानाम्. तद्वारा अन्तःकरणशुदिद्वारा । विनियोगात्-संबंधात, अतएय-फलकामनारहिनो- पासनादेरन्तःकरणशुद्धिद्वारा ब्रह्मज्ञातार्थत्वादेष (भगवद्गीतावचनमिति ) अस्या उपपद्यते इतिशेपः ( ददामीति ) अधिकारिणं प्रति धनादिकं देवं दातुं योग्य मित्येव बुद्धयाई ददामि दानं करोमि नतु फलकामनया एवं विहितं कर्म यष्टव्यं ·(३८८) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- संपादयितुं योग्यमित्येव बुद्धयाहं यजे कर्मकरोमि नतु फलकामनयेत्यर्थः । इदमपि वचनं फलकामनारहित यागदानादरन्तःकरणशुद्धिद्वारा ब्रह्मज्ञानार्थत बोधयतीति भावः। नन्वेवं फलोदेशेन क्रियमाणोपासनाविषयकवाक्यानां ब्रह्मपरत्वं न स्यादित्याशंक्य तेषामपि वैराग्यादिद्वारा हिरण्यगर्भलोकप्राप्तिद्वारा च ब्रह्म परत्वमित्यभिप्रेत्याह (फलोद्देशेनेति ) क्रममुक्तिफलकत्वात्-सातिशयत्वादिदो- पवफलकोपासनानिरूपणेन शुद्धान्तःकरणपुरुषस्य वैराग्यमुत्पद्य इतिवैराग्या. द्युत्पत्तिक्रमण हिरण्यगर्भलोकायाप्तिकमेण च फलोदेशेन क्रियमाणोपासनानां मुक्तिफलकत्वात् तथाच न पूर्वोक्तदोष इति भावः ।। मू-निर्गुणप्रकरणपठितानां सगुणवाक्यानां तु निषेधवाक्या पेक्षितनिध्यसंपादकत्वेनविनियोग इति न किंचिदपि वाक्यमद्वितीयब्रह्मप्रतिपादनेन विरुध्यते ॥ शिमा-द्वितीयं निरस्यति (निर्गुणेति) बृहदारण्यके हि मूर्त- चैवामूर्तच मर्यंचामृतंचेत्युपक्रम्य तदेतन्मूर्त यदन्यद्वायोरंतरिक्षान्चे- त्यादिना वाय्वंतरिक्षव्यतिरिक्त मूत वाय्वंतरिक्षंचामूर्तमित्यादि- भौतिकमूपन्यस्याथाध्यात्ममित्यादिना प्राणव्यतिरिक्तं भूत प्राणश्चा- मूर्तमित्याध्यात्मिकमभिधाय अथात आदेशो नेति नेतीति निषेधति- तत्र मूर्तादिगुणवाक्यानां निपेधवाक्यापेक्षित निषेधप्रतियोगिसमर्प कतयाप्रकरणार्थनिर्गुणब्रह्मज्ञाने विनियोग इत्यर्थः। ननु कर्मकांडवा- क्यानां यथा ब्रह्मज्ञाने विनियोगाभावात्. स्वार्थपरत्वं तथा सृष्टयुपा- सनवाक्यानामप्यस्तु स्वार्थमानपरत्वं किंच ब्रह्मणो निःप्रपंचत्वे कर्म- वाक्यानां यागस्वर्गादिसाध्यसाधनभावप्रतिपादकानामसति स्वर्गा दिलोकप्रपंचे कथं प्रामाण्यमिति चेत् न, तावदप्रामाण्यं स्वर्गयागा- दीनां व्यावहारिकत्वाभ्युपगमात् । नाप्यनुपयोगः अग्निहोत्रादी- नामपि फलातुषंगरहितानामारादुपकारकत्वस्य 'सर्वापेक्षा च यज्ञा- दिश्रुतेरश्वव'दित्यत्रसूत्रकारणांगीकृतत्वेन चित्तशुद्धावुपयोगसंभवात्तदे तदाह (नकिंचिदपिवाक्यमद्वितीयब्रह्मप्रतिपादनेनेति )॥ म०प्र०-(मयैचामृतंचेनि ) अत्र चकाराववधारगार्थो । पूर्वोक्तमूर्तापूयोरेव विशेपणं मर्त्यत्वादिकं मत्यैच क्षिविनाश्येव, अमर्त्यच-मोक्षात्मागविनाश्येव, अथ-मूर्तामृतदिनपंचाध्यारोपकथनानंतरं अतः मूर्तामूर्तादिप्रपंचापवादस्य बल- ज्ञानार्थत्वात्,आदेश:-उपदेशः, नर-नैतिनेतीतिवाक्येन निषेधे सति मूर्तादिगुण- ·परिच्छदः ७ समणिप्रभाशिसामणिसहिता । ( ३८९) चाक्यानांप्रकरणार्थनिर्गुणब्रह्मज्ञाने विनियोग इति संबंधः (विनियोगइति ) तात्प- र्यमुक्तब्रह्मज्ञानजनकत्वाख्यसंवैधो वा नत्वंगप्रधानसंबंधबोधकत्वरूपोत्रविनियो- गस्तस्पांत्रासंभवादित्यर्थः।फलानुपंगरहिताना-फलोद्देशेनाक्रियमाणानाम्, आरादु- पकारकत्वस्य-अन्तःकरणशुद्धादिरूपपरंपरयोपकारकत्वस्य ( सर्वापेक्षेति) तृती- याध्यायस्य चतुर्थपादस्य पडधिकविंशतिसंख्याकसूत्रमिदं अस्यार्थः किं विद्याया आश्रमकर्मणामत्यंतमेवानपेक्षोक्तास्तिकाचिदपेक्षोत संशये विद्ययाधिनाद्याश्रमक- माणि नापेक्ष्यते इत्येवमत्यंतानपेक्षायां प्राप्तायामिदमुच्यते (सर्वापेक्षाचेति) अपेक्षते च विद्या सर्वाण्याश्रमकर्माणि नात्यंतमनपेक्षेव । ननु विरुद्धमिदं वचनम- पेक्षते व विद्याश्रमकर्माणि विद्यानापेक्षते चैत्यती ब्रूमः उत्पन्नाहि विद्यास्वफल सिद्धि प्रति न किंचिदन्यदपेक्षते स्वोत्पत्तिं प्रति त्वाश्रमकाण्यपेक्षते कुतो यज्ञा- दिश्रुतेः-तमेतमित्यादिश्रुतेः,अश्ववत्-यथाऽश्वस्यरथक्रियायां योग्यत्वं नतु लांगल- क्रियायां योग्यत्वं तथा सर्वकर्मणान्तःकरणशुद्धिद्वाराज्ञानोत्पत्तौ योग्यत्वं नतु 'स्वफलाविद्यानिवृत्ती योग्यत्वामिति ॥ मू-तदेवं स्वरूपतटस्थलक्षणलक्षितं तत्पदवाच्यमीश्व रचैतन्यं मायाप्रतिबिंधितमिति केचित् तेपामयमाशयः जीवपरमेश्वरसाधारणचैतन्यमानं विच तस्यैव विवस्यावि द्यात्मिकायां मायायां प्रतिबिंवमीश्वरचैतन्यमन्तःकरणेषु प्रतिबिंवं जीवचैतन्यं "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधि रीश्वरः" इति श्रुतेः एतन्मते जलाशयगतशरावगतसूर्य्य प्रतिषियोरिव जीपपरमेश्वरयोर्भेदः॥ शिम-नन्विदं लक्षणहयमयुक्तं लक्ष्याभावात्। तथाहि न तत्पद- वाच्यं लक्ष्यं तद्धि न चिद्रूपं जीवस्यापि तथात्वात् । नाप्यविद्याव- च्छिन्नो जीवः । मायावच्छिन्न ईश्वर इति वाच्यम् । तरत्यविद्यामि- त्यादौ मायाविद्ययोः सामानाधिकरण्यव्यपदेशानतयोर्भेद इत्युक्त- त्वात् । तस्माल्लक्ष्यानिरूपणाल्लक्षणद्वयं न युक्तमित्याशंक्या (तदेव- मिति ) अविद्यापतिविंवरूपमीश्वरचैतन्यं तत्पदवाच्यं तदेव स्वरूप. लक्षणतटस्थलक्षणयोर्लक्ष्यमित्यर्थः। नन्वविद्यामतिबियो जीवः। तत्क- थमीश्वरस्याविद्याप्रतिधिमत्त्वमित्याशंक्य एतन्मते प्यन्ताकरणमति- विवो जीव इत्याह(तेषामिति)अन्त:करणावच्छिन्नो जीवातदनवच्छि- ·(३९०) वेदान्तपरिभाषा। विषय- ब्र ईश्वर इति केचित्तन्न । स्मृतिविरोधादित्याह (कार्येति) कार्य- मन्तःकरणं कारणमविद्या किंच जीवेश्वरावन्तःकरणाविद्यामतिबिवा- विति युक्तं नत्ववच्छिन्नानवच्छिन्नी तथासति जीवेश्वरयोरत्यंतभेदा पत्तरित्याह (एतन्मतेति)। म०प्र०-लक्षणद्वयं-स्वरूपलक्षणं तरस्थलक्षणं च । लक्ष्याभावाद-लक्षणद्वय लक्ष्याभावात्, लक्ष्य-लक्षणयलक्ष्यं । तद्धि-तत्पदवाच्यं हि । मायाविशिष्टचत- न्यघटकीभूतचैतन्यमात्रमुक्तस्वरूपलक्षणतटस्थलक्षणलक्ष्यं न भवतीत्यत्र हेतुमाह (जीवस्यापीति)जीवस्यापि चिट्टपत्वेन लक्षणयलक्ष्यत्वापातादित्यर्थः।मायाशिरीष्ट- चैतन्यस्योक्तस्वरूपलक्षणतटस्थलक्षणलक्ष्यत्वं निराकर्तुमाशंकते आविद्यापछि बइत्यादिना सामानाधिकरण्येति ) अभेदत्यर्थः मांयाऽविद्यगोरभेदमाभप्रेत्माह ( अविद्यापतिविति) तत्-तस्मात्कारणादविद्यामतिषियस्य जीवत्यात् एतन्म तेपि-अविद्यापतिविच ईश्वर इतिपक्षेपि आपिगन्दन विचारमकमीपरचैतन्यमिति वदतोऽनेकजीवयादिनो मतस्य परिग्रही वोध्यः। अन्तःकरणापक्तिन:-अन्तम्बर णेन परिच्छिन्नतामापनः तदनपच्छिन्नः-अन्तःकरणेन परिस्मितामनापन: ( अत्यंतभेदेति ) पारमार्थिकदैत्यर्थः ।परममूले (भेदाति ) एनालगे मलामग- गतगर्यादिमनियिवयोः काल्पभिंतीवरयोगप कल्पितभेद इति न मावणी- ऽद्वितीयवहानिगिति भावः ॥ मू-अविद्यात्मकोपाापकतया तदुपाधिकेश्वरस्यापि व्यापकत्वम्। अन्तःकारणस्य परिच्छिन्नतया तदुपाधिक जीवस्यापि परिच्छिन्नत एतन्मते अविद्याकृतदोपाः जीव इव परमेश्वगापि स्युः उपाधेः प्रतिविपक्षपातित्या दित्यस्वरसात । विवात्मकमीश्वतन्यमित्यपरे तेपामय माशयः एकमेवचैतन्य स्वित्वाकांतमीश्वग्चतन्यं प्रनिश्चि त्वाकांतं जीरचतन्यम विपतिर्षियकल्पनोपाधिधकनी ववाद अविद्या भनेकजीववाद अन्तःकरणान्येव ।। हिमा-पिन ईश्वरम्यानपिनमपये प्रयाप मर्गीपात्रा नतया नवनिमय ब्रह्मणोम्मानदिवायरमानापनी मांगनायग- वोपादानावसर्यानयामित्यादिवाणी न म्पान । अविद्यामिबियार पक्षेतु सामर्थमुपपाने इत्यागनाह (अधिनि) जीम्य नुन ·परिच्छेदः ७]] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (३९१) व्यापकत्वं तदुपाधेरव्यापकत्वादित्याह (अंतःकरणस्येति) एकजीव- वाद अविद्याप्रतिबिंबो जीव इति तत्र जीवेश्वरविभागो न स्यादिति प्रतिबिंबत्वे दोपे सत्येवदोषांतरमाह ( एतन्मते इति) ननु सिद्धांत बियप्रतिबिंबयोरभेदेन चैतन्यस्यैव विवमतिबिंधात्मकतया कथमेक- स्यैव जीवेश्वरभाव इत्याशंक्य तस्य विबत्वेनेश्वरत्वं प्रतिबिंबत्वेन जीवत्वंचाविरुद्धमित्याह (एकमेवेति ) नतु विवप्रतिक्विभावो यदि पारमार्थिकस्तदा निष्कलंकत्वविरोधः उपाधिश्च सन्निहितः पारमा. थिकः स्यादित्यद्वितीयत्वव्याघातः । यदि कल्पितस्तत्कल्पनोपाधि- यद्यन्तःकरणं तदा एकजीववादानवकाशः यद्यविद्या तदा नाना जीव- वादादविरोध इत्याशंक्य मतभेदेन व्यवस्थितोपाधिमाह(विवेति)। म०प्र०-अनवच्छिन्नरूपत्वे अन्तःकरणेन परिच्छिन्नतानापन्नरूपत्वे । आक्रांत- तया-व्यासतया, अस्मात्-ब्रह्मांडात् (अविद्यामतिर्विवत्वेति)ईश्वरस्याविद्यापतिविंद त्वत्यथः तत्सर्व-सर्वगतत्वादिकं सर्व, इतिहेतोः-जीवस्याविद्यापतिविवस्वरूपत्वा- देतोरिति यावत्, तत्र-एकजीवादे इति-इत्याकारके । प्रतिबिंधत्वे-ईश्वरस्य प्रतिक्वित्वपक्षे । परममूले ( अविद्याकृतदोपाइाति) कर्तुत्वभोक्तृत्वयद्धपमुक्तत्वा- दयो दोपा इत्यर्थः (चैतन्यस्यैवेति ) चैतन्यमात्रनिष्ठविवमतिविपत्यप्रयोज्यएक चैतन्यनिष्ठजीवेश्वरभावः कथमित्यर्थः। तस्य-एकचैतन्यस्य । विवत्वेन चलनायु- पाधिधर्मशून्यत्वे सत्युपाधापभिव्यक्तत्वेनोपाधिनिमित्तकस्वप्रतियोगिकव्याप्यवृत्ति- भेदाश्रयत्वे सत्यौपाधिकपरिच्छेदरहितत्वेन वा । प्रतिक्वित्वेन-चलनाद्युपाधि- धर्मवत्त्वे सत्युपाधापभिव्यक्तत्वस्वरूपत्वेन उपाधिनिमित्तकस्वमतियोगिकव्याप्य- वृत्तिमेदाश्रयत्वे सत्योपाधिपरिच्छिन्नत्वस्वरूपत्वेन वा निष्कलंकत्वविरोधा निष्कलं निष्क्रियमित्यादिश्रुतियोधिवनिर्धर्मकत्वानुफ्पत्तिः पिविविधभावस्य पारमाथि- कत्वमुपार्नित्यसन्निहितत्वं पारमार्थिकत्वं च विना न संभवतीत्युपाधिनिष्ठं नित्य- सन्निहितत्वे पारमार्थिकत्वं च याच्यम् । तथाच ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वविरोधः स्यादित्य मिप्रेत्याह ( उपाधिश्चेत्यादिना ) नित्यसन्निहितः सर्वदाविवसमीपस्थः । तत्कल्प- नेति बिंबमतिर्विवमावकल्पनेत्यर्थः ।। मू-अविद्यान्तःकरणोपाधिप्रयुक्तो जीवपरभेदः उपाधिकृत दोपाश्च प्रतिविवे जीव एवं वर्तते नतु विवे परमेश्वरे उपाधेः प्रतिविपक्षपातित्वात् एतन्मते च गगनसूर्यस्य जलादो भासमानप्रतिविमूर्यस्येव जीवपरयो दः । ननु ·(३९२) वेदान्तपरिभाषा। श्रीवास्थमुखस्य दर्पणप्रदेश इव विवचैतन्यस्य परमेश्व रस्य जीवप्रदेशे अभावात् तस्य सर्वांतर्यामित्वं न स्या दिति चेन्न। साधनक्षत्रस्याकाशस्य जलादौ प्रतिक्षितत्वे विवभूतमहाकाशस्यापि जलादिप्रवेशसंबंधदर्शनेन परि च्छिन्नविवस्य प्रतिविघदेशासंबंधेप्यपरिच्छिन्नब्रह्मविवस्य प्रतिविदेशसंबंधाविरोधात् । नच रूपहीनस्य ब्रह्मणो न प्रतिचिवसंभवः रूपवत्त एव तथात्वदर्शनादिति वाच्यम्। नीरूपस्यापि रूपस्य प्रतिविदर्शनात् । नच नीरूपस्य द्रव्यल्य प्रतिविवाभावनियमः आत्मनो द्रव्यत्वाभाव स्योक्तत्वात ॥ शिमा-मतभेदेन भेदमाह (अविद्यान्तःकरणेति पूर्वमतीक्तदोषी- नात्र मते प्रसरतीत्याह ( उपाधीति) अत एव दर्पणगतमुखपतिर्षिय एवश्यामावदातत्वादिकमिति भावः । ननुपाधिकृतो भेदइत्ययुक्त स्वरूपत एव भेदसंभवादित्यत आह (एतन्मनेइति) ईश्वरस्य वियत्वे बाधकमाशंकते ( नन्विति ) सर्वांतर्यामित्वं न स्यादित्युपलक्षणं सर्वोपादानत्वं च न स्यादित्यपि योध्यम् । परिच्छिन्नस्येव विषस्य प्रतिबिंबदेशावृत्तित्वनियमोनापरिच्छिन्नस्येत्याह ( नेति ) ननु महा- काशो जलादी न प्रतिबिंबते तवान्याकाशस्यैव मानसंभवादित्या- शंक्याह ( साम्रति ) ननानादिकमेव तत्र न महाकाश इति वाच्य प्रत्यभिज्ञा विरोधात किं नीरूपस्य प्रतिषिवाभानियमाः उतनीम्प- द्रव्यस्य तत्राचं निराकृत्य द्वितीयं दूषयति ( नचैति । आत्मन इति) आत्मा न द्रव्यं तद्धि नसमवाधिकारणं समवायानभ्युपगमाता नापि गुणाश्रयः ब्रह्मणो निर्गुणत्वादियुक्तत्वादित्यर्थः ।। म०प्र०-( पूर्वमतति ) ईश्वरस्य प्रतिषिवस्वरूपत्यमतेत्यर्थः। अनमने भय विरस्वरूपत्वमते । परमभूले ( मतिविपक्षपातित्यादिति मनिधिययभमाधापर- त्यादित्ययः। श्यामापदातत्वादिक दर्पणगनमलिनत्यशुदादिक । भंदः -जीव- रभेदः परममूल (भदानि ) कल्पितंभदइत्यर्थः। पन्ममूलं । दर्पणप्रदेशाताते ) दर्प- णपदेशेऽमाव इवेत्यर्थः । परममूल (तस्वति ) विचतन्यस्वरूपपरमधास्पत्ययः। तघ-जलादी । अन्यामागस्यैव-महामान्यपटाधावाशयात-जलादी पनि ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (३९३) विबत इति शेपानमहाकाश:-जलादौ प्रतिक्विते इति शेषः। प्रत्यभिज्ञाविरोधात महाकाशएव जले प्रतिबिंबिंताकाश इति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् । परममूल (आकाश स्यैति) महाकाशस्यत्यथः। परममूले (दर्शनेनेति ) ज्ञानेनेत्यर्थः । परममूल ( तथा त्वोति) प्रतिबिंबितत्वेत्यथः तदि-आत्मस्वरूपंहि ।। मू०-एकधाबहुधाचैव दृश्यते जलचंद्रवत् यथा त्ययं ज्योति रात्मा विवस्वानपो भिन्नाबहुधैकोनुगच्छनित्यादिवाक्येन ब्रह्मप्रतिविवाभावानुमानस्य बाधितत्वाच तदेवं तत्पदार्थों निरूपित इदानी त्वं पदार्थोनिरूप्यते एकजीववादे अवि द्याप्रतिषियो जीवः॥ शि०म०-ननु ब्रह्मणि कल्पितगुणांगीकारात्रनिर्गुणश्रुतिविरोधः । नचाकाशवद्ब्रह्मनीरूपद्रव्यमपि प्रतिबिंबतामिति वाच्यं तत्राप्यभ्रन- क्षवादेरेव रूपवतः प्रतिबिंबितत्त्वसंभवेन नीरूपाकाशमतिबिंबस्या- संभवादित्यत आह ( एकति ) तत्पदार्थनिरूपणमुपसंहरति (तदेव- मिति । अविद्याप्रतिबिंबइति) एकैवाविद्या 'अजामेकाम्' इत्यादि- श्रुतेः । नचेन्द्रोमायाभिरिति बहुवचनविरोधः । तस्य तद्गतशक्तिभेद- परत्वेन व्याख्यातत्वात् । तथाचाविद्योपाधेरेकत्वात्तत्प्रतिबिवलक्षणो- जीव एक इत्यर्थः। जीवैकत्वं च संप्रदायाध्वना स्थितमित्येतावतेव तत्पक्ष उपन्यस्तो नत्वयं पक्षो युक्तः । तथासति एकजीववादे अवि- द्याया एकत्वेन एकस्य मुक्तत्वेनेदानी प्रपंचातुपलंभापत्तेः । पूर्व मुक्त्य- भावे वामदेवादिमुक्तिप्रतिपादिकबहुवाक्यविरोधात् । वामदेवादीना- मुत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणामप्यमुक्तावर्वाचीनानामाषाढवाते चलति द्विपेन्द्रे चक्रीवतो वारिधिरेव काष्ठाइतिन्यायेन मुक्तिरोत्सारिता स्यात् । नचैवं विवरणाचार्य वैक्योक्तेस्तद्विरोध इति वाच्यम् ॥ म०प्र०-(श्रुतिविरोघइति) तथाच ब्रह्मणि कल्पितगुणांगीकारेण ब्रह्मणी द्रव्यत्वसिद्धिः नीरूपद्रव्यब्रह्मण मतिर्विवाभावसिदिति पातनापि-जरादावपि (आहेति ) ब्रह्मणो द्रव्यत्वाभ्युपगमेपि ब्रह्मप्रतिपिंगासंभषरूपदोपाभाव इत्यभि- प्रेत्य हेत्वंतरमाहेन्यर्थः । परममूले ( एकति ) उपाधिरहितरूपंर्णरुरूपःसन् पर मात्मा बहुधोपाधिना नानाजीवेश्वररूपो ज्ञायते इत्यर्थः। परममूले (स्थति) परी यं विवस्वान् सोभिन्ना आपोऽनुगच्छन् यहुधा भरतीति योजना अनादिपदेने ·. (३९४) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- पाधिना क्रियते मैदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोयमात्मेति वाक्यशेपपरिग्रहः। तस्य- मायाभिरिति वहुवचनस्य (तद्गतेति) मायागतेत्यर्थः। परममुले (ब्रह्मपतिविवाऽ भावानुमानस्येति ) ब्रह्म न प्रतिबिंवते अचाक्षुपत्वाद्धादिवादिति ब्रह्मपत्तिविवाभा- वानुमानस्यत्यर्थः । संप्रदायाध्वना-प्राचीनवाक्येन, स्थितम्-माप्तम् अयं पक्षो न युक्त इत्यत्र हेतुमाह (एकजीववाद इत्यादिनीत ) ननु पूर्व कस्यापि मुक्तिनजाते- तीदानों न प्रपंचानुपलभापत्तिरित्याशंस्याह (पूर्वमिति) दीपांतरमाह (वामदेवा- दीनामिति) आपाढवाते इति आपाढवायुसंबद्धद्विपेन्द्रेगनेंद्रे । चलति-इतस्ततोदो- लायमानेसति, चक्रीवतो-रासभस्य वारिधिरव समुद्रएव, काष्ठा-विश्रामावधिरि- त्यर्थः । तद्विरोधः-नानाजीववादस्य विवरणाचार्योक्त्यासह विरोधः ॥ शि०म०-तदुक्त जीवपदप्रतिपाद्य एक एवेति शास्त्रदृष्टजीवक्य- परत्वात् ! अन्यथा तद्वचनस्य लोकसिद्धजीवभेदप्रतिषेधकत्वे अनंत- जीवनिर्भासास्पदमेकरसं ब्रह्मेत्यहंकारटीकायां पद्मपादाचार्य भेदस्याभिधानात् तद्विरोधापत्तेः । अत एव विवरणाचार्यः। शारी रकन्यायसंग्रहे ग्रंथांतरे देवताधिकरणे तद्यो यो देवानां प्रत्यबुद्धात स एव तदभवत् । तथा ऋषीणां तथा मनुष्याणामिति वाक्योदाहर- न यस्य ज्ञानं तस्यैव मुक्तिरित्युक्तमत एवं यावदधिकारमवस्थिति- राधिकारिकाणामित्यत्र वसिष्ठादीन् ब्रह्मज्ञानिन उदाहृत्य तेषां पारी हित्याधिकारलक्षणप्रारब्धपर्यतमवस्थानं तत उई मुक्तिरित्युक्त तदेतत्पारमर्पसूत्रं 'भोगेन वितरेक्षपयित्वासंपद्यते' इति तस्मादति- मूबस्मृतिन्यायविरोधाजीवकत्ववादोयं नादर्तव्यः परीक्षकः ॥ म०प्र०-तदुक्तेः-विवरणाचायोक्तः, एकएव-पस्तुन एकएक, अन्यथा-विवर- णाचापंक्तिः शास्त्रदृष्टजीवक्यपरत्वानंगीकारे अन्यथेत्यम्पेय पापियरणं तद्वचन- स्वत्यादि, नवचनस्य-धिवरणाचार्यपचनस्य निर्मामास्पदम्-प्रतीत्यधिकरणं, ताद्विरोधापत्त:-पद्मपादाचार्यवचनविरोपापत्तः । अतएव-विवरणाशक्तिीव- पदप्रतिपायो पस्तुत एकएवेति शामजीवियपरत्वादेवा तत्-प्रल यो यः देव इति शेपः । तदभवत्-नागाभवत् ( यापदाधिकारमिति ) तृती याध्यायस्य तृतीयपादस्य द्वयधिकात्रिंगमरण्याकमिदं शत्रं अस्सापः पिटुपी गर्नमानदेहपातानंतरं देहांतम्मातिरास्ति नवेति मंगये मत्यस्वेति पशः कुतः अपांतरतमवशिष्टमनरकुमागदीनां निर्गुणवानविदामपांतरतमः कलिद्वापरयोः गंधी विनियोगाकृष्णद्वैपायन: मंबभूवेत्यादिना पुनः पुनम्त्पत्तिस्मरणादिनि पूर्व- पक्षे प्राप्त सिद्धांतमाद (चारदिनि ) अधिकारिकाणायपांतरतमप्रभूतानां वेदना ·परिछेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। वर्तनादिपु लोकव्यवस्थाहेतुष्पधिकारेपु परमात्मना नियुक्तानां, यावदधिकारमव स्थितिः-यावत्मारब्धकर्मावस्थितिःप्रारब्यकर्मणः प्रतिबंधकस्यानेकशरीरभोग्यफल हेतोः फलस्य भोगेन नाशे विदेहमुक्तिप्रतिबंधकांतराभावादनादिसंसारे संचितकर्मणां ज्ञाननाश्यत्वेनाप्रतिबंधकत्वादपतिवद्धः । साक्षात्कारो वर्तमानदेहपातानंतरं कैवल्यं संपादयतीति न देहांतरप्राप्तिरमतिवद्धात्मसाक्षात्कारवतः। तथैव श्रुतिः 'तस्य- हरदेवचिरं सावन शिमोयेथसंयत्स्य, इत्यमतिवद्धसाक्षात्कारवतः कैवल्यस्य वर्तमानदेहपातावधि श्रावयतीति (तदेतदिति) तस्मिन्मकृतेऽर्थे एतदन्यदपीद- पारमर्पसूत्रमस्तीत्यर्थः । भोगेनत्यादिसूत्रं हि चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादस्यैकोन- विंशति संख्याकं अस्यार्थः प्रारब्धकर्मणामनारब्धकायें एवत्वित्यत्र ज्ञानानिवत्य- त्वेनोक्तानां निवृत्तिप्रकारमाह ( भोगेनेति ) किं ब्रह्मसाक्षात्कारवान् देहपातानं- तरमपिसंसरति न वेति संशये देहपातात्पूर्वं यथासाक्षात्कारेपि संसारानुवृत्तिरेवं- देहपातानंतरमपिसंसारानुवृत्तिरिति पूर्वपक्षे प्राप्ते ब्रूमः संचितकर्मणां ज्ञानान्नाश उक्तः इतरेतु संचितक्रियमाणव्यतिरिक्तआरब्धकाय्येपुण्यपापेभोगेनक्षपपित्या- विद्वान् ब्रह्मसंपद्यते अथ संपत्स्ये ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीत्यादिश्रुतिभ्यः देहपाता- त्पूर्व मारब्धकर्मणां सत्ताकुलालचक्रभ्रमिन्यायेन मिथ्याज्ञानरूपनिमित्तनाशे- प्यविद्यालेशानुवृत्तिर्युक्ता तद्भोगानंतरं कस्यचिदपि कर्मणो जन्ममरणलक्षणसं- सारहेतोरभावान्नसंसारस्तस्माद्भोगेन प्रारब्धकर्मनाशानंतरं विद्वान् स्वरूपानंदा- त्मनावस्थानलक्षणं स्वास्थ्यमोक्षाख्यं लभते इति सिद्धमिति । -अनेकजीववादेवन्तःकरणप्रतिविः स च जाग्रत्स्वप्नसुपु प्तिरूपावस्थात्रयवान् ॥ शिमा-जीवकत्वमतेन जीवस्य लक्षणमुत्का तदनेकत्वमतेन लक्षणमाह ( अनेकजीववादेवित्ति) अन्तःकरणे प्रतिबिंध एव जीवो नत्वविद्यावच्छिन्नइत्यर्थः। तदुपाधेरैकत्वेन जीवनानात्त्वानुपपत्तेगनन्व- विद्यावच्छिन्नो जीवः स च नाव मायाभिरिति श्रुत्या तदुपाधेरने- कत्वावगमात् । अजामित्येकवचनश्रुतेरेकं वनमितिवत्समुदायाभिप्रा- यत्वादितिचेन्न, कार्योपाधिरयं जीव इतिस्मृतिविरोधात किंचस्वम- पीतो भवतीत्यादि श्रुतौ ब्रह्मण्योपाधिको लयः श्रूयते जीवस्याविद्यो- पाधिकत्वे तद्वचनं न स्यात् अविद्यायास्तदाविनाशामावाद अपि- बैवं जीवस्योरक्रांतिगत्यागतयो नोपपधेरन् अविद्याया व्यापकत्वेन तदवच्छिन्नस्य गत्याद्यनुपपत्तेः उपाधेः प्रतिबिंबपक्षपातित्वात्तत्कृता- मू- ·(३९६) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- दोषाः प्रतिबिंब एवं वर्तते इत्युक्तं तत्र केते दोपा इत्याकांक्षायामाह सचेति) अवस्थात्रयवानित्युपलक्षणं तुरीयनामकावस्थांतरमादा- यावस्थाचतुष्टयवानिति द्रष्टव्यं नचैक एवात्मा मंतव्यो जाग्रत्स्वप्न सुषुप्तिश्वित्यमृतबिंदूपनिषद्वचनविरोधः तस्यावस्थांतरोपलक्षणार्थ- स्वात् ।जाग्रत्स्वमसुषुप्त्यादि प्रपंचं यत्प्रकाशते इति कैवल्योपनिषदि आदिपदेन तस्याभिधानात् सुबालोपनिषदि योयं विज्ञानधनउत्क्रा. मन् माणं वहतीत्युपक्रम्य जागरितं स्वमं सुपुप्तं तुरीयं चेति तुरीय- पदेनावस्थांतराभिधानात् । जाग्रत्स्वनः सुषुप्तिस्तुरीयमिति चतुर्वि धावस्था इति शारीरकोपनिषदि स्पष्टमेवावस्था चातुर्विध्यस्योक्त त्वाञ्च । नच लक्षणतः सुषुत्यादावेवान्तर्भावः इति वाच्यम्। श्रुतिसि- द्धविलक्षणावस्थांतरानुरोधेन तद्वचावृत्तसुपत्यादिलक्षणस्य सुपुत्या- दिव्यावृत्ताववस्थांतरलक्षणस्य चावश्यं कल्पनीयत्वात् प्रमाणसिद्ध- स्यलक्षणेन निवर्तनायोगात् । नचव मूर्छामरणाभ्यां पविधाः स्पुर- वस्था इति वाच्यम् । तयोरवस्थांतरत्वे प्रमाणाभावादिति दिक् ।। म०प्र०-तदुपाधे:-अविद्यारूपजीवोपाधेः (स्वमपीतइति ) अत्र स्वशन्देन सच्छब्दवाच्यात्मापरामृश्यते तथा च स्वं वं प्रति सच्छन्दवाच्ये आत्मनि अपीतो भवति-जीयो लीनो भवति अपि पूर्वस्य एते ल्यार्थत्वात्सुपुष्यवस्था- यामुपाधिल्येनोपाधिकृतविशेषाभावात् । स्वात्मनि सच्छब्दवाच्चे जीपः प्रलीन इंवत्यर्थः । तद्वचनं-स्तमपीत इति वचनं, उत्क्रांतिगत्यागतयः-चरमदेहप्राणवि. योगीतरतद्देदजीववियोगगमनागमनानि, प्रतिविपक्षपातित्वात-मतिथिपेस्वधर्मा- धायकत्वात्, तत्कृताः-उपाधिकृताः । तस्य-अमृतविदूपनिषद्धचनस्य, तस्य- तुरीयनामकायस्थांतरस्य, उत्सामन-देहादिर्गच्छन् माणं पहति मा कहिल्या गच्छति, तदयावृत्तेति-तुरीयावस्थाऽवृत्तीत्यर्थः । मुपुत्यादिव्यावृत्तापरथांतरल- क्षणस्य-सफलोपाधितादात्म्याध्यामनिवृत्तिकालत्यरूपमुपुत्याद्यवृत्तितुरीयावस्था- लक्षणस्य, कल्पनीयत्वात-महात्वात्, कल्पनीयत्वेहेतुमार ( प्रमाणसिद्धस्पति ) तुरीयनामकावस्थांतरस्येतिशेषः । लक्षणेन-तुरीयावस्थात्तिमुपुष्यादिलक्षणेन- एवं-नुरीयनामकावस्थांतरस्वीकार गति तपोः मूर्छामरणयोः ।। मृ-तत्र जाग्रहशानाम इन्द्रियजन्यज्ञानावस्था अवस्थांतरे इन्द्रियाभावानातिव्याप्तिः इंद्रियजन्यज्ञानं चान्तःकरण वृत्तिः स्वरूपज्ञानस्यानादित्वात् साचान्तःकरणवृत्तिराब ·परिच्छेदः७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। रणाभिभवार्थत्येक मतं तथाहि अविद्योपहितचैतन्यस्य जीवत्वपक्षे घटायधिष्ठानचैतन्यस्य । शिम-तत्र जाग्दवस्था निरूपयति ( तत्रेति । इंद्रियजन्यति) इन्द्रियजन्यज्ञानोपलक्षितकाली जाप्रदित्यर्थः तेन जाप्रतिसुखाद्यतुभ- वकाले औदासीन्यकालेच तद्विशिष्टत्वाभावानासंभवः इंद्रियपदव्या- वय॑माह (अवस्थांतरइति ) सुषुप्तावित्यर्थः । नचैवमपि स्वप्नेति- व्याप्तिः तत्रेन्द्रियसत्त्वेपि तद्वयापारोपरमादिति भावाननु सुषुप्तावि- न्द्रियसद्भावपक्षेतवातिव्यातिरित्याशंक्य किमविद्यावृत्तिमादाय तत्रातिव्याप्तिः उतस्वरूपज्ञानमादाय नाद्यः जाग्रति जायमानबाह्य- गोचरान्तःकरणवृत्तेरेवेन्द्रियजन्यत्वेन सर्वोपरमलक्षणसुषुप्तिकालय- त्यविद्यावृत्तेस्तजन्यत्वाभावादित्याह (इंद्रियजन्यज्ञानंचेति)द्वितीयं दूषयति ( स्वरूपज्ञानस्येति ) ननु निष्पयोजनेयमंत:करणवृत्तिरतो नापेक्षा स्यादित्यत आह (साचेति ) ननु चैतन्यप्रकाशसंबंधेनैव घटादिस्फुरणोपपत्ते वरणभंगार्थावृत्तिरित्याशंक्य किं शुद्धचैतन्य विषयावभासकमुतेश्वरचैतन्यं जीवचैतन्य वा नाद्यः शास्त्राद्ब्रह्मणो निर्विकारत्वेन विषयानवभासकत्वात् न द्वितीयः कल्पितविधभाव- स्यचैतन्यस्य विषयप्रकाशकत्वे तेन जीवस्य व्यावहारिकभेदेन मया वगतमिति घटसंबंधानवभासप्रसंगात् । सर्वदा सर्वविषयावभासापा- ताञ्च । न नृतीयः अंत:करणावच्छिन्नो जीव इति पक्षे तस्य घटादि- संबंधाभावेनानवभासकत्वात् । अविद्याप्रतिबिंबः सर्वगतो जीव इति पक्षे तस्यावभासकत्वमिति चेत्तत्राह (तथाहीति)॥ म०प्र०-तत्र-जायदाद्यवस्थात्रयमध्ये ( उपलक्षितकालइति ) कदाचित्संबं- धिव्यापकरूपोपलक्षणव्यावर्त्यकाल इत्यर्थः । तेन-इंद्रियेत्यादिमूलवास्प- स्योक्तार्थकत्वेन ( तद्विशिष्टत्वाभावादिति ) व्यावहारिकेन्द्रियजन्यज्ञानसंबंधा- मावात्माप्ती योऽसंभवोऽव्याप्तिः सा नास्तीत्यर्थः । एवमपि-सुषुप्तावतिव्याप्त्य- मावेपि (स्वनैतिव्याप्तिरिति ) स्वप्ने इंद्रियाणां सत्त्वेन स्वमस्यापीन्द्रियजन्यज्ञा- नकालत्वादिति शेपः। नचेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह (तत्रेति ) तद्व्यापारेति व्याव हारिकेन्द्रियव्यापरित्यर्थः । तत्र-सुपुप्तौ ( तज्जन्यत्वेति ) इन्द्रियजन्यत्वेत्यर्थः। अतः-वृत्तिमयोजनाभावात्, अपेक्षा-वृत्त्यभ्युपगमः, शास्त्रात्-असंगोह्ययं पुरुष इत्यादि शास्त्रात, तेन-कल्पितविप्रभावेश्वरचैतन्येन सह ( मयेति ) घादिकं ·(३९८) वेदान्तपरिभाषा। विषय- वस्तुमगावगतमित्यस्मदर्थजीवेन सह वहिर्घटायर्थस्य यः संबंधावभासस्तभावा- पातादित्यर्थः । ननु जीवस्य वस्तुत ईश्वरचैतन्याभेदात्कथं मयावगतमिति घटसं- बंधानवभासप्रसंग इत्याशक्याह (सर्वदेति ) तस्य-जीपस्य । मू-जीवरूपतया जीवस्य सर्वदा घटादिभानप्रसक्तो घंटा अवच्छिन्नचैतन्यावरकमज्ञानं मूलाविद्या परतंत्रमवस्था पदवाच्यमभ्युपगंतव्यं एवं सति सर्वदा न घटादेर्भा नप्रसंगः अनावृत्तचैतन्यस्यैव भानप्रयोजकत्वात् तस्य चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिदपि घटादिभान न स्यादिति तदंगे वक्तव्ये॥ शिम (जीवरूपतयेति) तदुपाध्योपटाविद्ययोरेकदेशस्थत्वा- भावः । नतु घटाद्यावरकस्य मूलाज्ञानादत्यंतभेदेन नानाज्ञानापत्ता- वैकाज्ञानश्रुतिविरोध इत्याशंक्य तत्तद्विषयावरणस्य मूलाज्ञानगत- शक्तिभेदतया तत्पारतंत्र्याबात्यंतभेद इत्याह (मूलावियेति ) अत- एवोक्तं विवरणाचार्यः मूलाज्ञानस्यैवावस्थाभेदा रजतायुपादाना- नीति । नन्वस्तु घटादिचतन्यावरकमज्ञानं ततः किमित्यत आह ( एवंसतीति ) तथापि कथं न भानं लाघवेन चैतन्यस्यैव विषयाव- भासकवादित्याशंक्य रूपप्रत्यक्षज्ञानसमये घटतगतपरिमाणादि- अहापत्त्या तत्तद्विषयावरणभंगविशिष्टचैतन्यस्यैव वाच्यतया रव- स्थापि प्रामाणिकत्वादित्याह ( अनावृत्तेति) ननु घदादिविषया- वरणं ब्रह्मावरणवत् संसारदशायामनिवर्त्यमावरणत्वादित्याशंक्य तद्वदेवेदानीं न भानप्रसंग इत्याह (तस्येति) म०प्र०-तदुपाध्यो:-घटावच्छिन्नचैतन्याविद्यावस्छिन्नचैतन्योपाध्योः ( एक- देशैति ) शुद्धचेतनरूपैकदेशेल्यर्थः । घटाद्यावरकस्य अवस्थापदवाच्यघटाया- वरकाज्ञानस्य । एकाज्ञानश्रुतिविरोधः अनामेकामित्यायेकाज्ञानरोधकश्रुतिथि- रोधः, मूलाज्ञानगतशक्तिभदतया-बन्हिगतदाहकत्वप्रकाशकत्वाचनुकूलसामर्थ्य- विशेषयन्मूलाज्ञानगतशक्तिविशेषतया, तत्पारतंत्र्यात्-पूलाज्ञानान्ययव्यतिरेकम- योज्यान्वयन्यतिरेकवत्त्वात, नात्यंतभेदः-मूलानानादत्यंतभेदो न, अवस्थाभेदा- अंशविशेपार, ततः-घटादिचैतन्यावरकाज्ञानात् । किम-कीरशे फलं, लाघवन- अनावृत चैतन्यस्य विपयभासकत्वापेक्षया चैतन्यमाघस्य विपापभासकत्वनी- ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। कार लाघवेन,वाच्यतया-तत्तद्विपयमासकात्वं वक्तुमर्हतया ( प्रमाणिकत्वादिति) तत्तद्विषयावरणभंगविशिष्टचैतन्यस्य विपयभासकत्वं विनारूपयत्यक्षसमये घटत- द्गतपरिमाणादरमत्यक्षत्वमनुपपन्नं सत्तत्तविषयावरणभंगविशिष्टचैतन्यस्य भासकर्व कल्पयतीत्यर्यापत्तिसिद्धतयेत्यर्थः । तद्ददेव-ब्रह्मवदेव, इदानी-संसारदशायाम् न भासमसंगः-घटादीनां प्रत्यक्षत्वं न स्यात् ॥ मू०-तरंगजनकं न चैतन्यमानं तद्भासकस्य तदनिवर्तक त्वात् नापि वृत्त्युपहितं चैतन्यं परोक्षस्थलेपितन्त्रिवृत्त्या पत्तेरिति परोक्षव्यावृत्तवृत्तिविशेपस्य तदुपहितचैतन्यस्य वाऽऽवरणभंगजनकत्वमित्यावरणाभिभवार्थावृत्ति रित्यु च्यते । संबंधार्थावृत्तिरित्यपरंमतं तत्राप्यविद्योपाधिको ऽपरिच्छिन्नो जीवः॥ शि०म०-ननु आवरणभंगस्यापि चैतन्येनैवोपपत्तेान तथा वृत्तिरि त्याशंक्य किंचतन्यमानं तनिवर्तकं विशिष्टचैतन्यं वा नाद्य इत्याह (तद्भगजनकमिति। तद्भासकस्येति ) यद्यपि तृणादिप्रकाशकस्याप्य- नेस्तनाशकत्वदर्शनानभासकत्वनिवर्तकत्वयोर्विरोधस्तथापि घटस्फु- रणापूर्वतत्सत्त्वेपि तदावरणभानस्यैव दर्शनेनान्वयव्यभिचारान निव- कमित्यत्र तात्पर्य द्वितीयं दूषयति ( नापीति। वृत्तिविशेषस्येति) यावृत्तिर्यद्विपया प्रत्यक्षा सा तदवरणभंजिकेत्यर्थः । नतु वृत्तिन निव- तिका यतो ज्ञानमज्ञाननिवर्तकं मुख्यज्ञानस्यैव निवर्तकत्वाभ्युपग- मादित्यत आह (तदुपहितेति ) अस्मिन्पक्षे तु वृत्तेरच्छेदकतया तन्निवृत्तिप्रयोजकत्वमिति बोध्यम् उपसंहरति ( इत्यावरणाभिभवा- थैति) आवरणाभिभवो नाम चित प्रतिबिंब इत्येके आवरणशक्ति- नाश इत्यन्ये तत्प्रतिबंध इत्यपरे खद्योतादिप्रकाशे महांधकारस्य- वाज्ञानस्यैकदेशेन नाश इति संप्रदायविदः। तदुक्तं तत्त्वदीपने प्रति. कर्मव्यवस्थायामावरणाभिभवशब्देनावच्छिन्नात्माज्ञाननिवृत्तिरिति जीवस्य परिच्छिन्नत्वपक्षे वृत्तेः संबंधार्थत्वस्य सुनिरूप्यत्वादपरि- च्छिन्नत्वपक्षे तावत्तदुपपादयति (तति)॥ म०प्र०-नतथावृत्तिः-आवरणभंगार्थावृत्तिर्न स्वीकार्या। विशिष्टचैतन्यं- वृत्त्युपहितचैतन्यं परममूले (तदासकस्यति ) आवरणमासकस्यैत्यर्थः । परममूले ·(३९८) वेदान्तपरिभापा। [विषय- वस्तुमयावगतमित्यस्मदर्यजीवेन सह वदिर्घटाद्यर्थस्य यः संबंधावभासस्तदभावा- पातादित्यर्थः । ननु जीवस्य वस्तुत ईश्वरचैतन्याभेदात्कथं मयावगतमिति घटसं- बंधानवभासप्रसंग इत्याशंक्याह (सर्वदेति ) तस्व-जीवस्य ।। मू-जीवरूपतया जीवस्य सर्वदा घटादिभानप्रसक्तो घटा द्यवच्छिन्नचैतन्यावरकमज्ञानं मूलाविद्या परतंत्रमवस्था पदवाच्यमभ्युपगंतव्यं एवं सति सर्वदा न घटादेर्भा नप्रसंगः अनावृत्तचैतन्यस्यैव भानप्रयोजकत्वात् तस्य चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिदपि घटादिभानं न स्यादिति तद्गे वक्तव्ये ॥ शि०म०-(जीवरूपतयेति) तदुपाध्योर्घटाविद्ययोरेकदेशस्थत्वा- भावः । ननु घटाद्यावरकस्य मूलाज्ञानादत्यंतभेदेन नानाज्ञानापत्ता- वेकाज्ञानश्रुतिविरोध इत्याशंक्य तत्तद्विषयावरणस्य मूलाज्ञानगत- शक्तिभेदतया तत्पारतंत्र्यानात्यंतभेद इत्याह (मूलाविद्येति ) अत- एवोक्त विवरणाचार्यः मूलाज्ञानस्यैवावस्थाभेदा रजतायुपादाना- नीति । नन्वस्तु घटादिचैतन्यावरकमज्ञानं ततः किमित्यत आह (एवंसतीति) तथापि कथं न भानं लाघवेन चैतन्यस्यैव विषयाव- भासकवादित्याशंक्य रूपप्रत्यक्षज्ञानसमये घटतद्गतपरिमाणादि. प्रहापत्त्या तत्तद्विषयावरणभंगविशिष्टचैतन्यस्यैव वाच्यतया गौरव- स्थापि प्रामाणिकत्वादित्याह (अनावृत्तेति) ननु घटादिविषया- वरणं ब्रह्मावरणवत् संसारदशायामनिवर्त्यमावरणत्वादित्याशंक्य तद्वदेवेदानी न भानप्रसंग इत्याह (तस्येति)॥ म०म०-तदुपाध्योः-घटावच्छिन्नचैतन्याविद्यावच्छिन्नचैतन्योपाध्योः ( एक- देशेति ) शुद्धचेतनरूपैकदेशेत्यर्थः । घटाद्यावरकस्य अवस्थापदवाच्यघटाया- वरकाज्ञानस्य । एकाज्ञानश्रुतिविरोध:-अजामेकामित्यायेकाज्ञानबोधकश्वतिवि- रोधः, मूलाज्ञानगतशक्तिभेदतया-चन्हिगतदाहकत्वप्रकाशकत्वाद्यनुकूलसामर्थ्य विशेपवन्मूलाज्ञानगतशक्तिविशेषतया, तत्पारतंत्र्यात्-मूलाज्ञानान्वयव्यतिरेकर- योज्यान्वयव्यतिरेकवत्त्वात, नात्यंतभेदः-मूलाज्ञानादत्यंतभेदो न, अवस्थाभेदा- अंशविशेषाः, ततः-घटादिचैतन्यावरकाज्ञानात् । किम्-कीदृशं फलं, लाघवेन- अनावृतचैतन्यस्य विपयभासकत्वापेक्षया चैतन्यमात्रस्य विषयावभासकत्वस्वी- ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (३९९) कारे लायन,वाच्यतया-तत्ततिपयमासकत्वं वक्तुमर्हतया (ममाणिकत्वादिति ) तत्तद्विषयावरणभंगविशिष्टचैतन्यस्य विषयमासकत्वं विनारूपप्रत्यक्षसमये घटत- गतपरिमाणादरमत्यक्षत्वमनुपपन्न सत्तत्तद्विषयावरणभंगविशिष्टचैतन्यस्य भासकत्वं कल्पयतीत्यर्थापत्तिसिद्धतयेत्यर्थः । तद्वदेव-ब्रह्मवदेव, इदानी-संसारदशायाम् न भासप्रसंगः-घटादीनां प्रत्यक्षत्वं न स्यात् ॥ मू-तद्भगजनकं न चैतन्यमानं तद्भासकस्य तदनिवर्तक त्वात् नापि वृत्त्युपहितं चैतन्यं परोक्षस्थलेपि तन्निवृत्त्या पत्तेरिति परोक्षव्यावृत्तवृत्तिविशेपस्य तदुपहितचैतन्यस्य वाऽऽवरणभंगजनकत्वमित्यावरणाभिभवार्थावृत्ति रित्यु च्यते । संबंधार्थावृत्तिरित्यपरंमतं तत्राप्यविद्योपाधिको ऽपरिच्छिन्नो जीवः॥ शि०म०-ननु आवरणभंगस्यापि चैतन्येनैवोपपत्तेशन तथा वृत्तिरि त्याशंक्य किंचतन्यमानं तन्निवर्तके विशिष्टचैतन्यं वा नाद्य इत्याह (तद्भगजनकमिति। तद्भासकस्येति) यद्यपि तृणादिप्रकाशकस्याप्य- नेस्तनाशकत्वदर्शनानभासकत्वनिवर्तकत्वयोर्विरोधस्तथापि घटस्फु- रणात्पूर्वतत्सत्वेपि तदावरणभानस्यैव दर्शनेनान्धयव्यभिचारान निय. कमित्यत्र तात्पर्य द्वितीयं दूषयति (नापीति। वृत्तिविशेषस्येति) यावृत्तिर्यद्विषया प्रत्यक्षा सा तदवरणभंजिकेत्यर्थः। ननु वृत्तिर्न निव- तिका यतो ज्ञानमज्ञाननिवर्त्तकं मुख्यज्ञानस्यैव निवर्तकत्वाभ्युपग- मादित्यत आह (तदुपहितेति ) अस्मिन्पक्षे तु वृत्तेरच्छेदकतया तनिवृत्तिप्रयोजकत्वमिति बोध्यम् उपसंहरति (इत्यावरणाभिभवा- थेति) आवरणाभिभवो नाम चितम्मतिबिंब इत्येके आवरणशक्ति- नाश इत्यन्ये तत्प्रतिबंध इत्यपरे खद्योतादिप्रकाशे महांधकारस्ये- वाज्ञानस्यैकदेशेन नाश इति संप्रदायविदः । तदुक्तं तत्वदीपने प्रति- कर्मव्यवस्थायामावरणाभिभवशब्देनावच्छिन्नात्माज्ञाननिवृत्तिरिति जीवस्य परिच्छिन्नत्वपक्षे वृत्तेः संबंधार्थत्वस्य सुनिरूप्यत्वादपरि- च्छिन्नत्वपक्षे तावत्सदुपपादयति (तति)। मम्मा-नतथावृत्तिः-आवरणभंगार्थावृत्तिर्न स्वीकार्या। विशिष्टचैतन्यं- वृत्युपहितचैतन्यं परममूले ( तद्भासकस्येति ) आवरणभासकस्येत्यर्थः। परममूले ·(४००) वेदान्तपरिभाषा। [विपय- (तदनिवर्तकत्वादिति ) आवरणानिवर्तकत्वात् । यत्र यासकत्वं तत्र तदनिवर्त- कत्वमिति व्याप्चरित्यर्थः । उक्तव्याप्तेर्भगमाशंक्य मूलवाक्यस्य तात्पर्यमाह ( यद्यपीत्यादिना । तन्नाशकत्वेति) तृणादिनाशकत्वत्वयः । घटस्फुरणात्पू- धम्-घटादिज्ञानात्पूर्वम् तत्सत्वेपि-चैतन्यमात्र सत्वेपि ( तदावरणेति ) घटाद्यावरणेत्यर्थः अन्वयव्यभिचाराद-चैतन्यमात्रसत्वेप्यावरणनाशरूप- कार्याभावदर्शनात् । परममूले ( तन्निवृत्यापत्तरिति ) अभानापादकावरणनिवृत्त्या पत्तरित्यर्थः । अस्मिन्पक्षे-पृत्युपहितचैतन्यस्यावरणभंगजनकत्वमिति पक्षे, तन्निवृत्तिप्रयोजकत्व-आवरणनिवृत्तिकारणत्वम्, चित प्रतिविषा-वृत्तिविशिष्ट- घटादी चितोऽभिव्यक्तत्वं यथाराजकीयजनानां मध्य एकस्याधिकारेपरस्थापनमे वैकस्य तिरस्कारस्तथा घटादौ चैतन्यप्रतिबिंब एव घटादिविषयकावरणा- भिभव इति भावः । तत्पतिबंध:-आवरणस्य स्वकार्याक्षमत्वरूपनिरोधः आवर- णापसारणं वा तत्त्वदीपने-चतुःसत्रीव्याख्यानपंचपादिकाव्याख्यानविवरणच्या ख्याने, प्रतिकर्मव्यवस्थायाम्-कस्यचित्पुंसः कदाचिदव कश्चिदेवपदार्थः ज्ञानकर्म- नसर्वस्य सर्वदा सर्वइति प्रतिनियतकर्मव्यवस्थायाम् ( अवच्छिन्नेति ) घटाधव- च्छिन्नेत्यर्थः । सुनिरूपत्वात्-शरीरान्तः जीवस्य वाह्यघटादिसंबंधस्य वृत्तिविना- संभवादृत्तेः संबंधार्थत्वस्येष्ठत्वात् ॥ मू०-स च घटादिप्रदेशे विद्यमानोपि घटायाकारापरोक्ष त्तिविरहदशायां न घटादिकमवभासयति । घटादिन संबंधाभावात् तत्तदाकारवृत्तिदशायां तु भासयति तदा संबंधसत्वात्।नन्वविद्योपाधिकस्यापरिच्छिन्नजीवस्य स्वत एव समस्तवस्तुसंवद्धस्य वृत्तिविरहदशायां संबंधाभावा भिधानमसंगतम्, असंगत्वदृष्टया च संबंधाभावाभिधाने वृत्त्यनंतरमपि संबंधो न स्यादिति चेत् उच्यते, नहि वृत्तिविरहदशायां जीवस्य घटादिना सह संबंधसामान्य निपधामहे, किंतहि घटभानप्रयोजकं संबंधविशेपं स च संबंधविशेषो विषयस्य जीवचैतन्यस्य च व्यंग्यव्यंजक भावलक्षणः कादाचित्कस्तदाकारवृत्तिनिबंधनः ॥ शि०म०-नन्वपरिच्छिन्नत्वपक्षे जीवस्याविद्योपाधिवत्सकलसंयो. गितया कथं तत्संबंधार्थावृत्तिरित्याशंक्य संबंधसत्वेपि घटादिभान- ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (४०१) प्रयोजकसंबंधाभावात्तदर्थावृत्तिरित्याशयेनाह (सचेति ) आशयम- विद्वान् शंकते (नन्विति) वृत्तिविरहदशायां संबंधाभावादित्येत- संबंधसामान्यनिषेधपरं पारमार्थिकतनिषेधपरं वा तत्राचं निराकृत्य द्वितीयं निरस्यति (असंगत्वेति) असंगो नहि सज्जते इत्यादिश्रुत्या पारमार्थिकप्रपंचसंबंधनिपेधावगमादित्यर्थः ।(संबंधोनस्यादिति ) पारमार्थिकइति शेषः । स्वाशयमुद्घाटयति(नहीति)नतु घटादिस्फु- रणप्रयोजको न संयोगोऽतिप्रसंगात।नापि समवायः अनभ्युपगमात् । अभ्युपगमेवा तस्य नित्यत्वादित्यत आह ( सचेति व्यंग्येति ) जीवस्य घटादिभासकत्वे तदाकारवृत्युपहितत्वं तद्भास्यत्वे घटादे- स्तदुपाधिवृत्तिविषयत्वं प्रयोजकमित्यर्थः ।। म०प्र०-( अविद्योपाधिवदिति ) अविद्योपाधेर्यथा सकलकार्यसंबंधित्वंतदि त्यर्थः अविद्योपाधिना सह यथा जीवसंबंधस्तद्वदिति वार्थः । तत्संबंधार्था-जीव- संबंधार्या, संबंधसत्वेपि-जीवचैतन्यस्य घटादिना सह घटादिनिष्ठाधेयतानिरूपिता- धिष्ठानत्वाख्यसंबंधसत्वेपि (घटादिभानप्रयोजकेति) वक्ष्यमाणव्यग्यव्यंजकमा- वलक्षणेत्यर्थः। तदर्था-व्यंग्यव्यंजकभावलक्षणजीवसंबंधार्था, आशयम्-व्यंग्यव्यंज कमायलक्षणसंबंधविशेपनिपेधाविपयकाशयम,इत्येतत्-वाक्यामितिशेपः(संबंधासामा न्येति) कल्पिताकल्पितविभागशून्यसंवंधत्वावच्छिन्नसंबंधेत्यर्थः (तन्निपेधेति) संबंधनिषेधैत्यर्थः तस्य-समवायस्य (नित्यत्वादिति ) वृत्तधैयर्थ्यमिति शेषः। घटा दिभासकत्वे-घटादिज्ञातृत्वे । तदाकारवृत्त्युपहितत्वं-घटायाकारवृत्तिविवितत्वम् । तद्भास्यत्वे-जीवभास्यत्वे ( तदुपाधिवृत्तीति ) जीवोपाध्यन्तःकरणादिवृत्तीत्यर्थः ॥ मू-तथाहि तैजसमन्तःकरणं स्वच्छद्रव्यत्वात्स्वत एव जीव चैतन्याभिव्यंजनसमर्थ घटादिकं तु न तथा अस्वच्छद्रव्य त्वात् स्वाकारवृत्तिसंयोगदशायां तु वृत्त्यभिभूतजाड्य धर्मकतया वृत्युत्पादितचैतून्याभिव्यंजनयोग्यताश्रयत याच वृत्त्युदयानंतरं चैतन्यमभिव्यनक्ति तदुक्तं विवरणे अन्तःकरणं हिस्वस्मिन्निव स्वसंसर्गिण्यपि घटादौ चैत न्याभिव्यक्तियोग्यतामापादयति दृष्टं चास्वच्छद्रव्यस्यापि स्वच्छद्रव्यसंबंधदशायां प्रतिषिग्राहित्वं यथा कुड्यादे र्जलादिसंयोगदशायां मुखादिप्रतिविग्राहिता घटादेरभि ·(४०४) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- मू-तस्य च घटाउनुपादानता घटादिदेशासंबंधात् किंतु ब्रह्मैव घटाधुपादानं तस्य मायोपहितचैतन्यस्य सकल घटाद्यन्वयित्वात् । अत एव ब्रह्मणः सर्वज्ञता तथाच जीवस्य घटायधिष्टानब्रह्मचैतन्याभेदमंतरेण घटाद्यवभा सासंभव प्राप्ते तदवभासाय घटायधिष्ठानब्रह्मचैतन्याभे दसिद्धयर्थ घटाद्याकारवृत्तिरिष्यते । ननु वृत्त्यापि कथं प्रमातृविषयचैतन्ययोरभेदः संपाद्यते घटान्तःकरणरूपो पाधिभेदेन तदवच्छिन्नचैतन्ययोरभेदासंभवादिति चेन्न वृत्तेर्वहिर्देशनिर्गमनांगीकारेण वृत्त्यन्तःकरणविपयाणामे कदेशस्थत्वेनोपधेयभेदाभावस्योक्तत्त्वात् । एवमपरोक्ष स्थले मतभेदेन वृत्तेविनियोग उपपादितः इंद्रियाजन्य विषयगोचरापरोक्षान्तःकरणवृत्त्यवस्था स्वप्नावस्था जाय दरस्थाव्यावृत्त्यर्थमिद्रियाजन्यति अविद्यावृत्तिमत्यां सुपु सावतिव्याप्तिवारणायान्तःकरणेति सुषुप्ति माविद्यागो चराऽविद्यावृत्यवस्था ॥ शि०म०-जीवस्य परिच्छिन्नत्वेपि घटायधिष्ठानचैतन्याभिन्नत्वेन स्वत एव तत्संबंधितया कथं वृत्तेसंबंधार्थत्वमित्याशंक्य किं जीवस्य स्वत एव श्टायधिष्ठानत्वान्न वृत्तिसंबंधापेक्षा तदुपादानचैतन्या. दाद्वा तत्राद्यं दूषयति(तस्यचेति) तहि चैतन्यमानं नोपादानं स्यात् निष्कलं कत्वश्रुतिविरोधेन शुद्धचैतन्यस्याप्यनुपादानत्वादिति शंकते (किंत्विति) कल्पितबिंबभावमीश्वरपदवाच्यं ब्रह्मेवजगदुपादानमि- त्याह (बझैवेति) द्वितीयेतु कल्पितभेदस्य जीवस्य तदुपादानचैत- न्याभेदो न वृत्तिविना संभवतीति वृत्तिसंबंधापेक्षादुरित्याह (तथा- चेति) वृत्तिमयोजनमुपसंहरति ( एवमिति ) एवमिन्द्रियजन्यान्त:- करणवृत्त्यवस्थाजाप्रदितिजामदवस्थां निरूप्य स्वमावस्या निरूपयति (इंद्रियाजन्येति) यथाच स्वानं ज्ञानमिन्द्रियाजन्यं तथोपपादित. मधस्तात् ॥

·- परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसाहेता। (४०५) म०म०-खतएव-वृत्तिविनैव, तत्संबंधितया-घटादिसंबंधितया, स्वतएव-घटा- छुपादानचैतन्याभेदं विनैव ( तदुपादानेति ) घटायुपादानेत्यर्थः । तत्र-पक्षद्वयो मध्ये, तर्हि-जीवचैतन्यस्य घटाद्यनुपादानत्वे सति, निष्कलंकत्वश्रुतिविरोधेन असं गोह्ययं पुरुपोऽसंगो नहि सज्जते इत्यादि निर्धर्मकत्वबोधकश्रुतिविरोधेन (तदुपा- दानेति ) घटायुपादानेत्यर्थः । परममूले ( तदवच्छिन्नेति ) घटान्तःकरणापच्छिन्ने त्यर्थः । परममूले ( विनियोगइति ) उपयोगः सफलत्वमिति यावत्। परममूले (इन्द्रियाजन्येति) आगंतुकदोपजन्येत्यर्थः । तेन सुखादिगोचरतत्त्वमस्यादिवा- क्यजन्यंब्रह्मादिगोचरापरोक्षान्तःकरणवृत्त्यवस्थायां जाग्रतिस्वप्नलक्षणस्य नाति- व्याप्तिरिति ध्येयम् ॥ मू-जाग्रत्स्वप्नयोरविद्याकारवृत्तेरन्तःकरणवृत्तित्वान्न तत्रा तिव्याप्तिः अत्रकेचित् मरणमूर्च्छयोरवस्थांतरत्वमाहुः । अपरे सुषुप्तावेवतयोरंतर्भावमाहुः तत्र तयोरवस्थात्रयां तर्भावयहि वयोस्त्वं पदार्थनिरूपणे उपयोगाभावान्न तत्र यत्यते तस्य मायोपाध्यपेक्षयैकत्वमन्तःकरणोपाध्य पेक्षया नानात्वं व्यवह्वियते । एतेन जीवस्याणुत्वंप्रत्युक्तं बुद्धगुणेनात्मगुणेनचैवाराप्रमात्रोत्यवरोपि दृष्ट इत्यादौ जीवस्य बुद्धिशब्दवाच्यान्तःकरणपरिमाणोपाधिकस्य परमाणुत्वश्रवणात् ॥ शि०म०-साक्षादविद्योपादानावृत्तिरविद्यावृत्तिः साच नित्यमु. खगोचरा अविद्यागोचराचातएव सुप्तोत्थितानुभवः मुखमहमस्वाप्स न किंचिदवेदिपमिति तदवस्थासुषुप्तिरिति विवक्षितं। तेन घटमई न जानामीत्यविद्यागोचरी परंपरया तदुपादानान्तःकरणवृत्तिमादाय जामत्स्वमयो तिव्याप्तिरित्याह ( जामदिति ) रामानुजादिमतं दूषयति (एतेनेति ) चैतन्यात्मकस्य जीवस्य किंपारमार्थिकमणुत्व- मोपाधिकं वा नाद्यः अद्वितीयादिश्रुतिविरोधेन तदयोगात् । न द्वितीयः जीवस्याविद्योपाधिकत्वपक्षे तद्वदेवव्यापकत्वात्, अन्तः करणोपाधित्वे च मध्यमपरिमाणत्वात् उपाधिपरिमाणसमानपरि- माणस्य घटावच्छिन्नाकाशादो दर्शनात् 'युद्धेर्गुणेनाराप्रमात्र' इत्यो पाधिकपरिच्छेदनषणाय । कचिदशुत्वश्रवणस्य दुर्गेययस्त्वभिमाय- ·(४०६) चेदान्तपरिभाषा। [विपय- त्वात् । अन्यथा अणोरणीयानिति श्रवणादात्मा अणोरप्यणुः स्यात् । अणुत्वे च प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः। शरीरव्यापिसुखाद्यनुभवानाप- तेश्च । नचात्मत्वमणद्रव्यवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्यजातित्वात् पृथि- वीत्ववत् मनोऽनणुत्वपक्षे मनस्त्वे व्यभिचारात् ।। म०म० (तदुपादानेति) अविद्योपादानेत्यर्थः।परममूले ( तत्रेति) जाग्रत्स्व- मयोरित्यर्थः । परममूले ( अति ) अवस्थानिरूपणावसरे इत्यर्थः । परममूले (तत्रंति ) एवंवादिविवादेसतीत्यर्थः । परममूले ( अवस्थात्रयेति ) अवस्थात्रयान्य तमेल्यर्थः ।परममृले ( तत्ति ) मरणमूर्छयोरवस्थात्रयान्यतमान्तविवाहि वयोः परममूले (तस्येति) जीवस्येत्यर्थः परममूले ( एतेनेति) वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः परममूले (बुद्धेर्गुणेनेति ) बुद्धयादिरूपोपाधेरल्पपरिमाणरूपगुणेनैवाराग्रमात्रो ऽल्पपरिमाणको दृष्टः शास्त्रतोज्ञातः आत्मगुणेन निरूपाधिकस्वरूपात्मनोऽपरि- च्छिन्नत्वादिलक्षणगुणेनेवावरो न वरो महान् यस्मात्स तथा दृष्ठ इत्यर्थः । तदयोगात्-जीवस्य पारमार्थिकाणुत्वायोगात्, तददेव-ईश्वरवदेव- वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ॥ जीवोभागः सविज्ञेयः सचानंत्यायकल्प्यते ॥ इत्यादिश्रुतिमवलंब्य शंकते (आत्मत्वमिति । द्रव्यत्वसाक्षादिति ) गुणत्वव्या- प्यजातिरूपत्वादी व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वेति घटत्वादी व्यभिचारवारणाय साक्षादिति ॥ मू०-स च जीवः स्वयं प्रकाशः स्वप्नावस्थामधिकृत्याचार्य पुरुपः स्वयं ज्योतिरितिश्रुतेः॥ शि०म०-अनात्मवृत्तित्वस्योपाधित्वात आत्मत्वं नाणुनिष्ठमात्म- मात्रवृत्तित्वादीश्वरत्ववदिति प्रयोगाच्च । तस्मात्राणुर्जीव इति एवं जीवस्य जाग्रदवस्थादिकं कल्पितं धर्म निरूप्यसंप्रति तस्य पारमा- र्थिक रूपं निरूपयति (सचेति) तत्र बृहदारण्यकोपनिषद्वचनं प्रमाण- यति ( स्वप्नावस्थामिति) नचायं शब्दः परमात्मपरः समनंतर्वाक्य- विरोधात् । तथाहि आत्मैवास्य ज्योतिरित्युत्का कतम आत्मायोयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्युतज्योतिः पुरुषः सवा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसंपद्य मानः पाप्मभिः संसृज्यते स उत्क्रामन म्रियमाण इति चोत्वा उत्तरत्र स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेनभासा स्वेनज्योतिषा प्रस्वपित्यवायं पुरुषः स्वयं ज्योतिरित्यादिना स्वप्रकाशस्यैव स्वप्नाव- ·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (४०७). स्थामुपदर्शयंतो वेदांताजीवात्मानमेव स्पष्टमुपस्थापयंति तथाचास्य ज्योतिरात्मास्वरूपमित्यर्थः।राही शिर इति वत् षष्ठयुपपत्तेः तदेत दभिप्रेत्याह (स्वप्नावस्थामधिकृत्येति)॥ म०प्र०-ननु मनसोऽनणुत्वमेव नास्तीति कथं मनस्त्वे व्यभिचार इत्यागंक्य नति प्रतिज्ञायामेव हेत्वंतरमाह (अनात्मेति) उपाधित्वादिति यत्राणुद्रव्य- तित्वं तत्रानात्मवृत्तित्वं यथा पृथिवीत्वे इति साध्यव्यापकत्वं यत्र द्रव्यत्वसाक्षा- याप्यजातित्वं तत्रानात्मवृत्तित्वं नास्ति यथाऽऽत्मत्वे इति साधनाव्यापकत्वमिति ध्येयम्, तस्य-जीवस्य, तत्र-आत्मनः स्वमकाशत्वे (समनंतरैति) अव्यवहितपूर्व- वाक्येत्यर्थः ( आत्मवेति ) अस्य शिरः पाण्यादिमतः कार्यकारणसंघातरूपपुरु- पस्यात्मैवचिद्रूप आत्मैवज्योतिरित्यर्थः ।कतम आत्मत्यादिवाक्यजातं वृहदारण्यक- पष्टाध्यायस्थं बोध्यं । हृद्यन्तः ज्योतिः पुरुपइत्यत ऊबै सवा अयमित्यतः पूर्व ससमानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव सहि स्वमो भूत्वेमं लोकमतिकामति मृत्योरूपाणीति वाक्यं बोध्यमस्य सर्वस्यायमर्थः । इह बुद्ध्यादयो बहवः पदार्थाः संति तेषु कतम आत्मेति पृष्टे तत्स्वरूपं प्राणादिभिन्न- त्वेन दर्शयति योयमिति हे राजन् यस्त्वया पृष्टः सोयं विज्ञानमयो विज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पचेर्विज्ञानं बुद्धिस्तन्मयस्तत्मायः माणष्पिति सामीप्यलक्षणासप्तमीविज्ञान- मयस्य बुद्धयादिव्यतिरेकमदर्शनाय ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियपंचवाय्वारख्यपंचदशमाण- समीपस्थः हृद्यतः ज्योतिः लक्षणया हृदयस्थवद्धावंतवर्तमानं ज्योतिरात्मा आत्मने- वायं ज्योतिपेत्युपक्रमात् पुरुषः पूर्णः तथाच विज्ञानमयः माणेपु हृद्युतज्योतिः पुरुष इत्यतः पंचविशेपणैः क्रमेण बुद्धिमाणादि तत्सदृशबुद्धिवृत्त्यव्यापकत्वविपयकाः पंचशंकानिरस्ताः एवं बुद्धयायतिरिक्तनित्यमुक्तस्यात्मनो विद्यया बुद्धयध्यासा- देव संसारित्वमिति दर्शयितुमाह (सइति ) सहृद्युतज्योतीरूप आत्मा समानः सन् बुया सदृशः सन्नन्योन्यधर्माध्यासे सति तमायःपिंडवत्तादात्म्यमापन्नः सन्नवामी लोको प्राप्तव्याविह लोकपरलोकावनुक्रमेणोपेतदेहं त्यजन्नन्यं च देहमुपाददत्संच रति न स्वतः एतदेवप्रत्यक्षेणाभिनीयदर्शयति (ध्यायतीवेति ) यतो ध्यानव्या- पारंवती बुद्धिरतस्तद्गतः सन्नवभासयन्नात्मापि ध्यायतीवध्यानं करोतीव ज्ञायते नतु परमार्थतो ध्यानं करोति तथा लेलायतीव बुद्धवादिकरणे' प्राणादिवायुषु च चलत्सु तदवभासकतया तत्समानारमापि चलतीव नतु परमार्थतश्चलति । यथा चलंत्यां नावि नौस्थेन पुरुपेण तीरस्या वृक्षाश्चलंतीति प्रतीयते तद्व- दित्यर्थः । कुतो हेतौरेतदवगम्यते इत्यत आह (सहीति ) हि यस्मात्स आत्मा स्वामी भुत्वा स्वप्रकारपरिणवधीवृत्यषमासकवेन तदाकारी भूत्वमं लोकं जागरि- ·(४०८) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- तकार्यकरणसंघातलक्षणमतिकामति तदभिमानंत्यजतीति यावत् । तथा मृत्यो- रूपाणि चातिकामति मृत्युरज्ञानं रूप्यते ज्ञाप्यते यैरहंकारादिभिस्तानि मृत्यो- रूपाण्यतिक्रामत्यतः संचरणादिकं नात्मनः स्वाभाविकं स्वभावस्य ववशुष्णत्व- स्येव स्वसभावे सत्यतिक्रमणायोगादित्यर्थः । यथैकस्मिन्देहे स्वमनागरिते आच- रत आत्मनो देहव्यतिरिक्तत्वं तथह लोकपरलोकयोः संचारोक्क्यापि तव्यतिरे- कित्वमाह (सइति ) सायं प्रकृतः पुरुपो जायमानः उत्पद्यमानो न घटादिवत्स्व- रूपत उत्पद्यमानः किंतु शरीरमभिसंपद्यमानस्तत्रात्मभावं प्रतिपद्यमानो वै एव सन् पाप्मभिलक्षणया धर्माधर्माश्रयः कार्यकरणः संसृज्यते स एव पुनर्देशाचा- रंभककर्मक्षये सति म्रियमाण इत्यस्य व्याख्या उत्क्रामन् शरीरांतरसंयोगायो- द्वैप्रक्रामन् तानेव संसृष्टान् पाप्मनः कार्यकरणलक्षणान् विजहाति परित्यजत्य- भिमानत्यागमात्रणेत्यर्थः । स्वयं विहत्य स्वयमेव जाग्रहेहं निःसंबंधमापाद्य स्वयं निर्मायस्वयमेव स्वकर्मानुसारेण प्रातिभासिकस्वप्रदेहं निष्पाद्य स्वेन आत्मीयेन भासा दीत्या वासनोपादानलक्षणान्तःकरणवृत्तिरूपमकाशस्वरूपेणेति यावत स्वेन ज्योतिषाआत्मस्वरूपज्योतिषाऽलुसहक स्वरूपण निर्मितवस्तुविषयीकुर्वन् प्रस्वपित्यत्रास्यां स्वमावस्थायामयं पुरुप आत्मा स्वयमेव ज्योतिर्भवति तदादित्या- देरभावादिन्द्रियाणां चोपसंहतत्वान्मनसोविषयाकारणवापक्षयादिति परिशेषा- दित्यर्थः ॥ मू०-अनुभवरूपश्च प्रज्ञानघन एवेत्यादि श्रुतेः।अनुभवामीति व्यवहारस्तु वृत्तिप्रतिबिंबितचैतन्यमादायोपपद्यते एवं त्वंपदार्थों निरूपितः॥ शिम-किंच जीवः स्वप्रकाशः चिद्रुपत्वाशिदत् । स्वप्रकाशत्वं सजातीयप्रकाशाप्रकाश्यत्वम् । नच चिद्रूपत्वमसिद्धं तस्य श्रवणा- दित्याह (अतुभवरूपइति)योय विज्ञानधनाइत्यादिश्रुतिरादिपदमाह्या किंच घटज्ञानयोस्संबंध आत्मनिष्ठः ज्ञाननिष्ठत्वात्सत्तावत । अपिच आत्मा ज्ञानरूप आत्मान्यविषयान्यत्वात् ज्ञानयत् ननाप्रयोजकता आत्मा यदि यावत्स्वस्थितिसमानकालीननानाधिपयत्ये सति ज्ञानरूपो न स्यात् स्वनिष्ठप्रकारकस्वविशेप्यकसंशयादिविषयः स्यात् घटादिवदिति याधकतर्कसत्त्यात्नतश्च जीवः स्व प्रकाशः ॥ सम-जीव:-जीवपदलभ्यः, चिडूपत्वात-जडभिन्नत्वात्. चिरत्नानीना- भिमतमुख्यज्ञानपदार्थवत् (मजातीयेति) नर दीपादापि नेजस्त्वेन सजानीयमका.

·। . परिच्छेदः७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१९) शाप्रकाश्यत्वसत्तावप्रकाशत्वं स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वादन्यथाविभुत्वे समय- स्यापि स्वप्रकाशलक्षणे निवेशादिति । परममूले ( वृत्तिप्रतिबिंबितचैतन्यमिांग वृत्तिप्रतिविधितचैतन्याश्रयोहमिति मकारेणोपपद्यते नचास्मदर्थस्य प्रमातुः क. वृत्तिप्रतिबिंबितचैतन्याश्रयत्वमिति वाच्यं । प्रमातुर्वृत्त्याश्रयत्वेन वृत्त्युपहितचैत- न्याश्रयत्वस्य संभवात् । नच वृत्त्याश्रयत्वमन्तःकरणस्यैव नामातुरिति वृत्याश्रय- त्वेनेत्युक्तिरनुपपत्तरिति वाच्यं, प्रमातुरन्तःकरणघटितत्वेनान्तःकरणवृत्त्याश्रयत्वस्य संभवादित्यर्थः । धनः-मूर्तिः, संबंधः-विपयविषयीभावादि संबंधः, आत्मनिष्ठः- आत्मनिष्ठाधिकारणता निरूपिताधेयतावान्, ज्ञाननिष्ठत्वात्-ज्ञाननिष्ठाधिकरण- तानिरूपिताधेयतावत्वात् । नच गुणत्वानात्मत्वविपयेंद्रियसंयोगजन्यत्वादिषु ज्ञान- निष्टत्वस्य सत्वेन गुणत्वादिषु व्यभिचार इति वाच्यम् । ज्ञाने गुणत्वादीनामनं- गीकारात्, नचोभयवादिसमतदृष्टांताभावेनानुमानं न संभवतीति वाच्यम् । परसं- मतदृष्टांतनाप्यनुमानसंभवादिति, आत्मा-लक्ष्यात्मपदार्थः (आत्मान्यविषयान्य- त्वादिति ) विपयान्यत्वादित्युक्तह्यात्मनोपि वृत्तिविपयत्वेन स्वरूपासिद्धिः स्या- तद्वारणायात्मान्यति आत्मान्यत्वादित्युक्ते हि पुनः स्वरूपासिद्धिस्तद्वारणाय विषयान्यत्वेति (यावत्स्वस्थितीति ) यावद् यावत्कालपर्यंत स्वस्थितिः सुख- दुःखादिस्थितिस्तत्समानकालीनं यज्ज्ञानं सुखदुःखादिज्ञानं तदविपयत्वे सति ज्ञानरूपत्वाभावो घटादिषु तत्रैव स्वं घटादयस्तनिष्ठं यत् घटत्वादिकं तत्प्रकारक घटादिविशेष्यकसंशयादिविषयत्वमपिप्रथमस्वपदेन घटादिकं धर्तुं न शक्यते घटा- दिज्ञानस्य तृतीयक्षणवृत्तिध्वंसमतियोगित्वेन यावद्धटादिस्थितिसमानकालीन- घटादिज्ञानाप्रसिद्धः सुखादिज्ञानस्य तु सुखादिस्थितिसमानकालीनत्वं संभवति सुखादीनां ज्ञातसत्ताकत्वेनाज्ञातसत्ताकत्वाभावात् यत्र ज्ञानरूपत्वामावस्तर स्व- निष्ठमकारकस्वविशेष्यकसंशयादिविषयत्वमित्युक्ते हि सुखादीनामाप संशयादि- विषयत्वं स्यादतः स्व स्थितिसमानकालीनज्ञानाविषयत्वे सतीत्युक्तं उक्ततर्का- संभववारणाय यावदिति यावत्कालपर्यते ॥ मू०--अधुना तत्त्वं पदार्थयोरेक्यं महावाक्यप्रतिपाद्यमभि धीयते ॥ शिम-विषयप्रतियोगिनिरूपणानंतरं विषयनिरुपणंप्रतिजानीते ( अधुनेति । महावाक्येति ) सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्मेत्यादि वाक्यम वांतरवाक्यं तत्त्वमस्यहं ब्रह्मास्मि अयमात्मा ब्रह्मत्यादिवाक्यं महा- वाक्यं तेन शक्त्या लक्षणाया वा तदैक्यं प्रतिपाद्यमित्यर्थः अनेन चास्य विषयत्वमुक्तम् अन्याप्रतिपाद्यत्वे सनि तत्मतिपाद्यस्य ·(१०) वेदान्तपरिभाषा। [विषय- द्विषयत्वात् । द्वादशलक्षणीधर्ममीमांसा सपरिकरधर्मनिरूपणपरा । सिद्धार्थपरा विधिवाक्यानामेव तत्र विचारितत्वात ॥ म०प्र०-स्वस्थितिर्भवति तावत्कालपर्यंत ज्ञानं विवक्षितं नाप न्यूनकालिक नाप्यधिककालिकमतो घटादिकालन्यूनकालिकघटादिज्ञानमादाय नोक्ततर्कासं- भवः आत्मा यदि यावत्स्वस्थितिसमानकालीनज्ञानाविषयत्वे सति ज्ञानरूपो न स्यात्तदा संशयादिविषयः स्यादित्युक्ते हि आत्मागुणो न वेति गुणत्वप्रकार- कात्मविशेष्यकसंशयस्तु भवत्येवेति नैयायिक प्रत्यनिष्टोद्भावनमेव न स्यादतः स्वनिष्ठप्रकारकेति अहंषान वेति अहंत्वादिप्रकारकसंशयः स्यादिति भावः। स्वविशे. ध्यकपदानादाने तु इदं शरीरमहं वा नवत्यहं त्वादिप्रकारकेदमर्थविशेष्यकसंशयो नैयायिकमते भवत्यवेति पुनरपि नैयाधिकंप्रत्यनिष्टापादनं न स्यादतः स्वविशेष्य- कति अहं वा नवत्यहत्वप्रकारकास्मद्विशेष्यकसंशयः स्यादिति भावः ( प्रतियो- गिनिरूपणति ) ऐक्यनिरूपकतत्त्वंपदार्थनिरूपणेत्यर्थः । अवांतरवाक्यं-तत्त्वं पदार्थान्यतरवांधकवाक्यं । महावाक्यं-तत्वंपदार्थैक्यबोधकवाक्यं तैन-महावा- क्येन, तदैक्यं-तत्वंपदार्थक्यं, अनन-महावाक्यप्रतिपाद्यमिति वास्न, अस्य- ऐक्यस्य अन्यथामतिपाद्यत्वे सति यत्प्रतिपाद्यत्वं यत्र तत्रतद्विपयत्वमिति सामान्यन्याप्तिमामिप्रेत्यैक्यस्य वेदांतविपयल्ले हेतुमाह ( अन्याप्रतिपाद्यत्वेसतीति) वेदांतान्याप्रतिपाद्यत्वे सतीत्यर्थः। तत्प्रतिपाद्यस्य--वेदांतप्रतिपाद्यस्य । तद्विषय- त्वात्-वेदांतविषयत्वात् ननु "तत्तु समन्वयात्"इति सूत्रे द्वादशाध्यायधर्ममीमांसा- विचारितकर्मवाक्यराप ब्रह्मणः प्रतिपाद्यत्वस्वीकारात्सत्यतासिद्धिरित्याशंक्याह (द्वादशलक्षणीति ) द्वादशाध्यायेत्यर्थः, सपरिकरधर्मनिरूपणपरा-अंगसमूहसहित- यागादिरूपधर्मप्रतिपादकवाक्यार्थनिरूपणपरा,विधियाक्याना-लिङ्गादिघटितयागा- दिबोधकवाक्यानां तत्र-धर्ममीमांसायाम् ( विचारितत्वादिति ) द्वादशलक्षणमी. मांसाविचारितकर्मवाक्यानां परंपरया ब्रह्मप्रतिपत्तायुपयोगो नतु तत्त्वमस्यादिषा- क्यवत्साक्षादुपयोग इति भावः ॥ मू--ननु नाहमीश्वर इत्यादिप्रत्यक्षेण किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्ववि रुद्धधर्माश्रयत्वादिलिगेन द्वासुपणेत्यादिश्रुत्या ॥ द्वाविमौ पुरुपों लोके क्षरश्चाक्षर एवच ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ इत्यादिस्मृल्या च जीवपरभेदस्यावगतत्वेन तत्त्वमस्या दिवाक्यमादित्यो यूपो यजमानः प्रस्तर इत्यादिवास्यव ·परिच्छेदः७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (४२ दुपचरितार्थमेवेति चेन्न भेदप्रत्यक्षस्य संभावितकरणदोप . स्यासंभावितदोपवेदजन्यज्ञानेन वाध्यमानत्वात् अन्यथा चंद्रगताधिकपरिमाणग्राहि ज्योतिशास्त्रस्य चंद्रप्रादेश ग्राहिप्रत्यक्षेण पाधापत्तेः पाकरक्ते घटे रक्तोयं न श्याम इति वत्सविशेपणे हीति न्यायेन जीवपरभेदग्राहि प्रत्य क्षस्य विशेपणीभूतधर्मभेदविपयत्वाच ।। शि०म०-वेदांताश्च न विधिपराः । तात्पर्यविषयब्रह्मासिद्धिमसं- गात् । तथाच न सत्यंतासिद्धिरिति तत्त्वमस्यादिवाक्यं न जीवेश्वरा- भेदे प्रमाणं भेदग्राहि बहु प्रमाणविरोधादिति शंकते(नन्विति। किंचि ज्ज्ञत्वेति) जीवेश्वरों परस्परभिन्नौ किंचिज्जत्वसर्वज्ञत्वलक्षणविरुद्ध- धर्माश्रयत्वात् । दहनतुहिनवदित्यर्थः। तर्हि तत्त्ववस्या दि वाक्य न प्रमाणं स्यादित्यत आह ( तत्त्वमस्यादीति )नतु प्रत्यक्षस्यज्येष्ठतया प्रबलत्वेन बाधकत्वमित्यत आह (अन्यथेति) तहि भेदप्रत्यक्षस्या- प्रामाण्यकल्पनमेवाभेदप्रामाण्ये बाधकमित्यत आह ( पाकेति) ॥ म०प्र०--विधिपरा:-विधीयमानयागादिकर्मपराः ( ब्रह्मासिद्धिप्रसंगादिति ) वेदान्तानां विधिपरत्वे ब्रह्माप्रतिपादकत्वादिति शेषः । तथाच-वेदांतानां विधिपर- त्वाभावेसति ( विरुद्धति ) एकाधिकरणावृत्तीत्यर्थः । किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वलक्षणे- तिविशेषकथनं तु प्रकृताभिप्रायेण हेतुम्तु विरु दधर्माश्रयत्वमेवेति ध्येयम् ।दहन- तुहिनवत्-अमिहिमवत् । परममूले ( संभावितकरणदोपस्येति ) स्वाश्रयकरणजन्य त्वसंबंधेन समाविताः करणानामिन्द्रियाणामपाटयत्वादयो दोपा यस्मिन भेद- प्रत्यक्षे स तथा तस्येत्यर्थः । परममूले (अन्ययेति) प्रत्यक्षस्यज्येष्ठतया पाल- त्वेनागमजन्यज्ञानयाधकत्वस्वीकारे इत्यर्थः । तर्हि-भेदप्रत्यक्षस्यागमजन्यज्ञानेन बाध्यत्वस्वीकारे सति परममूले ( सविशेषणेहीति ) गिसी ध्वस्तः दंडी जातः रक्तोयं न श्याम इत्यादी प्रसिद्धन सविशेषणेहि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसंका- मतः सति विशेष्ये बाध इतिन्यायेनेत्यर्थः ॥ मू--अत एव नानुमानमपि प्रमाणमागमविरोधात मेरुपापा: णमयत्वानुमानवत् नाप्यागमांतरविरोधस्तत्परातत्पर वाक्ययोस्तत्परवाक्यस्य बलवत्वेन लोकसिद्धभेदानुवा दिद्वासुपर्णादिवाक्यापेक्षया ॥

·(४१२) वेदान्तपरिभाषा । [विषय- शिम०-अतुमानं च न भेदे प्रमाणं नरशिरः शौचातुमानवदाग- मवाधादित्याह (अतएवेति) भेदनाहिश्रुतिस्मृतिविरोधं निरस्यत्ति (नाप्यागांतरेति) ननु दासुपणेत्यादि वाक्यं प्रतीयमानभेदपरमे- वास्तु वाधकाभावादित्याशंक्य शास्त्रस्याज्ञातार्थपरत्वात् । मेदस्य च प्रत्यक्षादिप्रमाणावगतत्वात् न तत्परत्वमित्याह ( लोकसिद्धति) ननु तत्त्वमस्यादि वाक्यमपि नाभेदपरं प्रस्तरादिवाक्यवत्तस्योपच- रितार्थत्वस्योक्तत्वादित्याशंक्य किंवाधकसत्त्वादभेदपरत्वाभावस्ता- त्पर्य्यस्य ग्राहकाभावाद्वा नाद्या प्रस्तरस्य यजमानत्वे बाधकबदभेदे बाधकाभावात् ॥ म०प्र०-अनुमानंच-जीवेशी परस्परभिन्नौ विरुद्धधर्माश्रयत्वाद्दहनतुहिनवदित्य- नुमानं च नरशिर शौचानुमानवत्-सतह नरशिरोस्थि शुचिरस्थित्वात् शंखक- दित्यनुमानं 'स्पृष्ट्वा नरास्थि सह सवासाः जलमाविशेत् ' इत्याद्यागमेन यथा वाधितं तदर, आगमवाधात्-तत्त्वमस्यादि वाक्यरूपागमवाधात् परममूले ( अतए- वेति ) वक्ष्यमाणहेतोरेवेत्यर्थः । परममूले ( मेरुपापाणमयत्वानुमानवदिति ) मेरुः पापाणमयः पर्वतत्वादिध्यादिवदित्यनुमानं सर्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजोमेरु- रित्याद्यागमेन यथा वाधितं तददित्यर्थः । प्रस्तरादिवाक्यवत्-यजमानः मस्तर इत्यादिवाक्यस्य यथा सादृश्यरूपलाक्षणिकार्थपरत्वं तद्वत, तस्य-तत्त्वमस्यादिवा- क्यस्य (उपचरितार्थत्वेति ) सादृश्यादिरूपलाक्षणिकार्थकत्वेत्यर्थः । वाधकवत्- प्रत्यक्षप्रमाणरूपवाधकवत्, अभेदे-तत्त्वं पदार्थाभेदे बाधकाभावात् प्रत्यक्षादिममा- णरूपवाधकाभावात् नच नाहीश्वर इति प्रत्यक्षादिकमभेदे वाधकमिमि वाच्यम् । तस्याप्रमात्वेन वाधकत्वाभावात् । सविशेषणे होत्यादिन्यायेन विशेषणीभूतधर्म- भेदविषयकत्वाचेति ॥ उपक्रमोपसंहाराद्यवगताद्वैततात्पर्य्यविशिष्टस्यतत्वमस्या दिवाक्यस्य प्रश्लत्वात। नच जीवपरक्ये विरुद्धधर्माश्रय त्वानुपपत्तिः शीतस्यैव जलस्योपाधिकोप्ण्याश्रयत्वव स्वभावतोनिर्गुणस्यैव तस्यान्तःकरणाद्युपाधिककतृत्वा द्याश्रयत्वप्रतिभासोपपत्तेः यदिच जलादावाष्ण्यमारो पितं तदा प्रकृतेपि तुल्यं नच सिद्धांते कर्तृत्वस्य कचि दप्यभावादारोप्यप्रमाहितसंस्काराभावे कथमारोप इति वाच्यं लाघवेनारोग्यविषयसंस्कारत्वेनैव तस्य हेतुत्वात् ·. परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (४१३) शिम-नच प्रस्तरादिवाक्यवत्स्तुतिपरत्वं तात्पर्य्यबाधकं प्रस्तरं प्रहरतीति विधिशेषतयावगतत्वेन प्रस्तरस्य स्तुतिविषयत्वेपि जीवे श्वरयोविध्यन्वयादर्शनेन स्तुतिविषयत्वायोगात न द्वितीय इत्याह (उपक्रमेति) अर्थापत्तिमाशंक्य निराकरोति (नचेति)॥ म०प्र०-(प्रस्तरमिति ) अग्न्यधिकरणकदर्भमुष्टिकर्मकमक्षेपेणेष्टं भावयेदित्यर्थः। स्तुतिपरत्वं-तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य जीवस्तुतिपरत्वं, तात्पर्य्यवायकम-तत्वमस्या- दिवाक्यस्याभेदतात्पर्य्यवाधकम् । विधिशेषतया-विधीयमानप्रक्षेपरूपकर्मशेपतया, स्तुतिविषयत्वेपि-यजमानः प्रस्तर इति स्तुतिविषयत्वेपि, जीवेश्वरयोः-जीवेश्वर- पदलक्ष्ययोः, विध्यन्वयेति-विधीयमानकर्मान्वयेत्यर्थः । परममूले (विरुद्धधर्माश्र- यत्वानुपपत्तिरिति ) किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वविरुद्धधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या जीवेश्वरभेदः कल्प्यते इति भावः। परममूले (प्रकृतेपीति )आत्मन्यपीत्यर्थः । परममूले (तुल्य- मिति ) कर्तृत्वादिकमारोपितमित्यर्थः । परममूले (अभावादिति) पारमार्थिक- कतृत्वाभावादित्यर्थः । परममूले ( आरोग्यममाहितसंस्काराभावेइति) अरोप्यकर्ट- स्वादिविषयकपूर्वकालीनप्रमाजन्यसंस्काराभावे इत्यर्थः । परममूले ( तस्येति ) आरोग्यविषयकसंस्कारस्येत्यर्थः । भ्रमप्रमान्यतरजन्यारोप्यविषयकसंस्कारत्वेना- रोप्यविपयकसंस्कारस्य हेतुत्वमिति भावः ॥ मू-नच प्राथमिकारोपे का गतिः कर्तृत्वावध्यासप्रवाहत्या नादित्वात् तत्त्वं पदवाच्ययोविशिष्टयोरेक्यायोग्यत्वेपि लक्ष्यस्वरूपयोरैक्यमुपपादितमेव अत एव तत्मतिपादि कतत्वमस्यादि वाक्यानामखंडार्थत्वंसोयमित्यादि वास्य वत् नच कार्यपराणामेव प्रामाण्यं चैत्रपुत्रत्ते जात इत्यादी सिद्धेपि संगति ग्रहात् ॥ शिम-संभदायमतेनाह (लक्ष्यस्वरुपयोरिति) नवस्तु शास्ये लक्ष्यस्वरूपमापरत्वं ततः किमित्यत माह ( जनति ) नतु वेदांता न ब्रह्मपराः पदानां कार्यान्वितशत्यनुरोधेन का परत्वे- नैव प्रामाण्यावधारणात् । तथाचादित्यो ब्रह्मनिवासमतीत्यदो- पासनापरमित्याशंक्य सिद्धपि संगतिमइस्यौलत्वादिति दृश्यनि (नचेति) किंच नाभेदोपासनात्र विधया टपातीतत्यप्रसादार मस्यंते तद्धास्य विजज्ञाविति ब्रह्मविद्याया एक प्रवाशक्षिक ·(११४) वेदान्तपरिभाषा। विषय- तत्वमस्यादि वाक्यं नोपासनापरम् "अभयं वैजनकप्राप्तोसि तदा त्मानमवावेत् अहंबह्मास्मि" इति स्पष्टार्थश्रुत्यंतरानुसारेणास्पष्टार्थ- श्रुतेरपि व्याख्यानौचित्यात् । अत एव तं चतुर्धाकरोतीति वचन स्पष्टार्थकवचनांतरानुसारादग्नेयविषयं व्याख्यातं । नचाहं ब्रह्मेत्य- प्यभेदोपासनमिति युक्तमवेदिति विरोधात् ।। मय-वाक्ये-तत्वमस्यादिवाक्ये, ततः-तत्त्वमस्यादिवाक्यानां लक्ष्यस्वरूप मात्रपरत्वात् किं किंफलम् । परममूले (अतएवेति ) तत्तं पदलक्ष्यस्वरूपैक्य स्यौपपादितत्वावेत्यर्थः । कार्यान्वितशक्त्यनुरोधेन-कृतिसाध्यविशिष्देशक्त्यभ्युप- गमेन, सिद्धेषि-प्रयोगकालेकृत्यसाध्योपे पुत्रादौ, संगतिग्रहस्य-पुत्रादिपदशक्तिन हस्य,अत्र-तत्त्वमसि वाक्यादी (तदास्येति) अस्य-पितुर्वाक्यात्तद्रह्मा, ह-प्रसिद्धः पिजज्ञौ श्वेतकेतुर्विज्ञातवानित्यर्थः । अभयम्-भयशून्यंब्रह्म (तदात्मानमेवेति) तदविद्याविशिष्टतयाधिकारित्वेनावस्थितं ब्रह्मनासित्वं संसारी किंतु सकलसंसार- धर्मरहितं सचिदानंदैकरसं ब्रह्मैवासीति दयालुना आचार्यणवोधितमात्मानमेवा- वेदित्यर्थः अतएव-स्पष्टार्थकश्रुत्यंतरानुसारेणास्पष्टार्थकश्चतिव्याख्यानस्योचितत्वा- देव, तम्-पुरोडाशम ( स्पष्टार्थकवचनान्तरति ) आप्रेयं पुरोडाशंचतुर्धाकरोतीति वचनांतरेत्यर्थः॥ ०-एवं सर्वप्रमाणाविरुद्धं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रतिपाद्यं जीवपरैक्यं वेदांतशास्त्रस्य विपय इति सिद्धम् ॥ इति श्रीवेदांतपरिक्षापायां विषयपरिच्छेदः ॥ ७ ॥ शि०म०-आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः॥ किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत । इत्येकत्वज्ञानस्यैव श्रुतौ पुमर्थत्वप्रतिपादनाञ्च ।। जाग्रस्वमसुषुप्त्यादि प्रपंचं यत्प्रकाशते ॥ तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्वबंधात्ममुच्यते ॥ मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम ॥ मयि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्यहमिति ॥ कैवल्योपनिषद्वचनाच्च । यथा नदीनदो लोके सागरेणैकतामियात् ॥ तदात्माक्षरेणासौ निष्कलेनकतामियात् ।।

·परिच्छेदः ७] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (४१५)
इतिकूर्मपुराणवचनाञ्च ॥
यदस्थूलमनावाख्यमप्रमेयमवर्णकं ।।
तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्मसंपद्यतेधुवमिति ।
विश्वामित्रस्मृतेश्च ॥
अहमेवपरंब्रह्मवासुदेवारण्यमव्ययम् ॥
इतिस्यानिश्चितो मुक्ताबद्ध एवान्यथाभवेदिति ॥
वररुचिवचताच॥
अवात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति ॥
ब्रह्मभूतः स एवेह दक्षपक्ष उदाहृतः॥
इतिदक्षस्मृतेश्च ॥
सर्वभूतांतरस्थाय नित्यशुद्धचिदात्मने ॥
प्रत्यक्चैतन्यरूपाय मह्यमेव नमोनमः॥
इति वसिष्ठवचनाञ्च अन्यथा तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य भेग्राहिम-
माणधिरोधेनाभेदे प्रामाण्याभावे श्रुतिपुराणवचनानि बाध्येरन्
तस्मात्सिद्धं तत्वमस्यादिवाक्यस्य जीवपरक्यपरत्वं तदेतत्सर्वम-
मित्य उपसंहरति ( एवमिति)।
इति श्री धर्मराजाध्वरॉद्रात्मजश्रीरामकृष्णावारविरचिते थेदांत-
चूडामणी विषयपरिच्छेदः ॥ ७ ॥
म०म०-नदी-गंगायमुनादिः, नदः-सिध्वादिः, दक्षपक्षा-स्वपक्षः । उदाहतः-
मयाकथितः । अन्यथा-अहंब्रह्मास्मीत्यादिवाक्यानामभेदोपासनापरत्वस्वीकारे
अन्यथेत्यस्यैव वा विवरणं तस्वमस्यादिवाक्यस्येत्यादि ।
इति श्रीमदासीनवरश्रीमहाविज्ञानाभिघगुरुमसादलब्धोदासीनामरदासशब्दवा-
च्याविर्भूतायाधर्मरामावरीदात्मनरामकृष्णाभिधेयविरचितविपयपरिच्छे
दवेदान्तशिखामणेः मभायों विषयपरिच्छेदासमाप्तः ॥ ७॥

·(४१६) वेदान्तपरिभाषा। [प्रयोजन- अथ प्रयोजनपरिच्छेदः ८. मू-इदानी प्रयोजनं निरूप्यते यदवगतं सत् स्ववृत्तितये प्यते तत्प्रयोजनं तच्च द्विविधं मुख्यं गौणचेति तत्र सुखदुः खाभावी मुख्य प्रयोजने तदन्यतरसाधनं गौणं प्रयोजन सुखं चद्विविधं सातिशयं निरतिशयं चेति ।। शि०म०-(यदवगतमिति) ययेन रूपेण स्ववृत्तितया अवगतं तथैवे- प्यते तेन रूपेण च प्रयोजनमित्यर्थः अनागतसुखादिकं च स्ववृत्तित्तया सुखत्वेनातुमानात ज्ञानं तेन रूपेणेप्यते सुखं मे भूयादिति पशु- पुबादिकं त्विष्टसाधनत्वेनावगतमिच्छाविषय इति तेन रूपेण प्रयो- जन तथाच सुखादेर्गुणत्वादिनावगतौ सुखत्यादिना स्वात्मनि बाध- दशायां चेच्छाविरहेपि न दोषः । नच पशुपुत्रादीनां कथं स्ववृत्तित्वं परंपरासंबंधेन स्ववृत्तित्वेऽतिप्रसंगादिति वाच्यम् । स्वलक्षणसंबंधेन स्ववृत्तित्वाभ्युपगमात् । स्वरूपसंबंधस्यापि साक्षात्संबंधत्वात् । द्वैविध्यमेवाह (मुख्यमिति) यत्स्वासाधारणरूपेणावगतं सदिय- माणं तन्मुख्य प्रयोजनमतिरिक्तधर्मज्ञानापेक्षमिष्यमाणंगोणमित्यर्थः। तदुभयं क्रमेणोदाहरति (तति) सिद्धांते च सुखस्यद्वैविध्यमित्याह (सुखंचेति)। मंसारदावानलदग्धचेतायं शान्तभूतं शरणं गतोऽस्मिन् ।। शान्तिसमानोति परांनरोऽयं समेघवः श्रीगुरुनानकोऽस्तु ॥१॥ म०प्र०-( यद्येन रूपेणेति ) यत् मुखादिक, थैनरूपण-सुखत्वादिरूपेण, स्ववृत्तितयाऽवगतम्-ममेदं सुखमिति स्वसंबंधितया ज्ञातं सत्, तथैवेष्यते-सुखा- दिकं मे भूयादिति सुखत्वादिरूपेण स्ववृत्तितयेच्छाविषयी क्रियते तेन रूपेण सुखत्वादिरूपेण सुखादिकं प्रयोजनमित्यर्थः। यत्स्ववृत्तितयेष्यते इत्युक्तेहि राजमु- खराजदारादरपि ममेदं भूयादिति स्ववृत्तितयेच्छाविषयत्वेन राजसुखादापतिव्याप्ति स्यात्तद्वारणाय स्ववृत्तितयावगतमिति दुःखादावतिव्याप्तिवारणाय स्ववृत्तितये ध्यते इति लक्ष्ये लक्षणं योजयति ( अनागतेति । स्ववृत्तितयेति ) अनागतसुखा- दिकं स्ववृत्तिविलक्षणसुखत्वादिमत्त्वादेतत्कालीनसुखादिवदिति सुखत्वादिहेतुना स्ववृत्तितयाऽवगतमनागतसुखादिकं तेन रूपेण सुखादिकं मे भूयादिति मुखत्वा- ·परिच्छेदः ८] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (४१७” दिरूपेणेष्यते इति सुखत्वादिरूपेणागतसुखादिकं प्रयोजनामत्यर्थः । येन रूपेण तथैवेष्यते इति शब्दयोः फलमाह ( तथाचेति ) नदोपः-अव्या- तिरूपदोपा नास्ति, परंपरासंबंधेन-ससंयुक्तसंयुक्तसंयुक्तत्वादिरूपपरंपरासंबंधन स्वंपुत्रादिक तत्संयुक्तमाकागादिकं तत्संयुक्तं जीवदेहाहिकं तत्संयुक्तत्वं जीवा- त्मनीति संबंधवाक्यार्थः। अतिप्रसंगात्-रासमपुरीपादेरपि जीवात्मवृत्तित्वमसंगात्, स्वलक्षणसंबंधेन-संबंधिद्वयसत्त्वरूपस्वरूपसंबंधन ( यदिति ) सुखादिकमित्यर्थः । स्वासाधारणरूपेण-सुखाद्यसाधारणसुखत्वादिरूपेण नच दरिद्राणां राजसुखंमुख्य- प्रयोजनंस्यात्तस्य सुखाद्यसाधारणमुखत्वादिरूपेणावगतत्वे सतीष्यमाणत्वादिति वाच्यम् । स्ववृत्तितयेत्यस्यापि निवेशादिति, अवगतं-प्रमाज्ञानविपयः अतिरि- क्तधर्मज्ञानापेक्षम्यागादिवृत्तियागत्वाद्यतिरिक्तेष्टसाधनत्वादिरूपधर्मज्ञानापेक्षम् ।। मू-तत्र सातिशयं सुखं विपयानुपंगजनितान्तःकरणवृत्तिता रतम्यकृतानंदलेशाविर्भावविशेपः"एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवंति" इति श्रुतेःनिरतिशयं सुखं च ब्री वआनंदो ब्रह्मेतिव्यजानात् विज्ञानमानंदंब्रह्मेत्यादिश्रुतेः आनंदात्मकब्रह्मावाप्तिश्च मोक्षः शोकनिवृत्तिश्च ।। शि०म०-तत्र जन्यसुखं सातिशयमित्याह (तत्रसातिशयमिति) यथा काचिदन्तःकरणवृत्तिः सत्त्वगुणजन्यतयाचैतन्यगतज्ञानांशप्र- तिबिंबवाहित्वेन ज्ञानं तथा तादृशीवृत्तिस्तद्गतानंदलेशप्रतिबिंबग्रा- हकत्वात्सुखमिति व्यपदिश्यते तस्यां सुखलक्षणायां वृत्तावन्वयव्य तिरेकाभ्यां स्रक्चंदनवनितादिविषयसंबंधो हेतुः। अत एव तत्तार तम्यात्सुखतारतम्यमतएषचास्मदादिसुखाद्राजमुखमुत्कृष्ट तस्मा- सार्वभौमसुखमुत्कृष्टतरं ततश्चन्द्रादिसुखमुत्कृष्टतममिति । नतु यद्या- नंदप्रतिबिमाहित्वादन्तःकरणवृत्तिरेव सुखं तदा सन्निहितपरिपूर्णा- नंदस्यापि ग्रहणसंभवेन सवमपि सुखमेकरूपं स्यादिति चेन्न। परिपूर्ण- ज्ञानवदखंडानंदस्य मूलाविद्यावृत्तत्वेनेदानी तद्भानायोगात । नन्वस्तु निरतिशयानंदात्मकं ब्रह्म ततः किमित्यत आह (आनंदात्मकेति) ननु न ब्रह्मावातिमोक्षस्तस्याः संसारदशायामपि भावात् । निवृत्त- शॉक-परिपूर्णानंदो न प्रागितिचेतावश्यकत्वात्सव मुक्तिरित्यत- स्तथैव पक्षांतरमाह (शोकनिवृत्तिरिति) अनर्थहत्वविद्यानित्ति- रित्यर्थः॥ २७ ·(४१८) वेदान्तपरिभाषा। [प्रयोजन- म०प्र०-मुख्यप्रयोजनत्वमन्येच्छानधीनेच्छाविपयत्वम् अन्येच्छाधीनेच्छादि- पयत्वं गौणमयोजनत्वमिति मुख्यप्रयोजनगोणप्रयोजनयोलक्षणान्तरं ग्रंथांतरीय मपि द्रष्टव्यमिति, तत्र-सातिशयनिरनिशयसुखयोर्मध्ये (ज्ञानांशेति ) अंशांशि- भावकल्पनयाचिदंशेत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां-सकूचंदनवनिनादिविषयसंबंध- सत्त्वे सुखलक्षणवृत्तिसत्त्वंस्रक् चंदनवनितादिविषयसंबंधाभावे सुखलक्षणवृत्यभाव- इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ।अतएव सुखलक्षणवृत्तिमतिरक्चंदनवनितादिविषयसंव- धस्य हेतुत्वादेव, तत्तारतम्यात्-वगादिविषयसंबंधस्य न्यूनाधिक्यात्, अतएद- मुखस्य न्यूनाधिक्यसंभवादेव, तस्मात्-राजसुखात्, ततश्च-सार्वभौमसुखाच एक रूपं-एकरसं न्यूनाधिक्यरहितमिति यावत्, परिपूर्णज्ञानवत्-परिपूर्णज्ञानस्य मूला ज्ञानावृत्तत्वेन यथाभानाभावस्तद्वत. इदानी-संसारदशायां (तद्भानेति ) असंडा नंदभानेत्यर्थः । ततः ब्रह्मणोनिरतिशयानंदात्मकत्वात् किंसिध्यतीतिशेपः। तस्याः- ब्रह्मायाप्तः । नमागित्ति-मत्रज्ञानात्पूर्वनभवतीत्यर्थः । आवश्यकत्वात् शोकनिवृत्ते- रावश्यकत्वात्, सैव-शोकनिवृत्तिरेव, तथैव-पूर्वपक्ष्युक्तमकारेणेव ॥ मू-ब्रह्मविद्वौवभवति तरति शोकमात्मविदित्यादि श्रुतेः नतु लोकांतरावाप्तिः तज्जन्यवैयपिकानंदो वा मोक्षः तस्य कृतकत्वेनानित्यत्वे मुक्तस्य पुनरावृत्त्यापत्तेः ।। शि०म०-क्रमेण प्रमाणमाह (ब्रह्मेति)तरति शोकमित्यत्र शोक- हेतुत्वात्तत्पदेनाविद्योक्ता तरणंचार तरति ब्रह्महत्यामिति पनिवृत्ति- रूपं विवक्षितं नतु सेतुं तरतीति व शोकस्य मूर्त्तत्वाभावादिति ध्येयम् । लोकांतरप्राप्तिरेव मुक्तिरिति तार्किकाः कल्पयंति तान्प्रत्याह (नन्विति) लोकांतरावाः सुखदुःखाभावान्यतरत्वाभावात् स्वतः प्रयोजनत्वाभावादिति भावाननु वैकुण्ठादिलोकविशेषं गतानामानं- दाधिर्भावो भविष्यतीति चेन्न स्वरूपानंदाभिव्यन्यभ्युपगमे लोकांत- रगमनवेयर्थ्यात् । नतु न लोकांतरावाप्तिः स्वतो मोक्षः किंतु तवत्यः- पयिकानंदवारा सच तवैवेति न लोकांतरगमनवैयर्यमिति चन किंसव मुक्ति उत तत्रत्यवेपयिकानन्दः नाद्यः। आवश्यकत्वान्मुख्य- प्रयोजनवाच तस्यैव मुक्तित्वॉचित्यात् । अन्यथा मुक्तः स्वतःपुरुषा. र्थत्वाभावप्रसंगात् नद्वितीय इत्याह (तजन्यति) परिकानंदस्य मुक्तित्व तस्य स्वर्गादिवत्सातिशयत्वापत्ती मोक्षस्य परमपुरुषार्थ- स्वाभावप्रसंगावाकिंच वषयिकानंदस्य मुत्तित्वे मुक्तिदशायां भेदापनी यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभृत् ॥

·परिच्छेदः ८] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (११९) यावन्मोक्षं तु भेदः स्याज्जीवस्य च परस्य च ॥ ततः परं न भेदोस्ति भेदहेतोरभावतः॥ विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यंतिकं गते ॥ आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसंतं कः करिष्यति ॥ इत्यादिवचनविरोधापत्तिःकिंच मुक्तिदायां शरीराभावेन वैषयि- कानंदानुपपत्तिः तस्य शरीरजन्यत्वनियमात् । अत एव स्वर्गशरीर- कल्पनं नचात्रापि तत्कल्प्यत इति युक्तं अशरीरं वावसंतमित्यादि श्रुतिविरोधात् । किंच न ब्रह्मविदां लोकांतरगमनमस्ति न तस्य प्राणा उत्क्रमंति॥ म०प्र०-तत्पदेन-शोकपदेन, अत्र-तरतिशोकमितिश्रुतौ, तार्किकाः-तर्ककुश- लामीमांसकाः लोकांतरातेःस्वतःप्रयोजनतामायादित्यन्वयः, स्वतः-स्वरूपेण, स्वरूपानंदाभिव्यक्त्यभ्युपगमे-स्वरूपाभिन्नानंदाभिव्यक्तेमोक्षपदार्थत्वाभ्युपगमे । तत्रत्येति-लोकांतरीयेत्यर्थः।सच-विलक्षणवैपयिकानंदस्तु, आवश्यकत्वात्-लोकां- तरे आनंदस्यावश्यमभ्युपगमनीयत्यात, तस्यैव-अवामानंदस्यैव, अन्यथा-लोकांत- रावाप्नर्मुक्तित्वाभ्युपगमे । यावन्मोक्षम्-मोक्षात्पूर्वीभेद:-औपाधिकभेदः, ततःपरम्- ऐक्यबोधादुत्तरं,तस्य-वैपयिकानंदस्य,अत्रापि-मुक्तावपि तत्-शरीरं (नतस्येति) तस्य-विदुपः प्राणा-वागादयो नोक्रामंति-देहादहिर्नगच्छति ॥ शिम-अत्रैव समवनीयते इति श्रुतेर्नचाचिरादिना गमनं श्रूयते इति तद्वचनस्य सगुणोपासकविषयत्वेन ब्रह्मविद्गमनस्यानभि- धानात् । अतएवाब्रह्मविदामपि पंचाग्निविद्योपासकानामचिरादिना गमनं नवं ब्रह्मविदां तदनभ्युपगतावेतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानव- मावर्त्तनावर्तत इत्यारादिना गतानामपुनरावृत्तिश्रवणं विरुध्यतेति वाच्यमासगुणोपासकानामचिरादिनागतानामश्व इव रोमाणिविध्य पापमित्यादिश्रुत्यवगतनिरस्तसमस्तदोषाणां ब्रह्मलोक एव संपादिन- श्रवणादिसाधनानां तत्रैव ब्रह्मसाक्षात्कारसंपादनेन ब्रह्मणा सहक मुत्यभ्युपगमेनाविरोधाताकिंचलोकस्य प्रलयेप्यविनाशेसतो- दमन आसीत्"इत्यादि श्रुतिविरोधः । विनाशे मुनिशाना अपिच वैकुण्ठादिप्राप्तानां मुक्तत्वेन जयविजयादीन कार फाणां मुनिशायादिना राक्षसादिदेहमात्तिनस्यात् नचाहि नस्य परंपरया अपुनरावृत्तिहेतुत्वेन जयज्ञियाइरल निधतरन् इति वाच्यम् । नहि जयविजयारविहिन ·(४२०) वेदान्तपरिभाषा। [प्रयोजन- किंतु बैकुंठाख्यं लोकांतरम् नहि तस्यैव ब्रह्मलोकत्वं प्रजापतेः सभां- वेश्म प्रति पद्यते इति वाक्यशेषेण कार्यब्रह्माधिष्ठितदेशविशेषस्यैव ब्रह्मलोकपदेनाभिधानात् । अपिच "ब्रह्मविद्वौवभवति बाँव सन् ब्रह्माप्येति" इत्यादिश्रुतयो वैषयिकानंदस्य मोक्षत्वे न सामंजस्येनो- पपोरन् अत एव "मामुपेत्यतुकौंतेय पुनर्जन्म न विद्यते" इति स्पष्ट- मेव स्वस्य प्राप्यत्वंभगवतैवोक्तम् । एकाकिनः सदाब्रह्मध्यायिनोयोगिनो हि ये । तेषां तत्परमं स्थानं यद्वै पश्यति सूरयः। इति विष्णुपुराणे परमस्थानपदेन ब्रह्मस्वरूपमेवोक्तम् एतेन तांत्रिका- णां मुक्तौ तारतम्यकल्पनमपास्तम् ब्रह्मात्मैक्ये अज्ञाननिवृत्तौ वा- विशेषाभावात् तस्मानिरस्तसमस्तक्लेशमभिव्यक्तपरिपूर्णानंदमात्मा- भिन्नं ब्रह्मैवमोक्ष इति श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणन्यायकोविदेरभ्युपगं तव्यमिति संक्षेपः॥ म०प्र० ननु तर्हायं मृत इति व्यवहारो न स्यादित्याशंक्यातभागप्रकरणस्थ- वाक्यमाह ( अत्रैवेति ) परे ब्रह्मण्येकतां गते विदुष्येव समवनीयंते लीयंते इत्यर्थः। तद्वचनस्य-तचिपमभिसंभवतीत्यादेरचिरादिमार्गेण लोकातरगमनप्रतिपादकवा- क्यस्य, अतएव-ब्रह्मविल्लोकातरगमनानभिधानादेव, अब्रह्मविदामपि-शुद्धग्रह्मविप- यकवोधन्यानामेव । तदनभ्युपगती-अचिरादिमार्गेणगमनानभ्युपगती । एतेन- अचिरादिमार्गेण, प्रतिपद्यमाना:-ब्रह्मलोकं गताः, तनव-ब्रह्मलोके एक, मुक्तिशा- खवैयर्थ्य-नसपुनरावर्तते इत्यादिमुक्तिशाम्बवैयर्यम्, तस्यैव-वैकुंटस्यैव (कार्य ब्रह्माधिष्ठितेति ) कार्यब्रह्मस्वामिकेत्यर्थः । अतएव-ब्रह्मावाप्तमोक्षत्वादेव. सूरयः- ब्रह्मात्मैक्यविषयकयोधवंतः, एतेन-वक्ष्यमाणहेतुना ॥ मु०-ननु त्वन्मतेप्यानंदावाप्तेरननिवृत्तेश्च सादित्वे तुल्य दोपः अनादित्वे मोक्षमुदिश्यश्रवणादो प्रवृत्यनुपपत्तिरि तिचेन्न सिद्धस्यैव ब्रह्मरूपस्यमोक्षस्यासिद्धत्वभ्रमण तत्साधने प्रवृत्त्युपपत्तेरनर्थनिवृत्तिरप्यधिष्टानभूत ब्रह्मस्व रूपतया सिद्धव ।। शिमा-नन्वानंदावाप्तिरनर्थहेत्वविद्यानिवृत्तिर्वा मोक्ष इत्युपग- च्छतस्तव मतेपि तदुभयं सादि अनादिया आद्ये कृतकत्येनानित्य- त्यापत्तावपुनरावृतिश्रुविरोधः। द्वितीये मोक्षस्थासिद्धत्वगर्भसाध्यात्या- भावेन तत्साधनश्रवणादौ प्रवृत्तिर्न स्यादिति तांत्रिक परिनोदयति ·परिच्छेदः ८] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (४२१) (नन्विति ) उभयविधस्थापि मोक्षस्य ब्रह्मरूपतयाऽनादित्वेपि न प्रवृत्त्यनुपपत्तिरित्याह (सिद्धस्यैवेति । असिद्धत्वभ्रमेणेति) लाव- वेनेष्टसाधनताज्ञानस्य भ्रमप्रमासाधारणतत्साधनताज्ञानत्वेनैव प्रव- सकत्वमिति भावः । अनर्थनिवृत्तिरेव मुक्तिस्साचब्रह्मस्वरूपातिरिक्ता तत्वज्ञानात्मागसिद्धैव अद्वैतश्रुतेश्च भावाद्वैतपरत्त्वान्न तद्विरोध इति थे मन्यते तेषां मतं दूपयति (अनर्थनिवृत्तिरपीति) आनंदलक्षण- मुक्तिवदनर्थनिवृत्तिरपि ब्रह्मस्वरूपैवान्यथा अद्वैतश्रुतिविरोधात् । भावाद्वैतवादस्य च प्रक्रियामात्रत्वेनायुक्तत्वादिति भावः ॥ म०प्र०-तदुभयं-आनंदावाप्तिरनर्थहेतुत्वविद्यानिवृत्तिरित्युभयम्. असिद्धत्वगर्भ- साध्यत्वाभावेन-सिद्धत्वात्यंताभावविशिष्टत्वे सति साधनैरभिव्यक्तत्वरूपसाध्य- त्वाभावेन असिद्धत्वविशेपणानादाने तु सिद्धपि वढ्यादी धूमादिमाधनरभिव्य- क्तत्ववन्मोक्षरूपब्रह्मण्यपि श्रवणादिसाधनैरभिव्यक्तत्वरूपसाध्यत्वसंभवेन ज्ञान- द्वारा मोक्षसाधनश्रवणादी प्रवृत्त्यनापादनमयुक्तं स्यादती सिद्धत्वगर्भति विशेषणं दत्तमिति तत्साधनेति ज्ञानद्वारा मोक्षसाधनेत्यर्थः । तांत्रिकाः-शास्त्रकुशलाः उभ- यविधस्यापि-आनंदावाप्त्यनर्थहेत्वविद्यानिवृत्तिरूपस्यापि । लाघवेन-प्रवृत्तित्वाव- च्छिन्नप्रवृत्ति प्रति प्रमेष्टसाधनताज्ञानत्वेन प्रमेष्टसाधनताज्ञानस्य कारणत्वापेक्षया- प्रवृत्तित्वावच्छिन्नप्रवृत्तिप्रतीष्टसाधनताज्ञानत्वेनेष्टसाधनताज्ञानस्य हेतुत्वे लाघवेन। भावाद्वैतपरत्वात्-अभावात्मकद्वितीयसत्यपदार्थे सत्यपि भावात्मकद्वितीयसत्य- पदार्थानास्तीत्यर्थपरत्वात् । अन्यथा-अनर्थनिवृत्तिरूपमुक्तब्रह्मरूपत्वानंगीकारे (अद्वैतश्रुतीति ) एकमेवाद्वितीयमित्याद्यद्वैतश्रुतीत्यर्थः ॥ मू०-लोकेपि प्राप्तप्राप्तिपरिहतपरिहारयोः प्रयोजनत्त्वं दृष्ट मेव यथा हस्तगतविस्मृतसुवर्णादौ तव हस्ते सुवर्णमि त्याप्तोपदेशादप्राप्तमिव प्राप्नोति यथावा वलयितचरणायां 'सजि सर्पत्वभ्रमयतः पुंसो नायं सर्प इत्याप्तवाक्यात्परि हतस्यैव सर्पस्य परिहारः प्रसिद्धः एवं प्राप्तस्याप्यानं दस्य प्राप्तिः परिहतस्याप्यनर्थस्यनिवृत्तिमोक्षः प्रयोजनं सच ज्ञानेकसाध्यस्तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यतेऽयनायेति श्रुतेः।। शिमा-नन्यस्त्वसाध्यत्वेपि मुक्तस्तत्साधनत्वभ्रमात्कथंचिच्छ- ·(४२२) वेदान्तपरिभाषा। [मयोजन- वणादो प्रवृत्तिस्तथापि कथं पुरुषार्थत्वं साध्यस्यैव लोके पुरुषार्थत्वद- र्शनेन साध्यत्वस्य पुरुषार्थत्वप्रयोजकत्वादित्याशंक्य किमेतत्पुरु- षार्थत्वस्य व्याप्यं व्यापकं वा नाद्यः। व्याप्याभावेपि व्यापकसत्त्व- विरोधाभावात् । दुःखादौ व्यभिचाराच्च न द्वितीयः । प्राप्तेष्टपरिहता- निष्टप्राप्तिपरिहारयोरसाध्यत्वेन व्यभिचारादित्याह (लोकेपीति) नन्वसिद्धत्वभ्रमाच्छवणादौ प्रवृत्तस्य शब्दजन्यपरोक्षसिद्धत्वज्ञान- मात्रात्कथं तद्भमनिवृत्तिः। कथं वा नन्मूलाविद्यानिवृत्ति तदुभयस्य विरोधिसाक्षात्कारसाध्यत्वादिति चेत् न, तत्त्वमस्यादि वाक्यज- न्यज्ञानस्यापरोक्षत्वाभ्युपगमात् । अत एव तदनुरूपदृष्टान्तमाह ( यथेति) "हिरण्यदा अमृतत्वं भजंत" इत्यादि श्रुत्या मोक्षस्य कर्म- साध्यत्वावगमात् । ज्ञानकर्मणोः समुञ्चय इति ये वदति तानिरा. चष्टे सवैति नान्य इति ॥ म०म०-तत्साधनत्वभ्रमात्-श्रवणादौमुक्तिमाघनत्वभ्रमात् । प्रयोजकत्वात्- ज्ञापकत्वात् । एतत्-साध्यत्वं व्याप्यं यत्र साध्यत्वं तत्र पुरुपार्थत्वमिति व्याप्यं व्यापकंवा यत्र पुरुषार्थत्वं तब जन्यत्वमिति व्यापकं वा । दुःखादीव्यभिचाराध- दुःखादी साध्यत्यसत्त्वेपि पुरुपार्थत्वाभावेन व्यापकाभाववचित्वरूपव्यभिचा राञ्च । प्राप्तेष्टपरिहतानिष्टप्राप्तिपरिहारयोः-प्राप्तेष्टप्राप्तिपरिहतानिष्ठपरिहारयोः। ननु- मोक्षेऽसिद्धत्वभ्रमाच्छ्यणादी प्रवृत्तिमत्त्येपि श्रवणजन्यपरोक्षसिद्धत्वज्ञानमात्रात्क- थमपरीक्षासिद्धत्वभ्रमतदुपादानाविद्यगोनिवृत्तिरिति शंकते ( नन्विति । तद्भ. मेति ) असिद्धत्वभ्रमेत्यर्थः (तन्मूलेति ) असिद्धत्व भ्रममूलेत्यर्थः । तदुभयस्य- असिद्धत्वभ्रमनिवृत्तिः असिद्धत्वभ्रमोपादानाविद्यानिवृत्तिरूपोभयस्य । अतएव- तत्वमस्यादिवाक्यजन्यतानस्थापरीक्षत्वाभ्युपगमादेय ( नदनुरूपति ) प्राप्तेष्टमा- प्तिपरिहतानिष्टपरिहाररूपोक्तार्थानुकूलेत्यर्थः । परममृले ( पलायितचरणाया- मिति ) वलयिती वेष्टिती चरणी यया मा तथा तस्यामित्यर्थः ।। मू०--अज्ञाननिवृत्तेज्ञानकसाध्यत्वनियमाञ्च तच ज्ञानं ब्रह्मात्म क्यगोचरं "अभयं वे जनकप्राप्तोसि तदात्मानमेवावेदह- ब्रह्मास्मि" इतिश्रुतेश्च ॥ तत्त्वमस्यादि वाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनामिति ॥ नारदीयवचनाच तच्च ज्ञानमपरोक्षरूपंपरोक्षत्वेऽपरोक्षन ·परिच्छेदः८] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (१२३) मनिवर्तकत्वानुपपत्तेः तचापरोक्षज्ञानं तत्वमस्यादिवा क्यादिति केचित् मनननिदिध्यासनसंस्कृतान्तःकरणादे वेत्यपरे तत्र पूर्वाचायाणामयमाशयः॥ शि०म०-तथाच मुक्तावुपायांतरप्रतिषेधेन हिरण्यदा अमृतत्व मित्यादेः प्रलयपर्यन्तस्थापि स्वर्गादिफलाभिप्रायत्वान्न दर्शपूर्णमा- सवज्ञानकर्मणोः फले समुच्चयः किंच मोक्षस्य कर्मजन्यापूर्वसाध्य- त्वे स्वर्गादिवत्सातिशयता क्षयिष्णुता शरीरसंबंधश्च स्यात् । अपि चानंदाविर्भावो मोक्ष आविर्भावश्चाविद्यानिवृत्तिः साच शुक्तिरू- प्यादिस्थले विरोधिसाक्षात्कारमावसाध्यत्वावधारणान्न कर्मसाध्ये- त्याह ( अज्ञाननिवृत्तरिति) नन्वेवमपि जीवपरैक्यज्ञानं न मुक्तिहेतु- र्मानाभावात्तरति शोकमात्मविदित्यादेश्च भेदज्ञानपक्षेप्युपपत्तेरि- त्यत आह (तञ्चेति ) ननु वाक्यजन्यज्ञानं नानर्थनिवर्तकं तस्य परोक्षत्वनियमादित्यत आह ( तच्चेति ) तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्य चाभेदज्ञानमपरोक्षरूपमेवेति तन्निवर्त्तकमित्यर्थः। ननु परोक्षजनक त्वस्वभावाद्वाक्यात्कथमपरोक्षधारित्याशंक्याह ( तच्चेनि ) तत्त्वम- स्यादिवाक्यादिति साक्षादिति शेषः। तत्त्वमस्यादिवाक्यावगते ब्रह्मणि मनननिदिध्यासनजनितासंभावनानिवृत्तिसहकृनादन्तः करणात प्रत्यक्षप्रमाणादेवापरोक्षज्ञानमुत्पद्यते नतु वाक्यादित्या. चार्य्यवाचस्पतिमिश्राव्याचक्षते तन्मतमाह (मननेति ) नतु करण- विशेषायत्तं कार्य नहि कुटजबीजाद्यांकुरोत्पत्तिदृष्टपूर्वेत्याशंक्य प्रत्यक्षपरिच्छेदोक्तमर्थ स्मारयति (तत्रपुर्वाचार्याणामिति)॥ म०प्र०-तथाच-मोक्षस्य ज्ञानेकफलत्वे स्थले-अधिकरणे (साध्यत्वति ) अवि- घानिवृत्तः साध्यत्वेत्यर्थः। एवमाप-अज्ञाननिवृत्तेनिकसाध्यत्वनियमपि। तस्य-वा- क्यजन्यज्ञानस्य तन्निवर्तकं अज्ञाननिवर्तक(परोक्षजनकत्वेति ) परोक्षज्ञानजनकत्वे- त्यर्थः साक्षादिति) तत्वमस्यादिवाक्यादित्यस्यादी साक्षादिति पदस्पशेषइत्यर्थः अवगते-परोक्षावगतिविपये करणविशेषायत्तं सामग्रीविशेषाधीनं (कुजनीति) कुटजः पांडुरद्रुम इति निकांडशेपात । कुटजोवृक्षभेदे स्यादगस्त्यद्रोणयोरपीति मंदिनीकोशाच कुटजशब्दो वृक्षविशेषवाचकस्तस्य वीजादित्यर्थः ।। मू-संविदापरोक्ष्यं न करणविशेपोत्पत्तिनिबंधनं किंतु प्रमेय विशेपनिबंधनमित्युपपादितं तथाचब्रह्मणः प्रमातृजीवा ·वेदान्तपरिभाषा। [प्रयोजन- भिन्नतया तद्गोचरं शब्दजन्यं ज्ञानमपि अपरोक्षम् अत एव प्रतर्दनाधिकरणे प्रतर्दनं प्रति प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ते मामायुरमृतमुपास्वेतीन्द्रप्रोक्तवाक्ये प्राणशब्दस्य ब्रह्म परत्वे निश्चिते सति मामुपास्वेत्यस्मच्छन्दानुपपत्तिमा शंक्य तदुत्तरत्वेन प्रवृत्ते "शास्त्रदृष्टयातूपदेशोवाम देववत्" इत्यत्र सूत्रे शास्त्रीया दृष्टिः शास्त्रदृष्टिरितितत्त्वम स्यादिवास्यजन्यमहं ब्रह्मेति ज्ञानं शास्त्रदृष्टिशन्देनो तमिति ॥ शि०म०-शब्दप्रमाणकं च ज्ञानमपरोक्षमित्यत्र शास्त्रदृष्टिसूत्र- मुपोद्वलयति (अतएवाते) यतो वाक्यजन्यज्ञानमपरोक्षमतः "शास्त्र- दृष्टयातूपदेशोवामदेववत् इत्यत्र शास्त्रीया दृष्टिरिति व्युत्पत्त्या तत्त्व- मस्यादि वाक्यजन्यमहं ब्रह्मेति ज्ञानं शावष्टिशब्दनोतीित. संबंधः। नतु यथा ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षादित्यत्र दृष्टिशब्देनोपासना तथा वापि सैव विक्षिता परीक्षधीरित्याशंक्य प्रतर्दनाधिकरणं संग्रहण दर्शयति ( प्रतर्दनेति ) अस्ति हि कौपीतकबाह्मणोपनिषदि इन्द्र प्रतर्दनाख्यायिका प्रतर्दनो ह देवोदासिरिन्ठस्य मियं धामोप- जगाम युद्धेन च पोरुपेण चेत्यानाता तस्यां श्रूयत सहोवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मातं मामायुरमृतमुपास्वेति । तत्र किं प्राणशदन वायुरभिधीयते उतेन्द्रः उल जीवः परं ब्रह्मवेति चतुर्विधलिंगसंभ- वाचनुर्धा संशये इदं शरीरं परिगृद्य उत्थापयनीति वायुविकार- प्राणलिंगस्य वक्तारं विजानीयादिति जीवलिंगस्य मामेव विज्ञानी. यादिति इन्द्रलिंगस्यानंदोजरोऽमृत इत्यादि ब्रह्मलिंगाना न माय- ल्यदायल्पविवेकाभावादनिर्णयः ॥ म०२०-दादप्रमाणकान्दप्रमाणजन्यं, उपोद्धलयनि-प्रमाणत्यनापन्यायनि- ( प्राष्टिरुकादिति ) इदं हि मृतं चतुर्थाध्नायम्य प्रथमपाद पंचम अन्याः। पृोक्तमतीकोपागनेषु ग्रामणि मन आदिष्टिः कर्नव्या उन मन आनी प्रावधि- मिति मंगये निकृष्ट उत्कृष्ध्युद्धिः कर्तव्यनि न्यायाग्रहणाद्रामण्यवमन आदिर. टिमणः माधान्येनीपान्यत्वापपन कनचंति पूर्वप माम मः मनवायर बालादिः कार्या प्रामा सरकादष्टर हिनिहलायां निकाम्यापला.

·परिच्छेदः] समणिप्रभाशिखामाणिसहिता । (४२५) भवति यथाऽमात्येराजवुद्धिः फलाय नतु राज्यमात्यबुद्धिनचव प्राधान्याभाव इष्टत्वादिति । अत्रापि-शास्त्रदृष्ट्यातूपादेश इति सूत्रेपि, सैव-उपासनादृष्टिरेव, दैवोदासिः-दिवोदासस्यापत्यम् प्रियं प्रैमास्पदम्, धाम-गृहं स्वर्गाख्यं, युद्धनच- समरयज्ञेनच । पौरुपेणच-पुरुपवृत्तियुद्धकारणोत्साहाख्यप्रयत्नेनच चकारावुभयोः कारणत्वसमुच्चयार्थाविति । परममूले ( अस्मच्छब्दानुपपत्तिमिति ) त्वंपदार्थेन किंचिज्ञत्वादिविशिष्टेन तत्पदार्थस्याभेदो वाधित इति मामित्यस्मच्छब्दानुप- पत्तिमित्यथः । वायुविकारमाणलिंगस्येत्यादिपष्ठवंतानां मावल्यदौर्बल्यविवेकामा- बादित्यनेनान्वयः ।। मू०--अन्येपां त्वेवमाशयः॥ शि०म०-अथवा जीवब्रह्मप्राणास्त्रय एवानोपास्याः। नचैवं वाक्य- भेदो दोषमावहति वाक्यार्थावगमपूर्वकत्वात् पदार्थानां चोक्तेन मार्गेण स्वातंत्र्यात् । तस्मादुपास्यभेदादुपासनात्रैविध्यमिति पूर्वपले प्राप्ते इदमुच्यते प्राणस्तथानुगमादिति प्राणशब्दवाच्यं ब्रह्मविज्ञेयं पौर्वापालोचनया वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वावगमात् । उपक्रमे हि तमेव वरं वृणीप्य यं त्वं मनुप्याय हिततमं मन्यसे इति हिततमत्वेन प्राण उपदिश्यते तथोपसंहारोपि आनंदोजरोमृत इत्यानंदत्त्वादिना नचेदं ब्रह्मणोन्यत्संभवति जीवप्राणलिंगानां च तदानुगुण्येन नेतव्यत्वात अन्यथा भिद्येत वाक्यं नहि संभवत्येकत्वे वाक्यभेदः तदाहुराचार्य- वाचस्पतिमिश्राः ॥ तस्मादनन्यथासिद्धब्रह्मलिंगानुसारतः॥ एकवाक्यबलाजीवप्राणलिंगोपपादनमिति ॥ तस्मात्माणशब्दवाच्य ब्रह्मैवतथाचेंद्रोक्तमाणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वा वगमात्सूत्रस्थदृष्टिशब्दस्य नोपासनापरत्व कित्वपरोक्षज्ञानपरत्वम् । अतएवोपक्रमगतं मामेव विजानीहीति वचनं संगच्छत इति । ननु विषयविशेषनिबंधनस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य वाक्यजन्यज्ञानेपि सत्त्वा- च्छास्त्रदृष्टिस्त्रविरोधाच आचार्यवाचस्पतेस्तत्वमस्यादिवाक्यो- स्थज्ञानेपरोक्षत्वोक्तिरयुक्तत्याशंक्याइ (अन्येषांत्विति ॥ म०प्र०-(प्रयएवेति) इंद्रस्य ब्रह्मणि जीये यांतमावात्रय एवेत्युक्तमिति भावः। अत्र-प्राणोऽस्मि मज्ञात्मत्यादिवाक्ये, एवं-जीवादित्रयाणामुपास्यत्वस्वीकारे, दोपगारवरूपदीपम् ( वाक्यार्थावगमपूर्वकत्वादिति ) प्रकृतवाक्यमेदस्य ·. (४२६) वेदान्तपरिभाषा। [प्रयोजन- तिशेपः यस्मिन्वाक्ये वाक्यभेदस्य वाक्यानवगमपूर्वकत्वं तस्मिन्नेव वाक्ये वाक्यभेदस्य गौरवदोषप्रायकत्वमत्र तु वाक्यभेदस्य वाक्यार्थज्ञानपूर्वकत्वात् गौर- वरूपदोपप्रायकत्वमिति भावः, पदार्थानां-जीवब्रह्मप्राणानां,उक्तनमार्गण-प्राबल्य- दौर्बल्यविवेकाभावरूपमार्गेण वृणीप्यविचार्य मह्यं देहि । इदं-हिततमत्वानंदत्वा- दिकं, तदानुगुण्येन-ब्रह्मलिंगानुसारेण, नेतव्यत्वात्-व्याख्येयत्वाव, अन्यथा- ब्रह्मलिंगानुसारेण जीवमाणलिंगानां व्याख्येयत्वानंगीकारे, उपपादन-निरूपण भवति । तस्मात-हिततमत्वादीनां ब्रह्मान्यतासंभवात्, अत एव-सूत्रस्थदृष्टिशब्दस्या- परोक्षज्ञानपरत्वादेव, विषयविशेषनिधनस्य-प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैतन्या- भिन्नत्वं ज्ञानगतमत्यक्षत्वमिति विषयघटितस्य ॥ मू-करणविशेपनिबंधनमेव ज्ञानानां प्रत्यक्षत्वं न विप यविशेपनिबंधनमेकस्मिन्नेव सूक्ष्मवस्तुनि पटुकरणापटु करणयोः प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वव्यवहारदर्शनात् तथाच संवित्साक्षात्वे इंद्रियजन्यत्वस्यैव प्रयोजकतया न शब्द जन्यज्ञानस्यापरोक्षत्वम्।ब्रह्मसाक्षात्कारेपि मनननिदिध्या सनसंस्कृतं मन एवकरणं "मनसैवानुद्रष्टव्यम्" इत्यादि श्रुतेःमनोऽगम्यत्वश्रुतिश्चासंस्कृतमनोविपया नचैवं ब्रह्मण औपनिपदत्वानुपपत्तिः अस्मदुक्तमनसो वेदजन्यज्ञानानं तरमेव प्रवृत्ततयावेदोपजीवित्वात्।वेदानुपजीविमानांतर गम्यत्वस्यैव वेदगम्यत्वविरोधात् शास्त्रदृष्टिसूत्रमपि ब्रह्मविपयमानसप्रत्यक्षस्यशास्त्रप्रयोज्यत्वादुपपद्यते ॥ शि०म०-(करणविशेषेति) इन्द्रियजन्यत्वं ज्ञानानांप्रत्यक्षत्वमि- त्यर्थ प्रत्यक्षत्वस्य विषयविशेषायत्तत्वे सूक्ष्मवस्तुनि परोक्षप्रमाणजन्य ज्ञानानांप्रत्यक्षत्वं स्याद्विषयभेदाभावात् । नचेष्टापत्तिः तत्राप्रत्यक्षत्व- व्यवहारविरोधात् । अस्ति सूक्ष्मवस्तुनि लिपिरेखादी पश्याम्यह- लिपिमिति पटुकरणस्य पुनः स्थविरस्य तु करणापाटववतो न पश्या- मीति व्यवहार इत्याह ( एकस्मिन्निति) ननु इन्द्रियजन्यज्ञानत्वं न प्रत्यक्षत्वं मनसोनिन्द्रियत्वेन सुखादिप्रत्यक्षप्रतीतावव्याप्तेरिन्द्रिय त्वे चातुमित्यादावतिव्याप्तेरित्याशक्य नहीन्द्रियजन्यज्ञानत्वं भत्य- ·परिच्छेदः८] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (४२७) क्षत्वं किंत्विन्द्रियत्वेन तजन्यज्ञानत्वमनुमितिश्च मनस्त्वैन तज्जन्यति नातिव्याप्तिः। एतन्मतेच मनस इन्द्रियत्वाभ्युपगमान सुखादिप्रत्यक्ष ऽव्याप्तिरित्यभिप्रेत्याह (तथाचेति) नन्वन्यन यथा तथास्तु औप- निषदे ब्रह्मणि प्रमाणांतरनिवृत्तेरनर्थनिवर्तकापरोक्षप्रमिती तत्त्वम- स्यादिवाक्यं करणं कल्प्यते नच मनः करणमिदानीमपि ब्रह्मसा- क्षात्कारापत्तेरित्यत आह (ब्रह्मेति । मनएवेति) प्रत्यक्षकरणत्वेन तस्य क्लप्तत्वादिति भावः। मनसो ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वे प्रमाणांतरमाह (मनसैवेति) तस्यमनोगम्यत्वे बाधकमाशंक्य निराकरोति (नचे- वमिति) अपूर्वस्य वेदवेद्यत्वेपि तदुपजीव्यनुमानार्थापत्तिवेद्यत्वव- दुपनिषद्वद्यत्वेपि ब्रह्मणो मननादिसंस्कृततदुपजीविमनो वेद्यत्वं न विरुद्धमित्याह ( अस्मदुक्तेति ) शानदृष्टिसूत्रविरोधमुद्धरति (शास्त्रेति)॥ म०प्र०-सूक्ष्मवस्तुनि-लिपिरैखादी, तत्र-सूक्ष्मवस्तुनि इन्द्रियत्वेच मनस इन्द्रियत्वेतु, तज्जन्यज्ञानत्वं-इन्द्रियजन्यज्ञानत्वं, तज्जन्येति-मनोजन्येत्यर्थः । अन्यत्र-ब्रह्मेतरवस्तुनि इदानीमपिसंसारदशायामपि,प्रत्यक्षकारणत्वेन-सुखाद्यपरो- क्षज्ञानकरणत्वेन, तस्य-मनसः। अपूर्वस्य-धर्माधर्मरूपस्य, वेदवेद्यत्वेपि-लिडादि- घटितवेदवाक्यगम्यत्वेपि ( तदुपजीवीति ) वेदसहकृतेन स्वर्गादिफलवचित्र्यं- विचित्रापूर्वनिमित्तकं वेदगम्यविचित्रफलत्वाचन्नवं तन्नैवमात्मवदित्यनुमानेन स्वर्गादिफलवैचित्र्यं विचित्रापूर्वेण विनाऽनुपपन्नमिति तदभावव्यापीभूता भावप्रतियोगित्वज्ञानरूपार्थापत्तिप्रमाणेनच ययापूर्वस्यवेद्यत्वंतदित्यर्थः (नदुपजीवीति ) वेदसहकृतेत्यर्थः परममूले (शास्त्रप्रयोज्यत्वादिति ) शाखाधी- नत्वादित्यर्थः ॥ मू-तदुक्तम् ॥ अपि संराधने सूत्राच्छास्त्रार्थध्यानजाप्रमा । शास्त्रदर्मिता तां तु वेत्ति वाचस्पतिः परमिति ॥ शिम-कल्पतरुकारसंमतिमाह ( तदुक्तमिति ) अनयोथ पूर्वमतमेव युक्त ग्रंथकृदभिमतं तथाहि न तावत्करणविशेपनिबंधनं संवित्तत्यक्षवं मनस इन्द्रियत्वनिराकरणेन सुखादिप्रत्यक्ष अव्या किंतु प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैतन्याभिन्नत्वमुक्तं सूक्ष्मवस्तुन्यसमर्थे- न्द्रियस्य सन्निकर्षाभावेनांतःकरणस्य पहिर्निर्गमनामावा नोक्तदोषः ·(४२८) वेदान्तपरिभाषा। [प्रयोजन- तथाच ब्रह्मसाक्षात्कारे तत्त्वमस्यादिवाक्यमेव करणं मनसैवानु- द्रष्टव्यमिति श्रुतिश्च तत्सहकारित्वविषया अन्यथा मनःकरणकका- मिनीसाक्षात्कारवत् ध्यानसहकृततजन्यतया तस्याः प्रमात्वापत्तेः । मूलप्रमाणदाढर्यात प्रामाण्यमिति चत्तावश्यकत्वनीपनिषद एव दशमस्त्वमसीति वत्प्रमाणत्वोपपत्तेः तथाच मनोगम्यत्वाभावश्रुति रपि मुख्यार्थसमर्थिता भवतीति ॥ म०प्र०-परममूले (अपिसंराधनेइति ) शाखाध्यानजा-वेदांतशास्त्रार्थध्या- नजा प्रमा शास्त्रदृष्टिर्मता "शास्त्रदृष्ट्यातूपदेशीवामदेववत्" इति सूत्रे शास्त्रदृष्टिशब्दे- नाभिमता तां शास्त्रार्थध्यानजां शास्त्रदृष्टिं वाचस्पतिरेव जानाति शास्त्रार्थध्या- नजा प्रमेव शास्त्रदृष्टिरित्यत्र को हेतुरित्याशंक्याह अपि संराधने मूत्रात्- अपिच सराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्यामिति मृत्रात्संराधनेपि भक्तिध्यानमणि- धानाद्यनुष्टानकालेपि निरस्तसमस्तपपंचमात्मानं योगिनः पश्यति तत्र हेतुमाह- प्रत्यक्षानुमानाभ्यापिति ज्ञानप्रसादेन शुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्याय- मान:॥ यं विनिद्रा जितश्वासास्मंतुष्टास्संजितेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यति युंजानास्तस्मै योगात्मने नमः ।। इति श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः ( सूक्ष्मवस्तुन्यसमर्थति ) लिपिरेखा- दिरूपसूक्ष्मवस्तुविपयकज्ञानजननासमथेत्यर्थः । उक्तदोपः-एकस्मिन्नेव सूक्ष्मव- स्तुनि पटुकरणापटुकरणयोः प्रत्यक्षत्वामत्यक्षत्वव्यवहारानुपपत्तिरूपदोपः । तथाच-संविदः प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैतन्यामिन्नत्वरूपप्रत्यक्षत्वाभ्युपगे दोषा- भावे सति ( तत्सहकारित्वेति ) मनः सहकारित्वेत्यर्थः । अन्यथा-एक्यसाक्षा- कारे मनसः करणत्वे, ध्यानसहकृततज्जन्यतया-लक्ष्यैक्यगोचरप्रत्ययप्रवाहरूप- ध्यानसहकृतमनोजन्यतया, तस्य-ऐक्यसाक्षात्कारस्य ( मृलप्रमाणेति ) वेदांत- वाक्यरूपमूलप्रमाणेत्यर्थः । प्रामाण्यं-अभेदविषयकध्यानसहकृतमनीजन्यज्ञा- नस्य प्रमात्वं । तर्हि-वेदांतवाक्यरूपमूलप्रमाणदादात् ध्यानसहकृतमनीजन्या- भेदविषयकसाक्षात्कारस्य प्रामाण्ये सति, आवश्यकत्वेन-उपनिपद आवश्यक- त्वेन, तथाच-उप.निपदः प्रमाणत्वे सति श्रुतिरपि-"यतो वाचो निवर्तते" इत्या- दिश्रुतिरपि, समर्थिता-उपपन्ना ॥ मू-तच्च ज्ञानं पापक्षयाद्भवति स च कर्मानुष्टानादिति परं परया कर्मणां विनियोगः अत एव "तमेतं वेदानुवचनेन ·परिच्छेदः ८] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (४२९) ब्राह्मणा विविदिपंति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन"इत्यादि श्रुतिः "कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते" इत्यादि स्मृतिश्च संगच्छते ।। शिम-तत्र यज्ञादीनां श्रेयः परिपंथिकल्मषनिवर्हणद्वारोपयोग इति केचितन तत्त्वज्ञाने सति संचितस्य कर्मणो निवृत्तत्वेन मुक्तिप्र. तिबंधकत्वायोगात् । प्रारब्धस्य च भोगैकनाश्यत्वेन यज्ञादिनिबर्हणी- यात्वांयोगात् । तस्मात्कर्मणां नमुक्तौ विनियोगः । किंतु पापनिवृत्ति- द्वारा ब्रह्मसाक्षात्कारोत्पत्तावित्याह ( तच्चेति ) तत्र प्रमाणमाह (अतएवेति । तमेतमिति ) तमेतमात्मानं वेदानुवचनयज्ञदानानाश- कतपोभिर्वेनुमिच्छंतीतीच्छा साधनतया वेदानुवचनादीनि विधीयते न तु विदंतीति ज्ञानसाधनतया वस्तुतः प्रधानस्यापि वेदनस्य प्रक- त्यर्थतया शब्दतो गुणत्वादिच्छायाश्च प्रत्ययार्थतया प्राधान्यात् । प्रधानेनच कार्यसंप्रत्ययात् । नहि राजपुरुषमानयेति वस्तुतः प्रधा नमपि राजा पुरुषविशेषणतया शब्दत उपसर्जनमानीयते अपितु पुरुष एक्शब्दतस्तस्य प्राधान्यात् । एतानि च न साक्षाद्विविदिषा हेतवः । किंतुदुरितनिबर्हणलक्षणपुरुषसंस्कारद्वारा 'यस्यैते चत्वारिंशत्संस्का- रा' इत्यादिश्रुतेः॥ महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ।। ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ इत्यादि वचनैश्च तथात्वावगमात् । ततश्चनित्यनैमित्तिककर्माणि मलापकर्षलक्षणपुरुषसंस्कारद्वाराविविदिपाहेतव इत्याचार्य्यवाचस्प- तिमिश्रा व्याचक्षते ॥ म०प्र०-तत्र-मोशे, निबर्हणद्वारा-नाशद्वारा तत्र-कर्मणां ब्रह्मसाक्षात्कारीत्पत्ति कारणत्वे, पस्तुतः-वस्तुसामन, शब्दतः-शब्दसामर्थ्येन ( प्रत्ययार्यतयेति ) प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्यैव प्राधान्यमिति न्यायादिति भावः । कार्यसं. प्रत्ययात-इतरपदार्थान्वयरूपकार्यपौधात् अपितु किंतु पुरुपएवानीयते इत्य- न्वयः तस्य पुरुपस्य एतानि च यज्ञादिकर्माणि तु यस्यैते चत्वारिंशत्संस्कारा इति गर्भाधानपुंसवनसीमंतोन्नयनजातकर्मअन्नमाशननिष्कामणचौलउपनयनानि च त्वारिवेदवतानि सानं सह धर्मचारिणीसंयोगः पंचानां यज्ञानामनुष्ठानं अष्टका- पार्वणं श्राद्धं श्रावण्याग्रहायणीचच्याश्वयुजीति समपाकसंस्था अग्न्याधेयम- मिहोत्रं दर्शपौर्णमासी चातुर्मास्यान्याग्राहणेष्टिनिरूपशुवंधः सौत्रामणीति सप्त- .

·(४३०) वेदान्तपरिभाषा। [प्रयोजन- हविर्यज्ञसंस्था अग्निष्टोमोत्यग्निष्टोम उक्थः पोडशीवाजपेयोऽतिरात्र आलोयाम- इति सप्तसोमयज्ञसंस्था इत्येतेचत्वारिंशत्संस्काराः इत्यादिश्रुतेरित्यादिपदेन संस्कारा इत्यस्याग्रेअष्टावात्मगुणाश्चसम्राह्मणः सायुज्यमामोतीति वाक्यशेषो ग्राह्यः । दया सर्वभूतेषु शांतिरनसूया शौचमनायासो मांगल्यमकार्पण्यमस्पृ- हेत्यष्टावात्मगुणाः ( महायज्ञैश्च )॥ अध्ययनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ॥ होमो देवो बलिभीती नृयनोऽतिथिपूजनमिति ॥ पंचमहायज्ञैश्च । तथात्वावगमात्-यज्ञादिकर्मणां दुरितनाशलक्षणपुरुपसंस्कार द्वारा विविदिपाहेतुत्वावमगात् ॥ मू-एवं श्रवणमनननिदिध्यासनान्यपि ज्ञानसाधनानि मैत्रेयी ब्राह्मणे आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इति दर्शनमनूध तत्साध नत्वेन श्रोतव्यो मंतव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रवणमन ननिदिध्यासनानाम् विधानात् ॥ शिम-विवरणाचार्यास्तु सर्वाण्येव कर्माणि तमेतं वेदानुवचने- नेत्यादिना ज्ञानसाधनत्वेन विधीयते नत्विच्छासाधनतया शब्दतः प्रधानाया अपीच्छाया यज्ञादिसाध्यत्वायोगाद्वेदनस्य तूपसर्जन- स्यापि स्वर्गादिवत्साध्यतया पुरुषार्थतया चभाव्यत्वेनान्वयोपपत्तेः। तथाचात्मानुभवकामो यज्ञादीननुतिष्ठेदिति विधिः परिणम्यते इति । नतु कर्मणां पापनिवृत्तिद्वारा ज्ञानजनकत्वे श्रवणादिवैयर्थ्य स्यादि. त्याशंक्य नहि कर्मभिः पापनिवृत्तिस्तयाचाहत्यज्ञानमिति प्रणा- लिका विवक्षिता किंतु कर्मानुष्ठानात पानिवृत्त्या शुद्धसत्वोदये मति विषयदोषदर्शनसंजातवैराग्यादिसाधनसंपत्तो श्रवणादिद्वारे- त्यभिप्रेत्याह (एवमिति) नतु श्रवणादेर्न ब्रह्मज्ञानहेतुत्वं मानाभा- वात् श्रोतव्य इत्यादेश्च श्रवणादिस्वरूपे एव प्रमाणत्वात् । स स्वर्ग:- स्यात् सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वादितिन्यायेन स्वर्गादिफलत्वकल्पनयैव विधेर्भाच्याकांक्षोपशमादित्याशंक्य एतावदरे खल्वमृतत्वमित्यर्थवा- दावगतमोक्षसाधनत्वेन बोधितस्य सनिहिनस्यैव ब्रह्मज्ञानस्य फल- त्वापपत्ते श्रुतस्वर्गादिपरिकल्पनावकाश इत्याशयवानाह ( मंग्रे- यीति विधानादिति ) एतच नियमविधिमभ्युपेत्य श्रवणस्य श्रूयमाणाव्यवहितयोग्यसाक्षात्कारजनकतायाः ।।

·, परिच्छेदः८] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (४३१) म०प्र०-(यज्ञादिसाध्यत्वायोगादिति ) इष्टसाधने इच्छाया इष्टसाधनताज्ञान- जन्यत्वादिति भावः । भाव्यत्वेन-यज्ञादिफलत्वेन । तया-पापनिवृत्त्या, आहत्य- स्वसामर्थेन, प्रणालिका-क्रमः, श्रवणादिस्वरूपएव-नत्वात्मविपयकापरोक्षज्ञानज- नकश्रवणादिस्वरूपे इत्येवकारार्थः। ननु श्रवणस्यात्मज्ञानफलानंगीकारे फलमंत- रेणविध्यनुपपत्तेः श्रवणादिफलं याच्यमित्याशंक्याह (सस्वर्गइति ) विधः-श्रव- णादिविधेः, भाव्यति-फलेत्यर्थः (एतावदरइति ) एतावत्ससंन्यासनेतिनेत्याधु- तरूपमात्मज्ञानमेवारे हे मैत्रेयि अमृतत्वममृतत्त्वसाधनमित्यर्थः । परममूले (मैत्रेयी ब्राह्मणंडात ) याज्ञवल्क्यस्य मैत्रेयी नामकस्वभार्यया सह संवादप्रकरणे इत्यर्थः । एतच-विधानादिति कथनं च, नियमविधिम्-श्रवणादिपु पक्षे प्राप्तस्य प्राप्तिविधा- यकनियमविधिम् । श्रवणादिपु नियमविध्यभ्युपगमे हेतुमाह (अपूर्वविधित्वेति) श्रवणादिपु प्रमाणांतराप्राप्तार्थप्रापकत्वरूपापूर्वविधित्वेत्यर्थः। श्रवणादिपु अपूर्ववि- धित्वायोगेहेतुमाह (श्रवणस्पत्यादिना) श्रवणस्य-दशमस्त्वमसीत्यादिवाक्यश्रव णस्य, योग्येति-प्रत्यक्षयोग्यदेवदत्तादिपुरुपेत्यर्थः ॥ शिम०-अन्वयव्यतिरेकसहकृतप्रत्यक्षसिद्धतयाब्रह्मविचारोपितन्मू लानुमानादेव ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वसिद्धेःअपूर्वविधित्वायोगात्।वस्तु- तस्तत्र नियमोपि न संभवति व्यावाभावात् । तथाह्यात्मावाअरे- श्रोतव्य इत्यत्र किं विषयनियम आत्मैव श्रोतव्य इति किंवा धात्व- थेनियमः श्रोतव्य एवेति अवहन्यादेवेति वत् नाद्यः "तरति शोक- मात्मवित्" इत्यादिश्रुत्या आत्मज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वावगमेनानात्म- विचारस्याप्राप्ते पि द्वितीयः। मननादिविधिविरोधात् नचात्मज्ञा- नाय वेदांतवाक्यमेव विचारयेदिति नियमविध्याश्रयणे तेन पुराण वाक्यादिव्यावृत्तिसिद्धिरिति वाच्यम् आत्मावा अरे द्रष्टव्य इत्या- दिषु वेदांतवाक्यस्य पदार्थत्वेनाश्रवणात् पदार्थनियमेचातिप्रसंगात विभेत्यल्पश्रुताद्वेदः मामयंप्रहरिप्यति। इतिहासपुराणाभ्यां वेदंसमुपबृहयेदिति ॥ संभवपर्वणिवेदार्थनिर्णयोपायत्वेनेतिहासपुराणयोरपि विचार्यत्व- प्रतिपादनाच । किंच श्रवणं नामतात्पर्यावधारणं तदनुकूलामा- नसी क्रियावातदुभयं शाब्दज्ञानेहेतुः तत्र नियमविध्याश्रयणेश्रवण- मेव शाब्दज्ञानहेतुर्नान्यदिति स्यात्तञ्चनभवति आकांक्षादेस्तरेतुभू- तस्यनिवृत्ययोगादन्यस्यव्यावर्त्यस्यासिद्धः। नचैवं श्रवणस्पशाज्ञा नहेतुत्वेदर्शनोदेशेन श्रवणं विधीयते इत्यसंगतस्यादिति वाच्यन सिद्धांत शाब्दज्ञानस्यापरोक्षरूपतया विरोधाभावाद !!

·वेदान्तपरिभाषा। [प्रयोजन-- म०प्र०-(अन्वयव्यतिरेकैति ) अव्यवहितयोग्यार्थशब्दश्रवणसत्वे श्रूयमाणा- व्यवहितयोग्यार्थसाक्षात्कारः तदभावे तदभाव इत्यन्वयव्यतिरकेत्यर्थः । प्रत्यक्ष- सिद्धतया-मानसप्रत्यक्षसिद्धतया साक्षीरूपप्रत्यक्षसिद्धतया वा ब्रह्मविचारेपि ब्रह्मश्र- वर्णपि, तन्मूलानुमानादेव-अधिकारिनिष्टब्रह्मपतिपादकवाक्यश्रवणं ब्रह्मसाक्षात्का- रजनकंयोग्याव्यवहितार्थकशब्दश्रवणत्वात् यत्र योग्याव्यवहितार्थकशब्दश्रवणत्वं तत्र योग्याव्यवहितार्थसाक्षात्कारजनकत्वमिति सामान्यव्याप्ती दशमस्त्वमसीत्यादि वाक्यश्रवणपदिति प्रत्यक्षमूलकानुमानादेव, तत्र-श्रवणादिषु, नियमोपि-नियमवि- धिरपि (किंविषयनियमइति ) आत्मैव श्रोतव्य इति श्रवणविपये किं नियम इत्यर्थः (अनात्मविचारस्याप्राप्ते रिति) यद्यपिरागादनात्मश्रवणप्राप्तिरस्ति तथापि मोक्षफलकानात्मश्रवणस्य रागादप्राप्तेावाभावः एकफलकोभयमाप्तावेव नियं- मविधिस्वीकारादितिभावः। तेन-नियमेन, अपदार्थनियमे-श्रोतव्य इत्यत्रापदाथवे- दांतवाक्ये नियमस्वीकारे, अतिप्रसंगात्-अपदार्थत्वस्य तुल्यत्वेन पुराणवाक्यमेव विचारयेदिति नियमप्रसंगात्, समुपबृंहयेत्-संशयविपागोचरार्थप्रतिपादकता नयेत् ( तदनुकूलेति ) तात्पर्यनिश्चयजनकेत्यर्थः । तत्र उक्तश्रवणे, तच्च-श्रवण- स्यैष शाब्दज्ञानहेतुत्वं च नन्वाकांक्षाद्यन्यस्यैवेवंकारेणव्यावृत्तिः स्पादित्याशं- क्याह ( अन्यस्येति ) आकांक्षाद्यन्यस्येत्यर्थः।एवं-विधिविनैव ( शान्दज्ञानेति )परो- क्षगाब्दज्ञानेत्यर्थः । असंगतम्-शाब्दज्ञानस्य परीक्षत्वेनापरीक्षात्मज्ञानसाधनतया श्रवणविधानमरांगतम् ॥ शि०म-उक्तस्य श्रवणस्य तात्पर्यविषयकत्वेन परंपरया आत्म- विषयतया श्रोतव्य इति निर्देशो न विरुध्यते किंच न वेदांतानां श्रवणादिविधिपरत्वं वाक्यभेदप्रसंगात । अन्यथा ब्रह्मपरत्वाभावे ब्रह्मणोऽसिद्धिप्रसंगः । नतु सहकार्यतरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो. विध्यादिवदित्यत्र श्रोतव्य इत्यादि वाक्यानां विधायकत्वांगीकारान तद्विरोध इति चेत् न, पक्षेणेति वदता सूत्रकृता निपुणानां विध्यन- पेक्षत्वं जडानां तु सर्वसंगपरित्यागपूर्वकब्रह्मज्ञाने प्रवृत्तिर्वस्यादिति तेषामेव प्रवृत्तिसिद्धयर्थविध्यंगीकरणमिति सृचितम् । अन्यथा पक्षे- णेति विशेषणवेयर्खापत्तेः। नचानुवादवैयर्थ्य तस्य ह्ययमोपनिषद आत्मा यतो मोक्षहेतुसाक्षात्कारसाधनविचारविपय इति प्रकारे- णात्मनो । म०प्र०-ननु श्रवणस्य तात्पर्यविषयकत्वनाऽऽत्मविषयकत्यामापाटारमा क्षात्कारमनूय श्रोतव्य इति श्रवणं विधीयते इत्युक्तिग्नुपपन्नेत्याशक्याह ( उक्त- ·--- परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२७३) वृत्तिः सा च शक्तिः पदार्थान्तरम् सिद्धान्ते कारणेपु कार्यानुकूलशक्तिमात्रस्य पदार्थान्तरत्वात् ।। शिम-लक्षणातु पदसंबंधिपदार्थातरेणान्वयानुपपत्त्या च निरू प्येति नातिव्याप्तिः। प्राभाकरास्तु कार्यान्विते एवार्थे पदसामर्थ्य नत्वितरान्विते केवले वा, तत्र पदानामज्ञातसंगतित्वादिति तदेत- निराकरोति (अर्थेषुइति) विषयत्वं सप्तम्यर्थः। तथाचपदनिष्ठशक्तिः केवलार्थविषयिणीत्यर्थः कार्यान्विते च शक्तिरमे निराकरिष्यते इति- भावाशक्तिस्संकेतस्सच सर्वेश्वरेच्छा अनेनपदेनेममर्थजानीयादित्येवं रूपा नतु पदार्थान्तरं मानाभावादिति नैयायिकाः माहुः तान् प्रत्याह (साचशक्तिरिति ) कैमुतिकन्यायमाह (सिद्धांतइति) नच कारणता- पच्छेदकातिरिक्तशक्तो मानाभावः दाहादिलक्षणकार्यानुपपत्तेरेवप्र- माणत्वात् । नच बहिस्वरूपात्प्रतिबंधकामावसहकृतात्तदुत्पत्तिःप्रति- बंधकामावस्याभावतया अहेतुत्वात् ।। म०प्र०-(पदसंबंधीति )गंगादिपदसंबंधिप्रवाहादिघोपादिपदार्थान्तरेत्येतदुभय- निरूपितान्वयानुपपत्तिनिरूप्या चकारेण गंगादिपदगंगादिपदलक्षणारूपसंबंधष- तीरादिपदार्थनिरूप्यत्यर्थः। तथाच गंगादिपदगंगादिपदवाच्यार्थसंबंधितीरादिगंगा- दिपदवाच्यघोषादिपदार्थांतरान्वयानुपपत्तीति त्रितयनिरूप्या लक्षणति भावः । का- र्यान्विते-आनयनादिलक्षणकार्यसंवढे । इतरान्विते-क्रियेतरघटत्वादिसंबद्ध । कंवले-इतरानन्वितशुद्धव्यक्तौ । तत्र केवलेतरान्वितयोः (केवलायति ) कार्या- नन्वितायेंत्यर्थः परममूले (पृथुवुनोदरायाकृतिविशिष्टेइति ) "बुधोगिरिशमूलयो" इति हेमचंद्राभिधानादत्रयुधशब्दोऽधीभागवाचकः पुनचोदरंच युधोदरे पृथुनी चते बुधोदरे पृथुयुध्नोदरेपृथुवुनोदरे आदिर्यपामययवानां पृथुवुनोदरादयः पृथु- बुधोद्रादिभिः सहिता आकृतिर्घटत्वादिजातिः पृथुवुनोदरायाकृतिस्तपा विशिष्टे इत्यर्थः।कार्येतरान्विते स्वमते शक्तिरिति भावः। परममूले (साचेति ) कार्यानन्दिा ताविपयिणी पदनिष्ठात्वित्यर्थः। कैमुतिकन्यायम्-येपा मते शक्तिमात्रस्य पदा. ीतरता पां मते पदनिष्ठा शक्तिः पदार्थान्तरमिति किमुक्तव्यमित्यादिवास्य- घटककिमुच्छब्दादागतः कैमुतिकः कैमुतिकश्चासौन्यायः पदनिष्टशक्तः पदार्यान्त रत्वं गतिक मायस्तरमानामावइति दाहोत्पत्ती यति समर्थ इत्युक्ती दाहनिष्टकार्य तिरिक्तशक्तिरिति मावः । तदुत्पत्तिः दादोत्पत्तिः, अतुत्वात् दाहकारणता वानिरूपितयविनिष्ठकारणतावच्छेदकवद्वित्वलक्षणसामर्थ्यमेव वही माति नतु तद मावात् ।। .

·(२७४) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- शि०म० अनुमानमपि । वहिरद्विष्टातींद्रियस्थितिस्थापकेतरभा- वाश्रयः गुणित्वात् घटवत् ।। न तस्यकार्य करणं च विद्यते न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ शक्तयः सर्वभावानामचिंत्यज्ञानगोचरा। यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्याभवशक्तयः॥ सर्वज्ञतातृप्तिरनादिबोधः स्वतंत्रता नित्यमलुप्तशक्तिः। इत्यादिश्रुतिस्मृतिवचनान्यपि शक्ती मानं तदुक्तं चित्सुखाचार्यः॥ परास्यशक्तिविविधासर्गाद्याभावशक्तयः। इतिश्रुतिस्मृतिप्रमिताशक्तिः केन निवार्य्यते ।। म०प्र०-( वह्निरिति ) यथाश्रुतं गुरुत्वमादाय घटे साध्यसमन्वयो बोध्यः । वविद्यणुकेंधनसंयोगमदृष्टयदात्मसंयोग वाऽऽदाय सिद्धसाधनार्थीतरवारणायाद्वि- छेति वहिनिष्ठोष्णस्पर्शमादाय सिद्धसाधनार्थातरवारणायातीन्द्रियेति स्थितिस्था- पकेनार्थीतरसिद्धसाधनवारणाय स्थितिस्थापकेनरेति स्वाश्रयसंयोगसंबंधेन पहिय- त्यदृष्टरूपप्रतिबंधकामावेनार्थातरसिद्धसाधनवारणाय भावेति स्वमदृष्टरूपप्रतिबंधका- भावस्तदाश्रय आत्मा तस्य संयोगो वह्राविति संबंधवोधकवाक्यार्थः । वविद्यणुकै- कत्वेन भर्जनकपालस्थवहिनिष्टानुद्भूतरूपेणवा सिद्धसाधनार्थातरवारणाय भावपदेन दाहानुकूलभावग्रहणस्यावश्यकत्वेन दाहानुकूलेति भावविशेषणेनैवस्थितिस्थाप- केन सिद्धमाधनार्थातरवारणसंभवात्साध्येस्थितिस्थापकप्रतियोगिकभेदो न निवे- शनीयः, नचैवं जलादावुक्तसाध्याभावेन गुणित्वस्य सत्त्वेन च गुणित्वहती साध्या- भाक्यत्तित्वरूपी व्यभिचारइति वाच्यम्।गुणित्वशब्दस्य दाहजनकत्यरामानाधि- करणकगुणित्वार्थकतया व्यभिचाराभावादिति ( घटपदिति ) गुरुत्वे दाहानुकूल- त्वाभावेन गुरुत्वमादाय घटादौसाध्यसमन्वयाभावाल्लक्षणयाऽरयदात्मयदित्यर्थः।त- थाचाष्टमादायात्मनि साध्यसमन्वय इति(नतस्येति)नस्य-ईश्वरस्य,कार्यम-स्ला- रिरं करणंच-इन्द्रियंच,नविद्यते-नभवति, अस्य-ईश्वरस्य, शक्तिः-मायाख्याशक्तिः परासकाक्षियोत्कृष्टा,विवधैव-विचित्रकार्यकारित्वान्नानाविधव सात्यतिमात्र सिद्धा न प्रमाणमात्रसिद्धत्याह (शृयतइति) ज्ञानलक्षणयलेन या सृष्टिक्रिया सापी- श्वरस्य स्वाभाविकी अनादिरूपा तस्या मायात्मकत्यायदा ज्ञानस्य चतन्यस्य वलं माया वृत्तिप्रतिविवितत्वं तस्य क्रियानाम वियत्वेन ब्राह्मणो जनकता नार- तापि स्वाभाविकी।यदा ज्ञानलक्षणलं सर्जनादिकियाच ब्रह्मणो यया मायया मा. स्वाभाविकीति मायाविशेषणमित्यर्थः । आचिन्त्यज्ञानगौचराः-चीयर्यादिपदार्थम्य ·• परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२७५) शरीरादिकार्य्यजनने कथं शक्तिरित्यचित्याश्च ता ज्ञानगोचरा अनुमित्यादिज्ञान- . -विपया अचिंत्यज्ञानगोचराः। ता:-अचिन्त्यज्ञानगोचराः सर्गाद्या:-सृष्टयाद्यनुकू- -लाः भावशक्तयः-भावरूपाः शक्तयः । अलुप्तशक्तिरित्यस्याग्रे अचित्यशक्तिश्च विभोषिधिज्ञापडाहुरंगानि महेश्वरस्य इतिपाठो वोध्यः । विधिज्ञाः-वेदार्थज्ञाः (परास्यशक्तिरिति) अनेन"परास्य शक्ति विविधैव श्रूयते"इत्यादि श्रुतिसूचनम सर्गाद्याभावशक्तय इत्यनेन तु शक्तयः सर्व- भावानामित्यादिस्मृतिसूचनामिति ध्येयम् ॥ मू०-साच तत्तत्पदजन्यपदार्थज्ञानरूपकार्यानुमेया ताश शक्तिविषयत्वं शक्यत्वम् ।। शि०म० ननु प्रमाणाभावानास्त्यर्थविषयिणी पदानां शक्तिः येन सापदार्थातरमिति विचार्य्यते इत्यत आह (साचेति) यद्वा नन्व स्तुनिरुक्ताशक्तिस्तथापि शक्यत्वं दुर्वचनं न तावच्छक्तिविषयत्वम- न्वयस्यापि शक्यत्वापत्तेर्नापि ज्ञायमानशक्तिविषयत्वं तथातज्ज्ञापकं न तावत्प्रत्यक्षं गत्वादिवदतुपलम्भात्, नचानुमानं तद्वयाप्य लिंगामा- वादित्यत आह (साचेति । तादृशेति ) ज्ञायमानेत्यर्थ नतु व्यक्तिरे- वनामाख्यातपदवाच्या आलंभप्रोक्षणविशसनादिचोदनायाः गाम- भ्याजेत्यादिलौकिकचोदनाया हननादिप्रतिषेधस्य चतत्रैव सम्भवात्, कथं तर्हि जातिलाभ इतिचेत् आक्षेपात् ।। म०प्र०-ननु पूर्वोक्तानुमानेन पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिभ्यां चार्थनिष्ठशक्तिरेव सिद्धा नत्वर्थविपयिणी पदनिष्ठाशक्तिरपीत्यभिमेत्य शंकते ( ननुप्रमाणाभावादिति) अर्थ- विपयिण्यां पदानां शक्ती मानाभावादित्यर्थः । येन-प्रमाणसिद्धपदनिष्ठशक्तिस- द्भावेनहेतुना,सा-अर्थविषयिणीपदानांशक्तिः, तथा-शक्यत्वम्,तज्ज्ञापकम् पदनि- ठशक्तिविषयकज्ञानजनकम् । प्रत्यक्ष-प्रत्यक्षप्रमाणम्, गत्वादिवत्-श्रीवजन्यगत्वा- दिविपयकमत्यक्षात्मकोंपलंभवत्, अनुपलंभात्-पदनिष्ठशक्तिविषयकप्रत्यक्षात्मक- ज्ञानाभावात्, तद्याप्येति-शक्तिव्याप्येत्यर्थः। परममूले ( अनुमेयेति ) पदार्थज्ञानं पनिठस्वानुकूलशक्तिपूर्वक पदजन्यपदार्यज्ञानरूपकायंत्वायतिरेकेपट्यदिति व्यतिरेकिलिंगजन्यानुमितिविषयेत्यर्थः। व्यक्तिरेव-धन्येव अन नामपदमुपलक्षणम् नामोत्तरविधीयमानप्रत्ययस्यापि एवमाख्यातपदं धातुधातूत्तरविधीयमानमत्ययमा- घस्योपलक्षणमिनिध्येय आलंभेनिआलंभी हिंमन स्पर्शनंयामोसणं मंत्रोच्चारणपूर्व- - कजलसेकक्रियाविशसनं हिंसनमैतदिपविकाग्निपीमीयं पशुमालमेत बीदिन प्रोसती- ·(२७६) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- त्यादिनादनाया इत्यर्थः अभ्याज-आनय,हननादिप्रतिषेधस्य-ब्राह्मणं नहन्यात् न हिंस्यात्सर्या भूतानीत्यादिहननादिपतिषेधस्य,तत्रैव-व्यक्तावेव, तर्हि-जातौ शक्त्य- नंगीकारे,जातिलाभ:-जातिविषयकज्ञानं ( आक्षेपादिति) जातिभानं विनाव्यक्ति- विषयकसविकल्पकमानमनुपण्यमानं जातिभानं कल्पयतीत्यर्थापत्तिप्रमाणा दित्यर्थः॥ मु०-तच्च जातेरेख न व्यक्तेः व्यक्तीनामानंत्येन गुरुत्त्वात् ।क थं तर्हि गवादिपदाव्यक्तिभानमितिचेत् जातेयक्तिसमा नसंविसंवेद्यतयेति ब्रूमः॥ श०म०-नच जातिरेववाच्या तत्संबंधाच व्यक्तिलाभ इति वैपरि- त्यमपि जातेय॑क्तिव्यभिचारेण तदनाक्षेपकत्वात्, तस्मात् व्यक्तिरेव- नामाख्यातपदवाच्या नेत्याह (तञ्चेति ) अयंभावः किं शुद्धव्यक्ती च्यत्वं जातिविशिष्टव्यक्तेर्वा नायः, शब्दानिर्विकल्पकधीप्रसंगात, नद्वितीयः, नागृहीतविशेषणान्यायेन प्रथमगृहीतजातरेव नामादिप दवाच्यत्वॉचित्यात, किंच तवमतेपि संगतिमहः सर्वव्यक्तिविषयः उत एकव्यक्तिविषयः नायः, अतीतानागतव्यक्तीनामशक्यज्ञानत्वात् नद्वितीयः ।इयं व्यक्तिस्तद्विषया इयं नत्यत्रनियामकाभावात् भावे- वा संगतिग्रहस्यान्यविषयत्वेनापूर्वव्यक्तिलाभाभावप्रसंगादिति । नतु व्यक्तेर्नामादिपदाशक्यत्वे कथं तदुशारणानंतरं तत्प्रत्ययः कथं था पशुमानय पशुमालभेतेत्यादिचोदना, नचानेकव्यक्तिवाचकत्त्वे गौरवं आलम्भादिचोदनानुपपत्त्या व्यक्तिवाचकत्वसिद्धौ तद्गौरवस्यादोष- वादित्याशयेनाक्षिपति (कथंतहीति) जातिभानसामग्या व्यक्ति- भासकत्वस्य प्रत्यक्षस्थले दर्शनेन जातिशक्तिज्ञानादुपपन्नो व्यक्ति- लाभ इत्याह (जातेरिति)। म०म-तत्संबंधात्-जात्या साकं व्यक्तेस्तादात्म्यसंबंधान्मतांतरे समवायगं- बंधात व्यक्तिव्यभिचारण-घटध्वंसोत्तरकाले घटमागभावकालेच जातेत्तिमत्वेन । मीमांसकमतमाश्रित्यममाधानमाह ( नेत्याहेति। धीप्रमंगादिति) जातेः शब्दादनुप- स्थितत्वादितिशेपः । नागृहीतविशेपणान्यायननागृहीतविशेपणाविभिष्टयुद्धि- रितिन्यायेन । तवमते-व्यक्तिगतिवादिनस्तवमते । संगतिग्रहः-शक्तिनानम् । मनु नियामकामावादितिकथनमनुपपत्रं यत्र व्यवहारादिना शक्तिप्रदः मा व्यतिर्विष- योनान्येति नियामकसत्तादित्यासंस्थाइ ( मायवेति ) अपूर्वव्यक्तिलामामाचप्रसं- ·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२७७) गात-घटादिपदाकदाचिदपि पूर्वाज्ञातघटादिविषयकवोधाभाषप्रसंगात् ( तदुचार- गेति) नामायुधारणेत्यर्थः तत्प्रत्ययः व्यक्तिज्ञानम्। तगौरवस्य-अनेकव्यक्तिविप- यकशक्तिकल्पनागौरखस्य, जातिभानसामग्याः संयुक्ततादात्म्यरूपायाः प्रत्यक्षा- स्मकजातिज्ञानसामग्र्याः। व्यक्तिमासकत्वस्य-व्यक्तिविषयकज्ञानजनकत्वस्य, प्रत्य- भस्थले-घटत्वादिजातिप्रत्यक्षकाले ( व्यक्तिलाभाति ) व्यक्तिज्ञानमित्यर्थः । यथा- जातिशक्तिज्ञानाजातेनिमेवं जातिशक्तिज्ञानादेवव्यक्तेरपि ज्ञानं संभवति जाति- भानसामग्र्या व्यक्तिमासकवनियमादिति भावः परममूले ( जातेयक्तिसमानसं- विसंवेद्यतयेति ) जातिसंबंधिनी या व्यक्तिस्तस्याः समाना एका मंचित् शब्द- जातिभानजनकजातिशक्तिज्ञानरूपासंवित्तया जन्यं यज्ज्ञानं जातिविषयकशब्दवो- धरूपं ज्ञानं तदिपयनया व्यक्तिविशेष्यकजातिप्रकारकशाब्दवोध पति जातिविषय- कशक्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वादित्यर्थः ।। मूल्यद्वा गवादिपदानां व्यक्तौ शक्तिः स्वरूपसती नतु ज्ञाता जातौ तु सा ज्ञाता हेतुः । नच व्यत्यशे शक्तिज्ञानमपि कारणंगौरवात् ॥ शि०म०-जातिव्यत्योरक्यात्तयोरेक संवित्तिवेद्यत्वं जातिभानसा- मच्या व्यक्तिभानसामग्री नैयत्याद्वा जातिभानसामग्र्या व्यक्तिमा- सकत्वनियमाद्वा नाद्यः असिद्धेः न द्वितीयः स्मृतिस्थले व्यभिचारा- त् । प्रकृते व्यक्तिशक्तिज्ञानाभावेन तत्साहित्याभावाच न तृतीयः । अन्यभानसामग्र्या अन्यमासकत्वेतिप्रसंगात् । प्रत्यक्षस्थले च संयो- गसंयुक्ततादात्म्यादेर्व्यक्तिजातिभासकत्वस्य सत्वात् ततश्च जाति- भानसामग्या न व्यक्तिलाभ इत्यरुचेराह (यद्वेति ) नतु गवादि- पदानां शक्तिर्यदि व्यक्तावपि साज्ञायते एष अन्यथात्वप्रमाणिकत्वा- पत्तिरित्याशंक्य शक्तिसत्त्वेपि तज्ज्ञानं न व्यक्तिशक्तिज्ञानत्त्वेन जाति- विशिष्टविषयशक्तिज्ञानत्वेन या हेतुः । किंतु जातिविषयशक्तिज्ञान- स्वेन लाघवादित्याह (जाताविति)। म०प्र०-ऐक्यात्-अभेदात, नैयत्यादा यदा जातिमासकसामग्री तदा व्यक्ति- मानसामग्री यदा व्यक्तिभानसामग्री तदाजातिभानसामग्रीति तयोः सामयोः समन्यापकत्यादा स्मृतिस्थले । व्यभिचारात्-यदा जातेरेव स्मृतिर्न व्यक्तस्तदा- न्यक्तिविषयकसंस्काररूपव्यक्तिभानसामध्यमावो यदा व्यक्तरेव स्मरणं न जाते- स्तदा जातिविषयकसंस्काररूपजातिभानसामध्यभाष इनि जातिव्यक्तिमान- ·(२७६) वेदान्तपरिभापा। [आगम- त्यादिनोदनाया इत्यर्थः अभ्याज-आनय,हननादिप्रतिषेधस्य-ब्राह्मण नहन्यात् ने हिंस्यात्सर्वा भृतानीत्यादिहननादिप्रतिषेधस्य,तत्रैव-व्यक्तावेव, तर्हि-जातौ शक्त्य- नंगीकारे,जातिलाभः-जातिविषयकज्ञानं ( आक्षेपादिति) जातिभानं विनाव्यक्ति- विषयफसविकल्पकभानमनुपपद्यमानं जातिभानं कल्पयतीत्यर्थापत्तिप्रमाणा दित्यर्थः ॥ मू०-तच्च जातेरेव न व्यक्तेः व्यक्तीनामानंत्येन गुरुत्त्वात् । क थं तर्हि गवादिपदाव्यक्तिभानमितिचेत् जातेयक्तिसमा नसंविसंवेद्यतयति ब्रूमः॥ श०म०-नच जातिरेववाच्या तत्संबंधाच्च व्यक्तिलाम इति वैपरि- त्यमपि जातेय॑क्तिव्यभिचारेण तदनाक्षेपकत्वात्, तस्मात् व्यक्तिरेव- नामाख्यातपदवाच्या नेत्याह ( तच्चेति ) अयंभावः किं शुद्धव्यक्तेर्वा च्यत्वं जातिविशिष्टव्यक्तेर्वा नाद्यः, शब्दानिर्विकल्पकधीप्रसंगात, नद्वितीयः, नागृहीतविशेषणान्यायेन प्रथमगृहीतजातेरेव नामादिप दवाच्यत्वौचित्यात, किंच तवमतेपि संगतिमहः सर्वव्यक्तिविषयः उत एकव्यक्तिविषयः नाद्यः, अतीतानागत्तव्यक्तीनामशक्यज्ञानत्वाद नद्वितीयः।इयं व्यक्तिस्तद्विषया इयं नेत्यत्रनियामकाभावात् भावे- वा संगतिग्रहस्यान्यविषयत्वेनापूर्वव्यक्तिलाभाभावप्रसंगादिति । ननु व्यक्तेर्नामादिपदाशक्यत्वे कथं तदुच्चारणानंतरं तत्प्रत्ययः कथं वा पशुमानय पशुमालभेतेत्यादिचोदना, नचानेकव्यक्तिवाचकत्वे गौरवं आलम्भादिचोदनानुपपत्त्या व्यक्तिवाचकत्वसिद्धौ तद्गौरवस्थादोप- त्वादित्याशयनाक्षिपति (कथंतहीति) जातिभानसामग्या व्यक्ति- भासकत्वस्य प्रत्यक्षस्थले दर्शनेन जातिशक्तिज्ञानादुपपन्नो व्यक्ति- लाभ इत्याह (जातेरिति )॥ म०प्र०-तत्संबंधात्-जात्या साकं व्यक्तस्तादात्म्यसंबंधान्मतांतरे समवायसं- बंधात व्यक्तिव्यभिचारेण-घटध्वंसोत्तरकाले घटमागभावकालेच जातेवृत्तिमत्वेन । मीमांसकमतमाश्रित्यसमाधानमाह ( नेत्याहेति। धीप्रसंगादिति) जातेः शब्दादनुप- स्थितत्वादितिशेषः । नागृहीतविशेषणान्यायेन-नागृहीतविशेषणाविशिष्टबुद्धि- रितिन्यायन । तवमते व्यक्तिशक्तिवादिनस्तवमते । संगतिग्रहः-शक्तिज्ञानम् । ननु नियामकाभावादितिकथनमनुपपन्नं यत्र व्यवहारादिना शक्तिग्रहः सा व्यक्तिर्विष. योनान्येति नियामकसत्तादित्याशंक्याह (मावेवेति ) अपूर्वव्यक्तिलामामावरसं- ·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२७७) गात-घटादिपदाकदाचिदपि पूर्वाज्ञातघयदिविषयकवोधाभावमसंगात् (तदुचार- णेति) नामाधुच्चारणेत्यर्थः। तत्प्रत्ययः-व्यक्तिज्ञानम्। तद्गौरवस्य-अनेकव्यक्तिविप- यकशक्तिकल्पनागौरवस्य, जातिभानसामयाः-संयुक्ततादात्म्यरूपायाः मत्यक्षा- त्मकजातिज्ञानसामच्या व्यक्तिभासकत्वस्य-व्यक्तिविषयकज्ञानजनकत्वस्य, प्रत्य- सस्थले-घटत्वादिजातिप्रत्यक्षकाले ( व्यक्तिलाभाति ) व्यक्तिज्ञानमित्यर्थः । यथा- जातिशक्तिज्ञानाजातेानमेवं जातिशक्तिज्ञानादेवव्यक्तेरपि ज्ञानं संभवति जाति- मानसामथ्या व्यक्तिभासकत्वनियमादिति भावः परममूले ( जातेयक्तिसमानसं- विसंवेद्यतयेति ) जातिसंबंधिनी या व्यक्तिस्तस्याः समाना एका संवित् शब्द- जातिभानजनकजातिशक्तिज्ञानरूपासंवित्तया जन्यं यज्ज्ञानं जातिविषयकशब्दयो- धरूपं ज्ञानं तद्विपयतया व्यक्तिविशेष्यकजातिप्रकारकशाब्दवोधं प्रति जातिविषय- कशक्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वादित्यर्थः ।। मू-यद्वा गवादिपदानां व्यक्तौ शक्तिः स्वरूपसती नतु ज्ञाता जातो तु सा ज्ञाता हेतुः । नच व्यत्यशे शक्तिज्ञानमपि कारणंगौरवात् ॥ शि०म० जातिव्यत्योरैक्यातयोरकसंवित्तिवेद्यत्वं जातिभानसा- मम्या व्यक्तिमानसामग्री नैयत्यादा जातिभानसामग्र्या व्यक्तिभा- सफत्वनियमाद्वा नाद्यः। असिद्धेन द्वितीयः स्मृतिस्थले व्यभिचारा- । मकृते व्यकिशक्तिज्ञानाभावेन तत्साहित्याभावाच न तृतीयः। अन्यभानसामग्या अन्यभासकत्वेऽतिमसंगात् । प्रत्यक्षस्थले च संयो- गसंयुक्ततादात्म्यादेर्व्यक्तिजातिभासकत्वस्य सत्त्वात् ततश्च जाति- भानसामग्या न व्यक्तिलाभ इत्यरुचेराह (यद्वेति ) नतु गवादि- पदानां शक्तिर्यदि व्यक्तावपि साज्ञायते एव अन्यथात्वप्रमाणिकत्वा. पत्तिरित्याशंक्य शक्तिसत्त्वपि तज्ज्ञानं नव्यक्तिशक्तिज्ञानत्त्वेन जाति- विशिष्ट विषयशक्तिज्ञानत्वेन वा हेतुः । किंतु जातिविषयशक्तिज्ञान- स्पेन लाघवादित्याह (जाताविति ॥ म० भ०-ऐक्यात अभेदात, नैयत्याद्वा-पदा जातिभासकमामग्री तदा व्यक्ति मानसामग्री यदा व्यक्तिभानसामग्री तदाजातिभानसामग्रीति तयोः सामानो समन्यापकत्याद्वा स्मृतिस्थले । व्यभिचारात्- यदा जातेश्व स्मृतिर्न व्यक्तस्तदा- न्यक्तिविषयकसंस्काररूपव्यक्तिमानसामग्र्यभावो यदा व्यक्तरेय स्मरणं न जा. स्तदा जातिविषयकसंस्काररूपजातिमानसामग्यभाष इति जातिव्यविमान- 1 ·(२७६) वेदान्तपारेभाषा। [आग त्यादिनोदनाया इत्यर्थः अभ्याज-आनय,हननादिभतिषेधस्य-ग्राह्मणं न हन्ध हिंस्यात्सर्वा भूतानीत्यादिहननादिप्रतिपेधस्य तत्रैव-व्यक्तावेव, तर्हि-जातौ श नगीकारे,जातिलाभा-जातिविषयकज्ञानं (आक्षेपादिति) जातिभानं विनान्य विषयकसविकल्पकभानमनुपपद्यमानं जातिभानं कल्पयतीत्यापत्तिमम दित्यर्थः॥ मू-तच जातेख न व्यक्तेः व्यक्तीनामानंत्येन गुरुत्त्वात् । क थं तर्हि गवादिपदाव्यक्तिभानमितिचेत् जातेयक्तिसमा नसंविसंवेद्यतयेति ब्रूमः॥ श०म०-नच जातिरैववाच्या तत्संबंधाञ्च व्यक्तिलाभ इति वैपा त्यमपि जातेयंक्तिव्यभिचारेण तदनाक्षेपकत्वात्, तस्मात् व्यक्तिरे नामाख्यातपदवाच्या नेत्याह (तञ्चेति ) अयंभावः किं शुद्धव्यक्तव च्यत्वं जातिविशिष्टव्यक्तेर्वा नाद्यः, शब्दान्निर्विकल्पकधीप्रसंगात नद्वितीयः, नागृहीतविशेषणान्यायेन प्रथमगृहीतजातेरेव नामादि दवाच्यत्वौचित्यात्, किंच तवमतेपि संगतिमहः सर्वव्यक्तिविषय उत एकव्यक्तिविषयःनाधः, अतीतानागतव्यक्तीनामशक्यज्ञानत्वात नद्वितीयः इयं व्यक्तिस्तद्विषया इयं नत्यनियामकाभावात् ।भाष वा संगतिमहस्यान्यविषयत्वेनापूर्वव्यक्तिलामाभावप्रसंगादिति । ननु व्यक्तर्नामादिपदाशक्यत्वे कथं तदुचारणानंतरं तत्प्रत्ययः कथं षा पशुमानय पशुमालभेतेत्यादिचोदना, नचानेकव्यक्तिवाचकत्ये गौरवं आलम्भादिचोदनानुपपत्त्या व्यक्तिवाचकत्वसिद्धी तहौरवस्थादोप- त्वादित्याशयेनाक्षिपति (कथंतहीति ) जातिभानसामग्न्या व्यक्ति- भासकत्वस्य प्रत्यक्षस्थले दर्शनेन जातिशक्तिज्ञानादुपपत्री घ्यक्ति- लाभ इत्याह ( जातरिति)। म०प्र०-तत्संबंधात्-जात्या माकं वस्तादात्म्यगंबंधान्मतांतरे समवायां- पंधान पत्तियभिचारण-पध्धमोत्तरशाले घटमागमावसारंच जाते गतिमान । मीमासकमतमाथित्यममाधानमाद ( नेत्याहेति धीमगंगादिति) जानः गन्दादनुप- स्थितत्वादितिपः । नागृहीतविगपणान्यान-नागृहात विशेषणापिदिशद्धि- रितिन्यायन । तवमते व्यक्तिगतिवादिनम्नशमनं । मंगनिमहा-शिजानम । ननु नियामकामावादिनिक्थनमनुपपन्नं यत्र व्यवहागादिना शनि ग्रहः गा मानिनिए- यौनान्येति नियामकसत्तादित्यागंस्याह ( मायति ) अपृर्षव्यक्तिगमामायमगं- ·परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२७९) पत्तिः । अत एव नान्वयेपि पदस्य स्वरूपसती, शक्तिः। तस्य वाक्य- गम्यत्वेन पदस्य तत्र सामर्थ्याभावात्। नच वाक्ये शक्तिरिटा तस्मि- पक्षेशक्तिविषयत्वं शक्यत्वमिति लक्षणमपि लम्वित्यपरितोपादाह (अथवेति) ननु शक्तिलक्षणाभ्यां जातिव्यक्त्युपस्थिता युगपत्ति- द्वयविरोधः। म०प्र० नन्वावश्यकत्वागौरव न दोप इत्याशंक्याह । परममूले ( जातीति) जातिशक्तिज्ञानरूपाया जातिभासकसामग्याजातिभिन्नव्यक्तिभासकत्वस्वीकारे तिप्रसंग इति नाशंकनीयमित्याह (तथाचेति ) व्यक्तिशक्तिज्ञानाभावेन व्यक्ति- धीविलंबाभावे सतीत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्-जातिशक्तिज्ञाने सति व्यक्ति- ज्ञानं जातिशक्तिज्ञानाभावे व्यक्तिज्ञानाभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ( नातिप्रसं- गइति ) अन्यत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावस्यानिश्चितत्वादिति शेषः । तत्तव्यक्तिविपयकस्वरूपसच्छक्तिसहकृतजातिदाक्तिज्ञानमेव व्यक्तिशाब्दज्ञाने कारणमिति भावः, ज्ञायमानशक्तिविषयत्वमित्यस्यार्थमाह (पदशक्तिज्ञाननिष्ठेति) पदनिष्ठायाशक्तिस्तस्या यज्ज्ञानं घटोघटपदवाच्य इत्याद्याकारकं तनिष्ठा या पदार्थोपस्थिति हेतुता तस्या अवच्छेदकं पदशक्तिज्ञानत्वं तदवच्छिन्नं पदशक्ति- ज्ञानं तस्यघटनिष्ठविपयता या अवच्छेदकत्वं घटत्ये इति लक्षणसमन्वयः। नय पदशक्तिज्ञाननिष्ठपदार्थोपस्थितिहेतुतारच्छेदकावच्छिन्नविषयतायाः पदेपि सत्ता त्तदवच्छेदकपदत्वस्यापि शक्यत्वं स्यादिति वाच्यम् । विपयतापदेन मुख्यपिशे- प्यतारख्यविषयताया विवक्षितत्वान्मुख्यविशेष्यताख्याविषयता घटादावेयनघद- पदादापिति न पदत्यस्य शक्यत्यमिति. नत्प्रतीतेः-घटादिव्यत्तिज्ञानस्य, सैव- घयदिव्यक्तिप्रतीतिरेय, तदुपपत्तेः-यादिव्यक्तिमतीत्युपपत्तः, अन्यथा-पदादि- व्यक्ती स्वरूपसच्छत्यभ्युपगमे, लक्षणया-धदादिव्यक्तिमतीत्यनंगीकारे इति- वा, अतएव-वक्ष्यमाणहेतोरेव, तस्य-अन्वयस्य, तभ-अन्वये नन्वन्य पारपस्य- शक्तिस्त्वित्याशक्याह (नचेति ) अनन्यलभ्यस्यैष शब्दार्थतादिति शेपः, तस्मिन्पले-व्यक्तीस्वरूपसच्छत्यनंगीकारपक्षे, वृत्तिद्वयपिरोधइति-इदंत्यापाततो गंगायां घोपमत्स्यो स्त इति याक्ये गंगापदे निदयांगीकारादिति । परममूले (लक्षणयावगमइति ) तथाच घटत्यादिजातेः सत्यापस्थितिघंटादिव्यत्तस्तुलक्षण- योपस्थितिरितिभावः ॥ मूल्यथा नीलो घट इत्यत्र नीलशब्दस्य नीलगुणविशिष्टे लक्षणा, तथाजातिवाचकस्य तद्विशिष्ट लक्षणा, तदुक्तं " ·(३७८) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- सामग्र्योः प्रत्येकजातिव्यक्तिस्मृतिकाले परस्परव्यभिचारात्, प्रकृते-गवादि- शब्दे, तत्साहित्याभावाच-जातिव्यक्तिभानसामग्र्योः जातिव्यक्तिशाक्तिज्ञानरूप- योरेककालवृत्तित्वरूपसाहित्याभावाच्च जातिव्यक्तिभानसामग्योः साहित्यं तदा स्यायदि जातिशक्तिज्ञानवव्यक्तिशक्तिज्ञानमपि स्यात्तस्य त्वयानंगीकृतत्वेन तयाः साहित्यं नास्तीति भावः, अतिप्रसंगात्-घटमासकसामग्र्याः पटभा- सकत्वमसंगात् । जातिव्यक्त्योः प्रत्यक्षकालेजातिव्यक्तिभासकजाति शक्तिज्ञानरू- पसामग्रीभिन्नसामन्याः संयुक्ततादात्म्यादेः सत्त्वेन शाब्दजातिभानजनकजातिश- क्तिज्ञानरूपैकसामम्या न व्यक्तिभासकत्वमित्याह ( प्रत्यक्षस्थलेइति ) व्यक्ति जात्योः प्रत्यक्षकाले इत्यर्थः । अत्र चकारस्य सत्तादित्यतऊर्य संबंधो बोध्यः (इत्यरुचेरिति) इदं छुपलक्षणं जाताव गवादिशब्दशक्तिस्वीकारे गवादिपदात्क- दापिव्यक्तिज्ञानं न स्यात्तत्कारणशक्तिज्ञानाभावादित्यरुचेरपीति। परममूले (स्वरू- पसतीति) गवादिपदनिष्ठागवादिव्यक्तिविषयकसामर्थ्यरूपाशक्तिस्वरूपेण विद्यमा- नैवशाब्दधीहेतुरित्यर्थः । अन्यथा-व्यक्तिशक्तिज्ञानानंगीकारे । शक्तिसत्त्वेपि व्यक्तिशक्तिज्ञानसत्त्वेपि तज्ज्ञानंव्यक्तिशक्तिज्ञानं, हेतुः-शाब्दधीकारणम् (लाघ- वादिति ) प्रथमकल्पे व्यक्तीनामनंतत्वात्तज्ज्ञानस्यानंतत्वेन गौरवं द्वितीयेतु शरी- रकृतगौरवं स्पष्टमेवेति भावः । परममूले, गौरवात्-उभयशक्तिज्ञानस्य कारणत्व- कल्पने गौरवात् ।। मृ०--जातिशक्तिमत्त्वज्ञाने सति व्यक्तिशक्तिज्ञानं विना व्यक्ति धीविलंवाभावाचाअतएव न्यायमतेपिअन्वये शक्तिः स्वरू पसतीति सिद्धांतः ज्ञायमानशक्तिविपयत्त्वमेव वाच्यत्व मिति जातिरेव वाच्या अथवा व्यक्तेलक्षणयावगमः॥ शि०म०-( जातिशक्तिमत्त्वज्ञानइति ) तथाचान्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिशक्तिज्ञानं व्यक्तिज्ञानपि कारणमिति नातिप्रसंग इनिभावः। ननु सा शक्तिरेकावा नानावा नान्यः।जातिव्यक्तितत्संबंधषु प्रत्येक- शक्तिकल्पनायां गौरवात् । नाद्यः । ज्ञायमानशक्तिविषयत्वेन व्यक्ते- रपि शक्यत्वप्रसंग इत्यत आह (ज्ञायमानेति) पदशक्तिज्ञाननिष्ठ- पदार्थोपस्थितिहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतावच्छेदकत्वं शक्यत्व- मित्यर्थः। नतु गवादिपदानांव्यक्तिशक्तो मानाभावः नचपदाचारणा- नंतरं जातिप्रतीतिवत्तत्मतीतेरनुभवसिद्धत्वासषमानमिति युक्तं लक्षणयापि तदुपपत्तेः अन्यथा तीरादायपि स्वरूपसच्छत्यभ्युपगमा- ·परिच्छेद ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२७९) पत्तिः । अत एव नान्वयेपि पदस्य स्वरूपसती, शक्तिः । तस्य वाक्य- गम्यत्वेन पदस्य तत्र सामाभावादानच वाक्ये शक्तिरिष्टा तस्मि- न्मशक्तिविषयत्वं शक्यत्वमिति लक्षणमपि लवित्यपरितोपादाह (अथवेति) ननु शक्तिलक्षणाभ्यां जातिव्यत्युपस्थिता युगपत्ति- द्वयविरोधः। म० मक-नन्यावश्यकत्वाद्रौरव न दोष इत्याशंक्याइ । परममुले ( जातीति) जातिशक्तिज्ञानरूपाया जातिभासकसामान्यजातिभिन्नव्यक्तिभासकत्वस्वीकारेऽ तिप्रसंग इति नाशंकनीयमित्याह (तयाचेति ) व्यक्तिशक्तिज्ञानाभावेन व्यक्ति- धीविलंबामा सतीत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्-जातिशक्तिज्ञाने सति व्यक्ति- ज्ञानं जातिशक्तिज्ञानाभावे व्यक्तिज्ञानाभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ( नातिप्रसं- मइति ) अन्यत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावस्यानिश्चितत्वादिति शेषः । तत्तयक्तिविषयकस्वरूपसच्छक्तिसहकृतजातिशक्तिज्ञानमेव व्यक्तिशाब्दज्ञाने कारणमिति भावः, ज्ञायमानशक्तिविषयत्वमित्यस्यार्थमाह (पदशक्तिज्ञाननिष्ठेति) पदनिष्ठायाशक्तिस्तस्या यज्ज्ञानं घटोघटपदवाच्य इत्याद्याकारकं तनिष्ठा या पदार्थोपस्थितिहेतुता तस्या अवच्छेदकं पदशक्तिज्ञानत्वं तदवच्छिन्नं पदशक्ति- ज्ञानं तस्यघटनिष्टविषयता या अवच्छेदकत्वं घटत्वे इति लक्षणसमन्वयः। नच पदशक्तिज्ञाननिष्ठपदार्थोपस्थितिहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतायाः पदेपि सत्वा त्तदवच्छेदकपदत्वस्यापि शक्यत्वं स्यादिति वाच्यम् । विषयतापदेन मुख्य विशे- ष्यताख्यविपयताया विवक्षितत्वान्मुख्यविशेप्यताख्यविषयता घटादाषेवनघट- पदादाविति न पदत्वस्य शक्यत्वमिति, तत्मतीतेः-घटादिश्यत्तिज्ञानस्य, सैव- घटादिव्यक्तिमतीतिरेव, तदुपपत्तेः-बटादिव्यक्तिप्रतीत्युपपचेः, अन्यथा-पटादि- व्यक्ती स्वरूपसच्छत्यभ्युपगमे, लक्षणया-घटादिव्यक्तिमतीत्यनंगीकार इति- वा, अतएव-वक्ष्यमाणहेतारेव, सस्य-अन्वयस्य, तत्र-अन्वय नन्वन्वये वाक्यस्य- शक्तिरस्त्वित्याशंक्याह (नचेति ) अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादिति शेपः, तस्मिन्पो-व्यक्तीस्वरूपसच्छत्तपनंगीकारपक्षे, वृत्तिद्वयपिरोधइति-इदंत्वापाततो गंगाया घोपमत्स्यौ स्त इति वाक्ये गंगापदे वृत्तिव्यांगीकारादिति । परममूले (लक्षणयावगमइति ) तथाच घटत्यादिजातेः शत्योपस्थितिघंटादिव्यक्तस्नुलक्षण- योपस्थितिरितिभावः॥ मू०-यथा नीलो घट इत्यत्र नीलशन्दस्य नीलगुणविशिष्टे लक्षणा, तथाजातिवाचकस्य तद्विशिष्टे लक्षणा, तदुक्तं ·(२८०) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- अनन्यलभ्यः पदार्थ इति एवं शक्याथोंनिरूपितः, अथ लक्ष्यपदार्थों निरूप्यते तत्र लक्षणा विपयो लक्ष्यःलक्षणाद्वि विधा केवललक्षणा लक्षितलक्षणाचेति, तत्र शक्यसाक्षा संबंधः केवललक्षणा यथा गंगायां पोप इत्यत्र प्रवाहसा क्षात्संबंधिनि तीरे गंगापदस्य केवललक्षणा । यत्र शक्य परंपरासंबंधेनार्थीतरप्रतीतिस्तत्रलक्षितलक्षणा यथा द्विरेफपदस्य रेफद्वयशक्तस्य भ्रमरपदघटितपरंपरासंबंधे नमधुकरवृत्तिः॥ शिमा-नच लक्षणयोभयोरुपस्थितिः।अन्यलक्षणाया अन्यातुपस्था पकत्वात जातेश्च शक्यत्वेन लक्षणायास्तद्विषयत्वायोगादित्याशंक्य स्वातंत्र्येण जातेश्च शक्यत्वेपि व्यक्तिविशेषणत्वेन व्यक्तिलक्षणाविष- यत्वमविरुद्धमितिदृष्टांतमाह ( यथेति ) लक्ष्यस्य शक्याधीननिरू- पणत्वात । तनिरूपणानंतरं लक्ष्यार्थी निरूप्यते इति प्रतिजानीते (अथेतिालक्षणेति) शक्यसबंधो सक्षणातद्विषयी लक्ष्य इत्यर्थ (योति) शक्यपरंपरासंबंधी लक्षितलक्षणायतस्तत्पदं स्वशक्यपरंपरासंबंधिनमे वार्थ प्रत्यापयतीति नासंभवः । तादृशपदमुदाहरति ( यथेति)॥ म०प्र०-लक्षणया-घटादिव्यक्ती लक्षणया. उभयोः घटादिव्यक्तिघटत्यादि- जात्योः । अन्यलक्षणायाः-घटादिव्यक्तिलक्षणायाः। अन्यानुपस्थापकत्वात-घट- त्वादिजातिविषयकज्ञानाजनकत्वात् ( शक्यत्वेनेति ) यस्य यत्पदशक्यत्वं तस्य तत्पदलक्षणाविपयत्वायोग्यत्वमिति स्वातंत्र्येण-व्यत्तय- विगेपणत्वेन । परममूले ( तदुक्तमिति ) मीमांसकरिति शेपः । परममूलं, अनन्यलभ्यः-लक्षणादिलभ्यभिन्नः, पदार्थः-पदशक्तिगम्यः, लक्ष्यस्य-लक्ष्य- निरूपणस्य, गक्याधीननिरूपणत्वात्-लक्षणाविपयो लक्ष्यो लक्षणाच शक्यसं- बंध इति शक्यनिरूपणे हि लक्षणाज्ञानं तज्ज्ञाने हि लक्ष्यज्ञानमिति शफ्याधी- ननिरूपणकत्वात् । परममूले ( अथेति ) शक्यनिरूपणानंतरमित्यर्थः । परममूले (तत्रेति ) निरूपणीये लक्ष्ये सतीत्यर्थः । शक्यसंबंधः-गंगादिपदशक्यभागी- रथखातावच्छिन्नजलप्रवाहादिप्रतियोगिकतीराद्यनुयोगिकः संबंधः । नच शक्य- संबंधरूपलक्षणायास्तीरादिवृत्तित्वेन कथं गंगादिपदवृत्तित्वमिति वाच्यं, स्वप्र- तियोगिवाचकतादिसंबंधेन शक्यसंबंधरूपलक्षणाया पदवृत्तित्वादिति । परममूले भाव:

·परिच्छेदः४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२८१) (तति) केवललक्षणालक्षितलक्षणयोर्मध्ये इत्यर्थः । लक्षितलक्षणोदाहरणासंभ- वस्तु नाशंकनीय इत्याह (यतइनि) तत्पदं विरेफादिपर्दस्वशक्येन रेफद्धया- दिना परंपरासंबंधिनं स्वशक्यघटितभ्रमरपदप्रतिपाद्यत्वादिरूपपरंपरासंबंधर्वतमे- वार्थ बोधयतीत्यर्थः । परममूले. भ्रमरपदघटितपरंपरासंबंधन-स्वशक्यघटितभ्रमर- पदप्रतिपायत्वादिसंबंधन ॥ मू-गोण्यपि लक्षितलक्षणैव यथा सिंहो माणवक इत्यत्र सिंहशब्दवाच्यसंबंधिकौर्यादि संबंधेन माणवकस्य प्रतीतेः प्रकारांतरेण लक्षणा विविधा जहल्लक्षणाऽजह लक्षणा जहदजहल्लक्षणाचेति शक्यमनंतर्भाव्य यवार्थात रस्य प्रतीतिस्तत्र जहल्लक्षणा यथा विपं श्वेत्यत्र हि स्वार्थ विहाय शत्रुगृहे भोजननिवृत्तिर्लक्षिता ।। शि०म०-नन्विदं गौणी वृत्तावतिव्यापकं तस्या अपि सिंहशब्द- वाच्यसिंहृत्वसमानाधिकरणको-दिसंबंधेन देवदत्तप्रत्यायकत्वादि- त्याशंक्य लक्ष्यत्वान्न दोष इत्याह (गौण्यपीति) शक्यसंबंधिमात्र- विषयावृत्ति हल्लक्षणा साच यद्यपि गंगायां घोषः प्रतिवसतीत्यत्र प्रसिद्धलक्षणास्थले गंगापदेपि तथापि गंगातीरत्वस्य पूर्वमुपस्थितस्य- कदाचिल्लक्ष्यतावच्छेदकत्वात्साअजहत्स्वार्थापीतियत्र लक्षणाजहत्स्वा थैव तदुदाहरति ( यथाविपं श्वेति ) यद्यपि विपभक्षणं कर्त्तव्यत्वा- न्षययोग्यं परंतु कृतं सत्सद्यो व्यापादयतीति नान्वयानुपपत्तिः। तथापिपितुःशत्रगृहान्न भोजननिवृत्तौ तात्पत्तिदनुपपत्या वाक्यस्य तत्र लक्षणेति ध्येयम् ।। म०प्र०कोर्यादिसंबंधेन-कार्यादिसजातीयकी-दिसंबंधेन, इत्यत्र-इत्या- कारफवाक्यघटकगंगापदे । स्थले-अधिकरण, पूर्वमुपस्थितस्प-दान्दवोधात्पूर्व शातस्य अजहत्स्वार्थेति गंगापदाच्छक्यार्थसंबंधी यदि तीरत्वेन रूपेण गृहीत- स्तदा गंगापदात्तीरत्वेन तीरवोधो यदितु गंगातीरत्वेन रूपेण गंगापदशक्या- र्थसंबंधी गृहीतस्तदातेनैव रूपेण गंगातीरस्मरणं शान्दयोधश्च । नच गंगायां घोप इत्यादी गंगापदादंगातीरत्येन बोधे गंगापदे जदत्स्वार्थत्वहानिरिति वाच्यम् तीरत्वन सीर गंगापदलक्षणायामेव जहत्स्वार्थत्वसंमतत्वादंगापदारंगातीरवन तीरमाने सनहस्वावलक्षणा एवं यष्टी प्रवेशप मंचाक्रोगतीत्पादावपि यष्टयादिपदादिन ·(२८२) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- यष्टिधरपुरुषमंचस्थपुरुपत्वादिना पुरुपवीधेऽजहत्स्वाथैवलक्षणेति भावः । कर्त- व्यत्वान्वययोग्यम्-कृतिसाध्यत्वेन सहयो विषभक्षणस्यान्वयस्तद्योग्यम् परंतु- किंतर्हि कृतंसत्-विपक्षणं कृतिविषयःसत् । सद्यः-शीघ्रम् । व्यापादयति-मारय- ति, तदनुपपत्त्या-पितुःशत्रुगृहान्नभोजननिवृत्ती तात्पर्य्यानुपपत्त्या, वाक्यस्य-विष- भुक्ष्वतिवाक्यस्य । तत्र-शत्रुगृहान्नभोजननिवृत्तौ नच वाक्यस्य शक्याभावेन कथं वाक्यं शक्यसंबंधरूपालक्षणेति वाच्यमाशक्यसंबंधोलक्षणेत्यस्य ज्ञाप्यसंबंधीलक्षणे त्यर्थकत्वेन वाक्यज्ञाप्येन विषमक्षणानुकूलकृतिमत्त्वादिस्वरूपेण संबंधस्पैका- धिकरणवृत्तित्वरूपस्य शत्रुगृहान्नभोजननिवृत्तौ सत्त्वात् । नचेवमपि ज्ञाप्याथस्य भक्षणस्य शत्रुगृहावभाजननिवृत्ती प्रविष्टत्यादजहत्स्वार्थव लक्षणास्यादिति वाच्यम्। शत्रुगृहान्न भोजननिवृत्तावित्यस्य शत्रुगृहव्यवहारनिवृत्तवित्यर्थकत्वेन जहत्स्वार्थायाः सम्भवादिति ।। मू०-यत्र शक्यार्थमंतर्भाव्यवाचीतरप्रतीतिस्तत्राजहल्लक्षणा यथा शुक्लो घट इत्यत्र हि शुक्लशब्दः स्वार्थ शुक्गुणमं तर्भाव्यैव तदति द्रव्ये लक्षणया वर्त्तते यत्र हि विशिएवा चकशब्दः स्वार्थेकदेशं विहायेकदेशे वर्तते तत्र जहदज हल्लक्षणा यथा सोयंदेवदत्त इत्यत्र हि पदवयवाच्ययो विशिष्टयोरक्यानुपपत्त्या पदयस्य विशेष्यमात्रपरत्वं यथा वा तत्त्वमसि इत्यादौ तत्पदवाच्यस्य सर्वज्ञत्वादि विशिष्टस्य त्वं पदवाच्येनान्तःकरणविशिष्टेनैक्यायोगादै क्यसिध्यथै स्वरूपे लक्षणेति सांप्रदायिकाःवयं ब्रूमः । सोयं देवदत्तस्तत्त्वमसीत्यादौ विशिष्टवाचकानां पदाना मेकदेशपरत्वपि न लक्षणा शत्त्युपस्थितविशिष्टयोरभे दान्वयानुपपत्तौ विशेष्ययोः शत्युपस्थितयोरेवान्वयवो धाविरोधात् यथा घटोऽनित्य इत्यत्र घटपदवाच्यैकदेश घटत्वस्यायोग्यत्वपि योग्यघटव्यक्त्या सहानित्यत्वान्वयः॥ शि०म०-(शक्यार्थमिति) शक्याविशिष्टविषयत्वं लक्षणं तेन काकेभ्यो दधिरक्षतामित्यत्र नातिव्याप्तिः काकादेः शक्यास्य ·परिच्छेद:४] समणिमभाशिखामणिसहिता। (२८३) विशेष्यत्वेन जहदजदल्लक्षणायास्तद्विशिष्टविषयत्वाभावाद (यत्र- हीति ) शक्यैकदेशमात्रविषयवृत्तित्वं जहदजहल्लक्षणालक्षणमिहदि क्षितं नतु विशिष्टवाचकत्वघटितं तस्य व्यर्थत्वात् । नच काकेभ्यो दधिरक्ष्यतामित्यत्राव्याप्तिः शुनकादेरेकदेशत्वाभावादिति वाच्यम् । सांप्रदायिकमते तस्यानुदाहरणत्वात, ग्रंथकृन्मतेतु शक्या शक्यवि- शेयकवृत्तित्वस्य तल्लक्षणत्वात् । नन्वाकृतिः शब्दार्थ इत्युपगमाद्दे- वदत्तादेः शक्यैकदेशत्वाभावादसंभव इति चेन्नाकृतिविशिष्टव्यक्ति वाचकत्ववादिमतेनैतल्लक्षणप्रणयनात्, सिद्धांते च जहदजहल्लक्ष- गाया एवासिद्धः लक्षणात्रैविध्यस्य च मतांतराभिप्रायत्वात् ।। म०प्र० शक्यार्थविशिष्टविपयत्वम्-शक्यार्थनिरूपितवैशिष्टयवदिपयकत्वं तैन शक्यार्थावेशिष्टविषयकत्वस्याजहल्लक्षणारखेन, इत्यत्र-एतद्वाक्यघटककाकपदनि- एजहदजहलाणायाम् । अतिव्याप्त्यभावे हेतुमाह ( काकादेरिति) विशेष्यत्वेन-, दध्यपघातकत्वविशेषणविशेष्यत्वेन, तद्विशिष्टविषयत्वाभावात्-शक्यार्थविशिष्ट- विषयकत्वाभावात् यतः काकादेर्दध्युपधातकत्वविशेषणविशेष्यत्वमतः काकपदनि- एजहदजहल्लक्षणायां शक्यार्थविशिष्टविषयकत्वनास्तीति मावः। अत्र काकपदे जह- दजहल्लक्षणा कथनं तत्रातिव्याप्तिवारणं च स्वमतेनेय नतु सांप्रदायिकमतेन तन्मते काकेभ्यो दधिरक्ष्यतामित्यत्र काकपदस्याजहलक्षणावत्त्वेन जहदजहल्लक्षणावत्यादि कयनासंभवादिति वोध्यमिति,इह-मूले तस्य लक्षणे विशिष्टवाचकशब्दनिवेशस्य, तस्य-काकपदस्य, आकृतिः-देवदत्तत्वादिजातिलक्षणो धर्मः, असंभवः-शक्यक देशमात्रविषयकवृत्तित्वमितिलक्षणासंभवः ( एतलक्षणेति ) शक्यकदहोत्या- दिलक्षणेत्यर्थसिद्धान्ते-मूलकारमते (असिद्धरिति ) तत्समस्यादिवाक्यरटकतत्त्व- मादिपदेविति शेषलक्षणात्रैविध्यस्य-तत्वमस्यादेिवाक्यघटकत्वमादिपदेषु तृती- यलक्षणाकथनस्य (मतांतरेति ) सांप्रदायिकमतैत्यर्थः ।। मू०-यत्र पदार्थकदेशस्य विशेपणतयोपस्थितिः तत्रैव स्वातं येणोपस्थितये लक्षणाभ्युपगमः यथा नित्यो घट इत्यत्र घटपदात् घटत्त्वस्यशक्त्या स्वातंत्र्येणानुपस्थित्याताहशो पंस्थित्यर्थ घटपस्य घटत्त्वे लक्षणा एवमेव तत्त्वमस्यादि वाक्येपि न लक्षणा शत्स्यास्वातंत्र्येणोपस्थितयोस्तत्त्वं पदार्थयोरभेदान्वये वाधकाभावादन्यथा गेहे घटः घटे ·(२८४) वेदान्तपरिभापा। [आगम- रूपं घटमानयेत्यादौ घटत्वगेहत्त्वादेरभिमतान्वयवोधयो ग्यतया तत्रापि घटादिपदानां विशेष्यमात्रपरत्वं लक्षण यैव स्यात् । तस्मात्तत्वमसीति वाक्ये आचार्याणां लक्ष णोक्तिरभ्युपगमवादेन बोध्या ॥ शि०म०-ननु विशेषणपरेपि नित्यो घट इत्यादी लक्षणा न स्थादविशेषादित्यत आह (यत्नपदार्थकदशस्येति । स्वातंत्र्येणेति) विशेषणत्वेन शक्त्युपस्थितस्य घटत्वादेरन्यान्विततयानिराकांक्षत्वेन स्वतंत्रोपस्थितेराकांक्षोत्थापकतया तस्या एवान्वयबोधांगत्वादिति भावः। ननु विशिष्टवाचकपदस्य विशेष्यपरत्वेपि लक्षणव, तदेकदेश- त्वसाम्याल्लाघवेन शक्यैकदेशपरत्वस्य तत्र प्रयोजकत्वात् अत एव न्यायः पदार्थः पदार्थेनान्वेति. नतु तदेकदेशेनेति तथाचानित्यो घटः सोयं देवदत्तस्तत्वमसीत्यादावपि लक्षणेत्यतआह (अन्यथेति घटा- दिपदानामिति) नचात्राप्यनुमतिः अपसिद्धांताद्विशेष्यस्यैकदेश- त्येपि शक्त्यैवस्वातंत्र्येणोपस्थिततया अन्वयबोधोपपत्तौ पुनस्तदुप- स्थितये एवलक्षणाकल्पनस्याप्रामाणिकत्वाञ्चेति भावः ।। म०प्र०-विशेषणपरे-विशेषणे घटत्वादि विशंपणे परं तात्पर्य यस्य पदस्य वाक्यस्य वा तत्तथा तस्मिन्, अधिशेपात्-एकदेशपरत्वस्य तुल्यत्वात्, अन्या न्विततया-व्यक्तयन्विततया.आकांक्षीत्थापकतया-मम कुत्रान्वयो भवतीत्याकांक्षी- त्पादकतया तस्य एव-स्वातंत्र्यणोपस्थितेरेवा परममूले(योति) यस्मिन्विशेषणपरे वाक्ये इत्यर्थापरममूले( तत्रैवेति )तादृशविशेषणपरवाक्यघटकपदै एवेत्यर्थः । पर- ममूले(लक्षणाभ्युपगमइति )स्वातंत्र्येणापस्थितपदार्थस्यान्वययोग्यत्वायस्मिन्वाक्ये पदार्थकदेशस्य शक्त्यैवस्वातंत्र्यणोपस्थितिर्न सादृशवाक्यघटकपदे शक्यैकदेश- मात्रविषयवृत्तित्वरूपजहदजहल्लक्षणा यादृशवाक्य पदार्थकदेशस्य शत्तयाविशे पणतयोपस्थितिस्तादृशवाक्यघटकपदे पदार्थः पदार्थेनान्वेति नतु पदार्थकदेशेनेति न्यायात्स्वातंत्र्येणोपस्थितपदार्थस्यान्वययोग्यत्वात्पदार्थैकदेशस्य स्वातंत्र्येणोप- स्थितयशक्यैकदेशमात्रविषयवृत्तित्वरूपजहदजहल्लक्षणाभ्युपगम इति भाषातदेकदे- शत्वसाम्यात्-विशेष्यविशेवणपरपदयोः शक्यैकदेशपरत्वस्य तुल्यत्वात्. लाघवेन- पदस्य विशेषणपरत्वे सति शक्यैकदेशपरत्वापेक्षया शक्यकेदशपरत्वेलाघवेन, तत्र-जहदजहलक्षणायाम् अतएव-विशेष्यविशेषणपरोभयविधशब्दे जहदजहल्लक्षणा स्वीकारादेव (न्यायइति ) विशेष्यपरपदे जहदजहलक्षणास्वीकारे हि लक्ष्यव्यक्त्य- ·घोष इत्यादी क्लप्तत्वाल्लक्षणावी नतु तात्पर्यानुपपतिरित्यत आह परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (२८५) शस्य पदार्थत्वेनानित्यादिपदार्थेन सहघटपदत्वविशिष्टैकदेशघटादेरन्वयोपि संभवति। अन्यथा घटपदवाच्यघटत्वविशिष्टकदेशघटादेः पदार्थकदेशत्वेनानित्यादिपदार्थेन सह घटपदवाच्यघटत्वविशिष्टैकदेशघटादेरन्वयो न स्यादिति भावः। परममूले(एवमेवेति) विशेषणस्य स्वातंत्र्येणोपस्थितये विशेषणपरपदे एवलक्षणाभ्युपगमेन विशेष्यपरप- दलक्षणानभ्युपगमप्रकारेणैवेत्यर्थः। परममूले (वाक्येपीति ) वाक्यघटकतत्त्वंपदयो रपीत्यर्थः। परममूले (अन्यथेति ) विशेष्यपरपदेपि लक्षणास्वीकारे इत्यर्थः। परम मूले ( इतिवाक्येइति ) एतादृशवाक्यघटकतत्त्वं पदयोरित्यर्थः अत्रापि लक्षणयाघ- यादिपदानां विशेष्यमात्रपरत्वमित्यस्मिन्नर्थेपि, अनुमतिः-संमतिः ॥ मू०-जहदजहल्लक्षणोदाहरणं तु काकेभ्यो दधिरक्षतामित्या दिकमेव तत्र शक्यकाकपरित्यागेनाशक्यदध्युपपातक त्वपुरस्कारणाकाके काके च काकशब्दस्य प्रवृत्तेः। लक्ष- णा बीजं तु तात्पर्य्यानुपपत्तिरेव नत्वन्वयानुपपत्तिः। काकेभ्यो दधिरक्षतामित्यत्रान्वयानुपपत्त्यभावात्।गंगायां घोप इत्यादौ तात्पर्य्यानुपपत्तेरापि संभवात् । लक्षणा च न पदमात्रवृत्तिः किंतु वाक्यवृत्तिरपि । शि०मतर्हि जहदजहल्लक्षणाया निर्षिपयत्वापत्तिरित्याशंक्य विशिष्टवाचकत्ववादिमतेन स्वयं तद्विपयमाह (जहदजइल्लक्षणोदाह- रणत्विति) छविणो यांतीत्यादिकमादिपदग्राह्यं (शक्येति ) शक्य- तावच्छेदकेत्यर्थः । ननु काकेभ्यो दधिरक्ष्यतामित्यादौ लक्षणाया न शक्यसंबंधिमात्रविषयत्वं जहल्लक्षणात्वप्रसंगात् । नच शक्या- शक्यविषयत्वं तदनुगतलक्ष्यतावच्छेदकस्याप्रतीतरित्याशंक्य दध्यु- पघातकत्वमेव स्वार्थसंबंधिशक्याशक्यवृत्तिलक्ष्यतावच्छेदकमित्याह ( अशक्येति ) एवंलक्षणानिरूपिता संमति तबीजं निरूपयति (लक्षणावीजत्विति ) एवकारव्यावर्त्यमाह (नत्विति ) किमन्वयातु- पपत्तिस्तद्वीजं तात्पर्यविषयान्वयानुपपत्तिर्षा नाद्य इत्याह (कार्क भ्यइति) न द्वितीयः लाघवावश्यकत्वाभ्यां तात्पर्य्यानुपपत्तरेव लक्ष- णायोजत्वौचित्यात् । ननु तात्पर्य्यविषयान्वयानुपपत्तियपि गंगाया मायामिति) लक्षणापमापत्तिवृत्तित्वाच्छक्तिवदिति नयाय ·(२८६) घेदान्तपरिभाषा। [आगम- कास्तान्प्रत्याह (लक्षणाचेति) उक्तानुमानं च शक्तित्वेन सौपा- धिकमिति भावः॥ म०प्र०तर्हि-तत्त्वं पदादी - जहदजहल्लक्षणानंगीकारे, जहदजहल्लक्षणाया- शक्याशक्यविशेष्यकवृत्तित्वरूपजहदजहल्लक्षणायाः, निर्विषयत्वापत्तिः-विपयोदा- हरणयोरभावापत्तिः (छत्रिणी यांतीत्यादिकमिति) अत्रिपदस्पैकसार्थवाहिपु लक्षणैकसार्थहित्वेन रूपेण छत्रितदन्ययोोधाच्छत्रिशब्दे लक्षणाभिधानं तु वाक्यलक्षणावादिमताभिप्रायेण नैयायिकमतेतु छत्रपदस्बैंकसार्थवाहित्व लक्षणा- प्रत्ययार्थश्च संबंधी तंथाचैकसार्थवंतो गच्छंतीत्यन्वयनोधः एकसार्थवाहित्वं चैक- सार्थ एवं नत्वेकसार्थगंतृत्वमेकसार्थवाहित्वस्यैकसार्थगंतृत्वरूपत्वेहि छत्रशब्दल- क्ष्यार्थस्य नैराकांक्ष्येण यांतीत्यनेनानन्वयापत्तरिति (तदनुगतेति ) शक्याशक्य- वृत्तीत्यर्थः ( स्वार्थति) काकादिपदार्थत्यर्थः । परममूले (अकाकैइति) ध्युप घातके शुनकादावित्यर्थ (तात्पर्यविषयति ) वक्रिच्छारूपतात्पर्यविपयतीरा दीत्यर्थः । शक्तित्वेनप्तोपाधिको-शक्तित्वाभिन्नोपाधिविशिष्टं नचपदमात्रवृत्तित्व- स्य पदत्वे सत्त्वेन पदत्वे शक्तित्वाभावेन च शक्तित्वस्य साध्याव्यापकत्वमिति वाच्यं ,साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् ॥ मू०--यथा गंभीरायांनद्यां घोप इत्यत्र गम्भीरायां नद्यामिति पदद्वयसमुदायस्य तीरे लक्षणा, ननु वाक्यस्याशक्ततया कथं शक्यसंबंधरूपा लक्षणा 'उच्यते'शक्त्या यत्पदसम्ब न्धेन ज्ञाप्यते तत्संबंधो लक्षणा शक्तिज्ञाप्यश्च यथा पदार्थः तथा वाक्यार्थोपीति ॥ शिम्म०-ननु शक्तेः पदमात्रवृत्तित्वे शक्तित्वं न प्रयोजक लाघवेन सामान्यधर्मस्य वृत्तित्वस्यैव तत्प्रयोजकत्वादित्याशंक्य चिनगुमा- नय गंभीरायां नद्यां घोष इत्यादौ गवादिपदे लक्षणा न चित्रादि पदे इत्यत्र नियामकाभावेन पदसमुदाये एव तत्र लक्षणायास्त्वया स्वीक- तव्यतया गुर्वपि शक्तित्वं तत्र प्रयोजकमित्याह ( यथागंभीराया- मिति) शक्यसंबंधो लक्षणावाक्ये च शक्त्यनाश्रयतत्कल्पनं बाधित- मिति चोदयति (नन्विति) शक्यसंबंध एव लक्षणा स्वशक्तिज्ञाप्यं चेह शक्यपदेन विवक्षितं शक्तिज्ञाप्यश्च पदार्थज्ञानद्वारा वाक्यार्थी- मीति वाक्ये लक्षणायुक्तेत्याह (उच्यतेइति ) नतु शक्यसंवधत्वापे- ·- परिच्छेदः ४] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (२८७) क्षया स्वशक्तिज्ञाप्यसंबंधत्वं गुर्विति चेन्न, वाक्यलक्षणायाः प्रमाणा- 'न्तरसिद्धत्वेन · तत्साधारणगुरुलक्षणप्रणयनस्य न्याय्यत्वात् । नच ज्ञाप्यसंबंधत्वमेव लक्षणालक्षणमस्तु तस्य वाक्यलक्षणासाधारणत्वा- त्ततश्च लक्षणे स्वशक्तिपदं व्यर्थमिति वाच्यम् ।। * म०प्र०-उपाधेः साध्यव्यापकत्वे सति साध्यव्याप्यत्वरूपसाध्यसमनियतत्व- नियमाच्छक्तित्वस्योक्तसाध्यसमनियतत्वाभावेन नोपाधित्वमित्या प्रत्याशंकते. (ननुशक्तरित)लाघवेन-लक्षणाभिन्नत्वेसति वृत्तित्वस्य शक्तित्वस्वरूपत्वाल्लक्षणाभि- नत्वे सति वृत्तित्वरूपशक्तित्वस्य पदमात्रवृत्तित्वप्रयोजकत्वापेक्षया सामान्यधर्म- वृत्तित्वस्य पदमात्रवृत्तित्वप्रयोजकले लाघवेन । अस्याग्रे संभवति सामान्यधर्म- विशेषधर्मे तदन्याय्यमिति न्यायात् । संभवति लघौ गुरौ. तदन्याय्यमिति न्यायाचेति शेपः, तत्मयोजकत्वात्-पदमात्रवृत्तित्वमयोजकत्वात्, तत्र-चित्रगुमा- नयेत्यादिवाक्ये,गुर्वपि-वृत्तित्वापेक्षया गुरुभूतमाप,नत्र-पदमाप्रवृत्तित्वे,तत्कल्पनम् शक्यसंबंधरूपलक्षणाकल्पनम्, बाधितम्-अनुपपन्नम,स्वशक्तिज्ञाप्यं-पदशक्तिज्ञान जन्यज्ञानविषयः, इह-लक्षणालक्षणवाक्ये. पदार्थज्ञानद्वारा-पदार्थोपस्थितिद्वारा । परममूले (शक्तयायत्पदसबंधनेति)पदसंबंधेन शक्तयापदनिष्टार्थसंबंधरुपया शक्त्या, यज्ज्ञाप्यते-स्वज्ञानजन्यज्ञानविषयी क्रियते तत्संबंधो लक्षणेत्यर्थः । शक्यसंबंध- त्वापेक्षया-शक्यसंबंधत्वरूपलक्षणालक्षणापेक्षया, स्वशक्तिज्ञाप्यसंबंधत्वं-पदशक्ति- ज्ञानजन्यज्ञानविषयसंबंधत्वरूपलक्षणालक्षणम् ( प्रमाणांतरेति ) लक्षणायाक्य- वृत्तिः शक्तिभिन्नत्वेसति वृत्तित्वाद्यंजनावद्भीरायां नद्यामित्यादिपदसमुदायो लक्षणावात् शब्दत्वाद्नंगायां घोष इत्यत्र गंगापदवदित्यादिनियामकाभावसहकृता- नुमानममाणातिरिक्तन शब्दभावनायामर्थवादवाक्यज्ञाप्यप्राशस्त्यमिति कर्तव्य- तात्येनान्वेतीत्यादिप्राचीनवाक्यरूपेण प्रमाणांतरेण सिद्धत्वेन निश्चितत्वेनेत्यर्थः (तत्साधारणेति ) वाक्यलक्षणावृत्तीत्यर्थः । ज्ञाप्यमंबंधत्वम्-पदार्थोपस्थितिरूप- ज्ञानजन्यशाब्दज्ञानविषयसंबंधत्वम, तस्य-ज्ञाप्यसंबंपत्वरूपलक्षणालक्षणस्य, साधा- रणत्वात्-वृत्तिलात् ॥ सू०-न काचिदनुपपत्तिः एवमर्थवादवाक्यानां प्रशंसारूपाणां प्राशस्त्ये लक्षणा 'सोरोदीत्' इत्यादि निंदावाक्यानां निदितत्वे लक्षणा अर्थवादगतपदानांपाशस्त्ये लक्षणाभ्यु पगमे एकेन पदेन लक्षणया तदुपस्थितिसम्मवे पदान्त रवैयर्थ्यस्यात् ।।

·(२८८) वेदान्तपरिभाषा। [आगम- शि०म०-तथासति गाव्यादेरपभ्रंशस्यलक्षणापत्तीस पुत्व मत्त्वस्यैव शब्दसाधुत्वप्रयोजकत्वात नच वाक्यस्य स्वनि.in वेन कथं स्वशक्तिज्ञाप्यसंबंधरूपा लक्षणा स्यादिति वाच्यम्। शत्या श्रयपदस्यैव समुदायरूपेण वाक्यत्वाभ्युपगमात्, यद्वाज्ञाप्यसंबंध एव नचापभ्रंशस्य साधुत्वापत्ती' यज्ञेप्रयोगापत्तिः व्याकरणव्युत्पाद्यत्वस्य साधुत्वव्यवहारप्रयोजकत्वात. व्याकरणं च प्रकृतिप्रत्ययानुख्यायि कास्मृतिरिति नात्माश्रयः ततश्चोपपन्ना वाक्ये लक्षणेति तदेतत सर्वमभिप्रेत्याह (नकाचिदनुपपत्तिरिति) ननुचित्रगुमानय गंभीराया नद्यां घोप इत्यादावपि गवादिपद एवं लक्षणा नच नियामकाभावः । विशेप्यपदत्वस्य नियामकत्वात् अतएवाभेदान्वयस्थले नीली घट इत्यादी विशेषणविभक्तिस्साधुत्वा,नंच पदांतरवैयर्थ्य चित्रगोस्वा- मिनि गंभीरनदीतीरादौ तात्पर्य्यद्योतकत्वात् अत एव प्रजयतीत्या दावुपसर्गस्य प्रकृष्टे जयेतात्पर्य्यद्योतकत्वं नतु शक्तिर्नलक्षणा वा सतश्च वाक्ये न लक्षणेत्यत आह(एवमिति । अर्थवादवाक्यानामिति) नहि विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रइत्यादावनेकपदसंदर्भात्मके अर्थवादवाक्ये विशेष्यपदं लाक्षणिकं विशेषणपदं तु द्योतकमिति नियमोस्ति । म०प्र०-तथासति-ज्ञाप्यसंबंधत्वस्य लक्षणालक्षणत्वे सति लक्षणालक्षणे गत्यनिवेशेसतीति यावत (गाव्यादेरिति ) गावीशब्दो हि गोबोधक आदि- पदगृहीतगोपुतिलाशब्दोपि गोबोधक इति, लक्षणापत्ती-ज्ञाप्यं गौस्तत्संबंधस्य पुरुपे सत्त्वेन गावीशब्दस्य पुरुपे लक्षणाप्राप्तौ ( साधुत्वापत्तरिति ) यस्य नयेऽ पभ्रंशशब्दानां शक्तिलक्षणे न स्तः शक्तिभ्रमादपभ्रंशशब्देभ्यो गवाद्यर्थबोधस्त- येनेदं समाधानमिति भावः(वाक्यत्वाभ्युपगमादिति)शक्तिमत्पदसमुदायस्यवाक्य त्वात्पदानांशक्तिरेव वाक्य शक्तिरित भावः,समुंदायरूपेण-समुदायघटकत्वेनरूपेण आनुख्यायिका-वोधिका नात्माश्रयइति साधुत्ववोधकं व्याकरणमिति व्याकरण लक्षणकरणेन साधुत्वज्ञाने साधुत्वज्ञानापेक्षारूपात्माश्रयो नास्तीत्यर्थः । ततश्च- झाप्यसंबंधस्य लक्षणालमणत्वादेव (नियामकत्वादिति ) प्रत्ययानों प्रकृत्यर्था- न्वितस्वार्थबोधकत्वमिति नियमादितिशेषः । अतएव-विशेष्यपदत्वस्य लक्षणानि- यामकत्वादेवापरममूले (प्रशंसारूपाणामिति) वलवदनिष्ठाननुवंधित्वरूपप्रकृष्टत्व- वोधजनकरूपाणामित्यर्थः । द्योतकम्-तात्पर्यद्योतकम् ॥ मू०-एवं च विध्यपेक्षितप्राशस्त्यरूपपदार्थप्रत्यापकतया अर्थ वादपदसमुदायस्य पदस्थानीयतया विधिपदेनेकवा ·परिच्छेदः ८] : समणिप्रभाशिखामणिसहिता । (४९) कार्यद्वयवलेन तदनुकूलं शक्तिद्वयं कल्यते तथहाप्यश्रुतवेदांतानां प्रपंचे पारमार्थिकत्वभ्रमः । श्रुतवेदांतानामनुत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां व्यावहारिकत्वंभ्रमः। उत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां जनकयाज्ञवल्क्यो- दालकोद्धवप्रल्हादप्रभृतीनां यावदेहपातं मातिमासिकत्वभ्रम इत्यवि- द्यायास्तिस्रः शक्तयः स्वीकार्याः एतदभिप्रेत्य ।। तुच्छानिर्वचनीया च तात्विकी च त्रिधामता ।। ''मायाज्ञेया त्रिभिबोंधः श्रोतयोक्तिकलौकिकरिति । प्राचीनरुक्तम् । अत एव शास्त्रेण नव्यति पारमार्थिकत्वभ्रमः नश्यतिचापरोक्षाद्व्यावहारिकत्वभ्रमः प्रारब्धनाशात्मातिभासि- कत्वभ्रमनाश इति शक्तित्रयस्यनाश इत्युक्तं तथाच श्रुतिः । “तस्या- भिध्यानाद्योजनात्तत्वभावात् । भूयश्चति विश्वमामानिवृत्तिः" इति सर्वशक्तिविशिष्टाज्ञाननिवृत्तिरित्यर्थः ।। म०म०-मनंतरभाष-सर्पभ्रमवाधोत्तरमपि तावत्कालं-स्मरणपर्यंत । तावत्य- य॑तं-संस्कारपर्यतं (विशुपति ) सादिकार्यत्पर्यः ( इहापीति ) इह प्रपंचेपीत्यन्वयः । व्यावहारिकत्लभ्रमः-व्यावहारिकत्वमतीतिः । मातिमा- सिकत्वभ्रमः-मातिमासिकत्वमतीतिः । अतएव-अविद्यायाः शक्तित्रयस्थी. कादिर, श्रुतिरिति-अज्ञानस्य शक्तित्रितयविशिष्टत्वे क्रमशो नाशे वा श्रुति. रूपप्रमाणमाप भवतीत्यर्थः । तस्य-स्वमकाशब्रह्मणः, अभिध्यानात्-सुरनराति- यंगादिविशेपेषु. स देव एव स्वरूपप्रदतया कारणत्वेनानंदरूपतया पोपपत्वेन सर्वसाक्षित्वेन च वर्तते इत्यभिध्यानात् । संसारेपारमार्थिकत्वापादकाशानांशनिवृत्तिः! योजना कार्यकारणसंघातसाविभूतो योहरः सएवास्मीत्याकारकात् । तत्वमा- पात्-वैतभ्रमतन्मूलाविद्यानिवर्तकापरोक्षसाक्षात्काररूपात उभाभ्यांजन्मांतरापाद- काज्ञाननिवृत्तिः । अंते-प्रारम्वकर्माते द्वैतमतिभासमात्रनिर्वाहकनिखिलाविद्या- निवृत्तिः ॥ मू०-अपरेत्वेतद्दोपपरिहारायैवेंद्रोमायाभिरिति बहुवचनश्रुत्य नुगृहीतमविद्यानानात्वमंगीकर्तव्यमित्याहुः । अन्यत्वेक वाविद्या तस्या एवाविद्याया जीवभेदेन ब्रह्मस्वरूपावरण शक्तयो नाना तथा च यस्य ब्रह्मज्ञानं तस्य ब्रह्मस्वरूपा वरणशक्तिविशिष्टाविद्यानाशो नत्वन्य प्रति ब्रह्मस्वरूपा ·(४५०) वेदान्तपरिभाषा [प्रयोजन- वरणशक्तिविशिष्टाविद्यानाश इत्यभ्युपगमात् । नैकमुक्ती सर्वमुक्तिः, अत एव च यावदधिकारमवस्थितिराधिका रिकाणामित्यस्मिन्नधिकरणेऽधिकारिपुरुषाणामुत्पन्नत त्वज्ञानानामिंद्रादीनां देहधारणानुपपत्तिमाशंक्याधिका रापादकप्रारब्धकर्मसमाप्त्यनंतरं विदेहकैवल्यमिति सिद्धां तितं तदुक्तमाचार्यावाचस्पतिमित्रैः ॥ उपासनादिसंसिद्धितोपितेश्वरचोदितम् ॥ अधिकार समाप्यते प्रविशंति परंपदमिति ॥ एतच्चैकमुक्तौ सर्वमुक्तिरिति पक्षेनोपपद्यते ॥ शिम-ननु कस्यापि मुक्त्यभावे शुकवामदेवादिमुक्तिप्रतिपादि- कश्रुतिस्मृतिविरोध इत्यरुच्या मतांतरमाह (अपरेविति) ननु लाघवसहकृतातुमानानुगृहीताजामित्येकवचनश्रुतिविरोधानाविद्या नानात्वं मायाभिरिति बहुवचनश्रुतिस्तद्गतशक्तिभेदमादायैवोपपन्ना नचोक्तदोषभयात्तन्नानात्वं वक्ष्यमाणरीत्या तदोषनिराससंभवादित्य- स्वरसात्समाधानांतरमाइ (अन्येत्विति) एवमुक्तौ न सर्वमुक्तिरि- त्येतत्सत्रकारवचनेनापि द्रढयति (अतएवेति) नन्वेतत्सूचमन्यपरं कल्प्यतामित्यत आह (तदुक्तमिति) तथाचैकमुक्तों सर्वमुक्तिरित्य- भ्युपगतावेतदधिकरणविरोधो दुर्वार इत्याह (एलच्चेति ) नन्का- विद्या गतनानाशक्त्यभ्युपगंतमतेप्येकमुक्तौ सर्वमक्तिरेव इयसावरण- शक्तिर्निवा इयंनेत्यत्र नियामकाभावेन ब्रह्मसाक्षात्कारात्सर्वावर- णशक्तिविशिष्टाविद्याविनाशावश्यंभावादित्याशंक्य ॥ म०म०-(लाघवसहकृतानुमानेति)एकाविद्ययैवसर्वकार्यसंभवेपि यदि नानाविया स्वीकरणं तदा गौरवमिति लाघवतर्कसहकृतविवादास्पदप्रपंच आविद्यकः मिथ्यात्वा- 'छुक्तिरजवादिवदित्यनुमानेत्यर्थः। तद्गतेति-मायागतेत्यर्थः ( उक्तदोपैति ) एकम- तौसर्वमुक्त्यापत्तिरूपदोपेत्यर्थः । वक्ष्यमाणरीत्या-तस्या एवाविद्याया इत्यादिपरम- मूलोक्तप्रकारेण, तदोपोत-एकमुक्तौ सर्वमुक्त्यापत्तिरूपदोपेत्यर्थः। परममूले ( अतए वोत ) एकमुक्तीसर्वमुत्तयभावादेवेत्यर्थः। अन्यपरं-अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानपरं । तथाच- अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानपरत्वाभावे, परममूले ( एतचति) यावदधिकारमयस्थितिरित्या- यधिकरणमित्यर्थः॥

·परिच्छेदः ८] समणिप्रभाशिखामणिसहिता। (१५१) मू-तस्मादेकाविद्या पक्षेपिप्रतिजीवमावरणभेदोपगमेन व्यवस्थोपपादनीया तदेवं ब्रह्मज्ञानान्मोक्षः स चानर्थनि वृत्तिनिरतिशयब्रह्मानंदावाप्तिश्चेति सिद्धं प्रयोजनम् ॥ इति श्रीधर्मराजदीक्षितविरचितायां वेदांतपरिज्ञापायामष्टमापरिच्छेदः ॥ शि०म०-यथाशुक्तिसाक्षात्कारात्फलबलेनकावरणशक्तिनाशायथा ज्ञानप्रागभावनिवृत्तिस्वरूपयोग्येन ज्ञानेन कस्यचिदेवभागभावस्य वृत्तिरवमन्येन प्रपंचोपलंभानुरोधेनयस्य ब्रह्मज्ञानं तदीयानर्थ त्वावरणशक्तरेव नाशो नान्यदीयसंसारहेत्वावरणशक्तीनामिति यवस्थोपपद्यत इत्याह (तस्मादिति) परिच्छेदप्रतिपाद्यमर्थ निगम- ति (तदेवमिति)॥ प्रमादलिखितं त्यक्तं प्रमादालस्यदोपतः॥ तत्क्षतव्यं बुधैः सद्भिः क्षमा हि विदुषां धनम् ॥१॥ सुवर्णखचिताकाराकृतिरेषा मया कृता । विदुषामस्तु वेदांतशिखामणिरलंक्रिया ॥ २ ॥ अनेन मत्प्रबंधेन वेदांतार्थावलंविना । गुरुकारुण्यलब्धेन तारकं ब्रह्म तुप्यतु ॥ ३ ॥ वंदेहं वंदनीयानां वंद्यां वाचामधीश्वरीम् ।। कामिताशेषकल्याणकलनाकल्पवल्लरीम् ।। ४ ।। इति श्रीमद्धर्मराजाध्वरीन्द्रात्मजरामकृष्णावरिविरचिते वेदांत- शिखामणी अष्टमः परिच्छेदः ॥ ८॥ मप्रक-फलबलेन-कालांतरीयरजतभ्रांतिवलेन, स्वरूपयोग्येन-कारणतावच्छे- ज्ञानवरूपधर्माकातेन ( सुवर्णोते) मुवर्णखचितभूपणमिवाकारो यस्पा- तथा मया कृता एपा वेदांतशिखामणिः कृतिपिदुपामलंक्रिया भूपणकिया- स्वति योजना । अशेषकल्याणकलनाकल्पवल्लरीम्-सकलमुखप्राप्तिहेतुकल्पवृक्ष' म्॥ जातंयती विश्वमिदं तु यस्मिास्थित्वा लयं याति मवांतकाले ॥ तं योगिय मुनिभिः मतीक्ष्यं श्रीनानकारख्यं प्रणमामि नित्यम् ॥१॥ भवदावाग्निसंवतानुदर्नुमिच्छया जनान् । माययोपात्तकार्य तं भजे श्रीचंद्रमीश्वरम् ॥ २ ॥ 1 ·(४५२) वेदान्तपरिभाषा। येभ्यो मया ज्ञानमशेषमाप्तं लोकेन चैतन्यमिवोष्णरश्मेः ॥ कायेन वाचा मनसापि वंदे श्रीमगुरूणां चरणारविंदम् ॥ ३ ॥ यद्गीस्तुपूपेवतमोनिहंति मोहं परानंदसमूहदोग्ध्री ॥ विद्यायुरूस्तान्सततं नमामः श्रीब्रह्मविज्ञानपदाभिधेयान् ।। इति श्रीमदुदासीनवरश्रीमद्ब्रह्मविज्ञानाभिधगुरुप्रसादलब्धोदासीनामरदासशब्दवा च्याविर्भूतायां धर्मराजाध्वरीदात्मजरामकृष्पपाभिधेयविरचितवेदांतशि- खामणेः प्रभायामष्टमः परिच्छेदः ॥ ८॥ VIDYA Ha SHAVAN Int - LIBRARY पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर” (स्टीम् ) यन्त्रालयाध्यक्ष-मुंबई.