·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । अस्य श्राद्धमञ्जरीग्रन्थस्य पुस्तकानि यः परहितकपरतया संस्क- रणार्थं प्रदत्तानि तेषां नामादीनि संज्ञाश्च कृतज्ञतया प्रकाश्यन्ते- (क.) इति संज्ञितम्-रत्नागिरिनिवासिनां वे० सं० रा० वाळदीक्षित पाट- णकर इत्येतेषाम् । अस्य लेखनकालः शके १७८९ (ख.) इति संज्ञितम्-रत्नागिरिनिवासिनां वे० रा. गोपाळदीक्षितपटवर्धन इत्येतेषाम् । अस्य लेखनकालः शके १८०७ (ग.) इति संज्ञितम्-पुण्यपत्तननिवासिनां वे०रा० राममट्टगुणे इत्येतेपाम् । स्य लेखनकालः शके १८०० समाप्नेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

·अथ श्राद्धमअरीस्थविषयानुक्रमः । पृष्ठाकः पृष्टाः ... ... " ... " " ... ५ " विपयाः अथ मङ्गलाचरणम् श्राद्धपरिमापारम्भः श्राद्धयोग्यदेशः निपिद्धदेशः परकीयगृहे श्राद्धप्रसक्ती श्राद्धापूर्वं बालादीनां भोज- नादिनिषेधः स्त्रीणां नियमाः श्राद्धयोग्यदर्माः चन्दनाद्यनुलेपनानि श्राद्धयोग्यपुष्पाणि निपिद्धपुष्पाणि उक्तपत्राणि निपिद्धपत्राणि अथ धूपदीपी धस्त्राणि यज्ञोपवीतानि " " " " " विषयाः १पयः निर्यासाः इक्षुविकाराः लवणानि पितान्नानि जलम् पाकपात्राणि आयसनिपेधः आसनानि সালনাগি २ अर्घ्यपात्राणि ६ अर्चनादिपात्राणि. संभारनिधानार्थं कृष्णाजिनम् " पाकार्थमग्निः "श्राद्धदिनकृत्यम् पाककारः... श्राद्धभूमी निपिद्धपदार्थाः थाद्धकाले फुफुटादिदर्शन- निषेधः ३ अन्नदोपे शुद्धिः ... ॥ अथ ब्राह्मणाः ब्राह्मणपरीक्षावश्यकत्वम् . बाह्मणसंख्या शासाभेदाद्यवस्था बाह्मणनिमन्त्रणम्... विपकर्तृकजपः विप्रनियमाः कर्तुनियगाः ... ... श्राद्ध उक्तान्नानि. ... " " " ... निपिद्धान्नानि अथोक्तशाकानि उक्तफलानि निपिद्धफलानि मूलानि कन्दाः जलजानि इक्षुदण्डः शुण्ठ्यादीनि द्रवाः .... ८ ... " ·श्राद्धमञ्जरीस्थविषयानुकमः। " " ... " " " ... ... " " " ... ... " ... विषया: पृष्ठा विपाः पृष्ठाः संध्याद्यधिकारार्थं प्रायश्चि नामगोत्रायुच्चारणसंकल्प- तम् काल: निमन्त्रितविप्रत्यागे ९ सव्यापसव्यनिर्णयः विपस्यान्यन्त्र गमने देवकर्मधर्माः श्मश्रुकमादि विप्राणाम् ... पिण्यकर्मधर्माः श्राद्धारम्भकाल: मन्त्रादी प्रणवादिनिपेधः श्राद्धकाले श्राद्धतिथ्यभावे उपचाराणां द्वित्रिदानम्... पार्वणश्राद्धतिथिनिर्णयः.. यवोदकादि... एकोद्दिष्टतिथिनिर्णयः पदार्थप्रोक्षणादि २० आमभाद्धे हिरण्यश्राद्धे च ब्रह्मदण्डः तिथिनिर्णयः स्वागतम् अथामावास्यानिर्णयः द्वितीयनिमन्त्रणम्... मसङ्गादिष्टिनिर्णयः पाद्यमण्डलम् १२ |पाद्यविधिः पार्वणस्थालीपाकनिर्णयः... १३ पाद्यान्त आचमनम् २१ इष्टी चन्द्रदर्शननिषेधः " विप्रोपवेशनम् पिण्डपितृयज्ञेऽमावास्यानि- र्णयः दीपस्थानम्... १४ अतिथिभोजनम् अथ श्राद्धारम्मः " नीवीबन्धः २२ पवित्रकनिर्णयः .. १५ तृतीयसंकल्पादि दर्भधारणकालादि " पाकमोक्षणम् आचमनकालः " श्राद्धभूमी गपादिध्यानम् श्राद्धसंकल्पः अथ देयार्चा पितृशब्दोचारणनिर्णयः १६ अयविधिः... २३ संवन्धादिक्रमः आवाहनम् नामोचारणम् " देवोत्पत्तिध्यानम् नामाज्ञाने ऊध्र्वपुण्ड्रादिनिपेधः गोवाज्ञाने १७ काण्डानुसमयादि. दर्शप्रान्दे पितरः अथ पिचर्चा धेश्व अध्यादिविधिः १८ अर्चनोत्तरकृत्यम् २५ .. ... ... " " ... " ... " ... ... ... " ।

·३ पृष्टाः विषयाः " ... ... " " ... ... ... ... ४० ... " " श्राद्धमारीस्थविषयानुक्रमः। विषया: भोजने मण्डलम् काकस्पर्श न दोपः... भोजनपानस्थापनम् पन्याः पिण्डप्राशनम् भस्मभर्यादा २६ अनेकमार्यापक्षे करशुद्धिः गर्भिण्यादीनां पिण्डप्राशन- अथानौकरणम् निपेधः ... अन्नपरिवेपणम् २८पिण्डमतिपत्तिः अन्ननिवेदनम् विकिरदानम् ब्रह्मार्पणम् ... ... २९विकिरप्रमाणम् मोजने विनियमाः विकिरप्रतिपत्तिः अभिश्रवणम् ३० विप्रहस्तशुद्धयादि अथ मायश्चित्तानि... " कर्तुस्तिलकविधिः... विपयोमिथः स्पर्श उच्छिष्टपात्रचालनम् उच्छिष्टस्पर्श. " स्वस्तिवाचनादि उच्छिष्टपात्रे " दक्षिणादानम् अमेध्यस्पर्श विशेपदक्षिणाः मार्जारादिस्पर्श अथ स्वधावाचनादि ४१ मक्षिकाद्युपधाते ... "उच्छिष्टोदासनकालः ४२ विप्रवमने होमविधिः ४३ पुन:श्राद्धावृत्तिः ३२ अथ वैश्वदेवनिर्णयः विमगुदसावे ३३ श्राद्धाङ्गभोजनम् विमस्य मार्जारस्पर्शे उपवासमाप्ती मूत्रकरणे ग्रहणवेधे शूद्रादिस्पर्श अन्यश्राद्धशेपमोजने तृप्तिमनः शूदमोजननिषेधः उत्तरापोशनादि ३४ अथ श्राद्धाङ्गतर्पणम् हस्तधावनम् कचित्तर्पणनिषेधः पिण्डदानम्... तर्पणविधिः... ४५ पिण्डप्रमाणम् ३५नित्यतर्पणे क्वचित्तिलनिषेधः ४६ नीवीविसर्जनम् ३६ जीवत्पितृकस्य पिण्डपूजनम् पितरि संन्यस्ते पिण्डोपघाते प्रायश्चित्तम् .. ३७ अथ पार्वणश्राद्धकाल: ... " ... " गृहशुद्धिः ... " ... " ४४ ... " " " " ·४ श्राद्धमसरीस्थविषयानुक्रमः। पृष्ठा । ... ... ... ... --- " ... " ... " प्रतिनिधिना श्राद्धम् ... " विपया: पृष्ठाइ. विषयाः अथ दर्शश्राद्धप्रयोगः ४० वृद्धिश्राद्धीयपरिभाषा अथ दर्शनाद्धाङ्गतर्पणम् . ४९ अब वैश्वदेवनिर्णयः दर्शश्राद्धमनुपनीतोऽपि मातृकापूजननिर्णयः कुर्यात् ६२ मात्रादिजीवने निर्णयः दर्शश्राद्धाकरणे प्रायश्चित्तम् , मातृकापूजनप्रयोगः अथ गृह्यपरिशिष्टोक्तश्राद्ध नान्दीश्राद्धप्रयोगः ८६ प्रयोगः , सूबोक्तो नान्दीश्राद्धप्र० ९३ सूत्रोक्तपार्वणश्राद्धप्रयोगः ६७ अथ श्राद्धानुकल्पाः ९७ व्यतिपद्धन्मयोगः ७१ यथोक्तविमालामे अधिकारिमेदाद्यवस्था ७३ मातृश्राद्धे सुवासिन्यः केवलागौकरणप्रयोगः ७४ विकत्वे श्राद्धविधिः अथ काम्यश्राद्धम्... दर्मबटुश्राद्धम् ९८ शास्त्रान्तरोक्तानि काम्यश्रा- धानि ७५ अथाऽऽमश्राद्धम् तिथिमाद्धानि अथ हिरण्यश्राद्धम् वारश्राद्धानि सांकल्पविधिना श्राद्धम् । नक्षत्रश्राद्धानि ७६ बह्मार्पणविधिना श्राद्धम् योगवाद्धानि संकटे होमविधिना श्राद्धम् १०४ पिण्डरहितश्राद्धानि केवलपिण्डदानम् . काम्यश्राद्ध विश्वे देवाः ७७ यथासंभवदानादि. काम्यश्राद्ध पितरः गवां तृणदानादि काम्यमाद्धानां प्रयोगः अटकाश्राद्धाशक्ती चतुर्दश्यामेकोदिष्टम् ७८ अथ क्षयाहश्राद्धम् सपिण्डकसांकल्पिका मलमासे प्रथमाब्दिकनि- द्धानि र्णयः १०६ नक्षत्रयोगाणां ह्रासवृद्धित्वे दर्श वार्पिकमाप्ती निर्णयः ... क्षयाहतिथिमासयोरक्षाने काम्यश्राद्धानां तर्पणनिर्णयः निर्णयः अथ वृद्धिश्राद्धं तत्कालः... ७९) मारिजोदर्शने निर्णयः अब विश्वे देवाः आशीचमाप्ती बाह्मणसंख्या ग्रहणप्रसक्ती " ... " " ... ... " ... ... " " ... ... " " " " ... " " " ·श्राद्धमारीस्थविपयानुकमः । प्रया " ... " ... ... ... ... ... ... " " ... ... ... घिययाः पृष्टा विषयाः श्राद्धदिने भार्याया ऋतावे. कृत्तिकाश्राद्धम् कादशीयते प पार्षणको कपिलापष्ठीश्राद्धम् द्दिष्टनिर्णयः माघ्यावर्षश्राद्धम् । पितृव्यादीनां श्राद्धनिर्णयः १०७ अन्वष्टक्यश्राद्धम् ... १३० जीवपितृककर्तृकभाद्धम्... नवम्यां मातुः श्राद्ध एकोद्दिष्टश्राद्धविधिः १०८ सापलमातृबहुत्वे विधिः आब्दिकश्राद्धप्रयोगः " द्वादश्यां संन्यस्तपितुः मातृश्राद्ध विशेषः... १०९ श्राद्धम्. १३२ सापनमात्रादिप्राद्धप्रयोगः ११० मघात्रयोदशीश्राद्धम् सहगमनप्राद्धप्रयोगः १११ गजच्छायाप्राद्धम् ... १३३ पितामहजीवने चतुर्दश्यां शस्त्रहतश्राद्धम् अतिकान्तमाद्धप्रयोगः दौहित्रकर्तृकश्राद्धम् एकोद्दिष्टपाद्धप्रयोगः अथ ग्रहणश्राद्धम्. संन्यासिनामाब्दिकभा० ११२ अर्धोदयश्राद्धम् आराधनप्रयोगः पद्मकयोगश्राद्धम् चतुर्विधा भिक्षवः. . ११५/अमायां योगविशेपमा० विधवाकर्तृकश्राद्धम् महाव्यतीपातश्राद्धम् विधवाया नित्यातर्पणम् ११५ महावारुणीश्राद्धम् विधवाया नान्दीश्राद्धप्रसक्ती व्यतीपातयोगश्राद्धम् अनुपनीतकर्तृकश्राद्धम् मीप्मामीश्राद्धम्... सकृन्महालयमाद्धनिर्णयः.. , युगादीनां पोगविशेपे मा. सकृन्महालयश्राद्धप्रयोगः १२०० अथ नित्यश्राद्धम्... १२३ पौर्णमासीमाद्धानि पण्णयतिश्राद्धानि १२४ गोष्टीश्राद्धम् १३९ अथ युगादिश्राद्धम् १२५ शुद्धिश्राद्धम् अथ मन्वादिश्राद्धम् देविकश्राद्धम् अथ संक्रान्तिश्राद्धम् औपचयिकाद्धम् वैधृतिव्यतीपातश्राद्धम् १२७ अथ सद्यःप्राद्धम् १४० महालयप्राद्धानि ऐच्छिकभाद्धम् प्रोष्ठपदीश्राद्धम् १२८ नवान्नाद्धम् भरणीश्राद्धम् १२९ तीर्थयात्रायां धृतश्राद्ध १४१ " ... ... ... " १३७ ... ... " ... ... ... . ... ... ... ... " ...

·६ श्राद्धमञ्जरीस्थविषयानुक्रमः। ... ... " ... ... ... " ... " ... " "मानविधिः ... ... विपया: यात्रायां प्रस्थानविधिः प्रसङ्गात्तीर्थविधिः तन कार्पटीवेपः मार्गगमनधर्माः मार्ग आशौचप्राप्ती. रजस्वलायाम् यानेषु फलतारतम्यम् नावा गमने... मार्गे कर्मनाशा नदी चेत अधिकारिनिर्णयः अस्थिनयनेऽधिका० अन्योद्देशेन मानम्... कुशप्रतिकृतौ सानम् प्रसङ्गेन यात्रागमने अन्ययात्राकरणे फलम् तीर्थादि गच्छन्परावृत्ती मार्गे पुण्यनदीमाप्ती तीर्थमाप्तौ विधिः तीर्थोपवासः अथ तीर्थमानविधिः मुण्डनविधिः... पुनस्तीर्थप्राप्ती प्रयागे विशेषः क्वचित्माननिषेधः मलमासमाप्ती आशौचप्राप्ती तर्पणनिर्णयः तीर्थश्राद्धनिर्णयः तीर्थश्राद्धानुकल्पाः अविभक्तानां भ्रातृणां नि. नदीनां रजोदोपे पृशाङ्क: विषया: पृष्ठाः " नदीलक्षणम्... १५० १४२ महानदीनां रजोदोपः " महानद्यः , गङ्गादीनां रजोदोपामावः सप्त नदाः अधिमासादौ यात्रानि० तीर्थविधिमयोगः १५१ १४३ तत्र सर्वप्रायश्चित्तम् वपनविधिः... " दन्तधावनम् १५२ " महासंकल्पः १४४ दशविधयानानि १५६ अथ तीर्थप्रार्थनामन्त्रः १५७ तर्पणप्रयोगः १५८ तीर्थश्राद्धमयोगः १५९ १४५/संक्षेपतस्तीर्थश्राद्धम् , तीर्थपूजादिप्रथमदिनकृत्यम् १६० " द्वितीपादिदिनकृत्यम् "प्रत्यागमनविधिः १४६ घृतश्राद्धं दधिश्राद्धं वा प्रयागयात्रायां विशेपः १४७/सुवासिन्याः मानविधिः वणीदानविधिः , गङ्गाप्रार्थनादिमन्त्रः यमुनाप्रार्थनादि १६२ १४८/सरस्वतीमार्थनादि... अस्थिप्रक्षेपनिर्णयः १४९ अस्थिशुद्धिप्रयोगः अस्थिवेष्टनद्रव्याणि अस्थिनयनविधिः ... १६५ " ... ... " ... " ... " . ... ... " ... ... ... " ...

·७ दृष्टाः " ... " " " " " " " श्राद्धमारीस्थविषयानुकमः। विश्या. विषयाः पृशादः अस्थिप्रक्षेपविधिः . समुद्रदर्शनादौ मन्त्राः प्रयागे देहत्यागविधिः १६६ स्नानसंकल्प तीर्थादौ प्रतिग्रहनिषेधः १६७/मानविधिः १७६ गर्मलक्षणम् ... १६८ तर्पणप्रयोगः तीरलक्षणम्... , समुद्रपूजाप्रयोगः १७७ क्षेत्रलक्षणम् प्रकीर्णकतीर्थधर्माः... संकटे प्रतिग्रहे " श्राद्धसंपाते निर्णयः १७८ काशीयात्रासंकल्पः श्राद्धविघ्ने निर्णयः... १८० गयायात्रासंकल्पः कर्तुराशौचप्राप्ती गयाभाद्धमाहात्म्यम् दातृगृहे मरणादी गयायानाविधिः कर्तुर्मारिजोदर्शने गयाश्राद्धविधिः १६९ श्राद्धकाः पत्न्या रजोदर्शने संन्यासिनो विशेषः श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तम् ... १८२ जीवपितृकाणां विशेषः प्रायश्चित्तमत्याम्नायाः मातृश्राद्धे विशेपः... निमन्त्रितो विप्रोऽन्यत्र मोक्तुं गोदावरीमार्थनादि.. गच्छेत्तदा सिंहस्थे गुरी विशेषः भोजनसमये शूद्रादिदर्शने कन्यागते गुरौ प्रायश्चित्तम् कृष्णामार्थनादि श्राद्धदिने कर्तुर्दन्तधावने समुद्रपात्राविधिः- समुद्रमानकालः ऋती मार्यागमने प्रायश्चित्तम् क्षेत्रवासिनां विशेपः अनृती भार्यागमने पायश्चि- समुद्रदर्शनादिमहिमा तम् दर्शनप्रकार:... १७२ वाग्लोपे प्रायश्चित्तम् मुण्डने विशेपः अनादेशे साधारणानि प्राय- तर्पणविधिः.. श्चितानि समुद्रपूजनादि १७३ श्राद्धाकरणे दोपः... श्राद्धविधिः... श्राद्धकर्तुः फलम् समुद्रयात्रामयोगः ... १७४ ग्रन्थसमाप्तिलक्षणम् समाप्तोऽयं श्राद्धमारीस्थविषयानुक्रमः । " ... " ... " " " १७० प्रायश्चित्तम् ... " " " ... " " ... " ... ... ... ...

·ॐ तत्सद्रमणे नमः। श्राद्धमञ्जरी केळकरोपाहवापूभट्टविरचिता। नत्वा गणाधिपं दुगाँ श्रीसाम्ब विमलेश्वरम् । आश्वलायनमाचार्य सद्धरं ब्रहापूरुपम् ॥ १ ॥ सूत्र नारायणी वृत्ति कारिका: परिशिष्टकम् । धर्मशास्त्रनिवन्धाच विलोक्य पिटुपा मुदे ॥ २॥ केळफरोपनाना श्रीमहादेवस्य सूनुना । यापूमन विदुपा हिरते श्राद्धमारी ॥३॥ अथातः पार्वणे श्राद्धे काम्य आभ्युदयिक इत्यादि भगवताऽऽश्वलाय- नेन गृह्यसूत्रे श्राद्धायुक्तानि अन्यान्यपि शास्त्रान्तरोक्तानि तेषां मध्ये कतिपयानो प्रयोगोऽभिधीयो । तत्रादी प्रयोगलाघवार्थं संक्षेपात्परि. भापार्थः संगृह्यते । श्राद्धार्थ पुण्यदेशे पुण्यतीय तुलसीयनादी वा तद. लाभे स्वगृहे शालग्रामसनिली दक्षिणाप्रमण स्थलं परिकल्प्य परिश्रित्य तद्गोमयेनोपलेपयेत् । रुक्षकृमिहतदुष्टगन्धयुक्तपरकीयदेशान्तरिक्षदेशा- दिनिपिद्धदेशे श्राद्ध न कार्यम् । प्रवासादो परकीयगडे श्राद्धमसक्ती तद्गृहस्वामिनोऽनुज्ञां गहीत्वा श्राद्धं कार्यम् । श्राद्धदिने श्राद्धात्पूर्व पालेभ्यो भोजनदानमतिथिभ्यो भिक्षादिदानं गृहे रमालाकरणं कर्चा कण्ठे मालाधारण गन्धाधलंकरणं च न कार्यम् । स्त्रियोऽपि मुक्तकेश- वरोदनहसनाकारणभापणादीनि न कुर्युः । अथ श्राद्धे ग्राहायाद्यपदार्थाः । तत्र दर्भाः समूला: सकदाच्छिन्ना वा निग्धाः पुष्टा निदीपा ग्राह्याः । हरिता अतिप्रशस्ताः । वानाह लघुहारीत:- पथि दांश्रितौ दर्मा ये दर्मा यज्ञभूमिपु । स्तरणासनपिण्डेपु पट्र कुशान्परिवर्जयेत् ।। ब्रह्मयज्ञे च ये दर्भा ये दर्माः पितृतर्पणे । हता मूत्रपुरीपाभ्यां तेषां त्यागो विधीयते ॥ इति । अथानुलेपनानि । चन्दनागरुकेशरकस्तूरिकायक्षकर्दमादीनि प्रश- स्तानि । यक्षकर्दमलक्षणं विष्णुधर्मोत्तरे- 1 ख येषु तु । ३ग शाला। ३६ ख "स्कार।

·૨ केळकरोपावापूमविरचिता- कर्पूरागरुककोलदर्पकुमचन्दनेः । यक्षकर्दम इत्युक्तो गन्धः स्वर्गेऽपि दुर्टमः ॥ इति । दर्पः कस्तूरिका । कुङ्कुमं केशरम् । अथ पुष्पाणि । चम्पकागस्त्यशतपत्रिकातिलपुष्पकमलमल्लिकातग- राशोकादीनि प्रशस्तानि । वानि तु केतकीदोणकरवीरचत्तूरकिंशुक- जपारूपिकाकुरण्टकवकुलकुन्दादीनि । उग्रगन्धानि अगन्धानि श्मशा- नवृक्षोद्भवानि रक्तवर्णानि च वर्जयेत् । कमलानि तु आरक्तान्यपि प्रशस्तानि । जातीपुप्पं निपिद्धमिति वृद्धयाज्ञवल्क्यः । प्रशस्तमिति स्कान्दे । उक्तानुक्तग्रहणाद्विकल्प इति हेमादिः। निषेधः पिण्डविपय इति कमलाकरः । पत्राणि तुलसीभृङ्गराजदूर्शयवाहुरादीनि प्रशस्तानि। बिल्वपत्रं निषिद्धम् । माधवीये स्मृत्यर्थसारे च तुलसी निपिद्धा । तुलसीनिषेधो निर्मूल इति हेमाद्रिः । अथ धूपः । गुग्गुलचन्दनागरुक:रदेवदादिनिर्मितो घृतमधुयुक्तः प्रशस्तः । प्राण्यङ्ग-जो हस्तवातहत उपगन्धश्च निषिद्धः। दीपस्तु तिलतैलयुक्तो घृतयुक्तो चा प्रशस्तः । वसोद्भयो निपिद्ध। अथ वस्त्राणि । कोशेयक्षीमकासदुकूलादीन्यहतानि प्रशस्तानि अहसलक्षणमाह चन्द्रिकायां प्रचेता:- ईपद्धति नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् । अहतं तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पापनम् ॥ इति । अटहस्तं नवं श्वेतमिति ग्रन्थान्तरे पाठः । कृष्णपर्णमलिनोपमुक्त- सच्छिददशारहितरजकधीतानि निपिद्धानि । कासवां निपिद्ध- मिति हेमाद्राबादित्यपुराणे । कार्पासवस्त्रनिपेधोऽन्यसंमय इति निर्गय- सिन्धी । वस्राभावे यज्ञोपवीतानि । सत्यपि घने यज्ञोपवीतानि दात- ध्यानीति हेमाद्रिः। अथान्नानि । बीहियममुद्गश्यामाकनीवारप्रियगुमापतिलचणकया- पनालयेणुययगोधूमादिनिर्मितादनपक्वान्नपरमानमध्यभाग्यपूरिकाकृस- रपायसादीनि प्रशस्तानि । तानि च तेलपक्कानि निग्धान्युग्णान्यतिप्रश- स्तानि । आढक्यराजमापमसूराकोद्रवनिप्पारमारिपगवेधुम्शतपुप्पारा. जसवनमुद कुलित्यादीनि वर्जयेत् । तिलमुन्नमापातिरिक्तानि सर्वाणि 14 27 'गानालम् ।

·श्राद्धमञ्जरी। ३ कृष्णधान्यानि निषिद्धानि । पापनाला जोंधळा इति मसिद्धाः । राज- मापाश्चवला इति प्रसिद्धाः । निप्पावा बलाः । मारिए राजगिरा इति प्रसिद्धम् । केपांचिन्मने पावनालपणकादीनि निषिद्धानि । विहि- सनिपिद्धानां विकल्प इति कमलाकरः । धाना लाजाः पृथुकाश्च शर्क- राक्षीरसंयुक्ताः प्रशस्ताः। अथ शाकानि । कालाकातण्डलीयफल्गुास्तुकपनसकोशातकी+- कदलबहतीफैलदीर्घश्वेतमूलककुस्तुम्पराशीतकन्दल्पादीनि प्रशस्तानि । तण्डलीयं माठ इति प्रसिद्धम् । फल्गु, उदुम्बरम् । वास्तुकं चन्दनव- थुवा इति प्रसिद्धम् । शीतकन्दली रतालू इति प्रसिद्धा । फाजीचूका. धारण्यकानिच प्रशस्तानि । घज्योनि तु कूप्माण्डशिमुवंशायकृष्णक- फैटीपारिमच्छबाकादीनि । अलाबुपटोलपिण्डाल(लु)कादीनां विहि- तनिपिद्धत्वाद्विकल्पः । पिण्डालकं पेटरमिति प्रसिद्धम् । वृत्ताठायु निपिद्धभेवेति निर्णयसिन्धी । श्वेतधुन्ताक निपिद्धमिति हेमादिः । तेन कृष्णस्यानिषेध इति चन्द्रिकामाधयी । कृष्णस्यापि निषेध इति कम- लाकरः। अथ फलानि । कदलीफलाम्रफलबदरपनसामलकदाठिमखरिदा. क्षाप्रियालचीजपूपिल्यकपित्थनारिकेलादीनि प्रशस्तानि । निषिद्धानि तु करी रविडङ्ग-जम्बीरजम्बूफरमईशेलतुण्डीफलफलिगादीनि । मियालं चारमिति प्रसिद्धम् । फरमदै करवन्दम् । शेलुः श्लेष्मतिको मोक- रसंज्ञः । लोमशानि फलानि च निपिद्धानि । कपांचिन्मते बिल्वकपि- स्थनालिकेरादीनि निषिद्धानि । विहितनिपिद्धत्याद्विकल्पः । रक्तविल्य तु निपिद्धमेव । मूलानि त्वाद्रंकदारहरिद्रादीनि श्वेतमूलानि च प्रशस्तानि । गाज- रादीनि रक्तमूलानि च मिपिद्धानि । कन्दाः सूरणादयः प्रशस्ताः । पलाण्टुरशुनगृसनादयो निषिद्धाः । गृमन पलाण्डभेद इति सिन्धी । लशुनभेद इति ग्रस्थान्तरे । .६ पुलवाया सम दोभइटिप्पथी। , केरि ११६. 'पास' - 'भारत' । । ८ 'पत दी। मारिसरी तो ·४ केळकरोपावबापूभट्टविरचिता- भरुण्डशृङ्गाटकादीनि जलजानि प्रशस्तानि । भरुण्डं मखाणा इति प्रसिद्धम् । शृङ्गाटकं शियाटक इति प्रसिद्धम् । इक्षुदण्डः प्रशस्तः । शुण्ठी प्रशस्ता । पिप्पलीमरीचानि च प्रश. स्तानि । मरीचान्याद्राणि निपिद्धानि गुप्काणि प्रशस्तानीति हेमाद्रौ। पिप्पल्यपि निपिद्धेति तत्रैव । कमलाकरस्तु पिप्पलीमरीचादेः प्रत्यक्षस्प निषेधो न त्वन्यद्रव्यमिश्रस्येत्याह । सर्पपद्रवो मधु महिपीघृतं च प्रश- स्तम् । गोरसाः सर्वे प्रशस्ताः । तत्रापि कपिलायाः प्रशस्ततरः । महि- पीक्षीरमाविक पयश्च निषिद्धम् । लोहिता वृक्षनिर्यासा निपिद्धाः । हिन्कर्पूरजीरकलबन्लापत्रिकादीनि प्रशस्तानि । इक्षुविकाराः शर्करा- गुडादयः प्रशस्ताः । सैन्धवं सामुई च लवणं प्रशस्तम् । अन्यानि निपिद्धानि । पिनादेर्जीवतो यत्मियं दातुश्च यन्मनोभिलपितं प्रशस्त चेत्तयत्नेन देयम् । प्रियमपि निषिद्धं चेन्न दातव्यमिति सिन्धी । हेमाद्री ब्रह्माण्डे- आसनारूढमन्नायं पादोपहतमेव च । अमेध्यैर्जगन्मैः स्पृष्ट शुष्क पर्युपितं च यत् ।। द्विःस्थिन्नं परिदग्धं च तथैवागावलेहितम् । शर्कराकीटपापाणः केशर्यशाप्युपद्धतम् ॥ विण्याक मथितं वैर तथा लवणकं च यत् । सिद्धाः कृतार ये मक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः ॥ वाससा चापधृतानि वज्यानि श्राद्धकर्मणि ॥ इति । अस्यार्थ कमलाकर आह-द्विःस्मिन्नं यत्सकृरपाकेन भक्ष्यमपि हिजीरफादिसंस्कारार्थं पुनः पच्यते तद्वर्यम् । यत्तु तिक्तशाकान्नधि- कारादि द्विःपारनेर भक्षणाई तन निपिद्धम् । अमावलेहितमास्वादि- तपूर्वम् । पपुषितस्य सदा निषेध पि पुनर्वचनं स्नेहाकस्य यटकादेः पर्यु- पितस्य ग्रावत्येनोक्तस्थापि निषेधार्थमिदमिति । चन्द्रिकायांश:-बिडालोच्चिटमाघातं श्राद्धे यत्नेन धर्जयेत् । इति। अथ प्रशस्तं जलमाह याज्ञवल्क्यः- शुचि गोतृप्तिकृत्तोयं प्रकृतिथं महीगतम् ॥ इति । पज्यं जलमुक्तं बाटे-दुर्गन्धि फेनिलं क्षारं पहिलं पत्पलादकम् । न मवेद्यत्र गोतृमिनक्तं यशाप्युपाहतम् ।। गशिपारा .

·श्राद्धमञ्जरी। यच्च सर्वार्थमुत्सृष्टं यच्चाभोज्यनिपातजम् । तद्वज्यं सलिलं तात सदैव श्राद्धकर्मणि ॥ इति । निपातो जलाशय इति कमलाकरः । नारदीये- त्यजेत्पर्युपितं पुष्पं त्यजेत्पर्युपितं जलम् । न त्यजेजाह्नवीतोयं तुलसीपद्मबिल्वकम् ॥ इति । पाकपाबाणि तु सुवर्णादिधातुजानि तदलामे नवान्पच्छिद्राणि मृन्मयानि प्रशस्तानि । आयसपात्रादीनि निन्दितानि न ग्राह्याणि । आयसनिषेधो वायुपुराणे- न कदाचित्त्यजेदन्नमयस्थालीयु पैतृकम् । अयसो दर्शनादेव पितरो विद्रवन्ति हि ॥ कालायसं विशेपेण निन्दन्ति पितृकर्मणि ॥ इति । फलानां चेव शाकानां छेदनार्थानि यानि च.! महानसेऽपि शस्त्राणि तेषामेव हि संनिधिः ॥ इष्यते तरस्यात्र शस्त्रनावरय दर्शनम् । श्राद्धदेशेषु विदुषा पितॄणां प्रीतिमिच्छता॥ महानसोपयुक्तानामपि कायं न दर्शनम् ॥ इति । आदित्यपुराणे-पक्वान्नस्थापनार्थेपु शस्यन्ते दारुजान्यपि । दादीन्यपि कार्याणि यज्ञियैरपि दारुभिः ॥ इति । अथ विप्रोपवेशनार्थान्यासनानि सौवर्णाधिराजतानि ताम्रमयानि वा प्रशस्तानि । तदशक्ती क्षौमदुकूलनेपालकम्बलादीनि । तत्राप्यशक्ती श्रीपीवारणक्षीरजम्बूकदम्याम्रयकुलशमीशेलुबक्षोद्भवानि । शक्तौ तृणमयानि पर्णजानि कुशनिर्मिता बृसी(वृषी)विष्टरादि च प्रश- स्तानि । अयःशङ्खमयानि भग्नान्यग्निदग्धानि आयसानि च वर्जयेत् । अथ भोजनपात्राणि । तानि सौवर्णराजतकांस्यमयानि प्रशस्तानि । तदलाभे पलाशपत्रमधूरुपत्रानामतानि । तद(तेषाम)यलाभे कुटनो. दुम्बरफ्लक्षचूतपनसजम्बूपुन्नागचम्पकपत्रनिर्मितानि । उक्तान्यवृक्षोभ- वानि ताम्रपत्तलायससीसत्रपुजादीनि निपिद्धानि । पृथ्वीचन्द्रोद- यस्तु कांस्यपात्रं निपिद्धमित्याह । ग्राम्यकदलीपत्राण्यपि प्रशस्तानीति स्मृतिसंग्रहे । निषिद्धानीति हेमाद्री । उक्तानुक्तग्रहणाद्विकल्पः । विक- ल्पितानामपि पदार्थानामाचाराद्यवस्था बोध्या। म "वकल' । २ ग पभावे कु । अत्य- ·६ केळकरोपाबापूभट्टविरचिता- अथार्यपात्राणि । तान्याहाऽऽचार्य:-तेजसाश्ममयमृन्मयेपु त्रिपु पात्रेबेकद्रव्येषु वेति । अश्ममयं स्फटिकादिनिर्मितमिति कमलाकरः । मृन्मयं तु हस्तघटितमेव । कुलालचक्रनिप्पन्नमासुरं दैविक न तत् । तदेव हस्तघटितं दैविकं सन्मयं भवेत् ॥ इति च्छन्दोगपरिशिष्टात् । गृह्यकारिकाभाष्ये- अष्टान्लं भवेत्पात्रं पितृणां राजतं शुभम् । दशाङ्गुलं तु देवानां सौवर्ण यञ्च चोदितम् ॥ इति । हेमाद्री प्रजापति:-सौवर्ण राजतं तानं खडूगं मणिमयं तथा। यज्ञियं चमसं चापि अर्थिं पूरयेद्बुधः॥ इति । देवे पिये च ताम्रपाबाणीति बैजवाप: । अलाभे यथासमयं पलाशप- अपुटादीनि वा भवन्तीति कारिकामाप्ये । खड्गपात्रमतिप्रशस्तमिति कलिकायाम् । शिलापाचं दारुपात्रं च निपिद्धमिति सिन्धौ । अर्चना- दिपावाणि रौप्यमयानि खड्गमयानि च प्रशस्तानि । तदलामे ताम्र- मयानि । संभारनिधानार्थं कृष्णाजिनमतिप्रशस्तम् । तदुक्तं प्रयोगपारि- जाते नागरखण्डे- कृष्णाजिनस्य सांनिध्यात्पितॄणामक्षया गतिः । आस्तीर्य दक्षिणाग्रीवमेवमुत्तरलोमकम् ॥ सर्वााद्धस्य संभारांस्तस्योपरि निवेशयेत् ॥ इति । पाकार्थमग्निस्तु यथाचारं गृह्याग्निलौकिकाग्निर्वा । आश्वलायनाना तु लौकिकाग्निरेवेति बहवः । एवं श्राद्धाहपदार्थानुपकल्प्य गोमयोदका- दिमिभूमिभाजनादिशौचं विधाय कर्ता श्राद्धदिने प्रातः सात्वा शुक्ल वासा मौनी जितेन्द्रियः सञ्ाद्धार्थ पाकं स्वयमेव कुर्यात् । अशक्ती पली । तदभावे बान्धवाः । तदभावे सपिण्डसगोबसमानप्रवरमित्र- कृतोपकारिणः । तदभावे मातृपितृवंशजाः । पतिपुत्रवत्यः स्त्रियोऽपि । मातृपितृवंशजा अपि वन्ध्याजारिणीगर्मिणीविधवादयो वाः । श्राद्धभूमो पादुकोपानच्छबचित्राम्बररक्ताम्बररक्तपुष्पमार्जारयण्टारवा- दीनि वर्जयेत् । श्राद्धकाले कुक्कुटवराहपतिकाकवृपलवृपलीपतिरजस्व- लापण्डादीनां दर्शनं निपिद्धम् । कुछुटेवराहश्वकाकादिस्पृष्टमन्नं त्यजेत् । ग. म 'टवारा, ·श्राद्धमञ्जरी। रजस्वलावण्डालादिधीक्षितमपि त्यजेत् । आपदि त्यल्पोपहती मृद्भस्म हिरण्योदकं चान्ने प्रक्षिप्य शुद्धवतीभिः कूप्माण्डीभिः पावमानीभिस्त- रस्समन्दीभिरभिमन्त्रितजलेन दर्भः प्रोक्षणाग्छुद्धिः । याज्ञिकास्तु शुद्धयत्यादिमिर्यवोदकाभिमन्त्रणं कृत्वा तेनैव पाकमोक्षणं कुर्वन्ति । अथ ब्राह्मणाः । ते च श्रुतशीलवृत्तसंपन्ना ब्रह्मविदः सत्यमापिण आहितानयस्तत्मता वाऽसमानगोत्रा असमानप्रवरा असंबन्धिनश्चो. त्तमाः। तदलाभे मातामहमानुलमागिनेयदौहिबजामासृगुरुशिष्यविग्मि- अश्वशुरशालकबन्धुवयसंबन्धिनोऽन्तेवासी समानप्रवरकगोत्राः श्रुतायु. क्तगुणयुक्ता मोज्याः । कर्तुर्दीहिवो गुणयुक्तश्चेदतिप्रशस्तः । द्विपदो- गिहीनाधिकाङ्गकृतमज्योतिपद्यवृत्तिराजमृत्यगायकवेदविकायदेवलक- दारसुताग्नित्यागिकाणान्धवधिरमूकपमुखल्याटकुनखिनटकृष्णदन्तपति. तवात्यजारकर्मनिरतशूद्रयाजकग्रामयाजकायापयाजकश्मधुहीनजटिल- क्लीचकुष्ठिकुब्जवामनपुत्रहीनपरशासोपनीतयाधुपिकसर्वविक्रयचौरकर्म- निरतादयो वर्जनीयाः । एकस्मिन्नाद्धे द्वौ भ्रातरी पितृपुत्रौ च नैव भोग्यौ । बाह्मणपरीक्षावश्यकत्वगुक्तं मनुना- न ब्राह्मगं परीक्षेत देथे कर्मणि धर्मवित् । पित्र्य तु कर्मणि प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः ॥ देवकार्याद्विजातीनां पितृकार्य विशिष्यते ॥ इति । बाह्मणसंख्यामाह चन्द्रिकायां वसिष्ठः- दौ देवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र धा। भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि न प्रसजेत विस्तरे ॥ इति । वैश्वदेषिके दशाट पट चत्वारो घेति चन्द्रिकायाम् । पित्रादीनामेक- कस्य स्थाने त्रयः पञ्च सप्त नव वेति वृत्ती । अत्र शाखापरत्वेन शक्त्या या व्यवस्था योध्या । देवे न्यूनवयस्का पित्रादिपु क्रमेण वृद्धवृद्धतर- वृद्धतमा इति शौनकीये वृत्तौ च । सति समवे पितृस्थाने बचाः पितामहस्थाने याजुपाः प्रपितामहस्थाने सामगाः । एकश्वेच्छन्दोग एव । तदलामे बचाः । यत्नेन भोजयेच्द्राद्धे बढचं वेदपारगमिति मनूक्तेः। तदसंभवे यथालाममृग्वेदाद्यन्यतमवेदपारगाः। अथ ब्राह्मणनि- मणों । १ ग पिडी'।

·द --- केळफरोपायाभट्टविरचिता- मन्त्रणम् । तर श्राद्धदिनात्पूर्वद्युः सायंहोमानन्तरं भुक्तवत्सु द्विजेपु श्राद्धदिने वा प्रात)मानन्तरं ब्राह्मणगृहं गत्वा कार्यम् । अशक्ती पुत्रा- दिना । तद्विधिमाह शौनकः- गृहीत्वाऽमुझसंज्ञस्यामुकगोत्रस्य चागुके। श्राद्धे तु वैश्वदेवार्थ करणीयः क्षणस्त्वया ॥ इति । गृहीत्वत्पत्र पादापिति शेपः । उभौ चरणी गृहीत्वा निमन्त्रयेदिति नागरखण्डोक्तेः । देवे दक्षिणं पादं पित्र्ये सव्यमुपसंगृह्म निमन्त्रयेदिति प्रचेताः । जानु(नु) स्पृहा निमन्त्रयेदिति वाजपेययाजिपद्धती । विप. धर्ममाह मयूसे भृगुः- आमन्त्रितो जपेद्दोग्धीमासीनस्तु निपङ्गिणः । श्राद्धान्ते वामदेवीयं श्राद्धभोक्ता न दोपभाक् ॥ इति । आमन्त्रितो निमन्त्रितः । आसीन उपविष्टः । श्राद्धान्ते विसर्जनो- त्तरम् । उच्छिष्टाचमनान्त इति केचित् । दोग्ध्रीमुपतये सुदुघामिति हिंद- यतीमिति वा । एकवचनादेकामेति मयूखे । निपङ्गिणम्तु इन्द्र दृह्य- याम कोशावाशीमन्त ऋष्टिमस इपुहस्तैः०इति तिस्र ऋचः । वामदे- वीय काया नश्चित्र इति तृचम् । केचिद्बामदेव्यं सामेत्याहुः । अथर्ववेदी तु हिकृप्यतीमित्यादिमन्त्रान्स्वशाखोलाञ्जपेत् । यजुर्वेदी तु आब्रह्म- न्याह्मण इत्यादीनि यजूपि दोहनपदोपेतानि जपेदिति हेमादिः । स इपुहस्तैः नमः ककुभाय नमी निपङ्गिण०इति निपङ्गिण(णो) मन्त्राः । वामदेवीयं कया न इति तृचम् । सामवेदिनस्वाह गोभिल:- आमन्त्रितो जपेद्दोहान्नियुक्तस्त्वृषभाअपेत् । अतीपङ्गश्च तत्रैव जप्त्वाऽश्नीयाविजोत्तमः ॥ इति । निमन्त्रणानन्तरं ब्राह्मणानां श्राद्धकर्तुश्च ब्रह्मचर्य भवति । तदाह दन्तधावनताम्बूलं तैलाभ्यङ्गमभोजनम् । रत्यौपधपरान्नं च श्राद्धकृत्सप्त वर्जयेत् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये यमः-पुनर्भोजनमध्वानं भाराध्ययनमैथुनम् । संध्याप्रतिग्रहं होमं श्राद्धभोक्ताऽष्ट वर्जयेत् ॥ संध्यानिपेधः प्रायश्चित्तात्पूर्व क्षेयः। तत्प्रायश्चित्तमाहोशना- जाबाल:- १ क म 'क्षिण।

·श्राद्धमअरी। दशकृत्यः पिबेदापो गायच्या श्राद्धमुग्विजः । ततः संध्यामुपासीत जपेञ्च जुहुयादपि ॥ इति । होमोऽत्र स्वस्यय । अन्यहोमेऽनधिकारदर्शनात् । निर्णयसिन्धी बृहस्पतिः- विनिशं ब्रह्मचारी स्याच्छ्राद्धकृवाह्मणैः सह । पुनर्भोजनमध्यानं भारमायासमैथुनम् ।। श्राद्धकृच्छाद्धभुक्चैव सर्वमेतद्विवर्जयेत् । स्वाध्यायं कलहं चैव दिवारवापं तथैव च ॥ इति । चन्द्रिकायां प्रचेताः-श्राद्धभुमातरुत्थाय प्रकुर्याद्दन्तधावनम् । इति । कर्ता निमन्त्रितं विप्रं नैव त्यजेत् । प्रमादात्यागे तं प्रयत्नेन प्रसाद्य भोजयेत् ।बुद्धिपूर्वकत्यागे चान्द्रायणमायश्चित्तम् । निमन्वितो विप्रोऽपि नान्यत्र भोक्तुं गच्छेत् । पिलम्बं च न कुर्यात् । दोपश्रवणात् । थाद्धकर्ता पण्मुहूर्तानन्तरं निमन्त्रितान्विप्रान्समाहूय प्रत्युत्थानादिना सत्कृत्य तेपां श्मश्रुकर्मनैलाभ्यङ्गामलकाद्वर्तनपूर्वकं स्नानं कारयेत् । सूर्योदयानन्तरं प्रातरेव विप्राणां इमचकर्मादीति चन्द्रिकायाम् । अतः पञ्चदश मुहूर्ताः । तत्राष्टमो मुहूर्तः कुतपसंज्ञस्तस्मिाद्धारम्मः। कुतपादारभ्य मुहूर्तपश्चकं श्राद्धकालः। द्वादशो मुहूर्तो रोहिणसंज्ञः। तं न लधयेत् । तदुक्तं चन्द्रिकायां मात्स्ये-- सायाह्नधिमुहूर्तः स्याच्याद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसी नाम सा पेला सर्वकर्मसु गहिता ॥ इति । एवमुक्ते काले श्राद्धतिथेरप्रवृत्तावपि श्राद्धानुष्ठानं कार्यम् । यां तिथि समनुमाप्य अस्तं याति दिवाकरः ॥ सा तिथिः सकला ज्ञेया पितृकर्मणि सूरिभिः । इति हेमाद्युदाहृतवचनात् । तिथिसमाप्तावप्येवमेव । अथ प्रसङ्गा- तिथिद्वैधे सामान्यतः श्राद्धतिथिनिर्णयः । निपुरुपोद्देश्यकं पार्वणश्राद्ध यस्यां तिथौ विहितं सा चेदिनद्वयसंबन्धिनी तदा या संपूर्णापराह्नव्या- पिनी सा ग्राह्या । अपराह्नस्तु पश्चधा विभक्तस्य दिनस्य चतुर्थो भागः । यदा तु दिनद्वयेऽपि संपूर्णापराव्यापिनी तदा पूर्वैप । यदा दिनद्वयेऽप्यपराहसंबन्धो नास्ति तदाऽस्तात्पूर्व त्रिमुहूर्ता चेत्पूर्वा । १॥ कर्तव्यम् ।

·- केळकरोपाहबापूमविरचिता- सदभावे तु परेव । यदा दिनद्वयेऽप्यपरालैकदेशव्यापिनी तदा पस्मि- नहन्यधिकव्यापिनी सैव ग्राह्या । दिनद्वयेऽप्यपराहकदेशे व्याप्ती तिथिक्षये पूर्या। तिथिवृद्धी तिथिसाम्ये च परेति पहयः । साम्ये पूति हेमाद्रिः । अस्मिन्नर्थे दीपिकाश्लोकः- यत्राहन्यधिकाऽपराह्नसमये सा रयात्तिथिः पार्वणे साम्पन छपराह्नभागयुगसौ वृद्धौ तिथेरुत्तरा। ग्राह्या हाससमत्वयोस्तु पुरतोऽथो नापराहूं स्पृशे- धद्धा याऽसिलमश्नुते छहगता सा सर्वदाऽऽद्या स्मृता । अत्र तिथिसमत्वे पूर्वेति हेमाविमतेनोक्तम् । अब क्षयवृद्धी उसर- तिथिगते ग्राह्ये न ग्राह्यतिथिगते । तत्र क्षयस्योदाहरणम्-त्रिंशद्ध- टिकापरिमिते दिनमाने प्रतिपदिशतिघटिकापरिमिता । द्वितीया दापि शतिघटिका। तृतीयकविंशति घटिका । तदा द्वितीयाश्राद्धं प्रतिपदि कार्यम् । साम्पोदाहरणं यथा-प्रतिपहितीये यथास्थिते । तृतीया द्वाविंशतिघटिका । वृद्धयदाहरणम्-प्रतिपद्वितीये यथास्थिते। तृतीपा त्रयोविंशतिघटिका । एतदुदाहरणद्वये द्वितीयाश्राद्धं द्वितीयायामेय । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । केचिदिनद्वये संपूर्णापराह्नव्यापित्वेऽपि क्षयसा- म्यवृद्धिभिनिर्णय इत्याहुः। प्रतार्के तु दिनद्वये संपूर्णापराहव्याप्ती पूर्वतिथिभोगापेक्षया ग्राह्यतिथिमोगस्य क्षयसाम्यवृद्धिभिनिर्णय इत्यु- क्तम् । तबत्योदाहरणानि । यदा दिनमानं पविशति २६घटिकाप- रिमितं तदा पूर्वतिथ्यपेक्षया ग्राह्यतिथिगतक्षयोदाहरणम्-चतुर्दशी दश १० घटिका । अमावास्या सार्धपश्चदश १५:३० घटिका । प्रतिपदष्टाचत्वारिंशत्पलाधिकविंशति २०। ४८ घटिका । अत्रामा- भोगः सार्धपश्चपष्टि ६५ । ३० घटिकापरिमितः । प्रतिपद्भोगोऽष्टादश- पलाधिकपञ्चपष्टि ६५। १८ घटिकापरिमितः । एवं सति ग्राह्यायाः प्रतिपत्तिदिनद्वये संपूर्णापराव्याप्तिः । पूर्वतिथ्यपेक्षया याह्यपति- पत्तिथिगत एव च क्षयो द्वादश पलानीति क्षयोदाहरणसंभवात्तन प्रति- पन्निमित्तकं श्राद्धममायुक्तमतिपद्येय भवति । वृद्धयुदाहरणं यथा-चतु. देशी सप्तपलाधिकदश १० । ७ घटिका । अमा पञ्चविंशतिपलाधिक. पश्चदश १५। २५ घटिका। प्रतिपरपञ्चपञ्चाशत्पलाधिकविंशति२०१५५ घटिका । अमामोगोऽष्टादशपलाधिकपश्चपष्टि ६५ । १८ घटिकापरि- , टप।

·- श्राद्धमञ्जरी। मितः। प्रतिपद्भोगः सार्धपश्चपष्टि ६५ । ३० घटिकापरिमितः । एवं सति द्वादश पलानि पूर्वतिथ्यपेक्षया ग्राह्यायाः पतिपत्तिथैर्वृद्धिः स्पटैव । साम्योदाहरणं यथा-चतुर्दशी दश १० घटिका । अमा पञ्चविंशति- पलाधिकपञ्चदश १५ । २५ घटिका । प्रतिपत्पश्चाशत्पलाधिकविंशति- २० । ५० घटिका, अत्रामाप्रतिपदोः पञ्चविशतिपलाधिकपञ्चपष्टि- ६५ । २५ घटिकापरिमितो भोग इति पूर्वतिथ्यपेक्षया ग्राह्यपतिपत्तिथेः साम्यमिति । इति पार्वणश्राद्धतिथिनिर्णयः । एकोद्दिष्टे तु मध्याह्नव्या- पिनी तिथि द्या। अब मध्याह्नशब्देन मध्याह्नकदेशः कुतपरोहिणाट्य- मुहूर्तद्वयात्मको गृह्यते । कुतपपूर्वमाग एवाऽऽरम्भः । अत्रापि तिथिद्वैधे पार्वणतिथिवनिर्णयो ज्ञेयः । दिनद्वये तुल्यैकदेशव्याप्ती पूर्धवेति कम- लाकरः । आमश्राद्धे तु पूर्वाह्नव्यापिनी तिथिाहा । आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न इति वचनात् । अत्र पूर्वाह्नशब्देन संगवकालो गृह्यते । कालात्मातस्तनापूर्व त्रिमुहूर्ता तु या तिथिः । आमश्राद्धं तत्र कुर्याद्विमुहूर्ताऽपि यो भवेत् ॥ इति व्याघपादवचनात् । हिरण्यश्राद्धस्याप्ययमेव कालः। समानधर्म: त्वात् । तिथिद्वैधे तु पूर्ववन्निर्णयः। इति सामान्यश्राद्धतिथिनिर्णयः । अथ दर्शश्राद्धेऽमावस्या निर्णीयते। तत्र या पश्चधा विभक्तस्य दिनस्य चतुर्थभागरूपापराह्नव्यापिन्यमावास्या सा ग्राह्या। दिनद्वयेऽपराहैकदेश- व्याप्तौ यस्मिन्नहन्यधिकव्यापिनी सैव ग्राह्या । दिनद्वये तुल्यैकदेशव्याप्ती तिथिक्षय आहितानीनां गृह्याग्निमतां च पूर्वा। निरनिकब्रह्मचारिविधुरा- दुपनीतस्त्रीशूद्राणामुत्तरा । तिथिसाम्ये तिथिवृद्धौ च सर्वेपामुत्तरैव । दिनद्वये संपूर्णापराह्नव्याप्ती दिनद्वयेऽपराह्नस्पर्शामावे याऽऽहिताग्ने- ह्याग्निमतश्च पूर्वा । निरग्निकादीनामुत्तरा । हेमाद्रिस्तु दिनद्वयेऽपरा- हव्याप्त्यभावे निरनिकानां कुतपकालव्यापिन्यमावास्येत्याह । दिनद्वयेऽ- परालस्पर्शे कुतपकालव्यापिनीति माधवः । इदमेव युक्तमिति कम- लाकरः । अपरे तु द्विधा विभक्तस्य दिनस्य कुतपोत्तरार्धादिरूपा याऽपराह्नव्यापिनी सा निरग्निकः श्राद्धे ग्राह्येति वदन्ति । दिनद्वयेऽपि कुतपकालातौ तिथिक्षये पूर्वा । वृद्धिसाम्ययोः परा । अनाप्यपराह्न एव श्राद्धानुष्ठान युक्तम् । कुतपे प्रारब्धस्य प्रतिपदि समाप्ती न दोपः । ग वा । २ ग घ 13 ग निर्णय 11४ ग द्वधा । ५ क स थे । ६ क ख 'व्यप्ता ति। 'धनम् ।

·. १२ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- इति सामान्यनिर्णयः । अथ शाखाभेदेनाऽऽहितानीनां निर्णयः । साग्निकविषये त्रेधाविभक्तदिनतृतीयांशे योऽपरालभागस्तद्यापिन्यमा- वास्येति कमलाकरः । प्रायः सानिकानामिटिदिनात्पूर्वदिने 'यथा दर्श- श्राद्धं भवेत्तदनुकूलबाक्यार्थग्रहणेन निर्णयः कर्तव्यः । तस्मात्पूर्वेयुः पितृभ्यः क्रियत उत्तरमहर्देवान्यजन्त इति श्रुतेः । तैत्तिरीयाणां तु कचिदिष्टयनन्तरमपि श्राद्धप्रसक्तिरिति गम्यते । दिनद्वयेऽपरालसत्त्वे दिनद्वयेऽप्यपराह्नस्पर्शाभावे वा बहूदः पूर्वाऽमावास्या ग्राह्या । तैत्ति- रीयैरुत्तरा । सामगैः पूर्वोत्तरा वा । तदाह हारीत:- त्रिमुहूर्ताऽपि कर्तव्या पूर्वा सर्वाऽपि यचैः । कुहूरध्वयुभिः कार्या यथेष्टं सामगीतिभिः ॥इति । विमुहूर्ताभावे तु पूर्वा नेति कमलाकरः । अबाध्वर्युशब्दस्तैत्तिरी- यपरः । अत्रापि यदा तिथिवृद्ध्या कास्येनोभयापराह्नव्यापिन्पमा- वास्या प्रतिपदिन 'एवेष्टिस्तदा सर्वेपामुत्तरेव । एकदेशेनागरालव्या- सावपि प्रतिपवृद्ध्या प्रतिपदि यागस्तदा परैव सर्वेपाम् । यदा प्रति- पत्क्षयासंधिमहिने यागस्तदा हारीतोक्तनिर्णय इति । येषां बौधायन- कात्यायनादीनां चन्द्रदर्शनपत्ति प्रतिपदिने पागनिपेधस्तै निर्णीतस्व- स्थान्वाधानदिने पिण्डपितृयज्ञोत्तर: दिनान्तमुहुर्तत्यागेन दर्शश्राद्धं कार्यम् । अत्र चतुर्दश्यामपि श्राद्धानुठाने न दोपः । चतुर्दशी च संपूर्णा द्वितीया क्षयकारिणी। चरुरिटिरमायां स्याभूते कव्यादिका किया । इति माधवोदाहृतवचनात् । आश्वलायनानामप्येवमेवेति प्रतिमाति। तत्रोच्यते-आश्वलायनानामिटेस्तु द्वेधाऽप्याचारो दृश्यते । केचित्- द्वितीयासहितायां प्रतिपदि चतुर्थमागेऽपि यागं कुर्वन्ति । केपांचिद्र- न्थकाराणामुक्तिरपि तदनुकूलय । तद्विचारणीयम् । अन्ये तु पूर्वेयुर- पराहसंधाववि परदिने प्रातगिपर्याप्तिपरिमितप्रतिपत्तृत्तीयांशसत्त्व एवं परदिनेऽन्यथा पूर्वव संधिमदिने यागं कुर्वन्ति । अत एव यदा पर्व. ज्यस्तमयात्पूर्व हासवृद्धिवशेन सताष्टपटिकापरिमितः प्रतिपत्तिथिम- वेशस्तस्मिन्नहनि यागः पूर्वद्युरन्वाधानमिति प्रापश्चित्तप्रदीप उक्तम् । युक्तं चैतत् । क. स. मिa'२ स. वन।

·३ N श्राद्धमञ्जरी। पर्वणोंऽशे द्वितीये तु कर्तव्येष्टिद्विजातिभिः । द्वितीयासहितं यस्मादूपयन्त्याश्वलायनाः ।। न यष्टव्यं चतुर्थेऽशे यागेः प्रतिपदि क्वचित् । रक्षांसि तद्विलम्पन्ति दूपयन्त्याश्वलायनाः॥ यस्तु न प्रारभतेष्टिमन्त्याशे पर्वणो द्विजः । प्रतिपदश्चतुथांशात्प्राग्यश्च न समापयेत् ।। कृतावप्यकृतैवेष्टिरतयोः स्यान्नात्र संशयः । पुनरेवाऽऽचरेदिष्टि शुभेऽहनि यथाविधि । इति प्रयोगपारिजात आश्वलायनोक्तः । पर्वणोंऽशे द्वितीय इति द्वितीयेऽर्ध इत्यर्थः । पार्वणस्थालीपाकस्यापीत्थमेव निर्णयः । अथ पार्वणस्थालीपाकस्तस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामुपवास इत्याश्वलायनगृह्यात् । यैाधायनीयमाध्वर्यवं स्वीकृतं तेपां बौधायनमतानुसारित्वादध्वर्युम- त्ययं तु व्याख्यानं कामकालदेशदक्षिणानामित्याश्वलायनसूत्र आध्व- र्यवोक्तकालग्रहणाभ्यनुज्ञानाचन्द्रदर्शनवति प्रतिपहिने यागो नैवोचित इति प्रतिभाति । अत एव प्रकृत आश्वलायनाचार्यवचनानां निरवका- शत्वात्तदुक्तकालग्रहणस्यैवोचितत्वात्पौर्णमास्यां मुहूर्तत्रयपरिमितमति- पत्तृतीयांशलाभ एव द्वितीयदिने यागोऽन्यथा पूर्वदिने । तथाऽमावास्या- यामपराणसधौ परदिने पण्मुहूर्तप्रतिपत्तृतीयांशसत्त्व एव परदिनेऽन्यथा चतुर्दश्यामन्वाधानं कृत्वा बौधायनवसंधिमदिन एव यागः कर्तव्य इति पुरुपार्थचिन्तामणिकारेण सिद्धान्तितम् । ननु प्रातर्यजध्वमित्यादिश्रुत्या यागस्य प्रातःकालविधानात् प्रतिपद्यप्रविष्टाया यदि चेष्टिः समाप्यते । पुनः प्रणीय कृत्स्नेष्टिः कर्तच्या पागवित्तमैः ।। इति गार्यवचनविरोधात् कथमपराह्नसंधिमदिन इति चेत्तत्रोच्यते- अन्वाधानादिवाह्मणभोजनान्तर्मसमुदायरुपयागस्य बाह्मणतर्पणरूपा- न्तिमपदार्थस्य प्रतिपदि समापिते न कोऽपि विरोधः। उक्तं च काती- यपरिशिष्टे- आवर्तनेऽथवा तत्माग्यदि पर्व समाप्यते । तन्त्रं पूर्वाह्न एव स्यासंधेरूध्वं द्विजाशनम् ।।

·केळकरोपाहबापूमविरचिता- इत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । अथ पिण्डपितृयज्ञेऽमावास्या निर्णीयते । तत्र कात्यायनानां यागदिनात्यूर्वेयुरेव पिण्डपितृयज्ञः । तन्मते यागस्य पूर्वाङ्गमेवासौ । कर्काचार्यव्याख्यानमपि तथैव । आपस्तम्बहिरण्यकेशी- यादीनां पर्वसंधिमदहोरात्रे मुहूर्तमानापामप्यमावास्यायो पिण्डपितृ- यज्ञः । तत्सूत्रस्य तथैव रुददत्तरामाण्डारादिव्याख्यानात् । आश्वलाय- नानां तु यस्मिन्नहोराने प्रतिपत्पञ्चदश्योः संधिस्तस्मिन्दिनेऽपरालेह- श्चर्तुथै भाग औपवसथ्येऽहन्यन्वाधानोत्तरं यजनीयेऽहनि यागोत्तरं वा पिण्डपितृयज्ञः । यदा त्वहोरात्रसंधौ तिथिसंधिः स्यात्तदाऽन्वाधानदिन इति वृत्तिकृत् । अत्र किंचिदुच्यते-अहोरात्रसंधिशब्देन सूर्योदयः । तिथिसंधिस्त्वमाप्रतिपदोः संधिः । स चाक्षरद्वयोच्चारणपरिमितः काल इति पुरुषार्थचिन्तामणी । हेमाद्री तु- कुह्वेति कोकिलेनोक्ते यावान्काल समाप्यते । तत्कालसंज्ञिता चैपा अमावास्या कुहः स्मृता ॥ इति मात्स्यात्कोकिलशब्दमात्रः। एतादृशस्य सूक्ष्मसंधिकालस्य दुर्ल- क्ष्यत्वाद्वाणितेनापि ज्ञातुमशक्यत्वाच मध्ये निशाह्रोः पञ्चविंशति चति ज्योतिःशास्त्रोक्तो मध्याह्नमध्यरौत्रकालौ तद्ववापि विंशतिपलात्मक: कालो ग्राह्यः । अत एवाऽऽह हेमाद्री शौनक:- मुहूर्तस्पृगमावास्या प्रतिपद्यपि चेद्भवेत् । तद्दत्तमक्षयं ज्ञेयं पर्वशेषं तु पर्षवत् ॥ इति । अब मुहूर्तशब्देन क्षणो ग्राह्यः । ज्योतिःशास्त्रे मुहूर्तशब्दस्य क्षण- परत्वदर्शनात् । क्षणस्तु दशपलात्मकोऽमरकोशे प्रसिद्धः। एवं च सूर्यो- दयोत्तरं दशपलाधिकायाममावास्यायां सत्यां नदिनेऽपराह्ने पिण्डपितृ- यज्ञः कर्तव्यः। तन्यूनत्वे पूर्वद्युरिति गम्यते । कमलाकराशयस्येवमेव । पदन युक्तं तबाह्यम् । अवदृत्तिहुक्त पश्चधाविमक्तस्य दिनस्य चतुर्थ- भागरूपेऽपराने यशासमय दिनान्तत्रिमुहूर्तत्यागेन पिण्डपितृयज्ञानु. छान कर्तव्यम् । एतन्निर्णयविधायकमूलवाक्यानि न्यायाश्च सर्वत्र प्रसिद्धा इति नाव लिसिता इति दिक । इति प्राद्धतिथिनिर्णयः । अथ प्रकृतमनुसरामः । श्राद्धकर्ता पाकसिद्धयनन्तरं मावा विप्रानु- ज्ञातः पूर्वोक्तकाले श्राद्धारम्भं कुर्यात् । तत्रोमयोर्हस्तयोरनामिकाभ्यां । .ग. मा। । ३गपति यमा।३ क. भ.ना।

·श्राद्धमारी। ब्रह्मग्रन्थिसमन्विते दर्भचतुष्टयात्मके वा पवित्रे धारयेदिति चन्दिका- दावुक्तम् । दर्भवयात्मक इति केचिद्वदन्ति तत्र मूलं मृग्यम् । पवित्र- धारणे पवित्रवन्तः परिवाचमासत इति मन्त्रश्चन्द्रिकायामुक्तः । पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत इति वाजपेययाजिपद्धतौ। शिसायां यज्ञोपवीते दक्षिणोत्तरयोः कटिदेशयोश्च दर्भान्धारयेत् । दर्भत्यागपुनर्ग्रहणकालश्चा न्द्रिकायाम्-- श्राद्धारम्भेषु ये दर्भाः पादशीचे विसर्जयेत् । अर्चनादौ तु ये दर्भा उच्छिष्टान्ते विसर्जयेत् ॥ मार्जनादौ तु ये दुर्भाः पिण्डोत्थाने विसर्जयेत् । उत्तानादौ तु ये दर्भा दक्षिणान्ते विसर्जयेत् ॥ प्रार्थनादौ तु ये दर्भा नमस्कारे विसर्जयेत् । इति । आचमनकालस्तत्रैव- श्राद्धारम्भेऽवसाने च पादशौचानान्तयोः । विकिरे पिण्डदाने च पटूस्वाचमनमिष्यते ॥ आधन्तयोद्विराचामेच्छेपाणि तु सकृत्सकृत् । इति । आचमनं त्वत्र स्मृत्युक्तं ग्राह्यम् । संध्यायां कर्मकाले च स्मृतेराच- मनं भवेदिति स्मरणात् । अत्र पवित्रधारणोत्तरमाचमनं कर्तव्यम् । तदाह चन्द्रिकायां मार्कण्डेय:- सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाचमनक्रियाम् । नोच्छिष्ट तत्पवित्रं स्याद्भुक्तोच्छिष्टं तु घर्जयेत् ॥ इति । यत्तु-काशहस्तस्तु नाऽऽचामेरकदाचिद्विधिशङ्कया । प्रायश्चित्तेन युज्येत दूर्वाहस्तस्तथैव च ॥ इति सिन्धौ शङ्कवचनं तत्पवित्रामाचे केवलकाशधारणपरमुन्नेयम् । संकल्पप्रकार उक्तो नारदीये- तिथिवारादिकं स्मृत्वा संकल्प्य च यथाविधि। प्राचीनावीतिना कार्य सर्वसंकल्पनादिकम् ।। देशकालोञ्चारणं सव्येन संकल्पोऽपसव्येनेत्युत्सर्गः। संकल्पशब्देन पिनादिनामोत्कीर्तनान्तेऽमुकश्राद्धं संदेवं सपिण्डं पार्वणेन विधि- नाऽनेन हविया श्वः सद्यो वा करिप्य इति वाक्योचारणम् ।अनोच्यते- 'ग झावा।

·. केळफरोपाहबापूभट्टविरचिता- नित्यश्राद्धादी देवराहित्यात्तद्यावृत्त्यर्थं सदैवमिति । गर्मिणीपत्यादिकर्तृके श्राद्धे पिण्डमिपेधात्सपिण्डमिति । एकोद्दिष्टविधिव्यावृत्त्यर्थं पार्वणेन विधिनेति।आमादिव्यावृत्त्यर्थमन्नेन हविति। यहकालतायाः सद्यस्का. लतायाश्चोक्तत्वात्तनियमार्थ श्वः करिप्ये सद्यः फरिप्य इति वेति। केचि- .रसाग्नौकरणमिति वदन्ति । तस्य प्रायो पहचानां सपिण्डकश्राद्धे सर्व- नागौकरणसत्त्वात्सपिण्डकमित्येतायतैवोच्चारणेन चारितार्यानोचार-' णमित्यन्ये । अपि वा पित्राद्युत्कीर्तनान्तेऽमुकश्राद्धं करिप्य इत्येतोषा- नेव संकल्पः । श्राद्धपदार्थश्च सर्वक्रियाकलाप इति पौर्णमासेप्टया पक्ष्य इत्यादिवत् । सर्वत्र संकल्पादौ पित्रादिनामोचारणे पितुरमुकशर्मणो- ऽमुकगोत्रस्यवसुरूपस्येस्यादितत्तविभक्त्यैकवचनान्तमुत्कीर्तनं कर्तव्यम् । पितरिदं तेऽयमित्यायेकवचनान्तप्रयोगदर्शनात् । अपि वाऽस्मपितृणा- ममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वरूपाणामित्यादि बहुवचनान्तम् । शुन्धन्तां पितर इत्यादिदर्शनात् । अत एव परिशिष्टे पितरः पितामहाः मपितामहा इति त्रयस्तेषां प्रत्येकमेकवद्वा बहुवदा निर्देशं कुर्यादित्यु- तम् । अब पृथक्पृथक्देवतात्वदर्शनात्मत्येकमित्युक्तत्वाचेदमपि ज्ञायते शास्त्रान्तरे पितृपितामहमपितामहानामिति समुदिनोचारणं दृश्यते तत्र नैव युक्तमिति । तथात्वेऽग्नीपोमयदेकदेवत्यरूपविरोधापत्तेः । अतः सुब- तविधिगतशब्दस्यार्थस्य देवतात्यापितुरमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य वसु- रूपस्येत्येव पितामहमपितामहादीनांपृथक्पृथक्प्रयोगः कार्य इति सिद्धम् । अत्र युक्तं ज्ञात्वा कार्यमिति दिक । संबन्धायुशारणकम उक्तोमात्स्ये- संबन्धं प्रथम बूयान्नामगोने तथैव च । पवादूपं विजानीयात्क्रम एप सनातनः ।। नामोचारणे शर्मान्तं ब्राह्मणस्येति पौधायनः। दान्तंनाम स्त्रीणामिति गोभिलः । नामाज्ञाने त्याहाऽऽचार्यः-नामान्यविद्वांस्ततपितामहमपि- तामहेति । कारिकायां च-नामानि चेन्न जानीयात्ततेत्यादि वदेत्क्रमात् । ततेति संबन्धमात्रपरमिति कमलाकरः । पितृव्यादायपि तथेति गौढाः । निर्णयसिन्धी-सकारेण तु वक्तच्यं गोत्रं सर्वत्र धीमता । यथा काश्य- पसगोत्रमिति । गोत्रसगोत्रयोः पर्यायवाच्छासाभेदेन व्यवस्थेति । तत्रैव चद्रिकायाम्- गदिस्यास २ तमः क ख 'मावा'. य. 'तापलेप ।.. स. रयाग 'मगोत्र, ·। श्राद्धमारी। गोत्रस्य त्यपरिज्ञाने काश्यप गोत्रमुच्यते । कलिकायाम्-वसू रुद्रस्तथाऽऽदित्यः पिनादिवितये कमात् ॥ इति । अथ दर्शश्राद्धे पितरः । ते चोक्ताः परिशिष्टे-पिता पितामहः प्रपि. तामह इति त्रय इति । पिण्डपितृयज्ञसूत्रे च पित्रे पितामहाय प्रपिता- महायेति । यद्यपि सूत्रे परिशिष्टे च पित्रादिवय एवोक्तास्तथाऽपि पार्वणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुकम् । मातामह्यं न कुरुते पितृहा स प्रजायते ॥ इति ब्रह्मपुराणात् पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि । अविशेपेण कर्तव्यं विशेपानरकं प्रजेत् ॥ इति धौम्यवचनाञ्च मातामहा अपि कर्तव्याः । अत्र मातामहशब्देन मातामहादित्रयमुच्यते । मातुः पितरमारभ्य यो मातामहाः स्मृता इति पुलस्त्योक्तेः । एवं पट् । ते च सपत्नीकाः कर्तव्याः। स्वेन मा समं श्राद्धं माता मुझे सुधासमम् । पितामही च स्वेनैव तथैव प्रपितामही । इति हेमाद्रयुदाहृतवचनात् । अत्र मातृशध्दो जनन्यामेष मुख्यः। तेन सपलमातृभ्यो न दद्यात् । एवं पितामह्यादिशब्दैः पितृजनन्याएप' एवोच्यन्ते । तत्सपत्नीभ्यो न देयमिति हेमाद्रिः । कारुण्येन तु महाल- यादी देयमिति स एपेति कमलाकरः । संकल्पादौ सपत्नीकानामुच्चा- रणं मन्त्रेषु त्वभिभ्यानमात्रमिति केचित् । आश्वलायनानां तु धृत्तिस्या-, रस्यादृग्भिन्नेषु मन्त्रेपूहयोग्यपदेषु सपत्नीकानामेयोचारणमिति पति- भाति । सर्वत्रानुक्तौ दर्शश्राद्धातिदेशादेत एय पितरो ज्ञेयाः । विशे- पांस्तु तत्तत्मकरणे वक्ष्यामः । अथ श्राद्धविशेपे वैश्वदेयिकनामानि । . इटिश्राद्ध क्रतुदक्षो वृद्धौ सत्यवसू स्मृतौ । नैमित्तिके कामकाली काम्ये च धूरिलोचनी । पुरूरवावी चैव पार्वणे समुदाहृती। नवान्नलम्भने देवी कामकालो सदेव हि ॥ अपि कन्यागते सूर्य काम्ये च धूरिलोचनौ । इति । वृपोत्सर्गे तवद्रप्सी कुरुकुत्सी महालय इति गोविन्दार्णवे विशेपः । सर्वत्रानुक्तौ पुरूरवादधौ ज्ञेयौ। द्विवचनं गणाभिप्रायम् । अब कपिल घ पौ वर । - k ·- केळकरोपाहपापूमट्टविरचिता- यस्तनिर्देशेन पुरुरवसंज्ञकानामावसंज्ञकानामिति पृथग्देवतात्वकल्पेन प्रयोगो दृश्यते स तु शाखान्तरीयविपयः । बचान. तु समासनिर्देशन पुरुरवसंज्ञका वसंज्ञकगणद्वय एकदेवतात्पेन : पुरुरवाईघसंज्ञकानों विश्वेषां देवानामित्येष प्रयोगः । अत एष परिशिष्टे विप्रचहुत्येऽप्येकमे- यायपात्रमुक्तं तदेतदभिमायम् । चन्द्रिकाप्रभृतिप्राचीनग्रन्थेयध्येयमेव । वृहत्पराशरमते पारद्वयम् । तत्पक्षेऽपि पुरुरवायसंज्ञका विश्वे देवा इदं वोऽर्यमित्युमयत्रापि मन्त्रः। विमक्तिनियम उक्तो नारदीये- अक्षय्यासनयोः पठी द्वितीयाऽऽवाहने तथा । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेपाः संबुद्धयः स्मृताः ।। संकल्पासनयोः षष्ठीति कचित्याठः । नामगोत्रोचारादिनियम उक्त- श्चन्द्रिकायां शङ्खन- आवाहनार्यसंकल्पे पिण्डवानान्नदानयोः । पिण्डाभ्यञ्जनकाले तु तथैवाचनकर्मणि ॥ अक्षय्यासनपायेपु गोत्रं नाम प्रकाशयेत् । क्षणे च पिण्डदाने च गन्धधूपादिके तथा ॥ इति । आश्वलायनानामर्घ्यदाने न नामाधुञ्चारः । आचार्येण तथैवोक्त- यात् । श्राद्धे विप्रोपवेशनानन्तरं प्रधानसंकल्प इति परिशिष्टे । फेधि- विवारमिच्छन्ति। तत्पक्ष निमन्त्रणोत्तरंप्रथमः। विप्रोपवेशनान्ते द्वितीयः। अन्ये तु निवारमाहुः । तत्पक्षे निमन्त्रणात्पूर्व प्रथमः । निमन्त्रणोत्तर द्वितीय: विप्रोपवेशनान्ते तृतीयः। चन्द्रिकादायपि तथैव । तत्र पूक्ति- प्रकारेण प्रथमः । उपकान्तममुकश्राद्धं करिप्य इति द्वितीयः। प्रकान्तमा मुकभाद्धं करिष्य इति तृतीय इति गृह्याग्निसागरे । अथ सम्यापसव्यनिर्णयः । निर्णयसिन्धी जमदग्निः- सूक्तस्तोवजपं.त्यक्त्वा पिण्डामाणं च दक्षिणाम् । आह्वानं स्वागतं चायं विना च परियेपणम् ॥ विसर्जनं सौमनस्यमाशियां प्रार्थनां तथा । विप्रप्रदक्षिणां चैव स्वस्तिवाचनकं विना ॥ पितृनुद्दिश्य कर्तव्यं प्राचीनावीतिना सदा । इति । बहपानामपसव्येनेवाऽऽवाहनम् । परिशिष्टे तथैवोक्तत्वात् । अन पाद्धमयूखोत किंचिदुच्यते-चतुर्विधं कर्म किंचित्पित्रेकर-;

·श्राद्धमञ्जरी। न्धित्वारिपश्यं स्वधानिनयनादि । किंचिद्देवैकसंबन्धित्वादेवम् यथा विश्वे देवाः प्रीयन्तामिति वाचनम् । किंचिदुभयसंपन्धादुमयात्मकम् । यथा पाकमोक्षणादि । किंचिच्च देवपितृसंवन्धरहितत्वाल्लौकिकमेव । यथा स्वागतप्रश्नादि । तत्र पित्र्यमुभयात्मकं च प्राचीनावीतिना कार्यम् । देवं लौकिकं च यज्ञोपवीतिनैव कार्यमिति । संकल्पवाक्यं नीवीवन्धो गायत्रीमधुवाता इत्यादिजपः शेपानविनियोगोऽनुवजनमेवमादीनि कर्माण्युभयात्मकानि । अन्नपरिवेषणमतिथिभोजनमापोशनार्थमुदफदा- नाद्यभिश्रवणान्तं ब्राह्मणप्रदक्षिणीकरणं दातारो नोऽभियर्धन्तामित्या. धाशीः स्वस्तिवाचन विसर्जनमद्य में सफलं जन्मेत्यादि उच्छिष्टोद्वास- लौकिकानीति संक्षेपः । सर्यत्र दैयकर्म यज्ञोपवीतिना दक्षिणजानु निपातेन प्रदक्षिणं मागप- धर्गमुदगपवर्ग या कार्यम् । अक्षतास्तु यवाः । उदककार्य यवोदकेन । पूमोपचाराणां देवतीर्थेन द्विद्धिदर्दानम् । गन्धदानं त्वनामिकया मध्यमा- झाल्या था। पित्र्यं कर्माऽऽग्नेयीदिगभिमुखम् । आश्वलायनेन दक्षिणा माची प्रस्तुत्य सर्वकर्माणि तां दिशमित्युक्तत्वात् । तच सव्यजानुनिपाते- नामदक्षिणमासय्यपयर्ग कार्यम् । अक्षतस्थाने तिलाः । उदककार्य तिलो- एकेन । उपचाराणां विनिदर्शनं गन्धदानं तर्जन्या विना वचनं प्राची- नाथीतिना । श्राद्ध मन्त्रादी प्रणवऋपियतच्छन्दसां स्मरण व नैव कार्यमिति प्रयोगपारिजाले । अत्र किचिदुच्यते । देव उपचाराणां द्विदि- दर्दानं पिश्ये त्रिस्त्रिरित्यत्र पाद्यादीनां सर्वेपामुपचाराणामयं नियम इति केचिदाहुस्तेचिन्त्यम् । प्रमाणाभावात् । वस्तुतस्तु गन्धमाल्पधूपदीपा- नामेवायं नियमः । परिशिष्टे देवार्चनप्रकरणे गन्धपुष्पधूपदीपानामु- भयोईिद्धिदत्त्वेत्युक्त्वाऽनन्तरमाच्छादनं दद्यादित्युक्तम् । तेन गन्धमाल्य- धूपदीपातिरिक्तानामुपचाराणां सकृदानमिति सिद्धम् । अनेनैवाभिमा- येपण वृन्तिकारोऽपि गन्धमाल्यादि सकद्देयं त्रिः पञ्चकृत्वो वेत्युक्तवान् । अन्यथाऽऽसनार्यादीत्येवमवक्ष्यत् । अब यक्तं तत्कर्तव्यम् । संकल्पा- नन्तरं महानिबन्धेन्वनुक्तमपि यवोदकं तिलोदकं प्रायश्चित्तमन्त्रजपं समस्तसंपदित्यादिमन्त्राह्मणानां प्रदक्षिणीकरणं च शिष्टाः कुर्वन्ति । * ख पुस्तक ममाप्त-मायाम्-इति पाठ दाशत.. - , के “पोशाना । 2 कप, ३ स 'वाद' । ५ग स्तन्मन्दम् ।

·- केळकरोपाषापूभट्टविरचिता- धर्मपुष्पाक्षतादिपदार्थाच्शुद्धोदकेन संप्रोक्ष्य गृह्णीयात् । तदुक्तं कलि- कायाम्- नापोक्षितं स्पृशेस्किचिन्न वदेन्मानुपी गिरम् ॥ इति । तथा-मायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्योऽनुज्ञां प्रगृह्य च । दद्याद्वै बहादण्डा) हिरण्यं कुशमेव च ॥ मार्कण्डेयः-त्रातः स्नातान्समाहूतान्स्यागतेनार्चयेत्पृथक् । पृथ्वीचन्द्रोदय नारदः- श्राद्धार्थ समनुप्राप्तान्विप्रान्भूयो निमन्त्रयेत् । इयं द्वितीयं निमन्त्रणं विधिस्तु क्षणः करणीयः । ॐ तथेति पूर्व- यत् । ततः कर्ता प्राप्नोतु भवान् । थिमः प्रामवानीति पदेदिति विशेष इति शौनकः । ततः पाद्यविधिः। तत्र मण्डललक्षणमाह हेमाद्री शंमु:- संमाजितोपलिसे तु द्वारि कुर्वात मण्डले । उदक्लवमुदीच्यं स्यादक्षिणे दक्षिणाप्लपम् ॥ द्वारि द्वारसमीपे गृहागण इति यावत् । तत्ममाणं कलिकायाम्- प्रादेशमात्रं देवानां यतुरस्रं तु मण्डलम् । त्यक्त्वा पडलं तस्माद्दक्षिणे वर्तुलं तथा ॥ तच मण्डलद्वयं गोमयोदकाम्या कार्यम् । गोमूत्रेणेति चन्द्रिकापाम् । अत्यन्तजीर्णदेहाया वन्ध्यायाच विशेषतः । आया नवसूताया न गोर्गोमयमाहरेत् ।। इति । भृगुः-मण्डलयोरयटी या सगेदिति कारिकामाप्ये । व्याघ्रः--उत्तरेऽक्षतसंयुक्तान्पूर्वाग्रान्यिन्यसेत्कुशान् । दक्षिणे दक्षिणामांस्तु सतिलान्विन्यसेत्कुशान् ।। मारस्पे-अक्षतामिः सपुप्पामिस्तदभ्यर्यापसव्ययत् । विप्राणां क्षालपेत्पादानमिवन्ध पुनः पुनः ।। भविन्य-प्रक्षालयेहिमपादाम्शं नो देवीरितिध्यचा। एतयाऽऽसीनानां स्ययमप्यासीनेन प्रत्यम्मुसेन कार्यमिति पन्नि- फायाम् । वृद्धवसिठः-न फुशगन्थिहस्तस्नु पाद्यं दद्याद्विवक्षणः। प्रतादिनाऽभ्यतपादयोः पाद्यं दद्यादिति पन्द्रिकायाम् । 11. 'IT.' ।। गणपति ।

·तथा- श्राद्धमारी। कलिकायाम्-ततः प्रक्षालयेत्पादौ मार्यासावितवारिणा। श्राद्धकाले यदा पत्नी वामे नीरप्रदा भवेत् ॥ आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिइते । माधः प्रक्षालयेत्पादौ कर्ता पित्रादिकमंसु ॥ सिन्धौ लौगाक्षिः-मण्डलादुत्तरे देशे दद्यादाचमनीयकम् । -विधाय क्षालनं तेषां द्विराचमनमिप्यते । स्वयमपि द्विराचामेदिति हेमाद्री। नारदः :-पत्राऽऽधमनवारीणि पादप्रक्षालनोद कैः। संगच्छन्ति बुधाः श्राद्धमासुरं तत्पचक्षते ।। चन्द्रिकायाम्-आसनेषु सदर्भपु विविक्तपूपयेशयेत् । विविक्तेपु परस्परमसंलमेषु । कारिकायामपि- द्वौ देवे प्रामुखौ पित्र्ये त्रीन्धिमानुष्गाननान् । ध्यायन्ममैते पितर इति तानुपवेशयेत् ॥ व्यासः-सत्येनैयाऽऽसनं धृत्वा दक्षिणे दक्षिणं करम् । व्याहतीभिः समस्ताभिरासनेपूपपेशयेत् ॥ समाध्वमिति चैवोक्त्वति । प्रतिविमं श्वेसम्मपतियुक्तमविच्छिन्नं तैलदीपं स्थापयेदिति कारि- कामाष्ये। प्रयोगपारिजाते स्मृत्यन्तरम्- तबाऽऽसनानि देयानि तिलाश्चैव कुटीः सह । पृथक्पृथगासनेषु तिलतलेन दीपिका ॥ इति । तत्रैव-अमसूताः स्मृता दुर्भाः प्रसूतास्तु कुशाः स्मृताः ॥ इति । माधवीये यमः-भिक्षुको ब्रह्मचारी वा मोजनार्थमु पस्थितः । उपविष्टेप्यनुमाप्तः कामं तमपि मोजयेत् ॥ मिक्षुकानाह चन्द्रिकायामनिः- वाचारी यतिश्चैव विद्यार्थी गुरुपोप कः । अध्वगः क्षीणवृत्तिश्च पडेते भिक्षुकाः स्मृताः ॥ इति । कर्मपुराणे-अतिथिर्यस्य नानाति न तच्छ्राद्धं प्रचक्षते । अतिथिलक्षणं विष्णुपुराणे- अज्ञातकुलनामानमन्यतः समुपागतम् । पूजयेदनिधि सम्यनैकग्रामनिवासिनम् ॥ इति ।

·केळकरोपावबापूमद्वषिरचिता- नीवीबन्धकारमाहाऽऽश्वलायन:- 'नीवीवासो दशान्तेन स्वरक्षार्थ प्रबन्धयेत् । कात्यायनोऽपि-जीपी कार्या दशागुप्ति वामकुक्षौ कुशैः सह ॥ इति । पृद्धयाज्ञवल्क्यः-दक्षिणे कटिदेशे तु तिलैः सह कुशवयम् । स्मृत्यर्थसारे तु-पितॄणां दक्षिणे पार्श्वे विपरीता तु दैविके । दैविके वृद्धिश्राद्ध इति कमलाकरः । ततः पक्रान्तं श्राद्धं करिष्य इति संकल्पः । ततोऽपहता इतिमन्त्रेण प्रसव्यं सर्वतस्तिलानवकीर्योवीर- नामित्यूचं जपेदिति परिशिष्टे । तिला रक्षन्त्वसुरानितिमात्रेण द्वारदेशे कुशतिलान्मक्षिप्रेदिति स्कान्दे । पराशर:- तद्विष्णोरितिमात्रेण गायया प प्रपत्नतः । मोक्षयेदनजातं तु शूद्रष्टयाविशुद्धये ॥ हेमामी ब्रह्माण्डे-माद्भभूमी गयां ध्यात्या ध्यात्या देवं गदाधरम् । दरस्थाश्च पितृन्यात्वा ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् ॥ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिम्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधाये नित्यमेव नगो नेमो नित्यमेव नमो नमः। आदिमधपापसाने तु निरावृत्त्या जपेद्बुधः । पितरः क्षिममायान्ति राक्षसाः प्रद्रयन्ति प ॥ इति । अथ देषाचनम् । तत्र प्रत्युपपारगायन्तयोरपो दद्यादिति पित्र प्रक- रणे नारायणवृत्तौ । प्रचेताः- आसनेप्यासनं दद्यादेवे दद्यात्तु दक्षिणे । नागरपारे-ऋजुभिः साक्षतैदर्भः सोकैदक्षिणादिशि। देवानागासनं दद्याद्वाममाग तु पैतृके ।। युग्मान्दानिति चन्द्रिकायाम् । चतुभिर्वेति ग्रन्थानारे । माश्चछा- यनैदेविकषिपहिलेऽपि पुरुरयायनामिदमासनमिरपेकस्मै दत्वा पुन- रेषमेव द्वितीयाय देयम् । सर्वत्रयं प्रयोगः । निर्णयसिन्धौ- आसने स्यासनं यादग्र्ये स्वयं हिजोत्तमः । सुगन्ध प्र सुपुष्पाणि सुमाल्यानि सुधूपकः ।। सुज्योखिश्चैव दीये तु स्वाच्छादनमिति क्रमः। १. 'लन्तरे' । २॥ प्रान्तमा । 'दे। पारा ४ग जनादनम् । ५ ग नम । (ग यानी ·श्राद्धमञ्जरी। २३ चन्द्रिकायां तु-सुगन्धोऽस्तु सुदीपोऽस्तु चेत्यादि समुदाहरेविति । आसनप्रदानानन्तरमबाऽऽस्यतामिति कर्ता वदेत् । धर्मोऽसीति विप्र इति च तत्रैय । ततस्तृतीयं निमन्त्रणम् । तद्विधिमाह गालवः- देये क्षणः क्रियतां तु निरमुष्ठं करं ततः। धृत्वेप्ति शेयः । ॐ तथेति द्विजा बेगुस्तं प्राप्नोतु भवानिति । कर्ता ब्रूयात्ततो विप्रः प्रामवानीति थे वदेत् ॥ इति । अपार्यविधिः । तत्र वैश्वदेवस्थाने विमस्यैकत्वे हिरवे बहुत्वे पैक- मेवार्यपात्रमासाद्य स्वाहायों इति सर्वेभ्यः सकृन्निषेद्य सदेवाय विगृह्य सर्वेभ्यो दद्यादिति गृह्यपरिशिष्टे प्रयोगपारिजाते निर्णपसिन्धी च । श्राद्धचन्द्रिकायां पानद्वयमप्पुक्तम् । अस्मिन्नध्यपाने दर्भद्वयात्मक पवित्रम् । शौनकजयन्ताभ्यामर्यरहितस्य देवार्चनस्योक्राश्चलाय- नानां देवे न पाऽर्घ्यदानमिति केचित् । अर्घ्यपूरणोत्सरमावाहनम् । सत्क्रमः स्मृत्यन्तरे- देवा दक्षिणाझ पात्पादजान्वंसमूर्धनि । शिरोंसजानुपादेषु पामासादिपु पैतृके ।। अर्चा पूजाऽऽवाहनरूपेति पन्द्रिकापामा विश्वे देवास आगत्यापाठ- नमन्त्रः। अत्र वैश्वदेविकोत्पत्तिध्यान केचित्यन्ति । तद्यथा- विश्वायर्या दक्षकन्यायां जाता धर्मान्महात्मनः। विश्वे देवा इति स्याता देववर्या महायलाः॥ शक्रेण सह योद्धृणां विजेतारस्तु रक्षसाम् । यन्नामस्मरणादेथ प्रवन्त्यमुरा भयात् ।। चाणवाणासनधरा द्विमुजाः श्वेतवाससः। केपूरिणः कुण्डलिनः किरीसफटफान्विताः॥ धेर्यसौन्दयंसंयुक्ता दिपनगनुलेपनाः । इन्द्रस्यानुचराः सर्वे गोलारखिदियस्पतेः ॥ इति । ततो विश्वे देवाः शृणुतेमं हवं म इत्यादिप्रयोगः। निर्णयसिन्धौ गमस्ति:- अयं पिण्डपदानं च स्वस्त्पक्षय्ये तथैव च । गन्धपुष्पादिकं सर्व हस्तमैव तु दापयेत् ॥ ग. 'विप्रैक । २ ग णात् ।

·। केळकरोपाद्वषापूमट्टविरचिता- कारिकामाण्ये पात्रेण तु न दापयेदिति चतुर्थचरणे पाठः । व्यासः- अपवित्रकरो गन्धैर्गन्धद्वारेति पूजयेत् । विप्राणां गन्धेन वर्तुलं पुण्ड्रमर्धचन्द्राकारं च न कार्यम् । तिर्यग्लेपो मवत्येवेति निर्णयसिन्धौ । कलिकायां स्मृति:- गन्धद्वारेति वै गन्धमायनेते च पुष्पकम् । धूरसीत्यमुना धूपमुद्दीप्यस्वेति दीपकम् ॥ युवं वस्त्राणि मन्त्रेण वखं दद्यात्मयत्नतः ॥ इति । पाद्देशे धूपनिवेदनं मुखदेशे दीपनिवेदनमिति प्रयोगपारिजाते । गन्धदानादौ च पदार्थानुसमयः काण्डानुसगयो पा। केचिदेवे पित्र्ये च पदार्थानुसमयेनार्चनमित्याहुस्तच्छाखान्तरविषयम् । पहचानां तु सूत्रे देवानुक्तेः काण्डानुसमय एवेति कमलाकरः । पराशरः- वाचयेरपरिपूर्णत्वं वासो पद्याद्विधानतः। नारदीये-देवेश्च समनुज्ञातो यजेपितृगणं तथा ॥ अथ पित्र-तत्राऽऽसने दर्भाः पश्च सप्त घेति कारिफाभाष्ये। अय॑पामाणि तु पितृसंख्ययैव न तु विप्रसंख्पया । सर्वेषां स्थान एफ- बाह्मणपक्षेऽपि प्रतिदेवतमेकैफमर्यपात्रमासाद्य स्वधार्या इति सकृन्म- स्त्रेण युगपरसर्याणि तस्मै निषेद्य पुनः पुनरम्या अपो दत्त्वा तस्मा एव पितरिदं तेऽमित्यादिमन्त्रैः सर्वाण्याणि दद्यात् । एकैकस्य स्थान एककबाह्मणपक्ष एकैकस्मा एफैकं निवे[कैस्मा एकैकमयं दधात् । पितुः स्थानेऽनेकराह्मणपक्षे तदेवार्घ्यपात्रं सकृन्मन्त्रेण सर्पेभ्यो निवेद्य पितरिदं तेऽमिति मन्त्रावृत्त्या सर्वेभ्यो यिगृह्य देद्यात् । एवं पैताम- हादावपि । हेमाद्री- तिम्रस्तिनः शलाकास्तु पितृपात्रेषु पार्षणे। एकोद्दिष्टे शलाकैका निधायोदकमाहरेत् ॥ इति । या दिव्या इत्यनुमन्त्रणं पतिविप्रंसकृदेव । प्रयोगपारिजात आचार्य:- पितुः पैतामहं चाप्य शिष्टं पैतामह ततः। संम्राव्य तच्च पित्र्ये तु सकूचं सावदथ ॥ इति । ग.'पपुण्ड्रम'। २ . ति मिन्धी । वा1ि35 गधालना च । घ. ग. 'वादीनां व प्रतिदिन 1५६ स जष्यात् । ६ग 'हन्तत । .

·श्राद्धमारी। अर्यदानान्ते पितृभ्यः स्थानमसीति प्रथममर्यपात्रं शुची देशे स्थापयेत् । सर्वविमोत्तरतो वा न्यसेत् । पित्र्यविमवामभागे वा । फर्नु- मितो पेति सिन्धी । पिण्डनिपरणस्थल इति कारिकामाप्ये । अधिः-गन्धादिभिस्तदभ्यर्य तृतीयेन पिधापपेत् ॥ इति । तत्पात्रं न्यग्रिलं पा कुर्यात् । न्युजीकरणं त्वेकोद्दिष्टविपय- मिति केचित् । न्युजीकृतेऽप्यर्चनं तुल्यमिति कमलाकरः । दर्शश्रा- द्धादौ मातरमहादिसंसवानपि पितृपान एव गृहीत्वा प्रयाजवत्तन्त्रेण न्युजी कुर्यादिति स एव । आद्यपात्रद्वयं न्युजी कुयांदिति चन्द्रिका- याम् । आच्छादनानन्तरं सति संभवे नानालंकारादि दद्यादिति पुरा- णादायुक्तं तदन्यशासीयपरम् । बहवृचैस्तु श्राद्धान्ते प्राक्स्वधायाचना. देयम् । वृत्तिकारेण तथैव सिद्धान्तितत्वात् । आसनप्रभृतिसाङ्गपूजा. विधिस्तु सूत्रे परिशिष्टे च सम्यगुक्तत्यान्न संक्षेपेण निरूपितः। विस्त. रेण तु प्रयोगे वक्ष्यते । अर्चनानन्तरं कृत्यमुक्तं चन्द्रिकायाम्-- निर्वयं बाहाणादेशाकियामेवं यथाविधि । पुनर्मूमिं च संशोध्य पढेरन्तरमाचरेत् ।। भाजनानि ततो दद्याद्धस्तशीचं पुनः क्रमात् । इति । भूशोधनमर्चनप्रसङ्गात्पतितगन्धपुष्पदर्भापनयनम् । अन्तरं विच्छित्तिः। आदेशात्पात्राणि दद्यादित्यन्वयः । तेन तनापि प्रश्नानुज्ञे ज्ञेये इति कम- लाकरः । भोजनपानाधस्थमण्डलनिर्माणप्रकारश्चन्द्रिकायाम्- नैती दिशमारभ्य ईशान्यन्तं समापयेत् । तामेव दिशमारभ्य देविकस्य तदन्तिकम् ॥ ईशानी दिशमारभ्य नेत्यामप्रदक्षिणम् । तामेव दिशमारभ्य पैतृकस्य तदन्तिकम् ॥ इति । मण्डलकरणसाधनानि बाटे- मण्डलानि च कार्याणि नैवारश्चूर्णकैः शुभैः । गौरमृत्तिकया वाऽपि मस्मना गोमयेन वा ॥ सिन्धी -भस्मना वारिणा याऽपि कारयेन्मण्डलं ततः। इति । मण्ठलेषु देवे सयवान्पिश्ये सतिलान्दर्मान्दद्यादिति परिशिष्टे । देवे चतुरस्रं पिउये वृत्तमिति तत्रैव । भोजनपात्राणि मण्डलेपु माय निदण्यानोपरीति कमलाकरः। श्राद्धदीपिकायां मारम्बे- सम'। अपाrn 'नाना है। भोज ।

·२६ केळफरोपाहवामहपिरचिता- अकृत्या भस्ममयांदा यः कुर्यात्पाणिशोधनम् । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठते ॥ इति । मस्ममर्यादाकरणे पिशगभृष्टिरक्षा णो अन इति मन्त्रद्वयं केरि- स्पठन्तीति कमलाकरः । ब्रह्माण्डे- प्रक्षाल्य हस्तपाबादि पश्चादद्भिर्विधानवत् । प्रक्षालनजलं दर्भस्तिलमिभं क्षिपेच्छुचौ ॥ पाग्रमण्डलोपरीति हेमाद्रिः। संग्रहे- विसर्गश्चलकश्चैव अक्षय्यं पलिवारणम् । करशुद्धिर(रा)पोशा(श)ने पितृपूर्वाणि कारयेत् ॥ इति । अनीकरणानन्तरं वा मण्डलकरणादि । परिशिष्टे तथैवोक्तत्वात् । अथानीकरणम् । तच्चानुपनीतब्रह्मचारिसातकविधयानग्निप्रिपा- णायेय कार्यम् । अनाहिताग्नेगुंह्याग्निमतो दर्शादी व्यतिपङ्गोऽस्ति तत्रैप गृह्यामायनोकरणम् । यत्र व्यतिपङ्गो नास्ति तत्र पाणावेव । यहचा- नामाहितामीनां सर्वाधानिनाम(धानिनां च विप्रपाणिप्येव । गृह्य- परिशिष्टे- अन्वटक्यं च पूर्वेार्मासि मास्यथ पार्वणम् । काम्यमाभ्युदयेऽष्टम्यामेकोद्दिष्टमथाष्टमम् ॥ चतुवांधेपु सामीनां वह्नौ होमो विधीयते । पित्र्यवाह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुर्वपि ॥ एवमेव वृत्तिकारेण सिद्धान्तितम् । सर्वाधानी दर्शश्राद्ध दक्षिणामो जुहुयादिति चन्द्रिकायाम् । अर्धाधानी गृह्यामापिति माधवादयः । अर्धाधानिनो व्यतिपङ्गपक्षे गृह्य एवेति प्रयोगपारिजाते । वृत्तिकारमते धार्षिकादी नैव व्यतिपङ्गः । अन्यमते त्वस्ति । अब यथाचारमनुष्ठेयमिति कमलाकरः । चन्द्रिकाकारस्तु आश्चलानानामनुठानं वृत्त्यनुसार्येवास्ती- त्याह । आश्वलायनानां गृह्यानिमतामन्वष्टक्यादिश्राद्धचतुष्टयं विना सर्वेषु श्राद्धेषु पाणिहोम एवेति वृत्तिस्वरसः । स च पाणिहोमः पाणिनिति बहुवचनात्सर्वविप्रपाणिषु इति वृत्तिकृत् । कारिकायां तु- एकैकामाहुति केचिद्विगृह्मैव प्रजुह्वति । चन्द्रिकायां जातूकर्य:- अग्न्यमावे तु विप्रस्य पाणी दद्यात्तु दक्षिणे। आन्यभावः स्मृतस्तावद्यावद्भायां न विन्दति ॥ इति ।

·- श्राद्धमञ्जरी। २७ विधुरस्य विशेषो मदनरत्ने यमेनोक्तः- अपत्नीको यदा विप्रः श्राद्धं कुर्वीत पार्वणम् । पिज्यविगैरनुज्ञातो विश्वदेवेषु हूयते ॥ अबोपनीती स्वाहाकारेणामिपूर्वकं दैविकधर्मेण जुहपादिति हेमाद्रिः । वायवीये- विधुरो देधिके कुर्याच्छेपं पिध्ये निवेदयेत् ॥ इति । वैश्वदेवविप्रबहुत्वेऽपि प्रथमविप्रपाणावेव होम इति कमलाकरः । यद्वा सर्वत्र देवपित्र्यविप्रकरयोर्विकल्प इति हेमायादयः । उपवीतित्वे देवे होमः प्राचीनावीतित्वे पित्र्य इति कमलाकरः । पाणिहोमेऽप्य- मीकरणविधि केचित्कुर्वन्ति । तदुक्तं हेमाद्री यमेन- अनौकरणयत्तस्त्रं होमो विपकरे मवेत् । पर्युक्ष्य दर्मानास्तीर्य यतो ह्यग्निसमो द्विजः। अपरार्के शौनकः-मवत्स्वेवानौकरणं करिष्य इति वै वदेत् । क्रियतामिति प्रतिवचनम् । मेक्षणेन करेण या होम इति कमलाकरः । पाणिहोमे मेक्षणप्रहरणं नेति वृत्तिकृत् । अपूर्वत्वान्नायं विधिरिति केचित् । तदुक्तं स्मृतिरत्नावल्याम्- नानुज्ञा पाणिहोमे स्थान्न स्तः पर्वहणोक्षणे। नाग्ने तमद्यादिति च न स्याताभिध्ममेक्षणे ॥ इति । अब केचिदिदं सोमाय पितृमत इदमनये कच्यघाहनायेति समन्त्रफ- विभागकरणं कुर्वन्ति । तत्रोच्यते-पत्र नानादेवते स्थालीपाकतन्त्रे समन्त्रकनि पस्तन्त्रेण श्रपणं तत्रैव समन्त्रकविमागकरणं विण्डपि- तृयज्ञे तमावान्नियन्धकारैरनुक्कत्याच तदुपेक्ष्यम् । तूणीविभागकरणं भवत्येवेति । हुतावशिष्टप्रतिपत्तिमाह यमः-- पितृपाणिहुताच्छेपं पितृपानेपु निक्षिपेत् । अनौकरणशं तु न दद्याद्वैश्वदेषिके। एतदमिहोमेऽपि सममिति कमलाकरः । वृद्धवसिष्ठः- पित्र्यविप्रकरे हुत्या शेपं पापु निक्षिपेत् । पिण्डेश्यः शेपये किंचिन्न दद्याद्वश्वदेविके ॥इति। म 'द ·२८ केळकरोपाहयापूभट्टविरचिता- कमलाकरस्त्वाह-पाणौ हुतं पाने निधाय विमानाचमय्य(चाम्य) हुतशेषं पात्रेषु दद्यात् । अनैमित्तिकं चेदमाचमनं न हुतमक्षणनिमित्तम् । तेनागौकरणामावेऽप्याचमनं भवतीति सिद्धम् । विप्राः पाणी हुतमन्नं मोजनार्थदत्तान्नेन सह भोजनकाले मुञ्जीयुः। न तु भोजनात्पूर्वमिति । बौधायनमते हवनानन्तरमेव मक्षणं तत्तच्छाखीयानामेव । अथ परियेपणम् । तच्च देवपूर्वमामासु पक्वमिति पात्राण्याज्येनोप- स्तीर्य पवित्रपाणिः स्वयमेव कुर्याद्भार्या वा । पात्राणि दर्भः परिस्ती. पैति रघुनाथीयपद्धती । अन्नादि सर्व दा पात्रेण च परिवेषयेन्न तु हस्तेन । अपक्कं तेलपर्क च हस्तेनैव देयम् । भोजने तिला न देयाः। घृतादिपात्राणि भूमौ स्थापयेन्न भोजनपात्रे । परिवपणक्रम उक्तः संग्रहे- ओदनं पायसं भक्ष्यं व्यञ्जनादि घृतं तथा । सूपमन्ते प्रदातव्यमित्येवं परिवेपयेत् ॥ इति । लवणं साक्षाद्धस्तेनं च न परिवेषणीयम् । घृतं भोजनपात्राइहिः परिवेपणीयम् । देवपूर्वकपरिवेपणनिपमस्तु प्रथम एव परिवेपणे न द्वितीयादिपु । घृतं पितृपूर्वकमेव परिवेपणीयमिति केचित् । परिवेपण- काले यथा शब्दो न भवेत्तथा परिवेपणीयम् । गौडनिवन्धे- मध्यभावे गुडो देयः क्षीरस्य च तथा दधि । न लभ्यते घृतं तंत्र कुर्याघृतवतीजपम् ॥ इति । पलयां विषमदानं नैव कार्यम् । एवमन्नानि परिविष्यान्ननिवेदनं कार्यम् । तत्प्रयोगे वक्ष्यते । तत्रान्नेऽङ्गुष्ठनिवेशन इदं विष्णुरिति मन्त्र उक्तः परिशिष्टे । ऋग्विधाने तु- इदं विष्णुरितीमाभिः पञ्चमिः श्राद्धकर्मणि । अगुष्ठमन्नेऽव॑गाह्य तेन रक्षो न बाध्य(ध)ते ॥ इति । ये चेह पितर इत्युपस्थानानन्तरं पिता पितामहव तथैव प्रपितामहः । तृप्ति प्रयान्तु वै भक्त्या यदिदं श्राद्धमाहृतम् ॥ मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पितातस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्ति प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १ ग. जो दत्तम्। ३ घ. °न न प ३ग, यत्रय वप्राय ।

·श्राद्धमञ्जरी। इति मन्त्रद्वयं केचित्पठन्ति । ततोऽच्छिद्रं वाचयेदिति कमलाकरः । संकल्पः पितृदेवेभ्यः सावित्रीमधुमजपः। श्राद्धं निवेद्याऽऽपोशा(श)नं जुपप्रैपोऽथ भोजनम् ॥ संकल्पोऽन्ननिवेदनम् । निवेद्येति ब्रह्मार्पणं कृत्वेत्यर्थः । बृहन्नार- दीये-दस हविश्च तत्कर्म विष्णवे वै समर्पयेदिति । एतद्ब्रह्मार्पणं सव्ये- नैव कार्यमिति कमलाकरः । अत्र ब्रह्मार्पणं० हरिदाता० चतुर्मिश्च० इति श्लोकत्रयं पठेदिति सिन्धौ । अथ विनियमाः । माधवीये- पवित्रपाणयः सर्वे ते च मौनव्रतान्विताः । उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्श वर्जयन्तः परस्परम् ॥ मनुः-याबदूप्मा भवत्यन्ने यावदश्नन्ति वाग्यताः । तावदश्नन्ति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः ॥ याज्ञवल्क्योऽपि-मुश्रीरंस्तेऽपि वाग्यता इति । अवाऽऽह श्राद्धचन्द्रि- काकारः-वाग्यता वानियता अधिकं न वदेयुरित्यर्थः । न तु मौनिनः । अपेक्षितं याचितध्यमिति वक्ष्यमाणवचनविरोधादिति । अतोऽन्नादिया. घनं विना वानियमलोपे विष्णुस्मरणं कृत्वा पुनर्वानियमं कृत्वा भुजीयादिति सिद्धम् । प्रयोगपारिजातकारस्तु अन्नपानाद्यपेक्षायां हस्त- संज्ञया याचितव्यमित्याह । अस्मिन्पक्षे सर्वत्र वानियमलोपे प्राय- श्चित्तम् । अत्रिः- असंकल्पितमन्नाद्यं पाणिभ्यां पापस्पृशेत् । अभोज्यं तद्भवेदनं पितॄणां नोपतिष्ठते ॥ अन्नं न गृह्णीयाधापत्तोयं न संपिबेत् । आपोशनं वाममागे सुरापानसमं भवेत् ॥ तथा-पुनरापूर्याऽऽपोशनं सुरापानसमं भवेत् । दत्ते वाऽप्यथवाऽदत्ते भूमौ यो निक्षिपेद्वालिम् ॥ तदनं निष्फलं याति निराशैः पितृभिर्गतः । शङ्ख:-श्राद्धे नियुक्तान्भुनानान्न पृच्छेल्लवणादिषु । उच्छिष्टाः पितरो यान्ति पृच्छतो नात्र संशयः॥ हेमाद्रावत्रिः-हुंकारेणापि यो ब्रूयाद्धस्तेनापि गुणान्वदेत् । भूतलाचोद्धरेत्पात्रं मुश्चेद्धस्तेन वा पियेत् ॥ १ क स. 'खा म। २ ग. 'पि यदेवगन् । ५।

·३० केळकरोपासवापूमट्टविरचिता- प्रौढपादो बहिःकक्षो बहिर्जानुकरोऽपि वा। अद्गुष्ठेन विनाऽनाप्ति मुखशब्देन वा पुनः ॥ पीतावशिष्टतोयानि पुनरुद्धृत्य वा पिबेत् । खादितार्थान्पुनः सादेन्मोदकादि फलानि वा ।। मुखेन वा धमेदन्नं निष्ठीवेद्भाजनेऽपि वा। इत्थमनन्दिजः श्राद्धं हत्वा गच्छत्यधोगतिम् ।। प्रौढपादः पादोपरि पाददातेति कमलाकरः । आसनारूढपाद इति हरदत्तः । बहिःकक्ष उत्तरवाससो बहिर्भूतकक्षद्वय इति प्रयोगपारिजा. तकारः। सिन्धी जाबालि:- इष्टमुष्णं हविष्यं च दद्यादन्नं शनैः शनैः । अपेक्षितं याचितव्यं श्राद्धार्थमुपकल्पितम् ।। न याचते द्विजो मूढः स भवेत्यितृघातकः । हारीत:-उर्ध्वपाणिश्च विहसन्सक्रोधो विस्मयान्वितः । भमपृष्ठस्तु यद्भुङ्क्ते न तत्मीणाति वै पितृन् । प्रचेता: :-न स्पृशेद्वामहस्तेन भुझानोऽनं कदाचन । न पादौ न शिरोव्यस्ति पदा भाजनं स्पृशेत् ॥ उशना-मोजनं तु न निःशेपं कुर्यात्माज्ञः कथंचन । अन्यत्र दभः क्षीरावा क्षौद्रासक्तुभ्य एव च ।। अन्यत्र च-सशेपं सर्वमभीयान्निःशेपं घृतपायसम् । इति । अत एव कारिकायाम्-अन्नं भोजनपर्याप्तं देयं किंचित्ततोऽधिकम् ॥ इति । अथाभिश्रवणम् । तद्विधिर्वह्माण्डे- कुशपाणिः कुशासीन उपवीती जपेत्ततः। मनुः-स्याध्यायं श्राषयेत्पिन्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि । इति । तत्राऽऽदौ सव्याहृतिकां गायत्रीं सकृत्रिर्या जपित्त्दा राक्षोनीः पापमा. नीरन्नवतीच भावयेत् । राक्षोप्रसूक्तानि कृणुप्य पाज:०इन्द्रासोमा तप- तम्रक्षोहणं पाजिन इत्यादीनि । पायमानीः स्वादिष्ठयेत्पाद्याः । अन्नवतीः पितुं नु स्तोपमित्याद्याः । अन्यानि च यथाशक्ति पौरुपाति- रथेन्द्रसौमपितृसूक्तानि श्रावयेत् । अप्रतिरथमाशुः शिशान इति । पितृ- सूक्तमुदीरतामिति । शेपाणि प्रसिद्धानि । तथा ऋग्यजुःसामोक्तानि पुण्यानि प्रीतिकराणि त्रिसुपणं रुद्रं ब्राह्मणादीनि भावयेत् । पुराणो. ग. 'रोयस्ति ।

·प्राद्धमारी। तानि ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्रस्तोत्राणि वा । एतदमावे गायत्रीजपं कुर्यात् । अभावे सर्वविद्यानां गायत्रीजपमाचरेदिति वचनात् । भोजनसमाप्ति- पर्यन्तं श्रावयेत् । अथ संक्षेपासंभावितानि प्रायश्चित्तान्युच्यन्ते । पराशरीये शडूस:- श्राद्धपती तु भुभानो ब्राह्मणो बाह्मणं स्पृशेत् । तदन्नमत्यजनमुक्त्वा गायञ्यटशतं जपेत् ॥ तदन्नं पात्रगतम् । स्पर्शोत्तरमन्यदन्नं न गृह्णीयादिति फलितोऽर्थ इति चन्द्रिकाकारः । उत्तरापोशनोत्तरमुच्छिष्टयोमिथः स्पर्श उभयोरपि सद्यः यानमिति प्रायश्चित्तेन्दुशेखरे । उच्छिष्टान्नस्पर्शे तु- उच्छिष्टलेपसंस्पर्शे प्रक्षाल्यान्येन यारिणा । मोजनान्ते नरः सात्वा गायत्रीत्रिशतं जपेत् ॥ इति । अत्रापि भोजनं तावतोऽन्नस्यैवेति स एव । भोजनपात्रस्पर्श व्यास:- उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्श स्पृष्टपात्रं विहत्य च । सर्वान्नं पूर्ववक्षिप्त्या भोजयेत्तु द्विजोत्तमम् ॥ इति । अयमेव न्यायः प्रायश्चित्तान्तरप्रसक्तावप्यनुसरणीयः । यथा भोजन- समय उच्छिष्टपात्रममेध्योपहतं चेत्तत्पावमुद्धत्य भूमि गोमयेनोपलि- प्यान्यपात्रं पूर्ववदासाद्य तस्मिन्सन्निं पूर्ववक्षिप्त्या विमं मोजयेदिति । मार्जारकाकनकुलाखुगवादिभिरन्नाद्युच्छिटे कृतेऽप्येवमेव । मक्षिकाके. शनखकीटपतङ्गपिपीलिकादिभिरल्पोपहतो तत्संलग्नमन्नायुद्धत्याप उप- स्पृश्य शेषान्नानि भस्मना वा मृदा वाऽम्बुना वा संस्पृश्य भोजयेत् । मार्जारादिस्पर्शेऽप्येवम् । अथ विप्रवमने प्रायश्चित्तम्। तत्र दक्षायुक्तो होमविधिः । विप्रवमना. नन्तरं प्रायश्चित्तत्वेनेन्द्राय साम गायतेति द्वादशचं सूक्तं जपित्वा लौकि- फामिं स्थाण्डिले प्रतिष्ठाप्य क्रियमाणे विप्रवमननिमित्तहोमे देवतापरि. ग्रहार्थमन्वाधानं करिष्य इति संकल्प्यास्मिन्नन्वाहितेऽनावित्यादि चक्षुपी आज्येनेत्यन्तमुक्त्वाऽत्र प्रधानं प्राणमपानं व्यानमुदानं समानमेताः पञ्च देवता द्वात्रिंशद्वारं चहुतिभिः शेपेण स्विष्टकृतमित्यादि प्राणाय त्या जुष्टं निर्वपामि अपानाय त्वा०च्यानाय त्वा उदानाय वा०समानाय त्वा इत्यादिचरकल्पेन चरं श्रपयित्वाऽऽज्यमागान्ते नामगोत्राद्यच्चारपूर्व- , पपय कु। २ ग का ३. 'दि अमाशोमा ।

·३२ केळकरोपावबापूभट्टविरचिता- कमनी पितृनायाह्य संपूज्य यथालिङ्ग त्यागपूर्वकमवदानधर्मण चाहुती- जुहुयात् । प्राणाय स्वाहा।प्राणायेदं । अपानाय स्वाहा।अपानायेदं । ध्यानाय स्वाहा । व्यानायेदं० । उदानाय स्वाहा । उदानायेद । समा. नाय स्वाहा । समानायेदं० । इति पञ्चाहुतिभिरेकाऽऽवृत्तिः । पुनः प्राणाय स्वाहेत्यादिपञ्चाहुतिमिद्धितीया । एवं द्वात्रिंशत् । पञ्चभि- मग्नः प्रतिमम् द्वात्रिंशसंख्ययेत्यन्ये । एवं पष्टयधिकशतमाहुतयो मवन्ति । अपरे तु पञ्चभिर्मन्त्रैात्रिंशत्संख्ययाऽऽहुतीर्जुहुयादिति यथाश्रुतमेवार्थ वर्णयन्ति । एतन्मते द्वात्रिंशदेव । तब पभिरावृत्तिभि- खिंशदाहुतयः। अवशिष्टे वे समानाय स्याहेत्येतस्याऽऽपृत्त्या संपादनीये । एवं हुत्वा स्विष्टकृदादिहोमशेपं समाप्य वमितं विषं घृतं प्राशयेत् । इति होमविधिः । वैश्वदेविकविप्रथमने होम एष न श्राद्धावृत्तिः । पियविप्राणामुपविष्टानां पितृस्थानीयविभवमने तहिने तदानीमेय होमं कृत्योपोप्य द्वितीयदिने पुनः श्राद्धं कुर्यात् । पितामहादिस्थानी- पानां यस्य कस्यचिद्वमने होगं कृत्वा तदिन एय पुनः पाकं विधाय पुनः भाद्धं कुर्यात् । पितामहादिवमनेऽपि परेऽहनि श्राद्धं कुर्यादिति केचित् । इदं पिण्डदानात्याग्वमने पिण्डदानोत्तरं पान्ती होम एप न श्राद्धावृत्तिः । केचिद्भोजनानन्तरं पिण्डदानात्मागपि वमने होम एष न श्राद्धावृत्तिरित्याहुः । भोजनसमये यान्ती नु पूर्वोत्तमेव । अन किंचिदुच्यते । श्राद्ध पिण्डदानं प्रधानमिति फर्कः। विप्रमो- जनमिति मेधातिथिः । भोजनपिण्डदानानीकरणानीति हेमाव्यादयः । शासाभेदेन प्राधान्यमुक्तं धर्मप्रदीपे- यजुपां पिण्सदानं तु पहचानां द्विजार्चनम् । प्राद्धशब्दाभिधेयं स्यादुमयं सामवेदिनाम् ॥ इति । अत एव बाह्मणभोजनान्ते संपन्नमिति पृवेति सूवितवानाचार्यः । एतेनाऽऽचार्यस्यापि भोजनं प्रधानमिति पक्षः संमत इत्यवगम्यते । एवं च प्रधानवैकल्ये श्राद्धावृत्तिः । अङ्गवैकल्ये प्रायश्चित्तमात्रं कर्तव्यम् । अतो बचाना वाह्मणभोजनस्य प्राधान्याद्गाह्मणमोजनानन्तरं विभप- मने होम एप न श्राद्धावृत्तिः। भोजनसमये पान्ती पुनरावृत्तिरिति सिद्धम् । यनुपां सामवेदिनां तु पिण्डदानोत्तरं वान्ती होम एप न भाद्धावृत्तिः । पिण्डदानात्माग्वान्ती श्राद्धावृत्तिरेव । पैश्वदेविकयिप्रव. स. ती २ ग. 'aif'!

·श्राद्धमारी। मने सर्वेपो होम एव न श्राद्धावृत्तिः । अङ्गत्वादमौकरणहोमवैकल्ये प्रायश्चित्तमात्रं कर्तव्यं न तु श्राद्धावृत्तिः । केचिद्धोमस्यापि प्राधान्या- त्तवैकल्ये श्राद्धावृत्तिरित्याहुस्तचिन्त्यम् । वस्तुतस्तु होमोऽङ्गमेयेप्ति दिक् । इदं प्रत्याब्दिकश्राद्धे सपिण्डीकरणादौ मासिफश्राद्धेपु महको- द्दिष्टादौ मघादौ सपिण्डकवृद्धिश्राद्धे च ज्ञेयम् । नित्यश्राद्धसांकल्पि- कश्राद्धादी भोजनप्राधान्यानोजनसमये वान्तावावृत्तिरेव । भोजनोत्तरं यमने होम एव नाऽऽवृत्तिः । दर्शादी तु वान्तावामेन तदैव कार्यम् । तीर्थमहालयादी दर्शवदिति केचित् । आरब्धं श्राद्धं समापनीयमेव । एतन्मूलवाक्यानि निर्णयसिन्धुहेमाद्यादौ द्रष्टव्यानि । विप्रगुदस्रायें पृथ्वीचन्द्रोदये भरद्वाजः- भुआनेषु तु विप्रेषु प्रमादास्रवते गुदम् । पादकृच्छं ततः कृत्वा अन्यं विप्रं नियोजयेत् ॥ इति । क्षणपाद्यादि दत्त्वेति कमलाकरः । भोजनसमये विप्रस्य शूद्रादिस्प- शादिना भोजनानधिकारित्वेऽप्येयमेव ज्ञेयम् । मारिस्पर्शे स्पृष्टाङ्गं प्रक्षाल्याप उपस्पृश्य विष्णुं स्मरेत् । उच्छिष्टसमयेऽनुष्ठानसमये च मार्जारस्पर्शे नानमिति प्रायश्चित्तेन्दुशेखरे । तत्पक्षे मानप्रसक्ती मोज- नानधिकारोऽर्थसिद्धः । इदं यथाचारमनुष्ठेयम् । विपस्य त्वापस्तम्ब आह- मुञानस्य तु विप्रस्य कदाचित्रवते गुदम् । उच्छिष्टमशुचित्वं च प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ आदी कृत्वा तु वै शौचं ततः पश्चादपः स्पृशेत् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इति । मूत्रकरणेऽप्येतदेव ज्ञेयम् । शूद्रस्पर्शादावपि उपवासं पञ्चगव्य- प्राशनं च कुर्यादित्यलमतिविस्तरेण । इति प्रायश्चित्तानि । विप्रमोजनोहरं कृत्यमाह व्यास:- तृप्ताः स्थेति तु पृष्टास्ते बूयुस्तृप्ताः स्म इत्यथेति । आचार्यः-तृप्ता- ज्ञात्वा मधुमती: श्राययेदान्नमीमदन्तेति चेति । अत्रापि गायत्री जपित्वा मधुमतीः श्रावयेदिति कमलाकरः । ततः श्राद्धं संपन्नमिति प्रश्नः। शौनकः- - :- बदाया। ५ ·३४ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- अन्नशेयैथ किं कार्यमिति पृच्छेत तांस्ततः । त इटैः सह भोक्तव्यमिति प्रत्युक्तिपूर्वकम् ॥ प्रद्युः सकलं तसौ स्वी कुर्युर्षा यथारुचि । इति । अबायमनुष्ठेयार्थः-भुक्तशेपात्सायपर्णिकमन्नं पिण्डाथ प्रकिरणार्थं च पृथक्पृथगुद्धृत्य शेपं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । शेषमन्नं किं क्रियतामिति प्रश्नः । यदीः सह भुज्यतामिति तेषां प्रत्युक्तिस्तदा तेनैवान्नेन वैश्वदे वादि कृत्वा शेपमन्नमिष्टैः सह भुञ्जीयात् । अभ्यनुज्ञामाये तदन्नं तेभ्यो निवेद्य पुनरन्नं निष्पाद्य तेन वैश्वदेवादि सर्वं कुर्यादिति । ततः पिण्डदानम् । तत्कालो वक्ष्यते श्राद्धचन्द्रिकायाम्- यजमानस्य दासादीनुद्दिश्य द्विजसत्तमः । पात्रादन्नं त्यजेद्भूमी वामभागे तु पैतृके ॥ उत्तरापोशनार्थगुदकं पितृपूर्वकं दद्यादिति पूर्वमेवोक्तम् । शातातपः- विश्वदेवनिविष्टानां चरमं हस्तधावनम् । सिन्धौ-पवित्रग्रन्थिमुत्सृज्य भण्डले भुपि निक्षिपेत् । हस्तादीन्क्षालयेद्विद्वाशराबादौ तु कुत्रचित् ॥ व्यास:- :- ताम्बूलोहिरणं चैव गण्डुपोष्ट्रिरणं तथा । कास्यपात्रे तथा ताने न कुर्वीत कवाचन ।। उष्णोदकधान्यचूर्णैः करी इमथूणि शोधयेत् ॥ इति । अथ पिण्डदानम् । तत्र सूत्रम्-मुक्तवत्स्वनाचान्तेपु पिण्डान्निपूणी- यादाचान्तेप्येक इति । भुक्तयस्विति पूर्व निषेधार्थमिति कमलाकरः । तेन भोजनात्पूध शास्त्रान्तरोक्तकालसत्त्वेऽप्याश्वलायनर्भोजनोत्तरमेव कार्यमिति सिद्धम्।अनाचान्तेष्वित्यनाऽऽचमनशब्देनोत्तरापोशनगण्डूप- फरणहस्तक्षालनादिशुद्धा(द्धचा)चमनान्तं कर्म गृह्यते । गण्डूपं दत्त्वा तेप्याचान्तधनाचान्तेषु येति परिशिष्टोके । तेनोत्तरापोशनापूर्व पिण्ड- ' निपरणमिति गम्यते। केचिच्छद्धा(दया)चमनात्पूर्वमित्याहुस्तश्चिन्त्यम् । तच पिण्डदानमग्नावग्नीकरणपक्षेऽग्निसमीपे कर्तव्यम् । पाणिहोमपक्षे वि- प्रोच्छितोऽरलिजयपरिमिते देशे कर्तव्यमिति चन्द्रिकायाम्। व्याममात्र इति सिन्धौ । व्यामश्चतुररनिः । स्थलसंकोचादौ त्यरनिमाने, अपहता. इति लेसाकरणं स्पयामाये कुशमूलेनेति चन्द्रिकायाम् । एकैनैव दक्षिण ग द्वारिका'। २ ग क्षिणेन ह। .

·.. श्राद्धमारी। पक्षे हस्तेनेति वृत्तिः । सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यामिति केचित् । प्रतिपार्वणं लेसाकरणं पहिरास्तरणमुदकनिनयनं चाऽऽवर्तते । तत्क्रममाह कमला- करः-पितृपार्वणात्पश्चिमे मातृभ्यः पिण्डदानं तत्पश्चिमे मातामहेभ्यः, तत्पश्चिमे मातामहीभ्यः, तत्पश्चिम एकोद्दिष्टेभ्य इति । सूत्रं च-पूर्वासु पितृभ्यो दद्यादपरासु स्त्रीभ्य इति । केचिदाग्नेयीसंस्थं दक्षिणापवर्ग पिण्डदानमिति वदन्ति तन्मते पूर्वोकः पूर्वशब्द आग्नेयीवाचकः पश्चिम- शब्दो यथार्थदिग्वाचकः तेनाऽऽनेयीसंस्थं दक्षिणापवर्ग पिण्डदानं भव- तीति । शुन्धन्तामित्युदकं निनीय शुक्लाम्बराः शुक्लगन्धाः शुक्लयज्ञोपवीतिनः । आत्मनोऽभिमुसासीना ज्ञानमुद्रा निरायुधाः ॥ वसवः पितरो ज्ञेया रुद्रास्तत्र पितामहाः । पितुः पितामहाः मोक्ता आदित्या पहिपि स्थिताः॥ इति तत्स्थापितन्ध्यायेदिति रघुनाथपे । पिण्डदानमन्त्रे ये च सामवान्विति। अब खीश्राद्धे याश्च त्वामवान्घित्यह इति हेमाद्रिस्तदन्य- शाखाविषयम् । आश्वलायनानां तु पथापाठमेव । वृत्तिकारेण तथैवोक्त- खात् । मन्त्रस्तु एतत्त इत्युक्त्या, असावित्यत्र संबन्धनामगोत्राविशिष्टं पित्रादिनाम संबुद्ध्यन्तमुक्त्वा तदन्ते ये च त्यामवान्विति यदेत् । गृह्यप- रिशिष्टे तु-ये च त्वामवान्वित्पन्ते तेभ्यश्चेति मन्त्रशेपः । धृत्तिफारेण नु अन्वष्टक्यप्रकरणेऽस्मपितरमुकशर्मन्नमुकगोत्र वसुरुयैतत्पिण्डीभूतमन्तं तुभ्यं स्वधा ये च त्वामयानुगच्छन्ति तेभ्यश्चेत्युक्तः । लौगाक्षिरपि-महालये गयायां च प्रेतश्राद्धे दशाहिके । पिण्डशब्दप्रयोगः स्यादन्नमन्यत्र कीर्तयेत् ॥ इति । वायवीये-मधुसपिस्तिलयुतानीपिण्डान्निर्वपेद्बुधः। स्मृतिसारे-मापाः श्राद्धेषु वै ग्राह्या वयश्चैियामिपिण्डयोः । एतन्निर्मूलकमिति कमलाकरः । सर्वान्नग्रहणस्योक्तत्वात् । अथ पिण्डप्रमाणम् । प्रयोगरत्नेऽन्त्येष्टिपद्धती- एकोद्दिष्टे सपिण्डे च कपित्थं तु विधीयते । नालिकेरप्रमाणं तु प्रत्यब्दे मासिके तथा॥ तीर्थे दर्श च संप्राप्ते कुक्कुटाण्डप्रमाणतः । महालये गयाश्राद्ध कुर्यादामलकोपमम् ॥ इति । ग कम् ।। २ ख स्थानापितृ १३ क ख 'मत्र प्रकी' ।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- अनुक्तौ सामान्यप्रमाणं ग्राह्यम् । तदाह हेमाद्रावङ्गिराः- कपित्थविल्यमानान्या पिण्डान्दद्याद्विधानतः । कुक्कुटाण्डप्रमाणान्वाऽऽमलकैदरैः समान् ॥ इति । तत्रैव धूम्रः-कपित्थस्य प्रमाणेन पिण्डान्दद्यात्समाहितः । तत्समं विकिरं दद्यात्पिण्डान्तेषु पडङ्गुले ॥ कलिकायामाश्वलायन:- यत्र स्युबहवः पिण्डास्तत्र विल्वफलोपमाः। यत्र चैको भवेत्पिण्डस्तत्र खजूरसंनिमः ॥ इति । प्रयाणागुत्तरोत्तरं पिण्डप्रमाणाधिक्यमिति मैत्रायणीये । पिण्डपदा- नानन्तरं दर्भमूले कराषघर्षणमिति चन्द्रिकायाम् । तेषु दर्भेषु सं हस्तं निमृज्यालेपमागिनामिति मनूक्तेः । आचार्योऽपि स्मृतिरूपेणाऽऽह- पितुः पितामहादूचं ये बयः पितरः स्मृताः । ते लेपान्नेन तृप्यन्ति तेषां कार्य हि तर्पणम् ॥ इति । तदनन्तरमन पितर इत्यनुमन्त्रणादि । अस्मिन्यंकरणे यद्यपि पिण्डा- नामेवानुमन्त्रणमुपस्थानं प्रवाहणं च विधीयते तर्थाऽपि मन्त्राणां पितृ- लिङ्गरवात्पिण्डा एप पितर इति कृत्या पितर एवैतैमन्त्रैरभिधातव्या इति वृत्तिकृत् । शुन्धन्तां पितर इति द्वितीयनिनयनान्ते कर्तव्यमाहाss. चार्य:- ततः सम्यग्द्विराचम्य नीवीं विस्रस्य वाग्यतः। सूत्रं तु असावभ्यक्ष्वासावक्ष्वेति पिण्डेप्यभ्यञ्जनाञ्जने वासो दद्याद्दशामूर्णास्तुकां या पञ्चाशदर्पताया ऊध्वं स्वल्लोमेति कृष्णतिलते- लेनाभ्यञ्जनम् । बैककुदेनाञ्जनमिति सिन्धौ। त्रिककुन्नाम पर्वतविशेषः। तत्रोद्भवमित्यर्थः । एतद इति वासोदानं प्रतिपिण्डं मन्त्रावृत्त्येति केचित् । बहुवचनलिङ्गात्सर्वम्पः सकृन्मन्त्रेणेत्यन्ये । पित्रादिविन्यः सकृन्मन्त्रेण वासोदानमिति वृत्तिकृत् । प्रतिपार्यणं मग्नावृत्तिरिति कारिकाकारः । अब वासस्थाने दशामूर्णास्तुकां धा दद्यादित्यर्थः । दशा पत्रस्यान्तप्रदेशः । अर्णास्तुका मेपलोमनिर्मिता रज्जुः । पञ्चा- शोध जीवन्स्वीयमेव लोम वासोथं दद्यात् । मन्त्रस्त्वयमेव सर्वेषु द्रव्येप्पिति वृत्तिकृत् । ट्याघ्रः-गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं च विनिवेदयेत् । दक्षिणां सर्वमोगांश्च प्रतिपिण्डं प्रदापयेत् ॥ क. प. मात्रौत्र वि । २ , म. मागाधाऽऽम। ३ १. १ तृप्यन्तु । ४ क. सप्रापि।

·श्राद्धमञ्जरी शङ्ख:-पत्किंचित्पच्यते गेहे भक्ष्यं भोज्यमगार्हतम् । अनिवेद्य न मोक्तव्यं पिण्डमूले कथंचन ॥ एतत्सव्येनेति केचित् । युक्तं त्वपसव्येनेति कमलाकरः । अथ पिण्डोपघाते प्रायश्चित्तम् । स्मृतिदर्पणेऽत्रि:-- मार्जारमूपकस्पर्श पिण्डे च विदलीकृते । पुनः पिण्डाः प्रदातव्यास्तेन पाकेन तत्क्षणात् ॥ चन्द्रिकायां बौधायन:- श्वचाण्डालादिभिः स्पृष्टः पिण्डो यापहन्यते । प्राजापत्यं चरित्वाऽथ पुनः पिण्डं समाचरेत् ॥ पुनः सात्वा तदा कर्ता पिण्डं कुर्याद्यथाविधि । इति जातूकर्ण्यपाठः । काकस्पर्श न दोष इति कमलाकरः । पिण्ड- दानममृतिपिण्डप्रवाहणपर्यन्तमेतत् । प्रवाहणानन्तरं पत्न्याः प्राशनपर्य- न्तमुपधाते प्राशनस्य लोपः । अप्स्वेव प्रतिपत्तिः । अथ प्रयोगक्रमः । उपस्थानानन्तरमुपविश्य पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिमायान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले ॥ मातामहस्तत्पिता च पिता तस्यापि तृप्यतु । द्विजानां तर्पणाद्धोमात्पिण्डदानाञ्च मे दिवि ।। इति केचित्पठन्ति । ततः परेतनेति मन्त्रेणाऽऽग्नेयीं प्रति पिण्डान्म- वाह्य सकुटुम्बः पिडान्नमस्कृत्य वीरं मे दत्त पितर इति मन्त्रेण मध्यम पिण्डमादायाऽऽधत्त पितर इति मन्त्रेण पत्नी प्राशयेत् । पिण्डपट्के मध्यमयोईयोः प्राशनम् । तदुक्तं मनुना- पतिवता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा । मध्यमं तु ततः पिण्डद्वपमद्यात्सुतार्थिनी ॥ आयुष्मन्तं सुतं भूते यशोमेधासमन्वितम् । धनवन्तं प्रजावन्तं सात्विक धार्मिकं तथा ॥ इति । अनेकभार्यापक्षे छागलेयः- प्राचीनावीतिनाऽऽमन्त्र्य पत्नीपिण्डो विभज्यते । प्रतिपनि तु मन्त्रस्य कर्तव्याऽऽवृत्तिरन तु ॥ क.ख पत्त्या।

·केळकरोपाखमापूमविरचिता- प्रयोगपारिजाते तु-पड्दैवतश्राद्ध पत्नीद्विरय एकैकमेकैकस्पै दद्यात् । बहुोघे तु गुणवते ( त्यै ?) वयतः कालतश्च समर्थाभ्यां दद्यात् । सर्पाः समर्थाचेहलुकालानुसारेण दद्यात् । अथवैकैकास्मिनाद्ध एफैकस्यै दद्यादिति । मध्यमपिण्डमाशनं च केवलं काम्यमेय न नित्यमिति मयूखे । पिण्डप्राशननिषेधश्रन्द्रिकायाम्- अक्षता गुर्विणी बन्ध्या गतरता रजस्वला । नानीपान्मध्यमं पिण्डं जारिणी च प्रसूतिका ।। न विद्यते क्षतं रजो यस्याः साऽक्षता । अमाप्तरजोदर्शनेत्यर्थः । पल्यामनधिकारिण्यां मध्यमपिण्डपतिपत्तिमाह वृहस्पतिः- अन्यदेशगता पत्नी रोगिणी गर्भिणी तथा । तदा तं जीर्णवृपमश्छागों षा मोक्तुमर्हति ॥ इति । प्रयोगपारिजात आचार्य:- आपन्नायां च भार्यायां यस्यां पीपं न रोहति । पुत्रे जाते तु पण्मासान्नारीजाते ऋतुंचयम् ॥ पदाति मध्यमं पिण्डं जले पाऽप्यथवाऽनले ॥ इप्ति । अवशिष्टपिण्डप्रतिपत्तिमाहाऽऽचार्य:-अप्स्वितरावतिप्रणीते वा परय पाऽऽगन्तुरनकाम्पामायः स मानीयान्महारोगेण वाऽमितप्तः प्राश्नीया- पन्यतरां गति गच्छतीति । याज्ञवल्क्यस्तु- पिण्डास्तु गोजयिप्रेभ्यो पद्यात्मौ जलेऽपि वा। प्रक्षिपेद्दक्षिणामीक्षन्दिशं पिसृपरापणः ॥ इति । कामविशेषे पिण्डप्रतिपत्तिरुक्ता ब्रह्माण्डे- पिण्डममी सराहोगार्थी प्रथमं सरः । पल्यै प्रजार्थी पद्याद्वै मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ।। उत्तमा गतिमन्विच्छन्गोपु नित्यं प्रयच्छति । आज्ञां प्रनां पशः कीर्तिमप्सु पिण्डं प्रवेशयेत् ॥ प्रार्थयन्दीर्घमायुप्यं पायसेभ्यः मयच्छति । आकाशं गमयेदप्सु स्थितो वा दक्षिणामुसः ॥ इति । ततो विप्राणामुत्तरापोशनं दत्त्वा तैर्गण्दूपकरणं हस्तप्रक्षालनं (या) शुद्धाचमनं च कारपित्या विकिरं दद्यात् । आचान्तेपु पिण्डदानमिति १ स 'ले 12 गतुदय।

·श्राद्धमञ्जरी। शुद्धा(या)चमनान्ते पिण्डदानं तदन्ते विकिरदानम् । विकिरदानषि- धिमाह चन्द्रिकायां देवल:- ततः सर्वाशनं पाने गृहीत्वा विविधं बुधः । तेषामुच्छे पैणस्थाने विकिरं भुवि निक्षिपेत् ॥ मनुरपि-सार्वणिकमन्नाद्यमानीयाऽऽप्लाव्य वारिणा। समुत्सृजेमुक्तवतामग्रतो विकिरन्भुवि ॥ इति । मग्नस्तु पे अग्निदग्धा हाते परिशिष्टे । दानमपि कुशेषु सकृष भवति । कमलाकरस्तु-असोमपाश्चेति मन्त्रेण देवेऽसंस्कृतममीता इति मन्त्रेण पित्र्येऽन्नं प्रकीर्य ये अग्निग्धा इति मन्त्रेणोच्छिष्टपिण्डं कुशो- परि पृथग्दद्यादिति पक्षान्तरमाह । शिष्टाचारोऽप्येवमेव । केचित्मत्यु- च्छिष्टं विकिरदानमित्याहुस्तत्र मूलं सग्यम् । कारिकामाध्ये-- विकिरं ग्रासमात्रं तु न तद्दद्यात्पृथक्पृथक । उद्धत्य सर्वमन्नं तरपतिमूर्धनि दापयेत् ॥ इति पृथग्धाने निषेधदर्शनात् । पिण्डसंनिधौ विकिरदाममाह धूम्रः-- कपित्थस्य प्रमाणेन पिण्डं पद्यात्समाहितः। तत्समं विकिरं दद्यापिण्ठान्तेषु पउजुले ।। इति । बाह्म-ततः प्रक्षाल्य हस्तौ च द्विराचम्य हरिं स्मरेत् । व्यासः-उछिटैरेव विकिरं तदेव प्रतिपादयेत् । भृगुः-पिण्डवत्मतिपत्तिः स्याधिकिरस्येति तौल्वलिः। चन्द्रिकायाम्-यदुक्तं पिण्डदानस्य सत्कर्म विकिरस्य च । क्षिपेत्पिण्डाले घाऽग्नौ विकिरं तत्र निक्षिपेत् ॥ इति । विकिरणानन्तरं कर्तव्यतोक्ता परिशिष्टे-अथ ब्राह्मणहस्तेप्पपो दांश्च दत्त्वा यवास्तिलांश्चावधाय पुनरपो दद्यादेपा हस्तशुद्धिरिति । मात्स्ये-तेप्वाधान्तेषु चाऽऽचम्य वारि दद्यात्सकृत्सकृत् । तैलपुष्पाक्षतान्पश्चादक्षय्योदकमेव च ॥ आचान्तेष्विति यदुक्तं तच्छासान्तराभिप्रायम् । देदे यवानेव । अत्र देवे सव्यं पिये त्वपसन्यमिति कर्कः । उभयत्र सध्यनैवेति कमला. करः । अत्र शिवा आपः सन्त्वित्यादिप्रयोगो ज्ञेय इति स एव । १ ग. पण स्थान र ग 'ध्यऽपि-वि। ३म न दद्याग र सदै।

·४० केळकरोपाहबापूमविरचिता- मात्स्ये-अघोराः पितरः सन्तु सन्त्वित्युक्ते पुनर्द्विजैः । गोत्रं तथा वर्धतां नस्तथेत्युक्तः स तैः पुनः ॥ कारिकामाप्ये पृद्धयोगीश्वरः- ततश्च तिलकं कुर्यान्मन्त्रेणानेन भक्तितः। मन्त्रस्तु-नित्यानुठानसिद्ध्यर्थं सर्वदाऽप्यात्मशुद्धये । पितृमातृपराः सन्तः सन्त्वस्मत्कुलजा नराः ॥ इति । अत्राप्यूर्वपुण्ड्रनिषेध इति कमलाकरः। चन्द्रिकायां भविष्योत्तरे- चालपेद्विप्रपात्राणि स्वयं शिष्योऽथवा सुतः । न स्त्री प्रचालयेत्तानि हीनजातिर्न चाग्रजः ॥ अग्रजो ज्येष्ठभ्राता । यजमानापेक्षयाऽधिकवयस्क इति हेमाद्रिः। अवोच्छिष्टपात्रचालनमानं नोद्वासनम् । उद्दासनस्य कालान्तरोक्त- त्वात् । पात्रचालनानन्तरं फर्तव्यमाह जातूकय:- स्वस्तिवाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च । वृद्धशातातपा-पितॄणां नामगोत्रेण करे देयं तिलोदकम् । प्रत्येकं पितृतीर्थेन अक्षय्यमिदमस्त्विति ॥ ततः पूर्वस्थापित प्रथमार्यपानं चालयेत् । नागरसण्डे-उत्तानमर्यपात्रं तु कृत्वा दद्याच दक्षिणाम् । हिरण्यं देवतानां च पितॄणां रजतं तथा ॥ अतिदरिद्रस्य दक्षिणोक्ता सौरपुराणे- यज्ञोपवीतमथषा ह्यतिदारिद्यपीडितः । प्रदद्यादक्षिणार्थ वै तेन स्यात्कर्म सागुणम् ॥ कलिकायामाचार्य:-दद्याद्यज्ञोपवीत्येव ताम्बूलं दक्षिणां तथा। इति। आवो पै(पि)व्यविप्रेभ्यः पश्चादेविकविप्रेभ्य इति चन्द्रिकायाम् । दक्षिणादानं सव्येनेति वृत्तिकृत् । पित्रुद्देशेन दक्षिणादानेऽपसव्यं विप्रोद्देशे तु सव्यमिति माधवः । दक्षिणा च विप्रगुणानुरोधेन विपमाऽपि देया । एकपकृत्युपविष्टानां विप्राणां श्राद्धकर्मणि । भक्ष्यं मोज्यं समं देयं दक्षिणा त्वनुसारतः ॥ इति मयूरवोदाहृतवचनात् । एतस्मिन्काले सति संभवे विशेपद क्षिणोक्ता मत्स्यपुराणे- म भयो ।

·११ श्राद्धमारी। गोमूहिरण्यवासांसि यानानि शयनानि च । दद्याद्यदिष्टं विप्राणामात्मनः पितुरेव च ॥ इति । अन्यान्यपि दीपिकाधूपपात्रकञ्चुकोणीपोदककमण्डलुच्छत्रोपा- नदर्पणश्यजनताम्बूलचामरसुवर्णाद्यलंकारशय्यासनसुगन्धहसन्तिकापत. ग्राहगण्डूपपात्रभोजनपात्रतदाधारादीनि प्रदेयानि । दक्षिणादानानन्तरं कर्तप्पमाह निर्णयसिन्धापत्रिः- धदेव तांस्ततो विप्रान्पित्रादिभ्यः स्यधोच्यताम् ॥ इति । ततो विश्वे देवाः पीयन्तां पितरः प्रीयन्तामिति वाचनमिति चन्द्रि- कापाम् । अत्र प्रतिवचनान्ते शोभनं हविरिति विप्रा युः । उक्तं च प्रयोगपारिजाते वसिष्ठेन- आद्धापसाने कर्तव्या द्विजैरनगुणस्तुतिः ॥ इति । दक्षिणादानोत्तरमय॑पात्रचालनमुक्तं मयूरवे । तवत्यवचनम् -- यस्मिस्ते संम्रवाः पूर्व पितृपाने निवेशिताः । पितृपानं तदुत्तानं कृत्वा विभान्विसर्जयेत् ॥ इति । मात्स्ये-बाजे पाज इति जपन्कुशाग्रेण विसर्जयेत् । पितृपूर्व विसर्गयेदिति प्रचेताः । विसर्जनवाक्यमाहाऽऽचार्य:-* स्वधोव्यतामिति विसृजेदस्तु स्वधेति वा पिण्डनिपरणदेशं संमृग्य तिलान्विकीर्य शान्तिरस्त्यिति जलं क्षिपेदिति । चन्द्रिकायां ब्रह्मवैवर्ते- आमायाजेति मन्वं च पठित्या च प्रदक्षिणम् । शौनकः बाह्मणानथ निर्यातान्परीप मिः प्रदक्षिणम् । सस्त्रीकः प्रणभेत्साधं स्वजनै रचिताञ्जलिः॥ कनिष्ठप्रथमा ज्येष्ठचरमाः स्युः प्रदक्षिणे। प्रदक्षिणादि भण्डलदेशे कार्यमिति हेमाद्रिः। मह्मवैयर्ते-पाक्षलिश्च ततः प्राह तान्विप्रान्सत्ययादिनः । मनुः-विसृज्य बाह्मणांस्तांस्तु नियतो पाग्यतः शुचिः। दक्षिणां दिशमाकावन्यातेमान्यरान्पितॄन् । दातारो नोऽभिवर्धन्तो घेदाः संततिरेप नः । श्रद्धा च नो मा ध्यगमहादेयं च नोऽस्त्यिति । "राम ·- ४२ केळकरोपाह्वयापूभट्टविरचिता- बौधायन:-अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिप्म कंचन ॥ इति । अव दातासे वोऽभिवर्धन्तामित्याहेन विप्रैः प्रतिवचनं कार्यमिति सुदर्शनभाष्ये । अत्र स्वादुपंसदः० ब्राह्मणासः पितरः० इति मन्त्रद्वयं घ पठेयुरिति कमलाकरः । इहैव स्तं मा वियौटं० आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः ॥ इति च पठित्वाऽऽशिपो यूरिति चन्द्रिकायाम् । ततो विमान्पासं- वाहनादिभिः परितोष्य प्रणिपत्य प्रार्थयेत् । प्रार्थनामाह हेमाद्री पृह- स्पतिः- अद्य मे सफलं जन्म भवत्पादाब्जवन्दमात् । अद्य मे वंशजाः सर्वे याता पोऽनुग्रहाद्दिवम् ॥ पत्रशाकादिदानेन कशिता यूयमीदृशाः । सरलेयागोतं चित्ते तु विस्मृत्व क्षन्तुमर्हथ । यस्य स्मृत्येत्यादयश्चन्द्रिकादायुक्ताः । विष्णुः-मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं द्विजोत्तमाः । श्राद्धं संपूर्णतां यातु प्रसादाद्भवतां मम ॥ इति । घसिठासः पितृ. देवान्वसिष्ठोदान इति मन्त्रद्वयमिदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्येति ब्राह्मणे च पठेदिति चन्दिकायाम् । ततः कर्मेश्वरार्पण कृत्वा विगैः सहाष्टी पदानि सपरिवारोऽनवज्य विसर्जयेदिति कारि- कामाष्ये । उक्तं च प्रचेतसा- विसृजेद्भक्तिसंयुक्तः सीमान्तं चाप्यनुबजेत् ॥ इति । विमोच्छिष्टोद्वासनकालः कूर्मपुराणे- नोदासयेत्तदुच्छिष्टं यावन्नास्तमितो रविः । इति । इदं गृहान्तरसत्य इति कमलाकरः । गृहेकरवे तु मनुः-उच्छेपणं तु तत्तिठेद्यावद्विमा विसर्जिताः । तत्मतिपत्तिमाह जानूकार्य:- द्विजमुक्तावशिटं तु सर्वमेकत्र संहरेत् । शुचिभूमो प्रयत्नेन निसन्याच्छादयेबुधः ॥ इति । ब्रह्माण्डे-शूद्राय चानुपेताय श्राद्धोरिष्टं न दापयेत् । यो दद्यादागतो मोहान्न तनुच्छति वै पितृन् ॥ इति । 1ब मातचित्तातु नि'।

·। आमञ्जरी। विमविसर्जनानन्तरं पूर्व प्रति विप्रं स्थापितदीपान्निर्वासयेदिति कारि. करमाध्ये । ततोऽगारंगोमयेनोपलेपयेदिति वाजपेययाजिपद्धती। अथ वैश्वदेवनिर्णयः । तत्र व राहिताग्निमिरनाहिताग्निभिरनाग्नि- कैश्च स सर्वश्राद्धेपु श्राद्धान्ते श्राद्धशेपेण वैश्वदेवः कार्य इति वृत्ति कारप्रभृतयो बहवः। फेचिद्धवृचैराहितामिभिः सर्वेपु श्राद्धेपु थाद्धादी पृथक्पाकेन वैश्वदेवः कार्य इत्याहुस्तरपक्षे दर्शे क्रममाह लौगाक्षिः- पक्षान्तं कर्म निर्वयं वैश्वदेवं च साग्निकः। पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्तत्तोऽन्याहार्यकं बुधः ॥ इति । पक्षान्तं कर्मान्वाधानम् । अन्वाहार्यकं दर्शश्राद्धम् । हेमाद्री मार्क- ण्डेय:- ततो नित्यक्रियां कुर्याद्भोजयेञ्च ततोऽसिथीन् । ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्नरः ॥ इति । ततः श्राद्धपात् । नित्यक्रिया नित्यश्राद्धम्। तच्चाने वक्ष्यते । मत्स्य- पुराणे- ततश्च वैश्वदेवान्ते समृत्यः सहबान्धवः । मुभीतातिथिसंयुक्तः सर्वं पितृनिपेवितम् ॥ इति । सर्व पर्यादिनिषिद्धमापाद्यपीत्यर्थः । इदं भोजनं श्राद्धाङ्गमेव विहित न तु रागमासमिति कमलाकरः । अभोजने दोपमाह देवलः- श्राद्धं दत्त्वा तु यो विप्रो न मुझे चेत्कदाचन । देवा हव्यं न गृह्णन्ति फव्यानि पितरस्तथा ॥ भोजनकालमाह जातुकर्य:- अहन्येव तु भोक्तव्यं कृते श्राद्धे द्विजन्ममिः। अन्यथा ह्यामुरं श्राद्धं परपाके च सेविते ॥ उपवासमाती यत्र कृष्णकादश्यादापासो नाऽऽवश्यकस्तत्र पैवत्या. झुमीतव । यत्र तु शिवराव्येकादश्यादाघुपयास आवश्यकस्तत्र श्राद्ध- शेपान्नस्यायधाणमेति कमलाकरः। व्यासोऽपि- उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं मषेत् । उपयासं तदा कुर्यादामाय पितृसेवितम् ॥ इति ।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- काम्पोपवासेऽप्याघेयमेव । ग्रहणवेधे तु भुञ्जीतेति कमलाकरः । हेमाद्रिस्तु पत्रोपवास आवश्यकस्तत्रैकमक्तमयाचितं वा कार्यमित्याह । अन्यश्राद्धशेषभोजने तु जाबालि:- विप्रस्त्वन्यगृहे श्राद्धशिष्टान्नं भोजनं चरेत् । प्राजापत्यं विशुद्धिः स्याज्ज्ञातिगोत्रे न दोपकृत् ।। श्वशुरस्य गुरोर्वाऽपि मातुलस्य महात्मनः । ज्येष्ठभ्रातुश्च पुत्रस्य ब्रह्मनिष्ठस्य योगिनः ॥ एतेषां श्राद्धशेपान्नं भुक्त्वा दोषो न विद्यते । आचार्य:- :- शूद्रं भोजयेत्तस्मिन्गृहे यत्नेन तद्दिने । भाद्धशपं न शूद्रेभ्यः प्रदद्यादखिलेयपि ॥ इति। अथ श्राद्धाङ्गतर्पणम् । तत्कालमाह निर्णयसिन्धौ कपिल:- मन्वादिषु युगाद्यासु दर्शसंक्रमणेषु च । पौर्णमास्यां व्यतीपाते दद्यात्पूर्व तिलोदकम् ॥ अर्धोदये गजच्छाये पष्ठयां चैव महालये। भरण्यां च मघाश्राद्धे श्राद्धान्ते तर्पणं विदुः॥ पठयां कपिलषप्ठ्याम् । शौनकः- मातापित्रोताहे तु परेऽहनि तिलोदकम् । गर्ग:- पक्षश्राद्धे हिरण्ये च अनुपज्य तिलोदकम् ॥ सकृन्महालये श्वः स्यादृष्टकोस्वन्त एव हि । वैधृतिपाद्धे तु श्राद्धात्पूर्वमेव । तीर्थश्राद्धादी विशेपाभावादर्शवत्पूर्व- मेव तर्पणमिति चन्द्रिकायाम् । श्राद्धाअन्तर्पणस्य निषेधो बृहन्नारदीये- वृद्धिश्राद्धे सपिण्डे च प्रेतश्राद्धेऽनुमासिके । संवत्सरविमोके च न कुर्यात्तिलतर्पणम् ।। श्राद्धाङ्गमित्यर्थः । यत्र दर्शश्राद्धादौ श्राद्धात्पूर्व तर्पणं विहितं तत्र मध्याह्ने प्रात्वा मध्याह्नसंध्यां विधाय ब्रह्मयज्ञं कृत्वा तदङ्ग- तर्पणेन सह दर्शश्राद्धाङ्गतर्पणस्य तन्त्रेणानुष्ठानं प्रसङ्गसिद्धिर्वा । अन्ये तु नित्यतर्पणं मातृपितृवर्गयोभिन्नं दर्शादी तु सपत्नीकस्य पितृवर्गस्पेति देवतामेदात्तन्त्रेणानुष्ठानं न युक्तमिति घदन्ति । अस्मि- पक्षे कालान्तरे ब्रह्मयज्ञकरणपक्षे या दर्शादिश्राद्धाझं सतिलं तर्पणं कृत्वा श्राद्धारम्भः कर्तव्यः । यत्र पक्षश्राद्धादौ श्राद्धान्ते तर्पणं विहितं तत्र तर्पणं कृत्वैव वैश्वदेवः कार्य: । प्रमादात्तदकरणे वैश्व- ग. 'दतिया 11 क स वारपना।

·श्राद्धमञ्जरी। देवान्ते कार्यम् । वैश्वदेवान्ते ब्रह्मयज्ञकरणपक्षे कामं भवतु प्रसङ्ग स्तन्त्रं वा । यत्र प्रत्याब्दिकमहालयादौ परेऽहनि तर्पणं विहितं तत्र स्वात्वा प्रातःसंध्यामुपास्य श्राद्धाङ्गतर्पणं विधाय पुनः सात्वा शेपमा. हिकं कुर्यात् । पिनादिवार्षिके तु नित्यतर्पणं तिलवजे कर्तव्यम् । विवा. हाद्यनन्तरं विवाहादिप्रयुक्तसतिलनित्यतर्पणनिपेधे श्राद्धात्पूर्व श्राद्धो- तरं वा तत्तदुक्तकाले श्राद्धाङ्गत्वेन भिन्नमेव सतिलं तर्पणं कार्यम् । तब न तन्त्रप्रसङ्गने । एतत्तर्पणं येपां श्राद्धं क्रियते तेषामेव । पत्र सकृ- न्महालयादौ सर्वेषां पितॄणां श्राद्धं क्रियते तत्र सर्वेषामेव तर्पणमिति । तर्पणविधिश्चन्द्रिकायाम्- सात्वा तीरं समागत्य उपविश्य कुशासने । अपसव्यं ततः कृत्वा सव्यं जान्वाच्य भूतले ॥ नामगोत्रस्वधाकारैद्वितीयान्तेन तर्पयेत् । संतत्पितॄनिज्यान्नात्वा वस्त्रं च धारयेत् ॥ इति । तर्पणोत्तरं नित्यनानं कृन्वेत्यर्थ इति कमलाकरः । मम तु यत्र प्रत्या- दिकादौ परेऽहनि तर्पणं तत्रैघेई मानविधानमिति प्रतिभाति । तच तर्पणं बवृचानां दक्षिणेनैव हस्तेन प्रतिदैवतं मन्त्रावृत्त्या त्रिवारं भवति । आचारा याज्ञवल्क्यः- अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यामथवा तर्पणं भवेत् ॥ अत्र पूर्वाधं यहचान्प्रत्युत्तरार्धमन्यान्प्रतीति बोध्यमिति । केचित्तु सूत्रे त्रिवारमनुक्तत्वात्सदिच्छन्ति । एवं नित्यतर्पणेऽपीति कम- लाकरः । तर्पणं जले क्रियते चेदावासा एव कुर्यात् । स्थले तु शुप्कवासा एव। आर्द्रवासा जले कुर्यात्तर्पणाचमनं जपम् । शुष्कवासाः स्थले कुर्यात्तपणाचमनं जपम् ॥ इति हारीतोक्तेः । तथा चोक्तम्-- वसित्वा यसनं शुक्नं स्थले विस्तीर्णयहिपि । विधिज्ञस्तर्पणं कुर्यान्न पात्रेषु कदाचन ॥ पानाद्वा जलमादाय शुभे पात्रान्तरे क्षिपेत् । जलपूर्णेऽथवा गर्ने न स्थले तु विवाहिपि ॥ इति ।

·केळकरोपाहयापूभट्टपिरचिता-
पात्रमाह पितामहः-
हेमं रोप्मयं याऽपि तानं कांस्यसमुद्भवम् ।
पितृणां तर्पणे पात्रं मृन्मयं तु परित्यजेत् ॥ इति ।
जलदानं पात्रेणापि कार्यमिति केचित् । उक्त त्याचारार्के मरीचिना-
सौवर्णेन तु पात्रेण ताम्ररौप्यमयेन वा।
औदुम्बरण सइगेन पितृणां दत्तमक्षयम् ॥ इति ।
तत्रैव योगयाज्ञवल्क्यः-
यद्युद्धतं निपिश्चेत्तु तिलान्संमिश्रयेज्जले ।
अतोऽन्यथा तु सत्येन तिला ग्राह्या विचक्षणः ॥ इति ।
अन्यथा, अनुद्धृतेन तर्पण इत्यर्थः । स्मृतिसारे-
जलान्ते तिलदमांस्तु योऽनुष्ठानाय याचते ।
नानुष्ठानफलं तस्य दातुरेव हि तत्फलम् ॥ इति ।
अथ प्रसङ्गान्नित्यतिलतर्पणे निपिद्धकाल उच्यते । वृधमनुः-
सप्तम्यां भानुवारे च मातापित्रोद्धृतेऽहनि ।
तिलैयस्तपंणं कुर्यात्स भवेपितृघातकः ॥
चन्द्रिकायां गार्य:-
भानौ मौमे प्रयोदश्यां नन्दाभृगुमघासु च ।
पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ इति ।
मरीचिः-सप्तम्यां रविवारे च गृहे जन्मदिने तथा ।
भृत्यपुनकलनार्थी न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥
वायुपुराणे-पक्षयोरुभयो राजन्सतम्यां निशि संध्ययोः ।
उत्तराध तथैव । स्मृत्यर्थसारे-
विवाहबतचूडामु वर्षमधं तदर्धकम् ।
पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ इति ।
निर्णयसिन्धी वृद्धी सत्पां च तन्मासि नेत्याहुस्तिलतर्पणम् । इति ।
संग्रहे-नन्दायां मार्गवदिने कृत्तिकासु मघासु च ।
भरण्यां भानुवारे च गजच्छायाह्वये तथा ॥
अपनहितये चैव मन्यादिपु युगादिपु ।
पिण्डदानं मृदा सानं न अर्यात्तिलतर्पणम् ॥ इति ।

·प्रामसरी। अन तिलतर्पण निषेधश्चिन्त्य इति कमलाकरः । अत्र नित्यतर्पणे तिलमात्रनिषेधो न तु तर्पणनिषेधः । सिन्धी गोभिलः- तिलाभावे निपिद्धाहे सुवर्णरजतान्वितम् । तदभावे निपिश्चेत्तु दर्भमन्त्रेण वा पुनः ॥ इति । अत्र तिलतर्पणनिषेधकालेऽपि कचित्प्रतिप्रसवः पृथ्वीचन्द्रोदये- तीर्थ तिथिविशेपेच गयायां मेतपक्षके। निषिद्धेऽपि दिने कुर्यात्तर्पणं तिलमिश्रितम् ॥ कात्यायन:-उपरागे पितुः श्राद्ध पातेऽमायां च संक्रमे । निषिद्धेऽपि हि सर्वत्र तिलस्तर्पणमाचरेत् ॥ एतत्परेयुःश्राद्धाअन्तर्पणविपयमिति केचित् । श्राद्धाशक्तस्य तत्स्था- नापन्नतर्पणविषयमिति कमलाकरः । श्राद्धाअन्तर्पणं तु निषिद्धकालेऽपि तिलेः सह भवत्येव । जीवरिपतृकेण तु श्राद्धाङ्गतर्पणं केवलजलेन कार्यमिति केचित् । अन्ये तु शुक्लतिलरित बदन्ति । संन्यस्ते पितरि जीवति पतिते या तत्पुत्रेण जीवपितृकेणापि नित्यतर्पणं पितुः पित्रा- दीनां फर्तव्यमिति चन्द्रिकादौ तदपि केवलजलेन पितरि मृते तत्ममृत्य- येत्पलमतिविस्तरेण । अन्ये च कर्तृनिर्णयादयो विशेपा ग्रन्थान्त- रतोऽवगन्तव्याः । गौरवमयान्नेहोच्यन्ते । इति श्रीमञ्चित्तपावनकेळकरोपामिधमहादेवात्मजयापूमट्ट- विरचितायां श्राद्धमञ्जयां परिमापाप्रकरणम् । अथ सर्वेषां श्राद्धानां प्रकृतिमूतत्वादादी पार्वणश्राद्धमुच्यते । तत्का. समाह कारिकाकार:- कुर्वीत पार्वणश्राद्धं दशैं तदभिधीयते । कामयोगेन चान्यस्यां तिथावित्यपरेऽत्रुवन् ॥ इति । चन्द्रिकायां भविष्ये- अमावास्यायां क्रियते तत्पादणदाहतम् । क्रियते वा पर्वणि यत्तत्पार्वणमिति स्थितिः ॥ अत्र पर्वशम्देन कृष्णाटम्यादीनि गृह्यन्ते । तान्युक्तानि विष्णुपुराणे- निषेधेऽपि ·४८ केळकरोपाहबापूमहविरचिता- चतुर्दश्यटमी कृष्णा अमावास्या च पूर्णिमा । पाण्येतानि चत्वारि रविसंक्रमणं तथा ॥ इति । अथ दर्शश्राद्धप्रयोगः-श्राद्धकर्ता घहकालत्वपक्षे श्राद्धदिनात्यू. घेद्यः सायंहोमानन्तरं सद्यःपक्षे तु श्राद्धदिने प्रातः कृतनित्यक्रियः शुचिर्वद्धशिखो दर्भान्धारयमाणो लब्धब्राह्मणानुज्ञो यज्ञोपवीती द्विरा- चम्य पवित्रं ते वि० माशत इति मन्त्रेण पवित्रे धृत्वा प्राणानायम्य देश. कालौ स्मरेत् । [*श्रीमद्भगवतो महापुरुपस्य शस्या भ्रिपमाणे भूलॊके भूमण्डले जम्बुद्वीपे भारते वर्षे भरतसण्डे दण्डकारण्ये भूमध्यरेखायाः पश्चिमदिग्मागे गोदावर्या दक्षिणदिग्भागे कायर्या उत्तरविग्मागे सह्याद्रेः पश्चिमदिग्भागे पश्चिमहोदधेः पूर्वमागेऽस्मिश्रीपरशुरामनि- मिते पुण्यक्षेत्रे श्रीविष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य ब्रह्मणो द्वितीयपरार्धे श्वेतवराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरेऽष्टाविंशतितमे महायुगेऽस्मिन्वर्तमाने कलियुगे तत्मथमचरणे बौद्धावतारे शालिवाहनशके शुक्लसंवत्सर उद्ग- यने हेमन्तौ पौपे मासे कृष्णपक्षेऽमावास्यायां तिथौ मन्दवासरे श्रवणे नक्षत्रे व्यतीपातयोगे चतुष्पदकरणे मकरस्थे सूर्य मकरस्थे चन्द्रे कुम्भस्थे भीमे कुम्भस्थे सौम्ये मीनस्थे देवगुरौ मकरस्थे शृके वृश्चि- फस्थे शनैश्चरे कन्यास्थे राही मीनस्थे केतावेवंगुणविशिष्टे पुण्यकाल एवं यथादेशं यथाकालं देशकालायुल्लिरप] प्राचीनावीत्यस्मपितु. रमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य बसुरूपस्य सपत्नीकस्य, अस्मपितामहस्या- मुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य रुद्ररूपस्य सपत्नीकस्य, अस्मत्मपितामहस्या- मुकशर्मणोऽमुकगोवस्याऽऽदित्यरूपस्य सपत्नीकस्य, अस्मन्मातामह- स्या० श० गो० ५० स० अस्मन्मातुः पितामहस्या० श. गो. रु. स. अस्मन्मातुः प्रपिताम० श० गो० आ० सपत्नीकस्य, अथवाऽस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां यगुरु- द्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानामस्मन्मातामहमातुःपितामहमातुःपि- तामहानाममु० सपत्नीकानामेवमुलिरप, एतेषां तृप्त्यर्थ दर्शश्राद्धं सदैवं सपिण्ड पार्वणेन विधिनाऽन्नेन हविपा श्वः सद्यो या करिष्य इति संकल्प्य ब्राह्मणानिमंत्र्य यज्ञोपवीती प्राइमुसोपविष्टस्य विमस्य * धनुभिान्तर्गतग्रन्थ य पुस्तके नाशि। १ग पौर्णिमा । १ मप्रयेन् । ।

·श्राद्धमञ्जरी। दक्षिणं पादं जानु या स्पृष्ट्वाऽस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानाममुकश. अस्गन्मातामहमातु:पितामहः सपत्नीकानां दर्शश्राद्धे पुरुरवाव- संज्ञकविश्वदेवार्थ त्वया क्षणः करणीय इति तं प्रति बदेत् । ॐत. थेति विमो यजमानं प्रति वदेत् । एवं द्वितीयस्व । इति विश्वदेवार्थ हो विमौ निमन्त्रयेत। अपि वाऽसकरिष्यमाणदर्शश्राद्ध पुरूरवाय० क्षणः करणीय इति निमन्त्रयेत् । ततः प्राचीनापीत्युदङ्मुसस्य विमस्य सव्यं पादं जानुं वा स्वाऽद्यकरिष्यमाणदर्शश्राद्धेऽस्मपितुरमुकशर्म० सप- स्नीकस्य स्थाने० करणीय इति तं वदेत् । ॐ तथेति प्रतिवचनम् । एवं पितामहप्रपितामहयोर्मातामहवर्गस्य च, एवमष्टी वाहाणान्नि- मन्त्र्य यज्ञोपवीती सर्वान्प्रार्थये । अकोधन:०कारिणा । इति निमन्त्र- णानन्तरमृग्वेदिनो विप्रा उपह्वये सु० प्रवोचमित्यूचं पठेयुः । यजुर्वेदि- नस्तु आब्रह्मन्ब्राह्मणो० योगक्षेमो नः कल्यतामिति पठेयुः । ततः कता पाकसिद्ध्यनन्तरं निमन्त्रितानिमोनास्य प्रत्युत्थानादिना सत्कृत्य तेपा श्मश्रुकर्मादिस्नानान्तं कारयेत् । ततो मध्याह्न दर्शश्राद्धाङ्गतर्पणं कुर्यात् । तद्यथा नद्यादी नात्या तीरं समागत्य वासः परिधाय दर्भासन उपवि- श्याऽऽचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देशकालौ० मा० अद्यकरिप्य- माणदर्शश्राद्धाङ्गत्वेन पितृतर्पणं करिष्य इति सं० सव्यं जान्वाच्य दक्षि- णहस्ते दर्भान्निधाय सव्यहस्तेनान्वारब्धेन दक्षिणेन पाणिना पितृतीर्थ- नानेय्यभिमुराः शुचिस्थले दर्भानास्तीर्य तेपु तिलमिश्रितजलेन तर्पयेत् । अस्मत्पितरं० शर्माणं० गो० वसुरूपं सपत्नीकं म्वधा नमस्तर्पयामि १ अस्मपितामहं० २ अस्मत्मपितामहं०३ अस्मन्मातामहं० ४ अस्मन्मातुः पितामहं० ५ अस्मन्मातुः प्रपितामहं० ६ इति प्रत्येकं मन्त्रावृत्त्या शिखिस्तर्पयित्वाऽनेन पितृतर्पणारयेन कर्मणों मगरान्पितरूपी परमेश्वरः भीयतामिति कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा पुनः सोनं कृत्वा यस्रधारणं विधाय गृहमागत्य कुतपकाले श्राद्धारम्भ कुर्यात् । द्विराचर पवित्रवन्तः० पारभमिति पवित्रे धृत्वा देशकाली संकीर्य प्राचीनावी त्यस्मपितुर- मुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य वमुत्पत्य सपत्नीकस्येत्यादि मातुःमपिताम- हान्तान्पूर्ववदुचार्योपशान्तं दर्शश्राद्ध करिष्य इति संकल्पयेत् । कुरुप्मेति प्रतिवचनम् । यज्ञोपपीत्येकस्मिन्पाने देवानाथमिमं मे गढ़े। 11 राम, र ५म - मत प्रति 10 YE' मत्ता। हारप ·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- मयेति गन्त्रेण शुद्धोदकं निक्षिप्य गन्धद्वारा० श्रियमिति गन्धम् । शरासः० लिप्सतेति दर्भमयकूर्चम् । यवोऽसि धान्य० स्मृतमिति यवान् । हिरण्यरूप:० मस्मा इति हिरण्यम् । तूष्णीं पुप्पतुलसीपत्रफलानि निक्षिपेदेतद्यवोदकम् । ततः प्राचीनावीत्यन्यास्मिन्पाने पिवर्चनार्थ तिलोदकं संपादयेत् । तत्र यावपनस्थाने तिलोऽसि सोमदे० नम इति मन्त्रेण तिलाशिक्षिप्य तुलसीदलैः सह भूद्विराजपत्राणि निक्षिपेदिति विशेषः । अन्यत्पूर्ववत् । ततो यज्ञोपवीत्यात्मशुद्ध्यर्थं गृहद्व्यादिशु- द्ध्यर्थं च न तमहो० शुचीवो० सहस्रशीर्या० तरत्समन्दी० इत्या- दिपवित्रमन्त्रान्त्राह्मणैः सह पठित्वा शुद्धवतीभिः कूप्माण्डीभिः पायमानीभिस्तरत्समन्दीभिश्च यवोदकमभिमन्वयेत् । उपकल्पितान्पदा- र्थान्यवोदकेन प्रोक्षयेत् । ततो विप्राणामने ब्रह्मदण्डार्थ कुशतिलसहितं हिरण्यं निधाय समस्तसंपत्० पादपङ्कजमित्यन्तं पठित्वा प्रदक्षिणीकृत्य प्राचीना० दर्शश्राद्धं कर्तुं ममाधिकारसंपदस्त्विति भवन्तो अवन्तु । अस्तु श्राद्धाधिकारसंपदिति प्रतिवचनम् । ततो यज्ञोपवी. विभान्नि- मन्त्रणकमेण प्रत्येकं भवतः स्वागतमिति प्रणतिपूर्वकं प्रबूयात् । सुरवा- गतमिति विप्राः । ततः कर्ता पुनर्विप्रान्निमन्त्रयेत् । तद्यथा प्राङ्मुसो. पविष्टस्य विमस्य दक्षिणं जानुं स्पृष्ट्वा दर्शश्राद्धे पुरूरवाईवसंज्ञकविश्वदे- वार्थं त्वया क्षणः करणीयः । ओं तथेति विप्राः । कर्ता प्राप्नोतु भवान् । विप्रः प्रामवानि । एवं द्विती० ततः प्राची० एवमेवोदयमुसानां पित्य- विमाणां सव्यजानुस्पर्शपूर्वकं निमन्त्रणं कुर्यात् । ततो यज्ञो० प्राच्या गृहाङ्गणे देवपायार्थ प्रादेशमात्रमुदक्प्लवं चतुरस्रं गोमयोदकाभ्यां मण्ड- लगुल्लिख्य तत्र प्रागमान्दर्भानास्तीर्य गन्धपुष्पयवैरभ्यर्चयेत् । प्राचीना- बीती नदक्षिणत: पडद्भुलान्तरे पूर्ववर्तुलं दाक्षिणाप्लवं मण्डलमुलिस्य दक्षिणाग्रान्दर्मानास्तीर्य गन्धपुप्पतिलैरभ्यर्चयेत् । यज्ञोप्देवमण्डलस. भीपे प्रत्यङ्मुस उपविश्य मण्डलात्मत्यग्दर्मपीठयोः प्राइमुसो देवद्विजा- बुपविश्य प्रथमविषपादौ मण्डले निधाय पुरुरवायसंज्ञ० या इदं वः पाद्यं स्वाहा नम इति ग्रन्धिरहितपवित्रकसहितेन पाणिना घृताक्तपा- दयोर्ययोदकं दत्त्वा शं नो देवी० तु न इति दक्षिणमागस्थितमार्या- सावितेनान्यन शुद्धोदकेन मण्डले पादौ प्रक्षाल्याभिवन्दयेत् । नान विप्र- क. स. 'शिन्य 120 वारापस्था । ३ग. मिति ताग. क्षिणमा। ५ग.देशस्यनेस, ।

·श्राद्धमारी। पादाधःक्षालनम् । एवं द्वितीये । ततः प्राचीनावीती दक्षिणमण्डलस. मीपे प्रारदक्षिणामुस उपविश्य मण्डलादक्षिणत उददमुसोपवेशितस्य पितृस्थानीयविमस्य पादौ मण्डले निधाय, अस्मपितरमुकशमन्नमुकगोत्र वसुरूप सपत्लीकेदं ते पाधं स्वधा नम इति पूर्ववत्तिलोदकं दत्त्वा शं नो देवीरिति पूर्ववत्मक्षाल्याभिवन्दयेत् । एवमितरेपामस्मपितामहेत्यादि। यज्ञोपवीती दैविकमण्डलादुत्तरतो ब्राह्मणान्द्विराचाम्य स्वयं पवित्र त्यक्त्वा पादौ प्रक्षाल्य द्विराचम्यान्ये पवित्र धारयेत् । आचमनोदकेन पादप्रक्षालनोदकसंसर्गों यथा न भवेत्तथाऽऽचगनं कर्तव्यम् । ततो ब्राह्मणैः सह श्राद्धभूमिमागत्य देवे मागग्रकुशद्वयसहितकम्बलाद्यासन- द्वयमुपकल्प्य पित्र्ये दक्षिणादर्भयसाहितान्यासनान्युपकल्पयेत् । ततो वामहस्तेनाऽऽसन धृत्या दक्षिणेन ब्राह्मणदक्षिणहस्तं गृहीत्या भूर्भुपः स्वः समाध्यमित्यासन उपवेशयेत् । एवं मन्त्रावृत्त्या प्रामुसावुदक्संस्थी वैश्वदेविकविप्रावुपयेश्य प्राचीनावीती पूर्ववदुदहमुसान्मासंस्थान्ममते पितर इति ध्यायपियवाह्मणानुपवेशयेत् । सुसमास्मह इति प्रतिय- चनम् । ततः प्रतिविमं श्वेतसुत्रवतियुक्तमविच्छिन्नं तेलदी स्थापयेत् । माची० अब नीधीयन्धनम् । तद्यथा। उत्तरीयवसाश्चलदशान्तं कुशति- लसहितं परिहितवस्त्रदक्षिणकरिसंलग्नमागेन संवेध्यापशिष्टोत्तरीयवखेण फटिमागं पेटयेत् । एवं नीवीं बद्ध्वा यज्ञोप० आचम्य देश० प्राचीना- वीत्यस्मपितुरमुकशर्मण इत्यादिपष्ठचन्तामातुःप्रपितामहान्तान्पूषयदु- शार्य प्रक्रान्तं दर्शश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य कुरुप्वेत्यम्पनुज्ञातोऽप. हता असु०मन इति नैमितिकोणमारम्यापदक्षिणं सर्वतम्तिटानयकीर्श- दीरता०हयेप्विति जपित्वा तिला रक्ष० रक्षक इति द्वारपेशे मुशतिला. न्मक्षिपेत् । यज्ञोप०ययोदकं किंचित्पात्रान्तरे गृहीत्या तम्मिशुद्ध मुद मम्म च प्रक्षिप्य बनलेन तद्विप्णो ततम् । तत्सवि०यादिति मन्त्राग्यो दर्भरनानि समीक्ष्य विमान्यति पदेन ।पाकादीनां पवित्रताऽग्नु अस्त्यिति विप्रैः प्रत्युक्तः श्राद्धभूमी गया प्रवर्तते । देवताभ्यः पितृम्पः नमो नमः इति घिनंदित्वा देवार्चनं कुर्यात् । वैश्वदेषिकपिमहन्तयोरपो दरा पुररयादवव्देयानामिदमासनमित्यकाम्या:सने दक्षिणतः सपवान्प्राग- मॉन्दर्मान्जून्दत्याऽपो दद्यात् । म्यासनमिति विप्रः । कता प्रत्येकमासनं गतीपाप।।३.ग. रयमा पु ...। ५५. मका, 1 नांद।

·५२ केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- संस्पृश, अबाऽऽस्यतामिति वदेत् । धर्मोऽसीति विनः। अब यदि ऋग्वे- दिनो विप्राः स्युस्तदा, इन्द्राव्वाशीमन्तःस इपुहस्तः इति तिम्र भाचो जपेयः । यजुर्वेदिनस्तु स इयुहस्तैः०नमः ककुभाय निपनिणे स्तेनानां पतये नमः । नमो निरङ्गिण इपुधिमते तस्कराणां पतये नमः । इति वीन्मनाक्षपेयुः । ततः प्रत्येक निरजुष्ट द्विजेंदक्षिणहस्तं धृत्वा देवे क्षणः क्रियतामिति वदेत् । ओं तथति विप्राः । कर्ता प्राप्नोतु भवान् । पानवानीति विप्राः । ततोऽभ्युक्षितायां भुवि प्रागग्रान्दर्मा- नास्तीर्य तेपु न्यग्निलगर्यपात्रमासाध प्रोक्ष्योत्तानीकृत्य तस्मिन्प्रागग्रं दर्भयात्मकं पवित्रं निधायाप आसिच्य शं नो देवी न इत्यभिमन्य यवोऽसि धान्य स्मृतमिति यवानोप्य गन्धपुप्पतुलसीदलानि च प्रक्षिप्य देवपात्रं संपन्नमित्यभिशेत् । सुसंपन्नमिति प्रतिवचनम् । ततो यवानादाय विम्वान्देवान्भवत्स्वावाहयिष्यामीत्युक्त्वा ताभ्यामावाहयेत्युक्ती विप्र- दक्षिणजानुनि सव्यहस्तं निधाय विश्वे देवास आगत०पीदतेति विपद- क्षिणपादादियुग्मक्रमेण पादजान्वंसशिरःसु यवानवकीयं द्वितीय आवाह्य विश्वे देवाः शृणुते०मादयस्व । आगच्छन्तु महा०भवन्तु ते । इति तदुपरथाय स्वाहाा इत्युभयोरेयपानं सकृन्निवेदयेत् । सन्त्या इति प्रतिवचनम् । अथ प्रथमबाह्मणहस्तेऽपो दावा पवित्रे निधाय हस्तन्वाय॑पानादर्घामादाय पुरखरवादेवा इदं वोऽय॑मिति दत्त्वा स्वर्ण्यमित्युक्ते या दिव्या आपः पृथिवी०भवन्विति सवन्तीरनु- मच्यापो दद्यात् । एवं द्वितीयवाह्मणहस्तेऽन्या अपो दृत्त्वाऽव- शिष्टमय दत्त्वाऽनमन्त्र्य पुनरपो दद्यात् । तत उभाभ्यामपो दत्त्वा पुरु- रव देवा एप वो गन्धः स्वाहा नमो न मम गन्धद्वारा दुरा०श्रियमिति या मन्त्रेण पविवाहितेन पाणिना प्रत्येक द्विर्गिन्धं दत्त्वा पुनरुंभाभ्या- मपो दद्यात् । एवं सर्वोपचारेप्वायन्तयोरपो दद्यात् । सुगन्ध इति प्रतिः। पुरुरवा०देवा इमानि वः पुष्पाणि तुलसीदल सहितानि स्वाहा नमो न गम । आयनेत० इमे । सुपुष्पागीति प्र. । पुरुरवा० देवा एप वो धृपः स्वाहा न० । धुरसि धर्व धूमिः । सुधूप इति प्र० । पुरुरवा०देवा एप यो दीपः स्वाहा नः । उद्दीप्यस्व जातवेदोदिशो दिश । सुदीप० । पुरूर० इदं व आच्छादनं स्वाहा । युवं वस्त्रासचेथे इति वखद्वयम् । १ क स ह । २ ग "त्यनुम । ३ ग च क्षिप्त्या दे17 क न 'मृश्य सु। १ ग. । 'भय स्पा।

·श्राद्धमारी। स्वाच्छाद० । युवा सुवा० यन्तः । पुरुरवाय० देवार्चन विधेः सपूर्णताऽस्त्विति भवन्तो बुवन्त्वित्युक्त्वाऽर्चनविधेः सपूर्णताऽस्त्विति प्रत्युक्तो यस्य स्मृत्येत्युक्त्वा युप्मनुज्ञया पिवर्चन करिष्य इत्युक्त्वा सुरुप्वेति प्रत्युक्तः प्राचीना० पितृमाह्मणहरतेऽपो दत्त्वाऽस्मरिपुतर० श. गो० ०३० स० स्येदमासनमिति विप्रस्याऽऽसने वाममागे सतिलानयुग्मा- न्दक्षिणायान्द्विगुणान्दर्भान्दत्वाऽपो दद्यात् । एवमितरेपा तत्तन्नामगो- वायुचारपूर्वकमासनानि दद्यात् । रवासनमिति विप्राः । ततः कर्ता प्रत्येकमासन सस्पृशन्नबाऽऽस्यतामित्यादि । विप्रा धर्मोऽसीत्युक्त्वेन्द्रह- ह्ययामेत्यादिस्वस्वशासोक्तान्मन्त्रान्पूर्ववज्जपेयुः । कर्ता पिव्ये क्षणः क्रियता प्राप्नोतु भवानिति पूर्ववत्कुर्यात् । ततो द्विजाये भुवमभ्युक्ष्य दक्षिणायान्दर्भानास्तीर्य तेपु प्रतिवर्ग त्रीणि त्रीणि न्यग्बिलान्यानेयी- सस्थान्यधपात्राण्यासाद्य प्रोक्ष्योत्तानानि कृत्वा तेषु पदसु प्रत्येक दर्भ- नयात्मकमाग्नेय्यग्रक पवित्र निधायाप आसिच्य श नो देवीरिति सकृ- न्मन्त्रेण पानस्था अपोऽनुमन्य तिलोऽसि सोम० नम इति प्रतिपात्रं मन्त्रावृत्या तिलानोप्य गन्धपुप्यादि क्षिप्त्वा पितृपान सपन्न पितामह प्रपितामह १० मातामह० मातुः पितामह. मातु.प्रपितामहः पन्नमिति यथालि क्रमेणाभिमृशेत् । सुसपन्नमिति तत्तत्स्थानीयविप्रो वदेत् । कर्ता तिलानादायास्मपितृपिता० नमुकश० गो० व० स० अस्मन्मा- तामह० श० गो० ३० सपत्नीकान्भव स्वावाहयिष्यामीत्युक्त्वा तैरावा- हयेत्युक्त० उशन्तस्त्वा० अत्तव । अस्मत्पितरम० सपत्नीकमायाहया- मीति विश्वामानादिपु युग्मक्रमेण शिरस्यसयोर्जान्वोः पादयोश्च तिलांन्विकिरेत् । एव पितामहादीनुशन्तस्त्वेतिमन्चायत्त्या नामगोत्रा- शुञ्चारपूर्वक तत्तद्विम आवाह्य, आयन्तु नः पि० स्मान् इति सकृदु- पतिठेत । यज्ञोपवी० अर्घ्यपानाणि तत्तद्वाहाणाय निधाय स्वधाऽi इति म त्रावृत्त्या प्रत्येक निवदयेत् । सन्त्वया॑ इति प्र० । तत. पितृ- विपहस्ते तिलोदक दत्त्या पित्रर्ण्यपात्रात्सशेपमय॒मादाय विप्रहस्ते पचित्र निधाय सध्यहस्तेनान्वारब्धेन दक्षिणन पाणिना सपत्नीक पितरिद तऽयमिति विप्रहस्ते दत्त्वा स्वध्यमिति प्रत्युक्त , या दिव्या आपः० मवन्तु । इति विप्रहस्तापूमौ सवन्तीरपोऽनुमन्य तिलोदक दद्यात् । एव पितामहादिभ्यस्तत्तदर्घ्यपानात्तत्तद्वाह्मणहस्ते दद्यात् । - कस कानकि ·५४ केळकरोपाहयापूभट्टविरचिता- तन मन्त्रः सपत्नीक पितामहदं तेऽयम् । सपत्नीकमपि० । सपत्नीक मातामहेदं० । स० मातु:पितामः । स० मातुःप्रपितामह मन्य- समानम् । ततः पितृपात्रे सर्वपित्र्यविग्रहरतस्थितकुशान्निधाय प्रपि- तामहपानशेपं पितामहपात्रे निक्षिप्य तपितृपाने समवनीय मातु:- प्रपितामहादिपात्रसंसवानपि पितृपात्रे समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामो मुखमनक्ति अपः स्पृष्ट्वा पिच्यविप्रवामभागे शुचौ देशेऽर्घ्यपात्राधः स्थितांस्तिलसहितान्दर्भानास्तीर्य तेघु पितृभ्यः स्थानमसीति प्रथमम- ग्रंपाचं निधाय गन्धादिभिस्तदभ्यर्य प्रपितामहपात्रेणापिध्यात् । तदक्षय्यवचनान्तं न चालयेत् । ततः प्राची० ब्राह्मणहस्तेप्वपो दत्वाऽ- स्मपितः० सपत्नीक एप ते गन्धः स्वधा नमो न मम । एवं पिताम- हादितत्तन्नामोचारपूर्वकं विनिर्गन्धं दत्त्वाऽपो दद्यात् । एवं देवार्चनो. क्तमकारेणाऽऽच्छादनान्तां पूजां समाप्येदं पितृम्य० विक्षु । इति नम- स्कृत्यार्चन विधेः संपूर्णता पाचयित्वा यज्ञोपवीत्याचम्य विप्राणां पुर- तोऽर्चनकाले पतितगन्धपुप्पद द्यपनीय भूमि संसृज्य युप्मदनुज्ञया भोजनपानाण्णसादयिप्य इत्युक्त्वाऽऽसादयत्यनुज्ञातो भोजनस्थाने प्रतिविमं देवे नतीमारभ्य प्रदक्षिणमी(मै)शान्यन्तं पुन३त्यादी (धै) शान्यन्तं पाप्रमाणं चतुरेम्रमण्डलं गोमयोदकाभ्यां कृत्वा प्राची० पिज्य ई(ऐ)शानीमारभ्यामदक्षिणं नैत्यन्तं पुनरैशान्यादिनत्यन्तं वर्तुलं मण्डलं कृत्वा देव सयवान्पिञ्ये सतिलान्दर्भान्मास्य भोजनया- वाणि संस्थाप्य प्राची. पितृपात्राणां समन्ततो भस्ममर्यादां कुर्यात् । पिशङ्गभृष्टिम० हय । यज्ञो० देवपानयोः परित:-रक्षा णो अग्ने० धानम् । ब्रहा च ते० च्छन् । दति मस्ममर्यादां कृत्वा प्राची. पितृवि- प्राणां हस्तशुद्धि विधाय यज्ञो० देवविप्रयोहस्तशुद्धिं विधायें भोजन- पात्राणि प्रक्षाल्य हस्तप्रक्षालनजलं जलपात्रप्रक्षालनजलं च शुचौ देशे तत्तत्पाद्यमण्डले वा क्षिपेत् । ततः पाणिहोमः । घृताक्तमन्नमादाय पितृवाह्मणसमीप उपविश्य प्राची० बाह्मणपाणिपु पारदक्षिणाग्रान्द- भनिन्तर्धाय स्थदक्षिणहस्तं सदर्भेण वामहस्तेनोपस्तीर्यान्नं द्वेधा विम- ज्योतरभागस्य मध्यात्पूर्वार्धाचावदाय पञ्चायती तु तृतीयं पश्चार्धा- दवदाय पात्र स्थमवत्तं चामिवार्य सोमाय पितृमते स्वधा नम इति पितृतीर्थन विप्रदक्षिणपाणी टुत्वा सोमाय न ममेति त्यजेत् । पुनः १ क. रा. स. ग. 'रन म°। 3 ग. 'रभ्य १४॥ त्वा । ग. वामेनो।

·श्राद्धमञ्जरी। पूर्ववद्दक्षिणभागादवदायामये कन्यवाहनाय स्वधा नम इति द्वितीयामा- हुति हुत्वाऽग्नये कव्य० न ममेति त्यजेत् । एवं सर्वेपु पित्र्यविप्रपाणिपु जहुयात् । ब्राह्मणाः स्वस्वपाणिस्थमन्नं स्वस्वपात्रे संस्थाप्य बहिर्ग- त्वाऽऽचम्य यथास्थानमुपविशेयुः । ततः कर्ता यज्ञोपवी० मूर्धानं दि० आमासु प० इति देवपूर्व पात्राण्याज्येनोपस्तीर्य देवपूर्व- मन्नानि परिवेष्य प्राची० पाणिहुतशेषमन्नं किचित्पिण्डार्थमवशेष्याव- 'शिष्टं पितृपावेपु तूप्णी दत्त्वा यज्ञो० देवपात्रस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्युक्ष्य तूष्णीं परिपिच्योपरि स्थितेन न्यमुसेन दक्षिणेन पाणिनाऽधःस्थिते. नोत्तानेन च सव्यपाणिना स्वस्तिकाकृतिना पात्रमालभ्य पृथिवी ते पानं द्यौरपिधाने ब्रह्मणस्त्वा मुसेऽमृतेऽमृत जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मैपां क्षेठा अमुत्राममिल्लोक इत्यभिमन्येदं विष्णु० सुर इत्यूचं पञ्चचं वोक्त्वा विष्णो हव्यं रक्ष- स्वेति न्युटजेन स्वदक्षिणेन पाणिना बाह्मणपाण्यड्डष्ठमनरामन्ने निवेश्य सज्येन पाणिना पानमालभ्य दक्षिणेन यवोदकमादाय पुरुरवा० विश्वे देवा देवता इदमन्नं हविरयं ब्राह्मण आहवनीयार्थ इयं भूमिर्गयाऽयं भोक्ता गदाधर इदभन्न ब्रह्मणे दत्तं सुवर्णपात्रस्थमक्षयवटच्छायेयम् । पुरूरवा देवेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा हव्यं न ममेति पात्रवामभागे भूमावेव जल निक्षिपेत् । एवं द्वितीय- स्यान्न निवेद्य ये देवासो० ध्वम् । इति सकृदुपतिष्ठत । ततः पितृपा- वस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्यक्ष्य तूष्णीं परिपिच्य प्राची० अधस्थितेनोत्तानेन दक्षिणेन हस्तेनोपरि स्थितेनाधोमुखेन सव्येन पाणिना स्वस्तिकाकृतिना पात्रमालभ्य पृथिवी ते पात्र० अमुनामुग्मिलोक इत्यभिमन्य, इदं विष्णुर्विच० विष्णो कव्यं रक्षस्व इति स्वदक्षिणेन न्युजेन पाणिना विमागुष्ठमनसमन्ने निवेश्य तिलोदकमादाय पिताऽमुकशर्माऽमुकगात्रो वसुरूपः सपत्नीको देवतेदमन्नं हविरय दत्तं रजतपात्रस्थमक्षय्यवटच्छा- येयम् । अस्मत्पित्रे कायेदमन्नं० आ नृप्तेः स्वधा कव्यं नमो न ममेति दक्षिणमागे जलं क्षिपेत् । एवमितरेभ्यस्तत्तदुचारपूर्वकमन्नं निषेध ये चेह० जुपस्य । इति सकृदुपतिष्ठेत । श्राद्धमच्छिद्रमस्त्विति भवन्तो बुवन्तु इति विप्रान्संप्रार्थ्याच्छिद्रमस्त्विति तैः प्रत्युक्तेऽन्नेषु मधु सर्पि- . - - १ ग न ब्राह्म। २ ग 'सि मा मैं' । ३ ग अना।ग ति स्वदक्षिगेन न्युजेन पा' ५ ग. मध्यपा।६ क स 'व्य नमो न मग 'लक्षि। 'क्षिण मा।

·केळकरोपाहवायूभट्टविरचिता- यांऽऽसिच्य, ॐ भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुर्व० यात् । इति समणवव्याह- तिका सावित्री जपित्या मधु वाता ऋतायते म० ॥३॥ इति मधुम- तीश्च जपित्वा मधु मधु मधु इत्युक्त्वा देवताभ्यः पितृ० नमो नमः । इति त्रिः। सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालासने गिरी । चक्रपाकाः शरछीपे हंसाः सरसि मानसे ॥ तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे नाहगा घेदपारगाः । प्रस्थिता दीर्घमध्यानं यूयं तेभ्योऽय (किमत्र)सीदथ ॥ अमूर्तानां च मूर्तानां पितृणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेपां ध्यापिनां योगचक्षुपाम् ।। इति पितॄननुस्मृत्य, ईशानविष्णुक० ब्रह्मार्पणं ब्रह्म धिना । हरि- दता० चतुर्भिश्च० प्रसीदतु । ॐ तत्सब्रह्मार्प० । एको विष्णुर्म० व्ययः । अनेन मम पित्रादीनां दर्शश्राद्धे बाह्मणभोजनेन पितृस्वरूपी जनार्दनवासुदेवः भियतां न ममेति । यज्ञो. पितृपूर्वकं विप्रपाणि- प्वापोशनार्थमुदकं दद्यात् । विपाश्र नित्यभोजनबत्परिपेचनं कृत्वा बलिदानवर्जममृतोपस्तरणमसीत्पापोशनं कृत्या प्राणाहुतीही युः । कर्ता च प्राणाहुतिमन्नान्पठेत् । श्रद्धायां प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि शिवो मा विशाप्रदाहाय प्राणाय स्वाहाँ। श्रद्धायामपाने नि०शि० अपानाय स्वाहों। श्रद्धायां व्याने नि० व्यानाय स्वाहा । श्रद्धायामु- दाने नि० उदानाय स्वाहाँ। श्रद्धापार समाने नि० समानाय स्वाहाँ । ब्रह्मणे स्वाहा । प्राणाय स्वाहा । अपानाय स्वाहेत्येवं वा । ततो विमा वानियमाद्युक्तनियमयुक्ताः सन्तो भुञ्जीरन् । कर्ता अपेक्षितः मान- सैरिति विप्रान्समार्य यथासुसं जुपध्वमिति भोजनायातिसृजेत् । ततः सध्याहृतिकां गायत्री जपित्वा भुक्षानान्वैश्वदेवराक्षोन्नपिन्यादीनि सूक्तानि श्रावयेत् । ततस्तेषु वृत्तेपु सिद्धस्य हविपो मध्ये पोचते तद्या- चध्वमिति पृच्छेत् । अलमित्युक्ते पुरू० देवास्तृत्ताः स्थ प्राची. १ग शामिरे कि । २ ग. का मरोधी । ३ ग. 'सि सकल्प्य य°। ४ व ख. 'हा । प्राणायेद।। ५ क. स. हा । अपनाद'। ६ क. स.हा। व्यागायदे ।। ७ क. स.हा। तदानायेदः । । ८ क स 'हा । ममानायेदं ।। स.हा । बाण इ.सपा ।

·१७ श्राद्धमारी। पितरस्तृप्ताः स्थति वदेत् । तृप्ताः रम इति प्र० । पूर्ववद्गायत्री जपित्वा मधुवाता० ऋचः ३ । अक्षन्नमी० हरी । इति श्रावयित्वा श्राद्धं संपन्नमिति वदेत् । सुसंपन्नमिति विप्राः। ततः कर्ता भुक्तशेपात्सार्व- वर्णिकमन्नं पिण्डार्थ प्रकिरणार्थ च पृथक्पृथगुद्धृत्य शेपं ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य शेपमन्नं किं क्रियतामिति । विशास्तदन्नं स्वी कुर्यरिच्छा चेत् । नो चेदिष्टः सह मुजीतेति वदेयुः । ततः कर्तोच्छिमागेभ्योऽन्नं दीए. तामिति वदेत् । बाह्मणा मुक्तावशिष्टं पात्रस्थमन्नं यजमानकुले० भूतल इति मन्त्रेण देवे दक्षिणभागे पिये वामभागे भूमौ त्यजेयुः । ततः कर्ता पिण्डदानं कुर्यात् । तद्यथा पितृतृप्त्यर्थ पिण्डदानं करिष्ये । कुरुष्वेति विप्रेरुक्त यज्ञोपवीती द्विजोच्छिष्टसमीपे चतुर्हस्तान्तरे स्थल- संकोचादी हस्तमात्रान्तरे वा दक्षिणेन हस्तेन स्फ्येन दर्भमूलेन वाऽऽग्ने- यीसंस्थां लेसामुल्लिसेत् । अपहता असुरा रक्षांसि वेदिपदः । तत्पश्चा. तथैव द्वितीयामुल्लिरय क्रमेणाभ्युक्ष्य तयोः क्रमेणाऽऽनेय्यग्रकं सकृदा- च्छिन्नं वहिदयमास्तीर्य प्राची० प्रथमलेखायां स्तीर्ण वहिपि आदि- मध्यान्तदेशेषु विरुदकं निनयत् । शुन्धन्तां सपत्नीकाः पितरः॥१॥ शुन्धन्तां सपत्नीकाः पितामहाः ॥२॥ मुन्धन्तों सपत्नीकाः प्रपिता- महाः ॥३॥ तथैव द्वितीचलेसायाम् । शुन्धन्तां सपत्नीका माता- महाः ॥ १॥ शुन्धन्तां सपत्नीका मातु:पितामहाः ॥२॥ शुन्धन्तां सपत्नीका मातुःमपितामहाः ॥ ३ ॥ इति । ततः पाणिहुतशेपमन्नं मुक्तशेषादुद्धृतं सार्ववर्णिकमन्नं च घृतमधुतिलेः संमिश्य पट् पिण्डा- कृत्या पूर्वस्यां लेसायामानेयीसंस्थापितृतीर्थन बीपिडान्दद्यात् । एतत्तेऽस्मत्पितरमुकशर्मन्नमुकगोत्र वसुरूप सपत्नीक ये च त्वामनानु तेभ्यश्च गयायां दत्तमस्तु । एवं पितामहप्रपितामहयोः । एवमेव पश्चि- मलखायां मातामहादिवयाणामपि । ततो पहिर्मूले हस्तसंलग्नं लेप तूष्णीं निमृज्यात् । ततः, अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृपायध्वम् । इति सकृत्पिण्डाननुमन्य सव्येन पार्श्वन व्याहृत्योदङ्मुखो भूत्वा यथाशक्ति प्राणान्नियम्य पुनरभिपर्यावृत्यामीमदन्त पितरो यथा- भागमावृपायीपतेति पुनः पिण्डाननुमन्य यज्ञोपवीती पिण्डावशिष्टं ग्रासमात्रमन्नमादाय बहिनिष्क्रम्य तमाय पवित्रे त्यक्त्याऽऽचम्यान्ये पपिने धृत्वा प्राचीनावीती पूर्ववत्पिण्टेयु तिलोदकं निनयेत् । शुन्धन्तां क ख "ता भाभु। मधेदयेत् । 01३ ग लपले। ८ ·५८ केळकरोपाहबापूमविरचिता- सपत्नीकाः पितर इत्यादि । ततो द्विराचम्य पूर्वपद्धनीवीं विसस्य प्रतिपिण्ड तैलाभ्यानं दर्भेर्दद्यात् । पितरमुकशमन्नमुकगोच वसुरूप सपत्नीकाभ्यक्ष्य । एवगितरेषु तथैवानं दद्यात् । पितरमुकशर्मन्न सपत्नीकान्क्ष्वेत्यादि । अथ पिण्डेपु एतद्वः पितरो वासो मानोतोऽन्य- पितरो युध्यमित्ति प्रतिपार्षणं मन्त्रावृत्त्या यासस्थाने दशामूास्तुका वा पञ्चाशद्वर्षाधिकं वयश्चेत्स्वमकोठहृदयान्यतरस्थं ठोम दद्यात्पूर्वो- तेनैव मन्त्रेण । ततः सव्येनापसव्येन वा पिण्डान्गन्धाद्युपचारैरभ्यर्च्य प्राचीनावीती, अथैनानुपतिठेत नमो वः पितर इपे० इह सन्तः स्याम । मनोन्याहुवामहे० न्मभिः । आ त एतु मनः पुनः० दृशे । पुनर्नः पि. चेमहि । अथ पिण्डस्थान्पितन्मयाहयामीति ध्यायन्सकृदुत्तानेन हस्तेन पिण्डांचालयेत् । परेतन पितरः सो० नियच्छत । ततः सकुटुम्बः पिण्डा- नमस्कृत्य वीरं मे दत्त पितर इति मन्त्रेण मध्यमं पितामहपिण्डमादाय पुनस्तेनैव मन्त्रेण मातुःपितामहपिण्डमादाय पन्य पुत्रकामायै प्रय. च्छेत् । सा च. आधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करस्रजम् । यथाऽय. मरपा असत् । इति मन्त्रं स्वयं सकृत्पठन्ती पिण्डद्वयं प्राश्नीयात् । अनेकपत्नीपक्षे तावेय पिण्डी दभैविभज्य यथाशं मन्त्रपूर्वकं सर्वा अपि प्राश्नीयुः । पल्यामनधिकारिण्यामादानप्राशनमन्त्रयोर्लोप एव । ततः पिण्डानुद्वासयिष्य इत्युक्त्वा ब्राह्मणैरुद्वासयेत्यनुज्ञातोऽवशिष्टान्पिण्डा- नप्स्वनी वा क्षिपेत् । ततो यज्ञोपवीती विप्राणां पितृपूर्वकमुत्तरापो- शनार्थमुदकं दद्यात् । विप्रा अमृतापिधानमसौत्युत्तरापोशनं कृत्वाऽव- शिष्टजलं बहिनिनयेयुः। रौरव पूयनिलये पद्मादनिवासिनाम् । अर्थिनामुदकं दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥ ततो धृप्तपवित्रग्रन्थी विस्रस्योच्छिष्टमण्डले निक्षिपेयुः । कर्ता बाह्मणानां पितृपूर्वकं गण्डूपकरणहस्तपक्षालनादिशुद्धा(द्धया)चमनान्तं कारयित्वा विकिरं दद्यात् । आचान्तेषु विप्रेषु पिण्डदानमिति पक्ष विप्राणामुत्तरापोशनादिशुद्धा(या)चमनान्तं कारयित्वा पिण्डदानं कृत्वा विकिरं दद्यात् । पक्षद्वयेऽपि पिण्डदानान्ते विकिरदानम्। तद्यथा- पूर्वोद्भुतं सघृतमन्नमादाय प्रथमवैश्चदेविकहिजोच्छिटान्ते- असोमपाश्च ये देवा यज्ञभागविवर्जिताः । तेपामन्नं प्रदास्यामि विकिरं वैश्वदेविकम् ॥

·श्राद्धमञ्जरी। इति यवोदकसहितं सकृत्यकीय प्राचीनावीती प्रथमपित्र्यविषोच्छि- हान्से- असंस्कृतममीता ये त्यागिन्यो याः कुलत्रियः । दास्यामि तेभ्यो विकिरमन्नं ताम्यश्च पैतृकम् ।। इति तिलोदकसहितं सकृत्मकीर्य तत्समीपे दक्षिणाग्रान्दर्मानास्तीर्य नेषु ये अमिदग्धा० कल्पयस्व । इति शेपमन्नं मकीर्य तदुपरि तिलो- दकं निनयेत् । अग्निदग्धाः कुले जाता येऽप्यदग्धाः कुले मम । मूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥ ततो पज्ञोपवीत्याचम्य पवित्रे त्यक्त्वाऽन्ये धारयेत् । ततो धैश्वदेषि- कविमहस्तयोरपो दांश्च दद्यात् । शिवा आपः सन्तु । अथ गन्धपु- प्पाणि । सौमनस्यमस्तु । अथ ययाः । ययाः पान्तु । पुनरपो दद्यात् । दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । सन्तु शिवा आपः । अस्तु सौमनस्यम् । पान्तु यवाः । अस्तु दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टि- श्चेति क्रमेण मतियचनानि । एयमपसव्येन पित्र्यविभहस्तेषु । तब यष- स्थाने तिलाः, तिलाः पान्त्यिति। शेष समानम् । ततः पिश्यविप्रान्प्रति पदेत् । अघोराः पितरः सन्तु । सन्त्यघोराः पितर इति विमाः । ततः फर्ता यज्ञोपवीती ब्राह्मणानभियाद्य गोत्रवृद्धि याचेत । अस्मद्गोत्रं पर्धताम् । युष्मदोत्रं वर्धतामिति प्रतिवचनम् । ततः- नित्यानुष्ठानसिध्यर्थं सर्वदाऽप्यात्मशुद्धये। पितृमातृपराः सन्तः सन्त्यस्मकुलजा नराः ॥ इतिमन्त्रेण स्वमस्तके चन्दनादिना तिर्यक्तिलकं कृत्वा शिष्यादिना विप्रोच्छिटपाचाणि चालपित्या देवविप्रहस्तयोर्हस्तेनैव यवोदकं दद्यात् । पुरुरवावसंज्ञकविश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वतीति ब्रूत । ततः पित्र्यविग्रहस्तेषु तिलोदकं दद्यात् । पितृपितामहप्रपितामहेभ्योऽमुकशर्मभ्यः, मातामह मातुःपितामहमातुःप्रपितामहेभ्योऽमु०स्यस्तीति बूत । विप्रैः स्वस्तीति प्रत्युक्ते पुनर्देवविप्रहस्तपोर्हस्तेनैव यवोदकं दद्यात् । पुरूरवाईयसंज्ञफानां विश्वेषां देवानां यहत्तं श्राद्धं तदक्षय्यमस्त्विति बूत। [ अस्त्वक्षय्यमिति मतिवचनम् । ] प्राचीनावीती, अस्मपितृपितामहमपितामहानामित्यादि मातुःप्रपितामहान्तमुच्चार्य यद्दत्तं श्राद्धं तदक्षय्यमस्त्विति बूतेति पिप- , क. स. मध्यप ·केळकरीपाहबापूमविरचिता- 'विप्राणां तिलोदकं दद्यात्। अस्त्यक्षय्यमिति प्रतिवचनम् । तत आसादि- तमग्रंपानं चालयेत् । यज्ञोपवीती ब्राह्मणेभ्यस्ताम्बूलादि दत्त्वा दक्षिणां दद्यात् । अस्मपितृस्थानोपविष्टाय ब्राह्मणायेदं रजतं दक्षिणात्वेन तुभ्य- महं संपदे । एवं पितामहादिस्थानोपविष्टेभ्यो दत्त्वा पुरूरवाईवसंज्ञक- विश्वदेवस्थानोपविधाय ब्राह्मणायेदं सुवर्ण दक्षिणात्वेन तुभ्यमहं संप्र- •वदे। एवं द्वितीयाय । ततः सर्वान्प्रार्थयेत् । दक्षिणा: पान्त्यिति भयन्तो ब्रुवन्तु । पान्तु दक्षिणा इति प्रतिवचनम् । ततः सति विभवे नानालं. कारादि दद्यात् । प्राचीनावीती स्वधा वाचयिष्य इत्युक्त्वा वाच्य- तामिति विप्रैः प्रत्युक्तः, अस्मपितृपितामहप्रपितामहेभ्योऽमुकशर्मभ्य इत्यादिमातुःप्रपितामहान्तमुच्चार्य स्वधोच्यतामिति पियविप्रान्प्रति वदेत् । अस्तु स्वधेति विप्राः । कर्ता स्वधा संपद्यतामिति भवन्तो बुवन्तु । संपद्यतां स्वधेति विप्राः । कर्ता यज्ञोपवीती विश्वे देवाः प्रीय- न्तामिति भवन्तो अवन्तु । प्रीयन्तां विश्वे देवा इति प्रतिवचनम् । प्राचीनावीती पितरः प्रीयन्तामिसि मवन्तो अवन्तु । प्रीयन्तां पितर इति प्रतिवचनम् । शोभनं हविरिति कर्तारं प्रति विप्रा वदेयुः । कर्ता यज्ञोपवीती देवताभ्यः पितृ० नम इति निरुक्त्वा वाजे वाले देवयानः । उत्तिष्ठत पितरो विश्वैर्देवैः सहेति विमान्दर्भाग्रेः संस्पृशन् ॐ स्वधो- च्यतामिति अस्तु स्वधेति वोक्त्वा पितृपूर्वं विसृजेत् । ते च ॐ स्वधा, अस्तु स्वधेति वा बुधन्त उत्तिष्ठेयुः । ततः कया नश्चित्र इति तचं स्वस्व- शासोक्तं जपेयुः । कर्ता पिण्डनिपरणदेशं गोमयादिना संमृज्य तिलाक्ष- तान्मास्य शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्त्यिति भवन्तो बुवन्तु इत्युदकधारां कुर्यात् । अस्तु शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चेति विप्राः । ततः कर्ता पादप्रक्षाल- नमण्डलदेशे विप्रानुपधेश्य, आमावाजस्य० गम्यात् । इति प्रदक्षि- णीकृत्य तेषां हस्तेष्वक्षतपुप्पादि दत्त्वा नियतो वाग्यतः शुचिर्दक्षिणा- मुखः पाञ्जलिस्तिष्ठन्वरान्याचेत । दातारो नोऽभिवर्धन्ताम् । दातारो घोऽभिवर्धन्तामिति विप्रैः प्रतिवचनं कार्यम् । एवमुत्तरत्र । कर्ता वेदाः संततिरेव नः । विना वेदाः संततिरेव वः । कर्ता श्रद्धा च नो मा ध्यगमत् । विमाः श्रद्धा च वो मा व्यगमत् । कर्ता बहु देयं च नोऽस्तु । विप्रा बहु देयं च वोऽस्तु । कर्ता, अन्नं च नो बहु भवेत् । विना अन्नं च वो यहु भवेत् । कर्ता, अतिथींश्च लभेमहि । विप्राः, अतिथींच लमध्वम् । कर्ता याचितारश्च नः सन्तु। विमा याचितारश्च वः सन्तु। कर्ता मा च याचिष्म कंचन। विप्रा मा च याचिई कंचन । स्वादुपंसदः पितरो० - ·श्राद्धमारी। चित्रसेना बाह्मणास: पूपा नः पातु. इहैवस्तं मा वि० कीळन्ती पु० गृहे। आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः ॥ एताः सत्या आशिपः सन्तु इत्याशिषो दद्युः । कर्ता विप्रदत्ताक्षतादि शिरसि धृत्वा विप्रान्पादाभ्यङ्गादिभिः प्रियोक्तिभिश्च परितोप्य प्रणि- पत्य प्रार्थयेत् । अद्य मे सफलं जन्म भवत्पादाब्जवन्दनात् । अद्य मे वंशजाः सर्वे याता योऽनुग्रहादिवम् ॥ पत्रशाकादिदानेन क्लेशिता यूयमीदृशाः । तत्क्लेशजातं चित्ते तु विस्मृत्य क्षन्तुमर्हथ ॥ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या० च्युतम् । मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं द्विजोत्तमाः। श्राद्धं संपूर्णतां यातु प्रसादाशयतां मम ॥ यः कश्चिद्राद्धयज्ञस्य प्रोक्तो मन्यादिभिर्विधिः । असौ युष्मत्प्रसादेन संपूर्णः सकलोऽस्तु मे ॥ सर्व संपूर्णमस्त्विति विप्राः । कर्ता वसिष्ठासः पितृ० प्रीता इव ज्ञा० देवान्वासिते नो रासन्ता०सदा नः । इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्येति नम- स्कारवतीमन्ततः शंसति तस्मादन्ततः पितृभ्यो नमस्क्रियते तदाहा. हावं पित्र्याः शंसेत् । अव्याहावाँ इति व्याहायमेव शंसेदसंस्थित के पितृयज्ञस्य साध्वसंस्थितं वा एप पितृयज्ञं संस्थापयति यो व्याहावं शंसति तस्माद्व्यहावमेव शंस्तव्यमिति पठित्या- जपच्छिदं तपश्छिद्रं यच्छिद्र श्राद्धकर्मणि । सर्वं भवतु मेऽच्छिद्रं ब्राह्मणानां प्रसादतः ।। इति विप्रासंप्रार्थयेत् । सर्वमच्छिद्रमस्त्विति विप्रा वदेयुः । कर्ता, अनेन दर्शश्राद्धयज्ञेन भगवान्पितृस्वरूपी जनार्दनवासुदेवः पीयताम् । तत्सब्रह्मार्पणमस्तु । वपटू ते विष्पा० सदा नः । ततः प्राचीनावीती सप- रिवारो ब्राह्मणैः सहाष्टौ पदान्यनुव्रज्य यज्ञोपवीती पूर्व प्रतिब्राह्मणं स्थापितदीपान्निस्य पवित्रादीनि विसृज्य पादौ प्रक्षाल्य द्विराचामेत् । गपूर्णस । २ ग पी परमेश्वरः श्री ·६२ केळकरोपावयापूभट्टविरचिता- नतो विमोच्छिष्टानि भूमी शुची देशेऽवटं सात्या तत्र निक्षिप्य मृदाऽऽ छादयेत् । गृहान्तरसत्त्वे सूर्यास्तादनन्तरमुच्छिटप्रतिपत्तिः । ततोऽगारं गोमयेनोपलिप्य श्राद्धशेषेण नित्यश्राद्धं कृत्वा श्राद्धशेपेणैव वैश्वदेवा- दिकं कृत्वेष्टेः सह मुनीतेति । दर्शश्राद्धमनुपनीतोऽपि फुर्यादिति निर्णय- सिन्धायुक्तम् । अमाश्राद्धातिक्रमे प्रायश्चित्तमुक्तमृग्विधाने- न्यूपु वा जपेन्मन्त्रं शसवारं तु नदिने । अमाश्राद्धं पदा नास्ति तदा संपूर्णमेति तत् ॥ इति । इति श्रीमश्चित्तपायनकेळकरोपाभिधमहादेवात्ममबापूभदृविरचितार्या भाद्धमञ्जयां सकलशिष्टयर्यपरिगृहीतः पार्यणश्राद्धप्रयोगः । अथ गृह्यपरिशिष्टोतो दर्शश्राद्धप्रयोगः । अत्र श्राद्धार्हदेशपदार्थों- पकल्पनादि सर्व धर्माः परिमापोक्ता एव ग्राह्याः । श्राद्धकर्ता श्राद्ध- दिने वा मातः श्राद्धान्त्रिाह्मणान्द्वी देवे पिण्ये त्रीनेफेकं वोभयत्र शक्तश्चेदेकैकस्य स्थानेऽनेकान्वा निमन्त्रयेत् । श्चोऽद्य वा फरिप्यमा. णदर्शश्राद्धे पुरूरवाईवसंज्ञकविश्वदेवस्थाने त्यया क्षणः करणीयः । ॐ तथेति प्रतिवचनम् । प्राचीनावीती, अद्यकरिष्यमाणदर्शश्राद्धेऽ- सात्पितुरमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य वरूपस्य सपत्नीकस्य स्थाने त्वया क्षणः करणीयः । ॐ तथा । एवं पितामहप्रपितामहयोर्मातामहादीनां घ विप्रपादस्पर्शपूर्वक निमन्त्र्य मध्याह्न सात्वा पूर्वोक्तप्रकारेण दर्श- भाद्धाङ्गं तर्पणं विधाय ब्राह्मणान्समाहूय तान्मति सव्येनैव स्वागतमिति प्रणतिपूर्वकं वदेत् । सुस्वागतमिति प्रतिवचनम् । ततः प्राच्यां शुची गृहागणे गोमयोदकाभ्यां चतुरस्र मण्डलमुल्लिस्य तदक्षिणतस्तथैव चर्तु- लमण्डलमुलिख्योत्तरे सयवान्दर्मानास्तीर्य दक्षिणे सतिलान्दर्भानास्तीर्य गन्धादिभिर्मण्डलद्वयमभ्यर्योत्तरमण्डलस्य पश्रात्माङ्मुखौ दैविकविमा- युपवेश्य स्वयं प्रत्यङ्मुख उपविश्य विषपादौ मण्डले निधाय पुरुरवा- वसंज्ञका विश्वे देवा इदं वः पाद्यं स्वाहा नम इति यवोदकं पादयो- दत्त्या शं नो देवी० तु नः । इति मन्त्रेण पादौ प्रक्षालयेत् । एवमुत्तरत्र ततः प्राचीनावीती दक्षिणमण्डलसमीपे मुख्यपितृदिप्रमुदङ्मुसमुपवेश्य तत्पादौ मण्डले निधाय, अस्मपितरमुकशर्मन्नमुकगोत्र वसुरूप सप- ग. 'मम' ·श्राद्धमारी। स्नीकेदं ते पाद्यं स्वधा नम इति तिलोदकं पादयोर्दत्त्वा शं नो देवी. रिति पादौ क्षालयेत् । एवं सर्वेषां तत्तदुच्चारपूर्वकं पायं कृत्वा मण्डल. योरुत्तरतो ब्राह्मणान्दुिराचाम्य स्वयमप्याचामेत् । ततः पाद्धस्थले कम्पलाधासनेपु वैश्वदेदिको प्राङ्मुखी पित्रानुदमुखान्धिपारतत्त- पान्ध्यायन्नुपवेशयेत् । तत आचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देशकालो स्मृत्वा प्राचीनावीती, अस्मपितृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणाम- मुकगोत्राणां बमुरुदादित्यस्वरूपाणां सपलीकानाम् । अस्मन्मातामह- मातु:पितामहमातुःप्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकमोधाणां घमुरुद्रा- दित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानामेतेपां तृप्त्यर्थ दर्शश्राद्धं करिप्य इति संकल्प्य, अपहता असुराप्तं मन इत्यप्रदक्षिणं सर्वतस्तिलानवकीयं, उदीरता हवेपु । इति जपित्वा दर्मोदकेनान्नान्यम्युक्ष्य गयाँ जना- ईनं वस्यादिरूपापितुंश्च ध्यात्वा यज्ञोपवीती देवार्चनं कुर्यात् । तत्र दैविकविप्रहस्तयोरपो दत्त्वा पुरुरवावसंज्ञकानां विश्वे देवानामिव- मासनम् । इत्येकैकस्याऽऽसने दक्षिणतःप्रागमानुजून्युग्मान्दन्दित्त्वाऽपो दद्यात् । अथाभ्युक्षितायां मुवि प्रागग्रान्दर्मानास्तीर्य तेपु न्यबिल- मेकमर्घ्यपात्रमासाद्योत्तानीकृत्य तस्मिन्दर्मद्वयात्मकं प्रागग्रं पवित्र निधा- याप आसिय्य शं नो देवी० नु न इत्यनुमय ययोऽसि धा० स्मृतम् । इति यवानोप्य गन्धपुप्पाणि क्षिप्त्वा देवपात्रं संपन्नमित्यभिमृश्य यय- दस्तो विश्वान्देवानावाहयिष्यामीत्युक्त्वा, आचाहयेति विप्राम्पामुके विश्वे देवास आ० दत। इति दक्षिणाङ्गादिवामाङ्गसंस्थं पादजान्वंसशि- रसु ययानवकीर्य, आगच्छन्तु० भयन्तु त इत्युपस्थाय स्याहार्या इत्यर्यपानमुभयोः सकृन्निवेद्याथ प्रथम प्रत्येकमन्या अपो इत्याऽर्य- पानादर्यमादाय पुरुरयायसंज्ञका विश्वे देया इदं घोऽयमिति दत्त्वा या दिव्या आप: भवन्तु इति सपन्तीरपोऽनुमन्यापो दद्यात् । एवं द्वितीयस्यापशिष्टमय दद्यात् । तत उमयोः प्रत्युपचारमाद्यन्तयोर- ग्दानपूर्वकं गन्धपुप्पधूपदीपान्दिर्दिया सकृदाच्छादनं दत्याऽर्चन विधेः संपूर्णताऽस्त्यिप्ति भवन्तो बुवन्त्यित्युक्त्या संपूर्णमस्त्विति पिमः प्रत्युक्ते युप्मनुज्ञपा पिवर्चनं करिष्य इत्युक्त्या कुरुप्पेत्यनुज्ञातः प्राचीनायीती, आमेप्पभिमुस उपविश्य पिननं कुर्यात् । प्रयमविमहम्नेऽपो दत्त्याऽम्म- पितुरमुकशर्मणोऽमुकगोवस्प यरुपम्प सपत्नीकम्पेयकवदस्मपितृ- ·- केळफरोपावयापूमविरचिता- णाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरूपाणां सपत्नीकानामिति बहुपदा निर्देशं कृत्वेदमासनमिति दर्भानयुग्मान्द्विगुणभुनानासने वामभागे दत्त्वाऽपो दद्यात् । एवं सर्वत्र तत्तविभक्त्या पित्रादीनामेकवदा बहुवदा निर्देशं कुर्यात् । अस्मपितामहस्य० अस्मत्पितामहानामित्यादि या सर्वेपामासनानि दत्त्वा पितृविप्रसमीपे भुवमभ्युक्ष्य दक्षिणायान्दर्भा- नास्तीर्य प्रतिवर्ग त्रीणि त्रीणि पाबाणि न्यग्बिलानि दक्षिणापवर्गाणि निधायोत्तानानि कृत्वा तेषु दर्भव्रयात्मकानि पवित्राण्यन्तर्धायाप आसिच्य शं नो देवी० तु न इति सर्वाणि सकृन्मन्त्रेणानुमन्य तिलोऽसि सोमदे० स्वधा नमः । इति पृथक्पृथमन्त्रावृत्या तिलानोप्य गन्धपुष्पाणि क्षिप्त्वा पितृपानं संपन्नम् । पितामहपात्रं संपन्नम् । प्रपिता- महपानं० । मातामह । मातु:पितामहपा० । मातुःप्रपितामहपानं संपन्न- मिति यथालिङ्ग पात्राण्यभिमृश्य तिलहस्तः, अस्मत्पितरममुकशर्माण- मित्यादिप्रपितामहान्तं द्वितीयान्तमुच्चार्याऽऽबाहयिष्यामीत्युक्त्वा तैरावा- हवेत्युक्ते वामाङ्गादिदक्षिणाङ्गसंस्थमेकैकस्मिशिरोंसजानुपादेपु, उश- न्तस्त्या नि० अत्तवे । इति मन्त्रेण तिलानवकीर्य, आयन्तु न: पितर:० त्वस्मानित्युपस्थाय यज्ञोपवीती स्वधार्ष्या इति मन्त्रावृत्त्या तत्तदर्घ्यपानं तत्तद्विपाये निवेद्य प्रथमविप्रहस्तेऽपो दत्त्वा सशेपम- ध्यमादाय दक्षिणेन पाणिना सव्योपगृहीतेन पितरिदं तेऽयमिति पितृतीर्थेन दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्यापो दद्यात् । एवं पिता- महादीनां दत्त्वेतरानपशेपानाद्यपानाHशेषे निनीय नाद्भिरद्भिः पुन- कामो मुखमनक्ति । अप उपस्पृश्य तत्पात्रं शुचौ देशे पितृभ्यः स्थानम- सीति मन्त्रेण निधाय प्रपितामहाग्रंपात्रेणापिध्यात् । न्याग्विलं वा कुर्यात् । तदक्षय्यवाचनान्तं न चालयेत् । प्राचीनावीती, अस्म- पितरमुकशभन्नित्यादिसंबुद्धपन्तमुक्त्वाऽऽयन्तयोरब्दानपूर्वक काण्डानु- समयेन पदार्थानुसमयेन वा सर्वेषां गन्धाद्याच्छादनान्तान्पञ्चोपचारान्द- स्वाऽर्चनविधेः संपूर्णतां वाचयित्वा भोजनार्थादन्नादन्नमुद्धृत्य सर्पिपाs. भ्यस्त्वा(ज्य) ब्राह्मणपाणिपु दर्भानन्तर्धाय सव्यहस्तेन दक्षिणहस्त आज्येनोपस्तीर्य भध्यात्पूर्वार्धादवदाय पश्चावत्ती तु पश्चार्धातृतीयमव- दाय सव्यहस्तेन पावस्थमवत् चामिधार्य सोमाय पितृमते स्वधा नम इति प्रथमाहुति हुत्या सोमाय पितृमत इदं न ममेति त्यजेत् । पुनः पूर्वववदाय, अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः । अग्नये कव्यवाहनाये . ग. 'य पा ·श्राद्धमतरी। न ममेति द्वितीयां जुहुयात् । एवं सर्यविप्रपाणिपु दे छे आहुती जुहुयात् । अपि वा, एकैकामाहुर्ति विगृह्य सर्वेपु विप्राणिपु जुहुयात् । यज्ञोपवीती भोजनपात्र स्थापनार्थं देवे चतुरस्त्रे मण्डले गोमयेन विधाय पिव्ये वृत्तानि विधाय देवे सयवान्पिञ्ये सतिलान्दर्भान्भास्य भोजन- पाबाणि निधायाऽऽज्येनोपस्तीर्यान्नानि परिवेप्य पितृपात्रान्नेह हुतशेष तूप्पणी परिविष्य प्रथमदेविकं पात्रं तूणीं परिपिच्य पृथिवी ते पात्रं धौरपिधानं बहाणस्त्या मुखेऽमृतेऽमृतं जुहोमि बाह्मणानां त्वा विद्या. वतां प्राणापानयोर्जुहोम्पक्षितमसि मा मे क्षेठा अमुत्रामुग्मिलोक इति पात्रसहितमन्नमभिमख्य ब्राह्मणपाण्यनुष्ठम् इदं विष्णुर्वि० सुरे । विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यन्ने निवेश्य यवोदकमादाय पुरूरवावसंज्ञका विश्वे देवा देवता इदमन्नं हविरयं ब्राह्मण आहवनीयार्थ इयं भूमिर्ग- याऽयं मोक्ता गदाधर इदमन्नं बह्मणे दत्तं सुवर्णपात्रस्थमक्षय्यवटच्छा. येयमित्युक्त्वा पुरूरवायसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नममृत- रूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाss तृप्तेः स्वाहेत्युत्सृज्य, एवं द्वितीये ये देवासो० जुपध्वम् । इत्युपस्थाय प्राचीनावीती पितृविषपानं तूष्णीं परिपिच्य पृथिवी ते पा० विष्णो कव्यं रक्षस्व । तिलोदकमादाय पिताऽमुकशर्माऽमुकगोत्री वसुरूपो देवतेदमन्नं० दत्तं रजतपावस्थमक्ष- व्यवटच्छायेयम् । अस्मत्पित्रेऽमुकशर्मणेऽमुकगोवाय पसुरूपायेदमन्नम- मृतरूपं० चाऽऽ तृप्तः स्वधा । एवं सर्वेषां तत्तदुचारपूर्वकमुत्सृज्य ये चेह पितरो ये० जुपस्वेत्युपस्थाय यज्ञोपवीती, अन्नेपु मधु सपिर्वाऽऽसिच्य सप्रणवव्याहृतिका सावित्री जपित्वा मधु वाता ऋ० इति तिस्र ऋचश्च जपित्वा मधु मधु मधु इति विरुक्त्वा पितृननुरमृत्याऽऽपोशनं प्रदाय बाह्मणान्यथासुखं जुपध्वमिति भोजनायातिसृजेत् । भुञानात्राक्षोन- पिञ्यादीनि श्रावयेत् । अथ तृप्ताज्ञात्वा मधुमतीस्तिस्रोऽक्षन्नमीमद्- न्तेति चैको श्रावयित्वा संपन्नमिति ब्राह्मणान्स्पृ(न्यू)सा मुसंपन्नमिति प्रत्युक्तो भुक्तशेषात्सावर्णिकमन्नं पिण्डार्थ प्रकिरणार्थ च पृथगुसृत्य शेपं माह्मणेभ्यो निवेदयेत् । शेपमन्नं किं क्रियतामिति विप्रास्तस्वी कुयुरिटैः सह मुज्यतामिति वा पदेयुः । ततो विगैरुत्तरापोशनादिशुद्धा (या)चमनान्तं कारयित्वा पिण्डदानं कुर्यात् । उत्तरापोशनात्पूर्व था। तद्यथा विमोच्छिष्टान्ते स्फ्येन दर्भगृलेन वा, अपहता असुरा रक्षांसि 11 स विप्राणामत'।

·केळफरोपाहवापूमविरचिता- चेदिपद इत्याग्नेयीसंस्थं लेखाद्वयमुल्लिस्य तत्मत्येकमभ्युक्ष्य बहिषाऽनस्तीर्य प्राचीनावीती प्रथमलेसायां बहिपि मूलमध्यान्तेषु पिण्डदेशेषु शुन्धन्तां पितरः शुन्धन्तां पितामहाः शुन्धन्तां प्रपितामहा इति पितृतीर्थन तिलोदकं निनीय तथैव द्वितीयलेसायां शुन्धन्तां मातामहा इत्यादि। तत एतत्तेऽमुकशर्मन्ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्चेति पित्रे पिण्डं दत्त्वा पिता- महादिभ्यस्तत्तन्नामोचारपूर्वकं दद्यात् । ततः, अब पितरो मादयध्व- मिति पिण्डान्सकृदनुमच्य सव्यावृदावृत्योदङ्मुखो भूत्वा यथाशक्त्या- यतप्राणः सन्नासित्या प्रत्यावृत्य, अमीमदन्त पितरो० यीपत । इति पुनः सकृत्पिण्डाननुमन्य पिण्डशेपचरुमवघायाऽऽचम्य शुन्धन्तां पितर इत्यादि पिण्डेपु पूर्ववत्तिलोदकं निनीयासावभ्यङ्गक्ष्वासावक्ष्वेति यथा- लिङ्गं पिण्डेप्वभ्यञ्जनाञ्जने दत्त्वा पासःस्थाने दशामूर्णास्तुकां या, एतद्वः पितरो० युध्वम् । इति प्रतिवर्ग दद्यात् । उत्तरे वयसि स्वह ल्लोम दद्यात् । अथ पिण्डान्गन्धादिभिरभ्यर्च्य पाञ्जलिस्तिष्ठन्नुपतिष्ठत नमो वः पितर इपे० चेमहि । इति चतसृभिरुपस्थाय परेतन० निय- च्छतेति पिण्टस्थान्पितन्मवाहयेत् । अथ पिण्डान्नमस्कृत्य वीरं में वृत्त पितर इति मध्यमं पिण्डद्वयमादाय, आधत्त पितरो गर्भ० असत् । इति पुत्रकामः पत्नी प्राशयेत् । इतरान्पिण्डानप्सु प्रक्षिपेत् । अग्नौ वा जुहुयात् । गवे वा बाह्मणाय वा दद्यात् । ततः प्रकिरणार्थं सार्व- पणिक पूर्व पृथगुट्टतमन्नमुदकेन परिप्लाव्य विप्रोच्छिष्टान्ते दक्षिणाया- न्दर्मानास्तीय तेषु ये अग्निदग्धा० कल्पयस्वेति तदन्नं प्रकीर्य अग्निदग्धाः कुले जाता नाग्निदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥ इति तिलोदकं निनीयाऽऽचामेत् । अथ ब्राह्मणहस्तेप्वपो दमांश्च दत्त्वा देवे यथापित्र्ये तिलांश्वावधाय पुनरपो दद्यादेपा हस्त- शुद्धिः । अथ ब्राह्मणानभिवाद्य, अस्मद्गोत्रं वर्धतामिति गोत्रवृद्धि याचेत । युप्मद्ोत्रं वर्धतामिति विमा बदेयुः । कर्ता विमोच्छिष्टानि चालपित्वा पुरूरवावसंज्ञका विश्वे देवाः स्वस्तीति बूतेति दैवि. कविप्रहस्तयोरपो दद्यात् । ताभ्यां स्वस्तीति प्रत्युक्ते प्राचीनावीती पित्रादीनां संबुद्ध्यन्तमुचारणं कृत्वा स्वस्तीति बूतेत्ययो दद्यात् । १. 'दयलो । २ ६. स. ° ३ग 'रिप्राग्ला ।

·प्राधमञ्जरी। स्वस्तीति प्रतिवचनम् । यज्ञोपवीती पुरुरवाईघ० विश्वेषां देवानां यदत्तं श्राद्धं तदक्षय्यमस्त्विति ब्रूतेति यवोदकं दत्त्वा, अक्षय्यमस्त्विति' प्रत्युक्ते प्राचीनावीती पित्रादीन्पश्यन्तानुच्चार्य यहत्तं श्राद्धं तदक्षय्यम- स्त्विति ब्रूतेति तिलाम्बु दत्त्वा पूर्वस्थापितमय॑पात्रं निवृत्य यज्ञोपवीती बाह्मणेभ्यो मुखवासताम्बूलादि दत्त्वा दक्षिणां दत्त्वा तान्पादाभ्यङ्गा- दिभिः प्रियोक्तिभिश्च परितोष्य कर्मणः संपूर्णतां वाचयित्वा ॐ स्वघोच्यतामिति बुवपितृपूर्व विसृजेत् । विप्राश्चास्तु स्वधेति ब्रुयन्त उत्तिष्ठेयुः । कर्ता पिण्डनिपरणदेशं संमृज्य तत्र तिलान्पास्य तत्र शान्तिरस्तु पुष्टिरस्तु तुष्टिरस्तु, इत्युदकधारामासिव्य तथाऽस्त्विति विमः प्रत्युक्ते दक्षिणामुखः प्रालिस्तिष्ठन्वरान्याचेत दातारो नोऽभिवर्धन्तां घेदाः संततिरेष नः। श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहु देयं च नोऽस्तु ॥ इति । दातारो योऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेय वः । श्रद्धा च वो मा व्यगमद्दहु देयं च थोऽस्तु ॥ इति विमाः प्रतिवदेयुः। कर्ता यस्य स्मृत्या च० च्युतम् । मन्त्रहीनं० मम । यः कश्चिच्छ्राद्ध० स्तु मे । सर्व संपूर्णमस्त्विति विप्राः । कर्ताऽ- नेन दर्शश्राद्धयज्ञेन भगवानिपतृस्वरूपी परमेश्वरः प्रीयताम् । तत्सद्ब्रह्मा- र्पणमस्तु इत्युक्त्या विमोच्छिष्टान्युद्वास्य भूमौ निखन्याऽऽच्छाद्य गृहं गोमयेनोपलिप्य श्राद्धशेपेण वैश्वदेवादिकं कृत्वा श्राद्धशेषमिटेः सह मुजीतेति। इति श्रीमञ्चित्तपायन केळ० श्राद्धमाया केयलगृह्यपरिशिष्टोक्तो दर्श- भाद्धप्रयोगः। अथ सूत्रोक्तः पार्वणमाद्धप्रयोगः । स च पूर्वोक्तविस्तरेण प्रयोगक- रणाशक्ती कर्तव्यः। पह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य यत्कर्म चोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ॥ इति पचनात् । अपि पा शक्ती सत्यामपि स्वगृह्योक्त एवं कार्यों न शास्त्रान्तरदृष्टविस्तरः कार्य इति वृत्तिकृटुक्तः । अतो वृत्तिकारिका.

·केळकरीपाहबापूभट्टविरचिता- काराभ्यां किंचिकिचिदाक्षिप्तस्वावश्यकमन्वादिशास्त्रान्तरपरिग्रहेणा- नुष्ठेयार्थी निरूपितस्तदनुसारेणैवोच्यते । तब मातामहादीनामनुक्तावपि स्वाविरुद्धमन्यतो ग्राह्यमित्युक्तत्वाच्छिष्टाचाराच तत्परिग्रहेणीव प्रयो- गोऽभिधीयते । श्राद्धकर्ता श्राद्धदिनात्पूर्वयुः सायं श्राद्धदिने वा पात- बामणानिमन्त्रयेत् । श्वोऽद्य वा करिष्यमाणदर्शश्राद्धे पुरूरवावसं. ज्ञकविश्वदेवस्थाने स्वया क्षणः करणीय इति वैश्वदेवार्थमेकं द्वौ वा निमय प्राचीनापीती, अय करियमाणदर्शश्राद्धेऽस्मपितुरमुकशर्म- णोऽमुकगोत्रस्य वसुरूपस्य सपत्नीकस्य स्थाने त्वया क्षणः करणीयः । ॐ तथेति प्रतिवचनम् । एवं पितामहाद्यांस्तत्तन्नामोचारपूर्वकं निम- नयेत् । अतः परं ब्राह्मणानां कर्तुश्च ब्रह्मचर्यम् । ततः श्राद्धदिने मध्याह्ने चात्वा दर्शश्राद्धान्तर्पणं विधाय ब्राह्मणान्समाहूय तैः सानं कारयित्वा यज्ञोपवीती पवित्रे धृत्वाऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकाली स्मृत्वा प्राचीनापीती, अस्मरिपतुरमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य वसुरुपस्प सपत्नीकस्यास्मपितामहस्यामुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्प रुद्ररूपस्य सपली- कस्यास्मत्मपितामहस्यामुक० आदित्यरूपस्य सपत्नीकस्यास्मन्मातामह- स्यामु० अस्मन्मातु:पितामहस्यामु० अस्मन्मातुःप्रपितामहस्यामु० आदि- त्यरूपस्य सपत्नीकस्यैतेपां तृप्त्यर्थ दर्शश्राद्धं करिष्ये । ततस्तान्वि- प्रान्धातास्वयं कर्ता वा प्रक्षालितपादान्दिराचान्तानुपवेशयेत् । तत्र द्वौ प्राङ्मुखौ देविको वैश्वदेवस्वरूपी ध्यायन्नुपवेश्य. पित्राद्यान्ममैते पितर इति ध्यायन्नुदङ्मुखानुपवेशयेत् । ततो यज्ञोपवीती देवार्चनं कुर्यात् । प्रथमवैश्वदेविकविभहस्तेऽपो दत्त्वा पुरूरवावसंज्ञकानां विश्वेषां देवानामिदमासनम् । इति दक्षिणभाग ऋजून्युग्मान्दर्भानासने दत्त्वाऽपो दद्यात् । एवं द्वितीये देवेऽयदानमावाहनं च कृताकृतम् । पुरुरवा० विश्वे देवा अमी वो गन्धाः स्वाहा नमो न मम । एवमाद्य- न्तयोरन्दानपूर्वकं गन्धमाल्पधूपदीपाच्छादनानि दद्यात् । प्राचीनावीती, अपो दत्त्वाऽस्मपितुरमुकशर्मणोऽमुकगोवस्य यमुरूपस्य सपत्नीकस्येद- मासनमिति वामभागे द्विगुणमुनान्दर्भानासने दत्त्वाऽपो दद्यात् । एवं पितामहादीनां तत्तदुचारपूर्वकमासनानि दद्यात् । ततो दर्भेषु पडर्य- पात्राण्यानेयीसंस्थान्यासाद्य तेषु दर्भत्रयात्मकानि पवित्राणि निधा- याप आसिच्य शं नो देवोरिति सकृदनुमन्य तिलोऽसि सोम० स्वधा १ ग. 'दिद।

·. श्राद्धमारी। नम इति मन्त्रावृत्या प्रतिपानं तिलानोप्य गन्धपुष्पाणि क्षिप्त्या यज्ञो. पवीती तत्तदर्घ्यपात्रं तत्तद्विमाग्रे स्वधाऽर्पा इति मन्त्रावृत्त्या प्रत्येक निवेदयेत् । सन्त्वा इति प्रतिवचनम् । एकबाह्मणपक्षे तस्मा एय सकृन्मन्त्रेण सर्वाणि निवेदयेत् । एकस्य स्थानेऽनेकब्राह्मणपक्षे तदर्य- पात्रं सकृन्मन्त्रेण युगपत्सर्येभ्यो निवेदयेत् । ततोऽन्या अपः प्रदाय दक्षिणहस्तेन सशेपमर्यमादाय सव्योपगृहीतेन सपत्नीक पितरिदं तेऽप. मिति दत्त्या या दिव्या आप:०भवन्तु । इति विप्रहस्तात्म्रवन्तीरपोऽनु- मच्यापो दद्यात् । एवं पितामहादीनां तत्तन्मन्त्रेणार्यदानम् । एकवाह्म- णपक्षे तस्मा एव सर्वाण्याणि प्रत्येकमाद्यन्तयोरुदकदानपूर्वकं दद्यात् । अनेकबाह्मणपक्षे तदेवायं विगृह्य सर्वेभ्यो दद्यात् । ततः प्रथममर्य पात्रं पित्र्यविप्रवामभागेऽन्यत्र पा शुचौ देशे निधाय तस्मिन्नितरार्ध्वपात्र- स्थान्संम्रयान्समवनीय ताभिरभिः पुत्रकामश्चेन्मुसमनक्ति अपः स्पृष्ट्वा तत्पानं प्रपितामहपात्रेणापिधाय तदा श्राद्धसमार्म चालयेत् । ततः पाचीनावीती, अस्मपितृपितामहमपितामहा अमुकशर्माण इत्पाद्युच्चार्य एप यो गन्धः स्वधा नमो न मम । एयमाद्यन्तयोरुदकदानपूर्वकं गन्ध- पुष्पधूपदीपाच्छादनानि प्रदाय मोजनपात्राण्यासाय भोजनार्थादन्नाद- नमादाय धृताक्तं कृत्वा प्राचीनावी ती पियविप्रपाणिपु मेक्षणेन हस्तेन पाऽवदानधर्मण सामाय पितृमते स्वधा नमः । सोगाय पितृमत इदं० । अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः । अग्नये कव्यवाहनायेदं० इति प्रत्येक दे हे आहुती जुहुयात् । अपि था, एकैकामाहुति विगृह्य सर्वेपु पिम- पाणिपु जुहुयात् । विप्राः स्वस्थपाणिस्थमन्नं स्वस्वपात्रे संस्थाप्य पहिर्गत्याऽऽचम्य यथास्थानमुपविशेयुः । कर्ता यज्ञोपवीती देवपूर्वमन्नं भोजनपर्याप्त्यधिक परिविष्य दुतशेपं सर्वेषु पितृपायेषु दद्यात् । ततो यज्ञोपवीती देवपानस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्युक्ष्य पुरखरवादयसंज्ञकम्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तः स्वाहा हव्यं नमो न ममेति निवेद्य पितृपात्रस्थमन्नं सावित्र्याऽन्युक्ष्य पाचीनावीती, अस्मरिपत्रेऽमुकशर्मणेऽमुकगोवाय यमुरूपाय सपनीका. पेइमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वधा कम्यं नमो न मम । एवं पितामहादिभ्यो निवेद्याऽऽपोशनार्थमुदकं दद्यात् । विपाश्राग्नं परिपिच्य बलिदानवर्जमापोशनं कृत्या प्राणाहुतीहीयोतनियमयुक्ता मुक्षीरन् । फर्ता यज्ञोपवीती भुजानानाक्षोनापियादीनि च प्रापयेत् । मेपु मृप्तेषु मधु पाता ऋतायते म० इति निरोशन्नमीमदन्तति का ·७० केळकरोपावबापूमट्टविरचिता- श्रावयेत् । ततो ब्राह्मणान्पृच्छति संपन्नमिति। ते च संपन्नमिति प्रत्यूचुः । ततः कर्ता भुक्तशेपासार्ववणिकमन्नं पिण्डार्थं प्रकिरणार्थं चोद्धृत्य शेपं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । शेपमन्नं किं कियतामिति । विप्रास्तत्स्वी कुर्युरिटैः सह मुज्यतामिति वा वदेयुः । ततः कर्ता पिण्डदानं कुर्यात् । द्विजोछिटसमीप आमेयीसंस्था लेखामुलिखेत् । अपहताअसुरा रक्षांसि दिपदः । तत्पश्चात्तथैवोल्लिस्य क्रमेणान्युक्ष्य पहिर्दयमास्तीर्य प्राचीना- बीती पूर्वस्यां विरुदकं निनयेत् । शुन्धन्तां सपत्नीकाः पितराद्या इति पवारमुदकं निनयेत् । ततः पद पिण्डान्कृत्वा, एतत्तेऽस्मपितरमुकश- मनमुकगोत्र पसुरुप सपत्नीक ये च त्वामत्रानु इति पिने पिण्डं दत्त्वा एतत्तेऽस्मवितामहेत्यादिमातुःप्रपितामहान्तेभ्यो पद्यात् । अथ पिण्ड- स्थापितॄननुमन्त्रयेत् । अब पितरो० यध्वम् । सव्यावृदुडगवृत्य यथा- शक्ति प्राणानियम्पाभिपर्यावृत्य, अमीमदन्तः यीपत। इति पुनः पिण्डा- ननुमन्ध्य यज्ञोपवीती चशेपमवघायाऽऽचम्य प्राचीनावीती पूर्वयच्छु- न्धन्तामित्यादि पिण्डेपु जलं निनयेत् । ततः पितरमुकशर्मन्नमुकगोत्र वसुरूप सपत्नीकाभ्यडूक्ष्वेति तैलाभ्यञ्जने दद्यादेवमितरेषु तथैवाक्ष्वेत्य- खनम् । अथ दशामूर्णास्तुकां वा दद्यात् । पञ्चाशदर्पताया ऊर्व स्वीय- प्रकोष्ठस्थं हृत्स्थं वा लोम दद्यात् । एतद्द्वः युध्वम् । इति प्रतिपार्वणं मन्त्रावृत्तिः । अथ पिण्डस्थापितृनुपतिठेत नमो वः पितर इपे० स्याम । मनोन्याहुवामह इति च तिसृभिः । अथैनान्प्रवाहयेत् । परेतनः नियच्छत । ततो वीरं मे दत्त पितर इति मन्त्रावृत्त्या मध्यमं पिण्डद्वय- मादायाऽऽधत्त पितरो ग० असदिति पत्नी प्राशयेत् । अवशिष्टान्पिण्डा- नप्स्वनौ वा क्षिपेत् । ततो विप्रैरुत्तरापोशनादिशुद्धा(दया)चमनान्तं कारयित्वा पूर्वोद्धृतमन्नं सजलं विप्राणामग्रतस्तूष्णीं भुवि प्रकिरन्नुत्सृजेत् । ततः पूर्वासादितमर्यपानं चालयेत् । यज्ञोपवीती बाह्मणेभ्यो दक्षिणां यथासंभवं गोहिरण्यालंकारादि दत्त्वा ॐ स्वधोच्यतामिति अस्तु स्वधेति वोक्त्वा विसृजेत् । ते च ॐ स्वधा, अस्तु स्वधेति वा नुवन्त उत्तिष्ठेयुः । कर्ता दक्षिणामुसस्तिष्ठन्वरान्याचेत । दातारो०व नः । श्रद्धा च नो०स्त्विति । विमाः । दातारो वोल्व यः। श्रद्धा च वो०. स्त्विति प्रतिवदेयुः । कर्ता यस्य स्मृत्या०च्युतम् । मन्त्रहीनं०मम । य: कश्चिच्छ्राद्धयज्ञस्तु मे । सर्व संपूर्णमस्त्विति विप्राः । कर्ताऽनेन दर्श. श्राद्धयझेन भगवान्पितृस्वरूपी परमेश्वरः प्रीयताम्। तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु ।

·श्राद्धमारी। ततो विमोच्छिष्टायुद्धास्प भूमौ निखन्याऽऽच्छाद्य गृहं गोमयेनोपलिप्य श्राद्धशेपेणैव वैश्वदेवादिकं कृत्वेटैः सह मुजीतेति । इति श्रीमचित्तपावनके० श्राद्धमनयाँ संक्षिप्तः सूत्रोक्तः पार्वणश्राद्धमयोगः समाप्तः । अथ दर्शश्राद्धपिण्डपितृपज्ञपोयंतिपङ्गप्रयोगः । चतुर्दश्यां सायंहो- मानन्तरममावास्यायां या मातोमानन्तरं दर्शश्राद्धार्थ ब्राह्मणानिमय तान्पाकसिध्द्युत्तरं समान्य तैः मानं कारयित्वा स्वयं बातो दर्शश्राद्धा- अन्तर्पणं कृत्वाऽऽनम्य धृतपवित्रः प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्य प्राचीनावीती, अस्मपितृपितामहमपितामहानाममुकशगोव० सपत्नी- कानाम् । अस्गन्मातामह० सपत्नीकानां तृप्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ दर्शश्राद्ध पिण्डपितृयज्ञं च व्यतिपङ्गेण फरिप्य इति संकल्प्य यज्ञो- पवीती, औपासनाग्निं प्रज्वाल्याऽऽप्यभिमुखोऽनि ध्यात्याऽऽग्नेयीमा- रम्याप्रदक्षिणं सकृत्परिसमुद्याऽऽनेप्यग्रकैर्दभैरप्रदक्षिणं परिस्तीर्य तथैय पर्युक्ष्यागेरी()शाभ्यां वायव्यां वाऽऽग्नेय्यमकान्दर्भानास्तीर्याभ्युक्ष्य तत्र घरुस्थालीं शूर्प स्फ्यमुलूसलं मुसलं नुवं ध्रुवां कृष्णाजिनं सकृदाच्छिन्नं बहियमिध्म मेक्षणं कमण्डलुमिति द्वादश पात्राणि न्यग्विलान्ये कैकश आग्नेयीसंस्थान्यासाद्योत्तानानि कृत्वा कमण्डलुजलेन मोक्ष्य स्थाली शूप चाऽऽदायानेदक्षिणतोऽयस्थितं श्रीहिमच्छकटं दक्षिणत आरुह्य शूर्पे स्थाली निधाय ता मोहिभिः पूरयित्वा यथा स्थालीमुसोपरिस्था पीहयः शूर्पे निपतन्ति तथा स्थाली निमृज्य शूर्प पतितान्त्रीहीन्चकटे प्रास्याः पश्चिमतो वायव्यग्रीवमूर्घटोमकृष्णाजिनमास्तीर्य तम्रोलूसलं निधाय तस्मिन्स्थालीस्थान्त्रीहीनोप्याऽऽमेय्यभिमुख्या तिठन्त्या य- न्पाऽवहतासकृत्फलीकृतानविविच्य सकृत्यक्षालिततण्डुलांचरस्थाया समोप्याशावधिश्रित्य जीवतण्डलं चर्स अपयेत् । किंचिदपकधी- पतण्डुलचरित्येफोऽर्थः । जीवतण्डुलानामित्यपरः । जीवतण्डलक्षणं मैत्रायणीयपरिशिष्टे-- पुराणा बोहयो येषां बीजमुप्तं प्ररोहति । तेषां ये बण्डला जाता ज्ञेयास्ते जीवतण्डुलाः ॥ इति । , ग.तर स्मृारा । ग. पर।

·७२ फेटफरोपाहपापूमपिरपिता- ततधारमदास्पेयारेक प्रदीम मुल्मुकं गृहीत्याराग्नेप्यां दिशि कृत- म्यपिटले ये स्माणि प्रतिगुशगाना असुराः सन्तः स्वधया परन्ति । परा पुरोनिपुरो ये मरन्पनिटालोकात्मणुदात्यस्मात् । इति मन्त्रेण निधाप नगतिरणीताग्यमान पूर्वयत्परिसमुत्याऽऽमेप्प. प्रकः कृशैः परिम्तीर्प पक्ष्याऽऽप्यमिमुरा ऑपासनातिपणीतयोरन्त- राले स्पपेन टेसामुलित । अपहता असुरा रक्षांसि येदिपदः। तत्पश्चा- राधेय मन्त्रावृत्या द्वितीयामुलिप तापाद्वयं तूष्णीमदिरम्पुदय सफल दाच्छिन्नपहिईयेग रेसाहयमवस्तीर्याऽऽऽयं पिलापितमनुत्यतं धृपापा मासिच्यापि या नवनीत पात्रान्तरे गृहीत्या टीफिकामी पिलीनमात्रं कृत्याऽन्यम्मिन्पात्र आनीय पपिनाम्यां तूप्णीमृत्यूय तदाज्यकार्याध भुयायामासिच्याक्षिणतो दर्भपु निधाप सुयं संमृज्य तेन भुयास्थमा ज्पमादाय परागभिवार्योदगुद्वारयातिभणीताः पश्चाहभप्यासाद्य तद्द- क्षिणतोऽम्पअनाझनफशिपूपयर्हणान्यासादयेत् । एतदन्तं पिण्डपितृ- पज्ञ कृत्या निमन्त्रितान्यिमान्स्थागतेनाभिपूज्य पादप्रक्षालनाविमोजन- पानाण्यासाय समन्ततो मस्ममर्यादा कृत्या हस्तशुद्धि विधायेत्यन्तं पार्वणं कृत्या पायान्तरे पितृयज्ञस्थालीपाकादनमुद्धत्य घृतातं कृत्या प्राचीनावीती, अनी फरिप्प इति पित्र/द्विजान्दृष्टा क्रियतामिति : प्रत्पम्पनुमातोऽतिप्रणीताः पश्रादुपविश्य तमचंपियाऽरनिमितपश्चद- शदारफमिष्ममभिधारित पितृतीर्थेन नूष्णीमनायाधाय सुवेणाऽऽज्यमा. दाय मेक्षणमुपस्तीद्धृतं चर वेधा धिमग्योत्तरमागमध्यादपर्वमा मेक्षणेनापदाप पुनः पूर्वार्धादयदाय पश्चायत्ती तु नृतीयं पश्चार्धादवदाय पावस्थमवत्तं चाभिधातिमणीतामा दक्षिणभागेसोमाय पितृमते स्वथा नम इति पितृतीर्थन हुत्या सोमाय पितृमत इदं न ममेति त्यजेत् । पुनस्त- धेय दक्षिणमागावदापारनेरुत्तरभाग अग्नये कव्यवाहनाप स्पधा नम इति पूर्णपद्धत्वा, अनये कम्पपाहनायेदमिति त्यजेत् । ततस्तूष्णी मेक्ष- णमझायनुपहरेत् । अपि वा यज्ञोपवीती अग्नये फव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः । सोमाय पितृमते स्वाहेति द्वितीया । अस्मिन्पक्षे भेक्षणानुमहरणमपि यज्ञोपवीतिनैव । एतायपिण्डपितृयज्ञं कृत्वा विमानाचाम्य पात्राण्युपस्तीन्निानि परिविष्येत्यादिशेपमन्नं किं क्रिय- तामित्यन्तं कृत्वा श्राद्धान्नशेपापिण्डार्थमुद्धतमन्नं पिण्डपितृयज्ञचरुशे- पेण संमिश्र मधु सपिस्तिलयुक्तं च कृत्वा तस्य पद पिण्डान्कृत्वा धुवा. १.नधुमा ·श्राद्धमारी। ७३ ज्येनाभिधायं प्राचीनावीती पूर्वास्तृतपहिषोः पूर्यासादितकमण्डलुजलं शुन्धन्तां पितर इत्यादिपण्मनिनीय तत: पिण्डदानादिवासोदानान्त पूर्ववत्कृत्वा कशिपूपाहणे निवेद्य पिण्डानादिपिण्डप्रवाहणान्तं कृत्वा, अग्ने तमधाश्च ओहरिति मन्त्रेणीपासनानि प्रत्येत्य यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत चां यन्मातरं पितरं वा निहिसिम । अनिर्मा तस्मादेनसः प्रमुञ्चतु करोतु मामनेनसम् ॥ इति मन्त्रं गार्हपत्यपद्रहित जपेत् । अनेन मन्नेणाशिमुपतिष्ठेत वा । ततः पिण्डानमस्कृत्य वीर मे दरा पितर इत्याधवशिष्टापिण्डानप्स्यग्नो वा क्षिपेदित्यन्ते पूर्ववत्कृत्या पूर्वासादितयज्ञपात्राणि इंदूश उत्सृजेत् । चरुस्थाली शूपं च । स्फ्यमुलूखलं च । मुसलं सु च । भुवां कृष्णा- जिनं च । अपशिष्टं कमण्डलु तृणेन सहोत्सृजेत् । तत औपासनाने परिस्तरणानि बिमुज्याऽऽयननं संमुज्यालं कुर्यात् । एवं पिण्डपित्या समाप्य विभ्य उत्तरापोशनं इत्या गण्डूपादि कारयित्वा तानाचाम्य विकिरदानादिश्राद्धशेष समापयेत् । आचान्तेपु पिण्डदानमिति पक्षे वित्तरापोशनादिशुद्धा(या)चमनान्तं कारयित्वा पिण्डदानाय. गन्यायतनालंकरणान्तं कृत्वा विकिरदानादिश्राद्धशेष समापपेदिति । इति श्रीमचित्तपावनकेळकरो० श्राद्धमञ्जयां पिण्डपितृयज्ञव्य- तिपकदर्शश्राद्धप्रयोगः। - अथ पूक्तिमयोगाणामधिकारिभेदाद्यवस्थोच्यते । अनाहितायेगा. निमत एव पिण्डपितृयज्ञदर्शश्राद्धयोव्यतिपङ्गो भवति । सण्ठपर्वणि तु पूर्वंगुर्दर्शश्राद्धमपरारपराहे केवलः पिण्डपितृयज्ञो भवति । फेयलपि- ण्डपितृयज्ञप्रयोगस्तु भयोगरत्ने दृष्टव्यः । आहिताग्निस्तु पिण्डपितृयज्ञ समाप्य ततः पूर्वोक्तपाणिहोमविधिना पार्वणं करोनि । अनगिकम्प पाणिहोम एव । यनानावनीकरण विधिस्तत्र स्वातीपासाहत्य होमः। स्थालीपान मुक्तशेषेण चाग्निसरापे पिण्टनिपरणम् । पाणिहोंगे नु भोजनादिन्नादुद्धत्य धृताक्तं कृत्वा पाणिहोमः। याह्मणमीपे मुतशं. पमात्रेण पिण्डनिपरणमागृयाग्निमतः राण्दपर्वणि फेयलदर्शश्राद्धपिण्ट- पितृयज्ञामावादाहितानिरत्याणिहोग एव । केविचनुपायपु सामाना 1108 विरगमन।

·केळफरोपाह्ववापूभट्टविरचिता- वहौ होमो विधीयत इति वचनाकेवलमगीकरणमेवेत्याहुः । तत्प्र- योगो रघुनाथीयपद्धस्यनुसारेणोच्यते । पूर्ववत्पाणिहोमात्याक्तनं श्राद्ध- पोगं कृत्वा भोजनार्थादनाघृताक्तमोदन गृहीत्वा प्राचीनावीती अग्नी करिष्य इति पिनद्विजान्पृहा क्रियतामिति तैरनुज्ञात औपासनसमीपमे- त्य तं प्रज्वाल्य कव्यवाहनरूपं ध्यात्वा सकृदप्रदक्षिणं परिसमुह्याऽऽने- प्यग्रकैर्दभैरप्रदक्षिणं परिस्तीर्य तथैव सकृत्पर्युक्ष्य विलापितमनुत्पूतमाज्यं पाचे गृहीत्वाऽन्नमग्नावधिचित्याभिवार्योद्वास्याः पश्चाहर्मेप्यासाद्याग्नि- मभ्यर्च्य पश्चदशदारुकमिध्ममेकां समिधं वा तूप्णीमनावाधाय मेक्षणे सुत्रवेणोपस्तीर्य चरोरुत्तरभागस्य मध्यात्पूर्वार्धाचाङ्गुष्ठपर्वमानं मेक्षणेनैव द्विरवदाय पञ्चावत्ती तु पश्चार्धात्ततीयमवदाय पानस्थमवत्तं चाभिघार्य सोमाय पितृमते स्वधा नम इति पितृतीर्थन दक्षिणभागे हुत्वा सोमाय पितृमत इदं न ममेति त्यजेत् । पुनः पूर्ववद्दक्षिणभागचरोरवदायानये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति उत्तरभागे हुत्वा, अग्नये कव्यवाहनाये न ममेति त्यक्त्वा तूष्णीं मेक्षणमनुपहरेत । होमे प्राचीनावी तित्वे' प्राचीनावीतिनैव मेक्षणानुपहरणम् । यज्ञोपवीतित्वे यज्ञोपवीतिनैवेति वृत्तिकृत् । उभयत्रापि यज्ञोपवीतिनैवेति प्रयोगरत्ने चन्द्रिकायां च । अस्मिन्पक्षे पिण्डनिपरणमग्निसमीपे । इति पार्वणश्राद्धम् । अष्टकाश्राद्धमाघ्यावर्षश्राद्धमासिमासिश्राद्धा- नामेकोद्दिष्टस्य च प्रयोगः प्रयोगरत्नेऽवगन्तव्यः । अथ काम्यश्राद्धम् । तच कृष्णपक्षे पुत्रकामेण पञ्चम्यां पार्वणश्राद्ध- वत्पदैवत्यं सपिण्डं पाणिहोमविधिना कार्यम् । तत्र धूरिलोचनसंज्ञका विश्वे देवाः । अपि कन्यागते सूर्ये काम्ये च धरिलोचनावित्युक्तत्वात् । मासिश्राद्धस्य पार्वणस्य चैककार्यत्वादन्यतरेणवालम् । तत्र मासि श्राद्धं कृतवात्पर्वणि केवलं पिण्डपितृयज्ञः कार्य एव । काम्यश्राद्धं कृतं चेत्तेनैवालं न पुनर्मासिश्राद्धपार्वणश्राद्धे कार्ये इति वृत्तिकृत् । अथ शौनको काम्यश्राद्धमुच्यते । काम्यनाद्धमहं वक्ष्ये शौनकस्त्वपिसत्तम इत्युपक्रम्य पापोन विधानेन श्राद्धं कुर्यात्समाहितः। तिलार्थं तु ग्रयैः कार्य वृद्धिश्राद्धददिप्यते ।। प्रोष्ठपद्यपरे प्रक्षे पश्चम्यामाहरेत्सुधीः । १ क. म. क्षेऽपि । २२ ख विप्राणामुक्त ।

·श्राद्धमारी। इत्युक्तत्वाद्धाद्रकृष्णपञ्चम्यां वृद्धिश्राद्धवद्भवति वृद्धिश्राद्धं खने वक्ष्यामः । अथ शास्त्रान्तरोक्तानि काम्यश्राद्धान्युच्यन्ते । तत्र तिथि- श्राद्धाच्याह पराशरमाधवीये मनु:- कुर्वन्प्रतिपदि श्राद्धं सुरूपान्विन्दते सुतान् । कन्यकां तु द्वितीयायां तृतीयाणां तु बन्दिनः । पशून्भुद्रांश्चतुथ्यां तु पञ्चम्यां शोभनान्सुतान् । पठ्यां द्यूतं कृषि चैव सप्तम्यां लभते नरः ।। अष्टभ्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा ॥ स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु । एकादश्यां तथा रूपं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् ।। द्वादश्यां जातरूपं तु रजतं रूप्यमेव च । ज्ञातिश्रेष्ठयं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामुरुप्रजाः ।। प्रीयन्ते पितरश्चास्य ये शस्त्रेण रणे हताः। श्राद्धदः पञ्चदश्यां तु सर्वान्कामान्समश्नुते ॥ इति । एतानि श्राद्धानि सर्वेष्वेवापरपक्षेपु प्रतिपदादितिथिषु भवन्तीति माधवः । आपस्तम्बोऽपि-सर्वेष्वेवापरपक्षस्याहःसु क्रियमाणे पितॄन्मी- णाति कर्तुस्तु कालनियमात्कलविशेष इति । अथ वारश्राद्धानि । तान्युक्तानि कूर्मपुराण- आदित्यवारे चाऽऽरोग्यं चन्द्रे सौभाग्यमेव च । कुजे सर्वत्र विजयं सर्वान्कामान्बुधे तथा ॥ विद्यां विशिष्टां च गुरौ धनं वै मार्गवे पुनः । शनैश्चरे भवेदायुरारोग्यं च मुदुर्लभम् ॥ इति । निर्णयसिन्धौ-धवादिकरणेप्वेतच्छ्राद्धकृल्लमते फलमिरयुक्तत्याधत्सू- यांदिवारफलं तदेय बवादिकरणश्राद्धेप्यपि योजनीयम् । एतानि श्राद्धानि सर्वेपु मासेपु शुक्लकृष्णपक्षेषु भयन्ति । आदित्यादिदिनेप्येवं श्राद्धं कुर्वन्सदा नर इति विष्णुधर्मोत्तर उक्तत्वात् । सततमादित्येऽति श्राद्धं कुर्वन्नारोग्यमाप्नोतीति विष्णूक्तेश्च । श्राद्धे कृष्णपक्षस्य संस्तया- दपरपक्षे पित्र्याणीति सुदर्शनमाप्याश सकृत्करणे कृष्णपक्षे कर्तव्यत्वं युक्तम् ।

·७६ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- अथ नक्षत्रश्राद्धानि । तान्याह मार्कण्डेय:- कृत्तिकासु पितृनचन्स्वर्गमाप्नोति मानवः । अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये त्योजस्वितां लभेत् ।। आर्द्रायां शीर्यमाप्नोति क्षेत्रादीनि पुनर्वसौ । पुष्टिं पुष्ये पितॄनचन्नाश्लेपासु वरान्सुतान् ॥ मघासु स्वजनश्रेष्ठ सौभाग्यं फल्गुनीपु च । प्रदानशीलो भवति सापत्यश्चोत्तरासु च ॥ प्रामोति ज्येष्ठतां सत्सु हस्ते श्राद्धप्रदो नरः। रुपवन्ति च चित्रासु तथाऽपत्यान्यवामुयात् ।। वाणिज्यलाभदा स्वाती विशाखा पुत्रकामदा । कुर्वतां चानुराधाश्च दाश्चमवर्तनम् ॥ ज्येष्ठास्वर्थाधिपत्यं च मूले चाऽऽरोग्यमुत्तमम् । आपाढाड यशःप्राप्तिरुत्तरासु विशोकता ॥ श्रवणे च शुभाल्लोकान्धनिष्ठासु धनं महत् । वेदश्रष्ठ्यं चाभिजिति भिपक्सिद्धि च पारुणे ॥ अजाविकं प्रोष्ठपदे विन्देदायाँ तथोत्तरे । रेवतीपु तथा रौप्यमश्विनीषु तुरंगमान ॥ श्राद्धं कुर्वस्तथाऽऽप्नोति भरणीप्वायुरुत्तमम् । तस्मात्काम्यानि कुर्वीत ऋक्षेवते पु तत्त्ववित् ॥ इति । चक्रवर्तनं सर्वबाऽऽज्ञायाः प्रतियाताभावेन प्रवर्तनमिति माधयः । मरीचिः- कृत्तिकादिषु ऋक्षेपु श्राद्धे यत्फलमीरितम् । विष्कम्भादिपु योगेषु तदेव फलमिप्यते ॥ नक्षत्रादिश्राद्धाभ्यपि सार्वकालिकानि । एतेषामेव तिथ्यादिश्राद्धानां फबान्तराण्यपि माधवीयादिग्रन्थेभ्यो ज्ञेयानि । अन्न पिण्डरहितानि श्राद्धान्युच्यन्ते रामलौतुके- नन्दाश्वकामरव्यारभृग्वामिपितृकालमे। गण्ठे वैधृतिपाते च पिण्डास्याज्याः सुतेप्सुमिः ॥ नन्दाः प्रतिपत्यध्येकादश्यः । अश्वः सप्तमी । कामत्रयोदशी। ५म, वर्ग प्रा।

·श्राद्धमारी। रविः सूर्यः । आरो मौमः । भृगुः शुक्रः । अनिगं कृत्तिका। पितृम मधा । कालभं भरणी । पौर्णमासीपु पिण्ठदानं निपिद्धमिति सिन्धौ । एतेप्वेव काम्याप्पियं निपधः । तिथियारपयुक्तो यो दोपो वै समुदाहृतः । स श्राद्धे तन्निमित्ते स्यान्नान्यश्राद्ध कदाचन ॥ इति विश्वरूपनिवन्धोक्तेः । पृथ्वीचन्द्रोदये नारदोऽपि- सकृन्महालये काम्ये पुनः श्राद्धेऽसिलेपु च । अतीतविपये चैव समेतद्विचिन्तयेत् ॥ इति । यत्र पिण्डदाननिषेधस्तत्र सांकल्पिकविधिः । तदाह निर्णयसिन्धौ छागलेयः- पिण्डो यत्र निवतेत मधादिपु कथंचन । सांकल्पं तु तदा कार्य नियमाद्ब्रह्मवादिभिः ॥ इति । सांकल्पिश्राद्धविधिस्त्वये वक्ष्यते । अवापि सर्वेषु श्राद्धेपु धूरि- लोचनसंज्ञका विश्वे देवाः । पितरस्तु सपत्नीका: 1 पित्रादयस्खयः सप- लीका मातामहादयश्च त्रयः । एवं पट् । संकल्पेऽस्मपितृपितामह- प्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोवाणां पसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सप- त्नीफानामस्मन्मातामहमातु:पितामहमातुःप्रपितामहानाममुकशर्मणाम- मुकगात्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानामेतेपा तृप्त्यर्थं पुत्र- कामः प्रतिपच्छ्राद्धं सांकल्पिकविधिना सदेवमन्नन हविपा श्वः सद्यो वा करिष्ये । द्वितीयायां तु एतेषां तृप्त्यर्थ कन्याकामो द्वितीयाश्राद्धं सदैवं सपिण्डं पार्षणेन विधिनाऽनेन हपिपा श्वः सद्यो वा करिष्ये । एवं तत्तच्छ्राद्धे तत्तत्कामोलंसः । अन्यत्सर्य दर्शश्राद्धवत् । प्रतिपत्पछी. सप्तम्येकादशीत्रयोदशीपौर्णमासीश्राद्धानि सांकल्पविधिना कार्याणि । अन्यानि पिण्डसहितानि पार्यणयत् । चतुर्दशीश्राद्ध विशेष उच्यते । युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेण वा हताः। तेन कार्य चतुर्दश्यां नेपां तृप्तिमभीप्सुना ॥ इति मार्कण्डेयपुराणाद्यपां युवानः पितरः शस्त्रहता वा मृतास्तैरेव कर्तव्यम् । प्रतिपत्ममृतिप्वेका वर्जयित्वा चतुर्दशीम्। शोण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते ।।

·७८ - केळकरोपावबापूभट्टविरचिता- इति याज्ञवल्क्योक्तेश्च । यानि तु अपमृत्युभवेद्यपामित्यादिवचनानि तानि महालयान्तर्गतचतुर्दशीश्राद्धपराणि । तत्पकरणे पठितत्वात् । इदं चैकोद्दिष्टमेव कार्य न पार्वणम् । चतुर्दश्यां तु यच्छाद्धं सपिण्डीकरणात्परम् । एकोद्दिष्टविधानेन तत्कार्य शस्त्रघातिनः ॥ इति गार्यवचनात् । पित्रादिबिके द्वयोः शस्त्रादि तयोरेकोद्दिष्टवि. तयं त्रयाणामपि तथात्व एकोद्दिष्टवयं कार्यमिति चन्द्रिकायाम् । अथवा त्रयाणां शस्त्रमृतौ पार्वणमेव । पित्रादयत्रयो यस्य शस्त्रघातात्वनुक्रमात् । स भूते पार्वणं कुर्यादाब्दिकानि पृथक्पृथक् ॥ इति मदनरत्ने पराशरस्मृतेः। मम तु अशस्त्रमृतानामपि कामनायां सत्या 'पार्वणविधिना चतुर्दशीश्राद्धं कर्तव्यमिति प्रतिभाति । चतुर्दश्यामुरुपजा. इति मनुवचसो वैयर्यापत्तेः । यत्तु वर्जयित्वा चतुर्दशीमिति याज्ञवल्क्य- पचनं तत्कामाभावे योजनीयमित्यधिरोध इति । एकोद्दिष्टश्राद्धविधि. स्त्वये वक्ष्यते । रविभौमशुक्रवारश्राद्धानि सांकल्पिकानि अन्यानि सपि- ण्डकानि । नक्षत्रश्राद्धेपु कृत्तिकामयाभरणीश्राद्धानि सांकल्पिकानि । अन्यानि सपिण्डकानि । अभिजिच्छ्राद्धं तूत्तरापाढान्तिमपादश्रवणाद्यघ- टिकाचतुष्टयात्मकस्य ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धस्याभिजिन्नक्षत्रस्य यस्मिन्दि- नेऽपराले योगस्तस्मिन्दिने कार्यम् ।योगेपु गण्डव्यतीपातवैधृतिश्राद्धानि सांकल्पिकान्यन्यानि सपिण्डकानि। नक्षत्रयोगाणां ह्रासवृद्धित्वे तिथि- यनिर्णयः । करणानां तु यस्मिन्दिने यत्करणमपराहे संभवति तस्मि- न्दिने तत्करणश्राद्धम् । अन्यथा रावी श्राद्धप्रसङ्गः स्यात् । श्राद्धसं- पातनिर्णय त्वग्रे वक्ष्यामः । अथैषां तर्पणनिर्णयः। मघाभरण्योः श्राद्ध आद्धोत्तर तत्काल एव तिलतपणे कृत्वा काले वैश्वदेवादि कृत्वा भुजीत । अन्येषु श्राद्धात्पूर्व दर्शश्राद्धवदिशेपवचनाभावात् । वैधृतिव्य- तीपातश्राद्धयोर्ब्रह्मचर्यादिनियमा न सन्ति । व्यतीपातादिके श्राद्ध नियमान्परिवर्जयेदितिवचनात् । इति श्रीमञ्चित्तपावनके० श्राद्धमञ्जयां काम्यश्राद्ध- प्रयोगः समाप्तः। . १ क स 'मृतावशे। २ ग 'सनिगा। ग.'लमेव ।

·. श्राद्धमतरी। ७९ अथ वृद्धिश्राद्धमुच्यते । तञ्च गर्भाधानादिषु संस्कारेषु जातकर्मा- दिप्वपत्यसंस्कारेषु श्रवणाकर्मादिषु वापीकूपनडोगादिपु देवताप्रतिष्ठायां यानभस्थाश्रमे संन्यासस्वीकारे तुलापुरुपादिमहादानादी नववास्तुप्रवेशे धतोद्यापनादिपु राजाभिपेके महानाम्न्यादिवेदनतेपु प्रथमोपाकर्मोत्सर्ज- नयोः सर्वेषु शान्तिकपौष्टिकेपु अग्न्याधानादिपु श्रौतकर्मसु च कार्यम् । तञ्च पार्वणवयात्मकम् । आदी मातृपार्वणम् । ततः पितृपार्पणम् । ततः सपत्नीकमातामहपार्वणम् । तत्काल:-कर्माहात्पूर्वद्युर्मातृपार्वणश्राद्धम् । तच देवरहितमेव । कर्माहे देवपूर्वकं पितृपार्यणश्राद्धम् । कर्मोत्तराहे देवपूर्वक सपत्नीकमातामहपार्षणश्राद्धम् । अस्यासंभवे पूर्वेधुरेप पूर्वाह्ने मातृकम् । मध्याह्ने पैतृकम् । अपराह्ने मातामहानाम् । अस्याप्यसंभवे पूर्वेद्युरेव पूर्वाह्ने सर्वेषां देवपूर्वक तन्त्रेणानुष्ठानम् । अत्र पूर्वाह्नशब्दः सार्धप्रहरवाचकः । महत्सु कर्मसु पूर्वेयुरन्येपु तु कर्माह एवेति प्रयोगरले। पुत्रजन्मनि तु दिने या रात्री वा पुत्रजन्मानन्तरमेव कार्यम् । आधानाङ्ग नान्दीश्राद्धं त्यपराल एव । आग्निकं त्वपराह्नत इति विष्णूक्तेः । अस्य कालैक्यत्वात्तन्त्रेणेवानुष्ठानं युक्तगिति प्रतिभाति । अत्र विश्वे देवाः सत्यवसुसंज्ञकाः । इष्टिश्राद्ध कर्माङ्गश्राद्धे च क्रतुदक्षसंज्ञकाः । इष्टि- श्राद्धलक्षणं श्राद्धचन्द्रिकायाम-इष्टिश्राद्धमाधानसोमयागादी किय- माणं वृद्धिश्राद्धमिति । कर्माङ्गश्राद्धलक्षणमपि तत्रैव- निपेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मागमुच्यते ॥ इति । इटिश्राद्धं कर्माङ्गश्राद्धमिति कौस्तुभे। आधानाङ्गश्राद्धे सत्यवसू इति केचित् । ब्राह्मणास्तु वैश्वदेवस्थाने द्वौ। मात्रादिस्थाने प्रत्येक द्वौ द्वौ । एवं विंशतिः । वैश्वदेवस्थाने चत्वार इति केचित् । अथवा वैश्वदेवस्थाने द्वौ । मात्रादिपार्वणवये प्रतिपार्वणं द्वौ द्वौ । एवमी। कौस्तुभे तु अत्यशक्ती देवस्थान एकः । मात्रादिपार्वणत्रये त्रयः । एवं चत्वार इत्युक्तम् । विमचरणक्षालनकाले यद्यतिथिः समागतश्चत्तमपि सर्वपितृस्थाने विनियोज्य स्वागतादिविधिना भोजयेत् । मातृपावणे विप्राभावे श्राद्धाहसुवासिन्योऽपि भोज्याः सर्वं पितृकर्मापि यज्ञोपवी- तिनैव कार्यम् । न सव्यजानुनिपातनम् । प्रदक्षिणमुपचारः। तिलस्थाने यवा एव । तिलोदककार्य यवोदकेन । पूजोपचाराणां देवतीर्थन ग 'डाकादि। २ ग 'ले । अत्र ।

·८० केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- द्विदिनिम् । गन्धदानं तु मध्यमामुल्याऽनामिकया वा । कर्तुः प्राङ्मु- खतोदङ्मुखता वा । कर्मणोऽपि प्रागपवर्गतोदगपयर्गता था। स्वधाश- स्थाने स्वाहाशब्दः । न नामग्रहणम् । नास्मद्दोग्रवसुरूपादिशब्दाः नामगोत्रादिनिषेधस्तु सपिण्डकश्राद्धे न भवतीति निर्णपसिन्धौ । संस्कारकर्माइन्नान्दीश्राद्धे दर्भस्थाने दूर्वाः । आधानसोमाद्यङ्गमूते तु दर्भा एव । तेऽप्यमूलाः । हरितदर्भादति केचित् । नाव पुष्पमाला- रक्तगन्धादिनिधः । पुप्पाणि तु मालतीशतपत्रीमल्लिकाटजकेतकीपा- टलानि प्रशस्तानि । मालाश्चैतेयामेव पुप्पाणाम् । चतुरखाण्येय सर्वाणि मण्डलानि । सौवर्णान्येव सर्वाणि भोजनपात्राणि । अलाभे मधूकप- लाशग्राम्यकदल्याद्यन्यतमपत्राणि । अन्नानि तु मोदकमाङ्गलिकपक्का- नभक्ष्यभोज्यपायसाज्यगुडमिश्रौदनादिमधुरद्रव्यसहितानि ।आम्लकटु- कमापान्नादिद्रव्याणि निपिद्धानि । श्राद्धदिनकृत्यमा निर्णयसिन्धी पराशर:- सुधेपभूपणस्तत्र सालंफरिस्तथा नरैः । कुत्कुमाद्यनुलिप्ता भर्भाव्यं तु बामणेः सह । स्त्रियोऽपि स्युस्तथाभूता गीतनृत्यादिहर्पिताः ॥ इति । वृद्धिाद्धे पिण्डदानं कृताकृतम् । कुलदेशाचारतो व्यवस्थेति भयो- गरत्ने । सानिकस्य तु पिण्डदान नियतमेव । अनौ तु विद्यमाने यो वृद्धौ पिण्यान निर्वपेत् । पतन्ति पितरस्तस्य नरके स तु पच्यते ।। इति ब्रह्मपुराणात् । अस्मिन्नान्दीश्राद्धे सर्वन देवशब्देषु तत्तद्वि- भक्त्या नान्दीमुसपूर्वकोलेखः कर्तव्यः । नान्दीमुसाः सत्ययसुसंज्ञका विश्वे देवा इत्यादि । अथवा देवशब्दोत्तरं नान्दीमुसशब्दः प्रयाक्तव्यः । सत्यवमुसंज्ञका बिच देवा नान्दोमुसा इत्यादि। एवमेव पितृशब्दपु च । तदुक्तं श्राद्धचन्द्रिकायाम्- एकको मात्रयस्पिण्डो देयस्तूप्णीमथापरः । सर्पमन्त्रेषु कर्तव्यं नान्दीमुसविशेषणम् ॥ इति । निर्णयसिन्धा वृद्धपतशरः- नान्दीमुसेभ्यो देवेभ्यः प्रदक्षिणमुशासनम् । पितृपस्तन्गुसेभ्यश्च प्रदक्षिणमिति स्थितिः ।। 4 'ग।

·श्राद्धमञ्जरी। इत्यादिवाक्येषु नान्दीमुखविशेषणपूर्वकदेवपितृशब्दोच्चारणदर्शनात् । नान्दीमुखपितृलक्षणं गृह्यकारिकाभाष्ये-अत्र पूर्वोक्तमात्रादिमनुप्पपि- तनूर्ध्वमुसदिव्यपितृविशेपणकान्कृत्वा तदभेदेनार्चयेदिति हेमाद्रिणा अपश्चितम् । तत्रत्यवचनम्-ऊर्ध्वयवास्तु ये तत्र ते नान्दीमुखसंज्ञिता इति । एते दिव्यपितरः । मात्रादयश्च मनुष्यपितरः प्राधान्येनोद्देश्याः । नान्दीमुखत्वं च तदभेदं दृष्ट्वा मात्रादीनां सिद्धम् । अतोऽन्न नान्दीमु- खानां पितृणामिदमासनमित्यादिकात्यायनीयप्रयोगवचनं सिद्धमिति। हिरण्यकेशीयसंस्काररत्नमालायामध्येवमेव प्रयोगः । अतो मन्त्रान्तर्गतेपु पितृशब्देष्वपि नान्दीमुखपूर्वकोल्लेखो युक्तः । तत्रैवं व्यवस्था मनो न्वा. हुवामह इत्यादीनामाचार्योक्तानामृचां यथार्थमेव पाठः । तस्माचं नोहेदित्युक्तत्वात् । तत्र पिनशब्दोच्चारणकाले नान्दीमुखध्यानमात्रम् । शास्त्रान्तरप्राप्तानां स्वधाशब्दपितृपदघटितानामृचा लोप एव । शास्त्रा- न्तरोक्तमन्त्रत्यागे प्रत्यवायाभावात् । स्वाविरुद्धमन्यतो ग्राह्यमिति च स्मरणात् । सौत्रमन्त्रेषु ऋग्भिन्नेषु तु भवत्येवोहः । सर्वेषु यजुर्निगदेषु प्रकृती समर्थनिगमेष्विति वचनात् । अथवा सौत्रमन्त्रा यवोऽसि सोम- देवत्य इत्यादयो ये परिशिष्टादावूहितास्त एव तथैव पठनीयाः । अन्ये तु यथापाठमेव । पिण्डानुमन्त्रणादि पूर्ववदिति वृत्तिकृदुक्तेः । अत्र संकल्पे विशेषो निर्णयसिन्धौ- शुभार्थी प्रथमान्तेन वृद्धौ संकल्पमाचरेत् । न पठ्या यदि वा कुर्यान्महादोषोऽभिजायते ॥ इति । अयं नियमः संकल्प एव । आसनादौ तु दर्शश्राद्धवत्तत्तद्विभक्त्यो- लेखः। विप्रनिमन्त्रणे द्वौ द्वौ विप्रो युगपनिमन्त्रोदिति कमलाकरः । इदं द्वितीयादिनिमन्त्रणपरम् । प्रथमं तु बाह्मणगृहे कर्तव्यत्वेने विहितत्वाद्युग पत्कर्तुमशक्यत्वात्पृथगेवेति प्रतिभाति । सति संभवे युगपन्निमन्त्रयेदिति । सर्वान्विमान्माङ्मुखानुपवेश्य स्वयमुदङ्मुखो भूत्वाऽर्चयेत् । यदि स्थल- संकोचादिनोद्ड्मुखा विप्राः स्युस्तदा स्वयं प्राङ्मुखो भूत्वाऽचयेत् । अत्र वामकटिप्रदेशे नीवीबन्ध इति प्रागेवोक्तम् । सर्वविभासनेपु दूर्वा दर्मा वा दक्षिणभाग ऋजवः प्रागमा देयाः। आवहनमपि सर्वत्र दक्षिणाङ्गादिक्रमेण पादादिशिरोन्तम् । सहापरिचरेद्भक्त्या पितृनप्यत्र देववदितिश्राद्धमयसे ,कन बोधित । २ के. स 'मसंभवामृ' ।

·केळकरोपाहयापूमद्दविरचिता- कात्यायनोक्तेः । देवेऽयपात्रद्वयमिति शौनकः । जयन्तमत एकमेवा. र्घ्यपात्रमासाद्य प्रथमविप्रकराग्रं द्वितीयविप्रकरे संस्थाप्य करायेण पवि- घायं तेन धारयित्या सकृन्मन्त्रेण तन्त्रेणैवायं दद्यात् । आश्वलायना- नामर्यरहितस्य देवार्चनस्य केपांचिदुक्तिसत्त्वेऽपि वृद्धिश्राद्धे देवेs- प्यध्य दद्यात् । देवेभ्योऽपि पृथग्दद्यादिहायं स्मृतिचोदनादिति शौन- कोक्तेः । पित्र्ये तु जयन्तमते प्रतिवर्गमेकैकमर्यपानं संस्थाप्यैकैकमध्य विगृह्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां दद्यात् । मन्त्रास्तु नान्दीमुखे मातरिदं तेऽयमि. त्यायेकवचनान्ता इति । गृहापरिशिष्टकारिकावृत्त्यनुसारेणार्यदान- विधिस्तु प्रयोगे वक्ष्यते । विंशतिवाह्मणपक्षे प्रतिवर्ग त्रीणि त्रीणि पावाण्यासाय मात्रादीनां तत्तदयं तत्तद्वाह्मणाभ्यां सकृत्सकृन्निवेद्य प्रतिब्राह्मणं मन्त्रावृत्त्यैककमयं विगृह्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां दद्यात् । प्रथम- विपकरायं द्वितीयविप्रकरे संस्थाप्य सकृदंर्घ्यदानमिति कचित् । अत्रा- यंपानं नाधोमुख कुर्यादिति सिन्धौ । अब विप्रपाणावेवाग्नीकरण- मिति वृत्तिकृत् । अमये कव्यवाहनाय स्वाहा । सोमाय पितृमते स्वाहेति होममन्त्राविति स एव ।. शौनकोऽपि अब स्वधानम शब्दस्याने स्वाहेत्युदीरयेत् । कारिकायां च–अग्नये कव्यवाहादिमन्त्रेण प्रथमाहुतिः । सोमायति द्वितीया स्यात्तथाऽन्येषां च पाणिषु । आभ्यामेव तु मन्त्राभ्यां दे । हुत्याऽऽहुती इह । एकैकामातुति केचिद्विगृीप प्रजुह्वति ।। निर्णयसिन्धी-अतो देवा इत्यगुधग्रहणम् । मधु मध्विति यस्तत्र बिर्जपोऽशितुमिच्छताम् । गायञ्यनन्तरं सोऽत्र मधुमन्वविवर्जितः ॥ न चाश्नत्सु जपेदन कदाचिपितृसूक्तकम् । पठेच्छकुनिमूक्तं तु स्वस्तिसूक्तं शमं तथा ॥ पायमानी शंवतीरेन्द्रीरमतिरथं च धारयेदिति । शौनकः-तृप्तानथ दिनाज्ञात्वा मधु वाता ऋतायते । इत्यादिकतृचस्थान उपास्मै गायता नरः ॥ पञ्चर्चमक्षन्नित्येकामृचं चेति यथाक्रमम् । श्रावयित्वा तु संपन्नमिति पृच्छेविजानथ ॥

·८३ श्राद्धमञ्जरी। तेऽपि संपन्नमित्येवं युस्तृप्तिसमन्विताः । प्रकीर्यान्नं तु तेम्वये विमानाचामयेत्ततः ॥ इति । एतन्मते वृद्धिश्राद्ध पिण्डदानापूर्वमेव प्रकिरणम् । यतु-आमश्राद्धे च वृद्धी च प्रेतश्राद्ध तथैव च । विकिरं नैव कुर्वीत मुनिः कात्यायनोऽनवीत् ॥ इति वचनं तच्छाखान्तरविषयम् । चन्द्रिकायां वसिष्ठः-तृप्तिप्रश्ने तु संपन्नं देवे रुचितमित्यपि। रुचिरमिति क्वचित्पाठः । सुसंपन्नमिति प्रोक्ते शेपमन्नं निवेदयेदिति सिन्धौ। क्षिप्रमुच्छिष्टमार्जनमिति ब्रह्माण्डे । कारिकायां च- संपन्नवचनादि स्यादाचान्तेषु द्विजन्मसु । अथ भुक्ताशयान्सम्यग्गोमयेनोपलेपयेत् ॥ तत्र प्रागयकान्दर्भानास्तृणाति ततः परम् । आदिशब्देन प्रकिरणं गृह्यते । एतस्मिन्नेव काले द्विजोच्छिष्टापनयन- विधानात्मकिरणस्योच्छिष्टसंबन्धादत्रैव प्रकिरणं युक्तमिति सिद्धम् । श्रावयित्वा च पृष्ट्वा च देवानां विकिर चरेदित्याश्वलायनस्मृतिवचनाच । द्विजोच्छिष्टस्थान गोमयेनोपलिप्य तत्रैव पिण्डदानं कार्यमिति कारि- कॉकारस्याऽऽशयः। वृत्तिकृतोऽपि तथैव । भोजनशालाया बहिः पिण्ड- दानं न तूच्छिष्टसमीप इति मयूख उक्तं तच्छाखान्तरीयाणामेव । कारिकायाम्- पृपदाज्येन संमिश्रं मुक्तशेपोद्धृतं भवेत् । एकैकस्योक्तमन्त्रेण द्वौ छौ पिण्डौ तु निर्वपेत् ॥ पृपदाज्यलक्षणमपि तत्रैव-पृपदाज्यं च कुर्वीत ध्यानयति सपिपि।इति। बाह्मे-शाल्यन्नं दधिमध्वक्तं बदराणि यवांस्तथा । मिश्रीकृत्वा तु चतुरः पिण्डाश्रीफलसंनिभान् ।। इति । चतुविशतिमते- दौ द्वौ चाभ्युदये पिण्डावकैकस्मै विनिक्षिपेत् । एक नाना परं तूप्णी दद्यापिण्डान्पृथक्पृथक् ॥ इति । एकै कस्मै मन्त्रावृत्त्या द्वौ द्वौ पिण्डाविति वृत्तिकृत् । मन्त्रस्नु प्राकृत एव । नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः स्वाहेति वा । पिण्डानुगन्त्रणादि कृता- कृतम् । अथानमन्त्रणादि स्यात्तत्तु नेच्छन्ति केचनेति कारिकोक्तः। क सका।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- ब्रह्मपुराणे-अथाक्षय्योदकस्थाने दत्त्वा क्षीरं यवोदकम् । इति । अक्षप्यस्थाने नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति कमलाकरः । ब्राह्मे-द्राक्षामलकमूलानि यवांश्च विनियोजयेत् । तान्येव दक्षिणार्थं तु दयाद्विप्रेषु सर्पदा ॥ इति । स्वधां वाचयिष्य इत्यस्य स्थाने नान्दीमुखान्पितॄन्वाचयिष्य इति कमलाकरोक्तिः। कात्यायन:-त्यमूपुवाजिनमिति विप्रांश्चैव विसर्जयेत् । ॐ स्वधोच्यतामित्यस्य स्थाने ॐ संपन्नमिति वृत्तिकृत् । ततः श्राद्धशेष समाप्य माता पितामही चैवेति श्लोकद्वयं पठेत् । तत्तत्पार्व- णाद्यजीवनवशेन यस्य कस्यचित्पार्वणस्य लोपे तत्तत्पार्वणविषयकश्लो- कैकदेशस्य लोपः। केवलमातृपार्वणश्राद्धकरणपक्ष एता भवन्त्वित्यूहः । अत्र श्राद्धाङ्गतर्पणं नेति निर्णयसिन्धी । केचित्केवलजलेनैव नान्दी- मुखां मातरं तर्पयामीत्येवं तर्पणं कार्यमित्याहुः । अस्मिञ्श्राद्ध आदा. वन्ते वा वैश्वदेवः कर्तव्यः । आदौ करणपक्षे विमनिमन्त्रणानन्तरं तत्पूर्व वा भिन्नपाकेन । बचानां तु श्राद्धान्ते श्राद्धशेषेण वैश्वदेवः । सामेनिरमेश्च समानमेवेति कमलाकरः । अत्र कर्तुर्भोक्तश्व ब्रह्मचर्यादि- नियमान सन्ति । तदुक्तं धर्मप्रदीपे- आमे हमे तथा नित्ये नान्दीश्राद्धे तथैव च । व्यतीपातादिके श्राद्धे नियमान्परिवर्जयेत् ॥ इति । एतच नान्दीश्राद्धं मातृपूजापूर्वकं कार्यम् । मातरस्तु द्विविधाः- मानुप्यो दैव्यश्च । तत्र मानुप्यो मातृपितामहीप्रपितामहीमातामही. मातु:पितामहीमातुःप्रपितामहपिसृत्यसमासृन्यसार इरपष्टी .. आसं. जीधने प्रत्यक्षपूजनम् । मृतानां त्वक्षतपुछेप्विति हेमादिः । देव्यस्तु गौर्याद्याः पोडश बाहुम्याद्याश्च सप्तेत्येवं प्रयोविंशतिः । एता दुर्गा क्षेत्रपालं गणाधिपं च पूजयेत् । गौर्याद्याश्चतुर्दशेति केचिद्ध- दन्ति तत्पक्षे मातरो लोकमातर इति सर्वविशेपणम् । पोडशपक्षे देवतान्तरम् । कौस्तुभे तु वाइम्याद्या महालक्ष्म्या सहाष्टावित्युक्तम् । प्रयोगरलादी कातीयगृह्याद्यनुसारेण वसोर्धारापूजनमायुप्यसूक्तजपश्च विहितः । स तच्छासीयानां नियतः । अन्येषां त्यनियतः । करणे त्वम्यु. ग. परः। का । १ ग पिणे ।

·श्राद्धमञ्जरी। दय इति कमलाकरः । कौस्तुभेऽप्येवमेव । एतेषु पक्षेषु यथाऽऽचार- स्तथा कर्तव्यम् । मातृकापूजनानन्तरं मातृकाप्रीतये युग्मान्बाह्मणान्मो- जयेत् । आमान्नानि वा दद्यात् । नान्दीश्राद्धब्राह्मणभोजनेन सह वा बाह्मणभोजनम् । प्रयोगरल आमश्राद्धप्रयोगे तथैव दर्शनात् । अपि वा पूजैव कार्या। पुप्पैचूंपैः सनैवेद्यैर्गन्धाधैर्भूपणैरपि । पूजयित्वा मातृगणं कुर्याच्छ्राद्धवयं बुधः । इति कौर्मोक्तेः । यत्र प्रधानकर्माङ्गत्वेन पुण्याहवाचनं नान्दीश्राद्धं च विहितं तत्र गणपतिपूजनपूर्वकं पुण्याहवाचनं कृत्वा गातृकापूजन पूर्वकं नान्दीश्राद्धं कुर्यात् । यत्र तु बौधायनेन श्रौतकाङ्गत्वेन कर्मा- हात्पूर्वशुर्नान्दीश्राद्धमेव विहितं तत्र नान्दीश्राद्धाङ्गत्वेन पुण्याहवाचनं कृत्वा मातृकापूजनपूर्वकं नान्दीश्राद्धं कुर्यात् । केचित्पुण्याहवाचन विव मातृकापूजनपूर्वकं नान्दीश्राद्धभेव कुर्वन्ति । श्राद्धचयकरणपक्षेऽपि सकृदादी मातृकाः संपूज्य श्राद्धधयान्ते विसर्जयेत् । कर्ता स्वमातरि जीवन्त्यां पिचादित्रयाणां मातामहादित्रयाणां वृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । जीवेत्तु यदि वर्गाधस्तं वर्ग तु परित्यजेदिति वचनात् । पितरि जीवति मात्रादित्रयाणां मातामहादिबयाणां कुर्यात् । उभयो वत्त्वे माताम- हवर्गस्यैव । जीवत्पिता सुतसंस्कारे मातृमातामहयोः कुर्यात्तस्यां जीवन्त्यां मातामहस्यैवेति बचपरिशिष्टात् । मातामहे जीवति मातृ- पितृवर्गयोः कुर्यात्रियपि जीवत्सु पितुर्मात्रादीनामेव । पितामहे जीवति पितृमपितामहवृद्धप्रपितामहानां कुर्यात् । एवं पितामह्यां जीवन्त्यां मातुः पितामहे जीवति च ज्ञेयम् । केचिपितरि जीवति पितु- त्रादिवर्गत्रयस्य कुर्यादित्याहुः । कर्तृनिर्णयादिविशेषस्तु ग्रन्थान्त. रतोऽवगन्तव्यः । विस्तरभयान्नेहोच्यते । इति नान्दीश्राद्धविधिः। अथाब्राह्मणपक्षमाश्रित्य पिण्डदानसहितस्तन्त्रेण नान्दीश्राद्धप्र- योगः । तत्राऽऽदौ कर्ता सपत्नीकः कृतमाङ्गलिकस्नानो धोतवासाः सालंकृतः करिष्यमाणकर्माङ्गलेन गणपतिपूजनपूर्वकं पुण्याहवाचनं कृत्वा नान्दीश्राद्धाङ्गत्वेन मातृकापूजनं कुर्यात् । तच्चेस्थम् गोमयो- पलिते रङ्गवल्यादिभिरलंकृते श्राद्धस्थले प्रतिमास्वक्षतपुञ्जपु वा । ॐ गौर्य नमः । गौरीमावाहयामि ॥१॥ एवं सर्वत्र । ॐ पद्मायै नमः । २ ॐ शौ० ३ ॐ मेधायै०४ ॐ सावित्र्यै० ५ ॐ विजयायै०६ ॐ जयायै०७ ॐ देवसेनायै० ८ ॐ स्वधायै० ९ ॐ स्वाहाये.

·, केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- १० ॐ मातृभ्यो० ११ ॐ लोकमातृभ्यो। १२ ॐ धृत्यैः १३ ॐ पुष्ट्यै० १४ ॐ तुष्टय०१५ ॐ कुलदेवतायै० १६ ॐ बाम्यै० १७ ॐ माहेश्व० १८ ॐ कौमार्यै० १९ ॐ वैष्णन्य० २० ॐ वाराही० २१ ॐ इन्द्राण्यै० २२ ॐ चामुण्डायै० २३ ॐ दुर्गायै० २४ ॐ क्षेत्रपालाय० २५ ॐ गणपतये नमः । २६ इति पविशतिदेवता आवाह्य पोडशोपचारैः पूजयेत् । ततो मातृकापीतये युग्मान्ब्राह्मणा- भोजयेदामान्नानि वा दद्यात् । इति मातृकापूजनम् । अथ नान्दीमाद्धम् । कर्ता यज्ञोपवीती प्राङ्मुस आचम्य पवि- बपाणिः प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य दक्षिण जान्वाच्य मातृ. पितामहीप्रपितामह्यः, नान्दीमुखाः पितृपितामहप्रपितामहा नान्दी. गुखाः, मातामहमातुःपितामहमातुःप्रपितामहाः सपत्नीका नान्दीमुखाः, एतानुदिश्य करिष्यमाणामुककर्मागत्येन विहितं सदैवं सपिण्डमन्नेन हविषा नान्दीश्राद्धमय करिप्य इति संकल्प्य ब्राह्मणान्निमन्त्रयेत् । स्वयमुद्ङ्मुखः प्राइमसोपविष्टस्य विप्रस्य दक्षिणं जानुं स्पृष्ठा, अस्मिन्नान्दीश्राद्धे सत्यवसुसंज्ञकानां विश्वेपां देवानां नान्दीमुखानां स्थाने त्वया क्षणः करणीयः । ॐ तथेति विमः । एवं द्वितीयस्य । इति वैश्वदेवार्थ द्वो निमन्त्रयेत् । सर्वत्रेष्टिभाद्धे कङ्गिन्श्राद्धे च ऋतु- दक्षसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नान्दीमुखानामुल्लेखः । अस्मिन्नान्दी- श्राद्धे नान्दीमुखानां मातृपितामहीप्रपितामहीनां स्थाने त्वया क्षणः करणीयः । ॐ तथेति । मातृवर्ग द्वौ निमन्त्रयेत् । अस्मिन्नान्दी- श्राद्धे नान्दीमुसानां पितृपितामहप्रपितागहानां स्थाने त्वया क्षण: करणीयः । इति पितृवर्गे द्वौ । अस्मिन्नान्दीश्राद्धे नान्दीमुखानां मातामहमातुःपितामहमातुःप्रपितामहानां सपत्नीकानां स्थाने त्वया क्ष० । इति मातामहवर्गे द्वौ निमन्त्रयेत् । एवमष्टौ ब्राह्मणानिमन्त्रयेत् । ततः काले निमन्त्रितान्विप्रान्समाहूय तेषां मङ्गलसानादि कारयित्वा स्वयमाचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मातृपितामहीप्रपितामयः, नान्दीमुखा इत्यादि प्रथसया विमक्त्या पूर्ववदुच्चार्य, एतानुदिश्यो- पक्रान्त नान्दीश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य यवोदकं कृत्वा पवित्रम- न्वान्पठित्वा शुची वो हव्या इत्यादिभिर्यवोदकमभिमन्योपकल्पितान्प- दार्थान्यवोदकेन प्रोक्ष्य विप्राणामग्रे ब्रह्मदण्डाथ हिरण्यं निधाय सम. ५ क. ख. गणाधिपाय न'। • ग.वार्थ द्वौ । ३ ग. ति वो पितृवर्ग । अ°।

·८७ श्राद्धमारी। स्तसंपदित्यादि तान्प्रदक्षिणीकृत्य नान्दीश्राद्धं कर्तुं ममाधिकारसंपद- स्त्विति भवन्तो अवन्तु । अस्तु नान्दीश्राद्धाधिकारसंपत् । ततः प्रत्येक भवतः स्वागतम् । इति मंबूयात् । सुस्वागतमिति प्रतिवचनम् । ततः पूर्ववत्पुनर्विप्रान्निमन्त्रयेत् । तवार्य विशेष:-अस्मिन्नान्दीश्राद्धे सत्य- वसुसंज्ञकानां० नान्दीमुखाना स्थाने युवाम्यां क्ष० यः । इति द्वौ युगप- दुक्ते मानुतां भवन्ताविति वदेत् । प्राप्नयावेति विमौ । एवं मावादीनां स्थाने द्वौ युगपनिमन्त्रयेत् । ततः पाद्याथं चतुरस्रं मण्डलद्वयं निर्माय तयोः प्रागग्रान्दूरान्दीन्याऽऽस्तीर्य गन्धपुप्पयवैरभ्यर्च्य प्राङ्मु- खोपविष्टयोर्दैविकविप्रयोः पादान्मण्डले निधाय सत्यवमुसंज्ञका विश्वे देवा नान्दीमुखा इदं वः पाद्यं स्वाहा नम इति धृताक्तपादेषु युगप- हिर्यवोदकं दत्त्वा शं नो देवीरिति क्रमेण पादान्प्रक्षाल्याभिवन्देत । एवमेव द्वितीयमण्डले द्वयोर्द्वयोर्युगपत् । मातृपितामहीपपितामह्यः, नान्दीमुखा इदं यः पाद्यं स्वाहा नमः । पितुपितामहप्रपितामहा नान्दी- मुखा इदं वः पाथं स्वाहा नमः । मातामहमा० मपितामहाः सपत्नीका नान्दीमुखा इदं वः पाद्यं स्वाहा नमः । ततो मण्डलादुत्तरतो ब्राह्मणा- न्दिराचमय्य (चाम्य) स्वयं पादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्य पवित्रे धृत्वा बाह्मणैः सह श्राद्धभूमिमागत्याऽऽसनान्युपकंल्प्य भूर्भुवः स्वः समाध्यमिति प्रत्येकं वदन्सर्वान्माङ्मुखानुपवेशयेत् । ततः प्रतिपात्रं घृतदीपं स्थाप- यित्वा वामकटिप्रदेशे सयवकुशसहितनीवीं बद्ध्वाऽऽचम्य देशकाली स्मृत्वा पूर्ववन्मात्रादीन्प्रथमयोल्लिख्यतानुद्दिश्य प्रकान्तं नान्दीश्राद्धं करिष्ये, अपहता असुरा २० मनः । इति मदक्षिणं यवानवकीर्य यवा रक्षन्त्वसुरान्दर्भा० रक्षकः । इति द्वारदेशे कुशयवान्प्रक्षिप्य तद्विष्णोः परमं० ततम् । इति मन्त्रेण गायच्या चान्नानि संमोक्ष्य पाकादीनां पवित्रताऽस्तु इत्युक्त्वा तथाऽस्त्विति प्रत्युक्ते देवार्चनं कुर्यात् । देवविप्रहस्तयोरपो दत्त्वा सत्यवसुसंज्ञकानां विश्वेपां देवानां नान्दोमुसानामिदमासनमित्युक्त्या प्रत्येकमासनं दत्वाऽयो दद्यात ततः प्रत्येकमासनं संस्पृश्यानाऽऽस्यतामिति वदेत् । धर्मोऽसीति प्रत्युक्ते विप्रयोनिरअछौ दक्षिणहस्ती धृत्वा नान्दीमुरग्वे क्षण:(णी?) क्रिये. तामिति सकृदुक्त्वा ॐ तथेति विप्राभ्यां युगपदुक्त मामुतां भव- ताविति तृतीयनिमन्त्रणं कुर्यात् । प्रामवावेति विप्रो युगपद्वदे- ग. प्रति।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- नाम् । ततः प्रागपु दूर्वाकुरेषु दर्भेपु वाऽर्मपात्रद्वयमासाद्य मोक्ष्योत्तानं कृत्वा पवित्रे निधायाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृदनुमन्य यवोs. सीति मन्त्रावृत्या यवानोप्य गन्धपुप्पादि क्षिप्त्वा देवपाने संपन्ने इत्य- भिमृश्य सुसंपन्ने इति प्रत्युक्तो यवानादाय नान्दीमुसाधिश्वान्देवाना- वाहयिष्यामि। विश्वे देवास० दत्त । इति विप्रयोः क्रमेण दक्षिणपादादि- युग्मक्रमेण पादजान्वंसशिरःसु यवानवकीर्य विश्वे देवाः शृणुते० मादयः ध्वम् । आगच्छन्तु महाभागा० तु ते । इति सकृदुपस्थाय स्वाहा इति मन्त्रावृत्त्या निवेद्य हस्तयोरपो दत्त्वा प्रथमविप्रहस्ते पवित्र निधाय प्रथममर्यपात्राय॑मादाय सत्यवसु० विश्वे देवा नान्दीमुखा इदं वोड- यमिति दत्त्वा या दिव्या आप इति सवन्तीरनुमन्यापो दद्यात् । एवमेव द्वितीयमर्यपावाद्वितीयविभहस्ते दद्यात् । ततः सत्यवसु० देवा नान्दी- मुखा अमी यो गन्धाः स्वाहा नमो न मम । गन्धद्वारां० आयने ते.. धुरसि उप्यस्व युवं वस्त्राणि इति मन्धेर्गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनानि द्विर्दित्त्या पुष्पमालाभिभूपयित्वा युवा सुवासा इत्युक्त्वाऽर्चनविधेः संपूर्णतां वाचयित्या ताभ्यामनुज्ञातः पिबर्धनं कुर्यात् । अपो दत्त्वा नान्दीमुखानां मातृपितामहीप्रपितामहीनामिदमासनम् । इति सकृदुक्त्वा मन्त्रावृत्त्या वोमयोःक्रमेण दक्षिणमागे सयवान्युग्मान्प्रागग्राऋजून्दूर्वाल- रान्द न्वा दत्त्वाऽपो दद्यात् । एवमुत्तरब नान्दीमुखानां पितृपितामहप- पितामहानामिदमासनम् । नान्दीमुसानां मातामहमातु:पितामहमातुः प्रपितामहानां सपत्नीकानामिदमासनमित्यूहः। ततोऽत्राऽऽस्येतामित्यादि तृतीयनिमन्त्रणान्तं द्वयोयोपैश्वदेवयत् । नान्दीमुसपिध्ये क्षणः (णी?) क्रियेतामिति विशेपः । ततोऽन्युक्षितायां मुवि प्रागपु दर्भेषु प्रतिवर्ग त्रीणि त्रीणि पात्राणि प्रासंस्थान्यासाद्य प्रोक्ष्योत्तानीकृत्य दद्वया- त्मकानि प्रागग्राणि पवित्राणि निधायाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृदनुमन्य यवोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः प्रत्तः पुष्ट्या नान्दीमुसान्पितृनिमालोकान्त्रीणयाहि नः स्वाहा।इति मन्त्रावृत्त्या यवानोप्य गन्धयुप्पादि क्षिप्त्वाऽयंपात्राणि संप- नानीत्युक्त्वा यवानादाय नान्दीमुरारान्पितॄनावाहयिष्यामीत्युक्त्वाऽऽ वाहयेति प्रत्युक्तो मातृपितामहीप्रपितामहीन्दीमुसा आयाहयामीति दक्षिणाङ्गादिक्रमेण पादजान्वंसशिराम यवानवकिरेत् । इति द्वयोयु- - ·श्राद्धमारी। गपदावृत्त्याऽऽवाहनम् । एवमुत्तरत्र । पितृपितामहप्रपितामहान्नान्दीमु. सानावाहयामि । मातामहमातुःपितामहमातुःप्रपितामहान्सपत्नीकान्ना- न्दीमुसानावाहयामि, इत्यावाह्य त्रीणि त्रीण्यय॑पात्राणि तत्तद्राह्मण- योरने निधाय क्रमेण द्वाभ्यां द्वाभ्यां विप्राभ्यां त्रीणि त्रीणि निवेदयेत् । तत्र मन्त्रा:-नान्दीमुखा मातरः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुखाः पितामह्यः पीयन्ताम् । नान्दीमुखाः प्रपितामह्यः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुसाः पितरः पीयन्ताम् । नान्दीगुसाः पितामहाः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुखाः प्रपिता. महा: पीयन्ताम् । नान्दीमुखाः सपत्नीका मातामहाः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुसाः सपत्नीका मानुःपितामहाः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुखाः सप- लीका मातुःप्रपितामहाः प्रीयन्ताम् । ततो मातृवर्गविप्रहस्तयोरपो दत्ता प्रथमविग्रहस्ते प्रथमार्यपावस्थं पवित्रं निधाय प्रथमपात्रादर्धमयमा- दाय देवतीर्थन नान्दीमुखा मातर इदं योऽयमिति दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्त्र्य तत्पवित्रं द्वितीयवाह्मणहस्ते निधायावशिष्टमध्य नान्दी- मुखा मातर इदं वोऽयमिति सशेयं दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्योभयो- रपो दद्यात् । एवमेव द्वितीयपात्रस्थमध्यं नान्दीमुखाः पितामह्य इदं वोऽयमिति मन्त्रावृत्त्या ताभ्यामेन विप्राभ्यां विगृह्य दद्यात् । तथैव तृतीयं नान्दीमुखाः प्रपितामह्य इदं वोऽयमिति मन्त्रावृत्त्या ताभ्यामेव दद्यात् । तत: पितृवर्गार्थान्याणि तद्ब्राह्मणाभ्यां पूर्ववकैकं विगृह्य विगृह्य दद्यात् । तत्र मन्त्राः नान्दीमुसाः पितर इद वोऽयम् । नान्दीमुखाः पितामहा इदं वोऽयम् । नान्दीमुराः प्रपितामहा इदं वोऽयम् । तथैव मातामहवर्गार्थानि तद्ब्राह्मणाभ्यां दद्यात् । तत्र -नान्दीमुखाः सपत्नीका मातामहा इदं वोऽयम् । नान्दीमुखाः सपनीका मातु:पितामहा इदं वोऽयम् । नान्दीमुसाः सपत्नीका मातुः प्रपितामहा इदं वोऽयम् । ततः संस्रयान्समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामो मुसमनक्ति । ततो नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः स्थानमसीति प्रथमपानं निधाय तृतीयपात्रेणापिदध्यात् । ततो वैश्वदेववढन्धाशुपचारान्पुप्प- मालाश्च दत्त्वाऽर्चनविधेः संपूर्णतां वाचयित्वा भोजनपावस्थापनार्थ सर्वाणि चतुरस्राणि मण्डलानि कृत्या सयवान्दर्भान्प्रास्य मोज्नरा- बाणि संस्थाप्य परितो देवबभस्ममर्यादां कृत्वा करशुद्धयादि विधाय घृताक्तमन्नमादाय मातृवर्गप्रथमबाह्मणहस्ते दर्भानन्तर्धायावदानधर्मेण पाणिनाऽवदाय, अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा । अग्नये कव्यवाहनायेदं० इति प्रथमाहुति हुत्या पूर्ववदवाय सोमाय पितृमते स्वाही । सामाय मन्त्रा:- ·केळकरोपावबापूभट्टविरचिता- पितृमत इदं० इति द्वितीयां जुहुयात् । एवमेव द्वितीयादि सर्वेपा पाणिपु जुहुयात् । ब्राह्मणाः स्वस्वपाणिस्थमन्नं स्वस्वपाचे संस्थाप्य बहिर्गत्याऽऽचम्य यथास्थानमुपविशेयुः । कर्ता मूर्धानं दिवो देवाः । आमासुकत् । इति भोजनपात्राण्याज्येनोपस्तीर्यान्नानि परिवेप्य पिये हुतशेपं च दत्त्वाऽन्ननिवेदनं कुर्यात् । देवपात्रस्थमन्नं सावित्र्याऽन्युक्ष्य तूष्णीं परिपिच्येत्यादिपात्रालम्भनान्तं कृत्वा पृथिवी ते पात्रं० अत्रा- मुप्मिलोक इत्यभिमन्य, अतो देवा अवन्तु नो० धामभिः । विष्णो हव्यं रक्षस्वेति विप्राङ्गुष्ठमन्ने निवेश्य सव्यपाणिना पात्रमालभ्य दक्षि- णेन यवोदकमादाय सत्यवसुसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नमस्त- रूपं परिविष्टं परिवक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा हव्यं नमो न ममेति जलं क्षिपेत् । एवं द्वितीस्यान्नं निवेदयेत् । अथयोभयोस्तन्त्रेण पे देवासो० जुपध्वम् । इत्युपतिठेत । एवं पित्र्येऽपि देववत् । तत्र विशेष:-मातृ- पितामहीप्रपितामहीभ्यो नान्दीमुखाभ्य इदमन्नममृतरूपं० पितृपितामह- मपितामहेभ्यो नान्दीमुखेभ्य इदमन्न० मातामहमातुःपितामहमातुःपि- तामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नान्दीमुखेभ्य इदमन्न० इत्यन्नं निवेद्य नान्दी- मुखाः पितरः प्रीयन्तामित्युपतिष्ठेत । ततः सप्रणवव्याहृतिका सावित्री अपित्या ब्रह्मार्पणं० समाधिना । हरिदाता० हरिः। चतुर्भिश्च० दतु । एको विष्णु व्ययः । अनेन नान्दीश्राद्धे ब्राह्मणभोजनेन भगवान्नान्दी- मुत्रपितृस्वरूपी श्रीपरमेश्वरः प्रीयताम् । वृद्धिरस्तु । आपोशनार्थमुदकं दत्त्वा प्राणाहुतिमन्त्रान्पठेत् । विपाश्च बलिदानवर्जमुक्तभोजननियम- युक्ता मुखीयुः। कर्ता, अपेक्षितं० मानसः । यथासुखं जुपध्वम् । इत्युक्त्या सव्याहृतिकां गायीं जप्त्वा (पित्वा) भुञ्जानाशकुनिसूक्तं स्वस्ति- सूक्तं पावमानीः शंक्तीरेन्द्रीरमतिरथं च श्रावयेत् । न पितृसूक्तम् । शकुनिसूक्तं कनिकादित्यादि । स्वस्तिसूक्तं स्वस्ति नो मिमीतामित्यादि। पावमान्यः स्वादिष्ठयेत्याद्याः । शंवत्यः शं न इन्द्रानी इत्याद्याः । ऐन्यः सुरूपकृनुमूतय इत्याद्याः । अप्रतिस्थमाशुः शिशान इति सूक्तम् । तृोपु सिद्धस्य हविपो मध्ये यद्रोचते तद्याचध्वम् । इत्यु- क्वाऽलमिति विभैरुक्त उपास्मै गायता नरः० वतामधु । म ५ अक्ष नमीमदन्त हरी । इति पऋचः श्रावयित्वा सत्ययसुसंज्ञका विश्वे देवा नान्दीमुखा रुचितमिति पृष्ट्वा गुरुचितमिति प्रत्युक्त नान्दी- मुसाः पितरः संपन्नम् । सुसंपन्नमिति प्रत्युक्ते शेपमन्नं किं क्रियतामिति वदेत् । विमा इटैः सह भुज्यतामिति वदेयुः । स्वीकारपक्षे स्वी कुर्युः ।

·श्राद्धमारी। तत एतस्मिन्नेव काले पूर्वोद्धृतं सार्ववणिकमन्नं द्विजोच्छिष्टसमीपे प्रकि- रेत् । असोमपाश्चदेविकम् । इति देवे । ये कुमारा याः कुमार्यों ये य गर्भाद्विनिःसृताः । तेपामन्नमिदं प्रतं तृप्यन्तु च मुदन्तु च ॥ इति पित्र्ये । तत उच्छिष्टभाग्भ्योऽनं दीयतामित्यादि विप्रैरुत्तरापो- शनगण्डूपकरणहस्तप्रक्षालनादिशुद्ध्याचमनान्तं कारयित्वा द्विजोच्छि- टपाचाणि निष्काश्य शुद्धभूमौ निखाय भुक्ताशयान्सम्यग्गोमयेनोपलिप्य तत्र पिण्डदानं कुर्यात् । तद्यथा-अपहता दिपदः । इति मन्त्रावृत्त्या प्रागया उदक्संस्थास्तिस्रो लेखा उल्लिख्याभ्युक्ष्य तासु क्रमेण प्राग बर्हिवयमासाद्य प्रथमलेखां विरुदकेनोपनयेत् । शुन्धन्तां नान्दीमुखा मातरः । शुन्धन्तां नान्दीमुखाः पितामहः। शुन्धन्तां नान्दीमुखाः प्रपि- तामह्यः । ततो द्वितीयलेखायाम-शुन्धन्तां नान्दीमुखाः पितरः । शुन्धन्तां नान्दीमुखाः पितामहाः । शुन्धन्तां नान्दीमुखाः प्रपितामहाः । ततस्तृतीयलेखायाम्-शुन्धन्तां नान्दीमुखाः सपलीका मातामहाः । शुन्धन्तां नान्दीमुखाः सपत्नीका मातु:पितामहाः । शुन्धन्तां नान्दी- मुखाः सपत्नीका मातुःप्रपितामहाः । ततः पृपदाज्यदधिमधुचदरयवमि- भितशाल्यन्नेन श्रीफलसंनिभानष्टादश पिण्डान्कुर्यात् । केवलपृपदाज्य- मिश्रितान्नेन वा । सपिपि ध्यानयति तत्पृपदाज्यम् । एतत्ते नान्दीमुसे। मातर्ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्चेति मन्त्रेण देवतीर्थेन मात्रे पिण्डं दत्त्वा पुनर्मन्त्रावृत्त्या द्वितीयं दद्यात् । एवमयेऽपि । एतत्ते नान्दीमुखे पितामह ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुखे प्रपितामहि ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख पितर्ये च त्वाभ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख पिता- मह ये च स्वामभ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख प्रपितामह ये च त्वा०भ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख सपत्नीक मातामह ये च०भ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख सप- लीक मातु:पितामह ये च०भ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख सपत्नीक मातु:- प्रपितामह ये चं०भ्यश्च । एवं क्रमेण बहित्रय एकैकस्मिन्पट पटू पिण्डा- न्दद्यात् । ततोऽव नान्दीमुखाः पितरो मादयध्वम् । यथाभागमावृपाय- ध्वमित्यनुमन्य सव्यावृदङ्ङावृत्त्य यथाशक्त्यप्राणन्नासित्वा, अमी- मदन्त नान्दीमुखाः पितरो यथाभागमावृपायीपत । इति पुनरनुमन्य ग. दत्तं । २ भागेभ्यों.३ क. विषाणामुत्त।

·। ९२ केळकरोपाहवापूभट्टविरचिता- शेपमन्नमवघायाऽऽचम्य पूर्ववत्पिण्डेपु यवोदकं निनयेत् । शुन्धन्तां नान्दोमुखा मातर इत्यादि । ततो नीवीं विस्रस्याभ्यानार्थे पिण्डपु घृतं दद्यात् । नान्दीमुखे मातरम्यनेत्यादि । ततो नान्दीमुसे मातर- इन्क्ष्वेत्याद्यञ्जनम् । एतद्वो नान्दीमुखाः पितरो वासो मानोतोऽन्यन्ना- न्दीमुखाः पितरो युध्वम् । इति यथावयः प्रतिवर्ग मन्त्रावृत्त्या दशा- मूर्णास्तुका था लोम वा दद्यात् । ततः पिण्डानभ्यर्योपतिठेत । नमो वो नान्दीमुखाः पितर इपे नमो वो नान्दीमुखाः पितर ऊर्जे नमो वो नान्दीमुखाः पितरः शुष्माय नमो वो नान्दीमुखाः पितरो घोराय नमो यो नान्दीमुसाः पितरो जीवाय नमो वो नान्दीमुसाः पितरो रसाय । स्वाहा वो नान्दीगुसाः पितरो नमो वो नान्दीमुसाः पितरो नम एता युप्माकं नान्दीमुसाः पितर इमा अस्माकं जीवा वो जीवन्त इह सन्तः स्याम । मनो वाहुयामहे०सोमेन पितॄणां च०।आत एतु मज्यो०दृशे। पुनर्न:जीवं मातमहि । अथैनान्प्रवाहयेत् । परेतन पितरः सोम्यासो० नियच्छत । ततः पिण्डान्नमस्कृत्य वीरं मे दत्त नान्दीमुसाः पितर इति मध्यमान्पिण्डानादाय पल्यै प्रयच्छेत् । सा च, आधत्त पितरो गर्भ०असत् । इति प्राशीयात् । ततः पिण्डानुदासयिष्य इत्युक्त्वोद्वास- येति प्रत्युक्तोऽवशिष्टाञ्जलादौ प्रक्षिपेत् । ततः शिवा आपः सन्तु । सौमनस्यमस्तु । ययाः पान्तु । दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिवास्तु । इत्यभयत्र कृत्वा ब्राह्मणानभिवाद्यास्महोत्रं वर्धताम् । स्वस्तीति बूते- त्युक्त्वा बाह्मणहस्तेपु क्षीरं यवोदकं च दत्वा नान्दीमुसा विश्वे देवाः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुसाः पितरः प्रीयन्ताम् । इति वदेत् । तत आसादि- तमयंपानं चालयेत् । बाह्मणेभ्यस्ताम्बूलादि दत्त्वा द्राक्षामलकमूलय- वान्तं निष्क्रयं वा दक्षिणात्वेन दद्यात् 1 द्राक्षामलकानि तन्निप्क्रयमेव या। दक्षिणाः पान्त्विति भवन्तो बुबन्तु । नान्दीमुसान्पितन्वाचयिप्य इत्युक्त्वा वाच्यतामिति विप्रैरुक्ते नान्दीमुसा विश्वे देवाः पीयन्तामिति भवन्तो बुवन्तु । नान्दीमुसाः पितरः पीयन्तामिति भवन्तो बुवन्तु । सर्वत्र प्रीयन्तामिति विप्राः । कर्ता मद्गृहे सततं शोमनवृद्धिरस्त्विति भवन्तो बुवन्तु इति वदेत् । त्वगृहे सतत शोमनवृद्धिरस्तु । शोमनं हविः, इति च विप्रा वदेयुः । कर्ता त्यमूपु वाजिनं देवजूतं सहा हुवेम । उत्तिष्ठत नान्दीमुसाः पितरो नान्दीमसैविश्वेदेवः सहेति विप्रान्दर्भः संस्पृशन् , ॐ संपन्नमिति विसृजेत् । ते च ॐ संपन्नमिति ब्रुवन्त उत्तिष्ठेयुः । कर्ता शान्तिः पुष्टिम्तुष्टिनास्त्यिति भवन्तो बुवन्तु । तथा ·श्राद्धमञ्जरी। ९३ स्त्विति विप्रेरक्त प्राङ्गणे विप्रानुपवेश्य प्रदक्षिणीकृत्य तेषां हस्तेष्वक्षतपु- प्पादि दत्त्वा प्राञ्जलिः प्राइमुसस्तिधन्वरान्याचेत । दातारो नोऽमि च मोऽस्तु अन्नं च नोकंचन । विमाः, दातारो बोऽभिवर्धन्तां वैचिव कंचन । इहैवस्तं मागृहे । आयु: प्रजा धनं०महाः । एताः सत्या आशिपः सन्तु इत्याशिपो दधुः । कर्ता माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही। पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । एते भवन्तु सुप्रीताः प्रयच्छन्तु च मङ्गलम् ॥ इति श्लोकद्वयं पठेत् । मायादयः मुप्रीता मङ्गलं प्रयच्छन्तु इति विषाः । ततः कर्ता-आचारात्किंचिद्रव्यं गृहीत्वा तेन संकल्पपात्रसं- घटनेन शब्दं कुर्यात् । इलामोत्वस्मे । शियं शिवं शिवम् । ततो विप्रा. पादाभ्यङ्गादिभिः परितोय प्रणिपत्य प्रार्थयेत् । अद्य मे सफलं. पत्र. शाकादिदा० यस्य स्मृत्या० मन्त्रहीनं० नान्दीश्राद्धमच्छिद्रमस्थिति मवन्तो बुवन्तु । नान्दीश्राद्धमच्छिमस्त्विति प्रतिवचनम् । नान्दी- श्राद्धफलसमृद्धिरस्त्विति भवन्तु । नान्दीश्राद्धफलसमृद्धिरस्त्विति विमाः । कर्ता प्रजापते न व रयीणाम । अनेन नान्दीश्राद्धेन नान्दीमुसपितृस्वरूपी मगवाश्रीपरमेश्वरः प्रीयताम् । वृद्धिरस्तु ततो मातृका विसर्जयेत् । इति श्रीमचित्तपावनके० श्राद्धमञ्जयाँ नान्दीश्राद्धप्रयोगः। - अथ वृत्त्यनुसारेण संक्षिप्तः सूत्रोक्तो नान्दीश्राद्धप्रयोगः । कर्ता मदालनात आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य करिष्यमाणना- न्दीश्राद्धाङ्गत्वेन मातृकापूजनं करिष्य इति संकल्प्य पूर्वोक्तप्रकारेण मातृकापूजनं कृत्वाऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मातृपिता- महीप्रपितामह्यो नान्दीमुखाः । पितृपितामहप्रपितामहा नान्दीमुखाः । मातामहमातुःपितामहमातुःमपितामहाः सपत्नीका नान्दोमुखाः । एता. नुद्दिश्य करिष्यमाणामुककाङ्गत्वेन विहितं सदैवं सपिण्डमन्नेन हविषा नान्दीश्राद्धमद्य करिष्य इति संकल्प्य ब्राह्मणान्निमन्त्रयेत् । अस्मिन्ना- ग. स्मृत्वा ।

·९४ । केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- न्दीश्राद्धे सत्यवसुसंज्ञकानां क्रतुदक्षसंज्ञकानां वा विश्वेषां देवानां नान्दीमुखानां स्थाने त्वया क्षणः करणीयः। ॐ तथेति प्रतिवचनम् । इति वैश्वदेवार्थं द्वौ निमन्त्रयेत् । अस्मिन्नान्दीश्राद्धे नान्दीमुखानां मातृपितामहीप्रपितामहीनां स्थाने त्वया क्षणः करणीय इति द्वौ मातृ- वर्गे। एवं पितृवर्ग मातामहवर्गे च द्वौ द्वौ निमन्त्रयेत् । ततः काले निमन्त्रितान्समाहूय तेषां मङ्गलस्नानपाद्याचमनानि विधाय नान्दी- मुखसत्यवसुसंज्ञकवैश्वदेवस्वरूपाविति ध्यायन्दौ प्राङ्मुखात्रुपवैश्य ममैते नान्दीमुखा मात्राधाः पितर इति ध्यायन्पट प्राइमखानुपवेशयेत् । तत आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य मातृपितामहीमपिता- मह्यो नान्दीमुखा इत्यादि प्रथमया विभक्त्या पूर्ववदुच्चार्यैतानुद्दिश्यो- पक्रान्तं नान्दीश्राद्धं करिप्य इति संकल्प्य कुरुष्वेति प्रत्युक्तः, तद्विष्णोः परमं०राततम् । इति मन्त्रेण गायच्या च पाकमोक्षणं विधाय देवार्चनं कुर्यात् । सर्वाऽऽसनाद्याच्छादनान्तेपूपचारप्वाद्यन्तयोरपो दद्यात् । सत्यबसुसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नान्दीमुखानामिदमासनमिति दक्षि- णमाग ऋजून्दर्भानुमयोर्दत्त्वा प्रागग्रेपु दर्भपु पात्रद्वयमासाद्य मागग्राणि दर्भद्वयात्मकानि पवित्राणि निधायाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृ- दनुमन्य यवोऽसि धान्पराजो वेति मन्त्रावृत्त्या पवानोप्प गन्धादि क्षिप्त्वा देवपात्रे संपन्ने इत्यभिमृश्य विश्वान्देवान्नान्दीमुसानावाहयि- प्यामीत्युक्त्वा विश्वे देवासदत।सत्यवसुसंज्ञकान्विश्वान्देवान्नान्दीमुखा- नावाहयामीति सकृटुक्त्वोमयोः कमेण दक्षिणपादादियुग्मकमेण पाद- जान्वंसशिरःसु यवानवकीर्य विश्वे देवाः शृणुध्यध्वम् । आगच्छन्तु महा० तु त इति सकृदुपस्थाय स्वाहाऽर्या इति मन्त्रावृत्त्या निवेद्य सत्यवमुसं० नान्दीमुखा इदं वोऽयमित्ययं दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्वयेत् । एवं द्वितीये । ततः सत्यवसुदेवा नान्दीमुसा अमी वो गन्धाः स्वाहा नमो न मम । एवं पुप्पधूपदीपाच्छादनानि दत्त्वाऽर्जन विधेः संपूर्णतां वाच- यित्वा ताभ्यामनुज्ञातः पित्रर्चनं कुर्यात् । तत्र सर्वत्र यज्ञोपपीत्येव पन्च- देवार्चनधर्मेण । विशेपस्तूच्यते । नान्दीमुखानां मातृपितामहीप्रपिताम- हीनामिदमासनमिति सकृदुक्त्वोमयोः क्रमेणाऽऽसनं दद्यात् । एवमुत्त- स्त्र । नान्दीमुसानां पितृपितामहप्रपिताहानामिदमासनम् । नान्दीम- सानां मातामह प्रपितामहानां सपत्नीकानामिदमासनमित्यूहः । ततो ग. बाय दी। ग. 'गिध्यामी ।

·श्राद्धमारी। नवापावाण्यासाद्य पवित्राणि निधायाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृदनुमन्त्र्य यवोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः प्रत्तः पुष्ट्या नान्दीमुखान्पितॄनिमालोकान्त्रीणयाहि नः स्वाहेति प्रति. पावं मन्त्रावृत्त्या यवानोप्य गन्धादि क्षिप्त्वा पात्राणि तत्तद्विप्राग्रे निधाय द्वाभ्यां द्वाभ्यां त्रीणि निवेदयेत् । तत्र मन्त्रा:-नान्दीमुखा मातरः प्रीय- न्ताम् । नान्दीमुसाः पितामह्यः पी० । नाप्रपितामहः पी०।ना०पितरः प्री०। नान्दीमुखाः पितामहाःप्रीलानाप्रपितामहाःप्रीयाना०सपलीका मातामहाः प्री०।नासपत्नीका मातुःपितामहाः प्री० । ना० सपत्नीका मातुःपपितामहाः प्रीयन्ताम् । ततो मातृवर्गविप्रयोः प्रथमविप्रहस्ते प्रथमपावस्थमर्धमयं नान्दीमुसा मातर इदं वोऽयं दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमच्यावशिष्टमध्यं द्वितीयेविप्रहस्ते नान्दीमुसा मातर इदं योऽर्य- मिति दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्त्रयेत् । एवमेव द्वितीयपानस्थमध्य तृतीयपात्रस्थं च ताभ्यामेव विधाभ्यां दद्यात् । नान्दीमुखाः पितामह्य इदं वोऽयम् । नान्दीमुखाः प्रपितामह्य इदं वोऽयमिति द्विमिन्नी । ततः पितृवर्गार्थान्याणि तद्ब्राह्मणाभ्यां पूर्ववद्दद्यात् । तत्र मन्त्रा:- नान्दीमुसाः पितर इदं वोऽयम् । नान्दीमुखाः पितामहा इदं वोऽय॑म् । नान्दीमुखाः प्रपितामहा इदं वोऽय॑म् । तथैव मातामहवर्गानि तवाह्मणाभ्यां दद्यात् तत्र मन्त्राः-नान्दीमुसाः सपत्नीका मातामहा इदं वोऽय॑म् । नान्दीमुखाः सपत्नीका मातु:पितामहा इदं योऽर्यम् । नान्दीमुसाः सपत्नीका मातुः प्रपितामहा इदं वोऽयम् । संस्रवान्समवनीय ताभिरभिः पुत्रकामो मुखमनक्ति । अप: स्पृष्ट्या तत्पानं प्रपितामहपात्रेणापिधाय मातृपितामहीमपितामह्यो नान्दीमुखा इत्याधुमार्य गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनानि प्रदायार्चनविधेः संपूर्णता वाचयित्वा मण्डलेघु भोजनपात्राण्यासाद्य घृताक्तमन्नमादाय पित्र्य- विप्रपाणिपु हस्तेनावदानधर्मेण, अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा । अग्नये कव्यवाहनायेदं । सोमाय पितृमते स्वाहा । सोमाय पितृमत इदं० । इति प्रत्येक द्वे आहुती जुहुयात् । अपि वैकैकामाहुतिं विगृह्य विगृह्य जुहुयात् । विप्राः स्वस्वपाणिस्थमन्नं स्वे स्वे पाने संस्थाप्य बहिर्गत्याऽऽचम्य यथास्थानमुपविशेयुः । कर्ता देवपूर्वं भोजनपावा- ण्युपस्तीर्यान्नं परिविष्य हुतशेष पितृपात्रेषु दत्त्वा देवपावस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्युक्ष्य सत्यवसुसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो नान्दीमुसभ्य १ ख ग 'यह ·केळफरोपावबापूभट्टविरचिता- इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तः स्वाहा हव्यं नमो न ममेत्युभयोयुगपन्निवेद्य पितृणावस्थमन्नं सावित्र्याऽम्युक्ष्य मातृषि- तामहीमपितामहीभ्यो नान्दीमुसाभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवे. क्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा हव्यं न ममेति सकढुक्त्वोभयोनिवेदयेत् । एवमुत्तरत्र । पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो नान्दीमुखेभ्य इदमन्नं० माता- महमातु:पितामहमातुःप्रपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नान्दीमुसेभ्य इद- मन्नं० इति निवेद्य ब्रह्मार्पणं कृत्वाऽऽपोशनार्थमुदकं दद्यात् । विप्रा बलिदानवर्जमापोशनं कृत्वा मुशीरन् । कर्ता मुञानाञ्छकुनिसूक्तं स्मस्तिसूक्तं पावमानीः शंवतीरेन्दीरमतिरथं च श्रावयेत् । तृप्तेपु, उपास्मै गा० मधु । अक्षन्नमी. हरी । इति पयः भावयेत् । ततो बाह्मणान्पृच्छति संपन्नमिति । ते च संपन्नमिति प्रत्यूचुः । कर्ता पिण्डार्थ प्रकिरणार्थ चान्नमुद्धत्य शेपं निवेदयेत् । शेपमन्नं किं क्रिय- ताम् । विप्रा इटैः सह मुज्यताम् । कर्ता प्रकिरणीयमन्नं सजलं विप्रो. च्छिटसमीपे मुवि तूणी प्रकीर्य विप्रेभ्य उत्तरापोशनं दत्त्वा तेषां गण्डू- पकरणादिशुद्धा(ध्या)चमनान्तं कारयित्वोच्छिटपाचाणि निष्काश्य भुक्ताशयान्सम्यग्गोमयेनोपलेपयित्वा (प्य) तत्र, अपहता असु• पदः । इति मन्त्रावृत्त्या प्रागग्रास्तिस्रो लेसा उलिख्याभ्युक्ष्य बहिनयमासाद्य क्रमेणोदकं निनयेत् । शुन्धन्तां नान्दीमुसा मातर इत्यादि । ततः पृप- दाज्यमिश्रितान्नेनाटादश पिण्डान्कृत्वा, एतत्ते नान्दीमुखे मातय च त्वामत्रानु तेभ्यश्चेति मन्त्रावृत्त्या मात्रे द्वौ पिण्डी दद्यात् । एवं पिता- मह्यादिभ्यस्तत्तन्नामोच्चारपूर्वकं हो ही दद्यात् । अनुमन्त्रणादिपिण्ड. प्रतिपत्त्यन्तं पूर्ववत् । अन्ये त्वनुमन्त्रणादि नेच्छन्ति । ततः पूर्वासादि. तमयपात्रं चालपित्वा ब्राह्मणेभ्यस्ताम्बूलं दत्त्वा द्राक्षामलकादि तन्निष्क्रय था दक्षिणात्सेन दत्वाऽलंकारादि दत्त्वा ॐ संपन्नमित्युक्त्वा विसृजेत् । ते च ॐ संपन्नमिति ब्रुवन्त उत्तिष्ठेयुः । कर्ता प्राइमुखो बद्धाक्षलिस्तिष्ठन्वरान्याचेत-दातारो नोऽभिवर्धन्ताम् बहु देयं च नोऽस्त्विति । विप्रा दातारोवोऽभिवर्धन्तामित्याद्याशिपो वदेयुः । कर्ता माता पितामही । पिता पितामहश्चैव० । मातामहः । एते भवन्तु सु० । कर्ता, इळामग्ने० स्वस्मे । शिवं शिवं शिवम् । इति विहिरण्येन पाने शब्दं कुर्यात् । अथ मे सफलं जन्मेत्यादि विप्रान्समार्थ्य प्रजा. पते. रयीणाम् । अनेन नान्दीश्राद्धेन श्रीपरमेश्वरः प्रीयताम् । ५ क ख विप्राणामत्त । ग त हिर ।

·श्राद्धमतरी। ततो मातृका विसर्जयेत् । सांकल्पिकनान्दीश्राद्धप्रयोगस्तु प्रयोगरत्ना- दाववगन्तव्यः। इति श्रीमचित्तपावनके० श्राद्धमलयां सूत्रोक्तो नान्दीश्राद्धप्रयोगः । अथ श्राद्धानुकल्पाः। तत्र यथोक्तसर्वविनालामेवाह हेमाद्रो ध्यासः- काणाः कूटाश्च कुब्जाश्च दरिदा व्याधितास्तथा । सर्वे श्राद्धे नियोक्तव्या मिभिता वेदपारगः ॥ तत्रैव वसिष्ठः-अपि चेन्मन्त्रविद्युक्तः शारीरैः पटिपणैः । अदुष्यं तं पमः प्राह पड्तिपावन एव सः ॥ पतिदूपणकरैः कुठादिशारीरदूषणमुक्तोऽपि वेदपारगाठू भोज- येदित्यर्थः । मातृश्राद्धे नु विप्रालाभे सुवासिन्योऽपि भोजनीया इत्युक्त निर्णयसिन्धी । तत्रैवानिकविप्रालामे त्याह शङ्ख:- भोजयेदथवाऽप्येकं ब्राह्मणं पट्टिपावनम् । देवे कृत्वा तु नैवेद्यं पश्चात्तस्य तु निर्यपेत् ॥ इति । अशक्तावपि तथैवोक्तं ग्रन्थान्तरे- अशक्तावेकविध या भोजयेत्पतिपावनम् । तेन तत्कलमाप्नोति शक्ती सत्यां न तत्फलम् ।। इति । तद्विधिमाह वसिष्ठः-- यद्येकं भोजयेच्छ्राद्धे देवं तत्र कथं भवेत् । अन्नं पात्रे समुदधृत्य सर्वस्य प्राकृतस्य च ॥ देवतायतने कृत्वा ततः श्राद्धं समाचरेत् । प्रास्येदग्नी तदन्नं तु दद्यादा ब्रह्मचारिणे ॥ इति । हेमाद्रौ देवला-एकेनापि हि विरेण पदपिण्डं श्राद्धमाचरेत् । पडन्दिापयेत्तत्र पइभ्यो दद्यात्तथा हविः॥ इति । पाझे च-सकृदयचितं लिङ्गंशालग्रामशिलां च यः। पीठे संस्थापयित्वा तु श्राद्धं च कुरुते नरः । पितरस्तस्य तिष्ठन्ति कल्पकोटिशतं दिवि ॥ इति । के लादन अव बने ।

·केळझरोपाहबापूभट्टविरचिता- अस्मिन्पक्षे पीठादी शालग्रामशिलां शिवलिङ्गं वा तदुभयं वा प्राङ्ः- मुसं संस्थाप्य तदक्षिणत उदङ्मुसं पिश्यविप्रमुपवेश्य सर्वमविकृतं श्राद्धप्रयोगं कुर्यात् । वैश्वदेविकविमनिमन्त्रणादीनां लोपः । परिवेपण- काले सर्वस्मादन्नात्पुरुपाहारपरिमितं पात्रान्तरे कृत्वा देवसमीपे निधा- यान्ननिवेदनकाले तदन्नं सावित्र्याऽन्युक्ष्य परिपिच्य पात्रमालभ्य विश्वे- भ्यो देवेभ्य इदमनममृतरूपं परिविष्टं स्वाहा हव्यं नमो न ममेति विश्व- देवोद्देशेन देवाय निवेद्य पित्र्यपात्रस्थाननिवेदनादि कृत्वा देवनिवे- दितमन्नं ब्रह्मचारिणे दद्यात् । तदलाभेऽयी दहेदिति चन्द्रिकायामेव । अथ दर्भवटुश्राद्धविधिः । सर्वथा विमालामे तत्प्रतिनिधित्वेनाऽऽस- नेपु दर्भग्टुं निधाय तानेर विमानध्यायन्सर्वमविकृतं श्राद्धप्रयोगं कुर्यात् । ब्राह्मणसंबन्धिमन्त्रमतिवचनानि स्वयमेव वदेत । तदुक्तं चन्द्रि- कायां देवलेन- निधाय वा दर्भवटूनासनेपु समाहितः । प्रेपानुमैपसंयुक्तं विधानं प्रतिपादयेत् ॥ इति । दर्भबटुर्दर्भसमूहः । हेमाद्री सत्यमतः- निधाय दर्भनिचयमासनेषु समाहितः। प्रैपानुनपसंयुक्तं सर्वं श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ नाव दर्भसंरयानियमः । तदाह कात्यायनः- यज्ञवस्तुनि मुष्टौ च स्तम्चे दर्भवटी तथा । दर्भमंख्या न विहिता विष्टरास्तरणेपु च ॥ इति । अवाग्नीकरणं दर्शादौ गृह्यामिमता गृह्यानो कर्तव्यम् । तदभावे लौकिकानावपि । श्राद्धे त्यौपासनानौ तु निरग्निलौकिकेऽनल इति वच- नात्। मण्डनोऽपिनहाग्निदूरभार्यश्च पार्वणे समुपस्थिते । संधायानि ततः कुर्याद्धोममनिं समुत्सृजेत् ॥ इति । यद्यप्याश्वलायनानां सूत्रे पाणिस्मार्ताग्री विना विधानान्तरं नोक्तं तथाऽप्येतादृशस्थले स्वाविरुद्धमन्यतो ग्राह्यमित्युक्तत्वाच्छास्त्रान्तरमपि स्वीकरणीयम् । अग्नौकरणप्रयोगस्तु पार्वणश्राद्धान्ते दर्शित एव । अन्न- निवेदनादी यथाश्रुतं बाह्मणशब्दस्यैव निर्देश इदमन्नं हविरयं ब्राह्मण आहवनीयार्थ इत्यादि । सोमप्रतिनिधिपूतिकादिवत् । दक्षिणामन्यस्मै दद्यादिति कमलाकरः । संकल्पितानप्रतिपत्तिमाह देवलः- १ क ख 'ति । अत्र मूर चन्द्रिकाया द्रष्टव्यम् । म ।

·९९ श्राद्धमतरी। पानाभावे क्षिपेदनी गवे दद्यात्तथाऽन्तु वा। न तु प्राप्तस्य लोपोऽस्ति पैतृकस्य विशेषतः ॥ इति । आमहेमपक्षयोस्तु श्राद्धं नित्यं तवयं कालान्तरे ब्राह्मणाय ब्राह्म- णेभ्यो वा दद्यादिति । इति दर्भवटुभाद्धविधिः । अथ कचित्प्रतिनिधिनाऽपि श्राद्धं कारयेत् । तदुक्तं हेमादौ वाराहे- न शक्नोति स्वयं कर्तुं पदा ह्यनवकाशतः । श्राद्धं शिष्येण पुत्रेण नदन्येनापि कारयेत् ॥ नियमानाचरेत्सोऽपि नियतांश्च वसुंधरे । यजमानोऽपि तान्सर्वानाचरेत्सुसमाहितः ।। स्कान्देऽपि नाजकार्य नियुक्तस्य बन्धनिग्रहर्तिनः । व्यसनेषु च सर्वेषु श्राद्धं विप्रेण कारयेत ॥ इति । इति प्रतिनिधिश्राद्धम् । अथाऽमश्राद्धम् । तन्निमित्तान्याह चन्द्रिकायां कात्यायन:- आपद्यननौ तीर्थे च प्रवासे पुधजन्मनि । आमश्राडूं प्रकुर्यात भारजसि संक्रमे। तत्रैव मरीनि:-श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतं माससंवत्सराहते। मासो मासिकम् । संवत्सरः सांवत्सरिकम् । स्मृतिदर्पणे- मृताहं च सपिण्डं च गयाश्राद्धं महालयम् । आपन्नोऽपि न कुर्वीत श्राद्धमामेन कहिंचित् ॥ ग्रहणे तु प्रत्यादिकं भोक्तृसंभये एक्कान्नेनैव कार्यम् । मोक्तुरसंभव आमेन नावी कार्यमिति चन्द्रिकायाम् । तीर्थप्रवासादौ स्वामादिना श्राद्धं कार्यम् । पाकश्राद्धं तु न भवत्येवेति हेमायादयः । सर्वत्र पाका. भाव आमादिना पाकसमवे त्वन्नेनैवेति विज्ञानेश्वरादयः । आमं वितुप- धान्यमिति चन्द्रिकायाम् । तचाऽऽमं द्विजभोजनपर्याप्तादनाचतुर्गुण द्विगुणं विगुणं वा सोपस्करं दद्यात् । अत्यशक्ती सममपीति स्मृत्य- व्यासः सिद्धान्ने तु विधियः स्यादामाद्धेऽप्यसी विधिः। हस्तेऽनौकरणं कुर्याद्राह्मणस्य विधानतः ॥ क ख वाऽपि वा। र्थसारे।

·१०० केळकरोपाखबापूभट्टविरचिता- चन्द्रिकायाम्-आमश्राद्धं यदा कुर्यात्पिण्डदानं कथं भवेत् । गृहपाकारसमुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन वा ॥ पिण्डान्दद्याद्यथालाभं तिलैः सह विमत्सरः ॥ इति । अनौकरणविकिरादौ त्वाममेवेति तत्रैव । सिन्धी-तृप्तिप्रश्नोऽवगाहश्च जपप्रश्नो यथासुखम् । आमश्राद्धे भवेन्नैतदापोशनं च पञ्चमम् ॥ अवगाहोऽझुग्छनिवेशनम् । आमश्राद्धमनहुष्ठमनोकरणवर्जितम् । तृप्तिप्रश्नविहीनं तु कर्तव्यं मानवैर्भुषम् । आवाहनं नैव भवेदर्घ्यदानं तथैव च ॥ इति । हेमादौ मविप्ये-आवाहनं भवेत्कार्यमर्यदानं तथैव चेति । विकिर नैव कुर्यातेति धर्मपदीपे । तृप्तिमश्नादीनां न्यायतोऽर्थाभावाल्लोपसि- धेरयमनुवादः । आवाहनार्घ्यदानामीकरणविकिराणां पूर्वोक्तव्यासा- दिवचनविरोधाद्विकल्प इति प्रतिभाति । शाखान्तरविषयं वाऽस्त्विति कमलाकरः। मरीचि:-आवाहने स्वधाकारे मन्त्रा अह्या विसर्जने । अन्यकर्मण्यनूह्याः स्युरामश्राद्धविधिः स्मृतः ॥ इति । यद्यपि तस्मादृचं नोहेदित्य॒गृहो निपिद्धस्तथाऽपि वचनाद्भवतीति कमलाकरः । आवाहने पितॄन्हविपे अत्तव इत्यत्र स्वीकर्तव इत्यूहः । विसर्जनमन्त्रे तृप्ता यातेत्यत्र तर्पथ यातत्यूहः । स्वधा पित्र्यहविनं तत्करणं च स्वधाकारस्तदङ्गमन्त्र इदमन्नमित्यादिस्तत्रेदमाममित्यादि- रूपेणोहः कार्य इति स्वधाकार इत्यस्यार्थ इति चन्द्रिकाकारः । स्वधा- कारे नमो वः पितर इप इत्यत्र इप इतिपदस्थान आमद्रव्यायेत्यूह इति कमलाकरः । अस्मिन्नामश्राद्धे ब्रह्मचर्यादिनियमा म सन्तीति पूर्वमे- घोक्तम् । सिन्धौ हारीत:- आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न एकोद्दिष्टं तु मध्यतः । पार्वणं चापराढे तु प्रातद्धिनिमित्तकम् ॥ इति । अथाऽऽमश्राद्धपयोग:-पूर्वाह्न एव देशकालौ संकीर्ण प्राचीनावीती पष्ठयन्तान्पितॄनुच्चार्यतेपां तृप्त्यर्थममुकश्राद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽऽमान्नेन हविपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पूर्वववैश्वदेवार्थ पिवर्थं च ब्राह्मणान्निमय, अस्मत्पित्रादीन्भवत्स्वावाहयिष्यामीत्यन्त- मविकृतं सर्व पार्षणवत्कृत्वाऽऽवाहनमन्त्र ऊहः कार्यः । यथोशन्तस्त्वा ·, । श्राद्धमञ्जरी। १०१ निधीम०पितृन्हविषे स्वीकर्तव इति विशेषः । पितॄणामाच्छादनप्रदाना- न्तमर्चनं विधायार्चन विधेः संपूर्णतां वाचयित्वाऽऽचम्य घृताक्तमामव्य- मादाय तेन विप्रपाणिप्वनौकरणं विधाय देवपित्र्यविप्राणां पुरतः क्रमेण पात्रेवामानि निधाय दैविकं गायत्र्या प्रोक्ष्य तूष्णीं परिपिच्येत्यादि- पावालम्भनान्तं कृत्वा पृथ्वी ते पात्रमित्यादि अमुत्रामुप्मिलोके, इदं विष्णुर्विच०सुरे। विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्युक्त्वा पुरूरवावसंज्ञका विश्वे देवा देवता, इमाम हविरयं ब्राह्मण गदाधर, इदमाम ब्रह्मणे दत्तं सुवर्ण- पावस्थमक्षय्यवटच्छायेयम् । पुरूरवावसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इमाम सोपस्करममृतरूपं स्वाहा न ममेति निवेदयेत् । नात्र विपाङ्गुष्ठ- निवेशनम् । एवं पित्रादिभ्यस्तत्तन्नामाङ्हेनाऽऽमान्नानि निवेद्य ये चेह पितर इत्यादि समानम् । संकल्पेऽनेन मम पित्रादीनाममुकश्राद्धे ब्राह्म- णेभ्य आमान्नदानेन पितृस्वरूपी जनार्दनवासुदेवः प्रीयतां न ममेति संकल्प्य गायत्री जपित्वा मधु वाता इति तिस्रोऽक्षन्नमीति चैकां श्राव- यित्वा संपन्नमश्नं कृत्वा गृहसिद्धान्नेन पायसेन सक्तुभिर्वा पिण्डदानं कुर्यात् । तत्रोपस्थानमन्त्रे विशेषः । नमो वः पितर आमद्रव्याय नमो वः पितर ऊर्जे नमो वः पितरः शुष्मायेत्यादि । विकिराण्यामद्रव्येण । शोभनं हविरित्यस्य लोपः । विसर्जनमन्त्रे वाजे०ऋतज्ञाः । अस्य मध्वः पिबत मादयध्वं तस्य॑थ यात पथिभिर्देवयानः । इत्यूहः । अन्यत्सर्य पूर्ववत् । तत्तच्छ्राद्धधर्मेण पूर्वमन्तेऽपरेधुर्वा तर्पणम् । काले वैश्वदेवादि कृत्वा भुञ्जीत । नात्र ब्रह्मचर्यादिनियमाः । इत्यामश्राद्धप्रयोगः । अथाऽऽमाभावे हिरण्यश्राद्धम् । तत्र निमित्तानि विधिधर्मः कालः प्रयोगश्चाऽऽमश्राद्धवत् । विशेपस्तूच्यते । संकल्प आमान्नेन हविषेत्यत्र हिरण्येनेत्युल्लेखः । गृहसिद्धान्नेन पायसेन सक्तुभिर्वाऽनौकरणं पिण्ड- दान प्रकिरणं च । आमद्रव्यमूल्यादटगुणं चतुर्गुणं द्विगुणं वाऽत्यशक्ती समं वा हिरण्यं निधाय विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं हिरण्यममृतरूपं स्वाहा न ममेत्यादिसंकल्पः । पिण्डोपस्थानमन्त्रे नमो वः पितरो हिरण्याय नमो वः पितर अर्ज इत्यूहः । अत्र श्राद्धोत्तरं तत्काल एव तिलतर्पणं कृत्यों काले वैश्वदेवादि कृत्वा भुक्षीत । अत्र पिण्डदाने विकल्पः । अकरणे सांकल्पिकायोगः । इति हिरण्यश्राद्धम् । अथ सांकल्पिक- श्राद्धम् । तवाशक्तेन कर्तव्यम् । तदुक्तं निर्णयसिन्धी- गपृथियो । ३ग वा ।

·१०२ केळकरोपाहयापूमविरचिता- - समयं यस्तु शक्नोति कतुं नैवेह पार्वणम् । अपि संकल्पविधिना काले तस्य विधीयते ॥ अन्यान्यपि निमित्तान्युक्तानि हेमाद्री- संक्रान्तौ ग्रहणे पाते युगमन्वन्तरादिषु । भरण्यां चापि कुर्वीत श्राद्धं पिण्डं विनैव तु ।। तत्रैव वृद्धपराशरः-- युगादिपु मघायां च विपुवत्ययने तथा । भरणीपु च कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं न हि ॥ सिन्धौ गार्ग्य:- पौर्णमासीपु सर्वासु निपिद्धं पिण्डपातनम् । वर्जयित्वा प्रोठपदी यथा दर्शस्तथैव सा ॥ इति । स्मृतिरत्नावल्याम्- पुत्रे जाते व्यतीपाते ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । श्राद्धं कुर्यात्मयत्नेन पिण्डनिर्वपणाहते ॥ हेमाद्री ज्योतिप्पराशर:- विवाहे विहितान्मासांस्त्यजेयुदशैव हि । सपिण्डाः पिण्डनिर्वापं मौञ्जीवन्धे पडेव हि ॥ विस्थलीसेतो कार्णाजिनिः- विवाहबतचूडासु वर्षमधं तदर्धकम् । पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ सिन्धी-युद्धिमाने तथाऽन्यत्र पिण्डदाननिराकिया। कृता गर्गादिभिर्मुस्यैर्मासमेकं तु कर्मिणाम् ।। मदनरत्ने-पिण्डान्सपिण्डा नो दधुः प्रेतपिण्ड विनाऽत्र तु । पितृयज्ञे च यज्ञे च गयायां दद्युरेव ते ॥ अस्य वचसोऽर्थवाह चन्द्रिकाकारः-पितृयज्ञे पिण्डपितृयज्ञे। यज्ञे पित्र्येष्ट्याम् । तत्र पिण्डान्दारिति । सिन्धी-मुण्डनं पिण्डदानं च प्रेतकर्म च सर्वशः । न जीवपितृकः कुर्याद्गुर्विणीपतिरेव च ॥ इति । -पिण्डहीनं तु यच्छ्राद्धं संकल्पाख्यं प्रचक्षते । - तथा- १ क, ख. पातयु'। २ क. 'रिसर्थः।सि।

·श्राद्धमञ्जरी। १०३ तविधिमाह पृथ्वीचन्द्रोदये वसिष्ठः- आवाहनं स्वधाशब्दं पिण्डामौकरणं तथा । विकिरं चार्घ्यदानं च सांकल्पे पविवर्जयेत् ॥ समन्त्रकस्याऽऽवाहनस्य निषेधः । तूष्णीं भवत्येवेति हेमाद्यादयः । नाक्षय्यवाचनमिति सिन्धौ । चन्द्रिकायां वृद्धशातातपः- पिण्डनिर्वापरहितं यत्तु श्राद्धं विधीयते । स्वधावाचनलोपोऽत्र विकिरस्तु न लुप्यते ॥ अक्षय्यदक्षिणास्वस्तिसौमनस्यं यथास्थितम् । इति । अतो विकिराक्षय्ययोर्विकल्पः । सिन्धौ स्मृत्यन्तरम्- अङ्गानि पितृयज्ञस्य यदा कर्तुं न शक्नुयात् । स तदा वाचयेद्विप्रान्संकल्पासिद्धिरस्त्विति । अथ सांकल्पिकशद्धप्रयोगः। उक्तापराह्ने देशकाली संकीर्य प्राची- नायीती पित्रादीनां पध्यन्तप्रयोगेणोत्कीर्तनं कृत्वैतेषां तृप्त्यर्थममुक- श्राद्धं सदैवं सांकल्पिकविधिनाऽनेनाऽऽमान्नेन वा हविपा हिरण्येन वा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पूर्ववद्विमनिमन्त्रणादिपादप्रक्षालनान्तं कृत्वा पूर्ववदुपवेश्याऽऽवाहनार्यदानवर्जमासनाद्याच्छादनान्तरुपचारैः पूजयेत् । अथ वा तूप्णीमावाहनम् । ततोऽनौकरणवर्जमापोशनदानान्तं कुर्यात् । बाह्मणा बलिदानव विधिना भुञ्जीयुः । भोजनान्ते तृप्तिप्रश्नं कृत्वा मधुमतीरक्षन्नमीमदन्तेति च श्रावयित्वा संपन्नप्रश्नं कृत्वा शेपमन्नं किं क्रियतामित्यादि उच्छिष्टभागेभ्योऽनदापनान्तं कृत्वाऽऽचान्तेषु विप्रेषु पकिरणपक्षेऽन्न प्रकार्य विपहस्तेषु शिवा आपः सन्तु इत्यादिभिर्जलादि दत्त्या, अघोराः पितरः सन्त्वित्यादि पूर्ववत् । अक्षय्यवाचनपक्षे तत्कृत्वा ताम्बूलदक्षिणे दत्वा विश्वे देवाःप्रीयन्तामित्यादिकर्मेश्वरार्पणान्ते विप्रा- प्रति घदेत् । तस्यामुकथाद्धस्य संकल्पासिद्धिरस्त्विति भवन्तो अवन्तु । विमास्तथाऽस्त्यिति वदेयुः । कर्ता वैश्वदेवादि कृत्वा बन्धुभिः सह श्राद्धशेष भुञ्जीत । तर्पणं तु श्राद्धकालानुरोधेन सर्वेष्वपि श्राद्धा- मुकल्पेषु भवत्येव । इति सांकल्पिकाद्धम् । अत्यशक्ती ब्रह्मार्पणवि- धिना श्राद्धं कुर्यात् । तदुक्तं पद्मपुराणे- ब्रह्मार्पणेन विधिना कुर्याद्वा भक्तिमान्सुतः । निमन्य ब्राह्मणाशक्त्या हायकं वा यथाविधि ।। 7412 ·१०४ केळकरोपाषापूभट्टविरचिता- पादप्रक्षालनं कृत्वा पीठादावुपवेश्य च । परिविष्य त्यजेदन्नं ब्रह्मार्पणविधानतः ।। गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं गगां काशीं गयां ततः। गदाधरं स्मरेद्भक्त्या श्राद्धसाद्गुण्यहेतवे ॥ इति । अथ प्रयोगः । यथाशक्ति ब्राह्मणान्निमन्य संकल्पे पितॄनुद्दिश्य- तेषां तृप्त्यर्थममुकश्राद्धं सदेवं ब्रह्मार्पणेन विधिना सद्यः करिप्य इत्युक्त्या विप्राणां पादप्रक्षालनं कृत्वा पीठेपूपवेश्याया॑वाहनवज देवपितृपूर्जा विधायान्नं परिविष्य साविया मोक्ष्य विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा हव्यं नमो न ममेत्येवं तत्त- नामागुच्चारपूर्वकं पितृभ्यो निवेदयेत् । कव्यं नमो न ममेति मन्त्रे विशेषः । ततः, ब्रह्मार्पणं० धिना । इत्यादि पितृस्वरूपी जनार्दनवा- सुदेवः प्रीयतामित्यन्तं संकल्पवाक्यमुच्चार्य मुक्तवन्द्यो यथाशक्ति ताम्बूलं दक्षिणां च दत्त्वा गोविन्देति श्लोकं पठित्वा संकल्पासिद्धि- रस्त्विति भवन्तो अवन्त्यिति वाचयित्वा कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा वैश्वदे. वादिभोजनान्तं पूर्ववदिति । इति ब्रह्मार्पणविधिना श्राद्धम् । संकटेऽन्येऽपि श्राद्धानुकल्पा उक्ता निर्णयसिन्धौ बृहन्नारदीये- द्रव्याभावे द्विजाभावे अन्नमात्रं तु पाचयेत् । पैतृकेण तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ पैतृकं सूक्तमुदीरतामित्यादि। देवल:-पिण्डमानं प्रदातव्यममाघे द्रव्यविप्रयोः ।। वृद्धवसिष्ठः-किंचिद्दद्यादशक्तस्तु उदकुम्भादिकं द्विजे । किंचिदन्नं तिलान्वाऽपि दक्षिणामात्रमेव वा ॥ असमर्थोऽन्नदानस्य धान्यमानं स्वशक्तितः । तृणानि वा गवे दद्यात्पिण्डान्याऽप्यथ निर्वपेत् ॥ तिलोदकैः पितॄन्वाऽपि तर्पयेत्रनानपूर्वकम् । भविष्ये-अग्निना या दहेकक्षं श्राद्धकाले समागते ॥ तस्मिंथोपवसेदह्नि जपेद्दा श्राद्धसंहिताम् । कक्षं तृणम् । श्राद्धसंहिता सर्वमन्त्रसहितः श्राद्धकल्पः । विष्णु- पुराणे- ग. गशे', ·प्राद्धमञ्जरी। सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुचैः पठिष्यति । न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धोपयोगि स्वपितृन्नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ कृती वर्मनि मारुतस्य । प्रभासराण्डेलगत्वाऽरण्यममानुष्यमूर्ध्वपाहुविरौत्यदः । निरनो निर्धनो देवाः पितॄणामनृणं कृथाः ॥ ग्रन्थान्तरे-कक्ष वा प्रदहेकालेऽथवा दद्यारफलादिकम् । अथवा श्राद्धदिवसे भवेन्निरशनः स्वयम् ॥ गवाऽथवा महारण्ये कक्षामूलं प्रदर्शयेत् । दक्षिणास्यो रुदेदेवमूर्धवाहुः समाहितः । न मे धनं न चान्नं भोः पितरः सर्वसाक्षिणः। प्रापध्वमतुलां तृप्ति कक्षामूलप्रदर्शनात् ॥ अवम्ध्यं नदिन नेयं येन केनापि कर्मणा। पूर्ण करोति भगवान्मक्त्या भक्तजनाश्रयः ।। ततस्तु तर्पणं कायं श्राद्धाङ्गं विधिचोदितम् । अन्यथा श्राद्धवैगुण्यमङ्गहानिनिमिततः ॥ इति । अष्टकाथाद्धकरणाशक्तावेकस्यां वा माघकृप्याटम्यामष्टमीश्राद्धं कार्यमिति सिन्धी । तस्याप्यशक्ती शौनक:- अग्रव्योऽपि यथाशक्ति कुर्दिवाष्टका बुधः। योऽशक्तिक(यो ह्यशक्त)स्तथा कर्तुं दारिद्रयणाष्टकामिमाम्॥ संप्रदद्यादनडुह तृणान्यप्यथवाऽग्निना । गुल्ममेकं दहेदेवं मेऽष्टका विति चिन्तयन् ॥ अटकासमये जीवन्नत्वेषानष्टको भवेत् । गुल्म तृणस्य । अध्यन हो यवसमाहरेदागिना या कक्षमुपोपदेषण मेऽरकेति नत्वेवानष्टकः स्यादित्याश्वलायनः । इति श्रीमचितपावनके० श्राद्धमायाँ श्राद्धानुकल्याः । अथ क्षयाहश्राद्धम् । तत्स्वरूपमाह निर्णयसिन्धी व्यास:- मासपक्षतिथिस्पृष्टे यो पस्मिन्ध्रियतेऽहनि । प्रत्यन्दं तु तथामूतं क्षयाहं तस्य ते विदुः ।। १४ ·१०६ केळकरोपाहवापूमदृविरचिता- तराधिमासमृतानां प्रथमाब्दिकं त्रयोदशे मासे कार्यम् । मध्ये यद्य- धिमासो भवेत्तदा च त्रयोदशे मासे कार्यम् । यद्यन्तेऽथिमासस्तदा तस्मि- नेवाधिमासे कार्यम् । द्वितीयादिवापिकं तु शुद्धमास एव । अधिमासमृतानां तु यदा स एव मासोऽधिकः स्यात्तदा तत्रैवाधिमासे कार्यम् । दर्श वापिकं चेत्तदा पूर्व वार्षिकं कृत्वा ततः पिण्डपितृयज्ञो दर्शश्राद्धं चेति निर्णयदीपे स्मृतिसारे च क्रम उक्तः । कमलाकरेण तु पिण्डपितृयज्ञानन्तरं वापिकं कृत्या ततो दर्शश्राद्ध कर्तव्यमिति सिद्धान्तितम् । तत्पक्षे नात्र व्यति- पङ्गो भवति । प्रवासमरणादिना क्षयाहतिथेरज्ञाने तन्मासस्य कृष्णा. टम्यां कृष्णैकादश्याममावास्यायां शुक्लकादश्यां वा कार्यम् । यदि तिथिर्विज्ञाता मासो न विज्ञातस्तदा मार्गशीर्षे माघे भाद्रपद आपाते वा तत्तिथी कार्यम् । तिथिमासयोरविज्ञाने माघे मार्गे वाऽमावास्याया कार्यम् । अथवा प्रस्थानमासदिवसौ ग्राह्यौ । तयोरपि तिथेरज्ञाने प्रस्थानमासदर्श कार्यम् । तिथेाने मासाज्ञाने तु मार्गशीर्षादौ । उभ- यस्याप्यविज्ञाने मृतवार्ताश्रवणकालिको तिथिमासौ ग्राह्यौ । तयोरन्य- तराज्ञाने प्रस्थानदिनगासवनिर्णयः । एतयोरप्यविज्ञाने मार्गदर्श कार्यम् । इदं चाऽऽब्दिकं कर्तुर्यायां रजस्वलायां सत्यामपि सपिण्डकमन्नेनैव कार्यम् । एवं गर्भिण्यामपि । मृतस्य भार्यायां रजस्वलायामपि तथैव । सा यद्यपुत्रकस्य भसुः श्राद्धकर्वी चेत्तदा पञ्चमेऽह्नि कुर्यात् । आशौचे तु आशौचनिवृत्तौ तद्दिन एव कार्यम् । तदतिकमे कृष्णाष्टम्यामे- कादश्यां द्वादश्याममावास्यायां वा कार्यम् । क्षयाहे ग्रहणप्रसक्तौ भोक्तृ- संमवे पक्वान्नेनैव कार्यम् । भोक्तुरसंभव आमेन हेम्ना वा कार्यम् । ग्रस्तोदये ग्रस्तास्ते चापि तथैव । एतन्मूलवाव्यानि निर्णयसिन्धुपरा- शरमाधवीयादौ द्रष्टव्यानि । श्राद्धदिने यहतुमत्या भायर्यायाः पोडश दिनं पतेत्तदा तत्र विशेपमाह वसिठः- एकादश्यां यदा राम प्रतिसंवत्सरं दिनम् । मार्या त्वृतुमती चैव कथं धर्मः प्रवर्तते ॥ श्राद्धं कुर्याद्तं कुर्यादाप्राय पितृसेवितम् । ऋतुमत्या ऋतुं दद्यादर्धराबादनन्तरम् ॥ इति । १ग 'सिममा।

·श्राद्धमारी। १०७ अब पित्रादिप्रत्याब्दिकश्राद्धे पार्वणैकोद्दिष्टयोः समचलत्याहीहि- यववद्विकल्पः । स चाऽऽचारायवस्थित इति सर्वनिबन्धकारसंमतिः । अत एव दाक्षिणात्याः पार्वणं कुर्वते मैथिलादय एकोद्दिष्टमिति चन्द्रि- काकारः । पितृव्यादीनां श्राद्ध विशेपश्चतुर्विंशतिमते- पितृव्यभ्रातृमातॄणां ज्येष्ठानां पार्वणं भवेत् । एकोद्दिष्टं कनिष्ठानां दंपत्योः पार्वणं मिथः ॥ इति । मातृणां सपत्नमातृणाम् । दाक्षिणात्यास्त्वेवमेवाऽऽचरन्तीति चन्द्रि- काकारः । अब भ्रातॄणामेव वयसा ज्येष्ठत्वं कनिष्ठत्वं च ज्ञेयम् । पितृ- व्यसापत्नमातॄणां तु क्यसा कनिष्ठत्वेऽपि स्थानतो ज्येष्ठत्वात्पार्वणमेव । अतः पितृमृताहे पितृपितामहप्रपितामहाखीनुद्दिश्य पार्षणविधिना श्राद्धं कुर्यात् । मातृमृताहे मातृपितामहीप्रपितामहीरुद्दिश्य कुर्यात् । तथाऽपुत्रमातामहस्य तन्मृताहे तस्य तद्वर्गमावस्य । एवं मातामह्यास्त- न्मृताहे तद्वर्गमात्रस्य । अपुत्रायाः सापत्नमानुस्तन्मृताहे तद्वर्गमात्रस्य । तथाऽपुत्राणां पितृव्यमातुलभ्रातॄणां मृताहे तत्तद्वर्गमात्रस्य पार्वणं कुर्यात् । कनिष्ठभ्रातूणामविवाहितानामेकोद्दिष्टमेव । केचित्सापत्नमातृ- पितृव्यमातुलज्येष्ठभ्रातृणामपुत्राणां तत्तन्मृताहे तं तमेवोद्दिश्यकोद्दिष्ट- विधिना श्राद्धं कुर्यादित्याहुः । ज्येष्ठस्यापि जीवपितृकस्य भ्रातुरेको- द्दिष्टमेव । केचित्पार्वणमिति वदन्ति । सर्वत्र पार्वणमित्यन्ये । अवापि देशाचाराद्ययस्था । आचारावश्यकत्वमाह वृद्धशातातपः- देशधर्म समाश्रित्य वंशधर्म तथाऽपरम् । सूरयः श्राद्धमिच्छन्ति पार्वणं च क्षयेऽहनि ॥ इति । बृहन्नारदीयेऽपि-देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशीयजैर्जनैः। अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मवहिप्कृतः ॥ सिन्धौ भृगुः-यस्मिन्देशे पुरे ग्रामे त्रैविद्ये नगरेऽपि वा। यो यत्र विहितो धर्मस्तं धर्म न विचारयेत् ॥ इति । मित्रबन्धुगुर्वाचार्यसपिण्डादीनामपुत्राणामपत्नीकानां यथाधिकार यथाचारं पार्वणमेकोद्दिष्टं वा कार्यमिति । विद्यमाने पितरि संन्यस्ते पतिते वा तत्कर्तृकाणि दर्शाब्दिकमहालयादीन्यावश्यकानि नित्यनैमि- त्तिकानि श्राद्धानि तत्पुत्रेण जीवत्पितृकेणापि पितुःपित्राद्युद्देशेन कार्याणि । तदुक्तं कात्यायनेन- ·१०८ केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- ब्राह्मणादिहते ताते पतिते सङ्गवर्जिते । व्युत्कमा मृते देयं येभ्य एव ददात्यसो।। सङ्गवर्जिते संन्यस्ते । व्युत्क्रमाञ्च मृत इति । व्युत्क्रममृतसपिण्डीकर- णाभावपक्षे तस्य संपदानत्यायोग्यत्वाद्येभ्यः पिता स्वपितृजीवनेन स्वपितामहादिभ्यो ददौ तेभ्यः स्वयं पुत्रो दद्यादित्यर्थः । तथाऽपुन- काणां सापनमातृमातामहभ्रातृपितृव्याणां क्षयाहश्राद्धं जीवरिपतृके- णापि कर्तव्यम् । एतद्विस्तरो रामकृष्णभट्टकृते जीवरिपतृकनिर्णये दृष्टव्य इत्यन्यत्र विस्तर इति दिक। अथैकोद्दिष्टश्राद्धकालः । तदाह माधवीये व्यासः- कुतपपथमे भाग एकोद्दिष्टमुपक्रमेत् । आवर्तनसमीपे वा तत्रैव नियतात्मवान् ॥ एकोद्दिष्टं तु मध्यत इति हारीतः । मध्यतो मध्याह्न इत्यर्थः । मध्या- हश्च पञ्चधाविभकदिनतृतीयभाग इति माधवः । एकोद्दिष्ट इति फर्त- व्यतोक्ता याज्ञवल्क्येन- एकोद्दिष्टं देवहीनमेकाध्यकपवित्रकम् । आवाहनानीकरणरहितं वपसव्ययत् ॥ इति । आश्चलायनानां त्वेकोद्दिष्टेऽप्यनीकरणादयः पदार्था भवन्त्येव । तद्- ह्यसूत्रे पार्वणादिचतुर्वप्यग्नीकरणादीनां सौम्येनोक्तेरिति चन्द्रिकाकारः । देवराहित्यादियाज्ञवल्क्योक्ता धर्मा भवन्त्येव । सूत्राविरुद्धत्वात् । अथाऽऽब्दिकाद्धप्रयोगः । देशकालकीर्तनान्तेऽस्मपितृपितामह- प्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणामेतेषां तृप्त्यर्थं प्रत्याब्दिकश्राद्धं सदैवं सपिण्डं पावणेन विधिनाऽनेन हविषा श्वः सद्यो वा करिष्य इति संकल्पपूर्वकं दर्शश्राद्धोक्तविधिना तद्वर्गमात्र स्यैव कुर्यात् । अस्मिश्राद्धदिने नित्यतर्पणं तिलरहित कार्यम् । श्राद्धा- अन्तर्पणं तु परेयुः सानं प्रातःसंध्यां च कृत्वा सतिलमेव । श्राद्धेज्यवर्गस्य तर्पणं कृत्वा पुनः सर्वकर्मार्थ सानं कृत्वाऽवशिष्टमाह्निकं कुर्यादिति । यदा विघ्नवशारक्षयाहे दिवा श्राद्धं न जातं तदा रामावपि कार्यमिति कमलाकरः । प्रथमे संवत्सरेऽतीते क्षयाहदिने यच्छ्राद्धं तत्मथमादि. १ग स्वस्य जीवपितृकत्वारस्वपि । २ ग. पुत्राणा । ३ग हिरति । ४ ख. " साम्प. बोले' वर्गन्दै (गोरे) शेन । ६ क.स दिये।

·श्राद्धमतरी। कम् । द्वितीये वत्सरेऽतीते द्वितीयाब्दिकम् । तृतीये वत्सरेऽतीते तृतीया- ब्दिकम् । तदूचं प्रत्याब्दिकमिति । अथ गातृश्राद्धे विशेषः । चन्द्रिकायां स्मृत्यन्तरे- मर्तुरग्रे मृता नारी सह पा तेन या मृता। तस्याः स्थाने नियुञ्जीत विभैः सह सुवासिनीम् ॥ इति । अथ प्रयोगः । देशकालकीर्तनान्तेऽस्मन्मातृपितामहीपपितामहीना- ममुकदानाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणामेतासां तृप्त्यर्थं प्रत्या- ब्दिकभाद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽन्नेन हविपा सद्यः करिष्य इत्ति संकल्प्य दर्शश्राद्धोक्तविधिना तद्वर्गमावस्यैव कुर्यात् । निमन्त्रणा- दिपु मानादिनामाशुल्लेखः।मात्राधर्म्यपात्रेषु तिलायापे तिलोऽसि सोम. देवत्य इत्यस्मिन्मन्त्रे पितृनित्यस्य पदस्य नोहः । यथाश्रुतमेव पाठः । एवमुत्तरेष्वपि मन्त्रेषु साधारणपितृशब्दस्य नोहः । यत्रोहनसक्तिस्तत्मा दयते । पात्राभिमर्शने मातृपात्रं संपन्नम् । पितामहीपात्रं संपन्नम् । प्रपितामहीपात्रं संपन्नमित्यूहः । अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामही: दाः गोत्राः वसुरुद्रादित्यस्वरूपा भवत्स्यावाहयिष्यामि । इत्यावाहने । मात- रिदं तेऽयम् । पितामहीदं तेऽयम् । प्रपितामहीदं तेऽयगित्यर्यदाने मन्त्राः । अर्घ्यपात्रासादने मातृभ्यः स्थानमसीतिमन्त्रः । अस्मन्मातृ- पितामहीप्रपितामह्यो दाः गोत्राः वसुरुद्रादित्यस्वरूपा एप यो गन्ध इत्याद्यर्चनम् । सति संभवे सधवाया मातुम॒तायाः स्थाने विपकी सुवा- । सिनीमुपवेश्यास्मन्मातुः, गङ्गादायाः काश्यपगोवाया वसुरुपाया इदमा- सनम् । अस्मन्मातः, गङ्गादे काश्यपगात्रे वसुरूप एप से गन्ध इति सुवासिन्यै गन्धं दत्त्वा हरिद्राकुद्मसिन्दूगदि दत्त्वा पुप्पधूपदीपान्स- माऽऽच्छादनार्थे स्त्रीपरिधानयोग्यं नवं श्वेतं वस्र कञ्चुकीसहित दद्यात् । मातृश्राद्धेऽपि ब्राह्मणेभ्यो यज्ञोपवीतानि दद्यादिति हेमादिः । अन्ननिवेदने पानालम्भनादि कृत्वा माताऽमुकदाऽमुकगोत्रा वसुरूपा देवतेदमन्नं हविः अस्मन्मानेऽमुकदाय गोत्रापे यसुरुपाया इदमन्नम- मृतरूपं० पितामही अमु० देवता० पितामही दाये० इदमन्न० मपितामही अमुक० देवता० प्रपितामही दायै इदमन्न० तिमृणामेकमाह्मणपक्षेऽस्म- न्मातृपितामहीमपितामह्योऽमुकदा गोत्रा रूपा देवता इदमन्नं हवि० अस्मन्मातृपितामहीमपितामहीम्योऽमुकदाम्पो गोवाम्पो रूपाभ्य इद- १६. . 'दार्थमा ·११० केळकरोपाहयापूमट्टविरचिता- मन्नममृतरूपं० इति यथार्थमूहः । ततः सुवासिनीपात्रस्थमन्नं प्रोक्ष्य माने दायै गोत्रायै वसुरुपाया इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वधा कव्यं नमो न ममेति निवेदयेत् । मावादिद्वयोः सुवा- सिन्योर्मृतौ द्वे सुवासिन्यौ भोजयेत् । तिसृणां तथात्वे तिनः। अशक्ती सर्वासां स्थान एकां वा सुवासिनी भोजयेत् । अनेन मम मात्रादीनां प्रत्यान्दिकश्राद्धे बाह्मणसुवासिनीभोजनेन मातृस्वरूपी जनार्दनवासु- देवः प्रीयताम् । इति संकल्पः । तृप्तिप्रश्ने मातरस्तृप्ताः । स्थेत्यूहः। मातृतृ. प्त्यर्थ पिण्डप्रदानं करिप्य इत्यादि । उदकं निनयेत् । शुन्धन्तां मातरः शुन्धन्तां पितामह्यः शुन्धन्तां प्रपितामह्य इत्यूहः । पिण्डदान एतत्तेऽ- स्मन्मातरमुकदेऽमुकगोने वसुरूपे ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्चेति मन्त्रः। एव मुत्तरयोर्मातरमुकदे० गोत्रे रूपेऽभ्यडूक्ष्वेत्यायभ्यञ्जनम् । अक्ष्वे- त्वञ्जनम् । अत्र पितरो मादयध्वम्० अमीमदन्त पितरः एतद्वः पितरो. नमोवः पितर इपे० मनोन्याहुवामहे० परेतन पितरः वीरं मे दत्त पितरः। आधत्त पितरः० एपु मन्त्रेपु नोहः। यर्थाश्रुतमेव पाठः । अघोरा मातरः सन्तु इत्यूहः । विप्रेभ्यो दक्षिणादानान्ते सुवासिन्यै दक्षिणा दत्त्वा सति संभवे कण्ठसूत्रादिनानालंकारान्दद्यार । मातरः प्रीयन्ता- मिति भवन्तो बुवन्तु । उत्तिष्ठत मातरो विश्वदेवैः सह । अनेन मातुः प्रत्याब्दिकश्राद्धयज्ञेन मगवान्मातृस्वरूपी० इत्यूहः । अन्यत्सर्वं पितृश्रा- द्धधत् । तर्पणेऽस्मन्मातरमित्यायूहः । सधवाया मातुर्घतायाः श्राद्धं जीवपितृकेणापि सपिण्डकं कार्य वचनात् । सापत्नमातुरपि तथैव । तर्पणं तु तिलरहित केवलजलेन कार्यम् । शुक्लतिलैरिति केचित् । एवमे- घापुत्रायाः सापत्नमातुः श्राद्धप्रयोगः । तत्र मातृस्थाने सापनमातुरु- ल्लेसः । अस्मत्सापरनमातृपितामहीमपितामहीनामित्यादि । एवं पिता- महादिश्राद्धेष्वपि । पत्नीश्राद्धे तु अस्मत्पत्नीमातृपितामहीनामित्यु- चारणम् । मातामहश्राद्धेऽस्मन्मातामहमातुःपितामहमातुःप्रपितामहा- नाम् । पितृव्यश्राद्धेऽस्मत्पितृव्यपितामहप्रपितामहानाम् । मातुल श्राद्ध मानुलमातामहमातुःपितामहानाम् । भ्रातृश्राद्धे भ्रातृपितृपितामहाना- मित्यादि संकल्पादौ तत्तद्विभक्त्योचारणम् । विधिस्तु पितृश्राद्धवत् । अहपदेषु पिबादिस्थाने मातामहादिशब्दः प्रयोज्यः । मयूसे दक्षः- ज्येषभ्रातृपितृज्येष्ठसपत्नीमातरस्तथा । एतेषां च मृताहे तु परेऽहनि तिलोदकम् ॥ इति । १ग पडदा । २ क. म. धिमे 1३ग, विप्राणा, ·श्राद्धमारी। १११ अथान्वारोहणश्राद्धप्रयोगः।श्राद्धदिने पितृभाद्धार्थ मातृश्राद्धार्थ च पाकइयं संपाद्याऽऽपत्तावोदनभेदमानं कृत्यैकेनैव पाकेन वाऽपराहे देश- कालकथनान्तेऽस्मपितृपितामहप्रपितामहानां शर्मणां गोत्राणां वसुरु- द्रादित्यस्वरूपाणामस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनाममुकदानां गोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणागतेषां तृप्त्यर्थं प्रत्याब्दिकश्राद्धं सदैवं सपिण्डं पावणेन विधिनाऽनेन हविपा तन्त्रेण सद्यः करिष्य इति संकल्प्य तन्त्रे.. णैव धेश्वदेवषिप्रनिमन्त्रणं कृत्वा पितृवर्गाथं विश्वयं मातृवर्गाथं च विप्रत्रयं प्रतिवर्गमकैकं वा निमन्व्य सर्व दर्शश्राद्धपत्कुर्यात् । सति संभवे विपपली माव) सुवासिनीमुपवेश्य संपूज्य भोजयेत् । वर्गद्वपस्य दर्शवत्पृथक्पिडदानम् । तिथिभेदे पृथपिण्डदानम् । तिथ्येकत्वे तु दपोर्दिवचनोहेनैकः पिण्डो देय इति केचित् । परेऽहनि वर्गद्वयस्य तिलतर्पणम् । इति सहगमनश्राद्धप्रयोगः । पितामहे जीवति पितुः श्राद्धे पितृमपितामहवृद्धप्रपितामहानां श्राद्धं कुर्यात् । प्रपितामहे जीवति पितृपितामहप्रवृद्धप्रपितामहानाम् । उभयो वतोः पितृवृद्धप्रपितामहमवृद्धपपितामहानाम् । एवं माताम- ह्यादीनामपि जीवत्वे ज्ञेयम् । आशौचादिना मृताहातिक्रमे देशकालकथनान्ते तद्वर्गस्य पछ्यन्त- मुच्चारणं कृत्वाऽतिक्रान्तमाब्दिकश्राद्धं करिष्य इति संकल्प सर्य पूर्णा- तवत्कृत्वा श्वोभूते तिलतर्पणं कुर्यात् । इत्यतिक्रान्तश्राद्धमयोगः। अथैकोद्दिष्टश्राद्धप्रयोगः । मध्याह एवं देशकालकीर्तनान्तेऽस्मत्पि- नृव्यस्यामुशर्मणोऽमुकगोत्रस्य पसुरूपस्य तृप्त्यर्थं प्रत्याब्दिकपाद्धं सपिण्डमेकोहिटविधिनाऽनेन हविपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पितृ व्यार्थमेव ब्राह्मणान्ब्राह्मणं वा निमन्त्र्यापात्रासादनात्माक्तनं सर्व दर्शवत्कृत्वैकमयंपाचं संस्थाप्यैकदममयपवित्रान्तहितेऽप आसिच्चे- त्याद्यावाहनवर्जमर्यदानान्तं कृत्वा तत्यानं शुची देशे पितृभ्यः स्थान- मसीति न्युजं कृत्वाऽनौकरणं च कृत्वा पिण्डदानकाल एक एव पिण्डः। अन्यत्सर्वमविकृत दर्शश्राद्धयत् । द्वितीयेऽहनि श्राद्धाझं सतिलतर्पणम् । एवं मातुलभाबादीनां तत्तच्छब्दोहेन प्रयोगो ज्ञेयः । सापत्नमातुरपि तथैव । तत्र संभवे सुवासिनी मोजयेदिति विशेषः । इत्येकोद्दिष्टप्राद्ध. मयोगः।

·११२ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- अथ संन्यासिनामादिकश्राद्धप्रयोगः । तत्र देशकालोत्कीर्तनान्तेऽ- स्मत्पितुरमुकशर्मणो ब्रह्मीभूतस्यामुकगोत्रस्य वसुरूपस्यास्मपितामहस्य प्रपितामहस्येत्येवं पूर्ववदुच्चार्येतेषां तृप्त्यर्थं प्रत्याब्दिकाद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽनेन हविपा सद्यः करिष्ये । समुदितोञ्चारण- पक्षेऽस्मद्वह्मीभूतपितृपितामहप्रपितामहानाममुकामुकशर्मणामित्यादि । मन्त्रव्यतिरिक्तस्थले सर्वत्र नामोच्चारणे ब्रह्मीभूतपदोच्चारणमधिकम् । मन्त्रेपु त्वभिध्यानमात्रम् । अन्यत्सर्वं पार्वणश्राद्धयत् । पितामहपिता- महयोयोरेकस्य वा यतित्वे तन्नामोच्चारणेऽपि ब्रह्मीभूतपदोच्चारणम् । एवमन्येष्वपि श्राद्धेपु । आदिकश्राद्धानन्तरं तवानीमेबापरेधुर्वा गुरोराराधनं कुर्यात् । तत्रैवं प्रयोगः । प्रात)मानन्तरं ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधाने गुर्वर्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने परमगुवर्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । ब्रह्मी० धने परमेष्ठीगुर्वर्थे भव० ब्रह्मी० धने परात्परगुर्वर्थे भवर्तव्यः । एवं विप्रचतुष्टयं निमन्त्र्य [ *यद्वा विश्वरूपधराचार्यार्थे भवद्धिः क्षणः कर्तव्यः । तत्र गुरुचयमिति वा चतुरो ब्राह्मणानिमन्त्रयेत् । ] ततः शुक्लपक्षे दिवं गतस्य ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने केशवार्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । एवं सर्वत्र नारायणाथै०माधवाथै० गोवि. न्दार्थे० विष्ण्वथै० मधुसूदनायै० त्रिविक्रमार्थे० वामनार्थे० श्रीधरार्थे० यीकेशार्थे० पद्मनाभाथै दामोदरार्थे । कृष्णपक्षे संकर्षणार्थे०वासुद्दे- वार्थे० प्रान्नार्थे अनिरुद्धार्थे० पुरुपोत्तमार्थे अधोक्षजार्थेवनारसिंहाथै अच्युतार्थेजनार्दनार्थे उपेन्द्रार्थव्हर्यर्थ कृष्णार्थे इति केशवाद्यर्थे संकर्षणाद्यर्थे वा द्वादश । एवं पोडश विप्रान्यतीन्वा मिश्रितान्वा निमन्त्र्य मध्याह्ने तानाहूय नेपां नानादि विधाय स्वयं प्रातः शुचि- राचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देशकालो संकीर्य श्रीनारायण- प्रीत्यर्थ ब्रह्मीभूतस्य गुरोराराधनं करिष्य इति संकल्प्य गन्धाक्षततुल- सीकर्पूरमिश्रितजलेन विप्राणां पादप्रक्षालनं कृत्वा तानाचमय्य (चाम्य) स्वयं चाऽऽचम्य विपान्माङ्मुखानुदङ्मुखान्वोपवेश्य पादप्रक्षालनोदक पात्रान्तरे गृहीत्वा तत्पात्रं गन्धादिभिरलंकृत्य देवसंनिधौ स्थापयेत् । ततो विप्राणां प्रत्येकं गन्धपुष्पतुलसीदलैः पादावभ्यर्च्य * धनुचिहान्तर्गतो प्रन्यो ग. पुस्तक एव । ग. कालकी ।२ ग. सिद। ३ ग. थानान्त स्वाग.वर्णक्रमण वि ·श्राद्धमञ्जरी। आनन्दमानन्दकर प्रसन्नं ज्ञानस्वरूपं निजबोधरूपम् । योगीन्दमीड्यं भवरोगवैद्यं श्रीमद्गुरं नित्यमहं नमामि । इति नमस्कुर्यादिति केचित् । कुशासने प्राङ्मुखानुदङ्मुखान्यो- पवि(व)श्य ततः पुरुषसूक्तेन प्रत्यूचम् । ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रमुक्त्या विमान्काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वाऽर्चयेत् । गन्धपुष्पधूपदीपा- छाद्नैः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् । इदं विष्णुवि०गुरुभ्यो नमः । केशवा- दिभ्यो नमः । आसनादिअवगन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनान्ताः सर्वे परिपूर्णा भवन्तु । अर्चनविधे० न्यूनं विव्यस्य स्मृत्या च० मण्डलादि करिष्ये । पात्राण्यासाद्याभिघार्य ततः सर्वेपु पात्रेषु पायसादिविशिष्टमन्नं व्यक्ष- नादियुक्तं साज्यं सोपंस्करं परिविष्य गायच्या प्रोक्ष्य गुरव इदमनं परि. विष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा। एवमुत्तरत्र।परमगुरव इदमन्नं०२ परमेष्ठिगुरव इदमन्नं०३ परात्परगुरवे०४ केशवायेदमन्नं०५ नारायणाये०६ माधवाये० ७ गोविन्दाये०८ विष्णवे० ९ मधुसूदनाय० १० त्रिविक्र- माय० ११ वामनाय० १२ श्रीधराय० १३ हपीकेशाय० १४ पद्मना. माय० १५ दामोदरायेदमन्नं० १६ । कृष्णे केशवादिस्थाने संकर्षणाये- दमन्नं०५ वासुदेवाय० ६ प्रद्युम्नाय०७ अनिरुद्धाय०८ पुरुषोत्तमाय०९ अधोक्षजाय० १० नारसिंहाय० ११ अच्युताय० १२ जनार्दनाप० १३ उपेन्द्राय० १४ हरये० १५ श्रीकृष्णाय० १६ इत्यन्ननिवेदनं कृत्या । तब्रह्म । ॐ तद्वायुः । ॐ तदात्मा । ॐ तत्सत्यम् । ॐ तत्सर्यम् । ॐ तत्पुरोनमः । अन्तश्चरति भूनेषु गुहायां विश्वमूर्तिपु। त्वं यज्ञस्त्वं वपदकारस्त्यमिन्द्रस्त्व५ रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्म त्वं प्रजापतिः । त्वं तदाप आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् । इत्यनुवाकं जपित्वा ब्रह्मा. पणं० इत्यादि ब्रह्मार्पणं कृत्वा(s नेन ब्रह्मीमूतस्य गुरोः समाराधनेन बाह्मणभोजनेन भगवान्नारायणः प्रीयताम् । ॐतत्सब्रह्मार्पणमस्तु। यथा- मुखंजुपध्वम् । अमृतं भुनीताम् (सीत) अमृतोपस्तरणमसि । श्रद्धायां माण इत्यादि । अपेक्षितं याचि०) मुआनानुपनिपद्भागमन्त्रापार- येत् । तृप्तेषु तद्ब्रह्मेत्यनुवाकं जपित्वा विप्रैरुत्तरापोशनादिशुद्ध्या- घमनान्तं कारयित्वा पुनरासनेपूपवेश्य ताम्यूलदक्षिणायनालंकारादिमिः अभय भन्योग. पुस्तक एव ।

·११४ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- परितोष्य तीर्थपूजनं कुर्यात् । तद्यथा । गुर्वागधनाङ्गभूतं तीर्थपूजा (जन)करिप्य इति संकल्प्य चतुरस्त्रं मण्डलं गोमयेनोपलिप्य परितो रङ्गवल्यादिभिरलंकृत्य मण्डले धान्यराशिं कृत्वा तदुपरि पूर्व स्थापित पादोदककलशं संस्थाप्य तत्र गङ्गादिसर्वतीर्थानि भावयित्वा पुरुपसूक्तेन प्रत्यूचं तीर्थराजाय नम इत्युक्त्वा पोडशोपचारैरभ्यर्थ्य तत्पावं शिरसि धृत्वा ॐ लोकः सरस्वत्यायान्त्येप चे देवयानः पन्थास्तमेवान्वारोह- न्त्याक्रोशन्तो यान्त्यवतिमेवान्यस्मिन्प्रतिपज्य प्रतिष्ठां गच्छन्ति . यदा दशशतं कुर्वन्यथैकमुत्थान शतायुः पुरुपः शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिपे प्रतितिष्ठन्ति यदा शत सहस्रं कुर्वन्त्यथैकमुत्थान १ सहस्रसंमितो वा असौ लोकोऽमुमेव लोकममिजयन्ति यदैपां प्रमीयेत यदा वा जीयेरन्न थैकमुत्थानं तद्धि तीर्थम् । इत्यनुवाकशेपम् । ॐ भीपाऽस्माद्वातः पवते । मीपोदेति सूर्यः । भीपाऽस्मादग्निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैपाऽऽनन्दस्य मीमा सा भवति । युवा स्यात्साधु युवा ध्यायकः । आशिष्ठो ढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुप आनन्दः । ते ये शतं मानुपा आनन्दाः । स एको मनु- प्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुप्यग- न्धर्वाणामानन्दाः। स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः। श्रोबियस्य चाकाम ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकाना- मानन्दः । श्रोत्रियस्य चा० । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामा- नन्दाः । स एक आजाननानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चा० ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः। स एकः कमदेवानां देवानामानन्दः। ये कर्मणा देवानपियन्ति ।श्रोत्रियस्य चा०ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामा. नन्दाः। स एको देवानामानन्दः। श्रोत्रियस्य चालते ये शतं देवानामा- नन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य० । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽ- नन्दाः। स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रिय०।ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः। श्रोत्रियः । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः। स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियः । स यश्चायं पुरुपे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित । अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसं. कामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुप- संक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतमानन्दमयमात्मान- मुपसंकामति । तदप्येष श्ल.को भवति- क. स.पि पा ·श्राद्धमञ्जरी। ११५ यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेति । एतरह वाव न तपति । किमह साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानर स्पृणुते । उमे ह्येवैप एते आत्मानस्पृणुते। य एवं वेद । इत्युपनिषत् । इत्यनुयाकं च जपित्वा हरिकीर्तनपुरःसरसहर्पनृत्यं कृत्वा तत्पात्रं पुनमण्डले संस्थाप्य चन्दनाक्षतपुष्पाणि पूजां कृत्वाऽवशिष्टानि बन्धुभिः सह स्वयं धृत्वा विमान्प्रदक्षणीकृत्य, आनन्दमानन्दकरं प्र० मि । गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेक(क:) परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥ इत्यादिमन्त्रैविमांस्तीर्थराजं च नमस्कृत्य गुर्वर्थविग्रहस्ते पादोदक- कलशं दत्वा तदाज्ञया तत्तीर्थ मन्त्रेण गृह्णीयात् । तत्र मन्त्रः- अविद्यामूलशमनं सर्वपापप्रणाशनम् । गुरुपादोदकं चित्रं संसारदुमनाशनम् ॥ पुत्रादिकामनायां तु- शोपणं पापपतस्य दीपनं ज्ञानतेजसः । गुरुपादोदकं चित्रं पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् ।। इति मन्त्रेण गृह्णीयात् । ततो विप्रान्प्रणम्य तानन्यांश्च दक्षिणालं. कारादिभिस्तोपयित्वा सन्मानपुरःसरं ताननुव्रज्य कर्मेश्वरार्पणं कृत्या सुहृद्युतो भुञ्जीतेति । इत्थं विस्तरेणाऽऽराधनकरणाशक्ती यथाशक्ति वाह्मणानाहूय पादप्रक्षालनपूर्वकं गन्धादिभिर्रष्टाक्षरमन्नेणाम्पर्य ब्रह्मी- भूतगुरुद्देशेन भोजयेदिति । सकृन्महालयाद्धानन्तरमप्येवमेयारा- धनम् । इदमाराधनं चतुर्विधानामपि संन्यासिनां समानमेव । चनुविधा मिक्षवस्तूताश्चन्द्रिकायाम्--- चतुरिंधा भिक्षवस्तु विरपाता ब्रह्मणो मुरगत् । कुटीचको बहूदको हंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परहंसश्च सज्ञामेदैः प्रकीर्तिताः ॥ इति । एपां लक्षणानि तत्रैव ज्ञेयानि । इति संन्यासिनामाराधनप्रयोगः। अथ विधवाकर्तृकश्राद्धम् । स्मृतिसमुनये- 'सरफ 'गि पूना। तहत ताम। १५ ग लियती आन । ६ त रम्य 10 गति 11 रमहमहा। - ·११६ केळकरोपावापूमट्टविरचिता- स्वमर्तृप्रमृतित्रिभ्यः स्वपितृभ्यस्तथैव च । विधवा कारयेच्छ्राद्धं यथाकालमतन्द्रिता ॥ इति । इदं च पदेवत्यं दर्शश्राद्धादिविषयमिति मयूखे चन्द्रिकायां च । तीर्थमहालयादौ तु स्मृतिसंग्रहे- चत्वारि पार्वणानीह विधवायाः सदैव हि । स्वमर्तृश्वशुरादीनां मातापित्रोस्तथैव च ॥ ततो मातामहानां च श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥ इति । अत्र मातामहादयः सपत्नीका ज्ञेयाः। सपल्पां सतायो मादयोऽपि सपत्नीकाः । श्वश्रूजीवत्वे तु सपत्न्या भर्तृपार्वणोत्तरमेकोद्दिष्टम् । केचि- त्पदपार्वणात्मकमष्टादशदेवत्यमिति वदन्ति । श्वश्रूणां च विशेषेण मातामह्यास्तथैव चेति वचनात् । शक्ती सत्यो स्तपितृव्यादीनामप्येको. विटानि कर्तव्यानीति मयूखादी । अत्र यथाचारं व्यवस्था। अथ प्रयोगः । श्राद्धकर्ची श्राद्धदिने देशकाली स्मृत्योत्तरीयवण प्राचीनावीतं कृत्वाऽस्मद्भर्तृतत्पितृतत्पितॄणाममुफशर्मणाममुकगोत्राणां यमुरुवादित्यस्वरूपाणामेतेपा तृप्त्यर्थं प्रत्याब्दिकाद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽन्नेन हविपा सद्यः करिष्ये। दर्शादौ तु भर्तृवर्गोच्चारणा- नन्तरम् । अस्मपितृपितामहप्रपितामहानां शर्मणां गोत्राणां सपनी- काना वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणामित्युल्लेसः । तीर्थमहालयादौ तु अस्मद्ध- र्तृसपत्नीकतपितृतपितॄणां शर्मणां गोत्राणां वसु०पाणाम् । अस्मत्पि- तृपितामहप्रपितामहानां शर्मणां ।अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनाम- मुकदानाममुकगोत्राणां सपलीकानां यमुरुद्रादि० पाणाम् । अस्मन्माता- महमातु:पितामहमातुःप्रपितामहानाममुशशर्मणाममुकगोत्राणां सपनी- कानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणामेतेषां तृप्त्यर्थः इत्युल्लेखः । अथवा भर्ना- दिवयाणामपि सपत्नीकानामुल्लेखः । मयूखे तथैव दर्शनात् । पदपा- र्वणपक्षे भर्तृपार्वणानन्तरम् । अस्मच्छश्रूतच्छ्भूतच्छश्रूणाममुकदानां गोत्राणां वसुष्णाम् । पितृमातृमातामहपार्वणानन्तरम् । अस्मन्माताम- हीमातु:पितामहीमातुम्मपितामहीनाममुकदानाममुकगोत्राणां बमु०पा- णाम् । अस्मिन्पक्षे भर्तृवर्गस्य सपत्नीरहितस्योल्लेसं कृत्वा, अस्मत्सपरन्या अमुकदाया गोत्राया वसुरूपाया इत्युल्लेस: । एकोद्दिष्टानां करणपक्षे- १. स. स्य ।

·श्राद्धमारी। ११७ अस्मत्पुत्रस्यास्मकन्याया अस्मपितृव्यस्यास्मन्मातुलस्यास्मद्धातुरि. त्यादि यथाधिकारमुल्लेख कृत्वाऽमुकश्राद्धं करिष्य इति स्वयं संकल्प कृत्या कंचिदाह्मणमृस्विक्त्वेन परिकल्प्य ते बूयात् । ममाऽऽज्ञया त्वमि- दममुकाद्धाख्यं कर्म कुरु इति । कर्ता करिष्यामीत्युक्त्या सर्वमपि समन्त्रकं श्राद्धविधिं कुर्यात् । तत्र विशेषः । अनुज्ञाका मर्तुरमुक- शर्मणः०तत्पितुरमुकशर्मणः तत्पिनुरमुकशर्मणः । अनुज्ञाकाः पितु- रित्यादि तत्तद्विभक्त्यूहेन प्रयोगः । ऋत्विकर्मकाले तद्यज्ञोपवीतित्वेऽनु. ज्ञाध्यापि यज्ञोपवीतिता कर्तव्या।तत्माचीनावीतित्वे तया प्राचीनावी- तिता कर्तव्या । तर्पणं तु विधवाकर्तृकमेव । श्राद्धकर्तृनियमास्तु ऋखि जोऽनुज्ञाकन्याश्च समानाः। अथवा विधवा स्वयमेव वैदिकमन्त्रवर्ज सर्व विधिं कुर्यात् । मन्त्रसाध्यं कर्मापि तूष्णीं कर्तव्यमेव । बाह्मणद्वारा भाद्धप्रयोगऽपि मन्त्ररहितः प्रयोग इति बहवः । क्षयाह एकोद्दिष्टपक्षे तद्धर्मेण श्राद्धं कुर्यात् । कन्यायाः स्वपितृप्राद्धमसक्तायध्येवमेव विधिः । अपुत्रस्य विधवा पत्नी नित्यतर्पणमपि कुर्यात् । तर्पणं प्रत्यहं कार्य भर्तुः कुशतिलोदकैः । तपितुस्तपितुश्वापि नामगोत्रादिपूर्वकम् ॥ इति स्कान्दोक्तः। अपुत्रा पुत्रवत्पनी पुत्रकर्म समाचरेत् । इति वचनात् । यदि विधवा पूर्तादौ वृद्धिश्राद्धं करोति तदा स्वमर्तृप्रभूति- प्रयाणां स्वमात्रादितिसृणां स्वपित्रादित्रयाणां स्वमातामहादिबयाणों सपत्नीकानां स्वयं प्रतिनिधिद्वारा वा कुर्यात् । इति वाजपेययाजि- पद्धतौ । विधिस्तु पूर्वोक्तप्रकारेपा । विप्राः पविंशतिर्दश था। पार्य- णाद्यजीवने द्वारलोपात्तत्पार्वणलोप एव । इति विधयाकर्तृकश्राद्धम् । अथानुपनीलकर्तृकश्राद्धम् । पिचोर्दशाब्दिकादिश्राद्धे पुबान्तरामाये कृतचूडोऽकृतचूडो वाऽनुपनीतः पुत्रोऽपि श्राद्धं कुर्यात् । तत्र विधिः प्रपोगश्च विधवाकर्तृकश्राद्धोक्तवत् । अनुज्ञाकर्तुः पितुरित्यादिपिशे- पोऽकृतचूडचेत्संकल्पमानं कृत्वा सर्व ब्राह्मणद्वारा कारयेत् । अब मन्त्रवजश्राद्धप्रयोगो बहुसंमतः । इत्यनुपनीतकर्तृकश्राद्धम् । अथ सकृन्महालयश्राद्धम् । तच भाद्रपदकृष्णे प्रतिपदादिनिपिद्ध- दिनरहिते कार्यम् । तब निषिद्धानिप्रतिपत्पष्टीसतम्येकादशीत्रयो दशीचतुर्दशीतिथयः। रविभौममृगुवासराः। मरणीकृत्तिकारोहिणीमया- ग परखे । २ ग त प्रति ।

·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- रेवतीनक्षत्राणि । स्वजन्ममं तत्पूर्वोत्तरे च नक्षत्रे इति सिन्धौ । जन्ममं ततो दशममेकोनविशं च नक्षत्रमिति चन्द्रिकायाम् । गण्डव्य- तीपातवैधुतियोगा इति । अस्यापवादो हेमाद्री- अमापाते मरण्यां च द्वादश्यां पक्षमध्यके । तिथि वारं च नक्षत्रं योगं च न विचारयेत् ॥ इति । पक्षमध्यमष्टमी । पितृमृताहे निपिद्धदिनेऽपि सकृन्महालपः कार्य इत्युक्तं निर्णयसिन्धौ । कात्यायनोऽपि- अशक्तः पक्षमध्ये तु करोत्येकदिने यदा। निषिद्धेऽपि दिने कुर्यापिण्डदानं यथाविधि ॥ इति । तथा-या तिथिर्यस्य मासस्य मृताहे तु प्रवर्तते । सा तिथिः पितृपक्षे तु पूजनीया प्रयत्नतः ॥ तिथिच्छेदो न कर्तव्यो विनाऽशौचं यदृच्छया। पिण्डश्राद्धं च कर्तव्यं विच्छित्ति नैव कारयेत् ॥ इति । दाक्षिणात्यास्त्वेयमेवाऽऽचरन्ति । अस्मिन्पक्षे पौर्णमास्यां मृतस्य सकृन्महालयश्राद्धं त्वमावास्यायां कार्यम् । केचिद्भाद्रपदपौर्णमास्यां कार्यमिति वदन्ति तन्न युक्तिसहम् । पौर्णमास्याः कृष्णपक्षीयत्वासम- धात् । पोडशमहालयश्राद्धपक्षे पौर्णमासीमारभ्यामावास्यापर्यन्तं पोडश- दिनसंपादनं हेमाद्रिणा पाक्षिकमुक्तं तदपि ग्रन्थकारैरनगीकृतम् । अतः शुक्लपश्चम्यां मृतस्य यथा भाद्रपदकृष्णपश्चम्यां कुर्वन्ति तथेदमपि शुक्लपञ्चदश्यां मृतस्य कृष्णपञ्चदश्यामेव सकृन्महालयश्राद्धं युक्तमिति । यदा विघ्नयशेन पक्षमध्ये सकृन्महालय श्राद्धं न जातं चत्तदाऽऽश्विन शुक्ल- पञ्चमीपर्यन्तं कर्तव्यमिति कौस्तुभे । आश्विन शुक्पश्चमीमारभ्याऽऽश्वि- नकृष्णपञ्चमीपर्यन्तं पूर्वोक्तप्रतिपदादिनिपिद्धहिते करिंगश्चिदिने कार्य- मिति कमलाकरः । तत्राप्यसंभव आश्विनकृष्णामायां कार्यम् । तथाप्य- संभवे वृश्चिकसंक्रमणप्रवेशपर्यन्तमपि कार्यम् । एतच्च पिनुमरणे प्रथ- माब्दे कृताकृतमिति सिन्धौ । केचिद्दाक्षिणात्या माद्रपदकृष्णप्रतिपदि अनुच्छिष्टसंज्ञकं कुर्वन्ति । पठन्ति च- प्रथमाब्दे प्रोष्ठपद्यां पितुः श्राद्धं कृताकृतम् । अनुच्छिष्टं तु नन्दायां प्रोष्ठपद्यां तु कारयेत् ॥ इति । तदेतन्महाग्रन्थानुपलम्माञ्चिन्त्यम् । अब विश्वे देवा धूरिलोचनसं- ज्ञकाः । अपि कन्यागते सूर्ये काम्ये च धूरिलोचनाविति स्मरणात् ।

·श्राद्धमतरी। अत्र कन्यागत इत्युपलक्षणम् । तेनागतेऽप्यपरपक्षश्राद्धे धूरिलोचनावेय केचित्पुरूरवावा एवेति वदन्ति । अपरे तु महालयश्राद्धस्य नित्यत्वे पुरुरवावी । काम्यत्वे धूरिलोचनावित्याहुः । अथ पितरः। तेषामनेकपक्षत्वेऽपि दाक्षिणात्याचारानुसारेणैवोच्यन्ते। सत्राऽऽदौ पितृपार्वणम् । ततो मातृपार्वणम् । ततः सपत्नमातुरेकोद्दिष्टम् । तदनन्तरं मातामहपार्वणम् । ततो मातामहीपार्वणम् । ततः पल्या एकोद्दिष्टम् । तत उपनीतस्य पुत्रस्य । ततो विवाहिताया दुहितुः । ततः पितृव्यमातुलभ्रातृणां सपत्नीकानां ससुतानां प्रत्येकमेकोविटानि । ततः पितृभगिनीमातृभगिन्यात्मभगिनीनां सभर्तृकाणां सापत्यानां प्रत्येकमे- कोद्दिष्टानि ततः श्वशुरस्य सपत्नीकस्य समुतस्यैकोद्दिष्टम् । ततः सपत्नी- कस्य गुरोः । ततः शिप्यस्य । तत आप्तस्य । तदनन्तरं विभवे सती- छायां च सत्यां स्वामिऋत्विकपोपकाचार्यजामातृव्यदानां सापत्न. मातुः पित्रोश्चैकोद्दिष्टानि । गुर्वादीनां लक्षणमाह याज्ञवल्क्यः- स गुरुर्यः क्रियां कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । एकदेशमुपाध्याय ऋत्विग्याज्यकृदुच्यते ।। इति । क्रियामुपनयनम् । अत्र पल्यादीनां बहुत्वे तावन्ति ज्येष्ठक्रमे गैकोद्दिष्टानि । तथा सपनमातॄणामपि । जीवन्मातृकोऽपि साप- लमातुरेकोद्दिष्टं कुर्यान्न पार्वणम् । केचित्पितामह्याः सपत्नीसत्त्वे तस्या अप्येकोद्दिष्टमित्याहुः । एवं प्रपितामह्याः सपल्या अपि । अन्ये तु अस्मन्मातृतत्सपत्नीपितामहीतत्सपत्नीप्रपितामहीतत्सपत्नी- नाममुकामुकदानामित्याद्युल्लेखेन मातृपार्वण एव संनिवेशः कार्य इति वदन्ति । पितृव्यादीनां जीवत्वे तत्पल्यादीनां नोलेसः । द्वार- लोपात् । एवं पितामह्यादिप्वप्यूह्यम् । एते पितरो महालयश्राद्ध तीर्थभाद्धे गयाश्राद्धे नित्यतर्पणे च ज्ञेयाः । अब पार्वणेकोद्दिष्टयि- धिना प्रयोगः । प्राधान्यं पार्वर्णस्यैव । अत एकोद्दिष्टे देवराहित्येऽपि प्राधान्यानुरोधेन देव कर्म भवत्येय । तथैवापराह्नकालोऽपि । यदेको. द्दिष्टधर्मकर्म नाऽऽवाहनादि तद्यथासंभवं कर्तव्यमेव । एकोद्दिष्टे तूप्णी. मावाहनमिति कल्पतरुः । इदं श्राद्धमन्नेनैव सपिण्डकं कर्तव्यम् । एक एवं पा । अत्र वैश्वदेवार्थ दायकं या ब्राह्मणं निमन्त्र्य पित्रादीनां ·- १२०. केळकरोपावापूभट्टविरचिता- प्रत्येकमेकैकं निमन्त्रयेत् । अन्ते च महाविष्ण्वर्थमेकं ब्राह्मणं निमय संपूज्य भोजयेदिति कौस्तुभे । अशक्ती प्रतिपार्वणमेकैकं प्रत्येकोद्दिष्ट- मेकैकं निमन्त्रयेत् । तवाप्यसंमवे यथालामं निमळ्य यथासंभवं समावेशः कर्तव्यः । यथा । यदा त्यष्टौ विमा लभ्यन्ते तदा देवस्थान एकः। पितृपार्वण एकः । मातृपार्वण एकः । सापत्नमातृस्थान एकः । मातामहपार्वण एकः । मातामहीपार्वण एकः । पत्नीस्थान एकः पुत्रादिस्थान एकः । एवमष्टौ । सप्तपक्षे देवस्थानादिपु घण्णां समावेशः पूर्ववत् । पन्यादीनां सर्वेषां स्थान एक इति । पदपक्षे देवस्थान एकः । पितृपार्वण एकः । मातृपार्वणे सापत्नमातृस्थाने चैकः । मातामहादि- पार्वणद्वये द्वौ । पत्न्यादिस्थाने चैक इति । पञ्चपक्षे मातामहमातामही- पार्वणयोरेकः । अन्यत्र पविप्रपक्षवदिति । यदा तु चत्वारो विप्रास्तदा देवस्थान एकः । पितृमातृपार्वणयोः सापनमातृस्थाने चैकः । माता- महमातामहीपार्वणयोरेकः । पल्यादिस्थानेप्येक इति । यदा तु चय- स्तदा देवस्थान एकः । पार्वणेपु सापत्नमातरि चैकः । पत्ल्यादिप्वेकः । यदा द्वौ विप्रो लभ्यते तदा देवस्थान एकः । पितृस्थान एकः । एक- स्मिन्ब्राह्मणे सर्वानाचार्यान्तान्मपूजयेदिति स्मृत्यन्तरात् । यदा त्येक एव तदा दैवे कृत्वा तु नैवेद्यमित्यादि पूर्वोक्तविधिः । सापत्नमातृबहुत्ये ज्येष्ठादिक्रमेण सर्वासामुल्लेसः । सति विभवे प्रत्येकमेकैकं विमं निमन्त्र- येत् । सर्वासां स्थान एक वा । अत्र परेशुस्तर्पणम् । सकृन्महालये श्वः स्यादिति वचनात् । एतच महालयश्राद्धं पितरि संन्यस्ते पतिते वा जीवति तत्पुत्रेण जीवपितृकेणापि पितुः पिनादीनुद्दिश्य पिण्डरहित सांकल्पेन विधिना कार्यमिति कमलाकरः। भाद्रपदकृष्णपक्षे प्रतिपदादि पञ्चम्याद्यष्टम्यादि दशम्यादि वा दर्शा. न्तमहरहमहालयश्राद्धं कार्यम् । एवं फरणाशक्ती पितृमृताहे सकृन्म- हालयश्राद्धं कार्यम् । तत्मयोगः-अपराहे देशकालकीर्तनान्ते माचीना० अस्मपितृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादि- त्यस्वरूपाणाम् । अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनाममुकदानाम० गो० बसु० णाम् । अस्मत्सापत्नमातुः० दायाः गोत्रायाः घगुरुपायाः । अस्मन्मातामहमातुःपितामहमानुः पितामहानां शर्मणां गोवाणां यमु० पाणाम् । अस्मन्मातामहीमातु:पितामहीमातुःप्रपितामहीनां दानां गो. १.न.पानी पि, ·। श्राद्धमञ्जरी। घ० णाम् । अस्मत्पत्न्याः० दायाः० गोत्राया वसुरूपायाः । अस्म- त्पुत्रस्य शर्मणो गोत्रस्य वसु० अस्मदुहितुः० दायाः० गोत्राया वसु० अस्मपितृव्यस्य शर्मणो गोत्रस्य सपत्नीकस्य समुतस्य वसुरूपस्य । अस्म- न्मातुलस्य शर्मणो गोत्रस्य सपत्नीकस्य ससुतस्य वसुरूपस्य । अस्म- जानुः शर्मणो गोत्रस्य सपत्नीकस्य ससुतस्य पसु० । अस्मपितृम- गिन्या:०दाया:० गोवाया वसु० सभर्तृकायाः सापत्यायाः । अस्मन्मातृ- भगिन्या:०दायाः०गोत्रायाः समर्तृकायाः सापत्याया वसु० । अस्मदात्म- भगिन्या० दाया:० गो० सभर्तृकायाः सापत्याया वसु० । अस्मच्च- शुरस्य शर्मणो गोवस्य सपत्नीकस्य सापत्यस्य वमु० । अस्मनुरोः शर्मणः गोवस्य सपत्नीकस्य सापत्यस्य वसु० । अस्मदाप्तस्य शर्मणो गोत्रस्य सप० साप० वसुरूपस्य । सति विभव इच्छायां च सत्यामृत्ति- गादीनामपि पाठ्यन्तमुल्लेख कृत्यैतेषां तृप्त्यर्थं सकृन्महालयापरपक्षिक श्राद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणकोद्दिष्टविधिनाऽन्नेन हविषा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य विप्रनिमन्त्रणादिदर्शयद्देवार्चनान्तं कुर्यात् । पित्रर्चने विशेषः-तत्राऽऽसनप्रदानादि पिठये क्षणः क्रियतामित्यन्तं कृत्याऽभ्यु- क्षितायां भुवि दर्भेपु पितृवर्गार्थ पावायं मातृवर्गार्थ च पात्रत्रयं दर्भ- वयात्मकपवित्रयुक्तं संस्थाप्य सापत्नमावर्धमेकदर्भात्मकपवित्रयुक्तमेकं पावं संस्थाप्य मातामहवर्गार्थ मातामहीवर्गार्थं च प्रत्येक पात्रत्रयं दर्म- अयात्मकपवित्रयुक्तं संस्थाप्य पल्याद्यर्थ प्रत्येकमेकैकमेकदर्भमयपत्रि- युक्तं संस्थापयेत् । तेषु क्रमेणाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृदनमग्थ्य तिलोऽसीतिमन्त्रावृत्त्या प्रतिपात्रं तिलानोप्य गन्धपुष्पादि क्षिप्वा पितृपात्रं संपन्नमित्यादि यथालिङ्ग समेणाभिमुशेत् । एतादृशस्थले पितृव्यादीनां मन्नेषु संपलीकशब्दस्य न वा प्रयोगः । कि त्यमि- ध्यानमात्रम् । एवमुत्तरवापि । तिलानादाप, अस्मपितृपितामहपि- तामहाशर्मणो गोत्रान्वसुरूपान् । अस्मन्मातृपितामहीमपितामहीर्दाः, गोबा धरुपाः । अस्मन्मातामहरूपान् । अस्गन्मातामही ही: दाः, गोत्रा व पाः । मवरस्वावाहयिष्यामीति । अत्रैकोद्दिष्टानां नोलेसःनि , चाऽऽयाहनम् । पित्रादिवर्गचतुष्टयमावस्याऽऽपाहनं कृत्वाऽऽयन्तु न इत्यु- पस्थापापात्राणि तत्वद्राह्मणाने निधाय स्वधाऽा इति मन्त्रावृत्त्या प्रतिविमं निवेद्य पितरिद तेऽयमित्यादि तत्तद्विमवत्यूहेनार्यदानं कृत्वा पितृपात्र एव सर्वपावस्थानप: (पां) संसवान्समवनीय ताभिरद्धिः पुत्र- , ग. 'स्थानमन।

·१२२ केळकरोपाहबापूमहविरचिता- कामचन्मुखमडूक्त्वा पपितामहपात्रेणापिदयात् । ततो गन्धदानादि समानम् । तत्तन्नामविभक्त्यूहः पित्रादिसर्वविप्रपाणिपु होमः । पिण्ड- दाने पितृवर्गार्थ लेखां कृत्वा तत्पश्चान्मातृवर्गार्थ तत्पश्चान्मातामहव- र्थ तत्पश्चान्मातामहीवर्गाथं च तत्पश्चात् सर्वेकोद्दिष्टार्थ दीर्घलेसा- मालिखेत् । अपि वाऽऽग्नेयीसंस्था दक्षिणापवर्गाः पञ्च लेखा आलिखेत् । केचित्मत्येकोद्दिष्टमेकैकां लेखामित्येवं पङ्क्त्याऽऽकारेण लेखा लेखनीये- त्याहुः । प्रतिलेखं बहिरास्तरणं प्रतिवतमुदकनिनयनं चाऽऽवर्तते । सर्वपितृपिण्डानां संनिवेशो यथा मवेत्तथैकं महद्दर्हिरास्तीर्य तत्तदेखा. स्थबहिःप्रदेशे तत्तत्पिण्डान्दद्यादिति स्मृत्यर्थसारादौ । उदकनिनयने शुन्धन्तां पितर इत्यादिप्रपितामह्यन्तमुक्त्वा शुन्धन्तां सापत्नमातरः । शुन्धन्तां मातामहा इत्यादिमातुःप्रपितामह्यन्ते शुन्धन्तां पल्यः । शुन्धन्तां पुत्राः । शुन्धन्तां दुहितरः । शुन्धन्तां पितृव्याः । शुन्धा मातुलाः । शुन्धन्ता भ्रातरः । शुन्धन्तां पितृभगिन्यः । शुन्धन्तां मातृ- भगिन्यः । शुन्धन्तामात्मभगिन्यः । शुन्धन्तां श्वशुराः । शुन्धन्तां गुरवः । शुन्धन्तामाता इति । पत्न्यादिबहुत्वे तु तत्तत्संख्यया तत्तन्म- न्त्रस्याऽऽवृत्तिः । ततस्तत्तन्नामाच्चारपूर्वकं पिण्डान्दत्त्वाऽऽसपिण्डस्य पुरस्ताचतुभिमन्वैर्मन्बलिङ्गोक्तान्पितनुदिश्य चतुरः पिण्डान्दद्यात् । ते च मन्त्राः- आ ब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः । वंशद्रयेऽस्मिन्मम दासभूता भृत्यास्तथैवाऽऽश्रितसंबकाच ॥ मित्राणि सख्यः पशवश्च वृक्षा हटाश्च स्पृष्टाश्च कृतोपकाराः। जन्मान्तरे ये मम संगताच तेभ्यः स्वधा पिण्डमहं ददामि ॥१॥ पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तयैव च । गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धयाः स्मृताः ॥ ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविजिताः । क्रियालोपगताश्चैव जात्यन्धाः पङ्गवस्तथा ॥ विरूपा आमगांव ज्ञाताज्ञाताः कुले मम । धर्मपिण्डो मया दत्तो यक्षप्यमुपतिष्ठतु ॥२॥ उच्छिन्नकुलवंशानां पेपा दाता फुले न हि । धर्मपिण्डो मया दत्तो यक्षय्यमुपतिठतु ॥३॥ म.६।३१ ग तो नि।

·श्राद्धमञ्जरी। १२३ असिपत्रवने घोरे कुम्भीपाके च ये गताः । नेपामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४ ॥ ततः, अत्र पितरो मादयध्वमित्यादि दर्शश्राद्धवत् । पन्या वर्गचतु- एयमध्यपिण्डमाशनमिति विशेषः। परेयुः सर्वान्पिटुस्तिलोदकेन तर्पयेत् । सकृन्महालये श्वः स्यादिति वचनात् । इति सकृन्महालयश्राद्धप्रयोगः। अथ नित्यश्राद्धम् । तदाह हेमानौ व्यास:- अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तन्नित्यमिति कीर्तितम् । मार्कण्डेयपुराणे-कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नायेनोदकेन वा । पितृनुद्दिश्य विप्रांश्च मोजयेद्विप्रमेव वा ॥ इदं पदेवत्यं देवहीनं च। नित्यश्राद्धं देवहीनं नियमादिविवर्जितम् । दक्षिणारहितं चैव दातृभोक्तृयतोज्झितम् ॥ इति काशीखण्डात्। उपवेश्याऽऽसनं दत्वा संपूज्य कुसुमादिभिः । निर्दिश्य भोजयित्वा तु किंचिहत्त्वा विसर्जयेत् ॥ इति प्रचेतस उक्तेर्दक्षिणायां विकल्पः । शक्ताशक्तत्वेन वा व्यवस्था योध्या । अस्मिश्राद्धे देशकालान्ननियमा न सन्ति । उत्तमान्नसद्भावे तु जधन्यं न दद्यादिति चन्द्रिकायाम् । न कर्तृमोक्तृनियमाः । इदं दिवाऽसंभये राधावपि प्रहरपर्यन्तं कार्यमिति तवैव । दिवाऽसंभषे लोप एवेति पृथ्वीचन्दः । इदं पड्दैवते श्राद्धान्तरे प्राप्ते सति प्रसङ्गसिद्धे- नित्यश्राद्धं पृथडून कार्यम् । भिन्नदेवताके पार्पिकादौ तु तच्छ्राद्धान्न- शेपेणेव कार्यम् । अत्रेतिकर्तव्यतामाह प्रचेता:- नाऽऽमन्त्रणं न होमं च नाऽऽद्वानं न विसर्जनम् । न पिण्डदानं विकिरं न दद्यादव दक्षिणाम् ॥ अत्र शक्तश्चेत्यतिदैवतमेकैकं विप्रमेवं पइविमान्मोजयेत् । प्रतिण. णमेकैकमेव द्वौ वा । अशक्तश्रेदेकं वा । एकमप्याशयेदि पष्णामप्प- न्वहं गृहीति व्यासोक्तः । विभालामे त्वाह कात्यायन:- उत्कृष्टं नास्ति पेदन्नं भोक्ता मोज्यमथापि या। अयुद्धत्य यथाशक्ति किंचिदन्नं यथाविधि ।। पितृभ्य इदमित्युक्त्वा स्वधाकारमुदाहरेत् । इति । ग, तोत्तमम् । ग. ।

·केळकरोपाहयापूभट्टविरचिता- तत्मतिपत्तिमाह विष्णुः-तदन्नं भिक्षवे दद्यात्तदलाभे गोभ्यो दद्या. दमौ वा क्षिपेदिति। अथ नित्यश्राद्धप्रयोगः । आचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देश- काली स्मृत्वा प्राचीनायीती, अस्मपितृपितागहमपितामहानाममुकश- मणाममुकगोबाणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानाम् । अस्म- न्मातामहमातुःपितामहमातुःप्रपितामहानां शर्मणां गोत्राणां० पाणां सपत्नीकानामेतेपो तृप्त्यर्थं नित्यश्राद्धं करिप्प इति संकल्प्योदङ्मुख विप्रमुपवेश्य, अस्मपितृष्णां सपत्नीकानाम् । अस्मन्मातामहणां सप- स्नीकानामिदमासनम् । अस्मत्पितृपितामहप्रपितामहाः शर्माणः० गोत्रा धरूपाः सपत्नीकाः। अस्मन्मातामह हाःशर्माण:गोवा:०रूपाः सप- लीका एप वो गन्धः स्वधा नमो न मम । एवं पुष्पाणि धूपदीपाया- च्छादनं च समर्चिन विधेः संपूर्णतां वाचयित्वा वर्तुलमण्डले भोज- नपात्रमासाद्यान्न परिविष्य गायत्र्याऽभ्युक्ष्य, अस्मपितृपितामहपि. तामहेभ्यः शर्मभ्यो वसुभ्यः सपत्नीकेभ्यः, अस्मन्मातामह०भ्यः, अ० श० अ० गो० वसु० सपत्नीकेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिपिट परिवेक्ष्य- माणं चाऽऽ तृप्तेः स्वधा कव्यं नमो न मम । ब्रह्मार्पणं० । प्राचीना० एको विष्णु० अनेन नित्यश्राद्धेन भगवान्पितृस्वरूपी जनार्दनवासुदेवः प्रीयतामित्युक्त्वा बाह्मणान्मोजयित्वा नमस्कारेण तान्विसर्जयेत् । सति विमवे दक्षिणां दद्यात् । नात्र तर्पणम् । इति नित्यश्राद्धप्रयोगः । इति श्रीमचित्तपावनकेळकरोपाभिधमहादेयात्मजयापूमद्देन पिरचि. तायां पाद्धमार्यामनुकल्पादिनित्याद्धान्तप्रयोगाः। अथ पप्णयतिश्राद्धानि । तान्युक्तानि निर्णयसिन्धौ- अमायुगमनुकान्तितिपातमहालया। अन्यष्टक्यं च पूर्वेयुः पयणवत्यः(ति:) प्रकीर्तिताः (ता)। चकाराष्टकाग्रहणम् । अमा द्वादश १२ युगादयश्चतस्रः ४ मन्या. दयश्चतुर्दश १४ संक्रान्तयो द्वादश १२ वैधृतपत्रयोदश १३ व्यती. पातास्त्रयोदश १३ महालयाः पोडश १६ पूर्वयुः श्राद्धानि चत्वारि ४ अष्टकापाद्धानि ४ अन्यष्टकाश्राद्धानि ४ एवं संवत्सरेण पण्णवतिः १६ ति नित्यानीति कमलाकरः । एप श्राद्धंप सयंत्रानुना- ·श्राद्धमञ्जरी। वपराहः कालः । पुरुरवाईवसंज्ञका विश्वे देवाः । देवतास्तु पित्राद- यस्त्रयः सपत्नीका मातामहादयस्त्रयः सपत्नीकाः । एवं पद । श्राद्धा- पूर्व दर्शवत्तर्पणम् । प्रयोगस्तु पिण्डसहितः पार्वणवत । विशेपस्तु तत्त- मकरणे वक्ष्यते । एतेषु दर्शश्राद्धं तूक्तमेव । विषाहाद्यनन्तरं दर्शश्राद्धं पिण्डरहितमेव । अथ युगादिश्राद्धम् । युगादयश्चोक्ता रत्नमालायाम्- माघे पश्चदशी कृष्णा नमस्ये च त्रयोदशी। तृतीया माधवे शुक्ला नवम्यूर्ने युगादयः ।। माघमास्यमावास्या । भाद्रकृष्णत्रयोदशी । वैशाखशुक्रुततीया । कार्तिक शुक्लनवमी । एताश्चतस्रस्तिथयो युगादय इत्यर्थः । नारदः- शुक्ले पौर्वाह्निकी प्राो(ह्या) कृष्णे चैयाऽऽपराह्निकी । अघ्र शुक्लपक्षयुगा- विश्राद्धं पूर्वाह्ने कार्यमिति शूलपाणिः। निर्णयामृतादयस्तु श्राद्ध आपरा- लिक्येव ग्राह्येत्याहुः । वचनात्पूर्वाहव्यापिन्यामेवापराहे श्राद्धं कार्य- मिति कमलाकरसिद्धान्तः । अन पिण्डनिषेधात्सांकल्पिकविधिः । इति युगादिश्राद्धम् । अथ मन्वादिश्राद्धम् । मन्वादय उक्ता दीपिकायाम्- तिथ्यग्नी न तिथिस्तिथ्याशे कृष्णेमोऽनलो ग्रहः । तिथ्यों न शिवोऽश्वोऽमातिथी मन्वादयो मधोः ॥ अस्यार्थः । तिथिः पूर्णिमा । अग्निस्तृतीया। चैत्रे मास एते तृतीया पौर्णमासी(च) शुक्लपक्षस्थे मन्यादी ज्ञेये। पैशासे मन्वादिनास्ति । ज्येष्ठे पौ(पूर्णिमा । आशा दश, आपाढे शुक्लदशमी पोर्णमासी चेति हे । कृष्णेमः श्रावणे कृष्णाप्टमी । भाद्र शुक्तृतीया । आश्विन शुक्लन- वमी । कार्तिक शुक्लद्वादशी पौर्णमासी चेति हे। मार्गशीर्ष नास्ति । पोपे शुक्लकादशी। माघे शुक्लसप्तमी । फाल्गुने पार्णमास्यमावास्या पति है। एवमेताश्चतुर्दश मन्वादयः । एताः शुक्लपक्षस्याः पायांहिक्प: कृष्णपक्षस्था आपराह्निक्य इत्यादिकालनिर्णयस्तु युगादिवत् । सांक ल्पिकविधिन । इति मन्वादिश्राद्धम् ॥ अथ संक्रान्तिाद्धम् । अब तत्तत्संक्रान्तिपर्वकालं श्राद्धम् । सामा. न्यतः सर्वेषां संक्रमणानां संक्रमात्पूर्व पोडश संक्रमोत्तरं पोटशेत्येवं ·लाकरः- १२६ केळकरोपाहबापूमविरचिता- द्वात्रिंशद्घटिकाः पुण्यकालः सर्वग्रन्थकारलैक्तः । विशेषस्त्वाह कम. प्रागूर्धा दश पूर्वतः पडवनिस्तद्वत्पराः पूर्वत- स्त्रिंशत्योडश पूर्वतोऽप्यपरतः पूर्वाः पराः स्युर्दश । पूर्वाः घोडश चोत्तरा ऋतुभुवः पश्चात्खवेदाः पुनः पूर्वाः पोडश चोत्तराः पुनरथो पुण्यास्तु मेपादितः ॥ अस्यार्थः । मेपे मागूयं च दश घटिकाः पुण्यकालः । वृषे पूर्वाः पोडश । मिथुने पराः पोडश । कर्के पूर्वात्रिंशत् । सिंहे पूर्वाः पोडश । कन्यायो पराः पोडश । तुलायर्या प्रागू; दश । वृश्चिके पूर्वाः पोडश । धनुपि पराः षोडश । मकरे चत्वारिंशत्पराः । इदं च हेमाद्विमतेनो- क्तम् । माधवमते त्वत्र परा विंशतिः । कुम्भे पूर्वाः पोटश । मीने परा: पोडशेति । याप्युत्तरा पुण्यतमा मयोक्ता सायं भवेत्सा यदि साऽपि पूर्वा । पूर्वा तु योक्का यदि सा विभाते साऽप्युत्तरा राविनिषेधतः स्यात् ॥ अर्थाइ निशीथायदि संक्रमः स्या- त्पूर्वेऽह्रि पुण्यं परतः परेऽह्नि । आसन्नयामद्वयमेव पुण्यं निशीथमध्ये तु दिनद्वयं स्यात ॥ कर्क झपेऽप्येवमिति युवाच हेमादिसूरिश्च तथाऽपराकः। झपः भदोपे यदि वाऽर्धरावे परेऽह्नि पुण्यं त्वथ कर्कटश्चेत् ।। प्रमातकाले यदि वा निशीथे पूर्वेऽह्नि पुण्यं त्विति माधयायः । इति । एवमुक्ते पुण्यकालेऽपराहयोगे श्राद्धं कार्यम् । अपराह्नयोगामाये तत्तत्पर्वकालानुरोधेन दिवैव कार्यम् । गौणकालोऽप्यपराहे चेत्स एवं अब कन्यासंक्रान्तिश्राद्धे धूरिलोवनसंज्ञका विश्वे देयाः । अन्येषु पुरुरवावाः । सांकल्पिकविधिरिति विशेषः । इति संक्राति. श्राद्धम्। ग. समध्येय । २. । ग्राह्यः।

·श्राद्धमतरी। १२७ अध वैधृतिव्यतीपातश्राद्धम् । वैधृतिव्यतीपाती कुतपव्यापिनी दिन- द्वये सत्त्वेऽसत्त्वे च परदिनव्यापिनौ ग्राह्यो । अन्न पिण्डा न सन्ति । विधिस्तु सांकल्पिकः । अत्र ब्रह्मचर्यादिनियमा न सन्तीत्युक्तं प्राक् । इति वैधृतिव्यतीपातश्राद्धम् । अथ महालयश्राद्धानि। तानि च भाद्रपदकृष्णप्रतिपदभारभ्याऽऽश्वि- नशुक्लपतिपत्पर्यन्तं प्रत्यहमेकैकमेवं पोडश भवन्ति । तिथिवृद्धया पक्षस्य पोडशदिनत्वेऽमावास्यापर्यन्तमेव। भाद्रपदपौर्णमासीमारभ्यामा- वास्यापर्यन्तं वा पोडशेति हेमादिमतं तत्सर्वग्रन्थकारासंमतत्वापेक्ष्यम् । अब पितृरावणं मातृपार्वणं सपत्नीकमातामहपार्वणमिति नवदेवत्यम् । अथ वा मातामहादीनां पृथक्पार्वणमेवं द्वादशदेवत्यम् । अपि वा सकृन्महालयवत्पार्वणकोद्दिष्टदेवतासमुच्चयात्मकम् । अत्राऽऽचाराच्छ- क्या वा व्यवस्था बोध्या । इमानि श्राद्धानि अन्नेनैव कर्तव्यानि नाऽऽमानादिना । नाव नन्दादिदिने पिण्डनिषेधः । तदुक्तं पराश- रमाधवीये काष्णार्जिनिना- नभस्यस्यापरे पक्षे श्राद्धं कार्य दिने दिने । नेव नन्दादि वज्यं स्यान्नव निन्द्या चतुर्दशी ॥ इति । गुर्विणीपतिना तु सांकल्पिकं कार्यम् । मुण्डनं पिण्डदानं चेति दक्षोक्तेः । केचिद्गभिणीपतिनाऽपि सपिण्डकमेय कार्यमित्याहुः । गर्मि- णीपतेः पिण्डनिषेधस्तु सप्तममासाद्यं भवति । तदुक्तं कौस्तुमे- वपनं मैथुनं तीर्थ वर्जयेद्दर्भिणीपतिः । श्राद्धं च सप्तमान्मासादूर्ध्वमित्याश्वलायनः ।। श्राद्धं सपिण्डम् । आदिकाद्यावश्यकं तु कर्तव्यमेव । विवाहाधन- न्तरमपि महाठयश्राद्धानि सपिण्डानि । देवास्त्वत्र पुरुरवावसंज्ञका इति यहवः । धरिलोचनाविति केचित् । तर्पणं तु प्रतिदिनं प्रयोगान्ते । पक्षमाद्धे हिरण्ये च अनुमज्य तिलोदकमिति वचनात् । इति महा लयश्राद्धानि। अटकाश्राद्धानां पक्षान्तरसत्वेऽपि आश्वलापनमार्गशीपादिचतुर्प मासेपु कृष्णपक्षे सप्तम्यां पूवैद्युः भाद्धमष्टम्यामष्टमीश्राद्धं नयम्यामन्व- एक्यश्राद्धमेयं द्वादश श्राद्धानि कार्याणि । हेमन्तशिशिरयोश्चतुणा- गरपक्षाणामष्टमीप्यष्टका इत्याद्याश्वलायनोक्तेः। एतरमयोगविषये प्राम- ·- १२८ केळकरोपावापूभट्टविरचिता- नारायणभट्टकृतं प्रयोगरत्नमेव जागति । विवाहाद्यनन्तरमष्टमीश्राद्धं पिण्डरहितमेव । पूर्वेयुः श्राद्धमन्वष्टकाभाद्धं घ सपिण्डमेवेति चातुर्ध- रीयपंण्णवतिश्राद्धनिर्णये। तत्राष्टमीश्राद्ध व्यतिपङ्गाभावात्पिण्डनिर्वपणं केचिन्नेच्छन्त्यस्मिश्चतुष्टय इति कारिकोक्तेश्च पिण्डरहितं कर्तुं शक्यते । पूर्वेद्युरन्वष्टक्ययोयंतिपगात्सपिण्डत्वमिति तदाशयः । मलमासेऽप्यमा युगमनुवैधृतिव्यतीपातश्राद्धानि कार्याणि । महालयाटकादीनि न कार्या- णीत्यन्यत्र विस्तर इति दिक। इति श्रीमचित्तपावनके० श्राद्धमायाँ पण्णवतिश्राद्धानि । अथ विविधानि विकृतिश्राद्धानि। तत्र मानपदपौर्णमास्यां प्रोष्ठपदी- श्राद्धमुक्तं हेमाद्री ब्रह्माण्डपुराणे- नान्दीमुसानां प्रत्यब्दं कन्याराशिगते रवौ। पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराहवचनं यथा ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । वयो ह्यश्रुमुखा ह्येते पितरः संमकीर्तिताः॥ तेभ्यः पूर्वे त्रयो ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः ॥ इति । अवापि कन्यागत इत्युपलक्षणम् । अतो धूरिलोचनौ देवौ । पित- रस्तु प्रपितामहस्य पितृपितामहमपितामहाः। अन मातामहा अपि कार्या इति कमलाकरः । वृद्धप्रपितामहादित्रय एष नान मातामहा इति चन्द्रिकाकारेण सिद्धान्तितम् । तत्रत्यवचनम्-तस्मात्पोष्ठपदी- श्राद्धे नेज्या मातामहादय इति । मयूखकारस्याप्येयमेव सिद्धान्तः । एतच्छ्राद्धं प्रतिसंवत्सरमावश्यकतया कार्यमिति सिन्धौ । पौर्णमास्या पिण्डनिषेधेऽप्यस्मिाद्धे पिण्ठदानं भवत्येवेति तत्रैव । एतच्चापुत्र- विधवयाऽपि कार्यमिति चन्द्रिकाकारः। श्राद्धाङ्गतर्पणं तु परेयुः कार्य- मिति स एव । गोपीनाथदीक्षितप्रयोगे तु दर्शवदादावेवोक्तम् । अवा- स्मन्नान्दीमुखानाममुकशर्मणामित्यादिप्रयोगक्रमो ज्ञेय इति चन्द्रिका- कारः । ना नान्दीमुखत्वं पितृविशेपणमिति कमलाकरसिद्धान्तः । कौस्तुमकारस्याप्येवमेव । अथ प्रयोगः । भाद्रपदपौर्णमास्यामपराह्ने देशकालो संकीस्मित्म- पितामहपितृपितामहप्रपितामहामाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरुदा- ग. 'क्त'। २ ग. तत्र । - ·श्राद्धमञ्जरी। १२९ दित्यस्वरूपाणालेतेपां तृप्त्यर्थं प्रोपदीश्राद्धं सदेवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽनेन हविपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य तत्तद्विभक्त्युल्लेसपूर्वक प्रयोगः । अस्मत्मपितामहस्य पितरं शर्माणं गोवं वसुरुपमादाहयामि । अस्मत्यपितामहस्य पितामहं० । अस्मत्प्रपितामहस्य प्रपितामहं० इत्यादि । शुन्धन्ता प्रपितामहपितरः । शुन्धन्तां प्रपिताहपितामहाः । शुन्धन्तां प्रपितमहप्रपितामहाः । एतत्तेऽस्मत्मपितामहपितरमुकशर्मन्न- मुकगोत्र वसुरूप ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्च । एतत्तेऽस्मत्प्रपितामहपि- तामह० भ्यश्च । एतत्तेऽस्मत्मपितामहप्रपितामह पश्चेत्यादि यथायथ- मूहः । शेष दर्शश्राद्धयत् । इति प्रोष्ठपदीश्राद्धप्रयोगः । अथ भरणीश्राद्धम् । भाद्रपदकृष्णपक्षे यस्मिन्दिने भरणीनक्षत्रं भवति तस्मिदिने प्रतिसंवत्सरं दर्शवत्यदैवत्यं पिण्डरहितं सांकल्प- विधिना श्राद्धं कुर्यात् । देवौ पुरुरयावौ । काम्यत्वे धूरिलोचनौ । इति भरणीश्राद्धम् । तृतीयायां कृत्तिकानक्षत्रं चेत्तवापि श्राद्धमेव कार्यम् । तदुक्तं पृथ्वी- चन्द्रोदये- नमस्यापरपक्षस्य द्वितीया यदि याम्यमे । तृतीया चाग्निताराभिः सहिता भीतिदा पितुः ॥ इति । एतत्पक्षे पठी योगविशेपेण कपिलासंज्ञा । तदुक्तं पाराहे- नमस्य कृष्णपक्षे तु रोहिणीपातभूसुतः । युक्ता पठी पुराणज्ञैः कपिला परिकीर्तिता ।। हस्तगतेऽर्के सति फलातिशयः । तदुक्तं पुराणसमुच्चये-- भाद्रे मास्यसिते पक्षे भानी चंच करे स्थिते । पाते कुजे च रोहिण्यां सा पठी कपिला स्मृता ॥ इति । अत्रापि ग्रहणादिवत्परनिमित्तं श्राद्धं कार्यम् । अष्टम्यां माध्यावपं(?)- संज्ञकं श्राद्धमुक्तमावलायनेन-एतेन गाघ्यावपट) प्रोष्ठपद्या अपरपक्ष इति । इदं सप्तम्यादिविवहः कार्यमिति वृत्तित् । प्रयोगस्वष्टका. आपायाः पञ्चमे पक्षे गया मध्याष्टमी स्मृता । बपोदशी गजच्छापा गयातुल्या तु पैतृक ।। श्राद्धवत् । अशक्तावेफस्यां पाऽम्यामेय ।

·केळकरोपाहयापूमट्टविरचिता- इति ब्राह्मात् । अन्न कामकालो देवौं । अष्टम्यां कामकालाविति वचनात् । भाद्रपदकृष्णनयम्यामन्वष्टकामाद्धं नवदेवत्यात्मकं कात्याय- नादिभिरुक्तम् । तच्चाऽऽश्वलायनानां माघ्यावप(?)श्राद्धवयकरणपक्षे नवम्यामन्वष्टक्यं भवत्येव । एकस्यामेवाष्टम्यां करणपक्ष इदमपि पृथ- क्लेन कार्यम् । अस्यां मातृश्राद्धमत्यावश्यकम् । तदुक्तं चन्द्रिकायां स्मृती- सर्वासामेव मातॄणां श्राद्धं कन्यागते रवी । नवम्यां हि प्रदातव्यं ब्रह्मलब्धवरा यतः ॥ इति । अब सर्वासामित्युक्तत्वात्सापत्नमातूणामपि कार्यम् । स्वमातरि जीवन्त्यामपि सापत्नमातृभ्यो दद्यादिति कमलाकरः । इदमनुपनीतेन गर्मिणीपतिनाऽपि सपिण्डकं कार्यमिति स एव । तथा जीवत्पितृके- णापि कार्यम् । अन्वष्टक्यां गयामाप्ती सत्यां यच्च मृतेऽहनि । मातुः श्राद्धं सुतः कुर्यात्पितर्यपि च जीवति ॥ इति मैत्रायणीयपरिशिष्टात् । इदं श्राद्धं भर्तृमरणोत्तर पूर्वमृतमातुन कार्यमिति केचिदाहस्तन्निर्मूलमिति कमलाकरः । विधवाया अपीति चन्द्रिकाकारः । सिन्धौ बाझे- पितृमातृकुलोत्पन्ना याः काश्चित्तु मृताः नियः । श्राद्धार्दास्तास्तु विज्ञेयाः श्राद्ध तासांप्रदीयते ॥ इति । अवाऽऽचाराद्यवस्था । अत्र सुवासिनीभोजनमावश्यकम् । मातुः श्राद्धे तु संप्राप्ते बाह्मणैः सह भोजनम् ॥ सुवासिन्यै प्रदातव्यमिति शातातपोऽब्रवीत् । इति मार्कण्डेयपुराणात् । विप्रालाभे सुवासिनीमपि भोजयेदिति प्रागेवोक्तम् । अत्र मातृबहुत्वेऽप्येको ब्राह्मणः पिण्डश्च । तद्विधिस्तु वृत्त्यनुसारेण प्रयोगे वक्ष्यते । अस्य श्राद्धस्याक्तिरावमाश्यकत्वासंकटे पूर्वोक्तानुकल्पानामन्यतमेन कार्यम् । अथ प्रयोगः । उक्तापराले जीवत्पिताऽऽपकोटात्माचीनावीतं कृत्वा, अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनाममुकदानाममुकगोत्राणां यमु०पाणा- मेतासां तृप्त्यर्थं कन्यागते सवितरि भाद्रपदापरपक्षनवम्यन्वष्टक्य- १ क. स. कालकावि।१ ग 'त्य का, ·१३२ केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- वसुरूपाभ्यामिदमन्नममृतरूपं० । द्वित्वे बहुवे तु मातरः० दाः गोत्रा वसुरूपा देवता इदमन्नं हविः । अस्मन्मातृभ्यो० दाम्यो गोत्राभ्यो यमुरूपाभ्य इदमन्नममृतरूपं० । एवं सुवासिन्या अन्न- निवेदने च । उदकनिनयने शुन्धन्तां मातरः । शुन्धन्तां पिता- मह्यः । शुन्धन्तां प्रपितामह्य इत्येवं, पिण्डदान एतद्वामस्मन्मातरौ गङ्गायमुनादे गोने वसुरूपे ये च युदामबानु तेभ्यश्चेत्यूहः । सापलमा- तृद्वित्वे बहुवे वा-एतद्वोऽस्मन्मातरः दा: गोवा० यमुरूपा ये च युप्मानत्रानु इत्यूहः । अत्र पितर इत्यत्र नोहः । अमीमदन्तेत्यत्र च नोहः । अध्यक्षनदाने-अस्मन्मातरौ०देगोवे वसुरूपे अभ्यञ्जाथाम् । अक्षनदाने-अस्मन्मातरौ० वसुरूपे अनाथामित्यूही द्वित्वे बहुत्ये तु अस्मन्मातरः० दाः० गोवा वसुरूपा अभ्यध्वम् । इत्यभ्यञ्जने । अङ्क- ध्वमित्याने। एतदः पितरो वास इत्यादिषु नोह इति विशेपः । अन्य. त्सर्वं पूर्ववत् । मृतपितृककर्तृकेऽप्येवमेव प्रयोगः । कौस्तुभे तु मृतपि- तृकेण पितुर्भहालय एवं मातृतृप्तेः संपादितत्यान्नैतत्कार्पमित्युक्तम् । इति नवमीश्राद्धप्रयोगः । अथ भादकृष्णष्ट्वादश्यां सन्यस्तपितुः श्राद्धप्रयोगः । उक्तापराहे देशकाली संकीस्मिन्ब्रह्मीभूतपितृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणां० गोत्राणां वसु० पाणामित्यादिपार्वणैकोद्दिष्टोत्कीर्तनेन• संकल्पप्रभृति सकृन्महालपवत्सर्वं कुर्यात् । मन्त्रव्यतिरिक्तस्थले सर्वत्र ब्रह्मीभूतपदो- चारणमधिकम् । मन्त्रेषु त्यभिध्यानमात्रम् । तिथ्यन्तरे मृतस्यापि संन्यासिनो द्वादश्यामेव सकृन्महालयश्राद्धं कार्यम् । पक्षश्राद्धादि- करणे तु सर्वास्वपि तिथिपु श्राद्धानि भवन्ति । इति संन्यस्तपितुः श्राद्धप्रयोगः। अथ भाद्रकृष्णपक्षे मधात्रयोदशीश्राद्धम् । तच्च केवलत्रयोदश्यां केवलमघानक्षत्रे वा कार्यम् । द्वयोर्योगे फलाधिक्यम् । त्रयोदशीश्राद्धं नित्यम् । मघाश्राद्धं तु काम्यम् । नित्यत्वात्रयोदश्यां पुरूरवावी देवौ । मघासु काम्यत्वाद्धरिलोचनौ । उभयोर्योगे धूरिलोचनी । उभ- यत्रापि पिण्डदाननिषेधात्सांकल्पिकविधिः । मघाश्राद्धमविभक्तरपि पृथक्पृथक्कार्यम् । तदुक्तं हेमादौ- १ ग, पडदा । २ क. स. 'ीि का । ३ ग. करपति" ।

·श्राद्धगरी। १३३ विभक्ता वाऽविमक्ता वा कुर्युः श्राद्धं पृथक्सुताः । मधासु तु ततोऽन्यत्र नाधिकारः पृथक्पृथक् ॥ इति । अब तुशब्दस्य ततोऽन्पनेत्यनन्तरमन्वयः । अविभक्तानां मघा- श्राद्धव्यतिरिक्तश्राद्धेपु पृथगधिकारो नास्तीत्यर्थः । त्रयोदशीश्राद्धं पुत्रवता नैव कार्यम् । अपुनवताऽपि पिण्डरहितं कार्यमिति कौस्तुमे । मपात्रयोदशीश्राद्धे मधुपायसमतिमशस्तम् । कलौ मधुनिषेधात्तत्स्थाने गुडो घृतं वा देयम् । एतन्मूलवाक्यानि निर्णयसिन्धी द्रष्टव्यानि । मघात्रयोदशीयोगे श्राद्धमधिमासेऽपि कर्तव्यमिति चन्द्रिकायाम् । अत्र मघात्रयोदशीयुगादिश्राद्धानां तन्त्रता । महालयश्राद्धकरणपक्षे तु तेनैवैषां प्रसङ्गसिद्धिः । महालयश्राद्धस्यापि तन्त्रत्वोक्तिस्तु कस्यचि- न्मूर्खमलापत्वादुपेक्ष्येत्ति मयूसकारः। अथ प्रयोगः । पितृवर्गस्य सपलीकस्य मातामहवर्गस्य सपत्नीक" स्योत्कीर्तनं कृत्वैतेषां तृप्त्यर्थं त्रयोदशीश्राद्धं सदैवं सांकल्पविधिना:- नेन हविषा सद्यः करिष्ये मघाश्राद्धमिति मधाश्राद्धे मधात्रयोदशी- श्राद्धमिति योगे संकल्पं कृत्वा पूर्वोक्तसांकल्पविधानेन सय कुर्यात् । ततः श्राद्धान्ते वर्गद्वयस्य तर्पणम् । इति मघात्रयोदशी- श्राद्धप्रयोगः। अथ गजच्छाया। सा चोक्ता ग्रन्थान्तरे- भेतपक्षे त्रयोदश्यां मघास्विन्नुः करे रवी। पदा तदा गजच्छाया सूर्यपर्वशताधिका ॥ इति । पदा माद्रपदकृष्णत्रयोदश्यां हस्तनक्षत्रे सूर्यो मघानक्षत्रे चन्द्रो मवति तदा गजच्छायासंज्ञको योगविशेष इत्यर्थः । अवापि पूर्ववत्पि- ण्डरहितं पदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात् । नैमित्तिकत्याकामकालौ देवाविति विशेषः । भाद्रकृष्णामायामपि हस्तनक्षत्रे चन्द्रसूर्यो स्यातां तदाऽपि गजच्छापा । तदुक्तं सिन्धौ यमेन- हंसे करे स्थिते या तु अमावास्या करान्यिता । सा ज्ञेया कुञ्जरच्छाया इति बौधायनोऽब्रवीत् ॥ अस्यामपि पिण्डरहितं पदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात् । इदं च श्राद्धं गज- छायायां कर्तव्यम् । गजच्छायासु कुर्वीत कर्णव्यजनवीजिते, इति मारतोक्तेः । सिन्धी च- १ग वैदेगा।

·१३४ केळकरोपाह्ववापूभट्टविरचिता- पायसं मधुसर्पिभ्यां प्राक्छाये कुञ्जरस्य च । श्राद्धं दद्यादिति शेपः । इति गजच्छायाश्राद्धम् ।। अथ मादकृष्णचतुर्दश्यां शस्त्रहतश्राद्धम् । तच्च पित्रादेःशस्त्रहतस्पैको- विष्टविधिना कार्यम् । एकोद्दिष्टे देवनिषेधेऽपि घननादेतच्छाद्धं सदैवं कार्यम् । पित्रादिद्वयोःशस्त्रमृतावेकोद्दिष्ट्वयं कार्यम् । त्रयाणामपि तथात्व एकोद्दिष्टवयं कार्यम् । पित्रादित्रयाणां शस्त्रमृतौ पार्वणमेव कार्यमित्यन्ये। एतच्छाद्धमन्यरपि विपजलाग्निशृङ्गदष्ट्रिसर्पश्चापदपशुव्याधादिदुर्मरणैर्मु- तानामात्मत्यागिनामुपसर्गमृतानामुसन्धनादिमृतानां चकोद्दिष्ट कार्यम् । यूपमृतानामपि कार्यम् । असाध्यव्याध्यमिभूतानां विधिपूर्वक मृग्वग्न्य- म्बुमृतानां नैवात्र श्राद्धम् । एतत्स्त्रीणामपि शस्त्रादिहतानां दुर्मरण- तानां चकोद्दिष्ट कार्यम् । सहगमने तु वैधत्वान्न भवति । अत्र पुरुरवा- दयौ देवो । कामकालाविति मयूखे । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमि- त्तिकमुच्यत इति वचनात् । अथ प्रयोगः । मध्याह्न देशकाली स्मृत्वाऽस्मत्पितुः० शर्मणो गोत्रस्य यसुरूपस्य शस्त्रहतस्य तृप्त्यर्थं भाद्रपदापरपक्षचतुर्दशीश्राद्धं सदैव सपिण्डमेकोद्दिष्टविधिनाऽनेन हविपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पुरू- रवावसंज्ञकवश्वदेवार्थमेकं विषं निमन्त्र्य पिर्थमेकं निमन्त्र्य पूर्वोक्त- कोद्दिष्टमयोगवत्सर्वं कृत्वा तदहरेव तर्पणं कुर्यात् । पित्रादित्रयाणां शस्त्रहतानां पार्वणपक्षे पार्यणविधिनाऽपराह्ने कार्यम् । सकृन्महालयस्तु सर्वपितृतृप्त्यर्थममावास्यापामन्यस्मिन्वा दिने कर्तव्य एव । इति चतु- दंशीभाद्धप्रयोगः । आश्विन शुक्ल प्रतिपदि मातामहश्राद्धम् । तदुक्तं सिन्धौ- जातमात्रोऽपि दौहित्रो विद्यमानेऽपि मातुले । कुर्यान्मातामहश्राद्ध प्रतिपद्याश्विने सिते ॥ इदं श्राद्धमनुपनीतोऽपि कुर्यादिति बहवः । इदं सपिण्डकमेव कार्य- मिति चन्द्रिकायाम् । पिण्डरहितमिति कमलाकरः । इदमेव युक्तमिति प्रतिभाति । प्रतिपत्प्रयुक्तश्राद्धे पिण्डदाननिषेधात् । जीवरिपतृकस्यापि पिण्डदाननिषेधाच्च । इदं च जीवत्पितृकेणैव कार्यमिति शिष्टाः । उक्तं च ग्रन्थान्तरे- १ क. स. युन । २ क. स. ति प्रतिपादे ।

·श्राद्धमञ्जरी। १३५ गर्भाच्च्युतो हि दौहित्रः कुर्यापितरि जीवति । श्राद्धं मातामहानां च पक्षान्तादपरेऽहनि ॥ इति । अब मातामह्यादीनां नोल्लेखः । पतिपद्याश्विने शुक्त दौहित्रस्त्वेकपार्वणम् । श्राद्धं मातामहं कुर्यात्सपिता संगवे सदा ।। इति वचनात् । केचित्सपत्नीकोल्लेखस्त्वेकपार्वणभङ्गाभावात्कर्तव्य एयेत्याहुः । इदं जीवपितृकेण पञ्चधा विभक्तस्य दिनस्य द्वितीयभागे संगवकाले कार्यम् । सपिता संगय इत्युक्तत्वात् । मृतपितृकेण स्वपराह्ने कार्यमिति केचित् । पार्वणविशनाजीवत्पिसुकेणाप्यपराह्ने कार्यमिति कौस्तुभे। अथ प्रयोगः । देशकालौ स्मृत्वाऽस्मन्मातामहमातुःपितामहमानुःभ- पितामहानां शर्मणां गोवाणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकाना- मेतेषां तृप्त्यर्थमाश्विन शुक्लप्रतिपच्छ्राद्धं सदैवं सांकल्पविधिनाऽनेन हविषा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पुरूरवाववैश्वदेवसहितं पूर्वोक्तसा- कल्पविधानेन सर्व कृत्वा तद्वर्गमात्रस्य सपत्नीकस्य तदहरेव श्राद्धान्ते शुक्लतिलस्तर्पणं कृत्वा शेषमिष्टेः सह भुञ्जीतेति । इति दौहित्रप्रतिप- च्छ्राद्धमयोगः। अथ ग्रहणश्राद्धम् । तञ्च चन्द्रसूर्ययोहणे स्पर्शकाले राबावप्याशौच- मध्येऽपि पड्देवत्यमामान्नेन हिरण्येन वा सांकल्पविधिना कार्यम् । नैमित्तिकत्वाकामकालौ देवौ । अकरणे प्रत्यवायश्रवणान्नित्यत्वम् । अंतः पुरूरवावावित्यन्ये । ग्रहणनिमित्तं श्राद्धं करिप्य इति संकल्पः । अन भोक्तुसंभवे त्वन्नेनापि कार्यमित्यपरार्कः। घृतेन मोजयेद्विपान्घृतं भूमी समुत्सृजेदिति वायवीयोक्तेः । विज्ञानेश्वरस्तु ग्रहणश्राद्धे मोक्तु- >पो दातुस्त्वभ्युदय इत्याह । इति ग्रहणश्राद्धम् । अथार्थोदयः । सिन्धी महाभारते- अमापातश्रवणेर्युक्ता चेत्पीपमाघयोः । अर्धोदयः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्रहैः समः ॥ पोपकृष्णामावास्या सूर्यवासरश्रवणनक्षत्रव्यतीपातयोगैर्युक्ता चेदों- दयसंज्ञको योगविशेपो ज्ञेय इत्यर्थः । माघामायां व्यतीपात इत्यादि- वयानि तानि पौर्णमास्यन्तमासपराणि । दिवैव योगः शस्तोऽयं न नु रात्री कदाचनेति वय । इत्योदयः ।

·- केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- अथ पद्मकयोगः । तदाह शङ्खः- यदा विटिळतीपातो भानुवारस्तथैव च । पद्मकं नाम तमोक्तमयनाच चतुर्गुणम् ॥ इति । सिन्धी व्यास:-सिनीवाली कुहूर्याऽपि यदि सोमदिने भवेत् । गोसहस्रफलं दद्यात्स्नानं वै मौनिना कृतम् ॥ इति । निर्णयामृते विष्णुपुराणे- अमावास्या यदा मैवधिशासास्वातियोगिनी । श्राद्धे पितृगणस्तृप्ति तदाऽऽमोत्यष्टवापिकीम् ॥ अमावास्या यदा पुष्ये रौद्रः वा पुनर्वसौ। द्वादशाब्दी तदा तृप्ति प्रयान्ति पितरोऽर्चिताः ॥ इति । मैत्रमनूराधानक्षत्रम् । रौद्रमार्दा । हेमाद्री शङ्कः- अमावास्या तु सोमेन सप्तमी मानुना सह । चतुर्थी भूमिपुत्रेण सोमपुत्रेण चाष्टमी ॥ चतस्रस्तिथयस्वेताः सूर्यग्रहणसंनिभाः । स्नानं दानं तथा श्राद्धं सर्व तत्राक्षयं भवेत् ।। अथ महाव्यतीपातसंज्ञको योगविशेषः । हेमाद्री बृहन्मनु:- श्रवणाश्विधनिष्ठानागदेवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ नागदेवतमाश्लेपा । मस्तको मृगशिरः । प्रथमपाद इत्यन्ये । स च सर्वेपामिति कमलाकरः । इति महाव्यतीपातः । चैत्र कृष्णबयोदश्यां महावारुणीसंज्ञो योगविशेषः । तदुक्तं निर्णय- सिन्धी स्कान्दे-- वारुणेन समायुक्ता मधी कृष्णा त्रयोदशी । गङ्गायां यदि लभ्येत कोटिसूर्यग्रहः समा॥ शुभयोगसमायुक्ता शनी शतमिपा यदि। महामहेति विरपाता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत् ।। पारुणं शततारका । तत्रैव माझे- मधी कृष्णत्रयोदश्यां शनी शतभिपा युता । वारुणीति समारयाता शुभेऽति महती स्मृता । तत्रैव ज्योतिपे- क. स. 'भेतु म।

·श्राद्धमञ्जरी। १३७ चैत्रासिते वारुणऋक्षयुक्ता बयोदशी सूर्यसुतस्य वासरे। योगे शुभे सा महती महात्मा गङ्गाजलेऽग्रहकोटितुल्या ॥ इति वारुणीयोगः। वैशाखशुक्लद्वादश्यां व्यतीपातसंज्ञको योगविशेषः । हेमाद्री ज्योति:- शास्त्रे- पञ्चाननस्थौ गुरुभूमिपुत्री मेपे रविः स्याद्यदि शुक्लपक्षे । पाशाभिधाना करभेण युक्ता तिथियंतीपात इतीह योगः ॥ पञ्चाननः सिंहः । पाशाभिधाना तिथिदशी । करमं हस्तः । एते- प्व/दयादियोगविशेषेण अर्धोदयनिमित्तं श्राद्धं करिष्ये पद्मकयोग- निमित्तं श्राद्धं करिष्य इति यथायथं संकल्पं कृत्वा दर्शवत्पदैवत्यं सांकल्पविधिना श्राद्धं कुर्यात् । नैमित्तिकत्वात्कामकालो देवो । दर्शव- न्छ्राद्धात्पूर्व तर्पणम् । इत्यर्थोदयादिश्राद्धानि । अथ माघशुक्लाष्टमी भीष्माष्टमी । तस्यां भीप्मोद्देशेन तर्पणं श्राद्धं च कुर्यात् । तदुक्तं हेमाद्री पाझे- माघे मासि सिताप्टम्यां सतिलं भीष्मतर्पणम् । श्राद्धं च ये नराः कुर्युस्ते स्युः संततिभागिनः ॥ इति । भारतेऽपि-शुक्लाटम्यां तु माघस्य दद्याद्भीष्माय यो जलम् । संवत्सरकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ इति । अव श्राद्धं काम्यं फलश्रवणात् । तर्पणं तु नित्यम् । बाह्मणाद्याश्च ये वर्णा दा प्माय नो जलम् । संवत्सरकृतं तेषां पुण्यं नश्यति सत्तम । इति वचनात् । एतज्जीवपितृकस्यापि भवति । जीवत्पिताऽपि कुति तर्पणं यमभीष्मयोरिति वचनात् । एतच्चापसव्येन कार्यमिति दिवोदासीये । श्राद्धं त्वेकोद्दिष्टमेव । अपुना ये मृताः केचिस्त्रियो वा पुरुपोऽपि वा। तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टे न पार्वणम् ॥ इति सिन्धौ वचनात् । अथ प्रयोगः।माघशुक्लाष्टभ्यां कृतनित्यक्रियो देशकालो संकीर्त्य मम. संवत्सरकृतपापनिरासपूर्वकाविच्छिन्नसंतत्यभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वर- , ग 'यसित' । २ ग 'जलाई । ३ ग सभीटमिद्विवा'। .

·१३८ केळकरोपाहबापूभहविरचिता- प्रीत्यर्थ माघशुक्लभीष्माष्टम्यां भीष्मतर्पणं करिष्य इति संकल्प्य प्राची. नावीती तिलोदकेन मन्त्रैस्तर्पयेत् । ते च मन्त्रा:- भीष्मः शांतनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः । आभिरभिरवाप्नोतु पुत्रपौवोचितां क्रियाम् ॥ वैयाघ्रपद्यगोवाय सांकृत्यप्रवराय च । अपुत्राय ददाम्येतज्जलं भीमाय वर्मणे ॥२॥ वसूनामवताराय शंतनोरात्मजाय च । अयं ददामि भीमाप आरालब्रह्मचारिणे ॥३॥ इति निभिर्मन्त्रस्तर्पयित्वाऽनेन तर्पणेन भीमस्वरूपी भगवान्परमे- श्वरः प्रीयतामिति कर्मेश्वरयार्पयेत् । इति तर्पणमयोगः। अथ श्राद्धप्रयोगः । मध्याह्न देशकालौ संकीर्त्याविच्छिन्नसंतानाभि- वृद्धिकामोऽपुत्रस्य भीमवर्मणो वैयाघ्रपद्यगोत्रस्य यसुरूपस्य तृप्त्यर्थं भीष्माष्टमीमयुक्तं श्राद्धं सपिण्डमेकोद्दिष्टेन विधिनाऽन्नेन हविषा सद्यः करिप्य इति संकल्प्य पूर्ववदेकोद्दिष्टेन विधिना श्राद्धं कृत्वाऽपरद्युः प्रातर्मीप्मवर्माणं तैयाघ्रपद्यगोत्रं वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामीति तर्प- येत् । इति मीप्मादमीश्राद्धम् । अथ नैमित्तिकतिथिश्राद्धानि । पराशरमाधवीये देवल:- तृतीया रोहिणीयुक्ता वैशाखस्य सिता तु या। मघाभिः सहिता कृष्णा नमस्ये तु त्रयोदशी॥ तथा शतभिषग्युक्ता कार्तिके नवमी तथा । अन्न श्राद्धं कुर्यादित्यन्वयः । अत्र वैशाखशुक्लतृतीयायां रोहिणी- योगे श्राद्धं युगादिश्राद्भवत् । नैमित्तिकत्वात्कामकाली देवी । भाईपद- कृरणत्रयोदश्यां मधायोगेश्राद्धमुक्तमेव । कार्तिक शुकनवव्या शततारका- योगे श्राद्धं] युगादिश्राद्धयत् । अवापि नैमित्तिकवाकामकाली देवी । अथ पौर्णमासीश्राद्धानि । तत्रैव यम:- आपाढ्यामथ कार्तिक्या माध्यां बीन्पश वा द्विजान् । तर्पयेपितृपूर्वं तु तदस्याक्षय्यमुच्यते ॥. अब पौर्णमासीषु पिण्डदाननिषेधारसांकल्पिकविधिना पड्दैवतं श्राद्धं कुर्यात् । पुरुरवायो देवौ । १ ग. मोति । ग. 'दर! ३ ग. कल्पवि।

·श्राद्धमञ्जरी। • अप गोष्ठीश्राद्धं भविष्यपुराणे- गोष्ठयां यक्रियते श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तदुच्यते बहूनां विदुपां प्राप्तौ सुखार्थ पितृतृप्तये ॥ इदं गवां निवासस्थाने कर्तव्यमिति केचित् । विद्वत्समायां श्राद्ध- कथाप्रसङ्गेनेत्यन्ये । अन्न फलश्रवणात्काम्यश्राद्धवमयोगः । [इति गोष्ठीश्राद्धम् । इति शुद्धिश्राद्धम् । अथ शुद्धिश्राद्धम् । ] माधवीये प्रचेता:-- क्रियते शुद्धये यत्तु बाह्मणानां तु भोजनम् । शुध्यर्थमिति तत्मोक्तं श्राद्धं पार्षणवत्स्मृतम् ।। इदं शुद्धिश्राद्धं दर्शवत् । शुद्धिश्राद्धं प्रायश्चित्तागामिति मैथिलाः । अथ देविकं श्राद्धम् । सिन्धौ भविष्यपुराणे-- देवानुद्दिश्य यच्छाद्धं तत्तु दैविकमुच्यते । हविष्येण विशेषेण सप्तम्यादिषु यत्नतः ।। इति । तन्नित्यश्राद्धवकुर्याद । हादश्यादिषु यत्नत इति पारस्करपाठः । इदं श्राद्धं त्रेधाविमक्तदिनस्य पूर्वभागे पूर्वाह्न कार्यम् । पूर्वाहे देविक कुर्यादिति वचनात् । अन तिथिरपि पूर्वालव्यापिनी ग्राह्या । कर्मणो यस्य यः कालस्तकालव्यापिनी तिथिरिति स्मरणात् । अत्रापि पूर्वाह्न- शब्देन संगवकालो गृह्यते । आमश्राद्धवत् । अत्र देवशब्देन स्वेटदेवा गृह्यन्ते । अपि या विश्वे देवाः । तेषां श्राद्धविधी संनिवेशात् । विश्वे देवाः सर्वे देवा इति श्रुतेध । नित्यभाद्धवदित्युक्तत्वान्नित्यपाद्धातिदेशः। तेनान निमन्त्रणायाहनानीकरणपिण्डदानविकिरविसर्जनकर्तृमोक्तृनि- यमा न सन्तीति सिद्धम् । युगमा ब्राह्मणा देविकत्वाद । अथ प्रयोगः । देशकाली स्मृत्वा विश्वेषां देवानां तृप्त्यर्थं श्राद्धं करिष्य इति संकल्प्प' पार्वणश्राद्धोक्तदेविकवदर्चनादिविधिना नित्यश्राद्धयत्कुर्यात् । इति दैविकश्राद्धम् । अधोपचयिकाद्धम् । तदुक्तं भविप्ये- शरीरोपरये श्राद्धमर्थोपरय एव च । पुष्पमतद्विक्षयमीपचायिकमुच्यते । ११. साभ, ·१४० केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- शरीरोपचये शरीरोपचयहेतुभूतशान्त्यादिप्रयोगवदिति चन्द्रिकाकारः। उपचयो वृद्धिः । अत्रापि दर्शश्राद्धवत्प्रयोगः । काम्यत्वाद्धरिलोचनौ । अथ सद्य:श्राद्धम् । तदाह चन्द्रिकायां हारीत:- तीर्थे द्रव्योपपत्तौ च न कालमवधारयेत् । पात्रं च ब्राह्मणं प्राप्य सद्यः श्राद्धं विधीयते ॥ तीर्थे गङ्गादौ । द्रव्योपपत्तावलभ्यश्राद्धीयद्रव्यमाप्ती चामावास्याप- राहादिरूपः कालो न प्रतीक्षितव्य इत्यर्थः । सिन्धी मार्कण्डेय:- यदा च श्रोत्रियोऽभ्येति गृहं वेदविदमिचित् । तेनैकेनापि कर्तव्यं श्राद्धं च विधिवच्छभम् ॥ इदं चापिण्डकं कार्यमिति हेमादिः । एतज्जीवस्थितकोऽपि कुर्यात् । उद्वाहे पुत्रजनने पिज्येष्ट्यां सौमिके मखे। तीर्थे ब्राह्मण आयाते पडेते जीवतः पितुः ।। इति मैत्रायणीयपरिशिष्टोक्तेः। अथैच्छिकश्राद्धम् । तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे- श्राद्धार्हद्रव्यसंपत्तौ तथा दुःस्वप्नदर्शने । जन्म: ग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वीत स्वेच्छया ॥ इति । अनयोर्दर्शवत्सयोगः । अथ नवान्नश्राद्धम् । तदा च चन्द्रिकायां शातातप:- नवोदके नवान्ने च नवच्छन्ने तथा गृहे । पितरः स्पृहयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च ॥ इति । नवेक्षवेषु चेहन्ते पितरो हि मघासु चेति वृद्धपराशरपाठः । नवोदके पपक्रम इति शूलपाणिः । आप्रवेश इति गौडाः । नवकूपवाप्यादा. विस्यपरे । वस्तुतस्तु नवतीर्थोदक इति युक्तमिति चन्द्रिकाकारः । नए- च्छन्ने नवागारसंपादन इति स एव । पुराणेऽपि गृहे नवाच्छादने कृत इति केचित् । नवान्नमाशनकाल उक्तो ज्योतिःशास्त्रे- ज्येष्ठाश्लेपार्धगे सूर्ये मृगमैत्रानिलात्मके। नवान्नै जनं श्राद्धं जन्मचन्द्रतिथौ न च ॥ आश्लेपाकृत्तिकाज्येष्ठामूलाजपदभेषु च । भृगुभौमदिने रिक्ते तिथौ नाद्यान्नवोदनम् ॥ वृश्चिके शुक्लपक्षे तु नवान्नं शस्यते बुधैः । ग.रेन 1२ ग. तिच°।

·आद्धमञ्जरी। १४१ अतः कृष्णपक्षे नेति गौडाः । इदं च श्राद्धमाग्रयणानन्तरमेव कर्त- देयम् । तत्पूर्व नवान्नप्राशनेऽनधिकारात् । श्राद्धेऽकृताग्रयणधान्यनिपे- धाच । अब कामकालो देवो । नवान्नलम्भने देयौ कामकाठी सदैव हीति वचनात् । अन्यत्सर्व दर्शभावत् । इति नवान्नाद्धम् । अथ तीर्थादियानागमनकाले घृतभाद्धम् । तदुक्तं विष्णुपुराणे- गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिपा । यात्रार्थमिति तत्योक्तं प्रवेशे च न संशयः ॥ इति । देशान्तरगमनं तीर्थादियात्रारूपम् । प्रवेशश्च तत्समाप्त्यनन्तरं गृह- प्रवेशः । स्कन्दपुराणेऽपि- उपोप्य रजनीमेको प्रातःश्राद्धं विधाय च । गणेशं ब्राह्मणान्नत्वा भुक्त्या प्रस्थितवान्सुधीः ।। पूर्वदिन उपोप्य द्वितीयेऽह्रि श्राद्धं कृत्वा भुक्त्वा गणेशादीन्नत्वा यस्थानं कुर्वीतेति चन्द्रिकाकारः । हेमाद्विस्तु श्राद्धोत्तरदिने प्रस्थान- मित्याह । उपवासात्यामुण्डन र कार्यमिति कमलाकरः । प्रायश्चित्ता- र्थपानापागेतदित्यन्ये । कार्पटिकवेषेण तीर्थगमैन एतदित्यपरे । इदं च श्राद्धं पक्ष्यमाणतीर्थावत्पदैवतं नवदैवतं द्वादशदेवतं वैकोदिष्ट- सहित सर्वदेवते वा कार्यम् । अत्र घृतं प्रधानम् । भक्ष्यभोज्यादिकं तु व्यञ्जनस्वेन दातव्यम् । विधिस्त्वयावाहनविमा धनिवेशनतुतिप्रश्नयि- फिरविसर्जनवर्जनावितीर्थश्राद्धवत् । अथ प्रयोगः । यानां चिकीर्षुज्योतिःशास्त्रोक्तप्रकारेण प्रस्थानदिनं निश्चित्य तत्पूर्वेधुरुपोप्य श्वोमूतेऽपराले देशकाली संकीर्य महालयब- सर्वान्पितनुद्दिश्यामुकयात्रां कर्तुगादौ तदङ्गाल्देन विहितं समस्तपिनून- विश्य घृतश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य पुरवावसंजकवैश्वदेवार्थ हायेक या वाह्मणं निमय पित्राद्यर्थ सकृन्महालयवन्निमव्याप्याराहनयन परियेपणान्त कुर्यात् । अनौकरणं कृताकृतम् । करणपक्षे घृतेनैव पाणि- होमः। तस्यैव मुरव्यत्वात् । अन्ननिवेदनकाल इदमन्नमित्यत्रेदं घृतं हयि रित्यादिप्रयोगः । अन्यत्सर्व वक्ष्यमाणतीर्थप्राद्धवत्। तर्पणं नु श्राद्धापूर्ण दर्शयत् । एवं घृतश्राद्धं समाप्य वैश्वदेवादिकं कृत्वा भाद्धशेषमिष्टः सह गम् । २ ग 'भविण ३ ग. मने(ना)वादियपुराणे।।

·१४२ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- भुञ्जीत । ततो देशकालौ संकीयं श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थममुककामनयाऽमु- कप्रायश्चित्तार्थं वाऽमुकयावां करिष्य इति संकल्प्य गणेशं कुलदेवता- दीन्याह्मणान्वृद्धासाधूश्च संपूज्य नत्वा पितॄश्च नमस्कृत्य विप्राज्ञया सुमुहूर्ते सुमुखश्चैकदन्तश्चेत्यादिमङ्गलमन्त्रान्पठन्मङ्गलशकुनदर्शनपूर्वक प्रस्थाय ग्रामं प्रदक्षिणीकुर्वन्गच्छेत् । तद्दिने कोशादग्नामान्तरं गत्या तत्रैव पसेत् । धृतश्राद्धदिने श्राद्धानन्तरं सुमुहुर्तालाभे श्राद्धोत्तरदिने प्रस्थान कुर्यात् । अथ प्रसङ्गात्संक्षेपेण तीर्थयात्राविधिरुच्यते। तब गमनकाले कार्पटी. वेपं विधाय गच्छेत् । गयायामेवैप कार्पटीवेप कार्य इति चन्द्रिका. याम् । सर्वतीर्थयात्रायामपीति विस्थलीसेती भट्टाः । कार्पटीवेपस्तु कापायवस्रकञ्चुकादिनिर्मितः काश्यां वीवधग्राहकेपु प्रसिद्धः। वीवधः कावडीति भापया प्रसिद्धः। गन्धमाल्यशस्त्रकञ्चकादिपरिहारः कार्प- टीवेप इति विस्थलीसेती । ततो मार्ग प्रतिदिन प्रातः सात्या प्रातःसं. ध्यावन्दनं नित्यक्रियां च कृत्वोपोपितः शुचिब्रह्मचर्यादिनियमवान्मति- ग्रहविवर्जितश्चाण्डालस्पर्शादिरहितः सन्निवासस्थलं गत्वा तत्र माध्या- निकनानसंध्याभोजनादिकं विधाय काले सायंसंध्यावन्दनं कृत्वा तय वसेत् । तीर्थ गच्छंश्चरेत्संध्यास्तिन एकत्र मानव इति भारतात् । एवं प्रतिदिनं गच्छेत् । मार्गे मूत्रपुरीपोत्सर्गे यथोक्तं शौचं कृत्वा गच्छेत् । चाण्डालरजस्वलादिस्पर्श सायात् । यत्रानेनाहं स्मृष्ट इति ज्ञानं नास्ति तत्र न स्पर्शदोपः। देवयात्राविवाहेषु यज्ञेषु प्राकृतेषु च । उत्सवेषु च सर्वेपु स्पृष्टास्पृष्टिर्न दुप्यति ।। इति पत्रिंशन्मतात् । तदाऽप्यनिवार्यस्पर्शे देवदर्शनपूजायावादि कार्यमेव । भोजनादौ तु मानमेवेति त्रिस्थलीसेतुसारे भट्ठोजीदीक्षिताः। मार्ग त्वाशौचप्राप्ती तत्रैव स्थित्वा शुद्धी सत्यां गच्छेत् । मार्गवैपम्या- दिना गत्यन्तराभावे सति तीर्थयात्रायामाशीचं नास्तीति पेठीनसिः। एवमेव रजस्वला स्त्री चत्वारि दिनानि स्थित्वा पञ्चमेऽहनि प्रजेत् । यानच्छनोपानत्पुन जनरहितस्तीर्थयात्रां गच्छन्पूर्ण फलं प्रामोति । छनोपानयुक्तस्तु विपादं फलं प्राप्नुयात् । नरयानसहितो, फलं १प धरि । २ 4 रा. तधान्य' । ३ ग शुभी।

·श्राद्धमञ्जरी। प्रामोति । हययाने प्रतिग्रहकरणे च निष्फलमेव । गोयानं तु सर्वथा निषिद्धमेव । गोयाने गोवधः प्रोक्त इति मात्स्यात् । इदं शक्तस्य । अशक्तस्यो को- नरयानं चाश्वतरीहयादिसहितो रथः । तीर्थयात्रास्वशक्तानां यानं दोपकरं न हि ॥ इति । एतत्सर्वं यानेन सकलमार्गातिवाहने ज्ञेयम् । किंचिद्यानगमने तु कोशयोजनादिगणनया फलतारतम्यमूह्यम् । नावा गमनं च निपि- धम् । यत्र च मार्गप्रदेशे नद्यातिक्रमे पद्यां गमनं न संभवति यत्र वा शवोद्धारगङ्गासागरादी च तत्र नौकागमने न दोपः। अनेकदिननी- कायानमात्रसाध्यानि यानि तीर्थानि समुद्रद्धीपनिछानि तत्र द्विजैन गन्तव्यम् । यदा तु मार्गे कर्मनाशा नद्युपस्थिता तदा सज्जलस्पर्शी यथा न भवति तथा गन्तव्यम् । कर्मनाशाजलस्पत्किरतोयाविलधनात् । गण्डकीयाहुतरणात्पुनः संस्कारमहति ॥ इति स्मरणात् । तथा चाङ्गवङ्गादिदेशगमनं निपिद्धं तत्रापि यात्री- देशेन गमने न दोपः। अङ्गायगाकलिङ्गेपु सौराष्ट्रमगधेषु च । तीर्थयात्रां विना यातः पुनः संस्कारमहति ॥ इति स्मृतेः । यात्रायां ब्रह्मचर्यत्येऽप्यृतौ भार्यागमने न दोपः । गृहस्थस्य सपत्नीकस्यैव तीर्थयात्राधिकारः । न तु मापारहितस्य । पत्नीसाहित्यं च तस्या गुणवत्वे वेदितव्यम् । प्रायश्चित्तार्थयात्रायां भारिहितस्याप्यधिकारः । विधवायास्तु पुत्रज्ञात्याद्यनुमतेनैवाधिकारः। न स्वातन्त्र्येण । सधवायास्तु भर्तृविना नैवाधिकारः । मा सहैवाधि- कारः । ब्रह्मचारिणस्तु गुरुनियुक्तस्यैवाधिकारः । न तदहितस्य । विधुरयानप्रस्थयतिक्षत्रियवैश्यशूद्राणामप्यधिकारः । तत्रापि क्षत्रि- यस्य श्यस्य बाह्मणपुरःसरस्येवाधिकारः । शूद्रस्य तु विप्रसेवादिना । मानास्थि प्रक्षेनुकामस्य सर्वथैवाधिकारः । अस्थिनयनमपि मातृपितृ- कुलजानाम् । उक्तं च- .1 नपस्य मा।

·१४४ केळफरोपाहबापूभट्टविरचिता- मातुः कुलं पितुः कुलं घर्जयित्वा नराधमः । अस्थीन्यन्यकुलोत्थानि नीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इदं च द्रव्यादिलोभविपयि(य)कम् । तदाह सिन्धावाश्वलायन:- जीवनाथं परास्थीनि धृत्वा तीर्थं प्रयाति यः । मातापित्रोविना सोऽपि पतितः परिकीर्तितः ॥ इति । दयादिना परास्थिनयने न दोपः । नयने फलश्रवणात् । मात्राद्युद्दे- शेन वानमुक्तं मार्कण्डेयपुराणे- मातरं पितरं जायां भ्रातरं सुहृदं गुरुम् । यमुद्दिश्य निमज्जेत अष्टमांशं लभेत सः ।। पैठीनसिरपि- प्रतिकृति कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । मज्जयेच यमुद्दिश्य सोऽटभागं फलं लभेत् ॥ कुशप्रतिकृतिः कुशमतिमैव कार्यत्येके । वक्ष्यमाणमन्त्रलिङ्गगत्तन्नाम्ना ग्रन्थिबन्धनमा प्रतिकृतिरित्यपरे । कुशमतिमजने मन्त्रः- कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः स्वयम् । त्वयि स्नाते स च मातो यस्येदं ग्रन्थिबन्धनम् ॥ इति । इदं परार्थनानं प्रतिकृतिसपनं च जीवतामेवोदेशेन कार्यम् । मृताना तु तर्पणश्राद्धादिकमेघ । यदि वाणिज्यराजसेवादिप्रसङ्गेन तीर्थ प्रामोत्ति तदाऽपि सानं कार्यम् । तेन सानजं फलं प्राप्नोति । न तु तीर्थयात्रो- द्भवम् । परवेतनं गृहीत्वा गच्छति चेत्पोडशांशं फलं प्रामोति । परा- नमुनानोऽपि तथैव । तीर्थान्तरणसङ्गेन गच्छतो मध्ये तीर्थ प्राप्त चेदधं फलं भवति । प्रभाससण्डे- यश्चान्यं कारयेच्छरत्या तीर्थयात्रां तथेश्वरः । स्वकीयद्रव्ययानाम्यां तस्य पुण्यं चतुर्गुणम् ॥ इति । तीर्थादि गच्छन्पदि देवात्परावृत्तस्तदा विशेषो गारुडे- तीर्थ चलित्या यः कोऽपि पुनरायाति वै गृहे। अनुज्ञातस्तु तेविषैः प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। इति । मरणे तु तत्रैव-यस्तीथं संमुसो भूत्वा प्रजननशने कृते । चेन्नियेदन्तराले तु ऋाणां मण्डलं प्रजेत् ।। ॥ मिनिमः।

·श्राद्धमञ्जरी। १४५ यस्तीर्थं वजन्नन्तराले मृतो यश्च मासोपवासादिरूपोपवासमतान्त- राले मृतस्तयोरुभयोरप्यूपिलोकस्य प्राप्तिर्भवतीत्यर्थः । मार्ग पुण्यनदी- माप्तो विशेपश्चन्द्रिकायाम्--- मार्गेऽन्तरा नदीप्राप्ती सानादिपरपारतः । अर्वागेव सरस्वत्या एप मार्गगतो विधिः ॥ इति । अवापि मानोपवासमुण्डनश्राद्धादि कार्यमेवेति कमलाकरः । अर्ध तीर्थफलं तस्येति वचनात् । वाणिज्यार्थ गते मुण्डनोपवासादि न कार्यमिति त्रिस्थलीसेती महाः । तत्कार्यमेवेति कमलाकरः । तीर्थ- माप्तौ विधिः प्रभासखण्डे- यानानि तु परित्यज्य भाव्यं पादचरेनरेः। लुठित्वा लोठनी तत्र कृत्वा कार्पटिकाकृतिम् ॥ इति । यदि यानारूढः सोपानको पा गच्छेत्तदा तीर्थमालिदिने यायन्मार्ग: पादचारेण गन्तुं शक्यस्तावति मार्गे यानोपानदादि परित्यज्य पादचा. रेण गत्वा यदा तीर्थं पश्येत्तदा लोउनी लुठित्वा साष्टाङ्गं प्रणम्येत्यर्थः । कृत्वा कार्पटिकाकृतिमिति गृहानिर्गमनसमये तदकरणेऽनं प्रवेशदिने कर्तव्येत्यर्थः । काशीसण्डे- यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्तदहः पूर्ववासरे। उपवासः प्रकर्तव्यः प्राप्मेऽति श्राद्धदो भवेत् ॥ इति । उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि सुमत । इति पुराणान्तराच प्रातिदिनात्पूर्वदिन प्राप्तिदिने चोपवासोक्तो- कल्प इति कमलाकरः। उपवासासमर्थस्तूपवासप्रतिनिधेि नक्तं हरि- प्यान्नमित्यादिकं शक्त्यनुसारेण कुर्यात् । चन्द्रिकायां स्मृति:- पूर्वमाप्लवनं तीर्थे मुण्डनं तदनन्तरम् । ततः स्नानादिकं कुर्यात्पश्चाच्छाद्धं समाचरेत् ॥ इति । आप्पयनं मुसलस्नानम् । मन्त्रस्नानं तु मुण्डनोत्तरमेव । प्रथमं चालयेत्तीर्थ प्रणवेन जलं शुचि । अवगाह्य ततः सापायथायन्मन्नयोगतः ॥ चालयेत्स्पृशेत् । प्रार्थनामन्त्रस्तु- तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम । भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दानुमहासे ॥ ग'नादिह । ३६२५ ।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- इमं मन्त्रं समुच्चार्य तीर्थे मानं समाचरेत् । अन्यथा तत्फलस्याध तीर्थशो हरति ध्रुवम् ॥ इति । प्रमासखण्डे-ॐ नमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दण्डिने । रुद्राय चापहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः ॥ सरस्वती च गायत्री वेदमाता गरीयसी। संनिधात्री भवत्यत्र तीर्थे पापप्रणाशिनी ।। सर्वेषामेव तीर्थानां मन्त्र एप उदाहृतः। इत्युच्चार्य नमस्कृत्वा(त्य) स्नानं कुर्याद्यथाविधि । जाबालि:-प्रवाहाभिमुसो मजेद्यबाऽऽपः प्रवहन्ति वै । स्थावरेषु च सर्वेषु आदित्याभिमुखस्तथा ।। इति । मुण्डने तु विशेपः स्कान्दे- मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थप्वयं विधिः। घर्जयित्या कुरुक्षेत्रं विशालं विरजं गयाम् ।। इति । सर्वतीर्थशब्दो महातीर्थपरः । विर लोणारं क्षेत्रं दक्षिणदेशस्थमिति कमलाकरः । उत्कलपदेशे यत्र धर्मराजेन गयासुरनाभौ विरजादिः स्थापितः स विरज इति त्रिस्थलीसेतुसारे । नैमिपं पुष्कलं गयामिति च क्वचित्पाठः । विशालं पुष्करं गयामिति च क्वचित् । इदं च वपनं श्मश्रुपूर्वक केशलोमनखानां मवति । तत्राप्युदसंस्थताये दक्षिणश्मश्रुष- पनमादौ । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वोपविश्य शिखाकक्षोपस्थवज कार- येत् । तीर्थे निपिद्धदिनेऽपि पत्न्यां गर्भिण्यां विवाहाद्यनन्तरमपि मुण्डनं कार्यम् । जीयपितृकेणापि कार्यम् । तच्च प्रयागे प्रतियात्रमन्य- तीर्थ त्वाद्ययात्रायामेवेति कमलाकरः । अकृतचूंडस्यापि प्रयागे मुण्डनं कार्य नान्यत्रेति स एव । यतिमिस्तीर्थेऽपि ऋतुसंधि विना नैव कार्यम् । आहिताग्निना तु पर्वव्यतिरिक्तकालेऽपि तीर्थनिमित्तकं मुण्डनं कार्यम् । विधवया च कार्यम् । प्रयागे तु सधवानामपि समूलं मवतीति भट्टाः। कमलाकरस्तु- सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदडलद्वयम् । एवमेव हि नारीणां शस्यते वपनक्रिया ॥ इति वचनादिदमेव युक्तमित्याह । इदं च मुण्डनं दशमासानन्तरं पुनस्तीर्थप्राप्तो कर्तव्यम् । , क. स. 'न्या रजस्वलागवि'। २ ग. 'पडेनापि ।

·श्राद्धमारी। १४७ संवत्सरे द्विमासोने पुनस्तीथं बजेद्यदि। मुण्डनं चोपवासं च ततो यत्नेन कारयेत् ॥ इति स्मरणात् । दशमासोत्तरं प्राप्तावावश्यक कार्य यत्नेनेत्युक्तत्वात्। अन्तराले तु फलेच्छया भवति न तु नियमत इति । एतत्प्रयागातिरि- तसर्वतीर्थेषु । प्रयागे तु दशमासात्मागपि प्रतियात्रं मुण्डनं नियतमेव। तञ्च योजनत्रयाधिकदेशागतेन कार्यम् । न तन्यूनदेशागतेन । प्रयागे प्रतियात्रं तु योजनबय इप्यते । क्षौरं कृत्वा तु विधिवत्ततः मायात्सितासिते ॥ इति वचनात् । छिन्नानि केशलोमनखादीनि तीर्थतीरे गतं कृत्वा सबै निक्षिपेत् । गङ्गायां तु यथा स्वयमेव केशादीनि गङ्गाजले पतन्ति तथा पापयेत् । अपि वा वायुनेरितानि जले यथा पतन्ति तत्र देश उपविष्टो पापयेत् । केशानां यावती संख्या छिन्नानां जाह्नवीजले। तावर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ इति वचनात् । सानोत्तरं तर्पणं ततस्तीर्थश्राद्धमिति चन्द्रिकायाम् । विस्थलीसेती वचनम्- प्रत्यावृद्धोदकमान नद्यां यज्यं द्विजातिभिः ॥ इति । पत्र स्थलविशेपे नद्यां विपरीतप्रवाहादि तत्र सानं नकार्यमित्यर्थः । निपेधान्तरमपि तवैव- शाल्मलीतिन्तिीनिम्बकरक्षाश हरीतकी । कोविदारकपित्थार्कवदर्येरण्डशिग्रवः । शेलुश्च सदिरश्पा सानं छायासु वर्जयेत् । पदरी प विमीतका, इति पाठान्तरम् । सिन्धौ ब्रह्मपुराणम्- अकालेऽप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् । अविलम्बेन कर्तव्यं नैव वि समाचरेत् ॥ यदेव दृश्यते तीथं तदा पर्वसहस्रकम् ॥ इति । एतच तीर्थमानतर्पणप्राद्धादि मलमासेऽपि कार्यम् । तथाचे रावावपि कृतमोजनोऽपि कुर्यात् । मुण्डनं तु परेछुरेष पितृमृतिवत् । ग. 'मरिग, 'राणे । ।

·१४८ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- श्राद्धं त्वामेन हेम्ना वा न वन्नेन । अन्नाद्धं तु रात्री भोजनोत्तरं च तीर्थप्राप्ती द्वितीयदिने । आशौच तु तदपगम एव । इदं चाऽऽकस्मिक- तीर्थप्राप्तौ । न तु बुद्धिपूर्वकमाशौचादी तीर्थप्राप्तिः कार्या । अव तर्पणं विवाहाद्यनन्तरे काले निपिद्धदिनेऽपि सतिलं कार्यम् । इदं च तर्पण: मावासा एव जले कुर्यात् । आर्द्रवासा जले कुर्यात्तर्पणाचमनं जप- मिति वचनात् । तचाऽऽदौ सानाअन्तर्पणं कृत्वा पश्चात्तथैव देवर्पितर्पणं कृत्वा पितॄणामपि कार्यम् । संन्यासिना तु तीर्थेऽपि तर्पणश्राद्धादिक न कार्यम् । सानादिकं तु कार्यमेव । अथ तीर्थश्राद्धम् । तच्च रात्रिसंध्ययोर्मुक्तवतश्च तीर्थप्राप्ती द्वितीय- दिने । आशीचे तीर्थप्राप्तावाशौचान्ते । मलमासे तीर्थप्राप्तौ तदा श्राद्धं कृत्वा शुद्धमासे पुनः कार्यमिति भट्टोज दीक्षिताः । चन्द्रिकायां पद्म- पुराणम्- तीर्थश्राद्धं प्रकुर्वीत पक्वान्नेन विशेषतः । आमानेन हिरण्येन कन्दमूल फलैरपि ॥ एततीर्थजल समीपे चेदामेन हेमा वा गृहे त्वन्नेनैवेति केचिन्धव- स्थामाहुः। स्कन्दपुराणे-याह्मणान्न परीक्षेत तीर्थक्षेत्रनिवासिनः । एतच्च श्राद्धाहबाह्मणालाभे घेदितव्यमिति त्रिस्थलीसेनुसारे । पाति- त्याद्यत्यन्तदोपयुक्तस्तु परिहर्तव्य एवेति स्मृतिरत्नावल्पाम् । देवीपुराणे-श्राद्धं च तत्र कर्तव्यमावाहनवर्जितम् । -अर्यमावाहनं चैव द्विजानुछनिवेशनम् । तृप्तिप्रश्नं च विकिरं तीर्थश्राद्धे विवर्जयेत् ॥ तथा-आवाहनं न दिग्बन्धो न दोपो दृष्टिसंभवः । सकारुण्यं च कर्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः ॥ भविष्ये-आवाहनं विसृष्टिश्च तत्र तेपां न विद्यते ॥ इति । अनौकरणं नेति स्मृतिरत्नावल्ल्याम् । कर्तव्यमिति बहवः । तच्च विप्रभोजने पाणावेव । यदा विप्राभावे तीर्थसमीपे कुशबटुपु श्राद्धं क्रियते तदा तीर्थजल एवं होम इति गोपीनाथमदृयाम् । तत्रैव देवल:- १ क, ख. राश्यादीती'। २ ग. हायानन्तरका । ३ ग. राणे । ती, तथा- ·श्राद्धमारी। न पात्रं श्येनकाकादीपक्षिणः प्रतिपेधयेत् । तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्तीति वै श्रुतिः ॥ विष्णुधर्मोत्तरे-तीर्थश्राद्धे सदा पिण्डान्क्षिपेत्तीर्थे समाहितः । दक्षिणाभिमुसो भूत्वा पिच्या दिवसा प्रकीर्तिता ॥ इति । तीर्थश्राद्धमन्यद्वा सपुत्रविधवा नैव कुर्यात् । सपुत्रया न कर्तव्यं भर्तुः श्राद्धं कदाचनेति निषेधात् । केचित्पवय- त्याऽपि पुत्रासंनिधाने बाह्मणद्वारा श्राद्धं करणीयमित्याहुः । अपुत्र. विधवया तु कार्यमेव । यतिरपि न कुवति । न कुर्यास्तकं भिक्षुः श्राद्धं पिण्डोदकक्रियामिति वचनात् । एतच्चानुपनीतेनापि कार्यमिति कमलाकरः । जीवपितृकेणापि कार्यम् । वृद्धी तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एवं पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्पयं सुतः ॥ इति स्मरणात् । अत्र तपणे श्राद्धे च पितरः पूर्वोक्तसकृन्महा. लयश्राद्धयज्ञयाः । अत्र पिण्डपदाने सर्वपिण्डान्ते सामान्यपिण्टं दद्यात् । ततः पिण्डमुपादाय हविपः संस्कृतस्य च । ज्ञातिवर्गस्य सर्वस्य सामान्य पिण्डमुत्सृजेत् ॥ इति पृथ्वीचन्द्रोदयोदाहृतवचनात् । तर्पणेऽपि सामान्याञ्जलिमाब्रह्म- रतम्बेत्यादिवायवीयोक्तश्लोकद्वयेन दद्यादिनि त्रिस्थलीसेनुसारे । अत्र तर्पणभाद्धयोः समानोपादानाच्छाद्धाङ्गतर्पणं पृथक्वामिति केचित । अपि या कालैक्यात्मसङ्गसिद्धिरित्यन्ये । तीर्थश्राद्ध काम्यत्वे धरि- लोचनी । नित्यत्वे पुरुरवावावेव । केचिद्धनुर्धराविति वदन्ति । पठन्ति च-तीय व धनुर्धराविति । तचिन्त्यम् । तीर्थश्राद्धं यथोक्त- विधिना श्राद्धकरणाशक्ती पूर्वोकानुकल्पेनकब्राह्मणदुर्भबदामहिरण्य. पिण्डदानमावादियिधिना फुर्यात् । अशक्ती तर्पणमावम् । अविभक्ता भ्रातरों युगपत्तीयं गतायेज्येष्ठेनैव कार्यम् । विमक्तास्तु पृथगेर । नदीनां रजोदोपकाले तब नानादि न कुर्यात् । तदुक्तं सिन्धी- सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः। माय ग्रानं न फुपति वनयित्या समुद्रगाः ॥ इति । १. भाद्रपोसारिधिना ।

·१५० केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- एकयोजनादिप योजनगान्ताः सवन्त्यः कुल्याः । ततो दशयोजन. गान्ता अल्पनद्यः। ततश्चतुर्विशतियोजनगान्ता नद्यः । तदधिक्रयोजन- गान्ताः समुद्गाश्च महानयः। यत्र च पुराणादिपु महानदीव्यपदेशस्ता अपि महानद्यः । महानदीनामपि रजोदोप उक्तो भविष्योत्तरपुराणे- आदी तु कर्कटे देवि महानद्यो रजस्वलाः। निदिनं तु चतुर्थेऽह्नि शुद्धाः स्युर्जाह्नवी यथा ॥ महानद्यश्च ब्रह्मपुराणे- गोदावरी भीमरथी तुगभद्रा च वेणिका। तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती। विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतः स्थिताः॥ द्वादशैता महानद्यो देवर्षिक्षेत्रसंभवाः । इति । गङ्गादिविपये तु देवल:- गङ्गा च यमुना चैव लक्षजाता सरस्वती। रजसा नाभिभूयन्ते ये चान्ये नदसंज्ञकाः॥ नदाश्च-शोणसिन्धुहिरण्यास्याः कोकिलाहितघर्घराः । शतदुश्च नदाः सप्त पावनाः परिकीर्तिताः ॥ इति । अन्यत्र रजोदुष्टमपि जलं गङ्गाजलसंयुतं सदुष्टं भवति । अयं प रजोदोपस्तीरवासिनां नास्तीति योगयाज्ञवल्क्यः । वायुपुराणे- अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशुक्रयोः । तीर्थयात्रा न कर्तव्या गयां गोदावरी विना ॥ पुराणान्तरे च- गोदावयाँ गयायां च श्रीशैले ग्रहणद्वये । सुरासुरगुरुणां च मौढ्यदोषो न विद्यते ॥ पायवीये-गयायां सर्वकालेषु पिण्डं दद्याद्विधानतः। अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशुक्रयोः॥ न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थे च बृहस्पती । पद्मपुराणे-काशीमुद्दिश्य यातानां सर्वः स्यात्समयः शुमः। मङ्गलं सकलं वस्तु न किंचिद्धि विचारयेत् ॥ इति । १ ग. "किलो हि, ·श्राद्धमारी। तीर्थ संक्षेपतः सर्वप्रायश्चित्तमपि कुर्वन्ति शिष्टाः । अथ संक्षेपतस्तीर्थविधिप्रयोगः । तीर्थप्राप्तिदिनात्पूर्व दिने पासिदिने वोपोप्य कार्पटीव विधाय पादुकायानादि परित्यज्य पादचारी तीर्थ दृष्ट्वा साटाङ्ग प्रणम्य तीर्थसमीपमेत्याक्षतगन्धपुष्पफलताम्बूल हिरण्या- दियुक्तमञ्जलिममुकतीर्थाय नम इति दत्त्वा तत्रस्थाद्विांश्च साष्टाङ्गेन मणम्य तदनुज्ञया शरीरमलापकर्पनानं तूष्णीं कृत्वाऽऽदवासा ब्रह्मदण्डाथ यथाशक्ति हिरण्यं ब्राह्मणानामग्रे निधाय समस्तसंपदिति श्लोकचतुष्टयं पठन्द्राह्मणान्प्रदक्षिणीकृन्य साष्टाङ्गं प्रणम्य प्रार्थयेत् । सर्व धर्मविवक्तारो गोतारः सकला द्विजाः । मम देहस्य संशुद्धिं कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः॥ मया कृतं महाघोरं ज्ञातमज्ञातकिल्बिषम् । प्रसादः क्रियतां मह्यं शुभानुज्ञां प्रयच्छथ ॥ पूज्यैः कृतपवित्रोऽहं भवेयं द्विजसत्तमैः । मामनुगृह्णन्तु भवन्त इत्युक्त्वा विप्रानुमत्या यथाशक्ति प्रायश्चित निश्चित्य देशकाली स्मृत्वाऽमुकगोत्रस्यामुकशर्मणो मम जन्मान्तरा- भ्यासाजन्म मृत्यद्ययावज्ज्ञानाज्ञानकामाकामसकृदसकृत्कृतकायिकवा- चिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुक्तामुक्तपीतापीतसकलपातकातिपा- तकोपपातकलपातकसंकरीकरणमलिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशक- रमकीर्णकपातकानां मध्ये संभावितपातकानां निरासार्थ युष्मदनुज्ञयाड- मुकमाजापत्यात्मकप्रायश्चित्तप्रत्याम्नापभूतं गोनिष्क्रपद्रव्यं ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सृज्य इति संकल्प्य तव्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वाऽनेन प्रायश्चि- ताचरणेन सकलपापापहमहाविष्णुः प्रीयताम् । इति प्रायश्चित्तं कृत्वा पुनर्देशकालौस्मृत्वा मम समस्तपापक्षयार्थमस्मिन्नमुकतीर्थे धपनं करिष्य इति संकल्प्य आत्मनः शुद्धिकामश्च पितॄणां तृतिहेतवे । धपनं कारयाम्यय हे गङ्गे तब संनिधौ ।। यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मारकेशान्वपाम्पहम् ॥ इति मन्त्रमुक्त्वा प्राइमुख उ मुसो वा कक्षोपस्थयज मधुके. शलोमनखानि वापयेत् । तीर्थान्तरे तु हे तीर्थ तब संनिधौ । समुद्र है सिन्धो तव संनिधाविति यथार्थमहः । इदं केशवापनं शिसामारम्या.

·१५२ केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- धस्तात्कार्यम् । एवं वापनं विधाय शुद्धयर्थं तूष्णीं सात्वा द्वादशाह- लमपामार्गादिदन्तधावनकाठम्, आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । बह्मप्रज्ञा च मेघां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ इति मन्त्रेणाऽऽदाय- मुखदुर्गन्धिनाशाय रदानां च विशुद्धये । छीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दन्तधावनम् ॥ इति मन्त्रेण दन्तान्संशोध्य द्वादश गण्डूपान्कृत्वाऽऽचम्य पाणा- नायम्य देशकालस्मरणपूर्वक हेमाद्याद्युक्तमकारेण स्नानसंकल्पं कुर्यात् । स यथा-अस्य श्रीमन्महामगवत: सचिदानन्दरूपस्य श्रीमदादिना. रायणस्याचिन्त्यापरिमितशक्त्या नियमाणानां महाजलीधमध्ये परि- भ्रममाणानामनेककोटिब्रह्माण्डानामेकतमेव्यक्तमहदहंकारपृथिव्यप्तेजो. चाबाकाशाद्यावरणैरावृतेऽस्मिन्महति ब्रह्माण्डकटाहकरण्डे सकलजा गदाधारशक्तिकूर्मवराहानन्तरावतपुण्डरीकवामनकुमुदाक्षनपुप्पदन्तसा- मौमसुमतीकाटदिग्गजोपरिमतिष्ठितातलवितलसुतलतलातलरसातलम- हातलपातालास्यसप्तलोकोपरिमागे मूर्लोके सुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोक- जनोलोकतपोलोकसत्यलोकाख्यलोकपदकस्याधोभागे महाकालायमा नफणिराजशेपसहस्रफणामण्डलविधृते दिग्दन्तिशुण्डादण्डस्तम्भिते घहिरन्धतमसाऽऽवृतेनान्तःसूर्यप्रकाशितेन लोकालोकाचलेन वलयिते लवणेश्वसुरासर्पिदधिक्षीरस्वादूदकारव्यमहार्णवपरिवेष्टिते जम्बुमक्षकुश- कोचशाल्मलशाकपुष्कराख्यसतहीपविराजिते स्वर्णस्थचन्द्रकश्वेताव- तरमणसिंहलगहारमणपारसीकपाशजन्यलकाहपद्वीपंपिराजित एवं- विधसरोरुहाकारपञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्णभूमण्डले तुहिनाचलहेमकू- रनिपधनील श्वेतशृद्धिगन्धमादनपारियावास्याप्टसीमाचलर्विभक्त तन्म. ध्यवर्ति भारतकिंपुरुपहारवलातरम्यकहिरण्मयकुरुभद्राश्चकेतुमाला- ख्यनववर्षशोभिते जम्बुद्वीपे मानावर्णकेसराचलशिसररत्नबीजाश्चित. भूसरोरुहर्काणकायमानस्य मेरोदक्षिणदिग्भागे दक्षिणोदधिहिमाचल- योर्मध्यप्रदेशे नवसहस्त्रयोजनविभक्त इनद्वीपकशेरुताम्रपर्णीगमस्तिना. गसौम्यगन्धर्ववारुणभारताख्यनवखण्डवत्यस्गिन्भारते व दक्षिणोदधि- १५.स. 'मेस्मिनग. पनदिन।

·श्राद्धमारी। ઉપર प्रमृतिसहस्रयोजनयति भरतपण्डे स्वाम्यवन्ति कुरुक्षेत्रादिसमभूमध्यरे- खाया अमुकदिमागेऽयोध्यामथुरामायाकाशीकाश्यवन्तिद्वारखत्यादि- मुक्तिक्षेत्रवत्यामस्यां कर्मभूमी मागीरथीविन्ध्याचलगोदावरीणां दाक्ष- णदिमागे कावेरीमलयाचलरामसेतूनामुत्तरदिग्भागे श्रीशैलहेमकूट- किष्किन्धागरुठाचलवेङ्कटाचलारणागिरिहस्तिगिरिमभूतिपुण्यशैलवति दण्डकारण्ये नानापुण्यतीर्थवत्यस्मिन्देशविशेपेऽमुकतीर्थे श्रीमदनेकको- टिब्रह्माण्डघटनायासरोमविवरस्य विरारूपिणो मगवतो महापुरुषस्य शेपपर्यङ्कशायिनः श्रीविष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य तन्नाभिस्थानसरोरुहा. दुत्पन्नस्य सकलवेदनिधेः सकलजगत्स्रष्टुः परार्थद्वयजीविनो ब्रह्मणः प्रथमपरार्धपञ्चाशत्यामतीतायां द्वितीयपरार्धे श्वेतवराहकल्पे प्रथमवर्षे प्रथममासे प्रथमपक्षे प्रथमदिवसेऽहनि उदयादिवयोदशघटिकास्वती. तासु स्वायंभुवस्यारोचिपोत्तमतामसरैयतचाक्षुपारयेपु पदसु मनुषु व्यतीतेपूपरितनघटिकायां सप्तमे वैवस्वतमन्यन्तरे सप्तविंशतिमहायुगेपु गतेपु अष्टाविंशतितमे महायुगे पुरुहूतनामेन्द्रसमये कृतनेताद्वापरेषु गतेपु पर्तमाने कलियुगे प्रथमपादे बौद्धावतारे शालिवाहनशके सोर- चान्द्रमाने प्रमवादिपष्टिसंवत्सरान्तर्गतमथमविशत्यां धर्तमाने व्यावहा. रिके प्रमोदनामसंवत्सरे दक्षिणायने वर्पः भाद्रपड़े मासे उपक्षे दशम्यां पुण्यतिथी गन्दयासरे पूर्वापाढानक्षत्र आयुष्मद्योगे तैतिटक- रणे सिंहस्थे सूर्य धनुस्थे चन्दे सिंहस्थे भौमे कन्यास्थे बुधे धूपमस्ये देवगुरौ तूलास्ये शुक्र वृश्चिकस्ये शनेबरे कन्याल्थे राही मीनस्थै फेता- पेवंगुणविशिटपुण्यकालेऽमुकगोत्रस्यामुकनक्षत्रेऽमुकराशी जातस्यागुक- नामधेयस्य ममेह जन्मनि जन्मान्तरे च नानायोनिषु ज्ञाननोऽज्ञा. नतश्च बाल्यकोमारयीवनवार्धकेषु जामत्स्यममुपुप्यवस्थामु मनोवाकाय- कर्मभिः कामक्रोधलोममोहमदमात्सर्यस्त्वचक्षुःश्रोत्रनिहाम्राणवाक्पा- णिपादपायुपस्थः समावितानां प्रकाशकृतब्रह्माहत्यारापानसुवर्णम्तेय. गुरुतल्पगाख्यानां महापातकानां तत्संसर्गायतिपातकानां रहस्यकृतब्रह्म- हत्यासुरापानमुवर्णस्तेयगुरुतल्पगारयानां महापातकानां तत्संसर्गित्वानु- ग्राहकत्यप्रयोजकत्वमित्रमावोपदेतृत्वानुमन्तृत्वप्रोत्साहकत्यादिमहापात- कातिदियातिपातकानां गुर्वधिक्षेपवेदनिन्दासुदृद्धाधीतनाशनादिब्रह्म- हत्यासमरूपपातकानामुत्रूपान्तमापणामक्ष्यमक्षणरजस्पटामुगाम्याद- नादिमुरापानसमपातकानामश्वरलमनुष्यहरणनिक्षेपहरणदेवब्राह्मणप. भूमिहरणधेनुहरणादिसुवर्णस्तेयसमस्पपातकानां पितृप्यसमातृप्परमानुः ·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- लमा ज्येष्ठभ्रातृपत्नीमातुःसपत्नीपितुव्यपनीपितृव्यपत्नीभगिनीदुहित- ससिभार्याकुमार्यज्ञातरूपन्तजस्त्रीस्नुपानृपपत्लीश्रोत्रियविगुपाध्याया- चार्यमित्रपत्नीरजस्वलाशरणागताहीनवर्णासयोनिजासगोत्रास्त्रीगमना- दिगुरुतल्पसमरूपयातकानां सोमयागस्यक्षत्रियवैश्यवधाविज्ञातगारज- स्पलाबिगोवादीक्षितखीगुर्विणीवधादिमहापातकसमरूपपातकानामुत्क- पणानृतभाषणकलादिनिषिद्धमक्षणरजस्वलामुरसास्वादन(?) कूटसा- क्ष्यसुहृद्वन्धनादिपरिवेदन मृतकाध्ययनाध्यापनपारदार्यपारिवित्यवा(प्य- लवणविकयस्त्रीशुदविक्षत्रियवधनिन्दितार्थोपजीवननास्तिक्यव्रतलोप- करणसुतविक्रयधान्यपगुस्तेयायाज्ययाजनपितृमातृमुतादित्यागतटाका. रामविक्रयकन्याळूपणपरनिन्दकयाजनपरिवित्तिकन्याप्रदानकौटिल्यवत- लोपामार्थक्रियारम्ममद्यपत्रीनियेवणस्वाध्यायामिपरित्यागेन्धनार्थगुम- च्छेदनस्त्रीहिंसनयन्त्रविधानव्यसनात्मविक्रयशूद्रव्यहीनसस्यहीनयोनि- निषेवणानाश्रमवासपरान्नपुष्टयसच्छास्त्राभिगमनाकराधिकारितामार्या- विक्रयाद्युपपातकानामजाविसरोष्ट्रसृगेममीनाहिमहिपाववधादिसंकरी- करणानां कृमिकीटवयोवधमद्यानुगतद्रव्यभोजनफलेक्षुकुसुमस्तेयादिम- लिनीकरणानां निन्दितधनधान्यकरीपजीवनासत्यभापणशूद्रसेवाद्यपा- त्रीकरणानां मयगन्धाघाणब्राह्मणपीडनसामान्यस्त्रीमथुनादिजातिभ्रंश- करणानां विहितकर्मत्यागनिपिद्धाचरणेन्द्रियानिग्रहपरमर्मोद्घाटनसूच- कत्याशीचनानसंध्यावन्दनजपहोमपञ्चमहायज्ञरहितमोजनदिवाद्विवार- मोजनसस्पच्छेदनतरुगुल्मलतादिच्छेदनक्लैब्यस्त्रीवश्यश्वपतिकीवनात्यप- रिवेत्तृपरिवित्तिशूद्रसेवकयाधुपिकनिजकर्मविहीनान्नभोजनयत्यन्नमोज- नयतिप्रेरितान्नयतिपक्वान्नयतिपात्रस्थान्नयतिस्पृष्टयतिदापितान्नभोजन- शूदस्पृष्टशूददृशूदानुमतशुदाधिकृतशूदयाचितान्नभोजनग्रहणमोजन- ग्रहणकालपक्कान्नमोजनपर्वकालरात्रिभोजनानिवेदितान्नभोजनहस्तव. सानहस्तपरिविटान्नादिभोजनप्रेतपिशाचोद्देश्यभोजनबलिदत्ताननीरा- जितान्नमोजनवटाश्वत्थादिनिषिद्धपात्रभोजनग्रामयाजकदेवलकवृपली. पतिमाहिपिकशिवद्विजशाक्तपापण्डपाशुपतचिह्निताङ्गचिकित्सकज्यो- तिपिकाशीचिपतितान्नभोजनभिन्नकांस्यपात्रभोजनताम्रालादारुपापा- णमृत्पात्रभोजनरजस्वलाचाण्डालादिवाक्यश्रवणभोजनदग्धपुरीपपूतिग- न्धिमुक्तोच्छिष्टभोजनगणानदीक्षितान्नशूद्रपुरोहितान्नपर्यायानशूदपात्र- स्थानभोजनमहापुरुषोविटान्नभोजनानुचितान्नमोजनशूद्रमुक्तशेपानना- १ क स. 'क वशी"।

·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- यनाध्यापनव्यवहारपक्षपातसाधारणबाह्मणगृहसीमाकुल्यातटाककूपारा- भाद्यपहरणपशुपक्षिबन्धनशीतवातातपवर्पचौराद्यापद्गतदुःखानिवारणान- हसिनशयनप्रदानविषमभापणवापारुष्यदण्डपारुप्याविहितकालेऽवि- हिताचरणमित्रस्वामिसुहृदाचार्येटभार्यादेवतावञ्चनपरमात्मस्मरणराहि- त्यादीनां प्रकीर्णकानां सकृत्कृतानामभ्यस्तानामत्यन्तचिरकालनिरन्तरा.. भ्यस्तानां महापातकादीनां प्रकीर्णकान्तानां नवविधानां बहुविधानां सर्वेषां पापानामपनोदार्थमेतत्तीर्थसानादिकल्पोक्तफलावाप्त्यर्थं श्रीपरमे- श्वरमीत्यर्थ चास्मिन्नमुकतीर्थे मानमहं करिष्ये । एवं यथादेशं यथा- कालं यथाकामं देशकालोलेसनपूर्वकं संकल्पं कृत्वा दशविधमानानि पात् । तत्र भस्मगोमयमृत्ति सानानि सर्वप्रायश्चित्तोक्तमकारेण कुर्यात् । यद्वा मा नस्तोफ इति मन्त्रेण भस्मना प्रथमम् । गन्धद्वारा- मिति मन्त्रेण गोमयेन द्वितीयम् । स्योना पृथिवीति मृत्तिकया तृती- यम् । आपो हि ति मन्त्रणोदकेन चतुर्थम् । गायच्या गोमूत्रेण पञ्च- मम् । गन्धद्वारामिति गोमयेन पठम् । आप्यायस्वेति क्षीरेण सप्तमम् । दाधिकाव्ण इति द्धाऽटमम् । घृतं मिमिक्ष इति घृतेन नवमम् । देवस्य स्वेति कुशोदकेन दशमम् । अत्र कुशोदकेन नामीति मन्त्रशेपः। तत:- ॐ नमामि गङ्गे तव पादपङ्कजं सुरासुरैर्वन्दितदिष्यरूपम् । भुक्तिं च मुक्ति च ददासि नित्यं मावानुसारेण सदा नराणाम् ॥ ॐ सागरस्वननिर्घोप दण्डहस्त सुरान्तक । जगत्स्टजगन्मदिनमामि त्वां सुरेश्वर ॥ तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम । भैरवाय नमस्तुभ्यगनुज्ञां दातुमर्हसि ।। इत्युक्त्वा नाभिमात्रे जले नद्यां प्रवाहाभिमुखः स्थावरें तटाके घ सूर्यामिमुखः स्थित्वा ॐ नमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दण्डिने । रुद्राय चापहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः॥ सरस्वती च सावित्री वेदमाता गरीयसी। संनिधात्री मवत्यत्र तीर्थे पापप्रणाशिनी ॥ ॐ प्रपद्ये वरुणं देवमम्भसा पतिमूर्जितम् । याचितं देहि मे तीर्थं सर्वपापापनुत्तये ॥ . १ ग. के मायोति ।

·श्राद्धमञ्जरी। १५७ ॐ हिरण्यगृङ्गं वरुणं प्रपद्ये तीर्थं भे देहि याचितः । यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः॥ यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्न इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः॥ नमोऽग्नयेऽप्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुण्यै नमोऽभ्यः । यदपां करं यदमेध्यं यदशान्तं तदपगच्छतात् । अत्याशनादतीपानाधञ्च उग्रात्प्रतिग्रहात् ॥ तन्नो वरुणो राजा पाणिना ह्यवमर्शतु । सोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तकिल्बिपः॥ नाकस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेब्रह्मसलोकताम् । यश्चाप्सु वरुणः स पुनात्वधमर्पणः ।। इति मन्त्रानुक्त्वा बद्धशिखां पुरतः कृत्वा त्रिवारमवगाह्य शरीर प्रक्षाल्याऽऽपो हि ठेति नवर्चसूक्तेन मार्जनं विधायाङ्गुष्ठमूलेन जलं प्रद- क्षिणमालोडयेत् । तत्र मन्त्रः-इमं मे गङ्ग इत्यस्य मेधः(धा:)सिन्धुनद्यो जगती । जलालोडने वि० । ॐ इमं मे गले०मया । इत्यालोड्य याः प्रवत इत्यस्य वसिष्ठो नद्यो जगती । तीर्थाभिमर्शने वि०। ॐ याः प्रवतो निवत०मवन्तु । इति तीर्थमभिमृश्य यथाशक्ति पवित्राब्लिङ्गम- न्त्रापठित्वा तत्तत्तीर्थमाहात्म्योक्तमन्त्रैराणि दद्यात् । सामान्याय- दानमन्त्रास्तु- नमः कमलनाभाय नमस्ते जलशायिने । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश गृहाणाय नमोऽस्तु ते ॥१॥ एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते । अनुकम्पय मां भक्त्या गृहा० ॥२॥ विष्णुपादाब्जसंभूते गङ्गे त्रिपथगामिनी(नि)। भागीरथीति विख्याते गृहा०॥ इत्याणि दत्त्वा, ऋतं चेत्यघमर्पणं कृत्याऽऽचम्य, ॐ नमो नारा- यणायेत्यष्टाक्षरमन्त्रम्, ॐ द्रुपदादिवेन्मुमुचानः स्विन्नः सात्वी मला- दिव। पूतं पवित्रेणेवाऽऽज्पमापः शुन्धन्तु मैनसः । ॐ तद्विष्णोः परमंक ततम् । इति जपित्वा विष्णुं च स्मृत्वा केशवादिदामोदरान्तद्वादशनाम- मिदशकृत्व आप्लुत्य गायत्र्या शरीरे जलमभिपिच्य 14 वर्षेन सू। २ न्धुनद्यो । ३ ग. इत्याद्या । ४ क प, क्षरं म ।

·. १५८ केळकरोपाह्वयापूमविरचिता- नन्दिनी नलिनी सीता मालती च महापगा। विष्णुपादाब्जसंभूता गङ्गा त्रिपथगामिनी । भागीरथी भोगवती जाह्नवी त्रिदशेश्वरी ॥ द्वादशैतानि नामानि यत्र यत्र जलाशये । मानयुक्तः सदा वयात्तत्र तत्र वसाम्यहम् ।। इति गङ्गावाक्यं पठित्वा नाभिमानजले तिष्ठन्स्नानाङ्गतर्पणं कुर्यात् । तश्चेत्यम्-यज्ञोपवीती माझ्मुखः साक्षनाभिरद्भिः, ब्रह्मादयो ये देवा- स्तान्देवांस्तर्पयामि । भूर्दैवांस्तर्पयामि । मुवर्देवांस्तर्पयामि । स्वधा- स्तर्प० । भूर्भुवः स्वर्देवास्तर्पयामीति पञ्चमन्त्रैरेकैकमञ्जलिं देवतीर्थन प्रवा, उदङ्मुखो निवीती सयथाभिरद्भिः प्राजापत्यतीर्थेन कृष्णद्वैपा- यनादयो य पयस्तानृषीस्तर्प० । मूळपीस्तर्प० । भुवर्कपीस्तः । स्पर्कपीस्तर्प० । भूर्भुवःस्वळपीस्तर्प० । इति पञ्चभि द्वावक्षली दत्त्वा दक्षिणामुखः प्राचीनावीती पितृतीर्थन सतिलामिरद्धिः सोमः पितृमान्यमोऽशिरस्वाननिष्वाता अमिः कव्यवाहनादयो ये पितरस्ता- न्पितूंस्तर्प० । भूःपितॄस्तर्प० । भुवःपितृस्तर्प० । स्वापिस्तः । भूर्भुवः- स्वापिस्तर्पयामीति वित्रिस्तर्पयित्वा तीरमेत्य अगिदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तोयेन तृप्ता यान्तु परां गनिम् ।। इति मन्त्रेणाञ्जलि त निक्षिप्य ये केचास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः। ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिप्पीडनोदकम् । इति वस्त्रं तीरे निप्पीड्योपवीती यन्मया दूपितं तोयं शारीरमलसंभवात् । तद्दोपपरिहारार्थं यक्ष्माणं तर्पयाम्यहम् ॥ इति यक्ष्मतर्पणं कृत्वा ज्ञानतोऽज्ञानतो वाऽपि यन्मया दुष्कृतं कृतम् । तत्क्षमस्वाखिलं देवि जगन्मातर्नमोऽस्तु ते ॥ इति नदी क्षमापयेत् । इति मानविधिः । अथ तर्पणम् । तच जले करणपक्ष आईवासा एव जानुमात्राधिक- जले स्थित्वाऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकाली संकीर्त्य देवपिपितृतृप्ति- १ क.ग. 'साः ·श्राद्धमञ्जरी। १५९ द्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थममुकतीर्थे देवर्षिपितृतर्पणं करिष्यमाणतीर्थ- भाद्धाङ्गतर्पणं च तन्त्रेण करिष्य इति संकल्प्य देवर्षितर्पणं प्रजापति- स्तृप्यस्वित्यादि कृत्वा प्राचीनावीती दक्षिणामुखः सतिलजलेन नित्यतर्प- णवपितृतर्पणं कृत्वा सर्वोद्देशेन तिलाञ्जलिं दद्यात् । तत्र मन्त्रः- देवासुरास्तथा नागा यक्षगन्धर्धराक्षसाः । पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूष्माण्डास्तरवः सगाः॥ जले चरा भूनिलया वाय्वाधाराश्च जन्तवः । तृप्तिमेतेन यान्त्वाशु मद्दत्तेनाम्बुनाऽसिलाः॥ नरकेपु समस्तेपु यातनासु च ये स्थिताः । तेपामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया ॥ ये बान्धवावान्धवा या येऽन्यजन्मनि शान्धवाः । ते तृप्तिमसिला यान्तु ये चास्मत्तोऽभिकाइक्षिणः ॥ यत्र कचनसंस्थानां क्षुत्तृप्णोपहतात्मनाम् । इदमक्षप्यमेवास्तु मया दत्तं तिलोदकम् ।। आब्रह्मास्तम्बपर्यन्तं०अतीतकुलको तिलोदकम् । इति मन्त्रैस्तपणं कुर्यात् । तीरे तर्पणपक्षे शुष्के वाससी परिधाय बहिरास्तीर्य तस्मिस्तर्प. येदिति तर्पणविधिः। अथ तीर्थश्राद्धप्रयोगः।देशकालोत्कीर्तनान्ते प्राचीनापीती पित्राद्या. वान्तानुपितृन्सकृन्महालयवदुचायतेपां तृप्त्यर्थं तीर्थश्राद्धं सदेवं सपिण्डं पार्वणैकोद्दिष्टविधिनाऽनेन हविपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य क्षेत्रवासि नोऽन्यानपि च ब्राह्मणान्महालयवन्निमञ्याया॑वाहनविपाहुपनिवेशन- तृप्तिप्रश्नविकिरविसर्जनवज सकृन्महालयवत्मयोगः । महालयपदस्थाने तीर्थपदोचारणम् । इदं विष्णुरित्यादि विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यन्तस्यान्न- निवेदनैकदेशस्य लोपः । अन धूरिलोचनी पुरुरवायौं वा देवी। पिण्डदान आन्तपिण्डस्य पुरस्तादाबह्मणो ये पितृवंशनाता इत्यादि. मन्त्रैः पिण्डान्तरदानं महालययत् । पिण्डांस्तु तीर्थजल एव क्षिपेत् । इति तीर्थधाद्धप्रयोगः। अथ तीर्थश्राद्धानुकल्पाः । पाकामाव आमश्राद्धं हिरण्यश्राद्धं वा कुर्यात् । तत्राप्यर्यायाहनादीनां लोप एय।अवाप्यशक्ती पूर्वोक्तान- कल्पानामन्यतमेन कार्यम् । केरलैकपिण्डात्मकमप्युक्तमत्यशक्तं प्रति विस्थलीनुसारे । तद्यथा-पूक्तिपिण्डदव्याणां सक्त्यादीनामन्यत- मेन पिडं कृत्वा संक्षेपनीर्थश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य - ·केळकरोपाहरापूभट्टविरचिता- पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः॥ तेपां पिण्डो मया दत्तो वक्षय्यमुपतिठताम् । इति मन्त्रेणैकं पिण्ड दद्यादिति । तर्पणाशक्तौ तु आवह्मस्तम्बपर्य- न्तमिति मन्त्रद्वयेनेय तर्पणम् । तीर्थश्राद्धानन्तरं यथाविभवं तीर्थपूजा कृत्वा तदुद्देशेन ब्राह्मणान्सुवासिनीश्च यथाशक्ति मोजयित्वा दीनाना- थादीन्परितोप्य स्वयं सुहृद्युक्तः श्राद्धशेपं भुञ्जीत । तदिन उपवासपक्षे श्राद्धशेपमवजिनेदिति । इति तीर्थप्राप्तिदिनकृत्यम् । द्वितीयादिदिने नित्यपत सानतर्पणतीर्थपूजनबाह्मणमोजनादि यथा- शक्ति कुर्यात् । विशेष तु तत्तीर्थमाहात्म्योक्तमकारेण कुर्यात् । एवं यात्रां कृत्वा प्रत्यागत्य शोभने मुहूर्ते गृहप्रवेशं कृत्वा पूर्वोक्तघृत- श्राद्धवद्धृतश्राद्धं कुर्यात । तब सर्वान्पितनचार्येतेषां तृप्त्यर्थममुकती- र्थात्मत्यागमननिमित्तं घृताद्धं करिष्य इति संकल्पवाक्ये विशेषः । अन्यत्समानम् । फेचिदधिश्राद्धं कार्यमित्याहुः । तत्पक्षे दधिश्राद्धं “करिप्य इति संकल्पः । अत्र दनः प्राधान्यम् । अन्यत्तु व्यञ्जनत्वेन देयमिति । इति यात्रोत्तरश्राद्धम् । इति श्रीमचित्तपावनकेळकर० श्राद्धमञ्जयाँ सामान्यसर्व- तीर्थोपयोगी तीर्थविधिः । अथ प्रयागयात्रायां विशेपः । प्रयागयात्रा करिप्प इति संकल्पः । आन्तरालिकतीर्थानां प्रासङ्गिकत्वान्नैध संकल्पोल्लेखः । मुण्डननिर्णय स्तूक्तः प्राक् । सभर्तृकाणां वीणां सर्वकेशसमुदायस्य द्यगुलमात्रं छेदनमुक्तं तद्विधिम्रन्थान्तरे । समर्तृका स्त्री शरीरमलापकर्पणस्नान कृत्वा भत्रनुज्ञां गृहीत्वा देशकालौ स्मृत्वा मम जन्मप्रभृत्यद्ययावन्मनो- वाक्कायकर्मभिनितोऽज्ञानतश्च संभावितानां महापातकादीनां प्रकीर्ण- - कान्तानां नवविधानां बहुविधानां सर्वेपां पापानां रहस्यकृतानां प्रकाशकृतानां सकृस्कृतानामभ्यस्तानां च तथा साभिलापपरपुरुपनिरी- क्षणसंभापणसंभोगादिजनितपापानां रजस्वलावस्थाजनितसंपर्कादिपा- तकानां भर्तृमनोभङ्गाज्ञोल्लङ्घादिविविधपातकानां चापनोदार्थमस्मिन्म- १ ग. ६ । मातापितामोश्चैव तयैव प्रपितामही । गा । २ ग "सदिन।

·श्राद्धमञ्जरी। यागे मङ्गायमुनासरस्वती विवेणीसंगमे मानमहं करिष्ये ।तबाऽऽदी भर्तु- दीर्घायुरारोग्यतासिद्ध्यर्थमखण्डितसीमाग्यावाप्त्यर्थं च त्रिवेण्या वेणी.. प्रदानं करिप्य इति संकल्प्य गङ्गादिपूजां कृत्वा, अग्रतो द्यगुलमानां घेणी का कर्षितां कुमादिचर्चितां रत्नसुवर्णाद्यलंकृता घेणवपाने निधाय तत्पात्रमञ्जली गृहीत्वा भर्तारमवेक्षमाणा तं प्रार्थयेत् । अपराधसहस्राणि जातानि मम मोहतः । तत्सर्वं मे प्रसन्नेन मनसा क्षन्तुमर्हसि ॥ त्वत्प्रसादान्मया भोगाः सर्वे भुक्ताः सहस्रशः। आनीतोऽस्मिन्प्रयागास्ये तीर्थ कामफलप्रदे ॥ गङ्गायमुनयोर्यत्र सरस्वत्याश्च संगमः । घेणीतिप्रथिता लोके भाग्यसौभाग्यवर्धिनी ॥ तत्र वेणी प्रयच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् । इत्युक्त्वा तथैव कुर्विन्ति भर्तुराज्ञां गृहीत्या घेण्यां घेणीपदानेन सर्व पापं प्रणश्यतु । जन्मान्तरेप्वपि सदा सौभाग्यं मम वर्धताम् ।। इति मन्त्रेण त्रिवेणीसंगमे घेणी निक्षिपेत् । मर्ता - सुमङ्गालीरियं वधूरिमा समेत पश्यत । सीमाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं विपरेतन । इति मन्त्रं पठेत् । इमं मन्त्रं विभाः पठेयुरिति कौस्तुभे । तत: खी माया त्रिवेणी पूजयित्वा तत्पीतये नानासौभाग्यव्यवसकञ्चकाम- रणादियुतं वंशपात्रं दद्यात् । तत्र मात्रः- पंशपात्रमिदं श्रेष्ठं घंशसामाग्यपर्धनम् । दानानामुत्तमं दानमतः शान्ति प्रयच्छ मे। ततो वेणीदानपूर्णतासिद्ध्यर्थं ब्राह्मणान्दक्षिणया सुवासिनी: सौमा. ग्यद्रव्यक-नुक्पादिमिस्तोपयेत् । इति पेणीदानविधिः। महापापादिपापं च नानापोनिषु यत्कृतम् । ज्ञानतोऽज्ञानतो थाऽपि द्रव्यलोमेन यत्कृतम् ॥ स, पुस्तके समासे-सिन्दा र पाता। प सकम् । ष्ठ पत्र EREt पए कीम् । सौभाग्यायमानि दयायोगे पोस। ४ अथ प्रत्यहं गङ्गामार्थनामन्त्राः- गमा गा. गरIRI ·१६२ केळकरोपाहपापूभट्टविरचिता- परद्रोहादिकं पापं सर्वदा यन्मया कृतम् । मूतं मावि वर्तमानमा शुष्कं च यत्कृतम् ॥ एते वै सर्वपापीया नश्यन्तु मम जाह्नवि । अर्यमन्त्रस्तु-ब्रह्मकमण्डलूद्भते गङ्गे विपथगामिनि । त्रैलोक्यवन्दिते देवि गृहाणाय नमोऽस्तु ते ॥ यमुनापार्थनामन्त्रः- आदित्यदुहिते दे(त)वि यमज्ये यशस्विनि । त्रैलोक्यवन्दिते पुण्ये पापं मे यमुने हर ।। गतं पापं गतं दुःसं गतो मे पापसंचयः । निष्पापो यमुने देवि प्रसादात्तव नान्यथा ।। यमुनामन्त्रः-आदित्यदुहिते दे(त)वि यमज्येष्ठे यशस्विनि । त्रैलोक्पवन्दिते देवि गृहा०॥ अत्र मानकाले नाभिमानजले तिधन्यमं तर्पयामीत्यादिचतुर्दशम- ग्र्यमतर्पणं कुर्यादिति विशेषः । स्वरस्वतीप्रार्थनामन्त्रः- गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थिताऽसि त्वं सरस्वति । उद्धाराय तु लोकानां मामुद्धर भवार्णवात् ।। सरस्वत्यर्यमन्त्रः- गगायमुनयोर्मध्ये या च गुप्ता सरस्वती। त्रैलोक्यवन्दिते देवि गृहा० ।। इति । अय प्रसङ्गादस्थिप्रक्षेपविधिः । यावदस्थि मनुष्याणां गङ्गातोयेच तिष्ठति तावत्स देही स्वर्गस्थः कुरुतेऽमृतमोजनम् । नरकस्थो दियं याति स्वर्गस्थो मोक्षमामुयात् । अन्तर्दशाहे यस्यास्थि गङ्गालोये निमजति ।। न तस्य पुनरावृत्तिव॑ह्मलोकात्कथंचन । इति पुराणोक्त्या गायामेवासी विधिः । ब्रह्माण्ठे तु तीर्थ सामान्ये विहितः। ग्रन्थान्तरे-अस्तंगते गुरौ शुक्रे तथा मासे मलिम्लुचे । गद्गयामस्थिनिक्षेपं न कुर्यादिति गौतमः ॥ इति । ॥ स स तु । २ ग यूनि'। ३ग सान्तिपी'।

·श्राद्धमारी। १६३ तथा-पुत्रो वाऽप्यथवा भ्राता सपिण्डः शिष्य एव वा। तीर्थप्रक्षेपणार्थाय अस्थिशुद्धि समाचरेत् ॥ सुमुहूर्ते शुभे वारे सुलग्ने विष्टिवर्जिते । त्रिपादं भुवनक्षत्रं धनिष्ठापनकं तथा॥ गुरुभीमार्कवारांश्च त्यक्त्वा बाह्य(ब्राह्म)क्षसंयुते । अस्थ्युद्धारं प्रकुर्वीत यथोक्तविधिना द्विजः ॥ इति । अथास्थिशुद्धिप्रयोगः । देशकालो संकीामुकगोत्रस्यामुकशर्मणोऽ- स्थाममुकतीर्थ नयनाधिकारार्थमस्थिशुद्धि करिष्य इति संकल्प्य सचैलें मात्वा यत्र तानि निसातानि भवेयुस्तां भुवं पञ्चगव्यैः प्रोक्षयेत् । तत्र मन्त्राः । गायध्या गोमूत्रेण । गन्धद्वारामिति गोमयेन । आप्यायस्वेति पयसा। दधिक्राव्ण इति दना । शुक्रमसीत्याज्येन । देवस्य त्वा० हस्ताभ्यां पोक्षामीति कुशोदकेन । तत उपसर्पति चतसृणां शङ्खः पितरनिदए । भूप्रार्थनसननमृदुद्धरणास्थिग्रहणेपु क्रमेण वि० । उपसर्प मातरमिति मन्त्रेण भूमिं प्रार्थ, उच्छश्चस्वेति खात्या, उच्छञ्चमानेति मृवमुद्धृत्य, उत्ते स्तनामीत्यस्थिग्रहणं कृत्वा जलाशयमेत्य तानि प्रक्षाल्यास्थीनि स्पृष्ट्वा विधिना सायात् । ग्रन्थान्तरे त्वस्थीनि पुनः पुनः स्पृष्ट्वैवाष्टोत्तर- शतवारं नायादित्युक्तम् । ततः स्पृष्ट्वैव पूर्वोक्तः पञ्चगव्यमन्त्रीरस्थीनि पञ्चगव्यैः नापयेत् । तत एतोन्विन्द्रं स्तवामेति तृपेन शुद्धोदकेन प्रक्षाल्य सास्थिदशविधस्थानानि कुर्यात् । तत्र भस्मगोमयमृत्तिकाम्रानानि यथोक्तविधिना कुर्यात् । अपि वा मा नस्तोक इति भस्मना गन्धद्वारा- मिति गोमयेन । स्योना पृथिवीति मृत्तिकया। ततः पञ्चगव्यमन्त्रः पश्चगव्यमानानि देवस्य त्या० हस्ताभ्यां यामीति कुशोदकेन । आपो हि छेति तुचेन शुद्धोदकमानमिति । ततो वक्ष्यमाणमन्त्रैरस्थनां कुशै- मजिनं कुर्यात् । ते च मन्त्रा:-अतो देवेति । एतोन्विन्द्रमिति तृचम् । शुची वो हव्या इति तृचम् । अथ सूक्तानि । नतमहो न० । इति वा इति मे म०। स्वादिष्ठया० वर्ग २ । ममाग्ने वर्चा० । कद्रायः । इति शौनकीयादौ । ग्रन्थान्तरेऽन्येऽपि मन्त्रा उक्ताः । ते च यदन्ति यञ्चेति द्वादशचं सूक्तम् । पपमानः सुपर्जन इत्यनुवाकः । इमा रुदाय नवसे० वर्ग २ । आ ते पितर्मरुतां० वर्ग ३ । इमा रुद्राय स्थिरधन्वने वर्ग है। इति रुद्रसूक्तानि । तमु एहि यः । आवो राजानं० । मुवनस्य ग सैर गस्ताभ्यामिति ।

·केळकरोपावयापूमट्टविरचिता- पितरं० । व्यम्बकं० । इति रुद्रमन्त्रा इति । ततोऽस्थीन्यष्टगन्धेन यक्ष- कर्दमेन चानुलेपयेत् । अष्टगन्धं तु- चन्दनागरुकर्पूरकस्तूरीरोचनं तथा। उशीर केशरं चैव देवदापित्यनुक्रमात ॥ रोचनं गोरोचनम् । उशीरं वालकम् । यक्षकर्दमश्च- कर्पूरमगरुश्चैव कस्तुरी चन्दनं तथा । ककोलं च भवेदेभिः पञ्चभिर्यक्षकर्दमः ॥ इति । ततो गृहे देवतागारे जलाशये वाऽस्थीनि संपूज्य धूपैसेंधूप्य नीरा- ज्योपहारादि निवेदयेत् । 'ततो हिरण्ययाखं कुर्यात् । तद्यथा-देशकाली स्मृत्वाऽस्मपितुरमु- कशर्मणोऽमुकगोत्रस्यास्थ्युद्धारशुद्धिनिमित्तमस्मपितृपितामहप्रपिताम- हानाममुकशर्मणाममुक गोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां पार्वणेन विधिना हिरण्यश्राद्ध करिप्य इति संकल्प्य पूर्वोक्तहिरण्यग्नाद्धविधिना श्राद्धं कुर्यात् । पुरूरवाईची देवी । अन्नेनाऽमान्नेन सक्तभिर्वा पिण्ड. दानं श्राद्धान्ते तिलतर्पणं च कुर्यात् । अकृतसपिण्डीकरणस्य तु पूर्वो- क्तमकारेणैकोद्दिष्टविधिना पित्रुद्देशेनैव श्राद्धं कुर्यादिति । तत आपोहि ठेत्यादिभिरवलिङ्गमात्रैर्वारुणसूक्तः पवमानतूक्तः पुरुपसूक्तेन चास्थीनि मार्जयित्वा देशकाली संकीास्थिशुद्धयज्ञ हवनं करिष्य इति संकल्प्य स्थण्डिलेऽनि प्रतिष्ठाप्योदीरतामित्यष्टर्चेन सूक्तेनाप्टोत्तरशतं घृताक्तति- लाहुतीर्जुहुयात् । उदीरतां शङ्खः पितरत्रिष्टुए । अस्थिशुद्धचङ्गहवने विनिः । तत्र प्रयोदशावृत्तिभिः प्रतिमन्त्रं हवनेन चतुरधिकशतमाहु- तयो भवन्ति । अवशिष्टातन आहुतीरन्तिमेन मन्त्रेण मन्त्रावृत्त्या शुहुयात् । आप पा सूक्तान्ते स्वाहाकारं कृत्वा सूक्तावृत्त्याऽटोत्तरशत- माहुतीर्जुहुयादिति । सर्वत्र पितृभ्य इदं न ममेति त्यागः । एवं होम समाप्याथीनि ताम्रमये संपुटे निक्षिपेत् । उक्तं च- सुवर्ण मौक्तिकं रोप्यं प्रवालं नीलकं तथा। एतानि पश्च रत्नानि अस्थिमध्ये विनिक्षिपेत् ॥ कुशरावृत्य मूत्रेण क्षौमेण परिवेष्टयेत् । अजिनं कम्बलं दर्भा गोकेशा भूर्जपत्रकम् ।। शाणसूत्रं ताडपत्रं ताम्रपानं च वेष्टनम् । इति । १ ग. दीय।

·श्राद्धमारी। १६५ ग्रन्थान्तरे तु पडवस्त्रकौशेयमाशिष्ठश्वेतवखनेपालशाणपशुद्धमृ- द्भिश्च घेष्टनमुक्तम् । एतन्मध्यस्थितास्थीनि न दुप्यन्त्यपवित्रकैः । रजस्वलादिकाकादिस्पर्शनोपहतानि वा ॥ मार्गे वाहकदोपैश्च नोपहन्युः कदाचन । इति । एवमुक्तपकारेण ताम्रसंपुटे प्रक्षिप्य तं घेष्टनास्थिगर्भ ताम्रसंपुटमादाय तीर्थ गच्छेत् । मार्गे विशेपः- मार्गे संपुटमुत्तार्य शौचमाचमनं चरेत् । सात्वा पाकादिकं कृत्वा भोजनादि समाचरेत् ॥ देवान्पितॄन्समम्यर्य गच्छेत्तीर्थं यथाविधि । इति । काशीखण्ड़े च- अस्पृष्टहीनजातिः सञ्शुचिमान्स्थण्डिलेशयः । इति । अथ तीर्थं समासाद्य पार्वणं श्राद्धमाचरेत् । पञ्चगव्यं समादाय वेष्टनान्यपहाय च । क्षालयित्वा पञ्चगव्यैः प्रागुक्तर्मन्त्रविस्तरैः ।। शुद्धवस्त्रे तीर्थजलैरस्थीनि क्षालयेत्पुनः । अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रैः केशवनामभिः ॥ लेपयित्वा ततोऽस्थीनि गन्धैः पुष्पैः प्रपूजयेत् । धूपैरुधूप्य नीराज्य नैवेद्यं धृतशर्कराम् ॥ दत्त्वा हिरण्यवस्त्रादि गामेकां च पयस्विनीम् । दक्षिणा स्वानुसारेण पुण्यलोकसमृद्धये ॥ स्मृतिकौस्तुभादी तु श्राद्धगोदानादेनुक्तत्वाद्विकल्पः । देशकाली त्वा मम पित्रादेरमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य समस्तपापक्षयपूर्वकब्रह्मलो. वाप्तये प्रयागे त्रिवेणीतीर्थेऽमुकतीर्थे वाऽस्थिप्रक्षेपमहं करिष्य इति ल्य श्राद्धपक्षे पूर्ववद्धिरण्यश्राद्धमस्थिमक्षेपनिमित्तं कृत्वा यथा- के हिरण्यादि विप्रेभ्यो दत्त्वाऽस्थीनि शुद्धवस्त्रे पलाशपत्रपुटे संस्थाप्य पञ्चगव्यैः क्षालयित्वा गन्धादिभिरम्यर्य हिरण्यश- माल्यघृतमधुतिलैः सह मृत्पिण्डे निधाय दक्षिणां दिशमवेक्षमाणो ऽस्तु धर्मराजायेति वदन् । तीर्थे प्रविश्य नाभिमाने जले स्थित्वाऽ- गमयस्थि । २ ग गर्भतासमपुश्यादा । ३ ग गन्धपुग 'क्षिणालानु ।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- मुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्यास्थीन्यस्मिन्नमुकतीर्थ प्रक्षिपामि स मे प्रीतो भवतु इत्युक्त्वा नम्रो भूत्वा द्वादशाक्षरेण मन्त्रेण जलेऽस्थानि निक्षिा प्योत्थाय भास्वन्तं सूर्यमवेक्ष्य तीरमागत्य ब्राहाणाय यथाशक्ति रजतं दक्षिणां दद्यात् । अमुकगोवस्येत्याद्यन्ते कृतस्यास्थिप्रक्षेपस्य साङ्गतासि- द्ध्यर्थमिदं रजतं चन्द्रदेवत्यं तुभ्यमहं संप्रदे । इति । दशाहाभ्यन्तरे तु संचयनानन्तरमेव पूर्वोक्तवेटनैरावेष्ट्य ताम्रपुटादौ निक्षिप्य तीर्थ गत्वा तब नानादिविधिना पूर्वोक्तप्रकारेण प्रक्षिपेदिति विशेषः । अस्थिप्रक्षेपे फलमुक्तं पुराणान्तरे- एवमस्थीनि निक्षिप्य वंश्यस्य जनकस्य वा। पुत्रारोग्यधनैश्वर्ययुक्तो भवति नान्यथा ॥ दत्त्वा द्रव्यं वाहकाय पितॄणामनृणो भवेत् ॥ इति । स्मृतिकौस्तुमे तु पुराणवचनम्- अस्थीनि मातापितृवंशजानि नयन्ति गङ्गामपि ये कदाचित । सद्वान्धवस्यापि दयाभिभूतास्तेषां च तीर्थानि फलप्रदानि ॥ इति । इत्यस्थिप्रक्षेपविधिः। अथ प्रयागे वेण्या देहत्यागेच्छायां देहत्यागविधिः । तत्र माघमासे देहत्यागान्मुक्तिः । तदुक्तं बाहो- ध्यात्वा विष्णुपदाम्भोज प्रयागे विष्णुतत्परः । तनुं त्यजति वै माघे तस्य मुक्तिन संशयः ॥ इति । कालान्तरे देहत्यागात्स्वर्गप्राप्तिरिति पद्मपुराणे । तब यथाशक्ति सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वा स्वीयश्राद्धाधिकार्पभावे स्मृतिकोस्तुमादायुक्तप्र- कारेण जीवद्राद्धं सपिण्डनान्तं विधाय यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यो गवा. दिदानानि दत्त्वा दीनानाथांश्च परितोप्य कृतोपवासः परेऽहिबाह्मणा. नुज्ञां गृहीत्वा देशकाली स्मृत्वा यथाकामं फठमुहिरय मोक्षो मे भूयादि- तीच्छा चेन्ममानेकजन्मार्जिताशेपपापक्षयपूर्वकमोक्षमातिद्वारा श्रीप- रमेश्वरप्रीत्यर्थमस्मिन्प्रयागे त्रिवेणीसंज्ञके गङ्गायमुनासरस्वतीसंगमे देहत्यागं करिष्य इति संकल्प्य विप्रादीन्नमस्कृत्य पुण्यस्तोत्राणि नाना- ने घेत्यादिपुण्यरक्तानि हादशाक्षरादिमन्नान, इम में गद्धे यमुने सर- स्यति० सितासिते इत्यादिमन्त्रांच पठित्वा मनोनिग्रहेण चित्तकाम्यतया - ग शस्य।

·क श्राद्धमञ्जरी। १६७ जीवपरमेश्वरयोरक्यं भावयन्स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरवयातीतो यौवाह सचिदानन्दस्वरूपः सर्वान्तर्यामी प्रकाशरूपोऽस्मीति दृढं भावयन्परमे- श्वरस्य महाविष्णोः सच्चिदानन्दस्वरूपस्य विरारूपस्य सर्वलोकहृदया- म्बुजमध्यगतस्य परमहंसस्य पादाम्बुजं ध्यायन्नारायणेति नामोचारय- अलं प्रविशेत् । एवं भावयितुमशक्तश्चेन्मन्त्रमा जपेत् । उक्तं च वाम- नपुराणे मानसिकमाने- अच्युतोऽहमनन्तोऽहं गोविन्दोऽहमहं हरिः । आनन्दोऽहमशेपोऽहमजोऽहममृतोऽस्म्यहम् ॥ नित्योऽहं निर्विकल्पोऽहं निर्विकारोऽहमव्ययः । सच्चिदानन्दरूपोऽहं परिपूर्णोऽस्मि सर्वदा ॥ ब्रह्मैवाहं न संसारी मुक्तोऽहमिति भावयेत् । अशक्नुवन्भावयितुं वाक्यमेतत्सदाऽभ्यसेत् ।। ततस्तस्य पुनादिरीदेहिकं कुर्यादिति संक्षेपः । इति वेण्या देहत्यागविधिः । तीर्थ पुण्यक्षेत्रे च प्रतिग्रहनिपेधः पाने- न तीर्थे प्रतिगृह्णीयात्माणः कण्ठगतैरपि । अपि कामातुरो जन्तुरेका रक्षति मातरम् ॥ तथैव सर्वदा विमस्त्यजेत्तीर्थे प्रतिग्रहम् । तीर्थे प्रतिग्रहो यस्तु तीर्थविक्रय एव सः॥ विक्रीतायां तु गङ्गायां विक्रीतः स्याजनार्दनः । जनार्दने तु विक्रीते विक्रीतं मुवनत्रयम् ।। यस्तु लोल्यादिजः क्षेत्रे प्रतिमहरुचिर्मवेत् । व तस्य परो लोको नायं लोको दुरात्मनः ॥ ब्रह्मपुराणे-प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् । तत्र नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन ॥ नतम प्रतिगृह्णीयात्माणः कण्ठगतैरपि । अब प्रवाहमिति जलावध्युपटक्षणम् । अन्न प्रसिद्धनदीपु गर्ने प्रति. ग्रहनिधः । प्रसिद्धतरगण्डक्पादिनदीपु तीरेऽपि प्रतिग्रहनिपेधः । गङ्गायां तु क्षेत्रेऽपि । गर्मादिलक्षणमुक्तं दानधर्म- ११ यम् ।।

·केळकरोपावबापूभट्टविरचिता- भाद्रशुक्लचतुर्दश्यां यावदाप्लवते जलम् । तावद्गमं विजानीयात्तदूचं तीरमुच्यते ॥ साधं हस्तशतं यावद्र्मतस्तीरमुच्यते । तीराद्व्यूविमानं तु परितः क्षेत्रमुच्यते ॥ गव्यूतिः कोशद्वयम् । गङ्गाक्षेत्रं तु योजनमात्रम् । एकयोजनवि- स्तीणं दिक्ष सीमा तटद्वयमिति भविष्यपुराणात् । अतिसंकटे प्रतिग्रहे निकृतिरुक्ता पाझे- अथ चेत्गतिगृह्णीयाद्वाह्मणो वृत्तिकर्पितः। दशांशमर्जितं दद्यादेवं धर्मो न हीयते ॥ इति । अन्यत्र विस्तरः । प्रयागपात्रासमाप्ती काशीयात्रां करिष्य इति संकल्पः। काश्यां गयायावां करिष्य इति संकल्पः। त्रिस्थलीयानां करिष्य इति सामान्यतः प्रयागादियात्राः करिष्य इति विशेषतो या युगपसंक- ल्पस्त्वेकमयोगविधेरभावान्न संघटत इति भट्टोजिदीक्षिताः । गयाँ गन्तु कामो घृतपाद्धं कृत्वा यात्रासंकल्पं विधाय गणेशादीमत्वा पावशेष घृतमादाय कार्पटीवेपं धृत्वा प्रस्थाय कोशाग्नामान्तरं गत्या श्राद्धशेष भुक्त्वा तवैव वसेदिति विशेषः । तदुक्तं विष्णुपुराणे- उद्यतस्तु गयीं गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीवेपं कृत्वा ग्रामं प्रदक्षिणम् ॥ ततो ग्रामान्तरं गत्वा थाद्धशेपस्य मोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छेत्प्रतिग्रहविवर्जितः ॥ इति । कार्पटीवेषधारणं च गमनकाठ एव न तु संध्याभोजनादाविति यहयः। सदैव घेपधारणमिति केचित् । गयााद्धमाहात्म्यं त्रिस्थलीसेतो- आत्मजो धन्यजो घाऽपि गयाकूप यदा तदा । यन्नामा पातयेपिण्डं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ॥ अत एव कोमे-गयाभिगमनं फतुं यः शक्तोऽपि न गच्छति। शोचन्ति पितरस्तस्य पृथा चास्य परिश्रमः ॥ इति । तस्माद्याकृत्यं पुत्रस्य नित्यम् । अतो यथाशक्यप्पनुष्ठेयम् । तापि सकृत्करणमेव नित्यम् । तावतंत्र शास्त्रार्थसिद्धेः। आवृत्तियो- धकवीप्साद्यभावाच । चातुर्मास्यवत्पुनः करणे तु फलाधिक्यमिति त्रिस्थलीसेतुसारे । ग. माह ·श्राद्धमञ्जरी। महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोद्भृतेऽहनि । कृतोद्वाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सुतः॥ अमिश्रवणनिषेधस्तु हेमाद्री- वृद्धिश्राद्धे गयाश्राद्धे प्रीतिश्राद्धे तथैव च । सपिण्डीकरणाद्धे न जपेपितृसूक्तकम् ॥ वृद्धिश्राद्धे तु पितृसूक्तस्यैव निषेधः । तत्रान्य सूकाभिश्रवणविधा- नात् । संन्यासिना तु श्राद्धस्थलेषु दण्डस्य दर्शनमात्र कार्यम् । न तु श्राद्धतर्पणादि । तदुक्तं वायवीये- गयायां मुण्डपृष्ठे च कूपे यूपे वटे तथा। दण्डं प्रदर्शयेद्भिक्षुः पितृभिः सह मुच्यते ॥ इति । जीवपितृको यदि मसलेन गयां गच्छेत्तदा पितुः पिबादीनां भाद्धं कुर्यात् । जीवत्पितृको मृतमातृकश्चेन्मानश्राद्धार्थ गपां नाभिगच्छेत् । प्रसङ्गेन गतश्चेन्मातृश्राद्धं कार्यमेवेति विस्थलीसेतो । प्रयागादिग्निस्थ- लीयात्रानुष्ठानादिविशेपास्त्रिस्थलीसेती काशीसण्डादी च ज्ञेयाः । गोर- यमयान्नेहोच्यन्ते । अथ गोदावरीमार्थनामन्त्र:- नमो गङ्गे महागड़े महादेवस्य वाटभे । महति त्यां महादेवि गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥ अर्घ्यदानमन्त्रास्तु- ब्रह्माद्विशिखरोत्पन्ने विकण्टकविराजिते । गृहाणार्यमिदं गले प्रसीद परमेश्वरि ।। १ ।। त्र्यम्बकस्य जटोद्भते गौतमस्याएनाशिनि । गीतममाथिते देवि गृहाणाय नमोऽस्तु ते ॥२॥ सर्वपापाचशमनी(नि) मुरासुरनमस्कृते । सप्तधा सागरं यासि गृहाणा० ॥३॥ सिंहस्थे गुरौ सिंहराशिगतवृहस्पतिमहापर्वनिमित्तमिति संकल्पया- ययोहः । कन्यागतवृहस्पतिमहापर्वनिमित्तमिति कन्यागते कृष्णायाम | कृष्ण कृष्णागतं भूते जन्तूनां पापहारिणि । नमस्ते सरिता श्रेष्ठे महापापं विनाशय ।। नमः गणे महादेवि महादेपम्प पल्लमे। महति त्वां महाभागे प्यारोणि नमोऽस्तु ते ॥ कृष्णामार्थनामग्त्रः- ·१७० केळकरोपाहबापूमविरचिता- अर्यदानमन्त्राः-सह्याद्रिशिखरोत्पन्ने श्रीशैलोत्तुङ्गगामिनि । कृष्णावेणीति विख्याते गृहाणाय० ॥१॥ महाबलजटोमूते कृष्णे ह्युभयतोमुखी(खि)। वेदेन प्रार्थिते गङ्गे गृहाणाय॥ दर्शनात्सर्वपापनि स्पर्शनान्मोक्षदायिनि । सानेन मुक्तिदे पुण्ये गृहाणाय० ॥ ३॥ मुण्डनं चोपवासश्च गौतम्यां सिंहगे गुरौ । कन्यागते तु कृष्णायां न तु तत्तीरवासिनाम् ॥ इत्यादयो विशेषा ग्रन्थान्तरतोऽनुसंधेयाः। सर्वत्रानुक्तो गङ्गाप्रार्थना- र्घ्यदानमन्त्राश्चेति। अथ समुद्रयानाविधिः । तत्मानकाल उक्तः स्कान्दे- पुनाति पर्वणि नानातर्पणैः सरितां पतिः। कदाचिदपि नैवात्र स्नानं कुर्यादपर्वणि ॥ विना मन्त्रं विना पर्व क्षुरकर्म विना नरैः । कुशाग्रेणापि तीर्थेशो न स्पष्टव्यो महोदधिः ॥ भारतेऽपि-अश्वत्थसागरी सेव्यो न स्पष्टव्यो कदाचन । अश्वत्थं मन्दवारे तु सागरं पर्वणि स्पृशेत् ॥ इति । पर्वाणि तु-चतुर्दश्पटमी कृष्णा अमावास्या च पूर्णिमा। पर्वाण्येतानि चत्वारि रविसंक्रमणं तथा ॥ इति । एतानि नित्यानि । नैमित्तिकानि तु ग्रहणादीनि । क्वचित्स्थलविशे- पेऽपर्वण्यपि सानमुक्तं प्रभाससण्डे-- पर्वकाले च संप्राप्ते नदीनां च समागमे । सेतुरन्धे तथा सिन्धी तीर्थप्वन्येपु संयुतः॥ एवमादिपु तीर्थेपु मेध्यो भवति वारिधिः । न कालनियमस्तत्र समुद्रे सानमाचरेत् ॥ देवतासमीपे सर सरित्संगमेषु समुद्रग्नानं सदा कार्यमिति प्रायश्चित्ते. न्दुशेखरे । तत्रापि- मृगमीमदिने सानं नित्यमेव विवजयेत् । [*ग्रहणे रविवारे च पुत्रेप्मुर्नतदाचरेत् ॥] *समर्थ ग. पुराक एष।

·श्राद्धमञ्जरी। १७१ इति पुराणवचनाद्भौमशुक्रवासरयोः सानं निपिद्धम् । पर्वणि तु भृगुमौमदिनेऽपि स्नानं भवत्येवेति गम्यते । पर्वकाले च संप्राप्त इति पूर्वोक्तबलवत्तरवचनात् । परशुरामक्षेत्रे तु सर्वदेव यानादि कर्तव्यम् । अब नियामिका सह्याद्रिखण्डे परशुरामोक्तिः । सा च- मक्षेत्रवासिभिः सर्वान्यर्देशान्तरागतः। त्वं सेव्यः सर्वदा सिन्धो मानपानावगाहनैः ॥ ये शापा बाह्मणैः पूर्वमस्पृश्याथा महोदधे । दत्तास्ते न भविष्यन्ति चतुरशीतियोजने । येऽत्र वासं करिप्यन्ति वर्णाः संकरजादयः । मुक्ता एव भविष्यन्ति मत्प्रसादान संशयः ॥ इति । समुद्रदर्शनादिमहिमोक्तः स्कन्दपुराणे सह्याद्रिसण्डे- हन्त्यधं दर्शनादेव यद्दिवारावसंचितम् । स्पृष्टस्त्रिरात्रज सम्यक्किल्विपं निर्दहेत्सदा ॥ सप्ताहोराबज हन्ति प्रोक्षणाद्भगवानघम् । पानेन पक्षजं पापं नानात्पक्षद्वयस्य च ॥ संगमे च तथाऽष्टभ्यां पर्वसानाञ्च वार्षिकम् । मानावनुदिते नित्यं यः साति लवणोदधौ ॥ पूर्वोत्तरभवास्तेन पुरुपास्तर्षितात्रयः । दिवसस्यान्तसमये यः साति ठवणोदधौ ॥ कपिलायाः फलं तस्य दत्तायाः श्रोत्रिये धुवम् । व्यतीपाते दिनच्छिद्रे अपने विपुवे तथा ॥ युगादौ तु नरः स्नात्वा विरजः स्यान्महोदधी। दिनच्छिद्रलक्षणमाह दानकमलाकरे- भृगुः-दिनच्छिदं तु कथितं तिथिकृत्योर्घटीद्वयम् । नागवेदपलोपेतं तने तत्त्वपलेयुतम् ।। पलैः पोडशभिर्युक्तं नाडिकात्रितयं युतेः। छेदादिसमयः प्रोक्तो दानेऽनन्तफलमदः ॥ इति । कृतिः करणम् । युतिर्योगः । तिथ्यादीनामादायन्ते चोक्तकालो दिनच्छिद्रमिति तत्रैय अपश्चितम् । ६.स.' । क्षेत्रवामिभिस्तु । २ ग. दे।

·१७२ केळकरोगाहबापूभट्टविरचिता- सामुद्रेण च तोयेन यत्तु देवादितर्पणम् । क्रियते येन येषां च तेषां स्यात्तमा गतिः ॥ सामुन्द्रेण च तोयेन यत्र नाचं हतं पयः। तब सात्वा च पीत्वा च बहाहत्यां पपोहति ॥ आजन्मशतसाहनं यत्पापं समुपार्जितम् । भस्मी भवति तत्सर्व क्षणात्नानान्महोदधौ ॥ मक्त्या यः कर्णमाधाय शृणुयाद्घोषमुत्तमम् । सामुद्रं पितरस्तस्य मोदन्ते सुचिरं दिवि ॥ दृष्ट्वा तदुर्मिसंघातं यस्तु नुप्येनमेन्नरः । यत्कासारोपसलिलं(!) चन्द्रलोकमवाप्नुयात् ॥ इति । दर्शनप्रकारस्तत्रैव- आदी दर्शनमन्विच्छन्गृह्णीयाच्छ्रीफलं मुदा । रत्नं पञ्चविधं पुष्पं ताम्बूलं च तदर्पयेत् ।। अत्र श्रीफलशब्देन नालिकेरफलं गृह्यते । पार्थनादिमन्त्रांरतु प्रयोगे वक्ष्यामः । अत्र मुण्डने विशेप:- वृपभस्तत्र दातव्यः प्रवृत्ते क्षुरकर्मणि । प्रथम साति यः सिन्धी तस्यायमुदितो विधिः ।। ततः परं पूर्वविधिरब्धौ साने प्रकीर्तितः । पूर्वविधिः क्षुरकर्म विनत्यर्थः । पूर्वस्यां दिशि सुग्रीवं दक्षिणस्यां नलं स्मरेत् । प्रतीच्यां च स्मरेन्मेन्दमुदीच्यां शरभं स्मरेत् ।। रामं च सीतया मध्ये लक्ष्मगं च विमीपणम् । अङ्गन्द च हनूमन्तं स्मृत्वा सापान्महोदधौ । अब तर्पणमुक्तं स्कान्दे- पिप्पलादं विकण्वं च कृतान्तं जीवकेश्वरम् । मन्युं च कालरात्रि च निदां चाहर्गगेश्वरम् ॥ वशिठं वामदेवं च पराशरमुगापतिम् । वाल्मीकिनं नारदं च वालखिल्यांस्तथैव च ॥ नलं नीलं गवाक्षं च गवयं गन्धमादनम् । जाम्बवन्तं हनूमन्तं रामवि चाइदं तथा। ग. तु । सा°२ मारी।

·१७३ श्राद्धमञ्जरी मैन्दं च विदं चैव वृपमं शरभं तथा । रामं च लक्ष्मणं चैव सीता चैव यशस्विनीम् । एतांस्तु तर्पयेद्विद्वाअलमध्ये विशेषतः ॥ इति । एताः सतर्य च तथा यमतर्पणमाचरेत् । यमं च धर्मराजं च मृत्यु चैवान्तकं तथा ॥ वैवस्वतं च कालं च सर्वभूतक्षयं तथा । औदुम्बरं च भं च नीलं च परमेष्ठिनम् ॥ वृकोदरं च चित्रं च चित्रगुप्तं च तर्पयेत् ॥ इति । मानोत्तरं च पूजनमुक्तं सह्यादिसण्डे- पश्चात्तु सागरं भक्त्या त्वावाहनपुरःसरम् । पौरुपेणाथ सूक्तेन नाममन्त्रेण वा पुनः । आसनं च तथा पाद्यमय॑माचमनं तथा । सानं वस्त्रं तथा यज्ञोपवीतं गन्धलेपनम् । पुष्पैश्च विविधैर्नागचम्पकाद्यैः प्रपूजयेत् ॥ धूपं दीपं च नैवेद्यं पसश्च समन्वितम् । ताम्बूलं दक्षिणादानं नीराजनमथो परम् ॥ प्रदक्षिणा नमस्काराः कर्तव्या भक्तिभावतः । मन्दोद्भवैया पुप्पाञ्जलिरतन्द्रितः ॥ ततस्तु ब्राह्मणान्सत पूजयेद्भक्तिसंयुतः । तेभ्यश्च दक्षिणां दद्याद्यथाविभवसारतः॥ अन्येभ्यो दक्षिणां दद्याद्वाह्मणेभ्यश्च भूयसीम् । कर्मणः साधुगुण्यार्थ दोग्धी धेनुं सवत्सकाम् ॥ स्वर्णशृङ्गी रौप्यसुरीमाचार्याय निवेदयेत् । पितॄणां तु ततः कुर्याच्छ्राद्धं चैव यथाविधि ॥ यथा श्राद्धं गयायां तु मोक्षदं सागरे तथा। पितृणां मोक्षकामोऽत्र श्राद्धं कुर्यात्मयत्नतः ॥ यात्रायाः फलमन्विच्छन्नाह्मणान्भोजयेत्सुधीः दद्यात्सुवासिनीभ्यश्च कञ्चुकीकुङ्कुमादिकम् ॥ तीर्थ प्रातस्तु यो विमो ब्रह्मणा सटशः किल । न परीक्षेदगो विप्रान्नाह्मणास्तीर्थदा यतः । शोधलोगो त्यजेदेवं विधिस्तीर्थस्य कीर्तितः ॥ इति । - ·१७४ केळकरौपाहबापूभडविरचिता- अयं विधिस्त्रिदिनसाध्यः । तदाह तत्रैव शौनक:- प्राप्तेऽह्नि वपनं कुर्यादुपवासं च सागरम् । पूजयेत्यरया पीत्या द्वितीये पितृतर्पणम् ॥ तृतीये तीर्थदेवानां तृप्तिदं कर्म वै चरेत् ॥ इति । तर्पणग्रहणं श्राद्धस्याप्युपलक्षणं ज्ञेयम् । अथ प्रयोगः । अवापि धृतश्राद्धादियाराविधिः पूर्वोक्त एव । प्राप्ति- दिने यानादि परित्यज्य पादचारी हस्ते पञ्च रलानि ताम्बूलं पुप्पाणि नालिकेरफलं गुजाक्षतादि गृहीत्वा सागरं दृष्ट्वा रत्नादि समl साष्टाङ्ग प्रणमेत् । सागरः सर्वतीर्थेशः सर्वदा हरिवल्लभः । सर्वं हरतु मे पापं तीर्थराज नमोऽस्तु ते ॥१॥ नमस्ते विश्वगुप्ताय नमो विष्णो अपां पते । नमो जलधिरूपाय नदीनां पतये नमः ॥२॥ नमस्ते जगदाधार शङ्खचक्रगदाधर । देव देहि ममानुज्ञां तव तीर्थनिषेवणे ॥३॥ ततो यथाशक्ति प्रायश्चित्तं वपनं दन्तधावनं च पूर्ववत्कृत्वा सानार्थ पूर्ववन्महासंकल्पं कुर्यात् । तदशक्ती संक्षेपतः कुर्यात् । यथा । अस्य श्रीमन्महामगवतः सच्चिदानन्दरूपस्य श्रीमदादिनारायणस्याचिन्त्या- परिमितशक्त्या भ्रियमाणानां महाजलौघमध्ये परिभ्रममाणानामनेकको- टिब्रह्माण्डानामेकतमेऽस्मिन्ब्रह्माण्डकरण्डे मूोंके भूमण्डले जम्बुद्वीपे भारते वर्षे भरतखण्डे दण्डकारण्ये मूमध्यरेसायाः पश्चिमदिग्मागे गोदा. वर्या दक्षिणदिमागे कावेर्या उत्तरदिग्भागे सह्याद्रेः पश्चिमदिग्मागे पश्चिममहोदधेः पूर्वतीरेऽस्मिन्त्रीपरशुरामनिर्मिते पुण्यक्षेत्रे लवणोदधि- संनिधौ श्रीमदनेककोटिब्रह्माण्डपटनारासरोमविवरस्य विराट्ररूपिणो मगवतो महापुरुपस्य शेपपर्यशायिनः श्रीविष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य ब्रह्मणो द्वितीयपरार्धे श्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरेऽष्टाविंशतितमे महायुगेऽस्मिन्वर्तमाने फलियुगे तत्प्रथमचरणे बौद्धावतारे शालिवाह- नशके प्रमोदनामसंवत्सरे दक्षिणायने वर्पतः भाद्रपदे मासि कृष्ण. पक्षेऽमावास्यायां पुण्यतिथी भृगुवारार उत्तरारुल्गुनीनक्षत्रे शुक्ल १.रा.क्यरा।

·श्राद्धमारी। १७५ योगे नागकरणे कन्यास्थे सूर्ये कन्यास्थे चन्दे सिंहस्थे भौमे तुलास्थे बुधे वृपभस्थे बृहस्पती तुलास्थे शुके वृश्चिकस्थे शनैश्चरे कन्यास्थे राही मीनस्थे केतावेवंगुणविशिष्टे पुण्यकालेऽमुकगोत्रस्या- मुकनक्षवेऽमुकराशौ जातस्यामुकनामधेयस्य ममेह जन्मनि जन्मान्तरे घ नानायोनिपु ज्ञानतोऽज्ञानतश्च बाल्यकौमारयौवनवार्धकेषु जाय- स्वमसुपुप्त्यवस्थासु मनोवाकायकर्मभिः कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्य- स्त्वक्चक्षुःश्रोत्रजिह्वामाणवाक्पाणिपादपायूपस्थैः संमावितानां प्रकाश- कृतबह्महत्यादिमहापातकानां रहस्यकृताना महापातकानां महापातकस. मपातकानां तत्संसर्गित्वाद्यतिपातकानां गोवधायुपपातकानां पिपीलि- कावधादिलघुपातकानां मृगवधादिसंकरीकरणानां कृमिकीटवधादिम- लिनीकरणानां निन्दितधनधान्यजीवनाद्यपात्रीकरणानां बाह्मणपीडना- न्यस्त्रीगमनादिजातिभ्रंशकरणानां विहितकर्मत्यागादिप्रकीर्णकानां च सकृकृतानामभ्यस्तानामत्यन्तचिरकालनिरन्तराभ्यस्ताना महापातका. दीनां प्रकीर्णकान्तानां नवविधानां बहुविधानां सर्वेषां पापानामपनो. वार्थं श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं समुद्रनानकल्पोक्तफलावाप्तयेऽस्मिन्क्षारमहो- दधौ नानमहं करिष्य इति संकल्प्य तीरस्थपापाणमाचाराद्वालुकापिण्डं च गृहीत्वा पिप्पलादसमुत्पन्ने कृत्ये लोकमयंकरे । पापाणं ते मया दत्तमाहारार्थं प्रकल्प्यताम् ॥ इति मन्त्रेण तं पापाणं चालुकापिण्डसहितं कृत्यायै समुदे निक्षिपेत् । ततः पूर्वोक्तप्रकारेण यशविधमानानि कृत्वा बद्धाञ्जलिः समुद्राभिमुख- स्तिष्ठन्मार्थयेत् । त्वं राजा सर्वतीर्थानां त्यमेव जगतः पिता । याचितं देहि मे तीर्थ सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ॐसागरसननियोंप दण्डहस्तासुरान्तक । जगत्सष्टर्जगन्मदिनमामि त्वां मुरेश्वर ॥ तीक्ष्णदंद्र महाकाय क. महसि। विश्वाची च घृताची च विश्वयोने विशांपते । सांनिध्यं कुरु देवेश सागरे ठवणाम्मसि ॥ मितत्त्वात्मकमीशानं नमो विष्णमुमापतिम् । सांनिध्यं कुरु मे देव सागरे लवणाम्मसि ॥

·१७६ केळकरोपावयापू मट्टविरचिता- इत्युक्त्वा नाभिमाने जले स्थित्वा ॐ नमो देवदेवाय० प्रणाशिनी । प्रपद्ये वरुणं देव० ॐ हिरण्यशृङ्गं वरुणं प्रपद्ये० मर्पणः । अग्निश्च योनिरनिलश्च देहो रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पति नदीनाम् ॥ इति पठित्वा पूर्वस्यां दिशि सुग्रीवं दक्षिणस्यां नलं प्रतीच्यां मन्द- मुदीच्या शरभ मध्ये श्रीराम सीतां लक्ष्मणमझदं विभीपणं हनूमन्तं च स्मृत्वा त्रिवारमवगाह्य मार्जनादि कृत्वा पवित्रमन्त्रान्पठित्वाऽाणि दद्यात् । तन मन्त्रा:- सर्वरत्नो मवाधीमान्सर्वरत्नाकरो यतः । सर्वरत्नप्रधान त्वं गृहाणायं महोदधे ॥१॥ उदन्वन्सर्वतीर्थश सर्वदा हरिवल्लभ । इष्टं प्रकुरु भक्तानां गृहाणायं नमोऽस्तु ते ॥२॥ नमः कमलनामायेत्यादि पूर्ववत् । ततोऽधमर्पणादि पूर्ववत्मानविधि कृत्वा नाभिमात्रे जले तिठस्तर्पणं कुर्यात् । तत्थम् । यज्ञोपवीती साक्षताभिरभिर्देवतीर्थन तर्पयेत् । पिप्पलाई तर्पयामि १ विकण्वं त. २ कृतान्तं त०३ जीवकेश्वरं त०४ मन्यु त० ५ कालरात्रि त०६ निद्रां त० ७ अहर्गणेश्वरं त०८ वसिट त० ९ वामदेवं त०१० पराशर त० ११ उमापति त० १२ वाल्मीफिनं २०१३ नारदं त० १४ घाल. सिल्यास्त ०१५ नलं त. १६ नीलं त० १७ गवाक्षं त०१८ गवयं तक १९ गन्धमादनं त० २० जाम्बवन्तं त० २२ हनूमन्तं त० २२ सुग्रीवं त० २३ अङ्गद त० २४ मैन्दं न० २५ विविद त० २६ घृपभं त० २७ शरभं त०२८ रामं त०२२ लक्ष्मणं त० ३० सीतां त० ३१ अथ यम. तर्पणम् । यमं तर्पयामि १ धर्मराज त०२ मृत्युं त० ३ अन्तकं त०४ वैवस्वतं त० ५ कालं त०६ सर्वभूतक्षयं त०७ औदुम्बरं त० ८ दनं त०९ नीलं त०१० परमेधिनं त० ११ वृशोदरं त० १२ चिनं त० १३ चित्रगुप्तं त०१४ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किचित्सराचरम् । मया दत्तेन तोयेन तृप्तिमेवाभिगच्छतु ॥ इति तर्पयित्वा पूर्वपत्यानाङ्गतर्पणं यक्ष्मतर्पणान्तं कृत्या , ग र ।

·श्राद्धमारी। १७७ ज्ञानतोऽज्ञानतो वाऽपि यन्मया दुष्कृतं कृतम् । तत्क्षमस्वासिलं देव तीर्थराज नमोऽस्तु ते॥ इति क्षमाप्य पितॄस्तर्पयित्वा पुरुषसूक्तेन नाममन्त्रेण धा सागर पोडशोपचारः संपूज्य समुद्रामिर्मधुमाँ उ० इत्यादिसमुद्रलिङ्गकैक()- मन्त्रैः समुद्राय वयुनाय सिन्धूनां पतये नमः । नदीना सर्वासां पित्रे जुहुता विश्वकर्मणे विश्वाहा मर्त्यः हविः।इमर समुद्रः शतधारमुत्संख्य- च्यमानं भुवनस्य मध्ये । घृतं दुहानामदिति जनापामे मा हिसी परमे व्योमन् । इत्यादियजुर्मन्त्रैश्च पुष्पासलिं दद्यात् । अस्मिन्दिन उपवासं कुर्यात् । इति प्रथमदिनकृत्यम् । अपरेयुः नानादि कृत्वाऽपराहे पूर्वोक्ततीर्थश्राद्धविधिना श्राद्धं कुर्यात् । इति द्वितीयदिनकृत्यम् । तृतीयदिने सानादि कृत्वा समुद्रप्रीतये यथाशक्ति जपहोमदानादि कृत्वा महापूजां च कृत्वा तीरे सप्त बाह्मणान्सप्तसागररूपान्ध्याय- त्रुपवेश्य ॐ लवणसागराय नमः १ ॐ इक्षुसागराय नमः २ ॐ सुरासागराय० ३ ॐ सर्पिःसागराय० ४ ॐ दधिसागरायः ५ ॐ क्षीरसागराय० ६ ॐ स्वादुसागराय० ७ इतिक्रमेणाऽऽसनायुपचारैर- म्यर्य वस्त्रालंकारादिभिर्भूपयित्वा यथाशक्ति प्रत्येकमामान्नानि दक्षि- णात्वेन हिरण्यं च दद्यात् । तत आचार्य संपूज्य तस्मै यात्रायाः संपू- फैलावाप्तये दोग्धी सवत्सां स्वर्णशृङ्गीं रौप्यसुरीमलंकृतां धेनुं दद्यात् । अशक्ती तन्मूल्यं दत्त्वाऽन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूयसी दक्षिणां दत्त्वा यथा- शक्ति बाह्मणान्भोजयेदिति तृतीपदिनकृत्यम् । आपत्तावेकस्मिन्नेव दिने सर्वं कुर्यात् । प्रत्यागत्य गृहप्रवेशे घृतश्राद्धं पूर्ववत् । इति श्रीमञ्चित्तपावनकेळक० श्राद्धमञ्जयाँ समुद्रयानाविधिः । अथ प्रकीर्णकतीर्थधर्माः- तर्पण पितृदेवानां श्राद्धदानं सदक्षिणम् । तीर्थे तीर्थ च गोदानं नियतः पाकृतो विधिः ॥ विशिष्टख्यातलिङ्गेषु वृपदानं विधीयते । सानं विलेपनं पूजां देवतानां समाचरेत् ॥ 1 ग फलप्राप्त ।

·१७८ केळकरोपाहबापूमविरचिता- ब्राह्मणानां भूमिदानं देवपूजाकराय च । सर्वत्र देवयावायां विधिरेप प्रवर्तते ॥ न तीर्थ पातकं कुर्यात्त्पत्तीर्थोपजीवनम् । तीर्थ प्रतिग्रहस्त्याज्यस्त्याज्यो धर्मस्य विक्रयः ।। श्रौतस्मातक्रियां कतुं यो न शक्नोति मानवः । तेन तीर्थानि सेव्यानि व्रतानि च तपांसि च ।। यात्रार्थ गतस्य तु साधारण्येन तीर्थे दिनत्रयं वास आवश्यक अर्व स्वैच्छिकः। अम्बुमध्ये गवां गोठे तीर्थेष्वपि व पर्वसु । राहोर्दर्शनकाले च सूतकं नैव विद्यते ।। इदं शीघ्रमन्यत्र गमनसंभावनायां दानादिविपये दृष्टव्यमिति संक्षेपः। अथैकस्मिन्दिनेऽनेकश्राद्धसंपाते निर्णयः । तत्र समानदेशकालकर्तृदे- पतामधानाङ्गन्धर्मकाणां तन्त्रेणानुष्ठानम् । तन्त्रं यथा -अमुकश्राद्धानि तन्त्रेण करिष्य इति संकल्प्य सर्वमनुधानं सकृदेव कुर्यादिति । निमित्त विना न श्राद्धावृत्तिः । श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्राद्धं न तदिने । नैमित्तिकं तु कर्तव्यं निमित्तानुक्रमादयम् ॥ इति जाबालिवचनात् । अत एव हेमाद्रिणा-अगायुगमन्वादिसं. कान्तिश्राद्धानि तन्त्रेण करिम इति संकल्पयाक्यमुक्तम् । एवं युगादिः मन्यादिसंकान्तिकाम्यादियायलभ्ययोगाटकापाद्धानां पिण्डरहितानां कालदेवतादिसमानजातीयानां विवाहाद्यनन्तरपिण्डरहितस्य दर्शभा- द्धस्य च तन्त्रेणानुष्ठानं कर्तव्यम् । एतेपामपि कालभेदेन प्राप्ती नेव समासः । पिण्डसहितानां काम्याटकादादीनां च तन्त्रमेवेत्येकः पक्षः।अपरस्तु दर्शयुगादिमन्वादिसनान्त्यादिश्राद्धानां समानजातीयानां विजातीयानां वा प्रसङ्ग एवोचित इति । प्रसङ्गने नाम संकल्पादी महा- तन्त्रवतः सपिण्डकस्य श्राद्धस्यैवोलेसः । न मसङ्गिनः समानाल्पत- न्त्रस्य पिण्डरहितस्प श्राद्धस्योल्लेसः। तस्य तत्रापि ध्यानमात्रं कर्त- व्यम् । प्रसङ्गसिद्धिचोक्ता कालादर्श- नित्यदार्शिकयोश्रोदकुम्ममासिकपोरपि । दाशिकस्य युगादेव दार्शिकालम्पयोगयोः । .क. रा. एपि। २ क. ग. त्रानिध्या।

·- श्राद्धमारी। दाशिकस्य तु मन्वादेः संपाते श्राद्धकर्मणः। प्रसङ्गादितरस्यापि सिद्धेरुत्तरमाचरेत् ॥ इति । इतरस्याल्पतन्त्रस्यापि सिद्धेरुत्तरं महातन्त्रमाचरेदित्यर्थः । माध- वीये-काम्यतन्त्रेण नित्यस्य तन्वं श्राद्धस्य सिध्यतीति । देवताभेदे तु नैव प्रसङ्गसिद्धिनापि तन्त्रम् । तदुक्तं तत्रैव- नित्यस्य चोदकुम्भस्य नित्यमासिकयोरपि । नित्यस्य चाऽऽब्दिकस्यापि दार्शिकाब्दिकयोरपि ॥ युगाद्याब्दिकयोश्चापि मन्वाद्याब्दिकयोरपि । प्रत्याक्षिकेषु चालभ्ययोगेपु विहितस्य च ।। संपाते देवताभेदाच्छ्राद्धयुग्मं समाचरेत् । निमित्तानियतिश्चात्र पूर्वानुष्ठानकारणम् ॥ इति । श्राद्धसंपाते पाकस्य भेद एव । अशक्तो केवलौदनमात्रभेदो धा। गृहदाहादिना युगपन्मरणे त्वेक एव पाकः । तदाह सिन्धौ भृगुः- एककाले गतासूनां बहूनामथवा द्वयोः। तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा कुर्याच्छाद्धं पृथक्पृथक् ॥ इति । अवापि मरणकमेण श्राद्धानि कर्तव्यानि । तदज्ञाने संबन्धकमेण । यद्येकः कर्ता द्वयोः पृथक्श्राद्ध कुर्यात्तदा पूर्वमृतस्याऽऽदी कृत्वा नात्या ततः पश्चान्मृतस्य पृथक्पाकेन कुर्यादिति कमलाकरः । एकस्मिन्दिने बयाणां श्राद्धं नैव कुर्यात् । तदाह सिन्धावाश्वलायन:- नैकस्मिन्दिवसे श्राद्धं त्रयाणां कुत्रचिट्विजः। एकः कुर्यात्तथा प्राप्ते अन्यो भ्राता समाचरेत् ॥ भ्रातर्यविद्यमाने तु तत्परेऽह्नि समाचरेत् । अन्यथा श्राद्धहन्ता स्याच्छ्राद्धं संकरकृद्भवेत् ॥ इति । एकस्यां तिथौ मातापित्रोमरणे पूर्व पितुः प्रत्याब्दिक कृत्या पश्चा. न्मातुरिति चन्द्रिकायाम् । हेमादिमते मरणक्रमेणैव । वर्गद्वयस्य दर्श- बत्तन्त्रेण श्राद्धं कुर्यादिति कमलाफरः । पर्यापर्याज्ञाने तु पितृपूर्व कुर्यादिति हेमाद्रिः । सहगमने तु तिथ्येकत्वे तन्त्रेण प्रत्याब्दिकभाद्धम् । तिथिभेदे तत्तत्तिथी तत्तन्द्राद्धमिति केचित् । अन्ये तु नस्याः पतिमर- णेन मृतप्रायत्वात्तिथ्यन्तरे सहगमनेऽपि मर्तृतिथावेव तन्त्रेण श्राद्धमि- त्यातुः । अनेकनिमित्तप्राप्तौ निमित्तक्रमेण भाद्धानि कर्तव्यानि । यथा १ग कौं। २ क स. गद्धस । २ ग 'मित्त नुस् ।

·१८० केळकरोपाहबापूमविरचिता- दर्श चेपितृक्षयाहस्तदा क्षयाहमयुक्तं श्राद्धं कृत्वा दार्श कार्यम् । तदापि समाप्य ग्रहणं चेत्तन्निमित्तकमपि कृत्वा पुत्रजन्म यदि स्यात्तन्निमित्तक- मपि कुर्वीत । एवं दशे प्रत्याब्दिकमहालयप्रसक्तावपि तथैव । तबाऽऽदी मध्याह्न एव सांवत्सरिकारम्भं कृत्वा ब्राह्मणविस्तारवर्ग महालयं कृत्वा पिण्डपितृयज्ञं कृत्वा सांकल्पविधिना दर्शश्राद्धं कुर्यात् । अन्यथाऽपराह्न कर्मचतुष्टयासंभवात् । सति संभवे यथोक्तं कर्तव्यम् । एवमन्यत्रापि द्रष्ट- व्यम् । पित्राऽपि बहूनामेकस्यां तिथौ मरणे संबन्धक्रमेण मरणकमेण वा पृथक्पृथक्श्राद्धानि कर्तव्यानि । पार्वणैकोट्विष्टयोर्युगपत्प्रसक्तौ पूर्वमेको- द्दिष्टं कृत्वा पश्चात्पार्वणं कुर्यात् । तीर्थश्राद्धे यत्र काश्यादावेकस्मिन्म- हातीर्थेऽनेकान्यवन्तरतीर्थापकदिने गम्पन्ते तदैकस्मिन्नपि दिने तत्तत्तीर्थप्राप्तिनिमित्तकानि बहूनि श्राद्धानि निमित्तक्रमेण कार्याणि । उपवासमुण्डने तु सकृदेव । यत्र तु व्याप्यतीर्थावच्छेदेन श्राद्धकरणाधा- पकतीर्थप्राद्धमपि सिध्यति तत्र प्रतिनिमित्तं नाऽऽवृत्तिः । किं तु तन्ने. णैव श्राद्धानां सिद्धिः । यथा -गङ्गावेणीप्रयागनिमित्तकानां गङ्गाका- शीमणिकर्णिकानिमित्तकानां चेत्यादि।तन काशीनिमित्तक मणिकर्णि- कानिमित्तकं च श्राद्धं तन्त्रेण करिप्य इति संकल्प्यैकमेव श्राद्ध कुर्यात् । यदा तु प्रत्यासन्नमामाले गायामकृतश्राद्धस्तदा गङ्गाभाद्धं चेत्यपि वदेत् । एवं प्रयागगयादावपि द्रष्टव्यम् । यदा त्वन्योद्देशेन तीर्थ याति तदा तपित्रादीनुद्दिश्याऽऽदी श्राद्धं कृत्वा पश्चात्स्वपिद्देश्यक कुर्यादिति । श्राद्धसंपाते रादृशः श्राद्धानां प्रसङ्गस्तग्नं या तेपो तर्प- णेऽपि तथैव तत्रमसङ्गी । श्राद्धावृत्ती तु तर्पणस्याप्यावृत्तिरुक्तप्रकारे- णाऽऽदायन्ते पेति दिक् । इति धीमचित्तपावनकेळक०श्राद्धमञ्जयां श्राद्धसंपाते निर्णयः। अथ श्राद्धविने निर्णयः । तत्र आद्धारम्भात्पूर्वमाशीचमाती प्रत्या. दिकमाशीचान्ते कर्तव्यम् । मासिकं तूत्तरेण सह । दर्शश्राद्धादीनां लोप एव । तवाप्याशौचान्ते श्राद्धलोपप्रायश्चित्तार्थमुपवास इति फमलाकरः । श्राद्धारम्मोत्तरं कर्तुराशीचमाती प्रारब्धं श्राद्धं समापनी- यमेव । कर्मसमाप्तिपर्यन्तं कर्तुनाऽऽशौचम् । श्राद्धारम्मस्तु पाझारम्भ इत्येके । पाफसिद्धिरित्यन्ये । पाकमोक्षणमिति केचित् । धिमनिमन्त्रण. , गन ·। श्राद्धमञ्जरी। १८१ मित्यपरे । अत्राऽऽचाराद्यवस्था । भोक्तुर्दोपोऽस्त्येवेति कमलाकरः । आशौचिनां गृहे श्राद्धभोजने यावत्कर्तुराशौचं तापभोक्तराशौचम् । आशौचान्ते भोक्त्रा सांतपनं प्रायश्चित्तं कार्यमिति मार्कण्डेय: । मास- मेकं व्रती भवेदिति शङ्खः । अज्ञानात्त्वेकरात्रमुपोप्य पश्चगव्यं पिबेदिति च्छागलेयः । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणमिति माधवीयादौ । विप्रस्य स्वाशौच- प्राप्ती निमन्त्रणोत्तरमाशीचाभाव इति कमलाकरः । इदमामाद्धपर- मिति शुद्धिविवेकः । आसनदानोत्तरमाशौचामाव इत्यन्ये । आवाहनो- तरमित्यपरे । इदमेव युक्तमिति प्रतिमाति । देहे पितृपु तिष्ठत्सु नाss. शोचं विद्यते क्वचिदिति बाझोक्तेः। अस्मिन्पक्ष आसनावाहनोत्तरं भोक्तुराशौचमाप्ती विसर्जनपर्यन् नाऽऽशौचम् । आसनात्पूर्वमाशीच- प्राप्ता तत्स्थानेऽन्यं विषं निमन्त्र्य मोजयेत् । विप्रस्य भोजनसमये दातु- गुंहे तद्वान्धवादिमरणादौ शेपमुच्छिष्टमन्नं त्यक्त्वा परकीयशुद्धजले. नाऽऽचामेदिति हेमादिः । केचित्मारब्धे श्राद्धे नाऽऽशौचमित्याहुस्त- चिन्त्यम् । अथ कर्तु रिजोदर्शने। तत्र दार्शिक युगादिमन्यादिसंक्रान्तिवैधुति- व्यतीपाताद्यावश्यकानि आमेन कार्याणि । शुद्धपत्न्यन्तरसत्त्वेऽन्नेनैव । पञ्चमेऽहनि कार्याणीति कालादर्श । तन्न युक्तमिति चन्द्रिकाकारः । पित्रोराब्दिकं तु तहिन एयान्नेन सपिण्डकं कार्यम् । मासिकेऽप्येवमेव । केचिद्भार्यान्तरसत्त्वे तदिन एव । एकभार्यस्तु पञ्चमेऽहनि फुर्यादि- त्याहुः । इदं कमलाकरादीनां नाभिमतम् । तन्मत एकमार्योऽपि तदिन एव कुर्यादिति । महालयश्राद्धानि पत्न्यां रजस्वलायां सत्यामप्यन्नेनैव कार्याणि । सकृन्महालय श्राद्धं तु नातायां पूर्वोक्तकालान्तरे कार्यम् । अष्टकापाद्धान्यारब्धानि चेदनेनैव । केचिन्मत उक्तान्यतममासे सक- कार्याणि । काम्यानां लोप एव । नैमित्तिकान्यावश्यकानि त्वामेन कार्याणि । अनावश्यकानां लोपः । अपुनकस्य स्त्री श्राद्धकी सा यदि रजस्वला चेत्तदाऽऽब्दिकं पञ्चमेऽहनि कुर्यात् । मासिकं तूत्तरेण सह सकृन्महालयश्राद्धं पूर्वोक्तकालान्तरे । दर्शादीनां लोप एवेत्यन्यत्र विस्तर इति दिक। इति श्रीमञ्चित्तपावनकेळकरोपाभिधमहादेवात्मजबापूभट्टविरचि. तायां श्राद्धमायाँ श्राद्धविघ्ने निर्णयः।

·१८२ केळकरोपाहवापूमट्टविरचिता- अथ श्राद्धमोजन आमान्नादिश्राद्धीयद्रव्यप्रतिग्रहे च प्रायश्चित्तानि । तत्रान्तर्दशाहे यानि श्राद्धानि तानि नवश्राद्धसंज्ञानि । तत्राऽऽपदि कायम् । अनापदि चान्द्रायणम् । अनापदि नवश्राद्धेपु कामतो मुक्त- वतो विप्रस्य संवत्सरपर्यन्तं भोजनात्यासंहिताध्ययनमिति प्रायश्चित्ते- दुशेखरे। एकादशाहे महकोद्दिष्टे चान्द्रायणम् । अनापदि चान्वं कायं च । प्रायश्चिचान्ते पुनः संस्कार इति हेमादिः । द्वादशाह आय. मासिक अनमासिके च पादोनकायम् । अनापदि कार्य पराकश्च । द्विमासिके त्रैपक्षिक ऊनपाण्मासिक ऊनाब्दे चाधं प्राजापत्यम् । अनापदि पादोनम् । अतिकृच्छो वा । बिमासादिसंवत्सरविमोक्षान्तेयु सपिण्डीकरणश्राद्धे चोपवासः । अनापदि कृच्छ्रः पादकृच्छो था । बिरात्रमुपवासः कृच्छाध था। प्राजापत्यमेव कृच्छ्रः। प्रथमान्दिके द्वितीयाब्दिके तृतीयाब्दिक च पादोनकायम् । अनापदि चान्द्रम् । पा श्राद्धेषु भोजने दोष उक्तः काशिकायाम्- मृतेऽहनि तु संप्राप्ते यावदब्दचतुष्टयम् । बहिः श्राद्धं प्रकुति न कुर्याच्द्राद्धभोजनम् ॥ प्रथमेऽस्थीनि मजा च द्वितीये मांसभक्षणम् । तृतीये रुधिरं प्रोक्तं श्राद्धं शुद्धं चतुर्थकम् ॥ इति । स्मृत्यन्तरे च- सतत्रिंशच यो मासाच्याद्धे मुतनु मोहतः । स पटिपितः पापी प्रेताशी च मवेत्तु सः ॥ इति । चतुर्यान्दिकादी पट् प्राणायामाः । नक्तं वा।दर्श पट् प्राणायामाः। अनुनी पापाद्धे दुनिदेशापट प्राणायामा: । सर्वेपु श्राद्धेपु दशः कृत्योगायत्र्याऽभिमन्त्रिता अपः पीत्वा संध्योपासनहोमादि यन्नित्यकर्म तत्कुर्यादिति प्रागेयोक्तम् । एतदनुरुपायश्चित्तश्राद्धपरमिति विज्ञाने- श्वरः । काम्यनैमित्तिकश्राद्धेपु दोपाल्पत्वे दर्शवत्पट् प्राणायामाः । यस्मिनाद्धे भोक्तुःपवाहुल्यं तत्र प्रायश्चितमपि तदनुसारेण कल्पनी. यम् । उदाहरणं यथा निर्णयसिन्धायापस्तम्ब:-- सूतके मृतके मुके गृहीते शशिमास्करे । छापायां हस्तिनश्चैव न भूयः पुरुपो भवेत् ॥ इति । - ग. ए. प. विनित।

·श्राद्धमञ्जरी। तत्र चान्द्रायणादि प्रायश्चित्तं कल्पनीयमिति । सर्वत्र मिता- क्षरादाबुक्तप्रकारेण यथोक्तं प्रायश्चित्तमाचरणीयम् । तदशक्ती प्राय- श्चित्तमतिनिधिं कुर्यात् । तत्र प्राजापत्यप्रत्याम्नायास्तु पयस्विनीधे- नुदानम् । तदशक्ती गोदानम् । तदभावे तन्मूल्यम् । धेनुमूल्यं गोरपेक्षया पश्चगुणम् । अयुतगायत्रीजपः । गायच्या व्याहृति- भिर्वा सहस्रतिलहोमः । गायत्र्या शतद्वयं घृताहुतयः । संहितापारा- यणम् । प्राणायामशतद्वयम् । द्वादशविप्रमोजनम् । तीर्थोद्देशेन योजनग- मनम् । रुद्रकादशिनीजपः। शिरःशोपणपूर्वकद्वादश साङ्गानि सानानि । समुद्रगनदीनानम् । एतेपां प्राजापत्यप्रत्याम्नायानामन्यतमेन यथाधि- कारं यथाशक्त्या(क्ति) प्रायश्चित्तमाचरणीयम् । काये पर्यस्विनीधेनुदानं प्रत्यानायः। अशक्ती माजापत्यत्रयम् । पराके द्वे पञ्च तिम्रोवा धेनवः। अशक्ती तन्मूल्यं वा। उपवासे पगुनापरिमितरौप्यदानम् । अतिकृच्छे धेनुद्वयम् । नक्तवते गुञ्जाद्वयपरिमितरौप्यदान प्रतिनिधिरिति । पतित- चाण्डालदुर्मरणादिमृतानां श्राद्धेपु द्विर्गुणं प्रायश्चित्तम् । गुरुद्रव्या) श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तार्धम् । जपशीलस्य निस्पृहस्य च तदर्धम् । क्षत्रियादिश्राद्धेपु द्विविचतुर्गुणानि प्रायश्चितानि ज्ञेयानि । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणं प्रायश्चित्तम् । आमहेमसंकल्पश्राद्धेपु तत्चदर्धानि प्रायश्चित्तानि । वृद्धी प्राणायामवयं कृच्छ्राधं वा । सीमन्तनामकरणजातकर्मचूडाक- मङ्गिवृद्धिश्राद्धे सांतपनम् । सांतपने धेनुद्वयदानं प्रत्याम्नायः । अना- पदि चान्द्रम् । अन्यसंस्काराङ्गश्राद्धेपूपवासः । अनापदि त्रिरात्रमुप- वासः। यतिर्वती ब्रह्मचारी चोक्तप्रायश्चित्तं कृत्वा त्रीनुपवासांस्त्रीन्प्राणा- यामान्घृतप्राशनं चाधिक कृत्वा व्रतशेषं समापयेत् । अनापदि तु द्विगुणं प्रायश्चित्तं द्वादश प्राणायामाः पञ्चगव्याशनं चेति । इति श्राद्धभोज- नादौ प्रायश्चित्तम्। निमन्त्रितो विप्रो यदि प्रमादादन्यत्र भोक्तुं गच्छेत्तदा विरात्रमुप- वासं कुर्यात् । प्रमादाभावे तु प्राजापत्यम् । भोजनसमये शूदान्त्यजा. दिदर्शने भोजनोत्तरमाचमनपूर्वकं प्राणायामवयं कुर्यात् । इति । अथ श्राद्धकर्ता यदि श्राद्धदिने दन्तधावनं कुर्यात्तदा शनवारं गायत्र्याऽभिमन्त्रितं जलं पिवेत् । ऋतौ भार्यागमन उपवासः । अनृती १ग यस्तताधे। ३ क ग 'मुगा' । ४ * स धारा' -

·२०४ केळकरोपाहयापूमविरचिता-
पाजापत्यम् । बाग्लोपे विष्णुस्मरणम् । श्राद्धकर्तुः श्राद्धमोक्तुश्चोक्तानिय-
मलोपे दोपतारतम्यायायश्चित्तं कल्पनीयम् । दोपतातरम्यं च निर्णयसि-
न्धुहेमायादिग्रन्थेभ्योऽवगन्तव्यम् । विस्तरमयान्नेहोच्यते । उक्तमाय.
चित्तामावे सामान्य प्रायश्चित्तमाचरणीयम् । तत्रानादेशे शतगायत्री
जप इति प्रायश्चित्तेन्दुशेसरे । अत्रापि दोपबाहुल्ये जपबाहुल्यम् ।
मिताक्षरायां तु लघुदोघे बनादिटे प्राजापत्यं समाचरेदिति चतुर्विशति-
मतम् । तत्रैवोशनसा चोक्तम्-
पत्रोक्तं यत्र वा नोक्तमिह पातकनाशकम् ।
माजापत्येन कृच्छद्रेण शुध्यते नात्र संशयः ॥ इति ।
प्रजापतिश्चाऽऽह-प्रमादाकुर्वतां फर्म मध्यवेत्ताध्वरेपु यत् ।
स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः।
मायश्चित्तान्यशेपाणि तपःकर्मात्मकानि ।
पानि तेपामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ इति ।
अलमतिप्रसङ्गेन । श्राद्धाकरणे दोप उक्त आदित्यपुराणे--
न सन्ति पितरश्चेति कृत्वा मनसि यो नरः।
श्राद्धं न कुरते तत्र तस्य रक्तं पिबन्ति ते ॥ इति ।
सुमन्तुरपि-भाद्धात्परतरं नान्यच्छ्रेयस्करमुदाहृतम् । इति ।
थाद्धकर्तुः फलमुक्तं कूर्मपुराणे-
योऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यादै शान्तमानसः ।
ध्यपेतकल्मपो नित्यं याति नाऽऽधर्तते पुनः ॥ इति ।
सर्व शिवम् ।
इति श्रीमच्चित्तपायनकेळकरोपाभिधमहादेवारमजशपूमट्टविरचि.
तायां प्राद्धमायाँ प्रायश्चित्तमशरणम् ।
क्षेत्रे मार्गवनिर्मितेऽम्बुधितटे राजापुरपान्तके
यादग्रामसमीपयतिफणशीसंज्ञो लघुग्रामकः।
तत्स्थः फेळफरोपनामकमहादेवात्मनः शाण्डिलो
बापूभट्ट इमं प्रयोगमकरोत्तेनाच्युतः पीपताम् ॥ १॥
नामूलं लिसितं किंचित्कचिढ़प्पय पद्धती।
धर्मशास्त्रनिबन्धादी मूलयाक्यानि सन्ति च ॥२॥
तानि दृष्ट्वा यथाज्ञानं निर्मिता पामझरी ।
कृपया शोधितव्ययं परोपकृतये युधः ॥३॥

·श्राद्धमञ्जरी। विष्णोः प्रीतिकरा नित्यं तुलसीमञ्जरी यथा । सदाऽस्तु विदुपां प्रीत्यै तथेयं श्राद्धमञ्जरी ॥४॥ श्रीशालिवाहने शाके कराग्निमुनिभूमिते(१७३२)। प्रमोदवत्सरे मार्गे मञ्जरीयं समापिता ॥५॥ यन्नामोच्चारणान्यूनं कर्म संपूर्णतां बजेत् । तं नमामि महाविष्णुं शिवं च विमलेश्वरम् ॥ ६ ॥ इति श्रीमचित्तपावनकेळकरोपाभिधमहादेवात्मजवायूभट्टविरचिता श्राद्धमञ्जरी समाप्ता॥

·था. .... १ २ १ ... .... ३ .... ४ ... . ४ .... ७ आधानपदति--निवडेकरोगहामनानिमिः कना । पश्वालम्ममीमांसा--निवडेकरोपाहवामनरा त्रिविरचिता । [४] अन्यनाम् । मूल्यम् । ८५ ज्योतिनिधन्धा-शरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । ८६ विधानपाळा-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता । ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका-विजाड रोपाहवामनशानिमि कृता। ८८ निरुक्तम्-दर्गाचा कृतवृतिसमेतम् । मागद्वयात्मकम् । ८९ काव्यपकाश-संस्पिटीसमेतः। ९. शाद्धापनारण्यकम्---ऋग्वेदान्तर्गतबा फल शाखीयम् । ९१ गौवपमणीतन्यायसूत्राणि-माध्यवृत्तिम्मा सतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकराम नुनभायुता। ९३ दर्शपूर्णमासमका-मिक्डेकरोपाहवामनशाबिकृतः ।..... ९४ संस्कारपद्धतिः-अम्बंकरोडभास्करशास्त्रिपिरपिता। ९५ काश्पपषिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभ:-कृष्णदेवज्ञपिचितः । ९७भीमासादर्शनम्-सतनातिकशावरमाप्योपेत मागषट् कात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्वनिर्णय:--मम्करोपाहवासुदेवश त्रिप्रणीत. । ९८ धर्मत निर्णयपरिशिष्टम् । ९९ भारफरीयवीजगणितम्--नवराटीक सहितम् । १०० प्रायश्चियेन्दुशेखरः--नागेशमपिरपितः । कुण्डयुतः । १०१ शंकरपादपण:--पोहायुहरघुनापशानिकृत द्विमाणम् ।। १.२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-- भागद्वात्मकम् । ... श्रीमत्पद्म पुराणम्--महापुराणान्तर्गत चमा गत्मकम् । २. सिद्धान्तदर्शनम्--मपिवदयाममणी निरञ्जनमाप्ययुतम्। । ... .... ... .... . .. . . २ १ ९ १ . " . शिवभारतम्--कपी-परमानन्दविरचितम् । --