·No text on this page.

·२आल
पदवाक्याणरावारपारीणलोकानुग्रहकृतानेकग्रन्थ
महामहोपाध्यायन्यायविशारदन्यायाचार्य
Imuniti
श्रीयशोविजयगणिकृतो न्यायालोकः
REASIRAINRN
KARE

·No text on this page.

·॥ ॐ नमोवीतरागाय ॥ ॥ न्यायालोकः ॥ ॥ महामहोपाध्याय न्यायविशारदन्यायाचार्योपपदश्रीयशोविजयगणिविरचित. ॥ O प्रणम्य परमात्मान जगदानन्ददायिनम् । न्यायासोकं वितनुते धीमान् न्यायविशारदः ॥।॥ इस खलु सकलदाखमिहासया परमानन्दसम्पचये च मुफ्त्युपायेपु मपर्समाना इश्यन्ते मुनयः । तत्र केये मुक्ति, समानाधिकरणदुःखमागभाषासह- घृचिदुःस्वयंस इति नैयायिकादयः । प्रमाण चाप दुःखसन्ततिरत्यन्तमुच्छियते सन्ततित्वात् प्रदीपसन्ततिवदिति मानः । सदसन् । सन्ततिः खल्वेकमावीय- मनेकै यस्तु, वकनातीयत्वं यदि साचादिना तदा मनसा प्यभिचारात्, पदि च गुणत्वदुःखत्वादिना तदा दृष्टान्ते साधनपैकल्पमसङ्गात् । आत्मकालान्यदृषि भ्यसमतियोग्पच्चिदुःख दुःखमागभाषानधिकरणऋविध्यसमतियोगिठति कार्यमाप्रवृत्तिधर्मत्यात् झ्दीपत्वयदिति सर्वमृक्तिसिद्धी चैत्रदुःखादिक पक्षीकृत्य तत्व- न्मुक्तिसाधनमिति पर्दमानममुतयः । पदसत् । अमयोजकत्यात् , अन्यथानभिमवसाध्यसिद्धरतिमसङ्गात् । यतु सर्वमुफ्त्यभाषेऽयोम्पत्वन्या प्रष्टस्यनुप- पति । न च श्रमदमभोगानमिप्यनाविना मुमुक्षुचिदन श्रुत्युदितेन तम्यानिचिता, संसारित्वेनैव मोक्ष प्रति स्वरूपयोग्यत्वात् । शमादावपि संसा- ·~ न्याया लोक: लोक - रित्वेनैव हेतुत्वाचेति, तन्न । संसारित्वस्य नित्यज्ञानादिमद्भिन्नात्मत्वरूपस्य नानात्वाद्गुरुत्वाच लायवात् भव्यत्वस्यैव मुक्तिशमादिस्वरूपयोग्यतावच्छेदक- त्वकल्पनात् ।। एतेन शमादेः श्रुतौ सहकारित्वेन बोधनात् न स्वरूपयोग्यतावच्छेदकत्वम्, शमादिसम्पन्नत्वेन च न मोक्षाधिकारिता, श्रुतिसङ्कोचापत्तेः, शमादिसम्पत्तेरधिकारनिश्चयस्ततश्च तदर्थप्रवृत्तौ शमादिसम्पत्तिरित्यन्योन्याश्रयाचेत्युक्तावपि न क्षतिः, भव्यत्वस्य शमादिसहकारित्वसम्भवात् तस्यैवाधिकारि- विशेषणत्वाच, तन्निश्चयश्च तच्छयैव तस्यास्तव्याप्यत्वादित्यध्यात्ममतपरीक्षायां प्रपश्चितम् । शमादिमत्त्वेनाधिकारित्वेऽप्यनतिशयितशमादिना प्रत्त्यु- त्तरमतिशयितशमादिसम्पत्तेर्नान्योऽन्याश्रयः । प्रवृत्तेः प्राक् कथमणीयस्यपि शमादिसम्पत्तिरिति चेत्, कर्मविगमात् , सोऽपि कथमिति चेत्, तथाभव्यत्व- परिपाकात् , सामग्री विना कथं तत्परिपाक इति चेत्, स्वभावादिति दिग् । किश्चातीतदुःखवद्वर्तमानदुःखस्यापि स्वत एव नाशादपुरुपार्थत्वम् , न च हेतू- च्छेदे पुरुषव्यापारः प्रायश्चित्तवदिति वाच्यम् , तथा सति दुःखानुत्पादस्य दुःखसाधनध्वंसस्यैव वा प्रयोजनत्वमसङ्गात् । न च चरमदुःखध्वंसेऽन्वयव्यति- रेकाभ्यां तत्त्वज्ञानस्य प्रतियोगिवद्धेतुत्वं प्रतियोगिनमुत्पाद्य तेन तदुत्पादनात् पुरुषार्थसाधनतया दुःखतत्साधनयोरपि प्रत्तिदर्शनादिति वाच्यम्, चरमत्व- स्यार्थसमाजसिद्धत्वेन कार्यतानवच्छेदकत्वात् , किश्चैवमन्त्यदुःखे उपान्त्यदुःखमेव हेतुः कुतो न स्यात् । विशिष्टदुःखसाधनध्वंस एव मुक्तिरित्यपि न, प्रायश्चित्तादावपि दुःखं माभूदित्युदिश्यैव प्रवृत्तेवुःखानुत्पादस्यैव प्रयोजनत्वात् । न च तस्यासाध्यत्वं, योगक्षेमसाधारणजन्यतायाः मागभावेऽपि सत्त्वात् आत्यन्तिकदुःखपागभावो मोक्षस्तस्य प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन कृतिसाध्यत्वादित्यतिमन्दं, प्रागभावस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमेन मुक्तस्य पुनराशत्तिप्रस- ङ्गात् । सहकारिविरहेण दुःखानुत्पादे तस्योत्तरावधिविधुरत्वेनात्यन्ताभावत्वमसात् ॥ अपरे तु दुःखेनात्यन्तविमुक्तधरतीति श्रुतिस्वरसादुःखात्यन्ताभाव एवं मुक्तिः दुःखसाधनध्वंस एव स्वरत्तिदुःखस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः स च साध्य एवेत्याहुः । तत् न । दुःखसाधनध्वंसस्य दुःखात्यन्ताभावसम्बन्धत्वे माना- भावात् । दुःखध्वंसस्तोम एव मुक्तिरित्यपि वार्त्तम् । स्तोमस्य कथमप्यसाध्यत्वात् । त्रिदण्डिनस्त्वानन्दमयपरमात्मनि जीवात्मलयो मोक्ष इत्याहुः । तत्र लयो योकादशेन्द्रियमुक्ष्ममात्रावस्थितपञ्चभूतात्मकलिङ्गशरीरापगमस्तदा नाम कर्मक्षय एव स इति कर्मक्षयरूपमोक्षवादिकक्षाप्रवेशो, यदि चोपाधिशरीरनाशे औपाधिकजीवनाशस्तदा तेन रूपेणाकाम्यत्वादपुरुषार्थत्वम् । बौद्धास्त्वनुपाएवा चिचसन्ततिरपवर्गः, न च शरीरादिनिमित्तं विना नैमित्तिकचित्तसन्तानानु- ॥१॥ ।

·स्पाई इति' माध्यम् , पूर्वपूर्वविज्ञानक्षणानामेघोघरोघरषियनसणहेतृत्पात् । समावप्पभिभूतवानाभ्युपगमादपिविष्टादिशिष्टोत्तम तयाधक्तियोगिनपा सम्म- पात्, न च शरीरापनारितातिश्चयस्य शानक्षणस्य कथमुचरमानगनकत्यमिति वाच्यम् , मुक्तिमाक्षणे विशिष्टभायनयैवाविषयाधानादित्याहु । तरसत् । मन्नपिदव्याभावे पदमुक्तन्मवस्थानुपपये, सन्तानस्यावास्तवत्वात् , अतिशयाधायकत्वेनामिमतादेव सहमरिचक्रात् कार्योत्पञ्चावेकान्वक्षमभिदोमिचिचसन्तती मानाभावावि दिग्॥ स्वासऱ्या मुकिरित्यन्ये । तेषां खाम्यं यदि कर्मनिष्ठचिस्तदा सिदान्त एव । ऐश्वर्य चेत् । अमिमानाषीनतया संसारनिलसिक- मेन वद । कवितद्विकारोपघातनिलये पुरुपस्य स्वरूपेणावस्थानमिति सारस्पः । तत्र सरूपापस्थानस्यात्मस्पस्यासाध्यत्वात् , प्रकृत्यादिमक्रियायां ममाणा- भावाच । अप्रिमनिचानुत्सादे पूर्वधिचनिधिरित्सन्ये । तदपि तुमम् । अग्रिमपितानुत्पादस्य मागभावरूपस्यासाध्यत्वात् विचनिधेनुश्यत्वात् च । आस्मान मुक्तिरिवि पार्षाका स्तम । वीतरागमन्मावर्धनन्यायेन नित्यतया सिदस्यात्मनः सर्वया हातुमचक्यत्वात् आरमहानस्यानुरेश्यत्वाच । नित्यनि- रतिशयमुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति तौतातिताः । तमेति नैयापिकादयः । नित्यमुखे प्रमाणाभावात् । न घनित्यं विज्ञानमानन्दं अमेवि भूविरेव सम प्रमाणं, न प नित्य से सिचे प्रमाभेदयोधर्म वोपने घ नित्यमुससिविरिति परसराश्य इति वाच्यम् । स्वर्गत्वमुपरमाणीकृत्य स्वर्गविशेपे यागकारणता योमबद पुसत्यमुपरमाणीकृत्य मुलपित्रेपे यमाभेदपोषोपपचेः । यदा निलं मुखं पोधयित्वा तम अमाभेदोऽपि विधिनैष षोध्यते, न प वाक्यभेदो वाक्यैफना-- पपत्पात्, 'न घानन्दमित्या नपुंसकसिङ्गत्वानुपपापी, छान्दसवान , न चानन्दं अक्षणो रूपं तय मोसे प्रतिष्ठिवमिति मेदपरपष्ठपनुपपचिर, राहोर घिर सिक्वमेदेप्रपिपष्ठीदर्धनाविवि याच्यम् । भात्मनोऽनुभ्यमानत्वेन नित्यमुलस्याप्यनुभयमसनाव, मुस्लमामस्य स्पगोचरसाक्षात्कारमनकत्वनिपमात्, न चात्मा- भिमवपा सलमनुस्यता एच, मुखत्वं । तम नानुभूयते पहात्माभेदभ्रमवासनादोपादात्यन्तिकदुःखोगेदरूपन्यञ्जक्यभाषादा, यन्तु मखानुभवासामध्या पर- असत्वानुभवसामग्रीस्वमिति नोक्कोपपपिरिति । तत् न । मुखविशेप्पकाखामावत्यादिमकारकभ्रमदवायां मुखस्माननुभवादिति पाध्यम् , आत्ममुखयोरभेदे - पुस्पत्तस्यात्मत्पनुत्पन्यक्तिकत्वेनात्मत्वान्यगावित्वासिद्धेः । किञ्च दुरसमप्पेर्व मुखं स्यात्, सर्वं खल्विदं अमेवि श्रुत्यानन्दमयनमाभेववोधनात्, सुखत्वे- नाननुभमस्य पोक्तरीत्योपपधेः ॥ सिदार्यत्वेन नेयं श्रुतिः साचे प्रमाणमिति चेत्, मवेअप मुल्यम् । किञ्च {मुखत्वानुभवसामान्ये न मिप्याशानवासना- ·लोक न्याया लोकः दोषः, अनित्यसुखेऽपि सुखत्वाननुभवपसङ्गात् , किन्तु नित्यमुखलानुभवे आत्मनि मुखत्वानुभवे चेति गौरवम् । तस्मादानन्दं ब्रह्मति मत्वर्थीयाच्प्रत्ययान्ते- नानन्दवत्वं बोध्यते न तु तदभेद इति । एतेनाविधानिटत्ती विज्ञानमुखात्मकः केवल आत्मापवर्गेऽस्तीति वेदान्तिमतं निरस्तम् । ज्ञानमुखात्मकबामणो नित्यत्वे मुक्तसंसारिणोरविशेषापातात तादृशात्मनः कृत्यसाध्यत्वाच । न चाचियानिटत्तिरेव पुरुषार्थोऽविद्याया असत्त्वेन नित्यनित्तत्वादनिर्वचनीयताया- शानिर्वचनीयत्वादिति । अत्रोगते । कृल्मकर्मक्षय एव मुक्तिस्तस्यैवानेकान्नभावनागनिततत्त्वज्ञानोपहितशैलेशीकरणरूपमयत्नसाध्यत्वात् । न च भोगादेव कर्मक्षयस्तत्त्वज्ञानादपि कायव्यूहद्वारा तत्तच्छरीरोपभोग्यकर्मोपभोगेनैवाइष्टक्षयाभ्युपगमादिति वान्यम् । दृष्टविपरीतकल्पनमसङ्गात् . मनुजादिशरीरसच्चे शूकरा- दिशरीरानुत्पत्तेः, भोगतत्त्वज्ञानादीनामेकशक्तिमत्वेन कर्मनाशकत्वौचित्याव , उपभोगादेव कर्मक्षयेऽपरकर्मनिमित्तव्यापारात् प्रचुरतरकर्मार्जनेनिक्षिपसगान , तत्त्वज्ञानस्य वागामिकर्मानुत्पाद इव सश्चितकर्मनाशेऽपि सामर्थ्यम् गया भाविशीतस्पर्णानुत्पादसमर्थस्योष्णस्पर्शस्य पूर्वानस्पर्शनाशेऽपीति नानिमक्षिः । तस्यां च दशायां परमानन्दार्थितयैव प्रत्तिः । यद्वा कर्गसयद्वारा शानक्रियासाध्यः परमानन्द एव मुक्तिः नहि सुसेच्छां विना पटतिः सम्भवति प्रेक्षावतां, चिकित्सादावपि दुःखध्वंसनियतमुखार्थितयैव मटत्तेः । न चैवं सुखस्यलेऽपि दुःखाभावाचितवैव मतिरित्यविनिगमः । तत्र दुःखध्वंसस्यानावश्यकत्वात् , तदत्यन्ताभावादेवासाध्यत्वात् । किश्च दुःलाभावदशागां मुर नारतीनि ज्ञानं प्रतिमानिनन्धकं, गुबहानेरनिष्टत्वेन बलयदनिष्टाननुवन्धितस्य प्रतिसन्धातुम- शक्यत्वात् । न च रागान्यतया पारदा दुःखानुबन्धाप्रतिसन्धानवद्वीतरागतया गुग्यहानेरनिष्टत्यापनिसन्धानात् न प्रतिगतिवन्ध इति नाच्यम् , नैपयि- कमुखेऽनिष्टत्वप्रतिसन्धानेऽपि मुमुक्षूणां प्रशमप्रभवसुखेऽनिटल्यामतिसन्नानान् । न च तदिन्छया वैराग्गगादतिः, दुःखदेणेऽपि प्रशान्तत्यव्यातिप्रसङ्गात् । एनेन योगड़िसाध्यनिरतिशयानन्दमयीं जीवन्मुक्तिमुविश्य प्रत्तः कारणवशात् परममुक्तिमासादयतीति न गुक्तम् , विरक्तानां मोऽधिकारादिति निरस्तम् । विषय- सुखेच्छानिनछेदस्यैव वैराग्यपदार्थत्वात् । परममयोजनतया परं परममुक्ति विपर्यय प्रनिरिनि नु युक्तः पन्थाः । किश दुःखे देषमागदेव यदि तनागानु- कूलः प्रयत्नस्तदा मूर्छादायपि मत्तिः स्यात् । न च जायत एव बहुतरदुःलनरकलेनराणां मरणादौ पटनिरिति वाच्यम् . तम्मा अविक्रिमत्ति- त्वात् । पुरुषार्थत्वे विवेकानुपयोग इति चेत् । सत्यम् । नयायिकपर्नामेव न तदपयोगो न तु प्रेक्षागां. गयावत् प्रयोगनं प्रगायर तत्प्रटोः, अतः ·राष्ट्रतम्-सामावोजप नावेया पुरुषार्थप्तयेप्पवे ॥ न हि मूर्यायवस्था प्रयो दृश्यते सुधीः ॥ १ ॥ इति, तुम्खं माभूदिस्युरिश्चैप मचे, दाखाभार एर पुरुषार्थस्वगान स्क्न्पधासिद्धापति नेत्, किमन माोर्षो ध्वंस' मागभावो पा, आधे मूर्यादावपि प्रवृत्त्यापचिा, मानादिशानिरूपानिष्टानुसन्धाने तत्र प्रतिमविपन्धे मु मुक्तावपि तयामसन', अन्त्ये मुक्कावमत्यापचिस्ता दुःखप्रागभावाभावात् । तयोरेन सत्र न प्रवृत्तिरेषेति चेत् । न । इण- मात्रेणानुभपानपवादात् । एतेन चरमदु'खानुभनेऽनागवदुःखध्यसोप विपयस्तथानिमसणे तसस्वदिपयक घ विनश्यदषय ज्ञानमस्तीति पर्चमानोऽप्यधि- स्मनुभूयते इति निरस्तम् , तपा पवाया मूळपपस्यायामपि सम्भवात् । तस्मात् दुल्ने माभूदितीच्छायाँ दुरस्कारणध्वंसो विषयस्तपा प सुखेगपीनपा दुरदेपापीनवत्साधनकर्मदेपाघीनया था कर्मक्षपेचम्पा मुमुधुमवचिरुपपपत इति मन्तव्यम् , मायचित्तस्थले तु उपयोनिरेषोतोरेन मवचिा, अत एव मति- दैविध्यमुपपपव इति न किञ्चिदनुपपयम् । यत्त्वशरीरं पाव सन्त मियामिये न स्पृशत इति श्रुवेर्मुक्ती मुस्पाभावसिदिः । न च दन्दस्वरसान्मिलितमुख- दुःखोभपप्रतीति कार्यानुपापिनी एकनिषेधे प यास्यमेदापचिरिति वाच्यम् , द्वित्वेनेकरूपेणोपस्थितयोः प्रत्येकं निषेपान्वये वाक्यभेदाभावात् धवखदिरौ हिन्दीत्या प्रत्येक विग्दान्ययइपति, तन, पटवसि भूतले फ्टपये न स्व इति वास्यात् घटपटोमपत्वावच्छिनाभावोघवत् तात्पर्यवश्चात् उक्तशुसेरपि मुक्ती भियाभियोभपत्तापछिमाभारस्पैव प्रत्ययात् , अन्यथा-'मुखमात्यन्तिक यत्र पुदिनापमतीन्द्रियं । तं वै मोक्ष विमानीयात् दुष्मापमकतास्मभिर,' इत्यादिय- समयमुक्तिपोषकस्मृधिविरोधापचेः । न प तत्र मुसनन्द औपचारिका, पापकाभावात् । न च शरीरादिकं विना मुलायनुत्पतिर्वाधिका, भरीरादेर्जन्या- त्मपिशेषगुणस्त्वापनि प्रत्येव हेतृत्त्वात् तत्र च जन्यत्वस्य ध्वंसमषियोगित्वरूपस्पेश्वरभानादेरिय मुक्तिकालीनकानसुखादेरपि व्याहत्तत्वात् । न च तत्र- कारणान्तरकल्पने गौरवम् , आगममूलत्वात् । न च जन्पमावस्य सतो ध्वंस आवश्यका, अभावस्पेव आवस्यापि फस्पाचदुत्पभस्पाप्यपिनासम्मवाद, भन्यभाषस्वेन नाशोतुत्वे मानाभावात् . नाशकारणानां नाश्यनिष्ठतष हेतृतया दोपाभावात् , कालिकसम्बन्धेन घटत्वपटवादिमत्त्वरूपजन्पत्वस्य नानात्वात् ।। किञ्च मन्यभारलेन नामोतुत्नेऽपि कथं मुक्तौ मुलादिध्यंसस्वप प्रतियोगितया योग्यात्मविशेषगुणना प्रति ऐकाधिकरपारच्छिमखपूर्ववचितासम्बन्धेन योग्य- विशेषगुणवेन देतृत्तान्मुक्ती मिचेपगुणानुत्पत्त्या पूर्वचित्रेपगुणनाशायोगात् । न च सुपुतिमाकालीनशननाचे व्यभिचारपारमाय वपूर्ववनित्वं स्वाधिकरणक्षणमाग- ·- न्याया लोकः न्याया लोकः . भावाधिकरणक्षणत्तित्वं वाच्यमतभरमज्ञानसुखादेद्वितीयक्षणविशिष्टस्य स्वस्यैव स्वनाशकत्वात् न व्यभिचार इति वाच्यम् , एवं सत्यन्यत्रापि खस्यैव स्वनाशकत्वमस- जात् , अपेक्षाबुद्धेरपि तृतीयक्षणे ध्वंसप्रसङ्गात् , अनन्तक्षणाप्रवेशे लाधवात् स्वभागभावाधिकरणक्षणत्तित्वरूपस्यैव स्वपूर्वदृत्तित्वस्य सम्बन्धमध्ये निवेशात, तत्तज्ज्ञान - भिन्नत्वस्य नाश्यतावच्छेदककोटौ निवेशात् सुपुप्तौ प्रमाणसिद्धतया ज्ञानमुखादिनाशकान्तरस्वीकारेऽपि मुक्तौ तत्स्वीकारे प्रमाणाभावात् । यत्त्वेतत्क्षणोत्पन्नयोग्यविभु- विशेषगुणत्वेन नाश्यता एतत्क्षणोत्तरक्षणत्तित्वविशिष्टयोग्यविभुविशेषगुणत्वेन नाशकता, अपेक्षाबुद्धिनाशे द्वित्वप्नत्यक्ष च विशेषसामग्री चरमज्ञानादिकं तूत्तर- क्षणवृत्तित्वविशिष्टं स्वमेव स्वस्य. नाशकमिति, तन्न, एतत्क्षणाटत्तियोग्यविभुविशेषगुणत्वेनैव नाशकत्वौचित्यात् । यत्त्वात्ममनोयोगादिनाशादेव मुक्तौ ज्ञानसु- खादिनाश इति, तन्न; आत्ममनोयोगादिनाशस्य स्वप्रतियोगिजन्यज्ञानमुखादिनाशकत्वे ज्ञानसुखादीनां वहुक्षणावस्थायिताप्रसङ्गेन परस्य सिद्धान्तभङ्गमसात् । बाजुसूत्रनयावलम्बिनस्त्वाहुरखण्डज्ञानसुखसन्ततिरेव मोक्षः । न च सन्तत्यनुपपत्तिः, पूर्वपूर्वज्ञानक्षणानामुत्तरोत्तरज्ञानोपादानत्वेन तदुपपत्तेः । नः च संसा- रेषु सुपुप्ताद्यवस्थायां ज्ञानादिविच्छेदात् सन्ततिविच्छेदः, तदाप्यव्यक्तज्ञानोपगमात् । न चैवं जाग्रत्सुषुप्त्यवस्थासङ्करः, व्यक्ताव्यक्तज्ञानयोगात् तदसाङ्का- त् । सुपुप्तौ सतो ज्ञानादेः कथमनुपलक्षणमिति चेत् , अश्वविकल्पकाले गोदर्शनस्येवेति विभाव्यताम् । न च युगपज्ज्ञानद्वयानभ्युपगमात् तदा तदसम्भवः, सविकल्पकाविकल्पयोर्युगपद्वृत्तेरनुभवात्, अन्यथा यदा मया' गौष्टस्तदाऽश्वो विकल्पित इत्युत्तरकालं प्रतिसन्धानं न स्यात् । ज्ञानादीनां क्षणरूपता च क्षणसत्तया सिद्धा, क्षणससायाः क्षणतादात्म्यनियतत्वात् , क्षणस्वरूपे तथा दर्शनात् , समर्थश्व क्षणः सजातीयक्षणमारभत एव, शरीरायपेक्षाकारणानामनि- यतत्त्वात् तद्विरहेऽपि मुक्तिकालीनज्ञानाद्युत्पत्त्याविरोधात् विशिष्टदेशकालादेवापेक्षाहेतोस्तदाप्यक्षतत्वादिति । सङ्ग्रहनयावलम्बिनस्तुः सगिरन्ते-कर्मक्षयाविर्भूतं सुखसंवेदनमेव मुक्तिः, तद्धि जीवस्य स्वभावः सेन्द्रियदेहायपेक्षाकारणस्वरूपावरणेनाच्छायते प्रदीपस्यापवरकावस्थितपदार्थप्रकाशकत्वस्वभाव इव तदापारक- शरावादिना, तदपगमे तु प्रदीपस्येव जीवस्यापि विशिष्टमकाशस्वभावोऽयत्नसिद्ध एवेति, शरीराभावे ज्ञानाप्रभावोऽर्य एवान्यथा शरावायभावे प्रदीपादेरभा- वप्रसङ्गात् । शरावादेः प्रदीपायजनकत्वान्नोत्तप्रसङ्ग इति चेत् । न । तथाभूतप्रदीपपरिणत्यजनकत्वे शरावादेस्तदनावारकत्वप्रसङ्गादिति दिक् । सेयं मुक्तिः स्फटिकनिर्मलामव्यावाधां सिद्धिशिलामुपगतेनात्मना लभ्यते क्षीणकर्मणः स्वभावत एवोर्ध्वगतिमत्त्वेन तत्र गमनात्, परतो धर्मास्तिकायविरहेण BREAKES ॥३॥ ।

·M गतिप्रतिकवात् । ननु कयमेतत् सङ्गपावे आत्मनो विमुत्लेन गत्यपोगान्मूचद्रव्यत्वेन क्रियासमवायिकारणस्वाद , न चात्मनो विमुत्वमसिदम् , दुसाधिकरण द्रव्य रिमु नित्यत्वे सत्यम्मदाइपलम्पमानगुणाधिष्ठानत्वात् आकाशपदित्यनुपानात् वत्सिदेरिवि चेत् । न, वरोरनि पत्रपरिमाणवचपास्मनः प्रत्यासेन पतस्प मत्पसमाधिवस्वाद , आत्मैकत्वपरिमाणे न योग्ये इति टीकाकारवचनात् ममत्यसमात्मपरिमाणमिति चेत् । न । वचनस्प मलापमायस्वात् । नन्वेवमात्मनि पूर्तत्र तत्र विभुत्वाविमुत्वसंश्यो न स्पादिति चेत् । न । तव तमस्यालोक्यभाषत्वप्रोअप भाषस्वाभावत्वपदे संशयवत् संशयमितावावकायरोमेन तदबाव मानमामाष्पसंधयादा तदुपपचे । शम्दगुणत्वमविपेधेन दृष्टान्तस्य साधनवैकल्पाच, तथा हि सम्दो दर्य क्रियावसात् कटवत्, न चासिदिर, सहरणवायु- पानदारानुपातशैलादिभविषातैस्वत्सिदे । पदाइ भगवान् भाष्यकार!--'नं ते पोग्गलमइया सफिरिया पाव्याणाभो ॥ ध्योम्ब सहरणमो दाराणा- दाणमो विसेसेणे ॥ चोर्य व णिवाइस परिपापामो अ पाठव-धि, संहरणादयष संयोगविशेपा इति कार्येण कारणानुमानम् । वम्त आगवोऽयं चन्द इति प्रत्यक्षादेन धन्दे क्रियापयसियिः । न च पवनगवैव गतिः सार्यमाणा शन्दे भारोप्यते स्वाभाविकगतेरन्पगत्यनुविधानानुपपचारोते पाम्पम् , इन्द्रनी- समभरगवेरिन्दनीलगत्पनुविधानपदुपपचे।, अन्यया भोत्रेण शब्दप्रवर्ण न स्यात् वस्य शम्ददेवेशमनात् , गमने वाध्यान्तरालवचिनामपि सम्मान प्राणमस- पात्, अनुनावपतिमातविर्यम्पातेषु च प्रतिपत्त्यमतिपचीपरमविपविभेदाभाषमसनाच, तस्य तत्कृतोपकारापयोगात् । अय वीणाकाश्नसंयोगेन सावरदका- पच्छेदेन जनिवेनापनम्न दश्चदिक्ष निमितपवनतारतम्ये रुदम्बगोलमन्पायेन वारमन्दादिरूपा दक्ष शम्दा आरम्पन्ते निमिचपवनावारतम्पे तु दयादिशु पीपीवरगन्यायनैक एव शम्द आरभ्यते एवं रपीति थोप्रमाप्तेः सुघटत्वात् नानुपपचिरिति चेत्, न, एवं मति घोणादयोऽपि पूर्वपूर्वसमानजातीपक्षण- ममवा अन्पा एप लक्ष्येण सम्बध्यन्त इत्सम्युपगमस्यापि प्रामाणिकत्वमसमात् । प्रत्यभिज्ञानाद्वीणादापेरुत्वकल्पनासिदे यमुपगमो युक्त इवि चेव, भन्दे- अपि मत्समिझानादेकत्वसिदिः किं काकेन मक्षिता । स एवार्य भन्दो यमुदपीपरन् पैत्र इत्यत्रापि हि मत्यभिज्ञानमपाभितमेव । तारमन्दादिभेदेन भेदे धुवे सामात्यमेष प्रत्यभिचापिपय इति चेत्, न, तपापि यत्र नोक्तभेदस्वरसदस्यैकत्वनिपमा ओप्रमासेदुर्घटत्वात् , तार एव घग्दो दूरे मन्दो जाव इत्पनु- भषादेऊस्पैच' तारमन्दाविपरिणतिमेदाभ्युपगमाघ । मपि च थोत्रमपि नाम पाधिोपमाक्भसङ्गात् किन्द पूर्वमेवेति न तस्य धन्दी गुणः । किन --

·न्याया
लोकः
न्याया
लोक
शब्दस्याकाशगुणत्वे सर्वस्य सर्वशब्दग्रहणापत्तिः श्रोत्रसमवायाविशेषात् , तत्पुरुषीयकर्णशकुल्यवच्छिन्नसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाधारतायास्तत्पुरुपीयशब्दग्रह पति
हेतुत्वे महागौरवात् , द्रव्यत्वे तु संयोगेनैव श्रोत्रेण ग्रहणोपपत्तौ लाघवम् । शब्दस्य मूर्तत्वे तत्साक्षात्कारो न स्याद्विपयतया मूर्तमत्यक्षत्वावच्छिन्नं गति
समवायेनोद्भूतरूपवत्त्वस्य हेतुत्वादिति चेत् । न । द्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति योग्यताविशेपस्यैव हेतुत्वात् . स च व्यावृत्तिविशेषः शक्तिविशेषो वेत्यन्यदे-
तत् । श्रोपेन्द्रियव्यवस्थापकत्वेन शब्दस्याम्बरगुणत्वसिद्धिरिति तु मन्दं, इन्द्रियान्तराग्राह्यग्राहकत्वस्यैव भिन्नेन्द्रियत्यव्याप्यत्वात् तत्र गुणप्रवेशस्य गौरवकरत्वात् ।
इत्यं च श्रोत्रेन्द्रियं द्रव्याग्राहकं रूपस्पर्शाग्राहकवहिरिन्द्रियत्वात् रसनवदिति निरस्तम् , अमयोजकत्वात्, द्रव्यग्रहश्योजकमत्यासत्यभिधानेन तद्विरहरूपविपक्ष-
वाधकतर्कानुत्थानात् । इत्थं च शब्दो न पौगलिकः स्पर्शशन्याश्रयत्वात्, अतिनिबिडमदेशमवेशनिर्गगयोरमतियातात् , पूर्व पधाचावयवानुपलब्धेः, सूक्ष्ममूर्त्तान्तराप्रे-
रकत्वात् , गगनगुणत्वाचेति हेतवो निरस्ता वेदितव्याः, भापावर्गणादेस्तदाश्रयस्य स्पर्शवत्वेन स्पर्शशुन्याश्रयत्वस्यासिद्धेः, भित्यादिकमुपभिद्य प्रसर्पिणा
मृगमदादिद्रव्येण द्वितीयस्यानैकान्तिकत्वात् , तृतीयचतुर्थयोथोल्कादिना धूमादिना च तथात्यात , पनमासिद्धतायास्तु प्रदर्शितत्वादिति । उच्छृङ्गलनैयायिका-
स्तु निमित्तपवनस्यैव गुणः शब्दोऽत एव तन्नाशादेव तन्नाशः समनायिकारणनाशस्य समवेतकार्यनाशं प्रति हेतुत्वात् , कर्णसंयुक्तनिमित्तपयनसमवायान
तद्रहः । न च वीणावेणुमृदङ्गादेरेव कुतो नायं गुण इति वाच्यम्, तेपामननुगतत्वात् निमित्तपवनस्गैवानुगतत्वेन तत्समनायिकारणत्वौचित्यात् अन्येषां
निमित्तकारणत्वे क्लोऽपि समवायिकारणत्वाकल्पनात् सम्बन्धभेदेन कारणताभेदादित्याहुः, तदसत्-पवनगुणत्वे शब्दस्य तत्स्पर्शस्येव पार्शनप्रसङ्गात्
तस्य स्पार्शनमतिबन्धकत्वकल्पने च गौरवात् । शब्दे गुणस्पार्शनजनकतावच्छेदकजात्यभानात् न दोप इति चेत्, न, तादृशनातेरसिद्धगुणचानुपजनक-
तावच्छेदिकया सार्यादिति दिग्, अधिक मत्कृतस्याद्वादरहस्यज्ञानार्णपयोरनुसन्धेयम् । महत्त्वाल्पत्वसंबन्धाच शब्दो द्रव्यम् । न च तीव्रत्वमन्दत्ता-
भ्यां तदुपपत्तिः, शब्दगुणत्वासिद्धया तयोर्गुणगतजातित्वासिद्धेः । इयत्तानवधारणेऽपि परिमाणावधारणं च वायाविव न विरुद्धम्, मन्दतीव्रताभिसम्बन्धादल्पमहत्त्वा-
त्ययसम्भवे च मन्दतीत्रवाहिनोर्गङ्गागिरिसरिनीरयोरल्पमहत्त्वप्रसङ्गात् । कारणगताल्पत्वमहत्त्वयोः शब्द उपचार इत्यपि वैलक्ष्यभाषितं, घटादावपि तथामसङ्गात् ।
एकादिसङ्ख्यासम्बन्धित्वान्च गुणवत्त्वम् , आधारगतसङ्ख्यायास्तत्रोपचारे निगमादेकत्वमेव प्रतीयेत, कारणगतसङ्गोपचारे न वहुत्वमेव ज्ञायेत, यथाविरोध
॥४॥
॥४॥

·सहप्पोपपार इति पामगल्पितम् , म्पर्य सण्यापारीयाविरोधादिति, सम्वगुणस्पासिदे सिदं साधनवैकल्ये रयान्वस्य । पतेनेदमपि मत्युक्त-धाम परममह- पोपेन्दगममरेले विशेषगुणले सति प्रदेशभित्ताम्दवरिति । पदप्पाई साधयसंयुक्ते माश्रयान्तरे कारभवे एक्दव्यत्वे सति क्रियाहेतुगुणत्वात् अंग- परियामानादात्मविभुत्वसिदिरिवि, तदपि न, स्वाथयसंयोगपटिवसम्बन्धेनामस्पात्मपन्निो दीपान्सरवत्तिमुक्ताफलायाकर्षणहेतुत्वेऽविमसहादेवासदे । तप- स्पस्पैरागमस्वितोपरार्पणोतुत्तस्स प्रासमयत्नादायवर्धनादात्यस्थितशरासनाध्यासनमयत्ने दूरस्थितलक्ष्यमाप्तिक्रियाहेतावतधादर्शने च विचित्रशक्तिकत्वात् -मा- पानाम् , भाष्यस्प साभपसंयोग, विनापि कार्योतुस्वात् न साध्यसिद्धि', अयमन्तभ्रामकस्पर्धगुणेन व्यभिचारण । न च. तत्पर्यस्य न सोहकर्षणतत्वमन्य- पासिदत्वादिति पाप्यम्, तदुतर्पण कियोस्कर्पात् तस्य तदेतृत्वात् । एतेनाल्टमेवायस्कान्सेनाकृष्यमाणलोरदर्शने मुखयत्पुंसो निश्चयत्नेन तक्रियाहेतरिति पराम्तम् , ऐनोपासावष्टकल्पनाया भन्याग्यत्वात् , अन्ययान्यप्रापि सदेवत्वमसात् । यदपि। जियोसपा कृतेन श्येनयागेन यज्वन्येवादमननात् वस्प प समानसम्बन्धात् कयमात्मषिमुत्वं विना फलोपपचिरिति, तदपि न, चक्तिविश्परूपस्य कारणत्वस्यासम्बन्धेऽप्पविरोधात्', - सम्बन्धघटितत्वे पा वस्य प्रको सम्पन्धविक्षेपकल्पनावश्यकत्वादिति । अपात्मनो महाचं वावनिर्विवाद द्रव्यचाचपं प्रति कल्पनीयोतुमावस्य महत्वस्य लाघवेन मन्यद्रव्यसाक्षात्कार सापरिधम मत्सेव देतृत्वकल्पनादात्मसाक्षात्कारनिर्वाहापात्मनि महस्वस्यावश्यकत्वाद, तप मास्वं न जन्य, कार्य हि महत्त्वमवयवपहलजन्यं स्यात् तन्मर समन्य पा मपपनन्यं पा न च वितयमपि निरखपवस्यात्मनः सम्भवतीति, एव चार्य भयोगर आत्मा विमुनित्यमाचादाकाचयदिति पेत् । अप्रोग्यवे-अप दि परिमाणवलक्षणं विभुत्वं. साध्यते, न प नित्यमइवे सत्यपि परममकर्पविपर्प पावते कविर्क इत्यायोजकोऽय हेतु' । अपकष्टत्वे तस्य शल्पाधिका गनमइस्पावपिकापर्पस्स बहुत्वमन्यवावच्छेदकत्वादिति घेत, न, परमाणुपरिमाणसाधारणतया सस्य कार्यतानपच्छेदकत्वाद'; त्रुटिम- (सारितोप समं सावान्, तास्वापकर्पस्य जावित्वासिबेष, परमाणुपरिमाणानभ्युपगमे प गगनपरिमाणानभ्युपगमेऽपि किं ससिमावइति । उक्काप- कण प्रामाशुपरिमाणव्यावृचत्वमपि दीयत इति चेत् , आत्मपरिमाणव्याष्टचत्वस्यापि तम दाने किं तय गुइमा, उभ्याभावनिवेशे हि न कमपि शेष पा ३ त आत्मपरिमाणपरिणविविश्वेपे शरीरनामकर्मणो हेतुत्वाद तस्प. नित्यत्वासिधा स्वरूपासियो हेनुः । नन्वेवं शरीरपरिमाणभेदेनात्म-

·न्याया
लोकः
।
1
न्याया
लोकः
---
56+96
परिमाणभेदादात्मभेदापत्तिः परिमाणभेदे द्रव्यभेदनियमादिति चेत्, न, एकत्र घटे श्यामरक्तादिरूपभेदेऽपि घटाभेदवत्परिमाणभेदेऽपि आत्माभेदोपपत्तेः, विशिष्ट-
भेदस्य च शुद्धद्रव्याभेदापरिपन्थित्वात् न दोपः । इत्यमेव च क्षणभेदसमर्थनं सङ्गच्छते । नन्वेवं वालयुवशरीरादेरिवात्मन उत्पत्तिः स्यादिति चेत्, स्वाधि-
करणक्षणध्वंसानाधिकरणक्षणसम्बन्धरूपा पर्यायनियता सा न भवत्येव, विशिष्टस्खाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणक्षणसम्बन्धरुपा तु सा द्रव्येप सम्भविस-
म्भवा न निषिद्धयत इति किमधिकं पर्यनुयुज्यते । अत एव तद्वदेवात्मनः सावयत्वेन कार्यत्वापत्तिरिति निरस्ता । प्रागसतः सत्तालाभरूपस्य कार्यत्वस्या-
सिद्धेः, पूर्वाकारपरित्यागेनोत्तराकारोपादानरूपस्य च तस्यात्मन्यप्यविरोधात् । न च सावयवत्वे तस्य प्राक्मसिद्धसमानजातीयावयवारभ्यत्वमसक्तिरिति वाच्य-
म्, तथाव्याप्त्यसिद्धेर्घटादिना व्यभिचारीत्, घटादिर्हि सावयवोऽपि न तन्तुवत्माक्सिद्धसमानजातीयकपालसंयोगपूर्वकः, मृत्पिण्डात्मथममेव स्वावयवरूपाया-
त्सनः प्रादुर्भावात् । सावयवत्वे आत्मनो नाशः स्यात् घटवादति चेत्, स्यादेव, संसार्यवस्थानाशेन तद्रूपतया तस्यापि नष्टत्वात् सर्वथा नाशस्य च घटेऽप्यसिद्धः ।
एकान्तेनासतश्चात्मन उत्पत्तौ स्तनादौ मत्तिर्न स्यात् तस्या इष्टसाधनतास्मृत्यधीनत्वात् तस्याच पूर्वभवानुभवाधीनत्वात् । यत्तु मागवयवेपु क्रिया ततो विभागः ततः
पूर्वसंयोगविनाशस्ततो द्रव्यनाश इति भक्रिययात्मनाशः स्यादिति परस्याकूतं, तन्नः तथाविनाशे पूर्वजन्मनि स्मरणायभावप्रसङ्गात् । न चायमेकान्तोऽवयवक्रियादिक
विनैव सुवर्णकारव्यापारात्कटकस्य केयूरीभावे कटकध्वंसमतीतेः । एवं च मूर्तशरीरानुपदेशेनात्मनो मूर्तत्वापत्तिरपि परास्ता । यतः किमिदं मूर्तवम् इयत्ताव-
च्छिन्नपरिमाणयोगो रूपादिसन्निवेशो वा । आये इष्टापत्तिः । न पविभुद्रव्यस्य मूर्त्तत्वं न मन्यते कश्चिद्विपश्चित् , नान्त्या, मूर्त्तानुमवेशिनो रूपादिमत्त्तव्या-
प्तिविरहान्मनस्येव व्यभिचारात् । न च मूर्तमहत्त्वेनापि तयाप्तिरस्ति अमयोजकत्वात् । एवमात्मनो मूर्तद्रव्यत्वेऽचेतनलापत्तिरपि परास्ता । सहचारदर्शनमात्रेण
व्याप्त्यग्रहात ; अन्यथा विभुत्वेऽप्याकाशादिवत्तथात्वं स्यात् । शरीरखण्डने शरीरव्यापिनो जन्तोरपि खण्डनप्रसङ्ग इत्यप्यसमीक्षिताभिधानं, शरीरखण्डने कथा
श्चित् तत्वण्डनस्येष्टत्वात् , शरीरसम्बद्धात्मप्रदेशेभ्यो हि कतिपयात्मप्रदेशानां खण्डितशरीरानुप्रवेश आत्मनः खण्डनं तमात्र विद्यत एवान्पमा खण्डितसरी:
रदेशस्य कम्पोपलब्धिर्न स्यात् , आत्मविभुत्ववादेऽपि खण्डितशरीरे मनोन्तरप्रवेशनिर्गमयोरुपगमानाधिककल्पनामिति दिक् । आत्मविभुत्ववादे सानादीनाम-
व्याप्यत्तित्वात् घटादाववच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानाधभावस्यापादकस्य सत्त्वात् तत्रावच्छेदकतया सानाधुत्पत्तिवारणायावच्छेदकतया तदात्मविशेषगुणत्वाव-
--
॥५॥
॥५॥

·वि पति नादरम्पेन वरपरीरतादिनाघ्नन्तश्चर्पस्मरणभावकलपने गौर, देहम्मापित्वबारे तु वेषां व्याप्यत्तित्वामोक्तगौरपम् । न च देशारेव मानावे कमेण सरसम्मन्यात् सर्पोपसम्धिरित्सपि सम्यक्, युगपत् तत्र सर्व मानमुखापुपसम्मात् । न पाशुष्टचेयोगपधाभिमाना, अन्यत्रापि चपा प्रसत्ता, शप रिपतु घटादिरप्येकालपाधिरामुरर्युगपत्सर्षेप्यवयवेषु प्रतीयत इति । अव एवं सौगतोऽपि वपैक निरन्तरं पानं कल्पपभिरस्वा, प्रत्पवयवमने- कसुवादिकल्पने सन्तानान्तरक्व परस्परमसरक्रमाव सर्वप्र शरीरे मम सुखमित्यनुस्यूतकमत्यपविलोपात् । युगपशारिभिरेकचरीरवसिमिरनेकनिरंभशनिक्स- सप्तपेदनरेफपरामर्शविकसनननादयमदोष इति चेत्, वईि, अनेकोपादानस्य परामर्शविकरपस्पैकखसम्भवे पाक्सिमिमकैकशरीरव्यपदेप्रभागनेकपरमाणूपा- दानानेकनिन्नानमावेऽपि बदिकल्पसम्भवात् भनेकपरमाणूपादानमने चेव विज्ञानं सन्तानान्वरनदेकफ्राम भाव इति धर्मकीपितं न सुभाषितं स्यात् । एवं प मानादीनां शानायभाषविरोपस्याप्पपच्छेदकमगर्मस्यैव कल्पनाशापवम् । अथ योननामात्रमा गत इति मतीवेरात्मनः क्रियावस्नेन पूर्णत्वसिदेने विमुत्त, न च मना शरीरं पा तमवारविषयः, तस्पाइसत्ययावेपत्वादित्यप्याहुः । आत्मनः शरीरन्यापित्वे घेई मानम्-आत्मा शरीरमानः शरीरमापिलेनो. पलभ्यमानगुणववादिति । न प मूलापच्छमेन मवीयमानकपिसंयोगादिमवो महीनस्य मूलमात्रममाणकत्वाभाषेन व्यभिचार, कपिसपोगस्य मूल एक तुचेर, से तु परम्परपंच प्रवीन, सयोगगुणत्वनिषेधाचेत्यधिक मत्तानार्णवस्याद्वावररास्पयोरनुसन्धेयम् । नन्वात्मैव नास्ति तद्प्राइकममाणाभावात् प्रत्यक्षस्य वामप्सरादनुमानाममयोधाममाणत्वादिति कस्य मोसः । न चैत्दाक्यमामाण्यामामाण्यपोळपावा, एतस्य प्रमाकरणस्वरूपमामाभ्याभावेऽपि धमननकत्वाभावेन पिपपापापात् । न प भववोऽपि तस्मविक्षेपकपमाणाभावापूष्णीम्मावः श्रेयानिति वाच्यम्, वदिपर्पयसाधकमानाभावेऽप पराभ्युपगते पर्यनुयोगस्य मुकर- त्वाद तस्य सन्देामिनासादिमूलस्वाद तदनुचरे परस्य निग्राद अत एव सर्वत्र पर्पनुयोगपराप्पेव सूत्राणि इसवेरिति चार्वाकरभिहितमिति चेत्, न, अनुमा- नापमाम्पामास्मासदे, न त्वनुमानमममाण, धूमादिझानेन वाचादिकमममाय भवत्यनुपपचेः । सम्भावनयैष च तत्र मचिः संघादेन च तम मामाण्पाभिमान- मिति चेत्, न, भग्नहोतासंसर्गकपकपादिस्पतिरूपायां सम्भावनायामसदिपयिष्यां परमार्थसत्स्वलाणविपपाध्यक्षविषपविषपकत्यल्पसंघादायोगात् । अयोक्तस- पादाभिमानाभ्यामलमपेकल्पविपपविषयकत्वल्पसंवादादेव वा सत्र मामाण्यामिमान इति चेद, न, संवादाभिमानोऽपि वशिहामिमानादित्यापनरस्थानावन- ·ܟ ܕ न्याया लोकः पदोक्तसंवादस्य ,च ,सद्विषयकत्वरूपमामाण्यासहचारात् । अध्यक्षमूलकविषयविपयकत्वरूपसंवादस्याध्यक्षमूलकाध्यक्षान्तरसाधारणस्योक्तमामाण्यरूपसहचारोऽप्यक्षत इति चेत् , न, तथापि दृष्टसाधयेणानुमानमामाण्यसाधनस्यानुमानप्रामाण्यानभ्युपगमे दुःसमाधानत्वात् । अथागृहीतासंसर्गकार्थस्मृतिरूपोत्कटकोट्रिकसंशयरूपा वा सम्भावनैव संस्कारोद्रोधकेन साधारणधर्मदर्शनरूपेण वा लिङ्गदर्शनेनं जनिता अनुमितिकार्यकारिणी सम्भावनाया एव बहुशो व्यवहारहेतुत्वादिति चेत् , न, अप्रमाणेनासिद्धैः, प्रामाण्यसंशयस्य च प्रवृत्त्यप्रतिबन्धकत्वात् स्वतः प्रामाण्यग्रहे तत्संशयायोगाच्च । न च निर्विकल्पके मामाण्यं न सन्दिह्यत एव किन्तूत्तरकालभाविन्यनुगताकारावगाहिनि सविकल्पक एव, तत्र प्रमाणाभावेन स्वतः प्रामाण्यग्रहायोगादिति वाच्यम् , सामान्यस्य सत्त्वव्यवस्थापनेन सविक- ल्पकस्यापि सद्विगयत्वात् । किञ्चानुमितेः सम्भावनारूपत्वे स्मरामि सन्देमीति वानुव्यवसायः स्यात् न त्वनुमिनोमीति । स्मृत्यादाक्सत्ख्यात्युपनीतानुमिति- त्वाभिमानात् तथानुव्यनसाय इति चेत्, तर्हि साक्षात्करोमोतिषियोऽनभिमानत्वे का प्रत्याशा, न च त्वन्मते प्रत्यक्षस्यापि प्रमाणत्वं युक्तम् , स्वरूपन्य-' वस्थापकधर्मस्य तल्लक्षणत्वात् , स च धर्मोऽविसंवादित्वस्वरूपस्तस्य च प्रत्यक्षमामाण्येन गृहीताविनाभावस्यैव तव्यवस्थापकत्वं, सहचारमात्रस्याव्यवस्थापकत्वात् , अन्यथा पार्थिवत्वस्य लोहलेख्यत्वव्यवस्थापकत्वप्रसङ्गात्, अविनाभावग्रहप्रकारस्य सौलभ्ये च सिद्धमनुमानेन, विभिन्नममाकरणत्वेन तस्य प्रमाणान्तरत्वात प्रत्यक्षेऽपि प्रामाण्यसम्भावनायां च समुच्छिन्ना तद्विनिश्चयकथा, सन्मात्रालम्बनस्वविपयप्रामाण्यावगाहिनिर्विकल्पस्य स्वमेऽप्यप्रतीतेः । यत्तु प्रत्यक्षस्यापि ता-: न्त्रिकलक्षणालक्षितस्यैव लोकसंव्यवहारचतुरस्य प्रामाण्यं नातथाभूतस्यात एवानुमानमपि तान्त्रिकलक्षणलक्षितमेवाप्रमाणत्वेन प्रतिपाद्यते न गोपालाधनलप्रतिप-, तिरूपमिति, तदसत्, तस्यापि वस्तुतस्तान्त्रिकलक्षणलक्षितत्वादित्यनुमानं प्रेमाणमेवमागमोऽपि । यदप्युक्तं पर्यनुयोगमात्र क्रियत इति, तत्र पर्यनुयोगोऽप्यम- मोणमूलको कथं परं प्रति कर्त्तव्यः । अथ परस्यांतिप्रसङ्गापादनरूपपर्यनुयोगे न दूपणमिति चेत्, न, तस्यापि व्याप्तिमूलत्वात् तत्प्रामाण्ये अनुमानप्रामाण्या- पातात् । अनुमान चात्मनि-ज्ञानादयो द्रव्याश्रिताः गुणत्वाद्रूपवादेति । न च भूतान्येव चैतन्योपादानानि, प्रत्येकं तेषु सत्त्वकठिनत्वादिवत्तदुपलम्भप्रसङ्गात् । शक्तिरूपेण प्रत्येकं भूतेषु सत्येव चेतना नोपलभ्यत इति चेत्, नन्वियं शक्तिश्चेतनातो भिन्नाऽभिन्ना चा, आये, चेतनाशक्त्योरसम्बन्धः, प्रत्येकं भूतानां तच्छक्तियोगित्वेऽपि चेतनायोगानुपपत्तिश्च । अन्त्ये शरीर इव तत्र तदुपलम्भमसङ्गः । अनभिव्यक्तत्वात् तदनुपलम्भ इति चेत् : ननु केयमनभिव्यक्तिः 1- SHRESSESAKALAM ·मनुप लम्पिपिरणं पा, आधे परम्थ्यानुपसन्धिरित्यनुतरम्, अन्त्ये घावरण स्वप्तानप्रतिवन्धकसम्यन्य इति तादृशातिरिक्तपदार्याभ्युपगमे सत्सङ्ग्याविरोपः । न च मनस्सम तेपामन्पतरदेव वापरणं, व्यसकत्वावरणत्वयोर्विरोधेन सत्वेनाभियवाना भूनानामावरणत्यायोगात् । पिश्चिष्टपरिणामाभावारमत्येक भूतेषु चैरान्पा- परणानति वान मस्पितम् , तया सति परिणामस्यैव व्यञ्जकत्वमसमान्, परिणामस्य भूतामेदे सदा तदभिव्यक्तिप्रसङ्गात्तन्नेदे च तन्यसङ्घयाविरोधात् । परि- गाम म्पकाले भूवाभिम इति तु कालानभ्युपगमादनुक्तिसम्मष, सोकसिद्धक्दाश्रयणे लोकसिद्धस्पात्मनोऽप्याभयणमसात् । न च सस्य न लोकसि- यत्व, जातिमारणदिम्पदर्शनपिवकर्मादिना तस्य तथात्वात् । मूतसङ्घनता तनोत्पयत इत्यपि न समीचीन, गत्येकमसतः समुदायादप्यनुत्पादाद्रेणुतलबत् । अम्बादापसतोऽपि स्यूलत्वस्य घटादावुत्पादाभोक्तसनविरिति चेत्, न, उपादानेसतः कार्यस्योत्पत्ती पञ्चमभूतस्याप्युत्पत्तिमसङ्गात् । रेतोस्तदनननस्यमा- पत्वात् न तदुत्पत्तिरिति चेत्, वर्षि लाघपात् असदजननस्यभाषत्वमेष वा कल्प्यताम् । वप्रासलेप कचित्कस्पचिज्जननस्पभाव इति नातिमसन इति पेत्, न, अननुगमात्, सजननस्वभावस्यानुगतस्यैव कल्पयितुं युक्त्वात् । किश्श पूर्वापरादिदेशमवष्टम्पावस्थिताः परमाणव एष स्यूसत्यमिति तेपामेव तथाभा- पान सप्रासाचं स्थूणत्यस्य । न धैर्ष भूतसङ्घात एष चैतन्य, पदावावपि तत्मसनात् । भिमस्यमायानामेष भूतानां चैतन्योपादानत्वात् तत्सहात पर पतन्यं, न प सर्वभूतोपादानव काप्यसिद्ध, बहुत्वसङ्घपायामेव तत्मसिदेरिति चेत्, न, भूतत्यानिशेपे भेदकाभावेन स्वभावाभेदात् । पैतन्यमनकानां तब- जनकभूतेम्पा स्वरूपेणेष भेद इति चेत्, ताई भूतेतरात्मकभेदमसङ्गो भूतस्प भूतस्वरूपाभेदात् , तस्मात्तपान्यभूतेभ्य मात्मोपसहीतत्वेनैव भेदादतिरिक्तात्म- सिदिः । न य इनिर्गुबकणिकाविद्रव्यसङ्कालनानामपि सापकानां यया भिन्नस्यमाववा तथा भूतानामपि मिषः सेति वाय, व्यक्तिमाप्रत एष तेपा रसवीर्यविपाकादिभेदो न स्वभावभेदादित्युपगमात् । तदात्मकमामत्वे संस्थानाविमेदो यया सागकानों तथा पेत्तनाचेतनत्यभेदोऽपि भूतानां भमिप्यतीति चैव, न, रात्र फर्नादेनियामकत्वात् अप तदभाषात् । भूतसामान्यस्पाभूवव्यादृचिषद्वषिश्चेपे तदतिरिक्तव्यारत्तिरूपमैदसम्भव इति चेत्, न, विवसितवि- क्षेपव्यतिरेकेण तारशभेदस्य मिषोऽपि सम्भवाद, अतयाठचेस्तुच्यत्वे घस्तुदो भेदाभाषेन विकरूप्यप्रसादात् स्वस्सस्य च सर्वप्राविशेपादिति दिग् । घेत. न्यस्प देरपर्मत्वे च मृतदेवभप तदुपकाममसर न घ लागण्यादिवदुपपचिा, तेषां मृतदोअप सत्याच, अन्पया तस्य सन्माप्राहेनुकत्वेन चैतन्यवदेवानिरिक्त-

·-
1
न्याया
लोकः
न्याया
लोकः
+
*ORKERSEASkee
हेत्वपक्षणेऽनायासादात्मसिद्धः । न च तदा प्राणाभावात्तदभावः, नलिकादिना पवनसञ्चारेऽपि चैतन्यानुपलम्भात् । स वायुर्न प्राण इति चेत् ,
न, तव प्राणत्वजातेरभावात् । किञ्च देहस्य चेतनत्वे तस्य प्रतिदिनमन्यान्यभावे पूर्वदिनानुभूतस्योत्तरदिने स्मरणं न स्यात् अन्यदृष्टस्यान्येना-
स्मरणात् ।' एकचैतन्यसन्ताने वासनाफलयोरुपपत्तेर्न दोप इति चेत् , न, आयसुतचैतन्यस्य चैतन्यानुपादानत्वात् । मातृचैतन्यं तदुपादानमिति चेत् ,
तर्हि मात्रनुभूतस्य भ्रूणेन स्मरणप्रसङ्गो मातचैतन्यसंसर्गस्य चैतन्योत्पादकत्वे तत्संलग्नघटादावपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गात् , स्वेदजायेषु मात्रभावेन तदनुत्पा-
दप्रसङ्गाच । एतेन प्रदीपदृष्टान्तः परास्तः, दान्तिकवैधात् । तस्माद् यदेकं चैतन्योपादानं स एवात्मा । अथ यथा दृश्चिकस्य गोमयश्चिकमभवत्वं तथा
ज्ञानस्याभ्यासरसायनमातापितृशुक्रशोणितादिनानाहेतुप्रभवत्यमुपपत्स्यत इति चेत् , न, रसायनादिस्थलेऽपि समानजातीयपूर्वाभ्याससम्भवात् , अन्यथा
समानेऽपि रसायनायुपयोगे यमजयोः प्रज्ञामेधादिविशेपो न स्यात् । तस्मात् प्रज्ञादीनां जन्मादौ न विशेषः शालूकगोमयजन्ययोस्तु शालूक्योमियो विशेप-
दर्शनादेव विचित्रहेतुमभवत्वमिति न किञ्चिदनुपपन्नम् । यत्तु शरीरटद्भया चैतन्यवृद्धेश्चैतन्यं शरीरोपादानमिति , तन्न , महाकायस्यापि मातङ्गाजगरादेरल्प-
चेतनत्वात् । शरीरविकाराचैतन्यविकारोपलम्भात् तस्य तद्धमत्वमित्यप्यनुद्घोप्यम् , सात्विकानामन्यगतचित्तानां वा शरीरच्छेदेऽपि चैतन्यविकारानुपलम्भात् ,
सहकारिविशेषादपि कार्यविशेपदर्शनाच । करचरणादियावदवयवोपादेयत्वे च चैतन्यस्य कराद्यपगमेऽपगमप्रसङ्गात् यत्किन्निदाश्रयापगम इव वहुत्वसङ्घयायाः,
तावदाश्रयनाशनाश्यत्वे च मृतदेहसत्त्वे तदनाशप्रसङ्गात्, एतेन करचरणायवयवेषु प्रत्येकमेव विश्रान्तं चैतन्यमित्यपि निरस्तम् , एकत्वावमर्शविलोपमसङ्गा-
च । घटीयपाकजरूपादीनामिव देहधर्माणामपि ज्ञानादीनां निमित्तनाशनाश्यत्वान्नानुपपत्तिरिति चेत्, किं तर्हि तनिमित्तं यन्नाशाज्ज्ञानादिनाशः, न
तावत्माण एव, तत्सत्त्वेऽपि सुपुप्तौ ज्ञानादिनाशात् । न च यद्विरहात्तदा न ज्ञानाद्युत्पत्तिस्तदेव तादृशमनुगतं तन्निमित्तमिति वाच्यम् , तादृशस्योपयोग-
स्य प्रसाधितत्वेनात्याभ्युपगमप्रसजगत् । अपि चाहंप्रत्ययप्रत्यक्षादेव सिद्धयत्यात्मा । न चायं प्रत्ययो लिङ्गजः शब्दजो वा, तयापारविरहे जायमान-
त्वात् । न च सविकल्पकत्वादममाणं, सम्यगर्थनिर्णयरूपत्वेन तस्यैव प्रामाण्यव्यवस्थापनात् । न चास्य प्रत्यक्षस्येन्द्रियाजन्यत्वादप्रत्यक्षत्वं, वाह्यन्द्रिय-
व्यापारविगमेऽपि स्पष्टताजीवातुकतादृशस्वसंवेदनपत्यक्षोपगमात्, तद्यापारेप च घटमहंजानामीत्याकारकज्ञाने तद्विपयत्वं तत्र कर्तृतयात्मनः कर्मतया विप-
SOSIOS OSSOS
--
--
---
-
७॥
Rated
॥७॥

·पस्य क्रियारलेन, प मानस्य भानात् । न प शरीरस्पैपाप सातवया प्रतिभासा, मातहिरिन्त्रिपसमिकर्पनियम्पमिपयतावित्रेपानाश्रयत्वात् शरीरस्य चातथाभूत- लाद, अन्यायकारे भरीरामविसन्यानेसमिति प्रतिसन्धान न स्यात् । यत्तु मानकर्मतया पटादेवीरस्य न झास्वमिति सम्मविटीकाकतामिहित, व, सकर्मस्नानुपरकमानाविपपत्वमर्पोऽन्यथा मामा नानामीत्यमात्मनोऽपि कर्मस्वादलमत्त्वापसे । ननु को गौरोजमित्यादिमत्ययाना देहमः सहा- (कारस्य, सामानापिकरण्पनादेस्यैवामित्पपविपपत्वं गुफ्तमिति चेत् । न, मुरम्पई दास्पदमित्यादिमतिरहन्त्वस्य मुखादिसामानाषिकरण्याक्समयात् । न पास्या धमन, नाधाभागावः, चरीरे निवन्त्वनी पिकाया सचावमिति मतीतेर्धमत्व, पारनपाक्ये त्वामितिपदस्य मदुपकारित्वमयी, या सकार्यकारि- गि. योऽयं सोशामिति। ममापमात्मेवि नुन मत्पया केवल याछिकशब्दमाप्रमेव, शरीरेअप: ममेदमिति भन्दमाममेवेवि, चेत् , न, इदमित्याकारकरिपपतायात्र- परादिम्पसारनियम्पापा: शरीरचाशुपादारनामात् । किन्न पालभरीरचपलवादीनो युवभरीरे सचारादापसरीरधर्मसंप्रमस्य स्वसन्तानपचिंपूर्वशरीराधीनक्या तासमानुगवस्य फार्मणशरीरस्प तत्सगारिवपर्मववषात्मना सिदिः । एगे आयापुम्बि दुनिष्णाण दुप्परिकवाणं काणं कम्माणमित्यादिक भागमोऽपि विचित्र- कर्मभोक्तुरात्मनः सत्ता प्यवस्थापपतीति, सर्वमयदातम् ॥ चाकिमतानुयायिन सालनयापिकास्तु-अवच्छेदकतया मानादिकं मति वादात्म्येन कल्प्यकार- गवानस्प, चरीरस्यैव समवायेन मानादिकं मति देतृत्वकल्पनमुचितम्, न पैषमास्मत्वं जाविन स्पात् पृथिवीस्वादिना साहादिति वाच्यम् । उपापिसार्यस्येव नाविताहर्पस्पाप्यदोफ्त्वात् ।। न च वपापि मूतयतुष्कमकवित्वेन, शरीरस्स पृथिव्यादिमित्रत्वात् पृधिय्पादिचतुष्टयमेव तत्त्वमिति प्रविदासंन्यास इति: वाच्यम्, साभ्यसमवेत्त्वसम्बन्धेन गन्पामायस्य गन्ध पनि, प्रक्मिन्यकत्वेन वस्प. भूवनुष्कमछतित्सायोगात्पार्यिपाविशरीरे जलादिधर्मस्यौपाधिकलादिति ।। न चैर्य, परात्मरूपस्पर्धादीनामिव तत्समेव्वज्ञानादीनामपि चानुपसार्शने स्पातामिति वाच्यम् , रूपादिपु मातिषि- प्रेममभ्युपगम्प, रुपान्पतरत्नेन, घायुपं प्रति स्पर्शत्पाहत्वेन च स्पार्शनी प्रति प्रतिवन्धकत्वकल्पनात् , इत्यमेव रसादीनामघाशुपास्पार्भनत्वनि सत् । अथैर्य समानादेरपि कर्य मत्पामिति चेत् , मनसैवेत्पवेदि., । मनासिदो, कि मानमिति चेत्, मनुमानमेवः । न चानुमानोपगमेअसिदान्तः । अनुमिविस्वस्य मानमतप्याप्पत्वाभ्युपगमात् । न घ) सरीरस्पात्मत्तेः मृतकलेवरेअपि. ज्ञानोत्पत्तिः स्पात, विनातीयमनासयोगाभागात् ।। आत्मनः शरीरानतिरेके संयोगस्य.

·न्याया
लोकः
न्याया
लोक:
पृथक्मत्यासत्तित्वाकल्पनेन लाघवम् । न च घणुकपरमाणुरुपाद्यप्रत्यक्षत्वाय चक्षुःसंयुक्तमहदुद्भूतरूपवत्समवायत्वादिना प्रत्यासत्तित्वे त्रुटिग्रहार्थ संयोगस्य
प्रत्यासत्तित्वमावश्यकमिति वाच्यम्, द्रव्यतत्समवेतप्रत्यक्षे उद्भूतरुपमहत्त्वयोः समवायसामानाधिकरण्याभ्यां स्वातन्त्र्येण हेतुत्वे दोपाभावात् , किञ्चैवमुद्भूतरू-
पकार्यतावच्छेदकं द्रव्यप्रत्यक्षत्वमेव न त्वात्मेतरत्वमपि तत्र निविशत इत्यपि लाघवमित्याहुः । तदसत् , देहादीनां ज्ञानाद्युपादानत्वे प्रत्यभिज्ञानं न
स्यादित्युक्तत्वात् , आश्रयचाभुपे जातेश्चाक्षुपत्वनियमेनात्मत्वस्य चक्षुषा ग्रहणप्रसङ्गाच । किश्वमहं शरीरवानितिवदहमात्मवानिति प्रतीतिः स्यात् न स्याद्वा
अहमात्मवानितिवदहं शरीरवानित्यपि। न च संयोगस्य पृथक्मत्यासत्तित्वाकल्पनलाघवमपि न्याय्यम् , परमाणौ पृथिवीत्वादिग्रहणवारणाय महत्त्वोद्भूतरूपयोः
प्रत्यासत्तिमध्येऽवश्यं निवेश्यत्वेन त्रुटिग्रहार्थं तत्स्वीकारादुद्भूतरूपजन्यतावच्छेदकमपि मूर्तप्रत्यक्षत्वमेवेति न किश्चिदनुपपन्नम् । यत्पुनरुक्तम् अनुमानान्मनो-
ऽभ्युपगमेऽपि तदनतिरेकानापसिद्धान्त इति, तन्न, वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत एतादृशानिधयस्यैतदुत्तरदहनानुमितित्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वेन धर्मविशेषसिद्धौ
धर्मिविशेपसिद्धेः प्रमाभेदेन प्रमाकरणभेदात् । न चैतदुत्तरज्ञानत्वमेव तज्जन्यतावच्छेदकम् , अमामाण्यज्ञानशून्यानाहार्यतादृशनिश्चयं विनापि तदवच्छिन्नस्मृतिस-
न्देहादिसम्भवेन व्यभिचारात् । न च गृहीतामामाण्यकाहाविनश्यदवस्थधूमपरामर्शविशिष्टायामविनश्यदवस्थालोकादिपरामर्शजन्यानुमितौ व्यभिचारवारणायापा-
माण्यग्रहाभावाहार्यभेदयोर्जन्यतावच्छेदके निवेशान्नोक्तदोप इति वाच्यम् , अनुगतरूपेण तदनिवेशात् तत्तदप्रामाण्यग्रहाभावतत्तदाहायभेदादीनां जन्यताव-
च्छेदके निवेशे गौरवादनुमितित्वस्यैव तत्र निवेशयितुं युक्तत्वात् । न चामामाण्यप्रकारतानिरूपितोभयाटत्तिधर्मावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताक-
स्यामामाण्यग्रहाभावस्यानुगतस्यैव निवेशानोक्तगौरवमिति वाच्यम् , तथापि प्रकृते स्वोत्तरत्वस्य स्वध्वंसाधारकालध्वंसानाधारस्वध्वंसाधारक्षणत्तित्वरूपस्य
निवेशनीयतया प्रागुत्पन्नसंस्कारवारणायानुमितित्वनिवेशावश्यकत्वात् । न चापेक्षाबुद्धयात्मकपरामर्शद्वितीयक्षणोत्पन्नतदनात्मकानुमितिसङ्ग्रहायाव्यवाहतोत्तरो-
त्पत्तिकत्वमेव संस्कारव्यारत्तं वैशिष्ट्यं देयमिति वाच्यम् , स्वध्वंसाधारपदस्यापेक्षाबुद्धिरूपपरामर्शानाधारस्वध्वंसानाधारार्थकत्वे उक्तानुमितिसङ्ग्रहात्,
ज्ञानत्वनिवेशे प्रत्यक्षादिष्वनपेक्षितपरामर्शजन्यत्वकल्पनापत्तेरनुमितित्वनिवेशौचित्याच । यत्त्वप्रामाण्यज्ञानाभावस्य पृथकारणत्वान्नायं दोप इति, तन्न, तत्तद्व्य-
क्तित्वेनामामाण्यग्रहाभावानां तत्तदमामाण्यग्रहाभावविशिष्टधूमादिलिङ्गकानुमिति पति हेतुत्वकल्पनापेक्षया सामानाधिकरण्यविशिष्टविशेप्यतासम्बन्धावच्छिन्नप्रति-
,
,
॥८॥
॥८॥

·यो वायगामाम्यप्राभावानामवच्छेदकत्वकल्पनाचिस्पात् । यत्तु परिमनुमिनीमीत्यनुव्यवसायेनानुमिक्तित्वसिदिरिति, तम, सप्र विधेयताविपस्यैव पिपयस्वात् अन्पया पर्वतमनुमिनोमीत्सपि स्यात् । परामर्शजन्यवायामपि स एच प्रवेश्यतामिति चेत् , न, सदीयसम्मन्मापेक्षयानुमितित्वीपसम्बन्धस्य समवायरूपस्य कार्यता- पखवतावच्छेदकत्ये लाघवान् । ननु वयाप्पनुमिवित्वस्य मानसत्वव्याप्यत्वमेवेति भागुफ्त तया च नानुमानस्य प्रमाणान्तरत्वम् । न चानुमितेः साक्षात्कार- ले कर्य न वरि साक्षात्करोमीवि प्रवीतिरिवि पापम् , तप्र लौकिकविषयक्पा साक्षात्कारामावादेव गुरुत्वादाविष वदुपपचे । अत एव पी वई साक्षात्करोमीत्यादिमतीविषलगोपविक्षेपमन्यवयापि लौकिषिपमा कल्पपन्ति प्रान्धिका' | युक्तं चैतन्, चानुपादिसामग्रीसत्वे मानसत्वरू- पव्यापकधर्मावधिनसामध्यभानादेवानुमित्यनुवयोपपचौ अनुमितित्वादेस्तस्मविपदयवावरदकस्याकल्पनेन लापरात् । अयानुमित्सागुचेजकभेदेन विभिन्न रमेण मनिस्टयमविपन्षकमाव मावष्पक इति चेत् , न, तचदिच्छानन्तरोपजायमानमिनमानसे आतिविशेष स्वीकृत्य , सदवच्छिन मति मानसा- न्यतानसामाया पक्षिन्पकत्वकल्पनादनुमिनिस्वादेर्मानसचित्वकल्पनौचित्यात् । अप तचदिच्छाविरहकाले वचदिच्छानन्तरोपजायमानमानसापधिरिति चेत् , 'न, वाशमानसं प्रति वपदिच्मना हेतुत्वात् , न चैवं गौरव, फलमुखत्वात् , वस्तुत आपादस्वभावादेव न कहा कदापतिः । अथ सस्पूपिनन्तरोपनायमानमि- लगाने मातिविश्वेप स्वीकृत्य पदवोवेन चानुपादिसामग्र्या भविषन्धकत्वेऽनुमिवित्वादेः परोक्षष्टचितवास्त्विति येत्, न, तदनदेन पत्पन्यज्ञानसामग्र्या एव मविवन्धकत्वात् तजातिविधेपस्य स्एतित्वव्याप्यस्पैव युफत्वात् , कम्माविषदन्पशानसामग्रीत्वादिना प्रतिबन्धकस्वेऽपि विशेपमतावच्छेदकपकारकमान जन्यतापमछेदकवया सिदस्य मत्यतस्वस्पैषानुमितौ युकत्वादिति चेत् , अप्र वदन्ति न्यायनिष्मावाः तदानी परिमानसस्वीकारे लियादीनामपि मानसापचिः। न पाचार्यमत इव वा तसानमात्रे इष्टापचिः, एवमप्युच्युटलोपस्थितानां घटादीनां तन मानापतेः । न च तद्धर्मिकतसंसर्गकसदपिच्छिन्नन्याप्पपत्ताशा- नात्मकपरामर्धादिपविक्षेपसामग्रीविरवाद न तदापचिरिति वाच्यम् , सामान्पसामग्रीवशाचदापधेः । न च पटमानसत्यस्य परामादिमक्षिदयवावच्छेदकवया न खदापपिः, पदमानसत्वादेरप्युपसलोपस्पिवयदिपानवारणाय तत्प्रतिपद्धपतावरछेदकत्वेऽनन्तमविक्दपमविषन्धकभावकल्पनापत्तेः । अप मोगपरामर्श- भन्यमिनमाने जाविविशेष स्वीकृत्य तवच्छिन्नमानसं प्रति सम्मातीयान्यज्ञानसामग्रमाः प्रतिवन्धकत्वात् न कटानी वहीतरमानापचिरिति पेव , न, मानसत्वस्यैव .

·न्याया
लोकः
न्याया
लोकः
-
'तलतिवध्यतावच्छेदेकत्वौचित्यातः । न चैवमनुमितिसामग्र्यां सत्यां "भोगीप कथा भवेदितिः वाच्यम्', भोगान्यज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेदकतया समानीतजा-
तिविशेषवतां, मुखदुःखानामुत्तेजकत्वात् । न च तादृशमुखदुःखकालेऽप्यनुमितिसामग्रीभूतपरामर्शादौ समवायेन तदभावादनुमित्यापत्तिः, सामानाधिकरण्य-
कालिकोभयसम्बन्धावच्छिन्नतदभावस्य निवेशादित्यधिक मत्कृतस्याद्वादरहस्ये । तस्मादात्मनः प्रमाणसिद्धत्वात् न तस्य मोक्षायसम्भव इति ॥ ननु युक्तमुक्त-
मात्मा प्रमाणसिद्ध इति, यत्तु:स्वसंवेदनप्रत्यक्षमप्यत्र प्रमाणमित्युक्तं तत्कथं सङ्गच्छते ज्ञानस्य स्वसंविदितत्वासिद्धेः । न च सर्वज्ञानानां घटमहं जानामीत्यायाका-
रत्वात प्रत्यक्षेणैव स्वविषयत्वसिद्धिः, तत्र ज्ञाने. घटविषयत्वग्रहेऽपि. स्वस्य ज्ञानविपयत्वाग्रहात स्वस्य स्वाविपयत्वेन स्वविपयत्वाविपयत्वात् , अन्यथा घटज्ञानज्ञान-
वानित्याकारमसङ्गात् । किञ्च घटमहं जानामीति ज्ञाने क्रियायाः कृतेर्वा समवायित्वलक्षणमात्मनः कर्तृत्वं परसमवेतक्रियाफलशालित्वं करणव्यापारविषयत्वं
वा विषयस्य कर्मत्वं धात्वर्थत्वं कृतिजन्यत्वं. वा ज्ञानस्य क्रियात्वमयोग्यत्वात् न भासतः इति न तादृशत्रिपुटीप्रत्यक्षात् स्वसंविदितत्वसिद्धिः । किं चार्थविषय-
त्वेनैव ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं न,तु, स्वविषयत्वेनापि गौरवात्, तथा चार्थमात्रविपयो व्यवसाय इति । अपि चाहमिदं जानामीत्यत्रेदंत्वविशिष्टज्ञानवैशिष्ट्यमात्मान
भासते, न च स्वप्रकाशे, तदुपपत्तिः, ज्ञानस्य पूर्वमज्ञातत्वेन प्रकारत्वानुपपत्तेः । न चाभावत्वाभानेऽप्यभावत्वविशिष्टवोधात् तत्र व्यभिचारवारणाय समानवित्ति-
वेधभिन्नविशेषणमानत्वेन विशिष्टयुद्धौ हेतुत्वाव न दोप इति वाच्यम् , यदि येन विना न, भासते तत्तत्समानवित्तिवेद्यं तद्ग्रहसामग्रीनियतनहसामग्रीकमित्यर्थः ।
न च ज्ञानाभाने आत्माभानमित्यस्ति,, तभानेऽप्यह मुखीति भानस्य सर्वसिद्धत्वात् ।। अपि च प्रत्यक्षविपयतायामिन्द्रियसन्निकर्पस्य नियामकत्वात् कथं तदना-
श्रयस्य स्वस्य प्रत्यक्षत्वं,, कथं वा. प्रत्यक्षाजनकस्य प्रत्यक्षविपयत्वं, प्रत्यक्षविपयतायास्तज्जनकत्वव्याप्तत्वात् । न च संस्कारस्मृत्यायुपनीततत्तादौ व्यभिचारः,
अतीतानागतगोचरसाक्षात्कारजनकमत्यासत्त्यजन्यमत्यक्षविषयतायास्तथात्वात् । वस्तुतो लौकिकमत्यक्षविपयतायाः प्रत्यक्षजनकत्वव्याप्तत्वात् तदजनके स्वस्मिन्
लौकिकसाक्षात्कारविषयता न स्यादिति द्रष्टव्यम् । तेनानुपदोक्तनियमे विद्यमानत्वसामान्यजन्यप्रत्यक्षविपये व्यभिचारवारणायाऽजनकविपयसाक्षात्कारेत्यादिना
विशेषणेऽनतिप्रयोजनत्वात् प्रत्यासत्तिभागमपहायाजनकविपयसाक्षात्कारान्यप्रत्यक्षविपयताया एव जनकत्वनियमकल्पने स्वस्याजनकत्वेन स्वविपयतायां जनकत्वस्या-
नियापकत्वेन स्वविपयता न वाधितेति पक्षधरपिभोक्तावपि न क्षतिः । वस्तुतोऽत्र यथावतेऽअमिद्धिः, परमते ज्ञानमात्रस्यैवाजनकविषयत्वादिति अजनकत्ति-
-
।
--
॥ ९॥
॥ ९॥

·नियताम्यसाक्षात्कारविपपवापास्वपात्योक्तौ साक्षात्करोमीत्पनुभवसिद्धविषयवापा एच.वयात्पौचिस्यात् । फिर लौकिकात्याविषयस्येन सापवादिन्त्रिपयोम्पदा नेशावरूपलादिना, मैकिकमत्यक्षरिपपर्स चोपतन न तु विशेपर्ण वेन प्रत्यक्षपूर्व प्रस्पनाविषयत्वेषपे न क्षतिरिवि मनस्य परिक्षेषान्मनोमामत्वसिदौ न समकावायम् । एतेन सणिकात्मविश्शेषगुणत्तेन न योग्यता, निर्विकल्पकभीवनयोनियबसाधारणपाठ , नापि वदितरत्तनिवेशे दोपाभाको निर्विकल्पमन्यस्वनी- नयोनियवान्यस्मयोनिक्षेपणविशेष्यमावे मिनिगमनावितात् , पणिरत्यस्य चतुर्थक्षणवधिसमतियोगिस्वरूपस्वाद समस्प स्वस्वपटिवत्वेनाननुगमाव । नापे जानेण्णादिधिर्मातिविशेष एव मनोयोम्पवावरमका , हानत्यादिना साइत्येग वात्पमात्पसिद्धे! न च साशमातेनिविरुत्पचित्येभप ससम्मापिकपदार्प- निरूपणस्य समन्धिवारपरकप्रकारकझानाधीनस्वेन वद्विरहावेष वस्प तद्विफ्पत्वेनाशानं, न च विपयानुपरफवमानापचिनिभानसाभरपा विषयभानसामग्री- निपक्रमादिवि मिश्रमतं युक्तम् , निर्विकल्मानन्धरव्यवसायस्य सम्बन्धिवारच्छेदकपटवादिमकारकस्प सवामिर्पिकल्पकाध्यक्षापचे। न प प्रत्यक्षे स्वसमय- धित्वेन विषयस्य हेतुस्नाव नोक्तदोप इवि वाप्यम् , गौरवेण स्वसमयवचिस्पेनादतत्त्वात् । न चानुष्यवसापस्स प्रकारत्वाचे प्रमात्वानियमाटत्वमपरक- स्वमकारकानन्यवसायस्प निर्विकल्पकमिफ्यस्पे भ्रमत्तापासाचारसममासामग्रीभूतगुणस्य निर्विकल्पकापिपयकले विरोधित्यादेन न वत्मस्पतामिति माघ्यम् , वार- शगुणस्पात्ममनोपोगविक्षेपस्य वा तदिरोधित्पमिति निनिगमनाविरहात, तारभमविपदपमतिपन्यकभाषकल्पनापेक्षया तव्योग्पत्वकल्पनापा एचौपिस्याच '। नापि भेदनिक्षेपस्वधा, प्रविपोम्यननुगमेन बदननुगमावखण्डमेदस्य चासिद्धेरिति नानुगतरूपेण योग्यतास्वीति परास्तम् । परमकानवस्थानात् स्वमकाश्वसिदिरिति म युक्तम्, समकावत्तस्यापि परिक्षेपानुमेयच्या तनुमितिस्पमसभवापा अप्पनुमान्वरउभ्यवयानपस्थासाम्याव, विषयान्तरसबारादिना प्रविमन्धेन तस्मा- शुभम साम्पात् । किशानुमित्पादौ साान्न मत्पलव, न प स्वपिपपत्वे भानानपेक्षास्वं तत्वं न तु नाविरिवि धान्यम् , एका झानापेमानपेक्षयोविरोभात् । म प भ्रमस्य पथा धर्मपिपपकस्तारपणेवेन दोषापेक्षा पमिपिपपकत्वापरण्येन च दनपेक्षा तथानुमित्पादौ पहपादिविपयवापरछेदेन ज्ञानापेक्षा स्वविपयतावच्छेदेन प न सेवि सापादिविपपवावरदेन परोपावं स्वषिषपवायच्छेदेन च मस्पसत्तमिति वाच्यम्, दोपापेक्षे भ्रमे वदनपेक्षानभ्युपगमादपंक्षे स्वभाषादेवाभ्रमत्वात् । मित्र जानमन्पतानगरपदक यत्तिविजपतावच्छेदक पद्विपपत्त तदवणेन वस्प प्रत्पतत्वमिति स्वविषयकत्वेन न भत्यावं, मानसामान्यसामाया मानत्वस्पैप जन्य- . ....

·पा न्याया लाका लोक तावच्छेदकत्वात् विशेपसामध्यां च तस्यातिप्रसक्ततयैवानच्छदकत्वादित्याहुः। अथ वित्तरवश्यवेद्यत्वात् स्वप्रकाशत्वं नो चेद् या वित्तिर्न वेद्यते तदधीनसत्त्वस्य विषयप- यन्तस्यासचं स्यादिति चेत्, न, सर्वास वित्तीनां ज्ञानज्ञानत्येनावश्यवेधत्वादिति चेत् । अत्रोच्यते-जानामीति सार्वलौकिकं ज्ञानं पूर्वापरज्ञानकल्पनागौरवसहकृतं कर्तृकर्मक्रियावगाहि सत् स्वविषयत्वे प्रमाणं, तदिद मुक्तं सम्मतिटीकाकृता-एकस्मादेव विषयावभाससिद्धेः किं द्वयकल्पनयेति । न च जानामीत्यत्र ज्ञानावभासेऽपि तद्विपयत्वानवभास इति वाच्यम् , ज्ञानस्वरूपाया विषयतायास्तद्भानेऽवश्यम्भानात्, ज्ञानस्येदं जानामीदं ज्ञानं जानामीत्युभयाकारत्वात् , आंशिकतद्भेदाचाभि- लापभेदस्तस्य विवक्षाधीनत्वात् , एतेन स्वविपयत्वे सिद्धे गौरवसहकृतं ज्ञानगोचरतायां ग्राहकं मत्यक्षं स्वप्रकाशतायां प्रमाणं तेन च ' मानेन तस्य स्व- विपयतासिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इति परास्तम् , ज्ञानविषयत्वेनानुभूयमानस्यानुव्यवसायस्य लाघवेन व्यवसायात्मकत्वकल्पने तत्स्वप्रकाशतासिद्धेः । नन्वेवमे- कत्र व्यवसाये ज्ञानज्ञानाधनन्ताकारभारमन्थरत्वं स्यात् तथा च तावत्मतिसन्धानं दुश्शकमिति चेत् , न, घटज्ञानज्ञानत्वस्य घटज्ञानत्वादभिन्नतया घटज्ञानत्वेन सर्वज्ञानज्ञानात् । परप्रकाशे च ज्ञानस्य प्रत्यक्षानुपपत्तिः । न च ज्ञानत्वनिर्विकल्पकजन्यज्ञानक्षणे व्यवसायस्याभावेऽपि पूर्व तत्सत्त्वात् तदा तत्प्रत्यक्षं ततो विशेषण- ज्ञानादात्मनि ज्ञानविशिष्टधीः विशेपणं च न विशिष्टप्रत्ययहेतुस्तत्तां विनापि तद्बुद्धेः प्रत्यभिज्ञादर्शनादिति वाच्यम् , प्रत्यक्षे विषयस्य स्वसमयटत्तित्वेनैव हेतुत्वात् अन्यथा विनश्यदवस्थघटचक्षुःसन्निकर्पात् घटनाशक्षणे घटमत्यक्षप्रसङ्गात् , ज्ञानस्यातीतत्वेन जानामीति वर्तमानत्वज्ञानानुपपत्तेश्व, न च वर्तमानत्वेन स्थूल उपा- धिर्भासते न तु क्षणस्तस्यातीन्द्रियत्यादिति वाच्यम् , स्थूलोपाधेरपि नियमतोऽभानाव, संसर्गशब्दादिना तु क्षणस्यापि सुज्ञानत्वादन्यथा घटपूर्वसमये इदानीं घटो भवतीति, व्यवहारमामाण्यप्रसङ्गात् । किश्चाई घटज्ञानवानितिवन्मयि घटज्ञानमित्यप्यनुभयो नेच्छामात्रेणापहोतुं शक्यते तत्र च व्यवसायस्य विशेष्यत्वात् तस्य च पूर्वक्षणेप्यसत्त्वात् कथं तत्प्रत्यक्षम् । तदिदमुक्तं स्याद्वादरत्नाकरे-किञ्चेन्द्रिय प्रत्यक्षं सन्निकटे विषये प्रवर्ततेऽतीतक्षणवत्तिनश्च ज्ञानस्य मनोलक्षणे-' न्द्रियसन्निकर्पो न युज्यते ततः कथं प्राचीनज्ञाने . मानसमत्यक्षवार्तापीति । व्यवसायनाशक्षणोत्पन्नव्यवसायान्तरे ज्ञानत्वविशिष्टबुद्धिरित्यपि न रमणीयम् , तद्धेतोधाःसन्निकर्पादेस्तदानीं नियतसन्निधिकत्याभावादनुमितिपात्रात्यव्यवसायेऽनुमितित्वाभावात् ।.पूर्वव्यवसायविशेष्यकज्ञानस्य कथमप्यनुपपत्तेश्च । एतेन ज्ञानं ज्ञानत्वं च निर्विकल्पके भासते ततो ज्ञानत्ववैशिष्टयं ज्ञाने ज्ञानवैशिष्टयं चात्मनि भासत इति विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणमिति रीत्या ज्ञान प्रत्यक्षमिति 5456+S+SAR ॥१०॥ R ·जान-सन्मानान्मार - निरस्वम् , शाने घटीयं न पेवि सन्दोपि तद्वदिमसमाप । यजमानमभाव इव, विमिष्टानविषय, एमानुव्यवसायस्य विपपरूपमिश्चेपणविपक्कव्यवसाय- साध्यत्सेन फिनिष्टमानसामग्रीसत्वात् मानत्वमपि, सम भासवे सामग्रीसत्त्वाचे। वत्समकारर्फ निपकारक चेति नरसिंहाकार तत्रैव विशिष्ट मानत्ववैशिष्य प भासते मनुमित्पादौ च न तपा अनुव्यवसायेऽनुमितित्वाभावादिति वस्तुप्तस्विति कस्पा चिन्तामणिकचोक्त, सदसद , सार्वत्रिकपकार पिना कालिकमकारा- मिपानस्य प्रपासमानत्वात् , अभावमस्यक्षस्य पटत्वापन्यतमपिशिष्टपिपपकस्यनियमषत् मानमस्पक्षे तनियमाभाषादई मुखीतिवदर मानवानिति रिपपवि- निर्मुक्तमधीतेः सार्वजनीनत्वाव, समिकर्षकार्यतार्या विपयान्तीपे गौरयान । माने नृसिहाकारतोपगमे पिपयेऽपि व्यावश्यकत्वेन स्याहादापाताच । यत्तु | नरसिंहाकारखाने मानत्यपटत्वमकारत्वोभयाभयझानवैशिष्ट्यधीन स्पाविति, तत्तु, विषयनिरूप्यं हि मान न तु. मिफ्यपरम्परानिरूप्यमित्यादिना मिश्रेणैव समादियम् । या स्पसंवेदने कविसमवायित्वाविरूपत्वाषनवभास इत्युक्त, तदभिमायापरिवानात् , आश्रयत्वरूपकत्वस्य विपयस्वरूपकर्मत्वस्य विशेषण- त्वरूपक्रियास्वस्य च दोपाकलसूिचत्वात् । अधिकविषयकत्वेऽपि च व्यवसायस्याषिपयत्वेन मवर्चकत्वमविरुदम् , इष्टवाषच्छेनकमसिविषयवैशिष्ट्यावगादि- मानत्वेन मवर्षकस्यात् । न चात्र भमेपमिति हानात्मवश्यापचिः , इष्टतापमोके तद्भिननिष्ठधर्मामकारकत्पविशेषणात् , । न प्रतापपछेदकमकारकमानस्प मुरएपविभेप्यतया प्रवृचिहेतुत्वं, सानतमिदं द्रव्यमिति मानात्मष्ठतिवारणाय , प्रतिषिपयविशेष्यकत्वावच्छेदेनेटतापरछेदकमकारकस्यस्य वाप्यत्व ' स्टतावनोद- कविशेप्पकत्वावधोटेन मष्ठचिनिषयमकारकत्वेनापि हेनुसापां पिनिगमनाविरादुभयपुदयोक्तेनैकरूपेण हेतुस्पौषित्पात् ।। यजु परिव्याप्यधूमवत्पर्वतवान् देश इति परमर्थात् पर्वतो पहिमानित्यनुमितेरनुवयात् घहिव्याप्यघूमत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपर्वतत्पावच्म्मिमुम्पविक्षेप्यताकपरामर्भत्येन हेतुखा, ' मुरूप- विवेप्यतात्पश्च मकारवानात्मकषिश्चेप्यतास्वं, स्वप्रकाशनये च पर्वतविशेष्यवाया ज्ञानविशेष्यतानिरूपितमकारतात्मकत्वात् सदतिरिक्तविश्वेप्यत्वानिरूपिवेत्याधुक्तो गौरवमिति, धन्न, स्वप्रकाशस्य व्यवसागानुव्यवसायोभयाकारत्वेऽप्यविरोधात् , तष मानमानसादौ पापनुमितिसामायाविमतिवन्यकत्वकल्पने महागौरवाच । नन्वेवमविपयत्वेन प्रपर्चकत्वे रजतमानस्य शृतिविपयत्वे अन्यथास्यात्यापचिरिति चेत् , ' सोऽयं तदनभ्युपगन्तुः प्रामाकरस्य चिरसि प्रहारो न स्वसाकम् । पच मानस्य पूर्वमनुपस्थितत्वाम्नानामीपत्रापि निक्षेपणतया मानानुपपचिरिति, वन, तस्यात्मविधिपत्वादई मुखीत्यस्यापि उख साक्षास्करोमीत्याकारत्वात् , ·पापा लोकः न्याय लोक * SUSEURUSSEX अनभ्यासादिदोषेण तदनभिलापात् । यत्तु प्रत्यक्षविषयतायासिन्द्रियसन्निकर्ष एव नियामक इति, तन, अलौकिकप्रत्यक्षविपयतायां व्यभिचारात् । लौकि- कत्वस्य प्रत्यक्षविशेषणत्वे च तस्येन्द्रियसनिकर्पजन्यत्वरूपतयेन्द्रियसन्निकर्पजप्रत्यक्षविषयतायामिन्द्रियसन्निकर्पनियामकत्वस्य प्रकृतामतिपन्थित्वात् । अथ लौकिकत्वं विषयताविशेषणं ताशी च विषयता साक्षात्करोमीत्यनुभवसासिकेति चेत् , न, ईश्वरमत्यक्षविपयतायां व्यभिचारात् , जन्यत्वस्य प्रत्यक्षविशेषणत्वे- ऽपि शङ्खादाविंदं पीतरूपमिति दोपप्रभवप्रत्यक्षविपयतायां व्यभिचारात् । तस्मात् सम्बन्धविशेपेण विषयनिष्ठस्य प्रत्यक्षप्रतिबन्धकज्ञानावरणापगमस्य शक्ति- विशेषस्य वा प्रत्यक्षविपयतानियामकत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । एतेन कचिदिन्द्रियसन्निकर्पः कचिदोपविशेषश्च तम्नियामकोऽन्ततस्तदन्यान्यवने वा तनिया- मकत्वं तत्र झानाभेदनिवेशे च गौरवमिति निरस्तम् । वस्तुतश्चक्षुर्मनसोरमाप्यकारित्वात् - दोपानन्यलौकिकपत्यक्षविषयतायामपि नेन्द्रियसनिकपनियामकत्व- मिति स्मर्त्तव्यम् । अमयोजकत्वेनैतादृशनियमासिद्धेश्च । अभेदे कयं विषयत्वमिति चेत् , यथा घटाभाचे घटाभावविशेषणत्वं, किं तदिति चेत् , स्वभाव- विशेष एव, अनिर्वचनात् तदसिद्धिरिति चेत् , न, माधुर्यादिवत्तस्याख्यात्मशक्यत्वेऽपि प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् । यत्तु स्वव्यवहारशक्तत्वमेव खवि- पयत्वमिति, तन, आत्मन्यतिमसङ्गाद , ज्ञानपददाने चेच्छाअनुपसङ्ग्रहादिच्छादौ परम्परया तत्सत्त्वस्य च ज्ञानादावपि सुवचत्वात् , शक्तेः पदार्थान्तरत्वे- नात्माश्रयोदारेऽपि तस्या अनन्यथासिदनियतपूर्वत्तित्वज्ञानव्यङ्ग पत्वेनान्योन्याश्रयानुदारामेति विभावनीयम् । यदपि प्रत्यक्षाजनकस्य प्रत्यक्षाविषयत्वं स्पादित्युक्तं, तदपि प्रायुक्तयुक्त्यैव मत्युक्तम् , ईश्वरसाक्षालारविपये दोपविशेषप्रभवसाक्षात्कारविपये च व्यभिचारात् । अत एव च लौकिकपत्यक्षविषयत्वेन लाघवादिन्द्रिययोग्यत्वात् मानविपर्य मानसं ज्ञानमानश्यकमिति निरस्तम् , शक्तिविशेषेणैव तयोग्यतावच्छेदान, एतेन च ज्ञानस्य मानससाक्षात्कारानभ्यु पगमे धर्माधर्मादीनामिव मानससाक्षात्कारमतिबन्धकत्वकल्पने गौरवमिति सार्वभौममतं निरस्तम् , अयोग्यत्वस्य प्रतिबन्धकत्वेऽविश्रामात् स्वरूपायोग्यतयैप तत्त्वादिति यौक्तिकाः । यत्तु शानस्य स्वप्रकाशत्वानुमितौ तत्स्वभकाशतायामप्यनुमित्यन्तरापेक्षायामनवस्थेति, तम, ज्ञानत्वावच्छेदेन स्वप्रकाशतानुमिती तदि- शेपे तत्संशयायोगादिशेपे तदनुमित्सया च तादृशानुमितेर्यावत्सिसाधयिषमनुसरणेनानवस्थापरिहारात् । न चानुव्यवसायेऽप्येवं न्यायः प्रत्यक्षस्येच्णनधी- नत्वात् घददिक्षयोन्मीलितनयनस्य पुंसः सन्निकटस्य पटस्यैव दर्शनात् । मानझानादेविषयान्तरसनारादिप्रतिपदधत्वकल्पनापेक्षया च तदयोग्यत्वकल्पनाया .

·एष न्याय्यत्वात् । न चैवमापशुबानमानसानुपपपिरिति वाच्यम् , जानमानसे वादप्पेण पानस्पातलेअप मानसामान्यसामध्यम तदुपपरिक्षेत्रसामग्री- सहिताया एप सामान्यसामग्याः कार्यजनकत्वमिति प्रवादस्प नियुक्तिकत्वेनामदेयत्वात् । सानानपैसेऽमित्यादिशाने स्वविषयत्वेऽपि मत्यमत्वं न स्यादित्यपि अपन न रमणीयं, यदिपपत्वं शानमन्पवानवरछेदक तद्विषयतारोदेन मत्यस्त्वमित्युपगमात् , पदिपपत्वे किनिमन्यतारकोलकत्वनिक्षेपनदानस्स च निभयोमनस्यात् । न पाहमेतत् क्षणनर्विज्ञानपान तस्सामग्रीव इत्पनुमिवौ अईविषयकस्वेनापि न्याप्तिधाननन्यवानच्छेदाईविश्पकत्वापदैनापि नाप- क्षत्वानुपपपिरिति वाच्यम् , उदेश्यताविषेपवातिरिक्तयहिपयत्वमित्यापुको दोपाभाषात् । यत्तु व्याप्तिमानादेरपि तदुत्तरानुमितित्वमेव मन्यतावच्छेकामेस्प- विप्रसार इति, सन, पर्षप्तभूतव्योतिपटम्याप्पपत्तासमूहसम्मनपराम_दनुमिती पक्षसाध्यषिपर्ययमसदवारणाय जन्यवावरछेदके तत्पसकतत्साध्यावनिवेश- स्पावश्यमस्वात् । सपरमकानमननशक्ती एव मत्यापपरोसत्वे इवि माथा । वस्तुतः स्पष्टतारम्पवित्यष मत्यास्वमसाप्तास्पपिपपवा प परोक्षत्लए । अत एव पर्नतो परिमानित्यत्र पर्वाचे साटतया प्रत्यसस्पमिवि परि न साक्षात्करोमीक्वित् परंवं न साक्षात्करोमीति न धीः । अस्पहवाल्परिपयतापा संत्रयस्पेत्र सिसापपिपापा अपि नियामकरवात् मस्पतपरिकलिक्साभ्यकानुमिवौ साध्यचिअप न मत्यक्षत्वमिति युक्तमाभाति ॥ ॥ इति न्यापविश्वारदविरचिवे न्यायालोके प्रथमः प्रकाशः ॥ ॥ महम् ॥ ननु युक्तमुक मानं स्वसंवेदनमिति, यत्पुनरस्प अवतपा पापापगाइित्वमङ्गीक्रियते त्यं न सहामो-पामार्यस्यै- मासिदे, जास्प स्वमकाशायोगान , परमकरवादपि न वस्सिदिनीलमुखादिव्यतिरिक्तविज्ञानासंबेदनात् । न प नीलस्प प्रकाश इत्पमिलापा- तपोभेंदर, अध्यक्षतो विक्केनामवीयमानयोः स्वरूपवदभेदाद , कासनिकभेदस्य चामेदापतिपन्यित्वात् । ननु नोखादेखनाभेदे सर्वत्र सर्वदा सर्वाकारतानं सादिति चेत्, न, स्वमावस्थायामिव भामदवस्थायामपि वासनयैव तत्वदायरप्रविनियमात् । अय नीलादेर्शानात् पूर्व सत्त्वानेद इति चेत्, न, अनुपालमपा पार क्यसपस्यैव सिदेः । स्वदर्शनात् प्रागपि परस्पोपलम्मोप्रत्येषेवि चेत्, न, स्वपररष्टनीमादे सारश्येऽप्येकत्लासिद्धा, पर्वमानतापमानत्वाभ्यां तदस्पावश्पकत्वात् । एकाकारमवीरेकगोपरत्वे च स्वपररएसुस्वादेरप्पेकत्वमसङ्ग । सन्तानभेगत् वझेद इति चेत् , सदो- *A ·न्याया लोकः न्याय लोक ऽप्यन्यभेदोदित्यनवस्थानात् , स्वरूपत एव सुखादे दे च स्वरूपत एव नीलादेर्भेदात् । यत्तु ग्राह्यग्राहकभावेन ज्ञानार्थयोर्भेद इति, तन्न, परमार्थतो धियो ग्राह्यग्राहक भावरहित्यात् । तदुक्तम्-" अवेद्यवेदकाकारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते ॥ विभक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकारविप्लवा ॥ तथा कृतव्यवस्थेयं केशादिज्ञानभेदवत् ॥ यदा तदा न संनोयग्राह्यग्राहकलक्षणा ॥ २ ॥ इति । वस्तुतो ज्ञानविषयतायां ज्ञानाभेदस्यैव नियामकत्वं न तु सन्निकर्षादेरिति लाघवात् ज्ञानाद्वैतसिद्धिः । अथ नीलादिकं नीलादिजन्यं ज्ञानं तु चक्षुरादिजन्यमित्यनयोर्भेद इति चेत् , न, नीलादीनामपि चक्षुरादिजन्यत्वात् नीलमत्यक्षत्वापेक्षया लाघवेन नील- त्वस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वादिति, अत्रोच्यते-यत्तावदुक्तं नीलसंविदोरभेदादाभाव इति,तदसत् अन्तर्वहि समानतया तन्देदोपलम्भात् । न च सहोपलम्भात् तदभेदः, सहार्थस्यैवाभेदासहत्वात, न चैकोपलम्भादिति तदर्थः, घटालोकयोरिव भेदेऽप्येकोपलम्भाविरोधात् । किश्चार्थाभाचे निविभागमेव ज्ञानं मसज्येत न तु घटोऽयमित्याकारकं, घटायाकारस्य ज्ञानस्वभावत्वे च ज्ञानं घट इत्यपि प्रमा स्यात् । यत्त्वनुपलब्ध्योपलम्भात् मागर्थस्याभावसिद्धिरिति, तन्न, उपलब्धि- लक्षणप्राप्तस्यैवार्थस्यानुपलब्ध्या अभावग्रहणादुपलब्धिलक्षणप्राप्तिश्च प्रतियोगिप्रतियोगिव्याप्येतरयावन्प्रतियोग्युपलम्भकसमवधानं, तथा च हारभद्रं वचः-उ- पलब्धिलक्षणमातिस्तद्धत्वन्तरसंहतिरिति,न च तदानीमपिलम्भकयावत्सत्त्वमस्तीति सतोऽप्यर्थस्याग्रहणमिति न किञ्चिदनुपपन्नम् । न चोपलम्भाभाव एवा- भावग्रहे हेतुर्न तु योग्यत्वमपि तत्र निविशते गौरवादिति वाच्यम् , एवं सति भूतले घटाभाववत् पिशाचाभावस्यापि ग्रहणप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः, पिशाचाभावं पश्यामीत्यप्रतिसन्धानात् । किश्चैकस्य चित्रज्ञानस्य कथमनेकाकारशवलत्वं विरोधात् । न च वाह्यस्यैव विरुद्धधर्माभ्यासाद्देदोऽन्यथा- ऽयक्रियासाङ्कादिति वाच्यम् , विज्ञानस्यापि प्रतिभाससाङ्कोपच्या ततो भेदोपपत्तेः । एतेन नीलसंविदोरविवेचनादभेद इति निरस्तम् , आकारयो- रसम्भेदेन वेदनस्यैव विवेचनत्वात् । यदि चार्थसंविदोरैक्यमेव, तदा नधुदकार्थ प्रवर्त्तमानस्य तज्ज्ञानमात्रादेव फलसिद्धिः स्यात् । तद्रसज्ञानं तत्फ- लहेतुरिति चेत् , तर्हि यदसन्निधानात् तद्विलम्बः स एव वाह्योऽर्थः, । वासनापरिपाकेऽप्यस्यैवाश्रयणीयत्वात् , निर्हेतुकत्वे च तस्य नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा स्यात् । किञ्चार्थस्यासतो ज्ञानेन सता सहाभेदे साध्ये ज्ञानस्याप्यसत्त्वाच्छ्न्यताप्रसङ्गः । न च विषयत्वं ज्ञानत्वव्याप्यमित्येव साध्यम् , प्रत्य- क्षेणै घटादौ ज्ञानत्वाभावातीतेः । न चेयं भ्रान्तिः , बाधकाभावात् । न च स्वभावादेव भ्रान्तत्वं, झानत्वाविशेपे सर्वत्र तथात्वपसङ्गात् , किञ्च - - OR ॥१२॥ ॥१० ·मात्राभ्युपगमे मुक्तिसंसारपोरपिशेपमसङ्ग मिष्टालियचित्तपोल्पाधिसभिधानाधीनस्वान् । न च ' स्वभानादेवानयोषिक्षेपः , मानस्वभानस्यैकरूपत्वात् । शक्तिशापविधेपाभ्युपगमे च नरमसिएचिचेलिष्टचितमनकशक्तिमति मुक्तिस्पत्यप्रसनात् । एतेन यमुक्त बौद्धमपानेन-“चित्तमेव हि संसारो रागाति- समवासितम् । तदेष तैर्विनिर्मुकं मपान्त इति कथ्यते”। १। इति, तमिरस्वम् । मभेदे वास्यासकांपायोगाविति । यत्तु ज्ञानस्य ग्राभग्राहकमा पधुर्यमुक्तम् , नदसत् , एवं सति परचिवसन्तानापरे युद्धस्याप्पसर्वमत्वमसङ्गात् । षापार्थवादे उक्तगौरव ४ प्रामाणिकमिति दिग् ॥ नन्वर्यशानयो। प्रकरसो यपभिन्नस्तदा तदविवेको पदि च मिन्नस्तदा स्वप्रकाशतिरिति चेत्, न, भेदाभेदोपगमेऽविरोधात् । न च तदसिदिः, अाशिनां गुण- गुण्पादीनां च सम्बन्तयैव तत्सिदेः । न च समवाय एष तत्सम्बन्धः , वत्र प्रमाणाभावात् । न हि गुणक्रियामातिविशिष्टयुदयो षिक्षेपणसम्बन्धविपया विशिष्टयुद्धित्वात् दधीतियुदिपदित्यनुमानात् तत्सिदिर, अमापशानादिविशिष्टयुनिभिर्व्यभिचारात् । न च सासामपि स्वरूपसम्बन्धविषयत्वात् न व्यभिधारस्तान वेनैपार्यान्तरत्वात्, न च लाघवात् पतधर्मतावले कसमवायसिद्धिः, पतवाहुत्यलाघवस्य अनुपादयत्वात् , अन्यया, द्रव्यमपि पसेन्तर्माष्य समवायसिद्धिप्रसङ्गात् ।। घानुभवसिद्धसंयोगायाधर , प्रमाणसमाहारे प्रमेयसमाहाराविरोधात् । न च नानाविशेषणसम्बन्धे एकत्वानेकत्वादर्धनात् तत्र पुगुरुविषयतासम्भवेऽपि सम्बन्ध- फलानेकत्क्योर्दर्शनेन , वा तत्सम्भवात् मत्येकविशिष्टयुदिपक्षीकरणे लायपाद समवापसिद्धिः स्वम्पसम्बन्धस्य सम्बन्धिद्यास्मकत्वेन, गौरपादीति न्याय- स्याप्पेककल्पनालायपमूलत्वेनाप्रानवतारादिवि वाच्यम् , द्रव्येऽपि तत्तिदपापचेः । न च स्योगत्यापच्छेदेन सम्बन्धत्वकल्पनात् सप्र सम्पन्धान्तरकल्पने स्लाघवपरीत्वं गुणगुण्पादिपे तु नैषमनुगत धर्मान्तरपस्ति येन स्मृप्तसापवादपरीय स्यादिति वाच्यं, तत्रापि घस्तृत्वसञ्चापवयोन सम्पन्धत्वकल्पनात् । किश्च प्रवीदेविपयनियमोऽनुभवात्सामग्रोभेदादा न तु लाघपादन्पया सविषयत्वानुमानात् सम्बन्धाषिफ्पत्वमेव स्यात् । अप विक्षेपणसम्बन्धनिमित्तका पनि साभ्यम् देवी च सत्यत्वं विशेपर्ण पेन विशिष्टभ्रमे न व्यभिचारा मुदिपद च प्रत्यक्षपरं तेन नाचतो पाघव्यभिचाराविति समवायसिदिति चेत् , न, गुणादिपिविष्टपत्यसे विशेषणसम्पन्यत्वेन न हेनुत्व सम्बन्धस्वस्य विपयत्यादिगर्भतया जनकवानवच्छेदकत्वादिति मिभेणषोक्तस्वात् । न चाव एव गुणादिपिशिष्टपत्यो गुणादिसमवायत्वेन हेतुत्वं, न च समवायत्वमपि नित्यसम्वन्पत्वस्पमित्युक्तोपानिस्तार इति वाच्यम् , समवायस्पालगप्पा सयक्तिस्वे- नैप हेतुत्वात् , सम्पक्विलं च सादात्म्येन सा व्यक्तिरेव स्वस्यापि स्वस्मिन् प्रकारस्वं चाविरुदमिति वाच्यम् , गुणातिसमवायत्वापेक्षया गुणत्वादिनैक ·न्याया न्या लो RESPRESS हेतुत्वौचित्यात् । न चाभावादिविशिधबुद्धिव्यास्त्तानुभवसिद्धवैलक्षण्यविशेषवधुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति समवायं विना नान्यन्नियामक गुणत्वादिना हेतुत्वे व्यभिचारादिति वाच्यम् , वैलक्षण्यस्य जातिरूपस्य स्मृतित्वानुमितित्वादिना साकाद्विपयितारूपस्य च समवायासिद्धया दुर्वचत्वात् । एतेन सम्बन्धाशे विलक्षणविषयताशालिगुणादिविशिष्टप्रत्यक्षे तद्धेतुत्वमिति परास्तम् । सत्यलौकिकविशिष्टप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति विशेषणसम्बन्धत्वेन हेतुत्वं सम्बन्धत्वं चा- खण्डमिति तु न समवायसिद्धिक्षम, स्वरूपसम्बन्धेनैवोपपत्तेः, विशेपणत्वस्यैकस्याभावेन विशिष्यकार्यकारणभावविश्रामाच । यत्तु प्रथमानुमानादेव समवाय- सिद्धिः समवायवाधोत्तरकालकल्पनीयेन स्वरूपसम्बन्धेनार्थान्तराभावादिति मिश्रेणाभिहितं, तन्न, खरूपसम्बन्धस्योपजीव्यत्वेन प्रथमोपस्थितिकत्वात् । यदपि तद्घटरूपयोविशिष्टबुद्धौ विनिगमनाविरहादुभयोस्सम्बन्धिनोः सम्बन्धत्वं कल्पनीयम् तथा च लाघवादेक एव समवायः सम्बन्धत्वेन कल्प्यते अभावस्थले त्वधिकरणानां नानात्वादेकस्याभावस्यैव सम्बन्धत्वं युक्तमिति न तत्र सम्बन्धान्तरकल्पनातिवन्धवकाश इति, तदपि न,समवायस्तत्र समवायत्वं क्लप्तभावभेदो नाना- धिकरणवृत्तित्वमित्यादिकल्पनायां महागौरवात् । एतेन गुणगुण्यादिस्वरूपये सम्बन्धत्वमतिरिक्तसमवाये वेति विनिगमनाविरहादप्यन्ततः समवायसिद्धिरिति पदार्थमा- लाकृतो वचनमप्यपहास्तितं,जातेरनुगतत्वेन व्यक्तिसम्बन्धत्वौचित्ये जातिव्यक्त्योः समवायोच्छेदापत्तेश्च । किन रूपिनीरूपिव्यवस्थानुरोधेन रूपादीनां सम्बन्धत्वकल्प- नावश्यकत्वात् न समवायस्य सम्बन्धत्वं वाय्वादेर्नीरूपत्वस्य रूपीयतद्धमताख्यसम्बन्धाभावादेव पक्षधरमित्रैरुपपादितत्वात् तद्धर्मतायाश्च तद्रूपाधनतिरिक्तत्वात् । यत्तु रूपसमवायसत्त्वऽपि वायौ स्वभावतो रूपाभावादेव नीरूपत्वमिति चिन्तामणिकृतोक्तं, तन्न, प्रतियोगिसम्बन्धसत्त्वे तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावायोगात् । अथ प्रतियोगिसम्बन्धसत्त्वेऽपि तद्वत्ताया अभावात् तत्र तदभावाविरोधः । न च तत्सम्बन्धस्तद्वत्तानियतः, गगनीयसंयोगे व्यभिचारात् । न च वृत्तिनियाम- केति विशेपणान दोप इति वाच्यम् , करत्तितानियामककपालसंयोगवति कपाले कपालाभावसत्त्वेन व्यभिचारात् । यत्र यदृत्तितानियामकः सम्बन्धस्तत्र तद्वत्त्वनियम इति चेत्, तर्हि रूपसमवायस्य वायुत्तित्वानियामकत्वादेव वायौ न तद्वत्त्वमिति चेत् । न । तत्र तत्तितानियामकत्वं हि तत्र तद्विशिष्ट- बुद्धिजनकत्वम् अस्ति च वायावपीह रूपमिति धीः, तदभावप्रत्यक्षवादिनापि तत्रावश्यं तत्स्वीकारात् । सारोपरूपा न तु प्रमेति चेत्, न, तदभावधियः सत्यत्वासिद्धौ तदनमात्वासिद्धरिति मिश्रेणैवोक्तत्वात् । वस्तुतस्तत्र तद्विशिष्टधीविरहोऽपि तद्वत्वाभावादेवेत्यन्योऽन्याश्रयः । यत्त्वैकस्यैव समवायस्य किश्चि- दधिकरणावच्छेदेन रूपसम्बन्धत्वकल्पनेनैव व्यवस्थोपपत्तिरिति, तन्न, रूपसम्वन्धत्वं हि रूपमकारकविशिष्टज्ञानीयसम्बन्धताख्यविषयताविशेपशालित्वं तस . 4 ॥१३॥ ॥१३ ·- तपकिरणार देंन तत्तदधिकरणान्तर्माषेन विशिष्टविहेतुक्यैव निहतीवि महागौरपान , अस्माकं तु रूपमकारकमिभिष्ट्वोपे रूपसम्बन्ध एप स्त्रमिति लापपाद । किन ससम्मन्ये न रूपसम्बन्यस्वमिति म्यवारा प्रामाणिका स्यात् । अन्ये तु 'रूपिनीस्पम्यवस्थानुरोधानानैव समवायः समनियतकाल- देशापच्छेदमानां सरसम्पापरिमाणपृथक्त्वादीना' चैक एव समषापस्वदभिमायेनैव समयापैकत्वमवाद इति वदन्ति, ' त्वपि न, गुणत्वावछेदेन गुणिस्सस्सस- म्बन्पत्वकल्पनादविरितसम्बन्धकल्पनानौपिस्पात्', 'नले स्नेहस्य समषायो न गन्धस्पेति भवीतिवद् पटरुपयोः सम्बन्धो न पटरसयोरिति मतोतेागरूकत्वाच । गुणादिसाक्षात्कार इन्द्रियसम्बन्धमन्पो जन्यमत्यक्षत्वावित्पपि न समवायसिदये पाटवमानहति, चापोऽमाप्यारित्वेनास्मदादिमत्यक्ष मत्यपि इन्द्रियसम्बन्ध स्पातृत्वात् । तथा 'दि-पपुरमाप्यकारि अधिष्ठानासपदार्थग्राहकेन्द्रियत्वात् मनोवत्, अधिष्ठानत्पादिविश्वेपनेन 'स्पर्धनादाविन्द्रियपददानेन च मदीपमभायाँ प्यभिचारपरिहारः । न चामयोजकत्व, सम्पदार्यबाहकते तस्य करमारूनसावलोकना घातानुग्रस्मसात् । न चासिद एष तस्योपयातानप्रमाभावो मुहर्सह, सूरकरनलावलोकनाभ्यां दाइशस्पलक्षमवदर्शनादिवि वाच्यम् , अवलोकनानन्तरं चतुर्देवं माप्तेन, मूर्चेन रविकरादिनोपघातसम्भपात, अलावस्नेकना- दौ चोपपाताभावेनानुग्रहाभिमानात्, म्यतस्तो मातेन च चन्द्रमरीधिनीसादिनानुप्रोऽपि भक्त्येष । यदि, च चक्षुः स्वत एवानुमाइकोपघातकवस्तुनी संसृज्यानुग्रहोपयातौ सभेत ताई मूरकरारलोकनाविव करपात्मवलोकनादप्पमिपातः स्यात्, वदिदमुक्तं भाष्यकता-"सोमणमपचविसर्य मणोष्य जमगहाइ मुन्नतिमिरूमालोआइसु दीसति अणुग्गहविषाया॥१॥उज्नेञ पाविमो रनिकराइणा फरिसण घ को दोसो।।मज्जगुम्गई पि व उवघापामापओ सोम्मो।२।। गतूण रूपदेसं पासई पर्च सय व नियमोयोपचेण मुधिमया उवघापाणुग्गा रोज सिगाशाननु नयनामायना रश्मयो निर्गत्य प्राप्य घ वस्तु रविरमय इव मकाचमादपति मुख्यत्वेन वैमसत्वेन च वेा वाचादिभिर्दाहादयो न भविष्यन्तीति चेत्, न, पपस्तैजसत्वस्पैवासिदेन च चक्षुस्तैजसं रूपादिपु मध्ये रुपस्यैवामिष्यञ्जकत्वात् मदीपयदित्यनुमानाव तत्सिद्धिा, चक्षुर्विषयसंयोगेनानैकान्तिकत्वात् । द्रव्यत्वे सतीति विक्षेपमेप्पजनविशेपेणानेकान्तिकत्वाच । एतेन रूपसाक्षात्कारासाधा- रणकारणं तैनस रसान्मजकले सति स्फटिकापन्तरितमकारकत्वात् मदीपपदित्यपि निरस्तम् । मखनादिमिनस्वे सतीति विशेषणदाने चामयोजकत्याचा:- मदीपयोरेकपा मात्या व्यकत्वासिदे । एतेन खमादिकमिवाजनादिक सहकत्य मनसैष साक्षात्लते घाइपत्वभ्रम एवेत्युक्तापपि न आतिः । यस्तुत एच. मञ्जनादेः पृषममाणत्वापचिः, मनो यदसाधारणं सहकार्यासाप बहिर्गोचरी प्रमा जनयति तस्य प्रमाणान्तरत्वनियमात् । न च पटपटलाच्छनचक्षुपामञ्जना- । +A

·न्याया
लोक
न्याया
लोकः
दिजनितो निध्यादिसाक्षात्कारो न प्रमेत्युक्तियुक्तिसहा, यथार्थमत्तिजनकत्वेन तत्पमात्वस्य व्यवस्थितत्वात् । न च कारणवाधादप्रमात्वं, तस्यैवासिद्धेः ।
न च स्वमादिवदञ्जनादेर्निध्यादिसूचकत्वमेवेति युक्त, व्याप्तिग्रहादिकं विनानुमितिरूपतत्सूचनासम्भवात् । खमादिस्थले तु व्याप्तिग्राहकस्वमशास्त्रायनुसरण-
नियमादिति' दिग् । अथ चक्षुपोप्राप्यकारित्वेऽसन्निहितत्वाविशेषात् कुड्यादिव्यवहितस्यापि ग्रहणप्रसङ्ग इति चेत्, न, अतिसन्निहितस्य गोलकादेखि
भित्यादिव्यवहितस्यापि योग्यताऽभावादेवाग्रहात् । नन्वग्रावच्छेदेनैव चक्षुःसंयोगस्य ग्राहकत्वात् न मूलावच्छेदेन तत्संयुक्तगोलकादिग्रहमसङ्गः, कुडयादि-
व्यवहितानां स्वरूपयोग्यता च स्थैर्यपक्षे न परावर्त्तते क्षणिकत्वपक्षेऽप्यप्रत्यासन्नानां सहकारिणां नातिशयोजनकत्वं प्रत्यासत्तिश्च परेपां निरन्तरोत्पादोऽस्माकं
तु संयोगस्तदुभयमपि कृष्णसारस्यार्थेन न सम्भवतीति चेत् , न, शक्तिमत्यासत्यैवातिशयाधानाल्लोहाकर्पकायस्कान्तादावतिरिक्तप्रत्यासत्त्यदर्शनात्सामीप्यवि-
शेषस्य तत्र सम्बन्धत्वे चात्रापि तेनैवोपपत्तेः । युक्तं चैतत्-संयोगादिनानाप्रत्यासत्त्यकल्पनलाघवात्, न चैवममाप्यकारित्वभङ्गः, चक्षुःसंयोगस्य चाक्षुपाजन-
कत्वेनैव तदुपपत्तेः। वस्तुतः सन्निहितविपयग्रहे व्यवधानाभावकूट एव विषयनिष्ठा योग्यता व्यवहितविपयग्रहे चाजनादिनिष्ठेव शक्तिलक्षणा योग्यता हेतुविपयपुरुषादिभे-
देन तदैचित्र्यात् । अत एवास्मदादीनामालोकापेक्षयैव विपयग्रहः पेचकादीनां तु न तथेत्युपपद्यते । इत्थं चाव्यवहितचाक्षुपसाक्षात्कारे चक्षुर्व्यवधानाभावादीनां व्यवहित-
चाक्षुषे चक्षुरजनादीनां विलक्षणशक्तिमत्त्वेन हेतुत्वात् न किञ्चिदनुपपन्नम् । भित्त्यादेश्चक्षुःसंयोगपतिवन्धकत्वे तु स्फटिकादीनामपि तधात्वप्रसङ्गात् तद्व्यवहितानामप्यनुप-
लब्धिप्रसङ्गः । प्रसादस्वभाववतां स्फटिकादीनां न नायनरश्मिगतिप्रतिवन्धकत्वमिति चेत् , तर्हि भित्त्यादीनां चक्षुःमाप्तिपतिवन्धकत्वापेक्षया लाघवात् चाक्षुषप्रतिव-
न्धकत्वमेव कल्प्यता, स्वमाचीस्थपुरुषसाक्षात्कारे स्वप्रतीचीटत्तित्वसम्बन्धेन भित्त्यादीनां तत्त्वसम्भवात् । यदि च तत्तत्क्रियातत्तदुत्तरदेशादीनामेव
संयोगनियामकत्वेनानतिप्रसङ्गाद्भित्यादीनां न प्रतिवन्धकत्वमिति विभाव्यते तदा तद्धेतोरिति न्यायेन लाघवात् तत्तन्नयनोन्मीलनस्यैव तत्तचाक्षुपहेतुत्वमस्तु किमनन्त-
संयोगादिकल्पनया, इन्द्रियसम्बन्धत्वेन प्रत्यक्षहेतुत्वकल्पनात् फलमुखं गौरवं न दोपायेति चेत्, न, इन्द्रियसम्बन्धत्वस्यैकस्याभावेन तथाहेतुताया एवासिद्धः। तथापि
द्रव्यचाक्षुषत्वाधवच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयोगत्वादिना हेतुत्वमनुगतमेव, तदुक्तं मणिकृता-प्रत्यक्षविशेपे इन्द्रियार्थसन्निकर्षविशेपो हेतुरनुगत एवेतीति चेत् ,
न, परमाण्वाकाशादौ व्यभिचारात् । न च महत्त्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपवत्त्वस्यापि सहकारित्वात् न दोष इति वाच्यम् , समाकलितसकलनेत्र-
गोलकस्य दूरासन्नतिमिररोगावयविन उपलम्भप्रसङ्गात् । अत्यन्तासत्त्यभावस्यापि सहकारित्वे चाधिष्ठानसंयुक्तांजनशलाकाया अप्यप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाते ,
Kaskar
१४॥
॥१४॥

·भधारोन मार्गपोगाय गणदागी पनि गापारिननेपस्य कामनापापम्भमराहा , हसन नेगतिमनिकन्ये च ममाप्यनरमार नगर, नामिति निमागमीभिरि तदभिरदेशारिनपान् गिग्मस्पेन निम्मरम्मीनां नरमनिपाताले मतदामोफपस्तिमितावा. पागभानगाव नापार्यपतप । इन्द्रिपमरवलेन प्रत्यक्षहेतुलेपि सामीप्परिनीण संगोगम्पान्पयामिदिरित्यति युक्तमुत्पश्याम । माण- गरिन । पप गागन्द्रमसाएंगपदरानुपपणिः , गुगपभपर्गपोगाभानान् । न त तपप्रभूमीपपन्यतिकरण ता पौगपपाभिमान एप प्रमेय गाजियाभार्मगंगेनोभएमापातारजननादिनि पापम् , पनशानानुन्ययमापसमगे गागाभानस्प नष्टलेन गावागढी सासातरोमोत्सनुन्यरसापानुप- मे 1 न सिम्लभगानुभाजनिसमागभ्यो ननिनागा रामासम्मनस्मनापेपानुभपतारापान नपानुगवसाय इति साम्मतम् , नागारांपादिक- गलापा परापीरगन् । न प विभागारस्थित गागान्दमरोगुगपसंयोग इति साम्मतम् । समिनियनडिनयोगपत्सपोगे तिनसहान् । नय- नाभि माता नापनेन नगरपसर्गगमायमर पापालोकसापरेणान्यापुरारम्भारणम्पापन्द्रमसागपढ़ा इत्यपि तुगम् , उनूनरूपाचेग संसर्गगा- ननगरपाना भारम्भानभ्युपगमायालपा पाास्थितमस्तुप्रामसहामेत्यधिक मतनवानार्णवम्यादादराम्ययोरमसेयम् । यदि पुनरेएमप्यनुगतीनि- गण गपापोऽन्यूपेपते ना गापादभागदिसाधारण परिष्यमेमाभ्युपगन्तुमर्दम् । न प पटरनि भूताले पटाभावधीमसहस्तगानी तदधिकरणनास्ता- मान्यापारण पातुममापसात् पभाषस पारन्यमानित्यान् रक्तसादभागा परे श्यामाधिकरणताम्मामाव्येपि श्यापामानेन ताने लौतिकमत्यक्षामा- पारिनि पाध्यम् , माना नागरिरामगंगोगसमनागम्य पूलावण्ठेनेगम्मा पशिष्ट्या तकाले तदधिकरणापरावेन पामापं प्रत्यसम्पन्यत्लान् । न पनप नापासमायोपपपेर सम्मो न तु समरागसम्मन्यत्वे नापाारलेटिकेनि पाग्यम् , भाग्वावरलेन समापसम्पन्यापरिछपसंपोगामा- पपरे पि नासा संयोगीति पदपापोस्तपोग्लोभयरामन्यापगिडमर्मयोगामारपदस्पैन निगेचित्यान, अन्वयष्यतिरीकाभ्यां तपोक्नाभारग्राम्पापि पति- मिलारने गोलान् । भस्तु मदानी पगभान इत्यत्रापि नन्कालीमिट्योभयसम्मन्येन पगमार पर विएप इति न किधिदनुपपन्नम् । न न गपापेन नपभागिय पति ट्रम्पोन हेतुत्वान् नत्सिदिरिति पागम् , पेनियसम्पन्धेन जन्यमा पत्पेर द्रव्यरसेन नस्सागित्यात् । अप वतियोगितया पगादिगपतंगना प्रति समतियोगिसमतपस्माधिकरणन्पोमयसम्पन्धन पाटिनागस्य हेतुत्वान् समपापमिदिर, म्पप्रतियोगिरगिल्न

·न्याया
लोकः
न्याया
लोका
तथात्वे घटादित्तिध्वंसध्वंसापत्तेः, सत्तादेः कालिकसम्बन्धेन · घटनाशानधिकरणत्वात् तत्र तदापत्त्यभावेन सत्त्वेन नाशहेतुत्वाऽकल्पनात् । न च
द्वित्रिक्षणस्थायिघटादिसमवेतनाशे स्वप्रतियोगिसमवेतत्वेनैव तथात्वात् तद्धेतृत्वमावश्यकं, तत्रापि स्वपतियोगिसमवायिकारणत्वेन कालावच्छिन्न स्वप्रतियो-
गिसमवेतत्वेन वा तथात्वेऽनतिप्रसङ्गादिति चेत् , न, उक्तहेतुतावच्छेदकेऽक्लुप्तसमवायनिवेशापेक्षया क्लृप्तसत्त्वनिवेशस्यैवोचितत्वात् । द्रव्यजात्यन्यचाक्षुपे मह-
दुद्भूतरूपवद्भिन्नसमवेतत्वेन प्रतिवन्धकत्वात् समवायसिद्धिरिति तु मन्दं, द्रव्यान्यसचाक्षुपत्वावच्छिन्नं प्रति महदुद्भूतरूपवद्भिनविशिष्टत्वेन तत्त्वसम्भवादित्यधिक
स्याद्वादरहस्ये । ननु तथापि वैशिष्टयमेवास्तु स्वरूपाणामननुगतत्वेनानुगतबुद्धयनिर्वाहकत्वादिति चेत्, न, वस्तुन एकानेकस्वभावत्वेन प्रकारांशे संसर्गाशे
चानुत्तिव्यात्तिक्षमत्वादेकस्य पितृपुत्रादिव्यवहारेण तत्त्वसिद्धेः । न च वासनाभेदादेकस्मादप्यनेकव्यवहारोपपत्तिः
न च वासनाभेदादेकस्मादप्यनेकव्यवहारोपपत्तिः, तासामपि तन्निमित्तत्वादन्यथा
:नीलात्पीतवासनाप्रसङ्गात् । तस्यातत्स्वभावत्वान्नैवमिति चेत् , तर्धेकस्यापरवासनाऽजनकत्वेऽपि तुल्या युक्तिरन्यथा तु वात्रम् ।
देवदत्तादेः पितृपुत्रादीनां स्वसन्तानगतमनस्कारलक्षणोपादानभेदनिवन्धना पुत्रादिवासनापत्तिः , एकस्यानेकसहकारित्वायोगात् अन्यथाऽनेकस्वभावत्व-
प्रसङ्गात् । एकस्वभावत्वे चैकत्र फले परिनिष्ठितस्वभावात् ततः फलान्तरानुदयमसङ्गादनेककार्यकरणैकस्वभावस्य च नामान्तरमात्रविवादपर्यवसायित्वात्
न चानेकस्यैकस्वभावत्वे विश्वकरूप्यप्रसङ्गः, सत्त्वादिना तदिष्टेः घटत्वादिना त्वनेकस्वभावत्वादेवेति सूक्ष्मधिया पर्यालोचनीयम् । तदेवमतिरिक्त-
सम्बन्धाभावाद्भेदाभेद एवं गुणगुण्यादिसम्बन्धः । एकान्ताभेदेऽन्धस्य घटज्ञाने तद्रूपस्यापि ज्ञानप्रसङ्गः, एकान्तभेदे चावयवगुरुत्वादवयविगुरुत्वोत्कर्ष-
प्रसङ्गः, अवयविगुरुत्वात्यन्तापकर्पस्यावयवगुरुत्वात्यन्तापकर्षाधीनत्वेनावयविन्यत्यन्तापकृष्टमेव गुरुत्वमिति नैयायिकमवादस्यान्याय्यत्वात् ।
समवायेन तत्तदवयवगुरुत्वात्यन्तापकृष्टगुरुत्वे तत्तदवयवित्वादिना हेतुत्वेऽतिगौरवात् । किश्चात्यन्तभिन्नाभिन्नाभ्यां व्यारत्तं सामानाधिकरण्यमपि भेदा-
भेदे प्रमाणं, भेदाभेदोभयत्वेन साध्यत्वे साध्याप्रसिद्धेरभावात् । 'उभयत्वमप्येकविशिष्टापरत्वमेवेति चेत् , न, अविशिष्टयोरपि गोत्वाश्वत्वयोरुभयत्व-
मत्ययात् एतेनैकान्तभेदाभेदान्यतराभावस्य भेदविशिष्टाभेदस्य वा साध्यतायां साध्याप्रसिद्धिः प्रत्येकं 'साध्यतायां चासाधारण्यमिति निरस्तम् ।
च व्यतिरेकव्याप्तौ व्याप्याप्रसिद्धिः प्रतियोगिमति तदभावाभावादिति वाच्यम् , तेन रूपेण प्रतियोगिमति तेन रूपेण तदभावस्यैवानभ्यु-
पगमात् । अन्योऽन्याभावत्वमेककालावच्छिन्नस्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्ति अभावविभाजकोपाधित्वात् अत्यन्ताभावत्ववादित्यपि भेदाभेदे प्रमाणमेव ।
न
अनन्यगत्या
न
१५॥
॥१५॥

·पृयगरच्छेदकावच्छिममाप्रषित्वस्यानुपाधित्वाप्नुलरूपस्यैव शुक्लामेदावच्छेदकस्लेन साधनव्यापकत्वात् । न चैकप्रतियोगितावच्छेदकावछिमभेदसद भाषयोविरुदाधिफरणतायछेदकावपछेदेन चिस्वनियमामैवमिवि वाच्यम् , घिरुदस्वस्थले विभिन्नस्तस्पैष लापवेन निवेनौचित्यात् , मत एव गोत्त्वा- परदेन गव्यवभेदो प्रमस्वारम्देन तु वदभेद इत्यौपनिषदानां गृहवम । अश्वत्यावरािममेदवति गवि यमस्वावच्छिमातियोगिताकतनेदामाप एष वैरङ्गीक्रियत इति चेत्, वर्षमानमपि नीसत्यापच्छिन्नमेदवति पोऽयुवसिदत्वावच्छिन्नस दामाषाभ्युपगमे किं पापकम् । वस्तुतो यषा भासावरले. देन संयोगस्तदभावय मूसादिनानापसोदेन तथा घटे नीलमेदोऽपि फस्वावग्छणेन तदभाषस्तु तत्तयक्तित्लादिनानावच्छेदेनेषेति परिभाषनीयम् ! भन्ये तु घढे नीलमेदस्सदन्योन्याभावरूपस्सदमेदस्तु तादात्म्यं न तु वदभार इवि पदन्ति । यत्वमेदव्यवहारे तस्यादतुत्यादिति चिन्तामणिक- सोक्तम् । वम । ममेपमभिधेयामिनमित्यप्रामेदव्यवहारार्थ पादात्म्पस्यावश्याभयणीयत्वात् ।। अपरे तु गुणगुणिनोरन्यस्वस्पभेदसवेऽपि पृथक्त्वत्स- भेदाभावादभेदः, पृथक्त्वं च भविभकमदेभस्वमित्याहुः । सचिन्त्यम् । वस्तुतो वैघर्परूपो मेदा साधर्म्यस्पमाभेदोऽनिरुद एवातिरिकामावानभ्यु- पगमात् । अप्रामावत्वं भावचि नवेवि न विमतिपचिः, अमावाभावः प्रतियोम्यवेस्य लोकारेण सिद्धसापनादापाच्च । अव एवामाषो भापभिन्नो नरेत्पपि न, अंधतो पापारिकत्वमावत्वं भावस्वव्याप्य नवेति । तत्र नैयायिकाः । अमावो भाषाविरिक्त एवाधिकरणम्पामतियोगिकत्वात् तस्य च समतियोगिरुक्पानुभूयमानस्वेन वपस्वायोगात् । अथ समतियोगिफत्वं मवियोम्पविषयकबुदयविषयवं तच वापि नाभावस्पेदत्वादिनाप्यमाव- प्रत्यक्षात्किन्स्वभावत्वस्य वस्य प ममापि तथात्वमेव पटवदिमत्वरूपस्य तस्य घटपीसा पत्वादिति चेत्, न, वन्द्रिमत्वस्यापि स्वरूपानतिरेकेणापति योगिकस्तान , वस्तुतः प्रवियोम्पष्टचिरनुयोगिवधियों पर्मस्वरशानस्य मसिपोगिढत्तित्वेनामातधर्मप्रास्य वा मेदग्रतस्वेन तस्य पान भेदरूपस्पैव संभवेनान्योन्याभयाच, न चाभारन्यवहारार्यमेव प्रतियोगिशनापेक्षाऽभावस्स्वप्रतियोगिक एति. याम्पम् , व्यवार्तव्यज्ञाने सात सस्यो चेच्छायो व्यव- हारोदयेन वप्रापिफस्पानपेक्षणाव , हस्तवितस्त्यायषच्छेपस्पेन दीर्घत्वारे समातीयसाक्षात्कारमविवन्पकतावच्छेदकस्पेन तारत्वादिग्रह एष चारध्यपेक्षणात् । वत्मकारकशानस्यैव वाशय्यपहारनिबन्धनत्वात् , आतेयोक्तरीत्यैर सापधित्वात् , उक्तधर्मप्रकारेण गृहीतस्प परिमाणस्यैव सापात्वसंभषादतिरिक्त दीर्घस्ये मानामाव इवि तु स्वतन्त्राः ॥ मयाभाषटक्पभावस्याधिकरणानविरेकेण सर्वमिद प्रतिषन्दिकवलितमिति चेत् , न, अभावसियुत्तरमुपस्पि- तायास्तस्याः फलमुखगौरपददोषत्वात् ॥ अथाभावग्रइसामग्य व्यवहारोपपचेः किमन्वर्गहुनाभावेनेवि पेव , न, ए यये नाते प्रतीयमानस्य .

·न्याया
लोकः
तस्यान्तर्गडुत्वायोगात् , अन्यथातिप्रसङ्गात् , किञ्च अभावमत्यक्षस्य विशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्षरुपत्वेन विशेषणतावच्छेदकमकारकनिश्चयमुद्रयैव प्रतियोगितावच्छेदकाव-
च्छिन्नप्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वं न तु स्वातन्त्र्येण, तव तु तद्व्यवहारे तस्य स्वातन्त्र्येण हेतुत्वं कल्पनीयमिति गौरवम् । किञ्च अधिकरणानामननुगत-
मम तु समवायस्वाश्रयसमवायान्यतरसंवन्धेन सत्तात्यन्ताभाव एवाभावत्वमनुगतम् तच स्ववृत्त्यपीति न किंचिदनुपपन्नम् ।
त्वात्कथमनुगतव्यवहारः।
अत एव घटाभावपटाभावबुद्धीनामभावांशेऽनुगतप्रकारत्वं तस्यैव पूर्वमुपस्थितस्यानुपस्थितस्य वा स्वरूपतः प्रकारत्वात् । यत्तु सविपयकान्यत्वेसति
स्वाशे प्रतियोग्यविशेषणकप्रतीत्यविषयत्वमभावत्वम् , ज्ञानसमवायादिवारणायायविशेपणद्वयमिति, तन्न, प्रतीतिघटितत्वेनास्यातीन्द्रियत्वात् , प्रतीत्यविषयत्व-
मित्यादावभावत्वप्रवेशेनात्माश्रयात् । प्रतीतिपदस्य, धीसामान्यपरत्वेऽसंभवात् , लौकिकपत्यक्षपरत्वे चातीन्द्रियमात्रातिव्यासः, लौकिकप्रत्यक्षत्वेन विशेषणे
चातीन्द्रियाभावाव्याप्तेः, तज्जातीयत्वनिवेशे च तावन्मात्रस्यैवोक्तरूपस्याश्रयणीयत्वात् । न चातिरिक्ताभावस्याधिकरणेन समं संवन्धानुपपत्तिः संवन्धा-
न्तरमन्तरेण विशिष्टमतीतिजननयोग्यत्वस्यैव तत्सम्बन्धत्वात् । नन्वेवं घटाभावभ्रमानुपपत्तिः, योग्यतायाः फलेकगम्यतया तत्रापि सत्त्वात् , न च
प्रमायोग्यतासम्बन्धः, सम्बन्धसत्त्वेन तस्यापि प्रमात्वात् अन्यथाऽन्योन्याश्रयात् , योग्यतायाः प्रत्ययाविपयत्वेन विभागाभावाच । अथोक्तयोग्यतालिङ्गितं
स्वरूपमेव सम्बन्धो भ्रमणमयोश्च वस्तुगत्या घटतदभाववयनत्यवगाहित्वेनैव विभाग इति चेत्, न, अतीन्द्रियाभावस्वरूपसम्बन्धेऽव्याप्तः, तस्य विशिष्टज्ञाना-
भावादिति चेत् , न, योग्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्नरूपद्यस्यैव सम्बन्धत्वात् । योग्यतावच्छेदकं च कचित् प्रतियोगिदेशान्यदेशत्वं, कचित् प्रतियोगिदेशत्वे सति
प्रतियोगिकालान्यकालत्वं, काचित् प्रतियोगितारच्छेदकाभाववत्त्वं, न चात्रापि मत्वर्थसम्बन्धानुयोगः, तत्रापि तादृशयोग्यतावच्छेदकानुसरणात्, नचानवस्था, वस्तु-
नर तथात्वात् , प्रत्ययानवस्था तु नास्त्येव उक्तावच्छेदकवत्त्वस्य स्वरूपपरिचायकत्वात् , एवं च तादृशस्वरूपाभावे यत्राभावधीस्तत्र भ्रमत्वमिति किमनुपपन्नम्।
वस्तुतः स्वसंवद्धपकारायच्छेदेन गत्र ज्ञाने धर्मिसम्बन्धः स्वसम्बद्धधर्म्यवच्छेदेन वा प्रकारसम्बन्धस्तत्र प्रमात्वमन्यत्र भ्रमत्वम् ; अत एव विशिष्टज्ञाने प्रकारधर्मिणोः
संयोगादिवज्ज्ञानस्यापि परस्परसम्बन्धतया भासमानत्वादिदं रजतमिति भ्रमे रजतत्वस्य शुक्तौ वैज्ञानिकसम्बन्धेन प्रमात्वं संयोगेन च भ्रमत्वम् , अत एव च
साकाङ्क्षधर्ममिंगोचरज्ञानत्वं परस्यापि विशिष्टधीत्वम् , परस्परत्तिज्ञानसम्बन्धावच्छेदकत्वस्यैव साकाङ्क्षपदार्थत्वादित्याहुः। अत्रोच्यते, अभावस्य लाघवात् क्ल-
ताधिकरणस्वरूपत्वे सिद्धे तत्र सपनियोगिकत्वं कल्प्ामानमभाववृत्त्यभावेऽन्यमतियोगिकत्वमिन तत्काले तद्बुद्धिजनितव्यवहारविषयत्वादिरूपं न वाधकम् ,
घटो नास्तीत्यादावपि तदुपलक्षितं स्वरूपमेन संसर्ग इति न किश्चिदनुपपन्नम्। न चाधिकरणस्वरूपत्वेऽननुगमो बाधकः, तथासत्यभावाभावस्यापि प्रतियोग्यात्मक-
१६॥
onam
॥१६॥

·- सविलपेपसिद्धान्तमसमात्। वा तदभावस्वमेकमेवेति चेत् , किंवत् । पटवादिकमिति चेत् , कयमस्य तवं, सेन रूपेण घटादिमघाप्रतीतो पटापभावाभाव- म्याराविति चेत्, फर्य ताई सहसापारणधर्मान्तराणामपि न तपास्वम् । किं घटस्वादिज्ञान प्रतियोगिझानं विना न स्पादभावत्वमत्यो योम्पधर्मारिए- मशनत्वेन हेतुस्वात् , मन्पया तनिकिल्पकप्रसङ्गात् । अस्तु सीमापामारोप्यतिरिक्त एव सृतीयाभाषादेः प्रथमामाषादिरूपत्वेनानवस्थापरिहारादिवि घेत् , वर्षि ममायेप्चेकपर्मकल्पनापेसपाऽधिकरणेषु कपश्चिदेकत्वमेव कल्प्यतां लापवाद, कीसमपिकरणं घटामाष इति चेत्, यारभन्तव पटामावाश्रया, तब पटक- निममेन, भेदय सिपपत्यादिवत्स्वरूपरिधेप एव, तदुक्तं स्वरूपारस्वरूपान्तरन्याचिरन्पोन्यामाव इति, न तु सादात्म्पेनामतीयमानत्वे सति मवीपमानत्वम् , मातीपमानत्वार्थपर्यासोचनयाऽन्योन्याश्रपा , एकत्रैव कपाले घटपन्नेदाभदौ घ कपालदिघटवकपालयुदयषच्छेदभेदेन समयमेदेन पा वर्चेते, पपा परेपामर भूवले पटवझेदाभेदी घटस्वभावापच्छेयेन, एवं चाधिकरणस्वरूपत्वेऽप्यमावस्य नियत्वेनैव संशपकोटिवा स्वरूपस्पापि प्रतियोगिस्तविषय- स्वादिवपत्मकारेण मानस्य भवतापि स्वीकारात् । सदनिमाधिकरणत्वमेव वा भावत्वम् , तथा च तास्वसंध्यस्प सारश्चनिमयनिवर्त्यतया नापिकरण- मानमामादमानसत्रयोपोन् इति द्रष्टव्यम् । मेदोऽपि स्यरूपानतिरिक्तस्तदरसामग्र्या गृहीत एवेति चेत्, सत्यम् , गृहीव' एव परं तु भेदत्वेन न गृहीत इति । तालत्वाविकमेष वा तमालादिभेदो भेदव्यञ्जकत्वेनाभिमतस्प वधर्म्यस्यैव भेदत्वकल्पनौचित्याव , सच पूरवादिदोषवशावग्रहीतं सत् ' संदेशमति- पन्यि । न च तमालसंकीर्मस्या सदरे तमितिमसमोसाधारणत्वेन सदास्प तयात्याव, वया च तमालादृचिधर्मवत्त्वज्ञानमेष समालभेदसंदेहनिवर्तक- मिति दिग् । इदमेव प प्रतियोग्यतृप्यनुयोगिनिधर्मशानम् , न घेर्द भेदमानस्य निदानं किंतु तद्व्यवहारस्यैव तदेतोरिति न्यायादिति मर्वव्यम् । अभा- यप्रासामग्या एम सन्मारनुले प्रतियोगिमानस्य पृयकारणत्वकल्पनं तु न पाषकम् , अभावत्वमत्यो वदेतुस्वकल्पनावश्यकत्वात् , अन्यथा मतियोगि- निश्चेपिववत्सत्यसे, नानामत्यासत्तिकारणत्वकल्पनागौरवादित्यपत्र विस्तरः । अभावस्पाधिकरणेन सम संबन्घत्वमपि तदमित्रत्वेनैव, पतिपोगिमतियोगित्त्वादौ सपैर योग्यत्वकल्पनात् । न चै घटकालेऽपि घटामावधीमसन, यत्काले यद् द्रव्यं येन परिणमते तत्काले सस्य क्न्मयत्वात् । न प स्वभाषस्य न कादाचिमत्वमिति सङ्कनीयम् , श्यामरक्तस्वमाययोर्घट एवास्यात्वदर्शनात् । न च घटस्य सदुभपाधिकरणत्वमेष स्वभावो न तु तदुभयमिति पापम् । रफतादवायां पटे श्यामाधिकरणत्वमिवि व्यवहारस्य मामाण्यप्रसङ्गाव, एवमप्यमावस्याधिकरणात्मत्वसिदिः । नन्वेवं मव्ये घटो भविष्यति पये नष्ट इति मवीत्यनुपपघिरभेदे आधाराधेयभावानुपपत्तेरिति चेत्, न, द्रव्यत्वेन तस्याधारवाद पर्यायत्वेन चाधेयत्वात् मागभावमध्वंसयोश्च द्रव्यपर्यायोभपरूपत्वात् ।

·ta
न्याया
लोक
लोकः
तथाहि-व्यवहारनयादेशात् घटपूर्वदृत्तित्वविशिष्टं स्वद्रव्यमेव घटप्रागभावः घटोत्तरकालत्तित्वविशिष्टं च स्वद्रव्यमेव घटमध्वंसा, पूर्वकालदृत्तित्वादिक
च परिचायकं न तु विशेपणमात्माश्रयादिप्रसङ्गात् , विशिष्टस्यातिरिक्तत्वेनानतिप्रसङ्गाच्च, प्रागभावादिप्रतीतौ स्वद्रव्यमेव विशेष्यतया. भासते, प्राकालवृत्तित्वा-
दिसंसर्गेण प्रतियोगिनः प्रकारतयैव व्यवहारवैचित्र्यादित्यपि वदन्ति । ऋजुस्सूत्रनयादेशात्तु प्रतियोगिप्राच्यक्षण एव भागभावः, उपादेयक्षण एव चोपादानध्वंसान
च • तत्पूर्वोत्तरक्षणयोर्घटोन्मज्जनमसङ्गस्तत्संतानोपमर्दनस्यैव तदुन्मज्जननियामकत्वात् , इत्युभयनयसंग्राहिप्रमाणार्पणात् तयोरुभयात्मकत्वसिद्धिरिति व्यक्तं
स्यादादरवाकरे ॥ अय मुद्रपातादिनष्टो घट इति प्रतीत्यातिरिक्तनाशानुभवो नहि भूतलं तद्बुद्धिर्वा तज्जन्या तेन विनापि तयोः सत्त्वादिति चेत् , न,
विभागजातस्य कपालकदम्बकरूपस्य घटध्वंसस्य मुद्गरपातजन्यत्वात् , मुद्गरपातावधिकोत्तरकालवृत्तिस्वद्रव्यपरिणामी घट इत्युक्तवाक्यस्याः, अत एवं
स्वाभाविकनाशस्थले' न. तथाव्यवहार इत्यपि रमणीयम् । एतेनेदं व्याख्यातं-'दृष्टस्तावदयं घटोत्र निपतन् दृष्टस्तथा मुद्गरो दृष्टा कर्परसंहतिः परमतो-
ऽभावो न दृष्टः परः । तेनाभाव इति श्रुतिः क निहिता किं वात्र तत्कारणं स्वाधीना कलशस्य केवलमियं दृष्टा कपालावलींति॥१॥ अथ कालविशेषवि-
शिष्टाधिकरणेनैवाभावान्यथासिद्धाववयव्यादेरप्यसिद्धिप्रसङ्ग इति चेत्, न, कालविशेषस्य द्रव्यपर्यायरूपत्वेन तस्यैवाभावावयव्यादिरूपत्वाद्भेदाभेदेनानुपपत्तिविरहाच्च।
एतेन समयविशेषयोगवृत्त्येवास्त्वभावत्वमित्युक्तावपि न क्षतिः, कालस्य स्वदृत्सित्वाविरोधेनेदानी घटाभाव इति प्रतीत्युपपत्तेः । स्यादेतत् भूतले घटो नास्तीत्यत्र
कतमोऽभावः प्रतीयते, न तावदत्यन्ताभावः, तस्य सार्वदिकतादात्म्यपरिणामानधिकरणाधिकरणस्वरूपत्वात् , तदुक्तं, कालत्रयापेक्षिणी तादात्म्यपरिणामनिवृत्तिर-
त्यन्ताभाव इति, तथाच घटदशायामपि भूतले घटतादात्म्यविरहेण घटो नास्तीति प्रतीत्यापत्तेः। न च संयोगदशायां संयुक्तत्वेन भूतलेपि घटतादात्म्यम-
स्त्येवेति वाच्यम् ; तादात्म्यपदस्यैकत्वार्थताया व्याख्यानात् , तस्य चापृथक्त्वरूपस्य तत्राभावात् । एतेन घटध्वंस एक तत्र विषय इत्यपि निरस्तम् , स्वपरि-
णामिन्येव तद्ध्वंसाभ्युपगमादिति चेत्। मैवं, भूतले संयोगेन घटो नास्तीति प्रतीतौ संयोगसामान्यनिष्ठाभावप्रतियोगिस्वप्रतियोगिकत्वविशिष्टयत्किञ्चिदनुयोगिकत्व-
निरूपकतासंसर्गेण घटस्य प्रकारत्वादनतिप्रसङ्गात् , एतत्मतीतिविषयवाभावो नाशोऽत्यन्ताभावो वेति यथावोधमनुसरणीयम् , येषां त्वत्यन्ताभाव एव तादृशम-
तीतिविषयस्तेषामन्तराश्यामे घटे कथं रक्तभास्तीति प्रतीतिः, अत्यन्ताभावस्वरूपस्य सम्बन्धस्य सामयिकत्वानुपपत्तेः, तत्सम्बन्धत्वस्याव्याप्यत्तित्वे ध्वंस
रक्तत्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस्य तत्त्वकल्पनौचित्यात् , अत्यन्ताभावे प्रतियोगिनः कालभेदमनन्तर्भाव्यैव लाघवेन विरोधित्वादित्यन्यत्र विस्तरः। माभाकरास्तु
घटवद्भूतलवुद्धिभिन्ना भूतलबुद्धिर्घटाभावः, नच घटवति घटाज्ञानदशायां तदभावापत्तिः, अन्याभावानभ्युपगमात् , तम्यवहारस्य च प्रतियोग्यधिकरणज्ञाने यावत्म-
13
4
॥१७॥
॥१७॥

·तियोग्य रसम्मकसने घेष्ठस्वाद, न स पापापतारदशायां तदापचिः, प्रतियोगिमवाशनस्यैव पापकस्बेन कानीमभाषव्यपारकामागत् , न च नाधितव्यपारस्य संपादापतिः, वाभिक सेनेषारिसंवादात्, न प प्रतियोगिमघानवगामधिकरणपदिमविपोगिमत्तावगामधिकरणबुझ्योर्षिपयतया चौ कि केन बाध्यता ममावस्यापि सापारप्पादिति वाच्यम्, भभावव्यपहारभ्रमममात्वानुरोधेन प्रतियोगिमचानषगापधिकरणयुद्धरधिकरणे विपपतया सत्वेपि घटापभावत्वेन वप्रासयात्, यया परेपी घटसस्य घटापत्पन्चामावत्येन स्वात्मनि सत्त्वेपि घटव॑सत्येन तप्रासच घटध्वसे पटो ध्वस्त इत्यमत्ययात् । यदा वस्तुगत्या यः प्रतियोगिमान् वग्नानमिममधि- फरणानगेव वदमानः, माकाशापभाषस्त्वधिकरणसामान्यज्ञानमेव, न चैवमननुगमा, चिमददृषिमदभाक्योलक्ष्ययोर्भेदेन लक्षणभेदात् , अथवा आरोप्यसम्बन्ध- सामान्ये यदधिकरणानुयोगिकत्वयत्मतियोगिकत्वोमयाभावस्क्दधिकरणमानत्वमेव तत्सम्पन्धावछिमक्त्मतियोगिताकामावत्वमित्या स्वचिन्त्यम् , अमावस्याधि- करणयुदिस्पत्ते केनादिनिसासानुपर। यमस्य केमादेनिशसापि प्राहिका क्या परश्यतासम्पत्यमेव तदुपयोग इति चेत् । तथापि प्रतियोगिमरमानमिभत्वे नाधिकरणशानस्प स्तमकानामहात्कयमभापव्यवहार, पटनाभस्य पुद्धिस्पत्ये च तमाचे सदुन्मम्मनापचि , न प पुरुपान्तरीयवारभयुनिसत्याग बदापति तयापि पुदिनाग्रस्पात्मनिष्ठत्वेनास्मनि पटनाशो नष्ट इवि मतीतिमसङ्गादिति दिक् । सानादतनये पुनरिदमपि मतमनुमतमिति सिद्धमेतत् माषात्मक एषाभाष इति ॥१॥ ।। इति पण्डितपमविनयसोदरन्यायविशारदपमितपशोविजयविरचिते न्पायाख्नेके द्वितीया मकान ।। मय किस्वस्पो भाव इति चेत् , द्रव्यपर्यायोभयात्मा, तप द्रव्याणि धर्माधर्माकाशकालमीपपुद्गलमेदात् पोग । तत्र गविलक्षणो धर्मा- स्तिकापा । प्रमाण पतप्रगविपरिणवयोगोषपुद्गलयोरलोके गमनविरहान्ययानुपपचिरेव । न च क्दाभिमुख्यविरहादेव तत्रागाना, सिद्धपरमाण्मादीनामलो- काभिमुखत्वात् । न प क्रियाविशेपे देवविशेषस्य देवस्वावलोकदेवस्य गत्यतत्पादेवोपपचिरिति वाच्यम् । सहकारिण एप तत्र विशेपकत्वात् तत्ववत्त्वेन हेतुले मानामावादिवि दिग् ॥ स्थितिलक्षणोऽधर्मास्तिकाय । प्रमाण प वप्र-स्थितिपरिणतयोनीवपुतलयोरलोके स्थिविविरगन्ययानुपपचिरेष । म चालोके गत्यभाषादेव समिचिपस्थितिविरहोऽस्तु किमन्तगहुनाघास्तिकायेनेति वाच्यम् , गतिनिरपि परिणामान्वररूपत्वात् , निचेस्तुच्छत्वनिरासाचदिरास्य प धर्मास्तिकायपिरमयोज्यस्वे स्थितिनियतिरूपगविविरहस्यैवाधर्मास्विकायविरमयोज्यत्वे विनिगमनापिरहमसङ्गादिति दिग् । अघगाइनागुणमाकाशम् , मान व सप्र द्रव्याणा साधारस्वान्पयानुपपचिरेव | न घ यादीनां भूतलादिकमेवाधार इति किमन्यगवेपणयति वाच्यम् , आश्यमानाधाराणामाघारस्य लाघवा- देकम्यैव सिद्ध । न प तस्याप्याधारान्तरमन्वेपणीयम् , धर्मिग्राहकमानादाधारकस्वभावस्यैप तस्य सिद्धः । न चैव व्यभिचारः, आकासिदेः पूर्वमनु- ·पा न्याया लोका लोक , पस्थितत्वात् , अस्तु वा देशादेशादिभेदेन तत्र. स्वस्यैव स्वाधारत्वम्, अतो न कूटलिङ्गजत्वेनानुमितेर्धमत्वापत्तिः । न च द्रव्यत्वस्य साश्रयत्वेन समं न व्याप्तिरप्रयोजकत्वादिति वाच्यम्-, अनौपाधिकसहचाररूपस्यैव , तर्कस्य सत्त्वात् ,. अन्यथा परेषां गुणस्य साश्रयत्वव्याप्तावपि का प्रत्याशा, तथा च कार्य- मात्रहेतुत्वेनोपादानप्रत्यक्षरूप .एवेश्वरः सिध्येत् नं. तु तदाश्रयपरमात्मरूप इति. दिग् ॥ . वर्तनालक्षणः कालः । वर्तना च नवपुराणादिपरिणामः , तत्र चार्धतृतीयद्वीपसमुद्रान्तर्वार्त्त कालद्रव्यमेव हेतुस्तस्य तद्भावभावित्वात् । अन्ये तु द्रव्यपर्यायरूप एव कालस्तस्यैव वर्तनारूपत्वात् सर्वत्र संभवित्वाच । तथा च पारमर्पमपि-' किमियं भंते कालो त्ति.पवुच्चइ . गोयमा जीवा चेव अजीवा चेव त्ति ! ॥ दिगम्बरास्तु प्रतिलोकाकाशप्रदेशमसंख्येयाः कालाणवो द्रव्यसमया- भिधेया अवतिष्ठन्ते,, पर्यायसमयास्तु . मन्दगतिस्वभावेन परमाणोराकाशप्रदेशातिक्रमशनियामकतया, व्यवतिष्ठन्ते । विशिष्टगतिपरिणामस्य समयांशासाधकत्वात् स्कन्धविशिष्टावगाहनापरिणामस्य व्योपैकदेशांशासाधकत्ववदित्याहुः, तच्चिन्त्यम् , समयस्य कृप्तद्रव्यपर्यायत्वस्यैव कल्पनादर्हद्वचनस्य तथैव व्यवस्थितत्वादित्यन्यत्र विस्तरः। चेतनागुणो जीवः, स चोक्तस्वरूप एव ॥ ग्रहणगुणं पुद्गलद्रव्यं, तत्र च कचित् प्रत्यक्षं कचिदनुमानागमादिकं च मानमनुसन्धेयम् । पर्यायाश्वानन्ता इति न तेषां विविच्य विभाग इत्यधिकमत्रत्यं तत्त्वं . मत्कृतस्याद्वादरहस्यादावनुसन्धेयम् ॥ ॥ इति पण्डितपद्मविजयसोदरन्यायविशारदपण्डितयशोविजयविरचिते न्यायालोके तृतीयः प्रकाशः ॥ (प्रशस्तिः) कृत्वा न्यायालोकं प्रवचनरागाद्यजितं पुण्यम् । तेन मम दुःखहेतू रागद्वेषौ विलीयेताम् ॥ १ ॥ श्रीविजयदेवसूरीश्वरपट्टोदयगिरावहिमभासः । श्रीविजयसिंहमरेः साम्राज्ये भाज्यधर्ममये ॥ २ ॥ श्रीमज्जीतविजयबुधसतीर्थ्यनयविजयविबुधशिष्येण । न्यायविशारदयतिना श्रेयोऽर्थमयं कृतो ग्रन्यः ॥ ३ ॥ विषयानुवन्धवन्धुरमन्यन्न किमप्यतः फलं याचे । इच्छाम्येकं जन्मनि जिनमतरागं परत्रापि ॥ ४ ॥ तेभ्यः कृताञ्जलिरयं तेपामेपा च मम विशेपाशीः । ये जिनवचोऽनुरक्ता प्रश्नन्ति पठन्ति शास्त्राणि ॥ ५ ॥ अस्मादृशां प्रमादग्रस्तानां चरणकरणहीनानाम् । अब्धौ पोत इवेह प्रवचनरागः शुभोपायः ॥ ६ ॥ ॥ संपूर्णोऽयं न्यायालोकग्रन्थः ॥ . 139439339 . ॥१८॥ ॥१८॥ +-

·महामहोपाध्यायन्यायविशारदन्यायाचार्योपपदनीयशोविजपगणिविरचितन्यापालोकस्प विषपसूचीपत्रम्.
पत्रम् पृष्ठम्. पक्षक
,
म
म
म.
विपप:
मगलाचरणम्
मुक्तिनिरूपणारम्मः
न्यापमतेन चरमःखवसरूपमुक्तिमर्दनम्
तम माचीनोक्तानुपानममाणमदर्धन वत्खण्डनश्च
पर्दमानामिमवसर्वमुक्तिसाधकानुमानमदर्शनमग्रे क्त्वदनं स्वमवावष्टम्भेन
विशिष्टवाखसापनर्वसस्य मुचित्वखण्डनम्
आत्यन्तिका समागमावस्य मुक्तित्वलण्दनम्
दुःखात्यन्तामावस्य मुक्त्यिवानम्
दुरमध्यसस्तोमस्प मुक्तित्वलण्डनम्
आनन्दमयपरमात्मनि मोवास्मलयो मोल इवि वादिनो वेदान्तिविश्वेपस्य विदण्डिना सन्दनम्
अनुपप्लषचिचप्सन्दतेोत्वमिति पौदमतस्प प्रदर्शनमये वखण्डनम्
स्वातनयं गुक्तिरिति मतस्प खण्डनम्
पुरुषस्य स्वरूपेणायस्पार्न मुक्तिरिवि सारख्यमतस्य खण्डनम्
भानमनिचानुत्पादे पूर्वचितनिधिोक्ष इति मतस्य स्वमनम्
आत्मवान मुक्तिरिति चाकिमतस्प खण्दनम्
१२
दि.
१४
१६
१२
४
२
म.

·न्याया- प्र. ८ याया- लोकः ॥ द्वि २ ४ -- ८ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ ९ द्वि. २ दि. २ द्वि. म. द्वि. द्वि. १२ २४ १६ नित्यनिरतिशयसुभाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति भट्टमतस्य न्यायमतेन खण्डनम् अविद्यानिवृत्ती केवलस्य ज्ञानमुखात्मकात्मनोऽवस्थानस्य मुक्तित्वमिति वेदान्तिमतस्य खण्डनम् स्वमतेन कृत्स्नकर्मक्षयो मुक्तिरिति सिद्धान्तप्रदर्शनं तत्र नैयायिकाभ्युपगतकायव्यूहखण्डनम् स्वमतेन परमानन्दस्य मुक्तित्वप्रदर्शनम् सुखस्थलेऽपि दुःखाभावातियैव प्रवृत्तिरिति दुःखाभाव एव मोक्ष इति न्यायमतस्य खण्डनम् मुक्तौ सुखं नास्तीति न्यायमतेनाशङ्कयाने स्वमतेन तदुपपादनम् अखण्डज्ञानमुखसन्ततिमुक्तिरित्जुमूत्रनयावलम्पिमतमदर्शनम् कर्मक्षयाविर्भूतं सुखसंवेदनं मुक्तिरिति सम्हनयावलम्पिमतप्रदर्शनम् आत्मन ऊर्ध्वगतिमचेन मुक्तिस्थानमाप्तिमदर्शनम् नैयायिकाभिमतात्मविभुत्वस्य खण्डनारम्भः आत्मविभुत्वखण्डनप्रकरणे नैयायिकाभिमतशब्दगुणत्वस्य खण्डनं शब्दे द्रव्यत्वव्यवस्थापन शब्दस्य निमित्तपवनगुणत्वमित्युच्छृङ्खलनैयायिकमतस्य प्रदर्शनं खण्डनञ्च आत्मनो नित्यमहत्त्वेन विभुत्वमिति न्यायमतस्य खण्डनम् आत्मनः शरीरनियतपरिमाणत्वं तत्र नैयायिकोद्भावितानां दोपाणां परिहारश्च प्रदेशष्टत्तिरेव ज्ञानमिति मतस्य खण्डनम् प्रत्येकं शरीरावयये ज्ञानसन्तानमिति बौद्धमतस्य खण्डनम् आत्मनः शरीरनियतपरिमाणत्वसाधकानुमानप्रदर्शनम् आत्मविभुत्वखण्डनसमाप्तिः नास्त्यात्मेति चार्वाकमतप्रदर्शनम् ४ २५ २६ म. २७ ४ म. ४ द्वि. ५ म. 6 २८ २९ ५ प्र. म. ? ३१ ३२ ६ ६ ६ भ. ८ w ॥१॥ ३४ म. ॥ ॥

·म. ३५ २८ दि. ८ म. १० ४२ अनुमानागमयो मामाण्यम्यवस्थापनेन चार्वाकमतसमनारम्मः भूतान्यैव पैतन्योपादानानीति चाकिमतस्प स्वणनम् शरीरवदपा चैतन्यतिरिवि शरीरमेव चेतनमिति चाकिमतस्य खण्डनम् भामिति प्रत्यक्षेण शरीराविरिक्तात्मव्यपस्थापनम्, शरीरपैतन्यपादिघारुमतानुयायिनैयायिकमतमदर्शनम् सरवणनम् अतिरिकानुमिवित्तष्यवस्थापनम् अनुमितित्वस्य मानसत्वव्याप्यत्यमिवि चार्षाफमतानुयापिनैयायिकमतमदर्शनम् अनुमिवित्वस्य मानसत्वन्याप्यत्वखण्डनम् पार्गक्रमतरवण्डनसमाधि परमकाशमानवादिन्यायमतेन मानस्वप्रकाशत्वखणनपर्यवसायिपूर्वपक्षः स्वसिद्धान्तेन ज्ञानस्य स्वप्रकाशस्वव्यवस्थापनेन नैयायिकर्वपक्षमतिविधानम् प्राचीनमतेन प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वयोस्स्वरूपोपदर्शनम् साभिमायेण मत्यसत्वपरोक्षत्नयोस्स्वरूपोपवर्णनम् प्रथमप्रकाशसमाप्तिः रितीयप्रकाशारम्भः पायाभावामाने नीलादिविषपत्व नास्तीति केवल विनानमेव परमार्यतादेवि विज्ञानवादिनो योगाचारस्य पौदनिक्षेपस्य मतमदर्शनम् ९ दि १२ प्र. १२ म. CG ४८ म.

·न्याया-
लोकः॥
१२ द्वि.
प्र.
|न्याया
लोकः।
५०
५१
५२
५३
म.
330 m
९
५५.
५६
५७
५८
१०
११
५९
६०
वाद्यार्थव्यवस्थापनेन विज्ञानवादिमतस्य खण्डनम्
भेदाभेदसाधनम्
नैयायिकाभिमतस्य समवायसम्बन्धस्य खण्डनारम्भः
सभवायखण्डनपस्तावे चक्षुपोऽप्राप्यकारित्वव्यवस्थापनम्
चक्षुपस्तैजसत्वखण्डनम्
अमावसाधारणवैशिष्टयसम्बन्धापादनप्रतिवन्धा समवायखण्डनम्
स्त्रमतेन वस्तुन्येकानेकस्वभावत्वोपपादनेनातिरिक्तसमवायवैशिष्टयादिखण्डनम्
अतिरिक्तसमवायादिखण्डनसमाप्तिः
एकान्तभेदाभेदयोः खण्डनेन सामानाधिकरण्यप्रतीत्या च भेदाभेदव्यवस्थापनम्
भेदाभेदयोर्गतभेदेन स्वरूपभेदोपदर्शनम्
भेदाभेदस्वरूपोपपादनम्
अभावस्याधिकरणस्वरूपत्वव्यवस्थापनारम्भः
अभावे विप्रतिपत्तिप्रदर्शनम्
न्यायमतेनाभावस्याधिकरणस्वरूपत्वखण्डनेनातिरिक्तत्वव्यवस्थापनम्
अनिरिक्ताभावस्याधिकरणेन समं सम्बन्धोपपादनम्
स्वमतेनाभावस्याधिकरणस्वरूपत्वव्यवस्थापनेन न्यायमतखण्डनम्
प्रागभावणध्वंसयोः स्वमनेन द्रव्यपर्यायोभयरूपत्वप्रदर्शनम्
तयोर्व्यवहारनयेन द्रव्यरूपत्वस्य ऋजुमूत्रनयेन पर्यायरूपत्वस्योपदर्शनम्
अभावस्य अधिकरणशानस्वरूपाभ्युपगन्तृप्राभाकरमतप्रदर्शनम्
१४
म.
१४
म.
१५ प्र.
१५ दि.
१५ दि.
१५ दि.
१६ प्र.
१६ प्र.
१६ प्र.
११ म.
१६ प्र.
१६ द्वि.
१६ द्वि.
म.
१७ दि.
८
८
९
६१
६२
६३
६४
६५
१६
१८
१७
६७
६८
१
॥ २ ॥
॥२॥

·८ म. मानारामा.. अमानस्पाधिकरणसम्पत्यस्यवस्थापनसमाप्ति म. द्वितीयमकासमामि CA ८ म ७० १८ भ १८ . मृतीयमफाशारम्भः भारस्वरूपमदर्शनम् दम्पविभागः धर्मास्तिकायनिरूपणम् अघमीस्तिकायनिरूपणम् भाकाशनिरूपणम् कालनिरूपणम् दिगम्बरमतमदर्शनम् दिगम्बरमतवादनम् जीयपुद्गलस्तम्पोपर्धनम् ७६ - १८ म १८ म १८ दि १८ दि. १८ दि १८ दि ७८ तृतीयमकाञ्चसमाप्तिः ८० प्रशस्ति १८ दि. न्यायालोकषिषयसूचीपत सम्पूर्णम् ·||न्याया लोकः।। ॥नाया- लोकः॥ १ म. ३ ७ ५ चार्वाकः स्तन्न २ म. प्र. महामहोपाध्यायन्यायविशारदन्यायाचार्योपपदश्रीयशोविजयगणिविरचितन्यायालोकस्य शुद्धिपत्रम् शुद्धम् पत्रम् पृष्ठम् पङ्क्तिः अशुद्धम् महामहोपाध्याय न्याय महामहोपाध्यायन्याय चरमदुःख द्वि. चरमदुख नामकर्मक्षय द्वि नाम कर्मक्षय १५ तन्न प्र. तत्र चार्वाकस्तन २२ छान्दसच्चात् छान्दसच्चात् २ द्वि. मत्वर्थीया मत्वर्थीयाच् २ दि. विशेपापातात् विशेपापातात् तथा वेद्यताया तथावेद्यताया म. प्रत्येक न्छिदान्वयइवेति प्रत्येक छिदान्वय इवेति प्र. प्रवेशे लाघवात् द्वि. तत्तज्ज्ञान तत्तज्ज्ञान- द्वि. ११ मनि मनि- प्र. १५ प्रत्यभिज्ञाविषय प्रत्यभिज्ञाविषय म. पतेनदमपि एतेनेदमपि प्रमाणाभावेन प्रामाण्याभावन १ ३ ५ ९ f n m m ch the m- so i w प्रवेश लाघवात् २ - ·मा -- नुमिति प्रति पन्हिमनुमिनामी : दि. म. १२ मिति पनि पनिमनुमिनामी मरदक बदिद युकं मावाद, परमान न पाइमेनद क्षण बच्छेदनापि पच्छेक मसातू, नाविशयामनकर शवपश्वीवेष नवेतिता न पापकम् बदिदमुक्त भावाद परामर्शद न पाहमनन्सन बगदेनापि १२ १२ प्र . १६ म मसाव नातिशयमनकत्वं रावपत्रमनीवध नवेति । तप न बाधितम् १० ७ शुरिप सम्पूर्णम् DECG

·No text on this page.

·No text on this page.

·31:16
Bre
ARE
A
arevereventressyerayewevereyaraveerearera
पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणलोकानुग्रहकृतानेकग्रन्थमहामहोपाध्याय
न्यायविशारदन्यायाचार्यश्रीयशोविजयगणिकृतो न्यायालोकः
समासः
श्रीपोरवाड्यणिग्वंशावतंसश्रेष्ठिप्रवरश्रीभगुभाइसुत
श्रीमनसुखभाइश्रेष्ठिवरेण मुद्रापितः
SIMAN
धी" सीटी" मिन्टींग प्रेस-अमदावाद.
१३
STHA
TRE
Tute
RING
31