·No text on this page.

·transition
THE
20
PRINCESS OF WALES
عليه م سهده پر پیار حطيط مد لبهای
SARASWATI BHAVANA TEXTS
No. 57 (Part )
弟弟弟
EDITED BY
MAHAMAHOPADHYAYA
GOPI NATH KAVIRAJ, M.
FOTED - 1993
THE
GANITA KAUMUDI
Only Cover Printed by Ali Bukhsh at the
Royal Printing Works, Godowlia, Benares ; text
printed at the Tara Printing Works, Benares; and
published under the authority of the Government,
United Provinces by the Superintendent,
Government Printing, Allahabad.
1936.

·No text on this page.

·गणित कौमुदी (नारायणपण्डितकृता) प्रथमो भागः। काशीस्थ राजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यापकन ज्यौतिषाचार्येण पद्माकरद्विवेदिना संस्कृता। THE GANITA KAUMUDI (Part ) --- EDITEDIBY- PADMAKARA DVIVEDI JYAUTISH ACHARYA, Asst. Professor Government Sanskrit College, BENARES. 1936

·No text on this page.

·भूमिका।
श्रीपूज्यपाद पितृसंगृहीतपुस्तकेषु तेषां निधनात्पश्चान्मया
श्रीनृसिंहनन्दननारायणपण्डितरचिताया गणित कौमुद्या एकाशुद्धा
हस्तलिम्वतप्रतिः प्राप्ता । लुप्तप्रायस्य सुतरां कुत्राप्यमुद्रितपूर्वस्य
गणितकौमुदीग्रन्थस्यायं प्रथमप्रकाशनावसरः। तत्प्रकाशनं सरस्वती.
भवनद्वारा सञ्जायते ।
एतद्विषयरसिकसजनानुरोधेन अस्य ग्रन्थस्य श्रेढीव्यवहार-
पर्यन्तस्य प्रथमभागस्य प्राकाश्यं तावन्मया कृतम् । द्वितीयभागे
समन्थपरिचयं प्राक्कथनादिकं यथावसरं प्रकटीकरिष्यते ।
नेपाल राज्यसरस्वतीसदनाद्गणितकौमुद्या एका प्रतिलिपि-
रस्मिन् वर्षे प्राप्ता । सा मनिकटवर्तिप्रतिलिपिसमाना । अस्य मुद्रित.
प्रथमभागस्य २२ पृष्ठे २७ श्लोकमनु प्रेसकर्मचारिगणाऽसावधान.
तया यत् २८, २९, ३० श्लोकत्रयात्मकं पत्रं विनष्टं तत्रस्थास्ते
श्लोकत्रयोऽमी यथास्थानं निवेशनीयाः अधोलिखिताः ।
यूथं मत्तद्विपाना हरिपरुषरवैर्भीषणैर्भीतमास्मा-
द्यथाधातौ दलांनो गिरिकटकतरं मूलदिग्भागहीनः ।
पञ्चांश: कच्छदेशं मदमुदितमनाः पञ्चभिर्हस्तिनीभि-
नागः पश्चाननेन प्रधनवति सखे ते कियन्तः करीन्द्राः ॥२८॥
न्यासः ३६। दृश्यम् ६ । जाता: करिणः १०० ।
मृणस्वांशजातौ न्यासः।११। मु.१। दृश्यम् २५ । जातो
राशिः ३६।
अपिच-
पारावतवजदलं कुतुकी मुमोच
शेषत्रिभागयुगशेषचतुर्थभागम् ।
मूलाङ्गभागरहितं च वंशावशिष्टा
दृष्टा भुविप्रवद ते खगगाः कतिस्युः ॥२९॥

·} न्यासः । स्वां.। । शे.. । भू. है । दृश्यम् १०। जाता पादरावताः३६॥ ऋणशेषमूलजातौ न्यास: । ११४ । मू. १ । दृश्यम् १८ ॥ जातो राशिः ३६। अपि च- संख्येऽसंख्य बलात्कलिङ्गनृपतेस्तम्वेरमाणं दलं सभ्यंशं गदया व्यपोथयदयो भीमश्चपेटायुधः । तद्विश्लेषरसांशकं रसहतं मूलार्कभागोनितं पश्चोन्मीलितदन्तपादसुकराः स्युस्ते कतीभाः सखे ॥ ३० ॥ न्यासः।३१३६। मू.१३ । दृश्यम् ५। जाता गजाः १४४ । अथ धनांशविमूलजातो न्यासः। 31 मू. १ दृश्यम् १४ । जातो राशिः ३६। अस्य ग्रन्थस्य रचनाकालो नारयणपण्डितेन स्वयमेव लिखितस्तद्यथा गजनगरविमितशाके दुर्मुखवर्षे च वाहुले मालि । धातृतिथौ कृष्णदले गुरौ समाप्तिं गतं गणितम् ।। अन्ते नान्यादृशं ग्रन्थस्यास्य प्रकाशनप्रकारमालोक्य कथमपि मदीयोपपत्यादि सहितस्यास्य प्रकाशनव्यापार ससाहसं प्रवर्तमानो गुणकपक्षपातिनोगणका एवं संशोधयितुं प्रयतेरनिति मत्वा तानेव सानुनयमेतद्ग्रन्थोपरि शुभदृष्टिदानाय मुहुर्मुहुरथये । यतो नातिशुद्धमेकमेवादर्शपुस्तकमवलम्ब्यास्य ग्रन्थस्य संशोधनं सम्पादनं चमया कृतम् । एतत्सम्पादनं हि- ईदृशं तादृशंचास्ति जल्पनेनेति किं फलम् । विद्यारत्न विदामने व्यक्तदोषगुणं स्वयम् ।। खजुरी, बनारस क्यार। पद्माकर द्विवेदी।

·श्रीजानकीवल्लभो विजयते । गणितकौमुदी। नत्वेशं गणितार्णव- वर्धनहेतुं तमोनुदं विमलाम् । बहुजनचकोरजीवन- संपत्तिं गणितकौमुदीं वक्ष्ये ॥ १ ॥ अथ परिभाषा। स्थानान्येकं दश शतमथो सहस्नायुते लक्षम् । भयुतमनु कोटिरर्बुदसरोजखाण्यनु निखर्वम् ।। २ ।। सदतु महामं शङ्कः पारावारान्त्यमध्यानि। तस्मात् परामिति दश- गुणोत्तराणि क्रमेण संज्ञानि ॥ ३ ॥ नखमितकपदिकाभिः काकिणिका चतसृभिः पणस्ताभिः । द्वादशभिस्तैम्मे- स्तैः षड्वर्गोन्मितैर्निष्कः ॥ ४॥ अत्र भास्करपाटीगणिताद्भिन्ना द्रम्मनिष्कौ ।

·( २ ) पाहुस्तुला-शतांशः पलं पलाहिं तु कर्षसंज्ञं च । तमपि मुवर्ण तन्नृप- भागं माषं तदिषुलवं गुजाम् ॥५॥ वल्लो भवेत त्रिगुजो गद्याणो वल्लकैस्तु षोडशभिः । हस्तोऽलैश्चतुभिः षड्गुणितर्दशकरो भवेद् दण्डः ॥ ६॥ दण्डौष्टशतं क्रोश- स्तैः क्रोशैर्योजनं चतुभिश्च । समचतुरस्त्रं विंशति- दण्डभुजं तुल्यकर्णकं क्षेत्रम् ॥७॥ पतन्निवर्तनं स्यात् समदण्डचतुःशती कोष्ठम् । हस्तोन्मितविस्तारा- यामोच्छायैः करोन्मितगणकाः॥८॥ घनहस्तमानमाहु- नियतं तदु बादशास्त्रं यत् । सिद्धनृपभूप २४।१६।१६ संख्या- अलोन्मितैर्दैर्घ्य विस्तरोच्छायैः॥३॥ १ भास्करण निजपाट्यां तुलासंज्ञा न लिखिता। २ भास्कराचार्यस्तु चतुर्भिहस्तैर्दण्डं मन्यते । ३ भास्कराचार्यमते क्रोशमानं हस्ताः-४४२००० %D0000% १०४०० । अतो मतद्वयेऽपि क्रोशान्तःपातिहस्तसंख्यायां न विप्रतिपतिः।

·( ३ ) मानं दृषत्करस्य हि घनहस्ते तौ च साक्षी २१ स्तः। खोरी विशतिकुडवा कुडवनृपांशेन पादिका ज्ञेया ॥ १० ॥ रसशशिनयनघनाङ्गुल-(२१६) मितिभवेत् पादिकायाश्च । घटिकापष्टियुनिश मासस्तस्त्रिशता तु तैर्मासैः ॥११॥ वर्ष द्वादशभिः स्या- दिति परिभाषोदिता गणिते ॥ ११ ॥ इति परिभाषा। अथाभिन्नपरिकाष्टकम् । तत्र संकलितव्यवकलितयोः करणसूत्रं गीत्यर्धम् । स्वस्थाने समजात्यो- योगः कार्यों वियोगश्च ॥ १२ ॥ %3D - २१ १ घनहस्ताङ्गुलानि-२४४२४४२४। दृशत्करामुलानि-२४४१६४१६ २४४२४४२४६ एकघनहस्ते दूषत्करमानम् २४४१६४१६ ४ २ पादिकाया घनफलमङ्गुलात्मकम् =२१६३६,हस्तात्मकम् = ६५ एकस्यां खायों पादिकासंख्या =१६४२०-३२०, २४.४ मतः खार्या घनफलम् ==५ । एतेनाऽत्रोता खारी भास्करो- काभिः पञ्चभिर्मागधखारीभिः समेति प्रतीयते । --

·(४)
उद्देशकः ।
स्तम्बरमा जलधयो विषया महीधा:
पश्चन्दवो जिनगुणा रसबाहवश्च । .
द्रम्माः सनिष्कयुगलाः कथयाश्चमीषां
योगं च तेष्वपकृतेष्वयुताच शेषम् ॥ १ ॥
अत्र समजात्यायोगं कृत्वेति द्रम्मान् कृत्वा स्वस्थाने न्नासः ।
ना४५७१५॥३२४।२६।७२
एतेषां योगे जाता द्रम्माः ४६१ । एतेष्वयुताच्छोधितेषु जातं
शेषम् ६५३६॥
इति संकलितव्यवकलिते ।
गुणने करणसूत्रमार्यात्रयम् ।
गुण्यस्याऽधो गुणक
विन्यस्य कपाटसन्धिविधिनैव ।
गुण्यान्त्यं गुणकेना-
हन्याकुत्सार्य पृथगेय ॥ १३ ॥
गुणखण्ड गुण्यो
रूपविभागाहतो युतिस्तु फलम् ।
स्थानविभागैर्गुणितः
स्वस्थानयुतः फलं वाऽपि ॥१४॥
भक्तो येन विशुध्यति
तेन च लब्ध्याहतः फलं वा स्यात् ।
गुणगुण्ययोरभेद-
स्तथैव मुण्याहते गुणके ॥ १५ ॥

·(५) उदाहरणम् । पञ्चमहीधरनयनामिता धृतिमगुणाः कति ते स्युः । रूपस्थानविभागजखण्डे विगुणजं तथाऽपवर्तनजम् ॥२॥ न्यासः। गुण्यः २७५ । गुणकः १८। गुणिते जातम् ४६५०। प्रथ गुणकस्य रूपविभागे खण्डे ७११ श्राभ्यां गुण्ये गुणिते जाते १४२५।३०२५ । स्वस्थानयुते जातं तदेव ४६५० । गुणकस्य स्थान- विभागे खण्डे १८ प्राभ्यां गुण्ये गुणिते जातम् २७५।२२०० स्वस्था. नयुते जातं तदेव ४६५० । अथ वा गुणक: १८ त्रिर्मिभक्तो लब्धम् ३। एभित्रिभिश्च गुण्ये गुणिते जातं तदेव ४६५० । अत्र गुणकगुण्य- योरभेदः । यदि गुण्यस्य गुणकत्वं तदा गुणकस्य गुण्यत्वमिति । यथा त्रिगुणेषु पञ्चसु पञ्चदश तथा पश्चगुणेषु त्रिषु पञ्चदशैव । एवं सर्वत्र गुणकारविधिः। भागहारे करणसूत्रमार्या । भाज्यादन्त्याद् हारः शुध्यति येनाहतः फलं तत् स्यात् । अपवर्त्य भाज्यहारी केनापि समेन वा विभजेत् ॥ १६ ॥ उदाहरणम् । पूर्वगुणनफलस्य भजनार्थ न्यासः । भाज्यः ४६५० । भाजका १८ । भागे हते जातम् २७५ । अथ वा भाज्यभाजको नवभिरपव- तितो ५५०१२ भागे हृते जातम् २७५ । * हारोत्पत्तिः पुरतो भागादाने वक्ष्ये । इति गुणनभजने । * हारोत्पत्तिामाऽपवर्तनान्वेषणप्रकारः । भागादानास्य एका- दो व्यवहारेस्य यत्र निर्दिष्टसंख्याया गुण्यगुणकभावापना दूदा माः प्रथक क्रियन्ते।

·( ६ ) वर्गे करणसुत्रम् । सहशाद्विवधो वर्गः स्थाध्योऽन्त्यकृतिदिमणान्त्यगुणाः । स्वस्वोपरि च परेऽङ्का- स्त्यकान्त्याङ्कान् मुहुः समुत्सार्य ॥ १७ ॥ अथवाऽभीष्ट्युमानित- राशिवोऽभीष्टवर्गयुगवर्गः। रूपाद्वयुत्तरपदयुति- रन्तरकृतियुग वधश्चतुर्गुणितः ॥ १८ ॥ उदाहरणम् । एकादिकानां वद मे नवानां सखे दशानां च ससप्तकानाम् । सपञ्चवर्गदिशतीयुतस्य वर्गान् पृथक् चेदयुतस्य वेसि ।।।। न्यासः १२३४५६७१७१०२२५ प्रकारैर्जाता वर्गाः ॥१६॥२५॥३६।४।६।२८। १०४५५०६२५॥ इति वर्गः। १ रूपाद् रूपमारभ्य द्वयुत्तराणां संख्यानां पदप्रमितानां युतिः पदवर्गः स्यादित्यर्थः । श्रादि =१, चयम् = २, गच्छम् =प, अत्र 'व्ये- कपदनचयो मुखयुक् स्या' दित्यादिना श्रेढीफलमानीतं सत् पदवर्ग- समं भवतीति सुगमोपपत्तिः । तद्यथा १+३+५+७+ एषां योगः यो [२आदि+(प-१) च] [२४१+ (प-१)२][२+प-२]x२५%प। २ यस्य वर्गः कर्तव्योऽस्ति तस्यातुल्यं खण्डद्वयं कृत्वा खण्डा- तरवर्ग खएडयोश्चतुर्गुणिते वधे योजिते सति तस्य वर्ग: स्यादित्यर्थः । .....+प।

·अथ वर्गमूले सूत्रम् । विषमं सममित्यन्त्याद् विषमावर्ग त्यजेद् द्विगुणितेन । मूलेन समं विभजेत तदाद्यविषमात त्यजेच्च लब्धकृतिम् ॥१६॥ लब्धं द्विघ्नं पङ्खयां विन्यस्य च तान् समुत्सार्य। पुनरपि विभजेदेवं पङ्क्तयङ्कदलं प्रजायते मूलम् ॥ १० ॥ उदाहरणम्। पूर्ववर्गाणां मूलार्थ न्यासः । १४॥१६॥२५॥३६॥४६॥६॥८॥ २८४।१०४५५०६२५ । लब्धानि यथा क्रमेण मूलानि ११२।३।। ८1१७१०२२५ ॥ इति वर्गमूलम् । अथ घने करणसूत्रमार्यात्रयम् । त्रिसहशहतिर्घनः स्यात् स्थाप्योऽन्त्यधनोऽन्त्यपूर्वयोर्वौं । त्रिगुणावाचनत्यगुयो क्रमशः स्थानान्तरेण संयुक्तः ॥ २१ ॥ 'चतुर्गणस्य घातस्य युतिवर्गस्य चान्तरम्' इत्येतत्पद्यवैपरीत्येनैतदुप- पद्यते । तद्यथा । कल्प्यते कस्याऽपि राशेरतुल्यं खण्डद्वयं या. का। तदा राशिवर्गः=रा=(या+का) =या+२ याका+का' = या+श्याका-ध्याका+का+ध्याका%=(या-का)+ध्याका।

·(८)
आदिघनश्च घनः स्या-
दन्त्यस्थाव्यवहितस्य राशेश्च ।
एकादिचयनान्त्यो
ऽन्त्यत्रिततोऽथ वैकयुग्युतश्च धनः ॥ २२ ॥
त्रिघ्नो राशिः खण्ड-
दयाहतः खण्डनयुतियुतो वा ।
राशेर्मूलस्य धन-
स्तो धनसमो भवति ॥ २३ ॥
उदाहरणम्।
एकादिकानां च पृथग नवाना-
मष्टादशानामपि षट्कृतेश्च ।
धनं च षष्ट्येकयुतत्रिशल्या
वदाऽऽशु सप्ताधिकपञ्चशत्याः॥४॥
न्यासः ॥२॥३॥४५॥हा॥३६॥३६११५०७।
जाता घनाः शमा३७४६४।१२५।२१६।३४३१५१२।७२६।
५०३२।४६६५६४७०४५८१३०३२३८४३ ।
इति घनः।
अथ घनमूले सूत्रम् ।
घनमघने द्वे च घना.
दन्त्याद् धनतो घनं विशाध्य पदम् ।
अन्यत्र न्यस्याऽस्य च
पदस्य कृत्या त्रिसगुणया ॥ २४ ॥

·विभजेत् तदादिमाप्त स्थाप्य तदादौ पृथक् च तदर्गम् । त्रिगुणान्त्यध्नं जह्यात् तत्पूर्वघने च लब्धिधनम् ॥ १५ ॥ उदाहरणम्। पूर्वधनानां मूलार्थ न्यासः।१०।२७।६४।१५।२१६॥३४३। ५१२।७२६५८३२।४६६५६४७०४५८१११३०३२३८४३ । जातानि यथाक्रमं धनमूलानि १२।३।४।५।७।१८। ३६॥३६१२५०७। इति घनमूलम् । एवमष्टाऽभिन्नपरिकर्माणि । अथ भिन्नपरिकर्माष्टकम् । तत्रादावंशसवर्णनम् । तत्रापि भागजात्यादौ सूत्रम् । समहतहरसङ्गणिता- वन्योन्यांशच्छिदौ समच्छिमयै । अहरे हारो रूपं प्रभागके हरवधस्तथांशवधः ॥ २६ ॥ भागगणं रूपेषु स्वर्ण कुर्याद् हराभिगुणितेषु । प्रायच्छिदधिच्छिदृघ्नः स्वांशयुगूनश्च स्वहरहताऽऽधंशाः ॥ २७ ॥ भागमातावुद्देशकः । द्वयब्ध्यङ्गार्कलवानां सदृशच्छेदा भवन्ति कथमेषाम् । त्र्यंशी त्रयः शरांशा रूपाणि च पञ्च कथभेषाम् ॥५॥ २ ·(१०) १ न्यासः। 2010 ५ न्यासः।- १ । जाताः समच्छेदाः २ १२ १२ १ । जाताः समच्छेदाः १० ६ ७५ १२ १२ १५१५ १५ अथ भागप्रभागजातादाहरणम् । निष्कन्येशयुगस्य षड्लवदलं तत्पञ्चमांशत्रय तस्याऽष्टांशनवांशषोडशलवः केनापि लुब्धेन च । कस्मैचिल्लघुमार्गणाय स भृशं संप्रार्थितेनादराद् दत्तस्तन्मितिमाशु कोविद वद प्रौढः प्रभागेऽसि चेत् ॥६॥ व्यासः। लब्धो वराटकः १ भ्यासः। ३ CIN १६, ४५ ५ भागानुबन्धभागापवाहयोरुदाहरणम् । रूपत्रय पञ्चलवाधिकं च त्रिभिश्च षट्सप्तलवैर्युतानि । त्र्यंशोनिते हे कथयाशु पञ्च व्यङ्घीणि भो वेत्सि सवर्णनं चेत् ॥७॥ सघर्णिते जातम् ।। न्यासः। ५५ सवर्णिते जातम् स्वांशानुबन्धस्वांशापवाहयोरुदाहरणम् । अङ्किः स्वत्रिलवाधिको निजशरांशाढ्योऽथ सप्तांशकः । सस्वाङ्गिः स्वघडंशयुग् वद सखे कीदृक् सवर्णक्रमः ।। स्वा|नौ त्रिलबौ निजाधिरहितौ पञ्चांशकाः षट् च ते । स्वाङ्गांशेन विवर्जिताः स्वविनवांशाः सप्त भो वेत्सि चेत् ॥८॥ مراسلة :

·( ११ ) ४ १ भ्यासः - 19 MINMov सवर्णिते जातम् । ५ द्वितीयोदाहरणे न्यासः। am.or.orm 1mlow.90 सवर्णिते जातम् ।। एवं सर्वत्र। इति सवर्णनजातिषट्कम् । अथ भिन्नसङ्कलितव्यवकलितयोः सूत्रम् । सदृशच्छेदांशानां प्राग्वत् संयोज- वियोगो वा। उदाहरणम्। तिथ्यतादिनामलवान् सखे मे संपीड्य सर्वान् वद कोविदाशु । तानेव रूपाच विशोध्य किं स्या- च्छेषं विभिन्नेऽस्ति परिश्रमश्वेत् ॥९॥ - १ म्यासः। १ १.१ योगे जातम् एतान् रूपाद् १५ ६१० विशोध्य जातम् 01- इति भिन्नसङ्कलितव्यवकलिते ।

·( १२ ) अथ भिन्नगुणने सूत्रम् । छेदवधेन विभको- शंवधो भिन्ने फलं गुणने ॥२८॥ उदाहरणम्। सव्यंशरूपाणि सखे चतुर्भिः साष्टांशकैः पञ्च हतानि किं स्यात् । पञ्चमांशापचितौ विनिम्नौ व्यंशव्यायेन च रूपकेण ॥१०॥ न्यासः । गुणक: गुण्यः । गुणिते जातं ૨૨ - ex १ न्यासः 1 ५ ३३ २२ जातौ गुण्यौ ५६।१ १ ३ 1. फलम् । इति भिन्नगुणनम् । अथ भिन्नभागहारे सूत्रम् । कृत्वा भाजकराशे- हरलवपरिवर्तन विधिः प्राग्वत् । उदाहरणम् । पूर्वगुणनफलानां स्वगुणच्छेदानां न्यासः ५, भागे गृहीते जातौ गुण्यौ ५ इति भिन्नभागहारः। अथ भिन्नवर्गादो सूत्रम् । कुर्याद् हारांशकयो- वंगौ च धनौ पदे तथा प्राग्वत् ॥२॥ उदाहरणम्। मत्र्यंशपञ्चरूपाणां वर्ग वर्गात् पदं वद । धनं तस्माद् धनपदं सखे भिन्न प्रवेत्सि चेत् ॥ ११ ॥ १६ जातो वर्ग: । अस्माद् वर्गमूलम् ५ ३ ४०४६ । अस्माद् धनमूलम् ५। इति भिन्नवर्गादि । - न्यासः। ૨૫ & । जातो ·( ३ ) अथ शन्यपरिकर्मसु सूत्रम् । राशिः खेन युतोनो- विकृतस्तस्मिश्च खेन गुणिते खम् । खस्य वधादौ खं स्थात् चेषसम खं समायोगे ॥३०॥ उदाहरणम् । किं शून्येन युते शते विरहित तस्मिंश्च शून्याहते किं स्याच्छून्यहतं च खं' खहृतमप्याचक्ष्व शीघ्रं मम । किं वर्ग च पदं धनं घनपदं शून्यस्य खे संयुता अष्टौ कोविद शून्यकर्मणि तव प्रौढिः प्रभूताऽस्ति चेत् ॥१२॥ न्यासः । राशिः १०० । अयं खेन युत ऊनितोऽविकृत एव जातः १००। न्यासः । १०० । अस्मिन् खेन हते जातम् . । खं वाऽनेन हतं जातम् । खहत् खम् । अस्य वर्गः । वर्गमूलम् । घनः । घनमूलम् । अस्मिन्नष्टौ - युक्ता जाताः क्षेपसमाः । अत्र. पाटीगणिते खहरे कृते लोकस्य व्यवहृतौ प्रतीति स्ती- स्यतोऽत्र खहरो नोक्तः। अस्मदीये बीजगणिते बीजोपयोगित्वात् तत्र खहरः कथितः। इति परिकर्माणि समाप्तानि । अथ सङ्कमणे सूत्रम् । योगो' विष्ठोऽन्तरयुत- होनस्तावर्धितौ च राशी स्तः । पाहा कारणस्यास्य च सङ्कमणं सङ्कमश्च सङ्कामः ॥ ३१ ॥ १ खं खहृतं सदा शून्यं न भवति-इत्येतदर्थं चलनकलनं विलोक्यम् । २ भास्करसक्रमणाख्यानुरूपमेवेदम् ।

·( १५ ) तु राश्यो- उदाहरणम् । राश्योोंगे ययोः षष्टिस्त्रियुता वियुतौ नव । तौ राशी कोविद क्षिप्रं सङ्कामं वेस्सि चेद् वद ॥ १३ ॥ न्यासः। योगः ६३ । वियोगः । अनयाोगः ७२ । अन्तरम् ५४ । अनयोरर्धे जातौ राशी ३६।२७ । सङ्कमणान्तरे सूत्रम् । वर्गान्तरं वियोगमक्तं भवेद् योगः। योगहृतमन्तरं स्यात् ताभ्यां सङ्कामतो राशी ॥ ३२ ॥ उदाहरणम् । चतुःशती कयो राश्योर्दृष्टा वर्गान्तरं सखे । राश्यन्तरेऽष्टौ योगे वा शतं तौ वद वेत्सि चेत् ॥ १४ ॥ न्यासः। राश्यार्वर्गान्तरम् ४००। राश्योरन्तरम् । राश्यार्व. र्गान्तरे राश्यन्तरहते जातो राश्याोग:५० योगो द्विष्ठ- इति जातो राशी २६ । २१ । पुनासः । राश्यार्वर्गान्तरम् ४०० । राश्याोगः १०० । वर्गान्तरं योगहृतं जातमन्तरम् ४ । 'योगो द्विष्ठ- इति जातौ राशी ५२।४ । सङ्कमणान्तरे सूत्रम् । वर्गसमासाद् द्विगुणा- दन्तरवानितात् पदं योगः ॥ ३३ ॥ उदाहरणम् । वर्गयोगः शतं राश्योरन्तरं दिमितं ययोः । तौ राशी शीघ्रमाचक्ष्व जानासि गणितं यदि ॥ १ “ वर्गान्तरं राशिषियोगमकम् ” इत्यादि भारकोकमेवेदम् । २ अनोपपत्तिः । कल्प्यते राशी या, का । अनयोर्वर्गयुतिः - ·( १५ ) न्यासः। वर्गयोगः १००। अन्तरम् २। वर्गयोगाद्विगुणात् २०० । अन्तरवर्गेण ४ अमिताव ११६ । पदं जातो योगः १४ । 'योगो द्विष्ठ--' इति जातौ राशी ६ सङ्कमणान्तरे सूत्रम् । वैधवर्गो वधः कल्प्यः कृत्योरन्तरमन्तरम् । ताभ्यां सङ्कमतो राशी स्यातां मूले तयोः पृथक् ॥१४॥ उदाहरणम्। वर्गान्तरं ययो राश्योः पञ्चसप्तेन्दवस्तथा । वधः शतत्रयं वत्स तौ राशी वद वेत्सि चेत् ॥ न्यासः। राश्यावंधः ३०० । वर्गान्तरम् १७५ । अत्र वधवर्गों वधः ६०००० । कृत्यन्तरमन्तरम् १७५ । 'राश्योर्विवरकृतियुताद्- इति वक्ष्यमाण सूत्रेण जातो योगः ६२५ । 'योगो द्विष्ट-' इति सूत्रेण जाता राशी ४०० । २२५ । अनयोर्मले २० । १५ एतावेव वास्तवी " राशी। %3 =या +कार, द्विगुणा =२या +२का। अस्या अन्तरवर्गः (या-का) =या - श्याका+का विशोध्य जातो युतिवर्ग: =या+श्या का+कारे । अस्य पदं योगो भवत्येव । 'कर्णस्य वर्गाद्विगुणाद्विशोध्यः' इत्यादिभास्करोक्तमेवेदम् । १ अनोपपत्तिः । कल्प्यते राशी या, का । तदा प्रश्नोत्त्या ब-याका ब-याकार - अं-या-का-या-श्या का+का: अतः अं+ब' या+श्या' का+का (या+का ततः अं+४व' या+का' अं या-कारे आभ्यां सङ्कमणतो राशिवर्गों ततस्तन्मूलाभ्यां राशीस्त इत्युपपद्यते । - ·( १६ ) सूत्रम् । रोश्योर्विवरकृतियुताच- चतुराहतघाततः पदं योगः। योगकृतेश्चतुराहत- घातीनायाः पदं विवरम् ॥ ३५ ॥ उदाहरणम् । कयो राश्योवर्धः षष्टिरन्तर सप्त का युतिः । युतितोऽन्तरमाचक्ष्व जानासि यदि सङ्क्रमम् ॥ १५ ॥ न्यासः। रासिघातः ६० । राश्यन्तरम् ७ । राश्यन्तरकृतिः ४६ अनया, राशिघातात् ६० चतुर्गुणाद् २४० युक्ताद् २८ मूलम् १७ जातो योगः। योगो द्विष्ठ- इति क्रियया जाता राशी १२।। सूत्रम् । राईयोरन्तरकृतियुग विघ्नों घातश्च कृतिसमासः । तस्माद् दिगुणवधयुतादू मूलं संजायते योगः ॥ ३६ ॥ उदाहरणम् । अन्तरं पञ्च यद्राश्योर्वधस्तु त्रिशती सखे । कृतियोगं योगकृति योगं च वद वेरिस चेत् ॥ १६ ॥ न्यासः । राश्योरन्तरम् ५। राश्योर्वधः ३००। राश्यन्तरवर्गेण २५. द्विगुणो राशिवधी ६०० युतो ६२५ जातो वर्गयोगः । वर्गयोगेन ६२५ द्विगुणे राशिवधे ६०० युते जातो योगवर्गः १२२५ । अस्य मूलं १ अनोपपत्तिः । 'चतुर्गुणस्य धातस्य युतिवर्गस्य चान्तरम्' इत्यादि भास्करविधिना स्फुटा। २ अनोपपत्तिः । कल्प्यते राशी या, का तदा प्रश्नोत्या. १ ।

·( १७ ) अतो योगः ३५॥ अन्तरमुद्दिष्टम् ५। 'योगो निष्ठ' इति बाता राशी २०॥ १५॥ सूत्रम् । वर्गसमासाद द्विगुणाद युतिकृतिहीनात् पदं विवरम् । उदाहरणम्। शतं कृतियुती राश्योर्ययोर्योगश्चतुर्दश । तौ राशी कथयाऽऽशु स्वं वेसि सङ्क्रमणं यदि ॥ १७ ॥ न्यासः । वर्गयोगः १००। राशियोगः १४। अत्रापि धर्गयोगाद् द्विगुणादु २०० राशियोगवर्गेण १९६ हीनात् ४ पदं जातं विषरम् । "योगो विष्ठ" इति जातो राशी मा। शेष क्षेत्रोपयोगि तत्रैव पक्ष्ये । इति सङ्कमणम् । अथ जातिसमुदाये सूत्रम् । उद्देशालापकवज् ज्ञेयं रूपं प्रकल्प्य गुणितं वा ॥ ३७ ॥ भक्तं सहित रहित कृत्वा कर्माऽनुपातादि । रूपसमुत्थफलं तद् दृश्ये हारो भवत्येव ॥ १८ ॥ अं=या-का अं+रघा%(या-का) +श्याका- --- घा-याका. था+का ततः या+का+श्याका (या+का) =अं+घा-यु' इति सर्व भास्करोक्तमेव । अनोपपत्यर्थ ३३ सूत्रं द्रष्टव्यम् । २ 'उद्देशकालापवदिएराशिरित्यादि भास्करोतमेषेदम् ।

·( १८ ) उदाहरणम् । व्यन्ध्यांशसमन्वितो निजनिजाब्ध्यशस्त्रिभागान्वितः सूर्याशाविदन्तरवययुतो गशिस्तु पष्टिर्भवेत् । व्यंशोऽस्मृतिभानवोऽथ सपदः षोढा सषड् दृश्यको मूलोनस्तु षडूनदृश्य इति का स्याज्जातिषटकत्रये ॥ १८ ॥ धनांशजातो न्यासः दृश्यः ६०। जातो राशिः ३६॥ orm धनस्वांशजातौ न्यासः WInsocm ४ दृश्यः ३० जातो राशिः ३३ +२(१३) । दृश्यः ६० विश्लेषजातौ न्यासः + १२ १२ राशिः ३६॥ व्यंशः,पूर्वोदितप्रश्नत्रये यद्यंशा ऋणास्तदा क्रमेण दृश्या अकस्मृति- भानयो द्वादशाष्टादश द्वादश स्युः । यथा अणजाती न्यासः दृश्यः १२३ जातोराशिः ४ भागापवाइजातो न्यासः दृश्यः १८ जातो राशिः ३६॥ Iw.nlm.c1w.m (६) ऋणविश्लेषजातो न्यासः दृश्यः १२॥ जातो राशिः ३६॥ उपरि विहितः पोढा षविधः प्रश्नासपदो राशिमूलेन सहित- स्तदा सषड् दृश्यका पूर्वोदितो दृश्यः षडधिको भवति,

·( १९ )
षट्सूदाहरणेषु क्रमेण दृश्याः ६६६६६६६।१८।२४।१८।
अथ पूर्वोदितः षविधः प्रश्नो मूलनिस्तदा षडूनद्श्यो भवति ।
तदा षट्सूदाहरणेषु क्रमेण दृश्याः
५४॥५४॥५४॥६॥१२॥६॥
अपि च ।
न्यासः
अविरलदलशाले सौरभोत्पत्तिकाले
स्थितमलिकुलमस्याब्यर्कभागौ परस्मात् ।
स्वरितममिलतास्ते भूपसंख्याः प्रजाताः
कथय गणक वृन्दं भामरं प्राकस्थित मे ॥ १६ ॥
हो, वश्यः १६। अत्र रूपमिष्टं प्रकल्प्य जातो राशिः१२॥
अपि च ।
कौञ्चावली गगनवर्मनि सञ्चरन्ती
स्वत्र्यंशयुक् स्वदलयुक् च पुनः सषद्का ।
दृष्टाः खगाखिगुणदिममिताः सखेऽस्मिन्
वृन्दे कति प्रवद तेऽस्ति परिश्रमश्चेत् ॥ २० ॥
न्यासः
worm or
दृश्यः ३०। ऋणम् ६)दृश्ये २४ जाताः क्रौञ्चाः १२ ।
अपि च।
शालेये नवपल्लवे सकालिके यत्कोकिलाकुलं
तत्त्र्यंशः सहकारतोऽष्टमलवः किकिल्लतोऽभ्येत्य च ।
विश्लेषोऽप्यमिलन तयोस्त्रिगुणितः फुल्लादशोकात् सखे
जातास्ते शतमाशु कोविद कति स्युः पूर्वन्दे पिकाः ॥२१॥

·( २० ) न्यासः दृश्यः १००। अत्रेष्टं रूपं प्रकल्प्य जाताः पिकाः ४८। अपि च। उसुङ्गपीवरपयोधरभारनम्रा कान्ता च ये दिलववेदलवाङ्गभागाः । आनद्धवंशततवाद्यविचक्षणे स्यु- वृन्दे कति प्रवद तत्र चला किलैका ॥ २२ ॥ दृश्यः । जाताः कान्ताः १२॥ - अपि च। दृष्ट्वा पद्मपरागपिङ्गसलिले हंसे मरोहर्षिते वासायाऽऽवरयत्यलिवन इतः प्रोत्थायभीतो ययौ । जाती पञ्चलकः सखे सचरणः शेषत्रिभागान्वितं शेषार्ध कुटजं भ्रमन्ति गगने भृङ्गाश्च षट् ते कति ॥२३॥ भ्यासः Clm Cw दृश्यः ६। जाताः भ्रमराः ३६॥ m अपिथ। गजचयदलं यूथाद् यातं प्रफुल्लसरोजिनी शरलवदलं रम्भाकुञ्जषु भञ्जनलालसम् । दलितविवरस्याच तुकाद्रिमानुजशल्लक- ग्रसनचपलं दन्तीभीभिर्युतः कति पञ्चभिः ॥२४॥ १ न्यासः दृश्यः६ जाता गजा: २० ·योगः ( २१ ) अत्र मूलस्वर्णजातायां सूत्रम् । रूपोत्याहतपदा स्यातामन्तरवधौ ततस्ताभ्याम् । प्राग्वद् साध्यः स्याता सङ्कामतो राशी ॥ ३६ ॥ क्षयगे मूलेडनल्पं तस्कृती राशिः । अपि च। मरसि सारससङ्कुल आगतौ दलचतुर्थलबौ सपदौ सखे। बिसविकाशि रदोन्मितसारसाः प्रविहरन्ति च पूर्वचयं वद ॥ २५ ॥ १ अनोपपत्तिः । प्रश्नालापानुसारेण यदि राशि:-य तवा या या यो +य-दृ १ or १+ 1 ) +य श्र क अत्र कोष्ठकान्तर्गता संख्या रूपेष्टे उद्देशकालापभवं फलं तदेवा- चार्येण रूपोत्थं फलं कथ्यते तेन हतं य-गुणकं रूपं पदसंशं तथा तेनैव हतमग्नं दृश्यं क्रमेणान्तरवधसंज्ञौ जातो ततः पूर्वसमीकरणस्य रूपान्तरम् । याअं. यब ++VS+ब ૨ क्षयगे मुले य% +अं+VS+४ब ततः धने मुले. य% - अं+VS+क प्रत उपपन्नम् ।

·( २२ ) न्यासः मूद ३२ । जातं सारसवृन्दम् १६ । अपिच। न्यासः दुर्योधनप्रधनभूमिषु वीर बार- दुर्वारमन्युमभिमन्युमभिप्रयाताः । सार्ध स्वपञ्चमलवैश्च पदद्वयन साकं सकण्टकमटा द्विशती कथं स्यात् ॥३६॥ १६ २ । दू २०० । जाता भटाः १०० ॥ प्रापिच। प्राकार्य ध्वनिमद्विमुनि शिखिनोऽब्दानां स्फुरक्षिता वृन्दाधिलवौ तदन्तरचतुर्भागैस्त्रिभिः संयुतौ । अध्यकपदाधिको ननृततुः प्रीत्याऽऽसवन्दौ सखे जातं तत्र शतत्रयं प्रवद मे तत्पूर्वन्दे कति ॥२७॥ न्यासः। मू । दृ३००। जाताः केकिनः १४४। अपिच। लङ्कोद्यानविमोटने प्रचलितो युद्धाय रक्षोगणो- ऽष्टांशाऽष्टादशभागयुग विदलितः क्रीडावनी पाव निः। तेनापि स्वकठोरमूललतया बद्धा मूर्ति प्रापिते सप्तघ्ने तु पदे भटौं करतलेनाताडितो ते कति ॥ ३१॥ । मू १४ । इ० २ । जाता भटाः मू१४। दू०२। जाता भटा: १४४ ॥ १ रक्षो गणस्याष्टांशोऽष्टादशभागश्च तत्रैव गणे मिलित इत्यर्थः । २ पावनिः हनूमान् । ३ यत्रालयकर्मचारिगणासावधानतया २८, २९, ३०, श्लोकत्रयाङ्कितमेकं पत्रं विनष्टम् । न्यासः ·( २३ ) अपि च। साडिस्वपश्चांशयुताद्रजानां बजान्मृगारेर्भयतः पदानि । यातानि पञ्चाद्रिमिभः स्विभीभिः सरितट ते तिसृभिः कति स्युः ॥ ३२ ॥ मृ५।४। जाता गजाः १६ ॥ न्यासः धनविशेषजाती न्यासः द्व० ५४। ५४। जातो राशिः ३६॥ अपि च । पुष्पेषु केलिभवनं वनिताजनानां वन्दं त्रिभागनवभागतदन्तरैर्युक् । तस्मात् पदानि जलकेलिकलापमाजि त्रीणि प्रिय प्रवद ताः प्रियषड्विशिष्टाः ॥ ३३ ॥ न्यासः ।।।। मूलम् ३ । दू० ६ । जाता वनिताः ऋणांशविमूलजातो न्यासः । सू१। द६। जातो राशिः ३६॥ अपि च। शम्भौ पङ्कजपुजपञ्चमलवोऽप्यर्दै हरावर्षित दुर्गायां दशमांशकश्च सदलं मूलं रमापादयोः । १ पुष्पेषुकामः। - ·विघ्नेशे कमलइयं च दिनपे युग्मं गुरौ पङ्कजं ब्रूहि त्वं यदि बेन्सि वत्स सकलं राजीवपुजं द्रुतम् ॥३४॥ न्यासः ।मू द्व० ५। जातं राजीवमानम् १००। अपि च । . शरांशो भृङ्गाणां कुटजकुसुमे शेषचरणा: कदम्बे तच्छेषत्रिलब उपविष्टस्तु सरले । लवङ्गयां शेषोऽध पदशरलयः फुल्लबकुले लवङ्गेषु बन्दव्यमलिकुल मे वद सखे ॥ ३५ ॥ न्यासः 1 मूलम् मूलम् । ०४॥ दू०४। जातो राशिः १५॥ अपि च । कामिन्यो निवसन्ति राजभवने तासां त्रिभागः सखे बन्दस्यविपि प्रबन्धकरणे विघ्नो विशेषः स्वरे । अंध्यर्धे स्वपदे सुगीतिचतुरे तिस्रः कथाकोविदाः कञ्चुक्यौ महिषी च ताकति वद प्रौढोऽमि पाव्यां यदि ॥३६॥ • OMH al न्यासः 130 मूलम । द०६। जाताः कामिन्यः१४४॥ इति सङ्कीर्णाष्टजातयः। अथादृश्यजातावुद्देशकः। लीलाम्बुजेनाऽम्बुजलोचना च कान्ता स्वकान्तं निजघान मूनि । शीर्णानि पनि नले दलाङ्गी पदे पदव्यां पतिते कति स्युः ॥ १ विनमूलं मूलार्धसहितम्-इति । २ द्वे कञ्चुक्यौ एका महिषी राक्षी तिस्त्रः कथाकोविदा इति षड् दृश्या

·( २५ )
न्यासः।-
। मू२। द० । जातानि कमलपत्राणि ६४।
निरंशजातावुद्देशकः।
* बालिकानां कुले चित्रशालिकायां पदत्रयम् ।
मालिकां कुरुते मूलं कालिकां पञ्चकं ययौ ।
न्यासः। मू४ । द ५ । जाता बालिकाः २५ ।
अन्यत् सूत्रं गीत्यर्धम् ।
उक्तनिजविधिवदन्त्या-
च्छेषविधौ जायते राशिः ।
शेषमूलजातावुद्देशकः।
याते नृपे मृगयुभि{गयार्थमाशु
पाशान् प्रसारयति तस्त्रिलवोऽप्यटव्याम् ।
* बालिकासंकुले चित्रशालिकां च पदत्रयम् ।
मालिकां कुरुते मूलं कलिका पञ्चकं प्रिये ॥
इति पाठान्तरम् ।
१ अनोपपत्तिः। विलोमविधिनाऽन्त्यादुक्तवत् कर्म कर्त्तव्यमिति
सुगमा।
यथाचार्योक्तोदाहरणे प्रथमं राशौ राशिमूलत्रयोनिते शेष
दृश्यम्-४॥
अतः, ३६ सूत्रेण अन्तरम् =३, बधः-४।
ततो योग://अं+४ब-18+१६%D५।
सङ्क्रमणतो जातौ राशी ४।१। 'क्षयगे मूलेऽनल्पम्' इत्यादि वि-
शेषवाक्येन राशिः-४'१६ ।
पुनः स को राशियः स्वत्रिलवोनः षोडश स्युः' इत्यत्र स्व-।
द १६ । विलोमविधिना 'अथ स्वांशाधिकाने तु लवान्योनो हरो हरः
इत्यादिना जाता राशिः २४ । एवं सर्वत्र ।
३
४

·( २६ )
शेषस्य घोरतरकेसरिपीडितानि
त्रीणि प्रचक्ष्व सचतुष्कपदानि विद्वन् ।
न्यासः।। शेमू ३। दृ ४ । जाता मृगयवः २४ ।
३
अपि च।
*कान्तायाः सुरतप्रसङ्गसमये भिन्ना च मुक्तावली
मुक्तानां च पदव्यं विचरणं शय्यापटस्योपरि ।
तच्छेपस्य पदं विभागयुगलेनाऽऽयं प्रियेणाऽऽहृतं
तच्छेषस्य पदं क्षितौ निपतितं सूत्रे द्वयं किं वद ॥
२
न्यासः । स्वमूर। शेमू १ -। शेमू १ । द २ । जातानि मौक्ति-
४
कानि १६॥
सूत्रमार्यार्धम् ।
रूपोत्थघ्नायाग्रं
योज्यानत्याग्रे विधिः
प्राग्वत्
उदाहरणम् ।
अत्राप्यन्तात् कर्म कर्त्तव्यम् ।
१अनोपपत्तिः। कल्प्यते राशिः=य । आद्याप्रम् =श्रा । अन्त्यानं
-अं। तदाऽऽलापानुसारेण
या-आ, अत्र कर्मणि कृते रूपोत्थफलं गुणको भवति, अतः
रूफ (य-श्रा)-य-अं
वा रूफ, य-श्रा. रूफ-य-अं
समशोधनेन रूफ. य-य-अं+श्रा. रूफ
अस्मात् ३६ सूत्रविधिना राशिज्ञानं सुगमम् । इति ।

·( २७ ) गणेश पझेन त्रिनयनहरिब्रह्मदिनपान् विलोमैः शेषांशैविषयलवपूर्वैश्च कमलाम् । पदेनाऽऽपूज्यकेन च गुरुपदाम्भोजयुगलं सरोजेनाऽऽचक्ष्व द्रुतमखिलमम्भोजनिचयम् ॥ •om न्यासः।। मृ १। द१। जातं पङ्कजमानम् ३६। सूत्रम् । 'गुणकपदे तु पाने हृत्वा गुणकेन पूर्वविधिनाऽत्र * उत्पन्नं तं राशि समुद्धरेत् तेन गुणकेन । * पूर्वविधिना च, इति पाठान्तरम् । १अत्राद्यानम् =१%=श्रा। अन्त्याप्रम् =१-अरूपोत्थं फलम् - १ - - ५ १ ६ तत्र सूत्रानुसारेण अपमानम् रूफत्रा += - +१ ५ पू (ततो रूपोत्थहतपादने इत्यादिना) १ ६ अन्तरम् 3 =५, वधः- ततो योगः / अ + ४व =/२५ + २४ =V8-७ जातौ राशी ६।१ । क्षयगे मूले, इति विशेषवाक्येन राशिः=६-३६ । २ अनोपपत्तिः । येन गुणेन राशिमूलदो भवति स गुणकसंज्ञः। मूलं यद्गुणं स मूलगुणकोऽत्र शेयः । ततो राशिः । बालापानुसारेण गु

·( २८ )
गुणमूलजाताबुद्देशकः ।
उद्याने कनकावदातगरुतं हसं विलोक्याऽङ्गाना-
वृन्दे वृन्दगजांशको नगगुणः षड्भागमूलैस्विभिः ।
पादोनैः सहितो गतस्तत इतो धतुं च तं भीमजा*
मजीरध्वनिमञ्जुलाऽलमगतिर्गत्वा गृहीतः कति ।।
..
न्यासः।
। गुणकः । गु
१
जाता श्रङ्गना:४६।
अपि च ।
त्रिघ्नस्य यूथस्य पदानि यूथाद्
गतानि च त्रीणि पयोजखण्डे ।
सानि यातं कुटजं वदाऽऽशु
वयत्रयस्तेऽप्यलयः कति स्युः॥
यः श्रन्य ग
गु क. गु+ घ
य = द्व
-
गुय-द्व.गु
+ घ
यरे
• (१-८) गु. य =दू. गु
ग
अतो पदानस्य दृश्यानस्य स्थाने दू.गु, पदगुणकस्य स्थाने च-गु
इदं संस्थाप्य पूर्वविधिना राशिः = य भवति । ततोऽभीष्टराशिवायम्
414
प्रसिद्धो भविष्यतीति।
* भीमजा=दमयन्ती।

·( २६ ) न्यासः । गुणकः शमू गु३ ६। गु३६ जाता प्रलयः४८। सूत्रं सार्धगीतिः। स्वांशकभक्तरछेदो रूपहराख्यो द्विनिधनहीनहतः ॥ ४२ ।। रूपहरवर्गयुक्तो योगः स्याद् हीनवर्गयुतदृश्यः । रूपहरवर्गगुणितो घातो राशिविधा प्राग्वत् ॥ ४३ ॥ हीनवर्गजातावुद्देशकः । मल्लाहवे सदसि मत्स्यमहीपतेश्च षट्कोनिताविकृतिमङ्क्तिलेन भीमः । कक्षाव्येन युगलं निजघान मल्ल- मेकं निपीडितगलं वद ते कति स्युः ॥ १ अनोपपत्तिः । कल्यते राशिः=या । ततः प्रश्नाच्या अं. या या या या- -या -या ही) हो) छे या-ही रूह या रूह) अं रूह या-या +२ ही कह या-ही रूह - ततः यार-या( रूह : रही रूह ) }=-रूह ( ही+दू) वा या-यो या=-घा यो। यो-४ घा .:.या- २ अतोऽत्र ३५ सूत्रस्य क्रियोत्पद्यत इत्युपपन्नं सर्वम् । .

·( ३० ) न्यासः । ही ६ । व । द३। जाता मल्ला: ५२ वा १२ । अत्र द्वितीयो राशिर्न ग्राह्योऽनुपपन्नत्वात् । क्वचिद् ग्राह्य एव- उदाहरणम् । यूथाद् विशांशकस्यैकवर्जितस्य कृतिः सखे । प्रयाता मानसं हंसाः खं पञ्चोनशतं कति ॥ न्यास: । २० ही १व । दू ५। जाता हंसाः ३२० वा १२० । अत्र द्वावपि राशी ग्राह्यो। अंशवर्गजाताबुद्देशकः। शालालवालजललालसवालहंस- कोलाहलादलिकुलस्य दशांशवर्गः । गुज्जन् ययौ मुरभिपुजितजम्बुभूज- मम्भोजिनी जिनमिताः कति तेऽलयः स्युः ।। न्यासः । । ही। दू२४ । जाता अलयः ६० वा २४ । अत्र करणम् । यथा प्रथमोदाहरणे न्यासः।- स्वांशकभक्तश्छेदः mer अयं रूपहराख्यः। हीनः ६ । द्विगुणः १२ । अनेन गुणितो रूपहरः ४८ । रूपहरवर्गः १६ । अनेन युतो जातः ६४ (योगः)। गुणितं जातो घातः ६२४ । एवं जाता योगघाती ६४६२४ आभ्यो सक्रमणविधिना जातौ राशि ५२।१२" ·( ३१ ) सूत्रम् । दृश्येंऽशाभ्यां भक्त घातो रूपे च योगः स्यात् ॥ भागसंगुण्यजाताबुद्देशकः। षडंशकघ्नोऽकलवः कपीना- मधीत्यकायां विचरत्यगस्य । दृष्टा नितम्बे झरवारिकलिल- व्यग्राः सखे पोडश ते कियन्तः ॥ १ 10 न्यासः भा। भा। दू१६। जाताः कपयः४८ वा २४। ६ १२ अत्र द्वावेव राशी ग्राह्यो। सूत्रं गीत्यर्धम् । रूपे दृश्यांशोने ऽशकयो_तेन भाजितो राशिः ॥ ४४ ॥ १अवोपपत्तिः। कल्प्यते राशिः=या। ततः प्रश्नोत्या प्रश्र-द्विअंधा - - - - प्रनं.द्विवंद्र 5 - या प्रछे.द्विछ प्रछे.द्विछे प्रछे.द्विछे ततःया या प्र.द्विअं वा या- १. १ या= प्रश्नं द्वितं प्रयं द्विश्र प्रछे द्विछे प्रछे द्विछे या-यो.या- घा यो या ततः या:- २ अत्राचार्येण प्रयं द्वि प्रथमांशः। द्वितीयांशः कल्पित प्रछे द्विछे इत्युपपन्नम्। अयोपपत्तिः। कल्प्यते राशिः या । ततः प्रश्नोत्त्या - - - - - ·- ( ३२ ) भिन्नसंदृश्यजाताबुद्देशकः। * शालतालदलनीपकोकिला- सङ्कुलस्य कलभीतितोऽलिनाम् । पहलवोऽङ्कन्लबसङ्गणोऽब्जिनी पाटली गुणलवोऽगमत् कति ।। न्यासः। भा। भा।द्व-जाता श्रलयः ३६। 8 परिभाषा। या या प्रद्वियं । यावत्तावत्तापवर्तिते अं १ - ho is Rs या प्रअं. द्विग्रं या: प्रअं.द्वि अं. (द अं-१) द्व अं - प्रश्नं. द्विन्नं (१ दूध १ १- द्वश्र १ प्रयं द्विश्र अबाचार्येणा १ स्थ दृश्यांशसंज्ञा तथाs प्रश्र' द्विश्र नयोरंशसंझे कृते इत्युपपन्नम् । शालशालदखनोलकोकिलासंकुलस्य कलमीलितोऽलिनाम् । इति पाठान्तरम् ।

·( ३३ ) अथ कृता किञ्चित् कुतूहलमुच्यते । सूत्रमार्या । इष्टः प्रथमो राशि- स्तर्गदलं प्रजायते चाऽन्यः । अनयोः कृतियुतिवियुती रुपयुते मूलदे भवतः ॥ ४५ ॥ उदाहरणम्। वर्गयोगवियोगौ च ययो रूपयुतौ कृती। *बहुधा तौ वद शिमं वेत्ति वर्गचमत्कृतिम् ॥ अत्र डिकेनेप्टेन जातो राशी २, २ । त्रिकेण ३, ।। ७४ चतुष्केण ४, । सव्यंशद्वयेन . सार्धद्वयेन ५ २५ । एवमिष्टवशादानन्त्यम् । + अनेष्टं रूपद्वयादूनं न प्रकल्पयेत् । का। १ अोपपत्तिः। कल्प्येते राशी या। का ततः प्रश्नालापेन या+का+१ अयं वर्गः। अतो मुलानयनविधिना यदि या+का+१=(या)=या+श्या+१ ततो यावत्तावन्मानम् =या अतः प्रथमः कालकस्तद्वर्गदलसमोऽपरो जायत इत्युपपद्यते । * 'तौ वदानेकधा विद्वन वेत्सि चेत् कृतिकौतुकम्' इति पाठान्तरम् । + अन्यथा यावत्तावन्महान राशिरेव लघुर्भवति । ५ ·सूत्रमार्या। अंधोऽभीष्टयनः स्यात् कृतिकृतिदलमेकयुग भवेदन्यः । अनयोः कृतियुतिवियुती रूपाने मूलद स्थाताम् ॥ ४६ ॥ उदाहरणम् । वर्गयोगवियोगौ च ययो रूपोनितौ कृती। बहुधा तौ वद क्षिप्रं वेत्सि चेत् कृतिकौतुकम् ।। अत्रैकेष्टेन जातौ राशी १,३ । द्वाभ्यां जातौ -, । त्रिभिः २७, १ ३ २ अर्धेन । । व्यंशेन । एवमिष्टवशादनेकधा। २७'८१ सूत्रम् । इष्टवर्गकृतिविष्ठा वर्गोनाढ्या विसङ्गुणा । तयोर्योगान्तरे वर्गों घाते रूपयुते भवेत् ॥ ४७ ॥ १ अत्रोपपत्तिः । इष्टस्य वर्गवर्गो धनश्चेत्यादि भास्करसूत्रे यदीष्ट- मानम् = ई तदा राशी, = (5)+ १, () बाई+१,' । श्रत उपपद्यते सूत्रम् । २.अत्रोपपत्तिः । कल्प्येते राशी २( या+का), २ (या-कार) । अत्रालापद्वयं घटत एव । नयोर्धातः। सैकः =४ या -४ का +१ अयं वर्गः । अतो मूलानयनविधिना २x२ था ४१-४या ४का। :. या का' । उत्थापनेन जातो राशी २ ( का + का' ), २.( का - का)। श्रत उपपन्नं सूत्रम् ।

·( ३५ ) उदाहरणम्। ययोोंगे वियोगे च वों घाते सरूपके । तौ वदाऽस्ति तवाऽलं चेदभ्यासः कृतिकौतुके ॥ द्विकेनेष्टेन जातौ राशी ४०,२४ । त्रिकेण १८०,१४४ । सार्धेनैकेन ११७ ४५ । एवमिष्टयशादनेकधा। सूत्रमार्या । वर्गयुतिः प्रथमा स्था- दमीटयोराहतिविगुणिताऽन्यः । संयोगे च वियोगे पृथक् तयोर्जायते वर्गः॥४८॥ उदाहरणम्। ययोर्योगे वियोगे च सखे वर्गः प्रजायते । तौ को वद त्वयाऽत्यर्थ यदि वर्गे कृतः श्रमः ॥ इष्टे १,२ श्राभ्यां जाती राशी ५,४ । अथवेष्टे २,३ श्राभ्यां जाती राशी १२,१३ । वेष्टे १,३ अाभ्यां जातौ राशी ६.१०। एवमिष्टवशा- दनेकधा। सूत्रमार्या । प्रोगुक्तौ यौ च तयो- बंधकृतिभक्तेष्टधनकृतिहत्तौ तौ। १ अनोपपत्तिः स्फुटैव यतः या +का+२ या.का : =(या+का) तथा या+का-२ या. का=(या-का) । अतः प्रथमो राशिः=या+का। द्वितीयश्च-२ या, का। श्रत उपपद्यते। २ अत्रोपपत्तिः । पूर्वसूत्रेण यदि राशी या + का', २ या. का । केनापीष्टवर्गेण नीलकवर्गेण गुणौ नी (या+का ), ·( ३६ ) राश्योोंगे विवरे वर्गो घाते घनो भवति ॥ ४६॥ उदाहरणम् । राश्योर्योंगे वियोगे च वर्गों घाते धनो भवेत् । सखे यदि विजानासि वद तो त्वरितं मम ॥ अत्र प्राग्वत् राशी ४,५ । श्राभ्यामिष्टदशकयनेन जातो राशी ६२५, ३१२५ १००००,१२५००। पञ्चधनेन । अथवा राशी १२,१३ । १५६२५ २५०००० ६२५०० आभ्यामिष्टदशकघनेन । पञ्चकधनेन ५०७ १ २०२८ २ या. का. नी कल्प्येते तदाप्यालापद्वयं घटते। श्रथानयो_तः -नी'४२ या. का (या+का । अयं घनोऽतो यदि नी इ )२ (२ या. का.). (या+का )२ तदा नी (२ या. का.) (या+का) अतो घात:- (२ या. का.) (या+का) अयं घनो भव- त्येव यतोऽयम् २ या. का (या+कार ) इ" २ या. का (या+कार इ.) (२य २ या. का.)२ (या+का (इ.) २ या. का (या कारणार अत एतद्गुणा पूर्वोक्तौ राशी कल्प्येतां तदाऽऽलापत्रयं घटत इत्युपपद्यते सर्वम् । =१२ या अथ नी.

·( ३७ ) १५६२५ । एवमिष्टवशादनेकधा । १८७२ सूत्रमार्या। इंटधनवर्ग एको विघ्नोऽन्यः पञ्चकृतिहतौ राशी। वर्गयुतौ च धनः स्यात् तयोर्भवेद् घनयुतौ वर्गः ॥५०॥ १अत्रोपपत्तिः। कल्प्येते राशी या.इ. कार कार, अनयोर्षर्गयुतिः =" (या)। अत्र प्रथमखण्डोऽयं नारे घनो भवत्येवातो यदि १+यारे कार अयं धनस्तदालापो घटते । कल्प्यते १+यार १ ::१+या का का :. या =का-१ ततः या/का-१ ततो राशी इ/का- का-१ । अनयोर्धनयुतिः कार, कार - +(का-१) १) । अत्र यदि १+ (का-१ का अयं वर्गो भवेत्तदा द्वितीयालापश्च घटते । अथ यदि का-५, तदा या/का-१=२, तथा १+(का-१)=१+= अयं स्वत एव वर्गो भवत्यतस्तदुत्थापनेन जातौ राशी २५ २५ अत उपपद्यते।

·• - उदाहरणम् । धनयोगे कयोगों वर्गयोगे घनो भवेत् । तौ वदाशु सखे वर्गकौतुके कुशलोऽसि चेत् ॥ एकेनष्टेन जातौ राशी १ ६४ १२८ । द्विकेन ૨૫ ૨૫ २५ २५ १ पञ्चकेन ६२५,१२५० । अधन १ १६०००० १ ज्यशेन १८३२५ । २०२५ । एवमिष्टवशाइनेकधा। सत्रमार्या । गुणितो राशिर्याभ्यां विष्ठो रूपान्वितो भवेदू वर्गः । तद्युतिरष्टविगुणिता विवरकृतिविभाजिता राशिः ॥ ५१ ।। १ अत्रोपपत्तिः । कल्प्यन्ते क्रमेण गुणकौ, =अ, क, १ = क्षे, राशिः=य, मूलेर, ल । अतः समीकरणद्वयम् श्रय+शेर (१) । क.य+क्षेल'..... .(२) अनयोरन्तरेण (अ-क) य%=(र' -ल')=(र-ल) (र+ल) अत्र र-लइ (श्र-क प्रकल्पनेन, र+ल% == इ - - - श्राभ्यां संक्रमणेन र य+ (श्र-क) +इ (श्र-क) २ य२+२४२.य (अ-क) + इ (अ-क)-अय+क्षे। वर्गकरणेन द्रष्टव्यं (१) समीकरणम् ।

·( ३६ )
उदाहरणम्।
पञ्चभिस्त्रिभिरभ्यस्तः को राशिः पृथगेकयुम् ।
मूलदो जायते तं मे वद कोविद सत्वरम् ॥
गुणौ ५,३ । जतो राशिः १६॥
छेदगमेन य + २इय (श्र-क)+इ (न-क)२
=४.इ.य + ४इते।
समशोधनेन य२-२इ.२य (अ+क)=४६२२-इ (अ-क)२।
वर्गपूरणेन य२- २इय(अ+क)+. अ+क)२
=४६२(अकइ + क्षे)।
मूलग्रहणेन य-इ (अ+क) = +२V अक.इ + क्षे
* अतः य=इ२ (अ+क) २६/अकइ + क्षे
प्रकृते क्षे=१ तेन परमाल्पं राशिमान शून्यं भवितुमर्हति तच
तदैव संपद्यते
यदा इ(अ+क)=२६५/ अकाइ +१ स्यात् । तथा च
वर्गकरणेन
इ (अ+क) =४ अकइ +४इ।
समशोधनेन इ (अ-क) =४ इ२
अतः इ२
। तदा च शून्याधिकं परमाल्पराशि-
(प्र-क)
- (श्र+क)
मानम् = २६२(श्र+क) उत्थापनेन तादृशराशिमानम् =
अ-कार
३
इत्युपपन्नम्।
* कृतिप्रकृत्या निर्दिष्टक्षेपे ज्येष्ठकनिष्ठके ।
साध्ये गुणकयोति प्रकल्प्य प्रकृतिं ततः ॥
द्विगुणज्येष्ठगुणितकनिष्ठेन युतोनितः।
गुणयोगहतो ह्रस्ववर्गो राशिभवेदिह ॥ इति प्रकारान्तरम् ।

·उदाहरणम् । को राशिनिगमैः शैलैः पृथक क्षुण्णस्त्रिवर्जितः । मूलदो जायते ब्रूहि कृतिकौतुककोविद ॥ उक्तवजातो राशिः१ । २१ वा १०५७ । सूत्रमार्या । राशियन समेतो येनोनः स्यात् कृतिस्तयारक्यम् । इष्टदूनं दलितं स्वघ्नं हीनेन युग राशिः ॥ ५२ ॥ उदाहरणम् । द्विष्ठः सप्तदशाढ्यः कश्चतुर्भिर्वर्जितः कृतिः । गाणितिकर्याशु बद वेरिस कृति यदि । १७४४ ऐकेनेष्टेन जातो राशिः १०४ । त्रिकेण । ६९५३ अर्धन । एवमिष्टवशादनेकधा। १६ १ अनोपपत्तिः । कल्प्यते राशिः=या। ततः प्रश्नोच्या या+ने का या-क्षेनी } अनयोरन्तरेण क्षे+३= का' - नी = ! का+नी) (का-नी)। अत्र यदि का-नी- तदा क्षे, +२ =का+नीफ इ का-नी- :::नो-फ- २ ततः या-क्षेनी अत उपपद्यते सर्वम् यानी+।

·( ४१ ) सूत्रमार्या । दिष्टो गशिर्थाभ्यां सहितो वो भवेत् तयोर्विधरः । सैको द्वितः स्वध्यो- जिल्पविहीनो भवेद् राशिः ॥५३॥ उदाहरणम्। पृथक् समन्वितो राशिस्त्रिभिश्च दशभिः सखे । मूलदो जायते तं मे वद वर्गेऽसि चेत् पटुः । १०.३ जातो राशिः। सुत्रमार्या । राशिष्टिी याभ्यां रहितः कृतिला प्रयालिल तद्विवरः। १ अत्रोपपत्तिः । कल्प्यते राशिः=या। ततः प्रश्नोत्या या+ते, कार या+क्षेनी अन्तरेण क्षे~क्षे२=का- नी = ( कानी) (का--नी) यदि का-नीइ तदा ते,-क्षे -फ-का+नी इ इ-का-नी ततः फ+इ%२का - फ+इ २ तथा या-का-ते । अत्र यदि इ-१ तदाचार्यो- कमुपपद्यते । २ अनोपपत्तिः । कल्प्यते राशिः=या। ततः प्रश्नोत्तया या-क्षेका या-क्षेनी ·( ४२ ) व्येको दलितः स्वघ्नो- उनल्पसमेतो भवेद् राशिः ॥५४॥ उदाहरणम् । को राशिः सप्तविशत्या चतुर्भिर्वर्जितः पृथक । मूलदो विद्धि तं पाटयां पाटवं तेऽस्ति चेत् सखे ।। न्यासः । २७ जातो राशिः १४८ । सूत्रमार्या। यत्किञ्चित् प्रथमस्त. दूर्गः स्वायून इष्टभक्तोनः । आयोनी दलितोऽन्यो वगैंक्यान्यो वधो वर्गः ॥ ५५ ॥ अन्तरेण ते.-क्षे, = का' - नो - ( का+नी ) ( का-नी) अत्रापि यदि का-नी- २२-क्षे, तदा =फका+नी इ इ-का-नी .:.फ- -नी तथा यानी' + १२ । यदि इ%१ तदाऽऽचार्योक्तमुपपद्यते । १ अनोपपत्तिः । कल्प्येते राशी या , का । ततः प्रश्नोत्या या + या का+का' =नी २ कार -नी वा या+ + वा ३कारे ४ - नी - या+ 구 ·(४३ ) २ उदाहरणम्। वर्गयोगः कयोराश्योर्घातायः : स्यात् पदप्रदः । तमाशु वद चेदु वर्गकुतु केऽसि कुतूहली ॥ यत्किंचित् प्रथम इति कल्पितः १२ । एकेनेष्टेन जातौ राशी ६५ १२, । एतावभिन्नाथ द्विगुणितौ २४।१५। द्विकेनेऐन जातौ १२,२०। पतौ सति संभवे चतुर्भिरपवर्तितौ ३,५ । एवमिष्टवशादानन्त्यम् । शेष क्षेत्रोपयोगि तत्रैव वक्ष्ये । इति कृतिकौतूहलम् । अथ घातलमासादिसाम्यमुच्यते । सुत्रमार्या । इष्टव्यमयोगो विष्ठस्ताविष्टभाजितौ राशी । का का - नी+ (या+ नी-(या+ २ अत्र यदि नो-(या+का) २ ३ का तदा =नी+ (या+फ - का सक्रमेण म्या+ - २ २ फ-इ-का। .:.या २ १ अत उपपद्यते। अनोपपत्तिः । कल्प्येते राशी या, का। ततः प्रश्नोत्या या+का=याका..या=याका-काका (या-१) । अनेन प्रकारान्तरमुपपद्यते । या - - - ·( ४४ ) * अभ्यासेन ममामः सभस्तयोर्जायते नियतम् ॥ ५६ ॥ उदाहरणम्। समे समाससंहती ययोश्च ताबनेकधा । बद द्रुतं त्वया परिश्रमः कृतोऽत्र कर्मणि ॥ इष्टे ११ अभ्यां जातौ राशी २,२॥ अथवेष्टे ११२ ३ - 910 - - प्राभ्याम् ३, वा ३।४ाभ्याम् २ एवमिष्टवशादानन्त्यम् । सूत्रमार्या। 'इष्टे योगेन गुणे तत्कृतियोगोदते च राशी स्तः । वर्गसम्यासेन तयोः संयोगी जायते तुल्यः ॥ ५६ ॥ -- - या+का अथ या+का-याका ... या था+का तथा -या , यारे अतो यावत्तावत्कालको कावपीष्टौ कल्यौ । अनेन प्रथमः प्रकार उपपद्यते । * इष्टः प्रथमो राशिव्यकेष्टहतः स एवाऽन्यः । प्रकारान्तरमेतत् । अनोपपत्तिः। कल्प्येते राशी या, का। ततः प्रश्नोत्या +का'=या+का या (य+का) या+का का (या+का) एवम् का (या + का)का(या+का)..का या+कार अत उपपद्यते सूत्रम् । २ इष्टे तद्युतिनिध्ने । ३ योगः संजायते तुल्यः । इति पाठान्तरम् । - -arried- - --- ·( ४५ ) उदाहरणम् । ययोश्च वर्गसंयुतेः समा भवेद् युतिः सखे । वदाशु तावनेकधा यदीह तेऽस्ति पाटवम् ॥ इष्टे १।२ श्राभ्यां जातौ राशी ५ ५ अथवेष्टे २१३ श्राभ्यां जातौ राशी १०,१५, एवमिष्टयशादानन्त्यम् । सूत्रमार्या । + चर्नयुतिभक्त कृतियुति- युतिकृमिघाताहते त्विष्टे । घनयुतियुतिघनतुल्या कृतियुतियुतिकृतिवधा राश्योः ॥ ५ ॥ १ अनोपपत्तिः। कल्प्य राशी या, का । ततः प्रश्नोत्या या+का -या+कार वा, या ( या + का' )=या (या+का) या ( या+का ) या+का३ एवम् का (या + का')=का (या+का ) का (या + का) या+का :या का। एवं द्वितीयप्रश्ने या ( या + का ) - -या। या+का का (या+का का। या+का एवमन्यप्रश्नेष्वपि राशी भवत इति । •+ धनयुतियुतिधनभक्त कतियुतियुतिकृतिवधाहतेऽभीष्टे । इति पाठान्तरम् ·( १६ ) : उद्देशकषटकम् । ययोश्च वर्गसंयुतियुतेः कृर्तिर्वधस्तथा । धनैक्यतुल्यतां ययोयुतेर्घनत्य तो बद : प्रथमोदाहरणे धनयोगार्थमिष्टे १।२ कृतियुतौ जातौ राशी && इष्टे ११२ युतिकृतौ राशी १२ । इष्टे १२ घाते जातौ राशी ५.१० २४ - अथवा योगधनार्थमिष्टे १२ कृतियुतो जातौ राशी २७ २७ इष्ट १२ युतिकृतौ राशी Im ३,३ २ ४ - इष्टे श२ घाते जातौ राशी २७,२७ एवं स्वबुद्धयाऽन्तरादिराशी शेयौ । इति योगादितुल्यसाधनम् । अथ व्यस्तविधौ सूत्रमार्या। * कृतिपदयोर्डरगुणयो- धनर्णयोदश्यतो विपर्यासः । स्वांशाधिक विहीने रूपान्योनांशहद्राशिः। ५९ ।। उदाहरणम्। को राशिश्चतुराहतो निजचतुर्भागैखिमिवर्जितः ( षड्युक्तः स्वहतो रसेन विहृतः स्वत्र्यंशयुग्मोनितः । * छेदं गुणं गुणं छेदमित्यादि भास्करोक्तानुरूपमेषेदम् । +हस्तलिखितपुस्तके श्लोकत्रुटिः। प्रतः कोष्ठांन्तर्गतो भागो निवेशितः।

·को राशिचतुराहतो निजचतुर्भागैत्रिभिर्वर्जितः षडयुक्तः स्वहतश्च षष्टिविहृतः स्वत्र्यंशयुग्मान्वितः । तन्मूले द्विविवर्जिते यदि सखे शिष्टं च रूपं द्रुतं राशिं तं वद कोविदास्ति गणिताभ्यासः प्रभूतस्तव ॥ ३ न्यासः। गुणः४। ऋ ध ६ वर्गः हारः ६०।ध । मू ऋ२। दू१ । जातो राशिः १२॥ अथ त्रैराशिके सूत्रमार्या। + श्राद्यान्त्ययोः प्रमाणे- छे समजाती फलं वितरजाति। मध्ये तदन्तताडित- मादिहृदिच्छाफलं भवति ॥ ६ ॥ उदाहरणम् । नारिकेलफलान्यष्टौ लभ्यन्त पञ्चभिः पणैः । चत्वारिंशत्फलानां कि मौल्यं वद सखे मम ।। न्यास: ५।४० जाती * द्रम्मौ २ पणश्च १। अपि च। सदलानि पलान्यष्टौ कुङ्कुमस्य त्रिभिः पणैः । सपादैस्तत्षडशोनैः पणैः किं दशभिर्वद ।। न्यास:३ जातानि पलानि २५ कर्फ २ माषाः १२ । - पुजाः ४ गुजाभागाश्च + 'प्रमाणमिच्छा च समानजाती' इत्यादि भास्करोक्तमेघेदम् । * अत्र द्वादशभिः पणैरेको द्रम्मस्तदर्थं परिभाषा द्रष्टव्या ।

·(४८ ) अपि च। बिलयाधिकस्य गुग्गुलाबाट मालवायु पत्रितयम् । तत् किं मगुञ्जकस्य प्रवद सखे पलभातस्याशु ॥ न्यासः A । १०० ३ जाताम्माः ३ पलाः६ कालिपी० बराटक० बराटक-- AJ. भागाच ३२० अपि च । द्रम्मैश्चतुर्भिदशभागहीन- स्लिपादिकोनं कुडवत्रयं चेत् । अवाप्यते तत् कुडवापिकायाः किं खारिकायाः कथयाशु मौल्यम् । न्यासः ३ १३. २० प्राद्यस्तयोः पादिकाः कृताः ।।४।। ३३६ । १ जाता द्रमाः २६ पणः १ काकिणी १.वराटकाश्च १५ १ अपि च। अङ्गुलैश्च सदलैः करं त्रिभिः संयुतं दिनदलेन याति चेत् । सर्पिणी च समयेन केन सा योजनानि सदलानि पञ्च च ॥

·( 8 ) न्यासः। गुरगः४। स्व तत्खण्डस्य पदं विवर्जितमथो द्वाभ्यां ) च रूपं द्रुतम् ।। राशि तं वद कोविदोऽस्ति गणिताभ्यासः प्रभूतस्तव ॥ ।ध ६ व. भा ६ । स्व । भा२ । मूःऋ। द। जातो राशिः १२॥ है। ५३ । श्राद्यन्तयारङ्गुलानि न्यासः। Im २ पू५ १ ४२२४००० जातानि वर्षाणि २१३, मासाः४। २ २ १ इति त्रैराशिकम् । व्यस्तत्रैराशिके सूत्रमार्या । मौल्याऽसूनां वयसा हेम्नो वर्णस्य तुल्यधरणेऽपि । धान्यादीनां कुडवा- ऽऽदिकस्य मानान्तरे व्यस्तम् ॥ ६१ ।। उदाहरणम्। प्राप्नोति भावपरिहास विलासरम्या चेत् षोडशाब्दवनिता दशनिष्कभाटीम् । तन्मे द्रुतं प्रवद विशतिवत्सरायाः का भाटिका गणकवर्य विटनं देया॥ न्यासः १६ । १० । २० । जाता भाटिका निष्काः । अपि च । विधूरुक्षाऽष्टभिनिष्कर्यदि संप्राप्यते सखे । स पञ्चधूरवाप्येत निष्कैश्च कतिभिर्वद ॥ १ नटेन, इति पाठान्तरम् । A ७ ·( ५० ) न्यासः । २।।५। जाता निष्काः३ ५. अपि च। पगाजिकेन माषण सुवर्णत्रिशती सखे । तुलिता यदि सा पञ्चमाषेण वद किं भवेत् ॥ न्यासः ६ । ३००० । ५ । जाताः सुवर्णाः ३६० । अपिच। मापितं कुडवेनैव पादिका षोडशेन चेत् । खारिका शतषट्कं स्यात् पादिकाष्टादशेन किम् ।। न्यासः १६ । ३०० । १८ । जाताः खार्यः ५३३, कुडवाः ६,पादिकाश्च १२-। १२३ इति व्यस्तत्रैराशिकम् । पञ्चराशिकादौ सूत्रमार्या । व्यत्यासं हरफलयोः * कृत्वाऽल्पराशिंधाताऽऽप्ते । बहुराशिवधे च स्यात् पञ्चादिषु राशिकेषु फलम् ॥ १२॥ उदाहरणम्। मासेन पञ्चकशतेन हि वत्सरेण किं स्यात् फलं द्रुततरं वद पञ्चषष्टेः । मूलं फलात् कथय मूलकलान्तराभ्यां कालं प्रचक्ष्व यदि कोविद वेत्सि पाटीम् ।। * मिथो विधायाऽल्पराशिघाताऽऽप्ते' इति पाठोऽनुमीयते। प्रकारच 'पञ्चसप्तनवराशिकादिके' इत्यादि भास्करोक्तानुरूप एव ।

·( ५१ )
न्यासः। १००६५ जातं कलान्तरम् ३३ ।
५
पुनासः । १००... जातं मूलधनम् ६५ ।
५/३६
१
पुनासः । १००६५ जाता मालाः १२ ।
५३६
एवं प्रमाणकालादि ।
श्रपि च।
व्यङ्ग्रे शतस्य हि फलं सदलद्वयं यत्
पक्षेण पक्षसहितैर्दशभिश्च मासैः ।
षस्मां तदा सदलषष्टिसमन्वितानां
कि
स्यात् फलं प्रवद भो यदि वेत्सि पाटीम् ॥
૨
न्यासः १००
C10
६६-जातं कलान्तरम् ३५ ।
२
श्रपि च ।
प्राप्यते च पणसप्तकं त्रिभिः
सिरै तिभुजा नरेण च ।
वामरैर्द्विगुणितैस्तु पञ्चभिः
षड्भिरत्र पुरुषैः किमाप्यते
न्यास: ३१० जाता द्रम्माः ११, पणाः ।

·( ५२ ) सप्तराशिकोदाहरणम् । त्रिहस्तविस्तारपटी त्रिवर्ग- दैा पुराणैर्दशाभः कतिश्चेत् । अवाप्यते द्वादशहस्तदैध्ये पटीनये पश्चकविस्तृतौ किम् ॥ न्यासः १२ जातो निष्कः १ द्रम्माः ३ पणाः । नवराशिकाद्देशकः । विस्तारे च करद्वयं नवकरा दैये च पिण्डे करो दारोर्यस्य स लभ्यते गजमितैर्द्रम्मस्तु दारुब्यम् । विस्तारे त्रिकरं दिवाकरकरायाम द्विपिण्डं द्रुतं मौल्यं तस्य कियद् वदाऽमलमते त्वं वेत्सि पार्टी यदि ॥ &१२ न्यासः ३२ जाता निष्कौ २ द्रम्माः४। २ १ एकादशराशिकोदाहरणम् । स्तम्भः पञ्चदशोच्छ्यो गुणकरव्यासोऽपिण्डश्व तत् पञ्चक्रोशविचालनाय शकटी प्राप्नोति चेत् षट् पणान् । कोशाष्टानयनाय दारुदशकं माने त्रियुक्त सखे तस्मिन् किं वद भाटकं द्रुततरं त्वं वेत्सि पार्टी यदि ॥ १५/१६ न्यासः ३३६ जाता भाटके निष्काः ३ द्रम्माः ६ पणाः ४ २१० काकिरायः३ वराटकाः ४। ५ इति पञ्चराशिकादिचतुष्टयम् ।

·( ५३ ) विनिमये सूत्रम् । व्यस्तस्बहते मौल्ये भाण्डपतिभाण्डको भवति विधिः प्राग्वत् । उदाहरणम् । द्रम्मेण दाडिमफलत्रिशती पणेन पञ्चोनितं च विपणौ शतमामूकाणाम् । बृह्यामूकाणि दशकेन हि दाडिमानां दतोऽसि चेद् विनिमये कति मित्र तानि ॥ न्यासः ३०० १२ जातान्याम्रकाणि ३८ । १०४५ इति विनिमयविधिः। अथ जीवविक्रये सूत्रम् । विहिते तु वैपरीत्ये वयसोः प्राणिक्रये विधिः पारवत् ॥ ६३ ॥ उदाहरणम् । चेत् षोडशाउदवनितायुगलस्य निष्क पष्टिर्भवेत् कथय मे नखवत्सराणाम् । षण्णां नितम्बभरमन्थरगामिनीनां मौल्यं च कि गणकचर्य सुलोचनानाम् ॥ तथैव भाण्डप्रतिभाण्डके विधिः' इत्यादि भास्करोत्कानु रूपमेवेदम् । 'व्यत्ययविहिते मौल्ये भाण्डप्रतिभाण्डके विधिस्तद्वत् ।। इति पाठान्तरम् १ ·( ५४ ) १६ २० न्यासः २६ लब्धं निष्काः १४४ । ६० पञ्चराशिके द्विवारं त्रैराशिकं सप्तराशिके त्रिवार नवराशिके चातुरिमेकादशराशिके पञ्चवारं भाण्डप्रतिभाण्डजीवविक्रय- योय॑स्तत्रैराशिकं त्रैराशिकं चेति । इति सकलकलानिधिनरसिंहनन्दनगणितविद्याचतुराननश्री- नारायणपण्डितविरचितायां गणितपाट्यां कौमुद्यां प्रकीर्णकानि समाप्तानि । इति प्रकीर्णकव्यवहारः प्रथमः । श्रथ मिश्रव्यवहारः। तत्र सूत्रम्। * प्रक्षेपास्तद्युतिहृत- मिश्रेण हताः पृथक् फलानि स्युः । उदाहरणम् । त्रिपञ्चसप्ताहमितानि येषां नवाहतान्यादिधनानि विद्वन् । चतुःशती षोडशवर्जिता च जाता पृथग् लाभमिति वदाशु ॥ न्यासः २७१४५।६३।८१ मिश्रधनम् ३८४ । जातानि पृथग लाभ- मूलानि ४८०।११२२१४४॥ एतानि पूर्वमूलैरूनितानि जाता लाभाः २॥३५॥४६/६३ ॥ अथ वा मूलधनैक्यम् २१६ मिश्रधनैक्यादपास्य जातो लाभयोगः १६८ अस्मात् प्राग्वजाता लाभास्त एव २१॥३५॥ ४६/६३। * 'प्रक्षेपका मिश्रहता इत्यादि भास्करोक्तानुरूपमेवेदम् ।

·( ५५ ) अपि च। मध्धाज्यदुग्धदधिभिर्दशगुणितत्र्यादिचयफलपमितैः । आलोड्यैकत्र शिवं संस्नाप्यापूरितेषु कलशेषु ॥ मध्वादिपलानां मे पृथक् पृथक् तेषु का संख्या । न्यासः ३०६०।६०।१२० अत्र मध्वानयने मिश्रम् ३० । प्रक्षेपकरणे मधुघटे जातानि मध्वादीनां पलानि ३।६।१२ एतावन्त्येव सर्वघटेषु मधुपलानि । एवमाज्यघटे मध्वादीनां पलानि ६।१२।१८।२४ एता- वन्त्येव सर्वघटेप्वाज्यपलानि । एवं क्षीरघटे मध्वादीनां पलानि हा१८१२७१३६ एतावन्त्येव सर्वघटेषु क्षीरपलानि । एवं दधिघटे मध्वादीनां पलानि १२॥२४॥३६॥४८ एतावत्येव सर्वघटे दधिपलानि ॥ अपि च । सखे चतुर्गा बगिजा क्रमेण पञ्चादिकाचदिवसः पढश्वैः । संचारितैः क्षेत्रधनं पणानां सहसूमेकं वद किं पृथक् स्यात् ।। न्यासः मिश्रपणाः १००। निजदिनगुाणततुरङ्गा जाताः प्रक्षेपकाः ३०।४२२५६१७२ । अतो जाताः पृथक पृथक् पणाः १५०।२१०।२८०।३६० । इति प्रक्षेपकाः। अथ क्रयविक्रयविधानम् । सूत्रम् । मिश्रं भवेत् क्रमाः क्रयश्च मिश्रं तु विक्रयो मूलम् ॥ १॥ मूलं च विक्रया? विक्रयहीना क्रयो लाभः ।.

·( ५६ ) ज्ञेयमनुपातविधिना यद्यदविदितं फलं तत् तत् ॥२॥ प्राग्वद्रपसमुत्थित- मिश्रात् प्रक्षेपकरणेन ॥ उदाहरणम्। गृहीत्वाऽष्टक्रयणैव शालितण्डुलखारिकाः । विक्रीताः पञ्चकनाऽत्र लाभः षष्टिधनं वद ।। न्यासः । क्रयः = विक्रयः ५ लाभः ६० । अत्र 'मिथं भवेत् क्रया'---इत्यादिविधिना क्रयो मिश्रधनाख्यः । विक्रयोनः क्रया लाभः । यदि लाभस्याऽस्य ३ मिश्रधनमूले मा५ तदा षष्टेः ६० के इति जाते मिश्र-मूलधने १६०।१०० ॥ अथाऽज्ञातक्रये न्यासः । क्रयः - विक्रय ५ मिश्र-धनमूलधने १६०११००। अत्रानुपातः । यदि विक्रयस्थाऽस्य १०० अयं क्रयः १६० तदाऽस्य ५क इति जातः क्रयः॥ अज्ञाते विक्रये न्यासः। क्रयः = विक्रयः ० मिश्रधनमूलधने १६०।१०० । अत्रानुपातः । यदि यस्याऽस्य १६० विक्रयोऽयं १०० तदाऽस्यकं इति जातो विक्रयः ५॥ श्रपि च। शालिगोधूमकुल्माषखार्यः सखे रामबाणाऽदिसंख्याः क्रयाः सप्ततिः । रूपहीना धनं विक्रया भूकरा- न्युन्मितास्तुल्यलाभं धनं कि पृथक् लाभयुक्तानि तुल्यानि वित्तानि वा लाभहीनानि वा स्युः कथं ब्रूहि मे। न्यांसः १२३ मूलानां मिश्रधनम् ६६ । अत्रानुपाताद्रपलाभ- ·( ५७ ) मूतानि १२३ प्रक्षेपकरणेन जातानि मूलधनानि १८॥२४॥२७ । समलाभाः ३६। अथ द्वितीयोदाहरणे सलाभमूलधने पालापित सलाभमूलधनानि १२ २३ २५ प्रक्षेपकरणेन जातानि मूलधनानि 80 8२ ५५ ३५७ १२२ १२२ १२२ दाहरणे विलाभमूलधने पालापिते तदुदाहरणम् । । तृतीयो. अपि च। न्यासः। ५६७ रसाद्रीभाः क्रया बाणरसशैलाश्च विक्रयाः । मिश्रेऽत्यष्टयश्विनो मूलं विलाभं सदृशं कथम् ॥ मूलानां मिश्रधनम् २१७ । अमानुपातादविलाभरूपाजालानि मूलधनानि ७५ । ७५ । ७० । लाभोनमूलधनं समधनम् ६० । सूत्रम् । * निजमागहत मूल्ये स्वपश्यमके विधिः प्रारबत् ॥२॥ उदाहरणाम्। द्रम्मेण पादयुतमेकपलं च शुण्ठ्या द्वाभ्यां त्रिभागयुतमेकपलं च हिङ्गोः । द्रम्मैत्रिभिर्मगधिकापलमेकमाचं पञ्चांशन वद किं दशभिः समं मे ॥ १११ मिश्रम् १० । रूपसमभागमाल्यानि ४३५ म्यासः। ।अतः ३ प्राग्वत् प्रक्षेपकरणेन जातानि शुण्ठ्यादीनां मौल्यानि ५ २५ १२५ * पण्यैः स्वमूल्यानि भजेदित्यादि भास्करोक्तानुरूपमेवेदम् ।

·( ५८ ) २५ शुगव्यावीनां समपलानि १२ अपि च। निष्कण चन्दनपलक्ष्यणाप्यते चेद् बाभ्यां च कुङ्कुम्भपलं शरसम्मिसं च । ईशानाय मम देठि सुचन्दनं च सत्कुटुयं विगुणिय दशभिक्ष निः । म्यासः । मिश्रधनम् १० । २५ एकद्विरूपभागमूल्यम् । प्रक्षेपकरणेन जाते चन्दनकुङ्कुममूल्ये २५ पू. ८० अतश्चन्दनकुङ्कुमपलमाने १०० २०० अपि च । द्वित्रिचतुर्भिनिष्कैखिचतुःपश्चारण च क्रीत्वा । चणगोधूमतिलानां तुल्यास्ते राशयश्च पुनः !! पञ्चाङ्गनगमपितनिष्करलागवसुमितार्पण । विक्रीतो लाभानां योगे सप्तोनिता त्रिशती ॥ तत्र पृथक्त्वाल्लाभश्चणकादीनां पृथक् च मूलधनम् । वद यदि गणिताऽहङ्कतिरस्ति कृतिन् कौशलं तव चेत् । न्यासः।३ ४ ५ लाभमिश्रम २६३। 1 , ६ अत्रापि 'निजभामहते, मूल्येइत्यादिना अपसमराशीनां सला- भमूलधनानि । एभ्यः पूर्वमतान्यपास्य जाताः पृथग्लामाः ५ - ·१३ । अन्न प्रक्षेपकरणेन जाताः पृथगलामाः १४० । ६० । ६२८४० ৫। অল্প পুঁজি। কি সেই एतालि सुख- धनानि २ ३ ४ सलाभामि तदा लाभयोगस्य २३३ ३ कानीति जातानि मूलधनानि ५६०। ६३० । ६७२। सलाभानि च ७००। ७२०।७३५। अपि च । द्रम्मेण दाडिमरूलं शपञ्चकोने विद्वन् पणेन सहकारफलानि पञ्च । लब्धानि यैवंद फलानि पणश्च तेषां योगेन सप्तरहितं च शतं लयं स्यात् । न्यासः १२१ मिश्रम् ६३ । अत्रानुपातेन समझौल्यफलानि क्षेयानि । तद्यथा। यद्यकेन पणेन पञ्च सहकारफलानि तदा पणद्वा- दशकेन किमिति जाते पणद्वादशफलमाने ५ । ६०। प्रक्षेपकरणेन जाते सहकारदाडिमफलमाने ३६ । ५७ । अथवा द्वादशपणानां दाडिमानां पञ्चोनशतं तदैकस्य परस्य लिमिति आते एकपणफल- माने ६५ ५ । प्रक्षेपकरणेन ते एव दाडिमलहकारफलमाने ५७ । ३६ । अपि च । लभ्यन्ते नवके किनोऽलममणिपौडैः सखे पञ्चभि- ईसहसंशरांशकैस्त्रिभिरपि प्राप्ताश्च ये केकिनः । तेषां शिष्टमरालवालवयसा योगाश्चतुर्व जिता जाता मे त्रिशती वदाशु कति ते हंसा मयूराः पृथक् ।।

·( ६० ) हं५ न्यासः। हंसानां मिश्रम् १६६ । मक्ष अत्र त्रैराशिकम् । यदि पञ्चभिर्मरालैनव क्षेकिनो लभ्यन्ते तदा २७ पश्चिमांशैत्रिभिः कतीति न्यासः ५, 8, लब्धम् । पश्चमांशप्रयं २५ पादपास्य शेषम् । अनेन लब्धमेतद्युतं जातम् । यद्यनेन ५ २५ - ३७ मिश्रेण हलप्रमाणं रूपं १ तादिमिश्रा २९६ किमिति जातं २५ हंसयूथमानम् २००। रति क्रयविक्रयो। अथ वृद्धिधनम् । तत्र रूपोस्थितोद्देशः। शतेन मासेन च पञ्चकेन वर्षे साष्टं शतमेव जातम् । सवृद्धिमृलं वद किं पृथग् से कलान्तरं मूलधनं च मित्र ।। न्यासः। १०० १ मित्रम् १०६ । अत्र रूपं मूलं कृत्वा जाते मूल- कलान्तरे १३ । प्रक्षेपकरणेन जाते १३५ मूलकलान्तरे २ SIw - २ २ अपि च । मासेन निष्कयुगलेन धनं गृहीत्वा दत्तं हि पञ्चकशतेन पुनस्तदेव । लाभस्तु पञ्च नवसङ्गुणिताः प्रजातो मासै: सखे वद धनं दशभिश्च किं स्यात् ॥ म्यासः। १०० ११०० १ लाभयोगः ४५ । रूपमूलधनलाभः . २ ५ ·( १ ) अतोऽनुपातः । यद्यस्य लाभस्येदं मूलधनं रूपं तदोद्दिष्टलाभस्य ३ किमिति न्यासः ।१।४५ जातं मूलधनम् १५० । अतः पञ्चरा- १० शिकेन आते कलान्तरे ३० । ७५ । अपि च। दत्तं द्विशिकचतुककलन वित्तं स्वण्डैस्त्रिभिश्च शतमाशु बदाऽयंवर्थ । माय पञ्चगजदिकामिषु तस्मिन् खण्डमयेऽपि च फलं अदृशं कथं स्थात् ॥ यता फलेन सहित निजखण्डवित्तं तुल भवेदपि फलोनधनं समं वा । प्रथमोदाहरणे समफलमालापितं रूपं फलं प्रकल्प्य न्यासः १५ १६ १ १० अन्न रूपफलानां मूलधनानि १०० १०० १०० ૨૫ २ प्रक्षेपकरणेन जातानि मूलधनानि ६० । २५ । १५ । समकलान्तरम् ६ । अथ द्वितायाहाहरणे सफलं सममूलमालापितं तत्र रूपं सममूलं प्रकल्प्य न्यासः १ १० मिश्रधनम् १००। १०० १०० ११०० १ जातानि रूपमूलधनस्य कलान्तराणि -। यदि सकलान्तरस्य ११ मूलधनं १ तदा रूप- १० १५ १० १० ५ - - १ १ ६ ५ २५ १० । एवमन्ययोः स्य किमिति जातं प्रथममूलधनम् ५. । प्रक्षे- ३१ पकरणेन जातानि मूलधनानि २१७०. १६२५, १७०५ पूम पूर पूर ·( २ ) एभ्योऽनुपातेन कलान्तराणि २१७ पूर सकलान्तरं सममूलधनम् २३७ । तृतीयोदाहरणे विकलान्तराणि समधनानि न्यासः । मिश्रधनम् १०० । अत्र प्राग्वद्रूपमूलानि ६ २ । एतानि पृथग रूपादपास्थ १० २५ ५ - १०० १०० १०० २ ३ शेषम् १६३ । त्रैराशिकम् । यदि शेषस्यास्य १० २५ ५ १० मूलधनं रूपं तदा रूपस्य किमिति जातं मूलधनम् २५ । एवमन्ययोः १६ ५ १४० प्रक्षेपकरणाजातानि मूलधनानि २८५ - | एभ्यो- ---- -- ३ ऽनुपातेन कलान्तराणि ।। ११४ । फलोनसमधनम् अपि च । दत्तं धनं धनवता कियदाधवर्षे विप्राय कनषिदपि विगुणं च विछन् । वर्ष प्रति प्रवद पञ्चभिरेव व- जर्जातं शतं च षडशोत्यधिक किमाघम् ॥ अत्र प्रथमवर्षे क्रियावतरणार्थ रूपमेव कल्पितं परेषु यथोत्तरं द्विगुणम् । न्यासः १।२।४।८। १६ । मिश्रधनम् १८६ । प्रक्षेप- करणेन जातानि धनानि ६ । १२ । २४ । ४८ । ६६ । सूत्रम् इष्टकलान्तरहीना- धिकेष्टभक्तेष्टमिह भवेनीवी ।

·-- ( ६३ ) इष्टान्तरिता नीवी कलान्तर जायते नियतम् ॥४॥ अन्योन्यपालापारयुल- होय नायौ सरे अवतः। उदाहरणाम्। मासेन पञ्चकचकशतेन दत्त धं हि मासदेशल युद्भवाभ्याम् । अन्योऽन्यम्मिलित कलान्तराभ्यां মুর্থ খল অনি ব্যাদি মিলিবায়ু। (१) अनोपपत्तिः। कल्प्यन्ते प्रथमप्रमाणमास-प्रमाणधन-प्रमाण फल-नियतमासाः क्रमेण प्रमा, प्रध, प्रफ, निमा । एवं द्वितीयप्रमाण- मासप्रमाणधनप्रमाणफलनियतमासाः क्रमेण Fमा, प्रध, प्रक नि मा। प्रथममूलधनप्रमाणम् = या, द्वितीयमूलधनप्रमाणम् = का निमा प्रफ.का निमा तदा प्रश्नानुसारेण का प्रध प्रमा फ.निमा पक्षान्तरानयनेन का(+ F)=या =या(१F निमा) वा इष्टवर्गेण पक्षौ सङ्गुण्य प्रफ. निमा प्रफ निमा इ.का(इ+ प्रफफ.याx प्रव-प्रमा - - x प्रफ.निमा प्रध.प्रमा प्रध.प्रमा X =इ. या(इप्रकार x प्रमा प्रध प्रमा -का- -या प्रफाइ निमा प्रफ. निमा इम 17 X प्रमा प्रध प्रमा म - प्रमा अत्र यदि या= । का -प्रफ.इ निमा प्रफ. निमा इन x प्रध प्रमा तदा पक्षद्वयसाम्यं स्यात्। अत उपपद्यते । फलान्तरानयनमति- सुगममिति । २ 'नगपंक्ति' इतिपाठः साधु ।

·( ६४ )
प्रथमोराहरणस्य न्यासः ।
११० श्रत्र
करणमिष्टम् । प्रस्य कलान्तरम्
१०० १. १०० १७
। 'हीनाधिष्ट-' इति, इष्टापाद-
५
१
२
५
२०
५
पास्य शेषे
१३
-
my
। प्राभ्यां पृथगिष्टे भक्के जाते भूलधने
१३ ३
।
२०
२
एते पृथग रूपान्तरिते जाते कलान्तरे
। अभिन्नार्थमेकोन-
-
२०
५
चत्वारिंशता गुणिले जाते मूलधने ६०। ६५ कलान्तरे व २६ । २१ ।
समधने ८६ । ६
द्वितीयोदाहरणे अन्योऽन्यकलान्तरवजिते सये मूलधने पाला-
पिते तदर्थ न्यासः !
७
२
१०० ११०० १ अत्र करणम् । प्राग्वत् कलान्तरे
५
२०
पू
२७
हीनाधिकेष्ट-इति रूपाधिक
। - । प्राभ्यां पृथमिष्ट हुने जाते
२०
पू
२
मूलधने ।। ।। एते रूपान्तरिते जाते कलान्तरे ।
६
अन्योऽन्यकलान्तरवजिते भूलधने समे
। अभिन्नार्थ-
१८४ १८६
मेकाननवत्यधिकशतगुणिते जाते अभिन्ने १४० । १३५ । कलान्तरे
५४ । ४ । समधने ८६ । ८६ ।
सूत्रम् ।
विहित विपरीतमले
पचद्वितये मिथस्तु फलयोर्वा ॥५॥

·- ( ६५ ) धनयोश्च कालयो धनफलयोः कालफलयो । मूलधनकालयो मिश्रं यदि दृश्यते तदा तत्र ॥ ६ ॥ तत्पचयोश्च घाती ताभ्यां प्रक्षेपत्तो जाती। उदाहरणम् । मासेन शतस्य कियत् षष्टेर्वर्षस्य यत् फलं फलयोः। योगे चत्वारिंशद्रूपयुतं मे फलं कथय ॥ ताभ्यां पक्षद्वितये मिथो विमिश्रे पृथक् कृते ब्रूहि । १ १२११२ न्यासः १०० ६००० मिश्रधनम् ४१ । ०५३६ अत्र 'विहिते विपरीतफले- इति पक्षयो_तौ १००१७२० । प्रक्षेप- करणेन जाते कलान्तरे ५।३६ । १ अत्रोपपत्तिः। कल्प्यन्ते प्रमाणधन-प्रमाणकाल-प्रमाणफल- इच्छामास-इच्छाधनमानानि क्रमेण प्रध, प्रमा, प्रफ, इमा, इध, तदा त्रैराशिकद्वितयेन इच्छाधनस्य फलम् =इफ- प्रफ.इध.इमा प्रध४ प्रमा अतः प्रश्नालापानुसारेण इफ+प्रफ मिश्रप्रफ. इध. इमा+प्रफ. प्रध. प्रमा प्रध. प्रमा प्रफ (इध. इमा+प्रध. प्रमा प्रध.प्रमा मि (प्रध. प्रमा) .:.प्रफ- इध. इमा+प्रध. प्रमा भि (इध. इमा) तथा इफ इध..इमा+प्रध.. प्रमा एवमन्यान्यपि भवन्तीति सर्वमुपपद्यते । है ·( ६६ ) १/१२ धनयोन्यासःमिश्रम् १६० । जाते धने १००।६० । ० १२ कालयोगे न्यासः १०० मिश्रम् ६१ । जाते कालधने १६० । ५३६ सूत्रम् । विहिते' विपरीतफले पक्षवितये स्वपक्षफलधनयोः ॥ ७ ॥ फलकालयोश्च धनका- लयोर्यदा दृश्यते मिश्रम् । बहुराशिपक्षघाते परबधभक्त बधो विधिः प्राग्वत् ॥ ८॥ उदाहरणम् । मासि शतस्य फलं यद् वर्षेण च षट्कृतिः फलं गस्य । तद्योगे पञ्चगुणास्त्रयोदश सखे पृथक् कथय ॥ काले निजधनयुक्ते शतफलयुक्तेऽथवा गणितम् । ११२ न्यासः १००० मिश्रम् ६५ । अत्र 'विहिते विपरीतफले-' इति ०३६, बहुराशिघातः ३६०० अल्पराशिघातेन १२ भक्तो जातो घातः ३०० । १ अत्रोपपत्तिः। पूर्ववदत्रापि सङ्केतेन प्रमा.इफ. प्रध इमा. प्रफ प्रमा.इफ.प्रध प्रफ.इध- श्रयं बधो जातः। इमा योगस्तु प्रमाणफलेच्छाधनयोति एव ततः प्राग्वदिच्छाधनम् । एवमपरत्र च बहुराशिधातो भाज्या परबधश्च हारो भवति लब्धिश्च तधातः । इत्युपपद्यते सर्वम् । । 4.

·( ६७ ) योगः ६५ । 'योगकृतेश्व-' इति जातमन्तरम् ५५ । 'योगो द्विष्ठ-' इति जाते प्रमाणफलमूलधने ५ । ६० । प्रमाणफलकालयोगे न्यासः । १०० ६० मिश्रम् १७ । प्राग्वज्जातो ०३६ घातः ६० । अतो जाती प्रमाणकाला ५। १२ । कालधनयोगे न्यासः १) १००० मिश्रम् ७२ । जातो घातः ७२० । अतो जातो मूलधन- ५३६ काला ६० । १२। सूत्रम् । निजकालगुणे मूल परकालहृते भवेत् कयोर्वियुतिः । स इंधा मिश्रहता- घातस्ताभ्यां तु धनमूलम् ॥ ९ ॥ १ अत्रोपपत्तिः। अत्रापि पूर्ववत् सडन्तेन । प्रमाणफलसमेन इच्छाधनेन या कल्पनेन । इमा. या - प्रमा.प्रध ततः इफ+या-मिश्र %D इमा. या+प्रमा. प्रध. या प्रमा.प्रध वा वा इमा. या+प्रमा. प्रध. या-मि. प्रमा. प्रध=0 प्रमा.प्रध मि. प्रमा. प्रध या+ या- इमा अत्र वर्गसमीकरणसिद्धान्तेन यावत्तावन्मानयोर्वधः मि. प्रमा. प्रध ऋणात्मकः । अत एकमानमृणमन्यच्च इमा धनमतस्तयोोगो धनर्णयोरन्तरमेव योग इत्यादिना तयोरन्तरम् प्रमा.प्रध । अतोऽन्तरवधाभ्यां यावत्तावन्मानद्वयं व्यकम् । तत्र धनमानमेव मूलं धनं तत्सम प्रमाणफलं चेति । - ·( ६८ ) उदाहरणम्। पञ्चांशदुत्तरशतस्य कलान्तरं यद् मासैश्चतुर्भिरपि तद्धनिना प्रदत्तम् । मासस्त्रिभिर्वद सखे फलमूलयोगे जातं धनं द्विगुणितेशमितं पृथक् किम् ॥ ४३ मिश्रम् २२ । अत्र धनं १५० निजकाल ४ हतं १५० ६०० परकाल ३ हृतं २०० कयो राश्योरन्तरम् । एतस्मिन् मिश्र २२ हते जातो घातः ४४०० । 'राश्योर्विवरकृतियुताद.' इत्यादिना जातो योगः २४० । संक्रमेण जाती राशी २२०१२० । मूलोनिते कलान्तरं भवेदिति धनराशिरल्पो प्रायः । न्यासः - सूत्रम् । स्कन्धककालकखान्तर--- हीनस्कन्धेन भाजिते वित्त । स्कन्धककालविगुणिते नियतं निर्मुक्तकालः स्यात् ॥ १० ॥ १ अनोपपत्तिः। कल्प्यते या मासो निर्मुक्तकालः । तदा प्रश्नोक्त्या इध (प्रफ.या+प्रध.प्रमा प्रफ.इध.या + इध प्रध.प्रमा प्रध.प्रमा स्कध.या ततः स्कध.प्रध.प्रमा.या:स्कका.इध.प्रफ.या+स्कका.ध.प्रध.प्रमा :. या (स्कय.प्रध.प्रमा-स्कका.ध.प्रफ)=स्कका.इध.प्रध.प्रमा स्कका.ध.प्रध.प्रमा स्कका.ध स्कध-प्रध.प्रमा-स्कका.ध.प्रफ स्कका.ध.प्रफ प्रधःप्रमा मत उपपद्यते। -- ·( ६९ ) अधमणे येन नियतकालेन यनियतधनमुत्तमाय ददाति तत्स्कन्धमानम् । नियतकालश्च स्कन्धकातः कथ्यते। अत्रोत्तमर्णः सर्वदा स्वप्रथमदत्तमूलधनस्यैव कलान्तरं गृह्णाति । उदाहरणम् । मासेन पञ्चकशतेन शतं दशोनं दत्तं कुसंकट इहाप्यधमर्णकाय । मासदयं प्रति सखे दशपञ्चयुक्तात् स्कन्धं द्रुतं कथय मे परिमुक्तकालम् ॥ श न्यासः। १००४० स्कन्धमासो २ स्कन्धमानम् १५ । जातो पू निर्मुक्तकालः ३० । अत्र करणम् । स्कन्धकालः २ नवतेः कलान्तरम् ६। एतत् स्कन्धधनाद् विशेध्य शेषम् ६। अनेन स्कन्धकाल २ गुणिते धने १८० भक्ते जातो निर्मुक्तकालः ३० । सूत्रम्। निर्मुक्तकालवृद्ध्या रूपस्य हि सैकया हतेन भजेत् । १ अत्रोपपत्तिः । मूलधनमानम् =या । तदा पूर्वसूत्रेण यदि निर्मुक्तकालः-मुका। मुका- स्कका.या.प्रध.प्रमा स्कध.प्रधप्रमा-स्कका.या.प्रफ प्रतः मुका.स्कध.प्रध.प्रमा-मुका.स्कका.प्रफ.या -स्कका.प्रध.प्रमा.या % 3D ::. या-मून मुका.स्कध.प्रध.प्रमा मुका.स्कका.प्रफ+स्कका.प्रध.प्रमा मुका.स्कध स्कका मुका.प्रफ प्रध.प्रमा Aab- ·(७०) स्कन्धककालेन च गत. कालस्कन्धाहतिर्मूलम् ॥ ११ ॥ गतकालस्कन्धाहतिनिर्मुक्तकालस्कन्धधनयोराहतिः । उदाहरणम् । पञ्चकशतेन वित्तं मासदितयेन सदलेन । स्कन्धः पञ्चदशाऽथ त्रिंशन्मासा विनिर्मुक्तः ॥ कालस्त्विह वद मूलं किं वृद्धिः का च यदि वेसि । १३० न्यासः । १०० स्कन्धकालः स्कन्धधनम् १५ । जातं मूल- ५ ५ धनम् ७२। ५ करणम् । रूपस्य निर्मुक्तकालवृद्धिः ३ सैका ऽनया स्कन्ध- - २ २५ कालो गुणितः । अनेन निर्मुक्तः कालः ३० । स्कन्धधनम् १५ । अनयोराहति ४५० भक्ता जाता मूलधनम् ७२ । सूत्रम् । स्कन्धकभक्तं वित्तं लब्धं पदसंज्ञकं च शेषांशः। अग्राख्यः पदवर्ग: पदयुक् स्कन्धाधुसंगुणो युक्तः ॥ १२ ॥ अग्रांशनधनेन प्रजायते मूलपिण्डाख्यः । तस्य स्कन्धककालातू समानयेद वृद्धिमानमय ॥ १३ ॥ मुका.प्रफ इदं रूपस्य निर्मुक्तकालसंबन्धिकलान्तरमा वृद्धिः। अत उपपद्यते प्रध.प्रमा सूत्रम् ।

·( ७१ ) स्कन्धककालनधने स्कन्धहृत मुख्यकालः स्यात् । १ कलान्तरमूलधनमिश्रितमत्र मूलधनमुच्यते तथा स्कन्धकाले स्कन्धधनं देयमित्युभयोः प्रतिज्ञा। एवं निर्मुक्तकालः = स्कका. मूधा अथ कल्प्यते निर्मुक्तकाले वास्तवमूलधनस्य वृद्धिरर्थात् कलान्तरम् = या। तदा वास्तवमूलधनम् =मू-या। अस्य निर्मुक्तकाले कलान्तरम् प्रफ (मू-या), मू. स्कका स्कध म्या: प्रध.प्रमा स्कध मू. प्रफ. स्कका .:.या- । स्कन्धकाले प्रफ.मू. स्कका+प्रध. प्रमा. स्कव यस्य धनस्य मूलपिण्डाख्यस्य कलान्तरमिदं तन्मानं त्रैराशिकेन । मूपिः मू. प्रध. प्रमा । मन्मते वास्तवं मल- प्रफ.मू. स्कंका+प्रध. प्रमा. स्कध पिएडमिदमेव । अत्र हरेण यदि भाज्यो विभज्यते तहि शेषत्यागेन स्थूला लब्धिः -- - - स्कध मू. प्रध. प्रमा प्रध. प्रमा. स्कध+प्रफ.म. स्कका यदि मस्कट (प+शे) तदा मू' _स्कधर (प+शे)२ = स्कध (प+शे)२ स्कध स्कंध (५+२प. शे+शेष)स्कध (प+पशे+पशे+शे') =स्कट (प+प.शे) + शे. स्कध (प+शे) स्कध (प.प. शे)+शे. म अत्र शेषमानं सदा रूपाल्पम् । श्राचार्येण पदगुणस्य शेषस्य मानं परमं रूपं स्थूलं कल्पितम् । अतः 'स्कन्धेन सगुणा युक्तः' इति पाठः साधुर्भवति । www ·( ७२ ) उदाहरणम्। पञ्चकशतेन दत्त्वा पञ्चयुताः सप्ततिः केन । स्कन्धन च प्रयच्छति मासाभ्यां ग्राहकद्धिमयात् ॥ वृद्धि विमुक्तिकालं कथय सखे त्वं पुरां वेत्सि । १ न्यासः १०० ७५ स्कन्धमालो २ स्कन्धधनम् ६ जातं कलान्तरम् ५ ३४ - निर्मुक्तकाली मासाः १६ दिनानि २० । अथ करणं मूलधनम् १० ७५ स्कन्धधनेन भक्तं लब्धं पदसंज्ञम् = शेषमनसंज्ञम् १ । पदः वर्गः ६४ पदयुतः ७२ स्कन्धधनार्धन १ हतः ३२४ । अग्रांशघ्न २ ३ धनेन २५ युक्तः पूर्वराशिरयं ३२४ जातो मूलपिण्डः ३४६ । अस्य स्कन्धककालेन २ कलान्तरम् ३४ । अथ स्कन्धकालेन २ गुणिते धने १५० स्कन्धधनेन ६ भक्त जातो निर्मुक्तकाला मासाः १६ दिनानि २०॥ १० सूत्रम्। . स्कन्धककालोपनया- न्मूलं मूलात् पृथक् पृथक् त्यक्त्वा ॥ १४ ॥ muslamaree अत्र मूलधनस्य च वर्ग: स्कन्धहतो भवति वृद्धिमितिः । स्कन्धककालनधने स्कन्धहृते मुख्यकालः स्यात् ॥ . इति लाघवेन सूत्रं भवति । श्राचार्येण गुरुकल्पना स्थूला च किमर्थं कृतेति सुधियो विभावयन्तु ॥ ।

·( ३ ) अवशिष्टस्य च मासिक- फलं त्यजेन्मासिकोपनयात् ॥ शेषेण मासिकफलं मासघ्नं मूलशेषयुग विभजेत् ।। १५ ॥ लब्धं गतमासयुतं धनस्थ निर्मुक्तकालः स्यात् ॥ उदाहरणम् । दशकशतेन तु दत्तं शतं च पञ्चाशदुत्तरं धनिना । प्रतिमासमणी सफलं पञ्चाशत् स्कन्धकं प्रयच्छति च ॥ अनृणी कालेन सखे प्रजायते केन कथयाऽऽशु । १ न्यासः १०० १५० स्कन्धकालः १ सकलान्तरं स्कन्धधनम् ५. ५४४७ लब्धो विमुक्तकालः ३. । पत्र करणम् । स्कन्धधनं मिदं कृत्वा ८१६१ स्कन्धकालस्य मूलकलान्तरे साध्ये । तद्यथा । मिश्रम् ५० अत्र मूल- कलान्तरे ५०० ५०० । मूलधनमेतत् पूर्वमूलादपास्य शेषम् ११ ११ ५० १ अत्र प्रथमस्कन्धधनदानसमये स्कन्धकाले स्कन्धधनं मूलक- लान्तरमिलितं प्रकल्प्य तत् संबन्धि मूलधनमेव धनिना लभ्यते । एवं द्वितीयस्कन्धधनदानसमये द्विगुणस्कन्धकाले सकलान्तरं मूलधनं स्कन्धधनं प्रकल्प्य यन्मूलधनं तदेव धनिना मूलधने लब्धमित्येव- मग्रेऽपि । अन्ते यदवशिष्टं तत् संबन्धि गतस्कन्धकालिककलान्तर- मानीय तदन्त्यावशिष्टधने संयोज्य मिश्रधनं कृत्वा ततोऽवशिष्टधनस्य माससंबन्धिकलान्तरं स्कन्धधनात् संशोध्य शेषस्कन्धधनेनैको मासस्तदा पूर्वानोतमिश्रधनेन किं लब्धं गतमासयुक्तं निर्मुककाल पानीत इति । १० ·( ७४ ) १९५० पुद्वितीयस्कन्धे पञ्चाशन्मिनान्मासयमूलकलान्तरे १२५ । मूलं १२५ ३ पूर्वमूलादस्माद अपास्य शेषम् ११ २०७५ । पुनस्तृतीयस्कन्धे प्राग्वन्मूलकलान्तरे ५० ५०० १३ पूर्वमूल- १३ मेतच्छेषादपास्य शेषम् १०४७५ ४२६ । अस्य मासकलान्तरं २०६५ स्पून एतत्स्कन्धधनादस्मात् ५० विशोध्य शेषम् ४०८०५ FY । अयं छेदः । मासफलम् पून २०६५ गतमासैनिभिर्गणितं पूर्वमूलशेषेणाऽनेन १०४७५ युतं जातं २७२३५ F२८ । पूर्वच्छेदेनानेन ४०८०५ पून हृतं जातं लब्धम् ५४४७ १६१ एतद्गतमासत्रययुतं जाता निर्मुक्तकालः ३८९६१ अस्योपपत्तिः पञ्चराशिकेन । न्यासो यथा २६६३० ८१६१ लब्ध कलान्तरम ३१३५१६७५ ३५०१०६६ १०४७५ एतन्मूलधनेनाऽनेन ४२8 १०० १०४७५ ४२६ 21 युतम् । अत्र त्रैराशिकम् । यदि पञ्चाशत्स्कन्धेनैको मासस्तदाऽनेन किमिति ५०। ।। ११६८३८१५० ३५०१०६६ लब्धम् १६१ ·( ५ ) ५४४७ एतद्गतमासयुतं जातो निर्मुक्तिकालः ३ ८१६१ सूत्रम् । प्रतिमासिकफलशुद्धी मूलं मूलात् पृथक् पृथग् जह्यात् ॥ १६ ॥ शेषस्य मासिकफलं विशोधयेद् मासिकोपनयात् । शेषेणाऽनेन मूल- विशेषमाप्तं तु मासयुक् कालः ॥ १७ ॥ उदाहरणम् । दत्तं दशकशतेन च शतं च कस्यापि केनचिनिना । प्रतिमासिकफलसहिता पञ्चाशत्स्कन्धकं प्रयच्छति च । अनृणी कालेन सखे केन भवेद् ग्राहकस्य वद ॥ न्यासः १०० १०० स्कन्धकालः १ प्रतिमासं फलशुद्धिस्कन्ध- १० धनम् ५० लब्धी विमुक्तिकालः २१२१ अत्र करणम् । शतस्य मासेन कलान्तरम् १० स्कन्धादपास्य शेषम् ४० एतन्मूलधनादस्माद् १०० अपास्य शेषम् ६० मूलधनम् । द्वितीयस्कन्धे एभ्यो मासफलम् ६। एतत् स्कन्धादपास्य ४४ एतन्मूलधनादस्माद् ६० अपास्य शेषं मूलधनम् १६ । अस्य २४२ मूलशेषस्य मासफलम् । इदं स्कन्धधनादपास्य शेषम् । अनेन पूर्वधनमेतत् १६ भक्तं जातः शेषकालः १२१ गतमासद्धययुतो १ अनोपपचिराचार्यन्यासेनैव स्फुटा ।

·( ७६ ) जाता निर्मुक्तिकालः २१२२ इति वृद्धिज्ञानम् । अथ सुवर्णगणितम् । तत्र सूत्रम् । निजवर्गस्वर्गादति- योग विभजेत् सुवर्णयोगेन । वर्णः स्यादथ पक्वै. वर्गः स्वर्णस्तु वर्णकः स्वर्णम् ॥ १८ ॥ उदाहरणम् । रन्धेशविश्वतिथिवर्णसवर्णमाषा नेत्राङ्कतर्कदहनप्रमिताश्च ते तु । श्रावर्तिताः कथय कोबिदवर्णमान- मत्राशु हेमगणितेऽस्ति तव श्रमश्चेत् ॥ तच्छोधने कथय मे तिथिवर्णकानां पिति नृपसुवर्णजवर्णकानाम् । ।१३। १३, १५ । जातः समावर्तने वर्णः १२ माषाः २० । यदि शोधने कृते पञ्चदशवर्णहेम्नां संख्या १५ तहि शोधने कृते षोडशसुवर्णकानां जाता वर्णसंख्या १५ । सूत्रम् । कनकयुमिताडिताग्निज- वर्णे स्वर्ण धनवर्णयुतिविहीने । १ 'सुवर्णवर्णाहतियोगराशौ स्वर्णैक्यभक्त कनकैक्यवर्णः' इत्यादि- भास्करोक्तानुरूपमेवेदम् । २ स्वर्णैक्यनिघ्नायुतिजातवर्णात् सुवर्णतद्वर्णबधैक्यहीना' । इत्यादि भास्करोतानुरूपमेवेदम् । न्यासः। १११ ६ २ ६ ३ ·१० न्यासः ३ ( ७७ ) अज्ञातवर्णहेम्नो- दूधृते तदज्ञातवर्णमितिः ॥ १६ ॥ उदाहरणम्। विध्येकमाषा दशभानुशक्र- वर्णाश्च विश्वामितोग्निजातः । अज्ञातवर्णस्य च पञ्चमाषा- स्तर्णसंख्यां वद कोविदाशु ॥ ५। १२ । १५ । अग्निजवर्णः १३॥ ज्ञातोऽज्ञातवर्णः १५। सूत्रम्। स्वणक्याग्निजघात स्वर्णाहतवर्णयोगविश्लेष । ज्ञातकनकवर्णाग्निज- वर्णान्तरहृते कनकम् ॥ २० ॥ उदाहरणम् । वर्णा महीपतिथिभानुमिताः सुवर्णा नेत्रानलाम्बुनिधयोऽत्र हि वहि जातः । ईशोमितो वद सखे नववर्णहेम्नां संख्यां प्रवेत्मि कनकव्यवहारमार्गम् ॥ १६.१५।१४।६। अग्निजवर्णः ११ । जातमज्ञातसुवर्ण- मानम् १३॥ सूत्रम् । एक मुक्त्वा हेम्नो- ऽन्येषां मानं सुवर्णमानानि । १ 'स्वर्णैक्यनिनो युतिजातवर्ण” इत्यादि भास्करोतानुरूपमिदम् । २ अनोपपत्तिरतिमुगमा । न्यासः ·( ७८ ) परिकल्प्येष्टानि ततः प्राग्वज्ज्ञेयं यदज्ञातम् ॥ २१ ॥ उदाहरणम् । गजदशतिथिभूषा वर्णसंख्याग्निजातो भवति मनुमितश्चानेकधा ब्रूहि हेम्नाम् । गणक परिमिति मे प्रौढताऽस्ति प्रभूता कनकगणितकर्मण्यर्कसंख्योऽग्निजो वा ॥ प्रथमन्यासः ।१०।१५॥१६॥ अग्निजः १४ । अत्राद्यं मुक्त्वाऽन्येषां कल्पितानि सुवर्णमानानि १५,१६ प्राग्वजातं सुवर्णमानम् ३ m अभिन्नाथ त्रिभिर्गुणिता जाताः २।३।६।६ षड्गुणा वा ४।६।१२।१८। अथ वा द्वितीयं तैरेवेष्टैतिं सुवर्णमानम् है। सर्वे द्विगुणिता जाता अभिन्नाः २।१४।६। एवं तृतीयचतुर्थे कृत्वा स्वर्णमानानि साध्यानि । द्वितीयोदाहरणे न्यासः।।१०।१५।१६। अग्निजः १२ आद्यं मुक्त्वा तैरेवेष्टैजातानि हेनां मानानि ४।१।२।३ एते स्वयमेवाभिन्नाः । द्वाभ्यां गुणिता जाताः ।।४।६ एवमिष्टवशादानन्त्यम् । सूत्रम्। - अंधमोत्तमवन्तर- मिष्टांशाप्तं विरूपकं कृत्वा । एकैकोनं च पृथर यावद् रूपान्त्यमुपयाति ॥ २२ ॥ १ अनोपपत्तिः। कल्यते, अधमवर्णमानम् =अव, उत्तमवर्णमानम् ·( ७६ ) न्यग्वणेः स्वर्णास्ते व्यस्ता अप्युत्तमवर्णस्य । अत्र स्वर्णाक्यमानं सदा स्थिरं युतिजवर्णमानमधमवर्णमानतश्चै- कादिगुणितेष्टांशसममधिकम् । =उव । सुवर्णैक्यम् =स्थि, युतिजवर्णमानम् =अव+तदाऽध- क मस्य स्वर्णमानम् =या। तदोत्तमस्य स्थि-या। ततः या.अव+ उव (स्थि-या) -श्रव+ स्थि - स्थि.श्र या.अव+स्थि.उव-उव.याअव-स्थि+ पक्षान्तरेण या (उव-अव)=स्थि उव-श्रव- 2) स्थि.श्र उव-भव -) क अत्राचायण स्थि =उव-अव । इति कल्पितम् । उव-अव स्थि-उव-अव तदा या % 3D १) - क क ३ इत्यस्य स्थाने २ अ २५ इत्यादि प्रकल्प्य अव+ ३५ प्रव+ क इत्यादि युतिजवर्णसंवन्धिन्यग्वर्णसुवर्णमानं ज्ञेयं तव स्थिरात संशोध्योत्तमसुवर्णस्य मानं भवतीत्युपपद्यते ।

·(८०) उदाहरणम्। द्वादशषोडशवणे गुटिके ताभ्यां सुवर्णतुलिताश्च । वर्णशलाका अधमा वर्णाश्चरणोत्या कथय । न्यासः । १२ । १६ इष्टवर्णाशः तौल्यमाषः१ अत्र वर्णान्तरम् १ ४ इष्टांशेनानेन भक्तम् १६ व्यकम् १५ एकोनं कृत्वा रूपान्तम्--- १५ । १४ । १३ । १२ । ११ । १०।६।८।७।६।५।४।३ २।१ उत्तमस्य व्यस्ता:१।२।३।४।५।६।७।।8। १० । ११ । १२ । १३ । १४ । १५ । एने प्रक्षेपकरणेन माषतुल्या जाताः। १५, १४, १३, १२, ११, १० 8 ५ १६ १६ १६ १६ १६ १६ २ w १६ । १६ १ १ उत्तमस्य- १ २ ३ ५ ६ १६ १२, १३, १४, १५ १६ १६ १६ १६ सूत्रम्। वॉ मिश्रविगुणिती पक्वस्वर्णघ्नवर्णकान्तरिती ॥ २३ ॥ १ अत्रोपपत्तिः। मिश्रसुवर्णमानम् =मि, प्रथमस्य वर्णःव । द्वितीयस्य व । पक्कवर्णमानम् =प । पक्कसुवर्णमानम् = युव । प्रथमसुवर्णमानम् =या । तदा द्वितीयसुवर्णमानम् =मि-या।

·( १ ) वर्णान्तरेण ( भक्तो) सुवर्णमाने मिथो भवतः ॥ उदाहरणम् । दशमनुवौँ खोटौ मिश्रे स्वर्ण तु पञ्चपञ्चाशत् । त्रियुतदशवर्णपकाः पञ्चाशन्मे पृथक् पृथक् कथय । न्यासः।१०।१४ मिश्रम् ५५ पक्कः १३ । जाते स्वर्ण- माने ३०॥२५॥ सूत्रम्। छेदंसमाने गुटिके अंशसमाने च खण्डकाख्ये स्तः ॥ २४ ॥ निजहमाहतवणे स्वखण्डपरहेपयोगगुणिते ॥ स्वकखण्डकपरव- हतिनिजहेमान्यखण्डयुतिघातम् ॥ २५ ॥ त्यक्त्वा शेषं हम्नो र्वधन खण्डाभिघातहीनेन । विभजेत् परवर्गमिति- विज्ञेयवं वित्तीयस्य ॥ २६ ॥ - _मि. व. -युध. प तदा वया+व, (मि-या)=युव. प वा=या (व,-व.)-युव.प-घ,मि युव.प-वर. मि ..या: तथा मि-या: वर-वा अत उपपद्यते। १ अनोपपत्तिः । अत्र द्वयोः सुवर्णयावर्णमाने व,, व, तत्सु- वर्णमाने च सु, सु., तदा प्रश्नोक्त्या - ·( २ ) उदाहरणम् । अज्ञातवर्णहाटकबोटौ प्रथमत्रिभागयुगलेन । आवर्तिते परस्मिन् निखिले निष्पद्यतेऽर्कवर्णमितिः ॥ . व..सु.. +व.सु. =युवा +सुन ::व. सु.+व..सु.. क%=(सु..+सु.. क) युव एवम् वसु,क' +व, सु...' = (सु,अ + सुक' ) युव, घा व..सु. क' +व.. सु.. कक' = ( सुक वा व. सु. अ.क' +4..सु.अ.अ =(सु. श्र.अ +सु. अ. क ) युव, :: व.स.(क. क' -अ.अ) (सु.अ.क' +सु.क. क ) युवा - (सु...' +तु.अ.क )युव 3 +सु. कक ) युवर = (सु.अ.क' +सु.क.क' )युव -(सु३.अ. +सु, अ.क )युव, क.क' -अ.अ अत्र सुरक', सु. = क इति प्रकल्प्य जातम् व..क' = (अ.क.क' + क.का)युव, - (अ.अ.क' +अ.क.क' )युव, क.क-श्र.श्र (अ.क+क.क युव, -(अ.अ +अ.क)युव, वा, व. कक -अ. (अ+क! ) क. युव, -(अ' +क) अ.युक, क.क -श्र. (अ' +क)क' युव,-(अ+क' ) युव, एवम् व क.क -श्र. एवं सर्वमुपपद्यते । % 3D - ·( ३ ) इतरस्य पञ्चमांशैश्चतुर्भिराऽखिलेऽपि मिलिते । रुद्रमितवर्णिका स्याद् वद मे वर्णी च खोटौ च ॥ न्यासः। १२६११ जातो हेमवणी, १४ पू ३ ४ अत्र करणम् । अंशा MIN अत्र छेदी हेममाने ३५, अंशा ५ २ खण्डसंज्ञौ २४, - निजहेमहता वर्णाविति हेममाने ३५ ३ पू आभ्यां व १२।११ गुणिती ३६१५५ स्वखण्डम् २ परहेम ५ अनयोोग: ७ । एरण्डम् ४ स्वहम ३ भानयोर्योगः । एवं जाती योगी ७ श्राभ्यामेती ३६१५५ गुरिता २५२२३८५ स्वखण्ड २ परव ११ अनयोराहतिः १२। परखण्ड ४स्थवण १२ अनयोराहतिः ४८ । एवमाहतो २२।४८ । निजहेमा ३ न्यखण्ड ४ युति ७ घातः १५४ । हेम ५ स्वखण्ड २ युति ७ धातः ३३६ । एवमेतो घातो १५४।३३६ पूर्वराश्योरेतयोः २५२॥३५ क्रमेणापास्य शेषे ८४ पते हेमवधः १५ खण्डवधः अन्तरेण ७ भक्के जाते १४१७शाते व्यत्ययेन वर्णमाने ७।१४। इति सुवर्णगणितम् । सूत्रम् । नरहतदानविहीन रत्नैरिष्टे विभाजिते मौल्यम् । उदाहरणम्। नीलगोमेदवैदर्यवत्राः सखे सायकनादिनागोन्मिताः स्युः क्रमात् । ते तु दत्वैकमेकं मिथः स्वाद् धनात तुल्यवित्ता मणेहि मौल्यं द्रुतम् ।। न्यासः। नी ५ गो ६ वैव ७वम् दानम् १। एकेनेष्टेन जातानि रत. १ 'नरघदानोनितरत्नशेषैरिष्टे हृते स्युः खलु मूल्यसंख्या' इति भास्करानुरूपमिदम् ।

·मूल्यानि ११११ । समधनम् ३। द्वादशमितेनेष्टेन जातान्यभिन्नानि १२ १२।६।४।३ । समधनम् ३७ । एवमिष्टशादनेकधा । सूत्रम् । रूपोनितगुणशेष- रिष्टे भक्त पृथग धनानि स्युः॥ २७ ॥ उदाहरणम् । चत्वारो वणिजो गता जलनिधि तस्मिश्च तान् पृष्टवान् रत्नस्याऽस्य च नायकः किमिति भो मौल्य तदैक्यं वद । एषां सर्वधनेन मे विगुणितं युक्तं च मौल्यं मणे- रन्येऽलीषुरसाहसं त्विति जगुस्तेषां धनं किं वद ।। गुणाः ३।४।५।६ एकेनेष्टेन जातानि पृथग् धनानि WIN Clw Flm २ ३ ४ ५. रतमूल्यम् १३७ षष्टिमितेनाभिन्नानि । ३०।२०।१५।१२ रत्नमौल्यम् १३७। १ अत्रोपपत्तिः । यदि वणिजां क्रमेण प्र, हि, तु, च, धनानि तदा प्रश्नानुसारेण । प्रगु. प्रद्वि+तु+च+.... -रत्नमूल्यम् । =प्र+द्विगु. द्वि+तु+च+ =रत्नम् । सर्वाणि समानि, अतः प्र+द्वि+ति च, शोधनेन प्र (प्रगु-१)द्वि (द्विगु-१) तु ( तृगु-१)=च (चगु-१) - na %3 त Para- तपुर प्रगु-१ द्विगु-१ इत्युपपन्नम् । चगु-१ ·( ) सुत्रम् । वन्चितभाण्डसमासे व्येकनराप्ते प्रजायते योगः । तस्मिन्नुक्तविहीने ( पृथग् धनानि प्रजायन्ते ) ॥ २८ ॥ उदाहरणम्। (हययूथे ये मिलिता नृणां चतुर्णा तुरङ्गमास्तेषाम् । शुल्कार्थ मे संख्याः पृथक् पृथक् पूर्णमाचक्ष्व ॥) इति शुल्किकेन पृष्टा निजनिजतुरगान् विगृह्य जगुः । पञ्चदशादियधिकास्तदा सखे कति हयास्तेषाम् ॥ न्यासः । १५ । १७ । १६ । २१ सर्वतुरगाः २४ । पृथक् पृथक तुरगाः४।७।५।३ १ अनोपपत्तिः । अत्र यदि नराणां क्रमेण धनानि प्र, द्वि, तु, च, तदा प्रश्नानुसारेण भा, द्वि+3+च भा.प्र+त+च भा, प्र+द्वि+च भा, प्र+द्वि+तु सर्वयोगेन, भा, +भा+भा, +भा =व्येन (प्र+द्वि+त+च) भा+भात+भा.भा. :: प्र+द्वि+त+चयो- व्येन तथा प्रयो-भा। द्वियो-भा, । तृ-यो-भा, च-यो-भा. अत उपपद्यते सर्वम् ।

·( ६ ) सूत्रम् । सैकगुणाप्तमभीष्ट विचिन्त्य विधिना नृणां धनानि स्युः। तद्योगोनभभीष्ट निधिमानं जायते नूनम् ॥ २६ ॥ १ अत्रोपपत्तिः। कल्प्यते वणिजां धनानि प्र, द्वि, तृ, च, निधि- मानम्-नि तदा प्रश्नानुसारेण नि+प्र-गु (द्वि + तृ+च)। नि+द्विगु, (प्र. तृ+च)। नि+तृगु (प्र-द्वि+च) । नि+च-गु: (प्र+द्वि+तृ)। ततः नि + प्र+द्वि+४+चनि+धयो(गु३+१) (द्वि+तृ + च) नि+धयो -द्वि+तृ+च%भा गु+१ 8 श्रतः एवम् नि+धयो गु+१ प्र+त+चभा. नि+धयो गु३+१ =प्र+द्वि+च%=भा, नि+धयो -प्र+द्वि+तृभा गु+१ एषां योगेन भा +भा, +भा + भा =व्येन (प्र+द्वि+तृ+च) व्येन xधयो - PAR भा, +भाः +भा. +भा =धयो । अत्र नि+धयो-इष्ट व्येन कल्पितमाचार्येण ततो भाग, भा, इत्यादि वश्चितभाण्डरूपधनानि संसाध्य पूर्वसूत्रेण धनयोगमानं साधितम् । ततः प्रधयो-भा, द्वि-धयो-भाएवं सर्वेषां धनमानाम्यानीतानि । अथ नि+धयो इ : नि=r-धयो।

·(७) उदाहरणम् । निधिः प्राप्तः पुंभिः कचिदपि चतुर्भिश्च पुरुषः समाचष्टे चैको मम धनयुतोऽयं यदि निधिः । चतुन युष्माकं धनत इति चैवं शरस्सा- दिसंनिघ्नं चान्ये जगुरिह पृथङ् मे वद धनम् ॥ न्यासः । गुणाः ४।५।६।७ अत्र सैकगुणादि ५।६।७।- एभी रूपं पृथक् पृथग भक्तं १ जातम् । अत्र व. ५ ६ श्चितभाण्डसमासे इत्यादिकरणेन जातानि चतुर्णा धनानि २५.२० ५३३ । एषां योगः २५२०२५२० - २५२० । एतदिष्टरूपादपास्य २५२० १९८७ शेषं निधिमानम् । छेदसमेनेष्टेन गुणितानि जातान्यभिन्नानि २५२० २६ । ११३ । १७३ । २१ । निधानम् १९८७ । विषमपोटले सूत्रम् । परंभागाः स्वगुणना निजभागयुताः परैः सरूपैस्तैः । गुणकैर्विहतो योगो नेत्रोननराहतः स्वांशैः ॥ ३० ॥ १ अनोपपत्तिः। कल्प्यते निधिमानम् =नि, नरसंख्या=न, नराणां धनानि क्रमेण घर, घर, ध, घ, । निधिभागाश्च क्रमेण भा, भार, भात, भा, गुणकाच गु, गु गु., गु, तदा प्रश्नोत्या ध, +नि. भा=गु (ध+ध, +ध.) वा, ध+ध, +ध, +ध +नि. भा=यो+नि. भा, ·( ८ ) हीनो निजगुणकेन च मैकेन हृतो मुहुर्धनानि स्युः । परधनयोगो निजगुण- केनहतः स्वस्ववर्जितो विभजेत् ॥३१॥ निजभागेन निधानं प्रजायते विषमपूर्व तत् । कृतसमहरलुप्तहरा- स्तेऽशास्तेभ्यस्तु पूर्ववद् वापि ॥३२॥ नि.भा % =(गु१+१) (ध, +ध, +ध.) यो श्रतः + =ध, +ध, +......(१ गु१+१ गु+१ यो नि.भार एवम् =प्र+त+च गु३१ गुर+१ + % 3D यो नि.भा. -प्र+द्वि+च गु. +१ नि.भा =प्र+द्वि+तु यो गु: +१ सर्वयोगेन गु-१ या (गागु गु गुर) १ भा 8 +नि + भा भा + गु+१ गु: +१ गु: +१ =(न-१) यो गु.+१ १ १ + गु: +१ गु+१ गु.+१ ·( ब ) उदाहरणम् । प्राप्त निधानं धनिभिश्चतुर्मि- स्तत्पञ्चपदसप्तचतुर्थभागैः। पृथग्युतास्ते परवित्तयोगाद दिन्यब्धिपञ्चप्रगुणश्च ते स्युः ॥ न्यासः । गुणाः २३१३११४१५१ ३३ है। १,१ अत्र करणम् । परभागा: स्वगुणनाः नि २ भा भाद गु+१ + भा गुर+१ + + .) गु३+१ गु+१ ततः यो: भा भा भा + + + १ १ १ भा गु, '१ गु+१ गु३+१ गु: +१ निर (न-१)- गु+१ गुर+१ गु: +१ गु+१ (१) समीकरणेऽस्योत्थापनेन तथा ध+ध, +ध एतन्मानं योगादपास्य जातम् नि भार.गु+भाभा.गु+भा ध ह (गु, +१) गु३+१ गु+१ + भा.गु+भा गु४+१ भार (न- (ग-२) तत आलापानुसारेण व्यस्तविधिना निधिमानं जायते । अत्र घ, ध,, मानानयनार्थमाचार्येण प्रथम निधिमान हरसमं प्रकल्पि- तम् । ततोऽभिन्नार्थं यथेच्छमिष्टगुणानि तानि बहुधा नराणां धनमा- नानि स्युरित्युपपद्यते सर्वम् ।

·(१०) ४२०० । परधनयोग:४८७ २० युताः ४२३५२८ स्वरूपैर्गुणकैः ४।५।६ भक्ता जाताः २०, १६, १८ १६-१७५'१६८ एषां योगः १४०६ निजगुणकेन सैकेन ३ हृतो जातः ७०३ ६३०० एतत् प्रथमधनम् । एवमन्येषां त्रयाणां धनानि -७१६१२३ १६८००४२० ११५ । निजगुणकेनानेन २ हतः २०१६ ३१५० १५७५ 'स्वस्ववर्जितः इति निजधनेनानेन-७०३ वर्जितः ४१ । भिन्न- ६३०० भागेनानेन । हृतो जातो निजधनम् । एवं पृथक् पृथक् पर- धनेभ्योऽपि निधानं सममेव । अभिन्नार्थ समच्छेदी कृताः। २४,२१५७,२७६०,२८७५ । निधानं च ५०४००५०४००५०४००५०४०० १०३३२० । छेदसमेनेष्टेन जातान्यभिन्नानि ८२७।२१५७१२७६० । २८७५ । निधानं च १०३३२० ॥ अथवांशाः ।। कृतसमहरलोपाः ६०७०।८४११०५। एभ्यः पूर्ववत् तान्येव धनानि साध्यानि। सूत्रम् । प्राप्तान्विताः सरूपै- गुणकैर्निहितास्तु विषमपोटलवत् । निजनिजगुणकाः सर्क- गुणकैर्विहृताश्च तद्योगः ॥ ३३ ॥ १ अनोपपत्तिः। यदि पूर्ववत् ध,, ध, ध, घg...धनमानानि, गु.गु.,....गुणमानानि तथा प्रथमस्य प्राप्तवित्तमाने प्रा., प्रा., प्रा., तृतीयस्य प्रा., प्रा., तदा प्रश्नोत्या -1 द्वितीयस्य प्रा ·( १ ) रूपोनेन हृताः स्यु- र्धनानि तेषां पृथक् ( पृथक् ) तानि । उदाहरणम्। पुरुषास्त्रयोऽपि वणिजस्तेषु प्रथमः प्रवक्ति सोत्साहम् । यदि यच्छतो युवां मे षड् वाष्टौ विगुणितोऽस्म्यहं युवयोः ॥ अन्यो मेऽष्टौ सप्त प्रयच्छतस्त्रिगुणितो भवामीति । सप्तनवैव तथाऽन्यं पञ्चगुणोऽस्मीति वित्तता युवयोः । तेषां धनानि वद यदि गणितेऽहंकारता तेऽस्ति । २ ३ ५ न्यालः । गुणाः ६.अत्र करणम् । स्वप्राप्तवित्तयोगहतिः 51 प्राप्तयोगः १४।१५।१६। सैकगुणाः प्राप्ताः ३।४।६। ध, +प्रा. +प्रा =गु, ध+ध,-(प्रा. +प्र. ) } समशोधनेन, ध, + (गु+१)(प्रा. +प्रा', )गु (ध+ध) वा, ध+ध+ध +(गु+१)(प्रा+प्रा) -(गु+१) (ध, +ध.) यो प्रा+प्रा,) ध+ध गु, +१ गु. +१ अतो यदि पूर्वसूत्रोपपत्तौ नि=१, (गु +१) (प्रा+प्रा) =भ१, (गु,+१) (प्रा. +प्रा.)=भा, इत्यादि कल्प्यते तदा धनमानम्- १ (भाइ गु: +भा१ , भा..गु +भा भाव (न- हगु१+१५ गु.११ +(गु.+१ - - १ x + -२)} अथ पूर्वसाधितो हर:=ह =(न-१)-गु गुर OM १ १ १ +१- गु+१ १ गु.+१ गुर-१ गु+१ गु.+१ + + गु.+१ गु+१ गु.+१ -१। अत उपपद्यते सर्वम् ।

·( ६२ ) हताः ४२२६०६६। एभ्यः पोटलव धनानि २५१५३५ -1-1 गुणाः २।३।५। सैकगुणाः ३।४।६ एभ्यो भक्ताः १३. २५ १५३५ एषां योगः । रूपोनेनानेन २११२ भक्तानि जातानि धनानि १०।१२।१४। सुत्रम् । अधिकैकमौल्पगुणिता जीवा इच्छास्वमूल्यहीनाश्च ॥ ३४ ॥ शेषाणाष्टैर्गुणकैः स्वधिया गुणयेद् यथेच्छया तुल्यम् ॥ गुणकहतजीवमूल्यो- नच्छा विगुणाहृदगुणे तु गुणः ॥३५॥ १ अनोपपत्तिः। अत्र पक्षिणः क्रमेण प . पर. ५७. तन्मूल्यानि मू., मू, मू....,इच्छापक्षियोगः पयो । इच्छाद्रम्मयोगः=द्रयो । जीवमूल्यगुणकाश्च क्रमेण गुड़, गुरु, गु....तदा प्रश्नोत्या प, गु+प..गु.+प, गु: + प.गुपयो यदि मू.गु,+मू..गु३ + मूगु३ + मूगु:-द्रयो चतुर्थपक्षिण . अत्र एकस्य मूल्यमिदं -मू सर्वतोधिकं तदा तेन प्रथमसमीकरणं गुणितं जातम् प..गु.मू+प..गु..मू+प..गु..मू+ मू:गु मू.पयो"..."(२) मूगु मू.गु३+मू.गु. +मू.गुः =द्रयो" (२) प्रथमं द्वितीयादपास्य जातम् गु,(मू-पमू)+गु.(मू, प..मू)+गु,(मू.-प..मू. द्रयो-मू.पयो"..."(३) m ·( ३ ) है प उदाहरणद। लभ्यन्ते पञ्चहंसास्त्रिभिरलसचराः पञ्चभिः सप्तकीरा- वाचाला वहभाजो नवतुरगमितैद्रम्मकैः पण्यवीभ्याम् । मन्दं गुञ्जत् पिकानां त्रयमपि नवभिभूपसंप्रीतिहेतो. रादायाऽऽगच्छ विद्वन खगशतमपि भो उम्मकाणां शतेन ॥ न्यासः। १०० ॥ अत्र सर्वेषामेकजीवस्याधि. & १०० कमूल्यम् ३ अनेन जीवा गुणिताः १५ । २१ । २७ । 81 ३०० । स्वस्व- मूल्यहीनाः १२ । १६ । २० । ०। २०० एतानि चतुभिरपतितानि ३।४।५।०। ५०॥ एभ्यो जाताः कुट्टकाः१।।३, वा१।३। ७, वा २१४।६, वा ३।३।१, वा४।२।६, वा४।७।२, वा ५।५।३, वा ६।३।४, वा ७।१।१५, वा ७।६।१, वा८।४ २, वा३।२।३, वा ११ । ३। १. वा १२ । ११ । १॥ एभिरुद्दिष्टानि मौल्यानि जीवान् वा विनिहत्य धनतो जीवेभ्यो वा विशोध्य शेषे कुट्टकस्थानधनेन जीवैर्वा भक्ते जातः कुट्टकस्थानगुणक:- ४।११ ११ ४४१३/४/१३ ३/१३ १४ १४६/५ ३।११३१ ३ ३ ३ १५ एवं जाताः प्रथमकुट्टके गुणकाः १ । ।३।४ एभिर्गुणिता - ३, ४०, २१ । ३६ । एवमनेकधा । मूल्यजीवाः। ५ ५६ २७ ' १२ (३) अस्मिन् यथासम्भवमपवर्तनं दत्त्वा तथेष्टानि गुरु, गुर, गु, मानानि कल्प्यानि यथा पक्षौ समस्तिः । ततो व्यक्तगुणकानां मानानि प्रथमसमीकरणद्वये समुत्थाप्याव्यक्तगुणकस्य मानं व्यक्तं शेयम् । अत्राधिकैकमौल्यमित्युपलक्षणं तेन कस्याप्यभीष्टस्य मूल्यं गुणकं प्रकल्प्य कर्म कार्यम् । तस्यैव गुणकश्चान्तिमकर्मणा व्यको भवतीति ·६४) सूत्रम् । अंशहतरूपसंयुतिः भक्त रूपे प्रपूर्तिकालः स्यात् । उदाहरणम्। दिनदिनदलविभागाडिभिः पृथक पूरयन्ति ये वापीम् । ते निराश्च युगपन्मुक्ता वद केन भागेन ॥ न्यासः। Mor ११.३। लब्धो वापी पूरणकालो दिनभागः ।। है। सूत्रम्। अधिकधनमिष्टयुकं विक्रयमानं तु तेन संगुणितः ॥ ३६॥ , १ भजेच्छिदाऽशैरथ तैर्विमित्रै रूपं भवेत् स्यात् परिपूर्तिकालः' । इति भास्करोक्तानुरूपमिदम् । २अत्रोपपत्तिः । यदि क्रयमानम् =क। विक्रयमानम्-वि। शेष- विक्रयमानम् =शे। मूलधनानि क्रमेण ध, धर, ध,धर, यत्र ध, सर्वाधिकम् । प्रथमविक्रये च क्रमेण लब्धयः या, या३, या, या, मूलधनगुणकश्च =गु तदा प्रश्नानुसारेण प्रथमलामः -शे (क्र.ध, -वि. या,)+या, -गु. ध: =ध(क्र. शे-गु)-या, (वि. शे-१) एवम्, =ध, (क्र. शे-गु)-या, (वि.शे-१) =ध, (क्र. शे-गु)-या. (वि. शे-१) =घ (क्र. शे-गु)-या (वि.शे-१) अत्र ध, ध....इत्यादीनां समापवर्त्तनम् =स, तेनापवर्तने धनमानानि घा,ध, इत्यादि तदा । वि.शे- ध, (क्र.शे-गु)-या ( चि.शे-१)=4, (क्र. शे-गु) ·( ५ ) शेषार्घगुणकयोगो रूपविहीनः क्रयो भवति ॥ -या (वि. शे-१) (विशे-१) =ध'. (क्र. शे-गु) –या. (वि. से-१)=ला =ध, (क्र. शे-गु)-या: वि ( शे+गु. स )-१ अत्र यदि क% तदा स या, ध, (शे+गु. स)-१ यदि विध या, ध, (शे+गु. स)-१ यदि विध. या =धः (शे-गु.स)-१ यदि विंध, या =ध' (शे+गु.स)-१ यदि विध वि. शे- तथा ला=ध, (क्र. शे-गु)-या 19 =धर (वि.शे (शे+गु.स)-शे-स. गु] स (वि. शे-१ स - ध, (शे+गु.स) =ध', (शे+स. गु) (वि.शे-१) स. गु)– वि. शे-१ वि.शे-१ - - । इदं लाभमानं सर्वत्र समानमेव । स - वि.शे- अतो विमानं तथा कल्प्यं यथा स इदमभिन्नमथ च ·(६६ ) उदाहरणम् । षट्-दश-पञ्चांशच्छतपणैर्गृहीत्वा फलानि कदलीनाम् । विक्रीय समाचॆणावशेषमेकैकमिहपणैः षड्भिः ॥ स्युस्ते सलामतुल्याः सखे क्रयः कोऽत्र विक्रयश्च वद । निजनिजमूलोनो वा द्विगुणितमूलोनिताश्च वा तुल्याः ॥ गुणिताऽहंकारगिरेः शिखरं प्राप्तोऽसि चेद् गणक । प्रथमस्य न्यासः । ६।१०। ५० । १०० शेषाः ६ । गुणकः । अत्रकेनेष्टेन जातो विक्रयः १०१ क्रयश्च ६०५ । द्विकेन विक्रयः १०२ क्रयः ६११॥ द्वितीयादाहरणे न्यासः। ६। १०। ५०। १०० शेषाधः ६ गुणकः १ एकेनेष्टन जातो विक्रय क्रयो १०१ । ७०६ द्विकेनेष्टेन जातौ विक्रयक्रयो १०२ । ७१३ । तृतीयादाहरणे न्यासः। ६।१०। ५० । १०० शेषाघः ६ गुणका २। एकेनेष्टेनजाती विक्रयक्रयौ १०२ । ८०७ द्विकेनेष्टेन विक्रयायो १०० । १५ । पवमिष्टवशादानन्त्यम् । वि> । यदि शे भाज्यः ऋणरूपं क्षेपः समापवर्तनं हरो भवेत्तदा कुट्टकविधिना वहुधा गुणमानं स्यात् । प्राचार्येण स-१, रूपं प्रकल्प्य कुट्टकमन्तरैव क्रयविक्रयमाने साधिते तदा वि→ध । कवि (शे+गु)-१। मत्प्रकारेण क्र= वि (शे+गु. स)-१_ वि.शे-१+वि. गु अर्थात् कुट्टक विधिना गुणा विक्रयमानं लब्धिर्गुणगुणितविक- यमानयुता क्रयमानमिति सिध्यति । परन्तु यत्र शे, स एतौ मिथो न हृढौ तत्र मत्प्रकारेऽपि स-मानं रूपमेव प्रकल्प्यम् । यथेहैवाचार्योक्तोदाहरणे धनानां समापवर्तनं २, शेषार्घश्च ६ मिथो न दृढावतोऽत्र समापवर्त्तनं रूपमेव प्रकल्प्यम् । आचार्योक्तोदाहरणे यदि शेषाघः५ भवेत्तदा तृतीयोदाहरणे मत्प्रकारेण भा ५.२१ गु=२) पञ्चविंशतिसमेष्टेन हा२ Marueen स -- R- - ·( 8 ) सूत्रम् । कृतसमहरवित्तानां छेदगमे विक्रयकयौ प्राग्वत् ॥ ३७ ॥ पानीय समच्छेद- क्रयाहतिः स्थात् यो भिन्ने । उदाहरणम् । अर्धत्रिभागपञ्चमचरणैरम्भाफलानि च क्रीत्वा । विक्रीय समाणावशेषमेकैकमिह चतुर्भिश्च ।। जातास्ते समवित्ता विद्वन् क्रयविक्रयौ कथय ! न्यासः।।१।। शेषाः ।। अत्र करणम् । कृत- ३ २ ५ ४ समच्छेदानि २०, १२, १५ । छेदगमे जानानि ३०। २० । १२ । ६० ६० १५ । प्राग्वदेकेनेष्टेन विक्रयक्रया ३१ । १२३ एतयोः क्रयः १२३ अयं समच्छेदहरणा-६० नेन गुणितो जातो भिन्नधनानां क्रयः ७३० एवं विक्रयः १८६० । द्विकेनेष्टेन विक्रयक्रयौ ३२ । ७६२० । एवमिष्टवशादानन्त्यम् । गुणः =५१ । लब्धिः १२७ । अतः विक्रयः५१ । क्रयः=ल+वि.गु=१२७+२४५१ =१२७ + १०२-२२६ । प्राचार्यमतेन रूपमिष्टं प्रकल्प्य विक्रयः=१०१, क्रयः =१०१(५+२)-१७०६ । प्राचार्यप्रकारेण क्रयविक्रययो- महती संख्या भवति । १ अनोपपत्तिः। अतिसुगमा यतः समहरवित्तानां ये लवास्त- चुल्यधनेषु पूर्ववत् क्रयविक्रयमाने ये तयोः क्रयश्चेत्समहरगुणः ऋयः कल्प्यते तदा भिन्नधनगुणनेन राशिः पूर्वक्रयगुणितलवसमः स्थावत्र विक्रया पूर्वानीतसम एव भवतीति ।

·( 8 ) सूत्रम्। यः शुद्धिमेति हि हरौर्वहृतः सशुद्धो- ऽभीष्टान्वितश्चरमविक्रयहारनिधनः । स्थाद् विक्रयोऽथ चरमार्चहतो निरेक- स्तुल्यं धनं भवति तचरमच्छिदा च ॥३८॥ शुद्धेन चाभिगुणिते नियतं क्रया ऽभिन्नेऽथवाऽपि निरभिन्नधनेऽपि नूनम् । २ अत्रोपपत्तिः । अत्र कृष्णदेवज्ञप्रकारेण ( द्रष्टव्या श्रीमजनककृता भास्करवीजटिप्पणी पृ. १३३ ) अभिन्नमानार्थं भिन्न- धनानां हरलघुतमापवर्त्यमानं वा सर्वहरापवर्त्यसंख्यासमं समहारं प्रकल्प्य तत्रष्टं किमपि प्रक्षिप्य चरमविक्रयमानस्यार्थात् शेषविक्रय- मानस्या क स्य हरेण सगुण्य (शु+इ) क विक्रयं प्रकल्प्य (शु+इ) क-१ क्रयमानमानीयाभिन्नार्थ समहरेण 'शु' क संज्ञकेन चरमहरेण च सगुण्य क्रयमानम् [ (शु+इ)क क.शु.सधा यतः समधनमानम्- (शु+इ) क -१ क अत्र यः शेषविक्रयः तेन रूपं विहृतं कृष्णदेवशीयः शेष- क स विक्रयः इति बुद्धिमता शेयम् । इदं प्रकारान्तरं भिन्नेऽभिन्ने सर्वत्रैव घटत इत्युपपन्नं सर्वम् । अस्मादेव प्रकारात् कृष्णदेवश- प्रकार उत्पद्यते तदुपपत्त्यर्थं श्रीमजनकसम्पादितस्य भास्करवीजगणि- तस्य पूर्वोक्तं पृ. १३३ विलोक्यमिति । तत्र समापवर्त्तनं रूपं प्रकल्प्यम् ।

·उदाहरणम् । अर्धत्रिभागचरणेघुलहीत्वा रम्भाफलानि सदृशेन च विक्रितानि । एकैकमधूिसहितेन पणेन शेष दत्तं समाः स्युरिह को क्रयविक्रयौ च ॥ है। शेषाधः । । अत्र करणम् । सर्व- श्छेदैः शुद्ध्यति यथा तथा कल्पित इष्टराशिः शुद्धाख्यः ६०। इष्टः १ ५ न्यासः। । ५ युतः ६१ 'चरमविक्रयहारनिघ्न'-इति चरमविक्रय - अस्य हारे- गानेन ४ हतो जातो विक्रयः २४४ । अथाऽयं २४४ । चरमाधैंण ५ गुणितः ३०५ निरेकः ३०४ जातं समधनप्रमाणम् ३०४ । एतच्छुद्धेन ६०चरमार्घहरेण च ४ गुणितं जातः क्रयाघः ७२६६० । द्विकेनेष्टेन जातो क्रयविक्रयौ ७४१६० । २४८ । त्रिकेण क्रयविक्रया ७५३६०। २५२। अपि च। एकयुग्मत्रिवेदा लवाश्छेदका यादयो यत्र वित्तं चतुर्णा सखे । तत्र तुल्यः क्रयो विक्रयः को भवेद पश्चिमा? नवाष्टांशकाः स्युः समाः ।। १३ शेषाः । अत्रैकेनेष्टेन जाती क्रयविक्रयौ २६३०४०४४८ । द्विकेन २६७३६० । ४६६ । न्यासः।

·( १०० ) -- सूत्रम् । अध्वनि गतियोगहृते प्रजायते प्रथमसङ्गमे कालः। तस्मिन् योगे दिगुणे योगात् तस्मात् पुनर्योगः ॥ उदाहरणम् । योजनत्रिशती पन्थाः पुरयोरन्तरं कयोः । एकादशगतिस्त्वेको नवयो ननगः परः ॥ युगपनिर्गतौ स्वस्वपुरतो लिपिवाहको । समागमद्वयं ब्रूहि गच्छतोश्च निवृत्तयोः दिवसैकगतिः शीघ्रं वद कोविद वेत्सि चेत् । १कल्प्यते प्रथमस्य गतिः=ग । द्वितीयस्य गतिः=ग, । पुरान्त- रम् । तदा गतियोगेनैकदिनं तदा पुरान्तरेण किं लब्धः प्रथम- समागमकाल:- । एतावता कालेन प्रथमस्य गमनम् = ग+गर ग.श्र । द्वितीयस्य गमनम् = । अथ प्रथमसमागमा- ग+गर ग+ग नन्तरं द्वितीयसमागमकालो यदि 'या' कल्प्यते तदैतावता कालेन गर. प्रथमस्य गमनम् =ग, या अस्माद्वितीयस्य गमनं -विशाध्य ग+ग जातं प्रथमस्य परावर्तनगमनम् गाया- ग. । एवं द्वितीय ग+ग स्य परावर्तनगमनमानम् =ग,या ग, +ग, द्वयोः परावर्त्तनगमन- योगः पुरान्तरसमः। ग +ग, या- ग+ग - - - १. अतः गया-ग+ग: - = (ग, +ग.)या-अ:: याअत उपपन्नम्। ग+ग .

·( १०१ ) न्यासः। नगरयोरन्तरयोजनप्रमाणम् ३०० नियतगतो १३ जाता: प्रथमदिवसाः १५ । प्रथमसमागमाद् द्वितीयसमागमदिवसाः ३० । अपि च । एकः प्रयाति नियतं नवयोजनानि लेखावहः प्रतिदिनं च परोऽपि पञ्च । गम्यो दशाधिकशतवययोजनाध्या घरेस्तयोर्वद सखे कतिभिश्च योगः ।। न्यासः । गतीही गम्योऽध्या २१० । +एकस्मानगरानिर्गतवतोद्वितीयसंगम एव समागमकालो दिवसाः ३०। सूत्रम् । सङ्गमकाजः परिधी गत्यन्तरभाजित भवति । उदाहरणम् । प्रयाति योजनान्यष्टावेकः पञ्च परस्तथा । वृत्ते देशस्य परिधिः शतं विंशतिसंयुतम् ॥ .. + एकस्मात्स्थानाद्युगपञ्चलितयोर्गती क्रमेण ग,, ग, यत्र ग, < ग, पुरान्तरम् -श्र। तदा प्रथमसमागमस्तत्काल एव । द्वितीय- समागमकालः या कल्प्यते तदा ग,या-श्र द्वितीयपरावर्तनगम- नम् । ग, या प्रथमगमनं स्वस्थानात । द्वयोोगः =या (ग, +ग.)--श्र। ।श्रत उपपन्नम्। ग+ग १ अत्रोपपत्तिः । कल्प्यते पुरपरितः परिधिः-प। द्वयोर्दिनगती क्रमेण ग, गर। ततोऽनुपातो यदि गत्यन्तरेणैकं दिनं तदा परि- प धिना किं लब्धः सङ्गमकाला- । श्रत उपपन्नम् । गागर - ·तयोश्च गच्छतोः स्वेन पथा पथिकयोवंद । युगपत् स्वपुरमाप्तिः कतिभिर्दिवसैर्वद ॥ न्यांसः । नियते गती देशे परितः परिधिः १२०। जाता निज- पुरप्राप्तिकाले दिवसाः ४० । सूत्रम्। प्रेस्कन्नभाण्डदलयुत- शेषस्य च भाटकं भवेत् चरणे ॥ प्रस्कन्नभाण्डदलं गलितद्रव्यमानदलं तेन युतं शेषद्रव्यं यत्तस्य पैराशिकादिना भाटकमानमेव क्षरणे भाटकमानं भवेत् । १ स्वपुरायुगपनिर्गतवतोः परिधी भ्रमतोः कतिभिर्दिवसैः पुनः स्वपुरप्राप्तिः -इति । २ अनोपपत्तिः । कल्प्यते प्रथमं भाण्डे द्रव्यमानं =द्र। क्षरणादन्ते शेषमानम् =शे। ततः क्षरणमानम् =क्षद्र-शे। अध्वपरिमाणम् - अ, भाटकमानम् =भा । श्रथ अध्वपरिमाणम् -अक, द्रव्यपरिमा- च णम् =अग तदा अग. अक, क्षेत्रफलरूपकर्मणा भाटक- मानम् =भा। अथ तदोयकर्ममानं च अक घग क्षेत्र- क फलरूपम् । यत्र कघ=शेषद्रव्यमानम् । अस्य क्षेत्रफलं प्रक (अग+कध) अक (द्र+शे) _श्रक (क्ष+शे+शे) (इ+शे) = अक (+२शे) =अक (इ +शे)। ततोनुपातो यदि अक. एतावता कर्मणा भाटकमानं भा तदा अक(इ +शे) .एतावता कर्मणा किं लब्धं भाटकमानम् श्रा - -- mmmmmmwww २ - . भा प्रत उपपन्नम् । द्र ·( १०३ ) उदाहरणम्। तैलपलत्रिशतभृते कुतपे दशयोजनानि नीते चेत् । तद्भाटकजपणानां नवकं कुतपाच सुषिरतः स्कन्नम् ॥ शेष पलं च षष्टिः किं देयं भाटके कथय । न्यासः। १०।३००। । शेषम् ६० । स्कनम् २४० । गलिततैला- र्धम् १२० । शेषेण ६० युतम् १८० । अस्य भाटकं पञ्चराशिकन- १०.१० ३००/१० जाता भाठके पणाः५-। २ & अन्तर्भाटके करणसूत्रम् । अध्वप्रमाणगुणितं भाण्डं गम्याध्वभाजितं योगः। भाण्डोनितयोगध्न भाटकमा प्रजायते घातः॥ योगबधाभ्यां विवरं तत्सङ्क्रामेगा भाटकं चाल्पम् । उदाहरणम् । तबीजपूरशतकस्य दिनेशतुल्यैः क्रोशैनंगाग्निमितमन्तरभाटकं चेत् । क्रोशैत्रिभिर्गणकचर्य वदाशु देयं किं भाटकं गणकसंसदि वन्दितोऽसि ॥ xस्कन्न क्षरितं गलितम्-इत्यर्थः । -यो भा.अप्र १अत्र- भाटक (यो-भाण्ड)(यो-य)य इति समीकरणं सूत्रानुसारेण सिध्याते । तत्र य-मानमेवेष्टान्तर- भादकमाचार्येण कथ्यते।

·( १०४ ) न्यासः । १००/१०० जातान्यन्तर्भाटके मातुलिङ्गफलानि १० । अत्र ३७/० करणम् । योजनानि ३ प्रमाणयोजनेभ्यः १२ अपास्य शेष गम्य. योजनानि । अध्वप्रमाणेन १२ भाण्डं १०० गुणितं १२०० गम्ययोजनै भक्तं ४०० श्रयं योगः। अस्माद भाण्ड-१०० ३ मपास्य शेष १०० मेतद्भाटकेनाऽनेन ३७ गुणितं जातो घातः ३ ३७०० । एवं जातौ योगघातौ ४००,३७०० योगकृतेश्चतुराहतधातो- ३ ३ ३. नायाः पदं विवरम्' इति जातं विवरम् ३४० । संक्रमणेन जातौ राशी ३ ।१०। श्रनयारल्पं ग्राह्यम् । सत्यानृते सूत्रम् । सैकेष्टगुणाः पुरुषा द्विगुणेष्टांना भवन्त्यसत्यानि । तैरूना पुरुषकृतिः शेषं सत्यानि वचनानि ।। उदाहरणम् । कामुकाः पञ्च परायस्त्रियस्तेषु च दौ प्रियावप्रियास्तत्रयस्तान पृथक् । त्वं मियोऽसीति में भाषमाणाऽद्भुतं कानि सत्यान्यसत्यानि शीघ्रं वद ॥

·( १०५ ) न्यासः । पुरुषाः ५ । प्रियौ २ । अप्रियाः ३। एकेनेष्टेन जातान्य- सत्यानि = सत्यवचनानि १७ । द्विकेने नासत्यानि ११, एवामेश्व- शादनेकधा। इति सकलकलानिधिनरसिंहनन्दनगणितविद्याचतुरानननारा- यणपण्डितविरचितायां गणितकौमुद्यां मिश्रव्यवहारः ॥ अथ श्रेढीव्यवहारः। सूत्रम् । व्यकंपनचयो मुख- युक्तोऽन्त्यधनं तु तत्पुनः सादि । दलितं मध्यधनं तत् पदगुणितं जायते गणितम् ॥ १ ॥ व्येकपदार्धनचयः सादिः पदसगुणो भवेद्गणितम् । उदाहरणम् । आधेऽहनि द्विजवराय धनी ददाति निष्कत्रय प्रतिदिनं हिचयेन यावत् । १ अनोपपत्तिः। प्रथमसूत्रस्य 'व्येकपदनचयो मुखयुक् स्यात्' इति भास्करप्रकारोपपत्त्या स्फुटा । द्वितीयसूत्रपूर्वार्धस्य च प्रथम- मु+च (प-१)+मु सूत्रानुसारेण मध्यधनम् = २ =मु+ (प-१)। ततः सर्वधनम् =प मध - मु+ (प-१) इत्यनेन स्फुटा।

·( १०६ ) मासार्धमत्र कथयाऽन्त्यधनं च मध्यं सर्व धनं यदि सखे गणितं तवाऽस्ति ॥ न्यासः । प्रादिः ३। उत्तरः२। गच्छः १५ । जातमन्त्यधनम् ३१ । मध्यधनम् १७ । सर्वधनम् २५५ । अस्य गणितसंज्ञा कृता । उदाहरणम् । ब्यादिना त्रिचयेनाऽऽशु दिनैः षड्भिः समर्जितम् । वणिजा केनचिन्मध्यमन्त्यं च गणितं वद ।। न्यासः । श्रादिः२ । त्रयः३। गच्छः६। जातमन्त्यधनम् १७ । १६ मध्यधनम् । गणितम् ५७ । अत्र समदिनगच्छे मध्यदिनाभावात् २ तत्प्रागपरदिनदत्तधनयोर्योगाधं मध्यधनं भवतीति छात्राणां प्रतीति- रुत्पादनीया। श्राद्यानयने सूत्रम् । वदनं पदभक्तफले व्येकपदध्नोत्तरा?ने ॥ २॥ उदाहरणम्। वासरैः सप्तभिस्व्युत्तरेणाऽध्वगः संययौ योजनान्यष्टषष्ट्यत्तरम् । ब्रूहि विवञ्छतं वाऽऽदिना केन भोः अढिकौतूहले प्रौढता तेऽस्ति चेत् ॥ न्यासः । श्रादिः। चयः ३ । गच्छः ७ । श्रेढीफलम् १६८ । शात श्रादिः १५॥ उदाहरणम्। आदिश्चतुष्टयं विछन् फलं षोडशसंयुते । वे शते नवभिलाह दिनः केनोत्तरेण मे ॥ १ इदं 'गच्छहते गणिते वदनं स्यात्' इत्यादि भास्करानुरूपमेव ।

·( १०७ ) न्यासः। श्रादिः४। उत्तरः । गच्छः। श्रेढीफलम् २१६ । ज्ञातः प्रचय: ५। गच्छानयने सूत्रम् । द्विगुणचयनाद्गुणिता- चयदलमुवाविवरवर्गसंयुक्तात् ॥ ३ ॥ मूले विमुखे चयदल- युक्त चयभाजिते गच्छः। उदाहरणम् । अष्टावादिश्चयः षट् च गणितत्रिशती सखे । द्वादशोना वद क्षिप्रं जाता केन पदेन मे ।। न्यासः। श्रादिः = । चयः ६ । गच्छः । श्रेढीफलम् २८८ । ज्ञातो गच्छः। सूत्रम् । गच्छोऽभीष्टः कार्य- स्तथा मुखं तच्चयोऽथवाऽभीष्टः॥४॥ यदविज्ञातं प्राग्वत् स्वसूत्रविधिनैव विज्ञेयम् । उदाहरणम् । श्रेढीफलं शतं येषु विस्मृतेषु मुखादिषु । गणिते ब्रूहि वक्रादि श्रेढीमार्गेमि कोविदः ॥ न्यासः । श्रा० । च० । ग० । शेफ १०० । अत्रादिगच्छावीष्टौ कल्पिती । प्रा१च० । ग १० । श्रेफ १०० । जात उत्तरसूत्रेणोत्तरः २। अथवोत्तरगच्छौ कल्पिती, प्रा०। उ १ । ग १० । शे.फ १०० । १ 'श्रेढीफलादुत्तरलोचतमात् ।। इत्यादि भास्करोक्तानुरूपमे- वेदम् । २ अनोपपत्तिः स्फुटैव । .

·( १०८ ) . जात आदिसूत्रेणादिः । सूत्रम्। घातस्त्वभीष्टचदनेन हृतः क्रमाख्यो विघ्नं मुखं क्रमयुतघ्न मथापितं तत् । भक्तं क्रमार्धसहितेन फलेन वृद्धि वृडया हृता क्रममितिः पदमत्र तत् स्यात् । उदाहरणम् । श्रादिगच्छोत्तराणां वधे द्वादश श्रेढिवित्तं दश बेहि तस्मिन् सखे । आदिगच्छोसराणां मितिः का भवेत स्थावधो रूपमेकं फलं वा समम् ॥ न्यासः । आधुत्तरपदानां घातः १२ । श्रेढीफलम् १० । एकेनेष्टन १ अत्रोपपत्तिः। आधुत्तरगच्छानां घातेऽभीष्टमुखहते लब्धश्चय- गच्छवधः क्रमाख्यः। अथ चेञ्चयमानम् च । तदा पूर्वविधिना शेढीफलम्-फ { २ मु+च (ग-१) च २ मु+चग २च २मु+चग-च= * (मु+क्र-च) २च अतः २च. फ%२ मु. क्र+क-च. क समशोधनेन च (२फ+क्र)=क (२ मु+क) क्र (२ मु+क्र) क (२मु+क्र) २ २फ+क क फ+ अथ ऋच.ग.:.ग: - । श्रत उपपद्यते सर्वम् ।

·( १०४ ) जाता श्राद्युत्तरगच्छाः ।। विकेन ।।१३। त्रिवेण है। MISH द्वितीयोदाहरणे । श्राद्युत्तरपदानां धातः १२ । गणितम् १ । अर्धन जाता श्राद्युत्तरगच्छाः ३।३। व्यंशेन । १३ । एवमिष्टवशा- दानन्त्यम् । सूत्रम्। एको वृहदाधल्प- प्रचयस्त्वपरो मुखं वृहत्प्रचयः । तन्मुखविवरे चयदल- वियोगभक्त सरूपके गच्छः ॥ १ अत्रोपपत्तिः । कल्प्यते प्रथममुखम् =मु.। चयः च । गच्छःग । एयं द्वितीयस्य मुखचया मुः। च, । ततः प्रश्नालापा. नुसारेण यदि गच्छमानम् =ग तदा 2014 २मु. + च, (ग-१) 2}=={२ मु, +य, (ग-०) समशोधनादिना २। मु-मु.)-च, +च ग (च,-च:) २ (मु.-मु३)+च.-च-२ (मु.-मु.) +१ -- मु,- मु२+१ -मु.- मु. +१ । इत्युपपन्नम् । २ ३ २ अत्र यदि मु, मु. तदा च, च, यदि स्यात्तदैव धनामिका लन्धिरल्यथा नेति स्पष्टम् ।

·( ११० ) श्रा २च ७ग० उदाहरणम्। आधे दिने निधिमितानि च योजनानि पञ्चोत्तरेण पथिको नियमेन याति । अन्यः प्रयाति युगलं दिवसे तथाऽऽये सप्तोत्तरेण दिवसैर्वद कैश्च योगः ॥ आ६ च ५ ग. जातो गच्छः । समपथिकयोग- योजनानि २१२। सूत्रम् । प्रथमस्याऽवल्पचयो मुखमिष्टं पदमितिद्वितीयस्य । इष्टाद्यस्य फलादिः ( फलादः) कल्प्यो ( कल्प्यं) वदनं द्वितीयस्य ॥ पदचयघातौ समुखौ द्वितीययोगे च मुखमिती भवतः । १ अनोपपत्तिः। प्रथमस्थ मुखचयगच्छाः, मु., च,,गा । द्वितीयस्थ मुखचयगच्छाः मुर, च, ग, । तदा ग+ग, गच्छे प्रथमस्य गणि- तम् - ग+ग, २ १२ सु, +च, (ग, +ग, (ग+ग-१ ५-१) - १ तथा ग, गच्छे द्वितीयस्य गणितम् ५२ मु, +च, (ग,-१) } । सङ्गमे द्वयोर्गणिते समाने स्तः । अथ यदि मुर, च, ग, च.,ग, व्यक्तास्तदा प्रथमगणितं च व्यक्तं तदेव द्वितीयगणितं प्रकल्प्य शाततश्चयगच्छाभ्यां द्वितीयमुखशानं पूर्वविधिना सुलभम् । ततोऽने प्रथमस्य प्रथमदिनगतिः =मु + च, (ग. +ग.) । द्वितीयस्य प्रथमदिनगतिः :: =मु + च,ग, । एतौ द्वितीययोगसाधनाथ नरयोर्मुखमा प्रकल्यानन्तरोक्तसूत्रेण द्वितीययोगमानं साधनीयमिति ।

·( १११ ) " ताभ्यां च पूर्वविधिना द्वितीययोगे च युतिदिवसाः ॥ उदाहरणम्। केनाप्यादिचयेन याति च पुरस्त्वेको नरोऽष्टौ दिना- न्यन्यः केचिदादिना द्विकचयेनाऽनूपर्पन क्रमात् । मार्गे मित्र तयोढिवारमभवत् सङ्गो दिनैः कैवंद श्रेढीवेदिकरीन्द्रवारणरणमौढो हरीन्द्रोऽसि चेत् ॥ अत्र करणम् । तत्र प्रथमस्यादिईय-२ मुत्तरश्चतुष्टयं ४ कल्पितम् । श्रा २, उ ४, ग० । पुरता दिनानि = । द्वितीयस्य प्रा० । उ २ गच्छोऽ- भीष्टः कल्पितः ४ । पुरोगदितदिनयुतो जातः प्रथमस्य गच्छः १२ । न्यासः । श्रा २, उ४, ग १२ । अस्य गणितम् २८८ । एतत्प्रथम- सङ्गमे द्वितीयस्य गणितम् । अथ प्राग्वद्वितीयस्थादिः ६६ । प्रथमस्य पदचयघातो मुखयुतः ५० । द्वितीयस्य पदचयघातो मुखयुतः ७७ । 'तन्मुखविवरे' इत्यादिना जातः प्रथमसङ्गमादग्रतो द्वितीयसङ्गमकाले दिवसाः २ । एतत्पूर्वगच्छयो. रेतयोः १२ । ४ पृथक् पृथक् संयोज्य जातो गच्छौ ४०।३२ समानि पथिकयोोजनानि ३२००। अथ द्वितीयसमागमकालश्चेदृणगतस्तदा गच्छाभ्यां संशाध्य शेष प्रथमसमागमकालः स्यात् । तद्यथा- तस्मिन्नेवादाहरणे द्वितीयस्य कल्पितो गच्छः षोडशमितः १६ पुरतो दिनयुतोऽयं गम्यस्य गच्छः २४ । एवं जातः प्रथमः । श्रा २, उ४, ग २४ । द्वितीयः प्रा०, उ२, ग १६ । प्रथमस्य गणितम् १९५२ । अतो द्वितीयस्यादिः ५७ । 'पदचयघातौ समुखौ-' इत्यादिना न्यासः। श्रा उ४ग० अत्रैको वृहदायल्प इत्यस्मिन्नुपलक्षणं न दृश्यते श्राम8 उ२ ग० यतोऽष्टनवतिमेकाननवतेविशेध्य शेषम् । एतच्च पददलवियोगेना- नेन १ भक्तं लब्धम् ६ सरूपकमिति ऋणत्वाल्लब्धस्यैकोनम् । एतावादी कल्पिती श्रा ५० उ ४ ग० श्रा ७७३२ग.

·एतत्पूर्वगच्छाभ्या-२४।१६ युक्तमिति पृथक् पृथगन्तरे जाती गच्छौ १६।८ । एते प्रथमसङ्गमे पूर्वगच्छे द्वितायसङ्कलनावशादनेकधा । सूत्रम्। 'नियतगतिर्वदनाना चयदल हृद्रपसंयुता गच्छः। उदाहरणम् । संस्मृत्य कान्तं रमणी स्मरातुरा प्रयाति नित्यं दशयोजनानि ताम् । ज्यादिबियाऽनुचचार शम्भली समागमः कैदिवसैस्तयोर्भवेत् ॥ भ्यासः। कामिनी दिनगतिः१०। शम्भली-* गतिः। श्रा ३ उ२। जाताः संयोगदिवसाः । १ अनोपपत्तिः । कल्प्यते प्रथमायाः समानगतिःस, दूत्या आदिमानम् =मु । चयमानम् च । कल्प्यते युतिदिनम् -ग। तदा प्रथमाया गमनमानम् =स. ग । दूत्या गमनमानम् ग D २ मु+च (ग-१) एतद्द्वयं समानम् । च (ग-१) - १) एतद्वयं २मु+च (ग-१) ग I ww स.ग वा मु+च (ग-१)=२ स ग: - - 4 स +१ - - +१॥ 14 'कुहिनी शम्भली समे' इत्यमरः ।

·। ११३ )
संकलितवर्गधनानामुपलक्षणसूत्रम् ।
रूपं दे रूपेच
प्रचयः सङ्कलितवर्गयोरादिः ।
१ सङ्कलित रूपं वगै द्वे चयः कल्प्यः । तयोईयोरादिस्तु रूपमेव ।
घने पदसम श्रादिः। द्विगुणादिश्च चयः कल्प्यः। एवं यद्यद्योगा-
नयनमभीष्टं तत्तन्मुखयोगो मुखं तत्तञ्चययोगश्च चयः कल्प्यः ।
अनोपपत्तिः। कल्भ्यते प पदस्य सङ्कलितं वर्गो घनश्चापेक्षितः ।
तदा सं=१+२+३+'+प। अतः मु=१। चयः-१।
%
3D
२
(२५)= ५२+२५-२
१{१४२ +२ (५-१)
(२५)= ६ (२ ५+२५-२५
अतोऽत्र मु-१। च=२ । तथा
-
पा
-
अतोऽत्र मु%प । च२ । एवम्
(५+१)+ {१४२+२ (५-१)
.
(प-१)
(१+१) ४२+ (१+२)(प-१) अतोऽत्र
मु=१+१ । च=१+२ । एवं सर्वत्र शेयमित्युपपन्नम् ।
१५

·( ११४ ) रूपं घने तु पदरम- आदिः प्रचयो विसङ्गणितः ॥ यद्यद्योगानय तन्मुखयोगश्च चययोगः । उदाहरणम्। सङ्कलितं पञ्चानां वर्ग च धनं च मे पृथक् पृथक् कथय । द्वन्द्युतिं सर्वयुति श्रेढीविधिना सखे शीघ्रम् ॥ म्यासः । श्रा१ उ१ ग ५ । वर्गे, श्रा १ उ २ ग ५। धने, श्रा५ उ १० ग ५। जाता यथाक्रमं सङ्कलितवर्गघनाः १५ । २५ । १२५ । सङ्कलितवगैक्ये, श्रा २ उ ३ग ५ । सङ्कलितधनैक्ये, श्रा ६ उ ११ ग५। वर्गघनैक्ये, श्रा ६ उ १२ ग ५। सङ्कलितवर्गधनैक्ये, आ. उ १३ ग ५। जातानि ४०।१४०।१५०।१६५. एतक्रियाचमत्कृतये शेढी- क्रमेण दर्शितम् । सूत्रम्। सैकपघ्नपदार्थ सङ्कलितं तस्य वाऽऽय इति सज्ञा । आयस्त्रिगुणो विपदः कृतिसङ्कलितैक्यतुल्यं स्यात् ॥ अत्र पूर्वोक्तोदाहरणे सङ्कलितवर्गयोगार्थ न्यासः। पदम् ५ जातं सङ्कलितम् १५ । सङ्कलितवगैक्यम् ४० । १ अनोपपत्तिः। सङ्कलितं भास्करोक्तानुरूपमेव । प प कृतिसङ्कलितैक्यम् =प+ : (प+१) २प++१ =५(३५+३-२)=३.६(५+१ प+१-५। भत उपपन्नम् ।

·( ११५ ) सत्रम् । सङ्कालतवर्गयोग षड्गुणपदसैकताडितं कृत्वा । चतुराहतपयुक्त नवहृत् सङ्कलितघनयोगः ॥ १ अनोपपत्तिः। पूर्वप्रकारेण सङ्कलितम् - (प+१) प ततः सं+' D (प + १ ) + प' प' + ३ २ प प ३ प'+६प' +३ प+ +४प २ 8 ३५+३+६+ - + प +प+४प - S प)+६ प +प( (प) +पर+४प 8 -६ प. सं+६ प+सं+4+४५ -६५ (सं+4 )+ (सं+प)+४ प --(६ प+१) (लं+4 )+४ प । इत्युपपद्यते ।

·सङ्कलितघनैक्याथ न्यासः । पदम् ५ जातं सङ्कलितघनैश्यम् १४०। सूत्रम्। द्विगुणितपदं रूपं सङ्कलितघ्नं घनाकृतियोगः । सङ्कलितवर्गधनैक्यार्थ न्यासः। पदम् ५। जातमाघकृतिघनैक्यम् १६५। सूत्रम्। द्विकयुतपद्गुणिताये त्रिहते रूपादिकायसंयोगः ॥ अनोपपत्तिः। सङ्कलितम् प (प+१) । अत्र पद्घनवर्गयोगे - ३ प (प+१)+२५+२ प' जाता संख्या २ _प (प २ २ -सं (२+१)। अत उपपन्नम् । २ अनोपपत्तिः । पूर्वार्धस्य “सा द्वियुतेन पदेन विनिघ्नी स्यात् त्रिहता खलु सङ्कलितैक्यम्" इति भास्करोक्तेन स्फुटा। पूर्वसूत्रेण सङ्कलितकृतिघनैक्यम् =सं (२ प+१) --प (प+१)(२ प+१) इदं त्रिहतं फलम् = प (प+१) (२+१) २ २ ३ %3- सं ( २५+१) । इदं 'बिनपदं कुयुतं त्रिविभक्तं सङ्कलितेन हतं ३ कृतियोगः' इति भास्करोक्तेन रूपादिवगैक्यम् । घनसमासाख्योपपत्तिश्च 'सङ्कलितस्य कृतेः सममेकाधकधनैक्य- मुदीरितमाः' इति भास्करोक्तेन स्फुटा ।

·सङ्कलितकृतिघनैक्यं
त्रिहृतं रूपादिवर्गयुतिः।
सङ्कलितस्य च वर्गों
रूपादेर्घनसमासः स्यात् ।।
उदाहरणम् ।
रूपादिपञ्चपर्यन्तमायक्यं वद कोविद ।
वगैक्यं च घनैक्यं च श्रेढीमार्गे तमोऽसि चेत् ॥
न्यासः १।२।३।४५ जातं सङ्कलितैक्यम् श४१०॥२०॥३५॥ जातानि
वर्गक्यानि शा१।३०।१५। धनैक्यानि १६३६।१००।२२५ ।
सूत्रम् ।
समुखचयायमुखाया
न्तरमेकोनितपदायसङ्गणितम् ॥
मुखसङ्कलितपदाहति-
युक्तमयो दृव्यूनगच्छस्थ ।
प्रायैक्येनोत्तरकृति
गुणितेन युगायसंयोगः ॥
१ अनोपपत्तिः। यदि मुखम् = मु । चयः=च । गच्छःग ।
अथ येषां युतिरपेक्षिता तेषामन्तिमसंख्या यदि संग तदा प्रश्ना.
नुसारेण ।
सं.- [च (ग-१)+मु+१] [च (ग-१)+मु]
१)+मु
च (ग-१) + मु} + {च (ग-१)+मु}

·उदाहरणम्। व्यादिचतुरुत्तराणां सङ्कलिसैक्यं पदेषु नवसु सखे । वगैक्यं च घनैक्यं वद यदि गणितेऽस्ति ते पटुता ।। चरे (ग-१) २ + चमु (ग-१)+++च (ग-१) भत्र ग स्थाने ग-१, ग-२, इत्याधुत्थापनेन संग- । संग..३..., मंद इत्यादि मानमानीय तासां योगः ग-१)+ ( ग-२.+ १ (ग-१) + (ग-२ + चमु (ग-१)+(ग-२) .... +२+१ + ग.( मु+१) चग (ग-१) ग (ग-१) (२ ग-१)+चमु. ग (ग-१) १.२.३ २ चग (ग-१) २ +गई(मु+१)+ =ग (ग-२३ (२ ग-१)+चमु+-) + गम् (मु+ १) -ग (ग-१)२ च गच च ३) +ग. ( मु+१) ग (ग २. +ग. (मु+१) २.३ ग (ग-१)चिग चरे +चमु+ २ ६ ग (ग-१) (चग-२ च २ च च' +चमु+ ३ + ग (मु+१) + - - ·न्यासः। श्रा ३ उ ४ गई। अत्र करणम् । समुखवयः७मुखम् ३ अनयोरायाविति सङ्कलिते २८६ अनयोरन्तरम् २२ । व्येकपदसङ्क- लितेन ३६ हतम् ७६२ । मुखायः ६ गच्छः अनयोराहत्या ५४ युतम् ८४६ । व्यूनगच्छस्य ७ सङ्कलितैक्येन ८४ वृद्धि ४ वर्ग १६ गुणितेन १३४४ तद् ८४६ युतं जातं सङ्कलितम् २१६० । सूत्रम् । दिगुणचयोत्थे गणिते मुखगुणिते विगतरूपगच्छस्य ॥१७॥ ग (ग-१) (ग-२)वर ३ ग (ग-१) (३ चरे २ ६ + चमु + ३}+ गई (मु+१) ग (ग-३) (ग-२)व ग (ग-२) च'+२ चमुच %3D +(मु+१) _ग (ग-१) (ग-२) च . ३ ग (ग-१) (च+ मु)' +च+मु- (मु+}+गई २ (मु+१) ग (ग-१ (ग-२च ग (ग-१)/(च+मु) (च+मु) (च+मु+१) २ २ (मु+१) मत उपपन्नं सूत्रोक्तम् । १ अनोपपत्तिः । अत्रापि पूर्वसूत्रोपपतिवद्येषां युतिरपेक्षिता तेषामन्तिमसंख्या=संग+च (ग-१) bylo

·( १२० )
वर्गक्यनोत्तरकृति-
गुणितेन युते तु वर्गयुतिः।
वर्गक्याथ पूर्वोक्तोदाहरणे न्यासः । श्रा ३ उ ४ ग है ।
अत्र करणम् । द्विगुणचयः, श्रा३ । च । ग8 गणितम् ३१५
मुख ३ गुणितं १४५ व्यकपदस्थास्य ८ वर्गक्यम् २०४ चय ४ वर्ग
१६ गुणितं ३२६४ युक्तं जातं श्रेढीवगैक्यम् ४२०६ ।
----
=मु+ २ मुच ग-१)+च ग-१)२
ग स्थाने ग–१, ग-२, इत्यादिसमुत्थाप्य संग-१, संग-३
इत्यादिमानं विज्ञाय तेषां योगः
-
=गमु +२ मुच (ग-१)+ (ग-२ . +
मुच (ग-१)+(ग–२ + +२+१}
{(ग-१)+(ग-२)...]
=ग.मु+मु. च ग (ग-१)
+च' (ग-१) + (ग-२)२ +...+२+१
मा
२ च (ग-१)
+च
+चर
(ग-१)+ (ग-२)+
4...+२+१}
=
[२म+२ च (ग-१)]
च (ग-२)

·१२३ सूत्रं मङ्गलगीतिः । জাহান सुखच यामाह मखन ।। +च(ग--2) + (ग-२) +....+2+: । अत उपपद्यते सर्वम् । १ अनोपपत्तिः । अत्रापि पूर्ववद्येषां निरपेक्षिता सदन्तिमसंख्या %- = मु+च ( ग-१ = मु+३ मुच (ग-१)+ मु च (ग-2 + (ग-१ अत्र ग स्थाने ग-१, ग-२ इत्यादि समुत्थाय संग-१, संग- इत्यादि मानं विज्ञाय तद्युतिः = गमु' +३मुच (ग-१) + (ग-२) +.... +२+१ ) +३ मुच (ग-१) + (ग-२), +..... +च' (ग-१)'+(-२)...+२' +१'} =गमु'+ ३मुच ग (ग-१) + मुञ्च ग (ग-१) (२ ग-१) ग (ग-१) २ २ = गम् + इचग (ग-१) २ मुच (ग-२) २-६)च' (ग-१) +च. ܀ ·( १२२ ) हीनो युक्तः प्रचया- दरूपेऽनल्पे मुखे तु च घनैक्यम् ॥ --- ग - -गमु+ २ मुचग (ग- १)+च. ४ मु' +४ मुच(ग-१) + च२ (ग-१) - २ मुच (ग-१) १)–४ मु ग = गम् + मु' चग (ग-१) ] [( २ मु+च (ग-१ -[मुच'ग (ग- १)+ग' चम् +ग' बमु] मु चग(ग-१) चग (ग-१) -मुगमु+मु चग ग-१)+ -em- -- २ २ -चग मु+च. फर =मुगम चग (ग-१ मुगमु+मुचग (ग-१-ग)+ -१(मु-च) २ गमु' - मुचग+ चग (ग-१)(मु-च)}+च.फ चग (ग-१) =मुगम मुगमु (मु-च)+ +च. फ' २ (मु-च) गमु + जग (ग-१) चग (ग-१ =मु (मु-च) गमु+ २ +च.फर ·घनैक्याथं पूर्वोदाहरणस्य न्यासः । श्रा ३ उ ४ ग है । अत्र करणम् । फलम् १७१ अस्य वर्ग: २१२४१ प्रचयगुणः ११६४६४ अयं मुख ३ चय ४ विवर हृतादि ३ गुणितफलेना ५१३ नेन प्रचयादल्पे मुखे हीनः । अनल्पे मुखे सति युक्त एवं कृते जातं घनैक्यम् ११६४५१। सूत्रम्। एकाधिकवारमिताः पदादिरूपात्तराः पृथक् तेऽशाः ।। १९ ॥ एकाग्रेकचयहरा- स्तरातो वारसङ्कलितम् । मु( मु-च [२मु+च (ग ग-१] +च, फर =मु (मु-च) फ+च.फ । अत्र यदि मु> च तदा प्रथमखण्ड- फलं धनमन्यथा ऋणमिति सर्व निरवद्यम् । १ पदसङ्कलितमेकवारसङ्कलितम्। सङ्कलितैक्यं द्विवारसङ्कलि. तम् । सङ्कलितैक्यैक्यं त्रिवारसङ्कलितम् । एवमग्रेऽपि बारसङ्क- लितं बोध्यम् । अत्रोपपत्तिः। भास्करलीलावत्यां मजनकशाधितायां शेढीव्यव- हारे द्रष्टव्ये ३२-३३ पृष्ठे तत्र तत्सूत्रानुसारेण एकवारसङ्कलितम् = प.(प+3 १ २ विवारसङ्कलितम् प. प+१. प+२ २ ३ - - १ त्रिवारसङ्कलितम् प. प+१. प+२ प+३ ૨ ३ पप+१ प+३ प+न एवं न वारसङ्कलितम् १ २ न+१ एतेनोपपद्यते सूत्रम् । % 3D ·उदाहरणम्। एकादिचयन सके वद वस्त्रां मे विदारसङ्कलितम् । यदि गणिवोदयन्तं दोभ्या व समर्थोऽसि ॥ न्यासः । पदम् ६ वारः वारः ३ । एकाधिकवाराः ४ । पदादि- रूपोतरा इति पदं ६ रूपात्तराः सैकवारमिता अंशाः ६ । ७।८।। एषामेकादिचया हारा न्यस्ता जाता ६७8 - एषां घाते जातं त्रिवारसङ्कलितम् १२६ । सूत्रम् । १ रूपोनिनपदवार ज- सङ्कलितं स्थाच्च ये गुणाः स पृथक्॥ २० ॥ एकाधिववारघ्नो व्येकपदाप्तो भुख गुणो भवति । स्वगुणध्नायुत्तरयो- योगः स्याद् वारजं गणितम् ॥ २१ ॥ १ मु+ (मु+च )+ ( मु+२ च )+ { मु+च (प-१) एतेषां योग एक वारजं गणितम् । मु+ (२मुच ) + (३ मु+४ च )+६ {२ मु+च(प-१)} एतेषां योगो द्विवारजं गणितम् । एतद्योगार्थमन्तिमसंख्या=संत-मु. प+च प (प-१) ૨ प+च. सं। अत्र प स्थाने प-१, प-१ इत्यादि समुत्थाप्य सं.-१, संघ- मानं विज्ञाय तद्योगः - प+(प-१)+ (प-२)+ प +२+१ ·{१२५) उदाहरणम् । आदिः समीरगामितः प्रचर्यात भव्यो गच्छेषु सप्तसु बदाशु पराडचबुझे । वारैः पयोनिधिमितः परिवर्तनेन स्यात् किं फलं गणितमत्सरताऽस्ति ते चत ।। न्यासः । श्रा ५ । उ३। ग ७ । वा ४। जातं चतुरश्रेढीगणि- तम् १८०६ । अत्र करणम् । व्येकपदम् ६ अस्य चतुरसङ्कलितम् +च एकोनपदसं+घूनपदसं+'+एकसं =मुप (प प(प+१) +च. एकानपदजसङ्कलितैक्य -- द्विवारजे गणितेऽयं योग एवासिमसंख्या तत्रापि प स्थाने प-१, प-२, इत्यादि समुत्थाप्य सर्वाः संख्या विज्ञाय तद्योगः=मु. पदसङ्कलितैक्य + च. एकोनपदसङ्कलितैक्यैक्य मु. पदजद्विवारसं+च. एकानपदजत्रिवारसङ्कलित एवं न वारजं गाणतम्. =मुपदज (न-१ । वारसालतम् }+च ( एकानपदज न-वारसङ्कलितम् ) प (प+१) (प+२)......(प+न-१) मु. १.२.३......न प--१.प.प+१ प+न-१ ३ न+१ प-२प.प+२ २ न+१ =मु.चयगुण(न+१)+च x चयगुण अत उपपद्यते सर्वम् । - २ प+न -- १(न+१+ax चयगुण ...... -मु.प-११ ·२५२ अयमुत्तरगुणकारः। पृथक् २५२ सैकवारण ५ हतः १२६० व्येकपदेन भक्तः २१० अयमादेर्गुणकारः। स्वस्वगुणाभ्यामाभ्याम् २१० । २५२ श्राद्युत्तरी पा३ गुणितौ १०५० । ७५६ अनयाोगश्चतुर्वार- शेढीगणितम् १८०६ । सूत्रम् । अब्दास्तपर्यब्दानाः पृथक्पृथक् यावदल्पतां यान्ति । तानि क्रमशश्चैका दिकवाराणां पदानि स्युः ।। ( सङ्कलितानामैक्यं साब्दं रूपान्वितं तु गोसंख्या।) उदाहरणम् । प्रतिवर्ष गौः सूते वर्षत्रितयेन नर्णकी तस्याः । विद्धन् विंशतिवर्षंगोरेकस्याश्च मन्तति कथय ।। न्यासः। गौः १ वर्षाणि २० तर्णकीप्रसववर्षाणि ३ | करणम् । अब्दाः २० एते तर्णकीप्रसववर्षेत्रिभिः ३ पुनः पुनरूनिता एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषड्वाराणां जातानि पदानि १७१४ ११ ८ ५२ नत्र १ अनोपपत्तिः । अब्दास्तय॑ब्दोनाः प्रथमतर्णकीप्रसवसंख्या - अ-तश्र । द्वितीयंतर्णकीप्रसवसंख्या-श्रतत्र-१, एवं सप्तदश तर्णकीप्रसवसंख्या=१। तद्युतिः (श्र-तत्र)। अस्य पदस्यैक- वारसङ्कलितम् । एवं श्र-२ त थ एतत् पदस्य द्विवारसङ्कलितं तर्णकोसमुद्भूततर्णकीमानम् । एवमग्रेऽपि । सर्वसङ्कलितानामैक्यं प्रथ- मगोतम्कीमानैरन्दमितैः सहितं प्रथमगोमानेन रूपसमेन चोपेतं सर्वगोसंख्या। अत्र कोष्ठकान्तर्गतवृत्तार्धस्य त्रुटिरस्ति सोदाहरण न्यासेन मया योजितापि वुद्धिमद्भिश्चिन्त्या । २ 'सद्योजातस्तु तर्णकः' इत्यमरकोशः । द्विका, वै. व. श्लोकः ६४७ ।

·अथ सप्तदशानामेकवार सङ्कलितम् :५३ । चतुर्दशानां द्विवारम् ५६० ।
एकादशानां त्रिवारम् १००९: अटानां चतुर्वारम् ७६२ । पञ्चानां
पञ्चवारम् । २१० । द्वयाः घड्वारम् ! जातानि सङ्कलितानि
१५३ । ५६० । १००१ । ६२ । २.८ । रपां योगः २७२४ । सान्दं
रूपावितमित्यदविशन्या लरूपया २१ युता जाता गोसङ्ख्या २७४५ ।
अथवाऽङ्कपाशचन्दालक्षणमेरूणा सिध्यति । तत् पुरतो वक्ष्ये !
अथ सूत्रम् ।
विषमे पदे विरूप
गुणः समेऽर्धीकृते कृतिश्चानस्यात् ।
गुणवर्गफल व्यक
व्येकगुणाप्तं मुखाहतं गणितम् ।।
उदाहरणम्।
आद्ये वराटकयुगं दिवसे बिजाय
त्रिघ्नोत्तरेण धनवान् प्रददौ च कश्चित् ।
मासेन मे गणकवर्य कियद्धनं स्याद्
ब्रह्माशु तेऽस्ति गणिते यदि मत्सरोऽत्र ॥
न्यासः । श्रा २॥ गुड ३। ग ३०। गणितं वराटकाः
२०५८४११३२०६४६४८ एषां जाता निष्काः ५६५७४४८०३५ द्रस्माः ५
पणाः ३ काकिणी वराटकाः |
श्रपि च।
यस्मिन्नादित्रयं विघ्नोत्तरः सप्तम् किं वद ।
पदेषु गणितं तस्मादादि च गणितं पदम् ॥
न्यासः । प्रा३। उ २ ग ७ । जातं गणितम् ३८१।
१ अत्रोपपत्त्यथं भास्करस्य 'विषमे गच्छे व्यके गुणकः स्थाप्यः'
इत्यस्योपपत्तिजनकशाधितभास्करलीलावत्यां ३६ पृष्ठेऽवलोक्या ।

·अप्राधानयने सूत्रम् । श्रा (गु- रूपोरगुणकाऽभ्यस्ते गायलेऽत्र विभाजिते । गुणवगैफलेनैकांनितेन वदनं भवेत् ॥ मुखेऽज्ञाते न्यासः । श्रा० । गुड २ । ग ७ । गणितम् ३८१ । अतो शात आदिः३। मुखहृद् गणितं रूपो- वितं यथा शुद्धिमति येनाप्सम । फलमेकोन मुहुरपि यावद्रूपं हरो भवेद्गुणकः ॥ पूर्वोदाहरणेऽज्ञातगुणोत्तरज्ञानार्थ न्यासः । श्रा३ । गुउ० । ग७ गणितम् ३८१ । शातो गुणोत्तरः२। १ अनोपपत्तिः। पूर्वसूत्रेण गणितम् = गु-१ उत्तरानयने सूत्रम् । ग AMRAPH गणित (गु-१)। इत्युपपद्यते । श्रा- रा २ अनोपपत्तिः। पूर्वप्रकारेण गणितम् =आ (गु-१ । - गणि प्रतः - ग गणि या गणि श्रा गु ल गु: - - - ल ·THE PRINCESS OF WALES SARASWATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiranavali Bhaskara, (la UTETTHER) [am*), a Commentary on Udayana’s Kiranavali, Dravya section, by Padmanabha Misra. Ed. with introduction and Index by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 1-12 No. 2-The Advaita Chintamani, (ESPERITAT) (aqra), by Rangoji Bhatta, Ed. with Introduction etc. by Narayana Sastri Khiste Sahityacharya, Rs. 1--12 No. 3-The Vedanta Kalpalatíka, ( atentie lart) Catata), by Madhusudana Saraswati. Edited with Introduction etc. by Ramajna Pandeya Vyakaranacharya. Rs. 1-12 No. 4-The Kusumanjali Bodhani, (FuhrCatstat) [Fara), a commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyaya Kusumanjali, by Varadaraja. Ed. with introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 2-0 No, 5The Rasasara (THAT, [&f*], a commentary on Udayana's Kiranavali, Guna Section, by Bhatta Vadindra, Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 1-2 No. 6-(Part I)-The Bhavana Viveka (aranas) (THIET), by Mandana Misra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed. with Introduction etc, by M. M. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 ·( 2 ) No. 7-(Part 1)-The Yoginihirdaya dipika (alfiresentfor)(a-r], by Amritananda Nath, being a commentary on Yoginihridaya, a part of Vamakesvara Tantra. Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 1-8 No. 7 (Part II)-Ditto Ditto Rs. 1-7 No. 8-The Kavyadakini (Frouerffat) (Fredra), hy Gangananda Kavindra. Ed. with Introduction etc. by Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopadhyaya. Rs. 0-10 No. 9-(Part 1)-The Bhakti Chandrika (fere let; (Hfot], a commentary on Sandilyas Bhaktisutras, by Narayana Tirtha, Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-15 No. 10-(Part I)-The Siddhantaratna, (fata) (utetiaanaria), by Baladeva Vidyabhusana. Ed. with a Preſatory Note by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 1-2 No. 10-(Part II)-Do. Do, Rs, 2-12 No. 1.-The Sri Vidya Ratna Sutras, (aftfontage) [tea], by Gauda pada, with a Comment by Sankararanya, Ed. with Introduction ctc. by Narayana Sastri Khiste, Sahityacharya Rs. O No. 12-The Rasa pradipa, (Taneta) [etc), by Prabhakara Bhatta. Ed. with Introduction etc. by Narayana Sastri Khiste Sahityacharya. Rş. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, (feafaretat HAE) (FTUATS), by Balabhadra.

·( 3 ) Ed. with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 14 No. 14-The Trivenika. by (fsrafat) (Fort), by Asadhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batakanatha Sarma Sahityopadhyaya, M.A. and Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopadhyaya. Rs. 0-14 No. 15-(Part I)-The Tripurarahasya, (Jnana Khanda) (fargerceRI, SETE) (affa], Ed. with a Prefatory Note by Gopi. nath Khviraj, M. A. Rs. 0--14 No. 15-(Part II)-Do. Do. Rs. 2-4 No. 15-(Part III)-Do. Do. Rs. 2-0 No. 15-(Part IV) Do. with Introduction, etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. No. 16-The Kavya Vilasa, (Flerferer) (segre), by Chiranjiva Bhattacharya, Ed. with Introduction etc. by Batukanatha Sarma Sahityopadhyaya M.A.and Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopadhyaya. Rs. 1-2 No. 17-The Nyaya Kalika, (=er14) (PTT), by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M. M. Ganganatha Jha, M. A. D. Litt. Rs. 0-14 No. 18-(Part I)-The Goraksa Siddhanta Sangraha, (TTTHET EDE) ATTHTf], Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj M. A., Rs. 0-14 No. 19- Part I)-The Prakrita Prakasa (244T2T) प्राकृतव्याकरण), by Vararuchi with the Prakrita Sanjivani by Vasantaraja and the Subodhini by Sadananda. Ed. with Prefatory note etc. by ·( 4 ) Batuk Nath Sarma, M. A. and Baladeva Upxıdhyaya M. A. Rs. 24 No. 19-(Part II) Ditto Ditto Rs. 2-12 No, 19-(Part III) Introduction etc. (In Preparation.) No. 20—The Mansatattvaviveka ( Hiratarea ) (Stafarer], by Visvanatha Nyaya panchanana Bhattacharya, Edited with Introduction etc. by Pandit Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopidhyaya, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kaviraja, M. A., Principal, Government Sanskrit Cellege, Benares. Rs. (- 12 No. 21-(Part I) The Nyaya Siddhanta Mala (=2774- feet ATGT) (RTS), by Jayarına Nyaya Panchanan Bhattacharya. Edited with Introduction etc, by Dr. Mangal Deva Sastri, M. A., D. Phil. ( Oxon), Librarian, Govt. Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Rs. 1-4 No. 21-(Part II) Ditto Ditto Rs. 2-0 No. 22- The Dharmanubandhi Slokachaturdasi ( Thf. gafaretage zit) [tare,] by Sri Sesa Krisna with a Commentary by Rama Pandit. Edited with Introduction ete. by Narayana Sastri Khiste Sahityacharya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares. Rs. 1-0 No, 23-The Navaratrapradipa (actasera) (WHITE), by Nanda Pandit Dharmadhikari. Ed. with Introduction etc. by Vaijanatha Sastri Varakale, Dharmasastra-Sastri, Sadho ·( 5 ) lal Research Scholar, Sanskrit Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kaviraj, M. A. Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 No. 24-The Sri Ramatapiniyopanisad (TTAMatat qf96) ( Ste), with the commentary called Rama Kasika in purvatapini and Anandanidhi in Uttarata pini by Anandavana. Ed. with Introduction etc. by Anantarama Sastri Vetala Sahityopadhyaya, Post-Acharya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kaviraj, M. A. Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 3-12 No. 25-The Sapindyakalpalatika (ATOTEU oft) (The), by Sadasivadeva alias Apadeva with a commentary by Narayana Deva, Edited with introduction etc. by Jagannatha Sastri Hosinga, Sahityopadhyaya, Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, Rs. 1-4 No. 26-The Mrigankalekha Natika (igarafeet) (arfet), by Visvanatha Deva Kavi. Edited with Introduction etc. by Narayana Sastri Khiste Sahityacharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares. Rs, 140 No 27- The Vidvachcharita Panchakam (fagefta- 934) [farefu], By Narayana Sastri Khiste Sahityacharya, Assistant Librarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavan aLibrary: Benares With an Introduction by Gopinath ·( 6 ) Kaviraj, M. A., Principal Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 20 No. 28-The Vrata Kosa (achter) [tagra], by Jagannatha Sastri Hosinga Sahityopadhyaya, lato Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares. With a Foreword by Sri Gopinath Kaviraj, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 40 No. 29-The Vritti dipika (foreifget) (2014), By Mauni Sri Krisna Bhatta, Edited with Introduction etc. by Pt. Gangadhara Sastri Bharadvaja, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2. No. 30-The Padartha Mandanam (TErfATea) ( af9] By Sri Venidatta. Edited with Introduction cct. by Pandit Gopala Sastri Nene Professor Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 0-14 No. 31 (Part I)-The Tantratna (arica (HTATET), by Partha Sarathi Misra. Edited by M.M. Dr. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt. Vice Chancellor, Allahabad University Allahabad. Rs.1-14 No. 31 (Purt II) Ditto. Ditto. Edited by Pt. Gopal Sastri Nene, Govt. Sanskrit College, Benares. No. 32-The Tattvasara laterar) (FIT), by Rakhaldasa Nyayaratna. Edited with Introduction etc. by Harihara Sastri, Benares Hindu University. Rs. 1-0 No. 33-(Part I)-The Nyaya Kaustubha (For Th) [refren), by Mahadeva Puntamkara. Edited with Introduction etc. by ·Umesa Misra, M. A., Allahabad University, Allahabad. Rs. 3--4 No. 34-(Part 1)-The Advaita Vidyatilakam (paafarenfaes44) (zigračrra], by Sri Samarapungava Diksita. With a Commentary by Sri Dharmayya Diksita, Edited with Introduction etc. by Ganapati Lal Jha, M. A., Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4 No. 35–The Dharma Vijaya Nataka (fa27712) [arc], by Bhudeva Sukla. Edited with Introduction etc. by Pandit Narayana Sastri Khiste, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champu (STAR Retra) (Trq), by Mitra Misra. Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A., by Nanda Kishore Sahityacharya, Restilrch Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs 3-4 No. 37-The Upanidana Sutra (59fTH) a), Edited with Introduction by Dr. Mangaldeva Sastri M. A. D. Phil. Rs. 1-0 No. 38-The Kiranavali prakasa didhiti (Guna), (FEATtreetargitara) [ agter], by Raghunath Siromani. Edited by Pandit Badrinath Sastri, M. A., Lucknow University. Rs. 1-12 No. 39-The Rama Vijaya Mahakavya (chfasthĘT- 11647) (7707), by Rupanatha. Edited by Pt. Ganapatilal Jha, M.A. Rs. 2-0 ·( 8 ) No. 40-(Part I)-The Kalatattva Vivechana (tarafaaaa) [ THIET ) by Raghunath Bhatta. Edited with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A., by Nanda Kishore Sarina Sahityacharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 1-0 No. 40-(Part II)-Do. Do. No. 41-(Part I)-The Siddhanta Sarvabhauma (fastra- ELEPHA) (selfare), by Sri Munisvara. Edited with Introduction etc. by Jyautisacharya Pandit Murlidhar Thakkura, late Sadholal Scholar, Sanskrit College, Benares Rs. 3-0 No. 42-The Bheda Siddhi (HEPAE) (2972), hy Visvanath Panchanana Bhattacharya. Edited with notes etc. by Nyaya Vyakaranacharya Pandit Surya Narayana Sukla, Professor Govt. Sanskrit College, Benares. No. 43-(Part I)-The Smartollasa(HCOTE) [HTT3] by Siva Prasada. Edited with Introduction, notes etc. by Vedacharya Pandit Bhagavat Prasad Misra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. No. 44-(Part I)-Sudrachara Siromani(gigrereferatafo) [STARTET), Edited by Sahityacharya Pandit Narayana Sastri Khiste. No. 45-(Part 1)-Kiranavali Prakasa (Guna) (FACUTaet e 12T) (TV) (11974], by Vardhamana.

·(9) Edited, with a Foreword by Pandit Gopinath Kaviraj, M. A., by Pandit Badrinath Sastri M. A. Lucknow University. Rs. 1-8 No. 45-(Part 11)-Do. Do. No. 46-(Part 1)-Kavya prakasa dipika (1941tfo- 287) (TT) by Sri Chandi Dass. Edited by Sri Sivaprasada Bhattacharya, M. A., Professor Presidency College, Calcutta. Rs. 1-12 No. +7-Bhedajayasri (Heftet) (Area taal, hy Sri Tarkavagisa Bhatta Venidattacharya Edited with Introduction etc., by Pandit Tribhuvan prasad Upadhyaya, M A., Inspector of Sanskrit Pathshalas, United Provinces, Benares. Rs. 1-4 No. 48-Samyak Sambuddha bhasitam Buddhapratimalaksanam (FTRIFFITEHTTAI SAATTA) [ femal, With the Commentary Sambuddhabhasitapratima-laksana Vivarani. Critically edited with Introduction etc. by Haridas Mitra, M.A. Visvabharati, Santiniketana. Rs. 1-4 No. 49-Bhedaratna (maca) (] by Sankara Misra, Edited with Introduction etc., by Pandit Suryanarayana Sukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-8 No. 50-Matrika Chakra Viveka (HTT#reta) (ar), by Svatantrananda Natha, with a Commentary. Edited by Pandit Lalita Prasad Dabral Vyakaranacharya. With a Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj, M. A., Principal Goyt. Sanskrit College, Benares. Rs. 20 ·( 10 ) No. 51-52. Advaita Siddhanta Vidyotana (wgafacta- विद्योतन) [वेदान्त], by Brahmananda Sarnsvati and Nrisimha. Vijnapana (नृसिंहविज्ञापन) वेदान्त], by Nrisimhasrama. Edited with notes, Introduction etc. by Pandit Surya Narayana Sukla, Professor, Govt. San.. krit College, Benares. No. 53-Nrisimha Prasada-Vyavaharasara (THEATE- व्यवहारसार) [धर्मशास्त्र), by Dalayati Raja. Edited with Introduction etc. by Pandit Vinayaka Sastri Tilla, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. No. 54-Nrisimha Prasada-Prayaschitta Sara (ale प्रसाद-प्रायश्चित्तसार) [धर्मशास्त्र], by Sri Dalapati Raja. Edited by Pandit Nanda Kishora Sharma and Nanda Kumar Sharma Sahityacharya. No. 55-Nrisimha Prasada-Sraddha Sara ( TETETT श्राद्धसार ) [धर्मशास्त्र], Edited by Pandit Vidyadhara Misra, College of Oriental Learning, Benares Hindu University, Benares. No. 56-Bhagavannama Mahatmya Samgraha (TAH- HETSREINT) [feiret], by Raghunathendra Yati, 'with Com. by Ananta Sastri Phadke. Edited by Pt Ananta Sastri Phadke. No. 57-(Part I)-Ganita Kaumudi (गणित कौमुदी) [erfua] by Narayana Pandit. Edited by Pt. Padmakara Dvivedi, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. No: 58-Khyativada (enfant) [ta) by Sankara Chaitanya Bharati. - ·( 11 ) Edited by Sankara Chaitanya Bharati, with Foreword by M. Gopinath Kaviraj M. A. No. 59-Sankhya Tattvaloka (pie atateT) (hier), by Hariharananda Aranya. Edited with Introduction by Jajneswar Ghosh M. A., With a Forcword by M, Pt. Gopinath Kaviraj, M. A, No. 60-(Part I) Sandilya Samhita (RITISCHEAT) (TTTS] Edited by Pt. Ananta Gopal Phadke Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, No. 62-Nrisinha Prasada Tirtha Sara ( TETE: atefert:) (Ret). Edited by Pt. Surya Narayan Sukla. No. 63-Bhaktyadhikarana mala (HYUATEST) [aftsgira] hy Narayana Tirtha. Edited by Pt. Anant Gopal Phadke. No. 64-Vasistha Darsana (TFFSFRITTH) (ara), Compiled by Dr. B. L. Atreya. Edited by Dr B L. Atreya, M.A., Ph. D., Lecturer Benares Hindu University. No. 65-67-(a) Tirthendusekhara (atering tert:) (THRITET] by Nagisa. (b) Tristhali Setu (TTCTAT: [HRE by Bhattoji Diksita. (c) Kasimoksavichara (Arxirat Ferc ) (@emat] by Sureswara Acharya. Edited with Introduction by Pt. Surya. narayan Sukla, Prof. Govt. Sanskrit College, Benares. No. 68-Madhvamukhalankara ( Haragr: ) [a- Berat ) by Vamamali Misra.

·( 12 ) Edited with Introduction by Pt. Narasinha Varakhedker. With a Foreword by M. Pandit Gopinath Kaviraj M. A. WORKS IN THE PRESS, No. 1-Daksinamurti Samhita (Fetuer FeaT) (ära), Edited by Pt. Narayana Sastri Khi-te. No. 2-Asvalayana Srauta Sutra with Sidhhanti Bhasya (fag TEET TATTARETTET) ], Edited by Dr. M. D. Sastri, M, A., D). Phil. No. 3-Niti manjari (fit) [at], by Dya Dvivedi. Edited by Dr. Mangaldeva Sastri, M. A., D. Phil, No. 4-(Part II)-Nyaya Kaustubha-Anuinanakhanda ( franghaghrapeks ) [r), by Mahadeva Puntamkar. Edited by Pt. Goswami Damodara Sastri. No. 5-Mimansa Chandrika (HHIATafat) [ATHTET), by Brahmananda Sarasvati. Edited by Pt. Haran Chandra Bhattacharya Sastri, No. 6-(Part III)-Tantraratna (arra) (HTHIET], by Partha Sarathi. Edited by Pt. Gopal Sastri Nene. No. 7-(Part 11)-Kavya prakasa dipika (#roytteretfrit) (woer), hy Sri Chandidass. Edited by Pt. Sivaprasada Bhattacharya, M. A. No. 8-(Part III)-Kalatattvavivechana (carefadan) (Tartar), by Raghunatha Bhatta. Edited by Pt. Nanda Kishore Sharma. No. 9-(Part III)-Siddhanta Sarvabhauma (FACTFIET- -- ·( 13 ) A) (witaa), by Munisvara. Edited by Pt. Murlidhar Thakkur. No. 10-Upendra Vijnana Sutra (suprafata) [erzia), Edited by Dr. M. D. Shastri. No. 11-Nyayamrita Saurabha (FUETIEN HITT) (Taarea), by Vanamali. Edited by Pt. Nrisimha Acharya. No. 12-Isvara pratyabhijna karikas of Utpala with the Vimarsini of Abhinava Gupta and Com. on Vimarsini by Bhaskara Kantha. Edited by K. Subrahmanya Iyer, M. A., and K. C. Pandey, M. A., Ph. D.

·No text on this page.

·THE PRINCES OF WALES SARASWATI BHAVANA STUDIES : Edited by GOPINATA KAVIRAJ, M, A. Vol. I (a) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Ganganatha Jha. (b) The View-point of Nyaya Vaisesika Philosophy, bs Gopinath Kaviraj. (c) Nirmana Kaya, hy Gopinath Kaviraj. Rs, 1-12. Vol. II- (a) Parasurama Misra alias Vani Rasala Raya, by Gopinath Kaviraj. (b) Index to Sahara's Bhasya, by the Late Col, G. A. Jacob. (c) Studies in Lindu Law (2):--it's sources, by Ganganath Jha. (1) A New Bhakti Sutra, hy Gopinath Kaviraj. (e) The System of Chakras according to Goraksa natha, by Gopinath Kaviraj. (0) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hinda Poetics, by Ratuka natha Sarma, (h) A Seventeenth Century Astrolabe, hy Padmakara Dvivedi (i) Some aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj. (j) Nyaya knsumanjali (English Translation), hy Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Narayana Sastri Khiste, (1) Sondala Upadhyaya, by Gopinath Kaviraj Rs. 5. Vol. III (a) Index to Sabara's Bhasya, by the Late Col, G. A. Jacob, (b) Studies in Hinda Law (3) : Judicial Procedare: by Ganganatha Jha. (c) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyaya Vaisesika Literatare by Gopinath Kaviraj. (-) Naisadba and Sri Harsa by Nilakamal Bhattacharya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N, Patankar. Rs. 5. - ·( 2 ) Vol. IV (a) Studies in Hindu 'Law (4): Judicial Procedure : by Ganganatha Jha. (b) History and Bibliography of Nyaya Vaigesika Literature, by Gopinath Kaviraj (c) Analysis of the Contents of the Rigveda-Pratisakhya, by Mangala Deva Sastri. (d) Narayana's Ganita knumudi, 'by Padmakuma Dvivedi. () Food and Drink in the Ramayanik Age, by Muninatha natba Roy. (t) Satkaryavada : Causalty in Sankbya, by Gopinath Kaviraj. (g) Discipline by Consequences, by .G. L. Sinha, (h) History of the origin and expansion of the Aryans, by A.C. Ganguly. (i) Punisbments-in Ancient Indian Schools, by. G L.'Sinha, Rs. 5. Vol. V (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India by A. C. Ganguly. (b) A Satrap Coin, by Shamalal.Mehr. (C) An Estmate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Ramayanı, by Manmatha 'nath Roy. (d) A Comparisou, of the Contents of the Rgveda, Vajasaneya, Tattiriya and Atharvaveda Pratisukhyus, by Mangala Deva Sastri, (e) Foramal Training and the Ancient Indian Thought, by G. L Sipha. (f) History anid Bibliography of Nyaya Vaisesika Literature, by Gopinath Kaviraj, (g) A descriptive Index to the names in the Ramayanu, by Manmatha nath Roy, (h) Notes and Queries, ; (1) Virgin Worship, by. Gopinath Kaviraj. Rs, 5 ·( 3 ) Vol. VI (a) Index to Sabara's Bhasya, by the late Col. G. A, Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas, hy Gopinath Kaviraj. '(c) An Index etc, the Ramayana, by Manmatha 'natha Roy, (d) Studies in Hindu Law by M. M Ganganath Jha. (e) The Mimuma manuscripts in the Govt. Sanskrit Library (Banares), by Gopinath Kaviraj. "(t) Notes and Queries, by Gopinath Kaviraj. Vol. VII (a) Bhamaha and his Kavyalankar, by 'Batakanath Sarma and Baladeva Upadhyaya. (b) Some variants in the readings of the Vaisesika Stutras, by Gopinath Kaviraj. (c) History and Bibliography of Nyaya Vaisesi ka Literature, by Gopinath Kaviraj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of some obscura Vedic words, by Sita Rain Joshii, (0) A comparison of the contents of the Rig Veda, Vajasanaya Taittiriya, and Atharva Veda (Chaturadhyayika) Pratisakhyas, by Mangal Deva Shastri, () An Index to the Ramayana, by Manmatha Natha Roy. (g) An Index to Sabara's Bhanya, by the late Col. G. A, Jacob, (b) Gleanings from the Tantras, by Gopinath Kaviraja, (i) The date of Madhusudana Saraswati, by Gopinath Kaviraj. (j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinath Kaviraj. (k) A note on the geaning of the word Parardha, by Umeen Misra. Rs. 5. Vol. VIII- (a) Indian Philosophy, by Tarakanath Sanyal. (b) An Index to the Ramayana, by Manmatha Nath Roy, (c) Index to Sabara's Bhasya, by the late Col. G, A. Jacob.

·(4)
(d) Hari Swami, the commentator of Satpatha Brahmana
and the date of Skanda Syami the commentator of
the Rigveda, hy Mangaladava Sastri.
(e) Mysticism in Veda, by Gopinath Kaviraj.
(f) The Deva dasi- brief history of the Instituttien, by
Manmath Natha Roy.
Rs. 5.
Vol. IX
(a) The Life of a Yogin, by Gopinatha Kaviraj.
(h) On the apriquity of the Indian art Canons, by Haridas
Mitra.
(0) Prachya Vargikarana paddhati, by Shatis Chandra
Goha.
(d) Yoga Vasisbtha and soine of the minor Upanishads, hy
B. L. Atreya.
(e) An index to the proper names occurring in Valmiki's
Ramayana, by Manmath nath Roy.
(f) The Philosophy of Tripura Tantra, hy (šopinath Kaviraj.
(!) Notes on Pasupata Philosophy, by Gopinath Kaviraj.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES (SANSKRIT) SARASVATALOKA Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M, A, Kirana 1 (In progress). (a) Mangalam, etc, by Narayana Sastri Kbiste, (1) Mimansaka mata samgraha, by Haranchandra Bhattacharya. (c) Srimad Acharya Mandana Misra by Chinna Swami Sastri. (d) Bhagavato Buddhasya Chaitama Upadesascha by Gopinath Kaviraj. Kirana I ( Supplement) Sanskrita Kavi Parichaya-( Bharavi ) by Nanda Kishore Sharma. Kiruna II ( In progress) (a) Sarada Prasadanam by Narayana S'astri Kbiste. (b) Chūdamani Darsadam by Sasadbara Tarkachudamani. To be had of The Superintendent Government Press, U. P. Allahabad.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.