·13
GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES No. XVIII
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE JAHARAJA GAEKWAD OF BARODA
वाराहगृह्यसूत्र
VÂRÂHAGRHYASŮTRA
EDITED BY
R. SAMA SASTRY, B. A.
Curator, Government Oriental Library, Mysore
CENTRAL LIBRARY
BARODA
1921

·Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnaya Sagar Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay, and Published by Newton 11. Dutt, Acting Curator of State Libraries, for the Baroda Government ·INTRODUCTION. Among the S'rauta works of the Yajurveda, the Våraha S'rauta, together with its Gțihya-Sūtra, seems to be the latest. In contrasting the Yajus with what is termed Mantras and Kalpas, it cites the authority of Patanjali and Bidara yaņa. Unlike the other Srauta-writers, the author of the Vårdha Srauta divides the Sruti into two portions, the Injunction (Vidhi) and Flattery ( Arthavala ) and shows his thorough acquaintance with the technicalities of the Mimânsâ of Jaimini. In the Parisishţa of his Srauta Sutra, the contents of which are brietly enumerated in the Pariſishța of the Grihya Satra, the author derotes as many as eighteen Khandas or chapters to the description of what in the Mimânsâ are termed as Guņavidhi, Chodanavidhi, Prayojanavidhi, Âdes'a-Vidhi and other distinguishing features of the Vedic texts. It follows therefore that the author of the Våraha Srauta and Gțihya Sûtras, whatever might be his name, was later than Patanjali, Jaimini, and Bådarayaņa. It is not very difficult to determine the later limit of his times. In the fifteen chapters of what is called Grihyapurusha, which forms part of the Parisishța of the Varahas'rauta, the author treats of some other domestic rites not noticed in this and other Grihyasútras proper. Among other rites treated of here, the offering of Akshata saktu or coloured rice and flour to the snakes in the month of Srivaņa, the offering of rice cooked with sesamum powder to Indra and Indriņi in the full moon of the month of Phálguna, the riding on horses on the full moon of Åsvayuja, the rite of Âgrahảyani, the Sraddha to the ancestors in the Aparapaksha and a horse-sacrifice to Yama, Varuņa, Kubera, and Âśvins in the month of Âśvayuja, are described in detail. Later in the same Parisishta expiatory rites to avert calamities due to the birth of a son in the stars, Mulá and Aslesha, are also laid down. In none of these portions, the author refers to Sliva, Vishņu, Gaņeśa and other later gods, nor to the zodiacal divisions of Mesha, Vrishabha and others, as is done by Yájnavalkya and other Smriti-writers of the third or fourth centuries A. D. From this it follows that the details of astrology as described in the Brihajjậtaka of Varahamihira, and the zodiacal divisions mentioned in the Aryabhatiya at the close of the fifth century A. D., were unknown to the author of the Vârâha Gạibya.

·II INTRODUCTION. Moreover the slaughter of a cow or bull in the Madhuparka treat given to the learned guests and the bridegroom on the day of marriage, is made optional in this Gțihya. But in the Yajnavalkya, Yama, and other Smțitis, which date from the 3rd century of the Christian era, it is stated that a cow or bull is to be gifted rather than slaughtered. Hence it follows that the author of the Gțihya flourished in the transition period of the first and second centuries A. D., when, under the influence of Buddhism, cow-killing for flesh-eating was about to disappear. Hence the Vârâha S'rauta and Gșihya sûtras may be regarded as a work or rather compilation made in the first or second century A. D. Since both the S'rauta and the Grihya rites treated of in these works are almost similar to those of Apastamba, Baudhầyana, Hiraṇyakes'i and others of the Yâjusha schools, this Maitråyaniya S'rauta must necessarily have been in observance long before the compilation of the work. Hence it is not at all an original work written for the first time in the first few centuries of the Christian era; but rather it was reduced to writing or systematically arranged for oral teaching at that time. What is particularly interesting in the S'rauta is the Pariſishta portion referred to in the Grihya. This occupies as much as the Srauta proper, ending with the Horse-sacrifice and Sattras as in other Srauta works. It is in this portion of the work that the S'ulba, dealing with the construction of altars, the Pras'na treating of the methods of interpreting the Vedas, the Draviņa, describing the sacrificial instruments and vessels, the Gonâmika dealing with the rites performed for the prosperity of cows, and the C'handonukramani, distinguishing the Mantra, Brâhmaņa, Yajus, Kalpa, Metres and other matter, appear together with other most interesting customs and rites unnoticed in any other Srauta works. Unfortunately, both of the two copies of the manuscript, which Mr. R. Ananta Krishna Sastry, the most energetic Pandit of the Gaekwad Central Library at Baroda, has secured for that Library and handed over to me to edit for the Gaekwad Oriental Series are not merely corrupt, but are also incomplete on account of omission of a chapter or two here and there. It is beyond emendation, as no other work is found to deal with similar matter. Still I have done my best to restore the reading and to make it intelligible as far as possible.

·INTRODUCTION. III Coming to Gșihya portion under consideration, I had three manuscripts of the Text named A. B. and D. and a Paddhati named C. for the edition of the work. Of these, A. is complete and fair, but not free from clerical errors. The other two are incomplete and differ from A. in arrangement. B. contains only 16 khandas dealing with from Jatakarma to Garbhadhâna and omits Pumsavana, Simantonnayana at the end, and Rathâroha and Grihapraves'a in the middle. Nor are the Vais'vadevakhanda and Påkayajnakhaņda contained in it. D. contains only a very few khandas such as Sravana-karma, Chủđâkarma, and Vratas. C. however is complete, but begins with Garbhadhảna and ends with Gribapraves'a. It is neither a commentary nor merely a text of the Grihya. Besides quoting smritis here and there on the procedure of the details, it supplies an introduction to each Mantra naming the Rishi, C'handas, and Devatâs. It is, however, more corrupt than A. The order of the rites both in A & B is as follows: १ (1) Rite to be performed at the conception of a child (2) Rite to secure the birth of a male child ( 3 ) Parting of the pregnant wife's hair ( 4 ) Ceremony for the new-born child ( 5 ) Greeting the children after returning from journey ( 6 ) The feeding of the child (7) The tonsure of the child's head and shaving ( 8 ) The Initiation of the student ( 9 ) The four vratas or duties of the student (10) The Upåkarma and Utsarga (11) Godâna 12) Mekhalonmeka (13) Marriage (14) Election of a bride ( 15 ) Seizing of the bride's hand (16) The treading of the stone (17) Sacrifice of the fried grain 18 ) The seven steps (19) The bride's journey to the new home 20 ) Garbhadhâna ·IV INTRODUCTION. The paddhati, however, follows other Gțihyasutras in beginning the Gșihya rite with Garbhadhâna and ending with Grihapraveśa. In the Grihya texts, it is, however, clear that the couple after Gșihapraveśa had to spend one year or twelve days in observing Brahmacharya before performing the rite of Cohabitation. This implies that marriage of a grown up woman was a common custom in the days of the writers of the Grihyasůtras. When this custom disappeared, giving place to the new custom of marriage of Kanyas or young girls in the first few centuries of the Christian era, the order of the Grihya rites seems to have been recast by the later Smriti-writers, making Garbhådhầna the first rite and Grihapraveśa the last among the rites concerning man and woman. Evidently the implication is that there is a wide interval between the rites of Grihapraveśa and Garbhadhâna. This seems to be the chief cause of the variation in the order of the Gựihya rites enumerated in the Gribya sûtras. The Våraha Gțihya differs from other Gșihyas in that it contains a number of old Gåthâs not found elsewhere. A few old customs not found in other Grihyasūtras are also described here. The ascertainment of the suitability of a bride by observing what particular mud-piece she selects out of a number of pieces collected from various places, and the making of marriage agreement by both the parties with cow-dung in their hands, are two interesting customs peculiar to the Vârâha form of marriage. The eight or six varieties of marriage are not noticed here. So far no Dharmasutra of the Vâråha branch has as yet been discovered. With the laudalle encouragement which His Highness the Gaekwad, the most enlightened Måhârâ ja of Baroda, has been giving to the search, preservation and publication of ancient Sanskrit manuscripts in view of collecting materials for the formation of a Social, Political, and Literary History of India, the original home of learning, there is every likelihood of such valuable manuscripts being discovered in time to come. The discovery of the Våraha Srauta and Gțihya manuscripts was not an accident. Mr. R. A. Sastry of the Baroda Library is thoroughly familiar with the Charaṇavyuha Ganapatha, and argues that given certain manuscripts in the possession of some persons in a given locality, other manuscripts having indispensable ·INTRODUCTION. V connection with the given manu nuscripts, must also be found in the same locality. Thus, expecting to find the Vârâha Srauta and Grihya manuscripts in the possession of the Maitrůyaņiya people in Násik and Khandesh, he succeeded in finding the Srauta and Grihya manuscript (A) in the possession of one Yajneśvra Lakshman Paurůnik of Nâsik (B) with Sankar Balvanta Joshi and (D) with Tryambak Ramchandra Joshi, both of Nandurbar. As Indian Pandits are generally reluctant to part with their manuscripts, Mr. Sastry, too, met at first with some difficulties in obtaining these manuscripts, but with his usual tact in such circumstances he succeeded. Indian Pandits have yet to learn that the only monument of India's ancient civilization is her ancient manuscripts; and that the only means of preserving that monument is the publication of those manus nuscripts before they fall a prey to white ants and worms Mysore, 20th March, 1921. R. SAMA SASTRY.

·वाराहगृह्यसूत्रम् I जातकर्म । प्रामुखमुदङ्मुखं वा सूतिकालयं कल्पयित्वा ध्रुवं प्रपद्ये शुभं प्रपद्ये इति काले प्रपादयेत्। रेतो मूत्रमिति च्यावनीभ्यां दक्षिणकु- क्षिमभिमृशेत् ।श्रावयेद्वा पुत्रं जातमन्वक्षं स्नातं न मातोपहन्यात् आमन्त्रप्रयोगात् । अग्नेरभ्याहितस्य परिसमूढस्य परिस्तीर्णस्य पश्चा- दहते वाससि कुमारं प्राक्शिरसमुत्तानं संवेश्य पालाशस्य मध्यम- पर्ण प्रवेष्ट्य तेनास्य कर्णावाजपेत् ।भूस्त्वयि दधामीति दक्षिणे भुव- स्त्वयि दधामीति सव्ये वस्त्वयि दधामीति दक्षिणे भूर्भुवःस्व- स्त्वयि धामीति सव्ये । अथैनमभिमन्त्रयेत्-अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । वेदो वै पुत्रनामासि सजीव शरदः शतं। अङ्गा- दङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमिति यत्र शेते तदभिमृशेत् । वेद ते भूमिहृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितं । वेदामृतस्य देवानहं पुत्रमहं हृदमित्याज्यं संस्कृत्य ब्राह्मणमामन्य समिधमाधायाघारावाघार्याज्यभागौ हुत्वा व्याहृ- तिभिश्चतस्र आज्याहुतीर्जुहुयात् । जयाभ्यातानानां राष्ट्रभृत- श्चैके । कांस्ये चमसे वाहुतिसंपातानवनीय तस्मिन्सुवर्ण संनिघृष्य व्याहृतिभिः कुमारं चतुः प्राशयेदत्यन्तमेके सुवर्णप्राशनमुदके निघृष्य आद्वादशवर्षताया इषं पिन्वोर्ज पिन्वेति स्तनौ प्रदापयेत् । दक्षिणं पूर्व सव्यं पश्चात् विष्टकृतं हुत्वा प्रायश्चित्ताहुतीश्च समि- धमाधाय पर्युक्षति । एष कर्मान्तो बहिद्वारेऽग्निर्नित्यः। कणसर्षप- यवानां होमः। व्याहृतिभिर्जुहुयात् । अप्रतिरथं जपेत् । इन्द्रो भूतस्येति षडर्च च सूतिकालयं यथाकालं समन्तादुदकेन परि- पिंचेत् ॥ ॥ इति वाराहगृह्यसूत्रे प्रथमः खण्डः ।। 1 वाससी-A. A 2 मश्रितं B मशृतं-C. 3 इदं A कोश एव दृश्यते.

·वाराहगृह्यसूत्रम् । नामकरणम्। एवमेव दशम्यां कृत्वा पिता माता च पुत्रस्य नाम दध्यातां। घोषवदाद्यन्तरन्तस्थं दीर्घाभिनिष्ठानान्तं कृतं न तद्धितं यक्षरं चतुरक्षरं वा त्यक्तपितृनामधेयान्नक्षत्रदेवतेष्टनामानो वा। द्विनामा ब्राह्मणो नामैवं कन्याया अकारव्यवधानमाकारान्तमयुग्माक्षरं नदीनक्षत्रचन्द्रसूर्यपूषादेवदत्तरक्षितावर्ज । नवनीतेन पाणी प्र- लिप्य सोमस्य त्वा द्युम्नेनेत्येनमभिमृशेत् । सर्वेषु कुमारकर्मसु आग्नेयः स्थालीपाकः प्राजापत्यो वा सर्वत्रानादेशेऽग्निः पुंसामर्यमा स्त्रीणाम् । संवत्सरं मातापितरौ न मांसमश्नीयाताम् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये द्वितीयः खण्डः ॥ पुत्राभिमन्त्रणमन्नप्राशनं च । पुत्रस्य जाते दन्ते यजेताग्निं गवाऽपशुना वा। विप्रोषितः प्रत्येत्य पुत्रस्य मूर्धानं विराजित्-पशूनां त्वा हिंकारेणाभिजि- घामीति । जातकर्मवद्धस्ताङ्गुली प्रवेष्ट्य तेनास्य कर्णावाजपेत् । अथैनमभिमत्रयते-अश्मा भवेति अग्निधन्वन्तरी इति । पुत्रंव- च्छागमेषाभ्यामिष्ट्वा दीर्घाणां व्याहृतिभिः कुमारं चतुः प्राशयेत् आयुर्दा देवेति च कुमारकर्मणि शुक्ल उदगयने पुष्य नक्षत्रे नवमीवर्ज सर्वे ऋतवो विवाहे माघचैत्रौ मासौ परिहाप्योत्तरं च नैवा- धमन्वारम्भयित्वा हवनम् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये तृतीयः खण्डः ॥ चूडाकरणम्। तृतीयवर्षस्य जटाः कुर्वन्ति यथा वा कुलकल्पः। अग्निमुप- समाधाय परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य दक्षिणतोऽग्नेब्राह्मणमुपवे- श्योत्तरत उदकपात्रं शमीशमकवत् । अथैनमभिमन्त्रयते-हिरण्य- वर्णाः शुचय इति चतसृभिः या ओषधय इत्यनुवाकेन, शं नो 1 पुत्रवति. 2 नैनाद्य.

·वाराहगृह्यसूत्रम् । देवीरभिष्टय इति, शं न आपो धन्वन्या इति द्वाश्यामिति च । तासामुदकार्थान्कुर्वीत पर्युक्षणे अभ्युन्दने लापने च । आज्यं संस्कृत्य ब्राह्मणमामन्य समिधमाधायाघारावाघार्याज्यभागी हुत्वा अग्न आयूंषि पवस इति सप्तभिः सप्त जुहुयात् । आयुर्दा देवेति च ये केशिनः प्रथमे सत्रमासत येभिरावृतं यदिदं विराजति । तेभ्यो जुहोम्यायुषे दीर्घायुत्वाय खस्तय इति व्याहृतिभिश्चोक्ता कर्मान्तः पूर्वेण । शीतेन वा उदकेनेत्युष्णेन वा उदकेनेति तप्ता इतराभिः संसृज्य आदानवस्थजीवदानवस्थोन्दतीषमावदेत्यपो. भिमध्य अदितिः केशान् वपत्वाप उन्दन्तु जीवसे । दीर्घायुत्वाय खस्तय इति दक्षिणं केशान्तमभ्युन्दति । ओषधे त्रायझेनं इति दक्षिणस्मिन्केशान्ते ऊर्वाग्रं दर्भमन्तर्दधाति । स्वधिते मैनं हिंसी- रिति क्षुरेणाभिनिदधाति । येनावपत्सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान् । तेन ब्रह्माणो वपतेदमस्यायुष्मानयं जरदष्टियथा- सदहमसाविति प्रवपति । दक्षिणतो मातान्या वाऽविधवा आन- डुहेन गोमयेन आभूमिगतान्केशान् परिगृह्णीयात् । मा ते केशान् अनुगादर्च एतत्तथा धाता दधातु ते । तुभ्यमिन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता वर्च आदधुरिति प्रवपतोऽनुमन्नयते । तेन धर्मेण पुनरपोभिमन्यापरं केशान्तमभ्युन्द्यात् । उत्तरं च । अन्यौ तु प्रवपनौ । येन पूषा बृहस्पतेरग्नेरिन्द्रस्य चायुषेऽवपत् । तेन ते वपाम्यायुषे दीर्घायुत्वाय खस्तय इति पश्चात् । येन भूयश्चरत्ययं ज्योक्च पश्यति सूर्य । तेन ते वपाम्यायुषे दीर्घायुत्वाय सुश्लो- क्याय सुवर्चस इत्युत्तरतः । यत्क्षुरेण वर्तयतां सुपेशसा वप्तर्व- पसि केशान् शुन्धशिशरो मुखं मास्यायुः प्रमोषीरिति लोहायसं क्षुरं केशवापाय प्रयच्छति । यथार्थ केशयत्नान् कुर्वन्ति-दक्षिणतः कपर्दो वसिष्ठानां उभयतोऽत्रिभार्गवकाश्यपानां पञ्चचूडाङ्गिरसां शिखिनोऽन्ये वाजिमेके मङ्गलार्थ । त्र्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य त्र्यायुषं अगस्त्यस्य त्र्यायुषं । यद्देवानां त्र्यायुषं तन्मे अस्तु शता- 1 /तापर्यु. 2 जरदिष्टि-. 3 येन भूमि. 4 पश्यसि-B. 5क्षुरेण प- चता-B. 6 शुद्धः-.B क्षुरेण पर्चयता-.7 शिखान्येषामेकेति-A.

·४ वाराहगृह्यसूत्रम् । युषमिति शिरप्रभृति परिगृह्य गोमयेन केशानुत्तरपूर्वस्यां गृह- स्यामुष्यामन्तरा गेहात्पलदं निदध्यात् । अतिरिक्त वा वपने- उत्त्वाय केशान्वरुणस्य राज्ञो बृहस्पतिः सविता विष्णुरिंद्रः । तेश्यो निधानं महदन्वविन्दन्नन्तरा द्यावापृथिव्योरवन्युरिति । करें वरं ददाति । पक्ष्मगुणं तिलपिशितं च केशवापाय प्रयच्छति । संवत्सरं माता नाम्लाय धारयेद्रोषाय नाश्नीयात् । लवणवर्ज तूष्णीं । कन्याया आहुतिवर्ज विदुषो ब्राह्मणार्थसिद्धिं वाचयेत् । एवमुत्तरेषु ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये चतुर्थः खण्डः ।। उपनयनम् । गर्भाष्टमे ब्राह्मणमुपनयेत् । षष्ठे सप्तमे पञ्चमे वा । ततोग:- कादशेषु क्षत्रियं गर्भद्वादशेषु वैश्यं । प्राक् षोडशाद्वर्षात् ब्राह्मण- स्यापतिता सावित्री । आदिशात् क्षत्रियस्य । आचतुर्विंशाद्वैश्यस्य । अतऊवं पतितसावित्रीका भवन्ति । नैनान्याजयेयुः नाध्यापयेयुर्न विवहेयुः । अभ्यन्तरं जटाकरणं बहिरुपनयनमुक्तोऽग्निसंस्का- रः। ब्राह्मणस्य कुमारं पर्युप्सिनं लातमभ्यक्तशिरसमुपस्पर्शनकल्पे- नोपस्पृष्टमग्नेर्दक्षिणतोऽवस्थाप्य दधिक्राव्णो अकारिषमिति कुमार दधि त्रिःप्राशयेत् । इयं दुरिक्त परिबाधमाना वरुणं पवित्रं पुनती न आगात् । प्राणापानाभ्यां बलमाभजन्ती शिवा देवी सुभगा मेखलेयं । ऋतस्य गोप्त्री तपसश्चरित्री नती रक्षः सहमाना अरातीः । सा मा समन्तमनुपर्येहि भद्रे धारस्ते सुभगे मेखले मारिषामेति मौञ्जी त्रिगुणां निःपरिवीतां मेखलामाबतीत मौर्वी धनुर्ध्या क्षत्रियस्य शाणी वैश्यस्य । उपवीतमसि यज्ञस्य त्वोपवीते- नोपव्ययामीति यज्ञोपवीतं । या अकृन्तन्या अतन्वन्यावन्या वाह- रन् । याश्चान्या देव्योन्तानभितो ततन्था । तास्त्वा देव्यो जरसे 1 अरिक्तेन-A अरिक्ते. 3 दुरुक्तात्परि-B. 2 द्यावापृथिवी अप्सु इति- C. B. C.

·बाराहगृह्यसूत्रम् । 3 संव्ययन्त्वायुष्मन्निदं परिधत्स्व वासः॥ परिधत्त वर्चः शतायुषं दीर्घमायुः । शतं च जीव शरदः पुरूचीः सूनिचाय्यो विभजा यजीयान् ॥ इत्यहतं वास आच्छाद्य-मित्रस्य चक्षुर्घरुणं बलीय- स्तेजो यशाश्रीस्थविरं समिद्धं । आनाहनस्यं वसनं जरिष्णुं परीदं वाज्यजिनं दधेहमिति कृष्णाजिनं च । आज्यं संस्कृत्य ब्राह्मणमामब्य समिधमाधायाघारावाघार्याज्यभागौ हुत्वाष्टौ जटाकरणीयान् जुहुयात् । व्याहृतिभिश्चोक्तः कर्मान्तः पूर्वेण । कालाय वां गोत्राय वां जैत्राय वां मैत्राय वामन्नाधाय वां अवनेनिजेमीत्युदकेनाञ्जलिं पूरयित्वा सुकृताय वामिति पाणी प्रक्षाल्य इदमहं दुर्यमन्यानि प्लावयामीत्याचम्य निष्ठीवति । भ्रातृ- व्याणां सपत्नानामहं भूयासमिति द्वितीयं । प्रातर्जितं भगमुग्रं हुवेम वयं पुत्रमदितेयो विधा । आर्द्रश्चिद्यन्मन्यमानस्तिरश्चिद्राजा चिद्यन्भगं भक्षीमहीत्याहेत्यादित्यमुपतिष्ठेत । ब्रह्मचर्यमुपागामुप- माहूयस्येति ब्रूयात् । एहि ब्रह्मोपेहि ब्रह्म ब्रह्म त्वा संब्रह्म सन्तमु- पनयाम्यहमसाविति । अथास्याभिवादनीयं नाम गृह्णाति । देवस्य वेति हस्तं गृह्णाम्यहमसावित्यस्य हस्तं दक्षिणेन दक्षिण- मुत्तानमभि वाङ्गुष्ठमभि वा लोमानि गृह्णीयात् । ममेवान्वेतु ते मनो मामेवाऽपि त्वमन्विहि । अग्नौ घृतमिव दीप्यतां हृदयं तव यन्मयि ॥ इत्येनं संप्रेक्षमाणं समीक्षते । पृष्ठतोऽस्य पाणिमन्वाहृत्य हृदयदेशमन्वारभ्य जपति प्राणानां ग्रन्थिरसि स ते मा विषेस- दिति । ब्रह्मणो ग्रन्थिरसि इति नाभिदेशं । गणानां त्वा गणपति हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमं । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनं । इति प्रदक्षिणमग्निं परिणयेत् । पश्चादग्नेः दर्भेषूपविशति दक्षिणतश्च ब्रह्मचारी-अधीहि भोः। इत्युपविश्य जपति । प्रभुज्य दक्षिणं जानुं पाणी संधाय दर्भहस्ता- वोमित्युक्त्वा व्याहृतिभिः सावित्रीं चानुब्रूयात् । एवं काण्डानु- वचनेषु ॥ तत्सवितुर्वरेण्यमिति गायत्रीं ब्राह्मणाय, देवो याति 1 धरणं-B. 2 स्थविरं च दिष्ठयं. ३ आनाहतस्य व्यसनं च शुष्मं-B. 4 वामौब्देत्राय-A. B. 5 मभीवा-A. 6 मभिव-A. 7 लोमानि नाम A.

·६ वाराहगृह्यसूत्रम। सविता सुरत्न इति त्रिष्टुभं क्षत्रियाय, युंजते मन इति जगतीं वैश्याय पच्छोर्चशः सर्वामन्ततः। पालाशं दण्डं ब्राह्मणाय प्रय- च्छति नैयग्रोधं क्षत्रियाय आश्वत्थं वैश्याय । सुश्रवः सुश्रवसं मां कुरु यथा त्वं सुश्रवः सुश्रवा अस्येवमहं सुश्रवः सुश्रवा भूयासं । यथा त्वं देवानां वेदस्य निधिगोपोस्येवमहं मनुष्याणां ब्रह्मणो निधिगोपो भूयासमिति दण्डं प्रतिगृह्णाति । ऊर्ध्वकपालो ब्राह्मणस्य कमण्डलुः परिमण्डल क्षत्रियस्य निचलकलो वैश्यस्य । इमा आपः प्रभराम्ययक्ष्माय यक्ष्मचातनीः। ऋतेनापः प्रभराम्य- मृतेन सहायुषा । इति प्रतिगृह्णामीति प्रतिगृह्य भैक्ष्यचर्य चरेत् । ॐ भवति भिक्षां देहीति ब्राह्मणः । भवतिमध्यां क्षत्रियः । भवत्यन्तां वैश्यः। चतस्रष्षडष्टौ वाऽविधवा अप्रत्याख्यायिन्यो मातरं प्रथममेके । गुरवे निवेद्य वाग्यतः प्राग्ग्रामात् सन्ध्यामु- पास्ते । तिष्ठन् पूर्वा सावित्री त्रिरधीत्य अध्वनामध्वपते श्रेष्ठ्यः स्व- स्त्यस्याध्वनः पारमशीय।तचक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं शृणुवाम शरदः शतं । प्रब्रवाम शरदः शतं अदीनाः स्याम शरदः शतं । भूयश्च शरदः शतात् । या मेधा अप्सरस्सु गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवी या मानुषी मेधा सा मा माविशतामिहैवेति प्रत्येत्याग्निं परिचरेत् । इमं स्तोममर्हत इति परिसमूहेत् । एधोस्येधिषीमहीति समिधमादधाति । समि- दसि समेधिषीमहीति द्वितीयं ॥ आपो अद्यान्वचारिषमित्युपति- ष्ठते । मा संसृज वर्चसेति मुखं परिमृजीत यदग्ने तपसा तपो ब्रह्मचर्यमुपेयमसि । प्रिया श्रुतस्य भूयासमायुष्मंतः सुमेधसः। अग्ने समिधमहारिषं बृहते जातवेदसे । स मे श्रद्धां च मेधां च जातवेदाः प्रयच्छतु वाहेति समिधमादधाति । तेजसा मा सम- ग्धि वर्चसामा समग्धि ब्रह्मवर्चसेनमा समग्धि इति मुखं परि- मृजीत । आयुर्दा अग्नेऽसीति च यथारूपं गात्राणि संमृशति इह धृतिरिति पर्यायैः अंसग्रीवाश्च त्रिरालभ्य ऋचं नो धेहीति ललाट- मभिमृशेत् । आद्यन्तयोः पर्युक्षणं । गुरवे ब्रह्मणे च वरमुत्तरासङ्गं 1 निचलको-B.

·वाराहगृह्यसूत्रम् । ७ च ददाति । द्वादशरात्रमक्षारलवणमाशेदक्षारमेके । व्युष्टे द्वादश- रात्रे षड्रात्रे वा ग्रामात्प्राची वोदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य पश्चा- त्पालाशस्य यज्ञियस्य वा वृक्षस्य सावित्रेण स्थालीपाकेनेष्ट्वा जयप्र- भृतिभ्यश्चाज्यस्य पुरस्तात्विष्टकृतो मेखलां दण्डं चाप्सु प्रास्येत् । तत्रैव हविश्शेषं भुंजीतेति श्रुतिः ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये पञ्चमः खण्डः ॥ व्रतानि । उपनयनप्रभृति व्रतचारी स्यात् । उपनयने व्रतादेशा व्या- ख्याताः॥ मार्गवासाः। संहतकेशः। भैक्षाचर्यवृत्तिः। सशल्कदण्डः। सप्तमौजी मेखलां धारयेत् । आचार्यस्याप्रतिकूलः सर्वकारी। यदेनमुपेयात् तदस्मै दद्यात् । बहूनां येन संयुक्तः। नास्य शय्यामाविशेत् । न रथमारोहेत् । न संविशेत् । न विहारार्थों जल्पेत् । न रुच्यर्थ कंचन धारयेत् । सर्वाणि सांस्पर्शकानि स्त्रीभ्यो वर्जयेत् । न स्लायाद्दण्डवत् । नोदकमभ्युपेयात् । न दिवा खपेत् । 1 मृगाजिनवासाः. 2 बहूनामाचार्याणां मध्ये येन संयुक्तस्तस्मै दद्यात्.

·वाराहगृह्यसूत्रम् । विद्यकं ब्रह्मचर्य चरेत् । इन्द्रियसंयतः। सायं प्रातभैक्षाचर्यवृत्तिः। सायं प्रातरग्निं परिचरेत् । अधाशय्या। आचार्याधीनवृत्तिः। तन्निसर्गादशनं । अयाचितमलवणं। वाग्यतोऽश्नीयात् । मधुमांसे वर्जयेत् । आच्छिन्नवस्त्रां विवृतां स्त्रियं न पश्येत्। यौपस्य वृक्षस्य दण्डी स्यात् । नानेन प्रहरेद्गवे न ब्राह्मणाय । न नृत्यगीते गच्छेत् । न चैने कुर्यात् । नावलिखेत् । शिखाजटः सर्वजटो वा स्यात् । शाणं क्षौममजिनं वासः । रक्तं वसनं। कम्बलमैणेयं ब्राह्मणस्य । रौरवं क्षत्रियस्य । आज वैश्यस्य । एतेन धर्मेण द्वादशवर्षाण्येकवेदे ब्रह्मचर्य चरेत् । चतुर्विंशति द्वयोः षट्त्रिंशत्रयाणां । अष्टचत्वारिंशत्सर्वेषां । यावद्रहणं वा सरन्जुरलंकृतकुशस्लात्वा स सर्व लभेत यत्किचिन्मनसेप्सितं । इत्येतेन धर्मेण साध्वधीते । मन्त्रब्राह्मणान्यधीत्य कल्पं मीमांसां च याज्ञिकोऽधीत्य वकं पदं स्मृति चैच्छिकः । तौ स्लातको श्रोत्रियोन्यो वेदपाठी । न तस्य लानं उपविश्याचमनं विधीयते । अन्तर्जानु बाहू कृत्वा त्रिराचामेत् । द्विःपरिमृजेत् । खानि चोपस्पृशेच्छीर्षण्यानि ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये षष्ठः खण्डः ॥

·वाराहगृह्यसूत्रम् । श्रावणीकर्म । वर्षासु श्रवणेन स्वाध्यायानुपाकरोति हस्तेन वा।प्रौष्ठपदीमि- त्येके। अथ जुहोति। अघानामासि तस्यास्ते जोष्टीं गमेयं ।अहमिद्धि पितुः परिमेधा अमृतस्य जग्रभ। अहं सूर्य इवाजनि स्वाहा। युक्तिर्ना- मासि योगो नामासि मतिर्नामासि । तस्यास्ते जोष्ट्रीं गमेयं तस्य ते जोष्टं गमेयं । इति सर्वत्रानुषजति । युजे स्वाहा । प्रयुजे वाहा । संयुजे खाहा । उद्युजे खाहा । उद्युज्यमानाय स्वाहा-इति जय- प्रभृतिभिश्चाज्यस्य पुरस्तात् खिष्टकृतोऽन्तेवासिनां योगमिच्छ- नथ जपति। ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ब्रह्म वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारं वाङ्मे मनसि प्र- तिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरायुर्मयि धेहि वेदस्य वाणीस्थ उपतिष्ठन्तु छन्दांस्युपाकुर्महेऽध्यायान् भूर्भुवः स्वरिति दर्भपाणिः निस्सावित्रीमधीत्यादितस्त्रीननुवाकान् तथाङ्गानामेकैकं को वो युनक्तीति च। तस्यानध्यायाः समूहनवातो वल्मीकक्षारप्रभृतिवर्षान् विद्यो- तमानस्तनयित्नुरिति श्रुतिः आकालिकं देवतुमुलं विद्युद्धन्वोल्का- त्यक्षराश्शब्दाः आचारेणार्धपञ्चमान् मासानधीत्य पञ्चार्धषष्ठान्वा दक्षिणायनं वाधीत्य अथोत्सृजन्ति । एतेन धर्मेण ऋतमवादिषं सत्यमवादिषं । ब्रह्मावादिषं । तन्मावीत् तद्वक्तारमावीत् आवी- न्मामावीत्तद्वक्तारं । वाझे मनसि प्रतिष्ठिता। मनो मे वाचि प्रति. ष्ठितमाविरायुमयि धेहि । वेदस्य वाणीस्थ प्रतिश्वसन्तु छन्दांस्यु- त्सृजामहेऽध्यायान् भूर्भुवःखरित्यन्तमधीत्य को वो विमुञ्चतीति च पक्षिणीं रात्रि नाधीयीतोभयतः पक्षान्वा नात ऊवं अभ्रेष्वाका- लिकविद्युतस्तनयित्नुवर्ष चाथोपनिषदर्हाः । ब्रह्मचारी सुचरितमे- धावी कर्मकृद्धनदः प्रियो विद्यया वा विद्यामन्विच्छंस्तानि तीर्था- नि ब्रह्मणो वेदस्य ब्रह्मचारित्वादयः ग्रहणे तीर्थान्युपायाः ।। ॥ इति वाराहगृह्ये सप्तमः खण्डः ॥ 1 जोष्ट-C. २ ·१० वाराहगृह्यसूत्रम्। चातु)त्रिकदीक्षा। अथ चातु)त्रिकी दीक्षा । संवत्सरमाघारावाधार्याज्य- भागी हुत्वा चतुर्होतॄन खकर्मणे जुहुयात् । सहपञ्चहोत्रा षड्ढोत्रा सप्तहोतारमन्ततो हुत्वा व्रतं प्रदायादितो द्वावनुवाकावनुवाचयेत् । अथाग्निव्रताश्वमेधिकी दीक्षा संवत्सरं द्वादशरात्रं वा । आकृतम- ग्निमिति षड्ढुवा व्रतं प्रदायादितोऽष्टावनुवाकाननुवाचयेत् । त्रि- षवणमुदकमाहरेत् । त्रीस्त्रीन् कुम्भांस्त्रींश्च समित्फलान् भस्मनि शयीत । करीषे सिकतासु भूमौ वा नोदकमभ्युपेयात् । संवत्सरे समाप्ते घृतवतापूपेनाग्निमिष्ट्वा वात्सप्रं वाचयेत् स्मार्तेन यावद्ध्य- यनं काण्डव्रतविशेषो होमार्थश्च आद्यन्तयोर्जुहुयात् । अथैनं परिद- ते अग्नये त्वा परिददामि । वायवे त्वा परिददामि । सूर्याय त्वा परिददामि । प्रजापतये त्वा परिददामीति । एतेनैवाश्वमेधो व्या- ख्यातः । नवमेनानुवाकेन हुत्वा दशमेनोपतिष्ठेत । अश्वाय घास- मुदकस्थानं उदकं चाभ्युपेयात् । एताभ्यामेव मन्त्राभ्यां त्रैविद्यकं व्रतमुपेयात् । रहस्यमध्येष्यतः प्रवर्यः । तस्य व्रतोपायनं समिन्म- त्रश्च । तिष्ठेदहनि रात्रावासीत वाग्यतः । पर्वसु चैवं स्यात् । सर्वजटश्च स्यात् । संवत्सराद्वरः प्रवर्यो भवति ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये अष्टमः खण्डः ॥ उपकक्ष- गोदानम्। षोडशवर्षस्य गोदानं । अग्निं वाऽध्येष्यमाणस्य अग्निगोदा- निको मैत्रायणीयजटाकरणेनोक्तमन्त्रविधिः । उपस्थ योश्चाधिको मन्त्रप्रयोगः । यत्क्षुरेण मर्चयतेति भूमौ केशान्निख- नेत् । अन्ते गां दद्यात् । द्वे द्वे गुरुणाऽनुज्ञातः स्लायात् । छन्दस्य- र्थान् बुध्वा लास्यन् गां कारयेत् । आचार्यमहयेत् । आपो हिष्ठेति तिमृभिः हिरण्यवर्णाः शुचय इति चतसृभिः लात्वा अहते 1 गोदानो-गोदानिके-B. 2 बटा कर्णेनो-A. 3 वेदे-A. 4 गु- जानु-A.

·वाराहगृह्यसूत्रम् । वाससी परिददाति । वस्व्यसि वसुमन्तं मा कुरु । सौवर्चसाय मा तेजसे ब्रह्मवर्चसाय परिददामीति, विश्वजनस्य छायासीति छत्रं धारयते । मालामाबध्नीते यामश्विनौ धारयेतां बृहस्पतिः पुष्कर- स्रजं । तां विश्वेदेवैरनुमतां मालामारोपयामीति । हिरण्यं विभृ- यात् । प्रतिष्ठे स्थो देवते द्यावापृथिवी मा मा संताप्तमित्युपानही । विष्टम्भोसीति धारयेद्वैणवीं यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् । नित्यव्र- तान्याहुराचार्याः द्विवस्त्रोत ऊर्ध्व शोभनं वासो भर्तव्यमिति श्रुतिः। आमन्त्र्य गुरून् गुरुवधूश्च खान् गृहान् व्रजेत् । प्रतिषिद्धमपरया द्वारा निस्सरणंमलवद्वाससासह संभाषा रजस्वद्वाससा सह शय्या- गोगुर्वोर्दुरुक्तवचनमस्थाने शयनं स्मयनं स्थानं यानं गानं स्मरण- मिति तानि वर्जयेत् । याजनं वृत्तिरुञ्छशिलमयाचितप्रतिग्रहः साधुभ्यो वा याचितमनायासेन सिध्यमानायां वा वैश्यवृत्तिः । खाध्यायविरोधिनोऽर्थान्विसृजेत् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये नवमः खण्डः ।। विवाहः। विनीतक्रोधस्सहर्षः महिषीं भायाँ विन्देतानन्यपूर्वी यवी- यसीं । असमानप्रवरैर्विवाह ऊर्ध्वं सप्तमात्पितृबन्धुभ्यः पञ्चमान्मा- तृबन्धुभ्यो बीजिनश्च । कृत्तिकाखातिपूर्वैरिति वरयेत् । मृगशि- रश्रविष्टोत्तराणीत्युपयमेत्। पञ्च विवाहकारकाणि भवन्ति-वित्तं रूपं विद्या प्रज्ञा बान्धवमिति । एकालाभे वित्तं विसृजेत् । द्वितीया- लाभे रूपं तृतीयालाभे विद्यां प्रज्ञायां तु बान्धवा विवदन्ते । अनु- क्षरा ऋजवः सन्तु पन्था येभिस्सखायो यन्ति नो वरेयं । समयमा सं भगो नो निनीयात् सञ्जास्पत्यं सुयममस्तु देवाः इति वरका- न्ब्रजतोऽनुमन्त्रयते बन्धुमती कन्यामस्पृष्टमैथुनामुपयच्छेतानग्निकां। श्रेष्ठं विज्ञानमस्यै कुर्यात् । चतुरो लोष्टानाहरेत् । सीतालोष्टं वेदि. लोष्टं गोमयलोष्टं स्मशानलोष्टं च एतेषामेकं गृह्णीष्वेति ब्रूयात् । 1 तेजसीति हिरण्यं. 2 गुर्वधीनांश्च. 3 गुरो?-A गोगुरो?-B.

·वाराहगृह्यसूत्रम् । स्मशानलोष्टं चेदृहणीयात् नोपयच्छेत्। असंसृष्टामधर्मेणोपयच्छेत्। ब्राह्मण शौल्केन वा शतमिति रथं दद्याद्गोमिथुनं वा उभये । ते- जनीष्वासजत् । जन्यान् कौमारिकांश्च । पूर्व जन्यास्स्युः अपरे कौमारिकाः चतुरो गोमयपिण्डान्कृत्वा द्वावन्येभ्यस्तथान्येभ्य इति प्रयच्छेत् । धनं न इति ब्रूयुः पुत्रपशवो न इति । जन्यां ददामीति। प्रतिगृह्णामीति प्रतिगृह्य विब्रह्मदेयानि कृतेनासं न विसङ्कसेयुः । विरानन्दं मागधो हयेत् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये दशमः खण्डः ॥ विवाहः-प्रवदनकर्म । अथ प्रवर्दने कन्यामुपवसितां लातां सुशिरस्कामहताऽना- च्छिन्नदशेन वाससा संवीतां संस्तीर्णस्य पुरस्ताद्विहितानि वादि- त्राणि विधिवदुपकल्प्य पुरस्तात्खिष्टकृतः वाचे पथ्यायै पूष्णे पृथिव्यै अग्नये सेनायै धेनायै गायत्र्यै त्रिष्टुभे जगत्यै अनुष्टुभे प- कृत्यै विराजे राकायै सिनीवाल्यै कुढे, त्वष्ट्रे आशायै सम्पत्त्यै भूत्यै नित्यै अनुमत्यै पर्जन्याय अग्नये खिष्टकृते च जुहुयात् । आज्यशे- षेण पाणी प्रलिप्य कन्यामुखं संमार्टि-प्रियां करोमि पतये देवराणां श्वशुराय च । रुच्यै त्वाग्निस्संसृजतु रुचिष्या पतये भव । सौभा- ग्येन त्वा संसृज विला देवी घृतपदीन्द्राण्यग्नायी अश्विनी राड्डा- गिला द्यौररुन्धतीति । अथ सर्वाणि वादित्राण्यभिमन्त्रयते । या चतुर्धा प्रवदत्यग्नौ या वाते या वृहत्युत । पशूनां या ब्राह्मणे न्य- दधुः शिवा सा प्रवदविहेति सर्वाणि वा वादित्राण्यलङ्कृत्य कन्या प्रवादयते । शुभं वद दुन्दुभे सुप्रजास्त्वाय गोमुख । प्रक्रीडन्तु कन्यास्सुमनस्यमानास्सहेन्द्राण्या सवयसः सनीडाः । प्रजाप- तिर्यो वसति प्रजासु प्रजास्तन्वते सुमनस्यमानाः । स इमां प्रजां 1 उभये, जन्यापक्षीयाः कुमारपक्षीया:. 2 तेजनीषु, आसनेषु. 3 पूर्वे, प्रा. झुखाः. 4 जन्यापक्षीयेभ्योऽन्येभ्यश्चाचार्यः द्वौ द्वौ पिण्डौ प्रयच्छेत्. 5 जन्याप- क्षीयाः जन्येति कन्यानाम. 6 कुमारपक्षीयाः. 7 धावावदने इत्यर्थः ·वाराहगृह्यसूत्रम् । रमयतु प्रजात्यै स्वयं च नोरमतां संदधातन इति प्रवदन्ति का- लिकानि । कन्यामुदकेनाभिषिञ्चेत् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये एकादशः खण्डः ॥ विवाहः-अर्घ्यदानम् । षडाहीं भवन्ति-ऋत्विगाचार्यों विवाह्यो राजा लातक: प्रियश्चेति । अप्राकरणिकानापरिसंवत्सरादहयन्ति । अन्यत्र याज्या- कर्मणो विवाहाच न जीवत्पितृकोयं प्रतिगृह्णीयात् । कांस्ये चमसे वा सदनि मध्वासिच्य वर्षीयसा पिधायाचमनीयप्रथमैः प्रतिपद्यन्ते । विराजो दोहोसि विराजो दोहमशीय मयि दोहः पद्यायै विराजः कल्पयतां । इति एकैकमाह्रियमाणं प्रतीक्षते । सा- वित्रेण विष्टंरं प्रतिगृह्य-अहं वर्म सदृशानामुद्यतामिव सूर्यः । इदमहं तमधरं करोमि यो मा कस्यचिदासतीत्येकस्मिन्नुपवि- शति । राष्ट्रभृदसीत्याचार्य आसन्दीमनुमन्त्रयते । मा त्वा जोष- मित्यन्यतरमधस्तात्पादयोर्विष्टरमुपकर्षति । विष्टरमासीनायैकं त्रिः प्राह । नैव भो इत्याह । नं । म आर्षेयाय इति श्रुतिः । स्पृशत्यय पायेन पादौ प्रक्षाल्य सावित्रेणोभयतोविष्टरं मधुपर्क प्रतिगृह्य अदित्यास्त्वा पृष्ठे सादयामीति प्रतिष्ठाप्यावसाद्य सुपर्णस्य त्वा गरुत्मतश्चक्षुषाऽवेक्षे इत्यवेक्ष्य नमो रुद्राय पात्रसदे--इति प्रा- देशेन प्रतिदिशं व्युद्दिश्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया च मधु वाता ऋता- यत इति तिसृभिस्संसृजति । अमृतोपस्तरणमसि इत्युपस्तरति सत्यं यशः श्रीमयि श्रीश्रयतामिति मधुपर्क त्रिः प्राश्नाति भू- यिष्ठं । सुहृदेऽवशिष्टं प्रयच्छति । अमृतापिधानमसीत्याचामति । 1 विराजः कल्पतामित्येतत्. B कोशे न दृश्यते. 2 इति मधुपर्कमाह्रिय- माणं-A. 3 विष्टरो-B. 4 इदं तमभितिष्ठामि-A. 5 योमा कश्चा अमि- धासति इति जपति-A. 6 दोष-A. 7 न परिषामेत्याचमनीया प्रथमाः प्रतिपद्यन्ते अमृतोपस्तरणमसीत्याचामति. 8 पायेन पादौ प्रक्षालयति । स्पृश- त्यये ततः प्रणयति- - ·१४ वाराहगृह्यसूत्रम् । असिपाणिगों प्राह हतो मे पाप्मा पाप्मानं मे हत । यां त्वा देवा वसवोऽन्वजीविषुरादित्यानां खसारं रुद्रमातरं । दैवीं गामदिति जनानामारभन्तामहतामहणाय । ॐ कुरुतेति संप्रेष्यति । चतुरवरा- न्ब्राह्मणान् नानागोत्रानित्येकैकं पश्वङ्गं पायसं वा भोजयेत् । यद्यु- त्सृजेत्-माता रुद्राणां दुहिता वसूनां खसादित्यानामृतस्य नाभिः । प्रनुवोचं चिकितुषे जनाय मागामनागामदितिं वषिष्ट । ॐ भूर्भुवस्वरों-इत्युत्सृजतु तृणान्यत्तूदकं पिबतु ॥ अथाल- करणं ॥ अलङ्करणमसि सर्वस्मादलं मे भूयासं । प्राणापानौ मे तर्प- यामि समानव्यानौ मे तर्पयामि उदानरूपे मे तर्पयामि सुचक्षु- रहमक्षिभ्यां भूयासं सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासमिति य- थालिङ्गमङ्गानि संस्पृशति अथ गन्धाच्छादने वाससी परिधास्ये यशो धास्ये दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरस्तु शतं जीवेम शरदः पुरूची रायस्पोषमभिसंव्ययिष्ये इत्यहतं वासः परिधत्ते यदि पशुमाल- भते-शं नो मित्र इति पाणी प्रक्षाल्य यथार्थमालभनमित्येके ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये द्वादशः खण्डः ॥ कन्यादानम् । पश्चादग्नेश्चत्वार्यासनानि उपकल्पयीत । तेषूपविशन्ति-पु- रस्तात्प्रत्यङ्मुखो दाता पश्चात्प्रामुखः प्रतिग्रहीता । दातुरुत्तरतः प्र. त्य खी कन्या । दक्षिणत उदङ्मुखो मन्त्रकारः। तेषां मध्ये प्राङ्मूला- न्दर्भानास्तीर्य कांस्यमक्षतोदकेन पूरयित्वा अविधवाऽस्मै प्रयच्छति। तत्र हिरण्यमष्टौ मङ्गलान्यावेदयति । मङ्गलान्युक्त्वा ददामि प्रति- १ वास आच्छाद्याग्निं प्रज्वाल्य व्याहृतिभिः व्रीहियवान् हुत्वा मङ्गलान्याशा- सयेत्.२ गोनाय वराय मधुपर्के गवालम्भनं केचित्परिजिहीर्षवः केचिञ्च चिकीर्षवो वाराहगृह्यसूत्रप्रणयनकाले समासन्निति बाढमस्मात्ज्ञायते । वाराहश्रौते पतञ्ज- लिनाम निर्दिष्टमस्तीति पतञ्जल्युत्तरकालिकोयं ग्रन्थकर्ता निषिद्धगवालम्भनाद्याश- वल्क्यात्प्राचीन इति क्रिस्तवत्सरारम्मकालिका आपस्तम्बेन १-३-१० सूत्रे ग- वालम्भनं विहितं न तु विकल्पितम्.

·वाराहगृह्यसूत्रम् । १५ गृह्णामि इति त्रिब्रह्म देया पिता भ्राता वा दद्यात् । सहिरण्यान- ञ्जलीनावपति । धनायत्वेति दाता । पुत्रेभ्यस्त्वेति प्रतिग्रहीता। तस्मै प्रत्यावपति । चतुर्व्यतिहृत्य ददाति । सावित्रेण कन्यां प्रति- गृह्य प्रजापतय इति च क इदं कस्मा अदादिति सर्वत्रानुषजति कामैतत्ते इत्यन्तं । समाना वा आकूतानीति सह जपत्यन्तादनु- वाकस्य । खेरथस्य खेनसः खे युगस्य शतक्रतो । अपालामि- न्द्रस्त्रिः पूर्त्यवकृणोत्सूर्यत्वचं इति तेनोदकांस्येन कन्यामभिषिञ्चेत् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये त्रयोदशः खण्डः॥ पाणिग्रहणम् । प्रागुदञ्ची लक्षणमुद्धत्यावोक्ष्य स्थण्डिलं गोमयेनोपलिप्य म- ण्डलं चतुरनं वा अग्निं निर्मथ्याभिमुखं प्रणयेत् । तत्र ब्रह्मोपवेशनं । दर्भाणां पवित्रे मन्नवदुत्पाद्यमं स्तोममहत इत्यग्निं परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य पश्चादग्नेरेकवरहिस्तृणाति । उदक् प्राक्कूलान् दर्भान् प्रकृष्य दक्षिणान् तथोत्तरान् अग्रेणाग्निं दक्षिणैरुत्तरानवस्तृणाति। अग्न्यायतनस्य मध्यमदक्षिणोत्तरप्रदेशेषु उदगग्रपूर्वाग्रान्परिधी- परिदधाति । दक्षिणतोग्नेब्रह्मणे संस्तृणाति । अपरं यजमानाय पश्चार्धे पल्या अपरमपरशाखोदकधारयोर्लाजाधारायाश्च पश्चाद्यु- गधारस्य च । स्योना पृथिवि भवेत्येतयाऽवस्थाप्य शमीमयीं श- म्यां कृत्वाऽन्तर्गोष्टेऽग्निमुपसमाधाय भर्ता भार्यामभ्युदानयति । वाससोऽन्ते गृहीत्वा अघोरचक्षुरपतिघ्येऽधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः। वीरसूर्देवकामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे । इत्यभिपरिगृह्याभ्युदानयति । उत्तरेण रथं वासो वानुपरिक्रम्यान्त- रेण ज्वलनवहनावतिक्रम्य दक्षिणस्यां धुर्युत्तरस्य युगतस्तन्मना ह- स्तात्कन्यामवस्थाप्य शम्यामुत्कृष्य हिरण्यमन्तर्धाय-हिरण्यवर्णाः शुचयः इति तिमृभिरभिषिच्यात्रैव बाणशब्दं कुरुतेति प्रेष्यति । अथास्यै वासः प्रयच्छति । या अतन्वन्यावन्या वा हरन् । याश्चाग्या 1 सूर्यवर्चसे.

·१६ वाराहगृह्यसूत्रम् । देव्योऽन्तानभितो ततन्य । तास्त्वा देव्यो जरसे संव्ययंत्वायुष्मन्नि- दं परिधत्व वास इत्यहतं वासः परिधाप्यान्वारभ्याघारावाघार्या- ज्यभागौ हुत्वा अग्नये जनिविदे वाहेत्युत्तरार्धे जुहोति । सोमाय जनिविदे खाहेत्युत्तरार्धे जुहोति सोमाय जनिविदे वाहेति दक्षि- णार्धे गन्धर्वाय जनिविदे स्वाहेति मध्ये । युनज्मि खेति जातवेदसं कामं युक्तो वहेति जातवेदसं भिषजं, विश्वाग्न इति चाग्निं नक्षत्र- मिष्ट्वा नक्षत्रदेवतां अहः अहर्दैवतां रात्रिं रात्रिदेवतां ऋतुं ऋ- तुदेवतां यजेत् । तिथिं तिथिदेवतां विरूपाक्षं च । सोमो ददद्ग- न्धर्वाय गन्धर्वो दददग्नये । रयिं च पुत्रांश्चादादग्निर्मामथो इमां। अग्निरस्याः प्रथमो जातवेदाः सोस्याः प्रजां मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदिदं राजा वरुणोनुमन्यतां यथेदं स्त्री पौत्रमगन्म रुद्रियाय स्वा- हेति, हिरण्यगर्भ इत्यष्टाभिः प्रत्यृचमाज्याहुतीर्जुयात्। येन च क- मणेच्छेत्तत्र जयान् जुहुयात् । जयानां च श्रुतिस्थां यथोक्तां ॥ आकूत्यै त्वा खाहा । भूत्यै त्वा खाहा । प्रयुजे त्वा खाहा । नभसे वा वाहा । अयम्णे खा स्वाहा । समृद्ध्यै खा वाहा । जयायै त्वा खाहा । कामायै त्वा स्वाहा । इत्यूचा स्तोमं प्रजापतये इति च । शुचिः प्रत्यङ्मुखः तां समीक्षस्खेत्याह । तस्यां समीक्षमाणायां ज- पति ॥ मम व्रते ते हृदयं दधातु मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु । मम वाचमेकमना जुषस्व प्रजापतिस्त्वा नियुनक्ति मह्यं । इति का नामासीत्याह । नामधेये प्रोक्ते-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्वि- नोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्तं गृह्णाम्यसाविति हस्तं गृह्ण- नाम गृह्णाति । प्रामुख्याः प्रत्यङ्मुख ऊर्ध्वस्तिष्ठन्नासीनायाः दक्षिण- मुत्तानं दक्षिणेन नीचारिक्तमरिक्तेन यथेन्द्रो हस्तमग्रहीत्सविता व- रुणो भगः। गृह्णामि ते सौभगवाय हस्तं मया पत्या जरदष्टियथा- सत् ॥ भगोर्यमा सविता पुरन्धिर्मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः । याग्रे वाक्समभवत्पुरा देवासुरेभ्यः । तामद्य गाधां गास्यामो या स्त्रीणामुत्तमं मनः । सरखति प्रेदमिव सुभगे वाजिनीवति । या वा विश्वस्य भूतस्य भव्यस्य प्रगायाम्यस्या अग्रतः । अमोहम- मिसावं सा समस्या अप्यमोहं । द्यौरहं पृथिवीवमुक्त्वमसि सा- ·वाराहगृह्यसूत्रम् । १७ माहं रेतोऽहमस्मि रेतो धत्तं तावेव विवहावहै पुंसे पुत्राय क- तेवै श्रिये पुत्राय वैधवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय ॥ इ. त्यभिदक्षिणमानीयाग्नेः पश्चात् एतमश्मानमातिष्ठतमश्मेव युवां स्थिरौ भवतं । कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुवा शरदः शतमिति द- क्षिणाभ्यां पयामश्मानमास्थापयतः। यथेन्द्रः सहेन्द्राण्या अवार- हद्गन्धमादनात् । एवं त्वमस्मादश्मनोऽवरोहख समे पादौ प्रपूा- युष्मती कन्ये पुत्रवती भवेत्येवं द्विरास्थापयति । चतुःपरिणयति समितं सङ्कल्पेथामिति । पर्याये पर्याये ब्रह्मा ब्रह्मजपं जपेत् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये चतुर्दशः खण्डः ॥ योक्रबंधनम् । ततो यथार्थ कर्मसंनिपातो विज्ञेयः अर्यम्णेऽग्नये पूष्णेऽग्नये वरुणाय च ब्रीहीन्यवान्वा निरुप्य प्रोक्ष्य लाजाप्रभृति मात्रे प्रय- च्छति सजाताया अविधवायाः । अथास्यै द्वितीयं वासः प्रय- च्छति । तेनैव मन्त्रेण दर्भरज्वा इन्द्राण्याः सन्नहनमित्यन्तौ समा- यम्य पुमांसं ग्रन्धि बध्नाति । सं त्वा नह्यामि अद्भिरोषधीभिः । सं त्वा नह्यामि प्रजया धनेन सा सन्नद्धा सुनुहि भागधेयं । इत्य- न्तरतो वस्त्रस्य योक्रेण कन्यां सन्नह्यति । अथैनामुपकल्पयते-शूर्प लाजाः इषीकाश्मानं अञ्जनं चतसृभिः सतूलाभिरित्येकैकपातैक- कुभस्याञ्जनस्य सन्निकृष्य वृत्रस्यासि कनीनिकेति भर्तुर्दक्षिणम- क्षि त्रिः प्रथममाले तथा परं । तथा पत्न्याः शेषेण तूष्णीं दिशि शलाकाः प्रविद्ध्यति । यानि रक्षांस्यभितो ब्रजन्त्यस्या वध्वा अ- निसकाशमागच्छन्त्याः। तेषामहं प्रतिविद्ध्यामि चक्षुः खस्ति वध्वे भूतपतिर्दधात्विति । लाजाः पश्चादुपसाद्य शमीपर्णैः संसृज्य शूर्पे समं चतुर्धा विभज्यारोणाग्निं पर्याहृत्य लाजाधायें प्रयच्छति । लाजा भ्राता ब्रह्मचारी वा अञ्जलिनाऽचल्योरावपत्युपस्तरणाभि- धारणैः सम्पातं तावच्छन्नतीर्जुहुयात् ॥ अर्यमणं नु देवं कन्याऽग्नि- मयक्षत । स इमां देवो अर्यमा प्रेतो मुश्चातु नामुतः स्वाहा । तुभ्य- मग्ने पर्यवहन सूर्या वहतुना सह । पुनः पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्र. ३ ·वाराहगृह्यसूत्रम् । जया सह । पुनः पत्नीमग्निरदादायुषा सह वर्चसा । दीर्घायुरस्या या पति वाति शरदः शतं । इयं नार्युपब्रूते लाजानावपन्ति तौ । दीर्घायुरस्तु मे पतिरेधन्तां ज्ञातयो मम । इत्येवं पूषणं नु देवं वरुणं नु देवं येन द्यौरुग्रा-इत्यादय उद्वाहे होमाः जयाभ्या- तानाः सन्ततिहोमं राष्ट्रभृतश्च । आकूताय वाहेति जयाः। प्राची- दिग्वसंत ऋतुरित्याभ्यातानाः । प्राणदपानं सन्तन्विति सन्तति- होमाः। ऋतापाडतधामेति राष्ट्रभृतश्च । त्रातारमिन्द्रंविश्वादित्या इति माङ्गल्ये लाजाः कामेन चतुर्थ विष्टकृतमिति । अथैनां प्राची सप्तपदानि प्रक्रमति । एकमिषे द्वे ऊर्जे त्रीणि प्रजाभ्यः चत्वारि रायस्पोषाय पञ्च भवाय षडतुभ्यः सखा सप्तपदी भव । सुमृडी- का सरखती मा ते व्योम संदृशि । विष्णुस्त्वामुन्नयत्विति सर्वत्रा- नुषजति । पश्चादग्नेः रोहिते चर्मण्यानडुहे प्राग्नीवे लोमतो दर्भा- नास्तीर्य तेषु वधूमुपवेशयति । अपि वा दर्भेष्वेव । इमं विष्यामि वरुणस्य पाशं यजग्रन्थ सविता सत्यधर्मा । धातुश्च योनौ सुकृ- तस्य लोकेऽरिष्टां मा सह पत्या दधातु । इति योकपाशं विषाय वाससोऽन्ते बध्नाति । अनुमतिभ्यां व्याहृतिभिश्च त्वं नो अग्ने मनो ज्योतिः त्रयस्त्रिंशत्तन्तवः अयाश्चाग्ने । शमीमयीस्तिस्रोक्ताः स- मिधः । समुद्रादुर्मिरित्येताभिस्तिमृभिः खाहाकारान्ताभिराद- धाति ।। अक्षतसक्तूनां दध्नश्च समवदाय इदं हविः प्रजननं मे इति च हुत्वा इमं स्तनं मधुमन्तं धयायां प्रपीनमग्ने सलिलस्य मध्ये । उत्सनुषख मधुमन्तमूर्मि समुयं सदनमाविवेश स्वाहा इति परिधिविमोकमभिजुहोति । अन्नपते इत्यन्नस्य जुहुयात् वि ते मुश्चामि रशनां विरश्मीन् इति च हुत्वा पवित्रेऽनुप्रहृत्य आज्येनाभिजुहोति । एधिषीमहीति समिधमादधाति । समि- दसि समेधिषीति द्वितीयां। आपो अद्यान्वचारिषमित्युपतिष्ठते । कुम्भादुदकेन पुनन्तु मा पितर इत्यनुवाकेन मार्जयन्ते । आपोहि- ष्ठीयाभिरित्येके । वरो दक्षिणा ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये पञ्चदशः खण्डः ॥

·वाराहगृह्यसूत्रम् । १९ सीमन्तः। सुमङ्गलीरियं वरिमा समेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दत्वा- याथास्तं विपरेतन ॥ इति प्रेक्षकान्नजतोऽनुमन्त्रयते । अत्रैव सी- मन्तं करोति । त्रिश्यतया शलल्या समूलेन वा दर्भेण । सेना- हनामित्येतयाऽथाभ्यञ्जति । अभ्यज्य केशान् सुमनस्यमानाः प्र. जावरीयशसे अघोराः । शिवा भव भर्तुः श्वशुरस्या वदायुष्मती श्वश्रुमती चिरायुः इति जीवोर्णयोपसमस्यति । समस्य केशा. न्वृजिनानघोरान् शिवा सखिभ्यो भव सर्वाभ्यः। शिवा भव सु- कुलोह्यमाना शिवा जनेषु सह वा जनेषु । इति । अथैतौ दधि मधु समश्नुतः । यद्वा हविष्यं स्यात्तस्य स्वस्ति वाचयित्वा समाना- वाकूतानीति सह दंपत्युभौ सह प्राश्नीतः ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये षोडशः खण्डः ॥ रथारोहणम् । पुण्याहे युक्ते युञ्जन्ति नमिति द्वाभ्यां युज्यमानमनुमन्त्र यते-दक्षिणमथोत्तरं । अहतेन वाससा दभैर्वा रथं संमार्टि । अ- को न्यङ्कावभितो रथं ये ध्वान्ता वाताग्निमभि ये सञ्चरन्ति । दूरे हेतिः पतत्री वाजिनीवांस्ते नोऽग्नयः पप्रयः पालयन्त्विति चक्रे मन्त्रयते ॥ वनस्पते विड्डङ्ग इत्यधिष्ठानं सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिरण्यवर्ण सुवृतं सुचक्रं । आरोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्वेति आरोहयति ॥ अनुमायन्तु देवता अनु ब्रह्म सु- वीर्य । अनु क्षत्रं तु यद्वलमनु मा मैतु यद्यश इति प्राक् अभिप्रा- याय प्रदक्षिणमावर्तयति । प्रति मायन्तु देवता प्रति ब्रह्म सुवीर्य । प्रति क्षत्रं तु यहलं प्रति मामैतु यद्यश इति यथाऽस्तं यन्तमनुम- नयते । अमङ्गल्यं चेत्यतिक्रामति । नमो रुद्राय ग्रामसद इति ग्रामे इमा रुद्रायेति च । नमो रुद्रायैकवृक्षसदे इत्येकवृक्षे-ये वृक्षेषु शष्पिचरा इति च । नमो रुद्राय श्मशानसद इति श्मशाने-ये 1 समेत्य-C. 2 यथार्थ-C. 3 त्रिश्वेतया-C.

·२० वाराहगृह्यसूत्रम्। भूतानामधिपतय इति च । नमो रुद्राय चतुष्पथसद इति चतुष्पथे ये पथां पथि रक्ष इति च । नमो रुद्राय तीर्थसद इति तीर्थे । ये तीर्थानि प्रचरन्तीति च । यत्रापस्तरितव्या आसीत्-अति स- मुद्राय वैणवे सिंधूनां पतये नमः । नमो नदीनां सर्वासां पत्ये वि- श्वाह्यजुषतां विश्वकर्मणामिदं हविः स्वः स्वाहेत्यप्सु उदकाञ्जलि निनयति । अमृतं वा आस्ये जुहोम्यायुः प्राणेऽप्यमृतं ब्रह्मणा सह मृत्युं तरति प्रासहादिति रिष्टिरिति जपेत् । यदि रथाक्षः शम्याणि वा रिष्येत अन्यद्वा रथाङ्गं तत्रैवाग्निमुपसमाधाय जयप्रभृतिभिर्दुवा मुमङ्गलीरियं वधूरिति जपेत् । वध्वा वधूं समेत पश्यत व्युत्क्राम पथां जरितां जवेन शिवेन वैश्वानरः इत्यस्याग्रतः । आचार्यों येन येन पथा प्रयाति तेन तेन सहैत्य भावे वा व्युत्क्रामतो गोभिः सह । अस्तमिते ग्रामं प्रविशंति । ब्राह्मणवचनाद्वा ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये सप्तदशः खण्डः ॥ गृहप्रवेशः। अस्मिन्नहस्सन्धौ गृहान् प्रपादयीत । प्रतिब्रह्मन्निति प्रत्यव- रोहति । मङ्गलानि प्रादुर्भवन्ति । गोष्ठात्संतता मूलपराजितं स्तु- तरथादध्योपसादनात् । येष्वध्येति प्रवसन येषु सौमनसं महत् । तेनोपहव्यामहे तेनो जानन्त्वागतं इति तयाऽभ्युपैति । गृहानहं सुमनसः प्रपद्ये वीरं हि वीरवतः सुशेवाः । इरां वहन्तीं घृतमुक्षमा- णास्तेष्वहं समना संविशाम । इत्यभ्याहिताग्निं सोदकं सौषधमा- वसथं प्रतिपद्येत । रेवत्या रोहिण्या मूलेन वा यद्वा पुण्योक्तं । प- वादग्नेः रोहिते चर्मण्यानडुहे प्राग्नीवे लोमतो दर्भानास्तीय तेषु वधूमुपवेशयति । अपि वा दर्भेष्वेव । अथास्या ब्रह्मचारिणं जीव- पितृकं जीवमातृकमुत्सङ्गमुपवेशयेत् । फलानामञ्जलिं पूरयेत् ति- लतण्डुलान्वा ॥ अच्युता ध्रुवा ध्रुवपत्नी ध्रुवं पश्येम विश्वत इति ध्रुवं जीवन्तीं सप्तर्षीनरुन्धतीमिति दर्शयित्वा प्राजापत्येन स्थाली- पाकेनेष्ट्वा जयप्रभृतिभिश्चाज्यं पुरस्तात्विष्टकृतः आज्यशेषे दध्या- 1इत्यास्या-A.

·वाराहगृह्यसूत्रम् । सिच्य दधिक्राव्णोऽकारिषमिति दनस्त्रि प्राश्नाति । चक्रीमिषा- नडुहः पदं मामेवान्वेतु ते मनो मां च पश्यसि सूर्य च । अन्येषु मनस्कृथा सोमेनादित्याः चाक्रवाकं संवननं तन्नौ संवननं कृत- मित्यवशिष्टं पत्न्यै प्रयच्छति। तूष्णीं सा प्राश्नाति । अपराहे पिण्ड- पितृयज्ञः । स व्याख्यातः । संवत्सरं ब्रह्मचर्य चरतःद्वादशरात्रं वा। अथास्यै गृहान् विसृजेत् । योकपाशं विषाय तौ सन्निपातयेत् । अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसोजातं तपसोविभूतं । इह प्रजा. मिह रयिं रराणः प्रजायख प्रजया पुत्रकाम। अपश्यं त्वा मनसा दी. ध्यानां स्वायां तनूं ऋत्विये नाथमानां । उप मामुच्चा युवतिर्बभूयाः प्रजायस्व प्रजया पुत्रकामे । प्रजापतिस्तन्वं मे जुषस्व त्वष्टा देवैः सहमान इन्द्रः । इन्द्रेण देवैर्वीरुधः संविदानां बहूनां पुंसां पि. तरः स्यावः॥ अहं प्रजा अजनयं पृथिव्यामहं गर्भमदधामोषधीषु । अहं विश्वेषु भुवनेष्वन्तरहं प्रजाभ्यो विभर्षि पुत्रान् । इति स्त्रिया दीव्यत्या सञ्जपति ॥ करदिति भसदभिमृशति । जननीत्युपजनं । बृहदिति जातं । एतेन धर्मेण ऋतावृतौ संनिपातयेत् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये अष्टादशः खण्डः ॥ पुंसवनम् । अथाऽस्यास्तृतीये गर्भमासे पुंसा नक्षत्रेण यदहश्चन्द्रमा न दृश्यते तदर्वोपोष्याप्लाव्याहतं वास आच्छाद्य न्यग्रोधावरोह- शुङ्गान् उदपेषं दक्षिणस्मिन्नासिकाच्छिद्रे आसिश्चेत् । हिरण्यग- र्भोऽन्यः संभूतः इत्येताभ्यां । अथाऽस्या दक्षिणं कुक्षिमभिमृशेत्- पुमानग्निः पुमानिन्द्रः पुमान् देवो बृहस्पतिः । पुमानग्निश्च वायुश्च पुमान्गर्भस्तथोदरे । पुमांसौ मित्रावरुणौ पुमांसावश्विनावुभौ । पुमांसं गर्भ जायस्व त्वं पुमानुपजायतां । इत्येताभ्यां ॥ अथा- स्याः पञ्चमे षष्ठे सप्तमे वा गर्भमासे माङ्गल्यैः स्नापयित्वा प्राजा. पत्येन स्थालीपाकेनेष्ट्वा जयप्रभृतिभिश्चाज्यस्य पुरस्तात्विष्टकृतः पश्चादग्नेदर्भेष्वासीनायाः सर्वान्केशान्विमुच्य त्वमयमा भवसि यः कनीनां देवः स्वधा वो गुह्यं विभर्षि । अञ्जन्ति विश्रं सुकृतं त- ·२२ वाराहगृह्यसूत्रम् । पोभिः यदंपती समनसा कृणोमि ॥ इति नवनीतेन पाणी प्रलिप्य सर्वान्कन्सिंप्रयौति । इन्द्राणी चक्रे कङ्कतं सीमन्तं विसर्पतु इति शलल्या शमीशाखया सपलाशया एकीकृत्य कङ्कतेन-अ न्तर्वनी पुमांसं दीर्घ जीवन्तं शतायुषं । दीर्घायुरस्या यः पतिर्जी- वाति शरदः शतं इति विश्वेतया सीमन्तं करोति । अथास्याः पतिर्द्वधा केशान् बध्नाति-नीललोहितेन सूत्रेण जीवोर्णया वा ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये एकोनविंशः खण्डः ॥ भ वैश्वदेवकर्म। अथ वैश्वदेवं व्याख्यास्यामः । तत्र सायंप्रातःप्रभृतीनां अ- ग्निहोत्रवत्परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य सायं प्रातः स्यादित्येके । हविष्य वा सिद्धस्य वैश्वदेवः । अग्नये सोमाय प्रजापतये धन्व- न्तरये वास्तोष्पतये विश्वेभ्यो देवेभ्यः अग्नये खिष्टकृते च जुहु- यात् । अवशिष्टस्य बलिं हरेत् । दधिमधुमिश्रस्य अग्नये पुरस्तात् यमाय दक्षिणतः सोमाय पश्चात् वरुणायोत्तरतः मध्ये वरुणार्य- मभ्यां ब्रह्मणे चाग्नये पृथिव्यै वायवेऽन्तरिक्षाय सूर्याय दिवे च- न्द्रमसे नक्षत्रेभ्य इत्यङ्ग्यः कुंभदेशे ओषधिवनस्पतिभ्यः मध्यदेशे कामाय गृहपतये इति शय्यादेशे श्रियै च रक्षोजनेभ्योऽन्तः श- रणे आकाशायेति स्थलिकांडाभ्यां तूष्णीं निष्क्रम्योपरि शरणे कव्यं प्राच्यां पितृभ्यः खधेत्यनुषजेत् । नम इत्यन्ने च ये ब्राह्मणाः प्राच्यां दिश्यहन्तु ये देवा यानि भूतानि प्रपद्ये तानि मे खस्त्ययनं कुर्वन्विति दक्षिणस्यां प्रतीच्या उत्तरस्यामूर्ध्वायां ये ब्राह्मणा इति सर्वत्रानुषजेत् । लेहवदमांसमन्नं भोजयित्वा विदिशो ब्राह्मणा- नर्थसिद्धं वाचयेत् । बलिहरणस्यांते यामाशिषमिच्छेत् तामा- सीत । गृहपतिः ॐअक्षयमन्नमस्त्वित्याह । भिक्षा प्रदाय सायं भो- जनमेव प्रातराशेत् । विप्रोष्य गृहानुपतिष्ठेत् ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये वैश्वदैविकः खण्डः ।।

·वाराहगृह्यसूत्रम् । २३ परिशिष्टम् । अतः परं परिशिष्टं मैत्रायणीयसूत्रस्य गृह्यमगृह्यपुरुषः प्रायश्चित्तानुग्रहिक-हौतृक-शुल्बिक-उत्तरेष्टिक वैष्णव-आश्चर्य- विकार्षक-चातुर्होतृक गोनामिक-अकुलपादरहस्य-प्रतिग्रहयमक- पृषोत्सर्ग-प्रश्न-द्रविण-षट्रारण-प्रधान-सान्देहिक-प्रवराध्याय-ह- द्रविधान-च्छन्दोनुक्रमणी-अन्तःकल्प-प्रवासविधि-प्रातरुपस्थान- भूतोत्पत्तिरिति द्वाविंशतिः परिशिष्टसंख्यानाम् ॥ पाकयज्ञाः। गृह्याग्नौ पाकयज्ञान् विहरेत् । इखत्वात् । पाकयज्ञो इखं हि- पाक इत्याचक्षते । दर्शपूर्णमासप्रकृतिः पाकयज्ञविधिः अप्रयाजानु- याजोऽसानिधेनिकः खाहाकारान्ते निगद्य होमाः परतंत्रोत्पत्तिर्द- क्षिणानावाहिताग्निः गोमयेन गोचर्ममात्रं चतुरनं वा स्थंडिलमु- पलिप्येषुमात्रं तस्मिन् लक्षणं कुर्वीत सत्यसदसीति पश्चार्धादु- दीची लेखां लिखेत् । ऋतसदसीति दक्षिणार्धात् प्राची धर्मसद- सीत्युत्तरार्धात् प्राची मध्ये द्वे तिस्रो वा प्राचीः । ऊर्जस्वतीति द- क्षिणां । पयखतीत्युत्तरां । इंद्राय वेति मध्यावा सर्वाः प्रादेश- मात्र्यः दर्भेणावलिखेत् । अद्भिः प्रोक्ष्याग्निं सादयति । परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य तूष्णीमिध्मावहिस्सन्नह्य प्रागर्दक्षिणारंभैः उदासंस्थैः अयुग्मैर्धातुभिस्तृणाति । दक्षिणतोऽग्नेः ब्राह्मणमुपवे- श्योत्तरतः उदकपात्रं बर्हिषः पवित्रे कुरुते । समिधावप्रच्छिन्न- प्रान्तौ दौं प्रादेशमात्रौ पवित्रे स्थो वैष्णव्य इत्योषध्या छित्वा विष्णोर्मनसा पूते स्थ इत्यद्भिः त्रिरुन्मृज्य प्रोक्षणीधः संस्कृत्य प्रणीताः प्रणीय निर्वपणप्रोक्षणसंवपनमिति यथादैवतं चरुम- धिश्रित्य सुक्नुवो प्रमृज्याभ्युक्ष्य अग्नौ प्रताप्य अद्भिरासिच्य अच्छिन्नपत्रेत्याज्यमग्नौ अधिश्रयति । पृश्नेः पयोऽसीति आज्यं नि- वपति । परि वाजपतिरित्याज्यं हविश्च त्रिः पर्यग्नि करोति । देव- स्त्वा सवितोत्पुनावित्याज्यं अपयति । तूष्णीमिमा बर्हिः प्रोक्ष्य ·२४ वाराहगृह्यसूत्रम् । यथानातमभि परिस्तृणाति । परिधीन परिदधाति । ओजो- सीत्याज्यमवेक्ष्य पश्चादनेः दर्भेष्वासादयति । अभिघार्य स्थाली- पाकमुत्तरत उद्बासयति । सकृदेवेममादाय विरूपाक्षः प्रथमो हो- मानां ब्राह्मणमामन्य समिधमादायाघारावाघार्याज्यभागी हुत्वा युनज्मि त्वेति च योजयित्वा नह्यति । युक्तो वह इति हवि- आयते । कामं पुरस्तादुरो जुहोति युक्तो वह जातवेदः पुरस्तादि- दंविधिक्रियमाणं यथेह त्वं भिषग्भेषजस्यासि गोता त्वया प्रसूता गामश्वं पुरुषं सनेमि वाहेति । विश्वाने त्वया वयं धारा उदन्या इव । अति गाहेमहि द्विषमिति नक्षत्रमिष्वा देवतां यजेत । अहोरात्रमृतुं तिथिं च अभिघार्य यद्देवतं हविः स्यात् तज्जुहुया- द्यथादेवतं । यथादेवतया चर्चा आकूताय वाहेति जयान् जुहु- यात् । प्रजापतिः प्रायच्छदिडामने इति विष्टकृतमुत्तरार्धपू- वधि जुहुयात् । मेक्षणमुपयामं पवित्रे चान्वादध्यात् अन्वद्यनो अनुमतिरन्विदनुमते त्वं भूःस्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतीश्च । त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने मनो ज्योतिः त्रयस्त्रिंशत्तन्तवः अयाश्चाग्नेऽ- सीति च । इमं स्तनं मधुमन्तं धयाय प्रपीनमग्ने सलिलमध्ये। उत्सं- जिषस्व मधुमन्तपूर्वी समुह्यं सदनमाविवेश वाहेति परिधि- विमोकमभिजुहोति । अन्नपत इत्यन्नस्य जुहुयात् । एधोस्येधिषी- महि स्वाहेति समिधमादधाति । समिदसि समेधिषीमहीति द्वितीयां । बर्हिषि पूर्णपात्रं निनयेत् । एषोऽवभृथः पाकयज्ञानां । आपोहिष्ठीयाभिर्जियित्वा पर्युक्षेत । वरो दक्षिणा । अश्वं वरं विद्याद्गामित्येके ॥ ॥ इति वाराहगृह्ये प्रथमः खण्डः संपूर्णः ॥ ॥ इति वाराहगृह्यमेकविंशतिखण्डैः समाप्तम् ।।