Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Ganganatha Jha Granthamala Bhag-4
Front matter
GANGANATHA JHA GRANTHAMALT
General Editor
DR. BHÃGIRATHA PRASĀDA TRIPĀȚAT 'VÀGĪŠA SĀSTRT
Director, Research Institute
Varanaseya Sanskrit Vishvavidyalaya
Varanasi
Sant
murd
VISNUDHARMOTTARAPURĀNAM
[CITRASUTRAM]
By
Dr. ASOKE CHATTERJEE ŚĀSTRĪ,
M A. (Double), D. Phil, Vacaspati, Mahopādhyāya, D. Lit, Dip. Ger,
Griffith Prizeman (Double), Umesh Chandra Vidyaratna Priteman.
Professor and Ilead of the Department of
Purānetihasa
'aranatya Saran arvavityderya
Varanasi
VARANASI
1971
B0776>
Published by :
Director, Research Institute,
Varanaseya Sanskrit Vashvivıdyalaya
Varanasi
BHAVAN
गङ्गानाथ झा-ग्रन्थमाला
(४)
प्रधानसम्पादका
डॉ. भागीरथप्रसादत्रिपाठी 'वागीशा शास्त्री'
अनुसन्धानसंस्थामसञ्चालक:
वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य
हमत
RELA
Ena
MLA
माज
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम्
(चित्रसूत्रम् )
सम्पादकः
डॉ. अशोक चटर्जी शास्त्री
एम, ए. (दिनयम ) डी० किल, टी. लिट, डीप जर, पञ्चतीपः; महोपाध्यायः,
ग्रोफीय प्राईजमैन (द्विवारम् ) उमेशचन्द्रविद्यारत्न प्राईजमैन
प्राध्यापको विभागाध्यक्षश्च
पुराणेतिहासविभागे
नाराणयमस्कृत विश्वविद्यालयः, वाराणसी
वाराणस्याम्
२०२८ समे बैकमान्दे
१८९३ वमे शकाद
१९७१ समे हिरवान्दे
प्राप्तिस्थानम्-
प्रकाशन विभागः
वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयः
वाराणसी-२
मूल्यम् ७)२५ रूप्यकाणि
प्रास्ताविकम् चित्रशब्दस्य मौलोऽयों नानावर्ण इति । ऋग्वेदसहिताया नानावणं-छटामनुध्यायता ऋषिणा वणितं सूर्योदयप्रसङ्गे-"चिन देवानामुदगादनीक चक्षुर्मिरस्य वरुणस्याग्नेः" (१,११५,१) इति । गद्यपीह सायणेन सूपस्य मण्डलम् आश्चर्यकरमिति प्रत्यपादि, तथापि मूर्यमण्डलस्य नानावर्णन्छटासंचलितत्वं प्रासङ्गिवम् । अयमयं परतोऽपि संस्कृतवाङ्मये लोकभाषासु चातिरोहितः। शबलत्वादेव चित्रसपत्ति.। काम भवेत् सा सादिभिर्वा बिन्दुभिर्वा । नानावणंकविन्द्वादीना चयगेनैव चित्रम् । निरुक्त (१२,६,१) तु चित्र चायनीयं महनीयं धनमिति । तद धन हैमं शबलगवादिरूप वा भवेत् । मणिमुक्तादिरूपेण बाहुविध्य- रूपोऽयंत्रिशब्दस्य (ऋ० १,९,५) द्रष्टव्य । नानावों भवति कवूर., तिलकरूपी या। अत एव रानक्षत्रमयूरादिप्वस्य सदस्य प्रयोग. सामान्यः । ऋग्वेदहिताया (४ ३२,२ ) चित्रिणी नाम चित्रकर्मयुक्ता--'चित्र चित्रिणीष्वा । चित्र कृणोप्यूतये' इति । स चित्र चित्र चितयन्तमस्मे चित्रक्षत्र चित्रतम वयोपाम्' (६,६,७) इह चित्रशब्दो वैचित्र्यार्थ पर.-विक्षन = विचित्रचल, चित्रतमम् = अतिशयनाश्यंभूतमिति । उप काले रश्मिशम्दस्य विशेषणीभूतं चित्र विचित्रार्थरमानार्थक वा । एव ताचिये दीमिरपि । भारोपीयभापायाम् आद्य.कण्ठयवर्णः- (स्) काइत्' इति । दीमला स्पष्टता यति तदाकृतम् । अवेस्तामापायामपि पिभिव्यक्ति साटसमेवार्यम् । प्रादेशिकीपु भागामु नानापर्ण- चिह्नयुनरूपोऽयों रक्ष्यते । तानि चिह्नानि केवल राजतरूपाण्यपि भवित शक्यन्ते । 'सौवर्णस्त्वं मृगो भूर या चित्रो रजतबिन्दुभि ' इति वाल्मीकीयं रामायणमनुशीलनीयम् । भारते व चिगय भित्तिचित्राप्रपा नायते । अनेकत्र गुहाभित्तिषु शिलासु वा रचितानि तामानि चित्राणि चिरात् सुरक्षितानि । इदमाद्य भवेत् स्वरूपम्-धीनं चित्रीयते सम्मादभित्तो चित्रकर्मणा' (कथास. ६.५.)। चित्रणा वाल्मीकीये रामायणे चित्र- वमसि दाद । चित्रण कर्मणा' इत्यग्वेदसंहितापाम् (८,३६,५ ) अपि प्रयुक्तः । परतरतु तज्जातं क्रियापदालेन लिम्पनरम् । 'शिल्येन व्यवहारेण' इति मनुस्मृतिश्लोय व्याख्यात. पता स्नाभट्टेन चित्रकर्मादिशिल्पेन यायेति व्यक्तम् । पाणिनिना शिल्पशब्दस्य प्रयोगः गोपालरूपये करा: (०४४,१५)। अत एव मृदङ्गवारनं शिल्पमस्य माणिक, मारिक, सारिक:, सूक्षी शिल्लमस्थ मोधिर, धाद्विपः, काबविमः, गौस्विर, मौरजिसः, पंणिनः, पंपिक इस्यादप भयोगा उहा.। यषित तु पञ्चैव शिस्पिनो मता:- 'तशा घ सन्तुवापन नापितो रजकस्यपा। पञ्चमभमकाय कारवः शिस्पिनो मठा।। इति । - .
तन्न सनीपीनमः शिल्प वमन लादिकम्' ( अमर० २१० ३५) इत्यत्र फला नृत्यगीतादिरूपा चतु पविभेदभिन्नेति । आदिना सुवर्णकारादिकमंकरग्रहः । अत एवं शिल्पिनि जुन्' ( ३.१,१४५ ) इति पाणिनीये सूखे शिल्पशब्दस्य क्रियाकौशलार्थकत्वाद् नतक-रजक गायकादीनामपि शिल्पितम् । विष्णुधर्मोतरपुराणे गोतमृत्यवादिवचित्रमूर्ती- ग्यादिरूप प्रमो वणित । इमे म गीतकारादयः शिल्लिन इत्यभिव्यक्ति । ब्रह्मवैवर्तपुराणाधारेण चित्रकमध्यवसायिनामुपति शूद्रागर्भ विश्वकर्मणः सकाशाद् वर्णिता । पराशरपद्धती तु 'स्थपतगपि गान्धिक्या चित्रकारो व्यजायत' इति । रामायणकाले महाभारतकाले चेय जातिरविद्यत-चित्रकार इवालेख्य कृत्वा स्थापितवासि' (५,१४७ २३ ) इति । महाभारते 'पटे चित्रमिवापितम्' ( १३ पर्वणि ) इत्यपि दृश्यते । कालिदासेन सूल्बण 'उन्मीलित तूलिकयव चियम्' (कुमार० १,३१) इति चित्रनिर्माणो- पकरणचर्चा कृता । त प्रशास्त्र कियापादान्तचित्रमूतिमन्दिरादिनिर्माणपिधिर्दशनीय । शिल्परूपण विनाङ्कनपत्रमा भवेदालेखनेनति तत्पर्याय आलेखनमित्यपि । ऋग्वदसहितायाम् ( ६,५३,७)- आ ग्सि किकिरा वृणु पणीना हृदया कर्वे' इत्यत्र पणीनाम = वणिजाम, हृदया- हृदयानि आरिख = आलिखेत्यथं । एवमेव रेखैव लेखा । विद्वादिरजाभी रेसाभिरेव चित्रणनगम | विष्णुधर्मोत्तरपुराणे सहकाररसेन कामिन्याश्वित्र पृथिव्या नारायणो मुनिविदधाविति चित्रारम्भकथा। पुथिव्या रजोबहुलाया रेखा अन्तरा न सभवश्विननिर्माणस्येति तदालेख्यम् । 'आलेख्ये चैव लेख्ये च निष्णात.' इति 'अष्टापद- पदालेख्य रम्यामालिखितामिव' इति च रामायण वणनेन शिल्परूपताऽनेन कर्मणेति स्पटम् । 'अहोरूपमारेश्यस्य ( शाकु० ), 'सुवदनामालेल्येऽपि प्रिया समवाप्य' (विक्रमो.) इति कालिदासेन त्ववययसस्थानस्याद्यताचित्रस्येन सुपरिचायकत्व निर्दिष्टम् । रेखादिचित्राधारक मूतिनिर्माणम । वास्तुग्रन्थानामाघारेण चित्रमूयोरभेद । विष्णुधर्मत्तिरपुराणेऽपि चित्रवर्णनासक्तो व्यासरे मूर्तिलक्षणमुक्तवान् । मद्यप्पग्वेदसहिताया प्रतिमा स्त या नास्ति वेति भृश जातो विमश , तथापि मयह दशममण्डलीय. (१०,१३०,३) मन्त्र उध्रियते- क्वासीत् प्रमा प्रतिमा दि निदानमाज्य किमासीत् परिघि के आसीत्' इति । विश्वसर्जनोपायवन प्रजापतिना सृो यज्ञे विश्वाय मष्टारो विश्वसृजो देवा विश्वसर्जनाय त यज्ञमन्वतिष्ठन् । तस्मिन् समये जगतोऽनुत्पत्तेजंगदन्त पातिनो यागोपकरणभूता पदार्या कपमासन्नियनपा प्रश्न क्रियते । यदा सर्वे देवा प्रजापतिमयजन्त तदानी वस्य यशस्य प्रमा = प्रमाणम इयत्ता कपभूतासीद। हविष्प्रतियागित्वेन मीयते =निर्मीयत इति प्रतिमा - देवता । सिन्धुसभ्यतावशेषषु प्रतिमाप्राप्तिश्चिरात् साधयति तदीया सत्ताम् । रामायणे (६,७२ ३५) 'प्रतिमा रासी हत्वा सीतेयमिति दशिता' इति प्रतिमानिर्माणप्रमाणम् । 'प्रतिमाश्च प्रकम्मन्ते' इत्येतादृशानि बहून्दाहरणानि तत्र विद्यन्ते ।
महामारते त्वायसीना हिरण्मयीनां च प्रतिमानामुल्लेखः । तत्र ( ६, १,७६) प्रतिमा- मामालेखनमप्युदाहृतम् । हरिवंशपुराणे तु लवणकाष्ठमय्योऽपि प्रतिमा वर्णिताः। शत्रुजय- माहारम्य (१०, १८७) प्रतिमामन्तरा प्रामादस्य नैरघंक्य साधितम् । एवं तावत् मासाद- निर्माणात प्रभृत्येव सिद्धति चित्रमूर्त्यादौना रचना । महामुनिपाणिनिकाले तृणचर्मवाप्ठादि- निर्मितस्य प्रतिमारपर्यायस्य प्रतिकृते रासीत् सुप्रतिष्ठितो व्यवहार । वन्यजीधेभ्य. रास्मादीना रक्षणार्थ तृणमयस्य पुसो रचनापि पाणिनीपे वाले विज्ञाताऽभूत् । देवलकाता जीविकास्विविक्रीयमाणासु प्रतिकृतिषु बन्प्रत्ययस्य लुप्त्वाद् वासुदेवः, शिर स्कन्द इत्यादयः प्रयोगा विज्ञायन्ते । देवलका वासुदेवादीना प्रतिमा प्रतिगृह्य गृहाद् गृह भिक्षमाणा अटन्ति । तदुक्तम्- अर्धासु पूजनार्हासु चित्रकमध्यजेषु च। इरे प्रतितो लोप कनो देस्पादिपु ॥ इति । भारते व सुचिराद विद्यते वास्तुविद्याप्रतिष्ठति नास्ति विवादावसरः। अावेद- सहिताया मथित पाकशासनो वास्तोत्पतित्वेन वास्तुविद्याधिपतिनया। मरस्यपुराणेष्टादशः सम्याकानाम् आचार्याणा नामान्यासाद्यन्ते । तत्र पुरन्दरस्याप्युल्लेख । अग्निपुराणे पञ्चविंशति सख्याका वृहत्साहिताया च पराशग्यश्यपभरद्वाजा इति त्रय आचार्या उल्लिखिता । एवमेवान्यान्यपि दृश्यन्ते रामानि स्तुशालोपदेशकामाम आचार्याणाम् । पुराण सतु वेद-वेदाङ्ग-दर्शन-भूगोरखगोल-यास्तु मान्यप्रभृतीना विद्यानाविवरणात्मको विश्वरीपति विदन्त्येय विविधविद्यायिोतमानमानसा विद्वासः। महापुराणातिरित्तोप- पुराणादीनामसख्येयता । यद्यपि तेगा सर्वेषा समालोचनात्माना सस्करणानां प्रकाशनाप पहुन प्रयत्न आग्पोपते, तथापि नाद्यापि सगजनि गौउभ्य तदीयम् । उपलभ्यमानेषु पुराणेपूपपुराणेषु च वास्तुविद्यासामग्रघा वास्तुशाग्यगतसामप्रथा मह, विविधप्रदेशस्थः शिल्पिभि सप्रत्यपि प्रयुज्यमानराम्बच सह तुलना महते लाभाय मभवेत् । कश्यपशिल्प. शास्त्र पदिशपटलेगु (पट्नवारिसपटलाद एकाशीनितमपटल यावत् ) विविपाना मूर्तीना लक्षणानि वणितानि । सबुद्धभाषित युद्धप्रतिमालक्षणम् इति पिशास्त्रीय पुस्तकर्माप सरस्वतीभवनमालाया प्ररातिचरम् । महापानसप्रदाये सुदप्रतिमा निर्मीयते स्म, न तु हीनयानसमवाय इति यो प्यापसाणाना पाशिद वागः। हीनयाने सपामा देवाना पृता भूतय dि नास्ति सारो विश्यासे रिमपि तप्यम् । सिंहदेशातगंतेऽनुगधपुरे मुविधाला पुदप्रतिमा दशंक- अनमनीहारिणी । सिंहलो हीनयानस्य महत केन्द्रम् । तत एव हीनयानस्प बोरयामपस्य पप्रचारो गेदीय परामवादिदेश सजातः । युरप्रतिमानिमातमारो मून यापनपिप- प्रभाविनिमुः। हीनयानमंप्रदाय भगवनो युरम्प प्रतिमा प्रागादिनिमिता । शाप भगवतस्तथागतत्वसूचनाय तल्लोलोदोधकानि चिह्नात्येव प्रदर्शितानि-जन्मसूचक पद्यम्, निष्क्रमणसूचकोऽश्व , बोधिप्राप्तिसूचकश्वाश्वत्य इति । विष्णुधर्मोत्तरपुराणान्तर्गत चित्रसूत्रमिदं डॉ. अशोकशास्त्रिमहोदयेन पञ्चमातृका उपजीभ्य महता परिश्रमेण सपादितम् मालीढप्रत्यालोढादिमुद्राणा चित्र युतम् । चिमाणा परिचायकस्य नग्नजिन्नामकेन वास्तुविद्याचार्येण कृतस्य 'चित्रलक्षणम्' इति प्राधीनस्य नन्यस्य त्रिविष्टपभापामयोऽनुवाद एवोपलभ्यते । तस्यानुवादस्याप्यनुवादः शार्मण्यमापाया प्रकाशितचर । मानणारेरपास्ये शिल्पशास्त्रीय प्रन्थे चित्रपदेन पूर्णमूर्ति , अर्धचित्रपदेना- मूतिः, चित्राभासपदेन चाऽऽलेल्यमिति त्याव्रतम् आनन्द-के-बुमारस्वामिना । यद्यपि विष्णु- धर्मोत्तरपुराणोयचित्रसूत्रस्यापारेण गीतं वाचं नृत्त चित्रं मूतिश्चेत्यानुपूर्येण प्रवर्तन्ते. तथापीह 'सहकाररसं गृह्य उन्या चक्र परस्त्रियम् । चित्रेण सा ततो जाता रूपयुक्ता बरामराः' इत्यारभमाणेनापि ग्रन्थकता ग्रन्थमागे मूर्तिनिर्माणपश्यिय वणिता। डॉ० अशोवदाास्त्रिणा संपादितनानेन चित्रसूत्रेण विद्वज्जना नूनं प्रीणिता, छात्रजना जिज्ञासुजनान ध्रुवमुपश्ता इति विश्वसिति । मातृवानवम्याम् भागीरथप्रसादत्रिपाठी 'वागोशः शास्त्री' २००८ वैत्रमादे अनुसन्धानसस्थानसंचालक वाराणस्याम् धाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालये मुखवन्धः महापुराणानि यथा हिन्दुसामाजिकजीवनस्याधाररूपेण समादृतानि तथा उपपुराणानामपि आदर चिरन्तनै क्रियते स्म । किन्तु महदिद दौर्भाग्यस्य स्थानं यदपूर्वतममिदं वस्त्वपि पाश्चात्यैस्तथास्मद्- देशीयैरपि विद्वत्कुलमूर्धन्यै. सावज्ञ परिहीयत इति । प्राचीनभारत- गौरवस्य विशदीफरणे, अनन्यसाधारण्या संस्कृते. दृढीपरणे, ऐतिहासिक- तत्वाना नवीनीकरणे तथा धर्मकर्मध्यानधारणादीना विचारधाराणा यथायथ निर्धारणे एपा महानुपयोग इति निर्विचिकित्स वक्तु शक्यते । विष्णुधर्मोत्तरोपपुराणमिदमतिमहत् । इदश्च पण्डिताना मतानु- सारेण ईशवीये एकादशशतकाभ्यन्तरे विरचितम्। निसप्डात्मक- स्यास्य चित्रसूत्रमतिवैशिष्टयमावहति । तृतीयखण्डस्य पश्चनिराध्याया- दारभ्य एकोनचत्वारिंशदप्यायपर्यन्तमस्य विस्तर । प्राचीनभारतीय. प्रतिमालक्षणात्मकस्यास्य विशुद्धपाठनिर्णय सुकठिन एव । नक्तन्दिव परिधम्य मातृका निरोक्ष्य तथा प्रमादभूयिष्ठान् मुद्रितान् ग्रन्थपाठाश्च सम्यगालोच्य साम्प्रतमनुसन्दधानाना दृष्टिपथमानीयते । विष्णुधर्मोत्तरस्य एकाधिका हस्तलिखितपुस्तिवा भिनभिनस्थानेषु उपलभ्यन्ते । वाराणसेय- सस्कृतविश्वविद्यालयेऽस्य विष्णुधर्मोत्तर, द्वे हस्तलिसितपुस्तिके वर्तते, तथा पूनानगया पुस्तिकाहयम्योपलब्धिर्भवति । एव 'वम्बे' इत्याख्ये नगरे एका पुस्तिका अस्ति। एता सर्वा अपलव्य तथा वेङ्कटेश्वरसस्वरण वडोदासम्परण च सर्वथालोच्य ग्रन्योऽय प्रस्तूयते । पादटीपाया च + चिलमतिरिक्तपाटोघय तथा x निह्न तत्तत्पुस्तक अशोध्य नास्तीति मूचयति । इत्यनेा पेटेश्वरसम्बरण व' इत्यने च बडोदासस्मरण मूच्यते । सन्यस्यान्यातिय शिष्ट्याद् दुहवाच्च अयंबोधे पद पद महा. नन्नराय साधारणपाटयानामनुसन्दयता विद्यायिना विद्या यनिना - पण्डिताना च वैमनस्यमुपस्थापयतीति एतदर्थम् अन्ते अस्य कश्चित् हिन्दीभाषया अनुवादोऽपि सनिवेशित. । तथा ग्रन्थोद्धृताना केषाञ्चन पदविशेषाणा विशदीकरणाय मूर्तिमानप्रसङ्गस्य परिष्करणार्थ कतिपय- भङ्गयादीनाम् अवबोधनाय (यथा वैशाखपदम् , आलोढपदं, प्रत्यालीढपद, विद्गलस्थान, ताल, अङ्गुलि., मूर्धाविस्तारः, करतलपरिमाणं, हस- पुरुष., ऋज्वागत स्थान, पार्थागत स्थानम्) च चित्रादिक प्रदत्तम् । नूनम् एतेन अतिसूक्ष्मविषयस्यापि अनायासेनैव बोध. स्यादिति सम्भावयामि । मुख्यपृष्ठस्थसूचित्र भारतीयसग्रहालयाधिकारिण. समुपलव्धम् । अवसरेऽस्मिन् विश्वविद्यालयप्रकाशनसमिते, सदस्पा विशेषतः श्रीमन्त उपकुलपतयो बलरामोपाध्यायास्तथा अनुसन्धानसञ्चालकाश्च धन्यवादारे । एतेषामानहातिशयेनैव अन्योऽय प्राकाश्य नीतः । हिन्दीभापान्तरीकरणे श्रीकपिलदेवनिपाठो तथा श्रीराजेन्द्रपाण्डेयश्च यथायथ साहाय्य कृतवन्तौ । चित्रादिसंग्रहविषये श्रीमदिन्दिराचरण- पाण्डेय , श्रीदेवनारायणमिश्रस्तथा श्रीप्रबोधनारायणोऽवस्थी च कृत- यत्ना आसनिनि एभ्यः कृतज्ञतामाविष्करोमि । ममान्तेवासो डा० रामामिलापत्रिपाठो तथा अनुसन्धानच्छामः श्रीजगदीशप्रसादशुक्लश्च लेखनप्रसङ्गे प्रयासमाश्रितवन्तौ । विश्वविद्यालयमुद्रणालयाध्यक्षस्तथास्यावरकर्मचारी च यथाय स्वल्पेनैव कालेन मुद्रितः स्यात् तथा दृष्टि दत्तवन्तौ । अस्मिन् अन्ये यदि काश्चन नुटय सजाता. स्यु मम तर्हि दृष्टिदोप एव तत्र कारण भवेदिति ता अविगणय्य मामनुगृह्णीयुविद्वास इति सप्रश्रय प्रार्थये। वाराणसी कार्तिकपूर्णिमा २-११-१९७१ अशोकशास्त्री पुराणेतिहासविभागाध्यक्षः वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य
2
'च'पुस्तिकाया प्रतिलिपि
Hamirम पात्यामागमतराविक्कामोगममतम पंचाननेत वापिसे
नवनिम्मना रएप: वनगाभावायगापाmनिमर्दशा काययमतारशन
चौलानपमतम तपनचिविशेपारनविपरमतम नलेश्माएगपनाकता
बत्पाम्पतःशा देमासयमालगोरुचकःशकस्तथा विजयश्रुषा
चन यावत्या मिनतम उजाणायामनन्याम्मर जया प्रमाणात खेती
समानेनशतममाधिकमवेत प्रमाणनपरेसम्यभस्तयानरम बोभाषि
उत्तयमानत्यम्पत्यानप रप्तचरुवकरपाकररोनशवास्प बरसात
निम्तारमातात्यभिधीयते गन्फनिशतभार रोखायःषकीर्तितः डोक्ता
तोतयानपातसेचनाननी नेवानन्यायागनामिलतगरताना
वेशनाभिरपेट्यालनएवर दतात्रमागरमानालखरने देता
नयागमलेनोरोपनिमाल मसमेतरिने मितिरकीतिर
तान्नाशका करोगबाइसेमरशीपना प्रवाहलाचरमाकान्तसामनाएं
के.पतरायामनापोकमानसरोपार्थिव शर्मचानसारेपशेषाणामरिक
सयेन मायामवरणाममा:सर्वनराय। सामान्यतनववर्य
मागधामयामनगाएपम्प प्रयासानेदमपोकमानसमासनाने
RE निधीलिमपोनरेश्माकोयवसवाररतीयकाशिमीशाणा
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् [चित्रसूत्रम्] प्राकथनम् अष्टादशमहापुराणवदुपपुराणानामपि प्रामाण्यं प्राचीनत्वं चा- कामेनापि स्वीकर्तव्यम् । सर्वेष्वेव महापुराणेष्वेपाम् उल्लेख. परिचयः प्रसङ्गश्च उपलभ्यते । किन्तु यद्यपि इमानि, महापुराणानि इव सम्मान- महंन्ति, तयापि महापुराणप्रभावातिशयात् न तादृशी दृष्टिमाक्रप्टं शेकु. । भारतीये जनसमाजे च पुराणपदेन महापुराणस्यैव स्वीकाराद् उपपुराणाना नैतादृश आदरः । यद्यपि महापुराणमतानुसारेण उपपुराणानि तेपामुपभेदा एव, न स्वातन्त्र्यमर्हन्ति; किन्तु वस्तुस्थितिनं तथा । स्वतन्यरूपेणैषां स्थितिः सबै रेव स्वीक्रियते । बहुनिबन्धकारः एभ्यो विभिन्नानामंशाना नाम्ना उद्धृतिः, पृथिव्या बहुषु स्यानेषु मातृका- १. मरायपुराण ५३२५९६,६३ उपभेदान् प्रवक्ष्यामि लाश यसप्रतिष्टिताः । ... ... महान्यायर पुराण परप्रायो। रिजानोध्यजिष्ठानेम्मो विनिर्गतम् ।। पादपुरान७१२१७३ उपान यामिमानिधिता। माया र पुराम याच पसे । विजामीन मिष्टाम्पो शिविनम् ॥
२ विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् मग्नानाम् एषां स्वातन्त्र्येणावस्थानमित्यादिभिः उपपुराणानि महत्त्वं प्रमाणपदवी च भजन्ते । महापुराणाना संख्याविषये नामविषये च प्रायश: सर्वेपामेवैकमत्य- मस्ति; किन्तु न तथा उपपुराणविषये । यद्यपि कूर्मस्कन्दपागरुडब्रह्म- वैवर्तादिमहापुराणेषु अन्येषु निवन्धेषु च महापुराणवदुपपुरागसंख्या अष्टादश एव स्वीकृता, तथापि- "अन्याश्च संहिताः सर्वा मारीचकापिलादयः । सर्वत्र धर्मकथने तुल्यसामर्थ्यमुच्यते ॥" इत्याधुवितभि. अष्टादशातिरिक्तानां विशिष्टानाम् उपपुराणाना प्रामाण्यमपि अभ्युपगम्यते । अथ उपपुराणाना नामानि सर्वत्र भिन्न- रूपाणि । वस्तुतस्तु तान्यसंख्यानि इत्येव मन्तव्यम् । शैवदाह्मशाक्तवैष्णवेत्यादिभिर्यथा महापुराणानि भियन्ते तथा उप- पुराणानामपि अयं भेदः सम्भवति । वैष्णवान्युपपुराणानि यथा-- विष्णुधर्मम्, विष्णुधर्मोतरपुराणम्, नरसिंहपुराणम्, क्रियायोगसार- पुराणम्, कल्किपुराणम्, आदिपुराणम् इत्यादीनि । सौराणि उपपुराणानि यथा--साम्बपुराणम्, सूर्यपुराणम्, सौरधर्मपुराणम्, सौरधर्मोत्तर- पुराणमित्यादीनि। शाक्तोपपुराणानि यया -देवीपुराणम् , कालिका- पुराणम्, महाभागवतम्, देवीभागवतम्, नन्दापुराणम्, सारदा- पुरुणम् , यहल्दिारपुराणम् इत्यादीनि । एपा मध्ये विष्णुधर्मोतरपुराणमतिमहद् वैष्णवोपपुराणम् । खण्ड- प्रमात्मकेऽय बहुविधानि वैचित्र्यपूर्णानि आलोचनानि प्राचीनभारतस्य संस्कृति विसदन्ति, गौरवं द्रढपन्ति, इतः पूर्वमनालोचितानि वस्तुनि आलोचयन्ति च ।
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् ३ , विष्णुधर्मोत्तरपुराणस्य रचनाकालमवलम्ब्य पण्डितेषु बहुविवादः प्रचलति । डा० बयुलारमतेन अयं ग्रन्थः ईशवीयपश्चशतोत्तरकाले एव सृष्टः । विण्टरनित्समतानुसारेण पुराणमिदं ६२८ आरभ्य १००० ईशचीय- शतकाभ्यन्तरे विरचितम् । स्टेला मरिश' तथा आर. सी. हाजरा ईशवीयपञ्चशतवर्षाभ्यन्तर एव अस्य विरचनं समाप्तिमगात् इति मन्यते । अस्य प्रथमखण्डे भूगोलवर्णनं, पातालवर्णनं, भार्गवरामचरित्रं, मन्वन्तरादीनि, तिथिमुहूर्तसम्बन्धीनि ज्योतिश्शास्त्रविषयकाणि, सृष्टिकमः, उर्वशीपुरुरवसोः संवादः, श्राद्धं, व्रतमाहात्म्य, दीपदानविधिः, विष्णुपूजा, यक्ष- रक्षःपिशाचादीनां प्रादुर्भावः, भरतमाहात्म्यमित्यादयो विपया एकोनसप्तत्युत्त- रेषु द्विशताध्यायेषु विस्तृत्य समुपलभ्यन्ते। द्वितीयखण्डस्तु न्यशीत्युत्तरशताध्या- यात्मको मुख्यतया राजवर्मविषयकः । तत्र राजधर्माणामानुपूा- लोचनावसरे तीर्थप्रशंसा, स्त्रीचरित्रं, व्रतादीनि, पुरुपकारप्रशंसा, चतुर्वर्ण- चतुराश्रमव्यवस्था, विष्णुपूजा, कर्मविपाकाः, गायत्रीमाहात्म्य, ज्योतिविद्या, धनुर्वेद इत्यादीनि आलोचितानि । विशालतमः, विष्णुधर्मोत्तरस्य तृतीय- खण्ड: पश्चाशदुत्तरविशताध्यायात्मकः । अत्रोपलब्धानां विषयाणां बहु- वैचित्र्यम् अनुसन्धानसञ्चालकानां प्राचीनभारतीयैतिह्यविदां दृष्टिमाकपंति । गायत्र्यादीनि वृत्तानि, संस्कृतप्राकृतभाषाव्याख्यानम्, अलङ्काराः, इतिहासाः, काव्यं, नाट्यसूत्र, गोतलक्षणम्, आतोयं, नृत्तस्थापन, नवरसाः, नृत्यमुद्राः, चिमसूत्र, विभिन्नदेवप्रतिमानिणिं, मन्दिरस्थापनं, मूर्तिप्रतिछा, प्रत. माहात्म्यं, सप्तदशोत्तरशताध्यायात्मिका हंसगोता, (अब हंसरूपी विष्णुः प्रपिभ्यो बहुविवान् विषयान् श्रावयामास ) विष्णुमाहात्म्यप्रतिपादकानि आख्यानानि इत्यादिविषयान् गृहीत्वा सण्डोऽयं प्रवर्तते । १. पिन एप्पिगोरी, वायूम १९. १८९. ...८ २. हिस्ट्री साफ इडियन लिट्रोघर, पृ. ५८० २. मर्गल माफ दो डिपार्टमेण्ट मांफ सेटस, वाल्यूम ११,१.३ ४. रोज इन उपपुराणम्, साम्यूम १, पृ. २१२ विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् तृतीयखण्डस्य पचनियाध्यायादारभ्य ऊनचत्वारिशाध्यायपर्यन्त चित्रसूत्रस्य मुरयतया विस्तर । ( अत्र केशुचनाध्यायेपु चित्रसम्बन्धिनी काचिदालोचना वर्तते । ) एवेवाध्यायेषु चिनवलाया समग्नं वर्णनमुप- लभ्यते । विष्णुधर्मोत्तरे इत पूर्व चित्रसम्वन्धिव्याख्यान नास्ति । सुप्राचीनाया भारतीयचित्रकलाया बहुषु पुराणेषु विशेषतः मत्स्याग्निवायु- स्कन्दगरुडब्रह्माण्डभविष्यनारदीयमहापुराणेषु पर्याप्ता चर्चा उपलभ्यते । किन्तु इमानि सर्वाणि पुराणान्यपि चिनकलालोचनाया विष्णुधर्मोत्तर- पुराणापेक्षया अकिञ्चित्कराणीति बवतुमुचितम् । प्रसङ्गतोऽत्र प्रश्नकळ वनेण (श्रीकृष्णपोत्रस्य अनिरुद्धस्य पुत्र वन ) उपस्थापिता देवतारूपनिर्माणसम्बन्धिनी विचिकित्सा महर्षि मार्कण्डेय निराकरोति । तत्र इमाः मार्कण्डेयस्योक्तय द्रष्टव्या- "चित्रसूत्र न जानाति , यस्तु सम्यग् नराधिप । प्रतिमालक्षण बेचु नाशक्य तेन फर्हि चित् ।। - विना तु वृत्तशास्त्रेण चित्रसूत्र सुविदम् । जगतोऽनु फ्रिया कार्या द्वयोरपि यतो नृप ॥ आताद्य यो न जानाति तस्य नृत्तं सुर्विदम् । आतोयेन विना न विद्यते न कथञ्चन ॥ न गातेन विना शक्यं ज्ञातुमातोयमच्युत । गीतशास्त्रविधानज्ञः सर्व वेत्ति यथाविधि ॥ संस्कृत प्राकृतं चैव गीत दिविषमुच्यते। अपभ्रष्ट तृतीयं तु तदनन्तं नराधिप । ..
५ . विष्णुधर्मोतरपुराणम् देशभापाविशेपेण तस्यान्तो नेह विद्यते । गीतं पाठवशाद ज्ञेयं स च पाठो मिधा मतः ॥ गचं पद्यं च धर्मज्ञ गद्य मंकथया स्मृतम् । पद्यं छन्दोविशेपेण छन्दश्च बहुधा भवेत्" अस्य अयमेव निष्कर्ष देवतास्पनिर्माणेन सह चिरस्य, नृतसूत्रस्य, भातोद्यस्य, गीतस्य, देशभापायाश्च अविच्छेद्य सम्बन्धः । चित्रसूत्रस्य पञ्चनिशेऽध्याये आयामोच्छायो वण्र्येते । तन नारायणा. भिवेयो मुनि. ममागताना देवरमणीना वञ्चनार्थम् आम्रवृक्षस्य रस गृहीत्वा भूमी काञ्चन अभिनन्द्यकान्ति दिव्या स्त्रीमूर्तिमङ्कितवान् । अस्मादेव चित्रात् ऊर्वशी समजनि । अस्या दिय रूप विलोक्य सर्वा। अप्सरस. बीडामापना. तत्स्थान परितत्यजुः । इत्यं स नारायणो मुनि. सुलक्षण चिनं निर्माय अच्युत विश्वनार्माणमध्यापयामास । अस्मिन् चित्रसृष्टयुपाख्याने एकाधिकं वैगिष्टय वर्तते। प्रथमत भारतस्य चतुःपष्टिकलासु प्रायशः सर्वा एव कला यथा प्राचीन नपिभिः सह सवद्धा सश्लिष्टाश्च ( यया भरतस्य नाट्यशास्त्रम् ), तथा इमा चित्रविद्याम् अपि नारायणास्यो मुनि प्रवर्तितवान् । द्वितीयत. स मुनिः इमा विद्या वास्तुविद्याप्रवर्तकं विश्वकर्माख्य देवमध्यापयामास । एतेन वास्तुविद्यया सह अस्य चित्रकर्मण सुसस्पृष्ट. सम्बन्ध. सूचितो भवति । चिनसूनं विवृण्वता मुनिना अन नृतेन सह अस्य कश्चन पनिष्टः सम्बन्धोऽपि प्रतिष्ठापित इति प्रागेवोवतम् | यया नृत्तेन तया चिरेणापि लोक्यस्य सामान्यसत्ता अनुक्रियते । अतनृत्ते याश्च दृष्टयो भावाभि- व्यक्तयश्च येपा च अङ्गोपाङ्गानामलगाराणा च मुद्रा.स्थितिगतिश्च उपलभ्यन्ते ता: सर्वा यथायथ चित्रेऽपि उपनिबद्धा.। किन्तु एतेन नेद प्रतिभाति यत् नृत्तचित्रयो. सर्वात्मना अभिन्नत्वम् । विष्णुधर्मोत्तरस्य नृत्ताध्यायेषु आयामोन्द्रायादीनि प्रमाणानि नोक्तानि, तानीमानि चिनवैशिष्टयघटकी-- विष्णुधर्मोतरपुराणम् तृतीयखण्डस्य पञ्चविंशाध्यायादारभ्य ऊनचत्वारिंशाध्यायपर्यन्तं चित्रसूत्रस्य मुरयतया विस्तरः । ( अन केपुचमाध्यायेषु चित्रसम्बन्धिनी काचिदालोचना वर्तते । ) एण्वेवाध्यायेषु चित्रकलायाः समग्रं वर्णनमुप- लभ्यते । विष्णुधर्मोत्तरे इत. पूर्व चित्रसम्वन्धिव्याख्यानं नास्ति । सुप्राचीनाया भारतीयचित्रकलायाः बहुपु पुराणेषु विशेषतः मत्स्याग्निवायु- स्कन्दगरुडब्रह्माण्डभविष्यनारदीयमहापुराणेषु पर्याप्ता चर्चा उपलभ्यते । विन्तु इमानि सर्वाणि पुराणान्यपि चिनकलालोचनाया विष्णुधर्मोत्तर- पुराणापेक्षया अकिञ्चित्करागीति वक्तुमुचितम् । प्रसङ्गतोऽत्र प्रश्नक वजेण ( श्रीकृष्णपौत्रस्य अनिरुद्धस्य पुत्र. वज.) उपस्थापिता देवताल्पनिर्माणसम्बन्धिनी विचिकित्सा महर्षिः मार्कण्डेय निराकरोति । तन इमाः मार्कण्डेयस्योक्तयः द्रष्टच्या "चित्रसूत्रं न जानाति यस्तु सम्यग् नराधिप । प्रतिमालक्षण वेत्तुं नाशक्यं तेन कर्हि चित् ।। . विना तु वृत्तशास्त्रेण चित्रसूत्रं सुदुर्विदम् । जगतोऽनु क्रिया कार्या दयोरपि यतो नृप ।। आतोद्यं यो न जानाति तस्य नृत्तं सुदुर्विदम् । आतोयेन विना नृत्तं विद्यते न कथञ्चन । . न गौतेन विना शक्यं ज्ञातुमातोधमन्युत । गीतशास्त्रविधानज्ञः सर्व वेत्ति प्रथाविधि ॥ ... संस्कृतं प्राकृतं चैव गीतं दिविषमुच्यते । अपनष्टं तृतीयं तु तदनन्तं नराधिप । ." ... .. ... ...
विष्णुधर्मोतरपुराणम् ५ . देशभापाविशेषेण तस्यान्तो नेह विद्यते। गीत पाठवशाद् जेयं स च पाठो विधा मतः ॥ गद्यं पद्य च धर्मज्ञ गद्य संक्रयया स्मृतम् । पद्यं छन्दोविशेषेण छन्दश्च पहुधा भवेत्" अस्य अयमेव निष्कर्ष देवताल्पनिर्माणेन सह चित्रस्य, नृत्तसूत्रस्य, आतोद्यस्य, गीतस्य, देशभापायाश्च अविच्छेद्य सम्बन्ध । चिनसूत्रस्य पञ्चविशेऽध्याये आयामोच्छायो वयेते । तन नारायणा- भिधेयो मुनि ममागताना देवरमणीना वञ्चनार्थम् आम्रवृक्षस्य रस गृहीत्वा भूमी काश्चन अभिनन्द्यकान्ति दिव्या स्त्रीमूर्तिमङ्कितवान् । अस्मादेव चिनात् ऊर्वशी समजनि | अस्या दिय रूप विलोक्य सर्वा। अप्सरस बीडामापना तत्स्थान परितत्यजु । इत्य स नारायणो मुनि सुलक्षण चिनं निर्माय अच्युत विश्वकर्माणमध्यापयामास । अस्मिन् चित्रसृष्टयुपाख्याने एकाधिकं वैशिष्टय वर्तते। प्रथमत भारतस्य चतु.पष्टिकलासु प्रायशः सर्वा एव कला यथा प्राचीने नपिभिः सह सवद्धा सश्लिष्टाश्च ( यथा भरतस्य नाट्यशास्त्रम् ), तथा इमा चित्रविद्याम् अपि नारायणारयो मुनि प्रवर्तितवान् । द्वितीयत स मुनि इमा विद्या वास्तुविद्याप्रवर्तक विश्वकर्माख्य दवमध्यापयामास । एतेन वास्तुविद्यया सह अस्य चियकर्मण सुसस्पृष्ट सम्बन्ध सूचितो भवति । चित्रसूत्र विवृण्वता मुनिना अन नृत्तेन सह अस्य कश्चत घनिष्ट सम्बन्धोऽपि प्रतिष्ठापित इति प्रागेवोक्तम् । यया नृतेन तथा चित्रेणापि त्रैलोक्यस्य सामान्यसत्ता अनुप्रियते । अत नृत्ते याश्च दृष्टयो भावाभि- व्यक्तयश्च येपा च अङ्गोपाङ्गानामलबाराणा च मुद्रा स्थितिर्गतिश्च उपलभ्यन्ते ता सर्वा यथायथ चित्रेऽपि उपनिवद्धा.। किन्तु एतेन नेद प्रतिभाति यत् नृत्तचित्रयो सर्वात्मना अभिनत्वम् । विष्णुधर्मोत्तरस्य नृताध्यायेषु आयामोच्द्रायादीनि प्रमाणानि नोक्तानि, तानीमानि निमवैशिष्टयघटकी- विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् च शशकः । भूतानि पदानि एवान चित्रसूत्रे विश्लिष्य प्रतिपाद्यन्ते । यथा ताललया- दीनामेकमत्येन एव नृत्तस्य गीतेश्चोत्कर्षस्तथा च सुसंस्थितायामद्वारा सुनिदिष्टोच्छायमाध्यमेन च चित्राणा सोकयं विधीयते । शरीरस्याङ्ग- प्रत्यगादीना परिमाणवर्णनप्रसङ्गेन प्रथमत. पुरुषशरीराणा पञ्चधा भेदः समुल्लिखित.। हसः, भद्रः, मालव्यः, रुचक., तथा एतेषामुच्चता प्रस्थानुसारेण तुल्या स्यात् । अर्थात् दक्षिणबाही दक्षिण- पावें प्रसारिते अथ वामवाही वामपायें प्रसारिते सति दक्षिणहस्तस्य मध्यागुलेरारभ्य वामहस्तस्य मध्यागुलपर्यन्तं यत् मान स्यात् तदेव सम्पूर्णोच्छ्रायस्य परिमाणं भवेत् । तदिदमुक्तम्- "उच्छायायामतुल्यास्ते सर्व जेया प्रमाणत" इति । एपा पञ्चविधाना परिमाणमद्गुलमानेन प्रदत्तम् । यथा-हसा अष्टोत्तर- शतागुलपरिमिता । भद्राः पडुत्तरपरिमेया । मालव्याः चतुरधिकशताङ्गुल- परिमेयाः। रुचका. शताङ्गलपरिमेया.। शशकाच दशोनशताङ्गुल- परिमेयाः । स्वेन एव अङ्गलमानेन इमे सर्वे परिमापयितव्या. । द्वादशा- इगुलिभिरेकस्तालो भवति । प्रसङ्गेऽस्मिन् अगुलिपरिमाणस्य सुस्पष्टोऽर्थो विश्लेपणोयः, येन तालमानस्यापि वोघो जायेत । सुप्राचीनकालात् मूर्तीनाम् उचतानिरूपणविषये अङ्गुलि. यद्वा ताल एव मानत्वेन प्रचलति । ऋग्वेदीयपुरुषसूक्ते' पुरुप. समग्र विश्व व्याप्य स्थित., अपि तु दशाङ्गुलेनास्याधिक्यमासीद् विश्वापेक्षया इति प्रसिद्धम् । शतपय- ब्राह्मणेऽपि ( १०।२।१।२ ) प्रजापतियंशवेदि पञ्चाङ्गुलमानेन परिमापितवान् इत्येतल्लिसित वर्तते । शुल्बसूत्रेषु च वेदिनिर्माणप्रसङ्गे अद्भुलिरेव मानत्वेन गृहीत इत्यादीनामुल्लेखः प्रसिद्ध.। वस्तुतस्तु मानाद्गुलमानाङ्गुलदेह लब्यागुलभेदात् भङ्गुलमानस्य चैविध्यमुपलभ्यते । तत्र तु मानादगुलस्य स्वरूपं वृहत्संहितायाम इत्य निरूपितम्- - १. स भूमि विवतो या भरपतिः हारपुर शायर, १०९.
७ विष्णुधर्मोतरपुराणम् "जालान्तरगे भानो यदणुतरं दर्शनं रजो याति । तद् विद्यात् परमाणुं प्रथमं तद्धि प्रमाणानाम् ॥ परमाणुरजोयालाग्रलक्षायूक पयोऽमुलं चेति । अष्टगुणानि यथोत्तरमङ्गुलमेक भवति संग्या ।" किन्तु प्राचीनभारतीयप्रतिमामानलक्षणग्रन्येषु ईदृशस्याङ्गुलपरि- माणस्य न तथोपयोगिता वर्तते, यथा अपरेपाम् भद्गुलमानानाम् । यस्तुतस्तु अष्टयवाना यत् स्थूलत्वं तत्तु अङ्गुलमानत्वेन यत् परिचित तदपेक्षयात्यन्त- मेव महत् । मानाङ्गुलमानं तु सापेक्षमेव । प्रतिमानिर्मातु प्रतिमानिर्माप- यितुर्वा हस्तद्वयेपु परस्परभिनदियि प्रसारितेपु सत्सु दक्षिणहस्तस्य मध्यमामुलाग्रभागात् आरभ्य वामहस्तमध्यमाङ्गलानभागपर्यन्त स्थानमेव अङ्गुलमाननिर्धारणस्य मूलमासीत् । मानाङ्गुलस्य व्याख्यानान्तरमपि शुक्रनीतिसारे प्रतिपादितम् । तद्यथा- "पल्लवाना चतुर्भागा मापनाङ्गुलिका स्मृता।" अब पल्लवपदेन नून हस्तमुष्टि अथवा परतलस्थान बोध्यम् (कालिदासस्य रघुवशम्-"लतेव सनद्धमनोज्ञपल्लवा-३७) । अस्माक मते भारतवर्षस्य प्राचीनयुगे अथवा मध्ययुगे प्रतिमाना मानलक्षणे देहलब्धाङ्गुलमानमेव सर्वापेक्षया प्रसिद्धम् । वृहत्सहिताया प्रतिमाया दैयंप्रस्थस्य परिमाणवर्णनप्रसङ्गे उक्त वर्तते- "स्वैरगुलप्रमाणे-दशविस्तीर्णमापन च मुखम्" इति । भट्टोत्पलस्तस्य टीकायाम् अन स्थित स्वपदम् इत्य व्याख्याति- "यस्मात् काठात् पापाणादिवाद् वा प्रतिमा क्रियते तद् देयं पीठप्रमाण- विजितं द्वादशभागविवर्जितं कृत्वा तत्रैको भागो नवधा कार्य सा अगुलसज्ञा भवति । यस्मादष्टाधिकमडगुलशत प्रतिमाप्रमाण वक्ष्यति स्वैरगुलप्रमाणैरिति १.पहारिला ५७ १२ ८ विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् प्रतिमाया स्वैरात्मीयैरगुलप्रमाणे मुखं वदन द्वादशाङ्गुलानि विस्तीर्ण विपुल- मायत च दीर्घ कार्यम्"। अर्थात् यस्य पीठस्योपरि प्रतिमाया पाददेशात् मस्तकपर्यन्त यत् मान तस्य अष्टोत्तरशततमभागस्तु एक अडगुल: भवेत् । यशीर्षपश्चरानेऽपि अस्य स्पष्टतया उल्लेखो दृश्यते- "अभिप्रेतप्रमाणं तु नवधा प्रविभाजयेत् । नयमे भास्करैर्भक्तेर्भावः स्वागुलमुच्यते ॥" तथा च नारदपुराणेऽप्युक्तम्--- "बिम्बमानं तु नवधा पोच्छायात संविभाज्य वै । भागं भागं ततो भूयो भवेद् द्वादशधा द्विज ॥ तदगुलं स्याद् विम्वस्येति।" सर्वनैव प्रतिमाया अष्टोत्तरशततमभाग प्रवि सर्वेषा दृष्टिराकृष्यते । वैखानसागमेऽपि ( द्वाविंशतितमेऽध्याये ) देहलब्धाङ्गुलस्य सुस्पष्ट लक्षण- मित्य वर्तते--“वेत्रोत्सेधं तत्तालयशेन विभाज्यकांशदेहलब्धाङ्गुलं तदष्टांशं यवमिति।" वैखानसागमे प्रतिमामानलक्षणस्य अयं क्रम प्रदत्त । एकाङ्गुलेन एका मूर्ति ( इन्दु, विश्वम्भर , मोस , उक्त. ), द्वयङ्गुलेन एका कला ( गोलक , अश्विनी, युग्म , ब्राह्मण., विहग , अक्षि, पक्ष), यड्गुलेन एक अग्निः ( रुद्राक्षि, गुणः, अणं, काल , शूल., राम , मध्य.), चतुरड्गुलेन एक भेद (प्रतिष्ठा, जाति , कर, अमानन, युग, तूर्य, तुरीयम् ), पञ्चाङ्गुलेन एको विषय. ( इन्द्रिय., भूत , इयु , सुप्रतिष्ठा, पृथिवी), पडङ्गुलेन एक कर्म (अङ्ग, रस , समयः, गायत्री, कृत्तिका, युमारानन, कौशिक , ऋतु ), सप्ताङ्गुलेन एक. पाताल. ( मुनि , धातु , लोकः, उष्णिक, रोहिणा, द्वीपः, अङ्गम् , भम्भोनिघि ), अष्टाङ्गुलेन एक. लोकपाल. ( नाग , उरण, वनु ., अनुष्टुप , गण.), नवाइ गुलेन एका वर्ग, - - - ६ विष्णुधर्मोतरपुराणम् नाडो, पडिक्तः), एकादशाङ्गुलेन एक रद्र (त्रिष्टुप् ), द्वादशाहन्लेन एकः तालः ( वितस्ति., मुस, यम , अकः ) इत्यादीनि रूपाणि प्रवर्तन्ते । प्रतिमानिर्मातु. निर्मापयितुर्वा दक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गलस्य मध्यमपर्वणा- मपि अडगुलमानं कदाचित् सूच्यते, तत्तु मानाडगुलान्त पातीति मन्यामहे । तालप्रसङ्गे तु इदमधिकमुच्यते यत् वैखानसागमे तालसम्बन्धिमान यदुक्त ( द्वादशाङ्गुलिभिरेकस्तालो भवति ) तत्तु प्रतिमामानलक्षणग्रन्थैरपि समर्थ्यते । तत्रोक्त "दादशाहलितालं च वितस्तिर्मुखमेव च" । मत्स्य- पुराणेऽपि तत्सजातीया उक्तिर्वर्तते- "स्वकीयागुलिमानेन मुखं स्याद् द्वादशाङ्गलम् ।" किन्तु अन एक विषय प्रति अनुसन्धानसञ्चालकाना दृष्टिराकृप्यते । प्रतिमामानलक्षणसम्बन्धेषु प्राचीनग्रन्थेषु वराहमिहिरकृताया वृहत्- सहिताया भट्टोत्पलकृतेषु अस्य टीकाग्रन्थेषु च तथा सम्यक्सम्बुद्धभापित- प्रतिमालक्षणे च प्राचीनमानस्वेन ताल इत्यस्य उल्लेखो न दृश्यते । अय सर्वेष्वेव ग्रन्थेषु अडगुलमानस्य स्वीकृतिरस्ति । यद् भवतु नाम, प्रतिमाया मानलक्षणपक्षे यथा अडगुलादीना ज्ञानमावश्यक तथा तालमानज्ञानमपि अपेक्षते एवं। विष्णुधर्मोत्तरपुराणेऽपि हसादीना पञ्चपुरुषाणा यत् मान प्रदत्तं सर्वन एव तत्तु अगुलानुसारेण अथवा तालानुसारेण | ग्रन्थमिम- मधिकृत्य हसस्य निम्नोक्त मान प्रतीयते । गुल्फपर्यन्त पादस्य उच्चता तालस्य चतुर्भागात्मिका अर्थात् अडगुलप्रयम् । द्वे जवे तु तालद्वयविशिष्टे अर्यात् एकस्या जवाया उच्यता द्वादशाङ्गुलि. । जानुनी च पादवदेव स्याताम् अर्थात् दैयेण अगुलरयम् । अरुय जङ्घावत् । लिङ्गादारम्य नाभिस्यानपर्यन्तमेकतालविशिष्ट स्यात् तथा च नाभिस्थलात् हृदय- पर्यन्तमपि एक्तालात्मकम्, एव च हृदयात् कण्ठपर्यन्तमपि स्थान दर्पण २ १० - विष्णुधर्मोतरपुराणम् एकतालात्मक भवति । कण्ठश्च एकस्य तालस्य विभागं स्थानं व्याप्य (चतुरगुल ) वर्तते। वदनस्य दैयं तु एकताल भवति । ललाटस्योपरि मस्तक तालपड्भागयुक्त ( अङ्गुलद्वयात्मकं ) स्यात् । मस्तकादारभ्य पादपर्यन्त यत् सम्पूर्ण स्थान तस्य मध्यभागे लिङ्ग स्यात् । इय नाम प्रति- माया दोघता । कर. एकतालात्मक , वाहु, सप्तदशाङ्गुल स्यात्, प्रबाश्चापि सप्तदशाङ्गुलः । इदमेव हसस्य प्रस्थानुसारेण मानम् । अवशिष्टाना चतुर्णा भद्रमालव्यरुचकशशकादीना एतदनुसारेण मान कल्पनीयम् । सर्वे एव दैर्घ्य विस्तारे परिधौ च समानमाना स्युः । पनिशेऽध्याये प्रतिमान्तर्गताना मानं विचारितम् । भूविस्तार' द्वादशाङ्गुल, ललाटस्य देयमष्टाडगुलि., उच्चता च चतुरझुलि., कपोलौ च दैर्येण चतुरगुलौ, उच्छायेण द्वघगुलौ स्याताम् । गण्डदेशी पश्चाहुलौ, हनुश्च चतुरगुल. स्यात् । कर्णरन्ध्रस्य विस्तार. एकागुल, कर्णस्य पाल्याख्याया लूटिकाया देध्यप्रस्थयो कश्चित् निर्दिष्टो नियमो नारित । चतुरगुलपरिमाणा नासिका, अग्नभागे अस्या उच्चता द्वयङ्गुलि, विस्तारश्च व्यङ्गुलि, नासापुटस्तु एकाडगुलि , अस्या विस्तार. घड्गुलिा, ओठादारभ्य नासिफापर्यन्त स्थानमर्धाडगुलम् । एकागुल ओउमानम्, मुस चतुरगुलायामम्, अरि. एकाद्गुलपरिमितस्तथा चिवुक द्वघड्गुलं, दन्ता. चत्वारिंशत् । तेपामुद्राय अर्घागुल तन्मध्ये द्रष्टा अष्टो । मूलदष्टाया उच्चता एकाइगुलस्य द्वादशभागात्मिका । अक्षिणी च अडग़ल. परिमितोच्चे तथा श्यङगुलिपरिमित. अनयोविस्तार । नेत्रान्तर्गत यत् कृष्णमण्डल तत्तु नेत्रविभागपर्यन्त स्यात् । नेत्रमध्यस्थतारा नेत्रपश्न- भागात्मिका । भ्रवादपि अर्घागुलिविस्तृते । अनयोरायाम त्र्यमुल स्यात् । भ्रुवोमध्यवर्तिस्थानं यमुलपरिमित स्यात् । नेगान्तात् वर्णविवरपर्यन्त स्थान चतुरइगुलपरिमित ग्रीवाया विस्तृतिर्दशाङ्गुलं यावत् तथास्या परिविश्व एशियडगुलपरिमित , स्तनयोमध्यवर्तिस्थानं पोडमा. गुलम्, स्तनमुतु पालपरिमितम्, स्फन्यसलग्नमागस्य बाहुमूलस्य , विष्णुयमातरपुराणम् परिधि. पोडशागुल', अग्रे चास्य परिणाहो द्वादगाद्गुलः । करतलः सप्ताडगुलपरिमितः देये विस्तारे च पञ्चाङ्गुलः, मध्यमिका तु पश्चागुल- परिमिता। प्रदेशिनी तयानामिका मध्यमिकाया. पूर्वदलहीना, कनिष्ठि- कापि अनामिकाप्रदेशिन्यपेक्षया पूर्वदलहीना स्यात् । मर्या अडगुलयः समविभागेन विभजनीयाः । नसाश्च पर्वार्धा स्यु., वृद्धागुएं द्विपवं- परिमितं अद्द मुलात्मकम्, जठरस्य परिचि. द्विचत्वारिंशागुलपरिमितः, नाभि. एकागुर, कटिश्च द्वादशाङ्गुलपरिमिता, अस्याः परिघि. चतुश्च- स्वारिंशददगुलपरिमित. । अण्डकोपयोविस्तारः चतुरगुलः, लिङ्ग तु दयेण पडलम् तथास्य परिधिः चतुरहुल. स्यात् । लिङ्गात् ऊरद्वयपर्यन्तस्थानं चतुरगुलरिमितम् । अष्टाङ्गुलविस्तृत जानु । जवायाः अग्रभागश्च द्वादमाइगुलपरिमित.। पादस्याग्रभागी पश्चागुलात्मको चतुर्दशागुल- विस्तृती। पादतलस्तु द्वादशाहगुलदीघं. पडङ्गुलविस्तृत. स्यात् । पादाङ्गुष्टी अगुलदीपों स्याताम् । प्रदेशिनी अहुउतुल्या स्यात् । अन्याश्च अस्या- पाशभागेन हीना. स्यु.। वृद्धाहुउस्य नखा वृद्धाहुछापेक्षया भाग- चतुष्ट पहीना., तथा च द्वितीयाहुले नसाः द्वितीयागुल्यपेक्षया भागार्धन होना.। शेषाद्गुलीना नखाः तत्तदगुल्यपेक्षया अष्टममागेन होनाः स्यु. । पार्णी यड्गुलविस्तृते तया चतुरङ्गुलोच्छिते स्याताम् । एतत्तु हसास्यस्य पुरुषविशेषस्य मानम् । अन्येषा सर्वेपा निर्माण तु अनेनैव क्रमेण स्यात् । हसस्य मुसमतिमनोहरम् , मध्यभागश्च सुशोभनः, गतिश्च राजहसस्येव मनोहारिणी स्यात् । सपंराजस्य शेफ्स्येवास्य हस्तद्वय सलील स्याच । तस्य नयने मधुवणे एव गानच्छविश्चन्द्रवदुज्ज्वला भवेत् । भद्रः पद्मवत् । वाहू स्यूली वृत्ताकारी च । मातङ्गस्येव तस्य गतिः स्यात् । कपोलश्च सुन्दररोमराजीभिः रद्ध.। मालव्यश्च मुदगश्यामः, क्षीणमध्य, आजानु- लम्वितवाहु कठिनस्कन्धो भवेत् । तस्य नासिका च हस्तिन. नासिका + १२ विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् इव स्थूला मनोरमा । हनुद्वय पोवर स्यात् । रुचकस्तु शरदगोर , कम्बुग्नीव , बलवान, सत्यसन्ध , प्रकृत्या च रसिको भवेत् । शशको रक्तश्याम., करकः, पूर्णगण्डश्च स्यात् । अस्य नयने मधुवर्णे च स्याताम् । तत्परवतिनि सप्तत्रिंशत्तमेऽध्याये अङ्गप्रत्यङ्गमानानुसारेण पञ्च- पुरुपाणा पूरकत्वेन पञ्चस्रोप्रतिमानिर्माणऽपि विधिरुपकल्पित.। इदं तु प्रतिभातं भवति यत् उपर्युक्ताया. पञ्चपुरुषप्रतिमाया. स्वस्वस्त्रीरूपमप्यासीत्। किन्तु यथा हसादिक्रमेण पञ्चपुरुपमूर्ते. नामानि, सर्वेषा तेषा विस्तृत- विवरणानि च प्रदत्तानि न तथा सीणाम् । आसा नामानि नोल्लिखितानि, मान च यत् किश्चित् प्रदत्तम् । ता सर्वाः पुस्पस्य समीपस्था. कर्तव्या । पुरुष- मूर्तीनामपेक्षया अगुलद्वय कृशः, तथा कटिश्च अङ्गुलचतुष्टयाधिका भवेत् । इत ऊर्ध्वं महापुरुपलक्षणमधिकृत्य किश्चिदालोचितम् । यद्यपि महापुरुष इत्येव पदमत्रोपलभ्यते, तथापि अस्य व्यास्यानावसरे चरवर्ति- नृपाणा विवरणमेवोपन्यस्तम् । मत्स्यपुराणे चक्रवर्तिना लक्षणप्रसङ्गे उक्त- "महाधनुर्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्तिनः । सर्वलक्षणपूर्णास्ते न्यग्रोधपरिमण्डलाः ॥ न्यग्रोधौ तु स्मृतौ वाह व्यासो न्याग्रोध उच्यते ॥ व्यासेन तूच्छ्रायो यस्य अत ऊवं तु देहिनः ॥ समोच्छाया परोणाहो न्यग्रोधपरिमण्डलः॥ विष्णुधर्मोत्तरानुसारेण एपा चक्रवतिनृपाणा कराश्च जालबद्धाः कार्या., भुवोमध्ये क्षेमकरी ऊर्गा स्यात् । हस्तेषु तिस. मनोहरा शक- शोणितलोहिता ईपद्वका रेखाः स्यु । इन्द्रमणिमेचकच्छवि. केशा सूक्ष्मा, लोचनलोभनीय., स्नेहमिव स्रवन् स्यात् । अय तु केशा. पवियत्वेन परिचीयन्ते '—(क) कुन्तला.(गुच्छ), (ख) दक्षिणावर्ता. ( वामतो । १. मरस्यपुराणम् ४२. ११-१२ हमपुरुष विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् दक्षिणदिशि प्रवर्तिताः ), (ग) तरङ्गाः ( तरङ्गमाला इव उच्चनीचाः ), (ग) सिंहकेशराः ( सिंहस्य केशर इव आकुञ्चिताः), (ङ) वर्धरा. ( दण्ड इव कठिनाः, (च) जूटटसरा. (जटावद्धा.)। यथा केशानामपि पविधत्वं तथा नेत्रेष्वपि विभिन्नता दृश्यते। आकारभेदेन अस्य पञ्चभेदा: परिकीर्तिताः। एपा परिमाणं रक्षणं च विश्लिष्य आलोचितम् । मान- निर्णयप्रसङ्गे यवमानमिति बहुधा उल्लिखितम् । तद् ययमानं तु स्वकीया. गुलिमानत्वेनानुमेयं भवेत् । इमे पञ्चभेदाः स्वस्ववैशिष्टयमण्डिताः स्वभावप्रकाशकाश्च । (क) चापाकारा. (धनुराकृति)। योगमार्गे यथा अधःस्थिता भूमि प्रति दृष्टिनिवद्धा तथैव चापाकारस्य नयनस्य वैशिष्ट्यम् । चापाकारं नेत्रं यवनयं भवति । (स) मत्स्योदराः ( मत्स्यस्य उदरवत् आयता.)। कामिजनाना तथा खीणा कृते तु मत्स्योदराकृतिर्नयन विधेयम् । यवचतुष्टयमेवास्य मानम् । (ग) उत्पलपत्राभा. ( नीलोत्पलस्य पत्रमिव उज्ज्वला:)। विषयेषु अनासक्तानाम् उत्पलपग्रनिभं नयन कार्यम् । पड्यवमेवास्य मानम् । (घ) पदमपत्रनिभा. (श्वेतपदमपुष्पमिव मनोरमा.)। भयभीताना रोरद्यमानाना नेत्राणि पमपनाकृतीनि स्युः । नवयवम् । (ङ) शशाकाराः ( शशक इव लोभनीयाः) । वेदनाविह्वलानां शशकाकारं नेत्र विधीयते । मान दशयवकम् । मान तु अनेन प्रकारेण सर्वे ऋपय. पितर. देवाश्च कर्तव्याः। इमे सर्वे द्युतिमन्त. यथोचितभास्वरा भवेयु. । प्रमाणानुरूपमनिन्दितं रहुरेखस्थान- राकोणं सरलाकृति सुकुमार च स्यात् । किन्तु नेदमन्तिमवाक्यम् । सर्वेषा- मङ्गाना प्रत्यङ्गाना च यथायथ मानं विवेचितमिति सत्यम् । किन्तु तथापि निर्माणकतुं पटुत्व च सर्वोपरि विराजते। स्वकीया प्रतिभामनुसृत्य स्वबुद्धयनुसारेणेव इमानि सर्वाणि विरचनीयानि । मूर्तीना, प्रतिमाना, चित्राणा च गुणाधायकत्वे निर्मातुः शाश्वतिको प्रतिभा एव कारण भवति, न केवलं प्रतिमामानलक्षणशास्त्रविद्या ।
विष्णुधर्मोतरपुराणम् , अष्टानिशेऽध्याये देवप्रतिमाना नेनाणि तथा मुखानि कोदृशानि कियत्परिमाणानि स्युस्तद्विषयेऽपि यथेच्छमालेचितम् । इद तु अवधेय यदत्र कुत्रापि 'देवा निमेपहीना भवन्ति'' इत्यस्य आलोचन न कृतम् । देवतानामुत्पलपनाभ नयन, कृष्णतारकमध्य, रक्तान्त च स्यात् । एतानि दीर्घपक्ष्मसमाच्छन्नानि, सुचारूणि तथा सुदृश्यानि भवेयु । ईदृशानि नेत्राणि प्रजाना हितकारीणि भवन्ति । किन्तु यानि नेनाणि पद्मपत्रान्तानि तानि तु श्रीसुखप्रदायोनि भवन्ति । एतानि मनोज्ञानि सुदृश्यानि विशालानि कृष्णताराणि, शुभलक्षणसमायुक्तानि, अन्त दुग्धवत् श्वेतानि स्यु । नेत्रलोमानि अग्ने असरलानि भवेयु । मुख प्रसन्न चतुरस्र तथा सुसम्पूर्ण स्यात् । अन च विभिन्नानि शुभलक्षणानि स्यु । दोघमण्डलाकारा चक्राकारा त्रिकोणादय देवप्रतिमा प्रजाना मङ्गलमिच्छद्धि सयत्न परिहर्तव्या । आसामक्षिषु पक्ष्मसु च यथोपयुक्त लोम विरचनीयम् । अन्ये अशास्तु लोमवर्जिता भवेयु । तथा सौन्दर्यमासु प्रतिमासु आधेय यथा इमा सर्वा षोडशवर्षीया लावण्यमय्यश्च प्रतीता स्यु । पञ्चगुरुपाणा मध्ये हास्य यन्मान विश्लिष्य प्रागेव निगदितम् तदनुसारेणेव आसा देवप्रतिमाना मान परिज्ञेयम् । वदनानि प्रसनानि दृष्टयश्च सुस्मिता स्यु । इमाश्च मुकुटकुण्डलहार केयूराङ्गदादिभि विविधैरलवार भूपितल्या , कण्ठे मङ्गलमाल्य, गले पविन यज्ञोपवीत, श्रोणिदेशे च विलम्बिता मेखला, पदप्रान्ते नूपुरादीन्या भूपणानि । आजानुलम्बित कटिवास. मनोहर दुकूलम् । आसा प्रतिमाना दक्षिण जानु प्रदर्शनीयम् । मस्तकस्य ऊध्वभागे तत्प्रमाणानुसारेण देवानु- कारिणी मण्डलभा प्रभा विरचनीया। आसा प्रतिमाना कीदृशी दृष्टि स्यात् तद्विषयेऽपि यथोचितमालोचितम् । आसा निर्माणेऽपि . १ कालिदासस्य विक्रमोरगोये तृतीये-'देवल अणिमिहि अणेहि मीणा विडम्यादि ।
विष्णुधर्मोतरपुराणम् यथोचितः यत्नः आधेयः। ऊध्र्वगामिनी अधोगामिनी तियंगगामिनी दृष्टि. परिहर्तव्या। तथा या च हीना, अविका, दोना, बुद्धा, स्क्षा वा भवेत सापि परिहरणीया | ईदृग्दृष्टीना परिहारे कारणमपि पर्यालोचितम् । अर्ध्वदृष्टि मरणजापिका, अघोदृष्ट्या शोको लक्ष्यते, तिर्यग्दृष्टि धननाश- कारिणी, हीनदृष्टया मरण द्योत्यते, अधिका दृष्टिः शोकजनयित्री, दोनदृष्टया देन्यं सूच्यते । रूक्षा दृष्टि सम्पत्क्षयकरी तथा क्रुद्धा दृष्टिभंय- - विवधिनी स्यात्। , प्रतिमानामुदरनिर्माणविधावपि केचन नियमा अनुसतया । अनुदरी अधिकोदरी, प्रतिमा विवर्जनीया । इमा यथावत् प्रमाणानुसारेणैव स्युः । वणं तु कान्त स्यात्, सर्वथा रूक्षता वर्जनीया । अन क्षतणादीनि स्थान म लभेरन् । यया आनतं प्रतीयेत एतादृशी अधिकविवृति उदरवक्नस्य न स्यात् । अन्य अधिकस्थूलता यथा सयल परिहर्तव्या तथा अधिक- सूक्ष्मतापि, अल्पोदरी प्रतिमा भयाय कल्पते, अधिकोदरी च मरणसूचिका । क्षतयुक्तं यदुदर स्यात् तत्तु मृत्युजनकम् । होनेन विनाशो थोत्यते, उदराधिक्य शोकस्य कारण भवेत्, तथा रूक्षवर्णविशिष्टेनोदरेण भयं सूच्यते । यस्य उदरस्य मुख विवृत स्यात् तत्तु कुलनाशकर भवेत् । प्रसङ्गेऽस्मिन् वृहत्संहिताफारमतमपि उदाहर्तव्यम्-"यामावनता पतीनां दक्षिणावनता हिनस्त्यायुः" । मण्डलामा च स्थान विमाय मानानुसार स्वस्थाने एव परिकल्प्य निवेनीया । प्राच्यदेशीया आभा च धननाशाय प्रवर्तते, दक्षिणामा मरणसूचिका, पश्चिमाभिमुखिनी सुतनाशकारिणी, उत्तरदेशीया च भयनि- वृद्धिमूलिका स्यात् । प्रमाणहीना मण्डलामा नाशाय प्रवर्तेत । अधिकाभया देशनाशः सूच्यते, अश्लक्ष्णा मरणनिमित्तका, बुद्धा रूपनाशिनी मवेत् । न कदापि लक्षणविजिता मानप्रमाणहीना प्रतिमा विरचनीया। ब्राह्मणश्रेष्ठमन्यादिभिराहता अपि देवास्तादृशी लक्षणप्रमाणजिता प्रतिमा विष्णधर्मोतरपुराणम् नाश्रयेयु । ईदृप्रतिमासु नित्य पिशाचा देत्या दानवाश्च स्थान लभन्ते । अत सर्वप्रयत्नेन परिमाणहीना प्रतिमा वर्जनीया । मानलक्षणयुत्ता च सर्वा प्रशस्ता शुभारी। इय च आयुर्विवर्धिनी, यशोऽभ्युदयविधायिनी, धनवान्यादिसमृद्धयुन्नतिकारिणी भवति । मानलक्षणपेता प्रतिमा धन- धान्यादिक नाशयति । देवप्रतिमा सदव शोभामण्डिता कर्तव्या । मूर्तीना प्रतिमाना चित्रगतानामालेख्यादीना गति शोभना स्यात् । सिंहस्येव वीर्यवती, वृपस्य इव मन्थरा, मातङ्गस्येव विवृत्तपार्वा, राजहसस्येव लीलागयी मनोहारिणी च गतिविधेया। मृर्यादीनि तया चित्राणि निय मानुसारेण प्रबल्पितानि सन्ति निर्मातु देशस्य राज्ञश्च सौभाग्य सूचयन्ति । अत सर्वप्रयत्नेन इमा सुलक्षणा कर्तव्या । सुलक्षणमेव सर्वसौन्दर्यस्याधार- भूतम् आयुगरोग्यैश्वर्यदायक परम शुभम् । परवर्तिनि अध्याये चिनस्य स्थानमवलम्ब्य आलोचन प्रवर्तते । बहुमूल्यवति एवास्पिनशे प्रकृतपाठनिर्णयो न बनायाससाध्य । विभिन्नासु मातृकासु निमम कदाचित् मुद्रितश्चाय भागो बहुविचित्र पाठमुपस्थापयति, अत बहुप्रयासमास्थाय एव गाठो निर्णेय । अन तु चित्रस्य नवस्थान- मालोच्यते । अर्वाचीनकालेषु बहुए वास्तुशास्त्रग्रन्थेषु चित्रकलासम्बन्धिषु गुस्तकेषु च इदं नवस्थानमवलम्ब्य बहु आलोचितम् । एपा ग्रन्थाना मध्ये सगराङ्गणसूत्रधार ( ईसवीये एकादशशतके ), सोमेश्वरस्य अभिलाषार्थ- चिन्तामणि ( ईसवीये द्वादशशतके ), श्रीकुमारस्य शिल्परत्नम् (ईसवीये पोडशशतके ) उल्लेखनीया पदवी भजन्ते । एतन्मध्ये समराङ्गण सूत्रधारस्य अयम् अश मृश प्रमादपूण 1 यद्यप्यस्य एकोताशीतितमेऽध्याये नवस्थानवर्णनप्रसडगे नववृत्तेरप्युल्लेगो दृश्यते तथा च साकल्यन ऊर्भातशत्स्थानान्यपि उपकल्पितानि, तथापि दुष्टपाठवाहुल्यात् अशस्याम्य यदभिप्रेत स्पष्ट वक्तव्य न तदस्माभिरनायासेन ज्ञातु शक्यते । सोमेश्वरस्य अभिलापार्थचिन्तागणो तृतीयेऽध्याये तथा श्रीकुमारस्य शिल्परत्ने चतु - परितमऽध्याये चिनविषयको निबन्ध उपस्थापित । किन्तु विषयेऽस्मिन् विष्णुधर्मोत्तरपुराण १७ ग्रन्यद्वयस्य ऐकमत्यं दृश्यते । उभयत्रपाठोऽपि प्रायशः न भिद्यते । एतादृशस्य पाठेक्यस्य कारणमप्यस्ति । इमौ द्वौ ग्रन्थी नवस्थान- विषये ब्रह्मसूत्रस्य तथा पक्षसूत्रस्य यः पाठः आसीत् तमवलम्व्य एव प्रवर्तितौ वर्तते । विष्णुधर्मोत्तरपुराणे नवस्थानप्रस्थानात्मकोऽशों वर्तते । तत्र यद्यपि ब्रह्मसूत्रस्य पक्षसूत्रस्य वा नामोल्लेखो नास्ति तथापि विष्णु- धर्मोतरपुराणात प्राक् कश्चित् पाठमवलम्व्य एव अस्य पाठः प्रचलितो नास्त्यत्र सन्देहलेशोऽपि । किन्तु विष्णुधर्मोत्तरात् शिल्परत्नाभिलपितार्थ- चिन्तामणीनाम् अस्मिन् विषये यन्मतवैषम्यं पाठपार्थक्यं च वर्तते तत् सम्यगालोचनीयम् । भोजस्य समराङ्गणसूत्रधारे एकोनाशीतितमाध्यायं सम्यग् विचार्य स्थिरीकृत्य यानि नवस्थानानि लभ्यन्ते तानि स्वित्यम्-ऋज्वागतम्, अर्घ- ऋज्वागतं, साचीकृतं, अव्यर्धाक्षम्-इमानि सर्वाणि ऊर्ध्वागतानि । एतान्येव यदा परावृत्तानि भवन्ति तदा नवीनस्थानचतुष्टयानां प्रादुर्भावो जायते । तानि यथा-ऋज्वागतपरावृत्तम् , अर्धऋज्वागतपरावृत्तं, साचीकृतिपरावृत्तं, अध्यंक्षिपरावृत्तम् ; नवमस्थानं तु पाश्र्वागतम् । इदं च सदैव भित्तिकविग्रहं स्यात् । शिल्परत्नाभिलपितार्थचिन्तामणिषु मुख्यतया पञ्चस्थानस्योपलब्धिर्भवति । यथा-ऋजुः, अर्घजी, साची, धर्धाक्षी (द्वयर्धाक्षो ), पाश्वंगतश्च । इमानि पञ्च मुख्यस्थानानि । एषां मध्ये प्रथम- चतुष्टयं परावृत्तं कृत्वा ऋजुपरावृत्तम् , अर्घर्जुपरावृत्तं, साचीपरावृत्तं, घर्धाक्षीपरावृत्तम् (द्वयर्धाक्षीपरावृत्तम् ) इति साकल्येन नवस्थानानि समुपलभ्यन्ते। मार्कण्डेयवचनानुसारेण रूपाणां शुभाकारविकाराणि . नानावर्णधराणि स्थानानि नवसंख्येयानि । तानि यथा ऋज्वागतम् , भनृज, साचीकृतशरीरम् , अविलोचनं, पाश्वगितं, परावृत्तं, पृष्ठागतं, परिवृत्तं, समानतं च। भत्र सम्यग्विश्लेपणेनेदं प्रतिभाति यद् विष्णुवर्मोत्तरस्य अनूनुः शिल्परत्नादीनामजः एव | साचीकृतशरीरं हि साची, अर्धविलोचनम्, १८ विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् -- अध्य_क्षमिति समानार्थप्रतिपादकमेव । पार्वागतमुभयसाधारणम् । क्षयवृद्धयनुसारत योदशस्थानानि समुपलभ्यन्ते-तानि यथा--दृष्टयागतम्, अनृजुगतं, मध्यायाधम्, अर्धा, साचीकृतमुख, नत, गण्डपरावृत्त, पृष्ठागत, पावागतम् , उल्लेप , चलित, उत्तान, वलितम् । इमानि स्थानानि सस्थानानि च सम्यग व्याख्यानमर्हन्ति । ऋज्वागतस्थान तु अभिमुख तथा सुसम्पूर्ण भवति । तन अङ्गप्रत्यङ्गानि स्पष्टतया प्रतीयन्ते । अम्य अङ्गानि मनोरमाणि, वतिका कोमला कुन्दा- वदाता च भवेत् । स्थानमिद मधुरं, पवित्र, तथा सुस्पष्टरेखाभिरलड्कृत स्यात् । अस्य गानाणि तु न कदापि क्षीणत्वमाप्नुयु. । अन्जुस्थाने मुखस्य वक्षसः उदरस्य च सम्मुखत पूर्णता स्यात् । विन्तु व टिदेशे स्कन्धे ऊरुप्रदेशे चेद क्षीणम् । नासापुटादधरोष्ठं चतुर्थांशम् । शरीरतो भागत्रय क्षयमापनम् । प्रकृतिस्थानलम्भोपपादनात् अस्य अधिक सौन्दर्य सूच्यते । अब वह्वय नृत्तमुद्रा प्रदश्यन्ते । साचीकृतशरीरे भूमिलम्भस्तु तिर्यक् । इद तु सुकुमार, सर्वाङ्गमनोहर, लोचनलोभनीयम् । अन वतियाकार्य तु अनिन्द्य स्यात् । इदमशस्य चतुगिन क्षीण भवेत् । भ्रुवो च अाशन न्यूनी। ललाटस्य नासाग्र- भागस्यापि अर्घाशो लुप्यते । अवशिष्ट गर्षांश अद्भुलचतुष्टयेन क्षीण. । नयनमपि अगुलद्वयेन क्षीणत्वमुपगतम् । भ्रूसैखम् अङ्गलद्वयेन लुप्तम्-- कोमलरेसाभिरद्धितं स्यात् । नयनस्य कृष्णाशा न छायागता मैव ऋजयो न चापि कोपनामिया स्यु । भविरोचनस्यानस्य गहद पैचिम्य दृश्यते । आ मुसे एकमेव नेमुपलभ्यते, अपरं तु लुप्तम् । भ्रुवोरपि तथैनावस्था। अर्थात् एका एव भूस्तथा दृश्यमाना। रलाटवरता एवमायात्मिका। गण्डस्थळ मानेन भर्याङ्गुलम्, अपर अर्मादाय लुप्त स्यात् । ये तावद् दृश्याना सारा. ते एव यथायथं प्रदर्शनीमा नान्ये । प्ठिसा भर्याङ्गुलामच्छिना, हनो.
सात स्थानम् विप्पुपौत्तरपुराणम् विस्तार एकयवात्मक' (अङ्गुलाष्टमभागात्मक) स्यात् । सम्मुखस्थ वक्षः अर्घाशेनैव प्रदर्शनीयम् । अस्य अपराधर्षांशो लुप्तो भवेत् । अनेन प्रकारेण नाभिमुसात् केवलम् अर्याङ्गल स्थानमेवावशिष्यते । कटिदेशस्यापि अर्धभाग एव प्रदर्शित स्यात् । यत् किञ्चिदपर प्रदर्शनीय भवेत् तत्तु अर्घभागेनैव कार्यम् । इदमरिलोचनस्थानमाकारेणैव परिज्ञेयम् । इद च छायागत- मित्यपरनाम्नापि परिचीयते । पाश्र्वागतं स्थान त्वित्थम्-अब केवल वामपाश्वमथवा दक्षिण- पार्श्वमेव प्रदश्यते न तुभयम् । अङ्गस्यापरे भागा लुप्ता अथवा क्षय- मापन्ना. । अङ्गस्य गतिरपि ईदृशी एव । अवरोऽवत् एक नासारन्द्र, एक ललाट, (ललाटार्ध) एक नेत्र, एका च भ्रू , एक श्रोत्र, चिवुकामेव प्रदश्यते । तत् कपोलस्थल यत् शिरस्स्थवाले आकीर्ण प्रदर्शनीयम् । इद निर्दिष्ट- मानलक्षणाधित, माधुर्यलावण्यादिगुणोपेव भित्तिकसहित भवेत् । परावृत्ताख्यस्थाने परागतं मुखम् एकया कलया हीनं स्यात् । कण्ठदेशे, स्कन्धे, चिवुके, ललाटे च एककलाया न्यूनता । बाहुस्थल, वक्षः, कटिस्थान, गोपनाङ्ग कलाद्वयहीनं जायते । किन्त्वपराणि अङ्गानि न भृश कृशी- कृतानि स्यु. । भागानुसारेणास्य मान भवेत् । पृष्ठागतस्थाने सर्व शरीरम् अतीव सोन्दर्येण पृष्ठत एव प्रदर्शनीयं भवति । भ्रूलेखा ईपदवक्रभागमुपगता स्यात् । प्रत्यङ्गसन्धिस्थान वनम्, अपाङ्गम् ईपत् प्रदर्शयितव्यम् । अपाङ्गदत्तदृष्टिः कपोलस्थलमतिमनोहर प्रतीयेत । इद शान्त, सुस्थिर, लोचनलोभनीय भवेत् । सौन्दर्य माधुर्य चान वर्तते । इद पृष्ठागतं स्थान पुस्तकेषु चिनेष्वपि प्रायश. सगुपलभ्यते । परिवृत्तस्थाने उत्तमागमवश्यमेवैकेन भागेन अर्थात् अङ्गुलचतुष्टयेन न्यून स्यात् । परिवृत्तिकारणात् नर्वभाग क्षामेण अङ्गेन सह समभावेन विष्णुधर्मातरपुराणम् अपरा- . अवस्थितो भवेत् । अर्धाङ्ग पुरत एव सन्निहितमस्ति । छायागतरीतिमनुसृत्य द्वौ अाशौ यथाक्रमेण सवें निम्नभागे च प्रदर्शनीयौ। अंशद्वयस्य परस्पर सादृश्यं ग्राम्यम्, निष्प्रयोजनीयं च । दृष्टेविनोदनाय मध्याश: यथोचितं क्षयमुपगच्छेत् । यत् नवमं स्थानं समागतं नाम तत्र सम्पूर्णनयनदृष्टिः जघनदेशे प्रतिछा- पिता स्यात् , पादगुल्फ दृश्यमानं, कटिभागस्य ऊर्वाशः क्षयमागतः, शश्च दृश्यते । पादाङ्गुलितल लुप्तं किन्तु पादतलद्वयं सम्पूर्ण दृश्यमानं भवेत् । चतुदिक्षु सुसम्पूर्णमिदं भवेत् । भयानकरसोऽत्र अनेन न ध्वन्यते । बाहुश्च प्रकाशितः स्यात् । मुखम् अवलुप्तं भवेत्, कन्धरस्यापि लोपः, तथा च एका जवा अपि अवलुप्ता स्यात् । एपा नवस्थानाना शिल्पिन. प्रज्ञाबाहुल्यात् बहवो विकारा अपि भवितुमर्हन्ति । इमानि सर्वाणि स्वकीयैः लक्षणैः अवच्छिन्नानि भवेयु. इति नास्ति सन्देहः । एषां पश्चात् पृष्ठभूमिः समानभागेन विरचनीया, . यथाविधि च कर्तव्या। पृष्ठभूमिभागे प्रथमतः यथायथं मानं परिकल्प- नीयम् । तदनन्तरं च लक्षणपरिमाणानुसारेण इगानि नवस्थानानि प्रयत्नतः लेख्यानि स्युः । सर्वेऽपि भावा एभिरेव नवस्थानः प्राकाश्य- मर्हन्ति । स्थावरजङ्गमात्मके सम्पूर्णे भूमण्डले नवस्थानेभ्यः अधिक नूतनं किञ्चिन्नैवोपलभ्यते । अर्थात् इमानि नवस्थानानि स्थावरभूतलस्य जङ्गमजोवलोकस्य च सर्वान् भावान् भावविकारांश्च प्रकायितुं शक्नुवन्ति । अतः परं चित्रसूत्रस्यान्तिमपर्याये क्षयवृद्धिमधिकृत्य. आलोनितम् । चित्रकृभिः अवश्यमेव समासेन अथवा संक्षेपेण अस्योपयोगित्वं ज्ञातव्यम् । अङ्गप्रत्यङ्गाना संस्थानादेव क्षयवृद्धी प्रादुर्भवतः । स्थानाना वैषम्यात् आसामपि त्रयोदश भेदा उपलभ्यन्ते । इमानि त्रयोदशस्थानानि उताहो प्रयोदशसंस्थानानि एवंक्रमेण परिचीयन्ते-दृष्ट्यागतम् , अनृजुगतं, - विष्णुधर्मोतरपुराणम् मध्याधम्, अर्घा, साचीकृतमुसं, नतं, गण्डपरावृत्तं, पृष्ठागतम् , उल्लेपं, चलितम् , उत्तानं, वलितम्-इमानि सर्वाणि संस्थानानुसारतः परिकल्पनीयानि । मण्डलानि वैशापप्रत्यालीढसञ्चालनः प्रदर्शनीयानि । पादावपि समाः असमाः वा स्युः । चलानि सुस्थितानि भवेयुः । प्रसङ्गेऽस्मिन् आलीढप्रत्यालोढादीनां यथार्थावबोधाय किश्चिदा- लोचनमुचितम् । आलीढपदं तु मालीढासननाम्ना अथ च प्रत्यालीढपदं प्रत्यालीढासननाम्नापि परिचीयेते। यदा दक्षिणं जानु अग्रे न्यस्य वामजानु पश्चात् नीयते तदेवासनम् आलीढासनमिति । अस्य विपरीतं तु प्रत्यालीढम् । अर्थात् अत्र वामजानुन. अग्ने स्थापनं तथा च दक्षिणजानु पश्चात् नीयते । आलीढप्रत्यालीढभङ्गीनां निदर्शनं युद्धगयाया प्राचीन- प्रस्तरालेख्ये एवोपलभ्येत । तत्र बाणनिक्षेपरतयो. ऊपाप्रत्यूपयोः सूर्यसमन्वितयोः ये मूर्ती ते तु आलीढप्रत्यालीढान्विते एव । पूर्णिया- प्रान्ते प्राप्तासु कतिपयमुद्रासु आलीढभङ्गिः समुपलभ्यते । मोयस् (Maues) इत्यस्य ताम्रमुद्रासु शिवरक्षितस्य धातुगुद्रासु च समुपलव्यायाः शिवमूर्तेः प्रालीउभङ्गिः द्रष्टव्या । तन्त्रसारग्रन्थे तारासम्वन्धिनी इयमुक्तिः स्मयते-'प्रत्यालीढपदां घोराम् ।' समासमपादात् द्विविघं स्थानं निष्पाद्यते । पदभूयिष्ठं यत् समपादं तत्तु ऋज्वागतेष्वेव दृश्यते । तदितरमर्घसमपादं मण्डलेषु समुपलभ्यते । तथा चोक्तं- "तद् गत्वा पदभूयिष्ठं स्थानं समपदं स्मृतम् । मण्डलं च द्वितीय स्यात् धन्विनां वैशाखम्, आलीढं, प्रत्यालीढं ज्ञेयम् । कलिकातायां भारतीय- पुरातत्त्वसंग्रहालये अंशावशिष्टे कस्मिश्चित् गान्धारशिल्पनिदर्शने रथस्थितः सूर्यः तत्सन्निहिता बाणनिक्षेपरता एका मूर्तिः पूर्वोक्तभङ्गि भिरवलोक्यते । खड्गचर्मधारिणा चित्रं विषमपदं गोसूत्रकगतं स्यात् ।
२२ विष्णुधर्मातरपुराणम् शक्तितोमरपाषाणभिन्दिपालायाधराणां चलितभङ्गिमा आलोढपदं च स्यात् । चक्रशूलगदाकुणापधारिणां वल्गितं विजेयम् । स्रोमूर्तिनिर्माणे नियमस्तु भिन्नः । तत्र संस्थाने एकपादस्तु समः अपरश्च विह्वलः; शरीरं सलील स्यात् । क्वचिच्च आधारभूतैः कैश्चित भन्वितं भवेत् । विशालजघनदेशो लीलाविलासैविभ्रान्ति जनयति । पादविन्यास: सुस्थिरः स्यात् । कालवशादवस्थावैपम्याच्च जनाः प्रायश एवास्यां पृथिव्यां लक्षणपरि- माणज्ञानहीनाः । अतः इदं विज्ञाय शिल्पी आत्मबुद्धया प्रचोदितः सन् क्षयवृद्धिगतानि इमानि सर्वाणि विरचयेत् । इमे ये. मानप्रमाणमूलका नियमा उक्तास्ते तु न पर्याप्ताः । शोभनप्रतिमा निर्माणकाले मनोरम- चिमाङ्कनसमये भानप्रमाणनियमैः सह आत्मविचारबुद्धितीक्ष्णविश्ले- षणबोधः सहजातशिल्पानुरागः स्वकर्मनिष्ठा इत्यादयश्च अपेक्ष्यन्ते । तदैव इष्टसिद्धिर्भवति ।
प्रत्यालीदम् ( प्रत्यालीटपदम् )
पूर्णिया ( विहार ) मण्डले लया
यन्त्रविदारिता मुद्रा
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् ।
चित्रसूत्रम्
अतः
मार्कण्डेय उवाच ।
परं प्रवक्ष्यामि चित्रसून तवानघ।
उपशी सृजता पूर्व चित्रसूत्रं नृपात्मज ॥
नारायणेन मुनिना लोकानां हितकाम्यया ।
प्राप्तानां वञ्चनार्थाय देवस्त्रीणां महामुनिः ।
सहकाररसं गृह्य उव्यां चके घरस्त्रियम् ।
चित्रेण सा ततो जाता रूपयुक्ता वराप्सराः ॥
दृष्ट्वा बोडिताः सर्वा जग्मुस्ता देवयोषितः" ।
एवं महामुनिः कृत्वा चित्रं रक्षणसंयुतम् ॥
ग्राहयामास स तदा विश्वकर्माणमच्युतम् ।
यथा नृत्ते तथा चित्रे त्रैलोक्यानुकृतिः स्मृता ।।
१. माण्डेियः छ
१. सृजता ये, फ, ष, प, छ
५. प्राप्तनांय
७. महामतिःछ
डिताः कोडिता छ
११. दययोषितः । देययोषिता घ
१३. लोक्यानकृतिःच
२.x छ
४. पूर्वे वे, क, ख
६. वाचनाय प; य.चनाय छ
८. परसिमंगछ
१०.सार्वाह
१२. विश्वकापियुच्युतम् घ
विष्णुधर्मोत्तरपुराण
दृष्टयश्च तथा भावा अङ्गोपाङ्गानि' सर्वशः।
फराश्च ये मता नृत्ते पूर्वोचा नृपसत्तम ।।
त एवं चिन्ने विज्ञेया नृत्तं चित्र परं मतम् ।
नृत्ते प्रमाणं यन्त्रोक्तं तत् प्रवक्ष्याम्यतः शृणु ॥
हंसो भद्रोऽयं मालव्यो रुचकः शशकस्तथा ।
विज्ञयाः पुरुषाः पञ्च तेपां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
उच्छायायामतुल्यास्ते सवें ज्ञेयाः प्रमाणतः ।
स्वेनैवौङ्गुलमानेन शतमष्टाधिक
प्रमाणं नृप हंसस्य भद्स्य तु" पडत्तरम् ।
चतुभिरधिकं ज्ञेयं मालव्यस्य तथा नृप ।
शतकं च रुचकस्योक्ता दशोनं शशकस्य च ।
बादशाङ्गुलविस्तारस्ताव इत्यभिधीयते ॥
आगुल्फान्त चतुर्भाग' पादोछायः प्रकीर्तितः ।
द्वौ च तालौ" तथा जो पादतुल्ये च जानुनी ।।
भवेत् ।।
१.मस्तु ग, घ,छ, य; दृष्टयः च च २. अजोपाङ्गम् छ
३. महावृत्ते थे, फ, ग; मता दृष्टा वृत्ते च ४. येनोक्तं वे, य नोक्तं च, यत्रोक्त छ
५. भद्रेश्य च
६ विज्ञेयः ख, छ
७. पुष्प. ख, छ
८ च (पञ्च स्थले) छ
६. उच्छायायामत्तल्या च
१०.या छ
११. स्वेनेवा वे; स्यनवा छ
१३. एकस्योक्तछ
१४. अपुल्फरत के अड्गुरुफतं क, च, छ
१५. च्चतुभार्ग वेश्चतुर्भागः क, च, छ १६.? घ
१७.तालेच
१५ पावतायेच
२५
विष्णुधर्मोतरपुराणम्
जवातुल्यौ तथा चोरू नाभिस्तालं तु मेढ़तः ।
तावच्च नाभेर्हृदयं हृदयात् कण्ठ एव च ॥
कण्ठस्तालस्त्रिभागः स्यात्तालं च वदनं भवेत् ।
तालपड्भागमप्युक्तं
ललाटोपरि मस्तकम् ॥
मध्ये मेळू तु विज्ञेयमिति दैयं प्रकीर्तितम् ।
तालः प्रोक्तः करो राजन् पाह सप्तदशाङ्गुलौ ।।
प्रयाह" तापदेवोक्तो वक्षसोर्धमथाष्टकम् ।
एतदायामतः प्रोक्तं मानं हंसस्य पार्थिव ॥
अनेनैवानुसारेण शेपाणामपि कल्पयेत् ।
आयामपरिणाहाभ्यां समाः सर्वे नराधिपाः ॥
सामान्यतस्ते नृपवर्य मान
प्रोक्तं मया हसनराधिपस्य ।
१. जातुल्यो ख, जहुतुल्यौ छ, २. तु क, ख, छ
जद्धातल्यो ।
३. नाभिहृदय धे, क, ख, ग, घ, च; ४. हृदया ख,च
नाभिहृदयां छ
५. कण्ठम् क, ख, च, छ
६. कण्ठताल च, छ
७.विभागररयाताल छ
१०.प्रबाहब
१२. वक्षसोच्चमयाप्टकम छ
१३. हसत्यापार्थिव छ
१४. अधिक
१५. मयामछ
१६. समास्स छ
१७. नरापिप वे, क, ख, छ,नराधिपाच १८. माणं घ
४
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम्
प्रत्यङ्गमान' च मयोच्यमान
समासतस्त्व शृणु राजसिंह।
इति' धौविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्टे मार्कण्डेयवयसवादे
चित्रसूत्रे आयामोच्छ्रायमानवर्णनो नाम पत्रिंशत्तमोऽध्याय ।
२. तु ग, घ च
४.xछ
१. प्रत्यङ्गमनं छ
३xछ
५. धर्मोत्तरेषु च
६.४ च
5+ तृतीयकाण्डे च
१०.xच
६. मायामोच्छायमान नाम ७, व, प
द्वादशाहलपरिणाहो मूर्धा एकवालद्वादद्यालय ३ ३६ मार्कण्डेय उवाच अथ प्रत्यङ्गविभागो भवति । तत्र द्वादशेङ्गलपरिणाहो मूर्धा । चतुरङ्गलोच्छायमष्टाङ्गुल सलाटम् । शटी चतुरडली द्वघडलोच्द्रायो। पश्चागुलौ' गण्डौ। चतुरनुलो हनुः । द्वयङ्गुली कणां चतुरगुलो- च्छायो" । कर्णमध्योऽङ्गुलर तद्रन्ध्रमुदकम् । पालिरनियमेन । कर्णस्य लुटिका'५ पालि । नासा चतुरमुला । अग्रे घडलोच्छाया" विकायामा च । नासापुटायें?लिविस्तारो द्विगुणद्विगुणायामो" । नासीठ- मर्घागुलम् । ओठश्चाङ्गल । चतुरङ्गलायाममास्यम् । अधरोऽङ्गलम् । ह्यङ्गल" चिवुकम् । चत्वारिंशदन्तोस्तेष्वष्टौ दंष्ट्रा । अर्धाङ्गुलोच्छिता १. माकाण्डेय छ २.xछ २. द्वानिश ग घ,ब ४. परीणाहो वे च ५. मगड गुले छ ६. शसो छ ७. °लोच्छ्यौ च ८ पञ्चाइ गुलोच ९. चतुर गुलौ क, ख, च १०.हन क,खच २१. चतुरड गुलोच्छ्यो पा लेच्छापो छ १२. पणमध्यागुलम् वे, ध १३. "मुदमानव १४. पालिरनियमने च १५ x ग, लाटकाछ १६. दूघ लोन्यायाति , ख ग, च, छ १७.चायामाचक, च ग्रामा च प च, कामयामा घछ, दायामा चंग १८. नारापुर १९. द्विगुणायामो ख २०. नासाट स, मप्सौष्ठ प, पुिलम छ २१. मोठचाच २२. लश्च छ २३. पामसाम्यम् ॥ २४. दूधगुलो गक २५. पत्यारिताच २६. स्तेप्वष्टा विष्णुधर्मोतरपुराणम् दन्ताः'। अडगुलद्वादशभागिका दंष्ट्रा। अडगुलेविस्तृते' व्यगुलायामे नेने । नेत्रविभाग कृष्णमण्डलम् । पञ्चभागास्तारा। अर्धाङ्गुलविस्तृते" श्यङ्गुलायामें ध्रुवी । तयोद गुलमन्तग्म् । चतुरङ्गुलं नेत्रान्तकर्णविव- रम् । दशाइगुलविस्तृता ग्रीवा एकविंशत्यहगुलपरिणाहा । पोडशाडगुल' स्तनान्तरम्। षडगुलं स्तनजद्वयन्तरम् । षोडश बाहुमूलपरिणाहः। द्वादशाग्ने सप्ताङ्गुल करतल पश्चाङ्गुल विस्तृतम् । पञ्चाङ्गुलप्रमाणा" मध्यमिका । तत्पूर्वदलहीना" प्रदेशिनी। तत्तुल्या चानामिका । तत्परिहीना कनिष्ठिका । सर्वा समत्रिभागपर्वा.२ । पर्वार्धा" नखा. । श्यङ्गुलमपृष्ठं द्विपर्वः । जठर. परिणाहो द्वाचत्वारिंशदगुल.१ । वेद्यप्रमाणाभ्यामगुल नाभिः । कटिरष्टा- दशाडुला विपुला । तत्परिधिश्चतुश्चत्वारिंशत् । चतुरङ्गुलविस्तृतौ वृषणौ । पडङ्गुल तावत्परिणाहं मेढ़म् । तन्मध्यत ऊरू चतुरडुलौ। तद्विगुणपरिणाह- २. अलि क, ख, ग ३. विस्तृता ये ४. अइगुलायामे च, छ ५. नेत्र विस्तृते छ, अर्घाडगुमि वे, अर्धागुलो ग ६. यामा ७. तपोद्वघड गुल्मान्तक गुलमान्तरम् क, "मान्तरम् च; "मानतम् छ ८. करण विवरमक ६. घोडगाङ्गलन १०. स्तनजयन्तरम् क, स्तनजरयवरम् ग, स्तनजत्वन्तरम् छ ११. पश्चाइ,गुल “कनिष्ठिकागx १२. तत्तवंदसहोना त १३. समित्रिमाणपर्या क, समिग्रिभागसर्वा स १४. पूर्वाध क, स, ग, गर्वा । १५. स्याल ध; तड.गुल छ १६. द्वायत्वारिंशा गुल. ये, प १७. वैवप्रमाणाम्पामा गुल क, ख, वेद- प्रमाणाभ्यामडगुल च १८. सत् परिधि ,च सहाहुल वरतल पश्चाहल विस्तृतम् सा: समविभागपर्या बलो। विष्णुधर्मातरपुराणम् विपुले' जानुनी । तत्रिगुणपरिणाहर जवागम्', पश्चानं चतुर्दश- परिणाहम् । द्वादशदीधी पडङ्गलविस्तृती' पादौ । त्रिकापताङ्गुठी' । अगुएतुल्या प्रदेशिनी । तदष्टांशोनाः शेपाः । अहुलचतुर्भागहीनो एनखः । तदर्धप्रमाणं प्रदेशिन्याः। तदष्टभागः शेषाणाम् । सर्वपादमङ्गुलमष्टाछुलोत्- सेध: । अङ्गुलेर पार्णी । पतुरझुलोच्छ्रायौ इति हंसप्रमाणं भवति । भवन्ति चान शेषाणां पार्थिवेन्द्राण मानं युक्त्या प्रकल्पयेत् । अनेनैवानुसारेण स्वमानस्यानुसारतः ॥ मध्यक्षचन्द्रगौरस्तु नागराजभुजो हंसगामी सुमध्यच हंसश्च सुमुखो" भवेत् ॥ रोमडकपोलस्तु गजगामी महामतिः। वृत्तोपचितयाहुस्तु भद्रः पद्मनिभो भवेत् ।। मुद्गश्यामस्तु मालव्यः कृशमध्यस्तनुच्छविः । आजानुबाहुः१२ पीनांसो दन्तिघोणो महाहतुः ।। १. तः द्विगुण च; परिणाहस २. परिणाहे प,छ ३. जङ्घमम् च,छ ४. द्वादशो च ६. पदी वे, ख ७.प्रिकारयताइ, गुलो क, त्रिकारयता' ८.प्रदीशिनी च वे, ख, ग 'E गुप्या छ ९. शोनाशेषा छ १०. नया छ ११. तदर्धा छ १२. मष्टाङ्गोत सेधः ग, "मष्टाङ्गुलमघ्या छ १२. या गुलो क, छ, स्यङ्गुले च १४.xच, भवति क, ख, छ १५. बाणा १६. 'वाम्बसारेगछ १७. स्यान्वहारतः छ १८. मध्यकृच्चन्द्र'ग, मधक्षक, ख, घ, मपाछ १९. समुसोच २१. वृत्तोपवितं" Nxकृष्ट २२. आजानुहः ष
.
विष्णुधर्मातरपुराणम्
शरद्गौरस्तु रुचका कम्युग्रीवो महामतिः ।
सत्यस्तु" रसिकश्चैव" घलयांश्च
प्रकीर्तितः॥
रक्तश्यामस्तु शशकः 'किशितकर्वरकस्तथा।
पूर्णगण्यश्च चतुरो मध्यक्षश्च"
प्रकीर्तितः ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे२ तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चित्रसूत्रे
प्रमाणवर्णनो नाम पत्रिशत्तमोऽध्यायः ।
१५'गोरम
१५.पासक
१८.रिपाव प:
मिसापक
२९.रिचितार, रिधिः
२०. मायाम
रस्तुरर'गिप रकम
२१.insix0
२१. धोतरे
लापारे x मारपश्य: भागाराम ,
समोसा
मामx.
६६. ""पासx.viran
३७
मार्कण्डेय उवाच
अङ्गमत्यनमानेन यथा पच नराः स्मृताः।
खियः पन तथा ज्ञेयास्ता एव' मनुजोत्तम ।
पुस्पस्य समीपस्था कर्तव्या योपिदीश्वर।
नरस्कन्धप्रमाणेन कार्यका सा यथामति ।।
अङ्गुलौ द्वौ नरात् क्षामं नियो मध्यं विघीयते।
अधिका च कटिः कार्या तथैव चतुरङ्गुलम् ॥
उर प्रमाणतः कार्या स्तनो नृप मनोहरी।
नृपाश्च सर्वे कर्तव्या महापुम्पलक्षणाः ।।
जालपादकरा" कार्यास्तथा 4
चमवर्तिनः।
ऊणेयं च सुयोर्मध्ये नेपां कार्य तया शुभम् ।।
रेग्वाथ्य करयोः कार्यास्तिो राज्ञां मनोहराः ।
शशक्षतजसदासम्ता वैक्षामकोटकाः ॥
१.मागिपप,
१. यात एक
५. 'वीपर प.
७.वामप
४. रामोपापा
६.यपामिनिवे, पचाम:00
सपनुपगुमीमत
...मका
१२.८
-
१.जापा
B.NTERTI
१.mमरपन
२२ वर्धरा जूटटसरा । तथा ॥ विष्णुधर्मोतरपुराणम् तदङ्गभगिनः सूक्ष्मा निजस्नेहान्यलकृताः । घनेन्द्रनीलसदृशाः केशा कार्यास्तथा शुभाः ॥ कुन्तला दक्षिणावर्तास्तरङ्गगः सिंहकेसराः । इत्येताः केशजातयः॥ चापाकारं भवेन्नेनं मत्स्योदरमथापि वा। नेत्रमुत्पलपत्राभं पद्मपत्रनिर्भ शशाकृति' महाराज' पञ्चमं परिकीर्तितम् । चापाकारं भवेन्नेत्रं प्रमाणेन यवास्त्रयः ॥ मत्स्योदराख्यं" कधितं तथा यवचतुष्टयम् । नेत्रमुत्पलपत्राख्यं प्रमाणात्" पठ्ययं स्मृतम् ।। पद्मपत्रनिभं ने प्रमाणेन यवा नव"। शशाकृति" च विजेयं तथैव च पवा दश ।। स्वमानाङ्गुलमानस्य५ यवमानं प्रकल्पयेत् । चापाकारं भवेन्नेत्रं योगभूमिनिरीक्षणात् ॥ १. तरङ्ग य, ग १.धनच, सहा छ ५. कमोजतयाः छ ७. दारातिय, दानाति ये, क, ख, २. त्यला कृता छ ४.४चदेशासाय ६.चग ९.प्रमाणे तु १.. मदरुपदराय ८. महाराजा छ १०. यथा लिया ये १२. प्रमाणेच १४. साहति व १५. विमानारगुलमानाय घरवमाना- गुससाना छ भवेत् । विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् मत्स्योदराकृति' कार्य नारीणां कामिनां तथा । नेत्रमुत्पलपनामं निर्विकारस्य शस्यते ॥ प्रस्तस्थ रुदतश्चैव पद्मपत्रनिमं 'मुन्द्रस्य वेदनान्तस्य ने शशाकृति' भवेत् ।। प्रापयः पितरश्चैव देवताइच नराधिप । स्वप्रमाभरणाः कार्या द्युतिमन्तस्तथैव च। मुष्णन्तस्तेजस' तेजा परेपां नृपसत्तम । सम्पग विचार्य नृपतिः स्वधिया यथोक्तं प्येतत् प्रमाणमनुरूपमनिन्दितं च। स्थानरनेफकिरणः स्थिरभूमिलम्भः कार्य तदेव सुकुमारमंजि रेग्यम्" ।। १४ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे" तृतीयराण्डे मार्कण्डेयवघ्नसंवादे चित्रसूत्रे सामान्यमानवर्णनो नाम" सप्तमिदातमोऽध्यायः । १.मताचोदराकृति २. रयतवमंट ४. पेदनातुरस्य ५. पारातिरा, ग, गानापि 3 नाराति: ये. १.पपिसाप ७. मनुष्णगरलेसा प, ६.मनुष्पमनिलिव १.. गुरुमार पे ११.प.ग, ग १२. निधीxc १३. पोत्तरेषु १४. माययमबारे तृतीया १. तोर ......'pixu १६.म'मायमानंच १७.मा.पार'x,मोग ३८ मार्कण्डेय उवाच नेत्रमुत्पलपन्नाभं रक्तान्तं कृष्णतारकम् । प्रसन्न दीर्घपक्ष्मान्तं मनोझं मृदु सत्तम ।। देवतानां करें राजन् प्रजाहितकरं भवेत् । समे गोक्षौरवर्णाभे स्निग्धे जिमानपक्ष्मले ॥ प्रसन्ने पद्मनेत्रान्ते मनोज्ञे प्रियदर्शने । कृष्णतारे विशाले च नयने श्रीसुखप्रदे । चतुरस्र सुसम्पूर्ण प्रसन्नं शुभलक्षणम् । अत्रिकोणमवक्रं च अधिकारमुखं भवेत् ॥ दीर्घमण्डलचक्राणि त्रिकोणादीनि यानि च । वानि तानि देवानां प्रजासुशिवमिच्छता॥ कार्या हंसप्रमाणेन देवा यदुकुलोहि । तेषां च लोम कर्त्तव्यमक्षिपक्ष्मसु" च भ्रुवोः॥ अतः शेपे गाने देवाः स्युलॉमवर्जिताः। दिरष्टवकाराच" तथा कार्या दिवौकसः ।। १.ता चx ३.कृतव क,सग च,छ ५. कृष्णताले गः पूष्णतार छ ७. धतुरषद चतुरस्त्र छ ६.अधिकारमुख क, त, छ ११. कर्शयमसपासु क, स, छ १६.शेषाधु घ १५. रिटकारा २. मृदु सत्तमम् ६, ग, च, छ ४. जिलाधिपक्षमतेख, ग.छ, जिल्लाश्रयेवमलेन १. श्रीमुखप्रदेस ८ सुसम्पूर्यप १०. गुप्ताह १२.४७ १४. गुलामजित. T विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् प्रसन्नवदना नित्यं तथा च स्मितदृष्टयः। मुकुट कुण्डलैहारः केयूरैरङ्गदैस्तथा ।। भूपितास्तेऽथ कर्तव्याः शुभस्रग्दामधारिणः। श्रोणीसूत्रेण महता पादाभरणधारिणः ॥ यज्ञोपवीतवन्तश्च सावतंसास्तथैव च । जान्वघोलम्बिना कार्याः शोभिना कदिवाससा॥ वामे मनुजशार्दल दक्षिणं जानु दर्शयेत् । अंशुकं च तथा कार्य देवतानां मनोहरम् ।। प्रभा च तेषां कर्तव्या मृनि मूनः प्रमाणतः। मण्डलामा महाराज देवतातोऽनुकारिणी॥ ऊर्ध्या दृष्टिरचोदृष्टिस्तिर्यक नेपा विवजयेत् । होनाधिका चा दोना या अद्धा रुक्षा तथैव च ॥ ऊोतु मरणायोक्ता शोकापाय: प्रकीर्तिता। तिर्यगधनविनाशाय हीना भवतिमृत्यवे॥ अधिका शाकजननी दीना च नृपसत्तम । रुक्षा धनक्षयाय स्यात् मुन्दा भयविवर्धिनी।। क्षामोदरी" न तव्यान कार्याचाधिकोदरी। सक्षता" च न कर्तव्या तथा पदुकुलोद्यह" ॥ १. मुक्तरे च २. पाराभरणचारिणा ४. मनुज मूल ग, ६. स्तिषेषु ८.यिमजयेन ग १. तिगपनविनाताय वे ३. पोपपोतयंन्तापछ ५.प्रभा" देवताx. ७.x0 १.पासना ११. दामोदरी तोरीया सातोररी ११. गुभता बेस समता य ११.पादियांदरी छ १४. यसमेव पर पार्थिव । विष्णुधर्मोतरपुराण, हीनाधिकप्रमाणा च रूक्षवर्णा तथैव च । विवृतेन च वक्त्रेण नता च यदुनन्दन । प्रमाणहीनैरङ्गैश्च त्वधिकैरपिर क्षामोदरी क्षुभयदा मरणायाधिकोदरी ॥ सक्षता मरणायोक्का होनाधनविनाशिनी। अधिका शोकजननी रूक्षवर्णा भयादा । विवृतेन च वक्त्रेण कुलनाशकरी भवेत् । प्राच्याभा धननाशाय दक्षिणेन च मृत्यवे ॥ पश्चिमेन सुतनी च° उदर्ग भयविवृद्धये। प्रमाणहीनां नाशाय अधिका देशनार्शिनी॥ अश्लक्ष्णा मरणायोक्ता क्रुद्धा" रूपविनाशिनी । प्रमाणहीनां प्रतिमा तथा लक्षणवर्जिताम्" । श्रावाहितापि विप्रेन्द्र विशन्ति दिवौकसः१५ आविशन्ति तु तां नित्यं पिशाचा दैत्यदानवाः ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मानहीनां विर्जयेत् । चित्रलक्षणसंयुक्तं प्रशस्तं सर्वमुच्यते ॥ . २. त्यरिभिरपिछ १. यदुनन्दन ३.शातीदरी चे, ख, छातोदरीब, शान्तोदरी छ, पातोदरी ५. मरणयोयत च ७. स्याद्ध १. प्रमाणाहीनाच ११. कुटछ ११. सविजिताम् | १५. दिवारसा ४.१क्ष्मताच ६. कुलाशान्तिकरीच ८. मोदग्छ १०.देशनामानी १२. स्पविनाशनी ग १४. भावाहितश्च ये, आवाहिनाम्पि १३. मानहीना च,
विष्णुधर्मोतरपुराणम्
आयुष्यं च यशस्यं च धनधान्यविवर्धनम् ।
तदेव लक्षणापेतं' धनधान्यविनाशनम् ।।
देवा नरेन्द्र कर्तव्याः शोभावन्तः सदैव तु।
मृगेन्द्रपनागानां हंसानां गतिभिः समाः ॥
सलक्षणं चित्रमुशन्ति" धन्यं
देशस्य कर्तुर्वसुधाधिपस्य।
तस्मात् प्रयनेन सलक्षणं तत्
कार्य नरैयंत्रपरैर्यधावत् ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवघसंवादे' चित्रसूत्रे"
प्रतिमालाणवर्णनो" नामाष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।
देवाराणापेप
२.शोभायन्तरसरा
१. मगर
४. गतिभिरममा
५.दिनपेति पित्रपनि
७.मानपt x॥
4. पोरारेषुप
१.
मामाई मोरोप... नृतीय "x
११. प्रति मार
१२, गनिमी'
प्रतिपक्षमाया
च ततः नाम ३९ मार्कण्डेय उवाच शुभाकारविहाराणि नानावर्णधराणि नवस्थानानि रूपाणां शृणु तान्यनुपूर्वशः ।। ऋज्वागतं भवेत् पूर्वमन्जु तदनन्तरम्। साचीकृतशरीरं भवत्यर्धविलोचनम् ॥ पागतं पुरावृत्तमनन्तरम् । पृष्ठागतमधः कार्य परावृत्त समानतम् ॥ एतान्यनेकभेदानि नवस्थानानि भूपिते । एकैकस्येह भवतः शृणु मे नृप लक्षणम् ॥ तत्राभिमुखमेवादी स्पष्टमानगुणान्वितम् । सुसम्पूर्ण सुचावगं सुलक्षणामलवर्तकम् ॥ सुशुद्धं मधुरं" स्पष्टरेखासंस्कारभूपिनम" यद् भवेत् स्थानमक्षीणगावम् प्राज्यागतं तु तत्॥ मुखस्यादावतोऽक्षोणं वक्षस उदरं कट्याश्च स्कन्धदेशाच जरुतश्च क्षयं गता" । तथा। १.माधिपः माकाय १. भवेस्पूनमन्जुस्तदनन्तरम्स ५. मपाका ७. अवरपालिकावापानानि च १. शेषाकि ११. गपुर ११. पृष्ठगतं य, वे, सात, ग, २.४८ उपा ४. साधीत्कारीरस ६. पुरावृतम् ये; परावृत्तान्त' त ८. पिमूवितर १०. मुसलमतपतंर मये, ब, पर छ १२. सासारभूषितम् । १४. गतःगमा:
विशुधर्मोत्तरपुराण ॥ नासापुटाघरोष्ठानां चतुर्थाशं च बुद्धिमत्'। क्षयं नीतं विभागं च यस्य गात्रेभ्य एव च ।। कान्तरूपं पर स्थानं स्थानलम्भोपपादितम् । पतदेवर्जुनामोक्तमनेककरणान्वितम्। यत् तिर्यगभूमिलम्भन नेत्रहारि सुवर्तनम् । सुकुमारं चतुर्भागं क्षीणं सर्वाङ्गशोभनम् ॥ अध्यर्धभूललाटे चाप्यध्यधु घाणमुत्कटम् । भागक्षयावशेषाध कलापक्षीणलोचनम् ॥ कलावलुप्तभूलेखं लिखितं स्निग्धलेग्वया । न च छायागतं कालं न चाच" ऋजुकोपनम् ।। वैकारिकत्वाचा नृप साचीकृतमिहोच्यते । अर्ध नेत्रं मुग्वे यस्य लुप्तमर्ध-वे" तथा ॥ भङ्गो ललाटमानच दृश्यानां सारमेव तु"। मानाचं चैकतो गण्ठं दृश्यमर्घकृतक्षयम् ॥ १. बुद्धिमान्य २.पान्ताहपये, ग, च, २.पनग ४. स्थानलम्योपयादितम् स्थानलामो- पपादिनम् ग मानलम्भोरदादितम् । ५. एलईयर एतदेव ये, क.स ६. मनेपकरणान्वितम् 'नामोतामनेपापित ७. गुगल ८. ललाट, २.प्राणमुत्करम् ग, प्राणमुताटाम। १..'यो ११.पाविय १२. शरिरास्वान्द १२. मिदम्यते । १४. गुप्तममध्ये ये, ग, १५. सप्लाटमाताश्च ,ग, १५. साधमेय ध, बत १७. पतापरतक्षयरपेशागतं मपात,. रामापत सयम् ध.
४० विष्णुधर्मोतरपुराणम् मात्रार्घ कण्ठरेखाया' यवमाविष्कृतं हनोः । उरसोऽधं मुखं लिप्त' नाभ्यास्याच्छिष्टमङ्गुलम ॥ अध्यर्धशेषा च कटी अन्यच दर्शनीकृतम् । अध्यर्धाक्ष परिज्ञेयमाकारेणैवमादिना ॥ छायागतमिति प्रोक्तं पर्यायेणैतदेव तु यस्यावलोक्यते पाश्र्वं दक्षिणं सव्यमेव या ॥ कृत्स्नमन्यक्षपात तदङ्गमङ्गगतिस्तथा । एकाक्षमेकभूलेखाधरनासा' ललाटवत् ॥ एक श्रोत्रं यदधु स्याचिवुकाधं शिरोरुहम । अहीनमानलावण्यमाधुर्यादिगुणान्वितम ॥ पार्धागतमिति प्रोक्तं तत् स्याद् भित्तिफसंज्ञितम्। अपाक्रुद्ध कालक्षीणे कण्ठदेशे'५ तथैव च ॥ घाइगण्डललाटेषु कलायं' क्षयमागतम पाठयक्षाकटितदस्थितिगुह्यतलेप्वपि . १७ V %D १. कण्हरेखाया ये, फग .जरसोधों कर २. छुप्तं यम ४. म पश्चादर्शनीकृतम् या दर्दनी । ५. परिमेयमकारेणवमादिना घ ६. पर्यापनेतदेव तु का पर्यापणेतदेव तुष ७. तनमन्यसंपातं थे,ग स्निमन्यत्क्षयातं क,९ ८. समङ्गमङ्ग कस.ब.प ९. एकाधामेक तेरामानामा पे, प, प, ग १०. सलाटाया १५. गृहीतमान पे; माहोनमान' १२. 'लावण्य १३. पाश्र्वागतिमिति स १४. क्लेखोगे थे, पक्षी १५. कालाय थे ,, १७,०ययागतम्स, १८. हालेखा xit, सम, हातले ४ ब, पाश्वांगतं स्थानम् विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् पुनः॥ दिकलं दिकलं ज्ञात्वा यथाभागं कृशीकृतम्। अनुरूपप्रमाणेन' नातितीक्ष्णा मेव' च ॥ एतद् गण्डपरावृत्तं स्थानं च परिकीर्तितम् । पृष्टतो यदपि व्यक्त' देहबन्धं मनोहरम् ।। वक्रभृकुटिसर्वज्ञसन्धिपन्धनमेव ईपच दर्शितापान कपोलजठरे प्रकाशितैकपाचन सुस्थिरं दृष्टिहारि' च । स्वहीनमानलावण्यमाधुर्यादिगुणान्वितम । लेखेपु” पुस्तदेशेषु पृष्टागतमिति स्मृतम् । यस्योर्ध्वमापत्येन" 'भागेन समवस्थितम् ॥ स्थितेऽप्यभिमुखर्धाङ्गे परिवृत्तिवशाद् भवेत् । किचिच्छायागतौ कार्यावुपरिष्टादधः पुरः ।। अर्धार्धगतसारूप्यं विरसं" ग्राम्यसंस्थितम् । मध्येन नेत्ररम्येण यथाभागविलोपिना॥ विज्ञेय दधत: कार्य परिवृत्तं नरेश्वर । समग्रदृष्टिस्फिग्देशं दृष्टपादतल" तु" यत् ॥ १.पीकृतम् य, ये, स, श, ग, घ,छ ३. मातिमीणाङ्गमेव चय ५. ध सणस ७.पोले जटरे ९. बहीनमान ११. पापोपमापायन पे २. अपुर पप्रमाणेन प, अनुरूपप्रमाणे पर, अनुपप्रमाणे १. पदप्यम्यतर ६. दारापान कम ८.वहारि प १०. हे पुय, प १२. स्पिनेप्यभिपुगे' प, पितेप्पाममुते ये १४.पिरम पविगत १५.रप्टिपारनन ब, पारातितार १५. पधारोमतिसोना, विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् अतः क्षीणदृष्टांध दृष्टया शेष काटिस्थलम् । लुसपादागुलितलं दृश्याशेषतलदयम् ॥ चतुरस्र सुसम्पूर्णमभयानकदर्शनम् । प्रकाशीकृतघाहर्षमष्टमुखकन्धरम् तुतं ज_कतो ज्ञेयं नाम्ना स्थान समानता । नवान्येतानि सर्वाणि तथोक्तरभिराजितम् ॥ लक्षितैर्लक्षितव्यानि त्ययानुक्रमशो नव" । एपा" प्रज्ञाविशेषेण विकाराणि बहन्यपि" ॥ एकैकरोन" भूभागैः कर्तव्यानि यथाविधि । त्वया सन्तः समासाद्य सम्यङ्मानं तु भूतले ॥ स्थानानीमानि मानाद्यैर्गुणैलेख्यानि यनतः । नवैवैतानि दृष्टानि सर्वभावप्वनिन्दितम् ॥ १.रथा क,छ,x २.४ च ३. गुप्तपादाङ्गुललित ग ४. श्यारातितरमपम्प, छ; पाति- तलद्वयम्क,लग ५. चतुरश्रम १. 'मभयानकरितम् ७. पावरसाट याहय सुदष्ट थे, स; 'बाहदे न त ध, याहुन माहट छ ८. स्थानसमानत. १. नोचान्येतानि ये, का, सगन चान्यानि घाम चान्येतानि छ १०. कमरो नव ग ११. ऐषाघ १२. प्रतापशेल चेप, १५. मान्यति वे १४. एकाच १५. ध भाग-ध १६.यायधिवे १७. सम्यमानतभूतले सम्पमतं तु तसेच २९नय तानिद १६.भावप्वनिन्दित गर्यभायेषु निन्दितम्
विष्णुपमातरपुराणम्
स्थानानि नाधिकमतः परमस्ति हिर किचन।
जीवलोकं परिक्रम्य सततं स्थाणुजङ्गमम् ॥
उत्तमाधममध्ये
प्रमाणगुणतः सदा।
चित्र विचित्रं त्रिविधं प्रमाणं त्रयमेव च ॥
॥
क्षयवृद्धी च कात्स्येन मया तेऽमिहितेऽनय ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि क्षयवृद्धिविधि मात् ।।
चित्रविदुर्भिरसंज्ञेयं समासेनेतरेण
त्रयोदशविधैवान क्षयहिरुदाहृता
स्थानानां बहुसंस्थत्वादगपवयवसम्भवा ।
स्थानं पृष्ठागतं पूर्वमवर्जुगतमेव च ।।
मध्यार्धाधं तथार्धाधु साचीकृतमुखं तथा ।
नतं गण्डपरा" पृष्ठागतमथापि च ॥
पार्धागतं च विज्ञेयमुलेप चलित तथा ।
उत्तान वलितं चेति स्थानानि तु प्रयोदश ।।
१.माधिपततः क,ख,ग नापिरतम १,०२. छ
३.तिचिन, विपिन
४. स्तेिन च
1. सेऽभिहिले नृप बस, ग, च
६. आयसीदपी ग सयवृद्धि विधीयते
प, सयवृटीवीपी
७. विश्वेसा' च, चिनिभा'छ ८. चाहता
१ पास्यारवाद' घ, यसपार..
१०.रष्टयन ग, पृष्टगतं व
११. गपुरात के
१२. तुवा
१३. पिरोपमुस्तष पमित्र ग
विष्णुधर्मोतरपुराणम् कार्याण्येतानि' सर्वाणि नामसंस्थानतो नृप । मण्डलानीह वैशाखप्रत्यालीढक्रियाप्रमैः ।। समाचार्धसमाः पादा सुस्थितानि चलानि च । समासमपदस्थं च विविध स्थानकं भवेत् ।। तद्गत्वा पदभूयिष्ठं स्थानं समपदं स्मृतम् । मण्डलं च वितीयं स्यात् स्थानान्यन्यानि यानि च॥ तान्येकसमपादानि विचित्राणि चलानि च । तत्र वैशाग्वमालीढं प्रत्यालीढं च धन्विनाम ॥ चित्रगोमूत्रकगतं विषमं खड्गचर्मिणाम.। चलितं खलितायस्तमालीकपदक्रमम. ॥ शक्तितोमरपाणिभिन्दिपालाविधारिणाम । सबल्पित चक्रशूलगदाकुणपंधारिणाम ॥ एकपादसमस्थान द्वितीयेन तु विद्गलम' शरीरंचसलील स्यात् सावष्टम्भैः कचिद् द्रुतम्॥ 1 १६ १. फर्माण्येतानि ब, क ख, ग २.x ग ३ सममयंसम ल, ग, समायासमा: च; समासाद्धसमाः छ ४. पादाब,ग ५. समासपददस्य वे, क, ख छ ६. द्विविधे छ ७. स्थानके क, ख, छ ८. तद् ऋज्यायतमूयिष्ट व ६. तान्यकच १०. समुपादानि छ ११. वैशाखमलीदक १२. अन्विताम् क १३. चित्रगोसूनकगत च, छ, चित्रगो- मूत्रकशत ग १४. पाषाणxच १५. भिण्डिपालादिक १६. सल्पित छ, मल्गित च १७. गदाफणपक छ, गवाकरणाय ग १८. एकपादसम स्थान क, ख, एकपार सम स्थान च १६. विह्वलम् ,, २०. सावष्ट
求
विद्गलम्
gm() ACG的可
यन्त्रविदारिता मुद्रा
विष्णुधर्मोतरपुराणम्
४५
लोलाविलासविभ्रान्तं विशालजयनस्थलम्।
स्थिरैफपादेविन्यासं स्त्रीरूपं विलिग्वेदू' बुधः ।।
प्रमाणहीनस्तु जनोऽस्ति भूयान"
कालस्य भावस्य पलात् पृधिव्याम
इति प्रचिन्पात्मधिया
बुधेन
कार्य प्रमाणं क्षयवृद्धियोगे।
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयसण्डे मार्कण्डेयवञ्चसंवादे चित्रसूत्रे
क्षयवृद्धिर्नामेकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय'।
१. लोलाविमासग
२.विशाल च स्तनस्थलम् छ
३. यिरकपदा छ, चिरेषपद च
४. दिलिप बुध छ
५. जनोस्ति भूपान क, प, मजनोऽनु-
६. चलतमृपियाम् च
७. धोतरेच
८ माटेपदनसवादे तृतीयकाडेच,
मायवज्रसवादे x छ
९. क्षयवृद्ध्याघ्यायो नामाष्टत्रिदातमोप्याय
प, दायवृदयाघ्यायो नाम छ
भूपात वे
विष्णुधर्मोत्तरपुराणसम्पादनाय संगृहीतानामालोचितानां हस्तलिखितपुस्तिकानां परिचयः विष्णुधर्मोत्तरपुराणं १९६९ सवति बम्वेनगरस्य वेङ्कटेश्वरयन्त्रा- लयात् सर्वप्रथम प्रकाशितमास्ते। १९२४ ईशवीये वर्षे डा० ष्टेला मरिश इत्याख्याता विदुपी कलिकातानगर्याम् अस्य चित्रसूत्रमाङ्गलभाषयानद्य प्रकाशितवती। तदनन्तरं सम्पूर्णमिद पुराणमंशत्रयात्मकेन सविभज्य डा० प्रियवाला साह इत्यनया बरोदातः १६५८ ईशवीये वर्षे प्रकाशितम् । ग्रन्थस्यास्य सम्पादनायास्माभिरेपा सर्वेषा पाठादिकमालोचितम् । इमानि सर्वाण्यालोच्य तथा निम्नोक्तानि मातृकामग्नानि पुस्तकान्या. नाय्य शुद्धपाठनिर्णये यत्न आस्थितः । एषामालोचिताना हस्तलिखित- पुस्तिकाना क्रमशः परिचय. प्रदीयते । (क) पूनास्थितभाण्डारकरओरिएण्टलरिसर्च इन्सटिटिउट इत्यस्य पुस्तिकेयम् । ( संख्या ६१ स १८७५-१८७६ ) देशजे पत्रे लिखिता । सम्पूर्णपत्रसख्या १२०. दैयेण ३५५६ से० मी० तथा प्रस्थेन १५-२४ से. मी० इयम् । अनुमानतः शतवीयप्राचीनाभिः देवनागरलिपिभि. लिखिता। लेखनकाल. कश्चन नास्ति । भष्टा- दशोत्तरशताध्यायैः सम्पूर्णा । प्रतिपृष्ठ द्वादशपतिसमन्वितम्। प्रायश. प्रत्येकपड्तौ एकोनचत्वारिंशद् अक्षराणि । (ख) रयलएसियाटिकसोसाइटी बम्वे इत्यस्य पुस्तिकेयम् । (संख्या १७५८ वी० डी० २४१-२५० भौदाजीसग्रहः ) प्राचीने देशज- पत्रे लिखिता । सम्पूर्णपनसंख्या ११४, दैर्येण ३९१० से० मी० प्रस्थेन च १७७८ से. मी. इयम् । समयः विक्रमाब्द.-१९२५.
४७ इत्यस्य विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् विशत्युत्तरशताध्याय. सम्पूर्णा । प्रतिपृष्ठ द्वादशपङ्क्तिसमन्वितम् । प्रायश प्रत्येकपक्ती निचत्वारिंशदक्षराणि । (ग) पूनास्थितभाण्डारकरओरिएण्टलरिसर्चइन्सटिटिउट पुस्तिकेयम् । (सरया ९३ स० १८७५-१८७६) वल्कलपने लिखितेयम् असम्पूर्णा । दैर्येण २६७ से० मी० तथा प्रस्थेन २४*७७ से० मी० चेयम् । तृतीयाध्यायादारभ्य एकोनचत्वारिंश- दुत्तरतिशततमाध्यायपर्यन्तमस्य विस्तृति । प्राचीन शारदालिपिभि लिखितेयम् । प्रतिपृष्ठमेकादशपक्तिसमन्वितम् । एकस्या पड़ती प्रायश अष्टाविंशत्यक्षराणि सन्ति । अस्या पुस्तिकाया प्रथम द्वितीया- प्रचत्वारिंशत्तमा अध्याया न वर्तन्ते तथा अन्तिमोऽध्यायोs- सम्पूर्ण । (च) वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालयसरस्वतीभवनग्रन्यागारस्य पुस्तिका। कुवेरनाथशुक्ल, डेस्क्रिटिभ क्याटालग अफ संस्कृत म्यानुक्रिप्ट्स इन दि सरस्वती भवन, भल्युम ५, न० १५७३१. प्राचीने देशजे पने लिखिता। सम्पूर्णपत्रसख्या (२८६+२५५+ ३०१) ८४२. समयोल्लेखो नास्ति । देवनागरलिपिभि लिखिते- यम् । प्रायश सर्वपनेषु पोडश पडतय । एकैकस्या पक्तौ द्वात्रिंशद् अक्षराणि । आरम्भ --ओ श्रीगणेशाय नम ओ श्रीसरस्वत्यै शारदायै नम श्रेयसे । ओ नारायण नमस्कृत्य नर चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती व्यास ततो जयमुदीरयेत् ॥ भन्तिमोऽश –समाप्ता (१प्त ) विष्णुधर्मोत्तर, रामाय नम , ओम् , राधाकृष्णाय ( १ "भ्या ) नम, (छ) वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयसरस्वतीभवनग्रन्यागारस्य पुस्तिका। कुवेरनाथशुक्ल, डेनिटिभ क्याटालाग अफ सस्कृत म्यानुप्- ओम्।
विष्णुधर्मातरपुराणम्
क्रिप्ट्स इन दि सरस्वती भवन, भल्युम ५, नं० १५६६३ ।
प्राचीने देशजपत्रे लिखिता। सम्पूर्णपत्रसंख्या (२८४+२२४५
११३) ६३१. समयोल्लेखो नास्ति । देवनागरलिपिभिः लिखि-
तेयम् । दैर्येण ३६.६ से० मी० प्रस्थेन च १६५ से० मी०
इयम् । प्रायशः सर्वपत्रेषु द्वादशपङ्क्तयः । प्रत्येकपङ्क्ती त्रिचत्वा-
रिंशद् अक्षराणि ।
आरम्भः–ओं श्रीगणेशाय नमः ओं श्रीगुरवे नमः ।
ओं नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोतमम् ।
देवी सरस्वती व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥
अन्तिमोऽशः-इति विष्णुधर्मोत्तरेषु माण्डेिय(?)वघ्नसंवादे तृतीयकाण्डे
कालनियमपूजानामाध्यायः समापश्चायं (१) विष्णु-
धर्मोत्तरम् । रामः ।
TODAKY 'BT 51116 हिन्दी अनुवाद ३५ मार्कण्डेय मुनि ने कहा.. है निष्पाप राजपुम, इसके बाद तुम्हारे सामने अब मे चिन सम्बन्धी वर्णन कर रहा हूँ। इसके पहले नारायण नामक मुनि ने संसार की शुभकामना से प्रेरित होकर उवंशी की सृष्टि के साथ चित्र सम्बन्धी वर्णन किया था। महामुनि ने उपस्थित देवस्त्रियो की वचना के हेतु आम्र वृक्ष का रस लेकर जमीन मे सुन्दरी स्त्री का अंकन किया। चिन द्वारा वह अत्यन्त रुपवती सुन्दरी अप्सरा हो गयी थी। उसे देखकर सभी देव-सियाँ लजित हो गयी थी। महामुनि ने ऐसा लक्षण सयुक्त चिन बनाकर अच्युत विश्वकर्मा जो को दे दिया था। जैसे नृत्य मे वैसे ही चित्र में भी त्रिभुवन को अनुकरणशील माना गया है। हे राजन्, दृष्टि तथा भाव सभी अंग प्रत्यग, हाथ जो कि नृत्य के बारे में पहले ही कहा गया है, वे सब ही चित्र के बारे में भी जानने चाहिये । नृत्य श्रेष्ठ चिय माना गया है। अब नृत्य मे जैसा प्रमाण उक्त नहीं है, वह सब कहूँगा | आप सुनते रहिये । पाँच प्रकार के पुरुष कहे गये हैं। हस, भद्र, मालय, रचक और पारा । इन सभी के लक्षण में बता रहा है। इन सभी पांच प्रकार के पुरपो की उगता और विस्तार अपने परिमाप के अनुसार होंगे। हे राजन्, हस का परिमाप अपनी ही अगुलियो से एर सौ आठ (१०८) अंगुल होगा। भद्र या वैसे ही एक सीध ( १०६ ) अगुल होगा। वैसे ही मालव्य को एक सी चार (१०४ ) अगुल जानना ७ विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् - चाहिये । तथा रुचक का सौ (१००) अगुल और शशक का नब्बे (६०) अगुल परिमाप होता है। वारह ( १२ ) अगुल के विस्तार से एक ताल कहा गया है । पादो की उच्चता तालो का एक चोथाई १४ भाग होता है, अर्थात् तीन अगुल होता है। दो फिल्लियो ( जाँघो) का परिमाप दो ताल अर्थात् चौबीस (२४) अगुल होता है और दो जानु ( पर की गाँठ) पैर के बराबर अर्थात् तीन अगुल होती है। दो ऊरुओ का परिमाप दो फिल्लयो ( जाँघो) के बराबर अर्थात् चौबीस (२४) अगुल के बराबर होता है। लिंग से नाभि एक ताल अर्थात् बारह (१२) अगुल, नाभि से वक्षस्थल का केन्द्र, वक्षस्थल के केन्द्र से कण्ठ एक एक ताल का निभाग १३३ अर्थात् चार अगुल और मुख मण्डल का परिमाप एक ताल अर्थात् बारह अंगुल (१२) होता है । ललाट का उपरिस्थ मस्तक एक ताल का पछाश १।६ अर्थात् दो अंगुल का होता है। पर से लेकर मस्तक पर्यन्त जितना देय है, उसके बीच मे लिंग होता है। हस्त का परिमाप एक ताल अर्थात् बारह (१२) अगुल है । वाहुएँ सत्तरह (१७) अगुल ओर प्रवाहुभो ( कन्वे से बाहु पर्यन्त स्थान ) का परिमाप भी उतना ही है आठ (८) अगुल परिमाप वक्ष के आधे का होता है। इसी विस्तार के अनुरूप हस का परिमाप आप से कहा है। इसो के अनुसार और पुरुषा के भी परिमाप की कल्पना पारनी होगी। हे राजन्, सभी के दैर्ध्य और विस्तार समान होने चाहिये । हे राजाधिराज, मैंने हस पुरुष का सामान्यतया परिमाप कहा है। अय इसके प्रत्ये अगवा विस्तारित परिमाप में यह रहा हूँ। आप ध्यान दीजिये।
३६ मार्कण्डेय ने कहा:- अब प्रत्येक अंग का विस्तारित परिमाप मैं वता रहा हूँ। मूर्धा (सिर) का परिमाप (१०) बारह अंगुल । ललाट की उच्चता चार अगुल और विस्तार आठ अगुल है। दोनो शंसो (कच्चा) का विस्तार चार अंगुल और उच्चता दो अगुल है। गालो का विस्तार पाँच अंगुल है । हनु चार अगुल है। कर्ण की उच्चता चार अगुल और विस्तार दो अगुल है। कर्णरन्ध्रा ( कान का पुध्धा ) एक अगुल है। कर्णपाली (कान को लपर) के परिमाप का कोई नियम नही है । नाक चार अंगुल, सामने की उच्चता दो अगुल और विस्तार तीन अगुल है। दोनो नासा-पुटो का एक-एक अगुल विस्तार और दो दो अगुल परिधि है। नाक से ओठ पर्यन्त स्थान का परिमाप आधा ११२ अगुल है । नीचा ओठ एक अगुल और मुस चार अगुल है । अधर एक अगुल और चिवुक (उड्डो) दो अंगुल है। दाँत चालिस होते हैं। उसमे आठ दष्ट्रा (बड़े दाँत) होते हैं । दन्त को उच्चता आधा ११२ अगुल और दष्टा की उच्चता एक अगुल का बारहवाँ भाग १:१२ है। नेत्र की उच्चता एक अगुल और विस्तार तीन अगुल है। नेत्र के अन्तर्गत जो काला मण्डल है, नेत्र के तीन भागो मे से एक भाग १।३ उसकी परिधि होती है। नेत्र के अन्तर्गत तारा नेत्र के पॉच भाग मे एक भाग १।५ के बराबर होता है । भूद्वय की उच्चता आधा अगुल ओर विस्तार तीन अगुल है। दोनो भू (भौहो) के बीच का स्थान दो अगुल होता है। आँख के अन्तिम से कान तक के स्थान का परिमाप चार अंगुल है। ग्रीवा दस अगुल परिगित विस्तृत है, उसका परिमाप इक्कीस (२१) अगुल । दो ५२ विष्णुधर्मोतरपुराणम् स्तनो के मध्यवर्ती अश सोलह अगुल है। स्तन का मुख छ. (६) अगुल और उसमे अन्तर तीन अंगुल है । बाहु मूल की परिधि सोलह (१६) अगुल है। करतल सात (७ ) अगुल लम्बा और ५ अगुल विस्तृत कुल मिलाकर १२ अगुल है। मध्यम अगुली पॉच अगुल विस्तृत ओर पाँच अगुल उच्च है। वैसे ही तर्जनी मध्यम अगुली के सबसे आगे अश से छोटी है । अनामिका भो इसी प्रकार की है | कनिष्ठा भी तर्जनी अगुली के सबसे आगे अश से छोटी है। सभी अगुली तोन पर्व ( पोर ) में विभक्त होगी। नख ( नाखून ) का परिमाप आधा १२ पोर होगा | अगुष्ठ का परिमाप तीत अगुल होगा। उसमे दो ही पर्व रहेगे । जठर ( पेट ) को परिवत्ति बयालिस (४२) अगुल हे । जेसा कि अन्यान्य स्थान से ज्ञात हुआ है, नाभि को परिवत्ति १ अगुल होगी। कटि (कमर ) का परिमाप १८ अंगुल और उसकी परिधि चौवालिस (४४) अगुल रहेगी। दोनो वृपणो का विस्तार चार अगुल होगा। लिंग ६ अगुल ओर लिंग के मध्यवर्ती अश से उसका व्यवधान चार अगुल होगा। दोनो जानुओ का परिमाप अपने विस्तार से दुगुना होगा । जघा के अग्र भाग का परिमाप उससे तिगुना है । यानी ५ अगुल दीर्घ और १४ अङ्गुल परिपि । पेर को अगुलियो का परिमाप १२ अगुल लम्बा और ६ अङ्गुल विस्तृत है। पैरो के अगूठे तीन अगुल विस्तृत होगे। पैर की प्रदेशिनो अगुली अर्थात् पैर के तर्जनी का परिमाप वृद्धागुछ की तरह होगा और भवशिष्ट पैर को भगुलियाँ परिमाप मे उसके आठ भाग से एक भाग कम होगी। पेर के वृद्धागुष्ठ के नासून का परिमाप अगुल के विस्तार के चार भाग से एक भाग कम होगा। पैर की प्रदेशिनो का नख उसका आधा होगा और सव नस उसके आठ भाग से कम भाग के होगे। पैर वी सब अंगुलियो या देयं आठ अगुल होगा। पाप्णी अर्थात् पैर की दोनो एडियो का परिमाप तीन अहुल होगा । उसो उच्चता चार अगुल होती है। यह परिमाप हंस पा होता है।
५३ विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् इसी के अनुसार अपने-अपने परिमाप से युक्तिपूर्वक अवशिष्ट राजाओं का परिमाप होना चाहिये । सुन्दर आसो वाला हंस चन्द्र की तरह गौर वर्ण होगा। सर्पराज वासुकि की तरह हाथ होगे और मध्यभाग सुन्दर होगा, और हंस की सी गति होगी । हंस का मुख भी सुन्दर होगा। महामना भद्र की गति हस्ती की तरह होगी। उसके कपोलों में रोमावली रहेगी। बाहुएँ वृत्ताकार होगी एवं उसका रंग पदम जैसा होगा। मालव्य मूंग की तरह साँवला होगा और उसका मध्यदेश कृश होगा। हनुये महान् , वाहुये जानु पर्यन्त विस्तृत, कन्चे स्थूल और नाक हाथी की तरह होगे । महामति रुचक शरत् की तरह गौर होगा और शंख की तरह उसकी ग्रीवा व कण्ठ होगे। यह सत्यनिष्ठ, रसिक और बलशाली होगा। शशक रक्त श्याम वर्ण होगा। इस वणं से वह दीप्यमान होगा। गण्डस्थल भरा हुआ, चतुर और आँखे मनोहर होगी।
मार्कण्डेय ने कहा जैसे अग और प्रत्यग के परिमाप के अनुसार पाँच प्रकार के पुरुषो के बारे में कहा गया है, वैसे ही, हे महाराज | लियो के भी पाँच प्रकार जानने चाहिये। हे प्रभो, पुरुष के समीप रहने वाली स्त्री का निर्माण करना पडेगा। यथेच्छया इन सब स्त्रियो को ऊँचाई पुरुष के कन्धे तक होगी। स्त्री का मध्यभाग पुरुष से दो अगुल कम होगा। वैसे ही सो का कटि-देश ( नितम्ब ) पुरुष मूर्ति से चार अगुल अधिक होगा। वक्षस्थल के प्रमाण के अनुसार, हे राजन् , इन सब लियो के स्तन भी बहुत मनोरम होगे। सभी राजाओ का निर्माण भी महा. पुरुषो के लक्षणो से युक्त होना चाहिये । चक्रवर्ती राजाओ के हस्त और पद जालबद्ध रहेगे। दोनो ध्रुवो के मध्यवर्ती स्थल मे मगलमय ऊर्णा ( केश ) होनी चाहिये । राजाओ के हाथ मे तीन सुन्दर रेखाये होनी चाहिये। वे रेखाये थोडी वक्र होगी और खरगोश कृत चिह्न की तरह होगी। तरग समान आवश्यकीय गुणावली युक्त, पतले, अपने स्नेह से अलकृत और शुभ बाल गहरे इन्द्रनील मणि की तरह होगे। इनको केश राजी निम्न रूप मे होगी। दाहिने से आवर्तित (विखरे हुये), कुन्तल लहरदार ( तरंग ), केशर की तरह तरगित, वधर विभक्त आकुचित (जूटटसरा )। आंख धनुप की तरह मछली के पेट की तरह या उत्पल पुष्प के दल को तरह या पद्म पुष्प के दल को तरह होगी। हे महाराज, विष्णुधर्मोतरपुराणम् वयाँ नेत्र सरगोश को भाकृति की तरह धनुषाकार होता है, उसको यंता तीन जी होगी। मछली के पेट की तरह जो आंस है, उसका रंमाप चार जी एव उत्पल पुष्प के दल की तरह भारों ६ जी परि- त होती हैं। पद्म पुष्प के दल को तरह को आंस का परिमाप जी और रगोग की आकृति की तरह जो आँस होती है, वह दस जी परि- त है। आने अगुली के परिमाप के अतुमार जी के परिमाप की :पना की जायगी। योग मे भूमि के निरीक्षण हेतु नेत्र धनुषाकार ता है। स्त्रियां और कामियो को आरो मछली के उदर पी भांति होती और जो निर्वितार होता है उसकी आँस उत्पल पुष्प के दल पी रह होगी। जो सन्त्रस्त है या रोता है. उसपी आरा पम पुष के ते के समान होगी और जो मोधित या व्यथित होगा, उरारा नेत्र 'रगोश की आकृति पी गांति होगा। हे राजन् , पि, पितृपुरुष और देवता अपने-अपने, औग्यल्य में भूषित होगे और पुतिगान होंगे । हे महाराज, वह सब अधिक तेजस्वी दायों को भी तेज का आहरण परेंगे। हे गजन् , ये सब ठीक विचार परफे भानी वृद्धि द्वारा जैगा हो गया है, पसे बहुत प्रमाण के अनुसार अनिन्दित भोत रणो से मुक्त स्थान में भीर मुम्बिर यातावरण में सरल रंगा द्वारा सुन्दर गतिमा निर्माण करना चाहिये। .
३८ मार्कण्डेय ने कहा उत्पल पुष्प के दल की तरह सुन्दर तथा प्रसन्न आंख के अन्दर रक्तिम आभा ओर उसकी तारिका काली होगी । आँख की पलक के वाल बहुत वीर्घ, सुन्दर और कोमल होगे । हे राजन् , देवताओ के हाथ प्रजापो के मगल साधक होंगे। दोनो आँखे समान दीर्घ, दुग्ध की तरह सफेद, स्निग्ध कुचित अन रोमावलि युक्त होगी। पद्म पुष्प की तरह के नेत्र का अन्तिम भाग प्रसन्न, सुचार और सुन्दर होगा। वे बहुत बडे काली तारा वाले रहेगे। ऐसी आख शोभा ओर सुख दान करती है। इन मूर्तियो का मुख चार कोने जैसा सुसम्पूर्ण, प्रसन्नचित्त, और शुभ लक्षणविशिष्ट होगा । यह वक्र तथा त्रिकोण नहीं होगा। , प्रजाओ के मंगल की इच्छा करते हुये देवताओ की ऐसी मूर्ति का परिहार करना चाहिये, जो बहुत वडी, वृत्ताकार या त्रिकोण आदि है। हे यदुवश के धारक, पूर्वोक्त हंस के प्रमाणानुसार देवताओ की मूर्ति बनानी चाहिये । आप की पलको मे और भ्रू-द्वय मे रोम दिखाना चाहिये। देवताओं के शरीर के अन्य स्थान रोमजित होंगे। १६ साल के पुरुष की तरह देवताओं का आधार होगा।
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् ५७ इन सबों का मुख मण्डल सदा प्रसन्न रहेगा। दृष्टि भी निमल रहेगी और शरीर मुकुट, कर्ण-कुण्डल, हार, केयूर और अंगद द्वारा विभूपित होगा। इन सव मूर्तियों के गले में मङ्गलमय माला लटकानी पड़ेगी। सुन्दर श्रोणीसूत्र (करधनी ) से और पैर के आभूषणों से ये शोभित होंगे। ये मूर्विया, यज्ञोपवीत से युक्त होंगी। मूर्तियों के कन्धे विस्तृत होगे । वस्त्र सिर्फ जानु के नीचे तक ही विस्तृत होगे। हे राजशार्दूल, वाम भाग में दक्षिण जानु का दिसाना उचित होगा और देवताओं के मनोरम वस्त्रों को दिखाना पड़ेगा। हे महाराज, अपने मस्तक के परिमाप के अनुसार मस्तक के ऊपर देवताओं का अनुकरण करने वाली प्रभा का निर्माण करना चाहिए। इन सबमें निनोक्त दृष्टि प्रदर्शन उचित नहीं होगा-उपरि दृष्टि, नीची दृष्टि, वक्र दृष्टि, हीन दृष्टि, अधिक दृष्टि, दोन दृष्टि, और रुक्ष दृष्टि । उपरि दृष्टि मृत्यु सूचक होती है और नीची दृष्टि शोक निमित्तक है। वक्र दृष्टि से अयं हानि होती है और हीन दृष्टि मृत्यु को परिचायक है। अधिक दृष्टि और दीन दृष्टि दोनों शोक का कारण है। रक्ष दृष्टि से अयं का क्षय होता है और क्रुद्ध दृष्टि से गय का विस्तार होता है। हे यदुकुल के उद्धारक महाराज, भूतियों का उदर कभी स्फीत, कृश भीर घायल नहीं दिखाना चाहिये। ऐसे ही उदर हीन या अधिक नही होना चाहिये तथा उसका वर्ण क्ष भी नहीं होना चाहिये। कुद्ध दृष्टि ५८ विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् हे यदुनन्दन, मूर्तियों का मुखमण्डल विवृत और नत नहीं होना चाहिये । हे राजन् , इन मूर्तियों के अङ्ग-प्रत्यङ्ग न तो प्रमाणहीन होगे, न भधिक 1 अल्पोदर क्षुधा और भय का कारण और अधिक उदर मरण का कारण होता है । घावयुक्त उदर से मरण होता है और हीन उदर धन का विनाश करता है। अधिक उदर से दुःख उत्पन्न होता है और रुक्ष वर्ण उदर से भय होता है। जो मुखमण्डल विवृत है उससे वंश का नाश होता है। पूर्व दिशा में दीप्ति धन नाशक और दक्षिण मे मृत्यु का कारण होती है। पश्चिम मे पुत्र नाश ओर उत्तर में भय-वृद्धि होती है। परिमाप से हीन मूर्तियाँ विनाश का कारण और परिमाप से अधिक मूर्तियों से देश नष्ट होता है । असगान मूर्तियों से मृत्यु होती है । क्रुद्ध मूर्ति रूप की नाशक होती है । जो मूर्तियाँ परिमाप से विच्युत और लक्षण से 'वहिर्भूत होती हैं, उन सब देवताओं की मूर्तियों को यदि श्री ब्राह्मण भी आवाहन करते हैं, तो देवता नही प्रविष्ट होते हैं। उस प्रकार की मूर्तियों में सर्वदा पिशाचो, दैत्यों और दानवों का आश्रय होता है। इसी लिये प्रयत्न पूर्वक परिमाप-हीन मूर्तियो का वर्जन करना चाहिये। जो मूर्ति चित्र लक्षण से युक्त हैं वही अति उत्तम मानी गयी है । ये सब आयु ओर यश देती हैं और अर्थ और शस्यो को बढ़ाती हैं । इन सब लक्षणों से रहित, मूर्तियाँ ऐश्वयं और शस्यों को विनष्ट करती हैं । हे महाराज, देवताओ को सर्वदा शोमायुत मारना चाहिये । इन सबों को गति सिंह, प, हाथी तथा हंस की गति के समान होनी चाहिये। लक्षणयुक्त प्रतिमायें देश के प्रभु और पृथ्वी के पति के सौभाग्य को सूचित करती हैं। अतएव मनुष्य अपनी चेष्टा द्वारा उचित लक्षण युक्त मूर्तियों का विधि के अनुसार निर्माण करेंगे। - ३९ मार्कण्डेय ने कहा विभिन्न वर्गो के शुभ प्राकार और इङ्गित से रूपों के ६ स्थान बतलाये गये है। उनका मे आनुपूर्विक वर्णन कर रहा हू। आप सुनिये: उनमे से प्रथम हे ऋज्वागत ( सरल अवस्था ), द्वितीय है अनृजु (असरल अवस्था), तीसरा है साचीकृत शरीर (शरीर का वक्रीकरण), चतुर्थ है अर्धविलोचन ( जिस स्थान पर केवल एक ही लक्षु दिखायी पड़ती हे )। पश्चम है पाश्र्वागत ( एक पार्श्व मे जो दिखायी पडता है), पछ है पुरावृत्त (मुख आगे की ओर हो ), सप्तम है पृछागत (पाश्चात्य भाग दिखायी पडता है, ऐसा स्थान ) अष्टम है परावृत्त (मुड़कर देखने की अवस्था) और नवम है.समानत ( पूर्ण टेढा )। चित्र मे ये सब ६ स्थान होते हैं। इन नो स्थानो मे परस्पर बहुत ही भेद होता है 1. अब मै प्रत्येक का लक्षण कह रहा हू। हे राजन्, आप सुनिये। इनमें जो सबसे प्रधान है, उसको ज्वागत कहा गया है। इसमें परिभाषा और गुण सब ठीक-ठीक है । यह बहुत ही उत्कृष्ट और सुचारु अगो वाला है और आलोक और छाया के सुनिपुण विन्यारा से युक्त है। यह अत्यन्त पवित्र और मनोरमहै और इसमे विभिन्न रेखाओ और संस्कारो को बहुत ही स्पष्ट रूप मे दिसाया गया है। पीछे के अश का भी कोई अङ्ग क्षीण नहीं होगा। सामने से मुस, यक्ष और उदर मे भी कोई अश क्षीण नही प्रतीत होगा। गागर ऊर और कन्धे क्षीण होगे।
६० . विष्णुधर्मोतरपुराणम् हे बुद्धिमान, इन सबके नासिका और ओठ के अश अपने-अपने विस्तार में एक चौथाई कम होगे और अपने शरीर का अंश अपनी विस्तृति से एक तिहाई कम होगा। यही है ऋजु नामक स्थान। इसमे सब इन्द्रियां ( आँख, कान, मुख) दृश्यमान होगी । इसके बाद जो स्थान है उसका रूप बहुत सुन्दर है। यह तिर्यक् स्थान लाभ करने के कारण बहुत मनोरम प्रतीत होता है । यह वर्तुलाफार है। यह सुकुमार, चतुर्थांश क्षीण और अङ्ग-प्रत्यङ्ग सुशोभन होता है । भौंह, ललाट, तथा नाक के अर्धाश दृश्यमान होगे। अर्धाश से दृश्यमान नेत्र उसी सुदृश्य भगी से क्षीणता को प्राप्त होता है । भ्रू का कुछ अंश सुदृश्य रूप से क्षीण होता है। मुख न तो सरल है, न तो क्रुद्ध स्वभाव सूचक है और न तो काला या छाया के अन्तर्गत । हे राजन्, ऐसा अन्य रूप परिवर्तन के कारण साचीकृत कहा जाता है । इसके बाद जो स्थान है, उसमे मुखमण्डल मे एक चक्षु स्पष्ट दृश्यमान होता है और भ्रू का अर्द्ध अंश लुप्त होता है। केवल ललाट और एक भ्रू दृश्यमान होते हैं ( मुख के अवशिष्ट अश का केवल विशिष्ट अंश जो दिखायी पडता है, वह है ललाट और 5 को रेखा, जो कि अपने परिमाप का आधा है)। उसके बाद एक पाश्वं से दृश्यमान अंश है गण्ड का आधा, और ऊपरी अश दिखायी नही पडता। कण्ड की स्वाभाविक दीर्घता का आधा और चिबुक को केवल एक जौ दिखाना पड़ता है। मुख का आधा माग वक्षस्थल से लिप्त होता है। नाभि, जो कि मुख विवर से एक अङ्गुली छोटी है, उसको दिखाना आवश्यक है । कमर का तीन चौथाई भश और अन्यान्य अश प्रदर्शित होते हैं। इस स्थान को अध्यक्ष कहते हैं। उसमे उक्त प्रकार का लक्षण रहेगा। उसी अवस्था को कभी-कभी छायागत कहा जाता है ।
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम ६१ एक स्थान है जिसका दाहिना या वायाँ पाश्वं दृष्टिगत होता है । भङ्ग और अङ्ग गतियां एक नया स्थान बनाते हैं। जिसमे सम्पूर्ण भिन्न दृष्टिपात होता है उसमे केवल एक चक्षु, एक भ्रू , एक नासिका रन्ध्र और एक अधर ललाट की तरह दृश्य होगे । एक कान, आधा चिवुक और वाल दृश्य होते हैं । इस स्थान मे हीन परिमाण नही होता और लावण्य-और माधुर्य आदि गुण वर्तमान होते हैं । इसको पाश्वंगत की सज्ञा दी गयी है । इसकी मित्तिक नामक दूसरी सज्ञा भी है। एक स्थान के अङ्ग स्पष्ट रूप से अङ्कित नही किये जाते। इसमे उचित स्थान के अनुरूप परिमाप है। कुछ क्षय दिखायी पडता है। कण्ठ मे, बाहुओ मे, गण्ड मे, ललाट हाथ मे, वक्ष मे, कमर मे और गुह्यतल मे भी बहुत नैपुण्य से क्षीणता होगी। प्रयोजनानुसार सब अङ्ग-भाग क्षीण होगे, किन्तु अति तीक्ष्ण कदापि नही होंगे । इसी को गण्डपरावृत्त स्थान कहा गया है । एक स्थान है, जो पीछे से दृश्य होता है, वह बहुत ही सुन्दर होता है । इसमे सर्वज्ञ शिवजी की तरह वक्र भृकुटि और अङ्ग सस्थान बहुत अपूर्व हैं और नेत्रो का अन्त, कपोल और उदर इसमे ईपत् दृश्य हाते हैं। एक पाश्वं मे यह प्रकाशित है, इसलिये चिरस्थायी और देखने में बहुत अच्छा है इसमे अपने अपने परिमाप ठीक और लावण्य, माधुर्य आदि गुण हैं। चित्र और मूर्ति मे पोछ से यह प्रदर्शित होता है । इसलिये इसका नाग पृछागत रखा गया है। एक ऐसा स्थान होता है, जिसमे शरीर का उर्ध्व अश आवर्तित है। सामने स्थिर रहने पर भी परिवृत्ति ( घूमने ) के कारण अर्याङ्ग ही दृश्य होगे । सामने ऊपर से थोडी सी नया पडती रहेगी । शरीर का निम्न अश किसी विरस ग्राम्य की तरह अङ्कित होगा। जिसके बीच वाला भश अपने भाग के अनुसार लुप्त हो गया है, वह देखने मे बहुत अच्छा लगता है।
३२ विष्णुपोतरपुराणम् हे राजन् , इसको परिवृत्त (१ परावृत्त) स्थान समझा जाय, धारण करने के लिये इसका प्रयोजन है । जो नवम स्थान है, उसमे पृष्ठ के दोनो निम्न अश स्पष्ट दिखायी पडते है और दो पदतल भी दृश्य होते हैं । ऊपर से देखने में आधा शरीर स्पष्ट दृश्य नहीं होता है और कमर का सम्पूर्ण भाग स्पष्ट दृश्य होता है। दोनो पैरो के तल ( पजे ) स्पष्ट अद्धित होते है, किन्तु पैरो की अङ्गुलियाँ लुप्त हो जाती है । चारो तरफ यह बहुत ही सुन्दर, अभयानक, और सम्पूर्ण है। इसमे हाथ का ऊपरी भाग प्रकाशित होता है । मुख और कन्धे नही दीखते। एक ओर जिसकी जघा लुप्त हो गयी है। उस स्थान का नाम है समानत । ये सब नौ स्थान तत्तत् गुणयुक्त होते है । तुमको ये सब नौ स्थान क्रमश. अपने-अपने लक्षण से युक्त दिखाने हैं। अपनी प्रज्ञा के अनुसार इसके अनेक रूप होते है । नियमानुसार इन सबको अपने-अपने स्थान पर प्रदर्शित करना आवश्यक है । पण्डित पृथ्वी पर इन सभी का सम्यक् परिमाप जानते. है । ये सब स्थान अत्यन्त यत्नपूर्वक उचित परिमाप आदि से अद्धित होने चाहिये। सभी अवस्थाओ मे ये नौ आसन ही अनिन्दित रूप मे मिलते है। इन्हे छोडकर उत्तम कोई स्थान नहीं है। इस सारे स्थावर जगम ससार का सर्वदा परिभ्रमण करने के बाद मैने इन तीनो (क्षय, वृद्धि और प्रमाण) का पूरा वर्णन किया है । ये भी दो प्रकार के हैं-चित्र (साधारण ) और विचित्र (बहुवर्णयुक्त)। ये भी अपने-अपने समान परिमाप द्वारा तीन प्रकार के होते हैं । ये उत्तम, मध्यम और अधम हैं। हे निष्पाप, इसके बाद क्षय और वृद्धि का नियम मै वाह रहा हूँ। जो चित्र के ज्ञाता है, उन लोगो को पूर्ण रूप से या दूसरे प्रकार से क्षय और वृद्धि छोडकर और किसी सशा का ज्ञान नहीं है। धाय और वृद्धि १३ प्रकार की है। 1 वैशाखमालोटम् (वैवाखानीटपटाद्वयम् ) सस्कृतविश्वविद्यालयस्य पुराणेतिहासविभागस्य संग्रहास्यात् विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् इन सबका अङ्गों से जन्म होता है और स्थानों के बहुत्व से अनेक प्रभेद होते हैं। पहले पृष्ठागत ( पोछे से दृश्य ) और अवर्जुगत (जो कि सीघा दृश्य होता है) को आप जाने । अनन्तर मध्यार्धा (बीच से आधा), अर्धा ( आघा-आधा ), साचीकृत मुख ( जिसका मुख टेटा हो), नत ( आनत), गण्उपरावृत्त ( गण्ड के पीछे मुडा हुआ ), पृष्ठागत ( पीछे से दृश्य ), पार्थागत ( एक पार्व से दृश्य ), उल्लेप (ऐसा अङ्कित कि-ऊर्ध्वगामी प्रतीत होता हो), चलित ( गमनशील), उत्तान (मुख ऊपर ) और वलित (परावृत्त ) ये त्रयोदश स्थान हैं । हे राजन् , ये सब स्यान अपने अपने नाम द्वारा स्पष्ट व्याख्यात हैं। यहां पर पैर का स्थान वैशास ( दोनो पैर परस्पर दूर स्थित हो) और प्रत्यालीढ़ (बाये पैर की गाँठ सामने और दाहिने पर को गाँठ पीछे ) से युक्त होगा। पैर सीधा होगा या आधा सीधा होगा; खड़ा रहेगा या भ्रमणशील होगा। सीधा या वक्र पैर दो प्रकार का होगा । सामान्यतया दण्डायमान पैर के स्थान को समपद कहा जाता है और दूसरे प्रकार की संज्ञा है मंडल (वृत्ताकार गतिविशिष्ट )। और भी पैर के स्थान हैं । उसमे एक पैर सीधा गतिशील तथा विचित्र होता है। तीर चलाने वालो के वैशास ( दोनो पैर परस्पर दूर स्थित हों), भालीढ़ (दाहिने पैर को गाँठ सामने झुकी हुई और बायां पैर पोछे ) और प्रत्यालीट ( यायें पैर को गाँठ सामने और दाहिने पैर की गाँठ पीछे ) होते हैं । वृत्त मे अममान गति से सूचित होता है कि ये सड्गधारी या चर्मचारी हैं। एक पैर आलोड अरस्था में रसफर बहुत कट से ये सब चलते हैं। शनिधारी, बलमधारो, पापाण दण्डपारी. मिन्दिपाल इत्यादि पारी और चर, मूल, गदा और लोहे का बत्तम सेनेवाले बहुत तेज -
६४
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम्
चलते हैं। वलशाली पुरुष की गति कभी-कभी ऐसी अङ्कित करनी
पड़ती है, जिसमें एक पैर तो सीघा है और एक पैर विदगल (गतिशील)
है। कही पर शरीर आगे बढ़े हुए धड़ के साथ तेज और लीला से
युक्त होगा।
पण्डित (चित्रशिल्पी) को रमणी की लीला और विलास से
उत्कृष्ट मूर्ति ऐसी अङ्कित करनी चाहिये, जिसमे एक पैर सुन्दर रूप
से स्थिर हो और जघन देश बहुत विस्तृत और विशाल हो । काल
( समय ) और अपने भाव के कारण पृथ्वी पर अनेक प्रमाणहीन लोग
हैं, यह सोच कर बुद्धिमान व्यक्ति को क्षय और वृद्धि के योग में अपनी
बुद्धि से प्रमाण का प्रयोग करना चाहिये ।
5/176
'BOMBAY-7
LIBRARY