·धीसणाय नमः। श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्य शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि- श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् । (शदिगन्तविजयिश्रीमद्गोखामिश्री पुरुषोत्तमचरणमणीत- भाष्यप्रकाशसम्पूर्णवेत्तृभीमनोखामिश्रीगोपेश्वरजि- 'चरणप्रणीतभाष्यप्रकाशरश्मिपरिहितम् । meercccceterters तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। 'भगवद्धर्मपरायण सद्गत श्रेष्ठि गोवर्धनदास सुन्दरदास' इनाम्य पुष्टिमार्गीय. संस्कृत साहित्यसमुशारा निर्दिष्टद्रव्यतनहत्ता बाभगवत्पद मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीयाला, पी. ए., एलएल. बी., वकील, हाइ फोर्ट' इत्येतेषां सुहद्भिः संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृतम्। श्रीरलमान्दाः ४४२. संपत् १९८४. मूल्यमेरुमुद्रिका।

·॥ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यसाहित्यम् ॥
१. प्रास्त्रमावप्रकाशिका वृत्तिः
२. भाष्यप्रकाश
३. भाष्यप्रकाशरश्मिः
४. श्रीमथुरानाथकृतप्रकाशः
(मुद्रणाईः)
५. श्रीमुरलीधरकृतसिद्धान्तप्रदीपः
६. श्रीनजनाथकृता वेदान्तसिद्धान्तचन्द्रिका (प्रमा) (मुद्रणाही)
७. श्रीगिरिधरकृतप्रदीपः
(मुद्रणाहः)
८. लालूमकृतनिगूढार्थप्रकाशिका
(मुद्रणाही)
९. इच्छाराममष्टकृतप्रदीपः
१०. श्रीगिरिधरकृतविवरणम्
(मुद्रणाईम्)
११. वेदान्तकौमुदी श्रीवल्लमदेवकृता
(मुद्रणाही)
१२. मरीचिकावृत्तिः
१३. अधिकरणमाला
१४. अधिकरणसङ्ग्रहा
१५. ब्रह्मविद्याभरणम्
(मुद्रणाहर)
१६. अणुभाष्यतत्त्वम्
(मुद्रणाहम्)
१७. वागीशप्रसाद श्रीपालकृष्णजीकृतः
(मुद्रणाई

·S'ri Vitthales vara and Anu Bhāshyar S'ri Vitthales'vara Dikshita, the author of the last Adhyâya and a half of the Aņu Bhaslıya was the second son of Sri Vallabhacharya. He was born at Charanata near Allahabad on the oth day of the dark half of- Margas'irslia, 1572, Samvat. Vallabhacharya in his later life, adopted Adel as his permanent residence, and therefore Vitthales'vara passed" his childhood there. When Vallabhacharya took up Tridanda-Sannyasa in 1587, Vitthales'vara was a boy, fifteen years old. His elder brother. S'ri Gopinatha was senior to him by five ycars. His Upanayana ceremony was performed by Vallablacharya, but his early education seems to have been of a desultory character. A Gatha current in Sampradaya states that Vitthales'vara in his childhood was given to playſulness. He did not seem to realise the heavy responsibility that lay on liis shoulders, so Dimodaradasa, the chicf among Vaisliņayas, 'is said to have remonstrated with young Vitthales'vara and persuaded him to study, and tlus be fit to bear the responsibility of the Sampradaya as the worthy son of a worthy father. Tliere is no doubt that Damodaradasa had his share in turning Vitthalcs'vara from rorldly playfulness to the meditation of Krishna-Lccla. Chacha Harivams'aji was another personality who influenced Vitthales'vara in the successful discharge of his duties as Acharya. Chacha Härivam-," s'aji's prosclytizing tendencies were great. It was lie who gencrally visited a place in advance and prepared it for the acceptance of Vitthales'vara's tcachings. It is not known from whoin Vitthales'vara got direct help in the profound learning which is manifest in his works which are available A Gatha says that Vitthales'vara was sent by Vallabhacharya to Madhava Sarasvati for his studies, but instead of studying anything at his place, le devoted his time to reading S'rimad Bhagavata. Whatever may bc the truth in the aborc Gatha, it is an undisputed fact that like his father, Vitthales'vara liad a very great hold on and absorbing attachment to Srimad Bhagarata. After Vallabhacharya passed away in 1587, Gopinatha and Vitthales'vara lived together at Adel. Except perhaps two small works named Sadhanadipaka and Sevapaddhati, we are not aware of any important work of S'ri Gopinatha, and so we have not got materials to decide lojv far. Vitthales'vara was indebted to his clder brother Sri Gopinallia, for his future literary activitics. S'ri Gopinatha and his son Purushottama scem to hare passed away between 1590 and 1630. After this,: Vitthučş'vara became the recognised representative of his father, and thereafter lie seems to bores planned various tours, and thought of writing works for the propagation of the Sampradaya. Unlike S'ankara, Ramanuja, Madhya, Chaitanya, and a host of others, Vallabhacharya preferred to follow the: Atif.nishada traditions, and like Yajnyavalkya and others, tecame a Gribaštha Acharya. After him;whis 1101.

·elder son too, became a Gribastha Acharya. S'hi Wolnatha gnt Vitthales'sra married to Sri Rukmini, a daughter of Vis'sanatla Bhatta anu Rhawani of his own caste. The relations of the two brothers were of a very cordiai. nature. A letter* addressed by Vitthales'yara to his elder brother reveals the high regard which he had for him. When Gopinatha and his son Purushottama passed away, Vitthale. s'vara seems to have begun luis tours, His first visit was from Adel to Gujarat in the year 1600, and his second visit to Gujarat sas also from Adel in 1613. In Gujarat his activities were chiefly confined to Ahmedabad, Cambay and Godhra. In Godhra, one Nagaji Bhatta was initiated in the Sampradaya by him. This Nagaji Bhatta vas, it is said, a state-officer, and the name Pancha Mabals owes its ori to his activities. He was a Sathodra Brahmin. Mr. Kes'havalal Harshadraya Daruva, the veteran Gujarati scholar, is said to be a descendant of this Nagaji Blatta. When. ever Vitthales'vara visited Gujarat, Nagaji Bhatta always took advantage of his company. A few of the original letters addressed by Vitthales'rara to Nagaji Bhatta are preserved even to this day at Nathadwara in Meirar, Nagaji Bhatta seems to have been a very intelligent follower. Various questions seem to lare been put by him to Vitthales'vara. He seems to fave been a very active agent in spreading the doctrines of Vallablacharya in his country. After having read Subodhint, Nibandha ctc., lic wanted to know as to what was the kernel of Vallabhacharya's teachings. In answer to this query, Vitthales'vara sent to him a beautiful couplet which summarises the doctrine in the choicest words. It runs as follows:- श्रीवाउभाषामने फलं तरपाकव्यमग्राम्यभिधारिदेवः । प्रेमेव परिसरावधोक्ताभक्तिस्तत्रोपयोगोऽखिलराधनानाम् ॥ According to the view of Vallabhacharya, ata is the mos, and the unfailing remedy for it is love for Him, while all other Sadhanas are useful in generating this lore. Nagaji Bhatta remained in company of Vitthales'vara not only in Gujarat, but be often visited Adel to pay his respects to him He is said also to lare visited the shrine of S'ri Nathaji-Govardhanadlaraat Jatipura on the Govardhana Hill, and stayed there for a couple of months, Thus it rould seem that Nagaji Bhatta was familiar both with the practice and thicory of the Sampradaya, and he was instrumental in the rapid spread of the Sampradaya from Samrat 1600 ogirards in Gujarat. Another personality who helped in the spread of Sampradaya was no letter runs as follows:- सस्ति धीमवेष्टमातृचरणकमलेषु यवीसो विलाप प्रणानकोटिनिवेदय पतः । शमिह, मापरकमाशसे । अहे मागासया रायोत्सवपर्यन्त धौगोवर्धनधरणचरणारविन्दनिकटे स्थितोऽसि । हरिद्वार प्रसाझा न जातेविन गतम् । अत्र ममासास्थ्यं बहु जातमासीत् । उपवामदशक कृतम् । अधुना भगवत्कृपया च नैराग्यं जातमस्ति । कापि चिन्ता न कापी । भा-सम्मा-अताचरणेषु मतयः । धा यथा दुःसं न करोति ममासारप्यं शुन्या वाहक कर्तेम्यम् । भवनापि कारि चिन्ता न वार्या मम, भगवति रात्र । यादवेन्द्रपुरीपु प्रमानन्देषु दीक्षिवेषु हरिहरनागनायूठादिषु नमस्काराः । विनामादिपाधिषः । अनवम्मवानां गतयः ।

·Bhaila Kothari of As'arrā near Ahmedabad.. When Vitthales'yara visited Divarka or Gujarat, he used to put up with him for a couple of months. Bhaila's son-in-law Gopaladása has given the Sampradaya a charming and unique poem in Navakhyana. The Sampradayika Gathi relates that this Gopaladasa was Narsinha Mehti in his preceding birth. Whaterer that may be, it helps one in furnishing the latest date of Narsinba Mchta. Vitthale. s'vara's first visit to Gujarat was in ooo St, and Gopaladisa ras then ninc years old. The poem of Gopal Jasa (Nară Khyana) has been the most popular and revered among Vaishnayas. Every Vaishnava, male and female, recites it. Commentaries ia Sanskrit and Vraja Bhisha are written on it. The commercial people of Gujarat have been fascinated by it. This poem, it seems, has been instrumental in shaping Vaishipaya attitude towards the Maharajas. The intensely tender feclings with which the Maharajas are looked upon have their genesis in the spread of this lyric. It speaks of Vitthales'vara as Goswamiji. He assumed thc surname of Goswami in 1634, after he was granted permission by Emperor Akahar to grazc lis cattle on all lands including the Royal oncs. From this it would seem that this poem of Gopaladasa could not have been composed before 1634. The Sampra. dayika Gatha informs us that the inspiration of this poem came to Gopaladasa from Vitthales'vara himself. It is said that Gopiladása, who was dumb, miraculously got his powers of speech as a result of the chcwing of the beteileaf offered by Vitthales'vara. Wlien lic visited Bhaila's house, numerous persons camo to sce him and joined his Sampradaya. In Cambay, Jiva Parekh, a celebrated Bania merchant was instru. mental in the carly sprcad of Vaishnavism. On the whole the spread of Vaishpavism in Gujarat was not only rapid but completc. Numerous castes and sub.castes wholly cmbraced the Vaislınava Cult. This continued in increasing proportions during the times of the succceding generations of Vitthales'vara. Vitthales'vara liimself visited Gujarăt not less than six times. His first visit was in 16oo from Adel. The second onc fas also from Adci in 1613. The third one was from Gada in 1619. The fourth one was from Mathura in 1633. The fifth one was in 1631 from Gokula. And his sixth and last visit tras also from Gokula in 1638. This rould show that for nearly forty years Vitthales'vara exercised his influence over Gujarat and Kathiawad. The visits to Gujarăt were incidental to his visit to the shrine of Dirirkinjthaji at Daarkal. His desire for and interest in Driraka and Gujarat were created by the carly reception of liis father and his clder brother S'ri Gopinatha. Rana Vyása, a learned pupil of Vallabhacharya, was an active worker at Siddhapura. So also there was one Gopaladása of Narodi. Vallabhacharya himself had visited Dwaraka not less than three times, his last visit being in 1585. He is said to have stayed at Dwaraka for over six months. The Strarupa of Dstårkánathaji at Bet-Dsärki was installed there by Vallabhacharya.

·;. ; of Giridbaraji the eldest son of Vitthales'vara fere very cordial with this · prince. The eldest son of Giridharaji by name Muralidharaji was born here on Vijaya Das’ami day. Tänsen the famous minstrel was formerly a musician of king Ramachandra, but he had to hand bim over to Emperor Akbar. This Tänsen seems to have come into contact with Vitthales'yara here. But Vitthales'yara did not stay here long. In later days when Vitthales'vara adopted Gokula as his permanent residence, this king Ramachandra visited Gokala. He was well received by Vitthales'vara and Giridharaji then. From Bandhe.Gadha, Vitthales'vara seems to have moved over to Gadhi. It is difficult to say wliether the modern Jubbulpore on the banks of the Narbada was Gadha of those times. Vitthales'vara's Bethak near Jubbulpore would go to show that Gada was situated somewhere there. The havoc vrought by Akbar's general Asafkhan is so complete that it has become difficult to identify the place. Vittliales'vara's desire to go to Gaça vas natural. Gadha was ruled over by queen Durgavati. She was a princess of great reputation. She was married to Dalpatishah in a very romantic manner and out of this union a son was born. When he was three years old, Dalpatishah died. Since then Räni Durgavati was the de facto ruler of Gadha acting as Regent for her son Vira Narayana. Even after he was of age she continued to rule over the kingdom. Fiftytwo Gadhas (fortresses) were included in her kingdom. She fought many battles, and on account of her exceptional valour she was called Durgashah. She was very religious and patronised numerous learned Brahmins. Some of the Telagu Bralimin families who were connected with Vitthales'vara's family by marital tics lived there. Besides, next to Vijayanagara, the only independent Hindu kingdom where Vallabhacharya was recognised as the greatest Acharya by the then ruling king Krishnadeva, this princess Durgavati was the only independent Hindu princess in whose kingdom Brahmins were encouraged and people were extremely happy. Her government was a faultless one and Akbar's attack on this princess is considered by competent bistorians to be nothing more than wanton destruction for self-aggrandizement. When Vitthales'vara came to her Capital first of all, he put up on the banks of Jammniya-talao or the Rani-talao. Durgayati sas so much impressed with his saintly character, ligh learning and sublime devotion to Krishna that she visited his Äs'rama frequently and requested him to accept Gadha as his permanent residence. Suitable arrangements were made for his stay. During his three years' stay the relations between him and the Queen were very cordial. Vitthales'vara's first wife Rukmini passed away about this time, and he had absolutely no desire to marry again. But under the pressure of Räņi Durgāyati Vitthales'vara had to marry Padmavati daughter of Krishnaraya Bhatta on Akshaya-Tritiya day of 1620. On another occasion Durgivati gave a gift of 108 villages to Vitthales'vara shich were in their turn gifted away by him to Bhattās, his caste people, who were living there and whose descendants to this day are said to be in the enjoyment of the same. During his stay at Gadha, a Brahmin by name Brahmadasa came ·iroj in his contact. He was blessed by Vitthales'vara by giving him his orn saist-coat. From this day the fortunes of tbis Brahmadása began to risc and ultimately he became one of the trusted advisers of Emperor Akbar under the now well-known name of Birbal (facea). This Birbal's relations with Giridharaji were very intimate, as could be gathered from the letters of Vitthales'vara. He seems to have helped Vitthales'vara a great deal when the possession and control of the shrine of Shree Nathaji on the Govardhana Hill were taken orer by Vitthales'vara some time later from the Bengālee worshippers. After his stay for about three years, Vitthales'vara perhaps noticed -- that even this kingdom of Durgåsati would ultimately be invaded by Akabar's armies. In samrat 1621 ( 1564 A. D.) a pretext was found out by Asafkhan by demanding from her, her favourite elephant Gurudar. She naturally refused to comply with the demand. The attack of Asafkban is the more glaring because Durgivati's prime minister Adharadasa ras deputed by her to the court of Akbar. This seems to have influenced Vitthales'vara in giving up his residence at Gadha. He therefore expressed his desire to Rani Durgāvati that he wanted to go and reside on the banks of the Yamuna ( Jumna). To meet Vitthales'vara's desire Rani Durgavati caused to be built at Mathura the Seven Houses which became ultimately known as 'Sat-gara'. Vitthales'vara and his seren sons lived at Mathurn in this Satgară. It was in these Satgara that for about two months or so S'ree Nathaji was brougiit on Falgun Krishna 7, 1623 from the Govardhana Hill by Giridharaji when Vitthales'vara xas on his visit to Gujarat. These seren houses do not exist nor, but the place on which they stood is to this day known as Sat-gara at Mathura. It is situated behind Chbatta Buzaar on the west, and the pilgrims for Parikrama start from this place. At Gadba, Vitthales'rarı had very pleasant times. He celebrated the Rathotsava festival. The car was taken in a big procession round the capital in which Rapi Durgirati took part with all the nobles of her court. In fact all the resources of the state rere requisitioned for the celebration of the Rathotsarn. \Vhen Vitthales'rara left Gaqhá, Ráni Durgåvati sent hier minister Adhardisa, to accompany him with a large escort. After he left Gadha Vitthales'vara does not seem to hare been visited by Rani Durgavati. She lost lier life while fighting valiantly with Asaf. bhan, and her son Veeranåriyana also scems to have met with a similar fate. The rich treasures of the Royal treasury were looted by Asafklan, and were carried away by him. The rarage done as so complete that no definite marks of this illustrious princess's kingdom could now be traced by historians. The traces of Vitthales'rara's stay in Gadha are fortunately, preserved hy his Bethak, near Jubbulpore which is said to be the place wlicre his second marriage pritha Padmavati iras celebrated as mentioned above.

·From Gadha,' Vitthales'vara seems to have migrated to Prayaga (Allahabad ). Here the stayed for some time in great happiness. He engaged himself in the worship of Krishna and the performance of Somayāga. From Prayaga Vitthales'vara seems to have migrated to Gokula on TETCETT 3, 1622. Here he resided in a place where his father and his elder brother, used to reside during their visits in Chaturamasa. Vitthales'yara is said to have stayed in Gokula for about 84 days. Then on कार्तिक शुस , 1623 he seems to have removed to Mathura. He lived in Sat-gara built by Rani Durgavati. From 1623 to 1629 Vitthales'vara passed his time in Mathura. In 1623 when he visited Gujarat, the image of S'rec Nathaji was brought by Giridharaji from the Govardhana Hill to his house and was installed in his house in Sat-gara. The image continued to be worshipped for about two months and 21 days in Vitthales'vara's house in Mathura. Vitthales'vara did not approve perhaps of this on account of the irksome preponderance of Mahomedan influence. After liis visit to Mathura Vitthales'vara gave up the public celebration of the Rathotsava festival for the same reason. Vitthales'vara seems to have preferred the place of Govardhana Hill selected by his father. And by the time he reached Mathuri, from his visit to Gujarat in 1623, the image of Sri Nathaji was again taken over to Giriraja and again installed therein on the 14th day of the bright half of वैशाख, सं. 1624. Vitthales'vara some-how preterred the quiet place of Gokula to the city life of Mathura and in the year 1629, on Falguna Krishna 7 he adopted Gokula as his permanent residence. मधुरानगरे विलोप वासं यवनादिममरेण भूरियाधम् । भय विट्ठलदीक्षिता विविक्तं स्थलमारमस्थितये व्यचारयते ॥१॥ कदाचिद्महेन्द्रेण परमारमविनिर्णये । पृष्टास्तदीयसन्देहानपाफुर्यन् सदुक्तिभिः ॥ २ ॥ प्रसनाथ तेनोक्तार किमपि प्रार्यतामितः । तस्याग्रहमथालोक्य हृदि सम्यग्विधायं च ॥३॥ आरमनः मुखवासार्थ महायनसमीपतः । यमुनातीरमाश्रित्य स्थलं रम्यमयाचिपुः ॥ ४ ॥ भय स्वाधिकृतर्भूमेः पत्रं संलेख्य भूपतिः । स्वनाममुद्रासहितं दीक्षितेभ्यस्तदार्पयत् ॥ ५॥ ततो मौहूर्तिकादिष्ट मुहूर्ते विधिपूर्वकम् । ग्राम गोकुलनामानं स्थले तत्र न्ययासयन् ॥ ६॥ अब्देऽष्टनेबाहीमहीप्रमाणे(१६२८)तपस्यमासस्य तमित्रपक्षे । दिने ७ दिनेशस्य शुभे मुहूर्ते श्रीगोकुलग्रामनिवास भासीत् ॥ ७ ॥ पृतान्तमिममाकार्य सनातीया द्विजोत्तमाः । कुटुम्बसहितास्तत्र यासाथ समुपागमन् ॥ ८ ॥ माक्षणाः क्षत्रिया धेश्याः शूद्राश्य यहवस्ततः । स्वं स्वं कुटुम्बमादाय निवासोका समाययुः ॥९॥ समागतेभ्यः सर्वेभ्यः नियासाय यथायथम् । स्थामानि दापयामासुविट्टलेश्वरदीक्षिताः ॥१०॥ (वंशावली-मधुसूदनमकृता) 1. गडायां पूर्वमवसन् विद्वलेश्वरदीक्षिताः । तेऽपि प्रयागमाजग्मुस्तमोपदवसभवे ॥ यमुनातीरमानिस तम यासं प्रचक्रिरे । श्रीकृष्णसेवानिरताः सोमयागविधायिनः ।। यहून्संवत्सरांखन न्यवसन्परया मुदा । अथ तेषां मजे यासं कर्तुमिच्छामवत् किल । गोवधनो गिरिर्यत्र श्रीमहन्दावनं तथा । मधुरापि हरियन नित्यं संनिहितो विशुः । तत भागस मथुरां कुटुम्बसहिता इह । कंचित् फालं मुदावात्सुर्यमुनाहरिरोविनः ।। पंशावली मधुसूदनभाता. (1717 Samrat).

·(8) From the the year 1628 upto his passing away in 1642 Vitthales'vara resided at Gokula and carried on his literary and other religious activities. Emperor Akbar took delight in discussion of questions relating to the world beyond. He is said to have paid a visit to Goswamis of Brindāvan by this time, Vitthales'vara Dikshīta was invited by Emperor Akbar for the elucidation of the nature of the Supreme Being. Akbar was much pleased with his explanations, and he requested him to ask for a gift. Vitthales'vara asked the Emperor to give him Gokula, which being a quiet place was congenial to his tastes and requirements, being situated on the banks of the river Yamunā near Maha Vana. Thereupon Emperor Akbar made a grant to him of Gokula under his Royal Seal and handed over the Firman to Vitthales'vara in the year samvat 1634 corresponding with 29th of Jamadi the 2nd, A. H. 985 (1577 A. D.). Vitthales'vara tras the recipient of three other Firmans granting him the privilege of grazing his cattle on all lands including Khalsa or Jagir. Another Firman tras granted to him by Hamidah Banu Begum, mother of Emperor Akbar. He was also the recipient of the grant of the Jatipur: village where the Shrine of Govardhanadhara was situated. During his stay at Gokula lie visited Gujarat twice, once in the year 1631, and then in 1639. It was perhaps during this last visit that Gopaladisa, the author of Navākhyana, came into his contact and wrote his beautiful poem describing in the last chapter the whole family of Vitthales'vara. This last chapter mentions seven sons of Vitthales'vara and their wives. It does not mention the names of either of the wives of Vitthales'vara. The inference is that this poem is written after Vitthale. s'vara's both wives had passed away and his youngest son Ghanas'yama, if not actually married, was betrothed to Krislinarati. All his four daughters were married, and the two widowed daughters of his elder brother Gopinatha, Lakshmi and Satyabhama, were residing with him, and passed their widowhood in complete happiness in the service of Srce Navanitapriya. Thus from the year 1629 to 1642 Vitthales'vara liycd at Gokula in complete tranquility. During his stay there, he carried on and perfected the mode of worship (Sevi-Prakāra), both at Govardhandhara's temple at Jatipuri and in Nayanitapriya's temple at Gokula. Poet Gopaladása describes beautifully hore Vitthales'rara daily trent on horseback from Gokula to Govardhana. 'तुरग चाल्यो वायुवेगे उतावळो, जाणे नौका चाली सिन्धु तरवा.' Vitthale. s'rara translated his father's teachings into actual practice and turned them into a divine religion. His father mentioned tiro alternatives in the verse गृहं सर्वात्मना त्याज्यं तच्चेत्यक्तुं न शक्यते । कृष्णायं तद्विनियुधीत कृष्णोऽनर्थस्य मोचकः ॥ (नियन्ध.). The first alternative of 31 (complete renunciation) cannot be translated into practice as indexible rule, by creryone. Hence Vitthale. s'vara accepted the second alternative of tim by which every thing was to be utilised for Krishna, thereby ultimately the goal enunciated in the first alternative of Art Fas to be gradually reached. With this end in view he promulgated an elaborate mode of rituals for the Sera.marga. The Sevamärga yras based purely on the dictates of the finer sentiments of leart. an * ·The result as that the very household of Vitthales'vara became free from the experiences of the miserable surroundings of the worldly life. The mode of worship was carried on in such a way that all the members of his family, young and old, males agd females, could take part in the daily worship with such fervour and pleasantness that his house was a sight shich gods would envy. The poet Gopiladása gives expression to this fact in the following couplets: हारकंकणकर्णभूपणनाद नाना होडतां । गान गाये स्वर सुहाये श्रीनवनीतप्रियजीने पोढतां । सन्यासमे शृंगार नूतन फूल गुंथे सी मळी । सदनशोभा निरसता ते लक्ष्मी मन पाम्यां री ॥ Emperor Akbar's two ministers Todarmall and Birbal seem to have come into closer contact with him during this time and gave him their help whenever required. The shrine of S'ree Nathaji came into exis. tence under circumstances in which the followers of Vallabhacharya and those of the Gaud school both worshipped it with equal Teverence. S'ree Nathaji or Govardhanadhara was worshipped by the local people as Devadamana (2977). It is alleged that originally this shrine was set up by king Vajra of the Yadaya race who was brought to Muttra by Arjuna after the destruction of the Yadaya race. The said image which remained under-ground was then discovered. When Vallabhacharya visited Vraja, he installed this image of Govardhanadhara or Sree Nathaji in the year 1576, 274adita. He appointed Madhavendra-puri a Tailanga Brähmana Sannyasi of the Madhva school to carry on the torship of Govardhana.dhara. This Midhavendra-puri was a Krishna-worshipper. He was the guru of Ishvarapuri who initiated the Bengal saint Chaitanya into Krishna-worship. Madhavendra-puri was instrumental in introducing Krishna-worship in Bengal. To carry on the daily worship of S'rec Nathaji was a task difficult for a single individual. Hence he kept some Bengali Vaishnavas to help him. Ramdasa, another saint, was commissioned by Vallabhachraya to act as first rette. He was a Chauhana Rajput. Krishnadas ypas appointed as the Adhikari. Vallabhacharya and his son Gopinatha used to visit Vraja during the Chatur-mäsya of every year, and during their absence they used to carry on the Sevå themselves. After the passing away of Vallabhacharya and Gopinatha, some disagreement seems to have arisen between the Bengal Vaishnavas and Vallabha Vaishnavas. So long as Madhavendra-puri was there, no disagreement seems to have arisen. The image is spoken of as Gopila and described as such in the works of Chaitanya writers. When Madhavendra.puri went to the south to fetch Malayagaru chandana (sandal.wood) he passed away there at an advanced age of about 130 years and the Bengal Vaishnavas used to carry on the worship of Sree Nathaji under the control and supervision of Krishnadasa Adhikari. Gopinatha's visit to Gujarat brought him about a lakh of rupees as Seri. The same was dedicated by him to S'ree Nathaji. Vitthales'vara's frequent visits to Gujarat attracted its rich people to visit the shrine of Sree Nathaji and they made rich presents to the Deity. 2 ·on ( 12 ) to have damaged the cause of the Sampradaya to a considerable extent, and in spite of Vitthales'yara's attempts, one could feel that the loss to the Sampradaya is irreparable. It is not certain when S'ri Gopinatha passed aray. It seems after his death some unpleasantness was caused betteen Vitthales'vara and his sister-in-law, and these feelings of unpleasantgess became more embittered the part of the sister.in.lary then hier only son Sri Purushottama also passed away soon after. The result of this was that the original works of Vallabhacharya which were in possession of S'ri Gopinatha as the eldest son of Vallabhacharya rete consigned to oblivion by her. The greatness of Vallabhacharya's personality was so much felt by his devotees during his life-time that none of them seems to have contributed anything to the composition of his works. In the case of Sankaracharya and Rämánujacharya one feels, that their respective Bhashyas are written, re-tfritten, revised and recast with the collaboration of their learned pupils. In the case of Vallabhacharya the distance felt by the devotees was so great that nonc bas, upto this day ventured to add or subtract anything from them. This being the position and the devotees being wholly engrossed in Krishna-worship as taught by Vallabhacharya, they did not try to get the copies of his writings. Another reason for the loss of the original works of Vallabhacharya seems to be the great fire which destroyed almost the whole village of Adel at the time he took to Sannyası. When the helm of the Sampradiya came into the hands of Vitthales'vara it was a problem to him as to how he should get authentic texts of his father's works. On the side of Adel counter influences were working, and it was dificult, iſ not impossible, to get all the works. He seems to hare secured the original copy of the Brahmasdtra-Bhaslıya of his' father upto 3-2-34. Nibandha seems to have been secured by him, and he has attempted to finish Prakasa on Nibandha by writing commentaries on the Fourth skandha, and a portion of the fifth of tho Bhagaralartha.prakarana. From Gujarăt Vaishgay3. Rina Vyasa he secured the Subodhini, commentary on Srimad Dhūgavain of Vallabhacharya We have no materials to learn whether he got Porra.mimaosa' Bbishga of Vallabhacharya, though there is plenty of evidence in Aru. Bhashya to show his great hold on the Satras of Jaimini, to sphich he refers as a master. It is possible, as Purushottamji says, that the Parva-mimanisa Bhashya became Buy in his times, infer from this that Vitthales'saru might have been in possession of the Purra.mimansa.Blashya of Sri Vallabháchirya, which became lose to us during thie period, so to say, of interregnum, between 1642 and 1724 Samvat. Thus it would seem that Vitthales'vara bad beforo bim almost all the works of Sri Vallabhachirya which are now afailable to . From these materials iré shall presently sce how lie lias developed the system promulgated by his father, both on the practical as also the theoretical side. We may ·( 13 ) On the formation of the Sampradayika practices Vitthales'vara's influence seems to be very marked, the nucleus having been supplied by his elder brother Gopinatha in his Sevh.Paddhati. Vallablucharya y established the shrine of S'ri Nathaji on the holy mount of Govardhana and initiated a mode of worship which was extremely simple. This shrine was entrusted by him to the devotees who resided there. The initiation of Vaishnavas tras a very simple formula, as he puts it somewhere in bis Subodhini, viz; Krishna, I am Thine. Tot aanThis would seem to be the ordinary mode of initiation as communicated to Vallabhacharya by Lord S'ri Krishna. But for the practical purposes of the Sampradaya; some solemn declaration was a necessity, and hence we feel it is possible that the language used in the explanation incorporated in the Gadya formula (सहसपरिवत्सरमितकालजातकृष्णवियोगजनिततापलेशानन्दतिरोभावोऽहं भगवते कृष्णाय देहेन्द्रियप्राणान्तः. करणानि तवांश्च दारागारपुत्राविरोधापराण्यात्मना सह समर्पयामि, दासोऽहम्, 'कृष्ण तवासि ।') is the work of S'ri Vitthales'vara. For the Sampradaya which was expanding in all directions, some graye and solemn declaration appeared to Vitthales'vara to be a necessity, and he without adding or subtracting anything to the sense of ytop ait added a solemn declaration by which the sense of the Mantra became abundantly clear. The Sampradayikas do understand that the portion of the Gadya preceding en anfet is explanatory of the same. This being an explanation coming from Vitthales'vara accounts for the difference in the readings of the formula among his seven sons. This change was most essential as it added to the solemnity of the initiation ceremony. Vitthales'vara's personality was second to none in the Sampradaya after S'ri Vallabhacharya, and one feels admiration for his wisdom when he sees bow he has added to the gravity without sacrificing the sense of the original. We are informed by Goswami Sri Gokulanāthaji Maharaja of Bombay that the whole Gadya in the handwriting of Sri Vallabhacharya is preserved in the daily worship in the temple of S'ri Damodaraji at Junagadha in Kathiawar. We have not been able to satisfy ourselves as to the authenticity of the same, but if it were so, the above reasoning would be inapplicable. It is rather difficult now to appreciate how much Vitthales'vara contributed to the development of the aesthetics in the mode pf worship, Seva-Prakara. All the fine arts were requisitioned in the performance of the daily worship. Vitthales'yara was himself a master-musician. He knew both the theory and practice of the Indian Music. Some of the most charming songs which are suug before the deity were composed : by him. The song 'ie net' is daily sung in every Pushtimärgiya temple in the early morning when the (FTET) is made to awake. The famous Prabodia is also daily recited. Another song ' is always sung in 'Ramakali' in the morning when the (959) is strung in the cradle (Paina). During the Vasanta season an Ashtapadi syafaaast' is daily sung when Vasanta is being played during the Raja Bhoga Dars'ana. This 1 1 ·( 16 ) he preaches his follotreřs to follor the mode of prorship as 'laid down by Vitthales'vara. The fact is that the Seva.Prakira iras modelled to develop the finer sentimients cf the human heart, and to term it dramatic trould certainly do injustice to the great Achirya. Experience has proved that by following this Seyaprakära the derotees not only forgot the bonds of Sansira, but it helped them in feeling the living presence of the deity. In actual practice fàtis might be noticed, the ideal set up by Vitthales'vara might not be attained, but to term the whole Seraprakira as dramatic is rather an abuse of language. In the construction of temples Vitthales'sara followed a plan of his own. He did not approve of the idea of rich and costly buildings for temples. He realised that gorgeous temple buildings were not safe under the mabo. medan rule. For this reason he constructed temples of an extremely simple style. Nothing could be seen from outside. From outside appearance his temple would appear to be a simple dwelling-house. But at the same time, inside the temple, great care was bestowed on its construction. Free passage of light and air was always borne in mind. The temple of Siri Nathaji to this day is a building of an exceptionally simple type. Inside the temple, in the middle, there was kept a chark surrounded by three arched.doorgallaries. Behind one of such gallaries was the inner chamber called Nija. Kandira., On one side of this Nija-Mandira yras kept the sleeping-apartment or S'ayana griha which was always constructed in the most costly and artistic fashion. On the other side vere kept the Bhoga-grida-dining apartment where the deity was offered Bhoga-food etc. Beyond the Bhoga. griha were situated two rooms where food to be offered to the deity was prepared. Separate rooms vere kept for prepartion of flower garlands, vegetables, Betelleaves, and baths, known as Fula-gpiha, s'aka gļila, Pana-griha, Jalagpiha etc. Valuable ornaments and dresses with which the deity is adorned were similarly kept in a safe place. This temple was situated in the centre and round the temple were raised dwelling places fort he Maharaja and his prachärakas. The idea that the deity was the Lord and the others including the 'Goswami Maharaja tvere His servants was kept in mind in the construction of their dwelling places, Side by side with the dovelopment of the sevä-prakara, he devoted himself with equal eamestness with elaborating and expounding the doctrines of his revered father. He wrote his literary works with maturity of thought and expression. The completion of the Anu Bhashya on the Vedinta-Satras belongs to this period. His reputation as a great religious teacher was establislied beyond question. Rich presents from Vaishnavas of Gujarat flowed to him here. The patronage of Emperor Akbar and his famous ministers Todarmull, Birbal, Rai Purushottama and others came to him unsolicited. The Icarned men of his caste bo stayed with him at Gadha came to him and they rere all patronised by him. With these men be * petered into matrimonial relations. His daughters were given in marriage.

·( 17 ) to the sons of these learned men and their daughters were taken in marriage by him for his sons. These people of his caste came to be known as Bhattas. Vitthales'vara's connection with the country of his forefathers now being no longer necessary was practically severed. He became naturalised in Gokula. Gradually the mother-tongue Telugu came to be replaced by the local language. Both Vaishṇavas and Bhattas began to revere Vitthales'vara with intense devotion. The result was that Vitthales'vara was made conscious of his greatoess to such an extent that he could with equal propriety speak of himself in plural. While explaining the Subodhini to Vaishnavas, during the cvening recess, he wrote out notes on difficult passages on Subodhini. These notes were ultimately put together and given the name of Az@TEIT. The मंगलाचरण, 'श्रीविठ्ठलैः' कियते suggests the above mentioned self.consciousness. sons, Vallabhacharya had given several Swarupas to his devotees. When these devotees and their descendants became extinct or unable to carry on the Sevă of the Strarupas, they returned the same to Vitthales'vara. Of these į about seven or eight were received by him. These Swarupas were distributed i by Vitthales'vara in Daya.Bhaga among his seven sons in Samvat 1634. All the seven sons were given a joint right to Sevă of Sri Nathaji, the eldest son Giridharaji being left in control of the same under the primogeniture rule. These seven Swarupas came to be known in the sampradaya as the seven Nidhis. Separate houses for all the seven sons (except perhaps for Yadunathaji who being the youngest son of Rukmini remained joint with Giridharaji, the eldest son), were built in Gokula and given to each of the Each son thus set up the Sirarüpa given to him in Dayabhaga as a shrine of his own. This came to be known in the Sampradaya as seven Gadis or seats. In a letter Vitthales'vara asks his sons to select a site for the house of Yadunatha. It seems he passed away before the house of Yadunatha actually came to be built. The result of this has been rather undesirable in the Sampradaya because it proved fruitful in giving scope to as 1 many as four persons to put forward their claims to the Gadi of Yadunatha. The last years of Vitthales'vara were passed very happily at Gokula. One Murari Paadit wrote to him to give him a work which would explain to bim the fundamental principles of Pushti-märga in such a way that he could silence all his opponents on his side of the country. For him Vitthales'vara wrote out the Bhakti-hansa and sent it to him. On receipt of the same the Pandit was much delighted and asked for a further explanation of the root cause of Bhakti. Thereupon Vitthales'vara wrote out the Bhakti-hetu. Both these works together in a nutshell explain that the cause of Bhakti is God's Grace (234) alone and that the Supreme Purushottama plays among his select devotees, unapproched by 47, etc. Vitthales'vara lived for orer 70 years. His was a life in which there tas a happy perfection of the theory and practice of the Sampradaya. His devotees have drajin a veil on the manner of his passing away, but from - 3 ·( 18 ) one Gopåldása of Vyāra we learn that he had fever and some pain in mu when he passed away on Magha Krishna seventh Samvat 1642. Thus life full of events as closed, the happy memories of which are enski in the hearts of the Vaishnaras eren to this day. + Good comes out of evil is well illustrated in an incident in the life Vitthales'rara. Krislinadisa ras appointed as the Adhikari in the i of Nathadtāra on Govardhana hill by Vallabhacharya. On account of su disagreement frith Vitthales'vara, Krishnadasa prohibited his access into i temple. Vitthales'vara submitted to the order of the Adhikari, and lived Chand Sarovara, Parasoli, for about six months of the cxile. During , period he has penned some of the finest Vijnaptis-prayers. It is said that. such Vijaapti ras written per day and the same was taken to Sri N** by Ramdāsa. These Vijnaptis reveal the depths of Vitthales'rara's heart In them there is a harmonious blending of thought and expression. perusal of these Vijcaptis leares a lasting impression on our mind. Thi. are the outcome of a burning heart yearning passionately to meet the w of his intense love. A reil has been drawn as to the reason which led to i' exile of Vitthales'vara by Krishnadása. Horrerer, ultimately Kri' uu came round, begged Vitthales'rara's pardon and requested him to return v the temple. In these Vijnaptis each verse stands by itself. One blich grouped them together into a collection of 25 each, but there seems to be little warrant for the same. It would not be out of place to record our own vier as to the origin of these Vijnaptis, Vitthales'vara was a great letter-striter. He used to send and receire letters from a good many Vaishnavas. These letters were in Sanskrit prose, but in the beginning and end of each letter a verse or two were scritten by Vitthales'vara to remind his pupils of their sublime mission. In course of time, the uninteresting matter of the letters came to be neglected, but the verses were collected apd preserved. This being the origin of these Vijnaptis, we can well understand why these verses are unconnected. Urconnected as they are, they do breathe the fervent devotion of the great author. In some of them the highest and noblest sentiments fod expression, Vitthales'vara's family life was extereneiy happy. He himself Tras blessed by God with a big family. By his first wife Rukmini he had, seven sons and four daughters. S'obh, Yamuna, Kamala and Deraka were his daughters by the first wife. They were all married, and tliey lived with their husbands is Vitthales'vara's house. Giridhara, Govinda, Balkrishna, Vallabha, Raghunatha and Yadunatha were six sons by his first wife Rukmin. Ghanas'yama was the seventh and the only son of Vittliales'vara by his second wife Padmavati. The first child of Vitthales'sara was S'obha and after ler Gitidhara the eldest son was born. Purushottama the only son of his brother Gopinatha had passed away, but his two sisters Lakshmi and Satyabhama liged with Vitthales'vara. "They passed their widowhood in the service of 4- ·( 19 ) S'ri Navanitapriya, the family deity, in perfect happiness. In spite of his being a big family-man, lie liad freed his house from the shortcomings of the Sansărika miseries. In short there was no touch of Sansăra in his family. life. One Devakinandana, a grandson of his, son of Raghunatha the fifth son, records the mode in which he was fondled by Vitthales'vara in his childhood in a poetical work Rasabdhi composed by him. f1eam: ETC FR TUIS यात्सल्यतः श्रीहस्ताम्वुनमाननोपरि मम व्यापारयन् सर्वतः1xxx श्रीविठ्ठलः शर्मणे। This would show that while fondling his children Vitthales'vara would not forget his Lord Krishna himself, but would leave a lasting impression on the tender minds of his children that primarily their duty was to serve Lord Krishna. A Kirtana attributed to his another grandson Kalyanaraya gives an exquisitely delicate expression to his unwillingness to leave Vitthales'vara's house, at the time when Vitthales'vara's uncle wlio was childless came to ask him to give him any one of his male children. At this time Kalyānarāya was afraid that he, being the first-born grandson, would be given away. The idea of remaining at the gate of Vitthales'vara and thereby singing praises of Lord Krishna was a thing which appealed to Kalyanaraya more than anything else in the world howsoever attractive. Vitthale. s'vara understood all his children and he knew very well that none of them would be willing to leave his house, so he asked his uncle to take away any of them who would be willing to go with him. The uncle was baflled by this reply and went away disappointed. The Sampradayika Gatha relates that the uncle administered three curses to Vitthales'vara's progeny. These three arc-(1) maintenance of daughters' husbands, (2) debts, and (3) tra. velling. How far and how much trutli there is in this Gacha, it is difficult for us to determine, but so far as the first charge is concerned, it is literally true. Even to this day the Bhattas, the so-called husbands of the daughters of a Goswami's family, are maintained in Goswami's house with almost all the members of their family. So far as the second charge is concerned, we find some evidence for accepting the truth of the same. In a letter written by Vitthales'vara himself he asks his sons to wipe out the debts. As regards the third, it is a blessing in disguise, it would add to the number of aures, and the religion would prosper. Whatever that may be, Vittha. les'vara's attitude seems clear. He had accepted the second alternative of Atgåga. He did not rant his daughters to plunge into Sansära. So he kept them in his house, so that they could also serve Lord Krishna with the same facilities as his sons would do. They were married of course, but their husbands the Bhattas had no access into the Seva.prakara of Lord Krishna in the family of Vitthales'vara. Even to this day no Bhatta is admitted in the inner worship in a temple owned by a Gosiāmi, Debts for the Sevă of Lord Krishpa iyere never considered objectionable. They are not for the Sansara, and as such, the evil influences are few. Thus these curses had no evil effect on the descendants of Vitthaleshyara. Family-life led by them was happy. The wives of Giridhara and Ra. ghunatha were two sisters, so also those of Yadunatha and Ghanashyama ·were sisters. ( 20 ) Not only rere members of the family happy but those who came in Vitthales'vara's contact were extremely happy 1 contented. One Mahadera Dwivedi gires expression to this fact in the follow ing verse 'श्रीविठ्ठलदीक्षिते राजमाने महीतले । वैकुण्ठगमनेरछा कुण्ठिना पैकुण्ठवागिनाम्'. The Girinare . Sachora Brahmins who early joined the faith and were taken by Vitthales' in the inner worship did so without any monetary remuneration. Their wur, was to serve Lord Krishna according to the directions of Vitthales'var- All their other wants were looked aſter by Vitthales'vara. How much' cared for the comforts of his Sevakas could be well seen from the following Io the daily worship, water was to be brought from the Jamuna river, Sevakas, but writes Vitthales'vara in his letter, that iſ it tras found trouble some to them, it should not be done because his Sirimi-Lord Krick was delicate, and the inference was that he would not accept anything arose out of Kles'a. (श्रीयमुनाजलनिर्वाहः सेवकः कर्तव्यः, परन्तु नातिदेशेन, मत्खामिनः योमलखमावत्वात् ). Endowed as he was with such tender feclings for his devotees, it is nc wonder that the hearts of his derotees should reciprocate the same sentiments in greater degrees. It is in fitness of things that poet Gopaladása aí. describing all the details of Vitthales'vara's family should describe the as Kalpa Vriksha. (श्रीविठ्ठलकल्पहम फल्यो वेनी सासा प्रसरी अनेकरे ).

·प्राप्तभगवत्स्वरूप
मृलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, पी. ए., एलएल. बी.
ఆయదు
ఆవాణాలో
ఆదాయం
जन्म-१९४३ आश्विन शुक्ल ७.
]
[ NTA THATTI-IN THE T R.

·The late Editor Mr. Mulchandra Tulsidas Teliwala, B.A., LL.D. The above introduction is left incomplete, because the Editor suddenly passed away on 26th June 1927, at the carly age of 39. A short sketch of his life, wlich was destined to be a life of sacrifice in the cause of gitari, will not be out of place. He was born on 23rd September 1887 (Aso Sud 7, 1943) in the ancient and holy city of Blirg'icutchlia or Broach situated on the right bank of the Narmada. It was here that king Bali performed his 7itu, and gave Lord 2197 three steps of eartlı. It is the abode from most ancient times of Bhärgara and other Brahmins well-versed in 1703. Further up the river are situated the holy places of EZT27 and wanted the abodes of प्यार and शुभनारायण. He was born in a very rich and famous family of विशामोढ वैश्य. The caste being a very small one, his grandfather Mr. Lalbhai was not married till he was about 55 years old. He went to the pilgrimage of three and gipitst and at wikit, manteft eigentant, (who flourished later than his namesake the writer of AFFT ON STICHT) gave him a blessing that lic would liave two sons. He replied that he was unmarried and there was no chance of marriage at that age but the ye smiled and asked him to go home. The area came to be true, he married and he had two sons. The family business of cotton also prospered and their firm had agents at Palej, Miyagaum and other places, and a brancli at Bombay. A marriage of a member of the family was performed at Gulal. wady in the 3rd Bhoiwada, Bombay, with grcat pomp and large vessels were given in giſt by the family to Gulalvady, which even now may be traced. Their prosperity increased, and the collars of their house were filled with Silver bars. But when God show's special favour to any one, ho takes away the burden of wealth, and by tlic grace of God it happened so in this A year before the birth of Mulchandra there came a sudden crasli, there was a heavy loss and all the money vanished. On account of worldly worries and troubles with which lus parents were surrounded, Mulchandra inherited a very poor, lean, physical body. At any time of life his weight was not more than 72 lbs., but this slender body contained a spirit, which was dauntless, not ruffled by any obstacles, not deceived by any outward show or pomp, and could easily spurn wealth, of which his family liad more than en. ough till his birth. His early years were spent in playfulness and he was accustomed to run on the city-walls and strim in the river. But he was always the top.boy in his class. His memory was so sharp that he could easily remember what he read once. He was the pet of his teachers. The light jovial nature of this pigmy monitor commanded willing obedience from the strongest, tallest and most mischievous boy in the class. After passing liis Matriculation Examination in 1905 he joined the Wilson College for further studies. In the College liostel he picked up some knowledge of singing and music from his Deccani friends. He graduated B. A. with 777 as his option) subject in 1909, and he was a favourite student of Bír. Bliadkamkar, Professor of Sanskrit. In the absence of any other calling, he took up government case.

·(22) service, as a teacher in the Elphinstone High School, Bombay. Thence he was selected for the Training College with a scholarship of Rs. 50 per month, and this gave him an opportunity to read up the course for LL. B. For some time, he lired with Mr. Khimji Cooverji at Walkeshwar, as a tutor to his son. The first Geurantere met at Baroda in 1906, second at Patan in 1907, and the third at Nandurbar in 1909. After this,fufagut the well-knora monthly magazine as started, and though he was a student, his constant and poirer. ful contributions coupled with his independent thinking and fearless expres. sion created a stir in the gert sorld. Mr. Magaalal Gunpatram Shastri, the founder of the Parishad and the Magazine, found in him a young, able and resourceful co-yorker. The fourth session of the fq5 was held at Surat in 1910, and there als he attracted great attention. He passed his final LL. B. in 1914, and in all probabilities it appeared that he rould begin practice at Broach, as the same was his native place, but all were surprised when he took a High Court Sanad and came to settle in Bombay. The reason which led him to this decision without consulting any one, is as under:- From infancy, he often got dreams in which he found himself flying in the air, and some dreams were suggestive of future events. While at Broa. ch, one early morning before living the bed, he got a dream in which he sai titareft, the ser in the Broach temple, swinging in dia and smiling at liim. He got up with great joy, and after sua fani he went for . He was greatly delighted to have the same ata there, not in dream, but in reality. There was TETT RICH and the 164 was adorned in the same aamar as he had seen in the dream, and there was the same joyful, smiling look. While he was re. turning home, Mr. Jaikisandas, a life-long friend of Telivala family, called him at his shop, congratulated him on his passing the 2nd LL. B. examina. tion, advised him to practice in the Bambay High Court, and gave him Rs. 500/ (Rs. 300+Rs. 200) required for taking out a Sanad. Mulchandra saw God's hand in all this and without waiting to consult any one, he came to Bombay, took the Sanad, and began practice. He shared the chamber of the late Mr. Bhailal Kothari at Lamington Road. Here he came into con. tact with the late Mr. Kasbidas Narayandas Dalal who was the sub-tenant of Mr. Bhailal and who as the Secretary of Pandit Gattulalaji's #ET. He helped Mr. Kashidas in preparing the annual fogui, and from that time Mr. Kashidas took a liking to him. He allowed him full access to the Library manuscripts fully appreciating his great erudition and learning, and finally got Isim appointed a trustce of the fet along with the late Shet Tribhovandas Vurji. vandas, J.P. The reader till thus see that but for ata to his grand.father, the #of Mulchandra was impossible, that at the time of his birth, the worldly calth was all taken away by tray of argue, the suggestion and facility to Settle in Bombay was all due to the Almighty's helping hand, and finally the greatest convenience for his life. york, rize thic possession of an exce: llent manuscript Library of the mana was provided for him by God; and but ·मट ( 23 ) for divine help, not one of these series of important events could liaye bccn brought about by his own efforts. The astrologer of his family predicted रगुशु.५ from his youngest that he would perform a great and रा.५ memorablc 4, and after more than half of his valu. able publications were out, Mulchandra himself un. derstood thc mcaning of this, and slicnever thore iscrc difficulties in his work on account of illness or want of funds or want of manuscripts, lic prayed to God, and the prayers were in many cases ficard and difficulties solved. 9 १२ to Long before this, Mr. Maganlal Shastri liad begun to utilise the core ofte funds for getting manuscripts copicd from 4. Trist's library in consul. tation with Mulchandra, but the fund was small, and the work was stopped after sonic time. In December 1914, Mr. Maganlal Shastri was transferred to the Deccan College, Poona, and hc liad to Icavc Bombay in January 1915. The daily Katha Mandli at the Khaklar Building came a stop, and thercupon at the request of his friends, Mulchandra began reading Brustre and tru, cvery night. The Bombay University prescribed for guriges wat 7 prize for 1915 the following cssay-'Discuss low far gifcaf truly represents thic vicw of thc author of the manus'. Mu. Ichandra had gonc through the HRT of eftgratuit about four or five times, and with his powerful memory he had materials enough for the required discussion. He thought of writing the cssay just a month before it was duc, and with the wonderful concentration of mind that lie possessed, he wrote it out and gave it on thc last due date. Thic language, the outer garment lic had no time to correct or adorn, but the thought is so decr, the discussion so balanced, the judgment so impartial, at it is difficult to find fault anywhere, while the comparative method and the wide knowledge that lo liad gathered from 777 having been fully utilised liere must have compelled admiration of his cxaminers. The prize was divided between him and Mr. Kurtkoti. The essay is published and is very widely read. Scholars liko Dr. Bhandarkar, Dr. Thibeau, and many other Orientalists have long ago come to the conclusion that simt's interprctation of Ants does not represent Grau's view, but tlicy liad not before thicm eryth and 977, and so they tlought that fits had, however, well succccdcd in making a 3781794 of all important Jfct's. If this vicw were correct, pitit would be wiser than 4767947. Wo have no doubt that a wide knowledge of 87937144, ATIT and that would dispel this view. Copics of the Essay were sent to many scholars and many havc prai. sed it, and some have expressed their inability to pronounce any judgment as thcy had not studied thic various artes by the comparative mcthod. In about 1915, at the request of Mr. Tribliovandas of Nadiad to trang. late taman, he began collecting fact on it, and at first collected 12 Teekas, sono in que of authors themselves. Such a collection was never to bc found bcforc in any one library or sith any one heart or ordinary 4, and lic thouglit of publishing them. Mr. Triblioyandas had no funds for this ·( 21 ) trork, so Bulchandra approached that of $1127 for the same. He immediately consented and sent Rs. 500 for the publication. The work was begun at once, and the first volume of luis memorable series tras published in December 1916. It established his reputation in the gizargct. So many commentaries were nerer thought of before by any one, much less seen, and not they had them before their eyes all collected, beautifully printed, and with a lucid introduction in Sanskrit. Three more commentaries were subsequently traced and published along with it. This publication was followed in quick succession by others, and the details as to how, whence and bow many manuscripts were collected, how funds were obtained etc., are given in the introduction to each trork. His first marriage took place at Ujjain in 1911-12, and he sras blessed trith a wife who was very pious, spending about two hours every morning in religious observances, highly devoted to her husband, and had a strong and healthy constitution. Mulchandra's mother also was called from Broach, and all lived in Bombay. His income being very limited, they had to live an extremely frugal life, devoid of all luxuries such as tea, vegetables and milk; but it was peaceful and contented. His first son was born in 1914, and a daughter was born in 1915. But even this little happiness; did not last long. The daughter died, followed by his wife who died at Broach from fever incident on delivery in Divali, vir, about October 1917, and Mulchandra and his son were put to great difficulties for daily food. There were no means to keep a cook, or a servant to take care of the son. When the father went to court at II A.M. after locking the room, the son passed his time somehow with the neiglıbours, and if the father did not return at 6 P. M., the lonely son irould sit in front of the door with a stream of tears forring from his eyes down the cheeks and with constant sobs which no amount of pursuasion could check. When ultimately lie did arrive, the boy would fly into his arms, and would not leave bim even in bed and till next day's fateful hour 11 A. M. One source of his little income was some small commissions which came to him from the Chief Judge of the Bombay Small causes Court who appreciated his value, thereby showing his great regard for him, for his sterling character and great learning. For this work, pleaders asked him to fix time after 5-30 P. 2., which this junior Mulchandra did, but after some bitter expe. riences of the above nature, he avoided engagements after 5-30 p. m, It was under such difficulties that the life work of Mulchandra tras done. ID 1919 (Vaishakh 1975) he went to that and attentes at the time of यहोरवीत ceremony of धीरजभरणजी son of श्रीपालकृष्णलालजी. He had with him a com. pany of friends including IETEIE TEE, and others. With their help, he saw the libraries of flat and gathered important information from manuscripts from all possible sources. He also save the Natlad ära Library. The library of श्रीविटेशजी the second house in which श्रीहरिरायची, and योगिगोपेश्वरजी flourished, could not be seen, though many efforts tere nade, and it still remains to be seen iiith a vieir to find out all the अन्धs of श्रीहरिरामजी and भीयोगिगोपेशरजी, Itras at ·( 25 ) the time of this trip that the publication of it quitait was undertaken, and the circumstances under which it was done, and the important discovery of the grug draft in the FETT of rituaisit which it led to, are fully des. cribed in the introduction of equitit. His second marriage took place at Surat in 1920, in FIATT caste. The dowry was fixed at about Rs. 750, but Mulchandra could ill afford this cash and he got a loan from a friend without asking for it. fratrisiteit of Surat graced the marriage procession by his presence. His second wife has two sons and a daughter. In 1917 his friend feugio invited Mulchandra to Anand, and told him in the course of conversation that he had seen in at Surat. Mulchandra sent him to Surat to fetch it, which he did. It was a portion found in a very bad condition, and since then Mulchandra tried to collect a manu. scripts from all sources, and one of his great desires was to be able to publish भाष्य, प्रकाश and रश्मि together. Through the help of श्रीगोकुलनाथनी of घडामंदिर, Bombay, he succeeded in arranging in May 1925 to get funds from the Gordhandas Soondardas Trust administrated by Seth Lalji Naranji and others, and curtailed all other activities, so that he may be able to devote his undivided attention to the publication of this great work. He was able to publish only three volumes consisting of first, second and third Padas of the third erant before his death. In 1927, Shree Tikayat Maharaja, Shree Gordhanlalji and Lalbava Shree Damodarlalji invited him to sit719 and he went there accompanied by his friends Messrs. Jamnadas Kanji, Gordhandas Pragji and Hiralal Mulji. He was shown a few pages of the 3rd 815974 and a complete manuscript of the 4th अध्याय of अणुभाष्य and he found them to his great delight in the हस्ताक्षर of ofruaicht. In this manuscript the portion of the second interpretation of the first two ris of the fourth faz is subsequently added by f[TRiFEAT. A minute inspection of the manuscript left no doubt in Mulchandra's mind that the author of the work spas itumisrit himself. He had a very wonderful genius for research. His creative faculty, powerful imagination, extremely retentive memory and a deep alround knowledge of the Sampradayika Gathas helped this aptitude for research to such an extent that he compelled old worn out manuscripts to speak out, to whom they belonged, from whom they were stolen, when they were written, in whose hand-writing they were and other special details about each of them, with a quickness and preciseness which would put to shame even the hero of a detective novel. We would give an instance and narrate the facts in his own words:-- ને આધારે ટિપજીનું શોધન કરી અમે રુદ્રણકાર્યમાં ફલપ્રકરણના પ્રથમોધ્યાયના fat gain haradan yararlislej 410414 siu's daugi acoj. {121 છે. આ પ્રકાશ પણ શ્રી પુરુષોત્તમજીનો નિજશ્રીહસ્તાક્ષરે લખેલો અમારે ત્યાં पायपामा भाषी:--'भन्न कारिकाव्याल्यानं टिप्पणीपुस्तकेषु दृश्यते, वर ha planta, satur ad for all al SiR410410410 Exit ·( 26 ) ટિપ્પણીપુસ્તકોમાં થાય છે, તે પાંડુલિખનમાં નથી, તેથી શ્રીગોકુલનાથજીનું તે હોય એમ લાગે છે, ખરી. તથી પણ તેમજ ભાસે છે. એ કારિકાવ્યાખ્યાન શ્રીગોકુલનાથજીનું છે એમ શ્રી પુરુષોત્તમજી કહે છે તે વાતને જ કારિકાવ્યાખ્યાનનું સ્વતંત્ર પુસ્તક અમારી પાસે વિદ્યમાન છે તે પુષ્ટિ આપે છે. તે પુસ્ત- કમાં આ પ્રકારે લખેલું છે-બ્રીથી કાપતિ રમના અધ્યા રદ ને તેમણે ધીમીની રજા ५॥ छे, ते मध्ये पहेली कारिका जे 'क्रिया सर्वापि सैवाय परं कामो न विद्यते । तास कामस संपूर्तिनिष्कामेनेति તા ૧ થી ૫ ટ્રિકન'. આના પછી મુદ્રિત શ્રીટિપ્પણીઓમાં વિદ્યમાન સંસ્કૃત વ્યાખ્યાન અક્ષરશઃ આવત લખેલું છે. શ્રીગોકુલેશના અન્તરંગ સેવકો એઓશ્રીને પુરુષોત્તમભાવથી શ્રીજીસંજ્ઞાથી વ્યવ- હારે છે. આથી શ્રી પુરુષોત્તમનું કથન કે આ વ્યાખ્યાન શ્રીગોકુલનાથજીનું છે તે સુદ્રઢ થાય છે. આ તે અપ્રસ્તુત પ્રસંગ થશે, પરંતુ આ પુસ્તમજીની પંક્ષિથી અન્ય વાર્તા સ્કરી. આ લેખથી એમ જણાયું કે શ્રી પુરુષોત્તમજી પાસે આ પાંડુલિખન શ્રીટિપ્પણીજીનું હોવું જોઈએ, અને શ્રી પુરુષોત્તમ સુરતમાં થયેલા હેવાથી ઉક્ત પુસ્તક સુરતના શ્રીબાલકૃષ્ણજીના મંદિરમાં દેવું જોઈએ. આ અનુમાનોથી દેરાઇને અમે એક વિનતિપત્ર આ સંબંધમાં શ્રીવ્રજરતજીને લખ્યું. મહારાજશ્રીએ નિજમંદિરમાં વિદ્યમાન સંગ્રહમાં તપાસ કરી, પરન્તુ એ પાંડુલિખનનું પુસ્તક તેમાં મળ્યું નહિ. તેથી આપશ્રીએ અમને જણાવ્યું કે ઉન શ્રીટિપ્પણીજીનું પુસ્તક અમારે ત્યાં સુરતના મંદિરમાં નથી. આ પ્રત્યુત્તરથી અમારા અન્તરાત્માને સંતોષ થયો નહિ, તેથી સ્વતઃ સુરત જઈ આને નિશ્ચય કરવાનું ફર્યું. આથી દીવાળીની રજામાં ગત આધિન શુક્લ ત્રયોદશીને દિવસે અમે સુરત ગયા. તે જ દિવસે મહારાજશ્રી વ્રજરાજને વિનતિ કરી કે આપશ્રી અમને આપશ્રીને ત્ય સેવામાં વિરાજતા હસ્તલિખિત પુસ્તકોનું દર્શન કરાવવા કૃપા કરો. મહારાજશ્રીએ કૃપા કરી અમારી વિનતિ વણમાં લઈ બીજે જ દિવસે–આશ્વિન શુકલ પૂર્ણિમા-રાસોત્સવને દિવસે–પ્રાતઃકાલે વાલ અને રાજા લોગને અવસરમાં ઉક પુસ્તકોનું દર્શન કરાવ્યું. હસ્તલિખિત પુસ્તકોનું દર્શન કરતાં અમને બહુજ આનન્દ તથા સંતોષ થયો. અમને માલૂમ પડ્યું કે શ્રીમવિશ્વર પ્રભુચરણના નિજ શ્રીહસ્તાક્ષરે લખેલા બીટિપ્પણુજીના મૂવ પુસ્તક ત્યાં બિરાજે છે. અને આ પુસ્તકનો ઉપન્યાસ શ્રી પુરુષોત્તમજી પાંડુ વિખન તરીકે કરે છે.” Besides tracing the original of Appet, some of the other important re. sults of this genits for research which has put the whole Sampradaya in great obligation to him might be summed up as under:- 2. tecas give the date of interesarard's birth as 1529, and not 1535, and the place of birth as atstate and not ÁTon. Mulchandra got an old manuscript of its from these ots in which one old it (about 3rd or 4th ) about 19 per or ordinary matter was deleted and this 23specially mentioning date and place was substituted, scratching out the old one. There was not the slightest necessity of scratching out the old ste but the writer purposely did it srith an ulterior motive. The manuscript was returned and since then it is not produced by one TUTTI E though repeatedly demanded. From the time we saw the mss., we were convinced about the interpolation, thus leaving no doubt that the date given by tets 1529 is not correct, as also the place પોકાન, 3. Very little was known to the fact about eturauit. It tas he who pointed out the deep obligation under which gettant was to his Te for Adopting the comparative method writing, to unearth and publish as an appendix to Vo, Ill of માજાતિ, gી' રીત on જીગરદાપાર, and to drar attention to the different gat's in the TAXIFTIN shoiring which portion was written by czat himself and which was collected, set right' or written by pigtaina.

·The style ( 27 ) 4. It was he who obtained the fourth अध्याय of श्रीपुरुषोत्तमजी's अधिकरणमाला from the Deccan College Bhandarkar Institute, and published it. योगी ftolorach could not get it, and so he wrote out the fourth erzie himself, which also has been printed in the appendix, thus facilitating a comparison between the writings of two master-minds. 5. A copy of some portion of The was found many years ago, and published in galega. It was well.known then to every student that this contained words, phrases and sentences which were also found in 7977 and lla. The portion was published for what it was worth for the information of the public. The matter rested there for several years. Two or three years ago, Mulchandra got a rough draft* of the same portion of the TT17157, and he had no difficulty in tracing it to रामकृष्णभE, the learned शास्त्री of काशीस्थ श्रीगिरिधरजी, nd the टीकाकार of श्रुतिरहस्य. In the introduction to भाष्यप्रकाशरश्मि ३-१-१ published in samvat 1982, Mulchandra wrote on p. 12 as under:-"In conclusion we ought not to omit reference to one work which passes in the name of eftirfata of Sri Vallabhacharya. Some passages of the stararfanficer and the first Pada of the third Adhyâya and 11 Sūtras of the second Pada liave been seen by us. The portion from the third Adhyâya has been published by us in the monthly Pushti Bhakti-Sudha. From the style, this seems to be a clumsy attempt of a writer of recent times. All copies seen by us are new. is such as leaves little doubt in our minds as to the spurious nature of this, production". Notwithstanding this, Mr. Jethalal Shah, who has recently pub. lished Prints of 9–73769145 writes, in his introduction on p. 9, "...246310 alaia એવું માને છે કે શ્રીવલ્લભાચાર્યે બ્રહ્મસૂત્ર ઉપર બે ભાષ્ય રચ્યાં હતાં તેના પુરાવા તરીકે પુષ્ટિભક્તિસુધાના વર્ષ ૬ માં પ્રકટ થયેલા લખાણને રજુ કરે છે અને તે પ્રકટ થયેલું લખાણ તે “શ્રીમદ્ભાગ્ય અગર બૃહદભાષ્ય” છે.” To attribute to Teliwala what he deliberately considered "spurious" is misrepresenting a departed scholar, misleading oneself and misleading the public. His conclusion which he puts in bold type on p. 16. "uluuel garam 21-46D 46644104 723 & 2” is also due to ignorance. To say that equation derives its name from the अणुत्व of जीव is absurd, because the जिज्ञासा is not जीवजिज्ञासा, but ब्रह्मजिज्ञासा, and the अणुभाष्य is not जीवसूत्राणुभाष्य, but ब्रह्मसूत्राणुभाष्य. The present requirements of the 4778274 are not arguments based on antiquated opinions, but investigation and research which would throw more light on the 1214. 6. It was he who identified a manuscript of galfaat now at Dabhoi, as originally belonging to श्रीदामोदरलालजी, son of श्रीगिरिधरजी, the eldest son of श्रीगुसांइजी. The additions made by Agais to get fait are put into brackets in this manu. script. Vhile reading galint, it was found difficult to establish any connecm tion between some sentences, which difficulty is removed by uitgalist's additions being thus separated. The MHPHU is published from this inanuscript, by Mulchandra. 7. The idea of collecting all the ears on tegures and publishing them together was his; he successfully carried it out, and helped met and af borrent with manuscripts to complete the series. # The draft is with us at present.

·1 ( 38 ) 8. He collected at as of signish on fanyua and pointed out that Arriet had revised the stat at least four times. 9. It was he who first found out that starts of the Ist house frote his stats and sent them to his TE banuit of the 5th house who made many changes in them. The copies made from the original became known as श्रीमजराजनी'टीकाs and those that were altered became known as धीवालमजी' टीकाs. 10. He went to seara, identified the fourth Bregte of 74 as written out wholly by Arch, in which second interpretation of Ist two us is subsequently added, thus conclusively showing that the whole was written By श्रीगुसांहजी. IH. He found out फलप्रकरणप्रकाr in the हस्ताक्षर of श्रीपुष्योत्तममी and published the same. 72. He collected tivo copies of 7749973, first in vigoilarit's own hand and got and identified a subsequent copy of meta in which additions and alterations were made by eitgettanit. He adopted for publication the final copy of प्रकाश and hence we find differences in प्रकाश and रश्मि, as रश्मिकार श्रीगोपेश्वरजी had got only the first copy of any yyith him. 13. He threr ner light on straigzi's life, which is published above. with dates as traced by him. 14. He found out that the great that was rar at presented was not to श्रीविठ्ठलनाथजी of पंढरपुर, but it was to श्रीविठ्ठलनाथजी of विजयनगर, where there was a temple of श्रीविठ्ठलनाथजी. 15. He obtained from श्रीमजरत्नलालजी of सुरत the vill of श्रीपुरुषोत्तमजी and published the same. 16. He collected and published several सतनलेराs in पुष्टिभक्तिसुपा and येणुनाद. 17. He laboured hard and succeeded in collecting th, the monumen. tal work of श्रीयोगिगोपेश्वरजी and with the help of श्रीगोकुलनाथनी of वडा मन्दिर, Bombay, he arranged for publication of the same. On account of his ride knowledge about the history of the 147 together with a clear preception of the facts of the case put before him lie was consulted by tels in their cases, and his services were ulitised by S'ri Gokulnathji of Bombay and his son S'si Krishpajīvanji in Madras and Dharangaon cases, in both of which they succeeded, and also by Shri Gopeshwarji who also won his case at Madras. Again, if there was an attack against the sun and his presence was required at any place he never refused, but started immediately. He bad thus to go to theit (neat Indore) Mehemdabad, Patan, Savali and other places.

·r ( 29 ) The necessity of a Research Institute for the entra was recognised tlırough the efforts of Afulchandra by Slıri Tikayat Maharaja of Nathadwara, and Shri Vallabhacharyaji, son of S'ri Devakinandanji offered him a decent block of four rooms in Chandrabag, and Mulchandra went to live there in Chaitra of 1983. But God willed it otherwise. He fell ill, went to Broach during the Summer vacation in High Court, and when he returned in June 1927, he had not thoroughly recovered. He was attacked with unbearable neuralgic pain in the head on 18th June 1927, and he passed away on 26th June 1927. Though he died young, his abilities as a great Scholar were recognised by Oriental scholars as well as Sampradayika scholars. Mr. Woodroffe, Mr. Keith, the late Mr. Tansukhram Mansukhram Tripathi, Anant Shastri of Shanti Niketan, Vidhusbekhara Bhattacharya, Bal Shastri and Nandkishore Shastri all acknowledged his scholarship, Mr. Tansukhram was always delighted with his conversation, and gave him from his vast collection whatever manuscript or book was required by him. Mr. Keshav Harshad Dhruva was so much delighted to read his introduction of that he came to see him, and expressed a desire to read with him FETEIRA works, and 4* Brede was entrusted to him by Mr. Govardhanram's brother to make suitable changes for the second edition. The guiding principle of his life was 'अतोन्यदातम्' a phrase in the अन्तर्यामि- tant of gestire fare, meaning 'Everything else except God is painful.' He was born tired with the world, for which he had a deep-rooted disgust, and he had realised from very early age that real effice was in staat 4 *T*747. Only. There was therefore a touch of cynicism in his words, which were mildly sarcastic even when talking with men most highly placed in life, and a sort of non-attachment in all his worldly deeds. But his spirit was always young, buoyant and playful, and one enjoyed innocent, slightly mischievous joy in his company. He had a very noble heart. Many Brahmins and friends came to him for recommendation-letters or support, and he did whatever he could for them. We were sometimes even puzzled to see how he could help one who had done him wrong or abused bim. The whole of the Nirnaya Sagar Press, the Proprietor, Manager, Shastri, and Compositors, all loved him, and they feel a void in their daily life without his cheerful presence. The compositors would whisper in your ears how he had helped them, and allowed their pro.notes to be time-barred. We admired the nobility of his heart when we saw him working very hard for the success of a wag at the house of a very valued friend of his, whose conduct towards him was by God's will inexpli. cably strict, at another time hurrying to do him a good turn at considerable sacrifice, and a third time moving heaven and eartli to carry out a special desire of his, forgetting considerable pecuniary loss that he had to suffer. It was due to this nobility that he freely acknowledged whatever help he received in his work by way of money, manuscripts or cooperation.

·( 30 ) This leads us to note another important trait of bis, which was complete 3744, Tize, willing dependence on the vill and wisdom of the Lord, at all times, however critical and in all matters, however important. His mind was therefore always at ease, and he was never oppressed with burden or weight on his head for anything rhaterer. "भगवदिच्छा सर्वत्र मूलम्, न युद्धपादिदोपाः TIT: I" 8. 99. 1. 94. This wās ingrained in him, and hence under most trying circumstances, he was most light-hearted. This आभय resulted in other important traits, rix., अभय, समान and निःस्वार्थ, fearlessness, self-respect and self-sacrifice. Though he had nothing, he seemed to posses everything, he could talk straigat to a king on equal footing, and while engaged in attestaat, in his small room, he acted like a happy king, surrounded by co-orking companions, all merry-making, sometimes sitting two on broken chairs, or comfortably couched on the broad handles of a broken easy-chair. The chairs were sometimes discarded and heaped out of the room pear the door, for making room for men. His children cried and ran to him to escape the wrath of the mother, and insisted on sitting on 111s table, full of old manuscripts, or in his lap, while he was deciphering some knotty passage in an old manuscript. The mother of the children perhaps silently cursed the man for his neglect of the house and its inmates, and even expressed her disapprobation in sharp significant words. This was all well as it was, because it was God's will, which is always best, and the work of comparing and correcting manuscripts, sometimes five, sometimes ten at a time, went on till midnight with the help of a jerrel.lamp in the middle. गोसामी श्रीमजरमशालजी of Surat, as rell as most prominent personages and पेप्णव from Kathiawad, Sind, Culcutta, Nainital, Madras saw him in this room. The diference between the small room and the great man, who was doing the abstruse work of deciphering and publishing old manuscripts was patent to all, This spa and of resulting from it kept him always collected, though' there may be the greatest cause for losing one's temper. If there was a caste-dinner at his place, and there is none to work and no iavitations are sent, he is calm; if there is a procession, and no tom-toms are available, he is calm; if people did not pay the money due to him, it was God's will; if members of the family are laid up with illness, if he is unjustly attacked in neurs-papers, he is not the least disturbed. He goes on quietly with his self.imposed work, with a concentration of mind and with a non-attachment to surroundings (815) simply marvellous. This concentration continued cven in sleep, and then naturally he got dreams. His little room tras filled with hallowed light (so he said and we fully believe him), and he saw, (at any rate le believed lic sau ) at one time itytent and at other times other great persons or 7%. When he woke next morning after such a dream, there was a joyous smile on luis face stlich was unmistakable, and the writer can never forget the innocent smile on his face on the morning of the last day of his liſe on this Earth, the 26th June, which clearly shorted that he bad some is in dream. 1 1 ·( 31 ) His sudden death was a great loss to the FT4, and the hcarts of al-' or at most all devels were moved by this great loss. Two telegrams were received from temat cititaütci Rashlaa, one to take care of his wife and children, and the other to hold a meeting in which he promised to send his representa. tive. A similar telegram was received from gaat sitemize soft to the same effect, and many others followed in quick succession. A meeting was immediately held in Bada Mandir, Bombay, and oftenint etilgaarunt announced Rs. 500 as his subscription to the fund for a memorial to be raised after him. Mr. Ranchhoddas Patwari also paid Rs. 251. Meetings were also held at Alimedabad, Dabhoi, Sankheda, Mangrol and a dozen other places, and a grand meeting was held in Bombay on 24th July 1927 in Mulji Jetha Market Hall under the presidentship of the Hon’able Mr. Justice Krishnalal Mohanlal Jhaveri. Goswami S'ri Gokulnathji moved the first resolution as under: “વેદાન્તના સુપ્રસિદ્ધ ગુજરાતી વિદ્વાન અને પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના સાહિત્યપ્રકાશક સદ્ગત વૈષ્ણવ મૂલચન્દ્ર તુલસીદાસ તેલીવાલા બી. એ., એલએલ. બી. એમ. આર. એ. એસ. વકીલ, હાઈકોર્ટ, જેઠ વદ ૧૫ ને રવિવાર તા. ૨૬ મી જુન ૧૯૨૭ ની રાત્રિએ થયેલા અકાલ અવસાન બદ્દલ મુંબઈના આચાર્યોની, વિષ્ણવોની અને સદ્દગતના મિત્રની તેમજ વખાણનારાઓની આ સભા પોતાનો અત્યંત ખેદ પ્રદર્શિત કરે છે, અને તેમના અવસાનથી સમસ્ત ગુજરાતને, અને વિશેષતઃ પુસિમ્પ્રદાયને ગયલી મોટી ખોટની દિલગીરી સાથે નોંધ લે છે, અને સદ્દગતના કુટુંબ ઉપર આવી પડેલી આ અણધારી આપત્તિમાં તેમના પ્રતિ પિતાની દિલસોજી દર્શાવે છે.” This resolution was seconded in suitable language by Goswami S'ri Ranchhodlalji, son of S'ri Jivanlalji of Porebunder, and supported by Mr. Hanumanprasad M. A., the representative specially sent to Bombay from S'ri Nathadwar by S'rl Govardhanlalji Tilakayit Maharaja and his son S'ri Damo. darlalji. He read in the meeting the letter of condolence sent by His Holiness S'ri Govardhanlalji and gave Rs. 1001 for a suitable memorial to be raised after him as proposed by the following second resolution moved by Sheth Lalji Naranji and seconded by Rao Saheb Harjiwan Valji: સદ્દગત , મૂલચન્દ્ર તુલસીદાસ તેલીવાલાએ અતિશય પરિશ્રમ સહીને પ્રાચીન દુષ્માપ્ય સામ્પ્રદાયિક સંસ્કૃત સાહિત્યને સર્વાગ સુંદર પ્રકારે પ્રસિદ્ધ કરીને આપણને જે સણમાં મુક્યાં છે, તે ત્રણમાંથી કઈક અંશે મુક્ત થવાને તેમનું યોગ્ય મારક ઉભું કરવાને તથા તેમના કુટુંબના શિક્ષણાદિ સર્વ પ્રકારક સંરક્ષણ પ્રબંધ કરવાને તેમને આ બંને બાબતની સર્વ વ્યવસ્થા કુલ સત્તા સાથે કરવાને નીચેના સભ્યોની પોતાની સંખ્યામાં વધારો કરવાની સત્તા સાથે કમિટિ નીમવાનો આ સભા ઠરાવ કરે છે. The third resolution was moved by Mr. Keshavji Ramji Lakshmidas and supported by Mr. Sundarlal Manilal Vakilna to send a copy of the first resolution to his family. Decent sums were announced as subscribed for the memorial and a representative committee appointed to collect funds. છે.

·( 82 ) After his death his work has been continued by us, his co-yorkers, inspired by bis noble example. Having worked with him for a number of years, we know the difficulties in the way, as well as the means to overcome them. Sheth Lalji Naranji asked us to go on with the work, and re continued it from the place where he had left it. He had given orders to print four forms of this Volume before his death, and we have begun from the fifth form. This volume would have been published long ago, but for the delay of the press. The present rolume completes the third Adhyaya of Auu Bhashiya, the Sadhanadhyaya, and the reader will immediately perceive the wide difference in the subjects for discussion taken up by terug, differing from all the previous Acharyas. Tlie work of the fourth Adhyâya has been already taken in hand. Professor Maganlal Ganpatram Shastri M. A., helps us very cheerfully whenever approached and Shastri Kalyanji Kanji has offered his help in all matters, and the hare gladly accepted the same. All the other Shastris and Pandits of the FIT bave expressed their desire to help us in any way they can, and by the grace of God, vre hope to proceed with the work without any serious trouble. With feelings of joy, we offer this fruit of our labour of love at the Lotus Feet of Lord Sri Krishna. Dhirajlal Varaldas Sankalla, Jamnadas Kaoji Merparla. Govardhandas Pragi. Hiralal Moolll. Pursbottam Kanji Morparia. > ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवहितम् । तृतीयोऽध्यायः। EVES चतुर्थः पादः। पुरुषार्थोऽतःशब्दादिति वादरायणः॥१॥ (३-४-१.) उपासनाभेदेप्युपास्याभेदाच्छाखान्तरोक्तधर्माणामप्युपसंहारः कर्तुमुचित इति पूर्वपादे निरूपितमिति तन्यायेनोत्तरकाण्डमतिपायनमफलकसत्मिभावपि पूर्वकाण्डप्रतिपादितकर्मणामुपसंहारः प्रामोति न येत्यधुना विचार्यते । विधि- भाष्यप्रकाश पुरुषार्थोतःशब्दादिति बादरायणः॥१॥ अथ तुरीयपादं विवरिपवः सङ्ग- तिवोधनाय पूर्वपादार्थमनुवदन्त एतत्पादार्थमाहुः उपासनेत्यादि । 'फलमत उपपचे रित्यत्र हेतुव्यपदेशेन जैमिनिमतनिरासपूर्वकं परमेश्वरस्यैव कारयित्त्वं फलदातृत्वं च समर्थयित्वा, ततोऽनन्तरूपस्य भगवतस्तत्तत्फलदानाय साक्षात्कारो यथा भवति, तदर्थ तत्तदुपासनमुक्तम् । तेन तत्तदुपास्यरूपसाक्षात्काररूपविद्यासिद्धौ परमेश्वरात् फलं भवतीति सिद्धम् । तथा उपासनाः कथं कर्तव्या इत्यपेक्षायां तं तं मार्ग स्वस्त्राधिकारं तत्तद्भगवद्रूपं वानुरुध्य ते ते तत्तत्वरूपगुणास्तत्तदुपासनास्वरूपनिर्वाहकत्वादन्तरङ्गा इत्यन्तरङ्गविचारेण तत्तद्गुणानां युद्धी विषयीकरणरूपो गुणोपसंहार उक्तः । तत्र 'उपसंहारोऽर्थाभेदादिति सूत्रेऽर्धपदस्य वस्तु- वाचकतामादाय उपासनाभेदेऽप्युपास्यवस्त्वमेदाद्यथा शाखान्नरोक्तधर्माणामप्युपसंहारः कर्तु युक्त इति निरूपितम् , तथा असिन् पादे उपासनाया बहिरङ्गाणामाश्रमादीनां विचारे उपसंहारसूत्रीयार्थपदस प्रयोजनवाचकतामादाय ब्रह्मदर्शनरूपफलैक्यात् तन्यायेन उत्तरकाण्डो- तब्रह्मफलकसर्वात्मभावेपि पूर्वकाण्डोक्तकर्मणामुपसंहारः । स च फर्मणां तत्तदुपासनोपकारकतया युद्धौ विषयीकरणरूपः करणार्थ प्रामोति । 'यज्ञो दानं तपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । रश्मिः । पुरुषार्थोऽतःशब्दादिति यादरायणः ॥१॥ प्रयोजनेति । फलवाचकतामादाय । 'दर्शनाचे'तिगनाविचारणाहुःब्रमदर्शनेति । अन्तरगयहिरङ्गोपासनयोः ब्रह्मदर्शनरूपफलेक्याद्धेतोः। कफलकसाधनयोः परस्परं गुणोपसंहारन्यायेन । 'तन्यायेने ति भाप्यविवरण भजनानन्दावाप्तिफलकः सर्वात्ममावः कथं ब्रह्मफलकः सर्वात्मभाव इति चेत् । .: 'वात् । तेन 'ब्रह्मफलके'सत्र परब्रह्मेतिफलकेति योध्यम् । कर्मणा- ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०४१०१सू०१. पक्षे तत्सहकृतस्यास्य फलसाधकत्वमिति सिध्यति । निपेधपक्षे तु केवलस्येति । इममेव पक्षं सिद्धान्तत्येनाह पुरुषार्थ इत्यादिना। सिद्धान्ते ज्ञाते न तत्र पूर्वपक्ष- सम्भव इत्यादी तमेवाह । अतः सर्वात्मभावादेव केवलात् पुरुषार्थः सिध्यति । कुतः । शब्दात् । श्रुतेरित्यर्थः । श्रुतिस्तु 'नायमात्मा प्रवचनेने'त्युपक्रम्य, 'यमे- चैप पृणुत' इत्यादिका, 'वाम विदामोति पर'मित्यादिफा, 'तमेवं विद्वानमृत इह भवतीति, सनत्कुमारनारदसंवादे 'यत्र नान्यत् पश्यती'त्याद्यात्मिका छान्दो ग्यश्रुतिश्च । एतदादिश्रुतिपु पूर्वोक्तरीत्या केवलस्यैव भगवद्भावस्य फलसाधकत्वं श्रूयते इति तथा । अन ‘फलमत उपपत्ते रित्यत्रेयोपपत्तिं हेतुत्वेनानुक्त्वा, श्रुति- पदं चानुक्त्वा, शब्दपदं यदुक्तवान् , तेन श्रुतिस्मृत्यात्मकः सर्वोपि प्रमाण- शब्दो हेतुत्वेन व्यासाभिमत इति ज्ञायते । तेने 'केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः ग्वगा मृगाः । येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा । यन्न योगेन सांख्येन दानवततपोऽध्वरैः । व्याख्यास्वाध्यायसन्यासः प्रामुयात् यत्नवानपि' इत्यादिरूपा स्मृतिरपि संगृह्यते । एतेन श्रुत्यादिप्रमाणवादिनामिदमेवाभिम- तम्, तद्विरुद्धयादिनामितोऽन्यदिति तेपामप्रामाणिकत्वं ज्ञाप्यते । अत एव भाग्यप्रकाशः। यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीपिणाम् । एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलं तथा । फर्तयानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तम मिति गीतावास्यात् । सहस्रसमे सत्रे हिरण्मयशकुनि- रूपप्रादर्शनस्य तत्र थावणात् । नाभ्यादीनां यज्ञेषु भगवत्प्रादुर्भावस श्रीभागवतेऽप्युक्तत्वाच । अथवा । 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः' 'भच्या त्वनन्यया शक्य' इत्यादिपु साधनान्तरप्युदासान प्रामोतीति सन्देहे, अधुना प्रथमाधिकरणे विचायते। तथाच शेपिशेपभावः सङ्गतिरित्यर्थः । ननु गुणानामिव कर्मणामुपासनाखरूपनिर्वाहकत्वाभावेनानावश्यकत्वात् किं तद्विचारेणेत्याकाङ्क्षायां पिचारफलं पादाय वदन्तः सूत्रमवतार्य व्याकुर्वन्ति विधीत्यादि । इममिति । निषेधपक्षम् । तथाच पिघासामर्थ्यबोधनायायं विचार इत्यर्थः । सिद्धान्तेनाधिकरणोपक्रमस्य तात्पर्यमाहुः सिद्धान्त इत्यादि । 'पूर्व तु पादरायणो हेतुव्यपदेशा'दित्यत्र सिद्धान्तिनः सूक्ष्मदर्शित्वस्वावधारितत्वात्त- थेत्येतदर्थ तमेवाहेत्यर्थः । शब्दशब्दप्रयोगतात्पर्यमाहुः अनेत्यादि । संग्रहेण यत् सिद्धं तदाहुः एतेनेत्यादि । अभिमतमिति । तात्पर्यगोचरम् । तद्विरुद्धवादिनामिति । तत्तात्पर्य विरुद्ध- चादिनाम् । अमामाणिकत्वमिति । प्रमाणतात्पर्यानभिज्ञत्वम् । चादरायणपदोक्तितात्पर्यमाहुः रश्मिः। मिति । सहस्रसमादीनाम् । कर्मखरूपं फलैफ्यार्य फलं वाहुः सहस्रसम इति । श्रीभागवत इति । पञ्चमस्कन्धे। शेषीति । पूर्वोत्तरपादयोर्भगवद्धर्मपहिरङ्गधर्मप्रतिपादकयोः तथा । शेषिणो भगयधर्माः शेपाः बहिरङ्गा वर्णानमधर्माः । इयं प्रसङ्गसङ्गत्यन्तर्गता । पादार्थमिति । बहिरङ्गपूर्णा- श्रमधर्मरूपम् । सूत्रमयेति । सूत्रामासमवतार्य सूत्रं व्याकुर्वन्तीत्यर्थः । विधीत्यादीति । कर्मणा- मुपसंहारः प्रामोतीति विधिपक्षः । कर्मसहकृतसास सर्वात्मभावस । केवलस्येति । सर्वात्ममावस । केयलस्पेति पक्षप्रयोजनमाहुः तथा चेति । विद्या सर्वात्मभावः तस्याः सामर्थ्य असहायशूरत्वं तस्य पोधनायार्य नैपेधपाक्षिको विचार इति प्रयोजनमित्यर्थः । पूर्व विति । द्वितीयपादसमासौ वर्तते । । १. नेति समम् । २. येन । - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिदितम् । खनाम गृहीतम् । स्वस्य वेदव्यासकर्तृत्वेन तत्रैव यतो भरः । अपरं च, वैदिकसिद्धान्ते भगवत्स्वरूपस्यैव खतन्त्रपुरुषार्थत्वात् प्राप्ततल्ख- रूपाणां मुक्त्यनिच्छाकथनान्मुक्तोपमृप्यव्यपदेशाच मुक्तेरपरमपुरुषार्थत्वात सा भवतु नामान्यैः साधनैः । वस्तुतः परमपुरुषार्थों य उक्तरूपः, स तु सर्वात्म- भाष्यकाशः। अत एवेत्यादि । तत्रैवेति। प्रमाणभूते शब्दे । पुरुषार्थपदतात्पर्यमाहुः अपरं चेत्यादि। अन्यैः साधनैरिति । मर्यादामार्गीयः कर्मज्ञानविहितभक्तिरूपैः साधनः। एतेन भास्कराचार्यायङ्गीकृतो ज्ञानकर्मसमुचयः पूर्वकक्षाविश्रान्त इति बोधितम् । पुरुषार्थपदेन सचिवमर्थान्तरमाहुः एवं सतीत्यादि । अस्यां श्रुतौ 'तमसः परस्तादित्य- रश्मिः। स्म । तमेवेति । सिद्धान्तमेव । पुरुपार्थपदेति । उपलक्षणमेतत् । उक्तश्रुत्यादिपु सर्यात्मभावप्रति- पादनस्य । तदाहुरित्यन्वयः । वैदिकेति । गौणमुख्यन्यायेन मुख्ये सर्वात्मभावतत्फलविपये सिद्धान्ते । भगवत्स्वरूपस्यैवेति । सर्वात्मभावलभ्यस्य, एक्कारो भगवत्प्राप्तिरूपस्यापि फलस्य व्यवच्छेदकः । प्रेमलभ्यत्वमगवत्प्राप्तः । सायुज्यालौकिकसामर्थ्य भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादयः तनुवित्तजसेवा- फले । प्राप्तेति । ब्रजभक्ताम्बरीपप्रभृतीनाम् । मुक्तीति । 'मुक्तिहित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थि- ति'रितिवाक्यात् स्वरूपस्थितिः । तदनिच्छाकथनं 'अनिच्छतोपि गतिमण्वी प्रयुक्त' इति वाक्ये । ननु सर्वात्मभावोपि मुक्तिः, चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्षेऽन्तर्भावात् , अत आहुः मुक्तोपेति । ननु विशेपमुक्तिः स इति चेत्, न । 'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिप्वपि महामुने' इति वाक्यात् । अत्रापि तथेति चेत् , 'भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हि चित्स्म न भक्तियोग'मिति वाक्यादित्यस्तु । पुरुषार्थेति । धर्मार्थकाममोक्षवाचकं पदम् । तेन चतुर्भुजरूपं धर्मकाममोक्षार्थरूपं पत्र्याध्याय्युक्तं सर्वात्मभावफलम् । एवं च ननु 'यमेवैपे'ति श्रुतौ वरणं न दानमिति कथं सर्वात्मभावः, 'ब्रह्मविदामोती'त्यत्र भक्तिर्मूले निवेशिता । 'तमेये त्यत्र 'विद्वा'निति ज्ञानम् । आदिपदोक्त 'तरति शोकमात्मवित्', 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति', 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्मा- प्येती'त्यत्र ज्ञानमुक्तमिति चेत् । न । 'यत्र नान्यत् पश्यती'त्याधुक्तसर्वात्मभावे मुख्यमक्तिपदप्रयोगः । धरणलभ्यत्वं तु नोपपद्यते, वरणस्य त्रिपु मार्गेष्वनन्तर्भावात् । अत एव कचित् सर्वात्मभावे प्रवेशेन वरणजसर्वात्मभाव इति प्रकाशः । अङ्गग्रन्थे 'वृङ् संभक्तौ' इत्यत्र सम्यकू भजनं भक्तस्स दानम् संभक्तिः सर्वात्मभावो मुख्यभक्तिरपि वरणम् । 'तमेव मित्यत्र सर्वात्मभावचरमवृत्तिरूपं ज्ञानम् । एवं 'तरति शोक'मिति श्रुतिनीरदसनस्कुमारसंवादस्था सर्वात्मभावविपयिणी । अतो वित् ज्ञानं सर्वात्म- भावचरमवृतिरूपम् । ब्रह्मज्ञानादिकमपि तद्रपमिति सर्वं सुस्थम् । अत उक्तं 'केवलस्यैव भगवावस्य फलसापकत्व'मिति भाष्ये । एतेनेति । स तु सर्वात्मभावेनैवेति कर्मव्यवच्छेदकैवकारग्रथितग्रन्थेन । शङ्कराचार्यमते तु भाट्टमतं नास्तिकादिनिराकरणार्थमात्मास्तिता, परन्तु व्यवहाराभावात् चित्तशुद्ध्यर्थ कर्म, न समुचय इति भास्कराचार्यादीत्युक्तम् । पूर्वकक्षेति । अधिकारकक्षाविश्रान्तः । ननु सर्वात्मभावो ज्ञानम्, 'मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणीति वाक्याने 'एतज्ज्ञान'मिति गीताया इति पूर्वकक्षाविश्रान्तः सर्वात्मभाव इति चेत् । न । गीतायामव्यभिचारिण्या भक्तेर्मर्यादामायित्वात् । पुष्टिमार्गे सदानन्देपि चित्त्वाभावमादाय तद्विषयकसर्वात्मभावस व्यभिचारिभक्तित्वाशीकारात् । एवं ·श्रीमद्रामसूत्राणुभाप्यम् । [अ० ३ पा० ४ अ०१सू०२. भावेनैवेति ज्ञापनाय फलपदमनुक्त्या पुरुषार्थपदमुक्तम् । एवं सत्यस्य सूत्रस्या र्धान्तरमपि व्यासाभिमतमिति ज्ञायते । तथा सत्ययं, श्लिष्टः प्रयोगः । तथाहि । पुरुषार्थो भगवानेच । कुतः। अतःशब्दात् । अतःपदविशिष्टश्रुतियाक्यादि- त्यर्थः। तैत्तिरीयोपनिपत्सु पठ्यते 'अतः परं नान्यदणीयसहि परात् परं यन्म- हतो महान्तम्, यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तादिति ॥ १॥ : अथात्र प्रत्यवतिष्ठते। शेपत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः ॥ २॥ विष्णोरिज्यत्वेन कर्मशेपत्वात् तत्स्वरूपज्ञानपूर्वको यागः फलातिशयहेतु- रिति तन्माहात्म्पमुच्यत इत्यर्थवादरूपं तत् । अत्र दृष्टान्तमाह यथान्येष्विति । भाग्यप्रकाशः। नेनानुपाधित्वबोधनात् स्वतो विरुद्धधर्माधारत्वं योध्यते । 'परान् परमित्यनेनाक्षरादुत्तमत्वम् । स्थाचाक्षरात् परो यः, स एव परमपुरुषार्थ इति सिध्यति । एवं व्याख्यानद्वयेन केवल विद्याया एव पुरुषार्थपर्यवसायित्वम् , पुरुषोत्तममैव च परमपुरुषार्थत्वं बोधितम् ॥१॥ शेपत्वात् पुरुपार्थवादो यथान्येविति जैमिनिः ॥२॥ सूत्रमवतारयन्ति अथे- 'त्यादि । सिद्धान्तसूत्रे सर्वात्मभावस्य स्वतत्रतया पुरुषार्थपर्यवसायित्वे परब्रह्मण एव च परम- पुरुषार्थत्वे दर्शितेपि हेतुव्यपदेशविपयश्रुतौ फलदित्सया कारयितृत्वस्योक्तत्वात् क्रिययैव फलम् । छान्दोग्ये कर्माकोपासनानामेव पूर्वमुपक्रान्तत्वादन्यासामपि कर्मशेपत्वेन फलवत्तम्, 'ईश्वरस च तच्छेपतर्गव फलदत्वमित्याशयेन पूर्वमीमांसक उक्तेर्थे प्रतिकूलतयारस्थितो भवतीत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति विष्णोरित्यादि। अयमर्थः । पूर्वपादे कर्माझोपासनानां निर्णये तु न पूर्वकाण्डविरोधः । यत्पुनरात्मज्ञा- नादेः सर्वात्मभावस्य च स्वातत्र्येण पुरुषार्थपर्यवसायित्वं परब्रह्मणः परमपुरुषार्थत्वं चेत्युक्तम् । ररिमः। सतीत्यादीति । फलपदमनुक्त्वा पुरुपार्थपदे दत्ते सति । अयमिति । पुरुषार्थ इत्ययम् । भगवानिति । जिज्ञासासूत्राद्रीत्यनुवर्तत इति भावः । एवकारस्तु 'शिष्टेश्चेति सूत्रान्मण्डूकप्लुत्सा चकारमनुवावधारणार्थे प्रयुक्तः । अनुपाधीति । तमो माया उपाधिः । तदुक्तं ब्रह्मविद्योपनिपदि 'अझविद्यां प्रवक्ष्यामि सर्वज्ञानमनुत्तमाम् । यत्रोत्पत्ति लयं चैव ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा'दिति । तम उपाधि- महेश्वरत्वे ॥१॥ शेपत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः॥२॥ हेतुव्यपदेशेति । द्वितीयपादसमाप्तिस्थस्य 'पूर्व तु पादरायणो हेतुव्यपदेश'दिति सूत्रस्य शेषः । विपपश्रुतिस्तु एप उ एवं साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेम्य उनिनीपत एप उ एवासाधु कर्म कारयति यमघो निनीपत' इति । परस्मैपद्यपि । न पूर्वेति । चित्तशोधकत्वेन ज्ञानोपयोगवत् वेदान्तोपासनामिश्चि- पोधे कर्मोपयोगात् दलम् । 'इत्साह नास्तिक्यनिराकरिप्णु रिति वाफ्यात् । न पूर्वकाण्डविरोधः । आत्मज्ञानादेरिति । 'तरति शोकमात्मविदिति सर्वात्मभावप्राकरणिकश्रुत्युक्तमात्मज्ञानम् । चरम, 1 ·भाष्यप्रकाश-विम-परिचितम् । अन्येपु द्रव्यसंस्कारकर्मसु । 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति, न स पाप५ श्लोकरशृणो ति,' यदझे चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृते, यत्प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते, वर्म वा एतत यज्ञस्य फियते, वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्या' इत्येवंजातीयका फलश्रुति- रर्थवादस्तद्वदित्यर्थः॥२॥ ननु 'तमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो ,लोकमीप्सन्तः प्रत्र- जन्ति,' एतदग्रे च ते ह स पुत्रैपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्था- याध भिक्षाचर्यं चरन्तीति श्रुतिर्भगवज्ज्ञानवतः सर्वत्यागं वदतीति न त्वदुक्तं साधीय इत्यत उत्तरं पठति । आचारदर्शनात् ॥३॥ ब्रह्मविदामपि पसिष्ठादीनामग्निहोत्रादिकरणं जैमिनि पश्यतीति तदाचार है भाष्यप्रकाशः। रदिमः। तन्न युक्तम् । कुतः। शेपत्वात्। शेपलक्षणे 'पुरुषः कर्मार्थत्वादिति पुरुपय कर्मार्थत्वमुक्तम् । तच्च चोदनाविचारे कर्तृतया सिध्यतीत्यात्मज्ञापकानि वाक्यानि कर्तृस्वरूपयोधकानि । एवं ब्रह्मया- क्यानि ब्रह्मणोऽनन्तरूपैरिज्यत्वात् 'यो देवानां नामधा एक एवे'त्यादिमत्रवर्णेन तत्तन्नामक- वाच कर्मशेपत्वम् , तसात् । 'तत्स्वरूपज्ञाने त्यादिवक्ष्यमाणभाप्योक्तरीत्या तचादृशम् अतस्तत्र पुरुषार्थत्ववाद इत्यर्थः । विष्णोरिज्यत्वं ब्रह्मत्वं च शतपणीकारोपन्यस्तात् सङ्कर्षणकाण्ड- समाप्तिस्थात् 'स विष्णुराह हि' 'तत् ब्रह्मेत्याचक्षते' इति सूत्रद्वयात् सिध्यतीति मुख्यतया तस्यैव शेपत्वमत्र व्याख्यातम् । अन्येपां च शेपत्वात् तत्फलस्सार्थवादत्वं जैमिनिना चतुर्थस्य तृतीय- पादे उक्तं 'द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यादिति । तदुदाहरणं च 'यस्य ‘पर्णमयी'त्यादिनोक्तम् ॥२॥ वृत्तिरूपमादिपदार्थः । शेपेति । पूर्वमीमांसातृतीयाध्यायारम्भसूत्रं 'अथातः शेपलक्षणम्' । तस्मिन् प्रपञ्चनीये । 'पुरुषः कर्मार्थत्वादिति सूत्रम् । 'चोदना पुनरारम्भ' इत्यत्र भावार्थपादे चोदनाविचारस्त- स्मिन् । नामधा इति । नाम दधातीति नामधाः विश्वपावत् । कर्मशेपत्वमिति । 'इन्द्राय स्वाहे'- सत्र सम्प्रदानत्वेन कर्मशेषत्वं यथा। तस्मादिति । 'विष्णोरिज्यत्वेन कर्मशेषत्वादिति भाप्यं विवृतम् । तत्तादृशमिति । माहात्म्यं तादृशम् । पुरुषस्य विराजः प्रजापतेरर्थवादरूपम् । पुरुषार्थस्य पूर्वसूत्रो- तस। जैमिनिमतेऽभावात् । अतस्तत्र माहात्म्ये पुरुपस्स प्रजापतेरर्थत्ववादः । शतदूषणीकारो ग्रन्थकर्ता । सङ्कर्पणेति । सर्पणकाण्डसमाप्ति यथा स्यात् तथेति क्रियाविशेषणम् । स्यादिति । स प्रसिद्ध इज्यः विष्णुः स्यात् । आह हि । कर्तृ । तस्यैवेति । विष्णोरेव । विष्णुः फलम् , तस्य शेपत्वं जैमिनिमते स्वमतरीत्या । तथा च गुरुमतेन कर्तृफलस्वार्थवादत्वमित्युक्तम् । स्वर्गादिफलमिति प्रसिद्धिः । अस्स फलस नार्थवादत्वमनुक्तेः, अन्येपां वाहुः अन्येषां चेति । द्रव्यसंस्कारकर्मणाम् । वादरिगतमिदम् । तथा च तृतीयाध्यायसूत्राणि । तृतीयाधिकरणे । 'द्रव्यगुणसंस्कारेषु पादरिः' 'कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्यत्वात् 'फलं च पुरुषार्थत्वात्' 'पुरुषश्च कर्मार्थत्वात्' इति । शेपाधिकाराशेषत्वं शेपाणि शेषं शेष छिनत्तीत्यर्थः । कर्मोदाहरणम् । यत्मयाजेति । पञ्च प्रयाजाः पञ्चानुयाजाः । वर्म उपकञ्चकम् ॥२॥ १. जुहुः। २. यदाहे। ३. पश्यति । ४, समाप्ति स्यादिति रदिमपाठचिन्त्यः ।

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाप्यम् । [अ०३ पा०४ अ० १ सू०६. प्रामाणिक चमन्त इति सम्मतमनुवनिममप्यनूक्तवान् व्यासः । ब्रामविद्धां यागावश्यकत्वे गार्हस्थ्यमेतेपा न स्यादिति भावः। उक्तश्रुतिस्तु कर्मण्यशक्तानां तेषां त्यागमनुवदति । 'लोकैपणायाश्च व्युत्थायेति श्रुतेलोकसंग्रहार्थ तत्करण- मिति न वक्तुं शक्यम् ॥३॥ तच्छ्रुतेः ॥ ४॥ ब्रह्मविदः कर्माचारनिरूपकथुतरित्यर्थः । सा च 'जनको ह वैदेहो यहुदक्षि- णेन यज्ञेनेज' इत्यादिरूपा । तथाच ज्ञानेनैवार्थसिद्धिश्चेत् स्यात्, तदा तद्वत आयाससाध्ये कर्मणि प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः ॥४॥ समन्वारम्भणात् ॥५॥ 'त विद्याकर्मणी समन्वारभेते' इति श्रुतिः फलारम्भे विद्याकर्मणो: साहित्य दर्शयतीति न सातव्यं विद्यायाम् ॥५॥ तद्वतो विधानात् ॥६॥ 'मिष्टो व्रमा दर्शपूर्णमासयोस्तं वृणीत' इति कल्पश्रुत्या ब्रह्मविदो ब्रह्म- त्वेन धरणं विधीयत इति ब्रह्मज्ञानस्यात्विज्याधिकारसम्पादकत्वात् कर्मशेपत्वमे- घेत्यर्थः ॥६॥ भाग्यप्रकाशः। आचारदर्शनात् ॥ ३॥ सूत्रचतुष्टयमवतारयन्ति ननु तमित्यादि । उत्तरं पठ- तीति । उक्ताशङ्कायां विद्यायाः पुरुषार्थत्वं वारयितुमग्रिमस्त्राणि वक्तीत्यर्थः । सूत्रं व्याकु- वन्तः प्रथमत आचारमेव कुतो बदतीत्यत आहुः ब्रह्मविदामित्यादि । मामाणिकं च मनुत इति । 'यदेव विद्यये'तिश्रुत्युपोदलकत्वेन तथा मनुते । तर्हि 'तमेव विदित्वे त्यादिश्रुतेः का गतिरित्यत आह उक्तत्यादि । ननु 'प्रयाज'श्रुवेरशताधिकारकत्वयन कर्मकरणथुतेलोकसंग्र- हार्धत्वस्यापि शक्यवचनत्यानेदं साघीय इत्यत आह लोके त्यादि । तथाच, आचारदर्शनान्य- थानुपपत्या तथा कल्प्यत इत्यर्थः । अन्ये त्वाचारदर्शनसूत्रे 'जनको ह वा' इति श्रुतिम् , द्वितीये च 'यदेव विद्यये'त्युदाह- रन्ति । तचिन्त्यम् । द्वितीयछत्रयोपत्तेः ॥ ३ ॥ तच्छुतेः ॥४॥ समन्यारम्भणात् ॥५॥ तद्वतो विधानात् ॥ ६ ॥ एतद्भाप्यं सुगमम् ॥ ६॥ रश्मिः। आचारदर्शनात् ॥ ३॥ अग्निमेति । चत्वारि । यदेवेति । आचारस्पति घोध्यम् । भाष्ये। तन्मतमिति । जैमिनिमतम् । व्यासः स्वमतमनुवदन् इमं जैमिन्याधाचारमप्यनूक्तवान् । एतेपामिति । जैमिनिजनकप्रभृतीनाम् । द्वितीयेति । तदर्थस्साचारे निवेशादिति भावः ॥ ३ ॥ तच्छुतेः । समन्यारम्भणात् । तद्वतो विधानात् ॥४॥५॥६॥ सुगममिति । जनको ह या इति । ब्रह्मवित्वं याज्ञवल्क्यादिति वृहदारण्यके । फलारम्भ इति । तमित्यनेन देहलावच्छिन्नोपादानम् । न स्वातव्यमिति । किन्तु कर्मसाहित्यम् । कल्पश्रुत्येति । अङ्गकल्पश्रुत्या । अन्यया वा। एवं सुगमम् ॥६॥ 1. तदाचारे च ममामिई मनुन इति, तदाचार प्रामाणिकमिति च मन्त इति पाठौ।'

·. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । '४३९ ननु 'यदहरेव विरजेत्, तदहरेव प्रव्रजेत्, गृहाद्वा प्रबजेदनाद्वे'त्यादिश्रु- तिभ्यो विहितत्वाविशेपात् कर्मतत्त्यागयोपैच्छिको विकल्पोऽङ्गीकार्यः, अतो न शेपिशेपभाव इत्यत उत्तरं पठति। नियमाच्च ॥७॥ 'आश्विनं धूम्रललाममालभेत, यो दुर्ब्राह्मणः सोमं पिपासेतु', 'ऐन्द्राग्नं पुनरुत्सृष्टमालभेत, य आतृतीयात् पुरुषात् सोमं न पियेत्, विच्छिन्नो वा एतस्य सोमपीथो यो ब्रामणः सन्नातृतीयात् पुरुषात् सोमं न पिपति, 'यावजीवमग्नि- होत्रं जुहुयादित्यादिश्रुतिभ्यो यथा कर्मकरणे नियमः श्रूयते, न तथा तत्त्याग इति नोक्तपक्षः साधुरित्यर्थः । चकारात् 'नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपप- द्यते । मोहात् तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तित' इत्यादिरूपा स्मृतिः समुची- यते । त्यागविधिरशक्तविषय इत्युक्तमिति प्राप्ते ॥७॥ प्रतिवदति। अधिकोपदेशातु चादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥ ८॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्ययच्छिनत्ति । यदुक्तं 'शेपत्वात् पुरुषार्थवाद' इति, भाग्यप्रकाशः। नियमाच ॥७॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । व्याकुर्वन्ति आश्विनमित्यादि। अत्र 'दुर्नामण' इति 'विच्छिन्न' इति पदाम्यामकरणे निन्दा योध्यते, तेन च नियमेन नित्यत्वं कर्मणो व्यक्तीभवति, तथाग्ने यापञ्जीवाधिकारेण । सूत्रपञ्चकोक्तं निगमयन्ति त्यागेत्यादि । इति माप्ते इति । एवंप्रकारेण ब्रह्मणस्तद्विद्यायाः कमुतिकेन जीवविद्यायाच कर्मशेषत्वे प्राप्ते । अन्ये तु तच्छुते रित्यत्र विद्यायाः कर्मशेपत्वाय 'यदेव विद्ययेति थुतिमुदाहरन्ति, 'तद्वतो विधाना दित्यत्र 'आचार्यकुलाद्वेदमधीत्येति छान्दोग्यसमाप्तिस्थश्रुत्या वेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारं व्याकुर्वन्ति, 'नियमा'चेत्यत्र 'कुर्वन्नेव हि कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यथैतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नर' इतीशावास्यश्रुतिं जरामर्यसनश्रुतिं चोदाहरन्ति । तन्मते विद्यायाः कर्मशेपत्वमिति पूर्वपक्षः ॥७॥ अधिकोपदेशात्तु पादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ८ ॥ परिहारं व्याकुर्वन्ति तुशब्द इत्यादि । पूर्वपक्षमिति । ईश्वर इज्यत्वात् कर्मशेष इति पक्षम् । कर्मसाम्यमिति । रश्मिः। नियमाच ॥७॥ आश्विनमित्यादीति । इन्द्राग्नी देवतेस्य । सास्य देवतेत्यण । सोमस्स पीयः पानं सोमपीथः । सोमस्य पीयः पानं यस्य मूर्भः स सोमपीथो मूर्धा । कैमुतिकेनेति । ब्रह्मणस्त- द्विद्यायाः कमशेपत्वे, किं वाच्यं जीवविद्यायाः कर्मशेषत्व इति न्यायप्राप्तम् । एचमिति । एवं त्वयि न, अन्यथा इतः अस्ति । न, कर्म, लिप्यते नरे इति छेदः। लिप उपदेहे। तु-उ-अनिद मुचादित्वात् मुन् । लिम्पति । लिप्यत इति कर्मकर्तरिप्रयोगः । विद्याया इति । न ब्रह्मणः ॥ ७॥ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥ ८॥ कर्मणो नमसाम्यमिति । ननु सामर्थ्याभावात् कथं कर्मसाम्ययोः समास इति चेत्, न । साम्यपदस्य ब्रह्मसाम्ये लाक्षणिकत्वात् ।

·४४१. भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । . . .. [अ०३ पा०४ म० १सू०८. तन्नोपपद्यते । कुतः। अधिकोपदेशात् । फर्मसाम्यमपि न वक्तुं शक्यं यत्र, तत्र सच्छेपत्वं दुरापास्तम् । यत ईश्वरः कर्मणः सकाशादधिक उपदिश्यते । तथाहि । 'स वा अयमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किच, स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीया'नित्युपफम्य, अग्रे पठ्यते 'तमेतं वेदानुवचनेन विविदिपन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेना- नाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रव्रज- न्ती'त्यादि। एवं सति यज्ज्ञानसाधनत्वं यज्ञे, तस्य यज्ञशेपत्वं कथं स्यात्, किन्तु यज्ञस्य तद्वेदनशेपत्वम् । एतेनेज्यत्वेन तच्छेपत्वं प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । तज्ज्ञा. नस्य यागपूर्वाङ्गत्वात् तद्विशिष्टस्य तस्य नामज्ञानसाधनत्वात् । नच पूर्व सामा- न्यत इज्यज्ञानमासीत्, यज्ञेन विशेपतो ज्ञाने सति पुनर्यज्ञकरणे पूर्ण कर्मफलं भवतीति न तदशेपत्वमिति वाच्यम्। 'तमेव विदित्वामुनिर्भवत्येतमेव प्रनाजिनो लोकमभीप्सतःप्रवजन्तीति श्रुतेस्तद्वेदनस्य गार्हस्थ्यविरोधित्वेन तदसम्भवात् । भाप्यप्रकाशः। कर्मणो ब्रह्मसाम्यम् । ‘स वा अयम्' इति श्रुतिस्तु बृहदारण्यके शारीरब्राह्मणे । एवं सतीत्यादि। उक्तश्रुती 'वेदानुवचनेने त्यादिभिस्तृतीयाश्रुतिभिर्भगवज्ज्ञानशेपत्वे कर्मणामुक्ते सति । तस्येति । यज्ञशेपिणोपि शेपिभूतस्य । अधिकोपदेशेन हेतुना यत् सिद्धं तदाहुः एतेनेत्यादि । उक्तहेतुना तत्प्रत्युक्तमित्यर्थः। तत् व्युत्पादयन्ति तज्ज्ञानस्येत्यादि । इज्यत्वेन ज्ञानस्य यागपूर्वाङ्गत्वात् पूर्व सत्त्वेपि तादृशज्ञानपूर्वकं यागकरणे तादृशज्ञानविशिष्टस्य यागस ब्रह्मज्ञानसाधनत्वात् तत्फलस्य ज्ञानस्य यः शेपी तस्यैकदेशज्ञानशेपत्वापादने यस ज्ञानं यागपूर्वाङ्ग स यागशेष इति नियमो हेतुत्वेन वक्तव्यः । स तु स्वर्गादौ व्यभिचरति । स्वर्गादेः फलत्वज्ञानं विना तदर्थक यागे प्रवृ. क्यभावेन तज्ञानस्य यागपूर्वाङ्गत्वेपि स्वर्गादेः फलत्वेन यागशेपत्वानङ्गीकारात् । अतस्तदप्रयो. जकमित्यर्थः । पुनः शेपत्वमाशङ्कय निषेधन्ति नचेत्यादि । पूर्व गुरुमुखादध्ययने ततस्तस्सावर्त नेन खाध्यायत्त्रसम्पादने ब्रह्मण इज्यत्वेन सामान्यतो ज्ञानमासीत् , ततस्तदुद्देश्यकस्य ब्रह्मयज्ञस्य द्रव्ययज्ञस्य च करणे विशेषतो ज्ञाने सति पुनर्यज्ञकरणे 'यदेव विद्ययेति श्रुत्या यागस्य वीर्य- वत्तायां पूर्ण फलं भवतीति तात्पर्यात् 'तमेतं वेदानुवचनेनेति श्रुत्या न ब्रह्मणो यागशेप- रदिमः। यज्ञेति । यज्ञशेपि भगवज्ज्ञानं तस्य शेपी विपयो भगवान् तस्सेत्सर्यः । भाष्ये । तद्वेदनशेपत्वं भगवद्वेदनशेपत्वम् । प्रकृते । उक्तहेतुनेति ! आमासोक्तहेतुना तत् इज्यत्वेन कर्मशेषत्वं विष्णोः । इज्यत्वेनेति । विष्णोजीनसा यागपूर्वाङ्गत्वं जानातीच्छति यतत इति प्रणाड्या । यागप्य यत्नत्वात् । फललेन यागपूर्वाह्वज्ञानम् । तत्फलस्येति । कर्मफलस्य । शेपीति । भगवान् विपयः । तस्येति । जानरूपस्स शेपिणः एकदेशज्ञानम्, 'श्रुतेस्तु शन्दमूलत्वात्' निरवयवत्वेपि तद्धर्मात्मकं ज्ञानं कर्म तेन । शेषिणः कर्मशेषत्वापादने । यदि ज्ञानविषयो न स्यात् , ज्ञानशेपो न सादित्येवं शेपत्वापादने । नियममाहुः यस्येति । विष्णोः। स इति। विष्णुः । तदिति । परम्पराकर्मशेषत्वम् । ब्राह्मण इज्यत्येनेति । वराहरूपस्य विष्णोरिज्यत्वेन ज्ञानं वेदमाह्मणात् । ब्रह्मयज्ञः श्रावण्या प्रसिद्धः । १.भावनिपाठ ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ४४१ यश्च साध्वसाधुकर्मफलसम्पन्धरहितः, तस्य कर्तृत्वेन तथात्वमनुपपन्नम्, अतो: जीवात्मन एव तथात्वम्, न तु परस्य। नचैतयोर्वास्तवाभेदान्नचमिति वाच्यम् । वास्तवाभेदाजीवेऽप्युक्तश्रुतिभ्यस्तथात्वस्य सुवचत्वात् । वास्तवाभेदस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात्तमादाय ये पूर्वपक्षास्ते पूर्वपक्षा एवेत्यलमुक्त्या ! 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते तत् यतयो विशन्ती'ति श्रुत्या कर्मप्रजाधनोक्षाप्राप्तिमुक्त्या त्यागेन तत्माप्तिरुच्यते । त्यागविपयस्यान्यस्यानुत्त्या सान्निध्यात् कर्मादीनामेव त्यागो. ऽभिप्रेतः । तथाच मुक्तोपमृप्यत्वाद्भगवत उक्तसाधनेन मुक्ताः सन्तो नाकं परेण भाप्यप्रकाश त्वनिवृत्तिरित्यैवं न वाच्यम् । एतमेवेत्यादितदनिमश्रुतेस्ताइग्ब्रह्मज्ञानस गार्हस्थ्यविरोधित्वेन यज्ञासम्भवात् । तदसम्भवे तथा फलोत्पत्यापादनस्यापि कर्तुमशक्यत्वात् ब्रह्मणः कर्मशेपत्वं नापादयितुं शक्यमित्यर्थः । नन्वीश्वरस कर्तृत्वाद्विश्वसृङ्न्यायेन यज्ञकर्तृत्वे सुखेन तच्छेपत्व- सम्भव इत्याशङ्कय परिहरन्ति यश्चेत्यादि । तथात्वमिति । कर्मशेपत्वम् । एकदेशिप्रतिपन्नम् । जीवनीक्यमादाय पुनः शेषत्वाशङ्कायां तदुपगम्य परिहरन्ति नचैतयोरित्यादि । तथात्व- स्येति । ईश्वरवत् कर्मशेपित्वस्य । ननु यदि जीवेश्वरयोर्वास्तवाभेद उपगतः, तर्खेकतरपक्षपातस्य फर्तुमयुक्तत्वादुभयमप्यस्त्विति शङ्कायां सिद्धान्ते तदनुपगमेनाहुः वास्तवाभेदस्येत्यादि । जीवब्रह्मणोर्हि घटाकाशमहाकाशयोरियोपाधितो भेदः, वस्तुतस्त्वभेदः। एतादृशाभेदस्य द्विती- याध्यायतृतीयपादे 'अंशो नाने'त्यत्रांशत्वव्यवस्थापनेन निरस्तत्वात् तमादाय ये पूर्वपक्षास्ते जीवस्वरूपाज्ञानात् पूर्वपक्षा एव न भवन्तीति तथेत्यर्थः । श्रुत्यन्तरेणापि कर्मशेषत्वं परिहरन्ति न कर्मणेत्यादि । श्रुतिस्तु बृहन्नारायणे 'अणोरणीया'नित्यनुवाकस्था । अत्रानुवाकारम्भमत्रे रश्मिः। पूर्णमिति । वीर्य शुक्रमेकादशवलं ज्योति शास्त्रप्रसिद्धं फलमिति शुक्रब्रह्मवादिनः। यज्ञासंभवा- दिति तदसंभवादिति भाष्यस्यार्थः ! तथा फलेति । यदि फलज्ञानाभावे यागप्रवृत्तिर्न स्यात् , 'इज्यत्वेन ज्ञानस्से'त्यायुक्तरीत्या फलोत्पत्तिर्न स्यात् । प्रवृत्तिः ज्ञानसाध्या, प्रवृत्तित्वात् घटप्रवृत्तिव दित्यनुमानम् । तथा 'फलज्ञाने यागप्रवृत्तिः इज्यत्वेन ज्ञानस्ये'त्याद्युक्तरीत्या फलोत्पत्तेः । पटप्रवृत्ति- वदित्यनुमानम् । एवं तथा फलोत्पत्त्यापादनस्वेत्यर्थः । विश्वमृगिति । तच्छेपत्वेति । कर्मशे- पत्वम् । निरस्तत्वादिति । ननु श्रीभागवतद्वादशस्कन्धीयप्रमाणनिरूपणाध्यायस्थत्वान्न निरासः साधीयानिति वाच्यम् । परमतत्वेन तस्य शुकेष्टगतिरूपत्वात् । 'तत्वं च यथा यथाश्रुतं यथामति तदहं तेऽभिधास्यामीति शुकवाक्ये कथनात् । अत एव 'अंशो नानाव्यपदेशा'दिति व्याससूत्रमुक्तम् । करणत्वेन तद्विपयवाक्येन सहितं पुराणमतयाधकं भवतीति । अतः पूर्वपक्षाः पूर्वपक्षाः, न तु. सिद्धान्ताः अस्मन्मते, श्रौतजीवस्वरूपाज्ञानादिति पूर्वपक्षा एव न भवन्तीति वाक्यशेषः । पूर्वपक्षाः पूर्वपक्षा इति प्रयोगस्तु न भवति, उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यात् । अतो न भवन्तीति वाक्यशेषः । पूर्वपक्षा निरस्ता न पूर्वपक्षा इति । एवमप्यपदार्थोपदार्थ इत्युद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यमिति चेत् । भाष्यप्रामाण्यादस्तु प्रयोगः । तथेति । इत्यलमुक्त्वेसर्थः । न कर्मणेत्यादीति । त्यागेन तत्मा- प्तिरिति । अत्र नः प्रयोगाभावादिति । कर्मादीनामिति । त्यागविपयाणाम् । उक्तसाधनेनेति । , ५६ म० सू०२० ·४४२ श्रीमद्गह्मसूत्राणुभाप्यम् । [अ०३पा०४ अ०१सू०८. विद्यमानमपि भक्त्या गुहायां विनाजते, तत्, 'यस्मात् परंनापरमस्ती'त्यादिनोप- कान्तत्वात् पुरुषोत्तमस्वरूपं यतयो विरहभावेन तद्विना स्थातुमशक्तास्तत्मा- प्त्यर्थ यतमाना विशन्तीति भक्तिमार्गीयाणां फलमुक्तम् । अग्रे 'वेदान्तविज्ञाने- त्यूचा ज्ञानमागीयाणां फलमुक्तम्, अन्यथा पौनरुक्त्यं स्यात् । एवं कर्मज्ञानाभ्या- मधिको भक्तिमार्गः, तत्माप्यः पुरुषोत्तमश्च श्रुतावुपदिश्यत इति तदेकममाण- वादिनो बादरायणस्य मतमप्येवं जैमिनिमतादधिकमित्यर्थः । एवं श्रुत्या परमतं निरस्य शिष्यविश्वासार्थ स्वानुभवमपि प्रमाणयति तद्दर्शनादिति । उक्ताधिक्य- वत्वेनैव भगवतो भक्तिमार्गस्य चानुभवादित्यर्थः1 'श्रुतयोऽधिकमात्मानं दर्श- यन्तीति न व्याख्यानम् । उपदेशपदेन पौनरुत्तयापत्तेः। तन्मतमनिरस्य तस्मात् खमत आधिक्यभात्रोक्त्या निष्कामकर्मणश्चित्तशुद्धिहेतुत्वेन परम्पराज्ञानमार्गी- पयोगाङ्गीकारोज्न सूच्यते । पुष्टिभक्तिमार्गे तु सोपि न । 'यन्न योगे'ति चाक्यात् । एवं सति क कर्मशेषत्वगन्धोपि ब्रह्मणीति भावः ॥८॥ . भाष्यप्रकाराः 'महिमानमीश'मित्यनेनेशपदवाच्यस शिवस्म विभूतित्यकथनात् , 'यसात् परमिति मन्त्रस्य श्वेताश्वतरेपि श्रषणाच्छियपरत्वभ्रमो मा भूदित्येतदर्थ भाप्ये पुरुषोत्तमस्वरूपपदमुक्तम् । एत- सानुवाकस्य यथा पुरुषोत्तमपरत्वम् , तथा प्रहस्ताख्ये वादे मया सम्यगुपपादितमिति विशेपतो नोच्यते । अतन्मन्बयोक्तयोः प्रवेशपरिमोकयोमक्तिज्ञानफलयोरनावृत्तिरूपत्वात् दुःखसाहचर्या- भावेन फर्मफलादाधिक्यं चोधितमिति तो कर्ममार्गादुत्कृष्टाविति सिद्धम् । दर्शनव्याख्याने भक्तिमार्गस्य चेति चकारो ज्ञानमार्गसमुच्चायकः । श्रुतिस्त्रशेपयोाख्यानं तूतानार्थम् । मतान्तरीये एतद्व्याख्याने अयुक्तत्वं बोधयन्ति श्रुतय इत्यादि । शारीरादधिकं परमात्मानं दर्शयन्तीति यत् च्याख्यानम् , तत्पीनरुक्यापादकत्वादयुक्तमित्यर्थः। एवं स्त्रोक्तं व्याख्यानं समर्थ- यित्वा पादरायणपदेन खमतयोधनस्य तात्पर्यमाहुः तन्मतमित्यादि । तन्मतमिति । जैमिनीयं मतम् । अर्थस्तु स्फुटः । एवमेतेन सूत्रेण जमिन्युक्तस्य शेषत्वस्य हेतो धितत्वं स्फुटीकतम् ॥८॥ रश्मिः। श्रुत्युक्तल्यागेन । नाकामिति । नाकस्य स्वर्गस्य परेण । डसः सुः । भक्त्येति । राजा प्रसन्नः सन्ना- गच्छति, तद्वद्गुहायां भक्त्या आगच्छतीति भक्तिनिवेशः करणत्वेन । भ्राज दीप्तौ । यस्मात् परमिति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म श्रुतिस्त्विति । भक्तिमार्गीयाणामिति । 'तद्यतयो विशन्ती'सत्र सागिनो विशन्तीत्यनुक्त्वा यत् यतिपदमुक्तम् , तदर्थ उक्त इति तथा । सूत्रार्थमाहुः एवं कमेति । 'अधिकोपदेशातु बादरायणस्य एवं मिति पदचतुष्टयं व्याख्येयम् । स्वानुभवमिति । व्यासः स्वस्या- नुभवम् । एतदुक्तं श्रुतिसुन्नेसादिना । तत्पौनरिति । उक्तहेतुना तथा । स्फुट इति । तन्मत- निरासे ज्ञानोपयोगो झटिति न भासते युक्ति विनति तन्मतमनिरस्सेत्सेवं स्फुटः । याधितत्वमिति । पुरुषार्थवादः शेषत्वात् । न पुरसार्थवादः शेषत्वादिति बाधितत्वम् । अर्थवादले शेपत्वं नोपपद्यते । स्वार्थेप्रामाण्येन पटोस्तीति वाक्यादपि चित्तशुद्धिः स्यादिति ॥ ८ ॥ १. अति नाति ।

·, भाष्यप्रकश-रश्मि-परिहितम् । ४४३ तुल्यं दर्शनम् ॥९॥ यदुक्तं 'आचारदर्शनात् कर्मशेपत्वं ब्रह्मण' इति, तदपि न साधीयः। .. तुल्यं यतो दर्शनम्।व्रत्मविदां शुकतृतीयजन्मवदार्पभादीनां त्यागदर्शनात्। एतेन यद्विदां फर्मत्यागः, तस्य कर्मशेपत्वं कथं शङ्कितुमपि शक्यमिति भावः सूच्यते। एतेन 'कर्मण्यशक्तान् प्रति त्यागविधि'रिति निरस्तम् । शुकादीनामतथात्वात् ।।९।। ननु 'जनको ह वैदेह' इति श्रुतिसाहाय्यादाचारदर्शनं त्यागदर्शनादधिक- चलमित्यत उत्तरं पठति । असार्वत्रिकी ॥१०॥ ब्रह्मविदां सर्वपामेतदाचारं चेन्निरूपयेच्छ्रुतिः, तदा त्वदुक्तं स्यात्, न त्येवम् । यत एतादृशी श्रुतिव्रमवित्सु सर्वेपु न श्रूयते । तथाहि । एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहु;पयः कावपेयाः । किमर्था वयमध्येप्यामहे किमर्था वयं यक्ष्या- महे । एतद्ध स्म चै तत्पूर्व विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवाश्चक्रिरे, एतं वै तमात्मानं विदित्या ब्रामणाः पुत्रैपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति' 'एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवबाजे'त्यादिश्रुतयो यय- स्तद्विदां कर्मत्यागमेवानुवदन्ति, अतस्त्यागपक्ष एव यलवान् ॥ १० ॥ भाष्यप्रकाशन एवं ब्रह्मणः कर्मशेषत्वं निराकृत्य विद्यायाः कर्मशेपत्वं वारयतीत्याशयेनाहुः । तुल्यं दर्शनम् ॥ ९॥ भाष्यमत्र प्रकटार्थम् । तथाच य आचारदर्शनमिति हेतुर्वि- द्यायाः कर्माङ्गत्व उक्तः, सोपि साधारणत्वाद्धेत्वाभास इति योध्यते, ब्रह्मणः कर्माङ्गत्वं च कैम- तिकानिरस्थते, जैमिनीयकृता त्यागव्यवस्था च निरस्सत इति तत्र पोधितम् ॥ ९ ॥ असार्वत्रिकी ॥ १० ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । सदाचारस्य तुल्यत्वेपि केव- लस्य परमुखनिरीक्षकत्वेन श्रुत्युपष्टब्धस्यैव बलवत्त्वम् , अतस्तुल्यत्वं न हेतोः साधारणत्वापाद- कमित्याशङ्कायां श्रुतेरपि साधारण्यं बोधयितुं सूत्रान्तरं पठतीत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति ब्रह्म विदामित्यादि । अत्र प्रथमा श्रुतिहदारण्यके शारीरब्राह्मणे, द्वितीया मैत्रेयीब्राह्मणे । तथाच श्रुतेरपि साधारणत्वात् तद्रहुत्वानुगृहीतस्त्यागपक्ष एव बलवान् , न तु तत्करणपक्ष इत्यर्थः । अन्ये तु 'यदेव विद्ययेति श्रुतिरुद्गीथविद्यापठितेति तस्सा एव कर्माङ्गतां बोधयतीति विद्यायाः कर्माङ्गता असार्वत्रिकीत्यर्थमाहुः ॥ १० ॥ रश्मिः। तुल्यं दर्शनम् ॥९॥ प्रकटेति । शुकेति । शुकः तृतीयजन्मवद्भरतः ऋषभः आचायीः तेपाम् । त्यागेति । कर्मत्यागदर्शनात् । एवं प्रकटार्थम् । साधारणत्वादिति । कर्मागत्वाभाववति विष्णो आचारदर्शनं हेतुरिति साध्याभाववद्वृत्तित्वात् तथा । कैमुतिकादिति । ब्रह्मविद्यायाः कर्मा- झवाभावे किमु वक्तव्यं ब्रह्मणः कर्माङ्गत्वाभाव इति कैमुतिकात् । एतेन एतेन यद्विदामित्यादि- भाष्यविवरणं कृतम् । एतेन कर्मणीत्यादिभाष्यविवरणं जैमिनीयेति । सा च भाप्योक्ता । तन्नेति । सूत्रे तुल्यलोक्त्या वितण्डया घोधितम् ॥ ९॥ असार्वत्रिकी ॥१०॥ त्यागपक्ष इति । कर्मत्यागपक्षः। तत्करणपक्ष इति । कर्मकरणपक्षः । तस्या एवेति । उद्गीथविद्याया एव । एक्कार इतरविद्यायोगव्यवच्छेदकः ॥१०॥ .

·-- - . भाष्यप्रकाराः। श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० ४ ०१ सू० १२. ननु ब्रह्मवित्त्वाविशेषेऽप्येकेषां कर्मकृतिः, एकेषां तत्त्याग इति विभाग: कुत इत्याशय तन्न हेतुमाह । विभागः शतवत् ॥ ११॥ 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेर्मानुपानन्द- मारभ्य ब्रह्मानन्दपर्यन्तं ये गणिता आनन्दास्ते सर्वे पुरुपोत्तमानन्दात्मका एव । एवं सति येषु यावानानन्दो दत्तोऽस्ति, तावन्तं तं निरूपयन्त्यधिकारतारतम्येन तद्दानमिति ज्ञापनाय शतोत्तरं शतोत्तरमानन्दं श्रुतिय॑रूपयत् । अत एव. पुरुषायुःसंख्यासमानसंख्ययैवोत्कर्ष उक्तः, तेन पुरुषधर्मस्याधिकारस्यैवोत्कर्षः सूच्यते । एवं प्रकृतेऽप्यन्यभावरहित्यतारतम्येन भगवद्भावतारतम्पम्, अत्र त्यनुग्रह एवाधिकाररूप इति तदुत्क त्यागः, तदनुत्कर्षे नेत्यर्थः ॥ ११ ॥ यचो 'तद्वतो विधानां दिति, तत्राह । अध्ययनमानवतः ॥ १२॥ यदुक्तं 'प्रमिष्ठो ब्रह्मेत्यादि, तत्र व्रणशब्देन वेद एवोच्यते, न तु परः, तथाच ते ब्रामत्येनायिकृतशब्दरूपत्वं ज्ञात्वा सततं तदध्ययनमात्रं यः करोति, न तु तेन किश्चित् कामयते, तस्याधिकारो ब्रह्मत्वात्विज्य इत्युच्यत इति न ब्रम- विभागः शतवत् ॥११॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । यदि बहुप्रमाणनमितत्वात् कर्मत्यागपक्ष एव ज्यायान , तदोक्तरूपो विभागः किंतुक इति वक्तव्यम् , तदवचने तु ब्रह्म- वित्खपि ये कर्मण्यधिकारशून्याः, तेपामेव कर्मत्यक्तृत्व सेत्स्सतीति न विद्याया वेद्यस्य वा आधि- क्यसिद्धिरित्याशङ्कायां कर्मत्यागात्यागविमागे हेतुमाहेत्यर्थः । एतस्येत्यादि । निरूपयन्तीति मुब्धिमक्तिर्योध्या । अत एवेति । अधिकाराभिप्रायादेव । प्रकृत इति । कर्मत्यागात्यागवि- भागे ब्रह्मविदाचारविमागे वा । अत्र त्विति । भगवद्भावतारतम्ये तु । तथाच कर्मत्यागात्याग- विमागे एपमुत्कर्पस्तदभावश्च बीजम्, न तु त्वदुक्तमित्यर्थः । अन्ये तु इदं सूत्रं समन्वारम्भणमत्रोत्तरत्वेनाङ्गीकृत्यैवं व्याकुर्वन्ति । यथा 'शतमाम्यां दीयता मित्युक्तेयमेफसे, अर्धमन्यसे दीयते, त्या विद्यान्यमारमते, कर्मान्यमिति विभागो द्रएव्य इति। तचिन्त्यम् । तत्र उपसंहारे 'इति तु कामयमान' इति कथनात् - कर्माङ्गभूतविद्याया एव विवक्षितत्वावगमेन समन्वारम्भणस हेतुत्वाशङ्काया भ्रान्तिमूलत्वेन तदुपेक्षाया एव युक्तत्वादिति ॥११॥ अध्ययनमात्रवतः ॥१२॥ सूत्रमवतारयन्ति यचेत्यादि । व्याकुर्वन्ति यदुक्तमि- रदिमः। विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ उत्तरूप इति । कर्मयागात्यागरूपः । सुधिभक्तिरिति । प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणमिति तदन्तं पदं ग्राह्यम् । सुबन्तं योध्यमित्यर्थः । भाप्ये । पुरुपायुरिति । 'शतायुर्वे पुरुष' इति तया। प्रकृते । त्यदुक्तमिति । कर्माशक्तिरूपम् । एवेति । शरीरारम्भकविद्याव्यव- छेदकः । हेतुत्वेति । विद्याकर्मसाहित्य हेतुत्वाशनायाः । तदुत्कपैति । सूत्रप्रत्याख्यानस्य ॥११॥ अध्ययनमानवतः ॥१२॥ यदुक्तमित्यादीति । ब्रह्मत्वात्विज्य इति । ब्रह्मत्वाया- . 1 ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ज्ञानस्य कर्मशेपत्वम् । प्रत्ययस्यातिशायनार्थकत्वादतिशयेन प्रेमरूपस्तदैव भव. तीति युक्तं तस्य तदात्विज्यम् । एवं सति ब्रह्मपदं ब्राह्मण्यपरमपि सङ्गच्छते। अथवा । वेदाध्ययनमात्रवतः कर्मण्यधिकारः, न तु ब्रह्मचिदोऽपीत्यर्थः । नच तदन्तःपातित्वेन वेदान्तानामप्यध्ययनस्यावश्यकत्वे तत्प्रतिपाद्यन्नमज्ञान- स्थाप्यवर्जनीयत्वात्तद्वत एव तत्राधिकार इति वाच्यम् । शान्दपरोक्षज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानत्वाभावात् । न हि 'सिता मधुरे तिशाब्दज्ञानमानवांस्तन्माधुर्यज्ञो भवति । तथा सति पित्तोपशमादिकं तत्कार्यमपि स्यात्, न त्वेवम् । अत एव छान्दोग्ये सनत्कुमारेण 'यद्वेत्थ तेन मोपसीदे'त्युक्तो नारद ऋग्वेदमारभ्य सर्प- देवजनविद्यापर्यन्तं वाधीतमुक्त्वाह 'सोऽहं मन्त्रविदेवास्मि, नात्मविदिति । अतोऽपरोक्षब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्मज्ञानमुच्यते । अत एव तैत्तिरीयोपनिषत्सु 'वेदान्त- भाग्यप्रकाशः। त्यादि । इष्ठन्प्रत्ययरचितमर्थमाहुः प्रत्ययस्येत्यादि । एतादृशय दुर्लभत्वाद्दर्शपूर्णमासयोश्च. प्रतिपक्षान्तं कर्तव्यत्वात् तादृशाभावे तहोपप्रसङ्ग इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुंः अथवेत्यादि । 'आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कातिशेषेणाभिसमावृत्य शुचौ देशे स्वाध्यायमः धीयान' इति श्रुतावध्ययनमात्रश्रवणात्तावन्मात्रवत एवेति तथेत्यर्थः । नन्वध्ययनस्साक्षरग्रह- णरूपत्वेऽविद्वत्त्वात् कर्मानधिकारप्रसक्तिः, अथार्थज्ञानस्याप्यपेक्षितत्वम् , तदा तु वेदान्तेंम्यो ब्रह्मज्ञानसापि सम्भयात् बलिष्ठस्यापि कर्मशेपत्वमनिवार्यमित्याशङ्कामन्य परिहरन्ति नचेत्यादि। ब्रह्मज्ञानत्वाभावादिति । अत्र शाब्दज्ञानस्य तथात्वेन विवक्षितत्वाभावात् । तदुपपादयन्ति न हीत्यादि । तथा सतीत्यादि । तापनव तन्माधुर्यज्ञत्वे सति तस्यापरोक्षज्ञानस्य रासनरूप- त्वात् तत्कार्य सात , तत्तु न दृश्यते, एवं प्रकृतेपि यदि तत् तथा सात् , तदा शुकादियदेव चरेत् , न स्वात्विज्यं कुर्यात् , अतस्तदिवैतदपि नापरोक्षमित्यर्थः । अत्र श्रुतिसम्मतिमाहुः अत एवेत्यादि । लिङ्गेन तस्यापरोक्षज्ञानत्वं निवार्य श्रुत्यापि पारणायाहुः तैत्तिरीयेत्यादि । ननु रश्मिः। हिंज्यम् । 'तं दर्शपूर्णमासयोवृणीत' इति वरणविधानादाविज्यम् । सह सुपेतिसमासः । प्रत्ययस्ये- त्यादीति । अतिशयेनेति । अतिशयेन ब्रह्मा असिष्ठः । एवं सतीति । अतिशयस्य ब्रह्मविशे- पणत्वे सति । ब्रह्मण्यतिशयासम्भवात् मीमांसकरीत्या आकृती शक्त्या ब्राह्मण्यपरम् । प्रतिपक्षान्त- मिति । दर्शपूर्णमाससंज्ञाभ्यां पक्षयोरन्तं लक्षीकृत्य । तादृशेति । अतिशयितब्राह्मण्यवत्विगमावे । तहोपेति । दर्शपूर्णमासलोपप्रसङ्गात् । तथेत्यर्थ इति । कर्मण्यधिकारः, न तु ब्रह्मविदोपीत्यर्थः । भाये। तद्वत इति । ब्रह्मज्ञानवतः । तत्र कर्मणि। प्रकृते। प्रकृते योजयन्ति स्म एवं प्रकृत इति । तत्तथेति । अपरोक्षं ज्ञानं कर्माझं स्यात् । चरेदिति । प्रमिष्ठः । नत्विति । यजमानफलसाधकमार्विज्यं खं प्रति निष्फलम् । ब्रह्मफलं त्यक्त्वा न कुर्यादित्यर्थः । अत इति । अत आर्खिज्यकरणात् तदिव आर्विज्यमिव तदपि कर्माङ्गज्ञानमपि नांपरोक्षम्, किन्तु शाब्द- मित्यर्थः । लिङ्गेनेति । लिङ्गं शब्दस्य सामर्थ्यमिति 'मत्रवित् नात्मविदिति शब्दयोः सामर्थ्येन । तद्यथा । मघ्रविदिति शाब्दं ज्ञानं नात्मविदित्यात्मापरोक्षनिपेध इति । तेन लिङ्गेन । श्रुतिः कल्प्यते। कर्माङ्गत्वेन शब्दं ज्ञानं भवतु, मा भूवापरोक्षज्ञानमिति । एतच्छुत्सा कर्मणि शाब्दं ज्ञानममिति' . लिङ्गेन विनियुज्यते । श्रुस्येति । निरपेक्षो रकः श्रुतिः । विज्ञानं निरपेक्षो खः । तयेत्यर्थः ।

·४४६ श्रीमद्गमसूत्राणुभाप्यम् । [अ०३ पा०४ अ०१सू०१३. विज्ञानसुनिश्चितार्थी' इति पथ्यते । विज्ञानमनुभव एच, न तु ज्ञानमात्रम्, अतो पूरापास्तं कर्मशेषत्वं ब्रह्मणः । 'तं विद्याकर्मणी' इत्यादिस्तु संसार्यात्मनः पूर्वदे- हत्यागसामयिकं वृत्तान्तं निरूपयति, न तु ब्रह्मविद इति 'समन्वारम्भणादिति सूत्रमुपेक्षितमाचार्येण ॥ १२॥ यद्योक्तं 'नियमाचेति, तबाह । नाविशेषात् ॥ १३॥ 'आश्विनमित्यादिश्रुतिभ्यः कर्मकृतौ यथा नियमः श्रूयते, न तथा त्याग इति यदुक्तम्, तन्न । कुतः । अविशेषात् । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृतत्वमानशुरिति श्रुतिः कर्मादिना अमृतत्वामाप्तिमुफ्त्वातत्यागेन तांवदन्ती फर्मयागस्यावश्यकत्वं वदतीति तस्मान्न विशेपो यत इत्यर्थः । तथाच 'अमृतत्व- मानशुरिति पदात् मुमुक्षोः कर्मत्यागनियमः, अमुमुक्षोस्तत्कृतिनियम इतिव्यव- स्थेति भावः। भाष्यप्रकाशा मवत्वेवम् , तथापि समन्वारम्भणसापरिहतत्वात विद्यायाः कर्मसाहित्येनैव फलजनकताङ्गीका- यति विद्यायाः कर्मशेपत्वं त्वनिवार्यमित्याशङ्कायामाहुः तं विद्येत्यादि । यतः सा संसारिय- धान्तं शारीरबामणे निरूपयति, अतस्तत्र विद्यापदेन विद्वद्वाक्योक्ता कर्माङ्गभूवव विद्याभिप्रे- यते, अत एव तत्र विद्याकर्मभ्यां 'देवं वा पित्र्यं वा गान्धर्व वेति तादृशशरीरमेव फलत्वेन पक्ति, न मोक्षम् , अतस्तसिन् वाक्ये ब्रह्मवित्संसर्गसाप्यभायात् तदुपैक्षितम् , अतो न वेदान्तो- दितविद्याया अपि कर्मशेपत्वमित्यर्थः । एतेन यदन्यैस्त्र व्याख्यातम् , औपनिषदमात्मज्ञानं सावपेणैव प्रयोजनयत् प्रतीयमानं न कर्माधिकारकारणतां प्रतिपद्यत इति प्रतिपादयाम इति, तत्र वीजमिदमेव वक्तव्यम्, न तु क्रत्वन्तरज्ञानं क्रत्वन्तराधिकारेणापेक्ष्यत इति दृष्टान्तबोधितमिति सूचितम् । तथा सत्यपि अनिष्ठपदवोधितशेषताया अनपायादिति ॥ १२ ॥ नाविशेपात् ॥१३॥ अवतारयन्ति यचोक्तमित्यादि । सौत्रं हेतुं व्याकुर्वन्ति न फर्मणेत्यादि । तथाच यथा कर्मश्रुतावकरणनिन्दादिना तदावश्यकतया कमेंकरणनियमोऽवग- रश्मिः। विद्यायाः कर्मशेपत्वमिति । कर्मविशेपणत्वम् । विद्यासहितं कर्मेति । न च द्वन्द्वानुपपत्तिः । उमयप्राधान्येपि च्याख्यानप्राप्तं कर्मशेपत्वमित्यर्धात् । तत्रेति । शारीरप्राह्मणे । तदुपेति । तत्सूर्य प्रत्याख्यातमित्यर्थः । इदमेयेति । उक्तोपपादनम् । क्रत्वन्तरेति । दर्शपूर्णमासक्रत्वन्तराधिकारेण । ऋत्यन्तरं दर्शपूर्णमासक्रतोरन्यः क्रतुः प्राकृतिकः ऋतुस्तस्य ज्ञानं नापेक्ष्यत इत्यर्थः । दृष्टान्तेति । 'सिता मधुरे'त्यादिदृष्टान्तः माप्योक्तः । तेन पोधितम् । तद्यया । शान्दं ज्ञानं तदपि दर्शपूर्णमासाय प्रयत्नालिज्ये, न तु सर्वक्रत्वाविज्ये । दूपणमाहुः तथा सतीति । नमिठो ब्रह्मत्यत्र । शेपता विशेषणता गौणता । स्वमते ज्ञानकर्मणोः परस्सरमगाङ्गिभावः पूर्वाधिकरणे जिज्ञासाधि- करणे सष्टः ॥ १२॥ नाविशेषात् ॥ १३ ॥ तथेत्यर्थ इति । यतः कर्मनियमान कर्मकृतौ विशेप इत्यर्थः ।

·४४७ . भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अथवा । ननु क्रमप्राप्ते तुरीयाश्रमे हि कर्मयागः, द्वितीये तस्मिन् कर्मकरण- नियमः, तत्र च कर्तुरङ्गत्वेन तत्स्वरूपज्ञानमावश्यकम् , तच वेदान्तैरेवेति कथं न भाग्यप्रकाशः। म्यते, तथा त्यागश्रुतावपि कर्मादिभिर्मोक्षाप्राप्तिकथनपूर्वकं त्यागेन तत्प्राप्युच्या तदावश्य- कतया त्यागस्यापि नियमोऽवगम्यत इति तथेत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः तथाचेत्यादि। एवं ब्रह्मज्ञानस्य कर्माङ्गत्वाभावेपि जीवखरूपज्ञानस्य कर्माणत्वं न वारयितुं शक्यमित्याश- झाप्यनेन निरस्ता भवतीत्याशयेन पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तत्र चेति । कर्मणि च। अविशे- पपदस्य व्याख्यानं 'आश्रमविशेपे विशेपाभावादिति । अयमर्थः । भाट्टा हि अध्ययनविधिगृहीतानां वेदान्तानां वेदशेपत्वायैवमुपवर्णयन्ति । तथाहि । यत्तापत् 'अविनाशी वा अरे अयमात्मेत्यादिना जायमानं शरीराद्यतिरिक्तनित्यात्म- स्वरूपसद्भावज्ञानम् , तद् पारलौकिकफलककर्मानुष्ठानापयिकत्वात् कर्मज्ञानवदेव सामर्थ्यतः क्रतु- संयोगात् क्रत्यर्थम् । यथा ज्योतिष्टोमादिवाक्याध्ययनं दृष्टेनैव द्वारेणानुष्ठानोपयिकं ज्ञानं जन- यतीति तदर्थतयैवाध्ययनं विधीयते, तथा 'अविनाशी' त्यादिवाक्यानामप्यध्ययनविधिरेव कर्मा- नुष्ठानोपयोग्यात्मज्ञानार्थतां विधत्ते, तद्यदि प्रमाणान्तरेणात्मनः शरीरादिविवेको नैकान्ततः सिध्यति, ततो दृढविवेकप्रतिपादकानामुपनिषद्वाक्यानां विस्सष्टज्ञानमेव फलम् । तदुक्तं 'इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदन युक्त्या । दृढत्वमेतद्विपयः प्रबोध: प्रयाति वेदान्तनिपेवणेन' इति । यदि च शरीरादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानमन्यतोपि सिध्यति, ततो यथैवान्यतः ऋतुज्ञानसम्भवेऽप्यध्ययनोपाचवेदवाक्यावगतकर्मरूपाणामेव पुंसां कर्मस्खधिकारः, तथैवाध्ययनोपात्तोपनिपद्वाक्यावगतात्मतत्यानामेवाधिकार इत्यध्ययनविधिवलादेव कल्प्यते । यत्वात्मसद्भावप्रतिपादनोपक्रमे 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यादिकं विधिरूपं वाक्यम्, तत्तु ररिमः। भाप्ये । तस्मादित्यन्तं सौत्रो हेतुर्विवृतः । (भाष्ये । वैराग्यस्यैवेति । एवकारो वेदान्तै - वखरूपज्ञानव्यवच्छेदकः । आश्रमविशेपे संन्यासाश्रमे जीवे वेदान्तैः स्वरूपज्ञानरूपविशेपाभावादिति द्वितीयोऽन सूत्रार्थः।) अध्ययनेति । 'पडङ्गो वेदोऽध्येय' इत्यत्राध्ययनविधिना विषयविधया वेदा गृहीता इति हेतोः वेदपदार्था वेदान्ता अपि गृहीतास्तेषाम् । चित्तशुद्धिद्वारा भक्तिज्ञानजननेन पारलौ- किकेत्यादिः । सामर्थ्यतः तच्छब्दसामर्थ्यतः शरीराद्यतिरिक्तनित्यात्मस्वरूपसद्भावज्ञानं वक्ष्यमाण- दिशा ऋतुसंयोगात् क्रत्वर्थम् । कर्मज्ञानवत् । दृष्टेनैवेति । पदार्थधीः शक्तिधीश्च द्वारं दृष्टम् । एव- कारोऽदृष्टं द्वारं व्यवच्छिनत्ति । तेन । तदर्थतयेति । अनुष्ठानौपयिकज्ञानार्थतया । एक्कारेण पदार्थधीः शक्तिधीश्च व्यवच्छिद्यते । अध्ययनविधिरिति । उक्त एव वेदशब्देन वेदान्तग्रहणात् तत्र लाघवादे- वकारः। विधत्त इति । वक्ष्यमाणरीत्या विधत्ते । प्रमाणान्तरेणेति । वेदान्तातिरिक्तप्रमाणेन । नैका- न्ततः । न मुख्यतः । एच फलमिति । ज्ञानस्य सिद्धत्वेपि विस्पष्टांशे साध्यत्वेन साध्यवेदार्थसत्त्वादि- त्यर्थः । एवकारः साध्यकर्मान्तरं व्यवच्छिनत्ति । एतद्विषय इति । कर्मणः साध्यलेनादृढत्वेप्यात्मनः सिद्धस्सास्तितया कर्मविषयः प्रबोधो दृढलं प्रयातीत्यर्थः । अन्यत इति । 'ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजे. त'इत्यादिभ्यः । अधिकार इति । विधेयत्वज्ञानवत्त्वात् । वक्ष्यमाणेति । खकर्मरूपार्थस्य । 'कर्मणो ह्यपि योद्धव्यं घोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च योद्धव्यं गहना कर्मणो गति' रिति वाक्यात् । महेति ।

·४४८ श्रीमद्हासूमाणुभाष्यम् । [अ०३ पा० ४ ०१ सू० १३. भाग्यनकाशा -- पक्ष्यमाणार्थसातिगहनत्वान्महोपयोगित्वाचालसं निवार्य श्रद्धाविशेषेण कृत्या वक्ष्यमाणार्धप्र- तिपत्तिमात्रार्थम् । तसादेतज्ज्ञानं दृष्टोपयोगित्यात् ऋत्वर्थम् । यानि पुनरितिकर्तव्यताविशेष उपासनात्मकानि शानानि विधीयन्ते, तेषां ऋतौ दृष्टोपयोगाभावाददृष्टफलत्वम् । अदृष्टं च फलं पास्यशेषाद द्विविधम् , अभ्युदयरूपं निःश्रेयरूपं च । 'सर्याश्च कामानामोति' 'सोऽश्नुते सर्वान् कामा नित्यायुक्तमभ्युदयफलम् । 'न से पुनरावर्तत' इत्याधुक्तं निःश्रेयसफलमिति विवेकः । यतु विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति, न प्रेत्य संज्ञास्तीति ग्रामणेन भूतचैतन्यमुक्तमित्याशक्यते । तन्न । स्वयमेव ब्राह्मणेन अत्रैच ‘मा भगवानमूमुहं न प्रेत्य संज्ञास्ती'त्यनेन पूर्वोक्ताजरामृतत्वस विनाशित्वाभिधानतो बाधात् पूर्वपक्षं चोद्याख्यमुत्थाप्य, 'न वा अरे मोहमहं प्रवीम्यविनाशी या अरेऽयमात्मानुच्छिचिधर्मे'त्युक्त्वा, मात्रासंसर्गस्त्वस भवतीति कथनेन मात्राशब्दवाच्यानां भूतेन्द्रियधर्माधर्माणां विकाराणां सम्बन्धबोधनाव विज्ञान- धनशब्दोक्तो ज्ञानशक्तिखमाव आत्मा एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय व्यक्तो भूत्वा तान्येवानुवि- नश्यति । भूतविनाशाद्विनष्ट इव भवति । भूतसंस्थो हसौ स्वयं प्रत्यक्षेण गृह्यते । परैश्च शरीर- चेष्टादिलिङ्गकानुमानेन । मुक्तस्तु प्रमाणपथातिवर्तनाद्विनष्ट इव भवतीति प्रकारेण मात्राणामेव नारा उच्यते, नात्मन इत्यविरोधात् । तदुक्तं 'अविनाशी स्वरूपेण · पुरुषो याति नाशिवाम् । मात्राणां सविकाराणां भूतादीनामसंज्ञिते'ति । अत्र हि मुक्तस्य ज्ञानामावो बोध्यते । भूतेन्द्रि- न्द्रियादिवियोगे करणाभावेन शानोपायाभावात् । 'तत्केन के पश्ये'दित्यारम्य 'विज्ञातारमरे केन विजानीया'दित्यन्तेन विज्ञानामावोपपादनात् । वस्तुतस्तु प्रकरणार्थोपसंहारोऽयम् । यत एवं पूर्वोक्तन्यापेन भूतचैतन्यं न सम्भवति, तसात् भूतेन्द्रियाणामसंज्ञित्यम् । अचतन्यम् । अन्यस्तु तेभ्यो नित्यशेवनस्तस्य वर्गगमनसम्भवान्न खर्ग लोकं यातीत्यस प्रत्यक्षस विरोध इत्येवं भट्टकारिकाया अर्थादिति पार्थसारथिमिश्राः। तथाच यथा प्रोक्षणसंस्कृता एवं साध्यार्यकर्मोपयोगिलात् । घक्ष्यमाणेति । मैत्रेयीब्राह्मणे वक्ष्यमाणोऽर्य आत्मरूपः तस्य प्रतिप. तिज्ञानं तन्मात्रार्थम् । यद्वा । कर्मपार्थप्रतिमात्रार्थम् । मात्रचा स्वर्गादिफलोपयोगव्यवच्छेदः । दृष्टेति । दृष्टस्स कर्मण उपयोगित्वात् । क्रत्वयं ज्ञानस्य पहायाससाध्यत्वेन पुरुषप्रीत्यजननात् कवर्थत्वम् । यैरङ्गैः पुरुषप्रीतिर्न जन्यते, तानि त्वर्थानि । नन्चितिकर्तव्यता कणि प्रसिद्धा, - 'आत्मेत्येवो. पासीते'त्यायुपासनाविधीनां किं प्रयोजनमत आहुः इतिकर्तव्यताविशेप इति । आमनो. पासना कार्येत्येवं कर्माहात्मोपासनाज्ञानं सम्पाय कर्म भावयेदित्येवमुपासनाविधिविषयाः क्रियन्ते । अदृष्टेति । धर्मफलत्वम् । भूतचैतन्यमिति । नत्वात्मचैतन्यम् । अत्रेति । अत्र 'न प्रेत्य संज्ञा- स्ती'सत्र । भगवन् याज्ञवल्क्य माई मूमुहम्, किन्तु ममुहम् । चोद्याख्यममिति । वक्तृप्रेरणा- हाख्यम् । अरे.इति । मैत्रेयि । अहं याज्ञवल्क्यः । शरीरेति । भूतादिः आत्मवान् प्रेष्ठायाः देवदत्तयत् । आदिना ज्ञानवत्त्वादिन्छावत्त्वाच । देवदत्तवदेव ! मात्राणामिति । भूतेन्द्रियधर्माणाम्। एवकारेणात्मव्यवच्छेदः । तदाहुः नात्मन इति । मिश्रव्याख्यानमाहुः अन हीति । कारिकायाम् । रदिमः।

·माध्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । ४४९ भाप्यनकाशा . बीहयो याग उपयुज्यन्ते, एवमौपनिषदज्ञानसंस्कृत एव कर्ता उपयुज्यत इति तत्स्वरूपनि- रूपकत्वेन वेदशेपा वेदान्ता इत्याहुः । तत्र भाप्योक्तं दूषणं पश्चात् व्युत्पाद्यम् । पूर्व तु तदुक्तेऽसात्मवाक्यतात्पर्यत्वासङ्गतिः प्रकाश्यते । शरीरादिव्यतिरिक्तात्मसत्तामात्रसाधनाया- विनाशीत्यादिश्रुतिरिति यदुक्तम् । तन्मदम् । शावरभाष्ये नैयायिकाद्युक्तयुक्तिभिरेव तत्सिद्ध्या 'तत एव नास्तिक्यनिराकरणसिद्धौ ‘अविनाशी वा अर' इत्यादिश्रुतिसन्दर्भस्य तदर्थताया वक्तु- मयुक्तत्वात् । एतदुपक्रमे 'येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्या'मिति मोक्षार्थत्वस्य श्रावणा- निरुपधिनियत्ववोधनसाप्यन्यत्र वैराग्योत्पादनार्थत्वेन संसारिलिङ्गत्वाभावात् । 'ब्रह्म तं परा- दायोन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेदे'त्यादिनिन्दाश्रुत्या आत्मज्ञानेन सर्वज्ञानश्रावणस्यापि स्तुत्यर्थताया वक्तुमशक्यत्वात् । अध्ययनवाक्ये तु न विधिः, किन्त्यावश्यकार्थे तव्य इति जिज्ञासासूत्र एवोपपादितम् । अर्थज्ञानं तु सामान्यतो गुरुकृतात् ज्ञापनात् । विशेषस्तु तपादिभ्यः साधनेभ्यो मीमांसाद्वयसहकृतेम्य इत्यपि । अर्थज्ञानं च न द्रव्ययज्ञमात्रानुष्ठानोपयोगि । चातुराश्रम्यधर्मार्थत्वात् । अन्यथा तद्वाक्यवैयापत्तेः । धर्मोपि न धर्मत्वेन रूपेण वेदार्थः, किन्तु ब्रह्मात्मकत्वेन । 'यज्ञो वै विष्णु रिति 'धर्मों यस्यां मदात्मक' इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् , 'सर्व वेदा यत्पदमामनन्तीति 'वेदश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च । एवं च विधिपक्षेपि 'आत्मा पारे द्रष्टव्य' इति दर्शनविधानं ब्राह्मणोपक्रममारभ्यान्तं प्रोक्तस्या- र्थसातिगहनत्वात् तदर्थम्, न तु प्रत्यर्थम् । 'सोऽश्नुते सर्वा'नित्यस्य यदभ्युदयरूपत्वमुक्तम् । ररिमः। मनुत' इति वाक्यात् । अनधिगतार्थगन्तृत्वरूपप्रमाणाच । लोकेऽधिगतार्थगन्तृत्वम् । उपयुज्यत इति । कर्मण्युपयुज्यते । तत्स्वरूपेति । कर्तृस्वरूपनिरूपकत्वेन । भाप्योक्तमिति । यदहरेवे- त्यादिभाष्योक्तम् । अस्येति । मैत्रेयीबाह्मणस्य । 'भाष्यकृदन युक्त्यै' त्यस्यार्थमाहुः शावरेति । नैयायिकादीत्यादिना वैदिकः । उक्तयुक्तिभिरिति । नैयायिकयुक्तयः शरीरचेष्टाज्ञानेच्छाभिरनु- मानानि । तत्र व्याप्तिशोधिकाः । वैदिकयुक्तयो 'न्यग्रोधफलमत आहरे'त्यादयः । अत एवकारोऽ'वि- नाशी वा अरे' इत्यादिश्रुतिसन्दर्भव्यवच्छेदकः । मोक्षार्थत्वस्येति । सन्दर्भस्य मोक्षार्थत्वं तस्य । निरुपधीति । भगवत इति बोध्यम् । अन्यत्रेति । जीवादौ । लिङ्गं हेतुः । किन्तु वाक्या- न्वयाधिकरणोक्तात्मलित्वात् । स्तुत्यर्थताया इति । किन्तु वास्तवार्थपरताया वक्तुमुचितत्वात् । एवेति । पत्रावलम्घनादेवकारः । ज्ञापनादिति । 'साको वेदोऽध्येयोज्ञेयश्चे'त्यत्रार्थज्ञापनात् । 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्खे'त्यबाहुः । 'अलौकिको हि वेदार्थ' इति श्रुयाहुः तपआदिभ्य इति । 'वेद- युक्त्या तु प्रसादात् परमात्मन' इति श्रुत्यंशोक्तवेदयुक्तिपरमात्मप्रसादावादिपदेन गृह्यते । इत्यपीति । जिज्ञासासूत्र एवोपपादितमित्यर्थः । 'अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीते त्यत्राहुः अर्थज्ञानं चेति । दन्येति । इदं गृहस्थमानाधिकारकम् । तद्वाक्येति । द्रव्ययज्ञातिरिक्तज्ञानयज्ञादिबोधकगी- तावाक्यवैयर्थ्यापत्तेः । मीमांसकं प्रत्यन्यदप्याहुः धर्मोपीति । भावकर्मविध्यनुवादप्रासकालायर्थेषु तव्यविधायकसूत्रेण विधिपक्षो मास्तु, नियमविधिपक्षस्तु स्यादित्यत आहुः एवं चेति । आन्त- मिति । आ अन्तं अन्तमभिव्याप्य । अतीति । 'आश्चयों वक्ता कुशलोऽस्य लब्धेति काठकात् । इदं दूपणं वितण्डया तस्या उक्त्यभिप्रायः जिज्ञासाधिकरणभाष्ये परस्सरमझाङ्गिभावस्स ज्ञानकर्मणी- रुक्तरेकतरस्याप्यसविषयः । न स्विति । वेदान्तत्वेन - 'तमेत मितिश्रुतिप्रसक्तेः, न तु 'यदेम . :: ५७ प्र० स०र० ·४५० श्रीमद्रासूत्राणुभोप्यम् । [१०३ पा० ४ ० १ सू० १३. कर्मशेपत्वमित्युत्सत्रमाशय निपेति नेति । 'यदहरेव विरजे दितिश्रुतेः 'तावत् फर्माणि कुर्वीत न निर्वियेत यावतेति भगवद्वाक्याच लागे वैराग्यस्यैव प्रयो जकत्वादाश्रमविशेपे विशेपाभावादप्रयोजकत्वादित्यर्थः । यत्रापि कचित्क्रम, माध्यप्रकाश तदप्ययुद्धा । परप्राप्ति विवरणरूपत्वेन तस्य निःश्रेयसरूपत्वात् । इदं च मागुपपादितम् । यदपि 'न प्रेत्य संज्ञास्ती'त्यनेन मोक्षदंशायामात्मनः करणाभावाज्ज्ञानशून्यत्वमुच्यत इत्युक्तम् । तदपि तथा । 'अनुच्छिनिधर्मे त्यनेन तत्रैव धर्मानुच्छित्तिं श्रावयित्या 'यद्वतन्न पश्यति पश्यन् वै तत् द्रष्टव्यं न पश्यती' त्यादिना करणाभावेपि खत एव दर्शनस विभक्ताभावेनान्यादर्शनस्य चोक्या स्वतोऽविभक्तदर्शनस्यैव व्युत्पादनादिति । वस्तुतस्त्विदमपि नलप्रकरणमिति वाक्यान्वयाधिकरणे, व्युत्पादितमिति न वत्र जीवात्मसत्तासाधनार्थत्वगन्योपि । वसान कर्तृशेपा वेदान्ताः । अतः परं भाष्पं विनीयते यदहरेवेत्यादि । यदुक्तं कर्तस्वरूपनिरूपकत्वात् कर्मशेपवं वेदान्तानामिति । तन्न युक्तम् । कर्तुः कर्मशेषत्वाभावात् । 'यदहरेवे'त्यादिश्रुतेः तायदं कर्मा- णीति भगवद्वाक्याच त्यागे वैराग्यस्यैव प्रयोजकत्याद्वैराग्योसत्तिपर्यन्तमेव कर्मकरणप्राप्तेराश्रम- विशेषस्याप्रयोजकत्वाद्वेदानां पूर्वोक्तरीत्या 'फर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते छगदं यथेति स्मृत्या च कर्मत्याग एव तात्पर्याद्वेदानां वेदान्तशेपत्याजीवस्वरूपनिरूपकवेदान्तभागस्यापि त्यागकर्तृनि- रूपकत्वमेव मुख्यम् , कर्मकर्तनिरूपणं तु प्रासनिकम् । अत एव तद्वाक्येषु 'इति तु कामयमान' इति 'अयाकामयमान' इत्युभयविध तत्स्वरूपं निरूप्यते । अत आश्रमविशेपमादाय वेदान्तानां कर्मशेषत्वस्थापनमयुक्तमेवेत्यर्थः । ननु त्यागस्य फलार्थत्वेपि बानाङ्गत्वात् ज्ञानस्य च वेदान्तसि- दस कर्माङ्गतायाः प्रागेवोक्तत्त्वात् प्रमाजेपि चातुराश्रम्यपक्षकथनेनाध्ययनोपात्तवेदान्तभागज- न्यस ज्ञानस्य कर्मशेपत्वमनिवार्यमेवैत्याशङ्कायां तस्याः पूर्वमेवोतरं दत्तमित्याहुः 'पत्रापी- रश्मिः। विद्ययेति श्रुतेः प्रसक्तैरिति भावः। ननु न निःश्रेयसरूपम् , 'सोऽनुत' इत्यायुक्ताभ्युदयस्य सगुणप्राप्ति- रूपलात्, अत आहुः इदं चेति। मागिति । पूर्वपादे । निर्गुण(स)गुणयोरभेदप्रतिपादन उपपादितम् । तथैत्यबुद्धा । मुक्तस्त्वित्यादिनोक्तं दूपयन्ति स्म यदपीति । तत्रैवेति । ईश्वर एव । न उच्छि- चिर्येषां तेऽनुच्छित्तयः, अनुच्छित्तयो धर्मा यस्येत्येवं श्रावयित्वा । यत् करणदृश्यं न पश्यति, किन्तु करणामावेपि पश्यति, अतः सतः एतदर्शनस्य । तया तद्रष्टव्यं अन्यत् द्रष्टव्यम् । तदेवोच्यते करणाभाव इति । एवेति । ज्ञानशून्यत्वयोगव्यवच्छेदकः । वाक्यान्वयेति । प्रथमस्य तुरीयपादे। तस्मादिति । कमशेषकर्तृप्रतिपादकत्वात् । वैराग्यस्येति । एवकारो वेदान्तै वस्वरूपज्ञानम्पपच्छे- दकः । आश्रमविशेपे संन्यासाश्रमे जीवे वेदान्तैः खरूपज्ञानरूपविशेपाभावादिति द्वितीयोच. सूत्रार्थः । अन्योपि प्रयोजकत्वादाश्रमेत्यादिमाष्यार्थमाहुः प्रकरणेति । जीवप्रकरणप्रयोजकत्वात् । उपक्रमा भावान्न जीवप्रकरणत्वमिति भावः । कर्मकनिति । कर्मणि कती गृहस्थाश्रमे स्थितः, तस्य निरूपणं तु । तद्वाक्येष्यिति । शारीरमाक्षणीयकर्तृवाक्येषु । तत्स्वरूपमिति । कर्तृखरूपम् । आश्रम- विशेषमिति । गृहस्थाश्रमम् । एवकारस्तु 'तमेत मिति श्रुतिविरोधात् । ज्ञानाइत्वादिति । 'वेदा- न्तविज्ञानसुनिश्चिता' इति श्रुत्तेस्तथा विशुद्धसत्यानन्तर ज्ञानोदयनियमात् । मागेवेति । तद्वतो विधानादित्यत्र विस्मृतकण्ठमणिन्यायेन । चातुराश्रयति । क्रमेण संन्यासे । ज्ञानस्येति । शाब्द- प्रचित् । २. रश्मिकाणी प्रकाशपुम्दकम्मा 'प्रारमप्रयोजकरदिति पाठः मूलप्रकाशेऽन्तिमे याभावाशा' . . सीतः।

·भाप्यप्रकाश-र -रश्मि-परिहितम् । तिः, तत्रापि न तज्ज्ञानं ब्रह्मज्ञानमिति पूर्वसूत्र एवोक्तमिति भावः। एतेन दिाध्ययनादिकमप्यप्रयोजकमिति ज्ञापितम् । अत एव शुकस्य वैराग्यातिशया. पनयनादेरप्यनपेक्षोच्यते । एवं सूत्रद्वयेन कर्माधिकारसम्पादकत्वेन ब्रह्मज्ञानस्य इच्छेपत्वं निरस्तम् ॥ १३ ॥ भाष्यप्रकाशः। , त्यादि। यत्रापि कसिंश्चित् पुरुषविशेपे क्रमेण त्यागप्राप्तिः, तत्रापि शाब्दज्ञानस्य मुक्तिसाध- कत्वामावान विवक्षितत्राज्ञानत्वमिति पूर्वसिन् 'अध्ययनमात्रयत' इति सूत्र एव व्युत्पादितम् , अतो न ब्रह्मज्ञाने कर्मशेपत्वगन्धोपीत्यर्थः । ननु तथापि 'बाह्मणेन निष्कारणः पडङ्गो वेदो- sध्येयो यथे' त्यादिश्रुतिभिर्वेदाध्ययनादिकं त्यावश्यकम् , तदपि कमवेति तदङ्गत्वं त्वात्म- ज्ञानस्य भविष्यत्येवेति कथं न कर्माङ्गत्वमित्यत आहुः एतेनेत्यादि । अप्रयोजकमिति । ज्ञानस्य कर्माहत्याप्रयोजकम् । अत्र निदर्शनमाहुः अत एवेत्यादि । सिद्धमाहुः एवमित्यादि । एवमधिकोपदेससूत्रेण खोक्तमुपष्टभ्य शेषः पञ्चभिः सूत्रजैमिन्युक्ता हेतव आभासीकृताः । अन्ये तु 'कुर्वन्नेव ही'त्यत्र 'न विदुप' इति विशेपेण नियमविधानमित्येचे सूत्रार्थमाहुः । तथाचाविद्वद्विपयत्वेपि वाक्यसामञ्जस्यान्न तेन विद्यायाः कर्माङ्गत्वसिद्धिरिति तदाशयः । रामानुजास्तु, उक्तवाक्ये कर्मणां करणनियमपि कर्मसु विशेपो नोच्यते । यज्ञायेव कार्यम्, नान्यदिति । अतो यथा अविदुषां स्वतत्रफलसाधकं नियतम्, एवं विदुपां विद्याङ्गभूतम् , अत एवमपि याक्यसामञ्जस्यान्नानेन विद्यायाः कर्माङ्गत्वप्राप्तिरित्याहुः । तदप्यविरुद्धम् ॥ १३ ॥ रदिमः। ज्ञानस्य । कर्मशेपत्वमिति । 'यं यं ऋतुमधीते, तेनास्येप्टं भवतीति श्रुत्युक्तकर्मशेपत्वम् । पूर्वमिति । 'अध्ययनमानवत' इत्यत्र । क्रमेणेति । 'आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथा मत्परश्चरे'दिति वाक्याब्रह्म- पर्याहस्थाश्रमः, ततो वानप्रस्थाश्रमः, त(तः)संन्यासाश्रम इति क्रमेण । मुक्तीति । तमेव विदित्वे'यत्र शाब्दाविवक्षणात् । तदङ्गत्वमिति । 'प्रामणेने त्यत्र ब्रह्म जानाति ब्राह्मणस्तेनेत्यर्थात् कर्माङ्गलम् । ज्ञानस्येति । वेदाध्ययनादिकमिति भाष्येऽध्ययनज्ञानस्यादिपदार्थस्य । कङ्गित्वे अप्रयोजकं अन्यथा- सिद्धं अन्यथासिद्धिस्तु पञ्चमीक्षसभादिर्यथा घटं प्रति । भाप्ये । वैराग्येति । न तु वेदान्तैर्जी- वखरूपज्ञानात् । उपेति । अध्ययनतज्ज्ञानयोरधिकारसम्पादकस । आदिना विवाहवनवासयोः संग्रहः । एवमित्यादीति । निरस्तमिति । यत् तन्निरस्तम् । न विदुप इति । उभयान्वयि । 'कुर्वन्नेव ही'त्यत्र न नियमो न । विदुष इति विशेपेण नियमविधान नेति । विद्याया इति । विद्वानित्यत्र विदितिशब्देनोक्तायाः । तदाशय इति । तदप्यविरुद्धम्, सूत्राणां न्यायरूपत्वात् । एवमग्रेपि । करणेति । नियम एवकारायः । तथाच करणानियमेति पाठः । करणनियमो यो वर्तते, स न, कुतः, अविशेषात् । तव्याकुर्वन्ति स्म कर्मसु विशेपो नोच्यत इति । स्वतन्त्रेति । स्वतत्रं फलं अज्ञातत्वेपि कर्मस्खमावादेव फलम् । तस्य साधकम् । नियतं दर्शनात्। विद्याङ्गमूतं कर्म १३ ·४५२ भीमद्भशासूचाणुभाध्यम् । [भ०३ पा०४ अ० १ सू०१४. अथ अहिलतया 'ब्रमिष्ठ' इत्पन्न ब्रमपदेन पर एवोच्यत इति वदसि, तत्रापि वदामः। स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ दर्शपूर्णमासावेतादृशौ यत्र ब्रह्मविदात्विज्याधिकारीति तत्स्तुत्यर्थं 'ब्रह्मिप्टो ब्र 'त्यनेन ब्रह्मविदोऽप्यात्विज्येऽनुमितिः क्रियते, न तु तस्याधिकारत्वमभिप्रे- तम् । उक्तानुपपत्तिभिरित्यर्थः ॥ १४ ॥ भाष्यप्रकाशा स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ एवं पनि सूत्रजैमिनीयोक्तं निराकृत्य पुनरुत्सूत्रं किञ्चि- दाशक्य निराकरोतीत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति अधेत्यादि । व्याकुर्वन्ति दर्शेत्यादि । तस्येति । ब्रह्मज्ञानस । तथाचोक्तवाक्ये अमिष्ठपदमतिशयेन ब्रह्मयानित्यर्थकम् । अतिशयश्च श्रद्धया साक्षा- कारेण वेति 'यो यच्छ्रद्धः स एव सः' 'ज्ञानी त्यात्मैव मे मतमिति गीतास्मृत्यावसीयते । तादृशश्वेत् ब्रह्मा कृताकृतावेक्षकतया यागे तिष्ठति, तदा परमकाष्ठामापको दर्शपूर्णमासी साङ्गी भवतः । 'यत्तत्कर्मसु वैपम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवे'दित्यष्टमस्कन्धे शुक्राचार्य प्रति भगवद्वाक्यात् । अतो 'मलिटो ब्रह्मेति पदसमभिव्याहाररूपस्यानुग्रहवीजस वाक्ये विद्यमानत्वात् , शुकाधाचारका- वपेयथुतिविरोधत्यागनियमरूपाणामात्विज्यवाधकानामनुपपत्तीनां सत्याच तस्या अनुज्ञायाः यागस्तुत्यर्थत्वमेवेत्यर्थः । सूत्रे वाशब्दोजादरे । तेन ब्रह्मणि श्रद्धावतः सर्वत्र ब्रह्मद्रष्टुश्च तदा- विज्यं प्रासङ्गिकमिति नोधितम् । स्तुतिप्रयोजनं त्वविद्वत्प्ररोचनम् । अधिकाराभावेपि त्यागक- रणेऽनिष्टं स्यादिति तन्निवृत्यर्थमिति योध्यम् । अन्ये तु, 'कुर्वनिति श्रुतौ प्रकरणसामर्थ्याद्विद्वानेव संयोध्यत इत्युच्यते । तदापि विद्यास्तुतये कर्मानुज्ञानं द्रष्टव्यम् । 'न कर्म लिप्यते नर' इति चाफ्यशेपात् । यावजीचं कर्म रश्मिः। स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ उत्सूत्रमिति । सूत्रादूर्ध्व अधिकम् । कृताकृतेति । तथा वदन्ति कर्मण्युपाध्यायाः कृताकृतावेक्षत्वेन त्वं ब्रह्मा भवेति पूगीफलस्थापने । परमेति । यागे पञ्चमस्कन्धादौ प्रसिद्धौ । न च कुतो वैपम्यं समं भवेदिति शक्यम् । ब्रह्मानुभावात् । स्तुतिस्सद्धर्मा- रोप उत्कर्षापायकगुणवर्णनरूपः । तत्र हेत्वाकासायामाहुः अतो प्रमिष्ठ इति । पदसमिति । पदस्य अमिष्ठपदस्य समभिव्याहारो ब्रह्मपदे वतते, अतः ब्रह्मपदधर्मस्य समभिव्याहारस विपमे समलानुप्राहकरूपस्यानुग्रहवीजस्य वाक्ये 'अलिष्ठो ब्रह्म'त्यस्मिन् विद्यमानत्वादनुज्ञाया 'वशिष्ठो ब्रह्मा दर्शपूर्णमासयोस्तं वृणीते'सत्रामन्त्रणे लिडोक्तायाः स्तुत्यर्थत्वमित्यन्वयः । हेत्वन्तरमाहुः शुकादीति । शुकनारदायाचारः पर्यटनम्, न तु ज्ञानिले सम्पन्ने ऋत्विक्त्वमिति । कावपेयश्रुतिः 'तद्वतो विधाना'- दिति सूत्रोका कल्पश्रुतिस्तस्या विरोधस्तस्य त्यागः । नियम 'आधिनं धूमललाम मिति श्रुत्युक्तो 'नियमाचे'ति सूत्रीयः । एतेषां द्वन्द्वः । एताणामार्विज्यवाधकानाम् । एतद्विशेषणं पूर्वपदस्य । तेपां या अनुपपत्तयस्तासां सत्त्वाचेति । एवेति । 'तमेतमिति श्रुति(श्रुति)र्यतः। ननु वेदवेदान्तयो- रङ्गादिभावो जिज्ञासाधिकरणे उक्त एवेति केनापि प्रकारेण ज्ञानस्य वेदाङ्गत्वमस्त्विति चेत्, तत्राहुः सूत्रे याशब्द इति । ब्राह्मणीत्यादिः। अमिष्ठपदार्थः। मक्तिपूर्वकक्षा सर्वत्रेति । भक्तिकारणं 'सर्व- भूतेषु मन्मति' रिति वाक्योक्तः सर्वत्र प्रशद्रष्टा तस्य । तदात्विज्यं ऋत्विजः कर्माविज्यम् । प्रासनिक दर्शपूर्णमासप्रसद्जातम् । दर्शपूर्णमासमापि 'असिष्ठो ब्रोन्युक्तम् । तन्निवृत्तीति । त्यागनिवृत्त्य- १. अनामि।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ४५३ कामकारेण चैके ॥ १५॥ मनु 'एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीया'निति श्रुत्या ब्रमविदः कर्मकृतगुणदोपौ निपिध्येते, स च प्राप्तिपूर्वक इति ब्रह्मविदः कर्मकर- णमावश्यकमिति प्राप्त, उच्यते । कामकारेणेति । करणं कारः। कामेनेच्छया करणं कामकारः। तथाच परानुग्रहार्थमिच्छामात्रेण, न तु विधिवशात्, यत् कर- णम्, तत् कामकार इत्युच्यते। तथाचवं कृते कर्मणि तत्कृतगुणदोपमसक्ती तत्मतिषेधमेके शाखिन 'एप नित्य' इत्यादिना पठन्ति । न घेतावता कर्मकृत्यधि- कारमाप्तिरिति भावः। अथवा । कामेन कारो यस्य स तथा। तादृशेन कर्मणा प्राप्तवृद्धिहासयोः भाप्यप्रकाशः। कुर्वत्यपि विदुपि विद्यासामर्थ्यात् कर्म न लेपाय भवतीति तत्रार्थादित्याहुः । तदप्य- विरुद्धम् ॥ १४॥ कामकारेण चैके ॥ १५॥ नन्वनुज्ञयाप्यात्विज्यकरणे विध्यधीनत्वं तु निर्वाधम् , अतो भवतु कर्माङ्गत्वं पियास्तद्वारेत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । स चेति । निपेधः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति करणमित्यादि । इच्छामात्रेणेति । खेच्छामात्रेण । एतस्यैव विवरणं न तु विधिवशादिति । (तेन 'शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्याँच नियमान् ज्ञानी यधाहं लीलयेश्वर' इत्येकादशीयभगवद्वाक्यानुरूपया स्वेच्छयेति फलितं योध्यम् । एतावतेति । गुणदोपनिषेधमानेण। एवं व्याख्याने स्वकृत्या दोपाद्यप्रसक्तिरायाति, न तु तदभिव्यङ्ग्यकर्मकृतगुणदोपानस- तिरपीत्यतः प्रकारान्तरमाहुः अथवेत्यादि । स इति । ब्रह्मवित् । तथाच श्रुता वेप' इत्यनेन रश्मिः। थम् । कर्मप्रवृत्त्यर्थम् । प्रकरणेति । वाक्यशेपादिति । 'सन्दिग्धेपु वाक्यशेपा दिति जैमिनि- सूत्रम् । ज्ञानिकृतकर्म लेपाय भवति न वेति सन्देहोत्र । अविरुद्धमिति । सूत्राणां न्यायरूपत्वा. दित्युक्तम् ॥ १४॥ कामकारेण चैके ॥१५॥ अनुज्ञयेति । 'तं वृणीते'त्यामत्रणेन । तद्वारेति। अनुज्ञाद्वारा । आमन्त्रण कामचारानुज्ञेति वैयाकरणप्रसिद्धेः । काम इच्छेत्यपि । कमु कान्तौ कान्तिरिच्छेति । तिङन्ते । 'न तु विधिवशादिति भाष्यप्रविष्टनिषेधप्रतियोगिविधिवशविशेषणविधिप्रतिपादक एव प्रकाशः न तु विधिवशादिति । तथा च काठकीयां 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्, अन्यत्र भूताय भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्वदेति प्रश्ने 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती'त्युत्तरे 'मा अभ्यास' इत्यस्य प्रयोगात् गीतायां 'ये शास्तविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता' इत्यत्र भक्तिरूपश्रद्धोक्तेश्च 'सालिकीश्रद्धाभ्यास' इत्यायाति । सा तु 'अफलाकासिभिर्युक्तो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विक' इति वाक्यान्मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुव'मिति बृहदारण्यकान्महतामन्तःकरणं,प्रमाण'- मित्युद्धवादिवदिति तथा । तदभिव्ययेति । स्वकृत्यमिव्यङ्ग्यापूर्वस्थानीय खसिद्धान्तेन - भावार्थ- पादभाष्यीयं नित्यं कर्म । तत्कृतगुणदोपाप्रसक्तिरित्यर्थः । ब्रमविदिति । महानपि प्रायः । यतस्तु. १. इत्यादि। .

·. ४५४ श्रीमद्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०४ अ०१ सू०१६. सम्बन्धाभावं ब्रह्मविदि एके पठन्तीत्यर्थः। चंकारेणेश्वराज्ञया लोकसंग्रहार्थं कृतं कर्म समुचीयते । 'सर्वस्य वशी सर्पस्येशान' इति श्रुतेस्तथा ॥ १५ ॥ उपमदं च ॥ १६ ॥ अनेन कर्माधिकाराभावे हेत्वन्तरमुच्यते । द्वैतभाने हि यथाकथञ्चित् कर्म- कृतिसम्भावनापि । यस्य त्वखण्डब्रह्माद्वैतभानं 'वो'त्येव, न 'त्विदं ब्रह्मेति सखण्डम् । अत्रोद्देश्यत्वेन प्रपञ्चस्यापि भानात् सखण्डत्वम् । तथाचाखण्डतद्भाने फर्मतदधिकारादेरुपमदं चैके शाखिनः पठन्तीति न ब्रह्मज्ञानस्य फर्मशेपत्वस- भाष्यप्रकाशा कृताकृतजन्यतापामावरूपं पूर्वोक्तमहिमानं परामृश्य तस्य नित्यत्वोक्तिस्तस्यैकरसत्वोक्तिश्च काम- कारलिङ्गम् । तेन ताशपुरुपस्यापि चेत्कर्मशेपत्वनिवृत्तिः, तदा विद्यायाः कर्मशेपत्वं शकि- तुमप्यशक्यमित्यर्थः । ईश्वरेच्छायां गमकमाहुः सर्वस्येत्यादि । तथाच सर्ववशकरणार्थ कर्म- णामावश्यकत्वात् भगवतः सर्वेशनशीलत्वेन झानिनामपि भगवदीशितव्यतया तानाज्ञापयति लोकसंग्रहार्थमित्ययमोंजया श्रुत्यैव झायत इत्यर्थः । (यद्यपि पूर्वपादे 'तनिर्धारणानियम'सप्रेऽय- मर्थस्तत्फलार्थमुक्तः, तथाप्यत्र स एव पादिनिराकरणार्थमुच्यत इति न पुनरुक्तिदोपः ।) एवं ब्रह्मविदः कामकारबोधनादाविज्यमपि तस्य न विधिनियतमिति च समर्थितम् । अन्ये तु, कामकार इच्छेति व्याख्याय, 'तद्ध स वै तत्पूर्वे विद्वांसः प्रजा न कामयन्ते, कि प्रजया करिष्यामो येषां नो एवायमात्मा नायं लोक' इति वाजसनेयिश्रुतौ कर्मत्याग इच्छयैव योध्यत इति प्रत्यक्षीकृत विद्याफलानां तदवष्टम्भेन प्रजादिषु कामाभावकथनात् । अतो विद्याफलस्य प्रत्यक्षतया तत्फलश्रुतेरयथार्थताया वक्तुमशक्यत्वाम विद्यायाः कर्मशेपत्वमा- श्रयितुं शक्यमित्येवं व्याकुर्वन्ति । तत्र कामपदस्खेच्छावाचकत्वेपि कामकारपदस तद्वाचकत्वं चिन्त्यम् ॥१५॥ उपमर्द च ॥ १६ ॥ उक्तोपष्टम्भाय सूनान्तरं पठतीत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति अनेने- त्यादि । व्याकुर्वन्ति द्वैतेत्यादि । अनेनापि पूर्वोक्तं समर्थितं ज्ञेयम् । शाङ्करग्रन्थेऽप्येवम् । रदिमः। तीयस्कन्धे 'नोद्धवोण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नादितः प्रभुरिति । तदन्तःकरणं प्रमाणम् । 'बालक्रीडनकैः कृष्णक्रीडां य आदद' इति । ननु पालकीडा शास्त्राज्ञानवत इति कुतोन्तःकरणं प्रमाणमिति चेत् । न । सकलशास्त्रसंवादात् । इदं यया तयोपपादितं भक्तिरतटीकायां मदीयायाम् । तदुक्तं 'अफलाकाझिभि'रिति वाक्येन गीतायाम् । 'भच्याहमेकया ग्राह्य' इति समर्थितं ज्ञेयम् । तस्येति । महिमः। तस्येति । प्रभाविदः । कामकारेति । कामकारसदसामर्थ्यम् । विद्याया इति । पुरुषरूपक- र्तृप्रतिपादिकायाः । ईश्वरेति । प्राविकामकारमूलभूतायाम् । तानाज्ञापयतीति । 'प्राज्ञो प्रीति श्रुत्या तथा । अनयेति । उक्तया कावपेयश्रुया 'अशिष्ठो प्रोत्सादिरूपया । न विधीति । किन्तु कामकारेण । प्रत्यक्षीति । 'अयमात्मेति प्रत्यक्षगेदमः प्रयोगात् । तदवष्टम्भेन फला• वष्टम्भेन । विद्याफलस्येसात्मनः । फलश्रुतेरिति । 'अयमात्मेति फलश्रुतेः । तद्वाचकत्वं इच्छा- पाचकरवम् ॥ १५॥ उपमदं च ॥ १६ ॥ उक्तोपेति । असण्डमझविदः कर्मकृतगुणदोपनिषेधोपष्टम्भाय ।

·- भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ४५५ म्भावनापीत्यर्थः। श्रुतिस्तु यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन के पश्ये दि- त्यादिरूपा ॥१६॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ अनेदं विचार्यते । ब्रह्मचर्यानन्तरं गार्हस्थ्यमपि श्रुत्या चोध्यते, 'ब्रह्मच- यदेव प्रबजे दित्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मचारिण एव प्रवजनमपि घोध्यते, एवं सत्य- विरोधाय 'यदहरेवेति श्रुतेश्च रागितद्रहितभेदेन विपयभेदो वाच्यः । तत्र ब्रह्म- चर्याविशेपेऽपि भगवदनुग्रहविशेपजचित्तशुद्धिविशेपजवेदान्तार्थपरिज्ञानमेव भाष्यप्रकाशा रामानुजास्तु 'मिद्यते हृदयग्रन्थि रिति थुतिमुपन्यस्यात्र विद्यया कर्मक्षयकथनाद्विद्यया तदुपमर्द इति न तस्याः कर्माहत्वमित्याहुः ॥१६॥ ऊर्ध्वरेतस्तु च शन्दे हि ॥ १७ ।। ननु पूर्वसूत्रैविद्यायाः कर्मशेपत्वं बहुधा निरा कृतम्, फले सातव्यं च स्थापितमिति किमनेन सूत्रणेत्याशङ्कायां तत्प्रयोजनं वदन्तः पूर्व विमिः सूत्रग्रहिलवाद एफसिनिराकृतेपि श्रुती ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यावेवाभिप्रेती, चातुराधम्यपक्षस्तु सातत्वानिवल इति तमादाय कर्मत्यागादरो न युक्त इति अहिलवादान्तरं निराफरोतीत्याशयेन सूत्रं व्याकुर्वन्ति अत्रेत्यादि। अयमर्थः । जाबालश्रुती हि 'संन्यासमनुबूही ति जनकप्रश्ने याज्ञवल्क्यो 'ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजे'दिति क्रमेण चातुराश्रम्यपक्षं पूर्वमुक्तवान् । तत्रायुर्भागक्रमेण तथाकरणे आयुस्तुरीयभागे आन्ध्यादिकमपि कचित् सम्भवतीति तदा कर्मानधिकारे संन्यास इति शङ्का सादिति तदभावाय पक्षान्तरमाह 'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव. प्रजेत् गृहाद्वा वना. द्वाथ पुनरवती या प्रती या स्नातको बालातको योत्सन्नामिरननिको या यदहरेव विरजेतदहरेव भाष्यप्रकाशः। पूर्वोक्तमिति । ब्रह्मविदः कर्मकृतगुणदोपनिषेधनम् । विद्ययेति । 'दृष्टे परावर' इति विद्या तया । तदुपमर्दः कर्मोपमर्दः । 'भियते हृदयग्रन्थिःपिछयन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मि- न्दृष्टे परावर' इति श्रुतिः । कर्माणीति कर्म । तस्या इति । विद्यायाः। 'अप्रतिपिद्धमनुमतं भवतीति पहुधेति वक्ष्यमाणोपयोगि मवतीति ज्ञापितम् ॥ १६ ॥ अपरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ यहुघेति । अन्यमतान्यपि दूषितानि संगृहीतानि । फल इति । पुरुषोत्तमज्ञाने खातत्र्यं कर्माशेपत्वेन तथा । अहिलवाद इति । सप्तम्यन्तम् । श्रुता. विति । यदहरेव विरजेत् , तदहरेव प्रव्रजे'दिति श्रुतौ । एवेति । अहिलवादात् । सातत्वादिति । सप्तदशाष्टादशाध्याययोरेकादशे चत्वार आश्रमाः । अतः स्मार्तत्वात् । तमिति । चातुराश्नम्यपक्षम् । ('यदि वेतरथे' त्यस्य प्रपञ्चः 'ब्रह्मचर्यादेवे'त्यादिः। स्नातक इति । 'वेदमधीत्य साया'दिति वाक्यादधी. तवेदः स्त्रातः । खाथै कन् । उत्सन्न उच्छिन्नोऽग्निर्यस्य) श्रुत्या बोध्यत इति भाष्यीयश्रुतिं योधयितुं प्रक्रम्यते ग्रन्यकृद्भिः । अयमर्थ इति । आयुस्तुरीयभाग इति । सप्तम्यन्तं पदम् । कचिदिति । पुरुपे । पक्षान्तरमिति । आश्रमद्वयपक्षम् । 'यदि 'सादिनाह श्रुतिः । 'यदि वेत्यादि । यदि वेति पक्षान्तरे। इतरथेति । भाष्यीयपक्षेण इतरथेत्यस्य प्रपञ्चः। एवकारः क्रमयोगव्यवच्छेदकः ।गृहाद्वेति । नचर्यादित्यन्वेति । ब्रह्मचर्याहीत्यतो गृहाद्वा प्रत्रजेत् । पाकारोज्नादरे । तथा वनात्यनापि ।

·४५६ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ४ अ०१ सू० १७. हेतुर्थाच्यः। 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्यासयोगात् यतयः शुद्धसत्वा' इति श्रुतिरिममेपार्थमाह । तथाचतादृशा एवोर्ध्वरेतस इत्युच्यन्ते । एवं सत्यूवरेतस्सु कर्माभाव उक्तरीत्या त्यपाप्यूरीकार्य इति ज्ञानरहितानां कर्मण्यधिकारः, तद्वर्ता सध्यास इति त्वदुक्ताविपरीतोः सिध्यतीतिक कर्मशेपत्वसम्भावना ज्ञाने । ननु सन्यासेऽपि तदाश्रमीणं कर्मास्तीति चैराग्यसहकृतं ज्ञानमतच्छेप. भूतम्, तदसहकृतं तदग्निहोत्रादिशेपभूतमिति न वैपरीत्यमिति प्राप्ते, आह भाष्यप्रकाशः। प्रबजे'दिति । तेन कर्मानधिकारो न सन्यासप्रयोजकः, किन्तु वैराग्यमेव तत्प्रयोजकम् । तथा सति यायजीवामिहोत्रादिश्रुतीनामपि रागाधिकारकत्वान्न विरोध इति सिध्यति । तथापि ब्रह्म- चर्यस्य तद्धर्मस्य च सर्वसाधारणत्वेपि कथं कस्यचिदेव विरागः, न सर्वसत्यपेक्षायां भगवद- नुग्रहजनितचित्तशुद्धिरेव हेतुत्वेन याच्या । भगवदनुग्रहे च च्यापारत्वेन वेदान्तार्थविज्ञानं तत्स- हकारी सन्यासश्च वाच्य इति 'वेदान्तविज्ञानेति तैत्तिरीयश्रुत्यावसीयते । तथा भगवद- नुगृहीता ऊर्ध्वरेतस इत्युच्यन्ते । तेषु च कर्माभाव उक्तरीत्या हेतुभेदकृतविपयभेदेन सन्यास- योगाचयापि श्रीतवादिनाङ्गीकार्यः । अन्यथा श्रुतीनां सामञ्जस्यासम्भवात् । एवं सति 'परि- बाह विवर्णवासा मुण्डोपरिग्रहः शुद्धिरद्रोही भक्षाण' इत्यादिरूपं तदग्रिमवाक्यमपि सङ्ग भवेत् । तसान झानस फर्म शेपत्त्वं शक्यवचनमपि । नशेपमवतारयन्ति नन्वित्यादि । तदाश्रमीणमिति । शौचाचमनस्नानाप्टग्रासभक्षण- रश्मिः। अन्यथोक्तकमपक्षेण पुनरुक्तिः सादिति । अथेत्यादि स्पष्टम् । स्नातक इति । 'वेदमधीत्य साया'- वाक्यादधीतवेदः स्त्रातः । स्वार्धे कन् । उत्सन्न उच्छिन्नोऽमिर्यस्य स उत्सन्नामिः । एवं सती- त्यादि भाष्यतापर्यवर्णनम् । तेनेति । प्रयजने ब्रह्मचर्याधनेकानन्तर्यश्रावणात् कारणतावच्छेदकगौरवेण तृणारणिमणिन्यायत्यागालाघवेनैकप्रयोजनान्वेषणेन । चैराग्यमेवेति । 'यदहरेप विरजेत् , तद- हरेव प्रबजे'दिति श्रुत्युक्तं वैराग्यम् । एव कर्मानधिकारव्यवच्छेदकः । कर्मानधिकार आरुण्युप- निपदि । 'आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम, 'तं गत्वोवाच, भगवन् , केन कर्माण्यशेषतो विसजानीति । तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान् भान् बन्ध्यादीन् शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं च याद्युक्त्वा, 'विस्जे दित्युक्तत्वात् । एवं सतीतिमाध्यतात्पर्य तथा सतीत्यादि । तत्रेयादिभाष्यविवरणं तथापीत्यादि । विषयभेदेपि । भाष्यीयतवेतिपदस्याप्ययमर्थः । तदर्मस्पेति । एकयज्ञोपवीत- भोजनमौनादीदर्शनानि ब्रह्मचर्यधर्माः । एकत्वमविवक्षितम् । व्यापारत्वेनेति । भगवदनुग्रहेण वेदान्तार्थविज्ञानतत्सहकारिसन्न्यासाभ्यां चित्तशुद्धिरित्यत्र व्यापारत्वेन । तथा चेति माष्यं विवृण्वन्ति म तथा चेति । एवमिति 'वेदान्तविज्ञाने ति श्रुत्युक्तप्रकारेण । अन्ये तूर्ध्वमूत्रिण इति वक्तव्याः, अप्राप्तयोपितो वा याच्या इति भावः । नपुंसका एते । एवं सतीति भाष्यं विवृण्यन्ति स्म तेपु चेति । ऊर्ध्वरेतस्सु च । हेतुभेदेति । रागितद्रहिती भावप्रधानो निर्देशः । रागितद्रहितत्वे हेतू तयोभेदन फूलो यो गृहस्थतुरीयाश्रमीणरूपविपयो तयोर्भेदः तेन । श्रौतेति । पूर्वमीमांसकेन । सवधिमेति । उक्तजावालानिमवास्यम् । सङ्गतमिति । हेतुभेदमिन्नसन्यासानां बहुविधत्वात् २. प्रजापतिम् । १. पति नाति, उच्यत इसपि पाठः ।

·४५७ भाय्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । शब्दे हीति । ज्ञानवरूपं तत्फलं च न युक्तिसिद्धम्, किन्तु वदमानसिद्धम् । तत्र तु 'तमेय विद्वानमृत इह भवति' 'प्रमविदामोति परम्' 'य एनं विदुरम- तास्ते भवन्ती'त्यादिवाक्यैर्ब्रह्मज्ञानस्य मोक्ष एव फलं श्रूयते । सर्वसाधनानां साक्षात्परम्पराभेदेन तत्रैव पर्यवसानात् । अतो धर्मिग्राहकमानविरोधात्संन्या- साश्रमीणकर्मशेपत्वमपि न यक्तुं शक्यमित्यर्थः । नन्वेवं संन्यासवैयर्थ्य मिति चेत् । न त्यविदतिरिक्तसदस्य भगवद्विस्मारकत्वेनावश्यत्याज्पत्वेन श्रुत्या कथ- नात्, अत एव 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' इत्युक्त्वा, 'संन्यासयोगात् यतयः शुद्धसत्या' इत्युक्तम् । अत्र पञ्चम्यान्तःकरणे संस्कारविशेपाधायकत्वं च प्रती- यते संन्यासस्य । स च संस्कारः फलोपकार्यङ्गमित्यावश्यकः संन्यासो मर्यादा- भाग्यप्रकाशः। योगाभ्यासादि । व्याकुर्वन्ति ज्ञानस्वरूपमित्यादि । धर्मिग्राहकमानविरोधादिति । धर्मि कर्मशेषत्वेन मुख्यत्वेन च सन्दिह्यमानं ज्ञानम् । तद्राहकं मानं तत्स्वरूपज्ञापिका श्रुतिः । सा तु ज्ञानस्य मोक्षपूर्वकालीनत्वं प्राकृविशेषणवां च कर्मनरपेक्ष्येण वदन्ती मोक्षरूपं फलं प्रति साक्षादेव कारणतां बोधयतीति कोशेपत्यागीकारे तद्विरोधात् । तथाच ज्ञानस्य संन्यासाश्रमीणकर्मशेषत्व- निवारणाय मर्यादामार्गे संन्यासस्यावश्यकत्वयोधनाय चेदं सूत्रमित्यर्थः । अत्रैव किन्चिदाशक्य परिहरन्ति नन्वमित्यादि। एघमिति । ज्ञानस्य केवलस्य कारणत्वे । तथाच मर्यादामार्गे प्रतिबन्ध निवृत्तेरावश्यकवया श्रुतौ सन्यासस सत्यशोधकत्वकथनेन शानखरूपोपकारकत्वेपि फलानुभवपति- बन्धनिवारकत्वात् तत्राप्यपेक्षासत्वेन न वैयर्थ्यमित्यर्थः । कचित् व्यभिचारदर्शनेनावश्यकत्वशङ्का स्यादिति तनिवृत्त्यर्थमाहुः पुष्टीत्यादि । तथाच मार्गभेदान्न दोप इत्यर्थः । एवमेतैश्चतुर्भिः सूत्रैराग्रहवादनिराकरणेन विद्यायाः स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधकत्वं दृढीकृतम् । रशिमः। सङ्गतम् । भेदास्तु विवेच्याः । ज्ञानस्वरूपमित्यादीति । शन्देहीत्यस्य व्याख्यानं तन्त्र स्विति । प्राविशेषणतामिति । विद्वान् प्राप्ता प्रथमश्रुतौ, ब्रह्मवित्राप्ता, विदुरिति यच्छन्दार्थनिष्ठो वेदना. नुकूलो व्यापार इति वेदनानुकूलन्यापारवान् यच्छन्दार्थ इति प्राप्तृविशेपणता। वदन्तीति । विद्वानि- त्यादौ घेकार्थीभावेपि विग्रहदशायां वदन्ती । ननु विग्रहदशा न श्रुतिघटिकेति चेत् । न । व्यपेक्षायाः संहितापदक्रमेषु सत्त्वात् । तद्विरोधादिति । कर्मव्यवहितत्वेन साक्षात्कारणताबोधनविरोधात् । तथा चेति संन्यासाश्रमीणेतिभाष्यमपि विवृण्वन्ति स्म संन्यासत्यादि । संन्यासाश्रमीणकर्माणि शौचाचम- नखानाष्टग्रासभक्षणयोगाम्यासादीनि । तानीच्छाद्वारा ज्ञानकार्याणि जानातीच्छति यतत इति ज्ञानस्य कमशेपत्वम् । सूत्रमिति । एक इत्यनुवर्तते । ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे श्रुतिरूपे तु एके संन्यासाश्रमी- * णकर्माशेपत्वं पठन्तीति सूत्रार्थः । माष्ये आर्थिकार्थः । प्रतिवन्धेति । पापं प्रतिवन्धः । फलानुभ- वेति । प्रतिघन्धः कः, भक्त्यमावः, भक्तौ प्रतिवन्धः पापम् । मर्यादामतिव्यवस्थेयम् । पुष्टि- व्यवस्थात्रैवाने याच्या । अपेक्षेति । संन्यासापेक्षासत्वेन । भाष्ये । ब्रह्मवित् संन्यास्यपि । संस्कार. इति । शुद्धसत्त्वरूपः । प्रकृते । कचिदिति । संन्यासवति ज्ञानाभाववति । यथा नभक्केषु । 'संन्यस्य सर्व विषयांस्तव पादमूल'मिति 'तेनाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः। अव- ५८० सू०२० ·2 धीमद्ब्रह्मसूमाणुभाप्यम् ।.. [अ०३ पा०४ १०१सू० १८. मार्गे। पुष्टिमार्गे त्वन्यैव व्यवस्था। 'न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदि- हेति चाक्यात् ॥ १७॥ परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८ ॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च ज्ञामोक्तस्तस्य मुक्तिफलकत्वोक्तेः 'कि प्रजया करिष्यामो भाग्यप्रकाशा अन्ये तु, 'त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽभ्ययनं दानमिति, प्रथमस्तप एव, द्वितीयो अझचर्या- ' चार्यकुलयासी, तृतीयो योऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेध्यसादयन् , सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रमसंस्थोऽमृतत्वमेती'ति छान्दोग्यश्रुतिम्, 'ये मेरण्ये श्रद्धातप इत्युपासत' इति पश्चाग्नि- विद्याथुतिम्, 'एतमेय प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्तीति काण्वथुति चोपन्यस्य एतेषु शब्देपूर्वरेतसामाश्रमाणां कथनाचेपां चाग्निहोत्रादिकर्मासम्भवान्न विद्यायाः कर्माङ्गत्वमिति व्याकुर्वन्ति ॥१७॥ पराम जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८॥ अवान्ये पूर्वोक्ता एव श्रुती- रुपन्यस्य एतेषु शब्देप्याश्रमान्तराणां परामर्श अनुवादं जैमिनिराचार्यों मन्यते, न विधिम् । अत्र लिडायन्यतमस्य चोदनाशब्दस्याभावात् , अर्थान्तरपरत्वस्यैतेषु शब्देपु प्रत्येकमुपलम्भाच । 'त्रयो धर्मस्कन्धा' इत्यत्र प्रयाणां परामर्शपूर्वकपुण्यलोकप्राप्तिरूपमनात्यन्तिकं फलं सङ्कीर्त्य ब्रह्मसंस्थस्यामृतफलतायाः कथनेन, पञ्चाग्निविद्यास्थद्वितीयश्रुती च देवयानोपदेशमत्ययेनाश्रमा- रश्मिः। तातसतपसः सत्सङ्गान्मामुपागताः' इति वाक्याभ्याम् । ज्ञानस्य व्यभिचारदर्शनेन ज्ञानस्यानावश्यकत्व- शङ्का मोक्षं प्रति स्यात् । धर्मस्कन्धाः धर्मशाखाः धर्माशाः । यज्ञादिपदानि तद्वति लाक्षणिकानीत्याहुः मथम इति । प्रथमो यज्ञस्कन्धः ते विद्वांस एव यज्ञवत्त्वात् । द्वितीयोध्ययनवान् । तृतीयो दानवान् । भोजनदानवान् । पुण्यलोका इति । पुण्या लोका येषाम् । प्रस्मसंस्थ इति । ब्रह्मणि संस्था भक्तिर्यस्येति तथोक्तः । 'तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशा'दिति शाण्डिल्यसूत्रात् । प्रससंस्थो गृहस्थः पत्यादि- साहाय्यात् । 'ये च इमे अरण्य' इति वानप्रस्थाः । प्रवाजिनः संन्यासिनः । अर्ध्वरेतसामिति । पारिमापिकब्रह्मचर्यादाश्रमिणोरूर्ध्वरेतस्त्वम् । यद्वा । गौण ऊर्ध्वरेतस्त्वम् । अग्निहोत्रादीति । गृहस्थधर्मोऽग्निहोत्रम् । आदिना वन्यपुरोडाशयागो वानप्रस्थधर्मः । यतिधर्मश्च न विद्याया इति । किन्तु कर्मणां विद्याङ्गत्वम् । बहुधेत्युक्ते प्रकाशे उपयुज्यत इति न दूपणम् ॥ १७ ॥ परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८॥ सृश तितिक्षायामितिवत् मृप तितिक्षायामित्यपीति मूर्धन्यान्तं पदं परामर्पमिति । यथालिखितपाठकस्साधमत्वेन तालव्यान्तं पाठकाले कुर्यात् । भाप्ये तु तालव्यान्तम् । एतेष्यिति । एत्युपासते प्रव्रजन्तीत्येतेषु । न विधि- मिति । त्रिषु लैडाश्रयणे न विधिः प्राप्तः । सूत्रे अचोदना नाम चोदनाभावः । नत्रः पञ्चम्या लुक्, चोदनाभावात्, इत्यर्थमाहुः अति । लिङादीति । लिड् लेट् लोट् तव्यानामन्यतमस्य । चोदनावाचकशब्दश्योदनाशब्दस्तस्य । अर्थान्तरेति । वर्तमानार्थपरत्वस्य । अनात्यन्तिकमिति । क्षयिष्णु । न आत्यन्तिकं मोक्षरूपं तद्भिन्नम्। ब्रह्मसंस्थस्येति । व्याख्यातोऽयंशब्दः । देवयानेति । देवयानपप्युपदेशज्ञानेन । 'ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते, तेऽर्चिपमभिसंम्भवन्तीति श्रुतेः । आश्रमान्तरस्येति । 'योपा वाव गौतमामिः तस्या उपस्थ एव समि'दित्यादिश्रुत्या गृहस्थाश्र- १. श्रीदस्ताभरपु परामर्षमिति । २: मत्महात्।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । येपानोऽयमात्मा नायं लोक' इत्यादिश्रुतेश्चनममासावेव सर्वस्याः श्रुतेस्तात्पर्यमिति सिध्यति, तस्या एव सर्वक्लेशापायपूर्वकपरमानन्दरूपत्वात् , न तु कर्मणि, दुःखा- स्मकसंसारहेतुत्वात् तस्य । जीवश्रेयोनिमित्तमेव श्रुतिमाकट्यात् । अन्यथा निपे- धविधिर्न स्यात् । तथाच कर्मविधिनापि परम्परामोक्ष एव फलत्वेन परामृश्यत इति सिद्धम् । तं परामर्श कर्मस्वातन्त्र्यवादी जैमिनिरपवदति बाधत इत्यर्थः । मोहकशास्त्रप्रवर्तकः स इतीश्वरमेय न मनुते यतः, अतस्तत्माप्तिस्तस्य मते दूरापास्ता । कर्मानधिकारिणामन्धादीनां संन्यासविधिविपयत्वम् । अन्यथा भाग्यप्रकाशः। . न्तरस्य सन्दिग्धतया तृतीयस्यां काण्वश्रुती च लोकपदतो लोकसंस्तवनतीत्या च तथावसायात् । अपि चापवदति । 'वीरहा या एप देवानामिति, 'आचार्याय प्रियं धनमाहत्य प्रजातन्तुं मा व्यव- च्छेत्सी' रिति, 'नापुत्रस्य लोकोऽस्ती'ति प्रत्यक्षा श्रुतिरेवाश्रमान्तरमपबदतीति व्याख्याय 'ब्रह्म- चर्यादेव प्रबजेदिति जाबालश्रुतिमनपेक्ष्यायं विचार इत्याहुः । तत्र जाबालश्रुत्यनपेक्षायां ची नोपलभ्यते । परामर्शशब्दच ग्रहणे प्रसिद्धः, न त्यनुवाद इत्यतो न सूत्रे तदुक्तोऽर्थोऽभिप्रेतः, किन्तु पूर्वोक्तमेव सिद्धान्तं स्थूणाखननवत् दृढीकत पुन- जैमिनिमतमुत्यापयतीत्याशयेन पूर्वसिद्धमनुवदन्तः सूत्रं व्याकुर्वन्ति अव॑त्यादि । तस्येति । ज्ञानस्य । इत्यादिश्रुतेश्चेति । 'नापुत्रस्य लोकोऽस्ती'त्यादिश्रुतिविरुद्धायाः 'किं प्रजया करि. प्यामः, न कर्मणा न प्रजये'त्यादिश्रुतेश्च । तस्या इति । ब्रह्मप्राप्तेः । न तु कर्मणीति । कर्म करणे तु न तात्पर्यम् । तस्येति । कर्मणः । तथाच कर्मविधिनापि 'तमेतं वेदानुवचनेने ति श्रुत्यादिभिर्ज्ञानजननद्वारा कर्मणां फलत्वेन मोक्ष एव तात्पर्यगोचरीक्रियते इति श्रुतिसन्दर्भ- विचारात् सिद्धम् । तमेतं परामर्श निश्चय कर्मसातव्ययादी जैमिनिर्याधत इति सूत्रभागस्याओं युक्त इत्यर्थः । पुनर्जेमिनिषदकथनतात्पर्यमत्राहुः मोहकेत्यादि । तदुक्तं पामोत्तरखण्डे मोहक- रश्मिः। मादन्याश्रमस्य वानप्रस्थस्य । लोकेति । प्रवाजिनां क्षयिष्णुलोकासम्भवालोकस्य संस्तवः एतादृशो लोको यः प्रनाजिनां फलमिति । एवं लोकसंस्तवप्रतीतिस्तया । तथेति । अर्थान्तरपरत्वावसायात् । एप इति । आश्रमान्तरस्थः । आश्रमान्तरमिति । गृहस्थाश्रमादन्यमाश्रमम् । पूर्वोक्तमेवेति । ज्ञाननिरपेक्षं मोक्षरूपम् । एवकारो जैमिनिमतीयं कर्मण एव मोक्ष इति पक्षयोगं व्यवच्छिनत्ति । स्थूणेति । 'असन्दिग्धो हि वेदार्थः स्थूणाखननवनगत' इति जिज्ञासाधिकरण एवोक्तम् । भाप्ये। जीवश्रेय इत्यादि । जिज्ञासाधिकरण उक्तम् । निपेधेति । 'न कलझं भक्षयेत्', 'नेक्षेतो- द्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचनेति निषेधविधी । यथा विधयः प्रेरणामभिदधतः स्वप्रवर्तकत्व- निर्वाहार्य विधेयस्य यागादेः श्रेयःसाधनतामाक्षिपन्तः पुरुषं तत्र प्रवर्तयन्ति । एवं 'न कलशं भक्षये - दित्यादयो निपेषा अपि निवर्तनामभिदधतः स्वनिवर्तकत्वनिहाथ निपथ्यस्य कलाभक्षणादेरनहे. तुत्वमाक्षिपन्तः पुरुपं ततो निवर्तयन्तीति । अन्यत् मीमांसार्थप्रदीपे स्पष्टम् । प्रकृते । तथा चेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथा च कर्मेति । श्रुत्यादिभिरिति । आदिना 'ज्ञानी वात्मैव मे मत' इति गीता, 'कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारण'मिति श्रीभागवतं च । तमिति माप्यं विवृण्वन्ति स्म तमेतमिति.। निश्चयमिति । ज्ञानग्रहणम् । पूर्व परामर्शो ग्रहण- - ·४६० श्रीमद्रापासूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा०४ म०१सू० १९. 'पीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्रासयत' इति श्रुतिर्न स्यात् , अतो 'ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् , गृहाद्वनीभूत्वा प्रव्रजेत्, यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव मनजेत् गृहावनाद्वेतिश्रुतेरप्यङ्गहीन एव स विषयः, यत आयुर्भागविभागेनाप्रमाणां विधानम् । तुरीये तस्मिन् देहेन्द्रियादिवैकल्यं नियतम्, अतः कर्मण्येव श्रुतेस्ता- त्पर्यम्। अपिच,ज्ञानकर्मणोरलौकिकफलसाधकत्वे तत्त्वेन विहितत्वमेव प्रयोजकम्। अपरोक्षब्रह्मज्ञानंचन विधेयम् । साक्षात्वकृत्यसाध्यत्वात्। चोदनायोधकलिङाद्य- भावाच ज्ञानस्य न मुक्तिसाधकत्वं वक्तुं शक्यम् । 'य एनं विदुरित्यादिस्तु यागे- प्विज्यविष्णुस्तुतिपरेत्याशयेनाह अचोदना चेति । जैमिनिवत्तत्सहायभूतेयम- चोदना चपरामर्शमपवदतीति सम्बन्धः। तथाच विधिसम्बन्धात् कमैवानुष्ठेयम्, म तु मुक्तिसाधनमपि, अतधात्वादिति स्थितम् ॥ १८॥ अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ वादरायण आचार्यों जैमिनेरपि गुरुस्तदेव कर्तव्यमिति शिप्यसंमत- मनुष्ठेयं कर्मापवदतीति पूर्वेण सम्बन्धः । तन्न हेतुः । साम्यश्रुतेः। यथा 'वीरहा था एप देवाना मिति श्रुत्या कर्मत्यागकर्तुनिन्दा श्रूयते, एवमेव भगव- ज्ज्ञानरहितस्यापि सा श्रूयते यतः। तथाहि । 'असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः। तांस्ते प्रत्यापि गच्छन्त्यविद्वांतोऽवुधा जनाः। एतद्ने च, 'ये तद्विदु- भायप्रकाशः। शास्त्रकथनप्रस्तावे 'द्विजन्मना जैमिनिना पूर्व वेदमयार्थतः। निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तर- मिति । पराशरोपपुराणेपि 'अक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः । त्याज्यः श्रुतिविरुद्धोंऽशः श्रुत्येकशरणमिः । जैमिनीये चे'त्युक्तम् । तन्मतेन सन्यासविधितात्पर्यमाहुः कर्मेत्यादि । अङ्ग- हीन एव स इति । अङ्गहीनः पुरुषः । अत्र गमकं यत इत्यादिनोच्यते । तदुपपादनं तुरीय इत्यादिना । एतेन सिद्धमाहुः अत इत्यादि । अचोदनेत्याचंशमवतारयन्ति अपि चेत्यादि । शेपं स्फुटम् ॥ १८॥ अनुष्ठेयं पादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ पूर्वसने जैमिनिमतमनूवेदानीं तत्परि- हरतीत्याशयेन सूत्रं व्याकुर्वन्ति पादरायण इत्यादि । 'असुर्या' इति मन्त्रे 'अविद्वांस' इत्यनेन कर्माङ्गभूतविद्वद्वाक्योक्तज्ञानशून्या एव निन्यन्त इति शङ्कानिरासायाहुः एतदग्न इत्यादि । श्रुती तु बृहदारण्यके शारीरब्राह्मणस्थे । तथाच यथा कर्माकरणनिन्दया कर्मनित्यत्वम् , तथा अविद्व- निन्दया ब्रह्माज्ञाननित्यत्वं प्राप्यते, अतो निन्दामात्रेण कृत्वा कर्मकरणे श्रुतितात्पर्यसाधनमयु- रश्मिः। मित्युक्तलात् । पुनरिति । शेपत्वादितिसूत्रीयजैमिनिशब्देनैव चारितार्थे पुनरित्यर्थः । जैमिनीये चेति । 'जैमिनीये च वैयासे न विरोधोऽस्ति कश्चनेति । अपि चेत्यादिनेति । तत्वेनेति । अलौकिकफटसाधकत्वेन । तत्सहायेति । जैमिनिमतसहायभूता । परामर्श ज्ञानपरामर्शम् । अतधात्वादिति । विधिसम्यन्धामावात् ॥ १८॥ . अनुष्ठेयं पादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९॥ तथोक्कमिति । आपाततो नाम - ·--- भाष्यप्रकाश-ररिंग-परिहितम् । रमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवोपयन्ती'सादिरूपा । एतच निन्दामात्रेण साम्यमु- क्तमापाततः । वस्तुतस्तु 'तमेतं वेदानुवचनेन विविदिषन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा । श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमी- प्सन्तः प्रव्रजन्तीति श्रुत्या ज्ञानसाधनत्वेनैवाश्रमकर्मकरणोक्तेश्चन खातश्यं कर्मणो वक्तुं शक्यम् । अत एव शुकस्य न ब्रहमचर्यादिकमपि। फलस्य जातत्वेन तत्साधनानपेक्षणात् । नच स्वर्गकामपदश्रवणान्नैवमिति वाच्यम् । त्वदभिमतलो. फात्मकस्वर्ग 'पन्न दुःखेन सम्भिन्न मिति वाक्यशेपोक्तवर्गपदप्रवृत्तिनिमित्त- धर्माभावादात्मसुखस्यैव तादृशत्वात्तस्यैव तत्रोक्तेः । एवं सति तमेतं वेदानुवच- नेने तिश्रुत्येकवाक्यतापि सम्पद्यते । अन्यथा तु विरोध एव । भाष्यप्रकाशः। तमित्यर्थः । ननु साम्यश्रुत्या ज्ञानस्याप्यावश्यकत्वं प्राप्यते, न तु कर्मापवादः, क्या सति विद्वद्वाक्योक्तज्ञानवद्वेदान्तोक्तवलज्ञानस्यापि कर्माङ्गत्वमवर्जनीयमित्याशय निवारणायाहुः एतदित्यादि । उक्तमापातत इति । भगवता व्यासेन तथोक्तम् । तथोक्तो गमकमाहुः वस्तुत इत्यादि । न ब्रह्मचर्यादिकमिति । उपनयनाभावादाश्रमरूपं तन्न । तथाच श्रुत्ययसन्देहबा- रणामाचार्यस प्रवृत्तत्वादुक्तश्रुतिदर्शनेपि यदेवं निन्दामात्रेण साम्यायनं तदापातत एव । नचोक्त- भुतिदर्शनेपि साम्यकथनात् कर्मणां मुख्यत्वमेवाभिप्रेतमिति शक्यम् । शुकादिपु तथा दर्शनस विरोधसमस्त् । नच तचद्वाक्येषु वर्गकामादिपदश्रवणाज्ञानसाधनत्वोक्तेय भिन्नवाक्यगोचर- रदिमः। वितण्डयोक्तम् । तथोक्ताविति । आपतत उक्तौ । वस्तुत इत्यादीति । ज्ञानसाधनत्वे- नेति । विविदिपन्तीत्यत्र रामानुजाचार्यः सनाविवक्षणात् । माप्येण समतेसि तत् सूच्यते, चन्यया ज्ञानेच्छासाधनत्वेनेत्युक्तं स्यात् । ज्ञानेच्छायां लाक्षणिकं वा । 'वेदोऽक्षामासननि नान्दया पदतीति भाष्यात् । आश्रमेति । अपचयं प्रथमाश्रमीणस, तपस्तृतीयानीगस, श्रद्धा नुरीया- श्रमीणस्य । 'विरहानुभवार्थ तु सर्वत्यागः अनसत' इति संन्यासनियवास्यात् । यसो गृहसरते तथा । चकार आपाततः साम्यहेतोरुकस समुच्चायकः । न खानच्यामिति । फटबनने मानन्स कर्मापेक्षत्वेन खातन्य ज्ञानवत् स्वातत्र्यन् । उक्तश्रुनीति । 'वीरहा वा एप' इति अतिदर्शन । दूषणरहितश्रुतिदर्शने । स्वपक्षदोपमनुदाय परसभदोपाविष्करपस वितण्डावात् । पठति माय विवरीनुमाहुः न चोक्तेति । साम्यति । न तु सरवद्रोपोद्धारपूर्वकारपत्रदोगाविष्करणात् । मुख्यत्वमिति । प्रथमशास्त्रत्वात् । मानवत् फलंबनने खातन्त्रम् । विकृन्वन्ति रम शुकादि- विति । तथा दर्शनस्येति । यखण्डन्नानानरूपपलस्य जातलेनादन्नमनानमारनानी- क्षलदर्शनस । अपेक्षत्वनपेक्षणम् । कर्मनां मुख्यत्वे मानवत् तन्मकृतं दागमामयोपानिधन स्यात्, कर्मणां मुख्यत्वात् । फठबनने ज्ञानवत् खातयात् । यतो विशेष कामदानवाल प्रसङ्गात् । न चेतिमाप्यं विवृण्वन्ति स्म न चेति । उपटक्षणविषया संगसनादयान्यान - फामादीति । तेन वर्गकामय स्वर्गकामश्च स्वर्गकानौं यादी यस वृष्टिानादमन माना दिपदं तस्य श्रवणादित्यर्थः । ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजत' 'विमविता संत' चित्रा न पृष्टिकामः' इति । ज्ञानसावनलोलिः 'तमेत मिति श्रुती वस्याः हवाम्या हतुवां शतबिमा १. लोकममीप्रान्तः । २ अपि नान्ति ।

·४६२ भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [म. ३५.०० १०१सू०.१९. ननु दृष्टफलका अपि कारीरीचित्रादियागाः श्रूयन्त इति नैवं निर्णय इति चेत् । उच्यते । नित्यकर्मणो हि ज्ञानसाधनत्यमुच्यते । ब्रीहिपश्चादीनां तन्निा- भाष्यप्रकाशा त्वेन दुर्बलत्वानोक्तं साधीय इति शवयम् । स्वर्गकामपदावयवभृतवर्गपदस्यात्मसुखे लोके च शक्तः किमत्रामिप्रेतमिति सन्देहे ग्रसिद्धयपेक्षया वाक्पशेपस्स पलिष्टत्वात् त्वभिमतस वाक्पशेपे- गुपपत्तावात्मसुखस्यैव याक्यशेषे सिद्धेस्तदभिप्रायेणैव तेपु वाक्येषु स्वर्गकामपदस्सोक्तः । नचात्र किं गमकमिति शक्यम् । एवमात्मसुखस्य तत्रोक्तत्वे सति तस्सात्मज्ञानसापेक्षतयोक्तश्रुत्येकवा. क्यता सिध्येत् , अन्यथा तु विरोध एव । स च सम्भवत्येकवाक्यत्वेऽयुक्त इति सर्वसामञ्जस्स- यैव गमकत्वात् । अतो चाक्यशेपोक्तमेवाङ्गीकार्यमित्यर्थः । अत्र किश्चिदाशते नन्वित्यादि । तथाच श्रुत्यन्तरे तथादर्शनात् स्वर्गपदस प्रसिद्धा- ङ्गिीकार एव युक्ता, न तु पाक्यशेपोक्तार्थाङ्गीकारः । तथा सति 'सुवर्गाय वा एतानि लोकाय हूयन्त' इत्यादिकं युज्येत । अन्यथा तद्विरोधापत्तेरित्यर्थः । अनामिद्धते नित्येत्यादि । उक्तथुती हि नित्यस कर्मणस्तथात्यमुच्यते । नित्यं च कर्म तदेव साङ्गं भवति, यदा शुद्धैर्द्रव्यादिभिरुपसम्पद्यते । अन्यथा 'चाण्डालो जायते यज्ञकरणा- रधिमः। गोचरत्वेन तारशविरोधस्सैकाङ्गसहानवस्थानरूपस्य दुर्यलत्वादित्यर्थः । नोक्तमिति । एकवाक्यानु- क्तत्वेन कर्मणाममुख्यत्वम् । शङ्कयमिति । तेन भाष्ये याच्यमित्यत्र तर्कवाग्विवक्षा योध्या । त्वद- भिमतेति माप्यं विवृण्वन्ति स्म स्वर्गकामपदेति । वाक्यशेपस्येति । 'यन्न दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलापोपनीतं च तत्सुखं खःपदास्पद मिति वाक्यशेपस्य । अभीति । ज्ञानप्रकरणात् । त्वदभिमतस्पेत्यपि । प्रसिक्ष्याभिमतस्य । एवकारेण लोकव्यवच्छेदः । तदभीति । आत्मसुखाभि- प्रायेणैव । ज्ञानप्रकरणादेवकारः । तेप्विति । स्वर्गविषयेषु कामेषु सत्सु । सति सप्तम्यन्तम् । एवं सतीति भाप्यं विवरीतुमाहुः न चानेति । विवृण्वन्ति स्म एवमात्मेति । तत्रेति । वाक्यशेपे । तस्सात्मेति । आत्मसुखस्स खानुभवात्मज्ञानसापेक्षतया । उक्तेति। भाप्योक्त'तमेतं वेदानुवचनेनेति श्रुत्येकवाक्यता । सा चेत्यम् । स्वर्गपदघटितवाक्ये आत्मसुखं स्वर्गपदेन ज्ञानप्रकरणात् , तत्र वेदानु- वचनं साधनम्, न तु ज्ञानवत् फलजनने सतत्रमिति । एवं सिध्येदित्यर्थः । अन्यथेति । उमयसमुच्चये तु शुकादिषु फर्माभावात् सहानपस्थानविरोष एव । सर्वेति । अधिकारानुसारेण श्रुतिसामअसं जिज्ञासा- सूत्रभाप्योक्ते ज्ञानकर्मणोः परसराङ्गाङ्गित्वे, श्रुत्योर्विरोधे विकल्प इति मनुस्मृते च सामजसम् । तस्पेत्यर्थः । अत इति । गमकसत्त्वात् ज्ञानप्रकरणाच, आभ्याम् । नन्वित्यादीति । कारीरीति । 'कारीर्या यजेत वृष्टिकामः' 'चित्रया यजेत वृष्टिकामः' इति श्रुती । आदिना 'विश्वजिता यजेते'ति । अत्र सर्गः फलम् । 'स स्वर्गः स्यात् सर्वान् प्रत्सविशिष्टत्या दिति जैमिनिसूत्रात् । फलं स स्वर्गः सादिति विधेयलिशम् । सर्वान् यागान् प्रति । अविशिष्टत्वादिति सूत्रार्थः । नैवमिति । न वाक्य- शेपेण निर्णयः, प्रसिद्धिप्रायपाठाम्यां प्रसिद्ध्या निर्णयः । श्रुत्यन्तरेणेति । प्रायपाठावेदककारीर्यादि- श्रुत्यन्तरेण । तथेति । दृष्टफलत्वस फले दर्शनात् । युज्यत इति । लोकपदघटिता युज्यते । तद्विरोति । लोकपदविरोधापत्तेः । अभिदधत इति । सिद्धान्तमभिदधते । उक्तेति । तमेत वेदानुवचनेनेति श्रुती । कर्मण इति सागस । निबन्धेपि 'यया कयचिन्नित्यस सिद्धिर्वेदेन पोज्यते' १. प्रकाशे युध्येत, रस्वा गुज्यते ।

·भाव्यप्रकारा-रश्मि-परिहितम् । हकत्यात्तच्छेपत्येन तेपां विधानम् । एवं सति 'चीरहेति श्रुतिःसाग्निकस्य गृहिण आलस्यादिदोपेण तदुद्वासने दोषमाह, न त्वाश्रमान्तरपरिग्रह इति मन्तव्यम् । अन्यथा तदुच्छेदस्तद्विधिययं च स्यात् । नचानधिकृतमादाय तत्समाहिति. रिति वाच्यम् । अप्र पृच्छामः अन्धपङ्ग्यादिभिःप्रव्रजनं कार्यमिति विधिरस्ति, आहोसित् यायचीवमग्निहोत्रविधायकप्रनजनविधायकवाक्ययोर्विरोधाभावाप विपयो भिन्नः फलप्यते । नायः । अश्रुतेः । न द्वितीयः। 'यदहरेव विरजे'. दिति श्रुल्या वैराग्यवतः प्रवजनविधानात्तेनैव विपयभेदसिद्धी तत्कल्पनानवका- + माप्यमकाशा चन्द्रामिक्षिता'दित्यादिनिन्दायास्यानि न स्युः । अतस्तादृशद्रव्यावर्थ चिनादियागानां नित्य- शेपतया विधानम् । एवमेकफलकेषु नानायागेप्यपि कचिदभिप्रायोऽस्तीत्यवगन्तव्यम् । अन्यथा तयपित्तेः । एवमतिविमुखस सन्मार्गश्रद्धाजननार्थ दृष्टफलाः कारीर्यादयो विधीयन्ते । इदमप्पश्वमूत्रणादिनिदर्शनादयगम्यते । एवं सति काम्यस्तत्तद्यागः समीचीनादृष्ट उत्पन्ने तन्नि- प्पनरुपकरणर्यदा साहनित्यकर्मसिद्धिः, तदा ज्ञानं भवति । तेन चारमसुखम् । लोकस्त्यङ्गवा- पेषु फलतयोच्यते । यदि प्राचीनदुरदृष्टवशात् योर्लोककामना भवति, तदा साङ्गात् कर्मण- रतद्वतीति । अतो न तत्र तात्पर्यम् , किन्तु वाक्यशेपोक्त एवेति कर्मणां ज्ञान एवं तात्पर्य- मित्यर्थः । ननु यदि शानमेव शुख्यम्, तदा त्यागावश्यकत्वे 'वीरहे'त्यादिनिन्दावाक्यविरोधी दुरि इत्यत आहुः एवं सतीत्यादि । ननु निन्दावचनद्वयानस्सार्थमधिकारिभेदकल्पनमाव- श्यकम् , तत्र 'पीरहे'त्यादिविपयसकोचापेक्षया 'असूर्ये त्यादिविपयसोच एव युक्तः, 'आज्य- मवेक्षते, विष्णुकमान् कागती त्यादिस्वारसाद । तत्रानधिकारे तु कर्मानधिकारात्तत्र त्यागादि- विधिसार्धपणे सर्वसामअस्सादित्याशश्य विकल्पपूर्वकं तत् परिहरन्ति नचानधिकृतेत्यादि । सत्समाहितिरिति । संन्यासोच्छेदतविधियर्थ्ययोः समाधानम् । तथाच यदि प्रवानवाक्ये रश्मिः। इति । तधात्वं ज्ञानसाधनस्वम् । शुद्धवेदोक्तैः संस्कृतैः द्रव्यादिभिरियवादिना तपोयोगज्ञानानि गीतोक्तानि । शुद्रेति । शूद्रगिक्षितात् द्रव्यात् यजकरणं तस्मात् । चण्डालो जन्मान्तरे जायते, पलसोत्तरजन्मीनत्वात् । तद्यतीति । स्वर्गलोकरूपं फलं भवतीति । तत्रेति । टोके। तात्पर्यशब्दाद- भिधास्ति । धापयशेपेति तात्पर्यमित्यनुपज्यते। फर्मणामित्यादि । 'तमेत मिति श्रुतेरित्ययः। मुख्य- मिति । फलजनने स्वतन्त्रम्, न तु कर्म । वीरेति । गार्हस्थ्यवोपकमिदम् ! परामर्शसूत्र उक्तम् । एवं सतीत्यादीति। तदुद्वासन इति । अम्युद्वासने। आभमेति । आश्रमो गृहस्थाश्रमः । तदन्यश्चतुर्था- श्रमः तस्स परिग्रहे । अन्ययेति । आश्रमान्तरपरिग्रहे श्रुतेदोपबोधकले । संन्यासोच्छेदः संन्यासविधेः 'यदहरेव विरजेत् , तदहेरेव पनवेदित्यस्य वैययं चेत्यर्थः । निन्देति । वचनदयेति । तत्तु 'वीरहेति 'असुर्या नाम ते लोका' इति च । पीरहेलादीति । अस्स विषयसङ्कोचः साग्निकस्य गृहिण बाल- सादिदोपेणाम्यद्वासने दोपमाह श्रुतिः, न लाअमान्तपरिग्रह इति । तस्यापेक्षया । 'वसुर्ये'त्यादि- विषयसोचमेवाहुः आज्यमयेति । इत्यादीति । 'यस पर्णमयी जुहूर्मवति, न स पाप लोकर शृणोती सादिपदार्यः । तत्तत्यागादीति । अवेक्षणादित्यागः, आदिना संन्यासः । सर्वेति । वेदवेदान्तशानस सर्वशास्त्ररूपस सामञ्जस्यात् किं पुनस्तदन्तर्गतस्य निन्दाद्वयस्य । तदिति । १. सकपनानवसाशादित रश्मिाः। २. प्रकाशे तत्र लागादीति, समौ तत्तत्यागादीति ।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाध्यम् । .. [१०३ पा०४ म०१ सू० १९. शात् । तेन, 'नापुत्रस्य 'लोकोऽस्ती'ति श्रुतिरप्यविद्वद्विषयिणीति न विरोधः। 'विद्वांसः प्रजां न कामयन्त' इति श्रुतेः। एतेनर्णत्रयापाकरणमपि प्रत्युक्तं वेदि- तत्र्यम् । अविद्वछिपयत्वात् । यदप्युक्तं 'अचोदना चेति सूत्रावयवेन 'चोदनायो धकलिटायभावो बाधक' इति । तदपि न साधीयः। श्रुतिसाम्पादेव । श्रूयते हि 'तस्मादेयंचिच्छान्तो.दान्त उपरतस्तितिक्षुःश्नद्धायित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्ये- दिति नचं प्रमाणवस्तुपरतन्त्रत्वान्न ज्ञानस्य, विधेयतेति वाच्यम् । इतरज्ञानस्य तथात्यपि जीवात्मलक्षणेऽधिष्ठाने परमात्मनो भगवतो दर्शनस्यान्यतोऽमामत्वा- द्वान्तसाधनस्तदर्शने खरूपयोग्यतासम्पत्तावात्मन्यधिष्ठाने परमात्मदर्शना- .. -- भाप्यप्रकाशः। विरजे'दित्यधिकारयोधकं पदं न भवेत् , तदा तथा कल्पयितुं शक्येतापि, न तु तसद्भाव इति. तदप्रयोजकमित्यर्थः । श्रुत्यन्तरविरोधपरिहारायाहुः तेनेत्यादि । एतेनेति । 'विद्वांस' इति फथनेन। ... ननु साम्यथुतिरूपेण हेतुना भवतूकदोपपरिहारः, तथापि ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपरतत्रत्वेन चोदनाविषयत्वाभायादचोदनाकृतापवादस्य कथं परिहार इत्यत आहुः यदपीत्यादि । तथाच चोदनाथुतिसाम्यात् तस्यापि परिहार इत्यर्थः । अत्र 'पश्ये दित्यस्य प्रमाणान्तरजन्यदर्शनानु- वादसमाशा निपेघन्ति नचेत्यादि । तथाचात्र ‘एवंचिदित्यादिभिर्निर्विचिकित्सशाब्दज्ञानयत्त्व- शमदमराग्यदुःखसहिष्णुत्पश्रद्धाविचत्यपूर्वकं जीवात्माधिकरणकपरमात्मदर्शनप्रयलय प्रमाणा- न्वरेणामाप्तत्वात् वद्विधानस सुसेन सम्मवान्नानुवादत्वमित्यर्थः । ननु तथापि कर्मचोदनार रश्मिः। सर्वसामअस्सम् भाप्यीयविकल्पेन सह सिद्धान्तप्रघट्टकार्यमाहुः तथा च यदीति । विरजेदिति । इदं कामवतो भिन्नस्य वैराग्यवतोऽधिकारवोधकम् । तथेति । तदतिरिक्तो यावजीवमग्निहोत्रविधायक- प्रजजनविधायकवाक्ययोविरोधामावायान्धपैम्बादिभिः प्रव्रजनं कार्यमिति भिन्नविषय इत्यर्थः । तत्सद्भाव इति । विरजेदिति । वाश्ययोविरोधाभावसाधकपदसद्भावे । तस्य विरजेदिति पदस्य । अतिरिक्त अन्धपंग्वादिभिः प्रत्रजन कार्यमिति यत्तदप्रयोजकम् । तेन भाप्ये तेनैवेत्सस्य वैराग्येनैव । विषयभेदेसादेहस्सतुरीयाश्रमभेदसिद्धौ अयं विपयो भिन्नः कल्प्यते इत्यस्य कथनानवकाशादि- सर्थः । श्रुत्यन्तरेति । 'नापुत्रस्य लोकोऽस्ती'त्यस्साः विरोधपरिहाराय । तेनेत्यादीति । अविद्व- दिति । तेन संन्यासे पुत्रामावेपि लोकस्साक्षरात्मकस्य सिद्धिः विद्वदधिकारात् । भाष्ये । ऋण: प्रयेति । देवर्णपित्रर्णमनुष्याः । 'ऋणत्रयमपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेदिति तुरीयेणत्रयापाकरणा- मावान्मोक्षानधिकारसम्पादकर्णत्रयापाकरणम् । उक्तदोपेति । 'वीरहा वा एप' इति श्रुत्युक्ताम्यु- द्वासनकृननिन्दादोपपरिहारः। प्रमाणान्तरेति । प्रमाण 'तस्मादेवंवित्, तदन्यत् 'आत्मा वा बरे द्रष्टव्या श्रोतव्य' इति प्रमाणान्तरम् , तजन्यदर्शनानुवादलम् । तथा चेति । भाष्ये । भग- चतो दर्शनस्पेससान्तयामित्रामणोक्तदर्शनमात्रम् , न तूपासनम् , जीवे तनिषेधात् । एवं तस्य दर्श- नम्य विधिविषयलेनान्यतोऽआतत्वात् । 'आत्मा वा अरे द्रएव्य' इत्यावश्यकापर्येष्वपि तव्यम्स सम्भवान् श्रद्धान्तमापनस्तदर्शने आत्मोपासनात्मके स्वरूपयोग्यतासम्पनी दर्शनसाधनं तु भक्तिरेव ।

·भाष्यप्रकाशनश्मि-परियहितम् । नुकूलमयत विधानसम्भवात्, श्रवणविधिना श्रुतिवाक्यजशाब्दज्ञानानुकूलमय- नविधानवत् । एवमेव हि यागविधिनापि क्रियास्पयागस्य खानुकूलप्रयताधीन- त्वेन स प्रयत्न एव विधीयते। अन्यामाप्तत्वात् । न तु क्रिया। तत्प्रयत्ने सति तस्याः स्वत एव सम्भवात् । अथवा । ननु यथा 'धीरहेति श्रुत्या कर्मत्यागो निन्द्यते, तथैव 'असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा घृताः । तांस्ते प्रेत्यापि गच्छन्त्यविद्वांसोऽबुधा जनाः । ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवोपयन्ती'त्यादिश्रुत्या भगवज्ज्ञा नाभावो निन्द्यते । एवं सति कर्मज्ञानानुकूलप्रयत्नयोर्विधेयत्वे मिथो विरोधाद- धिकारिभेदेन विधेयत्वं वाच्यम् । न च तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत याव- तेति भगवद्वाक्याद्रागिणः कर्म विधीयते, तद्रहितस्य ज्ञानमिति वाच्यम् । 'जनको ह वैदेहो यहुदक्षिणेन यज्ञेनेज' इति श्रुतीरागत्वेन प्रसिद्धस्यापि तस्य कर्मणि प्रवृत्तियां, सा न स्यात्, अधिकाराभावात् । अथ जनकदृष्टान्तेन कर्म- णोऽङ्गित्वं ज्ञानस्य तदङ्गत्वं वाच्यम् । तथा च ज्ञानवता कर्मानुष्ठेयमिति प्राप्तं प्रतिवदति । अनुष्टेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ ज्ञानमङ्गं तदङ्गित्वेनानुष्ठेयं कर्मति मतं यादरायणोऽपवदतीति पूर्वेण सम्बन्धः । तत्र हेतुमाह साम्यश्रुते- भाप्यप्रकाशा कर्मण एव विधेयतेति तस फलवत्यमुचितम्, इह तु ज्ञानानुकूलप्रयनस्पति ज्ञानस्थाविधेवत्वं दुर्वारमित्याशङ्कायां कर्मचोदनाखप्पेतत्तुल्यत्वं बोधयन्ति एवमेवेत्यादि । स इति । यागामिव्य- अकः । न तु क्रियेति । 'यज्ञो वै विष्णुः' 'सुप्तं कर्म प्रबोधयनित्यादिश्रुतिस्मृतिभिरलौकि- कस्य कर्मणो नित्यत्वात् सा न विधेया । इदं यथा तथा समन्वयसूत्र एव व्युत्पादितं कारि- काभिः। भावार्थपादभाप्ये चाचार्यैः । तथा चोभयत्रापि तत्तदभिव्यञ्जकप्रयत्नस्यैव विधेयत्वा- नाभिव्यक्ताभ्यां ज्ञानकर्मभ्यां सुखेन फलसम्भवान्न कोपि दोप इत्यर्थः । असिन् व्याख्याने ज्ञानाङ्गत्वेन कर्म कर्तव्यमिति सिद्धम् । इदमेव च 'विधिर्वा धारणव'दितिसूत्रे प्रतिपादनीयमित्येकतरवैयर्थ्यमापयेतेत्यरुच्या प्रकारान्तरेण व्याकर्तुमवतारयन्ति अथवेत्यादि । मिथो विरोधादिति । कर्माङ्गस कामस्स शानागास शान्त्यादेवेतरेतरविरोधेन तयोर्विरोधात् । व्याकुर्वन्तो हेतु विशदीकुर्वन्ति स्वत रश्मिः। आत्मनीलादि । मनसि अधिष्ठाने परमात्मनो दर्शनमुपासनम् , तदनुकूलप्रयत्नविधानसम्भ- चात् । अनुभवातिरिक्तज्ञानं विधिविषयमपि 'तस्मादेव'मित्यत्रापूर्वविधिविघटकवाभाव इत्याशयेनाहुः श्रवणविधिनेति । अत्र प्रयतः पूर्वापरीमावापन्नो विधिपुरुषोभयनिष्ठः । तस्य विधानवदित्यर्थे चेत्यर्थः। जीवात्माधीति। जीव इव जीवः गनोऽपिष्ठानत्वात्।दर्शनमुपासनम् । नानुवादत्वमिति। 'तस्मादेवंविदित्यत्र 'पश्ये दित्यस्य 'द्रष्टव्य' इति विधिदर्शनानुवादत्वम् । सिद्धत्वेनाविधेयत्वेन तस्याफल- वत्त्वात्। एतत्तुल्यत्वम् । ज्ञानचोदनातुत्वत्वम् । भाष्ये । भर्जनस्येवेति । मनस यथा नाङ्गता, .

·शीमद्वासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०४ अ०१सू० १९.
रिति । स्वतोऽपुरुषार्थ कर्म फलार्थिनवानुष्ठेयम् । तथा च 'एप निलो महिमति
श्रुत्या ज्ञानवति विहितनिपिद्धयोः कर्मणोः फलाजनकत्वेन साम्यं श्रूयत इति
फलार्थिप्रवृत्त्यसम्भवेन ज्ञानिनस्तथात्वाभावेन कर्माच्छेदप्रसत्या न ज्ञानस्या-
त्वं वक्तुं शक्यम् । कृपीवलस्य बीहीणां वपने भर्जनस्येव । तथा च ज्ञानिनः
प्रवृत्यसम्भवेनान्येपां च 'अथेतरे दुःखमेवोपयन्तीति निन्दाभवणेन तथात्वात्
सर्वार्थतत्त्वज्ञा श्रुतिनियहिभूतं कर्म कधं विदध्यादिति ज्ञानस्य पुरुषार्था-
साधफत्वोक्तिमसमानेनाचार्यण प्रौढ्या निरूपितम् ॥ १९ ॥
भाग्यप्रकाशः।
इत्यादि । तथात्वाभावेनेति । कर्मकर्तृत्वाभावेन । ननु ज्ञानिप्रवृत्त्यभावेपि न कर्मोच्छेद)
फलार्थिनां प्रवृत्तेः सम्भवात् । न चासुर्यवाक्यानिवृत्तिः, तत्र 'अविद्वांस' इत्यनेन विद्वद्वाक्यो.
तज्ञानशून्य निन्दाया अपि शक्यवचनत्यादित्याशङ्कायां खोक्तं विभजन्ते तथा चेत्यादि । अन्ये-
पामिति । ब्रह्मज्ञानशून्यानाम् । तथात्वादिति । कर्मकरणासम्भवात् । ज्ञानयहि तमिति ।
वरसम्बन्धशून्पम् । एवं निरूपणस तात्पर्यमाहुर्ज्ञानस्येत्यादि ।
अन्ये तु, अनुष्ठेयमाश्रमान्तरम् । कुतः साम्यश्रुतेः । 'त्रयो धर्मस्कन्धा' इत्यादी गाई-
स्थ्येन सममेवाश्रमान्तरपरामर्शश्रुतिदर्शनादित्याद्याहुः ।
तत्तु जाबालश्रुतिचोदितत्वादेवाश्रमान्तराणां तद्विहायवं व्याख्यानं न समञ्जसमिति मागेव
दनोचरमित्यवधेयम् ॥ १९ ॥
रदिमः।
तथा ज्ञानस कर्मभर्जकस्य न कांगतेत्यर्थः । 'ज्ञानभर्जितकर्माणम्' । प्रकृते विद्वद्वाक्येति ।
विद्वद्वाक्पोक्तकमज्ञानशून्यनिन्दायाः, अपिना कर्मनिन्दायाः । खोक्तमिति । कर्मनिन्दनं
विभजन्ते विशेषेण भजन्ते स्मरन्ति स्मेत्यर्थः । ज्ञानस्येत्यादीति । प्रौढयेति । गौरवेण
ज्ञानकाण्डत्वान्निरूपितम् । वस्तुतस्तु परस्परं ज्ञानकर्मणोरङ्गाङ्गिभावो वर्तते एक, 'तमेत'मिति 'यदेव
विद्ययेति श्रुतिम्याम् । इत्यादीति । आदिना यथा शास्त्रान्तरप्राप्तयोरेव निवीतप्राचीनावीतयोः
परामर्श उपचीतविधिपरे वाक्ये तस्मात् तुत्यमनुष्ठेयत्वं गार्हस्थ्येनाप्रमान्तरसेति भाष्यम् ।
तत्त्वित्यादि । तत्तु न समञ्जसमित्यन्वयः । किं तदित्यत आहुः आश्रमान्तराणामिति ।
अवचर्यवानप्रसगृहसतुरीयाश्रमाणाम् । द्वयोराश्रमयोरन्येपाम् । दूयप्रतियोगिको भेदः । तद्वि-
दायानुष्ठेयत्वं विहाय । एवं गृहस्थतुरीयाश्रमपरव्याख्यानम् । एवं व्याख्यानं कस्मादसमअसमित्यत
आहुः जापालचोदितत्यादयति । आश्रमाणां व्याख्यानस्पति बोध्यम् । ननु परामर्शसूत्रेलान्य'
इति प्रक्रम्य 'मनचयादेव प्राजे दिनि जाचालश्रुतिमनपेक्ष्याय विचार इत्याहुरित्युक्तेः कुतस्तदपेक्ष्या-
सामघम्सदानमिति चेत्, तबाहुः प्रागेधेत्यादि । परामर्शसूत्र एवासामधस्सदानं दत्तोत्तरम् । तत्र
'जापालभुवनपेक्षायां पीन नोपलम्यत' इत्यादिनत्सवधेयम् ॥ १९ ॥

·, भाष्यप्रकाशनश्मि-परिहितम् । एवं सति पूर्वकापडवैयर्थ्यमापततीति तत्तात्पर्यमाह । विधि; धारणवत् ॥ २०॥ यथा योगशास्त्रे मनासमाधेरेव साध्यत्वात् तत्साधनत्वेनैव मानस्याः मूर्तर्धारणं विधीयते, न तु स्वतन्त्रतया फलसाधकत्वेन, मनःसमाधी तत्यागात्, 'ततः किश्चन न मरेत्', 'तचापि चित्तयडिशं शनकैर्वियुक्त' इत्यादिवाक्येभ्यः स्तथा, तथा भक्तिसाधनत्वेनैवानुष्ठेयमिति तात्पर्येण कर्मविधिरुच्यते, न तु खतन्नतया फलसाधकत्वेन । ननु तत्र समाधिमधिकृत्य यमादीन्युक्तानीति तन्मध्यपातित्वेन धारणस्य तथात्वमुच्यते, प्रकृते ज्ञानं भक्तिं वाधिकृत्य न फर्म विहितमिति दृष्टान्तवैपम्पमिति चेत् । न । उक्तानुपपत्त्या खानिन्द्यमेव फर्म श्रुतिर्विदधातीत्यवश्यं वाच्यम् । निन्दायां चेतरपदान्जानमध्यपातिन एव . तद्विपयस्य प्राशेरावश्यकत्वात् । तथा च भगवज्ज्ञानस्येतरनिरपेक्षत्वेन खरूपो- भाग्यप्रकाशः। विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥ सूत्रमवतारयन्ति एवं सतीत्यादि । एवं सतीति । उक्तश्रुतियेत्तुः कर्माकरणे प्राप्ते सति । व्याकुर्वन्ति यथेत्यादि । अत्र 'ततः किश्चने ति वाक्यमेका- दशस्कन्धीयम् । द्वितीयं तृतीयस्कन्धीयम् । तथेति । त्याज्यत्वम् । तथा भक्तीत्यत्र भक्ति- पदं ज्ञानसाप्युपलक्षकम् । अत्र दृष्टान्तवलेन कर्मणोऽस्वातत्र्यसाधनमसहमानो दृष्टान्तवैपम्प- मागकते नन्वित्यादि । चैपम्यं समादधते नेत्यादि । 'एप नित्य' इति श्रुती ज्ञानिनि कर्मणां फलाजनकत्वकथनात्तेषां कर्मण्यप्रवृत्या ज्ञाने कर्माङ्गतायामप्युक्तदोपतौल्येन उक्तश्रुती ब्रह्मज्ञान- शून्यानां दुःखमाप्तिकथनेन चान्येपामपि प्रवृत्त्यसम्भवे पूर्वकाण्डवैयर्यप्रसक्तिरूपयानुपपत्या खानिन्धमेव कर्म पूर्वकाण्डीयश्रुतिर्विदधातीत्यवश्यं वाच्यम् । 'अथेतर' इत्यविद्वनिन्दायाक्य 'इतर पदात् ज्ञानशून्येषु निन्दितेषु ज्ञानवान् वा तद्योग्यो वा ज्ञानमार्गमध्यपात्येव कर्माधिकारी वाच्यः । तन जातज्ञानस्यापि 'न कर्मणे'त्युक्तश्रुत्या निवृत्ती तद्योग्यस्यैव विपयत्वेन प्राप्लेरावश्य- कत्वात् । तथा च काम्यानां कर्मणां मूढविश्वासजनकतया परम्परातः सार्थक्यम् । नित्यानां त्यात्मसुखफलकानां विद्यासाहाय्यमन्तरेण तादृशफलोपधायकत्वस्यादृष्टत्वाचनकादिष्यपि विद्या- साहाय्यस्यैव दर्शनात् केवलभगवज्ञानस च शुकारुणिभरतादिपु फलोपधायकत्वदर्शनात्तस्यैतर- रमिः। विधिर्वा धारणवत् ।।२०।। श्रुतीति । असुर्या नाम ते लोका' इति श्रुतिवेत्तुः, भाष्ये तत्तात्पर्यमिति । एकादशसप्तदशाध्याये युधिष्ठिरवाक्यम् । 'यथानुष्ठीयमानेन त्वयि मतिर्नृणां भवे'- दित्यादिवायैस्तत्तात्पर्य सर्वोत्तममार्गविषयमाह । प्रकृते। तृतीयेति । वृद्धत्वाभावाच्छप्रत्ययो मृग्यः। भाप्यं विवरीतुमाहुः एप नित्य इति । उक्तदोपेति । कर्मण्यप्रवृत्याख्यदोपतौल्येन । उत्तेति । 'ये तद्विदुरिति श्रुतौ । अत्रान्येपामिति । कर्मकाण्डे कर्मठानां ज्ञानिमिन्नानामपि । विवृण्वन्ति स्म 7 पूर्वकाण्डेति। विदधातीति। वाक्यं विदधाति । तेन प्राह्मणो न हन्तव्य' इत्यत्र 'हन्तव्य' इति माने निन्धविधानेपि न दोषः । वाक्यं त्वनिन्धकर्म विदधात्येव । निन्दायामिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म । तद्विपयस्येति भाष्यस 'मानाधिकारिणः' इत्यर्थात् तत्र विकत्पेषि ज्ञानयोग्यस्पेयाहुः तत्र जातेति। तथा चेति माष्यं विवृण्वन्ति स्म, तथा चेति । जनकादिष्विति । आदिना ज्ञानिनः कर्मसिद्धाः श्रीभागवतप्रसिद्धाः यथा आविहोत्रः । शुकेति । आरुणिरारुण्युपनिषदि । तस्येति ।

·भीमब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० ४ अ०१सू० २०. पकारित्वमस्य कर्मणो वाच्यम् । तथा चोक्तं 'दानव्रततपोहोमजपस्वाध्याय- संयमैः । श्रेयोभिर्विविधैश्वान्यैः कृष्णे भक्तिर्हि, साध्यते' इति । 'एप नित्यो महिमेति श्रुतिरपि यज्ज्ञाने सति विहितनिषिद्धकर्मफलासम्बन्धः 'तद्वित् स्था दित्यनुफ्त्या 'तस्यैव पदवित् स्यादिति यदुक्तवती, तेन पदयोर्भक्तिमार्ग- रूपत्वात् तत्र च पदयोरेव सेव्यत्वेन मुख्यत्वात्तज्ज्ञानानुकूलप्रयत्नमेव पूर्व विदधे । तेन 'शृण्यन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः । त एच पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुज मिति वाक्याच वर्णाश्रमधर्मा आत्मधर्माश्च पदज्ञानसाधनत्वेन कर्तव्या इति सिद्धम् । 'तस्यैव' भाष्यप्रकाशः। . निरपेक्षकत्वेन नित्यकर्मविधिवैयर्थ्यपरिहाराय 'तमेतं वेदानुवचनेने त्यादितृतीयाथुत्या ज्ञानभक्ती प्रति स्वरूपोपकारित्वं नित्यस्य कर्मणो वाच्यमिति तात्पर्येण नित्यविधीनां तदुपयोगित्वेन काम्यविधीनां च सामञ्जसान पूर्वकाण्डवैयर्थ्यमित्यर्थः । ननु भवत्वेवं कर्मणां ज्ञानाङ्गत्वम् , तथापि भव्यङ्गत्वे किं मानम् ? अव आहुः तथा चोक्तमित्यादि । ननु तथापि व्यन्तरि- उत्वात् भयङ्गत्वापेक्षया ज्ञानाङ्गत्वमेव साधीय इति शङ्कायां भक्त्यङ्गत्वस श्रीवत्वं विशदयन्ति एप इत्यादि। सिद्धमाहुः तेनेत्यादि । उक्तेन खल्पोपपादनेनापरितुप्यन्तो विशेषतः श्रुत्यर्थ बदन्ति तस्यैवेत्यादि । सर्वत्रेति । पदविच्छब्देपि । पूर्वमिति । पूर्वार्धे । तथा च पूर्वोक्त युक्तमित्यर्थः । वस्तुतस्तु, तेनेत्यादिसिद्धार्थकथनात् पूर्वस्तस्यैवेत्यादिग्रन्थो लेखकनमात् पश्चात् पतित इति प्रतिभाति । रश्मिः। शुकादिज्ञानस्य । ज्ञानभक्ती इति । विविदिपन्तीत्यत्र विद् ज्ञाने, सनिच्छायाम् , 'इच्छा प्रेमे'ति विश्वनाथमतं गौणं, 'नैवेच्छा तु साधारण्या'दिति शाण्डिल्यर्पिणा निषेधात् , अतचित्तशुद्धिद्वारा ज्ञान- भक्ती प्रतीत्यर्थः । तदुपेति । ज्ञानोपयोगित्वेन । काम्यविधीनां च परम्परया ज्ञानोपयोगित्वेन । किमिति । ज्ञाने ज्ञानकाण्डोक्तवाक्यशक्तिः भक्तिकाण्डाभावात् किमिति प्रश्नः । तथा चोक्त- मित्यादीति । 'विविध पदेनान्यविशेषणेनापि 'ज्ञानी चेन्नजते कृष्ण मिति वाक्येन कर्मणो ज्ञानभक्ति- घ्यन्तरितत्वात् । एप इत्यादीति । तस्यैवेत्यादि । यज्ज्ञाने सति विहितनिपिद्धकर्मफला- सम्बन्धः। तस्यैव । पुटिस्थस्यैव । भक्तीति । 'भवत्पदाम्भोरुहनावमित्यत्र सुयोधिन्यामस्ति । तत्र चेति । प्रत्येकभक्तिमार्गे च । पदयोरिति । पादसेवनभक्तिरुक्ता ताभ्यामेव मुक्तिरिति । तज्ज्ञानेति । पदे वेत्तीति पदवित् । कर्तरि किम् । पदनिष्ठज्ञानानुकूलप्रयत्नवान् स्यादिति लिङा विदधे । उक्त- प्रयत्नवत्वं प्रयत्न एव तम् । तदानानुकूलप्रयतमेवेति पाठे पादसेवनभक्तेजीवस्य पद्भ्यां सेवनमित्यपि तृतीयसुबोधिन्यामन्ति । तदा तेन पदयोरित्यादिभाष्यं न सम्भवति । अतस्तदा- नेति । विरहे पदयोदर्दानं पञ्चाध्याय्यां स्पष्टम् । 'भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न मक्तियोग मिति दुर्लभाधिकारीयं पादसेवनमुक्तम् । तदा पदवित् पददानानुकूलप्रयत्नवान् । तर्हि पालज्ञानमेतद् दानम् । ज्ञानसमवायिकत्वात् । छान्दोग्ये नारदसनत्कुमारसंवादे 'आत्मतः स्मरः' 'आत्मतो विज्ञान मिति श्रुतिभ्याम् । अन्यत् पूर्ववत् । तेनेत्यादीति । वर्णाश्रमेति । तेन वर्णाश्रम- धर्मवत्सु आत्मधर्मवल्सु ये 'शृण्वन्ती'त्यादिकर्तारः त एव पश्यन्तीत्यन्वयः । आत्मधमी भग- वहत्तैश्वर्यादिमन्तः । कर्तव्या इति । 'दानप्रततपोहोति वाक्यात् कर्तव्याः । बदन्तीति ।

·, भाष्यप्रकाशः। भाध्यप्रकाश-रगि-परिहिवम् । तच्छन्द्रस्य प्रसिद्धार्थकत्यालोकवेदप्रसिद्स्य पुरुपोतमस्यय, तत्रापि, 'पदविवेच, दीनभावेन भक्तिमार्गीयज्ञानवानेय, त्यादेवेत्येवकारः सर्वत्रानुपज्यते। तथा सति भरती जातायां स्वत एवं भगवज्ञानं भवतीति झापयितुं 'तं विदित्येति पश्चा- दुत्तावतीति तदाशयो ज्ञायते । अत एष पूर्व कर्म निरूपितम् । साधनत्वात् । स्यादेतत् । भक्तिसाधनत्यमेव चेत् कर्मणः श्रुतेरभिमेतम् , तदा भगवद्विदि तत्फलासम्बन्ध इत्यनुपपन्नमिति चेत् ।मैवम् । कर्मणां हि भक्त्युत्पत्ती स्वरूप- योग्यतासम्पादकत्वमेष । 'नायमात्म'ति श्रुतेः कर्मज्ञानाभ्यामलभ्यत्वाद्भगवतः स्वरूपयोग्यतापेक्षापि मार्यादिकस्य, न तु पौष्टिकत्य, अत एव वाशब्द उत्तोs- नियमवाची । तथा सति भगवदनुग्रहयेत् , तदा भक्तिः, तया पुरुषोत्तमज्ञानम् , तदा कर्मतत्फलसम्बन्धगन्धोऽपि नेति किमनुपपन्नम् । एतेन, 'तमेव विदित्वा मुनिर्भवति' 'अग्रामो न हि गृह्यते' इत्यादिश्रुतीनां मिथो विरोधः परिहतः, अत्र पुनश्रोदयति सादित्यादि । अनुपपन्नमिति । साङ्गादिककर्मणः फलायश्यम्भा- पनियमेन ततो भक्त्युत्पत्तिसम्भवादनुपपन्नमित्यर्थः । तत् समादधते मैवमित्यादि । उक्त इति । ज्ञानस कर्मसापेक्षत्वात् पूर्वकाण्डे नित्यविधिनिमार्गीयस्येति कर्मणस्तदङ्गत्ववोधनाय रात्र उक्त इत्यर्थः । उत्तापिष्टम्भार्थमेवंतात्पर्याङ्गीकार गुणान्तरमाहुः एतेनेत्यादि । अत रदिमः। प्रेमविवशा वदन्ति । भ्रमरगीतटिप्पण्या विरहे प्रेम प्रसिद्धम् । निरोपलक्षणे च 'अहं निरुद्धो रोधेने निरोधपदवी गत' इति । दीनति । अहकारविरुद्ध पादसेवनानुकूलं दैन्यं, तेन ! भावपदेन भक्सन्तः- पातिना । भक्तिमार्गीयेति । भक्तिमार्गयिपदज्ञानवान् । पद विच्छन्द इति । श्रुतिप्रामाण्यादित्ति भावः। भाप्ये । तथा सतीत्यादि । मुक्तिसाधनपादसेवने सति । तजन्यप्रेमभक्तो। खत इति । आत्मीयभक्तेः प्रेम्णः। भगयज्ज्ञानं फलात्मकं 'गक्त्या मामभिनानातीति वाक्योक्तम् । 'तं विदि- त्येति । शारीरयामणे 'एप नित्यो महिमा ग्रामणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैव स्यात् पदवित् तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेनेति । अग्ने 'तस्मादेवंविच्छान्तो दान्तः' इति श्रुतिः । तदिति । फलात्मकं ज्ञानम् । तदाशयः श्रुत्याशयः। प्रकृते। पूर्वाध इति । 'एप नियो महिमे'- त्यस्मिन् । पूर्वोक्तमिति । पादसेवनप्रपञ्चनम् । प्रतिभातीति । प्रेम्णा वैवश्यदशायां पश्चादपि सम्भवात् प्रतिभातीत्युक्तम् । मैवमित्यादीति । सरूपेति । शुद्धचित्तस्स भक्तिरिति चित्तशुद्धिसम्पादकत्वम् । खरूपस्य भक्तिस्वरूपस्य चित्तशुद्धियोग्यता वरूपयोग्यता, तत्सम्पादकत्वम् । श्रीमा- गवतवाक्यावकारः । भाप्ये । कर्मतकलेति । कर्म चित्तशुद्धिसम्पादकं तत्फलं चित्तशुद्धिः । ननु कुतो न चित्तशुद्धिसम्बन्धो मानसीनत्यादिति चेत् । न । मर्यादाभक्तस्य यदानुग्रहेण पुष्टिभक्तिः तदा पुरुषोत्तमज्ञानमिति पुष्टौ पापामावस्येव चित्तशुद्धेरप्रयोजकत्वात् । ननु ‘स मानसीन आत्मां जनाना मिति श्रुतेः 'शुद्ध एव रमत' इत्याचायोक्तेश्च कथं चित्तशुद्धिरूपकर्मफलसम्बन्धाभाव इति चेत् । न । 'जगद्व्यापारवर्ज'मिसधिकरणे जगद्व्यापारराहित्यात्तत्र । 'प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम' इत्यत्र मिश्रसत्त्वनिषेधात् । विशुद्धसत्वाभावश्चित्त इति। कालविक्रमरहितसत्त्वत्वं विशुद्धसत्त्वत्वम्। उत्ताधापेति।उतार्थः कर्मणो ज्ञानाङ्गत्वबोधनं स्यादेतदिति ग्रन्थात् पूर्वग्रन्थोक्तः तदुपष्टम्भार्थ स्यादेतदिलादिना ग्रन्येन, एवं पुष्टिमायित्वेन कर्मविधेस्यात्पर्यम् , अभिषेयं तुं - ·. ४७० भीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [म०३ पा०४ भ० १सू० २०.' भक्त्या ग्राह्यत्वात् तदितरसाधनाग्राह्यत्वात् । अत एव 'विविदिपन्ति', न तु चिवन्यपीत्याशयवती'तमेतं वेदानुवचनेनेति श्रुतिः पठ्यते । न चानुपदमेव, 'तमेव विदित्वा मुनिर्भवतीत्युक्तेः सान्निध्यादुक्तसाधनै- रेप घेदनमभिप्रेतमिति वाच्यम् । वेदानुवचनादीनां सर्वेषां वेदनसाधनत्वे सर्वैपां तत्कतणां वेदनसम्भवेन 'मुनिर्भवती'त्येकत्वं तद्विदि न वदेत्, अतो ज्ञानं कस्य- चिदेकस्य भवतीति ज्ञानस्य दुर्लभत्वं ज्ञाप्यते । 'मनुष्याणां सहस्रपु कश्चिद् यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां चेत्ति तत्त्वत' इति भगवद्वा- फ्याच । तर्हि वेदानुवचनादिषु निःशक्षा प्रवृत्तिः कथम् ? इत्थम् । ‘स वा अय- भाप्यप्रकाशा एवेति । साधनबलेनाग्राह्यत्वादेव । इत्याशयवतीति । यद्यपि 'रथेन जिगमिपती त्यादावि- च्दामात्रस्यापुरुपार्थत्यात फलपर्यन्तत्वमिप्यत इति प्रकृतेप्येवं वक्तुं शक्पम् , तथापि लोके फल- पर्यन्ततायाः प्रायो दर्शनेन प्रतिबन्धाभाव तथा कल्पयितुं शक्यम् । प्रकृते तु 'नायमात्मेति श्रुत्या परणाभावे ज्ञानाभायस निश्चितत्वात् केवलेन वेदानुवचनादिना ज्ञानरूपं फलं न वक्तुं शक्यते । अत इच्छायास्तदर्थकयसकारणत्वेनेच्छाकारणानां यज्ञादीनां ज्ञानं प्रति स्वरूपयोग्य- तासम्पादकत्वमेवेत्याशययतीत्यर्थः । अग्रिमवाक्य विरोधमाशङ्य परिहरन्ति न चानुपदेत्यादि । उक्तसाधनैरिति । वेदानुवचनादिभिः । तथा च 'मुनि'रित्येकवचनश्रुत्यानेनापि सदुपोल- नमेव क्रियत इति न तद्विरोध इत्यर्थः । ज्ञानं कस्यचिदेवेति यदुक्तम् , तत्राशङ्कते तीत्यादि । नित्यकर्मणां वेदानुवचनादीनां ज्ञान उत्कटेच्छाजननेन वा सत्यशोधनेन वा खरूपयोग्य- रश्मिः। कर्मेव, तस्साङ्गीकारे सर्वोत्तममार्गे गुणान्तरं विरुद्धधर्माश्रयत्वेन सावितेपि श्रुत्यविरोधेऽर्थान्तररूपं गुणा- न्तरम् । एतेनेत्यादीति । श्रुतीनामिति । शारीरबामणस्थानाम् । साधनेति । भक्तीतरसाधनवलेन । प्रकृते इति । 'वेदानुवचनेन विविदिपन्ती'त्यत्र । फलेति । फलमुत्तरदेशसंयोगो ग्रामसंयोगध । प्रायो दर्शनमिच्छायास्तेन । प्रतिबन्धेति । निमोचभूमिकृतप्रतिबन्धः कार्यविघटनम् , तदभावे। तधेति । फलपर्यन्तं कल्पयितुं शक्यम् । जानातीच्छति यतत इति क्रमेणाहुः तदर्थकेति । यज्ञादीनामिति । ज्ञानजनकत्वात् पञ्चरात्रशाखाच ज्ञानरूपाणाम् । ज्ञानं प्रतीति । भक्तिं प्रति । गीवायां भक्तो शक्तिर्ज्ञानशब्दस्य । स्वरूपैति । चित्तशुद्धिद्वारा । स्वरूपं भक्तः । योग्यता चित्तशु- द्विरित्युक्तमेव । तस्याः सम्पादकत्वम् । यद्वा । इच्छाकारणानामित्यादेमंन्यसायमर्थः। तमेत'- मितिश्रुतौ भक्त्यप्रतीतेः । इत्थं च इच्छा कारणं येषां यनरूपाणां यज्ञादीनाम् । न तु विदन्त्यपी. तिभाष्यात् ज्ञान प्रति सस्पेत्यादिः। स्वरूपं ज्ञानस्वरूपम्। योग्यता चित्तशुद्धिः । तस्याः सम्पा. दफत्यम् । अग्रिमेत्यादि । अयमनुपदम् । पदं विविदिपन्तीति । न तु विदन्त्यपीसनेन विरोधः 'तमेव विदित्वे'त्यस्य । तं विरोधं परिहरन्ति न चानुपदेत्यादीति । पदं विविदिपन्तीति तहशीकृत्येत्यनुपदम् । मागे वा । उक्तपदं अग्रिमवाक्यमाग इत्यर्थः । एवेति । एक्कारोऽन्ययोग- ध्यवच्छेदकः । कस्यचिदिति। शुद्धचित्तस्य ! मुनिरित्यकेति । कश्चिदेवेत्यत्र हेतुः । तदुपोहलन- मिति । न तु विदन्यपीलसोपोद्वलनम् । तहीति । एकदेशविकृतन्यायात् न तु विदन्त्यपी- त्यनेन तमेव विदित्वेसस विरोध इत्यर्थः । वेदानुवचनादीनामिति । वेदानुवचनमपि याग इति सामानाधिकरण्यम् । ज्ञान इति । चित्तस्य शुद्धतादिति भावः । अन्यथा कर्मविषयकज्ञाना- - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिघहितम् । मात्मत्यादिकया पूर्वश्रुत्या भगवन्माहात्म्यं श्रुत्वा यथाकश्चित् तद्वेदनौत्सुक्ये सति सत्सङ्गाभावेन भक्तिमार्गापरिचयात् कर्ममार्गमानमानमधर्मत्वेनालौकि- कार्थसाधकत्येनापि पूर्व ज्ञातमस्तीति तदेव भगवद्वेदनेपि साधनमिति मन्यमाना- स्तदेव कुर्वन्ति । ननु चैदिकसाधनानां चैयर्थं फथमिति चेत् । न । भ्रमकृतत्वेऽपि जन्मान्तरीयाक्षरज्ञानोपयोगिसंस्काराधायकत्वेनावैयात् ॥ २० ॥ भाष्यप्रकाशा . तासम्पादन एव पर्यवसानम् , तदा ज्ञानमूलकारणस्य चरणस स्वविपयतानिश्चयस्याभावेन वेदा- नुवचनादिपु निःशङ्का प्रवृत्तिा दृश्यते, सा कथमित्यर्थः। तत्परिहाराय प्रवृत्तिमुपपादयन्ति इत्यमित्यादि । 'स वा अयमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्पेशानः सर्वसाधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किञ्च । स न राधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयानेप भूताधिपतिरेप लोकेश्वर एप लोकपालः स सेतुर्विधरण एपां लोकानामसम्भेदायेति माहात्म्यश्रवणेन घेदनौत्सुक्ये सति तेन तेषु तत्साधनत्वभ्रमात् प्रवृत्चिरित्यर्थः । ननु भ्रमात् करणे पापभ्रमेण कृतस प्रायश्चित्तस्येव तेपां बययं स्यादित्याशयेनाशङ्कते नन्वित्यादि । तत्र समादधते नेत्यादि । तथा च तत्रं कर्म- फलनिषेधस्य 'नान्तरिक्षे न दिवी'त्यादिवनित्यानुवादरूपत्वादेते पदज्ञानसाधनत्वेन कर्तव्या इति विदित्वा ते कुर्वन्ति । तत्र भक्तिमार्गात्मकपदज्ञानाभावेप्यक्षरात्मकपदज्ञानस जन्मान्तरे भवनाथ मनसि तत्संस्कारमाश्रमधर्मा आद्धत इति पूर्वोक्तमक्षुण्णमित्यर्थः । न च पापभ्रममा- यश्चित्तसेवास्स वैयर्थे पि दोपाभावात् सार्थकत्वसाधनमप्रयोजकमिति शक्यम् । 'न हि कल्या- णकर कश्चि'दिति न्यायेन पापभ्रमप्रायश्चित्तस्यापि जन्मान्तरे तादृशपापविपयकमनःप्रवृत्य- भावस्य फलत्वेन वक्तुं शक्यतया किश्चिदंशेन तत्रापि सार्थक्यस्यैव युक्तत्वात् । तेन पूर्वोत्तर- काण्डयोरेंकशास्यानुरोधादेवं श्रुतितात्पर्यनिश्चयेनैकवाक्यतायां पूर्वसोत्तरशेपत्यमिति सिद्धम् ॥२०॥ रश्मिः। दीनां कर्मविपयिणीच्छेति कर्मविपयिण्युत्कटेच्छा स्यात् तजननेन । स्वरूपेति । व्याख्यातम् । ज्ञानमूलेति । ज्ञानकरणं कर्म चित्तशुद्धिद्वारा । मूलकारणं वरणं यथा कर्मणि यथा भक्तौ तथा ज्ञानेपि कल्प्यं तस्य स्कृप्तस्य । खेति । अयं ज्ञानमार्गीयं वरणं प्राप्य ज्ञानेन मां प्राप्नोत्विति वरणस्स स्त्रविषयतानिश्चयः। तस्याभावेन । अवान्तरप्रवर्तकाभावेन । निःशङ्केति । कस्यचिदेव ज्ञान- मिति शहाकारणसत्त्वात् । तेनेति । औत्सुक्येन । तेषु । वेदानुवचनादिपु । तत्साधनत्वेति । ज्ञान- साधनत्वभ्रमात् । तेषामिति । वैदिकसाधनानाम् । वैयर्थ्य कथं स्यादित्यर्थः। तत्रेति । भ्रमात्करणे। फर्मेति । अप्राप्तप्रतियोगिकस्य । नान्तरिक्ष इति । अग्निश्चेतव्य इति सम्बन्धः । नित्येति । प्रत्यक्षसिद्धार्थानुवादायथा 'अग्निलिंगस भेपज'मिति । एत इति । आश्रमधर्माः। तस्यैव पदवित् स्सा'दिति श्रुत्युक्तपदज्ञानसाधनत्वेन । पूर्वोक्त मिति । वैदिकसाधनानां वैयर्थ्य भ्रमकृतानां । संस्कारफलानामक्षुण्णम् । ऐकशाध्येति । 'संहतमेतच्छास्त्रं जैमिनीयेन पोडशलक्षणेने तिवृत्त्या तथा । सर्वोत्तममार्गे तु 'तमेत'मिति श्रुसैकवाक्यता वृत्तेरानुगुण्याद् भक्तिपर्यन्तम् । वेदानुवचनेना- धिदैविकशुद्ध्या भक्तिरिति । 'यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्यया भवेदिति युधिष्ठिरवाक्यात् । तु विदन्यपीति भाग्यमनुग्रहरहितकर्तृपरम् । एवमिति । उक्तप्रकारेण । श्रुतीनां पूर्वोत्तरका- ण्डस्थानां तात्पर्यनिश्चयेन ॥२०॥ .

·भाष्यप्रकाश , ४७२ श्रीमद्हह्मसूत्राणुभाप्यम् । [स०३ पा०४०१ सू० २१. स्तुतिमानमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ ननु साम्यथुतेहेतोः कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य यपास्तम्, तन्नोपपद्यते । साम्यो- तानस्तुतिरूपत्वात् । अपि च । तथा ज्ञानिनोपि कर्मापादानात् कर्मकृतिस्त्री- कारादिति पायत् । अन्यथा ज्ञानिनां कर्मकृत्यमावेन तत्कृतगुणदोपामसक्त्या तनिषेधानुपपत्तिः स्यात्। तेपामपि तत्कृतगुणदोपसम्पन्धोऽस्त्येवेति ज्ञापनाय मात्रपदम् । निषेधेनेतरसाधारण्यं परिहियते। तथा च ज्ञानिनोपि कर्मकरणात् कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य निप्प्रत्यूमिति चेत्, नैवं वक्तुं युक्तम् । पदज्ञानस्य कर्मफला- सम्बन्धफलकत्वस्यापूर्वत्वाद्विधेयत्वमेव । न हि यस्य कर्मणो ज्ञानस्य वा यत्फलं तदुक्तिरपि स्तुतिरेवेति युक्तम् । तयोरुच्छेदापत्तेः। विधिर्हि प्रवर्तकः। तस्य स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ अत्रैव- फिश्चिदाशय परि- हरतीत्याशयेन पूर्व विवृण्वन्तः पूर्वपक्षभागं व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । ननु यदि साम्यथुत्या कर्मोपादानमापाद्यते, तदा निषेधश्रवणं याधितमेव सादित्यत आह निषेधेनेत्यादि । इतरसा- धारण्यमिति । अज्ञानिनां यथा कर्मजगुणदोपः, तथा ज्ञानिनो नेति तथेत्यर्थः । कर्मशेपत्व- मिति । सन्यासाश्रमीणकर्मशेपत्वम् । परिहारमागं व्याकुर्वन्ति नैयमित्यादि । अपूर्वत्वाद्विधे- यत्वमिति । यथा 'प्रतितिष्ठन्ति ह वै य एता रात्रीरुपयन्ती'त्यत्र रात्रिसत्रीयप्रतिष्ठाफलकत्व- सापूर्वत्वाद् विधेयत्वमेव, न तु स्तुतिमात्रत्वं तथेत्यर्थः । तदेतदुपपादयन्ति न हीत्यादि । यस्येति पदं यत् फल मित्यनेन सम्बध्यते । दिहेतौ । विधि त्यत्रापि तथा । एवमिति । रदिमः। स्तुतिमानमुपादानादिति चेनापूर्वत्वात् ॥ २१॥ परिहरतीति । सूत्रकारः । नन्वित्यादीति । यदपास्तमिति । 'असुर्या नामेति श्रुत्या कर्मनिन्दाया वितण्डयापास्तम् । स्तुतीति । असदुल्कपाधायकगुणवर्णनरूपत्वात् । यथा 'सौधाग्राणि स्पृशन्ति विधुमण्डल'मिति सौप- स्तुतिः । मात्रच्यत्ययान्तस्याव्ययत्वेन पश्यम्यन्तत्वम् । सौत्रो वा लुक् पञ्चम्याः। स्तुत्योपादानादिति स्तुतिपदानुवृत्त्या हेत्वन्तरमन्यचेत्यर्थोपि चैत्यस्य । तयेति । स्तुत्या । आप्तस्य ज्ञानिनोपि । तन्निपेघेति। कामकारसूत्रोक्तायां 'एप नित्यो महिमा माह्मणस्पति श्रुतौ कर्मकृत्यभावकृतगुणदोपनिषेधानुपपत्तिः । तेपामित्यादि । ज्ञानिनामपि कर्मकृत्यभावकृतगुणदोपसम्बन्धः। मानपदमिति । स्तुतिरेव स्तुतिमात्रमित्यपधारणार्थकमात्रपदम् । स्तुतज्ञानमात्रस्थितौ कर्मकृत्यमायकृतगुणदोपसम्बन्ध इति मावः । आपाद्यत इति । साम्यश्रुतेः स्तुतिमात्रपरायाः ज्ञानस्य कर्मसाम्यं स्यात्, तदा ज्ञानिनां कोपादानं न स्यात् , वर्तते तु विपरीतम् , अत्तो ज्ञानिनां कर्मोपादानापत्तिः एवमापाद्यते । बाधित- मिति । 'मम माता वन्ध्ये तिवन्निपियं स्यात् । ज्ञानिनो नेति । तेनेतरैरज्ञानिभिः साधारण्यं परिहियत इति भाप्यार्थः । अयमेव तथेत्यस्यार्थः । सन्यासाश्रमीणेति । सत्यासाश्रमे फर्माणि सप्तागार- भिक्षुचर्यादि तच्छेपत्यं कर्मज्ञाने । 'ज्ञात्वा कर्म कुर्यादिति । तथेत्यर्थ इति । तस्यैव पदवित् स्यात् इत्यत्र पदज्ञानम्य 'एप नित्यो महिमा बामणसे' तिश्रुत्युक्तो यः गुणदोषफलासम्बन्धः तरफलकत्वस्य । 'ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसाकुरुत' इति । 'सादिति विधिस्तद्विषयत्वं विधेयत्वं तथेत्यस्सार्थः । पदज्ञानवानेवेति भाप्य एवकारेण ज्ञानप्रतिबन्धकगुणदोषफलसम्बन्धव्यवच्छेदः क्रियत १. तयेविरधिमपाटः।

·भाष्यप्रकारा-रश्मि-परिहितम् । पुरुषमवृत्त्युपयोग्यर्थकथनेनैव चारितार्थ्यादन्यार्थकथनस्य स्तुतित्यमस्तु नाम । न ह्येवं प्रकृते । मुमुक्षोः कर्मयन्धाभावप्रेप्सोस्तत्साधनत्वज्ञान एवं प्रवृत्तिसम्भ- वात् । यच कर्मफलसम्बन्धनिषेधानुपपत्त्या कर्मसम्बन्ध इत्युक्तम् , तन्न साधीयः। न हि तरणी तमाकार्याभाव इत्युक्त तत्माप्तिरपि सम्भवति । अथवा । पुरुषो. तमज्ञानमुख्यफलस्यातिमहत्त्वेन साक्षाद्वक्तुमशक्यत्वं ज्ञापयन्ती कैमुतिकन्यायेन परम्परया तदाहनयर्चा 'तं विदित्वा ब्रामणो भवतीति श्रुतेन॑मणपदेन ब्रह्म- विदुच्यते। तथा चाद्यपदेन बुद्धिस्थबामणमाहात्म्योद्देशे कृते, स क इत्याकासा- यामाह, तं ब्राह्मणं विदित्वा विहितनिपिद्धफलासम्बन्धी भवतीतिलक्षण इत्यर्थः । साक्षाद्भगवद्विदः किमु वाच्यमिति भावः। अतस्तस्यैव तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वात् ब्राह्मणस्यैव भगवद्विदो भक्तस्यैव पदवित् स्यात्, तज्ज्ञाना- नुकूलप्रयत्नवान् स्यात् , तद्भजेतेति यावत् । तथा च यत्र भक्तविद्विपयकज्ञानस्या- प्युक्तरीत्या न कर्मशेपत्वं वक्तुं शक्यम् , तब भगवज्ञानस्य तथात्वं दूरदूरतर- मिति सर्व सुस्थम् ॥ २१ ॥ भाप्यप्रकाश अन्यार्थकथनम् । पूर्वोक्तमाशङ्कान्तरमनूय परिहरन्ति यच्चेत्यादि । 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्य- त्राकुतोभयस्य भगवज्ञानफलत्वश्रवणात् । ततो न्यून कर्मफलसम्बन्धाभावमात्रस्य फलत्वकथन- मनयोजकमित्यरुच्या 'एप नित्य' इति ऋगुत्तराध प्रकारान्तरेणाहुः अथवेत्यादि । तदाहेति । 'महत्चमाह । तद्विशदयन्ति तमित्यादि । 'तं विदित्वे ति व्याख्येयप्रतीकम् । श्रुतेरिति । विपा- पादिपदोत्तरं पठितान्निरपेक्षाच्छब्दात् । आद्यपदेनेति । एप इति पदेन । स क इति । ब्राह्मणः का। विहितनिपिद्धफलासम्बन्धीति । पापकपदे पापं के सुखं यसादित्यस्याप्यर्थस्य सब्रहीतुं शक्यत्वात् तथेत्यर्थः । तद्भजेतेति । पदं भजेत । सुस्थमिति । कर्मफलासम्बन्धस्य विधेपत्त्येन स्तुतिरूपताया आदर्तमशक्यत्वाज्ञानस न सन्यासाश्रमीणकर्मशेपत्वमिति यदुक्तं तदक्षुण्णमित्यर्थः । रश्मिः। इति कर्मफलासम्बन्धफलकत्वस्य विधेयत्वम् । पूर्वोक्तमिति । अत्रैव पूर्वोक्तम् । भगवदिति । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वा'नित्यनेनानन्दात्मकभगवज्ञानफलत्वश्रावणात् । न्यूनति । न्यूनच तत् कर्म- फलसम्यन्धाभावमा तस्य । कर्मफले गुणदोपौ तयोः सम्बन्धस्तस्साभावः स एव तन्मात्रं तस्येति व्याख्यातम् । अथवेत्यादीति । पुरुषोत्तमज्ञानफलं प्रवेशः मुख्यं फलं पदवित्त्वं तस्य । महत्त्व- मिति । उपकारस्मृत्या पूज्यत्वम् । अनया ऋचा वेद आह । एप इति पदेनेति । 'एप नियो महिमा ब्राह्मणस्येति श्रुतिस्थपदेन । भाप्ये । पुद्धिस्थेति । एप बुद्धौ सन्निहितः इच्छाद्वारा ज्ञानकार्यस्य उद्देशकृतिरूपयनस्याने दर्शनात् । नित्यो महिमेति । तथा च बुद्धिस्यं ब्राह्मणस्य महिमरूपमाहात्म्यं तस्योद्देश इत्यर्थः । प्रकृते । पापकेति । 'तस्यैव स्यात् पदवित् तं विदिला न कर्मणा लिप्यते पापकेने सत्रपापकपदे । तथेति । विहितनिषिद्धमलासम्बन्धीत्यर्थः । पुष्टिमार्गे पापस्य प्रतिबन्धकत्वमाशय श्रुयोक्तम् । भाष्ये । इतिलक्षण इति । एष इति पूर्वोक्तवि- १. भगवद्विद्विषयक इति पाठः। २. रदमी न्यून कर्मफलेति समस्तं पदम् ।

·४५४ भीमद्रामसूत्राणभाष्यम् । [अ०३पा०४०१सू०२२. पारिलवार्था इति चेन्न विशेपितत्वात् ॥ २२ ॥ अथ प्रकारान्तरेण शकते । 'भृगु वारुणिर्षरुण पितरमुपससार 'अधीहि भगवं 'इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य नियं भाग्यप्रकाशा + 'एतदनेभावशब्दाचेति सूत्रं पठ्यते । तत्र च भावशब्दादित्यस्य विधिशब्दादित्यर्थः । तथा चापूर्वत्वादेव न पदज्ञानस्य विधेयत्वकल्पनम् , किन्तु 'पदवित् स्यादिति विधिशब्दादपी- त्यर्थो वक्तव्यः । 'कुर्याद क्रियेत कर्तव्यं भवेत् सादिति पञ्चमम् । एतत् सात् सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम्' इति वाचस्पतिलिखितान न्यायविदर्दा सरणात् । तच 'विधि धारण यदित्यत्रतस्यैव 'स्थात् पदवि दिति श्रुतिल्याख्यानेनैव व्युत्पादितम् , अतः प्रयोजनामावादुपेक्षितमिति प्रतिभाति । लेखकदोपात् त्रुटितं वेति ज्ञेयम् । अन्ये तु, 'स्तुतिमात्र'मित्यादिद्विसूत्रमधिकरणान्तरमङ्गीकृत्य, 'स एप रसानो रसतमः परमः परायोऽटमोयं उद्गीथ' इत्याद्याः श्रुतयः किमुद्गीयादिस्तुत्यर्थाः, उतोपासनविध्यर्था इति संशये, उद्गीथादिकर्माङ्गान्युपादाय श्रावणात् स्तुत्या इति शङ्कायाम्, अपूर्वत्याद्विध्यर्थाः 'उद्गीथमुपासीते'ति विधिशब्दाय तथेत्याहुः । ततः पारिप्लवादिसूत्रत्रयमप्यधिकरणान्तरत्वेनोक्त्वा, अग्नीन्धनमूत्र, 'पुरुषार्थोऽतः शब्दा'दित्याधिकरणस फलोपसंहारार्थमिति चाहुः । तनासाकं रोचते । विद्यायाः स्वतः पुरुषार्थत्वसाधनाय सन्यासस्य तदङ्गत्वसाधनाय चाचार्यस प्रवृत्तवान्मध्ये उद्गीधादिविचारे प्रसङ्गस्यादर्शनादिति दिक् ॥ २१ ।। पारिसावार्या इतिचेन्न विशेपितत्वात् ॥ २२॥ अत्राशङ्कान्तरं परिहर्तमेपा रदिमः। हितनिपिद्धफलासम्बन्धीतिलक्षणः । प्रकृते । पदं भजेत । पादसेवनं चतुर्थ भजनं कुर्वीत । तदुक्तं 'निवृत्ततर्परुपगीयमानादिति । उपगानं समीपमागत्य गानम्, समीपागमनं पदयामिति पदयो- रुपकारं स्मृत्वा मजेत । पादुकाद्वारा । 'त्वत्सादुकामविरतं परि ये परन्तीति वेदस्तुतौ । पादसंवाहनं या तदुक्तं 'तस्मादालनं धर्चयेतिकाम' इति । भाष्ये । उक्तरीयेति । द्वितीयव्याख्यानोक्तरीत्या । रतिदूरात् तद्विपयकज्ञानात् दूरतरं भगवज्ञानस तथात्वं कर्मशेषत्वम् । प्रकृते । कर्मफलेति । मक्तिमार्गीयज्ञानवानेव सादिति पदवित्पदव्याख्यानमाष्य एवकारार्यविवरणेन विवृतम् । 'विधिवी धारणवदिति सूखे । स्तुतीति । व्याख्यातम् । पठ्यत इति । शङ्कराचार्यादिभिः स्वभाष्येषु पठ्यते । फर्मानहानीति । सावययत्वापादकानि ! भावशब्दाचेति सूत्रार्थमाहुः उद्गीथमिति । तथेति । उपासनविघ्याः । फलोपेति । फलं अमीन्धनाद्यपेक्षाभावः तस्योपसंहारार्थम् । अमाकमिति । अस्सम्यमिति वक्तव्ये समबुद्धिलाय सर्वत्र च्यांनां प्रीयमाण' इति सूत्रात् स्वस्थ प्रीयमाण- लामावादा पष्ठी। विद्याया इति । 'पुरुषार्योऽत' इति सूत्रीयात शब्दार्थः । उद्गीथादीति । आदिनोद्गीयानानि ॥२१॥ पारिमवा इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २२ ॥ आशकान्तरमिति । पारिल-

·7
भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् ।
धामोपजगामे त्याद्युपाख्यानैहि ब्रह्मविद्या निरूप्यते । 'सर्वाण्याख्यानानि' पारि-
प्लवे शंसती ति श्रुत्या शंसनशेषत्वं तेपामवगम्यते । शंसने शब्दमात्रस्य माधा.
न्येनार्यज्ञानस्यातयात्वादुपदेशान्ताख्यानप्रतिपावं ज्ञानं मनार्थवदमयोजकमिति
कर्मशेपत्वमपि न वक्तुं शक्यम् । माधान्यं तु दुरापास्तम् । धर्मिण एवासिद्धि-
रित्याह । पारिप्लवार्था इति । उक्तरीत्या सर्वा उपाख्यानश्रुतयः फर्मशेपभूता
इत्यर्थः अनाचार्य एवमपि कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य न सम्भवतीत्याह नेति । कुतः।
विशेपितत्वात् । कर्मणः सकाशाज्ज्ञानं विशेपितमधिकधर्मविशिष्टत्वेनोक्तमिति
न ज्ञानस्य फर्मशेपत्वमित्यर्थः । ननु विशेपितत्वमारुयानेष्वेवेत्यप्रयोजको हेतु-
रिति चेत् । मैवम् । आचार्याशयानवगमात् । तथाहि । पूर्व 'तुष्यतु दुर्जन' इति
न्यायेनाख्यानानां शंसनशेषत्वमुपेक्षित्वोच्यते। न घाख्यानेष्वेव ज्ञानं निरूप्यते,
किन्त्वन्यत्रापि तथा हि । तैत्तिरीयके पथ्यते।'ब्रामविदामोति परम्, तदेपाभ्युक्ता,
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म'त्युपक्रम्य, माहात्म्पविशेपज्ञानार्थमाकाशादिकर्तृत्वमुक्त्वा,
आनन्दमयत्वं रसरूपत्यमुक्त्वा, भीपास्मादित्यादिना सर्वनियामकत्वं चोक्त्वा,
भगवानेच पूर्णानन्द इति ज्ञापनायानन्दगणनां कृत्वा, आनन्दमयं पुरुषोत्तम
प्राप्तेनानुभूयमानानन्दस्वरूपं, 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे'यादि.
मोक्त्या, तद्विदो माहात्म्यमुच्यते 'एत ह या व न तपति किमहं साधु नाकरवं
किमहं पापमकरव'मिति । अत्र ज्ञानवान् सचिद्रूपदेशकालापरिच्छिन्नं सर्वकारें
निरयध्यानन्दात्मकं सर्वनियामक मनोवागगोचरं पुरुषोत्तमं मामोति, कर्म तु वर्ष
लेशात्मकम् , तद्वांश्च 'अस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुते।
क्षुद्रतरानन्दजनकवर्गपश्वादिफलमामोतीति विहितनिपिद्धकर्मणोश्चाप्रयोजकत्वं
ससियुच्यत इति फर्मणः सकाशाज्ज्ञानस्य निरवधिरेव विशेष उच्यत इति न
धर्म्यसिद्धिः, न पा कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य सिध्यति ॥ २२ ॥
माध्यमकास
त्रिसूत्रीत्याशयेनैतस्य पूर्वपक्षांशमवतारयन्ति अथेत्यादि । तेपामिति । उपाख्यानानाम् । धर्मिण
एवासिद्धरिति । धर्मिणो ज्ञानस्यैव अप्रयोजकत्यादसिद्धेः । परिहारांशमवतारयन्तो प्याकुर्वन्ति
अनेत्यादि । विशेपितमिति । विशेषः सजातोऽस्पेति विशेपितम् । अधिकपर्मविशिष्टत्वं च परमा-
नन्दरूपफलजनकत्वं ज्ञेयम् । तदेवाग्रे व्युत्पायम् । शेपं स्फुटम् ॥ २२ ॥
रश्मिः।
यकर्मशेषत्वं ज्ञानसेत्साशकान्तरम् । भाष्ये । उपदेशान्तेति । 'मामुपाखेति प्रतर्दनं प्रतीन्द्रोपदे-
शान्तास्यानप्रतिपाद्यम् । प्रकृते । विशेपितमिति । 'तारकादिम्य इतच्' । शेपमिति । ज्ञानं
कर्मशेपत्ताभाववत्, विशेपितत्वात् , यन्नैवं तनैवं लौकिकपटवत् । इत्यत्राख्यानेषु हेतोः साध्याभावव-
हुत्तित्वात् साधारण्यमाहुः ननु विशेपितत्वमिति । अप्रयोजक इति । साधारणो हेतुः विशेषि-
तत्वरूपः । उपेक्षित्वेति । त्यो ल्ययमावश्छान्दसः। अत्रेति । भृगुप्रपाठके। तस्मिन्नुच्यते इति ।
भृगुप्रपाठके प्रावित्रपाठके 'एवरह वा व नातपतीति अलोच्यते इत्यर्थः । एवं शेष स्फुटम् ॥२२॥

·४७६ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०४ १०१ सू० २३. तथाप्याख्यानप्रतिपादितविद्यानामसिद्धिरेवेति चेत्, तत्राह । तथा चैकवाक्यतोपवन्धात् ॥ २३ ॥ यथा केवलश्रुतेर्विवाप्राधान्यम्, तथैवोपाख्यानश्रुतीनामित्यर्थः । चकारण प्रश्नोत्तरनिीतार्थप्रतिपादनम् । महतामयात्र प्रवृत्तिः। सापि बहायासपूर्विफेति विद्यामाहात्म्यज्ञापनं प्ररोचनं चाधिकमुपाख्यानानामुपाख्यानं विनैव विद्यानिव- पिकायाः श्रुतेः सकाशादित्युच्यते । तत्र हेतुरेकवाक्यतोपगन्धादिति । 'आचा- र्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुत्यैकवाक्यताज्ञानमाख्यानं विना न भवतीति तदर्ध- मुपबन्धात् गुरुशिष्यकथोपपन्धादित्यर्थः । अधया । उपाख्यानरहितायां श्रुतौ यथा ज्ञानं निरूप्यते, तथैव 'अधीहि भगय इति होपससाद सनत्कुमारं नारद' इत्याद्याख्यानेप्वपि निरूप्यत इत्य- नाख्यानश्रुत्यैकवाक्यतयैवाख्याने ज्ञानस्वरूपोपवन्धात् प्रतिपादनादित्यर्थः । भाष्यप्रकाशः। तथा चैकवाक्यतोपपन्धात् ॥ २३ ॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः तथापीत्यादि । असिद्धि- रिति। कर्मशेपत्वाभावस्सासिद्धिः। तथा चाशङ्कान्तरस्य निवृत्तत्वेऽप्युक्ताशङ्काया अनिवृत्तत्वादेकदेश- दोपपरिहारायेदं सूत्रमित्यर्थः । व्याकुर्वन्ति यथेत्यादि। परोचनं चाधिकमिति । इदमवान्तरफ- लमधिकम् । कथमेकवाक्यतोपरन्ध इत्याकाक्षायां तामुपपाद्याहुः आचार्येत्यादि । सर्वासां परवि- यानां परनवार्थः, तत्प्राप्तिरेव च प्रयोजनम् । 'आचार्यवान पुरुषो वेदेति श्रुतिश्छान्दोग्ये श्वेतके- तूपाख्याने 'यथा सौम्य पुरुष गन्धारेभ्योऽभिनिवद्धाक्षमित्युपक्रम्य पठिता । तत्र तदृष्टान्तेन आचार्याच्छिण्यस्य ब्रह्मज्ञानादिकं श्राव्यते । अतः सर्वा एवं विद्या गुरुशिष्यसाकाहाः । तदेतच्छु- त्युक्तमेकवाक्यताज्ञानमाख्यानं विना न भवतीति तदर्थं तदुपबन्धात्। तथा च केवलानां यथा न शंसनशेपत्वम् , तथा आख्यानोक्तानामपि नेत्यर्थः । अन्ये तु सूत्रे 'एकवाक्योपबन्धा'दिति पाठमङ्गीकृत्य एकवाक्यतयोपयन्धं व्याकुर्वन्त, एक- वाक्यपदं भावप्रधानं बोधयन्तीति न कश्चिद्विशेपः । रदिमः। तथा चैकवाक्यतोपयन्धात् ॥ २३ ॥ तथापीत्यादीति । यद्यपि 'एतरह वा व न रापतीति श्रुत्या विहितप्रतिपिद्धकर्मणोरप्रयोजकत्वम् , तथापि 'सर्याण्याख्यानानि पारिलवे शंसतीति श्रुत्या आख्यानप्रतिपादितेत्यादि । उक्तेति । आमासोक्ताशङ्कायाः । एकदेशेति । शबैकदेशः । शङ्का धर्यसिद्धिविपया ज्ञानस्य कर्मशेपत्वविषया च शकान्तरपदेनोक्ता, तत्रैकदेशः ज्ञानस्य कर्मशेषत्वं तस्स दोपस्स परिहारायेत्यर्थः । यथेत्यादीति । तथा चेति सूत्रांशार्थः । तथा चकारार्थमाहुः चकारेणेति । गुरुशिष्यति । 'अर्थैकत्वात् वाक्यं साकाई चेत्, विभागे स्यादित्यत्र द्वितीयाध्याये । परस्पराकायैकवाक्यत्वमुक्तम् । अत्र विद्यानां केवलज्ञानानां गुरुशिष्यघटितो- पाख्यानापेक्षा तयाधैकत्वादेकं वाक्यमित्युक्तम् । तदर्थमिति । तेन त्रिपदमिदं सूत्रं एकवाक्यतया उपनियन्धात् तृतीयासमासः । अपि नेति । विशिष्टं शुद्धानातिरिच्यत इति भावः। ननु नधापि 'सर्वाण्याख्यानानी ति श्रुतिविरोषस्तु सादिति चेत् । न । सर्वाण्युपाख्यानानि सत्येक ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । नैकट्ययाचिनोपपदेन वस्तुसती' या तत्तद्गुरुनत्तच्छिप्यकथा तत्सामीप्यमन्त्रोच्यते अन्यथा सामीप्यासम्भवादतः कल्पितत्वशानिरासः । नन्वेवमपि पारिष्ठयार्थत्वे न वाधकं पयाम इति चेत् । उच्यते । अश्वमेध- प्रकरणे, 'मनुवैवस्वतो राजे'यादीन्याख्यानानि यत्र पठितानि, तत्र सामान्यतस्तेषां विनियोगः, 'सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लये शंसती'त्यनेनोक्त इति सर्वशन्द्रस्तदा- भाग्यप्रकाशः। नन्वेवमाख्यानरहितानामप्याख्यानोक्तार्थाकासत्वातासामेवैतच्छेपत्यम् न त्वाख्यानपतीनां तच्छेपस्वमिति नोक्तदोपनिवृत्चिरित्यपेक्षायां पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तथा च यदि तत्रान्य- देवोच्येत तत्परत्वमेव सात् , न ज्ञानपरत्वम् । निरूपिते तु ज्ञानस्वरूप एतासामपि केवल विद्याशे- पत्वम्, अतो न दोप इत्यर्थः । सूत्र उपोपसर्गकथनस्य तात्पर्यमाहुः नैकट्येत्यादि । अत्र पुनराशङ्कते नन्वित्यादि । एवं पूर्वव्याख्याने तासामुपाख्यानाकाझा, द्वितीये चोपा- ख्यानानां तदाका ति परस्पराकासयकवाक्यत्वे उभयविधवाक्यानां पारिप्लवंशेपता अदण्डवारितेति तथेत्यर्थः । अत्र समादधते उच्यत इत्यादि । तथा च प्रकरणेन सर्वशब्दार्थसकोचावगमादनेन धाक्येन वियानां न कर्मशेपत्वसिद्धिरित्यर्थः । उक्तेऽर्थे लिङ्गमप्युपोदलकमाहुः एवं सतीत्यादि। বিঃ। न तूपाख्यानानां पारिप्लवाङ्गत्वमित्याशयात् । एवमिति । तेन द्विपदमिदं सूत्रं एकवाक्यताया उपनिबन्धात् । शेपत्वं निषेधे । आख्यानेति केवलज्ञानानाम् । आख्यानेति । विज्ञानां विधेयत्वनिर्वाहायोपाख्यानोक्तार्थस्य विधेयस्तावकस्स आकाइत्यादित्यर्थः । यः स्तूयते, स विधीयते इति पूर्वमीमांसकोक्तेः । किन 'केवलानां यथा न पारिप्लवशंसनशेपत्वं तथाख्यानोक्तानामपि विद्यानां पारिप्लवशंसने उक्कार्थेति तु केवलमारहारकरवनिवृत्त्यै । 'केवलमारहारः स्यादधीत्य वेदं यो न जानात्यर्थमिति । एवमप्येकवाक्यतोपबन्धात् । तासामिति । आक्षिप्ताख्यायिकानां केवलानाम् । एतच्छेपत्वम्, पारिप्लवशेपत्वम् । 'सर्वाण्याख्यानानी'ति श्रुतावाख्याने विशेषाश्रवणात् । तच्छे- पत्वमिति पारिलवशेषत्वम्। उक्तेति । भाष्यीयामासोक्तदोपनिवृत्तिः। अथवेत्यादीति । श्रुतावित्यस 'साको वेदोऽध्येयो शेयथे' त्यस्साम् । अनारम्याधीतत्वादस्याः । निरूप्यत इत्यस्य 'तरति शोकमात्मविद्' इति श्रुत्या निरूप्यत इयर्थः । एकवाक्यतेत्यस्सार्थकत्वेन तथेत्यर्थः। आख्यान इत्यस्य भृगूपा- ख्यान इत्यर्थः । तत्रेति । आख्यानरहितविद्यासु । अन्यदेव ज्ञानाद्भिन्नमेव । एतासामपीति पारिप्लवशेपभूतानाम् । अतो नेति । विद्याशेषत्वात् न भाष्यीयामासोक्तो दोपः आख्यानप्रतिपादितविद्यानां कर्मशेपत्वाभावस्यासिद्धिरूपः । नैकट्येत्यादीति । वस्तुसजातीयेति समानसंवित्संवेद्या ज्ञानादि- वस्त्वाकासिता । यथा ज्ञानं कथावस्त्वाकालितमित्याकासितत्वेन सजातीयत्वं या। अन्यथेति । आकाशितखाभावे । कल्पितत्वस्य अर्थवादत्तस्य शशानिरासः वस्तुसजातीयत्वात् । तासामिति । केवलानां विद्यानां तदाका ति केवल विद्याकाहा । उभयेति । केवलश्रुत्युपाख्यानश्रुत्योखि उभये फेवलोपाख्याने विधेयेषु तानि वाश्यानि उमयविधवाक्यानि तेपाम् ।पारिलवेति । 'सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवे शंसती'ति श्रुत्या पारिष्ठवशेपिता एतयैव श्रुत्साऽदुष्टा सा न दण्डेन युक्त्यन्तरेण वारितेत्यर्थः । यया दण्डेन गामभ्याजेत्यत्र दुष्यं गां तथेत्येवं प्रकृते नेत्यदण्डवारिता । तथेतीति । एवमपि पारिप्लवायवै बाधकं न पश्याम इत्यर्थः । अनेनेति । पारिप्लवेन वाक्येन । लिङ्गमिति 'पारिप्लवमा- १ वस्तुसजातीयेतिरश्मिपाठः व्याख्यातच तथा :., २.पारिझवशेपितेति रश्मिपाठः । -- ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुमाध्यम्। [अ०३ पा०४ १०१सू० २४. ख्यानपर एक, न त्वाख्यानान्तरपरोऽपि । प्रकरणस्य नियामकत्वात् । एवं सति, यदा पारिलवाख्यकर्ममस्तावः, तदा विशेषविनियोग उक्तः। 'पारिप्लवमाचक्षी- तेति । तत्र प्रथमेऽहनि 'मनुर्वैवखतो राजेंति । द्वितीयेऽहनि 'इन्द्रो वैवस्वत' इति । तृतीयेऽहनि 'यमो वैवखतो राजे त्याचाख्यानविशेषा वाक्यशेषे विनि- युज्यन्ते । आख्यानसामान्यपरत्वे त्यहोविशेष उपाख्यानविशेपविधानं न स्यात् । अत एव पारिप्लवमित्येकवचनम्, अतो नाख्यानान्तरगन्धसम्वन्धोऽपि। मापकाभावात् ।। २३ ॥ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २४ ॥ एवं 'पुरुषार्थोऽतः शब्दा'दित्युपक्रम्य ज्ञानस्य फलसाधने कर्मानपेक्षत्वमुप- पाच तत्रैवोपपत्यन्तरमाह । यतो ज्ञानी ज्ञानेन स्वयमेव यज्ञात्मको जातः, अत एव जरामर्याग्निहोऽग्निस्तदिन्धनं समिदादि, तदादय आज्यादयस्तेपामन- पेक्षोक्ता । श्रुतौ तैत्तिरीयके पठ्यते । तस्यैवं विदुपो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा भाष्यप्रकाश एवं सतीति प्रकरणसबिधिम्यां सर्वशब्दार्थसङ्कोचे सति । तथा चेदै लिङ्गमपि सङ्कोचे मानमि- स्यर्थः । ननु 'मनुर्वैवस्वत' इत्यादीनि तत्तदहनि पूर्वमाख्यातव्यानीत्यमिप्रायेण विशेपविधानमित्या- शशावारणाय गमकान्तरमाहुः अत एवेत्यादि । तथा च यदि तथाभिप्रायः स्यात्, तदा बहुवच- नमादिपदं वा प्रयुक्तं साद, अतस्तदभावान तथेत्यर्थः। एवञ्च पारिप्लवस्त्रे यो विशेपितत्वरूपो हेतुरुक्ता, स एव प्रकृतेतराण्याख्यानानि च्यावर्तयन् सर्वशब्दार्थसङ्कोचं बोधयतीति न काऽपि पति तात्पर्यम् ।। २३ ॥ अत एव चानीन्धनाथनपेक्षा ॥२४॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः एवमित्यादि । व्याकुर्वन्ति रदिमः। चक्षीतेति श्रुतिसामर्थ्यम् । प्रकरणेति । सन्निधिः। पारिप्लवसन्निधिः। भाप्ये विशेपेति सङ्कचित- सर्वशब्दार्थोपाख्यानस विनियोगः । वाक्येति सर्वाण्युपाख्यानानि शंसति कर्माणि, उतैकं सवचितो- पाख्यानं कर्मेति सन्देहे प्रवृत्तं 'पारिप्लवमाचक्षीतेति वाक्यशेपस्तेन वाक्यशेष इति पाठे न वर्णलोपः, किन्तु विवक्षातः कारकाणि मवन्तीत्यधिकरणत्वविवक्षा वाक्यशेपे । अहोविशेष इति सप्तम्यन्तम् । मकृते । पूर्वमिति । पारिप्लवकर्मणः पूर्वम् । यहुवचन मिति । 'पारिप्लवाण्याचक्षीतेति । पारिप्लवमादावाचक्षीतेति । तदभावादिति । आदिवहुवचनयोरभावात् । तथेति । नाख्यानान्तः रगन्धसम्बन्धोपीयर्थः । पूर्वमाख्यातव्यानीति नेति वार्यः । एवं चेति । सूत्रे तथेत्यनेन दृष्टान्ताय पूर्वसूत्रीयार्यानुवादसूचने च । इतराणि । अधिकधर्मविशिष्टानि । न कापीति । सूत्रे सोचक- पदामावात् व्याख्यानं प्रासनिकं कुत इति शङ्का न ॥ २३ ॥ अत एव चानीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २४ ॥ स्फुटमिति । सूत्रं व्याकुर्वन्ति स्म जराम- पैति । महानारायणसमायावस्ति । जरा पञ्चसप्सत्यनन्तरं मरणं मरस्तयोः साधु जरामर्याग्निहोत्रं तत्र । तया च श्रुतिः 'एतद्वै जरामर्यामिहोत्रं सत्र'मिति । तैत्तिरीयक इति । महानारायणे । विदुषो पज्ञस्येति । विद्वत्कर्तृकयज्ञस्य । यद्वा । यज्ञस्येति । ज्ञानेन यज्ञात्मकस्स । 'गोपालोऽहमिति भाव पेदिति गोपाठतापनीयात् । यजमान इति । फलभाक्त्वात् । पत्नीति । फलेज्नुकूलत्वात् ।

·भाज्यप्रकाश-रधिम-परिहितम् । पनी शरीरमिध्ममुरो वेदिलामानि यहिर्वदः शिखा हृदयं यूप: काम आज्य मन्युः पशुस्तपोऽग्निरियादि । एतेन यदन्यस्य यज्ञतासम्पादकम् , तस्य खकार्य: साधने कयं यज्ञापेक्षा भवेदिति भावः सूच्यते ॥ २४ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथम पुरुषार्थोऽतः शब्दादित्यधिकरणम् ॥१॥ भाग्यप्रकारात यत इत्यादि । शेष स्फुटम् ॥ २४ ॥ इति प्रथमं पुरुषार्थोऽतः शब्दादित्यधिकरणम् ॥१॥ रश्मिः। शरीरमिध्ममिति । इध्मं समिधः, ता ययामी हूयन्ते, तथा शरीर तपसि, द्वितीयस्कन्धनवमाध्या. योक्ते । उरः प्रसिद्धम्। दिः संस्कृता भू स्थण्डिलम् । पर्हि रिति । विराङ्लोमानि । तत्साम्यात्। घेद इति । 'वेदं कृत्वा वेदिं करोती'ति श्रुत्युक्तो वेदः । वेदो धननामसु निरुक्त उक्तम् । हृदयं यूप इति । यथा उरोऽधो हृदयं तथा वेधयो यूप इत्यधस्त्वसाम्यात् । काम आज्यमिति । आज्ये घृतं यथामौ तथा कामस्तपसि तपः कामः । विरहताप एव सर्वात्मभावव्यक्तेः सर्वात्ममाव. कामः स्यात् । मन्युः पशुरिति । पशुवन्मन्युः क्रोधः राजसादिभावे विशसनीय इत्यर्थः । जरामर्या- मिहोत्रस सत्रत्वमुक्तं तदर्थ कश्नाह दमः शमयितेत्यादि । बहुकर्तृको यागः सत्रम् । तत्र दम इन्द्रियसंयमरूपोपि कर्ता । कर्तृभूतदमाभावे अन्यत्र मनस्सत्त्वे सर्वात्ममावसत्रं न निर्वहेत् । शमयिता मनसो पोध्यः । दक्षिणावाग्धोतेति। दक्षिणा दैवी वाक् होता होतृकर्मकत्री होतग्वित् । जुनोतीति होता । नेतृत्वष्ट्रहोतृपोत्रिति साधुः । प्राण उगोतेति । उद्गातृकर्मकती । प्राण आसन्यः । सोषि कर्ता । यतः सन्देशसशसामगानकर्ता । सादृश्यं च प्राणरक्षकत्वेनापहतपाप्मत्येन । रावात्मगाव- पत्यः दास्यभक्तिमत्यः 'भवाम दास्स' इति वाक्यात् । सानि च भगवतः परिचर्योक्तेति युक्त सामगातुः प्राणस्य कर्तृत्वम् । उगता सामवित् । उगायतीत्युद्गाता । तृन् तृड् वा । चक्षुरध्वर्युरिति । इन्द्रियवतीनां सर्वात्ममावावरे साध्वीत्वात् चक्षुरध्वर्युः । अध्वर्युर्यजर्वित् । अध्वरमिच्छतीत्यध्वयुः । सुप इति क्यच, कन्यध्वरपृतनस्येति लोपः क्यान्छन्दसीत्युः । ब्रह्मेति । ब्रह्महन्ममानां मनोपि वृह- दिति ग्रहा कृताकृतावेक्षकः। श्रोत्रं अनीदिति अमीन् इन्धे इत्समीत्। मि इन्धि दीप्तौ स्विप । न लोपः अमीलिक् । या अवध्रियते सा दीक्षेति । दीक्ष मौण्डयेज्योपनयननियमव्रतादेशेषु । म्वा.' आ. से. अवार्था बहवः नवाऱ्यांमुक्ताः तदर्थ प्रियते वैकुण्ठलीला सा दीक्षा नियम इत्यर्थः । साधार- णविषयेति प्रतिज्ञेत्यर्थः । नियमा प्रतिज्ञा । यदनाति तद्धविरिति प्रसिद्धमन्नौ विरहतापे । यरिपवति तदस्य सोमपानमिति । स्पष्टम् । यद्रमते तदुपसद, इति । उपसीदन्त्या. उपसदः । रमणेऽनेकेषु सीदन्तीति साम्यम्। 'आत्मक्रीड' इति श्रुतेः। यत्सञ्चरत्युपविशत्युत्तिष्ठते च स प्रवर्य इति । प्रवगर्यो वायुः । आदित्यो वा चेप्टारूपः । कालश्चेष्टेति यागे प्रवर्यो द्रष्टव्यः । है खाहाकारे । यन्मुखं तदाहवनीय इति । मुख्यतो मुखे जुहोतीति । आहवनीयोमिः कुण्डश्च । या व्याहृतिराहुतिरिति । तिस्रो व्याहृतयो नोक्ताः आत्मयजमानस आधिभौतिकत्वात् । व्याह- तिर्भूतस्साः सत्ता मुखे । 'अनिवाग्भूत्वा मुखं प्राविश'दिति श्रुतेः । आहुतिराहवनीयमुखे । यदस्य: विज्ञानं तजुहोतीति । अस्य आत्मयजमानस्य यद्विज्ञानं व्याहृयाहुतिविषयकम् । विशिष्टं वैदिकं ज्ञानम् । तज्जुहोति । मुखयोर्ददातीत्यर्थः । यत्सायं प्रातरत्ति तत् समिधमिति ।

·४८०
श्रीमद्भदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० ४ अ०२ सू० २५.
सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेर श्ववत् ॥ २५ ॥ (३-४-२.)
उक्तन्यायेन ज्ञान प्रति कर्मणः फलोपकारित्वाभावेपि स्वरूपोपकारित्वमस्ति ।
न वेति चिन्त्यते । तत्र नेति पूर्वः पक्षः । गुरूपसत्तितदुपदेशैरेव तत्सम्भवात् ।
'भाचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतेः । अत्र सिद्धान्तमाह सर्वापेक्षेति । सर्वेषां
भाष्यप्रकाशः।
सर्यापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरम्यवत् ॥ २५॥ अधिकरणमवतारयन्ति उक्तन्पायेने-
त्यादि । पूर्वाधिकरणे पुरुषोत्तम एव पुरुषार्थः, तत्प्राप्तिश्व केवलाज्ज्ञानादेवेति प्रतिज्ञाय शब्दाढेतो-
स्तत् साधयित्वा शब्दस्य तत्साधकत्वं व्युत्पादितम् । अत उक्तैन न्यायेन शब्देन ज्ञान प्रति
फर्मणः फलोपकारित्याभावेपि कर्मणां सार्थक्याय स्वरूपोपकारित्वं यदुक्तम् , तद्युक्तत्यादस्ति,
उतायुक्तत्वान्नास्तीत्येतदसिन्नधिकरणे विचार्यत इत्यर्थः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति सर्वेपामित्या-
रश्मिः।
अमिविरहतापाविन्धे समिति सम्यक । पचायच् । 'यदेव असृजत तत्तदतुमध्रियतेति वृहदारण्यकादा.
स्माति । यजमानोप्यति । सुपुप्तावानन्दमपि । 'आनन्दभुक्' इति नृसिंहतापिन्याः। नन्वौपधिरमिविर-
हतापाविन्धे न त्वन्नमिति चेत्, न । 'औपधवदशनमाचरे'दित्यारुणिश्रुतेः । पाच्यानाशनमाचरेदित्यर्थः ।
यथा 'अत्यम्बुपानात् न विपच्यतेनं निरम्बुपानाच स एव दोपः । तस्मान्नरो वह्निविवर्धनाय मुहुर्मुहु-
पारि पिवेदभूरी'ति । पाच्याम्युपानम् । यत्मातमध्यन्दिनं सायञ्च तानि सवनानीति । सोमलता-
कण्डनकालाः प्रातमध्यन्दिनसायंरूपाणि सवनानि सर्वात्मभावे पुञ् अभिपवे स्वा. उभय, अ.
मुन्वन्ति सोमं भगवन्मन इति सवनानि । बन्धादित्वात् ल्युः । त्युड् वा । ये अहोरात्रे ते दर्श-
पूर्णमासाविति । विरहकालरूपी त्वत्र । ये अर्धमासाश्च मासाश्च ते चातुर्मास्यानीति ।
पटकचतुष्टयत्रिकचतुष्टयसाम्यात् । य मतवस्ते पशुवन्धा इति । मन्यु पशुं हृदये यूपे प्रतुभिः
पभिः प्रतिबन्धकृतं कुर्यादिति मतवो मन्यु वधन्तीति पशुपन्धाः । मन्युपदात् नित्यलीलायां.
सर्वात्मभावेपि । मन ज्ञाने दि. आ. अ. मनिजनिट् सिन्योरिति युः । 'मन्युदैन्ये क्रतो क्रोधे कुधी'ति
हैमकोशः । ये संवत्सराश्व परिवत्सराश्च तेऽहर्गणा इति । देवदेवत्वाद्भगवतः । देव दिन
संवत्सरः । सर्ववेदसं वा एतत्सत्रमिति । सर्वखदाननामकं सत्रम् । सर्ववेदसशब्दः काठ-
कभाष्ये सर्वखदाने व्याख्यातः । सत्रं बहुकर्तृकयागः । यन्मरणं तदयभृय इति । अवभृथलानं
मघात्मकम् । 'विभुरसी'त्यादि महानारायणे मत्रः अस्सन्तत्वेन मत्रत्वात् । सन्यासमन्त्रोयम् ।
विस्मरणजनकत्वादन्ये अत्यन्तविस्मरणरूपलं मत्रस्य । 'मृत्युरत्यन्तविस्मृति' रितिवाक्यादत्यन्त-
विस्मृतेमत्युत्लात् । 'एतद्वै जरामर्यमनिहोत्रं सत्र'मिति । जरा मरणं मरः तयोः साधु जरामयम् ।
तत्र साधुरिति यत् । सत्रं व्याख्यातम् । इति दमः शमयितेत्यादि श्रुत्यर्थः । यदन्यस्येति
यत् ज्ञानं अन्यस्प जरामर्यस्य । अत्रेदं ज्ञानं सर्वात्मभावरूपं जरामर्यात्मकयागविषयकम् ।
'यज्ञो वै विष्णु रिति श्रुतेः । कृष्णोपि यज्ञधर्मकः यज्ञः, 'धर्मो यस्यां मदात्मक' इति
वाफ्यात् । स्वकार्यति । सर्वात्ममावकार्य पुरुषोत्तमप्रातिः तस्य साधने । भाष्ये सर्ववेदससत्रे
जसमपीमिहोत्रसवतोक्तिः सर्ववेदससत्रपदं विहाय जरामर्यामिहोत्रपदमुपातम् । इत्यादीति । आदिना
इति प्रथम पुस्पार्धात इसधिकरणम् ॥१॥
सापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरम्ववत् ॥ २५ ॥ उक्तन्यायेनेति । सूत्रे सर्वशन्दो
दमः शमयितेत्यादि । एवं स्फुटम् ॥ २४ ॥

·. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । ४८१ कर्मज्ञानभक्तीनां पुरुषोत्तमज्ञानोत्पत्तावस्त्यपेक्षा । अत्र प्रमाणमाह यज्ञादिश्रुते- रिति । यज्ञादि निरूपिका श्रुतिरेव प्रमाणं यत इत्यर्थः। इदमत्राकृतम् । पुरुषोत्तम एव स्वतन्त्रपुरुषार्थरूपः, तत्माप्तिरेव. फलम् । तत्र प्रेमभक्ति तज्ज्ञानमेव साधन मिति 'ब्रमविदामोति परमित्यादिना एतद्वि- दुरभूतास्ते भवन्तीत्यादिश्रुतिसहस्रश्च प्रतिपाद्यते । 'अधेतरे दुःखमेवोपयन्तीति शुल्या ज्ञानरहितानां दुःखमान्नप्राप्तिरुच्यते । एवं सति स्वतोऽपुरुपार्थरूपं यज्ञादिक सर्वार्थतत्त्वप्रतिपादिका श्रुतिर्यनिरूपयति, तत्सर्वथा पुरुषार्थसाधनत्वेनैवेति मन्तव्यम् । तच निष्कामतयैव कृतं तथा । अत एव वासजनेयिशाखायां 'यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवतीत्युपक्रम्य पठ्यते तस्माल्लोकात् पुनरेत्यमै लोकाय कर्मण' इति तु कामयमानोऽथाऽकामयमानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति, न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माऽप्येती'त्यादि । अब 'अथाकामयमानः' कर्ता निरूप्यत इति शेषः । यः पुमान् कर्मकृतावकामस्ततो निष्कामः सन्नात्म- कामो निरुपधिलेहवान् मभी, ततो भगवत्प्राप्त्या आप्तकामो भवतीत्यर्थः । अत्र , भाष्यप्रकाशा दि । तथा च मार्गत्रयापेक्षाकथनात्तत्तन्मार्गोक्तानां कर्मणामपेक्षास्तीत्यर्थो चोधितः । यज्ञादिपदे आदिशब्देन शमदमादीनां कर्मणां भगवद्धर्मरूपाणां शरणगमनादिकर्मणां च सत्रहः । यज्ञादि- कर्मणां विद्यास्वरूपोपकारकत्वे कथं यज्ञादिश्रुतेः प्रमाणस्वमित्याकाङ्क्षायां तदुपपादयन्ति इदमनेत्यादि । एवं सतीति । अनेन प्रकारेण ज्ञानशून्यकर्मणां दुःखप्रापकत्वे सति । मन्तव्यमिति निरूपणान्यथानुपपत्त्या मन्तव्यम् । तथेति । पुरुषोत्तमज्ञानसाधकम् । 'अथा- रश्मिः। मार्गाशेऽसङ्कुचितवृत्तिरित्याशयेनाहुः कर्मज्ञानभक्तीनामिति । 'मार्गानयो मया प्रोक्ता' इति वाक्यात् । ननु ज्ञानकाण्डं कर्मकाण्डमिति काण्डद्वयात् कर्मज्ञानयोः पुरुषोत्तमज्ञानोत्पत्तावस्त्यपेक्षेति युक्तम्, भक्तिनिवेशः कुत इत्यत आहुः इदमन्त्रेति । तत्र प्रेमेति । ज्ञानकाण्डकर्मकाण्डयोरभि- धेये ज्ञानकर्मणी भवतः । 'सर्वेपामेव शब्दानां व्यक्षकत्वमपीप्यत' इति शब्दानामपि व्यक्षकत्वात् तात्पर्यायीकालायां भक्तिरस्तु । 'अग्नये जुष्टं निर्वपामी'ति प्रथमाष्टकात् । 'भगवान् ब्रह्म कालयेने'- तिवाक्याच । एवं च भक्त्या मामभी तिवाक्योपटब्धं प्रेम भक्तिजमित्यर्थः । अन्यथेति । सर्वथा पुरुषार्थसाधनत्वकल्पनं समाधेयखतोऽपुरुषार्थरूपयज्ञादिनिरूपणस्यानुपपद्यमानस्योपपत्तये । इदमर्थापतिलक्षणम् । अन्ययानुपपत्तिलक्षणं तु अर्थान्तरकल्पनया समाधेयत्वेनोच्यमानः प्रमाणसिद्ध- योर्थयोः परस्परप्रतिघातः । प्रस्थानरत्नाको प्रमाणपरिच्छेदसमाप्ती सम्यग् द्रष्टव्यो विचारः । अथेत्यादीति । कर्मकृताविति । काम्यानां कर्मणां कृतौ । निष्काम इति । सन्न्यासी । 'काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुरिति गीता । आत्मकाम इति । आत्मनि कामो यस्य पुंसः । कामोत्र इच्छा 'अलमन्यविचारेण प्रेमेच्छेति स्थितं मत'मिति विश्वेश्वरमतेनाहुः निरुप- घिलेहवानिति । एवं मर्यादाभक्तिं निरूप्य कर्मभिर्ज्ञानं निष्कामसकामयोश्च निरूपयन्ति स अत्र ६१. सू०१० ·है । १८२ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाव्यम् । [अ०३ पा० ४ ० २ सू० २५. 'यथाकारी'यादिना कर्मकर्तुरेवोपक्रमात् 'श्रयाकामयमान' इत्यनेनापि तथाभूत स एचोच्यते । एवं सति सत्कर्मणि प्रवृत्यर्थ विविधफलानि स्वयमेयोत्तवा जनान् नामितवानिति खोक्तकरणात् चिरेण दयया निष्कामं करोति, सकामतयापि क्रियमाणेन चैदिककर्मणाऽनेकजन्मभिः संस्कारविशेषमचर्यनापि तथा । 'कपाये पंक्चे ततो ज्ञानं प्रवर्तते' इत्यादिस्मृतिभ्यश्च ज्ञानोत्पत्तौ कर्मापेक्षास्तीति । चकारेण पुष्टावङ्गीकृतस्य सर्वानपेक्षेति सा समुचीयते । अत एच, 'नायमात्मे'- 'त्यादिश्रुतिर्न विरुध्यते। भाष्यप्रकाशः। कामयमान' इति श्रुतिभागं व्याकुर्वन्ति अथेत्यादि । तथाभूतः स इति । एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलं तथै' ति गीतायाफ्यादकामः कर्मकृती, निप्कामः फले । एवं द्विविधकर्तृनिरूपणेन यत् सिध्यति तदाहुः एवं सति सदित्यादि । उक्तमर्थ स्मृत्योपटक्षन्ति फपाय इत्यादि । एवं मर्यादामार्गे कर्मापेक्षेव यद्यपि भगवत्साक्षात्कारे व्युत्पादिता, तथापि हेतुबोधके यज्ञादिश्रुतिपदे आदिशब्देन नचिरीयाद्युक्तानामानन्दमयाद्युपासनानामन्यत्रोक्तानां शमादीनां ज्ञानोपकारिणाम् , तथा मन्युपयोगिनां गोपालतापनीयाद्युक्तानों शरणगमनध्यान- रसनमजनादीनां च मुहाचदपेक्षापि योध्या । साप्यग्निमसलेषु व्युत्पादयिष्यते । चकारार्थमाहुः चकारेणेत्यादि । सेति । अत्रानुक्तापि । सौत्रस्य चकारस्यार्थ औतार्थापत्योपटक्षन्ति अत एवेत्यादि । अत एवेति । मार्गभेदादेव । तथा च सापनदशायामेव कर्मापेक्षा, न तु सिद्धद- शायामिति भावः। अत्रेदं बोध्यम् । पुरुषोत्तमज्ञानं हि मार्गभेदेन सामान्यतश्चतुर्विधे था। तत कर्ममार्गे रश्मिः। यथेति । अकाम इति 'अकामयमान' इत्यनेनाकामः 'याकारी'त्यादिना कर्मकर्ता । भाष्य- स्थेनापिना पूर्वोक्तनि कामः केति चेत् फले । अपिः पदार्यसम्मावनायाम् । स्वपमिति वेदाभामित- थानिति । अविहितकरणात् लौकिकात् वैदिके भ्रामितवान् । चिरेणेत्यादि । 'मगवान् भजता मुकुन्दो मुक्ति ददाति कहिंचित् स न भक्तियोग'मिति वाफ्यात्तथा। निष्कामः सन्यासीत्युक्तं 'भानमाणां तुरीयोस्सी'ति । अतो मुक्तः। तथेति निष्कामं करोति । कपाय इति कामक्रोधादौ परवे शास्ररीत्या परिणते । एवमिति सर्वशब्देन मार्गत्रये प्रमेये सति यज्ञादिपदेन भक्तिज्ञानसन्नवत् । गोपालेति । आदिना श्रीमागवतमुपष्टम्भकम् । अन्यदप्युपयुक्तम् । शरणेति 'मुमुक्षुर्व शरणमनुबजे दिति शरणगमनम् । मुमुक्षुत्वस साधनचतुष्टयप्रवेशात् । शरणगमनस्य 'मुमुक्षत्वज्ञापकत्वात् । ध्यानं श्रीभागवतेपि साधनस्कन्धीयत्वात् उपात्तम् । रसनभजनयोः स्वरूपं गोपालतापनीय एवोक्तम् । हेतुवोधक सूत्रे यज्ञादिश्रुतिपदम् । पञ्चम्यन्तत्वात् । तत्र यज्ञादीत्यत्रादि- 'पदेन पृष्ठयन्तोक्तानां साहात् । चकारेति । एवं मर्यादामक्ति कर्ममिर्जीनं निष्कामसकामयोग्य निरूप्य पुष्टिभक्तिनिरूप्येत्याशयेन चकारार्धम् । श्रौतापत्त्येति लक्षणमुक्तम् । पुष्टिकल्पने समापनापमारगेविक्षुतार्थमानुपपयमानस्योपपत्य इति लक्षणसमन्वयोन । पर्यापत्तिस्तु, जीवन् देवदत्तो एहे नास्तीत्यय जीवनसंसृष्टगृहामावस्यानुपपद्यमानस्योपपचये पहिर्मीवकल्पना । मार्गति । 'भक्तिमार्गस्य कथनात् पुष्टिरस्तीति निश्चय' इति पुष्टिमार्गभेदात् । पुरापोत्तमज्ञानमिति । ननु

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिघंहितम् ।
४८३
ननु ज्ञानद्वारा फर्मादीनामेव फलसाधकल्यमस्त्विति शहानिरासाय
दृष्टान्तमाह अश्ववदिति । यथा खेप्टफलसाधकदेशव्यवधानात्मकदेशातिफमेऽ-
श्वस्य साधनत्वम्, न तु तत्तत्फलसिद्धावपि, तथाधिभौतिकाध्यात्मिकाधिदैविक-
प्रतिबन्धनिवृत्ताव तेपां साधनत्यम् , न तु भगवत्माप्तापपीत्यर्थः । इदं च मुमुक्षु-
भक्तपिपयकमिति ज्ञेयम् । आत्यन्तिकभक्तिमतां भक्तीतरानपेक्षणात् ॥२५॥
भाष्यभकाशः।
पदाविर्भवति, वन सत्वगुणमाधारीकृत्य तत्रान्तर्यामिन्यायेन प्रविश्य सत्वं सान्तर्भूतं कला
तेन तेन रूपेणाविर्भवतीति नाभिदक्षादियज्ञेषु तत्तद्रूपेणाविर्भावादवगम्यते । ज्ञानमार्गे त्वक्षर-
रूपेणैवाविर्भवतीति, 'ये त्वक्षरमनिर्देश्य'मिति गीतावाक्यसन्दर्भादवगम्यते । ज्ञानभक्तिसाहित्ये
तु यद् बलिष्ठं तदनुसारेणाविर्भवति । एवं केवलेपि विहितभक्तिमार्गेपि तत्तदुपासनावाक्य-
तत्क्रतुन्यायादवसीयते । अपिहितभक्तिमार्गे तु वरणानुसारेणाविर्भवतीति चरणश्रुत्यादिमिरव-
सीयते । तल विहितमार्गत्रयसम्बन्धित्वान्मर्यादामार्गीयसाक्षात्कारे साधनापेक्षा । पुष्टिमार्ग तु
वरणमात्रैकसाध्यत्वान्न तदपेक्षेत्युभयमप्युपपन्नमिति ।
ननु सर्वापेक्षापदे कर्मज्ञानभक्तीनां पुरुषोनमज्ञानेऽपेक्षा व्याख्याय यज्ञादिश्रुतेरित्यसार्थ-
व्युत्पादने द्विविधं कर्मकर्तारं व्याख्याय निष्कामकर्तुः कर्मापेक्षामानं व्युत्पादितम् । ततश्च ज्ञाने
कर्मापेक्षा सिद्धा, न तु ज्ञानभक्यपेक्षेति तत्कथनस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाहुः इदं
चेत्यादि । इदमिति । कर्मापेक्षणम् । भक्तीतरानपेक्षणादिति । अतीतपादे, 'सैव हि सत्या-
दय' इत्यत्र निर्णीतत्वेन तथात्वात् । तथा चैकादशस्कन्धे 'योगास्त्रयो मया प्रोक्ता' इत्यत्र
कर्मज्ञानभक्तीरुक्त्या, । 'निर्विण्णानां ज्ञानयोगः कर्मयोगस्तु कामिनाम् । न निर्विणो नातिसक्तो
भक्तियोगोऽस्य सिद्धिद' इति कथनेन तस्य तस्य तत एव सिद्धिरिति मुमुक्षुभक्तस सोपाधिकलेह-
वत्त्वात्तस्य कर्मापेक्षणं युक्तम् । अत्र वाक्यसन्दर्भे योगशब्देन पुरुषार्थप्रायुपाय उच्यते । ज्ञान-
शब्देन, 'सर्वभूतेषु येनकेम्' 'कैवल्यं सात्विकं ज्ञान मित्यादिवाक्योक्तं ब्रह्मैव सर्वम् , 'वासुदेव
सर्व मित्यत्र पर्यवसितं साचिकं ज्ञानमुच्यते । कर्मशब्देन च पूर्वकाण्डायुक्तममिहोत्रादिलक्षणं विहितं
कर्मोच्यते । भक्तिशब्देन च तापनीयगीताश्रीभागवतायुक्तो भगवद्विपयका स्नेह उच्यते । अव
एव त्रयः स्वस्खप्रकरणोक्तसाधनसहिता मार्गशब्देन व्यवहियन्त इति सोपाधिभक्तस तदपेक्षणं
युक्तमेवेत्यर्थः । तसादस्ति ज्ञानस्वरूपे सर्वापेक्षेति सिद्धम् ॥ २५ ॥
रदिमः।
चित्तशुद्धिद्वारा पुरुषोत्तमज्ञाने यज्ञस्य कारणत्वं वक्तव्यम्, तथा च सर्वोत्तममार्गस्य कुतः शङ्काया
मुक्तिरिति चेत् न । भक्त्यजनकत्वात् । तत्कथनस्येति ज्ञानभक्तिकथनस्य । भाष्ये । आत्य-
न्तिकेति 'सैवात्यन्तिकी या खतो रसभावं प्राप्ता सैव नान्यत्फलमङ्गीकारयति । अत्यन्तप्रेमोत्पत्तावे
भवतीति तृतीयस्यैकोनत्रिंशाध्याये 'सालोक्येति लोकव्याख्याने । तथा चेति मुमुक्षुभक्तेतरभक्तसत्त्वे
च । तस्य तस्येति । ज्ञानाधिकारिणः कर्माधिकारिणः भत्त्यधिकारिणश्च । तत एवेति ज्ञानात्
कर्मणो मक्तेश्य साधनात् तथेति सर्वापेक्षेत्यर्थः । ज्ञाने ति क्षराक्षरपुरुषोत्तमज्ञाने ॥ २५॥

·५८४ श्रीमद्भह्मसूत्राणुभाष्यम् । [म०३ पा० ४ ०२सू०२६. शमदमाद्युपेतः स्यात् तथापितु तद्विधेस्तदहतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात्॥२६॥ ननु 'तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त' इत्यादिना शमादेरेव ज्ञानसाधनत्वमुच्यते, न तु यज्ञादेरिति चेत्, तबाह शमदमायुपेतो भक्तिमार्गऽपि स्यादेव यद्यपि, तथापि तदङ्कतया 'आत्मन्येवात्मानं पश्येदिति ज्ञानमार्गीयज्ञानातयेव शमादिविधेहेंतोनिमार्ग तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् तथा विधिरित्यर्थः। भक्तिमार्ग स्वत एव शमादीनां सम्भवेऽज्यावश्यकत्वं न तेपामिति भावः ॥ २६ ॥ , भाप्यप्रकाशः। शमदमाद्युपेतः स्यात् तथापि तु तद्विधेस्तदगतया तेपामवश्यानुष्टेय- त्वात् ॥ २६ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । 'तमेतं वेदानुवचनेने ति श्रुतिलिङ्गायभावेन विद्यास्तुत्यर्थ, यज्ञाद्यनुवादस्य शक्यवचनत्वात् । विद्यार्थिनः 'शान्तो दान्त' इति श्रुत्या शमादीनां साधनानां विशेपतो विधानात् , भक्तिमार्गेपि, 'ॐकारेणान्तरितं कृत्वा यो जपति गोविन्दस्स पञ्चपदं मनु तसेवासी दर्शयेदात्मरूप'मित्यादिश्रुतीनां तापिनीयेषु दर्शनाच तत्करणमेव युक्तम् , न तु यज्ञादिकरणमिति पूर्वोक्तहेतोर्वाधितत्वमित्याशक्य तत्परिहारमाहेत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति शमदमेत्यादि । तथा विधिरिति । साधनत्वेन विधानम् । तथा चानया श्रुत्या ज्ञानमार्गीयस साधनान्तरमधिकं विधीयते इति तेपामवश्यानुष्ठेयत्वम् । तत्र च न यज्ञादिकं निषिध्यत इति तेपामप्यनुष्ठेयत्वम् । यद्यपि तत्र लिङाद्यभावः, तथापि 'विविदिपन्ती' ति फलसंयोगसापूर्वत्त्वा- तत्र रात्रिसप्रवत् दिष्टामिहोत्रस्ये, 'उपरि हि देवेम्यो धारयन्तीति वाक्ये समिद्धारणयच विधिः कल्पयितुं शक्यत इति तेपामपि हेतुत्वमदण्डवारितमिति न पूर्वोक्तहेतो;धितत्वमित्यर्थः । एतेन भक्तिमार्गब्यवस्थाप्यर्थात् सिद्धेत्याहुः भक्तीत्यादि । 'भक्तिरस्य भजनं वदिहामुत्रोपाधिनैराश्ये- रदिमः। शमदमाद्युपेतः स्यात् तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २६ ॥ लिशादीति । (यद्यपि वेदानुवचनेनेत्यादितृतीयाश्रुतिर्वर्तते, तथापि स्तुतावप्यविरुद्धति लिङ्गादीत्युक्तम् । आदिना वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्याः । लिङ्गादिकं विविदिपावेदानुवचनादीनां कार्यकारणभाषे चोध्यम्।) आदिना लेट् लोट् तव्यादिः । तत्प्रतिपाद्यविध्यभावे 'विधिना त्वेकवाक्य- त्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युरिति सूत्रविषयत्वात् यत्र कुवत्यविद्यास्तुत्यर्थमित्यादिः । पञ्चपदमिति कृष्णायत्येकं पदम्, गोविन्दायेति द्वितीयम्, गोपीजनेति तृतीयम् , वल्लभायेति तुरीयम् , स्वाहेति पश्चममिति श्रुत्युक्तम् । ॐकारेणान्तरितम्, ॐ कृष्णाय ॐ गोविन्दाय ॐ गोपीजन ॐ वल्लभाय ॐ स्वाहेत्येवं कृत्वा । मर्नु अवताररूपम् । तापिनीयं च तापिनीयं च तापिनीयं च तापिनीयानि तेषु । रामतापिनीयं नृसिंहतापिनीयं च । तत्करणं शमदमादिकरणं पूर्वोक्तहेतोरिति ज्ञानोत्पत्तिः सर्वापेक्षावती, यज्ञादिश्रुतेरित्यस्य चाघितलं पक्षेऽभावः। तत्परिहारमिति शमदमादेः परम्परया कार- णत्यव्यवस्थापनात् यज्ञादिश्रुतेः पक्षे सद्भावस्थापनात् परिहारम् । अनयेति तस्मादेवंविदित्यनया । साधनान्तरं शमदमादिरूपम् । तत्र चेति 'तस्मादेवंविदिति श्रुतौ । फलेति । फलं ज्ञानेच्छा । विधिरिति। उपयन्तीत्यत्र लेडाश्रयणात् धारयन्तीत्यत्र च तथा।तेपामपीति वेदानुवचनादीनामपि । दण्डः श्रुतिविरोधः तेन वारित दण्डवारितं न भवतीत्यर्थः । पूर्वोक्तति । यज्ञादिश्रुतेरियस ·४८५ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिश्रृंहितम् । सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ २७॥ ननु सत्त्वशोधकत्येन पज्ञशमदमादेविधानमिति मतं नोपपद्यते । 'आहार- शुद्धौ सत्त्वशुद्धि'रिति श्रुतेस्तद्विरुद्धा सर्वान्नभक्षणानुमतिरपि यतः श्रूयते छन्दोगानाम् । 'न ह वा एवंविदि किञ्चनानन्नं भवति । तथा वाजसनेयिनां, 'न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवतीत्यादि । तस्मात् सत्वशुद्ध्यर्थं यज्ञादेर्न विधानमिति प्राप्ते विपयव्यवस्थामाह। आहारदौलभ्येन प्राणात्यय उपस्थिते प्राणधारणस्य ज्ञानाऽन्तरङ्गतमसाधनत्वेनाहारस्य देहपोपकत्वेन ततो पहिरङ्गत्वात् तदनुमतिः क्रियत इत्यर्थः । अत्र प्रमाणमाह तदर्शनादिति । 'चारायण किलर्पिरापगत इभ्येन सामिखादितान कुल्मापांश्वखादे'त्यादिश्रुतिदर्शनादित्यर्थः। भाप्यप्रकाशः। नैवामुम्मिन् मनःकल्पन'मिति भक्तिलक्षणाचादृश्यां सत्यां तन्मार्गे खत एव शमदमादीनां सम्भ- वान तैपामावश्यकतया विशेषतो विधानम् । अत एव तत्र 'एतदेव च नैकर्म्य'मिति सन्या- सरूपत्वं आवितम् । तथा च ज्ञानेऽन्तरङ्गाणां शमादीनां पहिरङ्गाणां यज्ञादीनां चास्त्यपेक्षा । भक्तौ तु तेपामर्थात् सिद्धिरिति भेद इत्यर्थः ॥ २६ ॥ सर्वान्नानुमतिश्च माणात्यये तदर्शनात् ॥ २७ ॥ अत्रैव किश्चिदाशय परिहरती. त्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । तथा च यथा प्राणसंवादस्थश्रुतिभ्यामाहारशोधकथु- त्युक्तमपोद्यते, तथा ताम्यां शमयज्ञाद्यपयादोपि वक्तुं शक्यते । तसात् सत्यशुद्धार्थ यज्ञशमदमादेर्न विधानम्, किन्त्वेतानि वाक्यानि विद्यास्तावकान्येवेति प्राप्ते, तानि न स्तावकानि, अपि तु विशेप विधानार्थान्येवेति हृदिकृत्य, अन्नभक्षणवाक्यव्यवस्थामाहेत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति आहारे- त्यादि। क्रियते इति । प्राणधारणार्थ क्रियते । तथा च सर्वानानुमतेानान्तरङ्गसाधनार्थ रश्मिः। हेतोः । तत्रेति भक्तिमार्गे । सन्यासेति । 'काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदु'रिति गीतावाक्यात् । अन्तरिति लिङ्गदेहधर्मत्वात्तथा । यहि रिति यज्ञादीनां क्रियात्वेन देहधर्मत्यात्तथा । तेपामिति । शमदमादीनाम् ॥ २६ ॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ।। २७ ।। परीति च्यासः परिहरति नन्वि- त्यादीति । छन्दोगानामिति । एवंविदीति ज्ञानिनि प्राणविदि । अनन्नमिति । अप्रशस्तम् । . प्राणोपासकस्य यजन्तुमानस जग्धं भक्ष्यं तत्सर्वमनन्नं भवति, इह अदनीयमेव भवतीत्यर्थ इति ब्रह्मा- मृतवर्षणीकारः । विशेषेति । यहिरङ्गसाधनानुमतिरूपविशेषविधानार्थानि । तथान्तरङ्गशमद- मादिविधानार्थानि । आहारेत्यादीति । ज्ञानान्तरिति । अन्तरगतमसाधनवं मर्यादामक्तेः भ्रमरगीतसुयोधिन्यामुक्तम् । तत इति प्राणधारणात् । चाक्रायण इति मटचीहतेषु कुरुवि- खेतस्मिन् ब्राह्मणे चाक्रायणणे नामतः किल ऋषिः कुरुदेशे दुर्भिक्षे जाते क्षुत्पीडितो देशान्तरमागतः कदाचिद्धस्तिपालकदेशं निविष्टः, तेन हस्तिपालकैन इभ्यपदवाच्येन सामि अर्थ भक्षितान्. फुत्सितान

·-
श्रीमद्रापसूत्राणुभाष्यम् । । [अ०३ पा०४ अ०२ सू०२७,
यद्यपि ज्ञानसाधनत्वेन , सत्त्वशुद्धरपेक्षितत्वात् जाते ,ज्ञाने तत्साधनापेक्षणात्
'एवंविदीति वचनात् तादृशे सार्वदिक्यपि तदनुमति नुचिता। 'अपि स्मयते'
इत्यनेनाचिदुपोऽप्यनुमतेर्वक्ष्यमाणत्वाच । तथाप्याचार्येणावस्याविशेषविषयकत्व-
मुक्तं यत्, तेन ज्ञानिनोऽप्यनापदि विहितत्यागोविहितकरणं च चित्तमालिन्य-
जननेन ज्ञानतिरोधायकमिति श्रुत्यभिमतमिति ज्ञाप्यते । अत एव श्रीभागवते
द्वितीयस्कन्धे "विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक्सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं
निर्गुणं नित्यमद्वयम् । झपे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः । यदा
तदेवासत्तकैस्तिरोभूषेत विप्लुत'मिति ब्राह्मणोक्तम् । 'ज्ञानिनामपि चेतांसि देची
भगवती हि सा। पलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति' इति मार्कण्डेयेनाप्यु-
क्तम् । एपा ज्ञानमार्गीयज्ञानवतो व्यवस्थेति ज्ञेयम् । भक्तिमार्गीयस्यैवमापद
सम्भवात् । 'अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां
योगक्षेमं वहाम्यह'मिति भगवद्वाफ्यात् । 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति
ते' इत्यत्रैवकारेण पुरुपोत्तमज्ञानवत एव मायातरणोक्तरक्षरमात्रज्ञानवतां
तधात्वमुचितम् ॥ २७॥
भाग्यप्रकाशा
व्यवस्थितत्वेनासादिकत्वान तया सार्यदिकानां सत्यशोधकसाधनानां ज्ञानमार्गे बाधः शक्यवचन
इत्यर्थः । अत्र किश्चिदाराश्य परिहरन्ति यद्यपीत्यादि तथापीत्यादि च । ननु भवत्वेवं
ज्ञानमार्गे, तथापि भक्तिमार्गे शमदमादीनां सत्यशोधकानां स्वभावतः प्राप्तत्वेन तदर्थकनिरन्धा-
भावाचसापदुपस्थिती पूर्वोक्तानुमतेरपि तत्र वक्तुमशक्यत्वाचस्स का गतिरित्यत आहुः भक्ति-
मार्गीयस्वमिति । ननु यद्येवम् , तदा ज्ञानमार्गीयस कथमापत्तिरित्यत आहुः मामेवेत्यादि।
तथा च मायातरणाभावादापत्तिमत्त्वमित्यर्थः ॥ २७ ॥
रदिमः ।
मापान मक्षितवान् । तेनोदपानं गृहाणेत्युक्ते सति, उच्छिष्टं न पीतं स्यादिति प्रतिपिध्य स्थिते
पाकायणे, किमते मापा उच्छिष्टा नेति हस्तिपकेनोक्त सति, नेत्यत्र हेतुमाह चाक्रायणः । कुल्माप-
भक्षणं चेदहं न कुर्याम्, तर्हि मे जीवनं न स्यात्, उदपानं तु तटाकादिपु खेच्छातो भविष्यतीति ।
एवमिम्योच्छिष्टान् मापान् खादित्वा शिष्टान् जायायै ददौ, तया च भर्तुः स्वभावज्ञया निहितानु-
चरादनेपि मक्षितवानिति श्रुतम् । ज्ञानान्तरनेति । न च पहिरङ्गत्वमुक्तमिति कुतोऽन्तरङ्गत्वमिति
वाच्यम् । अन्तरगतमाहिरङ्गमन्तरङ्गमित्यदोपात् । अत्रान्तरगतमादीनां क्षराक्षरपुरुषोत्तमज्ञानविवेको
ज्ञेयः । भाप्ये चित्तमालिन्येति । 'यया ययात्मा परिमृज्यत' इति वाक्यमनुसन्धेयम् । ऋप
इति हे नारद । प्रयच्छतीति । चित्तमालिन्यजननेन ज्ञानतिरोपापको मोह इति । तमोरुपमायाकार्य-
तात् । प्रकृति । तदर्थकेति । भक्त्यर्थकशमादिनिन्धामायात् । तस्स आपदुपस्थिताविति
छेदः । तन्नेति । भक्तिमार्गे । तस्येति । भक्तिमार्गीयस्य । आपत्तिमत्त्वमिति । माप्यीयस्स
तधात्यमिति पदम्य विवरणमिदम् ॥ २७ ॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ४८७ अर्वाधाच्च ॥२८॥ आपदि तथान्नभक्षणेन चित्ताशुद्धयसम्भयेन तजनितप्रतिवन्धाभावाच न दोष इत्यर्थः ।। २८ ॥ अपि स्मयते ॥ २९ ॥ आपयधिदुपोपि दुष्टान्नभक्षणे पापाभायो पत्र मर्यते, तत्र पिदुपि श्रुत्यनुमते का शवेत्यर्थः । स्मृतिस्तु जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा' इति । अथवा। विदुपो दुष्टकर्मासम्बन्धः, 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथेति स्मयतेऽपीत्यर्थः ॥ २९॥ शब्दश्चातोऽकामकारे ॥ ३०॥ यतो ज्ञानाग्निरेव सर्वकर्मदहनसमर्थ इति फलद्शायां कामकारेऽपिन दोप, अत एव साधनदशायां तदभावेन 'तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु'- रित्यादिरूपः शब्दः कामकारनिवर्तकः श्रूयत इत्यर्थः ॥ ३० ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं सर्वापेक्षेत्यधिकरणम् ॥२॥ विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ ३१ ॥ (३-४-३.) एवं ज्ञानस्य कर्मनाशकत्ये सिद्ध जातज्ञानस्याश्रमकर्म कर्तव्यं न वेति चिन्त्यते । तत्र फलस्य जातत्वात् कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोजकत्वान्न कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षः। तत्र सिद्धान्तमा । यथा ज्ञानिनामप्यनापदि शिष्टानामेवान्नं भक्षणीयम्, विहितत्यात् , तथा अबाधाच ॥ २८ ॥ अपि मर्यते ।। २९ ॥ शब्दश्चातोऽकामकारे ।। ३०॥ एतत्सूत्रनयभायमतिरोहितार्थम् । अन्ये तु, 'सर्वान्नानुमति रित्यादिसूनचतुष्टयात्मकमधिकरणान्तरमङ्गीकृत्य, किमत्र विद्या- वतः सर्वानभक्षणं विधीयते, उत विद्यास्तुत्यर्थ कीर्त्यत इति संशये, न द्वयमपि, किन्तु प्राणर- क्षार्थमनुज्ञामात्रम् । अतोऽर्थवाद एवेति सिद्धान्तयन्ति । तदप्यविरुद्धम् ॥ ३० ॥ इति द्वितीयं सर्वापेक्षयधिकरणम् ॥ २॥ विहितत्याचाश्रमकर्मापि ॥३१॥ अधिकरणप्रयोजनं पूर्वपक्षादिकं चाहुः एवं ज्ञानस्येत्यादि । सूत्रव्याख्यानं तु स्फुटम् ।। ३१ ॥ रश्मिः। अवाधाच ॥ २८ ॥ अपि सर्यते ॥ २९ ॥ शब्दश्वातोऽकामकारे ।। ३० ॥ तदभावेनेति ज्ञानाम्यभावेन । अतिर इति । एवमतिरोहितार्थमित्यर्थः ॥ ३० ॥ इति द्वितीयं सर्वापेक्षेत्यधिकरणम् ॥ २॥ विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥३१॥ एवं ज्ञानस्येत्यादीति । 'ज्ञानामिः सर्वकर्माणी'त्यु- कदिशा । 'अविद्यायामन्तरे वर्तमाना' इति मुण्डके कर्मावियेसन्ये व्याकुर्वन्ति स्म । कृतस्येति कर्मणः । विहितत्वेति 'ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत्, गृहाद्वनी भूत्वा प्रनजे दित्यनया एकादशे भाप्यप्रकाशा ·'४८८ श्रीमद्रामसूत्राणुभांप्यम् । [अ०३ पा०४४० ३ सू० ३३. आश्रमकर्मापि कर्तव्यमेव, नित्यं विहितत्यादित्यर्थः । यथाऽनापद्यशिष्टान्नभक्षणं दोपाय, निपिद्धत्वात् , एतचोपपांदितं 'सर्वान्नानुमति रित्यत्र, तथा नित्यत्यागोऽपि प्रत्यवायजनक इति तत् कर्तव्यमेवेति भावः ॥ ३१ ॥ यचोक्तं कृतस्यापि नाश्यत्वेनामयोजकत्वान्न कर्तव्यमिति तत्राह । सहकारित्वेन च ॥३२॥ शमदमादीनामन्तरङ्गसाधनानां सहकारीण्याश्रमकाणीत्येतद्रहितैः श- मादिभिरपि झानं न स्थिरीक शक्यमिति तानि कर्तव्यान्यवेत्यर्थः । संसारवासनाजनकत्वस्वभायो यः कर्मणां स ज्ञानेन नाइयत इति न सहकारि- त्वेऽनुपपत्तिः काचिदिति भावः ॥ ३२ ।। एवं ज्ञानमार्गीपज्ञानस्थैर्यसाधनमुत्तवा भक्तिमार्गीयसाधनानां भगवजा- चणादीनामित आधिक्यमावश्यकतां चाह । सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३३ ॥ भगवच्छावणकीर्तनादयः साधनान्तरवद्विहितत्वेन कर्तव्या एवं यद्यपि, तथापि सर्वथापि अन्येषां युगपदुपस्थितौ तदनुरोधमकृत्वापि त एव भगवद्धर्मा भाग्यप्रकाशा सहकारित्वेन च ॥ ३२ ॥ ननु गीतास्मृतौ ज्ञानस्य सर्वकर्मनाशकत्वमुक्तम्, जातज्ञानस्य च ज्ञानं वर्तत इति तेन कर्मनाशे कथं तेषां सहकारित्वं युज्यत इत्याशङ्कायामाहुः संसारेत्यादि । तथा च स्मृतावेधोमिदृष्टान्तस्योक्तत्वात् यथामिरेधांसि दहस्तेषां धूमादिजनकं स्वभावं नाशयति, सस्थितिपर्यन्तमङ्गाररूपेण स्थापयति च तत्स्वरूपम्, तद्वदनापि खान्तर्गतमेव कर्मस्वरूपं कृत्वा स्थापयतीति न सहकारित्वेऽनुपपत्तिरित्यर्थः ।। ३२ ।। सर्वथापि त एयोभयलिङ्गात् ॥ ३३ ॥ पूर्व सर्वापेक्षासने सर्वपदेन कर्मज्ञानभक्तीनां सङ्घ हीवत्वाचेषु कर्मणामगाजत्यैर सहः, मुख्यतया तु ज्ञानभक्योरिति पूर्व प्रथमकक्षाविश्रान्तज्ञा- नमागीयज्ञानस्थैर्यप्रकार दर्शयित्वा अधुना भक्तिमार्गीयाणां तं दर्शयतीत्याशयेन सूत्रमयतारयन्ति एवमित्यादि । आहेति । शारीरबाह्मणस्पतिविचारेण श्रीभागवतगीतावाक्यविचारेण चाहेत्यर्थः। सूत्रं च्याकुर्वन्ति भगवदित्यादि । अन्येपामिति । आश्रमधर्माणाम् । ननु तच्छन्दस्य पूर्वपरा- मर्शित्वात् पूर्व चाश्रमधर्माणां शमादीनां चोक्तत्वाचान् विहायात्र तच्छब्देन भगवद्धर्मा एव कथं रदिमः । सप्तदशाप्टादशाध्यायीयाभ्यां च विहितत्वात् । प्रत्यवायेति । 'सप्तहात् शूद्रतां बजे'दिति ससदिनानि सन्ध्यावन्दने अकृते प्रत्यवायो यथा । एवं स्फुटमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ सहकारित्वेन च ॥ ३२ ॥ तेपामिति । एषसां काष्ठानाम् । तद्वदिति ज्ञानं कर्मणां संसारवासनाजनकत्वस्वभाव नादायिला ज्ञानस्थितिपर्यन्तं स्वस ज्ञानस्यान्तर्गतं कृत्वा ॥ ३२॥ सर्वधापि त एयोभयलिङ्गात् ॥ ३३ ॥ शारीरेति । भाष्य एवाग्ने वक्तव्यानि ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । एव कर्तव्या इत्यर्थः । कुतः । श्रुतिलिङ्गात् स्मृतिलिलाय । श्रुतिलिङ्गं तु 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्रामणः । नानुध्यायाद् यहन् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदिति । 'तमेवैकं जानधात्मानमन्या वाचो विमुनधामृतस्यैप सेतु'रित्यपि । अत्रैवकारेण भगवदतिरिक्तं प्रतिपिद्धय तद्विपयकज्ञानानुकूलं प्रयतं श्रवणात्मकं विज्ञायेति विधाय स्मरणमपि तन्मात्रविपयकमेव 'प्रज्ञा कुर्याते ति वचनेन विधाय तदेकनिष्ठताहेतुभूतानामेव शब्दानामावर्तनमर्धानु- सन्धानमपि कर्तव्यम्, नान्येपामिति 'नानुध्यायाद् यह नित्यनेनोक्तवती । अत्र 'अन्वि'त्युपसर्गेण ध्यानस्य पश्चाद्भावित्वमुच्यते । तेन योग्यतया श्रवण- कीर्तने एच तत्पूर्वभाविनी प्राप्यते । स्मृतिस्तु शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्य भी- क्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवा- भाप्यप्रकाशः। . गृह्यन्त इत्याशङ्कायां हेतुव्याख्यानेन तामपि निरस्सन्ति श्रुतिलिङ्गं तु 'तमेव धीर' इत्यादि । तथा च पूर्व सूत्रेषु शमादीनां यज्ञादीनां च शारीरव्राह्मणस्थानामेव परामृष्टत्वादत्रापि तत्रत्यमेव साधनं परामृश्यते । तत्र च पूर्व 'तमेव धीर' इति वाक्यमेवोक्तम् । ततो वेदानुवचनवाक्यम् । ततः शान्तदान्तवाक्यम् । अतः सूत्रस्थेन तच्छन्देन श्रुतिस्यं यत्पूर्वम् , तदेव परामृश्यते । थुतावेपों पूर्व- मुक्तत्वेपि यदेषां पथाद्विचारणम् , तदेकादशस्कन्थे भगवता 'ज्ञानं कर्म च भक्तिश्चेति पश्चादुक्त- त्यात् । तमेवैक मिति मुण्डकश्रुतिश्चासन्दिग्धतया सम्यङ् माहात्म्यस्फोरणाय पठ्यते । केन लिङ्ग- नाम भगवद्धप्राप्तिरित्याकालायां इतरानुध्याननिषेधकवाक्यगतानूपसर्गस्य पश्चाद्भावित्वप्रकाश- कत्वलिङ्गेन वत्पूर्वभाविनी श्रवणकीर्तने प्राप्यते । तेन तदनन्तरं तत्सारभूतशब्दार्थानुसन्धानमेव कार्यम्, न त्वन्येषां तदर्थमन्यानुवादकानामपीति बोध्यत इति न कोपि शङ्कालेशः। स्मृतिलिङ्गं वक्तुमाहुः स्मृतिस्त्वित्यादि । अत्रापि प्रथमवाक्ये फलश्रुतिलिङ्गेन तेषां करणं लभ्यते । एवं रदिमः। तामिति आशङ्काम् । पश्चादीति अस्मिन्सूत्रे । पश्चादिति ज्ञानकर्मणी पूर्वसूत्रविचारित इति ताभ्यां पश्चात् मक्तेरुक्तत्वात् । भाप्ये 'तमेचैक मित्यत्राभिप्रायानुक्त्या । शारीरेत्यादि पूर्वमुक्तं साधयन्ति स्म तमेवैकमिति । माहात्म्येति । 'महात्मानस्तु मां पार्थेति वक्ष्यमाणवाक्ये महात्म्यावच्छिन्नोक्तरुपष्टम्य श्रुतावपि त एव सम्बोध्या इति भावः। यद्वा । आत्मानमिति पदादतन- शीलस्य माहात्म्यं क्षराक्षरज्ञानेपि तत् ज्ञानमेवेति माहात्म्यं देवत्वम् । माहात्म्यं तमेवेत्यत्रै- वोक्तमित्यतोऽग्रेतनभाष्यमित्याशयेन अनान्वित्युपसर्गेत्यादिभाष्यार्थमाहुः केनेति लिङ्ग शब्दस्य सामर्थ्य तेन । भगवर्मेति माहात्म्यप्राप्तिः । पश्चादिति । तच्छब्दार्थध्यानस्य स्मरणस्य मावनस्स कृष्णचिन्तनम्येति यावत्। 'तस्माच्छ्रीकृष्णमार्गस्थो विमुक्तः सर्वलोकतः । आत्मानन्दसमुद्रस्यं कृष्णमेव विचिन्तये दिति वाक्यात् । तत्पूर्वेति निर्वाहकत्वेन भावेनापूर्वभाविनी । श्रवणादित्रिकस्स परस्परनिर्वाहकत्वमेकादशस्कन्धसुबोधिन्यां वर्तते । तेनेत्यादि भक्तेः कर्मज्ञानाभ्यां पश्चादस्मिन् सूत्र उक्तत्वेन । तदनन्तरमिति श्रवणकीर्तनानन्तरम् । शब्देति । अनुसंधानं भावना । न त्वन्येषामिति । 'वने वृन्दावने क्रीडन् गोपगोपीसुरैः सहेति उपनिपदुक्तोऽर्थः । तदर्थम् तदुपष्टम्भार्थम् । अन्येषां काव्यादीनां तत्राप्यन्येषां राज्ञामनुवादकानाम् । 'सर्वाः शरत्काव्यक- थारसाश्रया' इति वाक्यात् । फलश्रुतीति पदाम्बुजदर्शनविपयिपीफलश्रुतिसामर्थ्येन । तेपामिति । ६२ .सू..

·४९० श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा०४ अ० ३ सू० ३५, होपरमं पदाऽम्युज मिति । 'महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमास्थिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भत्त्या नित्ययुक्ता उपासत' इति । एतेन भगवर्मा- णामात्मधर्मत्वेनान्तरङ्गत्वादानमकर्मणो देहधर्मत्वेन बहिरङ्गत्यात्तदविरोधेनच तत् कर्तव्यमिति स्थितम् । अत एव भगवद्धर्मान्यधर्म प्रतिषिद्धय तेषां सर्वेभ्य आधिक्यं ज्ञापयितुं स वा अयमात्मा सर्वस्य वशी'त्यादिना भगवन्माहात्म्य- मुक्तम् ॥२३॥ अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३४ ॥ प्राधान्येन भगवर्मा एवं कर्तव्या इत्यत्रोपोहलकान्तरमनेन उच्यते । 'सर्वं पाप्मानं तरति, नैनं पाप्मा तरति, सर्व पाप्मानं तपति, नैनं पाप्मा तपती'त्यादिना भगवद्धर्मानुरोधेनाश्रमकर्माकरणजदोपैरनभिभवं च श्रुति- दर्शयति, अतो भगवद्धर्मा एव सर्वेभ्य उत्तमानि साधनानीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३५ ॥ 'भगवद्धमभ्य आश्रमधर्मा हीना इत्यायल्पमुच्यते । अपि तु तसिन् पुरुषोत्तमे धर्मिण्येय दृष्ठिस्तात्पर्य यस्य पुंसस्तस्याश्रमधर्मा अन्तरा च फलसिद्धौ व्यवधानरूपायेति श्रुतिर्दर्शयतीति पूर्वेण सम्पन्धः। अन्तराशब्दोऽत्राव्ययात्मको व्यवधानवाचकः । तथा च श्रुतिः 'एतद्ध म चै तत्पूर्व ग्रामणा अनूचाना विद्वांसः , भाग्यप्रकाशः। गीतावाक्येपि ज्ञेयम् । सिद्धमाहुः एतेनेत्यादि । एतदुपटम्भाय प्रकृतश्रुतिस्थमेव लिङ्गं दर्शयन्ति अत एवेत्यादि । तथा चान्ते भगवन्माहात्म्योक्तिरपि भगवद्धर्माणामाधिक्ये तेपामवश्यकर्तव्यत्वे च लिङ्गमित्यर्थः । एतेन असिन् सूत्रे त एवेत्यवधारणेन त्रयाणां युगपदुपस्थितौ भगवद्धर्मा- तिरिक्तान् आचार्यो निवर्तयतीति चोधितम् । एतदुपष्टम्भायवाग्निमा पञ्चसूत्रीति ॥ ३३ ॥ अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३४ ॥ अत्र भाप्यमतिरोहितार्थम् । 'सर्च पाप्मानं तरतीति श्रुतिस्तु शारीरमाह्मणस्था ॥ ३४ ॥ अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३५॥ व्यवधानवाचक इति । 'अन्तरेऽन्तरा, अन्तरेण च रदिमः। श्रवणकीर्तनादीनाम् । एवं गीतेति । नवमाध्यायस्थं वाक्यम्, .अत्रापि पदाम्बुजदर्शनं फलश्रुतिः । श्रीभागवतस्स गीताव्याल्यानत्वात् । यद्वा । नवमाध्यायस्यं व्यवहितम् , 'यान्ति मयाजिनोपि मा मिति वास्योक्तं श्रीमागवतोक्तरूपम् । एतेनेत्यादीति । तदविरोधेनेति । अन्तरङ्गाविरोधेन । तत्क- तव्यम् पहिरङ्गकर्तव्यम् । प्रकृति । 'तमेव धीर' इति श्रुतिस्थम् । अत एवेत्यादीति । अन्तर- गानुरोधेन चहिरड्स कर्तव्यत्वादेव । 'नानुध्याया'दित्यादिना भगवद्धर्मेभ्योऽन्यं बहूनां धर्म निपिन । माहात्म्यमुक्तमिति । देवत्वमुक्तम् । आचार्य इति न्यासः । आश्रमे आश्रमान्तर धर्मनिवर्तनवत् निवर्तयति ॥३३॥ अगभिभवं च दर्शयति ॥ ३४॥ सर्वमिति । अस्यां श्रुतौ । नैनमिति । पुरुषोत्तमः, विदमपीति तात्पर्यायः ॥ ३४॥ ५ ·भाप्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ४९१ प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इति काणापाकरणहेतुत्येन लौकिकोत्कर्षहेतुत्येनापि प्रजाया अभीष्टत्वेपि तदुत्पा- दनध्यासनेन भगवदानन्दानुभयेऽन्तरायो भविष्यतीति तदृष्ट्या तत्रोपेक्षा दर्शयति ॥ ३५॥ अपि स्मर्यते ॥३६॥ अपिशब्देनाश्रमधर्माणां तथात्वं किमु वाच्यम् , यतो ज्ञानतत्साधन- वैराग्यादीनामप्यन्तरायरूपत्वं स्मर्यते । तस्मान्ममुक्तियुक्तस्य योगिनो पै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिति भगवद्वाक्यम् ॥ ३६ ॥ विशेषानुग्रहश्च ॥ ३७॥ मर्यत इति पूर्वेश सम्बन्धः । ज्ञानादेः सकाशाद्भक्तिमार्गे फलतोऽप्युत्कर्य- माह । ज्ञानादिसाधनवत्स्वनुग्रहो मुक्तिपर्यन्त एव, भक्तिमार्गे तु, 'अहं भक्तपरा- धीनो घस्वतन्त्र इव द्विजेत्यादिवाक्पैर्विशेषरूपो मुक्तादिभ्योपि भक्तानां व्याव- तको भगवदनुग्रहः मर्यत इत्यर्थः ॥ ३७॥ गूढाभिसन्धिमुद्धादयन फलितमर्धमाह । अतस्त्वितरज्यायो लिङ्काच ॥ ३८॥ अत इति पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिपरामर्शः। तथा चेतरस्या मुक्तेरपि भक्तिमार्गी- पतदीयत्यमेव ज्याय इत्यर्थः । अब हेत्वन्तरमाह लिङ्गाचेति।मुरकानां तु माया- विनिर्मुक्तमात्मसरूपमेव, न तु देहेन्द्रियादिकमप्यस्ति, येन भजनानन्दानुभव: स्यात् । भक्तानां तु देहेन्द्रियादिकमपि मायातकार्यरहितत्वनानन्दरूपत्वेन च भगवदुपयोग्यतोपि तत्तथेत्यर्थः । न हि मुक्तात्मनां कश्चन भगवदुपयोगोऽस्तीति भाप्यप्रकाशः। मध्ये स्यु'रिति कोशात् । मध्यस्थितस्य च व्यवधायकत्वाद् व्यवधानवाचक इत्यर्थः । आश्रमकर्मणां कथं व्यवधायकत्वमित्याकाङ्क्षायां श्रुत्या तदुपपादयन्ति तथा चेत्यादि । इयमपि श्रुतिस्तत्रत्यव॥३५॥ अपि स्मर्यते ॥ ३६॥ विशेपानुग्रहश्च ।। ३७ ।। एतद्भाप्यमप्यतिरोहितार्थम् । अनु- ग्रहस्तु धर्मान्तरं कृपादयाद्यपरपर्यायम्, न तु फलदित्सा । 'यस्यानुग्रहमिच्छामीति वाक्यात् । अयमेव च पुष्टिशब्देनोच्यते । 'पोपणं तदनुग्रह' इति वाक्यात् । एतत् सर्व मपितृचरणविर- चिते पुष्टिप्रवाहमर्यादाख्यग्रन्थविवरणे अपश्चितमिति नात्रोच्यते ।। ३७ ।। अतस्त्वितरज्यायो लिङ्गाच ॥ ३८ ॥ मुक्तरिति पञ्चमी अन्नेति । भक्तिमार्गीय- भगवदीयत्वस्य मुक्तितोपि ज्यायस्त्वे । स्वरूपमवेति । तिष्ठतीति शेपः । अनोपीति भगवदुः पयोगिलिङ्गस्थूलशरीरद्वयात्मिकाया भजनानन्दानुभावकसामाया आधिक्यादिति । एतेन 'सर्वे. न्द्रियेस्तथा चान्तःकरणरात्मनापि हि । ब्रह्मभायात्तु भक्तानां गृह एव विशिष्यत्त' इति निबन्धोक्तं रदिमः। अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३५ ॥ तत्रत्यैवेति । शारीरसाह्मणस्यैव ॥ ३५ ॥ अपि मार्यते ॥ ३६॥ विशेषानुग्रहश्च ।। ३७ ॥ अतस्त्यितरज्यायो लिङ्गाच ·४९२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०३पा०४ म०३ सू० ३८. भावः। तदुक्तं श्रीभागवते, 'न यत्र माया किमुताऽपरे हरेरनुनता यत्र सुरासुरा- चिता' इत्यादि, मुत्तोपमृप्यत्वं चोच्यते । अत एंव सप्तमस्कन्धे 'देहेन्द्रिया- सुहीनानां चैकुण्ठपुरवासिना मित्युक्तम् । पुरवासित्वे देहादेरावश्यकत्वाग्निपेयो जात्मकानामेवेत्यवगम्यते। इतरज्याय इति पाठे तु पूर्वोक्ताश्रमकर्मपरामर्शोऽत इलनेन उक्तयोरेव था । एतेन, 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते तिश्रुत्युक्तफलवत्त्वं तस्य सूच्यते ॥ ३८॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं विहितत्वाचाश्रमकर्मत्यधिकरणम् ॥ भाष्यप्रकाशः। सारितम् । ननु भगवदुपयोगित्वस्य कथं मुख्यपेक्षया भक्ताधिक्यलिङ्गत्वमित्यपेक्षायां तत्र प्रमाणं- माहुः तदुत्तमित्यादि । एतद्वाक्ये मायासंसर्गरहिते स्थाने भगवदनुव्रतानां कथनाद्भगवतो मुक्त- सेव्यत्वस्य पूर्व भगवता सूत्रकारेण मुक्तोपमृप्यसूत्रे उक्तत्वाच तदेव प्रमाणमित्यर्थः । एतदुपोद्ध- लनाय निपेघमुसेनालौकिकदेहयोधकं वाक्यान्तरमाहुः अत एवेत्यादि । एवमेकपाठं व्याख्याय पाठान्तरं व्याकुर्वन्ति इतरदित्यादि। उक्तयोरिति । श्रुतिस्मृत्योः। असिन् पक्षे इतरदितिपदेन भक्तिमार्गीयभगवदीयत्वं योध्यम् । सिद्धमाहुः एतेनेत्यादि । तस्येति तादृशभगवदीयत्वस्य । एवं ज्ञानिधर्माणां शमादीनामाश्रमधर्माणां च विहितत्वेन ताल्यादयश्यकर्तव्यत्वे प्राप्तप्यनमिभवादि- पञ्चमन्या भगवद्धर्माणामुत्कर्षप्रदर्शनेन, अन्येपामेतेषां च युगपदुपस्थिती भक्तिमार्गीयेण पूर्वमेत एव कर्तव्या, गौणकाले सन्य इति निणीतम् । यद्यप्यतीतपादे, 'आदरादलोप' इत्यधिकरणे राजसभक्तानां कर्मासक्तिनिवृत्तयेध्यमर्थ उक्ता, तथाप्यत्र कर्मोपसंहारम्राकारदार्थ पुनर्विशेषतो युक्तिपूर्वकं योधित इति न पुनरुक्तिदोप इति ज्ञेयम् । अन्ये तु 'सर्वधाऽपीति सूत्रद्वयमाश्रमकर्माधिकरणशेपत्वेनाङ्गीकृत्य त एवेत्यवधारणेनाश्रम- रदिमः। ॥ ३८ ॥ स्वरूपमेयेति । तेनात्मस्वरूपमिसत्रात्मनः स्वरूपमित्यपि पाठः । आधिक्यादि- तीति आधिक्यादपि । 'इति प्रकरणे हेतौ प्रकारादिसमाप्तिध्विति विश्वात् । भक्ताधिक्येति । ननु मुक्तिः फलम्, भक्तो फलभक्तिविशिष्ट इति मुक्त्यपेक्षया मक्ताधिक्यासिद्ध्या दूरं तलिङ्ग- स्वप्रम इति चेत्, न । 'अहेतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुपोचम' इत्यात्यन्तिकभक्तिलक्षणमुक्त्वा कार्यमाह ‘सालोक्यसाहिंसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवनं जना' इत्पत्रकलापेक्षया भगवत्सेवनस्साधिक्योक्तः । पूर्वमिति द्वितीयाध्याये । निषेधेति 'देहेन्द्रि- यामुद्दीनाना' मित्येवं पूर्वोक्तस, भक्तानां तु देहेन्द्रियादिकमपीसस निपेधमुखेन निषेधोपायेन भगवदीपत्वस्य । तेन भगवदीयत्वं फलवदिति निप्पन्नम् । फलं किमित्युक्ते । साधनफलेकीकारेण । प्रकटसदंशसेवायां प्रकटानन्दांशले भवति । सेवाविषयभगवद्पानन्देन वा । तदुक्तं 'तस्मात् सर्व परित्यज्य निरुद्धः सर्वदा गुणाः । सदानन्दपरैया सचिदानन्दता वत'इति निरोधलक्षणग्रन्थे । निरुद्धय जीवस समिदानन्दता खत इति योध्यम् । निरोधस्त्वात्यन्तिकभक्त्यात्मको भवत्येव । एतचैनः प्रेत्य फलम् । 'अस्माल्लोकात् प्रेत्यति प्रावित्रपाठकश्रुतेः । भक्तिमागीयेणेति । पुमा । आश्रमकमनि । इदमधिकरण सूत्रचतुष्टयात्मकम् । तेनाश्रमकर्माधिकरणे शेपत्वेना- श्रमकर्माधिकरणशेपत्त्येन । सप्तमी द्यौग्ररित्यत्र सप्तमीति योगविभागात् समासः त एवेति । सर्वपारि त पवेत्यम स एवेत्यवधारणेन। आश्रमति । आश्नमधर्मातिरिक्तानि धर्मान्तराण्यमिहो- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाप्यप्रकाशः। रश्मिः। धर्मातिरिक्तधर्मान्तरनिवृत्तिमझीकुर्वन्ति । यथा हि, 'मासममिहोत्रं जुड़ती'ति कर्मान्तरमुपदिश्यते, तथा नात्र, फिन्तु तान्येव वेदानुवचनादिपदैरनूद्य पृथक्संयोगो विधीयते तरमादिति । तत्रैवं व्याख्याने सर्वधेति पदानर्थक्यम् । आश्रमधर्मपक्षे भेदशङ्काया एवानुदयादिति । अनभिभवमूत्रवैययं च । तथा, 'अन्तरा चापी'ति सूत्रचतुष्टयात्मकमधिकरणान्तरमङ्गीकृत्य तत्र विधुरादीनां द्रव्या- दिसम्पद्रहितानां चान्यतमाश्रमप्रतिपत्तिहीनानां च विद्यायामधिकारोऽस्ति, न वेति संशये, रयि- कवाचनुवीप्रभृतीनामपि ब्रह्मविचथुत्युपलब्धः। संवर्तप्रभृतीनां च नग्नचर्यादियोगादनपेक्षिताश्र- मकर्मणामपि महायोगित्वस्मरणात् । विधुरादीनामविरुद्धः पुरुषमात्रसम्बन्धिमिधर्मविशेपैर्विद्यानुन- प्रादीनि न भवन्ति । किन्तु सर्वथाप्याश्रमकर्मत्वपक्षे विद्यासहकारित्वपक्षे च त एवामिहोत्रादयोऽनु-. प्ठेयाः । त एवेत्यवधारयन् आचार्यः किं निवर्तयति । कर्मभेदाशङ्कामिति ब्रूमः । यथा कुण्डपायिनाम- यने मासमग्निहोत्रं ठहोती'सत्र नित्याग्निहोत्रात् कर्मान्तरमुपदिश्यते नैवमिह कर्मभेदोस्तीत्यर्थः । कुतः । श्रुतिलिङ्गात्, स्मृतिलिङ्गाय । श्रुतिलिङ्गं तावत् 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ती'ति सिद्धवदुत्पन्नरूपाण्येव यज्ञादीनि विविदिपायां विनियुते । जुबतीत्यादिवत् नापूर्वमेषां रूपमुत्पाद- यतीति । स्मृतिलिङ्गमपि 'अनाभितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति य' इति । एवं आश्रमधर्मातिरिक्त- धर्मान्तरनिवृत्तिमङ्गीकुर्वन्तीत्यर्थः । कर्मान्तरमिति । पूर्वतन्ने चिन्तितं द्वितीयेऽध्याये । अत्र हिं जुदतीत्याख्यातस्स विधायकस प्रकृतिभूतस जुहोतेरर्थः अग्निहोत्रमिति युक्तः तस्स प्रसिद्धानि- होत्राद्भेदः । जुहोतेः साध्यहोमव्यक्तिवचनत्वेन सिद्धाग्निहोत्रपरामर्शानुपपत्तेः । अत एव तदेकार्थका- ग्निहोत्रशब्दस्य न नित्याग्निहोत्रानुवादकत्वं व्यक्तिवचनादेव । एवं कर्मान्तरमुपदिश्यते । तथा नाति अत्र प्रकृते तथा न यज्ञादेविधायकाख्यातः प्रकृत्यर्थः । विविदिपाया एव तदर्थत्वात् किन्तु तानीति । अग्निहोत्रादीनि । विविदिपन्तीति पृथग्विद्यासंयोगः । तस्मादाख्यातप्रकृत्यर्थमात्रार्थ- कैर्यज्ञादिशब्दैः प्रसिद्धस्स यज्ञादेरनुवादेन 'तमेत'मित्यत्र विद्यासंयोगमात्रमपूर्व विधीयते इति न कर्मभेदः । तस्मादिति उभयलिङ्गात् । एवमिति संबंधाप्याश्चमकर्मत्वपक्षे विद्यासहकारित्वपक्षे चेति । सर्वथापदव्याख्याने । अनुदयादिति अमिहोत्रादेगृहस्थाश्रमधर्मसात् विद्यासहका- रित्वमानपक्षे सर्वपदासङ्गतेः । अनभिभवेति । रागादिभिः क्लेशैरेप ह्यात्मानं न पश्यति यं प्रद्यचर्येणानुविद्याचतिब्रह्मचर्यादेराश्रमकर्मणो मनःशुद्धिद्वारा ज्ञानसाधनत्वे आत्मानभिभवं लिई दर्शयतीति सूत्रार्थः । अत्राश्रमधर्मविचारः पूर्वसिद्ध इति तथा । विधुरेति अन्तराले वर्तमानो विधुरः । एतस्यैव प्रपञ्चः द्रव्यादीति । रयिकेति । छान्दोग्ये 'जानश्रुतिर्ह पौत्रायण' इत्यारम्भके प्रपाठकेऽस्ति । पाचवीति । वचकोरपत्यं स्त्री वा वाचकुवी । वाचकवीत्यपि पठ्यते । व्रत्मवित्वेति । 'रविक्वेमानि पदशतानि गवामयं निष्को अयं अश्वतरीरयोऽनु म एतां भगवो- देवता शाधि यां देवतामुपास्सः' इति ब्रह्मवित्त्वश्रुतेरुपलब्धेः । वाचकपी नीत्वादनाश्रमी । अपि स्मर्यत इति सूत्रार्थमनुवदन्ति संवर्तति । प्रभृतिशब्दनपभादयः। महेति इतिहासे तथा । विशेपानुग्रहश्चेति सूत्रार्थमनुवदन्ति स्म विधुरादीनामिति । अविरुद्ध रिति अविधुरादि- भ्योऽविरुद्धैः। धर्मति जपोपवासदेवताराधनादिभिः । तथा च स्मृतिः 'जप्येनैव तु संसिद्ध्ये ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्न वाकुर्यात् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते' इति । संशयद्वितीयकोटेः पूर्वपक्षलं ·, श्रीगद्दासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० ४ अ०४ सू० ३९. तद्भूतस्य तु नाऽतद्भावो जैमिनिरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥३९॥(३-४-४) अधेदं रिचार्यते । तदीयानामपि कदाचित् सायुज्यमस्ति, न वेति । तत्र भक्तिमार्गस्यापि साधनरूपत्वात् तस्य च मुक्तावेव पर्यवसानात् तदीयत्वस्य साधनावस्थायामुत्कृष्टावस्थारूपत्वात् तेपामपि मुक्तिरावश्यकी । तथा च फलतो न कश्चित् विशेप इति प्राप्ते, उच्यते तद्भूतस्येत्यादि । तुशब्देन "मर्यादामार्गीयव्यवच्छेदः । अत्र विश्वासदाायाह । अन्यस्य का वार्ता, कर्ममाननिरूपकस्य जैमिनेरपि यदि कदाचिद्भगवत्कृपयायं भावो भवेत्, सदा तद्भूतस्य पुष्टिमार्गीयभगवद्भाव प्राप्तस्य तस्यापि उक्तभायतिरोधानं नातद्भाव न कदाचिदपीत्यर्थः । अन्न हेतुनाह नियमादीन् । तैत्तिरीयके, 'ते ते धामान्युप्मसी ति मन्ने यन्त्र भरिक्षा अयासस्तदुरुगायस्य परमं पदमित्युक्त्वा, तदनन्तरं तत्र कृतानि कर्माण्यपि, 'विष्णोः कर्माणि पश्यतेति मन्त्रेण निरूप्य, पुनः पूर्वोक्तलीलास्थानं, 'तद्विष्णोः परमं पद मिति पदेनानूद्य, तस्य नित्यत्वनिरू- भाप्यमकाशा हस्सरणाच । तेपामप्यस्त्यधिकार इति निर्णयमाहुः । अन्तरालवर्तित्वापेक्षया आश्रमित्वं ज्यायो विद्यासाधनमिति चाहुः । तत्रोदासीना वयम् ॥३८॥ इति तृतीयं विहितत्वाधाश्रमकर्मत्यधिकरणम् ॥ ३॥ सद्भूतख तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥३९॥ अधिकरणम- वतारयन्ति अथेत्यादि । कदाचित् सायुज्यमस्ति, न पेति साधनभक्तिपरिपाकदशायामक्षरसायु- ज्यमस्ति न वेत्यर्थः । तस्य चति । साधनस्य । सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति तुशब्देनेत्यादि । तेन 'नकात्मतां मे स्पृहयन्ती'त्यादीनां भक्तमुक्तिबोधकानां वाक्यानां न विरोध इति बोधितम् । मर्यादासहितपुष्टा फलस्य पुरुषोत्तमसायुज्य एव पर्यवसानादिति । यदि कदाचिदिति । अनेकजन्मनु विहितकर्मकरणेन भगवत्तोपे जाते । तनियम इति । सार्वदिकदर्शननियमः । पुष्टि- मार्गीयभगवदीयत्त्वस्स मुक्तिफलरूपत्वे श्रुति दर्शयन्ति यदा सर्वे इत्यादि । इयं शारीरब्राह्मणस्था। तत्र अकामयमानं कर्तारमुपक्रम्य तादृशस प्राणानुत्मणं 'ब्रहीय सन् ब्रह्माप्येतीति ब्रह्मणि लयं चोक्त्या लयस्वरूपं विवेक्तुं तदेप श्लोको भवतीति प्रतिज्ञाय, 'यदा सर्वे' इति पठ्यते । तत्र सर्व- कामनमोके अस्यामृतत्वभवनमुक्त्या, 'अन' एतल्लोक एय, 'ब्रह्म समश्नुते' इत्यनेन 'सोऽश्नुते' इत्यत्रेव 'अश भोजने' इति धातोरेव विकरणपदव्यत्ययाम्यां प्रयोगात्तस्यैवार्थो गृह्यत इति मुक्तस्य रदिमः। सूचयन्तो अन्येपामिति । इत्तरदिति सूत्रार्थमनुवदन्ति स्म । अन्तराल इति आश्रमाणामन्तराले । पतित्यापेक्षया आश्रमरहिततायां वर्तित्वापेक्षया । उदासीना इति । सारवद्विश्वतोमुखत्वात् सूत्राणामिति भावः ॥ ३८ ॥ इति तृतीयं विहितत्वाचाश्रमकर्मत्यधिकरणम् ॥ ३॥ तभूतस्य तु नानदायो जैमिनरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३१॥ तेनेति ज्ञानमागीयमुक्तिनिषेधेन । न विरोध इति । भक्तिमार्गीयत्वादिति भावः । नैकारमतामित्यत्रैकात्मता- प्राप्तौ निषेध इति । भाष्ये । सूरिपदेनेति । पुरुषोत्तमज्ञानयद्याचकपश्यतिपदसमभिव्याहृतेन । मकृते । उक्तैति आत्मकामनोक्ता । चिकरणेति अश्वातीत्यत्र तथा'। स चेति भाष्यं .

·भाग्यप्रकाश-रहिम-परिहितम् ।
पाणायोच्यने, 'सदा पश्यन्ति सूरप' इति । सूरयो विद्वांसः पुरुषोत्तमज्ञानवन्त
इति यावत् । तब भत्यति मृरिपदन भक्ता उच्यन्ते । तथा च भक्तानां
सार्वदिकदर्शन नियम्पने, 'सदेति पदेन । एवं मति पुष्टिमार्गायभगवद्भावं
माप्तस्य मुक्तायुच्यमानायां तलियमो मज्यतेत्यर्थः । यचोतं साधनायस्थायामुत्त-
मावस्यारूपत्वम् , परं तदीयत्यस्य फलं मुक्तिरेवेति तबाह । अतपेति । उक्तभ-
गबद्रीयत्वं न साधनरूपमपि तु मुत्तरपि फलरुपम् । 'मुक्तानामपि सिद्धानां
नारायणपरायणः । मुदुर्लभः प्रशान्तात्मा' इति चास्यात् । 'यदा संर्व प्रमुच्यन्ते
फामा गेऽस्य दि श्रिताः। अथ मत्योऽमृनो भवत्यत्र नाम समश्नुत' इति श्रुत्या
अमृतस्य मुक्तस्य वामम्यरूपभोग उच्यते । स च, 'यमयप शृणुत' इति श्रुनेभंग-
बदीयत्वमाध्य एयति स्पष्टं फलत्यमम्गतोऽनद्रूपत्यम् । फिश । फलं हि साधनादुर
त्तमं भवति । भगवदीयत्वादुत्तमम्यायन्याभावादपि न मुक्तिर्यमुचिता। तदुक्तं
श्रीभागवने पशमस्कन्य पूर्व भक्तिग्रहपं निरूप्य, 'तय परया नित्या घपवर्ग-
मात्यन्तिक परमपुरुपार्थमपि म्बयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वव परि-
समाशसर्वार्था' इति ।। ३९ ।।
इति गृतीयाध्याय चतुर्थपाद चतुर्थ तभूतस्येत्यधिकरणम् ॥ ४॥
भाप्यमकागः।
नमसरूपभोग एवात्रोच्यने । स च, 'यमेवेति श्रुत्यन्तरकवाक्यतया नथावधार्यते इनि मुक्तिफा-
लरूपयाम गरा मुक्तिसाधनस्पत्वमित्यर्थः । तेन अनद्रूप इति भावप्रधानो निर्देश इनि योधि-
तम् । न च 'गुपुत्युत्मान्त्याभदने'त्यत्रयं वाजमनेपिथुनिः। अकामयमानस्य'त्यारम्या'यवन सम-
भुत' इत्यन्तं गुप्तिपरत्वेन भाष्य एव च्याख्यातेनि कथमत्रवमुच्यत इनि शश्यम् । यायल्स्येन
लिटतया ना सुपुशिमोबाप पोधिने इति घोधनार्थ पत्र तथा व्याख्यानम्, न तु सिद्धान्तबोध-
नायेति संबंध गया प्युत्पादितत्वादिति । शेर्प स्फुटम् । यद्यप्यतीतपाद लिगभूपस्त्याधिकरणस्थे
'अनुपन्धादि पत्रज्यमों निणीतः, तथापि सर्वान्मभावयन एवं निणीतः न तु पुष्टिमर्यादामार्गी-
पभगवक्तसापीति न पुनरुक्तिरिति शेयम् ।
अन्गे तु, अत्र ऊर्धरेत आश्रमात् कथमपि पुनराश्रमान्तरं भवनि न यति संमयेऽनेन
सोण तनावः साप्मत इत्याहुः । तदमाकमपि राम्मतम् ।
गतु मिनिपदनकमत्यमोधनायेत्याहुः तन् नदर्शने तद्विचारादर्शनाच्छिाप्यत्वेन तत्सम्म-
तिप्रदर्शनप्रयोजनाभावानेति न गेविष्णु ।। ३९ ।। इनि चतुर्थ तद्भूतरयेत्यधिकरणम् ॥क्षा
विवृष्यन्ति स्म । स च गमेवेति । राधेति भाप्योक्तमकारेण । तस्येति । तदीयत्वम्य । तेनैति ।
अतपत्वमिति भाष्येण । अनयमिति अस्मिन्नधिकरणे । एवं पुष्टिफलदत्वन । शिष्टनयेति ।
मोक्षसुपुतिमुखयोः लिष्टं नापपदं तया । घोधित इति । स्फुटमिति । उत्तमस्येति ।
भगवदीयत्वले पैराग्यजनकल । आत्यन्लिामिनि एतलक्षणमुक्तम् । एवं स्फुटमित्यर्थः । एकमन्ये
विशेषावधानमारशाहुः शिष्यत्येनेति । नेति । विशेषावधानाभावान रोचिष्णु ॥ ३९ ॥
इति चतुर्थ तभूतस्यैसधिकरणम् ॥ ४॥

·भीमनासूत्राणुभाष्यम् । [भ०३ पा०४०५०४०.
न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॥ ४०॥ (३-४-५)
अथेदं विचार्यते । भूवायेवं ब्रह्मादिलोकाधिकारं दत्वा तत्सम्बन्धिफलं
दानि, न वेति । तत्र नेसाह न चेति । तन हेतुः। पतनानुमानादिति ।
'आवनभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुने ति स्मृतरित्यर्थः । फलस्य सावधित्वा-
दिति भावः । किश्च । तादृशे भगवदीये पतनायोगादपि न तथा । अथवा ।
तादृशस्य सदा भक्तिरसानुभवात्तदतिरिक्तस्यानपेक्षणादन्येपां फलानां सम्बन्धा.
भावादित्यर्थः॥४॥
भाप्यप्रकाशः।
न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तद्रयोगात्॥ ४० ॥ अधिकरणमवतारयन्ति
अथेत्यादि । अथेदं विचार्यत इति पुष्टिमर्यादामार्गीयफलविचारोत्तरं मर्यादापृष्टस फलं
विचार्यत इत्यर्थः । तत्सम्बन्धीति अधिकारसम्बन्धि । सिद्धान्तमाहुः तत्र नेत्यादि ।
ईदृशे सन्देहे 'भुयायेव ददातीति पूर्वपक्षे नेत्याहेत्यर्थः । हेतुं व्याकुर्वन्ति आब्रह्मेत्यादि । सूत्र-
योजना तु, आधिकारिकं फलम् चकारादधिकारमपि न, पुष्टिमार्गीयेभ्यो न ददात्येव । कुतः ।
पतनानुमानात् । अनुमीयते श्रुतिरनेनेत्यनुमानं स्मृतिः, पतनबोधकमनुमानं पतनानुमानं तस्मात् ।
शेपा तु स्फुटा । तर्हि, ध्रुवाय कथं दत्तवानिति तु न शङ्कयम् । द्वितीयस्कन्धे, 'ते वै विदन्त्य-
तितरन्ति च योगमाया'मिति भगवद्योगमायाज्ञानरूपसाधनान्तरस्य भुवै उक्तत्वेन, 'नेच्छन्मुक्ति-
पतेर्मुक्ति पधाचापमुपैपिया'निति वाक्येन च तस्स मुमुक्षुतया मर्यादामागीयत्वावगमात् । ये पुनः
पुष्टावङ्गीकृताः, तेषां तु मुक्तावप्याकाङ्क्षाराहित्यात्नामेव न ददातीति दूरापेतमाधिकारिकमित्यर्थः ।
किच। तस्यापि तत्र मुक्तिरेय मायातरणरूपा फलत्वेनोच्यते, न तु भक्तिफलम् , अतो न दोषः ।
भक्तस्वरूपविचारेणार्थान्तरं तदयोगपदस्याहुः । अथवेत्यादि ॥ ४० ॥
रश्मिः।
न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॥ ४० ॥ तत्सम्बन्धीति ।
ततोऽपुनरावृत्त्यादि यावदधिकारम् । नेत्यस्सार्थः पुष्टिमार्गीयेभ्य इत्यादिः सम्प्रदानक्रियाव-
धारणैः सह । श्रुतिरनेनेति । ऋषीणां श्रुत्युक्ताचारस्मरणात् स्मृतिरिति व्युत्पत्त्या स्मृतिमूल.
श्रुतिरनेनानुमानेन बाप्यतेऽनुमीयते वा। 'आनोति स्मृतिः एतत्समानार्थकक्षुतिमूला, स्मृतित्वात् ।
'आरुढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत् स आत्महे'ति स्मृतिव-
दिति । मध्यमपदलोपी समास इत्याहुः पतनेति । देवपूजको ब्राह्मणो देवव्राह्मण इतिवत् । शेषेति ।
तदयोगादित्यस्य योजना भाष्ये स्फुटेत्यर्थः। दत्तवानिति । अपुनरावृत्त्यादि यावदधिकारं दत्तवान् ।
उक्तत्वेनेति ! ज्ञानयत्वात् । मुमुक्षतायां हेतुः नैच्छन्निति । ध्रुवः मुक्तिपतेर्मुक्ति नैच्छदित्ययः ।
तस्मात् सपत्या वा वारस्मरणात् । पश्चादितिपाठे स्मरणात् पश्चात् । तस्येति । भुवस्य ।
तामिति । मुक्तिम् । तस्यापीति । धुपस्यापि । न दोप इति । ध्रुवावापुनरावृत्त्यादिदानदोपो न ।
भाप्पे । पतनायोगादिति । भगवन्नावाच्युतिः पतनम् । अग्निमसूत्रे वक्ष्यन्ति । फलाना.
मिति । अधिकारसम्पपिपलानामपुनरावृत्यादीनाम् ॥४०॥

·भाग्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ ११ ॥ एके भक्ता आधिकारिक फले पतनमानं न हेयत्वप्रयोजकमिति बदन्ति, अपि तु उपपूर्व पतनमेव तदिति वदन्ति, भक्तिभावाच्युतेः । अधिकारसमाप्ती भगवदनुग्रहाशापि कदाचित् सम्भवतीत्युपपतनं तत् । मुक्ती त्वपुनरावृत्तेभक्ति- रसाशापि नेति महापतनमेव सेति भावः । तेन निपिद्धकर्मफलतुल्यत्वं ज्ञापितं भवति । अत एव श्रीभागवते 'नारायणपरा लोके न कुतश्चन विभ्यति । स्वर्गाप- . चर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन' इति गीयते । भक्तिमार्गे तु साक्षात्सङ्गाभापि तदीयं भावमात्रमप्यशनवत् साक्षाद्भगवत्स्वरूपभोगवदेव मन्यन्ते । तदुक्तं श्रीभागवते, 'अथ ह वा च तवें'त्यादिना । साक्षाद्भगवद्भोगो जीवस्थासम्भावित इति शङ्कानिरासायाह, तदुक्तमिति । 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते ति, 'अत्र व्रम समश्नुत' इत्यादिश्रुतिपु साक्षाद् ब्रह्मस्वरूप- रसाशनमुक्तमित्यर्थः॥४१॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे पश्चमं न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् ॥५॥ वहितूभुस्यथापि स्मृतेराचाराच ॥ ४२ ॥ (३-४-६) अथेदं चिन्त्यते । प्रचुरभगवद्भावमात्रवतः साक्षात् खरूपभोगवतो या गृह- भाष्यप्रकाशः। उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥४१॥ उक्तेऽर्थे हेत्वन्तरमाहेत्याशयेन सूत्रं व्याकुर्वन्ति, एक इत्यादि । 'अथ ह वा चेति । इदं गद्यं पठस्कन्धे नवमाध्याये 'अथ ह वा व तब महिमामृतरससमुद्रविग्रुपा सकदवलीढया स्वमनसि निप्पन्दमानानवरतसुखेन विस्मृत- दृष्टश्रुतविषयसुखलेशामासाः परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरनिर्बतमनसः कथमु ह वा एते मधुमथन पुनः स्वार्थकुशला यात्मप्रियसुहृदः साधवस्त्व- वरणाऽम्बुजानुसेवा विसृजन्ति, न यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्त' इति । तथा च पूर्णानुग्रहभाज- नानामेव भगवत्परायणत्वात् तेपामाधिकारिकं फलमधिकारं च तुच्छत्वान ददाति, किन्तु भगवल्लोकेषु नित्यमक्षरात्मकं सेवानुरूपं देहमन्तर्गजनानन्दानुभवं च ददातीत्येतादृशं मर्यादा- पुष्टानां फलमिति सिद्धम् । एतेन भक्तिमार्गे मध्यमजघन्याधिकारिणोरपि ज्ञानफलतः फलोत्क- पोद्भक्तिमार्ग उत्कृष्ट इत्यपि सिद्धम् ॥ ४१ ॥ इति पञ्चमं न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् ॥५॥ पहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच ॥ ४२ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः अथेद मि- रदिमः। उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥४१॥ उत्तेऽध इति लोकाधिकार- सम्बन्धिफलं न ददातीत्युक्तेऽर्थे । भाष्ये । सोऽभुत इति श्रुत्योरर्थः पूर्वमुक्तः ॥ ४१॥ इति पञ्चमं न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् ॥५॥ यहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच ॥ ४२ ॥ ननु सन्यासस्य प्रसिद्धत्वात् किमनेना- धिकरणेनेसत आहुः अधिकारणेति । प्रयोजनमिति आरुण्युपनिपदि आरुणिः प्रजापतेलों के ६३ म. सू०र० ·. १९८ भीमद्रमासूमाणुभाष्यम् । [अ०३ पा०४ १० ६ सू०४२, त्यागः कर्तव्योन वेति, फलस्य सिद्धत्वान्नेतिपक्षव्यवच्छेदाय, 'मद्वार्तायातयामानां न पन्धाय गृहा मता' इति वाक्या पन्धकत्वेन त्याज्य इति पक्षव्यवच्छेदाय च तुशब्दः भायमाने साक्षात्मभुसम्बन्धे वा, उभयथापि गृहाइहिर्गमनं गृह- त्याग इति पावत् । स आवश्यकः । तत्र प्रमाणमाह स्मृतरित्यादि । त्वं तु सर्वं परित्यज्य लेहं स्वजनवन्धुपु । मय्यावेश्य मनः सम्यक समदग्विचरस्व गा- मित्यादिस्मृतिर्भगवद्भावयतस्तत्सविशिष्टस्यापि पहिर्गमनमा । तदाचारोपि तथैव श्रूयते, अतस्तथा। अत्रायमाशयः । आश्रमधर्मत्वेन गृहत्यागो 'यदहरेवेत्यादिश्रुतिभ्यः पूर्वमु- पपादितोपि यदधुना पुनरुच्यते, तेन तदतिरिक्तोऽयमिति ज्ञायते। तथा चोक्तवा- क्यान्मुमुक्षुमुक्तिमतियन्धकत्वाभावेपि व्यासदस्य तत्रावश्यकत्वादुक्तोभयोरप्य- नवरतं ममुरसास्वादे प्रतिवन्धकत्वेन तस्य तत्त्यागस्य विप्रयोगरसानुभावकत्वेन च स कर्तव्यः । यद्यपि स्वेष्टान्तरायत्वेन स्वत एव तत्यागो भावी, तथापि आश्र- मादाश्रमं गच्छे दितियाफ्यादन्नाश्रमान्तरत्याभावेन सागस्याविहितत्वशङ्का- भाषायेयमुक्तिरिति ॥ ४२ ॥ भाध्यप्रकाशः। त्यादि । अथ भक्तिमार्गीयमध्यमजघन्ययोः फलविचारोत्तरं मध्यमस्स त्यागरूपं साधनं चिन्त्यत इत्यर्थः । मध्यमत्वं विशदयन्तः संशयादिकमाहुः प्रचुरेत्यादि । अत्राधिकारिद्वयस्सोक्तत्वा- द्विविधपूर्वपक्षव्यवच्छेदार्थस्तुशब्द इत्याशयेनाहुः फलस्येत्यादि मदातत्यादि च । अतस्तथेति उक्तप्रमाणप्राप्तत्वात्यागः कर्तव्य इत्यर्थः । उद्धवस मध्यमाधिकारित्वं तु 'उदयादिमध्यमभावयोधकाय नम' इति नामावल्यां स्फुटम् । पुनरुक्तिपरिहाराय तदाशय- माहुः, अत्रेत्यादि । पूर्वमिति ऊर्ध्वरेतःस्त्रे । उक्तवाक्यादिति । 'मद्वार्तायातयामाना मिति चाफ्यात् । तस्येति गृहस । इयमुक्तिरिति अनेन सूत्रेणानुज्ञा । तथा चाश्रमान्तररूप- स्वाभाषेन स्मृत्यन्तरोक्तत्याभावेपि एकादशस्कन्धेश्ष्टादशाध्याये 'यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्ममु । विरागो जायते सम्पङ् न्यस्तामिः मनजेत्तत' इत्यादिपोडशमिः श्लोकखिदण्ड सन्यासमुक्त्या, ततो, 'ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भत्तो पानपेक्षकः। सलिङ्गानाश्रमास्त्यक्त्या रश्मिः। जगाम, तं गत्वोवाच भगवन् केन कर्माण्यशेपतो विसृजानीति प्रश्न 'दण्डमाच्छादनं कौपीनं परि- आहेत् शेषं विस्जेच्छेषं विस्जेदि'त्युत्तरम् । सन्यासोपनिषदि च, 'गर्भवासभयाद् भीतः शीतोष्णाभ्यां तयैव च । गुहां प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामय'मिति सन्यासामीन् न पुनरावर्तये'दित्युक्तम् । तज्ज्ञान- मागें ज्ञानकाण्डत्वात् । भक्तिमार्गे तु तन्मध्ये भगवतो नारदं प्रति । नारदस मक्तत्वात् । तदुक्तं 'यचित्तं तत्संदा मय्येवावतिष्ठते तस्मादहं च तस्मिन्नेवावस्थीय' इति भगवता नारदं प्रत्युक्तं परम• हंसोपनिपदि । तथा च ज्ञानमार्गीयसन्यासस प्रसिद्धलेपि मक्तिमागीयमोक्षसच्यासनिरूपणं प्रयोजन मित्यर्थः । यद्यपि गीतोक्तचतुर्थपञ्चमाध्याययोरप्येवं निरूपयितुं शक्यम् , तथापि ज्ञानमार्गीयत्वात् तद्विदायाशदशाच्यायोकः सहीत भक्तिमार्गीयत्वात् । अधिकारद्वयस्येति मधुरेसादिमाप्यो- ·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परि हितम् । स्वामिनः फलश्रुतेरित्यायः ॥ ४३ ॥ पुष्टिमार्गीयभक्तस्य विहितत्वादिज्ञानमप्रयोजकम् । तत्र हेतुः । तस्य भक्तिमार्गखामिनः श्रीगोकुलेशादेव फलस्य श्रुतेः । अतो पहिर्गमनं न साधन- त्वेनात्र कार्यमिति भावः । अन्न, 'यमेवैप वृणुत' इति श्रुतिरनुसन्धेया। एतदनु- पदमेव पट्यते 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्य' इति । अत्र भगवद्वरणानन्तरमपि जीवबलं कतमं, यदपेक्ष्य भगवल्लाभ इति जिज्ञासायां सर्वात्मभाव एव पल- मिति निर्णीयते । तस्यैव मर्यादायलोपमर्दकत्वाद्भगवदशीकारहेतुत्वाच । ब्रजसी- मन्तिनीनां प्रभुवचनातिक्रममपि कृत्वा स्वरूपपरिग्रहस्तहलेनैव यत इत्यात्रेय आचार्यों मनुते। भाष्यप्रकाराः। चरेदविधिगोचर' इत्यादिमिरेकादशभिर्ज्ञाननिष्ठस्स भक्तस्य च तदतिरिक्तः सन्यास उक्तः । तद्रोधनायेदं कथनमित्यर्थः । एतस्य प्रपञ्चः सन्यासनिर्णयग्रन्थादवगन्तव्यः ॥ ४२ ॥ वामिनः फलश्रुतेरियात्रेयः ॥ ४३ ॥ ननु भक्तिमार्गीयत्यागो मध्यमस्य कर्तव्य- स्वेनोक्त इत्याकानायामिदं सूत्रं प्रवत इत्याशयेन व्याकुर्वन्ति पुष्टीत्यादि । विहितत्वा- दिति विहितत्वेन ज्ञानम् । तथात्वेन फलसाधकत्वज्ञानं च । साधनत्वेनेति फलप्राप्तिसाध- नत्वेन । अत्रेति 'खामिन एव फल मित्यसिन्नर्थे 'नायमात्मा वलहीनेनेति वाक्यार्थख गुणोपसंहारपाद एव विचारितत्वाचद्विचारोन न क्रियते । तस्यैव मर्यादेत्यादि । 'धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भक्त्यापैतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति ही'ति । 'न साधयति मां योगो न सायं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिते'त्येका- হিসঃ। तस्य गताधिकरणान्योक्तश्रुतिद्वयार्थस्य । विविधपूर्वेति भाप्योक्तविविधपूर्वपक्षव्यवच्छेदार्थः । भाप्ये । त्वं त्विति हे उद्धव त्वम् । तदाचार इति उद्धवाचारः । श्रूयत इति एकादशस्कन्धे श्रूयते । तथेति बहिर्गमनम् । पुनरुक्तीति ऊर्ध्वरेतःसूत्र उक्तो गृहत्यागः पुनरोच्यते इति पुनरुक्तिः, तस्याः परिहाराय । अत्रेत्यादीति । उक्तोभयोरिति । साक्षात् स्वरूपभोगवत्प्रचुरमगवद्भावमात्रवतोः । प्रभुरसास्वादे प्रतिपन्धकत्वेनेति । तत्तु के भगवान मिलिप्यतीति पर्यटनोक्तेः, 'क इत्या वेद यत्र स' इति श्रुत्या सानज्ञानामावोक्तेश्च । किच, 'भक्त्याहमेकया ग्राह्य' इति वाक्याद्भक्त्यैकग्राह्ये पूर्णभक्तिग्राह्यत्वाद्विप्रयोगरसानुभावकत्वेन । तदतिरिक्तेति । तदुक्तं परमहंसोपनिपदि चतुर्थाश्रमधर्मलेन गृहल्यागमुफ्लोच्यते, अयं न मुख्योऽस्ति, कोऽयं मुख्य इति चेत्, अयं मुख्यः 'न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं नाच्छादनं चरति परमहंसः न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानापमाने चेति । चरत्याचरति । न दण्डमाचरति दण्डाभावनिष्ठाचारानुकूलव्यापारवानिति चोधः । यज्ञोपवीताभावः दण्डवेएनामावस्त- निष्ठाचारानुकूलव्यापारवानिति बोधः । एवमन्यत्र ॥४२॥ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४३ ॥ प्रकटार्थमिति । एतदनुपदमिति एतत्पदं स्वामितिपदम् । 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनुं खामिति श्रुतिः । कतममिति । घल इति पुंस्त्वस्मरणादिति भावः । उभयलिङ्गं बलपदम्, न स्त्रीलिङ्गम् । .

·श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० ४ अ०६सू०४४. इदमत्राभिमेतम् । सर्वात्मभावस्य यद् यलम्, तत्तदात्मकस्य प्रभोरेव, सस्य चायं सभायो यदन्यन्न रोचते । अत एव ब्रजपरिवृढवदनेन्दुवचनकिरण- प्रचारमोच्छलत्केवलभावाम्भोधिवचनवीचयो गीयन्ते 'यमुम्बुजाक्ष तव पादत- लमस्माक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षं स्थातुं पारयाम' इत्यादयः। अतस्त्यागः पृष्ठ- लग्न एवायांतीति न तदर्थ यतनीयमिति । विष्ण्ववतारत्वेन पुरुषोत्तमभावखरूप- ज्ञोऽयमिति तथा ॥४३॥ आविज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥४४॥ सर्वत्यागपूर्वकं यद् पहिः प्रभुसमीपगमनं भक्तस्य तद् आत्विज्यमृत्विया मैवेत्यौडुलोमिराचार्यों मन्यते । भाग्यप्रकाशः। दशस्कन्धीयवाक्याम्यां तथात्वादित्यर्थः । तदात्मकस्येति सर्वात्मभावात्मकस्य । अन्यदिति भगवदतिरिक्तम् । सिद्धमाहुरत इत्यादि । तथा चोत्तमस्य स्वत एव गृहत्यागः सम्भव- तीत्यतो नोक्त इत्यर्थः । नन्यात्रेयस्य कथमेवं भक्तिमार्गीयभावस्वरूपज्ञानं येन गृहत्यागयत्न निषेधतीत्यत आहुः विष्ण्ववतारेत्यादि । 'अनेरपत्यमभिकाइत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद्भगवान् स दत्त' इति द्वितीयस्कन्धवाक्यादवतारत्वेन तथेत्यर्थः ॥ ४३॥ रश्मिः। सर्वात्मभाव एव पलमिति पलं भक्तिरिति भाप्ये, भक्तिः सर्वात्मभाव इति भावः । तथा च श्रुतौ बलहीनेन सर्वात्मभावहीनेन । मुख्य कार्यप्रत्ययात् । सर्वात्मभावलिङ्गं च 'तपसो वाप्यलिङ्गा'दिति । तपो विरहतापः, विरह एव सर्वात्मभावस्य सम्यग् ज्ञानात् सर्वात्ममावलिङ्ग- भिन्नात् । प्रभुवचनेति । अत्राय भावः । गुरुवाक्योलइनं महापराध इति प्रभुवचनातिक्रमत्वेन स्वरूपपरिग्रहत्वेन कार्यकारणभाव उक्तः, स न मुख्यः, किं तु तद्वलेनैवेति भाष्येण प्रभुवचनातिक- मयोगव्यवच्छेदपूर्वकसर्वात्मभाववलेनेत्युक्तत्वात् सर्वात्ममावत्वेन स्वरूपपरिग्रहत्वेन कार्यकारणभाव इति । एवं च प्रभुवचनातिकमस्य स्वरूपपरिग्रहकारणत्वं सर्वात्मभाववत्कृतस्यैव । तथापि कथमिति चेत् । न । 'सोऽभुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणे'त्यत्र तासां स्वातघ्यम्, ब्रह्मणो गौणत्वमिति । प्राणो गौणत्वेप्यतिक्रमः कथमिति चेत्, 'दुर्लभो दुर्घटश्चैव युष्माकं सुमनोरथ' इति भगवद्वाक्यगत- दुःखाशत्वात् । तेन सरूसं विद्वन्मण्डननित्यलीलाबादसहवामनपुराणोक्तं गोपीजनवल्लभं तस्य परिग्रह एतागतो न गुर्विच्छया कृतो गुरुवाक्यातिक्रमो नापराधः लीलान्तःपातात् । भाष्ये । बजेति ग्रजस्य परिवृढः प्रभुः । प्रभौ परिवृढः इति पाणिनीयस्त्रात् । तस्य वदनं परमैश्वर्ययुक्तं तस्य वचनानि 'स्वागतं वो महाभागा' इत्यादीनि तेषां किरणाः वचनानां वीचित्वात् , तेपां प्रचारः प्रचरणं तच पुष्टिमार्गीयाणामनुग्रहजन्यमिति अनुग्रहजप्रचारेण तद्वयापारभूतेन प्रोच्छलन् श्रुति- रूपाणां सुधाजन्यज्ञानाधिकमावं कुर्वन् केवलभावाम्भोधिः साधनरहितपुष्टिभावाम्भोधियीसां ता राजपरिवृहवदनेन्दुवचनकिरणप्रचारप्रोच्छलत्केवलभावाम्भोधयः । तासां वचनानि 'मैवं विभोर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्यज्य सर्वविपयांस्तव पादमूलं प्राप्ता' इत्यादीनि । तान्येव वीचयस्तरङ्गाः । पृष्ठलम इति पृष्ठे प्रस्खेदादिना लमः पदार्थः । तदर्थ त्यागार्थम् । प्रकृते तथेति भगवद्भावज्ञ आत्रेयः । विष्णोः पुराणे ब्रह्मसमानधर्मवत्लोक्तेः ॥४३॥ -- ·. भाप्यप्रकाशः। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । तस्यायमभिसन्धिः । यजमानो हि खेष्टसिद्ध्यर्थमृत्विज आदी वृणुते । प्रकृते च, 'यमेवैप घृणुत' इति श्रुतेः 'तस्मादेकाकी न रमत' इति श्रुतेश्च स्वक्री- डार्थ भगवान् स्वचिकीर्पिततत्तल्लीलानुरूपान् जीवान् वृणुते। 'यूनः स्थविरान वे'ति विकल्पादेकरूपाणां यथा सोमादिपु वरणम् , तथा सर्वात्मभावयत्त्वेनैकरूपाणा- मेवान वरणम् । तत्र यथा स्वीयखीयतदङ्गमात्रकरणं तेपाम्, तथेतरसम्बन्धनि: वर्तनपूर्वकं तदोग्यसमर्पकत्वमन्न । तदुक्तं भगवता 'यदा पुमाँस्त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्पितो म' इति । अत्र पूर्वपदेनेतरसम्बन्धनिवर्तनोत्त्या सर्वात्मभाव उक्तो भवति । तदनन्तरमात्मनिवेदने सति तद्विपयकलीलाकरणे- च्छाविपयः सम्भवति ।अन्तरङ्गलीलाप्रवेशनमिच्छायां विशेषः । तस्मात् सुळूक्त- मात्विज्यमिति । एतेन, 'न ददाति न पचती'त्यादिश्रुतेर्यथा सोमादौ दीक्षितस्य तद्यागेतरधर्मनिवृत्तिः, स एव परमो धर्मो यतः, तथा पुरुषोत्तमस्योक्तभक्तैः सह रमणमेव सादिकम् , एतदेव च महन्महत्त्वमिति सूचितं भवति । प्रकृतें भक्ता आत्विज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४४ ॥ औडलोम्याशयमाहुः तस्यायमित्यादि । यूनः स्थविरान् वेति । सर्वान् यूनः सर्वान् स्थविरान् वा । तत्रेति सोमादियागे । अत्रेति भक्तिमार्गीयलीलायाम् । तत्र सम्मतिमाहुः ! तदुत्तमित्यादि 'यदा पुमा निति वाक्यमेकादशस्कन्धे उनत्रिंशाध्यायेऽस्ति । तद् व्याकुर्वन्ति अत्रेत्यादि । पूर्वपदेनेति 'त्यक्तसमस्तकर्मे'तिपदेनेतरसम्बन्धनिवर्तनोस्या भक्तिमार्गीयो रिगाढभायैकदेशा सर्वात्मभाव उक्तो भवति । न चायं ज्ञानमार्गीय इति वक्तुं शक्यः । अग्रे निवेदितात्मपदात् । तदनन्तरमात्मनिवेदने सति विचिकीपितो, निवेदितात्मजीवविपयकलीलाकरणेच्छाविपया, स निवेदितात्मा जीवो भवति, विचिकीर्पितपदेव्युपसर्गेण अन्तरङ्गलीलाप्रवेशनरूपो विशेप, इच्छायां योध्यते । एतदुत्तरार्ध तु तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते घे' इत्यस्ति । तदर्थस्तु, यदैवं भवति, तदा अमृतत्वं ब्रह्मभावं वहथयोगोलकन्यायेन प्रतिपद्यमानः सन् मया सह कल्पते, कामाशनसमर्थो भवति च पुनः आत्मभ्याय 'स्वरूपेणावतारेणेति न्यायेन मदात्मत्वाय कल्पत इति । क्वचित्तु, 'यदा पुमा'नित्यत्र 'मयो यदै ति मूले पाठः, तदाऽप्यर्थे न कोपि विशेषः । तदेतत्सनार्थत्वेन निगमयन्ति तस्मादित्यादि । आर्विज्यपदमेवं व्याख्याय तत्सचितम- र्थमाहुः एतेनेत्यादि । एतदेव च महत्त्वमिति । रमणे सादिकत्वमेव च भक्तिमार्गे उत्कर्षः। रश्मिः। आविज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४४ ॥ सक्तसमस्तेति । अभि- धेयेति ज्ञेयम् । भक्तीति । कामशास्त्रीयसर्वात्मभावव्यावर्तकं विशेषणम् । विगाढेति । विगाढभावः 'ता नाविद नितिश्लोकोक्तः तदेकदेशस्तचरमवृत्तिरूपः । उक्त इति तात्पर्यवृत्योक्तः । आत्म. निवेदन इति 'श्रवणं कीर्तनं विष्णो रित्यस्मिन् श्लोके पाठक्रमेण कृतात्मनिवेदने। अन्तरङ्गेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म विचिकीर्पितपद इति । इच्छायामिति विपयसप्तम्या इच्छाविषय इत्यर्थः । सरूपेणेति अयं न्यायः । निगमयन्तीति । तस्मात्पर्वतो वह्निमान् इति निगमनं यथा तथा निगमयन्ति । आत्विज्यपदमिति । वेदान्ते लीलाधर्म आत्विज्यम् । ऋतौ यजतीति अत्विगिति सूत्रेण साधुः । भाष्ये । सोमादाविति । यागे तद्यागेतरधी दानपचनादयः तेषां, निवृत्तिः । एतदेव च महत्त्वमिति भाग्यप्रतीकम् । अत्र महन्महत्त्वमिति भाप्यपाठः । तत्र , ·- ५०२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०३ पा०४०६सू०४५. नामृत्यिक्त्वेन निरूपणे हेतुत्वेन तात्पर्यान्तरमप्याह । तस्मै यजमानारब्धकर्म- साहत्वाय ऋस्विर परिक्रीयते वरणेन स्वकार्यमानोपयोगित्वाय खीयः क्रियते, तथा प्रकृतेपि । न च 'कचित् कल्याण्यो दक्षिणा' इति प्रश्नवचनात्तदथैव तत्व वृत्तिः, अत्र तु स्वतः पुरुषार्थत्वेन भगवदर्था प्रवृत्तिः, अतो वैपम्यमिति वाच्यम् । नीरागस्यापि वरणसमये तत्प्रश्नस्यावश्यकत्वात्, तथैव दक्षिणादानमपि, अन्य था निरङ्गत्वापत्तेः। प्रकृतेपि भक्तानां लेहादेव प्रवृत्तिभंगवान् स्वानुभवार्थमेवं ताननुभावयतीति न चैपम्यम् ॥ ४४ ॥ श्रुतेश्च ॥ १५॥ अधर्यणोपनिपत्सु पठ्यते 'भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्यनया- मुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्य'मिति । भक्तिमार्गप्रचारैकहदयो यादरायणः । मानं भागवतं तत्र तेनैवं ज्ञेयमुत्तमैः॥ ४५ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे पष्ठं पहिस्तूभयथेत्यधिकरणम् ॥ ६॥ भाष्यप्रकाशन सपशेष व्याकुर्वन्ति प्रकृत इत्यादि । तथा प्रकृत इति । चिकीर्पितलीलासाङ्गत्वाय तत्तद्भक्त- घरणमित्यर्थः । स्मृतिषु याजनस्य वृत्तिमध्ये गणनादात्विज्ये स्वार्थमेव प्रवृर्भजनस्य च भगवद- र्धत्वेन तदभावात् तद्वैपम्यमाशय परिहरन्ति न चेत्यादि। नीरागस्येति याजनेन वृत्तिमनिच्छतः। आवश्यकत्वादिति वैधत्वेनावश्यकत्वात् । तथैवेति चैधत्वेन । अनुभावयतीति लीला अनुभावयति । तथाच यथा तत्र वैधत्वमेव तादृशप्रश्नादिप्रवृत्तिप्रयोजकम्, एवमत्र निरुपधिस्नेहः, पथा तत्र तहानेन कर्मसाङ्गता, तथात्र स्वलीलानुभावनमतो न वैषम्यमित्यर्थः। तथा च भगवदि- एलायां सत्यामुत्तमस्य गृहत्यागः कर्तव्यः, अन्यथा तु न कर्तव्यः, यजमानाधीनविग्वत्तादृशस्य फेवलं प्रभ्यधीनत्वादिच्छा चानियता, अतो नोक्त इत्यौडुलोमेराशय इति बोध्यम् ॥ ४४ ॥. रश्मिः। महत्वे महत्त्वपरिमाणं नास्तीति महत्पदं बाहुलकमित्याशयः । महतो महत्त्वं पूजकत्वं सन्माननमिति पष्ठीतत्पुरुषे तु न पाहुलकम् । वृत्तिमध्य इति अध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहयजनयाजन- भाह्मणवृत्तय इति वृत्तिमध्य इत्युक्तम् । स्वार्थमेवेति । न च यजमानकर्मार्थी प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । याजनाय खवृत्तये प्रवृत्यगीकारेण यजमानकर्मार्थत्वाभावात् । तदभावादिति स्वार्थत्वाभावात् । तद्वैपम्यं दृष्टान्तवैपम्यम् । न चेत्यादीति । कचित् 'कल्यायो दक्षिणा' इति याजने प्रश्नवचनात् । सार्थदक्षिणायैव तत्प्रवृत्तिः ऋत्विक्प्रवृत्तिः । अत्र तु दान्तिके तु । वैपम्यं दृष्टान्तवैपम्यम् । 'भाप्ये तत्मनस्येति । कल्याणदक्षिणाविषयकमनस्य । निरङ्गत्येति यागस्येति योध्यम् । प्रकृते । अनुभावयतीति ते लीला अनुमवन्ति तान् लीला अनुमावयतीति हेतुमणिच् । खलीलेति सप्रतियोगिनिःप्रतियोगिलीलयोमध्ये सप्रतियोगिखलीलानुभावनं तेन सप्रतियोगिलीलासाइतेत्यर्थः । म पम्यं न दृष्टान्तपम्पम् ।। ४४ ॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् ।
भाप्यप्रकाराः।
।
,
श्रुतेश्च ॥ ४५ ॥ व्याकुर्वन्ति अथर्वणेत्यादि । तथा चात्र विहिवाया भक्तेः सन्न्यास-
रूपताया उक्तत्यान युद्धिपूर्वकं तत्करणमावश्यकम् , न तु त्यागस्यापि, श्रुतौ तायन्मात्रस्यैव कथना-
दिति व्यासमतमित्यर्थः । तेनाल भक्तिमार्गे साधनपरिपाकदशायां द्विविधः सन्यासः अत्यन्त-
सिद्धानां विगाढभावस्वाभाव्यादेव प्रासः, यथा ब्रजभक्तानामतः सोऽवैधः। तत ईपन्यूनानां तु
विरहानुभवार्थ कर्तव्यः, यथा श्रीमदुद्धवानाम् । स वैधः । 'स्वं तु सर्व परित्यज्ये'ति, 'मद्भक्तो-
वाज्नपेक्षका, सलिङ्गानाश्रमाँस्त्यक्त्या चरेद विधिगोचर' इत्यादिवाक्यतः प्राप्तत्वात् । द्वापप्येती
नाश्रमरूपाविति तूपपादितम्, अतो न कोपि सन्देहः ।
नन्यवान्यैः 'परामशीदि सूत्रेप्वाश्रमरूपं सन्यासं विचार्य, 'अन्तरा चापीति मन्त्रे विधु-
रादीनामपि तस्य कर्तव्यता विचारिता, महायोगिनां नग्नचर्यादिकं च। तद्भूताधिकरणे च ऊर्ध्व-
रेतोभ्य आश्रमेभ्यः प्रच्युतभावश्च विचारितः, तन्मते चाश्रमात्मक एव सन्यासो विविदिपावि-
इदशाभेदेनेति तदेवात्र कुतो नाद्रियत इत्याकाहायामाहुः भक्तीत्यादि । “अनर्थोपशमं साक्षाद्
भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्साजानतो व्यासश्चके सात्वतसंहिता'मिति श्रीभागवतवाक्याद्भागवतं
पुराणमेव सर्व तत्र व्यासस तादृशस्वे मानं प्रमितिजनकम् । तेन हेतुना उत्तमैर्भक्तावधिकारि-
मिरेवं ज्ञेयम् । यद्यपि प्रकारान्तरेण व्याख्याभिरुक्तः सूत्रवर्णकैनिमार्गीयो द्विविधोपि सन्यासो
व्याख्यातः, तथापि विविदिपायां कालदोपेणापचारदोपस्य तैरेव दर्शितत्वात् । आन्तरवैराग्या:
भावे बहिर्लिङ्गमात्रस्थापने च 'गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो बटोरपि । तपस्विनो ग्रामवासो
भिक्षोरिन्द्रियलोल्यता । आश्रमापसदा खेते खल्याश्रमविडम्बकाः । देवमायाविमूढाँस्तानुपेक्षता-
नुकम्पये ति सप्तमस्कन्धीयनारदवाक्ये 'मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । यसते न
भवन्त्या वेणुभिर्न भवेद्यतिरित्येकादशीयभगवद्वाक्ये च तादृशस्य निन्दितत्वात् । विद्वद्दशायां
चेदानी दुर्घटत्वात् तदनादृत्य भक्तिमार्गीय एव साधनपरिपाकदशायां कर्तव्यो, न त्वन्यथापीत्यर्थः ।
अन्ये तु, 'आत्रया दिसूत्रत्रये अङ्गोपासनानां यजमानकर्मत्वं वात्विकर्मत्वं चेति संशये,
आत्रेयमते यजमानकर्मत्यम् , औडुलोमिमते ऋत्विकर्मत्वम् , तदेव च युक्तमिति व्यवस्थापयन्ति ।
नवोदासीना वयम् । अप्रासनिकत्वेनारुच्यत्वादिति ॥ ४५ ॥
इति पठं पहिस्तूभयधेयधिकरणम् ॥ ६ ॥
रदिमः।
श्रुतेश्च ॥ ४५ ॥ भक्तिमार्गीयं दान्तिकमार्विज्यं श्रुतेश्च इत्यर्थः । उक्तत्वादिति
नैष्कर्यपदेनोक्तत्वात् । निष्कर्मणः पुंसो भावो नैष्कर्म्यमिति व्युत्पत्तेः । बुद्धीति इहामुत्र फलभो-
गवैराग्यविपयिणी या थुद्धिस्तत्पूर्वकम् । तत्करणं सन्यासपूर्वकभक्तिकरणम्, न तु सन्यासमात्र-
करणम् । 'कृष्णसेवा सदा कार्ये'त्यस्य व्याख्याने आवश्यकार्थयत्प्रत्ययोत्या तत्स्मारणायावश्य-
कमित्युक्तम् । प्रत्ययस्तु नैष्कर्पमित्यत्र भावे । साधनेति सा तु विपक्ककपायाणां व्यसनदशा,
तस्साम् । विगादेति ता नाविदन्निति वाक्योक्तभावस्खामाव्यात् । अवैध इति स्वभावजे
विधेरप्रयोजकत्वात् । पूर्वतन्नेप्येवम् । ईपदिति । मर्यादास्थानाम् । विरहानुभवार्थमिति । तेन
पुटो विरहोपि न तथा प्रयोजकः, स्वरूपयलेनैव मोचकत्वात् । विधी आहुः त्वं विति, मद्भक्तो
वेति च । आये विचरखेति विधिः । लोटा । द्वितीये चरेदिति । उपपादितमिति पहिस्तूभयथेति
सूत्रभाष्यप्रकाश उपपादितम् । अपचार इति । क्रोधादिके ॥ ४५ ॥
इति पष्ठं पहिस्तृभयथेत्यधिकरणम् ॥ ६ ॥

·, ५०१ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । . [अ०३ पा० ४ अ०७ सू०४६. . सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ४६॥ (३-४-७) ननु 'यमेवेति श्रुतिः साधनान्तरनिपेधपूर्वकं धरणस्यैव साधनत्यमाह, 'तस्मादेचंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्याऽऽत्मन्येवात्मानं पश्यदिति श्रुतिः साधनान्तरमप्याह । एवं विरोधे श्रुतित्वाविशेषात् किमाद- रणीयम्, कि नेति संशये, साधनान्तरविधिरेवादरणीयः, अन्यथा शास्त्रवैयर्थ्य स्यादिति प्राप्त, उच्यते सहकार्यन्तरविधिरिति । मर्यादापुष्टिभेदेन वरणं द्विधो. च्यते । तत्र सहकार्यन्तरविधिस्तु मर्यादापक्षणोच्यते। पुष्टौ तु नान्यापेक्षेति न विरोधगन्धोपि । अपरं च । साधनं हि कायिकं वाचिक मानसिकं च विधीयते, तत्र 'मनसैवाप्तव्यमिति श्रुतेस्तृतीयं मुख्यम् । तदपि तायदेव मार्यादिकस्यापि विधेयत्वेन कर्तव्यम् , यावलेहो न भवति । यतस्तद्वतः लेहवतस्तृत तृतीयं साधनमपि विध्यादिवत् । यथा तद्वतो विधिरर्थवादो चा प्रवृत्तावप्रयोजका, तस्य खत एव सम्भवात्, तथा भगवत्माप्ताविदमित्यर्थः। कैमुतिकन्यायेन पूर्व- योरमयोजकत्वमेतच्छेपत्यादेवायास्पतीति तृतीयमेवोक्तम् ॥ ४ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे सप्तमं सहकार्यन्तराधिकरणम् ॥७॥ भाष्यप्रकाशः। सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥४६॥ एवं भक्तिमार्गीयस्य गृहत्यागावश्यकत्वे साधिते तद्वत्साधनान्तरं शमादिरूपमप्यायातीति तद्वयवस्थां योधयितुमिदमधि- करणमित्याशयेन तदवतारयन्ति ननु यमेवेत्यादि । व्याकुर्वन्ति मर्यादेत्यादि । नान्यापेक्षेति 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्य' इति श्रुत्युक्तादन्यस्यानपेक्षा । नन्वेतानि शमादीन्यन्तरङ्गाणि मानसानि साधनानि किमिति पाक्षिकाणि क्रियन्त इत्यत आहुः अपरं चेत्यादि । विधीयन्त इति 'तमे वेदानुवचनेन', 'शान्तो दान्त' इत्यादिवाक्यविधीयन्ते । तृतीयमिति शान्तादि- वाक्योक्तम्। विध्यादिवदिति विधिश्च तदादिश्च विध्यादी तद्वत् । प्रथमार्थे पतिः। तथा च पित्रादौ सहजस्नेहवतो यथा तत्सेवाविधिस्तत्फलयोधकोऽर्थवादोवान तत्प्रवृत्तिप्रयोजका, तस तत्र स्वत एव प्रवृत्तिसम्भवात् , तथा भगवत्प्रार्थमिदं शमादिकं स्वभाबादेव सम्भवतीति न तदर्थ चाक्या. पेक्षा । अतो भक्तिदायेच्छु प्रत्येवेदं विधेयम्, न तु दृढभक्तिमन्तं प्रतीति तथेत्यर्थः । तेन पुष्टिमार्गे चरणमात्रमेव साधनम् , मर्यादामार्ग एव त्वन्याकाङ्केति सिद्धम् ॥ ४६॥ इति सप्तमं सहकार्यन्तराधिकरणम् ॥७॥ रश्मिः। सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वत्तो विध्यादिवत् ॥ ४६॥ तदिति । अधिकरणम्। ननु यमेवैयादीति । विधिरेवादरणीय इति । पुंस्त्वं स्मार्ते । 'समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टित मिति । मर्यादेत्यादीति । सहकार्यन्तरेति भक्तावनुग्रहः कारणम् , सहकारीणि श्रयणादीनि । अन्यत्सहकारि सहकार्यन्तरं शमादि । अन्न सहकारिणां श्रवणादीनामपि मर्यादापक्षण विधिः । सिमाहुः अत इति पुष्टिमर्यादाम्याम् । भक्तिवीजदाच्छयो मायर्यादिकाः । भक्तिव- धिंन्यां मक्तिबीजमुक्तम् । इदमिति साधनजातम् । दृद्धभक्तीति । दृढवीजा भक्तिः तद्वन्तम् । तधेति । सहकार्यन्तरविधिस्तु मयांदापक्षणोच्यते । पुष्टौ तु नान्यापेक्षेति न विरोधगन्ध इत्ययः॥४६॥ इति सप्तमं सहकार्यन्तराधिकरणम् ॥७॥ hu ·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । कृत्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः॥ १७ ॥ (३-४-८) ननु 'पहिस्तृभय'त्यादिना भगवदीयस्य गृहत्याग आवश्यक इति निरूपि- तम्। छान्दोग्ये तु 'आचार्यकुलादित्युपत्रम्य, छान्दोग्योपनिषदन्ते 'आचार्य- कुलादमधीत्य गुरोः कर्मातिशेपेणातिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधी- यानो धार्मिकान् विदधदात्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्य अहि५सन सर्वाणि भाग्यप्रकाशा . , . कृत्स्वभावातु गृहिणोपसंहारः॥४७॥ पूर्वाधिकरणोक्तं दृढीक किश्चिदाक्षिप्य समाधत्ते, इत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति ननु यहिरित्यादि । तात्पर्यमाहेति । उक्तश्रुतेस्तात्पर्य- माहेत्यर्थः। श्रुत्यर्थस्तु, आचार्यकुलाद् गुरुगृहाद्, गुर्वभावे तत्पन्यां तत्पुत्रे तद्गोत्रे वा प्रदाचर्य- मिति ज्ञापयितुं कुलपदम् । वेदमधीय गुरोः कर्मातिशेपेण गुरोः सेवारूपं यत्कर्म तत् कृत्वा, ततोऽतिशेषोऽवशेपो यः कालस्तेन कालेन वेदाध्ययनं साझं सरहस्यार्थज्ञानपुरःसरं कृत्या, अभिसमावृत्य जिज्ञासाद्वयसमापनोत्तरमाचार्यकुलानिवृत्य दारानाहृत्य कुटुम्बे स्थित्वा, गार्हस्थ्यविहिते कर्मणि तिष्ठन्, शुचौ देशे खाध्यापमधीयानो विविक्ते खाध्यायत्राह्मणोदितप्रकारे पवित्रे देशे यथावदासीन आवृत्तिमधीतस्स कुर्वन् , धार्मिकान् विदधत् पुत्रान् शिष्यांश्च शिक्षणेन धर्मशीलान् कुर्वन् , आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रति- छाप्य हार्देऽन्तर्यामिणि परे ब्रह्मणि वाद्याभ्यन्तरेन्द्रियाणि सम्यक् स्थापयित्या, 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठतीति न्यायेन तमेव शरणत्वेन ज्ञात्वा कर्माणि तत्र सन्यस्येति यावत् । अहि- रश्मिः। कृत्लभावातु गृहिणोपसंहारः॥४७ ॥ पूर्वति । पहिस्तूभयथेसधिकरणोक्तम् । साङ्गमित्यादि । 'साङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्थे'ति श्रुतेरुक्तम् । यद्वा। आचार्यपदादाचार्यलक्षणनिविष्टर- हस्सतदङ्गेऽधीत्येतिशब्देनोपलक्ष्येते । जिज्ञासाद्वयार्थगमनरहितं समावर्तनमभिसमावर्तनम्। गाईस्थ्यविहित इति कुटुम्पविशेषणम्। सम्प्रतिष्ठाप्येत्यत्र समुपसर्गामाहुः हार्द इति । जीव उपासनानिषेधान् मानसीन इत्युक्तम् । हार्दपदेन 'यो मनसि तिष्ठन् मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्यमृत' इतिश्रुत्युक्तेऽन्तर्यामिणि । तत्रापि प्रत्येकपर्यवसितरूपव्यावृत्त्यर्थं ब्रह्मणीति तद्व्यावृत्त्यर्थ पर इति । अब हार्द इति विशेष्यम् । इदं हार्द प्रकटं बोध्यम् 'धार्मिकान् विदध'दित्युक्तत्वात् धर्मेण चित्तशुद्धौ भक्त्याविर्भावात् । सम्यगिति । निरोधलक्षणग्रन्थोक्तरीत्या । अनिरुद्धस्तु सिद्धान्तमुक्तावल्युक्तरीत्या । तथा च श्रुतिः 'इन्द्रियाणि जुहोती'ति । गीतापि । यद्यप्येव मुख्यत्वात् तथापि निरोधस्स दानसाध्यत्वादाचार्य सन्दर्शितागमप्रकारेत्याहुः । ईश्वर इति । शरणत्वेनेति । 'शुद्धाश्च सुखिनश्चैव ब्रह्मविद्या- विशारदाः । भगवद्भजने योग्या नान्य इत्यर्यतः फल मिति प्रथमसुयोधिनीकारिकायां 'ब्रह्मविद्या- विशारदा' इत्युक्तरक्तश्चमदमादिसूत्रोक्तशमदममुमुक्षावैराग्यप्राप्त्या मुमुक्षुकार्य शरणगमनं श्रुतत्वादन १. छान्दोग्य इत्यारभ्य इदं विषयवाक्यमित्यन्तं श्रीहस्ताक्षरलिखितमूलपुस्तके नास्ति, तथापि प्रकाशकारैर्व्याख्यात. खादुपलब्धेप्वादशेषु दश्यमानत्याचार निवेशितम् ।

·५०६ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम्। [अ०३ पा०४०८सू०४४. भूतान्यन्यन्न तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुपं ब्रश्नलोकमभिसम्पयते । नस पुनरावर्त्तते न स पुनरावर्त्तते । इदं विपयवाक्यम् । 'ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यत इति गृहिणोपसंहारः कृतः। वाजसनेयिशास्त्रायां चैत म वै तत्पूर्वे ब्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः प्रजांन कामयन्त' इत्युपफ्रम्य 'अथ भिक्षाचर्य चरन्तीति पठ्यते । एवं सति विकल्पे सम्भवत्युपसंहारस्थ तात्प- पग्राहकत्याद् गृहिण एव यथोक्तकर्तुज्रनसम्पत्तिरिति श्रुतेस्तात्पर्यम्। त्यागोक्तिस्तु ब्रह्मतादृशं यदर्थ सर्व त्यज्यत इति स्तुतिपरेति प्राप्ते, गृहिणोपसंहारे हेतुत्वेन ता- त्पर्यमाह कृत्स्नेति । त्यागे वाङ्मनसोरेव भगवति विनियोगः, न सर्वेन्द्रियाणाम् । गृहिणस्तु सौः प्रकारैर्भजनं भवतीति, परिजनश्च कृतार्थी भवतीति व भजने भाष्यप्रकाशः। सन् सर्वाणि भूतान्यन्यन्न तीर्थेभ्यः, तीर्थानि शास्त्रादिष्टा मिक्षाद्युपायास्तेषु परपीडापि सम्भवति, यथा याज्ञवल्क्यस्य कुरुपाञ्चालस्थवाह्मणैः सह चर्चायाम् , तदादिभ्यो मिक्षाटनाघु- पायेम्पोऽतिरिक्तस्सले हिंसां परपीडामकुर्वन् , स खल्येवं वर्तयन् सोधिकारी उक्तेन प्रका- रेण वर्तमानः पुत्रादिपरिजनमप्येयं वर्तयन् यावदायुपं यावजीवम् , ब्रह्मलोकमभिसम्प थते देहान्ते भगवल्लोकं प्राप्नोति । न च पुनरावर्तते । प्राप्तेर्जन्यत्वेन पुनरावृत्तिः शल्येत । जन्यभावत्वेन नश्वरत्वेन लोके व्याप्तः । तदभावायात्रावृत्तिर्निपिध्यते तेन लोकवैलक्षण्यं बोधि- तम् । पुनः कथनं समाप्तियोतनायेति बोध्यम् । सूत्रं व्याकुर्वन्तः श्रुतितात्पर्यमाहुः त्याग इत्यादि । कृत्स्नेति । सर्वेषामान्तराणां बाहाना रश्मिः। प्रामोति । गोपालतापनीये 'मुमुक्षु शरणमनुव्रजे'दिति श्रुतिः । शमदमादिप्वेकस्य कार्यमुक्तम् । एकादशे ‘मच्छरणो मुनि'रित्युपबृंहणात् । एवं श्रीमदाचार्यमार्गरीत्या ज्ञात्वा, कर्माणि सर्वेन्द्रि- याण्यपि तत्र सत्यस्येति । भगवति सन्यस्य, तत्सराणि कृत्वा इति यावत् । द्वितीयविवरणे यावर युक्तं कर्मणां तत्परत्वकरणमेकादशैकोनविंशाध्याये । पदशास्त्रातिरिक्तस्स मुख्यत्वं यया तथोपपादितं भक्तिरत्नटीकायां मया। एवं चैकोनविंशे 'श्रद्धामृतकथायांम' इत्यादिनानद्धामन इति मनसस्त- त्परकरणम् । एवमन्यदपि । परन्त्वेत'देवं धर्मेर्मनुष्याणामुवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्ति- रिति तत्र वाक्यादाक्रमेण श्रुतात्मनिवेदनं शरणगमनानन्तरं प्राप्नोति । तदनु 'श्रद्धामृतकथायां म' इत्यादिनोक्तनवधामक्तयस्तत्र सकलेन्द्रियपरता तद्वारा भगवति सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्य सन्यस्येति यावत् । सन्यसेत्युक्त्या सन्यासो नैष्कम्य 'इहामुत्रफलमोगनैराश्यं कृत्वेत्युक्तम् । अत्र नैष्कर्म्यपदं इहामुत्रफलमोगनैराश्यकरणकमनःकल्पने उक्तम् । तदुक्तं भक्तिहंसे 'भक्तिमार्गः श्रवणादिसरणिरूप' इति । अन्यदूह्यम् । भिक्षादीति । आदिना निरोधलक्षणग्रन्योक्तो निरोधः। 'तीय नातः परात् परमिति तद्न्यवाक्यात् । वर्तयनिति णिचं समर्थयन्ति स्म स इति । उक्तनेत्यस्सामेव भुतावु- केन । पुत्रादीति । पुत्रादिपरिजनो वर्तमानस्तं पुत्रादिपरिजनं वर्तयन् । जन्यभावत्वेनेति । जन्यत्वेन नश्वरत्वेन च्याती पटोन्मजनापत्तिः । ध्वंसस जन्यत्वेन नश्वरत्वात् । दत्ते तु भावपदे ध्वंसस्यामावलेन नश्वरखामावासोन्मअनापत्तिरिति । तदभावायेति । पुनरावृत्त्वभावाय । तेनेति । व्याप्तेौकिकत्वेनापुनरावृत्ती लोकवरक्षण्यं योधितम्, च्यातिविपयत्वात् । पुनः कथनमिति । 'न ·५०७ इति । गृहिणा विद्योपसंहारे। पूर्वमित्यादीति । पहिस्तूभययेत्यधिकरणे । तदर्थमिति । मगर त्यागधर्मस्येति । सागः सत्मिभाव इति श्रीहरिरायजितः। तस घamster? भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिभृहितम् । कृरलता भवतीति तेनोपसंहारः कृत इत्यर्थः। अत एव 'आत्मनि संन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्ये'त्युच्यते । अत्र, आत्मपदं भगवत्परमिति ज्ञेयम् ।कर्ममार्गीयगृहि- व्यवच्छेदाय तुशब्दः। अत्रेदमाकूतम्। भक्तिमार्गों यहुविध' इति कपिलदेववाक्यात् केचन भक्ताः खगृहेष्वेव लेहेन भगवदाकारे विविधोपचारैः सेवां कुर्वन्तस्तयैव निर्वृत्या मुक्ति- मपि तुच्छां मन्यन्ते । तदुक्तं 'मधुद्विदसेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गुरिति । तेन भगवजन एव, तत्रापि पुष्टिमार्ग एव, श्रुतेर्भर इति ज्ञायते । पूर्वमुत्कटभग- बद्भावयतां तदर्थं त्यागं निरूप्य, गृहिणोपसंहारतात्पर्यं पश्चाद् यनिरूपितवान्, तेन तादग्भाववतैव त्यागः कार्यः, तद्रहितेन तु गृह एवोक्तरीत्या प्रभुभजन कार्यम् , तेनैव तल्लाभ इति व्यासहृदयमिति ज्ञायते । उक्तभावाभावे त्यागधर्मानिर्वाहा- दिति । केचन भक्ता भाषणादिलीलादर्शनं विना स्थातुमशक्ताः प्रचुरभावविव- शाशया गृहाँस्त्यक्त्वा वनं गच्छन्ति । आत्रेयौडलोमिभ्यां तु भगवदवतारसाम- भाग्यप्रकाशः। च सार्थक्यम् । तेनेति । गृहिणा । एवं तात्पर्ये गमकमाहुः अत एवेत्यादि । फर्ममार्गी- येति । जैमिनीयतत्रविचारितेत्यर्थः। ननु पूर्वाधिकरणे त्यागं निरूप्य, यदन्न गार्हस्थ्यं प्रशंसति, तत्किमित्याकालायामाहुः अत्रेदमित्यादि । भक्तिमार्गों पहुविध इति कपिलदेववाक्यादिति । 'भक्तियोगो बहु- विधो मार्गर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणभेदेन पुंसां भावो विभिद्यत' इति कपिलदेववाफ्याद् भक्तिमार्गो बहुविध इत्यन्वयः । तदुक्तमिति 'यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतखजनार्थदारान् प्राथ्यां श्रियं सुरवरैः सदयावलोकाम् । नेच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुदिट्सेवानुरक्तमनसामभवोपि फल्गुरिति पञ्चमस्कन्धे भवाटवीसमाप्तौ शुकेनोक्तम् । तथा च भरतस्य राजदशायां तथाभावस्सोक्त- स्वादन्यसापि गृहिणस्तथाविधत्वे तथात्वमित्यर्थः । तेनेति गृहिणोपसंहारे आत्मनि सर्वे- न्द्रियसम्प्रतिष्ठापनादिकथनेन । श्रुतितात्पर्य निरूप्य व्यासतात्पर्य निरूपयन्ति पूर्वमित्यादि। तलाम इति। भगवत्प्राप्तिः। उक्तभावाभावे त्यागधर्मानिर्वाहादिति। विगाढभावाभावे'स एवाधस्तादित्यादिनोक्तस्य सर्वत्र तद्भानरूपस त्यागधर्मस्य मध्ये विच्छेदेन सर्वदा स्वैर्या- रहिमः। च पुनरावर्तत' इत्यस्य । जैमिनीयेति । पूर्वतत्रविचारितगृहिव्यवच्छेदाय । यथाहुः पष्ठाध्याये 'दम्पत्योः सहाधिकार' इति । पाठान्तरमाहुः भक्तियोगो यहुविध इति । भगवदाकार इति । भगवत्स्मरणं त्रेधा भवति, यमादिभियोगपपैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । मदर्यौपासनाभिर्वा नान्यैोग्य स्मरेन्मन' इत्येकादशे विंशाध्यायवाक्यात् । अत्र 'शङ्खचके मृदा यस्तु कुर्यात् तप्तायसेन था। स शूद्रवहिष्कार्यः सर्वस्माद्विजकर्मण' इत्यत्र शङ्खचक्रनिपेघस्स तप्तायसे पर्यवसानवद् योग्यस्म- रणस मगवद!पासनायां पर्यवसानात् । तथात्वमिति । उक्तमाववत्त्वम् । गृहिणोपसंहार ·५०८.. श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० ४ ०८ सू०४८. विकभक्तदशोक्ता । एते सर्व फलमार्गीयाः । वाजसनेय्युक्तास्तु साधनमागीया इति नानुपपत्तिः काचित् ॥४७॥ मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥१८॥ । फिञ्च । सन्यासिन आवश्यका ये धर्मास्ततोऽधिकास्ते गृहिणः सिध्यन्ती- भाग्यप्रकाशः। भावात् । ननु ययेवं दीर्लभ्यम् , तदा तत्कथनमशस्योपदेशरूपत्वादप्रयोजनकं, अतो न वक्तव्य- मेवेति किमित्युक्तमत आहुः केचनेत्यादि । तथा च दौर्लभ्येपि तत्सत्तास्तीत्यतस्तदनूदितम् । अतस्तादृशाधिकारे भगवत्कृपया सम्पन्ने तत्कर्तव्यतावोधनार्थ तत्कथनमित्यर्थः। नन्वानेयो- डुलोमिभ्यामेतादृशदशासम्पत्तौ गृहत्याग उच्यते, वाजसनेयके तु 'कि मजया करियामो येषां नो एवायमात्मा नायं लोक' इति श्रावणादात्मलोककामनामात्रे योध्येते इति ताभ्यामुक्तं श्रुति- विरुद्धम् , किञ्च, ये लीलादर्शनार्थ वनं गच्छन्ति, ते भगवदागमने पुनरायान्ति, न तु वन एवं स्थित्वा सन्यासिधर्मानातिष्ठन्तीत्यतोपि तच्छृतिविरुद्धम् , अतः कथं श्रौते विचार एवं तन्मवो- पन्यास इत्यत आहुः । आत्रेयेत्यादि । एते सर्वे यदीया दशा ताभ्यामुक्ता, ते सर्वे भक्ताः फलमागीयाः, मार्ग उपायः । फलमेव मार्गो यत्रासी मार्गः फलमार्गस्तत्सम्बन्धिनः । यथा गोपालनापनीयोक्ता गान्धर्वीप्रभृतयः । तथा च फलरूपो भगवानेव स्वस्वरूपं ताननुभावयतीति भगवत्कृपाविशिष्टयवेच्छया तेषां सन्द्रियव्यापाराः। वाजसनेपिनां कहोडब्राह्मण उक्तास्तु साधनमार्गीयाः। साधनं शमादिविशिष्टं ज्ञानमेव मार्ग उपायः फलप्राप्तौ यत्रासौ साधनमार्गस्त- सम्बन्धिन इति तचदधिकारिभेदेन तथा तथा कथनान पूर्वोक्ता श्रुतिविरोधरूपा काप्यनुप- पत्तिरित्यर्थः॥४७॥ मौनयदितरेपामप्युपदेशात् ॥ १८ ॥ स्त्रमवतारयन्ति किश्चेत्यादि । व्याकुर्वन्ति मौनपदमित्यादि । यद्यपि मुने वो मौनमिति योगेन विचारात्मकं ज्ञानमप्यादातुं शक्यते, रश्मिः। अतोऽयक्तव्यमिति । अतः अवक्तव्यमिति च्छेदः । आत्मेति । आत्मा च लोककामना चात्म- लोककामने ते एवात्मलोककामनामाने योध्येत। तन्मतेति ।आनेयौहलोमिमतोपन्यासः। फलसा- धनयोः सामानाधिकरण्यमाहुः मार्ग उपाय इति । फलमार्ग इति । प्रमेयपलमिति यावत् । गान्धर्वीति । प्रभृतिपदेन ब्रजस्त्रियः । 'तासां मध्ये प्रेष्ठा गान्धर्वी युवाचेति श्रुतेः । एते प्रमेयपठेन मुक्ता इति प्रमेयघलरूपफलमार्गसम्बन्धिनः, तदाहुः तथा चेति । भगवानेवेति । फलमेव, एक्कारेण तदतिरिक्तसाधनव्यवच्छेदः । भगवत्कृपेति । भगवदमिना, फले साधनांश इति शेपः । कृपाविष्टः साधनमित्याचार्योक्तेः । भगवत्कृपाविशिष्टयेच्छयेति न समस्वं पदम् । इच्यां कृपाविशिष्टत्वामापात् । विशिष्टयेति । ब्रह्महदं नीतानामपि सर्वेन्द्रियव्यापारा भवन्त्विति एषकारेण साधारणेच्छायोगव्यवच्छेदः क्रियते । भक्तमनोरथपूरकत्वेन रूप- भेदान् । पाजसनेयीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म याजसनेयिनामिति । साधनमित्यादि । 'अनविदाप्नोति पर मित्सन मझविदित्यत्र ज्ञानम् । तत्सम्बन्धिन इति । प्रमाणपलिनः । पूर्वो- रोति । स्वारम्भोक्ता । श्रुतिस्तु 'एतद्ध स्म वा' इति ।। ४७ ॥ मानवदिनरेपामप्युपदेशात् ॥ १४॥ रुदमिनि । यौगिकमित्युक्ते विचारात्मकज्ञान- विशिष्टेन्टा तया ·. ५०९ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । त्यपि हेतोस्तेनोपसंहारः कृत इत्याशयेनाहं मौनवदित्यादि। मौनपदमनीहा- * निलायामादित्रिदण्डिधर्मोपलक्षकम् । यथा वागिन्द्रियमावदेहमानचित्तमाननि- यामकास्ते धर्मा उक्ता न्यासिना, तथेतरेपासपीन्द्रियनियामकानां धर्माणां 'आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्येति श्रुत्या गृहिण उपदिश्यन्त इति युक्तो गृहिणोपसंहार इत्यर्थः । तत्र नियमनमानम्, अन तु भगवति विनियोगात् आधिक्यमिति भावः । वस्तुतस्तु केवलनियमनस्यामयोजकत्वात् तत्रापि भग- वति विनियोग एव तात्पर्यमिति ज्ञेयम् ॥४८॥ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ४९॥ ननु भगवति सर्वेन्द्रियविनियोगात् गृहिणोपसंहार इति न युज्यते, 'शुचौ देशे साध्यायमधीयान' इत्यादिकर्ममार्गीयसाधनश्रुतेरित्याशय, लत्तात्पर्यमाह अनाविष्कुर्वन्निति । भगवद्भावस्य रसात्मकत्वेन गुप्तस्यैवाभिवृद्धिखभायकत्वा- दाश्रमधमैरेव लोके खं भगवद्भायमनाविष्कुर्वन् भजेतेत्येतदाशयेन ते धर्मा उक्ताः गोपने मुख्य हेतुमाह अन्वयादिति । यतो भगवता सममन्वयं सम्बन्धं प्राप्य वर्तते, अतो हेतोस्तथा । अन ल्यब्लोपे पञ्चमी । एतेन यावद् अन्तःकरणे साक्षात् प्रभोः प्राकट्यं नास्ति, तावदेव यहिराविकरणं भवति, प्राकट्ये तु न तथा सम्भवतीति ज्ञापितम् ॥ ४९॥ , भाष्यप्रकाशः। रश्मिः। तथापि भगवता 'मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसा मिति वाक्ये प्रयाणां समभिव्याहृत- त्वाद्वाग्दण्डरूपं मौनं रूढं गृहीतं ज्ञेयम् । शेपं स्फुटम् ॥४८॥ अनाविष्कुर्वनन्वयात् ॥ ४९ ॥ सूत्रमवतार्य व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । भाप्यमत्रा- तिरोहितार्थम् ।। ४९॥ योधापत्तिरतो रूढमित्युक्तम् , योगरूदमित्यर्थः । नामैकदेशप्रहणात् ॥ ४८ ॥ अनाविप्कुर्वन्नन्वयात् ॥४९॥ अतिरोहितार्थमिति । तत्तात्पर्यमिति । कर्म- मार्गीयसाधनश्रुतितात्पर्यम् । भगवद्भावस्येति । अत्रानुत इति श्रुतावशनमनाविष्कृतमश्नुत- इत्यनातिस्थाने प्रयोगात् । अतः सूत्रमप्यनाविष्कुर्वन्नशनमित्याशयेन व्याकृतम् । न चान्योन्याश्रयः । अश्नातीत्यस पदव्यत्ययविकरणव्यत्ययाभ्यां वक्ष्यमाणसूत्रन्याख्यानं सूनव्याख्यानेनाक्षुत इत्पर पदव्यत्ययविकरणन्यत्ययौ यत इति वाच्यम् । आनन्दमयाधिकरणोक्तयुक्तिभिरनाविष्कुर्वनिति योग- विभागाचानाविष्कुर्वन् श्रुतौ प्रश्नातीति प्रथमसूत्रार्थः ततश्चाक्षुत इत्यादावुभयसिद्धौ योगविभागस्येप्ट- सिद्ध्यर्थत्वादन्वयादिति द्वितीयसूत्रे पूर्वसूत्रमनुवर्य प्रकृतं सूत्रं सिद्धमित्यन्योन्याश्रयामावात् । आश्रमेति । सर्वाश्रमधर्मरित्यर्थः । भजने प्रकाराकासायां स्वधर्ममाहेति सुबोधिन्यां यतः । उक्ता इति । खाध्यायग्राह्मण उक्ताः । अतस्तथेति । स्यन्लोपे पञ्चमीत्यतः शेप उक्तः । अतोऽत्यन्तस्ले- हाद्भगवत्सुखकरं गोपनमित्यर्थः । नास्तीति । विरहे नास्ति । यहिराविष्करणं गुप्तान्वयस्याश्रमधर्म- द्वारा मवति । प्राकट्य इति । अन्तःकरणे प्राकटये तु तथा नाम, पहिराविष्करणं न सम्भवति, १. देहमान चितमात्रेतिद्वयं प्राचीनतमादरों हरितालिकया दूरीकृतं दृश्यते ।। - ·५१०. श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [१०३ पा० ४ ० ८सू०५०. ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तदर्शनात् ॥ ५० ॥ वैदिककर्मकरणे तात्पर्यमुक्त्वा लौकिकस्थानावश्यकत्वेपि तत्समयमाह। मस्तुतं प्रभुभजनं तत्मतिबन्धासम्भव एवैहिकं कार्यम् । नन्वैहिक कौस्तु, मा या, अतस्तत्समयोक्तिय॑त्याशङ्कयाह । तदर्शनादिति । 'आचार्यकुला- दित्युपझम्याने पठ्यते, 'धार्मिकान् विदध'दिति । अतो धार्मिकपुत्रविधान- मैहिक कर्म श्रुतौ दृश्यते, अतस्तत्समयोक्तिरावश्यकी। अन्यथा श्रुतायुक्तमस्तीति प्रस्तुतबाधेपि तत्करणे फलप्रतिवन्धः स्यादिति भावः ॥५०॥ इति तृतीयाध्याय चतुर्थपादेऽष्टमं गृहिणोपसंहाराधिकरणम् ॥८॥ भाष्यप्रकाश " ऐहिकममस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्शनात् ॥५०॥ अत्रापि भाप्यं प्रकटार्थम् । एवञ्च यस मर्यादायां चरणं वर्तते, तेन सापनापरिपाकदशायां 'आचार्यकुलादिति श्रुत्युक्तरीत्या गृह एव स्थित्वा भगवद्भजन कर्तव्यम् , खधर्मरहस्यं च गोपनीयमिति सिद्धम् ।। शाङ्कराचार्यास्तु, सहकार्यन्तराधिकरणं त्रिसूत्रमङ्गीकृत्य, तसात् माक्षणः पाण्डित्य निर्विद्य याल्येन तिष्ठासेद वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्वियाथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ प्रामण' इति घृहदारण्यकीयकहोडब्राह्मणे कि मौनं विधीयत उत नेति संशये, मौनं विधीयते । यद्यप्यत्र न विधिः, तथाप्यपूर्वत्वाद्विधिराश्रयणीयः । मौनं च पाण्डित्यातिरिक्तं ज्ञानातिशय- रूपम् । 'मुनीनामप्यहं व्यास' इति प्रयोगदर्शनात् । अतो भननान्मुनिस्तद्भायो मौनम् । अतो- रश्मिा विरहे विविधमावोत्पत्या नवधाभक्तिभक्तधमैराश्रमधर्माणां तादृशे याधात् । ज्ञापितं तात्पर्यवृत्त्योक्तम् । एवमतिरोहितार्थमित्यर्थः ॥४९॥ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतियन्धे तद्दर्शनात् ॥५०॥प्रकटार्थमिति । प्रकटोऽयों यस, तयाहि । अप्रस्तुतेत्यत्र प्रस्तुतस्स प्रतिवन्धः प्रस्तुतप्रतिबन्धः, न प्रस्तुतप्रतियन्धोअस्तुतप्रतिवन्धस्त- स्मिन्नित्ययं मलाहुः प्रस्तुतमिति । कार्यमिति । मृत्युभीरणा कार्यम् । एकादशे योगीश्वरवाक्ये 'वेदोक्तं नाचोयस्तु मृत्योर्मृत्युमुपैति स' इति दर्शनात् । श्रुतायुक्तमिति । साध्यापनामणभुता- चुक्तम् । अधुना प्रस्तुतपदे नान्वयं कृत्वाहुः प्रस्तुतयाध इति । नार्थवाधः । तत्करण ऐहिककरणे । फलेति । प्रस्तुतभजनरूपसाधनाभावातथा । एवं प्रकटार्थम् । साधनेति । शमदमादिमुमुक्षुत्ववैराग्यकोषका(मा)यपरिपाकः अस्वाधीनता । रहस्यमिति । यथा त्रिमाललि. तस्तोत्रोक्तम्। 'अहं तदीय इलेपा तद्वाची रूपिता पर मिति तदीयाधिकारोके तस्माद्राह्मण इति । यस्मात् पूर्व प्राह्मणा आत्मानं विदित्वा पुत्रायेपणाम्यो व्युत्पाय मिक्षाचर्यं चरन्ति, तस्मादधुनातनो मामणः पण्डाध्ययनजा आपाततो ब्रह्मधीस्तद्वान् पण्डितस्तस्स कृत्यं पाण्डिलं श्रवणं तनिर्विध निश्चयेन सध्या वाल्पेन ज्ञानबलभावेन मननेन, शुद्धान्तःकरणलेन पा स्थातुमिच्छेत् तद्वयं लब्ध्वा, अय श्रवणमननानन्तरं मुनिमननशीलो निदिध्यासनपरः सादमौनं श्रवणमनने च मौनं च निदिध्यासने लम्बोक्तत्रयस्स बससाक्षात्कारहेतुत्वात् तत्रयानन्तरं ब्रह्मावगच्छत्तीति माहणः साक्षा- कृताशा मातीति श्रुत्ययः । मौनमिति । निदिध्यासनम् । ज्ञानातीति । निदिध्यासनमित्यर्थः । प्रमामृतवपिण्यां तथा व्याख्यानात् । तझायो मौनमिति । मावे पन् । भावोन प्रकृतिजन्यबोधे . - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। . 5. 'इथ शुनि रित्यत्र मुनिः सादित्येवं विधिराश्रयणीयः । यद्यपि 'गार्हस्थ्यमाचार्यकुलम्' 'मौनं 'वानप्रस्थ्य मित्यत्र मुनिशब्द उत्तमाश्रमेपि श्रुतः, तथापि, 'वाल्मीकि मुनिपुङ्गव'मित्यत्र व्यभि- चारदर्शनान नियमतोऽन्यत्र तदर्थको ग्रहीतुमुचितः । उक्तश्रुतौ त्वाश्रमान्तरसनिधानायुक्तं तद्रहणम् । ज्ञानप्रधानत्यादुत्तमाश्रमस्य तसा बाल्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयं मौनमत्र विधी- यते । निर्वेदनीयत्वनिर्देशादपि मौनस बाल्यपाण्डित्यवद् विधेयत्वाश्रयणम् । तद्वत' इति 'विद्यावतः सन्यासिनो ग्रहणम् । कहोडब्राह्मणे तस्मैव प्रस्तुतत्यान् । ननु विद्यावरचे तव एवा- तिशयप्राप्तः किं मौन विधिनत्यत आह 'पक्षेणे'ति । यस्मिन् पक्षे भेददर्शनप्राबल्यान ग्रामोति तसिन् पक्षे विधिरिति विध्यादिवदिति । यथा दर्शपूर्णमासादौ सहकारित्वेनाम्याधानाघङ्ग- जातविधिः, एवमविधिप्रधानेऽसिन् विद्यावाक्येपि मौनविधिरित्याहुः । तेन तन्मते 'तद्वतः पक्षेण सहकार्यन्तरविधि'रिति प्रतिज्ञा, तृतीयं विध्यादिवदिति हेतु- वाक्यमिति सिध्यति। भास्कराचार्यास्तु पूर्ववदेवाङ्गीकृत्य सूत्रमेवं योजयन्ति । विघीयत इति पिधिः । तद्वतो विद्यावतस्तृतीयं मौनं ज्ञानप्रकर्षपक्षेण सहकार्यन्तरविधिः । तथा च ज्ञानातिशयमापादयेज्ज्ञा- नपरिपाकाय योगाभ्यासं कुर्यादित्यर्थः । विध्यादिवत् । यथा अमिहोत्रादिकमविदुपः फला- तिशयार्थिनो विधीयते, तथा विदुपो व्युत्थायिनो ज्ञानप्रकर्परूपं मौनं कर्तव्यत्वेन विधीयत इति वदन्ति । रामानुजाचार्यास्तु सूत्रयोजना भास्कराचार्यवदेवाङ्गीकृत्य तदर्थमेवमाहुः । विधिश- देन यज्ञादिः, सर्वाश्रमधर्मः शमदमादिश्च विधिशब्देनोच्यते । आदिपदेन श्रवणमनने गृह्यते । सहकार्यन्तरं विघीयत इति सहकार्यन्तरविधिः । तथा च यथा, 'तमेतं वेदानुवचनेने त्यादिना, "शान्तो दान्त' इत्यादिना च यज्ञादिः शमादिच सहकारित्वेन विद्यावतो विधीयते । यथा च रश्मिः। प्रकारः ।। प्यभो लोपो वा । मुनिशन्द इति । भावप्रधानोऽयम्, व्यवहारे भाहत्वाद्वा मुनिले शक्तिः । मुनित्वस्य विधेयत्वमाश्रीयत इति भाप्यात् । उत्तमेति । तुरीयाश्रमे । आश्रमप्रायपाठात् । व्यभिचारेति । मुनिपु मध्ये पुङ्गवं श्रेष्ठं न निर्धारण इति पष्ठीसमासनिपेधः । आश्रमवाचकत्व- व्यभिचारदर्शनात् । अन्यन्नेति । आश्रमप्रायपाठादन्यत्र । तदर्थका आश्रमार्थकः । उक्ते । ‘गाईस्यमाचार्यकुल मित्यादिश्रुतौ । तद्ब्रहणमिति । मौनशब्दस्य चतुर्थाश्नमवाचकस्स ग्रहणम् । निर्वेदनीयत्वेति । निश्चयेन वेदनीयत्वनिर्देशात् । प्रस्तुतत्वादिति । एतं वै तमात्मानं विदित्वे'त्युपक्रम्य, 'लय भिक्षाचर्य चरन्ती'तिश्रुत्या प्रस्तुतत्वात् । मौनविधिनेति । अतिशया- यम्।। नमामोतीति.। अमेदविद्यावत्त्वं न प्रामोति । अविधीति । कृत्यविपयत्वेन ज्ञानसा- विधिप्रधाने विद्यावाक्ये । आपादोदिति : तर्कप्रधाना एते । यदि ज्ञानातिशयो न स्यात, ज्ञानपरिपाकाय-योगाभ्यास न कुर्यादिति । अतो योगाभ्यास कुर्यादिति सहकार्यन्तरविधिः अवि- दुप इति । अक्षरज्ञानरहितस्य। मेदज्ञानयतः । व्युत्थायिन इति । व्युत् स्थायिनः।।.उदः- स्थास्तम्भोः पूर्वस्य: प्युद् अधिक स्थायिनः पूर्वज्ञानादेव तदधिकज्ञाने स्थायिनः। इतीति । इत्येवं योजयन्तीति पूर्वेणान्वयः। तदर्थमिति । सूत्रार्थम् । अर्थमाप्त इति । शमदमादिमतोर्थात् प्राप्ते । .

·५१२ श्रीमद्भह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० ४ १०८ सू० ५०. भाग्यप्रकाशः। 'श्रोतव्यो मन्तव्य' इत्यादिश्रवणमनने चार्थप्राप्त विद्यासहकारित्वेन गृह्यते, तथा । तेसाव ब्राह्मणः पाण्डित्यमित्यादिना पाण्डित्यं बाल्यं मौनमिति त्रयं विद्यायाः सहकार्यन्तरं विघीयत इत्युक्तं भवति । मौनं च पाण्डित्यादर्थान्तरमित्याह 'पक्षणे'ति । इदं च मननं श्रवणप्रतिष्ठार्था- न्मननादप्यर्थान्तरम् । उपासनालम्बनस पुनः संशीलनं तद्भावनारूपम् । अतोऽपूर्वत्वादेव विध्यश्रवणेपि तदाश्रयणम् । मुनिः स्यादिति । तसादेवं वाक्यार्थः । ब्राह्मणो विद्यावान् पाण्डित्यं निर्विद्य उपासं ब्रह्मतत्वं परिशुद्धं परिपूर्ण च विदित्वा श्रवणमननाम्यां प्राप्तं वेदनेन प्रतिल- .म्येति यावत् । तच भगवद्भक्तिभूतं सत्त्वृद्धिकृतम् । 'नाहं वेदै रित्यारभ्य, 'भक्त्या त्वनन्यया शक्यो ज्ञातु'मिति गीतायामुक्तत्वात् , 'यस देवे परा भक्ति'रिति, 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य' इति श्रुवावप्युक्तत्वाच । पाल्येन तिष्ठासेदिति । वालस्य यत्स्वभावानाविष्काररूपं कर्म तेन स्थातु- मिच्छेत् । वाल्यं च पाण्डित्यं च निविद्याथ मुनिः स्यात्, पाल्यपाण्डित्ये यथावदुपादाय परि- शुद्धे परिपूर्णे ब्रह्मणि निदिध्यासनरूपप्राप्तये मननशीलो भवेत् । एवं नित्योपादानेन लन्ध- विद्यो भवेदित्याह । 'अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण' इति । अमौनं मोनेवरसहका- रिकलापस्तच मौनं च यथावदुपाददानस्तदेकनिष्ठायां विद्याकाष्ठां लभत इत्येवं विपयवाक्यं व्याख्यातवन्तः। पृहदारण्यकमिताक्षरायां तु, पण्डा वेदाध्ययनजन्या बुद्धिस्तद्वान् पण्डितस्तस्य कर्म चेदा- रदिमः। अवणेति । श्रवणस प्रतिष्ठा मननं एतदर्थात् । उपासनालम्बनस्तद्विपयस्तस्स । वाक्यार्थ इति विपयवाक्यार्थः वेदनेन इति । उपासनेन। तच्चेति वेदनं च सत्त्वात्सलायते ज्ञान मिति वाक्यात् सत्वकृतं भक्तिरूपं सत्त्ववृद्धिकृतम् । तदेकेति । सत्यान् । सती सप्तमी । श्रवणेति श्रवणलक्षणं ज्ञेयम्, यघाचार्यमते 'भगवद्वाचकपदवास्यानां भगवति शक्तितात्पर्यनिधार' इति द्वितीयसुबोधिन्याम् । अतः श्रवणापरपर्यायम् । निःशेषमिति । शेषान्निष्कान्तं कृत्वा । निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्येति समासः । श्रवणेति । श्रवणज्ञानेनोत्पन्नमशेपानात्मदृष्टेस्तिरस्करणं तस्य सामर्थ्यम् । तिष्ठासैदिति स्थातुमिच्छेत् । व्युत्थायिनमिति । विद्वांसम् । तद्विधिः सहकार्यन्तरविधिः। रामा- नुज इति मते । तद्विधिः सहकार्यन्तरविधिः । नातीति नातिक्रम्य गच्छन्ति । इत्यत इति । इति देतोः विपाया भक्तिले ज्ञानपदप्रवृत्तेर्भक्तौ सत्त्वादतो भक्तनित्वेन ज्ञानपक्षानतिरेकादित्यर्थः । तेन परोक्तपक्षोत्र सम्मतः सूत्राणां विश्वतोमुखत्वोदाहरणार्थः । एतदिति । व्युत्याय्यपरिपक्कौ विहाय स एव मर्यादापक्ष एवाहतः । व्युत्याग्यपरिपकत्वयोर्यादिकधर्मत्वात् । ननु पुष्टिमर्यादापक्षयोगतेरर्यवत्व- सूत्र उक्तत्वात् तद्धर्मभूतोत्याय्यपरिपक्कत्वे पुरस्कृत्यायं विचारोत्र युक्त इति चेत्, तबाहुरेवेति । धर्मों स्पष्टावित्येवकारस्तद्योगव्यवच्छेदकः । गतरर्थवत्त्वसूत्रे पुष्टिमर्यादे ससाधनासाधनत्वाम्यां विचारिते, मंत्र 'तु तृतीयसाप्रयोजकत्वं विचारितमिति विशेषः । कहोडयाबगार्यस्तु मिताक्षरोक्तः तत्रापि विशेषस्तु । श्रवणापरपर्याय स्वमार्गीयश्रवणलक्षणात्। पाल्येन मक्तित्वेन पलं भक्तिरिति भाष्यात् । स्वार्थे प्यञ् वा । गक्तिरूपो भवेयमिति स्थातुमिन्छेत् । मुनिः मौनवान् सन्न्यासिधर्ममौनानीहानिलायामवान् , अनिला. यामः प्राणायामः । तिष्टासेत्। 'विरहानुमवर्वाय तु सर्वत्यागः प्रशस्यत' इति वाक्यात् विरहानुभवार्य ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ५१३ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥ ५१ ॥ (३-४-९) ननु 'तस्य तावदेव चिरं यायन विमोक्ष्येऽध सम्पत्स्य' इति श्रुतौ मुत्रायन- न्तरं ब्रह्मसम्पत्तिः श्रूयते, सा तु पुरुपोत्तमसफ़े लीलारसानुभवातिरिक्ता वक्तुम- शक्या,मुक्तोपमृप्पव्यपदेशात् , 'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः। सुदु- भाष्यप्रकाशः। न्तविचारलक्षणं श्रवणापरपर्याय पाण्डित्यं निर्विद्य निःशेष कृत्वा अनन्तरं बाल्येन तिष्ठासेत् । श्रवणज्ञानोत्पन्नाशेपानात्मदृष्टितिरस्करणसामर्थ्य बलं तस्य भावो बाल्यम् , तेन वाल्येन विष- यानाकृष्टस्तिष्ठासेन्मननं कुर्यादिति यावत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निःशेपं कृत्वा अथ मुनि मौनवान धारावाहिकात्मनत्ययप्रवाहवान् तिष्ठासेदित्यनुपज्यते । निदिध्यासने कुर्यादिति यावत् । एवममौनशब्दवाच्यं श्रवणमननाख्यं मौनशब्दवाच्यं निदिध्यासनं निर्विद्य अथ ब्राह्मणो निरु- पचरितवाह्मण्यवान् ब्रह्मैव स्यात् कृतकृत्यो भवेदित्यैवं व्याख्यातम् । तत्र मतभेदेन पाक्यच्याख्यानस भिन्नार्थत्वेपि मौनस्य प्रकृष्टज्ञानरूपस्याङ्गीकारादर्थ- स्तुल्यप्रायः । सूनव्याख्याने तु शाकरे भास्करे च मते व्युत्थायिनं प्रति तद्विधिः । रामा- नुजे तु अपरिपकं प्रत्यावश्यकतया विद्यापरिपाकाथं तद्विधिरिति फलति । सिद्धान्ते तु याव- न्त्येतानि साधनानि तानि सर्वाणि मर्यादापक्षं नातिचरन्तीत्यत एतद्विहाय स एवाहत इति योध्यम् । आये तु न तथा विरुद्धम् । 'गृहिणोपसंहारे तु बहुकर्मोपदेशं पीजमाहुः । बहुकर्मोपदेशे तु न किञ्चिदपीति तत्साकाहत्त्वादरुच्यम् । 'मौनवत्सूत्रे तु विद्यायाः सर्वाश्रमसाधारण्यं व्याकु- पन्ति । 'अनाविष्कुर्वनित्यत्र च बाल्यरूपं निश्चिन्वन्ति । तदविरुद्धमित्युपरम्यते ॥ ५० ॥ इत्यष्टमं गृहिणोपसंहाराधिकरणम् ॥ ८॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तवस्थायधृतेस्तदवस्थापधृतेः ॥५१॥ सूत्रमवतारयन्ति रश्मिः। सर्वत्यागं कुर्यात् । अथ ब्रामणो गोपालतापिनीये यः सः पुरुषोत्तमदित् स्यात् ततः कृतकृत्यो भवेत् । बहुकर्मेति । कृत्लभावः सन्यासिनो विशिष्यते । बहुलायासानि हि बहून्याश्रमकर्माणि यज्ञादीनि तं प्रति कर्तव्यतयोपदिष्टानि आश्रमान्तरकर्माणि च यथासम्भवं अहिंसेन्द्रियसंयमादीनि अस्य विद्यन्ते, तस्मात् गृहमेधिनोपसंहारो न विरुध्यत इति भाष्येण तथा । साकाङ्क्षत्वादिति बहुकर्मोपदेशबीजसाकासत्यात् । व्याकुर्वन्तीति । इतरेषां चतुणीमाश्रमाणामुपदेशाविशेषात् । मौनवदिति व्याकुर्वन्ति । तेन विद्यायाः सकलाश्रमसाधारण्यं गौणसाधनव्युदासार्थम् । निश्चिन्व- न्तीति । वाल्येन तिष्ठासेदित्यत्र यथोपपादमूत्रपुरीपत्वादियालचरितं, अन्तर्गता वा भावशुद्धिः, दम्भ- दर्पप्ररूढेन्द्रियत्वादिरहितत्वंवाल्यं स्यादिति संशये, यथोपपादमूत्रपुरीपत्वं च प्रसिद्धतरं घाल्यमिति पूर्वपक्षे आन्तरो मावविशेपो बालस्याप्रकटेन्द्रियत्वादिरिह बाल्यमाश्रीयत इति सिद्धान्त इत्येवं निश्चिन्वन्ति । तदविरुद्धमिति । 'शुद्धमावप्रसादित' इति वाक्यात् प्रसादहेतुलेन खेहान्तर्गतत्वात् ॥ ५० ॥ अष्टमं गृहिणोपसंहाराधिकरणम् ॥ ८॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तवस्थावधृतेः ।। ५१ ।। सूत्रमिति । अधिक- , - ६५३० म.र.

·५१४ ~ , श्रीमद्रासूत्राणुभाघ्यम् । [अ०३ पा० ४ ० ९ सू० ५१. सैमः प्राशान्तात्मा फोटिप्चपि महामुन' इति स्मृतेश्च, मुक्तेः फलं भक्तिरसानु- भय एव, एवं सत्युक्तगृहिणस्तत्फलं भवति, न येति संशये, निर्णयमाह । एवं. भूतस्योक्तरूपस्य मुरास्य मुक्तेर्यत्फलं भक्तिरसानुभवः, तस्य . अनियमः तस्य भगवदिच्छाधीनत्वात् । साधनाप्राप्यत्वात् । अत एव 'मुक्तिं ददाति कहिंचित् स न भक्तियोग'मिति शुकवाक्यम् । अत्रौत्सर्गिकं हेतुमाह तदवस्थे- ति । 'न स पुनरावर्तत' इत्यस्यावृत्त्या मुक्त्यवस्थाया एव सार्वदिकत्वेन निर्धारः क्रियते । यद्यप्येवं मुक्तिफलाभावनियम एवायाति, न तु तदनियमः, तथापि 'तस्य तावदेव चिरमित्यादिप्रमाणैः 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुत्या समं विरोधा- भाष्यप्रकाशः। ननु तस्येत्यादि । सेति । ब्रह्मसम्पत्तिः । तस्या उक्तरूपत्वे मानं मुक्तेत्यादि । एवं सतीति । लीलारसानुभवस मुक्तिफलत्वं सति । एवं संशये व्युत्पादिते पूर्वपक्षः खत एव भासत इत्याशयेन निर्णयमेव सूत्रे आहेत्त्यर्थः । व्याकुर्वन्ति एवमित्यादि । उक्त- रूपस्य मुक्तस्येति गृहिणो मुक्तस्य । अत एवेति साधनाप्राप्यत्वादेव । औत्सर्गिक- मिति अधिकारसामान्यात् प्राप्तम् । नन्वनया श्रुत्या पुनरावृत्तिकथनेन मुक्तावस्थाया एव नित्यत्वनिर्धारे लीलारसानुभावकब्रह्मसम्पतिरूपस मुक्तिफलस्स मेदसाध्यत्वात्तदभावेन मुक्ति- फलामावनियम एवायाति, न त्वनियम इत्याशक्य तत्परिहरन्ति यद्यपीत्यादि । सत्यं यद्यपि, 'न स पुनरावर्तत' इति तदवस्थावधारणश्रुत्या उक्तानियमो नायाति, तथापि 'तस्य तावदेव रश्मिः। रणात्मकम् । ननु तस्येत्यादीति । श्रुत्यर्थस्तु तस्य आचार्यवतः पुरुषस्य पण्डितस्य मुक्ताविद्यावन्ध- नस्स मेधाविनः तावदेव कालं चिरं विलम्बः सत्सम्पत्ताविति शेषः । तावल्कियदित्यत आह याचदिति । यावत्कालपर्यन्तं न विमोक्ष्ये, नार्थः स्वल्पः विमोक्षो भूमा, मोक्षोऽक्षरः, स्वल्पो विमोक्षो भूमा सर्वा- त्मभावः साघनत्वात्, लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे भूमपदं सर्वात्मभावे, यथा भूमाधिकरणे ब्रह्माणि तथा चाहं भूमा न विमोक्ष्ये सर्वात्मभावं करिष्ये । अथ तदनन्तरं सम्पत्स्से, देहपातानन्तरमहं सम्पत्स्से विभूतिसहित आनन्दमयः पत्स्से भक्ततर्नु प्राप्स्यामि । 'तस्यैप आत्मा घृणुते तनुं स्वामिति श्रुतौ तस्य वृतभक्तस्य तनुं चतुरात्मकं खां स्वकीयां स्वकीयत्वेन वृणुते सम्भजते इत्यर्थात् । एपा श्रुतिश्छा- न्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्याने वर्तते, तत्र व्याख्यानेऽग्रे मुक्तिरियमपि । यद्वा न विमोक्ष्य इत्यस्य न विमुक्ति मुक्तिम् , वर्णागमं करिष्ये इत्यर्थः अतो नागेतनभाष्यविरोधः । अशक्येति । वक्ष्यमाणभक्तिमार्गी- ये अशक्या । उत्तरूपत्व लीलारसानुभवरूपत्वे । मुक्तत्यादीति । गृहिण इति । पुष्टिमार्गी- यस सर्वस्यानुगृहीतस्य प्राप्तात्यन्तानुगृहीतस्य वा तस्येत्सपि संशयो ज्ञेयः । तत्फलं तु कस्यचिदत्यनु- ग्रहेण पुष्टी प्रवेशने भवतीति वक्ष्यमाणभाष्यात् । मुक्तिफलत्व इति मुक्तस्य मुक्तेः फलत्वे सांध- नेति । लीलारसानुभवस्य मायर्यादिकस्य पुष्टिमतिद्वारा कयनात्तया । प्राप्तमिति । तत आगत इति ठक । यद्यपि सौत्रे इत्यणन्तमुदाहरणं तथापि सूने विशेषात् ठगपि उत्सर्गश्च उत्पत्त्यादिशून्यकालिकत्वं तत् प्राप्तम् । जीवानामधिकारसामान्यं मुक्त्यवस्था । 'यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकं । परोपि मनुतेऽनय तत्कृतं चाभिपद्यते । अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षज' इति वाक्यात् । भाप्पे । तदवस्या । फुलभावाधिकरणविपयवाक्येनाधिकरणसङ्गत्यर्थमाहुः न स पुनरित्यादि ।

·भाग्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । भावायोत्सर्गिकी तदवस्था । तत्फलं तु कस्यचिदत्यनुग्रहेण पुष्टी प्रवेशने भव- तीति साभिप्रायं प्रकटीकुर्वता पादरायणेन अनियम इत्युक्तम् । एवं सति माभ्यप्रकाशा चिरमिति श्वेतकेतूपाख्यानश्रुतावाचार्ययतः पुरुषस्य ब्रह्मज्ञानोत्तरं मोक्षानाप्तिपर्यन्तमेव प्रशसम्प- तिविलम्बः, न तु तदुत्तरमिति श्राव्यते । ब्रह्मसम्पत्तिश्च 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीति 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेगामिनिष्पद्यते, स उत्तमः पुरुष' इत्यादौ सम्परिप्यरूपैर सिद्धे- त्येकीमावदशाविरुद्धा । अतस्तदविरोधार्यमेतयोः श्रुत्योर्विशेषात्सर्गिकभाव आदर्तव्यः । वर- गेन पुष्टी प्रवेशने मुस्यनन्तरं ब्रह्मसम्पत्तिरूपं फलम्, तदभावे तु मुक्त्यवस्थैवेति । तथा च वरणस्य भगवदिच्छामात्राधीनत्वात् तस्साच पूर्व ज्ञातुमशक्यत्वाद्भगवता मूत्रकता एवम्भूत- स्वामिप्रायस्य योधनार्थमनियम इत्युक्तमित्यर्थः। नन्वेवं सति घृतस्य मेद आयाति, स च तस्या- रश्मिः। वृत्येति । स इत्यस्य तत्वावच्छिन्ने पृत्तिः । तत्त्वं च गुत्यवस्था अदांशलात् । तथा च चैतन्यं अपुनरावृतत्येनोपस्थितं मुक्सवस्था । मियत इति । तस्या इति शेषः । मुक्यवस्थावधृतेरित्यर्थः । प्रकृते । तया चायं सूत्रार्थः । एवं गृहिणोपसंहारे विद्यानां कृते । मुक्तेः फलं पुरुषोत्तमलीलानुभवः तस्मानियमः तुरीयाश्रमानन्तरमेवेति नियमः, पुष्टिस्थानां सर्वेपामिति च, तस्याभावः, कुतः, मुक्त्य- वस्थावतेहिण आ६ताया इति । तदभावेनेति । भेदाभावेन । तदवस्येति । गृहस्थाश्रमे । गुफ्त्यवस्थायाः अनावृत्तिरूपायाः अवधारणश्रुत्या । ननु कुतो न स पुन'रित्यस्या गृहस्थाश्रमे मुक्त्य- पस्थावधारकत्वमिति चेत्, तत्प्रकरणादिति जानीहि । उक्तानियमः सूत्रोक्तमुक्तिफलानियमः । तदनियम इत्यन्तभाप्यार्यमुक्त्या, तथापीत्यादिभाष्यार्थमाहुः प्रपयेन तथापीत्यादिना । इयमपि पूर्वाधिकरणसहत्यर्था, सङ्गतिस्तु सामान्यविशेषभावरूपा । माप्यावस्तु, 'तस्य तावदेव चिर'मित्सन । आदिना मुक्तोपस्प्येत्यादिप्रमाणानि । पष्ठयन्तप्रयोगे कर्तव्ये तृतीयान्तश्चान्दसः प्रयोगः । विरोधेति । 'न स पुनरावर्तत' इत्यैक्यम् । 'तम्स तावदेव चिरमित्यत्र लीलारसानुभवः कर्मकर्तृभावादिति पार्यभेदेनेति भेदाभेदयोविरोधः तदभावाय । 'न स पुनरावर्तत' इत्यत्रैसर्गिकी दशा तस्य तावदेव चिरमित्यत्र विशेषावस्येति विरोधाभावः तस्मै । सामान्यविशेषयोन विरोधः कालभेदादित्यर्थः । औत्स- गिकीति । 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतौ औत्सर्गिकी । तदवस्येति । मुत्तयवस्था । आचार्यवत इति । छान्दोग्ये आचार्यवान् पुरुपो वेद तस्य तावदेव चिर'मित्याद्युक्तेस्तथा । ब्रह्मज्ञानोत्तरमित्यावश्य- कत्वात् साधनमाक्षिप्तम् । मोक्षानाप्तिः भगवदिच्छाज्ञानपरिपाकरूपकारणाभावात् । तत्पर्यन्तमेव । ब्रमसम्पत्तीति । ननु ब्रह्मसम्पत्तिरेव मोक्ष इत्यभेदान्वयोऽस्तु, न भेदान्वयः साध्यसाधकमाव- सम्बन्धकृत इति चेत् । न । अभेदस्स शानपर्यन्तत्वेन भक्तावमेदादानानाभेदान्वय इति । अमेदा- दान मय सम्पत्स्य' इत्युक्तदशायाम् । विरोधाभावायेति भाष्ये उक्तम् , तत्रैकीभावदशाविरुद्धत्यन्तेन विरोधं व्युत्साघाहुः प्रामसम्पत्तिश्चेति । यद्यप्योतिशब्दपर्यन्तं ब्रह्मसम्पत्तिः सत्सम्पत्तिरिति लक्ष्यः मुक्तम्, लक्षणवाक्ये परंज्योतिः कर्म, ज्योतिर्जीव उपसम्पद्य, उपत्यनकम् । स्वेन चिन्मात्रेण रूपेण । सम्परिप्वनः सायुज्यमैक्यमिति लक्षणार्थ उक्त इति वक्तुं शक्यम्, तथापि तस्य ज्ञानमार्गीयत्वादु- पोपसर्गत्ला दुत्तमः पुरुषः' इति पदाम्यां च 'परं ज्योतिरित्युपलक्षणं सदनन्तानन्दयोः । यथा 'सत्यं परं धीमही'त्यत्र चिदनन्तानन्दयोरुपलक्षकं सत्यपदम् । उप समीरे सम्पय सालोक्यादिमुक्तीनामे- ·श्रीमद्रमसुत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०४ १०९ सू०५१. 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतिः प्रपञ्चे पुनरावृत्तिं निपेघति, न तु तदतीतेपीति ज्ञेयम् । समाप्तिज्ञापनायावृत्तिः। अथवा । श्रुतौ तदवस्यावधृतेर्हतोरस्माकमपि तयस्यावतियतोऽतः फला- नियमनिधयोपीत्यर्थः। एवं सति मुक्तिपर्यन्तं साधनं भगवद्भाव इति निर्णयः सम्पन्नः ॥५१॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे नवमं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् ॥९॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३॥४॥ समाप्तोयं तृतीयोऽध्यायः।। भाष्यप्रकाशः। घृत्तिमापादयन्नुक्तां श्रुतिं विरुणद्धीति शङ्कायामाहुः एवं सतीत्यादि। श्रुतिद्वयसाविरोधे कर्तव्ये सत्यनावृत्तिश्रुतिः प्रपञ्चे पुनरावृत्ति निषेधति । उपकोसलब्राह्मणे 'एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मान- यमावर्त नावर्तन्त' इति विशेपनिर्देशात् । न तु तदतीतेपि । एतेनैवावृत्तिनिपेधस्य सामान्यत्यनि- वारणादिति ज्ञेयमित्यर्थः। सूत्रस्थपदावृत्तेः समाप्तिमात्रयोधकत्वेर्धयत्ता न सादित्यतः पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । अत इति । श्रुत्यन्तराविरोधात् । सिद्धमाहुः एवमित्यादि । भगवद्भाव इति सप्तमी । तथा च परप्राप्ती भगवद्भाव एव परमा साधनकाछेत्यत्र सिद्धमित्यर्थः । । कतमां सम्यक् प्राप्य खेन रूपेण ततन्मुक्त्युचितेन । अभीति । निभी भय इत्यादीनां प्रत्यया- न्तानां तदुचितं रुपम् । उत्तमः पुरुषोत्र पुरुषोत्तमलीलाप्रवेशात् तत्तलीलारसानुभविता । असनुग्रहवां- शेत् , उत्तमथासौ पुरुषः पुरुषोत्तम इति पुरुषोत्तमपदं कर्मधारयसमासेन निष्पन्नम् । सम्परिष्वज्ञो भेदघटित इति भक्तिमार्गीयः । इवार्थों भेद इत्युक्तम् । एकीभावो 'न स पुनरावर्तत' इत्यत्र, इयं दशा मुक्तावस्था नित्यत्वरूपा अनावृत्तिरूपत्वात् । लीलारसानुमवितृत्वरूपा च विरुद्धानेकी- मावरूपत्वात् । एकीभावेति । पूर्वाधिकरणविपयवाक्योक्ता पुनरावृत्तचैतन्यैकीमावदशाविरुद्धा । तविरोधार्थमिति । विरोधाभावायेति भाष्यविवरणम् । श्रुत्योरिति । 'तसा तावदेव चिरमि- स्सस्साः 'न स पुनरावर्तत' इत्यस्याश्च । विशेषेति विशेषमावः यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमिति श्रुत्युक्तः 'तमसःपरस्ता'दित्युक्त्या पुरुषोत्तमः श्रुतिद्वयस्येति मानवमावतं नावर्तन्त इति श्रुत्युक्तनित्यलीलाया अपुनरावृत्तनित्यत्वरूपः औत्सर्गिकभावो अपुनरावृत्तनित्यत्वरूपः । पुनरावृत्तिायिकानाम् । अमायिकानां पुरुपे विराजि दोधूयमानानां विशेषपदार्यवद् अपुनरावृत्तिः । पुष्टाविति अत्यनुग्रहसा- ध्यायाम् । तदभाच इति । वरणेन पुष्टिप्रवेशस्साभावे इत्यर्थः । मुक्त्यवस्थेति । पुष्टानामपि इत्यन्तमाष्यविवरणम् । अनियम इत्युक्तमिति । उभयोराश्रमयोः । इतरयोस्वदङ्गत्वात् । अत एवैकादशे सप्तदशाध्याये ब्रह्मचर्यगृहस्थाश्रमयोनिरूपणम् । मिनेऽष्टादशाच्याये तुरीयवानप्रस्थाश्रमयो- निरूपणम् । तस्य तावदेव चिरमित्यस्सा न स पुनरित्यस्याश्च । अनावृत्तिश्रुतिरिति । 'इमं मानवमावत'मिति श्रुखेकवाक्यताप्राप्ता । एतेनेति साधनेन । तदतीत इति मानवावर्तातीते जगव्यपारवर्ग, आत्मवोघोपनिपप्रसिद्धे, 'सत्यं ज्ञानमनन्तं यत् ब्रह्मज्योतिः सनातन'मित्युपष्टम्धे । एतेनेति उक्तनिर्देशस्स सामान्यान्तर्गतत्वेन । आवृत्तिनिषेधो विषयवाक्येन तस्स, सामान्यः ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। . अन्ये तु 'ऐहिक सूत्रे साधकस्यैतजन्मनि विद्योत्पत्तिरुत, जन्मान्तरे इति सन्देहे, मम जन्मान्तरे, विद्या भववित्यभिसन्ध्यभावादिमिरसिन्नेव जन्मनीति प्राप्ते, प्रतिबन्धकामावस कारणतायाः सर्वत्र सिद्धत्वादत्र वा परत्र वा यदव प्रतिबन्धककर्मादिनित्तिः, तदैव तत्र विद्यो- त्पत्तिरिति सिद्धान्तयन्ति । 'एवं मुक्तिफलानियम' इति सूत्र तु यथा साधनवीर्य विशेपाद्विद्याया ऐहिकामुष्मिकत्व- कृतो विशेषः, तथा विद्याफलभूताया मुक्तेरप्युत्कर्षापकर्षरूपो विशेपो भवेदित्येवं प्रासे । उच्यते । एवं मुक्तिरूपे विशेषनियमो नास्ति । कुतः । तदवस्थावधृतेः । सर्वेषु ब्रह्मरूपत्वावधारणात् , 'अस्थूलमनणु,' 'स एष नेति नेत्यात्मा', 'यत्र नान्यत् पश्यति' इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मण एकलि- गत्वस्यैव सिद्धत्वादित्याहुः। तदस्मन्मते पूर्वकक्षारूपमिति लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे निर्णीतम् । तदवगमिका विद्या च तमेव विश्रान्तेति निर्णीतं 'अक्षरधिया मित्यधिकरणे । अतो नासाभिस्तबाधिक किञ्चिद्विचार्यत इति बोध्यम् ।। ५१॥ इति नवमं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् ॥९॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिरस्तहृदयध्वान्तस्य पुरुषोत्तमस्य कृती भाष्यप्रकाशे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३ ॥४॥ समाप्तस्तृतीयोऽध्यायः। रधिमः। त्वस्य निर्धारणादिति पाठः । सामान्यत्वेति समानपदात् खार्थे प्यञ् । सूत्रस्थपदेति । तदवस्थावधृतिपदसावृत्तिः समाप्तीति । व्यअनया पोधकत्वे शक्यभावात् । अतः तदवस्था- वधृतिपदस्यार्थवत्ता नेत्यर्थः । अथवेत्यादीति । श्रुतौ ज्ञानिनां तदवस्थावघृतेरस्माकं भक्तानामपि तदवस्थावधृतेः । यद्वा श्रुतौ प्रमाणभूतायाम् । अस्माकं प्रामाणिकानाम् । श्रुत्यन्तरेति । 'इमं मानयं आवर्त नावर्तन्त' इति श्रुत्यन्तराविरोधात् । भाप्ये फलानियम इति । तुरीयाश्रम एवेति नियमो न । यद्वा गृहस्थस्सानुग्रहमाजः स सर्वस्य न लीलानुमवः, कस्यचिदेवात्सन्तानुग्रहेण पुष्टि- प्रविष्टस्य । अभिसन्धिः सङ्कल्पः । आदिनेच्छायनौ । भवेदिति । तथा च मुक्तेरेकरसत्वमा इति भावः । एकलिङ्गत्वस्येति । विधिनिषेधयोनिषेधलिङ्गत्वस्स निषेधो लिङ्गं हेतुः प्रमाणं यस्य तत्त्वस्य । आरोपापवादात् । पूर्वकक्षेति । 'अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वा' दित्यत्र स्फुटम् । विद्येति परा विद्या । 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत' इति मुण्डकात् ॥५१॥ इति नवमं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् ॥९॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरैश्वर्यनिरस्तसमस्तान्तरायेण श्रीगोविन्दरायजित्पौत्रेण सम्पूर्णवेत्रा विठ्ठलरायजिद्भानीयगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरजिता कृते भाष्यप्रकाशस्य तृतीयाध्यायस्य रश्मी तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादः सम्पूर्णतामगमत् ॥४॥ समाप्तस्तृतीयाध्यायः॥ ३ ॥ १. एतावतो प्रन्यस्य श्लोकानां संख्या ८८१७ असहस्राटगतसप्तदश । अभ्यायत्रयस्य श्लोकसंख्या ३४२४२ चतुनिं- सत्सहसद्विशतद्विचत्वारिंशत् । श्रीहनाक्षरमूलमन्ये इंदं श्रीगोपेश्वरः खयमेव लिखितम् ।