·Printed by G. L Shah at the Anand Press, Station Road, Bhavnagar,
AND
• Published by Newton Mohun Dutt, Curator of Libraries, Baroda, on
behalf of the Government of His Highness the Maharaja
Gaekwad of Baroda at the Central Library, Baroda.
Price Rs. 5--0-0
?

·PREFACE. The Mánat a Grhya Sútra with extracts from the commentary of Istîvakra, was first edited by Dr. Friedrich Knaner at St Petersburg in 1897. The full text of the Sútra, as well as that of the commentary, are now being printed in the Gacha wad's Oriental Scrics. The subject matter of almost all the Grhra Sútras is arran. ged arcording to a certain plan. Two especially important epochs in the domestic life of a Hindu are, on the one hand, the l'panayann which marks the beginning of the periol of studentship of the young Brahmacarm, and on the other hand, marriage. which besides has a special importance for the curhiya ritual from the circumstance that is a rule the rufe of the onestie Fanficial fire begins with mouiage Hence, we find that many of the Gihya Sutras begin with the description of martins, which as folloned lip the Sanskaras in luc orifer, namely, complete birth, the ceremony of giving a name to the chili, in: films, cutting the hau, investig him as a ment i de fer el the Gulya Sutras follow the other o ler, anh lu"!!A tis! the 1777.can't they describe the that the ceremony of maungo ameapples the mail.10: The Vinge (YK Vi v houere, cat si !" 17:221'. : ܢ.r ،،، ، ، ܃ ;: - .r.J ' 1|: ܢܨ ܕ.; iܐܐ. ܙܢ r- -11 ܐܐܶ' :?ܐ 0 ܐ "irܐܐ،?'; ܐ lis . Breziran The ܕܢܢ ܙ ; ܝܢܕ ܕf ,: furati ? ' } n f ܝܨܨ'} locom. Th... Toute misit:10"," ܕܨܝ… "$ ;;; ; ; ; ; ;' T : r itu *PRATE, STEHSRT r.

·(6) auch the rules given theicin are to be followiul lose the allierent of that school The Sítra lulevel, appears to have tozen chillernt. names Vanayanin Girlya 44 mcutionell in the beginning of the commentais, Janayam Hima li himie smart anarve Gilya cich picemling anme being oliler than the following Similarly instead ol the sunl olemation of the Withyay we find licic the strange designation of PM. The commentator also nt the end of cach sektion 11-04 the peculiar namo Puram ( a 77... T: ). Di. linnnei conjectures thint Prust means Mannva and that the "trit STE is the same as 277milt am Ilc futher discusxc4 the question whether the thuce naines Martrayaniyn, Maitriyanıyn-Minns and Manava are only variations of an original name or whether they represent the reintion of tlarco different schools Are we to suppose Vuitrîyaniye as the original unmc or 184 there some other name inknown to 115 ? This is not an alle question, for, ac coriling to Von Schroeder's conjectuurc, * Maitriyaniya is a later name to Kulipa and so the Maitrāyaniya Grhya Sütra also might have had another name for it. Some of the Mantras cited in the Jautrậyaniya Ilânava Grhya Sitra with Pratîkas are not found in the Maitriyaniya Sambitâ. The Maitrîyanıya Samhitî might have stepped in the place of the Kâlâpaka Samhiti and such a change signifies not merely a change in the name but also a change of redaction, however small or great it might be It would only be & distinguished teacher who would clare to give a ner redaction of an older text book The teacher who handed down orally what existed before was forgotten in course of time, but the teacher who prepared a new redaction was epoch-making and his name survived. The commentator of the Jlânava Ghya Sûtra mentions Manavâcîryya as the author of our Sitra.f The word * Z, D M G. Vol XXXIII, p 202. + सरस्वत्याः प्रसादेन ययैतत्कृतवान् पुरा । भगवान मानवाचार्य पूरणारय प्रयत्नत ॥ M G S., p. 105.

·(7) ljnavicityka cau menn : teacher named Vinnat although the word elsewhere and in itselt can mein'n teacher ot the Vanavas'. Just as a teacher Jinava of the Vaitriyanısa school is the founder of the Vinara Sikhi. similarly a Kilipa named Maitriyanı might have been the founder of the Jaitriyanya sikki Ofcourse, this does not mean that every writing which goes under the cause of its founder must originate with him. However, eren Purusa and Purana themselves mght have been the names of the teachers of the Juara and Jaitriyazuiva schools, respectively. The Jánar. Grhya Sútra therefore seems to be a product of different schools is such it is quite natural chat the Sütia must have received several additions at different times and from different lands. Thus the opening sections wluch give the 1991 and free as well as the next fou sections apper to be later. The Simrntonnatana ceremony is mentioned twice at 1 12. 2. and 1. 15. At the end of the Fast Preruca pre find several Dilsis mentioned which do not appear to be diuectly connected with Grhya ritual. In the second P?r1888 we find the Srized (11 13.), 3 rite consisting of Sthaltpala ofterings not mentioned in the other Gilya Sútras. Section 11. It contains the interesting worship of the Vinîyakıs Ther are represented .s temous which have a malicious mfluence on the life aud work of men. They are four in number, and this section gives all account of the sign: by which the demon: manifest themselves. and explains the ceremony by which they muy be appeased ud the cul consequences userted The Janaur Graya tha pomts to a very ancicut siste of Indian societr. In the openinga sektion the Brlic 1r!! - enjowed not to eat meat and prake of wine | Tri- slon: iht Ihtjeenting was not found! wholesale kui oul in certan cuses In the Jadły ir/a rite the hill not cor is 3 metsa.sy wed the * Buhler. Vi S , BI. Yr III, LIIII The St. G. 1. l. 13 ·1 + antlarvt quoten the stoofposter pri of 1 an option is en later multo 1011 profesor lilla mpirle le let loost. I strongerito in uintioned in conform preth tyre selection of the butter. Light lumps of looking finns shall's drº174 placee slot to bles pliserende liefore the il ll line 1786 one brought from the cemetery, 12 from there sfinti, 110 4 baten land, slie Hoe tra le atjected in the 1111111011119 12"*13105 the author only ! गपमे नामे जोगनाम् । 'The elizboite rules about the prominent of the low lilleront resten alle 110t. grsen in the Sittit. The killing of is cose was no compulsory at the time of another lite namely the linal etsinthe ( 37777418 Ft चतुष्पयेऽशो गा कारयेत् । गो ग भागनमै नम II. 9. 1-' Thc Jinnert Gi hyrt Suit appears to but is poort vf the great coipus ut Sutras of the Minoin school. There seems to be a yacat parallelism between the literature of the Matriyaniya um the Mannte schools. These two schools do not only belong to the Black Ynjui veda but to the same branch of it, as inay be seen from the Caranavyúha, which work classes both the Kathas and the Cariyaniyas on the one hand, and the Minavas together with thic six or five other sections of the Maithiyamıyas on the other hand, as subdivisions of the Caraka Sakhil of the Black Yajurveda. The Tänava Gihya Sutra agrees with the hithaka Gi hya Sútra very closely, both the works have not only several entue chapters in commou (es, the chapter on paraf, aa, etc.) but coucur everywhere in the arrangement of the subject matter and in the choice of expression and Mantias. According to Dr. Jollyt the Kothas and the Maitrůyanyas and the Manavas were ongmally neighbous and hence he remaiks that the Sûtrus of a síkhi whiclı appears to have sprung up near the primutive home of Aryan civilization in India, which was probably * For details sec Dr. Jolly's papei Das Dharma Sûts a dles Vishnu and Das Kathala Grhya Satra 'Z D. M G., Vol. XXXVI, p. 443 + Di. Jolly. Intioduction lo Vi$l911 Smolit, S. B. E, Vol. VII, p. 1 ·(9) the original home of the Kathas at the same time, may be for older than those of mere Sütra schools of the Black Yaju seda, which have sprung up m South India The Vânara Gihya Sitra seems to have supplanted the older Jaitrapaniya G:hya and hence it cannot claim the same antiquity. However, it appears to be older than the Grhiya Sitris of the liter Sätra schools like those of įpastamba, Hiranyakesi Bharad vaja which originated in the South, 1, e, older than 4th or 5th century B. C. The commentator, is usual, has given no information about himself. Even the reference to his name, which is supposed to be Istîvakra, is rather doubtful. At the beginning of commentary to the second Purusa, we find the following stanzas - सरस्वत्या प्रसादेन यथैतत्कृतवान पुरा । भगवान मानवाचार्य. पुरणाख्य प्रयत्नतः ॥ बधावर देवेन तां तुला तु सरस्वतीम् । शते पूर्णेतु वर्षाणामृतौ शिशिरसहित ॥ The commentator has made frequent references to Janu Smrti, rasistha Dharma Sastra and several other Srutis without mentioning their names. He appears to be also well-rersed in the sciences of Grammar and Vimimi. The commentary is mainly concerned with giving a full explanation of the text. It is only on very few occasions that the author enters into an elaborate discussion about the minute details of a particular rite. BAKODA, B C. LELL. 13th, Jay, 1926.

·No text on this page.

·प्रस्तावना. १ वेदो यन्निःश्वसितं स सदा श्रीसूर्यमण्डलान्तस्थः । सूर्यश्च यस्य नयनं स शिवो नः शिवपरां दत्तात् ॥ १ ॥ इदमत्र प्रस्तूयते यत्किल मैत्रायणीयशाखोपयोगि मानवं गृह्यसूत्रं विद्यते मानववस्त्र तन्महामहिम्ना श्रीमदृष्टावक्रदेवेन व्याख्यातं तद् भाष्यसमेतं शब्दविचार संगृह्य प्रसिद्धिं नीयते तत्र सूच्यते संक्षेपेण कथ्यते विपुलोऽर्थों यत्र तत्सूत्रम् , तदुक्तम्- " अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् अक्षोभ्यमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः" इति एतल्लक्षणकानि सर्वाणि सूत्राणि तानि च सर्वशास्त्राणां सन्तीति तेभ्योऽ- न्यदिदमिति बोधयितुं गृह्यति विशेषणं गृह्यपदार्थश्च योगरूढः । गृहाय गृहस्थाश्र- मधर्माय हितो गृह्य इति यौगिको रूढस्तु खादिरगृह्ये-" यस्मिन्ननौ पाणि गृहीयात्स गृह्यः (१-५-१) अथवा “ यस्मिन्वान्त्यां समिधमादध्यात् (१-५-२) इति लक्षणलक्षितः । गृहम् , उपासनम् , आवसथश्चेति सूत्रोक्ता गृहपर्याया यथाऽस्मिन्नेव मानवगृह्य-" ०-स्वान् गृहान व्रजेत्” (१-२-१८) " रथाध्योपासनात्० " ( (१-१४-१५) ०-आवसथं प्रतिपद्यते" (१-१४-६ ) इति सूत्रेषु गृहीतास्ततश्चोक्तव्युत्पत्या गृह्य श्रौपासन आवसथ्य इति तित्र संज्ञाः स्मार्त्ताने । तत्र क्रियमाणानां कर्मणामपि गृहा दारा इति वद् गृह्यसंज्ञेति तेषां कर्मणां संक्षेपेण कथनं गृह्यसूत्रं तच्च शाखाभेदादनेकमुनिप्रणीत- तयाऽनेकविधं तद्यथा-काठकगृह्यं कापिष्ठलगृह्यमापस्तम्बगृह्यमाश्वलायनगृह्यं वारा- हिगृह्यं गोभिलगृह्यं खादिरगृह्यमित्यादि तेभ्यो व्यावर्तयितुं मानवमिति विशेषणम्. मनुनाप्रणीतं मानवं तच्च श्रौतमप्यस्ति तव्यावर्त्तयितुं गृह्यमिति विशेपणं तथा च मानवं गृह्यसूत्रमिति फलितम् । एतत्सूत्रं मैत्रायणीयशाखोपयोगीत्युक्तं तच्छासीयं कमैतत्सूत्रोक्तविधिना स्वासोक्तमविचार विधेयमन्यथा प्रत्यवैति तथा च मनु:- खसूत्रे वर्तमानेतु परसूत्रे प्रवर्तते ब्रह्महत्या-समं पापं भवेत्सूनापमानतः १ ·पासवान Print. . , जावालिन - -- . " एमादेन गो' : 1. भार: " पागो T-371 नया की नी: INIT शनीया कशामा मामा रा. पEिRT शामा ममि न यातिभिने नीगो गायोmit It it | Int कर्माणि गरमागामिनिसिमियन ग ft.tt, rty प्रार., से हि पराना, ममा मनामनामाभिने Imt. रणामनगनोदाग भारिपाकमोगा माणित प्रणिनि-ए । नरमा कर फापिष्ठलापस्तम्बगोभितागलायनानग.सनामादितानि गयामि ग्गामाया भगवान मनु समयानक ताकम पानुमानगुदी, यर मपामणीय মানায় নাসায় যান। সfiহা প भवितव्यमिति तथा मानयगृयोक-यनागारकार कर्मणा जगम्य, मनमत्युगा-मना. दिकर्मणां फमम्य च गाम्यं पर्यालोयने तथा मानवग्रो प्रयमन । उपनयन- प्रभृति प्रतचारी स्यात् ” ( १-१-१ ). मनुस्मृती धर्मादिकथनप्रमगे द्वितीया- ध्याये " कृतोपनयनस्यास्यत्रतादेशनमिप्यते ( २-१७३ ) इत्युक्तं मानवगृये बमचारी त्रिप्रकारक. मुण्ट' शिसाजट सर्वजटो वा ( १-२-६) नथा मनुस्मृतौ " मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथवा गान्धिमाजटः " ( २-२१० ) इति विविधः । मा० गृह्ये--" सर्वाणिसास्पर्शिकानि स्त्रीभ्यो वर्जयेत ( १-१-१०) “ न मधुमासे प्रानीयात्० " ( १-१-११ ) मनुस्मृतौ " वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रिय. " ( २-१७७ ) मानवगृह्ये १ अत्र शपो लुगभाव आपः। ..

·मनूकवत [३] " वर्षासु श्रवणेन स्वाध्यायानुपाकुर्यात् ” (१-४-१) मनुस्मृतौ-" श्रावण्यां प्रोष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि (४-९५) इत्यादीनि विपयसाम्यविपये बहून्युदाहरणानि विद्यन्ते विस्तरभयान्न लिखितानि इति एवं पर्यालोचनायां मान- वगृह्यप्रणेता मानवधर्मशास्त्रप्रणेता च भगवान् मनुरनन्य एवेति सिध्यति युज्यते चैतत् प्रायो गृह्यसूत्रकृदापत्तन्वादीनां स्मृतिनिर्मातृत्वाधिगमात्. एवं द्वयोरेककर्तृत्वे संभवति कतरस्य प्राथम्वमिति विचारे अविस्तृतत्वेन मानवगृह्यस्यैव प्रथमोद्भाविता वक्तुं शक्या, मनुस्मृतेस्तुविस्तरवत्त्वाद् भृगुलिखितत्वाचानन्तर्यमभिधातुं न किचि- द्वाधकं नयनपथमायाति. ननु गृह्यान्तरेषु कचिद् विवाहस्य क्वचिज्जातकर्मणः कचिदन्यस्यैव संस्का- रस्य प्राथम्यं मानवगृह्ये उपनयनानन्तरभाविनो ब्रह्मचारित्रतस्य प्राथम्यसमर्थनम् कथं प्राथम्यमिति तु न शकुनीयं स्वतन्त्रस्य मुनेरपर्यनुयोजनी- यत्वात् । किं च सर्वेपि सस्कारा प्राक्तनसंस्कारसापेक्षा इति निरपेक्षतया तावदु- पनयनसंस्कारस्य प्राथम्येन विधानं नोपन्यसितुं शक्यं तत्पूर्वभाविना जातकर्मादिना सापेक्षत्वात् जातकर्मादिसंस्कारव्यतिरेकणोपनयनेऽनधिकारात् । एवं जातकर्मणोऽपि प्राधन्यं निगदितुमनुचितं पुत्रोत्पत्तिमन्तरा तदनौचित्यात् विवाह विधि विना ताह- शपुत्रोत्पत्तेरसंभवात् एवं विवाहविधेरपि अग्रतथाऽभिधानं न संभवति अविप्लु- तब्रह्मचर्यत्यैव विवाहार्हतायां सर्वमुनीनामैकमत्यात् । अथ न व्रतमपि निरपेक्षित्वेन अप्रगण्यतां प्रतिपद्यते उपनीतस्यैव व्रतेऽधिकारितायाः समस्तस्मृतिसंमतत्वात् । एकतमस्य निरपेक्षतयाभिधाने चक्रकापत्ति . युगपत्सर्वसंस्काराऽऽलेखनमसंभवीति मुनेरपर्यनुयोजनीयत्वमेव सर्वेषां शरणीकरणीयम् । वस्तुतस्तु अनुपदोक्तदोपपरिहारायान्यमेव पन्थानमास्थितवान् भगवान् मानवगृह्यप्रणेता स चायमित्यवधार्यते-चत्वारो वर्णाश्चत्वारयात्र- भाश्रमानुरोधेननथनम् मातत्कर्मसंग्रहसौकर्याय आश्रमकनेण कर्मविधिनिर्देशश्चिकीर्षित इति प्रथमाश्रमपरिप्रामविधेयकर्मणाम् "उपनयनप्रभृति व्रतचारी स्यान्" (१-१-१) इति उपक्रन्य क्रमेण विधेयता दर्शिता. 'अनुवृतश्चमनुनिर्दिष्टोऽयमध्वा लघुहारीत- स्मृतौ तृतीयेऽध्याये, श्रौशनसस्मृतो द्वितीयेऽध्याये, संवर्तस्मृतौ प्रथमेऽध्याये, वृहत्पराशरस्मृतौ चैकादशेऽध्याये. इति तत एवावधार्यन् , न च प्रदर्शितगृति- १वपत्ती भादपदस्य सत्पात् तत्र प्रवरेऽपि ।

·[] वर्त्मपर्यालोच्य मनोः प्रवृत्तिरितिभ्रमितव्यम् स्मृतिकारेषु मनोराद्यत्वेन परिगणित- त्वात् तदाह याज्ञवल्क्य:- " मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योऽशनोङ्गिराः” (१-४) इति । अत्र विपये सृष्टिक्रमोद्भवसरणिरपि अनुकूलतामावक्ष्यति तथा च पुराणे धातुरिच्छया मानसिकसृष्टिरूपेण समुद्भूतवता भगवता मनुना ब्रह्माज्ञया ब्रह्मचर्यमास्थाय तप- प्राचीर्णम् , ततः शरीरं विभज्य दाम्पत्येन सृष्टिक्रम आरेभे इति सार्वजनीनं ब्रह्मचर्याश्रमस्य प्राथम्ये " ब्रह्मचारी भूत्वा गृही भवेत् गृही भूत्वा वनी भवेत् वनी भूत्वा प्रव्रजेत्" । " चत्वार आश्रमा ब्रह्मचारि-गृहस्थ-वानप्रस्थ-परिव्राजका. इत्यादयः श्रुतिस्मृतयः प्रमाणं तदनुरोधेन उपनयनप्रभृतीत्याद्यारब्धमनुसंधेयम्. व्रताचरणाद्याकासामुत्तरोत्तरां पूरयन्नाचार्यः सूत्राणि विरचयांचकार तेषां सूत्राणां तत्तत्कर्मसंवन्धिकामिकविभागानां खण्ड इति संज्ञा पुरुषसंज्ञाप्रयोजनादि. संकेतिता तादृशा खण्डा. प्रकृतगृह्ये एकचत्वारिंशत् ते च भाग. द्वये विभक्ताः, तयोविभागयोः पुरुषसंज्ञा कृता तत्र प्रथमे पुरुषे त्रयोविंशतिः खण्डाः द्वितीये च पुरुषेऽष्टादशखण्डा निहिताः ननु इतरे गृह्यप्रणेतारस्ताहशखण्डनिचय- विभागानामध्यायप्रपाठकादिसंज्ञया व्यवहारं कुर्वन्ति ततो विभिन्नव्यवहारोऽत्र निष्प्रयोजन इति शङ्काया नास्त्यवसरः पुरुपसंज्ञायाः सप्रयोजनत्वात् संस्कारोहि द्विविधः स्वसंस्कारोऽन्यसंस्कारश्च समिदाधानोपाकर्मवेदव्रतादीनि कर्माणि स्व. संस्कारः, विवाहोत्तरक्रियमाणानिगर्भाधानादारभ्योपनयनान्तानि कर्माणि अन्य- संस्कारः, तत्र स्वसंस्कारककर्माधिकारी ब्रह्मचारी प्रथमः पुरुषः अन्यसंस्कारक कर्माधिकारी गृहस्थो द्वितीय. पुरुपः अत्र ब्रह्मचार्यधीनकर्माभिधायकसूत्राणां निच- यस्य गार्हस्थ्योचितकर्मकलापाभिधायकसूत्राणां निचयस्य च सत्वेन पुरुषसंज्ञा इदं च सूचितं मतपतः प्रथमसूत्रे भाष्यकृता श्रीमदष्टावक्रदेवेनेति सप्रयोजनोऽऽयं पुरुषमंत्राव्यवहारः। द्वितीय पुरुपव्याख्यानस्य मङ्गले “ पूरणाख्यं प्रयत्नत " इति तथा खण्डसमाप्तौ च । " पूरणव्याख्याने" इति निर्दिशति भाष्यकृत तेनास्य गृहास्यापरा पूरण संज्ञापि प्रतीयते तत्र कारणं तु लोके विवाहाद्युत्मवे मवदेशेषु व्यवहियमाणाः शकटारोहण-चक्रपूजन-वधूस्नपनवस्त्रा- १ जावालिश्रुति.। २ वमिष्टम्मतिः (१०७). पूरणम्मामभव ·तंकारदानप्रभृतयोऽन्यगृोऽनवतोस्थनाना बहवः सदाचारा अनोपनियताः दीरयन्ते तदपि संमान्यते. इतरोभ्योऽन विशेषोऽयुपत्तभ्यते यथा विवाहे-" ददामि प्रतिगृहा नीति निर्मदेचा " (१-८-६)। शोल्कविवाहे तु० " सहि- इस विस्पन रस्थानञ्जतनावपति धनायवेति दाता. पुत्रेभ्यत्वेति प्रतिमहीना" ( ६-८-७) एतदपिसानिविनायकत् । एवं विवाहकारणेष्वपि .. -विचं रूपं विद्या प्रज्ञा वान्वर इति" ( ६-७-६ ). इत्याइयो बहवो विशेषाः, क्या सात-प्रदर्शने हतनं रोदनं चतनं सानासानान्तरगमनं साल्याः स्यात्य- बरस्सर्गादिक, गृपान्तरानुभव एवनेव गृह्मान्तरेनुपत्तभ्यमाना विनायकशान्ति- रख द्वितीयपुत्पत्य चतुर्ये तरहे उपनिबद्धा तद्विषिश्चार्यजनक इव मनस पाकको रसोलादयेत्यादिकं नविपयनारोहति. सर्वारि गृह्यसूत्रारी शाखावतन्वीनि शाताच वन्यत्वलरिगणना पता महाभाष्ये परपशान्हिके भगवता पतजतिनहर्षिण "एक्शनध्वर्युशान्ताः सहरुवा ललनवेदः, एकविंशविधा बाहृच्यम्, नवधाs- पर्वते वेद.." इति शाखाभेदकारणं तु शिष्यपरंपरचाऽज्यापकाऽध्ययनादिभेदः चिल्लभेदश्च मन्त्र-वाहण्योरन्यतरभेदेन योऽवान्तरशाखानेहः सोऽध्ययनने- दवः, या शाल्वालल्योः शालयोः वाघ्यायो विचिद्भिद्यते सूत्रं त्वाधात- पनकनेव, क्या कारवनाध्यन्दिनशात्योरध्ययनदेऽपि पारकरगृहाम्फनेव, वैचिरीपशाखायां स्नानपाव्यानपिगैपायनापत्तन्वहिरण्यरेशिप्रभृतिसूवमेदाच्दा- या ६ स्नानपारायानपि भैगयीयशासायां मानव-दुन्दुम- परह-नृविभेदान्नानवा द्वन्दुमा वाराहाइयः शाखाभिइन्ते. राणपर्नय सोयीशाखयोरस्यपनमेशत्रभेदार शाखाहावं च दिन्नन्त्राध्ययनादि- भेदात् इचिल्त्रभेदात्यचिदुनयभेदार शाखाभेदः सननि सर्वोच्वं शाखाभेदो व्यात्मवेदविभागानन्तरन्वेति प्रविवि कल्याने विदे- "शाखाल्यनं देव हारेसननूदित इतिस्दो व्यासिमपरंपरेनतपाहि पैलो र मिनि मुनन्दु. वि चत्वारो न्याशिष्यानेच शिष्यपरंपरया पन्न। वंगाखा विरेनुः दत्र साभेदः । रंदर सरस्ट । इरन्तर करतां

·[1
वैशंपायनमहर्गिज्ञप्रधानीभूता गर्यकर्मगंगा मा नियमित
आद्ययजुर्वेदस्य पडशीतिशारया विखारगामाग नामशानागो गाने.
'वैशंपायनशिष्योऽगो गजुर्ने रम लागत
पडशीतिस्तु तेनोक्ता मंहिता गजुगां शुभा
शिष्येभ्यः पददुम्नाश जगृहुम्ने गिनानन.
एकस्तत्र परितक्तो गाजवल्लयो महातपा.
पडशीतिम्नथा शिष्या गंहितानां विकल्पका
सर्वेषामेव तेषां वै विधा भेराः प्रकीर्तिता
विधाभेदास्तु ते वेदभेदेऽम्गिननमे (?) शुभे
उदीच्या मध्यदेशाभ प्रान्यात प्राविधा
शामायनिरुदीन्यानां प्रधान. संबभूत ह
मध्यदेशप्रतिष्टाता नासुरि प्रथम स्मृत
"प्रालम्बिरादि. प्रान्यानां त्रयो देश्याव्यस्तु ते
इत्येते चरकाः प्रोक्ता संहितावादिनो द्विजा.
इमाः सर्वाः शाखा प्रधीयानाश्चरका इति तासांशाखानामपि चरकशासात्वेन
प्रसिद्धिः । अध्येतॄणां चरकत्वं तु-प्रागयजुर्वेदनिर्भगवतो वैशंपायनमहर्षे.
कदाचित् प्रासंगिको द्वादशाब्दप्रायश्चिताचरणेनापनोद्यपापः परीवादः प्रादुरभूत्
तमपनेतुं प्रायश्चित्ताय प्रवृत्तमाचार्य प्रति तत्काले सन्निहिता. शिष्याः प्रोचुः ।
भगवन् द्वादशवार्पिकस्यैतद्रुतस्य पष्ट्रयुत्तराणि त्रीणि शतानि प्राजापत्यानि भवन्ति
तानि सर्वे वयं भवत्पापक्षयार्थ चराम इति प्रतिनिधितयौचित्यमावहद्भिः शिष्यैः
संप्रार्थितो महर्पिवैशंपायनोऽनुमेने तत्तथास्त्विति तदाह व्यासः
वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाध्ध्वर्यवोऽभवन्
यञ्चेरुर्ब्रह्मत्यांहः-क्षपणं स्वगुरोर्ब्रतम्
तथा वायुपुराणे एकपष्टितमेऽध्याये-
ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाचरका स्मृता
वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृता.
, वैशंपायन गोत्रोऽमौः इति वायुराणपाठः।
२ प्रतिष्ठा नामासुरिः इति वायुपुराणपाठ

·R- एवं चाध्वर्युत्वेन प्रसिद्धाना तत्तच्छाखावतां शिष्याणां पडशीतिः संख्या संवृत्तेति ' पडशीतिस्तथा शिष्या ' इत्युक्तं प्राक् (पृ. ६ पं. ७) तेषां नव नामानि गणितानि " कलापिवैशंपायनान्तेवासिभ्यश्च" (पा. ४-३-१०४ ) इति सूत्रे शब्देन्दुशेखरे श्री नागेशभट्टेन- १ आलम्विः २ कलिङ्गः ३ कमल ४ रुचाभ ५ आणि ६ ताण्ड्य ७ श्यामायन. ( कठ. ९ कलापीति, कलापि- नश्च चत्वार शिष्यास्ते १ हरिद्रु २ छागलः ३ तुम्बरुः ४ उलपश्चेति, पुराणप्रमा- णानुसारेण तित्तिरिवैशंपायनशिष्य । गृह्योपोद्धाते प्रो० पी० बी० महोदयेन वैशंपायनशिप्यस्य शिष्य उक्त. । तदधीताश्च सर्वाः शाखा यद्यपीदानी नोपलभ्यन्ते तथापि ये भेदा अन्धेपूपलभ्यन्ते ते कतिचिन्निर्दिश्यन्ते ताः शाखा आह चरणव्यूहे चरकानां द्वादशभेदाः यथा-चरका आव्हरका. कठाः प्राच्यकठाः कापिष्ठलकठाः, चारायणीया वारतान्तवीया श्वेता श्वेततरा औपमन्यवा. पाताण्डिनेया मैत्रायणीया- श्वेति-मैत्रायणीया अपि मानवा वाराहा दुन्दुभा छागलेया हारिद्रवीयाः शामा- यनीयाश्चेति पड्भेदवन्त. तत्र शामायनीयानां शामायनिमूलकत्वं प्रतिभाति शामा- यनिश्चोदीच्यानां प्रधानस्तदुक्तं वायुपुराणे एकपष्टितमेऽध्याये- "शामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूवह " मध्यदेशप्रतिष्टानामारुणिः प्रथमः स्मृत भालन्विरादि प्राच्यानां त्रयो देश्यादयस्तुते" एवं तिलूपु दिशासु व्यानिमन्तस्ते चरका वैशंपायनशिष्या ।शामायनीया- मैत्रायणीयान्तर्गता । महाभाप्योत्पत्तिसमये कठकलापशाखयोरधिकप्रसिद्धि रवगन्यते यत अनुवादचरणानाम् " ( पा. २-३-१०३ ) इति सूत्रे कठकलापयोर्द्वन्द्वं कृत्वा 'उदगात्कठकालापम् इत्युदाहृतवान् भगवान् पतञ्जलि। तथा "तेनप्रोक्तम्" (पा. ४-३-१०७) इति सूत्रे 'ग्रामे ग्रामे कलापकं काठक च प्रोच्यते' इत्याह तेन तदानीं कठक्लापशाखयोर्व्यापकता संभाव्यते, मैत्राय- यर्णयशालायां हारिद्रवा. छागलेयाश्च विद्यन्ते ते वैशपायनशिष्यपरंपरायामायान्ति तद्यथा वैशंपायनशिप्यः कठ कलापी च तत्र कशिष्यः साडायनो महाभाप्ये दर्शित । हरिद्धः कलापिशिष्य इति (पा. ४-३-१०४) सूत्रकौमुद्यां सष्टमुच्यते काशिकायां तु-~ १ लानुरिरिति ब्रान्डपुरारे पा० ।

·" हरिहरेषां प्रामननलागलवार उलपेन नतुर्थेन कालापकमिहोन्गने" इति चत्वारः कलापिशिष्पा. प्रशिनाते मैगीगाः शरे निरुक्तव्याख्याकारेण दुर्गेण हारिद्रवीगस्य मैत्रायणीग-शानीगलगुकम । मे। यणीयशासा व्याप्तिमती पासीदित्यर्शकम- मगर पर्वताव गावगुर्जरदेशत व्याप्ता वायव्यदेशात्तु मैत्रायणी प्रतिष्ठिता '' इति वेदविचार वचनमुतितं गृहोपोदाते शर्मण्गपण्डितभी प्रो. 'कावरमहो- दयेन तथा तैत्तिरीयशाखार्थमप्युल्लिसितं तत्रैव । "आन्ध्रादि दक्षिणाग्नेयी गोदासागर प्रावधि यजुर्वेदस्तु तैत्तियों ( 2 ) आपस्तम्बो (म्बः ) प्रतिष्ठितः सह्याद्रिपर्वतारम्भाद्दिशां नैर्ऋत्यसागरान् हिरण्यकशिशाखा च पशुरामस्य सनिधी" एतत्छाखानामपि प्राद्ययजुर्वेदसंबन्धित्वेन पडशीत्यामन्तर्भावः महर्षि याज्ञवल्क्योपलव्धस्यापरयजुर्वेदस्य तु पञ्चदश शासाः शिष्यसंख्यया समभूवन् तदुक्तं वायुपुराणे एकपष्टितमेध्याये- याज्ञवल्क्यस्य शिष्यास्ते करव-वैधेय-शालिनः मध्यन्दिनश्च शापेयी विदग्धश्चाप्य उद्दलः ( २४ ) ताम्रायणश्च वात्स्यश्च तथा गालव-शेशिरी आटवी च तथा पर्णी वीरणी सपरायणः " ( २५) आभिः पश्चदशशाखाभिः सह संयोजिता आद्ययजुर्वेदस्य शाखानां पडशीति. संख्या महाभाष्योक्ता 'एकशतमध्वर्युशाखाः' संपद्यन्त इति संगतम् । अत्र प्रासं. गिकत्वेनोदृकितानामृक्सामाथर्वणां शाखानां विचारो विस्तरभयान्न क्रियते. एवमुक्तः शाखाभेदो व्यासकृतवेदविभागानन्तरमेव व्यास- वेदविभागविचार: कृतवेदविभागो हि ब्रह्माज्ञया तदुक्तं वायुपुराणे पष्टितमेऽध्याये- १ तैत्तिरी.

·[९] " प्रस्मिन् युगे कृतो व्यासः पराशर्यः परंतप. द्वैपायन इति ख्यातो विष्णोरंशः प्रकीर्तितः ब्रह्मणा चोदितः सोऽस्मिन्वेदं व्यस्तं प्रचक्रमे अथ शिष्यान् स जमाह चतुरो वेदकारणात् " शिष्यनामान्युक्तानि तत्रैव- " जैमिनि च सुमन्तुं च वैशंपायनमेव च पैलं तेषां चतुर्थ तु पञ्चमं रोमहर्पणम् ।" अत्र नामक्रमो व्यत्यासेनास्ति तथा चोक्तमग्निपुराणे- " प्रथमं व्यासशिष्यस्तु पैलो झुग्वेद पारगः इत्यादि पुराणान्तरेषु पैल-वैशंपायन-जैमिनि सुमन्विति क्रमदर्शनात्- वेदस्य एकत्वे याज्ञवल्क्यस्मृतौ- " वेदोऽखिलो धर्ममूलम् " श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो० " इत्येक वचननिर्देशः सबैको यजुर्वेदनामा आद्यश्च तदुक्तं विष्णुपुराणे तृतीयांशस्य षष्ठेऽध्याये- आद्य एको यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् चातुर्होत्रमभूत्तस्मिंस्तेन यज्ञमकल्पयत् वायुपुराणे षष्टितमेऽध्याये- आद्यो वेदश्चतुष्पाद. शतसाहस्रसंमितः पुनर्दशगुणः कृत्स्नो यज्ञो वै सर्वकामधुक् " ब्रह्माण्डपुराणे चतुस्त्रिंशत्तमेऽध्याये- " श्राद्यो वेदश्चतुष्पाद. शतसाहस्रसंमितः एक श्रासीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् चातुर्होत्रमभूत्तस्मिस्तेन यज्ञमकल्पयत् " तथाऽग्निपुराणे पञ्चाशदधिकशततमेऽध्याचे- - " - १ पस्मिमिति वेदविचारनामक प्रन्ये पाः। N ·ऋग्वेदं समकारयत् [१०१ " आगो वेदशतुष्पादः शनगाहमरांमित. एक आसीद्यजुर्वेदम्तं चतुर्धा गान्पयत् " कूर्मपुराणेऽपि एक श्रासीयजुर्वेद इरादि विष्णुपुगणवत गवस्थास्ति सा तत एव ज्ञेया। वेदे हि मुख्यानि कर्माणि चत्वारि आध्वर्गवं होत्रमौद्गानं बलत्वं चेति तान्युक्तानि विष्णुपुराणे पष्टितमेऽध्याये, ब्रह्माण्डपुराणे नतुम्मिशत्तमेऽध्याये, अग्निपुराणे च पञ्चाशदधिकशततमेऽध्याये- " आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋम्भिहाँत्रं तथैव च औदानं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः " इति एवं विभक्तस्याद्यजुर्वेदस्य चत्वारो भागाः समजनिपत, तेषां नामानि कर्म- मन्त्रानुसारेण परिकल्पितानि तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे चतुन्निशत्तमेऽध्याये- ततः स च उद्धृत्य होत्रं प्र(प्रा)कल्पयत्तेन यजुर्वेदं जगत्पतिः सामभिः सामवेदं च तेनौद्गात्रमकल्पयत् राज्ञस्त्वथर्ववेदेन सर्व कर्माण्यकारयत् अयमर्थः–स जगत्पतिस्तत आद्य यजुर्वेदात्, ऋचः ऋग्रूपान्मन्त्रान्नु- धृत्य-विविच्य (पृथक् कृत्वा) तादृशमन्त्रसमुदायात्मकम् आद्ययजुर्वेदभागं नाम्ना ऋग्वेदमकारयत्, तेन ऋग्वेदेन हौत्रं होतृकर्म अकल्पयत् एवं सामभिः परिज्ञातान् मन्त्रानुद्धृत्य पृथक् कृत्वा तादृशमन्त्रसमुदायात्मकमाद्ययजुर्वेदभागं सामवेदं समकारयत् नान्नेति शेषः । तेन सामभागेन औद्गात्रम् उद्गातृकर्माकल्पयत् तथा पृथक् कृतेनाथर्ववेदेन तदाख्यभागेन राज्ञो राजसंबन्धीनि सर्वाणि कर्माणि अकारयत् । यतस्त्रयो वेदा उध्धृतास्तेन ध्रुवेणावशिष्टेनाद्ययजुर्वेदेन आध्वर्यवं कर्म कर्तव्यमिति स्थितं यथा श्रीभागीरथ्या गङ्गायाः सकाशादनेककुल्यानामुद्धारे सति खल्पप्रवाहाया अपि भागीरथ्या गङ्गाव्यवहारस्तथाऽस्याप्याद्ययजुर्वेदव्यवहारोऽनु- स्यूतो युक्त एव । तद्वद् आध्वर्यवं कर्म प्रधानं तदुपकारकाणि हौत्रादीनि कर्माणि इति प्रधानस्य श्रेष्ठतया तत्साधकानां यजुपां सर्वोत्तमत्वेनाद्यवेदस्य यजुर्वेदसंज्ञा संप्रतिपन्ना ·[११] स चायमाद्यो यजुर्वेदो ययावद्रूप एव समो भगवता व्यासेन श्रीमते वैशंपायनमहर्षये प्रादापि (दत्तः) स महर्षिन्तु शिष्यपरंपरया वेदकल्पतरोः शाखा विस्तारयामास । तत् " यजुर्वेदतरोः शाखाः समविशन्महामतिः वैशंपायन-नामाती व्यासशिष्यश्चकार ह इति विष्णुपुराणवचनादवगन्यते । इयं शाखानां सप्तविंशतिः संख्या, पूर्व प्रदर्शिता ब्रह्माण्डपुराणोक्ता पडशीतिः संख्या च परस्परं विरुध्यते, तत्र पडशीति- संख्यायां चरणज्यूहादीनि बहूनि प्रमाणानि सन्ति. वायीचे च (६१) अध्याये- " वैशंपायन-गोत्रोऽतो यजुर्वेदमकल्पयत् पशीतितु येनोलः संहिता यजुषां शुमाः शिष्येभ्य प्रददौ ताश्च जबहुस्ते विधानतः एकस्वत्र परिसतो याज्ञवल्क्यो महातपाः पडशीविच तस्यापि संहितानां विकल्पकाः इति समुवाच वैष्णवं वचनमान्नेयं च वचनं मुल्यशिष्यपरतया प्रारमपरत्या वा नेयमिति भाति अन्यया भाष्योजसंख्यापूर्चेरभावः त्यात् सा च संख्या वायवीयेऽपि ६१ अध्याये । "शवनेकाधिकं कृतं यजुपां वै विकल्पकाः" वत्र शिष्यतनुदायान्त पाती गृहीवशाखो नहातपा याज्ञवल्क्य एको गुरुणा वैशंपायनेन परिव वशिष्यपरिगएनयाननहः कृत इत्यर्थः। तदैवियं गृहविना- पविद्यासुधाकरायनेक्प्रन्यान् प्रवद्भिः परमगुर भीमट्टयज्ञेश्वरशास्त्रिचरणैः। तथाहि पुरा किल साद्य यजुर्वेदस्यान्यतम्या शाखया समुपजांत-जातकर्माद्युपनय- नान्तसंस्कारो न्हवैशंपायनत्य भागिनेयो दण्डकनपडल्पतक्षित- गुम्दादिक जहचः सपनप्रतिवप्रतापः प्रतापनिधिः सुवर्णशिखरनिव कीयाज्ञवल्या सर्वचजुषां निधानं वातुलं भगवन्वं वैशंपायननुपतये, वत. खत्लेन कातेन नुनविषया मेषयाविगतसक्त-खशाखाध्ययनो महाप्रतापः संबभूव, अय क्दाचित् स सालन्नियों द्वादशवार्पिकत्व वक्त्याचरताय गुत्लादिष्टा निवसन स्तानालेय जीवैशंपायन्मन्युपेस निवेदयामासागवन्! आज्ञापय बरले २ इदं कर पदम। इदं नवं नव (1-5) ·[१३] - मामेतद् परीवादापनोदाय व्रतमाचरितुम् । अहमेव सकलं व्रतमाचरिष्यामि, किसे- भिर्वराकैरिति, तदाकर्ण्य समुत्पन्नमन्युभगवान् वैशंपायनोऽभिहितवान् अलं लया ब्राह्मणावमानिनाऽभिमानिना शिष्येण, यदधीतं मत्तस्तत्त्यजाश्विति, सोऽपि किमहं निगीर्णमन्नमिव चमामीत्युपहासवादं वदन्, गुरुणा तथा- स्त्विति प्रत्युक्तो यावद्वमितवांस्तावद्वाङ्मयं वेदज्योतिर्मूर्त खदिरागारकल्प पुरस्ता- झुवि विप्रकीर्णमपश्यत् स्वयं च न किंचित्सस्मार एवं याज्ञवल्क्यपरित्यक्तं कं चन वेदभागं गुर्वनुज्ञया येऽगृहंस्ते तैत्तिरीया अभूवन । अथ यजूंपि प्राप्तुकामो महर्षि- याज्ञवल्क्य उप्रेण तपसा सूर्यमुपासांचके प्रसन्नाञ्च भगवत आदित्यादयात यामानि यजूंषि प्राप्तवान् । तदुक्तं वायवीये ( ६१ ) अध्याये- " ततो यानि गतान्यूवं यजूंष्यादित्यमण्डलम् तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये भपरयजुर्वेदशाखा. अश्वरूपाय मार्तण्डो याज्ञवल्क्याय धीमते यजूंष्यधीयते यानि ब्राह्मणा येन केन च अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनोऽभवन्" इति इमानि यजूंष्यधीयानाः काण्वादयः पञ्चदश ते याज्ञवल्क्यशिष्याः प्रयमं शाखाविचारेऽभिहिताः । आद्ययजुर्वेदादपर एवायं सूर्यमण्डलादागतो मन्त्रभाग- रूपो वेद इति स्पष्टं प्रतीयते तस्य प्राचीनवेदसमानतापादनेन स्वमातुलस्य वेदभा- गमुद्वमयतो वैशंपायनस्य मनसि अप्रियमुत्पादयितुमपरवेदस्य ब्राह्मणमाविर्भावयां चकारेत्युक्तं महाभारते शान्तिपर्वणि- ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम् चके सपरिशेपं च हर्षेण परमेण ह शतपयोत्पत्ति कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम् विप्रियार्थ सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः" इति अयं पञ्चदशशाखोऽपरो यजुर्वेद. । एतेनापरवेदस्य सप्तदशशाखावादिन- चिन्तनीयाः । ये तु अपरवेदस्य पश्चदशशाखानां पडशीत्यामन्तर्भावं कुर्वन्ति ते - १ परीवादयोको वायुपुराये "कार्यमामीदृषीणा न किंचिद् ब्राह्मणसतमाः मेस्टठ समासाद्य तेस्तदा- विति मन्त्रिनम् ॥ यो नोऽत्र सप्तरावेण ना गाडेद् द्विजसत्तम स कुर्याद् ब्रह्मवध्या वै समयो नः प्रकीर्तित ॥ ततस्ते सगया सर्वे वैशपायनवर्जिताः प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधि स्तोऽभवत् " इति.

·[१३] महाभाष्योक्तसंख्याविरोधादुपेक्ष्याः। तथा विभक्तानां वेदानां प्रथमोभाग ऋग्वेद इति व्यवहारे तस्य प्राथम्यमुपपद्यते केचित्तु भाषास्वारस्याभिनिवेशिनः तत्तार- तम्येन ऋग्वेदस्य प्राथम्यं कृतकत्वं च प्रतिपादयन्तस्तदुद्भवसमयभेदं वर्णयन्ति । प्रमाणाधीनमतयः प्रामाणिकास्तु जगदाप्तमहर्पिप्रदर्शितां विभागन्यवस्थामेव वास्तवीं मन्यन्ते. युज्यते चैतत् यतो विभक्तेषु वेदेषु विभागसमये गायत्रीमन्त्राऽपोहिष्टा, उदुत्यं जातवेदसम् इत्यादयो बहवो मन्त्रा. समानानुपूर्विका यथावस्थिता गृहीता दृश्यन्ते. अतएव शाखानां भेदेपि केचिन्मन्त्राः स्वल्पेनापि भेदेन विनाऽनुभूयन्त- इति नाविदितं विदुषाम् । यदि सर्वे वेदाः पृथगुत्पत्तिमन्तः पृथगवस्थिता भवेयु- स्तदा तादृशानां वहूनां मन्वाणं समानानुपूर्वी दुर्लभा पाश्चात्यसंग्रहे तु न्यूनतति सुधिय एव विभावयन्तु. अथ इदानींतनाः केचन कृष्णशुलभेदेन यजुर्वेदद्वयं मत्वा मैत्रायणाय- यजुर्वेदस्य शाखा शुक्लयजुर्वेदस्य वा कृष्णयजुर्वेदस्येति भ्राम्यन्ति तद्विषये शुक्राणविचारः न किंचित्प्रमाणमुपलभ्यते सर्वासां श्रुतीनां समानेऽपि प्रामाण्ये याज्ञवल्क्योपलब्धत्य अपरयजुर्वेदस्य औत्कृष्टयार्थ शुक्लत्वमितिमन्यमानैस्तद्वेदम- धीयानैः स्वतंतोषायान्यस्मै हेतवे वा समुद्भावितोयं प्रवादो गतानुगतिकतया प्रततः परिवर्तते व्यवहारे, तं व्यवहारं सत्यापयितुंमनेकत वैदिका विवदन्ते क्लिश्यन्ति च तन्मुधैव. ये तु तत्प्रतिपत्तये- " शुक्लं कृष्णमितिद्वेधा यजुश्च समुदाहृतम् शुलं वाजसनेयं स्यात्कृष्णं स्यात्तैत्तिरीयकम् इति स्मृत्यन्तरवचनं पुरस्कुर्वन्ति तन् नाद्यवेदव्यवहागपलापाय दृढतगे हेतु तद्वचनस्य प्रायशोऽनुपलम्भेन निर्मूलत्वात् समूलत्वेपि तैत्तिरीयकशाखाया एव कृष्ण- त्वन्यवहारेण तदितरशाखात्मक-वेदस्याद्यजुर्वेदतयैव व्यवहारस्यौचित्यान् सर्वसाधारण- कृष्णत्वव्यवहारस्तु गडलिकान्यायेन बोध्यः । नायं व्यवहारोऽपग्वेदाविर्भावात्पूर्व- काप्युपलभ्यते । अतएव प्रन्यान्तरे प्राचीन-यजुर्वेद इति व्यवहृतम् । महाभारत टीका प्रणेत्रा सर्वतन्त्रस्वतन्त्रेण श्रीमन्नीलकण्ठस्वामिना हरिवंशस्य भविप्यपर्वणि चतुर्विरात्यध्याय टीकायां 'भाद्ययजुर्वेदिनाम् इत्युक्तमुपलभ्यते.

·- अथाद्ययजुर्वेदान्तर्गताया मैत्रागगीयशाखागाः प्रामाणगेन प्रागां मा प्रो दृश्यते यथा वेदविचाग्नाम ग्रन्गे निर्णयसिन्नो जीवपितृ श्राद्ध- समयविचार: विषये निर्णयामृते, संस्कारकौस्तुभे नान्दीश्रादप्रमंगे, कात्यायन- सूत्रभाष्यादौ च । मैत्रायगीयशाखाया भेदेषु प्रथमा मानवा मानवमूत्रानुमाग्गिाम्नेषां सर्वे संस्कारा सुज्ञेया यथा स्युस्तथा कर्नु मानवगृह्यसूत्र भाष्यं विरचितं श्रीमदष्टावक्र- देवेन स हि भट्टकुमारं व्याख्याकार निर्दिशति (पृ. १७.३) तथा (पु.२-१-२) भाष्ये अन्यशब्दनिर्देशेनखण्डनं करोति ततोऽवगम्यते कदाचिदेन गृहास्य टीकान्त स्यात् । तद्वत् प्रो. श्रीकावरमहोदय उपोद्घाते लिखितवान् एकं वचनं यथा- " अष्टावक्रेण वक्रोक्त्या भाष्यमेतत्प्रकीर्तितम् श्रौतसाम्यानुकाग्त्विाद्विस्पष्टी क्रियते मया तेन निर्धार्यते यदेतद्धाप्यस्य व्याख्यापि वर्तते परं सा नोपलभ्यत इति विपादः। एतद्भाष्यप्रणेता भट्टाष्टावक्रदेवो द्वितीयपुरुपे- शते पूर्णे तु वर्षाणामृतो शिशिरसंज्ञके " इत्यालिखति ततोऽस्य कियान् समय इति नाध्यवसातुं शक्नुमः किमत्र शक- कर्तुः शतवर्षपूर्तिरभिप्रेता आहोस्विदन्यस्य ? नतावदन्यस्य वक्तुं शक्याऽसंभवात् यदि भाष्यकारवयसो मानमित्युच्येत तथापि प्रकृतानुपयोगि शककर्तुरन्तिमापि शतवर्षपूतिन, तदधिकवर्षोंपरिलिखितस्य च संज्ञकपुस्तकस्य सत्वात् ततश्चेदमनुमातुं शक्यते यदि वाधकं नायायात् शतशब्दो पञ्चदशवाची श-कारस्य पञ्चवाचकत्वात् त-कारस्यैकवा- चकत्वादकानां वामतो निवेशः। तथा च संवत्-वर्षाणां पञ्चदशके शतके पूर्णे शिशिरतों द्वितीयो भागः (पुरुषः) प्रारब्धो व्याख्येयतयेति १५०० संवद्वर्षस्य सांप्रतम् ४८२ द्वयशीत्यधिकशत चतुष्टयी समपद्यत इति खिस्तीयं पञ्चदशतमं शतकमेतद्भाष्यनिर्मा- कालः प्रतीयते पराशरगृह्योपरि विश्वनाथनिर्मितं तु भाष्यं १६९२ तमे वर्षे लिखित- मिति स्वयं दर्शयति यथा- " संवन्नेत्रग्रहकलामितेऽन्दे चोत्तरायणे, समाप्तिमगमद्भाष्यं माघे भूते सिते कुजे" इति गुजराती मुद्रालयाधिपतिना श्रीविस्तीये १९१७ वर्षे मुद्रितस्य ४०३ पत्रेऽस्ति ततश्चाष्टावक्र: प्राचीनः । तदभिजनाद्यवगमाय तु न किंचिदुपलभ्यते. -- ।

·.. गृह्यसूत्रसमयः प्रायः क्लेगरम्भ संभवति चत. स्वशाखामन्त्रान् प्रतीकरूपान् परशाखामन्त्रान् समग्रानादर्शयन्ति गृह्मरणेतारः, ततो गृह्यसूत्राणि शाखावलम्बीनि शाखाश्च वेदविभागोत्तग्मभूवन् वेदविभागो व्यासकृतः व्यासस्तु द्वापरान्ते इति सुप्रसिद्धं स्वीयान्तवासिनो वैशंपायनस्य भागिनेयेन वैशंपायनादधीतं वेई परित्यजता श्रीयाज्ञव- ल्क्येनाविष्कृतं ब्रामणं वर्णितवान् महाभारते शान्तिपर्वणि व्यास ,ज्यासादीना लोका- न्तर गमनं तु नोपलभ्यते चिरजीवित्वात् परंतु भगवान् ज्यासो भारतं युद्धं वर्णितवान् तवधिस्तु प्रसंचागेऽस्य निर्विवाद । गजतरंगिण्याम्. सतेषु पदसु सार्थेषु व्यधिकषु च भूतले (६५३ ) क्लेगनेषु वाणामभवन् कुरुपाण्डवाः एवमुक्तम् । ततस्तु व्यासल्य पूर्वभाविवमित्यत्र न क्स्थापि विवादः एतावता व्यानसमयः स्त्रीस्तागम्भात्पूर्व प्रायस्त्रिनहस्राधिको बोध्य समुपष्टम्भकं चात्र साप्रतिकानां संशोधननिपुणानां गवेषणम। ते हि 'चन्द्रगुप्तसभा' 'पुप्पमित्रसभा' 'पुष्पमित्रो- यजते' याजका याजयन्ति इत्यादीनि महाभाप्यगतान्युवाहग्यान्यवन्य पु-पमित्र- राज्ये तदनन्तरं वा पनचले समयमनुमाय लिस्तीयात्पूर्व पश्चगमनानि परिकल्पानि. युज्यते चैतद् श्रानन्दाश्रममुद्रित वायुपुगणे ९९ अध्यारे मो. २९५ न. ३३७ रोकपर्यन्तमष्टपञ्चाशदाजाना वर्षाणि भाग्तोत्तरं परिगणितानि तानि विवदिषु वेदनेत्र (२४५०) मितानि सम्पयन्ते. तत्रान्त्यो नरपनि पुप्पमित्र. स च पूर्वोत्तात मिनिमम्यान पगमयतिर इति सिद्धः प्रागुक्तो व्याल्समय । एतेन वेदविभागसमयोपि नाधिरनिन्दिो व्याला एव व्यासशियाणा पैलवशंपायनप्रभूनीना गुगेपेक्षया न्यूनानि फनिधिद्वपीति न प्रपर लिस्यन्त वैशंपायनादधीतं दे परित्यज्चारित्वासगरी पेदनुपाईपने मनवन्यन्य समयन्तु वैशंपायनापून त्यांदाचनमा त्वं च जन सपाटदार- पर्णनं तु न शातिन भीनी नवी पिगमान्य मान्य जनकल रिन्ट महोत्रा नवान्यन्य, निमा रेसा दलों पर या संघास दिगार मिटर पति नमः 1 yr : मर-11-20 ·[१६] नोपतिष्ठेत्तर्हि महाभारतसमकालिकत्वं महर्याज्ञवल्क्यस्य प्रतिभाति यदि सीरध्वजसम- कालिकत्वं स्यात्तर्हि याज्ञवल्क्यमातुलवैशंपायनमहर्पस्तद्गुरोर्वेदव्यासस्य च सीरध्वज जनकपूर्वभावित्वं तत्समकालिकत्वं वा परिकल्पनीयम तच पुराणेतिहाससंमतं स्यानवेति विभावनीयं तद्वेपणानेपुण्यवद्भिः । इदं मानवगृह्यं वाराहगृह्यात्प्रथममिति अवधारयितुं वाराहगृह्यप्रस्तावनायां दर्शितं कारणम् श्रार एस् शास्त्रिमहोदयेन ततोऽधिकं कारणं सर्वसंस्कारेषु बहूनि मानवगृह्य- सूत्राणि गृहीतानीत्यपि संभवति, अस्मिन् कार्ये सहायार्थ मिलितानां कादिचान्तानां पञ्चानां क, ख, ग, घ, च, संज्ञकानां पुस्तकानां समयादिकं तु सर्वमधो निर्दिष्टानुसारेण-- १ प्रथमं वे. शा. सं. ग. ग. श्रीमदमदावादनिवासिनः पाठकोपाव्हयस्य गमकृष्णशास्त्रिणः पुस्तकं तत् "संवत् १९६१ सन् १९०५ वर्षे इटावानगरे पण्डित- प्रवरश्रीभीमसेनशर्मणा वेदप्रकाशनाम्नि मुद्रालये मुद्रितं भाषानुवादसहित” पुरुषद्व- यात्मकं शुद्धम् क संज्ञकम् । २ श्रीमदमदावादनिवासिनः पाठकोपाव्यस्य वे. शा. शं. रा. रा. रामकृष्णा- शास्त्रिणः प्रथमः पुरुषः सप्तदशपत्रात्मकस्तदन्तिमे पृष्टे "संवत् १८३६ ना वर्षे माघमासे कृष्णपक्षे ३ तिथौ बुधवासरे लिखितं मोढज्ञाति चातुर्वेदिमशरपि(पी)ताम्बरेण ल(लिखितं पठनार्थ प्रयो(पगे)पकारार्थे शुक्लश्री ५ शु. अंघरजित छे" इति लिखितं तथा द्वितीयः पुरुषश्चतुर्दशपत्रात्मकस्तदन्तिमे पृष्टे "इति मैत्रायणीये गृह्यस्य द्वितीयः पुरुपाख्यो भागः समाप्तम् () श्रीरस्तु संवत् १८८३ कार्तिक शुद १ शनौ अद्येहशेद(र)थाग्राममधे(ध्ये) वास्तव्ये मोढज्ञाति शुक्ल ५ कृष्णजी शुक्लश्री ५ वि(वी)रेश्वर सु० शुक्लश्री ५ अंदरजी फनीष्टभ्रातृ दयालजी ल(लि)खितं ॥ आत्मपठनार्थ " इति मिलित्वा ३२ पत्रात्मकं पुस्तकं शुद्धम् ख संज्ञकम् । ३ इदं श्रीमन्महामहिमश्रीगायकवाडनरेन्द्रश्रीमत्सयाजीरावमहाराज संस्थापित विशाल संस्कृतपुस्तकालयस्याधिकारिणा श्रीविनयतोपभट्टाचार्य महोदयेन प्रेपितम् पुस्तकं विंशतिपत्रात्मकं सम्पूर्ण पुरुषद्वयं सुवाच्यातरं लेखनसमयरहितं प्राय: शुद्धम् ग संज्ञकम् । १ इमे अपेक्षितानि पुस्तकान्यविलम्बेन प्रयाछन्ति ।

·४ इदं श्रीपीजग्रामनिवासिनो मोडनातीयस्य याजिकावटदस्य श्रीगोकलभाई- सूनो ग. रा. ओच्छवलाल शर्मण पुस्तकं तच श्रीऋष्यदेशे सन् १८९७ वर्षे पेरी- सबरनगरे प्रो. क्रावर महोदयेन मुद्रितम् तज्ञापया विस्तृतप्रस्तावनया समेतं पाठान्तर- युक्तं चतुःपष्टिपत्रात्मकमतिशुद्धम् घ संज्ञकम् । ५ इदं श्रीनासिकोत्रे पञ्चवटीवास्तव्यस्य जानोरीकरोपनामकश्रीयज्ञेश्वग. स्मजस्य वे. शा. सं. ग. रा. श्रीमनोहरशास्त्रिणो यत्प्रथमः पुरुष एकचत्वारिंश- स्पत्रात्मक तत् “संवन् १८८८ शके १७५३ वर्षे खरनाम संवत्सरे माघकृष्णाष्टम्यां भृगुवासरे नागवणभट्टात्मजमोग्भटेन कप्टेन लिखितम्" तथा यद्वितीय पुरुष पोडश- पत्रात्मक तन् “ शके १७२३ दुर्मती(ति)नामाव्दे श्रावण-कृष्ण ३ सौम्पबारेदं (इदम् ) पुस्तकं समाप्तम् । गंगातीरे चान्द्रावतीनगरे गंगाधरेण लिखितम् ' इति मिलित्वा मप्रपंचाशनपत्रात्मकं पुस्तकं शुद्धं च संज्ञकम् । तेषामेव भाप्यपुस्तकानि क्रमेण कादिसंजकानि-नेपा खरूपादि यथा-- १ क संजकं पूर्वोक्त श्रीगमकृष्ण-शास्त्रिणः पुस्तकं केवलप्रथमपुरुषव्याख्या- मात्रम् अष्टपञ्चाशत्पत्रात्मकम् १७३७ शके नासिकक्षेत्रे लिखितस्य प्रतिकृतिरूपम प्रायः शुद्धम् । २ ख संज्ञकं श्री. म. गा. पुस्तकालयस्य पुस्तकद्वयं तत्र प्रथमं नवपत्रात्मकम् प्रथमपुरुषस्य चतुर्थखण्डव्याख्यावधिकं सुवाच्यं शुद्धं च तस्य लेखनकालस्तु अपूर्णत्वान्नोपलब्ध , तथा तटीयमेव द्वितीयं पुस्तकमप्रे तत्स्थाने विनियुक्तं प्राय. शुद्धम द्वितीयपत्रमारभ्य व्युत्तरशतपत्रात्मकं द्वितीयपुरुषस्य नवमखण्डपर्यन्तमपूर्णत्वाच्छ- कादिरहिनमनिजीर्णत्वादनुमेय-शतद्वयवर्षसमयकं नदपि ख संज्ञकम् । ३ ग मंज्ञकं श्री. म. गा. पुस्तकालयस्य पुस्तकमुभयपुरपन्याख्यारूपं नात्यशुद्धं संपूर्ण व पुस्तकसमानत्वेन कदाचित्तप्रतिकृतिरूपेण संभाव्यमानं नमतिपत्रयुत शके १७६२ शर्वरीनाम संवत्सरे चैत्रमाने संगमनेरगेपनामकेन धांदरफनमगणान्तर्गत जोशिप्रामवासिना महिपतिभट्टेन लिखितः" (पुर ) एवमुभपत्र । ४ घ संतकम् श्रीमदोच्छवलाल शर्मण अप्पदेशे १० न० १८९७ वर्षे पेगेनारनगर प्रो० मावर महोदयेन मुद्रिनं यावन्मुद्रितं नास्त नुगुइन वपु वेषु १ इद वेल पत्रपरमात्र स्वीप रायपहर मदोदन्नय निनाम्बरम मोहात रमत नानुपरभार । पष्टिपत्रं तन ३ ·[१८] - पनिमा पुनरावयालारुप मुद्रिनपा(६८)पनिमारभ्य एकनत्लारिश- दनिहाल मंपूर्गम । ६ वर्शित-श्रीमनोहरशारिणः पुम्न प्राय शुद्ध सुपाच्य मनाला भागायेन विभनम . ना " शके १७२३, दुर्मतिनाम संरक्सरे कर पां भगुगमो दिनीयबारे फाशीदेवशमुनजोगुपनाम क-नशु-शर्भगा " पनामा प्रामो भाग. || नया " शके १७२३ दुर्मतिनाम- गाया भीम शाम गौ प्रम प्रारे काशीदेवशमुनजोश्युपनाम :- -:-गागाभा मामि गमितम नग त्वारिंशत परामरुम । की TI TETपमेगा गंगापितं मातम -श्रीगदप्राकिनि मंशोपिपिएम्पले मनग्नकमपि गत गुरवाता- Sri Timi TRIPL लिमिट नाहे पग्गिनम । - . 72 गिरि (?) शं चिन्हगुणागतम 77ma TH शिना ...! मानाना ( ) मागे निशिनम 111 पर तोगी पदशिता ... निति 17 1 11: शिन 1 * + * HAF !, I-FITH PITH माना॥ १० २.१ . १.११ ॥ifty, Jati Magat. "। ।। {, REAन ना +11 - 1. पाना APATI . -- है -- है . । .:ift | Him • } PLE IT TH -- . - . ।

·[१९] "संवत् १६४२ वर्षे हेमन्तों पोपमासे कृष्णपक्षे प्रतिपत्तियौ भृगुवासरे काशीवास्तव्य मोढज्ञातीय ......आत्मपठनार्थम् " तथा " संवत् १८२४ वर्षे आश्विनमासे शुक्ल. पने द्वितीयायां तिथौ गुरुवासरे .......मोढज्ञातीय शु० विशरामात्मज-कृष्णजी- सुत-वीरेश्वरात्मज-दयाल जीलिखितं पुत्रपौत्रादि पठनार्थम् ” इत्यादिकमस्ति । मैत्रायणीयानां सर्वाणि कर्माणि मन्थनोत्पन्नेऽग्नावेव क्रियन्ते, तधाचारः ब्रह्मक्षत्रियेष्ववलोक्यते, तेन हेतुना तेऽपि मैत्रायणीवशाखावन्तो भवेयुरिति अनुमान- मुत्पद्यते, यथा कथंचिद् भवतु प्रायः मैत्रायणीयशाखिनोऽत्र गुर्जरेपु प्रमादाद्वा ताश- कर्मकारयित्रभावाद्वा साधनाभावाद्वान्यस्माद्धेतोवा बहव. परशाखाश्रिता दृश्यन्ते, ते चेत. पुन स्वशाखा प्रतिपत्त्यन्त इत्याशास्महे । एतच्छाखायाः कर्मग्रन्था प्रापः पौरुषेयाश्च प्रायो नमाया इव न सर्वत्रोप- लभ्यन्ते तत्समये मानवगृह्यनसिद्धिकरणेन शाखोद्धार समारभ्य महान्तमुपकारभारमाह- वन्त प्रजाविद्योदयवृद्धिमिच्छन्तः श्रीमन्नरपतिप्रवगः श्रीमत्सयाजीरावगायकवाड- महाराजाः मुखिनो भवन्तु । अत्र कार्ये पुस्तकप्रदानादिना सहायं कुर्वता महाशयानां, निजपुस्तकमन्ये- माद्रातुरिति संगोपयितुं पत्रोत्तरदानेऽपि विभ्यतां परममहाशयानां च स्वशाखाहितमु- दारतां वा वर्णयितुमनेकजिह्व विना नान्य. क्षम इत्यावेद्य विरमामि । पूर्वदर्शितपुस्तकाधारेण यथामति शोधितेऽप्यस्मिन् अन्धे यदि कचिन् विषया- नवगमान्मतिमान्द्यान्मनु जधर्मतया प्रमादतो वा जानं स्खलितं क्षन्तव्यम् पण्डितप्रवरै- रिति सप्रश्रयं भूयोभूय पार्यते । यत.. गच्छतः स्खलनं कापि भवत्येव प्रमादतः हसन्ति दुर्जनास्तत्र समाधनि सजनाः इति निवेदयति मैत्रायणीयशासी. - निद स्वामेभनिधि भूमितेऽन्दे विद्वद्वशंवदो १९८३ मार्ग सुदि रर्पजीतनुजनू रामकृष्णशास्त्री पाठकः परदरचा भानुवासरे प्रीमनदादादपुरविली. ६ सन्न प्रोतवमहिमादिकानि पनि पुन टिसिनि ददन्द दनि मरकोन्गरम् ।

·No text on this page.

·श्रीरस्त्वत्र. श्रीमानवगृह्यविषयानुक्रमः पृ. पतिः पृ. पति: ... .. ५ ... .... ३ .... ३ .... प्रथमः पुरुषः अनुक्रमः विषयः विषयः १ ब्रह्मचारि प्रकरणम् । नग्नां स्त्रिय नेक्षेत १२ प्रतारम्भ ६ ' नानृतं वदेत्. ४ १६ उपनयनवतयोः पूर्वत्वे निर्णय १ १५ उपहास पेशून्यं च न कुर्यात् ४ १७ उपनयनवताधिकारिनिर्णय २ गृहे उद्याने च न विहरेत. व्रतानि. अलंकारार्थ न वदेत. अजिनस्योत्तरीयत्वम्. २ २५ अभिमानेन विवादं न कुर्यात्. ४ २२ ब्राह्मणादिभेदेनाजिनभेद. ३ ३ गन्धमाल्यादि न धारयेत्. ४ २३ मुण्डनम. ३ ५ स्त्रीसंस्पर्शनं वर्जयेत् जटाधारणम्. ६ । मधुमासे वर्जयेत. शिखाधारणम् । यवक्षारादि लवणं च नाश्नीयातू. ५ १२ भिक्षाचरणम्. काम्यमैच्छिकं च नानं न कुर्यात्. ५ १६ अन्यालाभे नाचार्यगृहे भोजनम् ३ १३ उदकमध्ये न गच्छेत्. ५ १८ दण्डस्वरूपम्. श्राद्धादौ दण्डवत्लायात्. वर्णभेदे दण्डभेदः ५ २२ समिदाहरणकाल ६ ६ सप्तमुञ्जमेखलाधारणम् कामनाविशेषे आर्द्रा समिद्. मुलालाभेऽन्यनियमः मेखलाधारणन्धानन्. कामनाविशेषे शुष्का समिद्. ६ १० आचार्यानुकूलवर्चनन्. अग्नेः परिसमूहनादि. ३ १९ जाचार्यगृहमकरण. अत्राग्निगव्दार्थः ६ १६ यद्यल्लम्येत तदाचार्याय दद्यात् ३ २३ संमार्जनसाधनम्. आचार्याणामनेक्वेदान निर्णय'३ २४ समिदाघाने स्वाहाकारविचार १८ भाचार्यस्य भय्यामनयोर्नोप मुखविमर्शनमन्त्र १२ दिशेत. कर्णविमर्शनमन्त्र १३ वस्त्रं नोपयुञ्जीत. चक्षुःपादादिविमर्शनमन्त्रविचार र नारोहेत. हृदयदेशमारभ्यमन्त्रजप .... :: . .... ... ... . ... ... ७ ... .... ४ १ c ४ ·पृ. परितः ६ .... ... .... ९ ... ... . .... .... ... [२२] विषयः पृ. पङ्क्तिः विषयः शिरःप्रभृत्यङ्गमार्जनविचारः ७ २० राजन्यवैशयोर्मन्त्रनिर्णयः १२ १३ प्रातरग्निकार्यविचारः सप्रणवव्याहृतिगायत्र्या ब्रह्म- संध्योत्तरमग्निकार्ये निर्णयः मुखत्वम्. १२ १७ अथ प्रथमपुरुषद्वितीयः खण्डः ९-१ तत्संबन्धिशास्त्रार्थः १२ १८ भथोपन्यासशास्त्रार्थः ३ सर्वेषां मन्त्रवक्ता ब्राह्मण १२ २५ संध्याकर्तुरेव कर्माधिकारः ब्राह्मण एवोपनेता..... १३ ५ संध्यामुपास्ते इत्यस्यार्थविचारः ९ १२ । ब्राह्मणादीनां गायत्रीभेदकारणम् १३ ९ संध्यामित्यत्र द्वितीयाविचार अर्घ्यदाने मन्त्रनिर्देशः १३ १६ संध्येतिकर्मनामधेयं कालो वा ९ १२ एवं प्रातस्संध्या. १३ २३ उपास्तेरर्थविचार. प्रातस्तिष्ठन्नितिविशेषः १३ २४ सायंसंध्याविधिः १० १४ प्रातर्नाग्निकार्यमिति मतान्तरम् १४ ८ प्रागस्तमयादितिनियम. १० १६ ब्रह्मचर्ये द्वादशादिवर्षाणि १४ ११ केचिदुत्तरत इच्छन्ति १० १७ ब्रह्मचर्येऽधिकारी. १४ १४ गृहस्य पूर्वोत्तरविचारखण्डनम्. १० १९ । शूद्रस्य नोपनयनम् . शुचिदेशविचारः १० २३ । ब्रह्मचारिशब्दार्थः निषद्य, पदतात्पर्यवर्णनम् ११ | स मुण्डादित्रिविधः १४ १९ संध्याकर्त्तव्यताप्रकारः ११ ८ मलजुशव्दार्थः १४ २० रानन्य वैश्यकर्तृकावाहन उह- अबलशब्दार्थः १४ २१ विचार. ११ १५ । चरितव्रतस्य फलम् .. १४ २३ मन्त्रत्रयेणार्घ्यदानम्. ११ १८ एवंरुतानुष्ठानस्नातकस्य कर्मणि मन्त्रयोजनानिर्णय ११ २० गार्य चाधिकारः १४ २४ तत्र दावष्टरत्वो गायत्रीनपः ११ १९ । प्रतिवेदं द्वादशाव्दव्रतमिति रानन्यवेदययोस्त्रिष्टुब्नगतीनप ११ १९ केचित. १५ मसावत्र्याहनिकनपनिर्णय १५ १० प्रणवाद्यमियदेवतोपामना- वेदार्थ ज्ञात्वा गां कारयेत् .... १५ १४ दिचर आचार्यमईयेत. नष्टिकम्य न ममावर्त्तनम. १६ १४ मनाया नियन्त्र कम्यत्वं च, कनसमावर्तनम्य म्नानकाधिकारः १६ १७ . ... . ... ४ .... .... .... . .... . .... ६ वेदग्रह्णान्तं व्रतम्. ४ ९ .... .... .... ६ ·पृ. पक्ति .. - - .... .... .... .... ... .... १९ ... .. [२३] विषयः पृ. पडिक्तः विषयः कृतविवाहल्याधानेऽधिकारः १६ १८ स्थूलास्थूलाधर्म प्रायश्चित्तम्.... २३ १६ समावर्तनप्रकारः १७ ६ ' महापापे प्रायश्चित्त निर्णय २३ २३ स्नातकस्य वस्त्राधानम्. १७ १६ ' महापातकिनो वस्त्रादिनिर्णयः २४ अजनविधिः १७ २१ महापातके देहत्यागादि प्रा० २४ १. हिरण्यधारणविधि.. १७ २४ , महापातके तपश्चरणं न देहत्यागः २४ २. छत्रगन्धमाल्यधारणविधिः १८ ६ श्रावणीनिर्णयः २५ वैणवदण्डविधिः उपाकर्मशास्त्रार्थः २५ १ उपानत्परिधानविधिः स्वाध्यायविचारः २५ १६ शोभनवेषविधिः उपाकर्महोमविचारः २६ १३ गुर्वाद्यनुज्ञया स्वगृहगमनम् १८ २० उपाकर्माग्निनिर्णय .... २६ १३ अथ स्नातकनियमाः उपाकर्महोममन्त्राः २६ ११ उपवाटगतिनिषेधः . ६ लिङ्गच्यत्यासोहः २६ १ मलिनवस्त्रसंसर्गनिषेधः १९ स्विष्टकद्विचारः २६ १६ रजस्वलासंसर्गनिषेधः १९ सावित्रीजपप्रकारः मात्रादिगुरुदुरुक्तिनिषेधः १९ १० अनुवाकाध्ययननिर्णयः २७ १६ अस्थाने शयनादिनिषेधः १९ ११ ब्रह्मणे दक्षिणादानम्. २७ १६ गान-शुष्कवाद-नृत्यनिषेधः १९ १६ स्वाध्या विचार २७ २० परकृतक्रियावेक्षणादिनिषेधः १९ २० अनध्यायनिमित्तानि. २८ स्नातकस्य यागादि १९ २२ मन्वाद्युक्ताश्चानध्यायाः २८१८ हुतशेषादिभक्षणनिर्णयः उत्सर्गविधिः २८ १९ स्नातकवतलोपे प्रायश्चित्तम्. २१ ११ गृहे उपाकर्म. २८ २६ स्नातकस्य त्रिविधत्वम्. २१ १५ उत्सर्गकालेयत्ता. ... २८ २६ रहस्यप्रायश्चित्तन उत्मर्गमन्त्राः प्रायश्चित्तमन्त्रनिरूपणम्. २२ ५ उत्सर्गान्तरध्ययनन् २९ १३ निषिद्धाचरणेषु प्रायश्चित्तन्. २२ उत्सर्गोत्तरकालेऽनध्यायाः अभोज्यालभोजने प्रायश्चित्तन्. २२ १३ तत्र प्रतिपदाद्यनध्यायाः बक्षिस्पन्दनादो २२ १९ पुनरनध्यायकथनहेतुः यूपस्पर्शनशानगमनादौ प्रा० ब्राह्मणादीनां दिदाध्ययनन्.... ३० ममुचितप्रायश्रितहोमनिर्णय २३ १२ अङ्गानां वेदवदनध्यायाः .... ९ २७ .. w - ४ .... ... ... .... ८ .... ....

·[ २४ ] पृ. पतिः .... ६ .... .... ३ ५ ४० ९ ur ... .. .... ३३ २१ : तीर्थशब्दार्थः ५ विषयः पृ. पक्तिः विषयः पाच्य ब्राह्मणानां वैषुवतादिभेदः ३० १९ ' दक्षिणाग्निस्थाने प्रौगाकृति- रुद्रादीनां भुत्का नक्तं चाध्ययन- कौसितखननम्.... ३७ १८ निषेधः ३० २४ गार्हपत्यस्थाने अग्निप्रज्वलनम्, ३७ २४ गवादिसमीपे गानाध्ययननिषेधः ३१ १३ द्रव्यानादेशे आज्यम्. ३८ शुनाशीर्याविषण्णां दिवाध्ययनम्.३१ २४ यज्ञिय समिद्धोमः ३८ उपाकृत्योत्सृज्य च व्यह पञ्चरात्रं आपोहिष्ठीयैर्मार्जनम्. वानध्यायः ३२ १७ जातकमादिषु अग्निनिर्मन्थनम्. ३८ २४ वेदारम्भे समाप्तौ च कालनियमः ३२ १८ स्वस्तिपूर्व धानाना दानम्. ३९ १२ अन्तरकल्पः ३३ अन्तरकल्पाग्नि प्रवर्तनकर्मणोः अन्तरकल्पेऽधिकारिणः ३३ सर्वेषामध्येतृणामधिकारः ३९ १५ उपनिपच्छब्दार्थः ३३ अन्तरकल्पव्याख्या अन्तरकल्पस्य स्वाध्यायधर्मता- उपनिषदर्हाः ब्रह्मचार्यादयः सप्त. ४० ११ विचारः ३३ ११ सुचरितिमेधाविलक्षणादि. ४० १५ आत्मघातनिषेधः ४१ म्वाध्यायोत्सननप्रकारः ३४ ३ भार्याशब्दार्थविचारः ४१ १० अपञ्चमासोत्तरमुत्सर्गः ३४ १४ । विवाहनक्षत्रविचारः ४१ २० उन्मगतिथ्यादिनिरूपणम् ३४ १६ धनादीनि पञ्च विवाहहेतवः ४२ ८ अनुवाका-ययननियमाः ३४ २१ । तत्रान्यतमाभावे विवाह विचारः ४२ १३ अपानात इत्याद्यनुवाकनपविचार: ३५ कीदगी कन्या परिणेया ४२ २४ पेऽनुपाकरदर्शनम्. परिणये वर्णगोत्रप्रवरादि विचारः ४३ १३ आचार्गाणा पितृधर्मनर्पणम् कन्यालक्षणानि ४३ १८ आचार्यशब्दाः ३५ २१ कन्याया अष्टलक्षणबोधक- अन्नवामिना मह पार्थस्येन या लोष्ठग्रहणपरीक्षा. नगाधिकार: ब्राह्मादिधर्मनिरूपणम् आनायनांगे व्यवस्था शुल्कम्यरुपम. अहमे ब्राह्मणभोजनम कन्यादातृप्रनिग्रहीतृमन्त्रकागेप- अनिवनिम. वेगननियमः २ अनिदर्ननकार ब्राह्ममग्न्यामनम्थाननिर्णयः ४५ र दीवाने गायध्यादि- दमाम्नगणकाम्यपायदानमाला- बेदनादिनिर्णय . ८ ... ... ... ३७ .. ....

·[ २५ ] पृ. पहितः ... ४७ ५ .... ... .... - ३ विषयः विषयः पृ. पदिक्तः ब्राझे ददामि प्रतिगृहामीति तत्र मथिताग्निप्रणयनम्. त्रिर्वाच्चं शौल्के सरुत् ... ४५ २३ । निर्मथ्याग्नौ संज्ञादिविषयो... कन्यादानेऽधिकारिनिर्णय ४६ विवादः ५४ १२ शौल्के दातृप्रतिगृहीतृवचनविशेषः४६ १५ दर्भासननिवेगादिविधिः ५५ १० सावित्रमन्त्रादि शास्त्रार्थः ४६ २१ । वासःपरिधापनोत्तर होमादिः विवाहे पठितव्या अनुवाकाः ६ / आकृत्ये इत्यादि होमः २७ २२ विवाहाङ्गभूतो मधुपर्कः उपयन्तुह्मचर्यरक्षणम्. ५८१६ तत्र्विगादि षण्णां निर्णयः.... ४८ ६ नामप्रश्नोत्तरं हस्तग्रहणम्. ६८ २१ मधुपर्के कालनियमः ४८ १६ मन्त्रगणनपः ५९ १६ प्राकरणिकाप्राकरणिकाहण अस्मारोहणविधिः ५९ १९ शास्त्रार्थः ४८ १४ ' चतुरग्निप्रदक्षिणं लानहोमश्च. ६० जीवत्पितृकस्य मधुपर्कमहणे कर्मसन्निपातक्रमनिर्णयः ६१ शास्त्रार्थः ४९ लाजानिप्पादनादि ६२ १३ मधुपर्के कांस्यपात्रविधिः मधुपर्कप्रकारः कन्यामात्रेऽतिदिष्टाय वा ४९ २० मधुपर्के पदार्यक्रमः वासोदानम्. ६२ १५ ५० १० शूद्रर्तृके वामपादप्राथम्यम् मन्त्रजपपूर्वकं कन्यासनहनम् . ६२ २१ ५० २० मधुपर्कपात्रोद्घाटनादि शूर्पादीतिकर्तव्यता ५० २२ मधुपावशेषस्य सुहृदादि भ्रातृकतकं लाजादानम्. प्रतिपत्तिः मधुपकोन्ते ब्राह्मणभोजनविचारः ५१ २० : होमनकारः.... पश्चङ्गं पायसं वा परिकल्प्यन् ५१ २५ । भर्तमन्त्रपाठः ६५ १९ युगापेक्षया पशोत्सर्गानुत्सौ. ५२ १४ समिदाधाने वाहाकारशास्त्रार्थः ६६ १३ मधुपर्कोत्तरमङ्गाभिमर्षः ५२ १८ यव सक्तु दध्यवदानम्. ६६ १६ अत्र स्नानादिपूर्वत्वे मतभेदः । आधारकर्तव्याकर्तव्यविचार ६६ २२ अविधवागानादि विवाहक्रमः ५३ ६ प्रेक्षकाभिमन्त्रणम्. विवाहहोमे देवताधिकार्यादि- विवाहोत्तर पितुर्गृहे केगवेग- शास्त्रार्थः ३ करणम् . ६७ म्थण्डिलं चतुरन वत्तुलं वा दम्पत्योरेकपात्रभोजनविधिः ६८ तत्संस्कारश्च. ५ । भगृहगमनार्थ रथादियोजना. ६९ १४ ... .... ... ९१ १५ दम्पतिक कलाजाहोमादि. .... .. ... .... .... .... ... .... ....

·[२६] पृ. पदिक्तः पृ पक्तिः ७० १९ .... .. ... ३ ६ ९ .... . विषयः विषयः रथचक्राभिमन्त्रणं रथारोहणं च. ६९ १८ ब्राह्मणभोजन फलानि दक्षिणा. ७९ १३ रथारोहणे मन्त्रजपः अत्र जातकर्मणि च होमाग्नि स्थगतिनियमः निर्णयः मार्गे स्थलविशेपे मन्त्रनपादि. ७० २० पुत्रे जाते दानादिनिर्णय ८१ मार्गे नद्यादौ विशेष. ७१ १३ आज्यहोमविचार. ८१ १७ नावा तरणे मन्त्र विशेषः ७१ १७ वर्णनपस्तनपानादिनिर्णयः ८२ रथस्य शम्यादिदूपणे तत्रैव होमः दगभ्या रात्रौ नामकरणम्. कार्यः ७१ १९ । कन्यापुत्रयो मिप्रकाराः रथाङ्गभङ्गादावग्निविषयक । देवतादिनामनिषेधः... (३ २३ शास्त्रार्थ.... ७२ अथ नवनीताभ्यङ्गादि. ८४ ११ वधूवरयोरथपार्थक्यादि. ७२ १९ । अथादित्यदर्शनादि. ग्रामप्रवेशसमयनिर्णयः ७२ २२ अथ ब्राह्मणभोजनादि. (६ २ रथगृहयोर्मध्ये मार्गाछादनम्. ७३ १६ अथान्नप्राशनम् गृहप्रवेशमन्त्रोऽग्निपुरस्कः प्रवेशश्च७३ २१ पञ्चमे पठे वा मासि शक्त्यपेक्षया. ८७ १० नक्षत्रदर्शनं तन्मन्त्रश्च. ७४ २० अन्नप्राशन विधि ८७ १२ द्वितीयदिनस्थालीपाक ७५ ११ तृतीयवर्षे चौलविधिः (८१२ हुतशेषप्राशनम् ७५ १३ चौले उदगयनादिविचारो होमश्च.८८ १४ अपरान्हेपिण्डपितृयज्ञः ७५ १७ चौलवद्गोदानं पोडशे वर्षे ... पत्न्या ब्रह्मचर्यम् ७५ २२ श्मश्रुलबने मन्त्रोह ९० २१ पत्न्यै गृहाधिकारदानम्. सप्तमे नवमे वोपायनम्. ९१ २ दंपत्योरेकत्र शयने मन्त्रजपः ७६ १७ वस्त्रदानम् ६ परस्परशरीरस्पर्शः नामधेयप्रश्नादि. ऋतौ गर्भाधानमन्त्राः ७६ २३ । मौञ्जीग्रहणम्. ९२ ८ तृतीये गर्भमासेऽरण्याहरण- दण्डकृष्णाजिनदानम्. ९२ १६ शास्त्रार्थः अश्मारोहणम्. ९३ षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तकरणं तच्छा- सावित्री कथन विचार. ९३ ८ स्त्रार्थश्चः... २ । मेधाकामस्य सावित्रीदाने विशेष. ९३ ११ अष्टमे फलस्नानम्. ७९ ८. भिक्षाचरणमात्रादेः ९३ १८ फलहारारोपणम्. ७९ ११ ' अथाग्निकी दीक्षा. .... .... .... .... .. ... .... .... .... ७७ ४ .... ওও .... ....

·[२७] पृ. पति .... ... . ७ ... ... . ९८ १६ । पितरि जीवति स्थालीपाकमहा- . विषयः पृ. पक्तिः विषयः अथाश्वमेधिको दीक्षा. ९५ १८ । भैक्षचरणविचारः १०३ १ तत्र कर्तव्यानि कर्माणि. ९५ २१ इति प्रथमपुरुषानुक्रमः तत्रोपस्थानादिविचारः ९६ १४ मङ्गलाचरणम् १०५ विद्यकदीक्षाविचार. ९६ २१ । द्वितीयपुरुषोक्तकर्मसंगतिः १०५ १६ विद्यकदीक्षाकालनिर्णयः... श्रोतकर्माधिकार ९७ ३ १०५ १५ चातुहौवकी दीक्षा. तत्र प्रासंगिकः पण्डस्याध्ययनो. तत्कालनियम ९७ १० द्वाहस्मार्तोतकर्माधिकारवि- चार. १०५ २० होतृभेदेऽनुवाकहोमभेदः ९७ ६२ ओहाहि काग्नेः गालाग्निकरणम् १०६ दीक्षाविधिक्रम ९७ २४ सएवौपवसथ. गृह्यकर्मणियोज्य १०६ ब्रह्मचर्यकालानुकरया ९७ २६ प्रेतपिता शालाग्नि कुर्वीत १०६ उपनयनविधिवर्षम्. केनवपनस्नानाञ्जनादि ९८ २० यज्ञेवनधिकार १०६ ११ वस्त्रपरिधानविधि ९८ २४ ! पित्राविभक्तस्यास्त्यधिकारः चूडान्लेप्वन्वारम्भाभाव ९८ २६ प्रेतपितृविषयक शास्त्रार्थ १०६ १७ वटोहस्तग्रहणेऽनेके पक्षा. < • प्रेते पितरि पुत्रेण कि कार्यम् १०७ ब्रह्मचारिहदयारम्भेण मन्त्रजपादि ९९ १७ आशौचे जागरणम् कटिदेशे वस्त्रनन्धिवन्धो नपुसक- जाधानकालकथनन् वर्नम् ९९ २१ आश्रयराहित्ये दोष मन्त्रजपतृविचार १०० १९ अविभक्तानां सपिण्डी कन्या- देवादिदण्डविचार १०० २१ विभागेऽधिकार १०८ २ बदमास्थापनविचार १०० २४ विभक्तस्य पर्वण्यधिकारः १०८ भाचार्यत्वोच्च स्थानम्. १०६ १५ जोहाहिनौ कर्मविचार . गायच्यादी राजन्याधिकार- पग्मतखण्डनन् १०८१३ विचार. अरमतरुडनन्.... गायञ्युपदेशकारनिर्णयः १०१ २३ नोहाहिकमालन्योरेकवि- वरदानमानार्थ मनरन्नविचार. १०९११ नेपासनस्य विदोषः पायौवनावनिक्योरमारे- वेदाध्ययनमल्योहः विचारः १२010 ... . १०७ .... . ... ...

·पृ पक्तिः पृ. पक्तिः २ .... . २ oc ६ . [२८] विषयः विषयः संस्कारविषयकःशास्त्रार्थः .... ११० १५ । औद्वाहिकशालाग्निविचारः ११९ ९ तृतीया व्याख्याऽन्यत्रततइत्यस्य १११ मन्थनकालिकमन्त्रविचार १२० २२ अपरमतेनप्रेतपितृकविषयकोऽर्थः १११ २० गवादिदक्षिणा १२१ ११ जीवत्पितृकस्य शास्त्रार्थः.... ११२ आवसस्थ्याग्निस्थायनविधिः १२२ २ तत्खण्डनम् ११२ १० स्थण्डिलपरिष्करणं तल्लक्षणं च १२२ उहाहोत्तरशालाग्निकरणवैश्वदेवा- वेद्या मानविचार. १२२ १ दिकर्मविचारः १ १२ २१ । लक्षादिहोमविशेषे मानविशेषः १२३ औद्वाहिकाग्निमत एकादशेहनि खण्डार्थवेदिखरादिनिरूपणम् १२३ १३ शुद्धिः ११३ ३ । मृतपितृकविषयकशास्त्रार्थः १२४ जीवत्पितृकाय शालाग्निकरण- पूर्णमासी पूर्वाग्राह्या १२५ ८ विचारः ११३ ८ चतुर्दश्यामुपक्रम्य पर्वणि प्रधान- औद्वाहिकाग्न्युत्सादे शास्त्रार्थः ११३ ११ विधानं वा १२५ १९ प्रेते पितरि शालाग्निविचारः ११३ १४ । पवित्रोत्पत्तिपुर्वकस्थालीपाक- स्नानोत्तरं सारणिकजागरणादि- श्रपणम् १२५ २१ कर्म ११३ २२ । तण्डुलावपनादौ तण्डुलस्वरूप- अवकाशस्योपव्युपोर्थत्वे मन्था- विचारः १२६ ९ दिनिरूपणम् ११४ ८ घृतेन नवनीतेन वाभिघार्यो- सायमर्थत्वे च मन्थादिविचारः ११४ १५ त्तरत उहासनम् १२६ १५ हिरण्येतिमन्त्रेणायसेचनविधिः ११४ २१ । परिसमूहनोत्तरदर्भपरिस्तरण- द्वितीयो विधिः ११५ १५ १२६ २१ क्रव्यादाग्निनयनम् ११५ १६ । अग्नेर्दक्षिणतो ब्रह्मासनादि- ऋव्यादे वेताग्निसंबन्धः ११५ १७ निर्णयः १२६ २६ निधानविधिः ११५ १८ अग्नेरुत्तरतःसुगादि प्रयुनक्ति १२७ ११ सत्र मन्त्रादियोजना १२६ < । तृण्णी स्थालीपाकम्य पर्यग्न्यादि १२७ २० नतमगाम्बया वा पदमार्जनम् १ १६ १७ | पत्न्याद्याज्यावेक्षणकर्तृत्वादि- अग्न्यायतनगव्दार्थादि विचार १२८ अभिमन्यादिनाहा ११७ १७ तृष्णीमिध्महोमोत्तर चरुमचाग- उन्यकतव्याम्यानदर्शने- दिनिरूपणम् १२९ दावार्थ: केचिदित्यादिप्रयोगकथनम १२९ .... .... .... .... .... प्रकार: .. - ४ .... ५ . ....

·पृ. पहिक्तः ... - ४ ... . .. ६ .. . [२९] विषयः विषयः पृ. परिश्ता आज्यभागनिर्णय १२९ २० नवयज्ञाकरणे दोष. १३७ ६ युक्तोवहेत्याद्यग्नियोजनादि- । पटसु मासेषु आग्रयणं पशु- नक्षत्रयागा: यागश्च. १२९ २३ १३८ सुचि तुवेण संस्पृश्य मेक्षणेन पशुयागे मन्याग्निः १३८ १२ स्थालीपाकावदानम् पाकयज्ञपदार्यक्रमः १३० २० १३८ १६ अग्नये स्वाहेतिहोमः पशुयागे विशेषाः १३१ १२ १३८ २० जयेत्यादित्रयोदशाहुतयः... १३१ १९ पशोः पर्यग्निकरणादि. १३९ स्विष्टकदुत्तरमभिधारणनिषेधः १३१ २० संज्ञप्तपशोस्तूणींप्रोक्षणादि. १३९ १४ व्याहृतिहोमो रशनाविमोकश्च १३१ २४ आधारहोमोत्तर वपाहोम १३९ २३ आपोहिष्टियाभिर्जिनम् मज्ञप्तपशुमम्कारविशेषा १३२ पशुम्थालीपाकविधि १४० २३ पूर्णपात्रदानम् १३२ स्थालीपाकाज्यभागविचार ६ बर्हिरनुप्रहरणादि .. १३२ १३ अनिरुक्तः स्विष्टस्त. सायंप्रात)मदेवताकथनम. कालनियमनं यावज्जीव होमश्च. १३३ ११ पाशुवन्धिकावदानम्. पोर्णमास्यमावास्यास्थालीपाक- अङ्गाहुत्यनन्तरं जयाहोमः पशुन्थालीपाके पशुरेवदक्षिणा. १४२ ६ देवताधभिधानम्. १३३ १४ स्थंडिलमारभ्यपशुकर्मनिरूपणम् १४२ आश्वयुज्यानित्यस्थालीपाको- गरदि रुद्रदेवताकः शूलगव १४३ तरमग्न्यादिस्थालीपाक १३४ १९ ८ पृषातकशब्दार्थादिविचार अमृतम्य ग्रामानयननिषेधादि. १४३ १७ गवा गृहादुत्सर्जननिषेध..... १३६ २० एकानेकपशुविकारः १४३ २० घृतवद्वात्मणभोजनादिविधिः १३५ २३ शूलगवसंज्ञाविचारः वमन्ते शरदि च पर्वणि यवद्री. अयूपा. पारुपाव इत्येते..... हिस्थालीपाकः .... ९ अगतो पशुप्रन्याम्नाय स्यामाकाथालीपाकविधिः १३६६ আসন্ত ঘুম্বন प्रथनको वमोऽध्वर्यवे, पूर्णपात्रं বন্ন সুবিদ यह्मणे दक्षिणा. १३६ १८ प्रामाहिद्यारुतौतद्विधान न. १४९ २० हदि.शेपभोजने ब्रामण एवा- जाग्रहायण्या पथमि न्या- धिकारी. सीताक ... m शूलगवविधिमा १४३ ... ... २ . ११२ AN

·No text on this page.

·.... .... .. ब्राह्मण तर्पणम् दुःस्वप्न शान्तिः १८६ १० १८७ ७ .... .. [३१] विषयः पृ. पडिक्तः विषयः पृ. पक्तिः देवयज्ञ १७३ १६ नवेचदानप्रकारः १८४ २२ भूतयज्ञः अर्द्धराने गृहागमनम् सायंप्रालिहरणम् १७४ १६ १८५ २५ पितृयज्ञः १७५ मनुष्ययज्ञः १७५ १४ अनर्धागवाया शान्तिः अथ पष्टीकल्पः १७६ उत्पात शान्ति. १८७ १३ अस्मिन्नते भोजनविचार... १७६ २० अमावास्यादौ मृत्पात्रभङ्गे स्थालीपाकस्तद्देवताश्च १७७ २४ गान्तिः पष्ठीदिने तद्विधानम् १७८ १५ अर्चा दाह नागपतन भङ्ग प्रह- पष्टीकल्पफलम् १७९ सनप्रचलनेषु शान्तिः १८७ २२ विनायकनामानि २ स्थाल्युपल-भञ्जने गोगा बाध- विनायकप्रकरणसंगतिः १८० येदित्यादौ शान्तिः विनायकाधिष्टितचिन्हानि १८० २० मर्प-भये-श्रावण्या गान्ति १९० विनायकाधिष्टितानामनिष्टानि १८६ १५ तत्र मन्त्राः विनायकाधिष्ठित प्रायश्चित्तम् १८१ २३ कपोते गृह प्रविष्टे शान्तिः तद्विधान च १८२ १७ पाडाहुत काम्य कर्म तन्मन्त्राः ९५ १८ विनायकाधिष्ठितमूनि निशायां तत्कर्म सवत्सर कुर्यात तलाहुतिः १८२ १९ नम्मेपास्यम पूर्वचतुप्पथे निगम (अरण्य) अथ पारिभाषिक सूत्रन् चतुप्पधे वा पलिदान इति मानवगृह्येविषयानुक्रमः देयाः पदार्थाः १८४ १५ . .... २

·No text on this page.

·॥ श्रीरस्त्वत्र ॥ श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रनाष्यम्। प्रथमः पुरुषः। प्रथमः खण्डः। अथ मानवगृह्यसूत्रप्रारम्भः। ॐ उपनयनप्रभृति व्रतचारी स्यात् ॥ १ .. अथ मैत्रायणशाखीयगृह्यसूत्रभाष्यं लिख्यते- यस्याः प्रसादान्मनुना शब्दशास्त्रमिदं कृतम् । सरस्वत्यूनानि कल्पयतु सा नः पातु सरस्वती ॥१॥ ' उपनयनप्रभृति व्रतचारी स्यात् त्रिपदमिदं विधिसूत्रम् । उपनयनं व्रतबन्धस्तत्प्रभृति व्रतानि चरेत् । उपशब्दः समीपवचनः । नयते- युडन्तस्य भावे नयनम् । वेदग्रहणायाचार्यसमीपे नयनम् । उपनयनात्प्रभृति उपनयनप्रभृति व्रतचारीति चरतेर्गत्यात्ताच्छील्ये णिनिः । उपनयनान्प्रभृति उपनयनप्रभृति क्रियाविशेषणत्वान्नपुंसकलिङ्गमित्यर्थः । उपनयनप्रभृति व्रतानि चरोदिति वक्तव्ये स्यात् व्रतचारी स्यात् । उपनयनादनन्तर व्रतचरणशी- लत्वसत्तामात्मनि संपादयेदित्यर्थस्त्वस्तेलिडन्तस्यार्थः । एतेन व्रताना- मात्मसंस्कारार्थतामपि द्योतयति । तथा च व्रतस्नातकस्स्मृतौ च दर्शितः । अात्मसंस्कारमध्ये गणनात् । स्वयमपि ' एतेन धर्मेण द्वादशेत्युपक्रम्य (१-२-६ । ब्रह्मचर्य चरत इत्यात्मसंस्कारार्थतां व्रतानां वन्यति । अध्य- यनार्थतामपि व्रतानां वक्ष्यति 'एतेन धर्मेण साध्वधीते (१-२-७) इति । १-३.० घ. । २ त्युपमानानि ग । ४-५. ० क. | ४-६, ० घ. | ·, [२] भीमनायगीगमानागममा गम [". 1-3-२ मार्गवासाः संहतकेशो भैक्षाचार्यवृत्तिः सशल्कदगडः सप्त। मुलां मेखलां धारयेदाचार्यस्याऽप्रतिकूलः सर्वकारी ॥२॥ ननु चोपनीतस्याध्ययनेऽधिकागदुपनयनं पूर्व वक्तव्यं पभादध्ययन- व्रतानीति गम्यते । सत्यं गर्भाधानादिपूपनयनान्तेषु संस्कारेगु पितुरधिकारः। 'योगधर्मेण इति । अध्ययनव्रतेपु स्वयमधिकारो ' गुरुपदिष्टेषु तु' तस्मा- द्भिन्नाधिकारत्वात्पूर्व वोच्यतां पश्चाद्वा को विशेषः । नैतत्सारं भिन्नाधिकार- त्वेऽप्येकत्र द्रव्येषु द्रव्याणां समावेशायः पूर्वभावी संम्कारः स पूर्वो वक्तव्यः स्यादित्युपनयनं तावत्पूर्व वक्तव्यमिति न्याय्यम् । सत्यम् । उपनयनमेवात्र पूर्व सूत्रयितुमुपक्रान्तम् । यतो जातपुत्रस्य जातकर्मादिपूपनयनान्तेषु पितुरधि- कारः । तदनुज्ञया वाऽन्यस्य कस्यचित् । गर्भाधानमपिलब्धभार्यया सव्यपेक्षं स्यादिव्यत्यासं जपतीत्यादि । भार्या चोद्वाहोक्तेन विधिना ' भार्या विन्दते' (१-७-३ ) इत्यादिना भवति । भार्यावेदने चाधीतवेदोऽधिक्रियतेऽचल- व्रतश्च तथा च वक्ष्यति । एतेन धर्मेण द्वादशचतुर्विशति । (१-२-६) रिति उपक्रम्य 'स्नात्वा स सर्व विन्दते यत्किचिन्मनसेप्मती'-ति गार्हस्थ्यं प(पा)रि व्राज्यं वा यत्किचेति। मनुनापि पत्रिंशदाब्दिकमित्युपक्रम्य 'अविप्लुत- ब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेदिति' (म० ३-२ ) वसिष्ठेनापि 'चाविप्लुत ब्रह्मचर्योपसंकेतमावसेदिति । 'अतोऽधीतवेदो भार्या विन्दत ' इति स्था- पितोऽध्ययनाथुपनयन-पर्यन्तेष्वेकोऽधिकारीति । तस्मादुच्यते प्रावतेभ्यः पितुरधिकारो व्रतादौ तु स्वयमिति । उपनयनप्रभृतिगृहणात् प्रागपि वेदस्या- रम्भाद्रतचारी स्यादिति गम्यते । तच्च प्रागध्ययनारम्भा क्षचरणं नास्तीति वृद्धैरयुक्तमुक्तम् ॥१॥ इदानीं व्रतान्युच्यन्ते मृगविकारो मार्ग, मार्ग वस्ते इति मार्गवासाः । औणादि- कोऽसुन्प्रत्ययः । मार्ग वासो यस्येति वा इदं चोत्तरीयं वास इत्यौपचारिक वास इव वासः । मुख़्ये हि वासस्त्वे मार्गस्योत्तरीयत्वेऽभ्युपेते द्विवस्त्रता स्यात् ततश्च — द्विवस्त्रोऽत ऊर्ध्व' मिति (१-२-१७) विरुध्येत । स्मृतौ तु विशेषः १-२, • घ. । ३-६, ० घ. । ४ त्यत उ, ख. । ५ रेवा ख. । - ·पु. १-१-३ ] श्रीमैत्रायणीयमाननगृह्यसूत्रभाष्यम् । [३] यदेनमुपेयात् तदस्मै दद्याद बहूनां येन संयुक्तः॥ ३ ॥ 'कार्ष्णरौरववास्तानि चर्माणीति' (म० २-४१) । व्रतचारी स्यादिति सामान्यविधिः सर्वत्राधिकृतोत्र प्रकरणे-तेन मार्गवासाः स्यात्संहतकेशः स्यादिति परिसमापनीयं वाक्यम् । संहतकेशः संहताः कृन्ताः केशा यस्येति यद्वा संहताः संगता जटीभूताः केशा यस्येत्युभयमप्येतत्प्रमाणम् । तृतीयोऽपि पक्षोऽस्ति 'शिखाजट' (१-२-६) इति वक्ष्यति, मुण्डः शिखाजटः सर्वजटो वेति । भैक्षाचार्यवृत्तिः-भिक्षाणां समूहो भैक्षं, भैक्षं चाचार्यश्च भैक्षाचार्यों तौ वृत्ती यस्य स भैक्षाचार्यवृत्तिः । भैक्षवृत्तिश्च स्यादाचार्यवृत्तिश्च मादित्यर्थः । भैक्षाऽलामे वा आचार्यादत्तिः। वृत्तिशब्दस्य द्यर्थता यदोभयं नियम्यते तदा वाक्यभेदः स्यात् । इदमेव युक्ततरं व्याख्यास्यामः । नन्वाचा- र्यानुवर्तकत्वं वक्ष्यति च 'आचार्यस्याप्रतिकूलः सर्वकारी'ति । स्मृत्यन्तरेऽ- प्युक्तम् 'अलाभेऽप्यन्यगेहाना मित्यादि ( म० १-१८४ )। सशल्कदण्डः सह त्वचा दण्डः स्यादित्यर्थः । 'ब्रह्मणो वैल्वपालाशावित्यादि स्मृ- त्यन्तराद्विशेषः । सप्तमुजां मेखलां धारयेत् । मुञ्ज शब्दः शरमु- ञ्जमाह । ' मुजाभावे तु कर्त्तव्या कुशाश्मन्तक वल्चजै 'रिति तेन सप्तमुजा शरमय्येव न पुनर्दर्भवीरणानाम् । सप्तमुजामिति सप्तानां मुञ्जानां विकारः सप्तभिर्मुजैर्वा निवृत्ता या तां विभृयात् कटिदेशे, स्यादिति वर्त्तते तेन धारय- तेविधिप्रत्ययोऽनुवादः सार्थकं पुनर्वचनमनुवादः । आचार्यस्याप्रतिकूलः । अप्रतिरोद्धा गुरोः स्यादित्यर्थः । अलीकनिर्वन्धवर्जीति यावत् । सर्वकारी सर्व मृदुदकाहरणादि यत्कृत्यमाचार्यस्य गृहे तत्कारी स्यादनाज्ञातोऽपि सर्व प्रेष्यकर्म कुर्यात् ।। २ ॥ यदेनमुपेयात्तदस्मै दद्यात् ॥ यद्धनं पित्रादेनिधिलाभाद्वा ब्रह्मचारिणमुपनयेत्तद्धनं तस्मै प्राचार्याय दद्यात् बहूनां येन संयुक्तः बहुशब्दोऽनेकोपलक्षणस्तेन द्वयोरपि येन संयुक्तः स्यादहूनामाचार्याणां येनाचार्येण व्यापारसंवन्धेन युक्तस्तस्मै एव दद्यात् । न विभज्य सर्वेभ्य इति परिसंख्यानार्थ वचनं कामचारप्राप्तेः ॥ ३ ॥ .. १-२, ० घ.

·नास्य शध्यामाविशेत् ॥ ४॥ न स वस्त्रयेत् ॥५॥ न ग्यमागेहेन् ॥६॥ नानृतः वदेत् ॥७॥ न मुषितास्त्रियं प्रेक्षेत 11' में बिहागों जल्पेत् ॥ ९॥ न रुव्यर्थ किंचन जमीन ॥१०॥ प -- HI तामाविरोत ' सम्मानार्यम्य शायासने पातिस्तिके । होमपनिमामीशनस्य सामरिपतिपेधः उपनेशनो- मी माविशन्ति। पण यहगादयशम्यानेश: ret: माननीपत राणामणि ॥ ४ ॥ Frma मागेट' पाति नानुगते रणमहर्ण "V A 't firitrim गणितानिया नोगः ।। " . . . ' ' x 1 म निमः । नमा ५ . ! IF I MIT गार्गः । परायणग- - * . 11 गलत जान -- । {1:पादि पनि ':' | } {१T TITtions- FFERE1111 गाग . . . ५.६१,' { ff: पाना . । या 4 4 ·पु १-१-१४ ] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । [५] सर्वाणि सा स्पर्शिकानि स्त्रीभ्यो वर्जयेत् ॥ ११ ॥ न मधुमासे प्राश्नीयात् क्षारलवणे च ॥ १२॥ न स्नायादुदक: वा भ्यवेयात् ।। १३ ॥ यदि स्नायादण्ड इवाप्सु प्लवेत ॥ १४ ॥ 'सर्वाणि सांस्पर्शिकानि स्त्रीभ्यो वर्जयेत् । संस्पर्शः संप्रयोगः संस्पर्श- निमित्तानि सांस्पर्शिकानि स्त्रीभ्यः स्यर्थ यानि स्त्रीसंस्पर्शोत्पादकानि स्त्रीवर्णन काव्यश्रवणं त्यभिधानं त्यवयवः स्तनकक्षानितम्बोरुवदनचक्षुरादेरीक्षणं नृत्यगेयादीनि च वर्जयेत् । स्त्रीभ्य इति पञ्चमी वा संस्पर्शभावानि कण्डूयनो. द्वर्तनादीनि कारणप्रतिषेधेन गृहीतस्य संस्पर्शनस्य कार्यस्य प्रतिषेधः ॥११॥ 'न मधुमासे प्राश्नीयात्क्षारलवणे च ' मधुमांसक्षारलवणानीत्येक- स्मिन् समासे क्षारलवणशब्दः कर्मधारयत्वेन मन्दधीभिराशंडक्येत तत्र क्षारस्य यवक्षार गुड सर्जिकादेः प्रतिषेधो न स्यात् लवणस्य च सैन्धवस्येत्येतत्समा- सद्वयं कृतम् । अपर प्राह साहचर्यज्ञापनाय समासद्वयम् । तेन यत्र मांसप्रतिषेध- स्तत्र मधुनोऽपीति यथोपव(स)त्स्वशने मांसप्रतिषेधाद्राजन्यवैश्ययोरर्थान्म- घप्रतिषेध इति ॥ १२ ॥ न स्नायात् 'नित्यकाम्य यादृच्छिकानां स्नानानां प्रतिषेधोऽयम् । न स्नायायद्यनिमित्तजस्येति युक्तम् । 'उदकं वाभ्यवेयात् ' नेति वर्त्तते वा शब्दस्य चकारार्थत्वात्तेनायमर्थः । उदकं च नाभ्यवेयात्-उदकमध्ये च तरन्वाऽतरन्वा न गच्छेत् । यदा त्वम्यवेयात्तदा स्नानकाले उदकसमीप- माचमनार्थ गच्छेदित्यर्थः । वा शब्दश्वशब्दस्यार्थे ।। १३ ।। 'यदि स्नायाद्दण्ड इवाप्तु परिप्लवेत' यदि वा स्नायात्स्नायाद्वे- त्यर्थः। विकल्पो व्यवस्था वा । श्राद्धादौ दण्ड इवेति मलापकर्पमुद्वर्तनादि न कुर्यादित्यर्थः ॥ १४ ।। केचिदत्र खण्डसमाप्तिं कुर्वन्ति । १-२, ०५। ३-४ ० ५। ६-६-० घ । ७-८-0 ध।

·[६] भीमागणीयगानागागाभागम [11-1-18 प्रागस्तमयान्निष्क्रम्य समिधावाहरेन्द्ररिण्यो ब्रह्मव. र्चसकाम इति श्रुतिः ॥१५॥ इमर स्तोममर्हत इत्यग्नि परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीयधोस्येधिषीमहीति समिध मादधाति, समिदसि समेधिषीमहीति द्वितीयाम् ॥१६॥ प्रागस्तमयानिष्क्रम्य समिधावाहरेत् । समिदाहरणस्य कालनियमार्थ वचनम् । 'हरिण्यो ब्रह्मवर्चमकाम इति श्रुतिः' हरितवर्ण शामे समिधा ब्रह्म वेदस्तस्य तत्वावबोधो वर्चस्तेजो धर्माधर्मप्रकाशकत्वाद्वर्चसः। तत्कामस्य प्रशस्त इति श्रुतिग्रहणं गोचरार्थमात्मनः । अथवा हरितवर्ण पीतवर्णे ते च स्वभावशुष्क पीते भवतो नतु क्लिन्ने, ते हि शुष्के श्यामे भवतः तथा च स्मृत्यन्तरम् आर्द्रमन्त्रकामः पुष्टिकामस्तेजस्कामो वा, ब्रह्म- वर्चसकाम उपवाताम् । उपवातां हि स्वभावशुष्कामित्यर्थः ।। १५ ॥ 'इमं स्तोम महत इत्यग्नि परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्ती] धोस्ये- धिषीमहि इति समिधमादधाति । समिदसि समेधिपीमहीति द्वि- तीयाम्' समूहनमन्त्रलिङ्गात् तेन तूष्णीकरणं पर्युक्षणपरिस्तरणयोः । परिसमू- हनं संमार्जनं हस्तेन समूहिन्या वा । अग्निशब्दोऽग्निसमीपवचनोऽत्र नामा संमार्जनादि संभवति पर्युक्षणेनोपशाम्येताऽग्निः परिस्तरणं दह्येत । स्वाहाकार केचिदिच्छन्ति समिदाधाने । सायं प्रातश्च जुहुयात्ताभिरग्निमतन्द्रित इति वाक्ये जुहोति शब्दात् । अनुवादोऽसौ । तत्राऽप्युत्पत्तिवाक्ये समिदाधानं चेत्यादधाति प्रयोगः । तस्माद्यथा हविरनौ प्रक्षिपति जुहोतीत्युच्यते । एवं समिदाधाने प्रक्षेपसामान्याद्धोमशब्दः । कथं तर्हि शाकलहोमे तत्राप्यादध्यादित्युत्पत्ति- वाक्यमस्ति ग्रहयज्ञे च कावार्ता । एवं तर्हि यत्रोत्पत्तिवाक्ये जुहुयादिति श्रुतं तत्र काष्ठेरप्यनदनीय ोमः । ग्रहेभ्य एकैकस्मिन् समिधो जुहुयादर्का- दीनामित्युत्पत्तिवाक्यम् । आधानेऽपि कचिद्वचनात्स्वाहाकारो भवति । यथा इत्येऽताभिस्तिभिः स्वाहाकारान्ताभि रादधाति इति ॥ १६ ॥ १ डि. ग. । २ बोधोस्य वर्च ग. । ३-४ . ध । ५-८, ६ वाक्ये-पक्षे क ख. । ७ शब्दः शब्दं क. ख. ।

·पु. 1-1-२४] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यस्त्रभाष्यम्, [७] अपो अद्यान्वचारिषसित्युपतिष्ठते ॥१७॥ यदग्ने तपसा तपो ब्रह्मचर्य सुपेयमसि। प्रियाः श्रुतस्य भूयास्मायुष्मन्तः सुमेधस इति मुख - विमृष्टे ॥१८॥ भद्रं कर्णेभिः शृणु. याम देवा इति श्रोत्रे अभिमृशति ॥१९॥ भद्रं पश्येमा क्षाभ र्यजत्रा इति चक्षुषी ॥२०॥ स्थिरै रङ्गै स्तुष्टुवा ५ सस्तनूभि व्यशेम देवहित - यदायु रित्यङ्गानि ।। २१ ।। इह धृतिरिह स्वधतिरिति हृदयदेशमारभ्य जपति ।।२२।। रुचं नो धेहीति पृथिवीमारभते ॥ २३ ॥ व्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य व्यायुषमगस्त्यस्य व्यायुषम् । यद्देवानां 'अपोऽद्यान्वचार्ष (रिष ) मित्युपतिष्ठते ' लिङ्गात् । यदग्ने नपसा तपो ब्रह्मचर्य मुपेयमसि मियाः श्रुतस्य भूयास्मायुष्मन्तः सुमेधस इति मुखं विमृष्टे' मुखावमर्शनं पाणिना। भद्रं कर्णेभिः श्रृणुयाम देवा इति श्रोत्रे अभिमृशति । श्रोत्राभिमर्शनमृपादेन दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं श्रोत्रं पूर्वपश्चादुत्तर मुभाभ्या मुभयो ; सह द्वितीयेन पादेन चक्षुषी तथैव उत्तरेणार्द्धनें शिरःप्रभृतीन्यङ्गानि ॥१७॥१८॥१६॥२०॥२१॥ तथैव 'ईह धृतिरिह हृदयदेशमारभ्य जैपति' हृदयदेशे चित्त- देशमारभ्येत्यर्थः ।। २२ ॥ रुचं नो धेहीति पृथिवीमारभते पाणिना सामर्थ्यानह्यनारभ्य पृथिवीं केनचिदासितुं शक्यते ।। २३ ॥ न्यायुपं जमदग्नेरिति भसना शिरप्रभृतीनामङ्गानां संस्पर्शः। आपोहिष्ठीयाभिरिति समुदायाकरणविभक्तिरेकतमत्यस्य च युगपदधिकरणव- चर्नेतस्तिभित्रभिः सकृन्मार्जनम् । अथ वा आपोहिष्ठेन ब्यूचेन मार्जनमिति सिद्धे यदापोहिष्ठीयाभिरिति बहुवचनं तन्मार्जनत्रयं प्रत्यूचं बहुवचनाद्गम्यते १ उपेममि. क. । २-३-० घ. । ४-५, घ. ६-७, ० घ.

·[८] भीमेशातीमागमा 111-1-17 व्यायुपं तन्मे अम्तु व्यायुषमिति भस्मनाङ्गानि सम्पृश्या. पोहिष्ठीयाभिर्जियते ।।२४॥ इति प्रथमः खण्डः॥ १ ॥ ने पुनरापोहिष्ठीयो यावत्य इत्यनेनैकवाक्यता युक्ता. उत्पत्तभैदानमात्रापा. हिष्ठीयकरणकं मार्जनम् इतन्त्र तु तेजःपरिशेपणमापोहिष्ठीगजपः । मार्जने तु कर्तृविशेषणमिति नैकवाक्यता । अथ कथं प्रातरग्निकार्ग यमात्मागम्तमगा- भिष्क्रम्य समिधावाहरेदिति वचनात्सायमेव सात् । उच्यते सन्ध्योपासना- दुत्तरकालमग्निकार्य सामर्थ्यादिह लभ्यते । यद्यत्पूर्व पठति नदज्ञापयति प्रातरप्यस्तीति समिधा प्रातरेवाहरिष्यति । कथं पुनः मंध्योत्तरकालमग्नि- कार्यमुच्यते सन्थ्योपासनं समिदाहरणं च प्रागस्तमयानिष्क्रमणं सन्ध्योपा- सनार्थ समिदाहरणं च तन्त्रेण सम्बध्यते यतो गृहेऽग्निकार्य बहिःसन्च्या प्रागस्तमयान्निष्क्रान्तो नानुपासितसन्ध्यो गृहं प्रविशेद । इतरथा समिधा- वाहरेदिति ब्रूयात्तसादनुसूत्रणादेव न्याय्यादनुक्तमपि प्रातरग्निकार्य स्यात् । प्रक्रमसूचनादसमाससूचनादर्थग्रहीतसूचनादपठितं परमतं गृह्यते यविरुद्धम् । तथा स्मृत्यन्तरं ' सायं प्रातश्च जुहुयात्ताभिरग्निमतन्द्रित' इति ॥ २४ ॥ इति पूरणव्याख्याने प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ १-३, ० घ. । २ आपोहिष्ठीयं जपतीत्यनेन. ग० । ४ दिवासमिधौ ग । ५ अनुक्रम ग०।६-७, ० घ. सूत्रार्थ कोविदातु सायमेवाग्निकार्यमाह सूत्रान्तर दर्श- नात् । तथा चापस्तम्बः ' सायमेवेत्येके ' इति । सायं प्रातः क्रियमाणे तूपन्यासा- नामसंबन्ध प्रलापात् । इति ग पुस्तकेऽधिकम् ।

·द्वितीयः खण्डः। ॐ अथ संध्यामुपास्ते ॥ १॥ ॐ 'अध संध्यामुपास्ते' अथ शब्दोत्र सन्ध्योपासनप्रक्रियोपन्या- मार्थः । सन्ध्याशद्धः प्रक्रियार्थः । वच्यमाणं सन्ध्याप्रकरणमिति प्रतीयते तेनैव प्रातस्तिष्ठन्नुत्तरतो ग्रामस्य पुरस्ताद्वा अन्यो (नयो )रतिदेशः । उपास्त इति लिड्डुर्थे लेट् । स्यादित्यनुवृत्तेः सन्ध्याशद्रे एकस्मिन्प्रक्रियार्थे कृने मन्ध्याप्रकरणसिद्धी यद्वाक्यप्रकरणार्थमथ मन्ध्यामुपास्त इत्युपन्यस्यते तज्ञापयति यथा संस्कारा अनुपनीतस्य वृथा एवं सन्ध्याहीनस्य व्रतानीति तदुक्तं च 'नानुनिष्ठति यः पूर्वा' मिति मन्ध्योपासिनः कर्मस्वधिकारः म्यादिति वाक्योपन्यासप्रयत्नः । यद्वा अथ शब्द आनन्तर्ये आपोहिष्ठीया अथेन्यानन्तोऽभिधायिना सन्ध्यागतया बोधयति । यद्वा समुच्चयार्थोऽध- शब्दस्तेन प्रातःसन्ध्यावदग्निकार्य सिद्धम् । अथ केयं सन्ध्या नाम किंचोपासन- मिनि कालविशेषः सन्ध्या । आस् उपवेशने तदा सन्ध्यायामुपविष्टः म्यादि- न्यर्थः । अधिकरणसप्तम्यां द्वितीया समग्रसंध्याकालव्यापनायो । यावत्म- न्ध्यामुपामीनः स्यादित्यर्थः । अथोपासनं विद्या गृह्यते । यावन्मन्ध्यं नवि- नारं मननि निवेशयेत् । मनो वा नवितरि । अथोपसृष्टस्याप्यास्तेः मकर्म- कन्वाकापेक्षया द्वितीया तदा मन्ध्यामेव विषयान्तराद् अध्याहृत्य नेन मनना ध्यायेन् । अथवा नामधेयं सन्ध्या । यथा अष्टका दर्शपूर्णमामा- विनिर्वन् नदा नन्ध्यामुपानीत नन्ध्याकर्म कुर्यादिन्यर्थः । किं पुनयुक्तं काल- याची मन्ध्याशब्द इति बेमः । कुनः । नामधेयन्वे लक्षणाप्रमहः । न च मुख्य मंभवति लक्षणा युक्ता उपान्तेरपि प्रसिद्धोध उपावेशनमुपाननामा- श्रितो भवति तत्र मन्ध्यामिति चदि कालाधनोगिति द्वितीया तदा भवितु रूपानना । कर्मणि द्वितीया चेत् मन्याने द्वितीयाभवन्ली-मुपानीत ममाहितन ·मोगरायगीमामा । [पृ. 1-27 [१०] प्रागस्तमयान्निष्क्रम्योत्तरतो ग्रामस्य पुरस्ताद्वा शुचौ देगे निषद्योपस्पृश्यापामञ्जलिं पूरयित्वा प्रदक्षिणमावृत्य प्रायाहि हृदा सन्ध्या हि कालः सावित्रः स एन गविता गम्ग प्रमविना 'प्रान्मा मर्व देवस्यैतत् ' श्रुतेः। ननु उपारानार्थे सन्युपवेशनं न लभ्गने नम्मादुपवेशनार्थ एव युक्तः। स्मृती 'पश्चिमां तु समामीन' इति (म. २ ११०) बननान । उपास्ते समासीनः स्यादित्यर्थः । उपासना तु गवितुः । गायत्रीमन्त्रम्य विव- क्षितार्थत्वात्स्यात् संवत्सरो वै गायत्री संवत्सरावगव एव म गेति सन्ध्यो- पासनार्थतामुपास्ते । अत ' एवं प्रानस्तिष्ठन्निति ' (१-२ -५ ) वन्यति । अथ सन्ध्यामिति कर्मनामधेयमेवाष्टकादिवत् । लंचणापि लोके दृश्यते गङ्गायां घोप ईति । तेनायमर्थः सन्ध्याकर्म कुर्वीतेति (अयमर्थः?) आसिरालभे- तिवद्र्ष्टव्यः । यथा पशुयागे यागाङ्गभूत पालभतिग्नूयते एवं मन्ध्याकर्माङ्ग- भूत उपासिः ॥ १ ॥ प्रागस्तमयानिष्क्रम्योत्तरतो-ग्रामस्य पुरस्ताद्वा शुचौ देशे निपद्योपस्पृश्यापामजलिं पूरयित्वा प्रदक्षिणमावृत्य-अायाहि विरजे देव्यक्षरे ब्रह्मसंमिते । गायत्री छन्दसां मातरिदं ब्रह्म जुषस्व में' इत्यावायति' तत्र प्रागस्तमयादिति निष्क्रमणे कालवि- पयो गृहस्थस्य प्रादुःकृताग्नेर्निष्क्रमणं नेच्छन्ति । तत्र केचित् । उत्तरतो ग्रामस्य पुरस्ताद्वेति दिनियमः। ग्रामस्य नामावयवस्य गृहस्येत्येके । गृहाव- यवस्थापि प्रधानशालायां ग्रामावयवादित्यपरे तदसत् प्रसिद्धार्थपरित्यागे का- रणाभावात् प्रागायतस्य ग्रामस्य पश्चादुत्तरा या दिक् सा गृहस्य पूर्वा यद्- गृहस्य पश्चिमाऽपि सर्वग्रामस्योत्तरैवेति यो दोपः शेंद्रावगमे वा शब्दो विक- ल्पे 'शुचौ देशे' इत्यैतिशयादशुचावप्राप्तत्वात् । अशुचिप्रसङ्गश्चाग्नीन्ध- नादेः । स्वभावशुचावित्यपरे तदसत् प्रयत्नेन शुचिः स्याच्छुचिदेशासंभवे , १-२ ० घ. । ३-४-० घ.। ५-६-० घ. । ७-८-० घ. ९-१०-० घ.1 ११-१२ ० घ. । १३ यो-को. घ.। १४ शब्देऽवगमे घ.। १५-१६-० घ.।

·प्रवासम्पन् । । विरजे देव्यक्षरे ब्रह्मसंमिते । गायत्री चन्दलां मातरिदं ब्रह्म जुषस्व मे इत्यावायति ॥ २॥ ओजोऽसीति जपित्वा कस्ते शुचिदेशस्य निषोत्यनुवादः । उपसर्शनाङ्गत्वेन प्रामः । श्रासनिवन्धना- त्सारी प्रक्षात्येत्याशुपमशविलक्षणार्थ नया शुचौ देश इत्यपि । अय वा निपिच-उपविश्य सन्ध्यामुपाल इति प्रधानेन संबन्धः । प्रधानार्थत्वातं- बन्धस्यविकाचतानापन्य नया व प्रानस्तिछन् । एवं प्रातस्तिष्ठन्नित्याहै । पामजतिं पूरयित्वा' अद्भिरिति सामथ्योत्संबन्धः । अपामिति तृतीया विपरिएता पष्ठी । 'प्रदक्षिणमावृत्व प्रामुखनोदङ्मुखेनवावर्तनं हवा तत्रार्यालवितारं प्रत्यारत्तयेत्या । प्रदक्षिणमिति नियम्यते । ततः सवितुलासनेतिमालामति । इनरया प्रदक्षिणमावृत्यापि पुनः प्रामुखो भवेत् । तत्रादृष्टार्थमावतेनं न च नथुनं दृष्टे संभवति । सन्ध्यापि सवितृस- काशे लन्यने । नन्ध्य बत्तो न बेनि संशयापनुचये उदयास्तमये दिशमीक्षते यतः । 'आयाही त्यनेन भगवत्या गायच्या आवाहनं लिझान सवितृ- भएडते तु न्यितायाः । नत्र हि नस्याः स्थानमित्याचक्षते ब्रह्मवादिनः । अथ कथं राजन्यवैश्योराशनं त्रिचन्दमां जगतीच्छन्दतामिन्यूहः । अनूहो वा वाग्वेशाय । अयैव वार मारिच्छद्रांतीनि कृत्वा ॥२॥ प्रोजोऽलीनि जपित्वा करले युनत्तीनि योजयित्वा ॐ दूर्भुवः स्वतन्सवितुर्वरेण्यमिन्यष्टौ कृत्वः प्रयुले ओजोनीति जपिता गात्री तुन्वेन्ययाइन्यने । गायत्रीप्रकरणन्याव्यवान् । विवनि- तार्थत्वे मागरा विक्रियनारानुबादान (।। 'कले उक्तंच-ॐकारपूर्व भन्ले युननीति योजयित्वा गायत्रीनेवाबाहनान्तौ । ॐ भूर्भुवः स्वतन्न- वितुरिनि एनीति निजरेन वस्पतां घोतयति तेन प्ररप्रभृतीना मावृत्तिन्ष्टिा । उनं च परददरम्नां च जपत् व्याहनिर्विकान् । सन्ध्ययो शिति । न्यानाताः कामा 'इति शब्दः प्रजारार्थः । एवं प्रज्ञारा ये उजाः जाना इत्ल्यः । ६: गायत्रीकल्ये। अयाोन्यः प्रयुड़े गायत्री मंमिता नभानन्यत्यादयः। उपानीन्यविनाः । .

·No text on this page.

·पु. १-२-५ श्रीमैत्रायणीयमानस्यत्रभाष्यम् । [ १३ युञ्जत इति जगति वैशस्य ॥३॥ उदुत्यं जातवेदसमिति द्वे निगद्य कस्ते विमुञ्चतीति विमुच्योदकाञ्जलिमुत्सृजति ॥ ४ ॥ एवं प्रातस्तिष्ठन् ।। ५॥ बच्यो द्रष्टव्यस्तेनायमर्थः सूचितो यदि राजन्यवैश्ययात्रामण एवोपनयनादि करोति नान्यस्तदुक्तम्- 'प्रयाद्राह्मणस्तेषां नेतराविति निश्चयः' इति तस्मादागमपाठो य एव तत्र प्रयत्नः कर्तव्यो न तु स्वबुद्धया पाठा- न्तरकल्पना । सावित्री बामणादिवर्णानां गायत्री त्रिष्टुब्जगती च क्रमेण 'गायत्रो वै ब्रामणस्त्रैष्टुभो राजन्यो जागतो वैश्य' इति जपेदित्यु- पासीनाधिकारान्मन्त्रप्रकाश्यदेवतोपामितव्या । देवतालम्बनध्यानानुष्टाना- म्यानो नैव मन्त्रावृत्ति विना । अतो देवतालम्बननंतत्यर्थ जपावृत्तियानिमा । ततश्चोचारणबाग मन्त्रावृत्तिर्न साक्षान्मन्त्रस्य द्रव्यत्वात् । उचागं जपक्रिया। एवं च प्राप्तेऽभ्याने गुणविधिरप्टौ कृत्व इति । नावित्री होमे च प्रगावव्या- तिपूर्विका प्रयोक्तव्या इह दर्शनान् इति करणावन्छिन्ननिर्देशन्यनन्याहमिपि सावित्रीत्रिष्टुब्जगहँः ॥ ३ ॥ उदुत्यं जातवेदसमिति द्वे निगम कन्ने विमुश्तीनि विमुच्योदकालिमुत्सृजतीति' । निगदनमुरपांगो मागमान । नतश्चीपांशु गायत्री प्रयोक्तव्येत्यादत्तं भवति । कन्ने विभीति भिन्न गायत्री तरया एव चोजितन्यान् त्रिजगन्योर्या उदकाउनिमलति । उदकपा(ग) जलिरदकाजलिः । पूर्वरदप्राधान्यम् । उन्नति मदान नही तरयामः। उत्मजेनं पूर्वपटाः रयान्यादित्यः। एवं मंदाना जपापियम् ॥४॥ • प्रातस्निन् ' मत्स्याहमानीति वा प्राव नित मापनिनि निपमानिनन भनेन व नापन - पन्ने स्थानमेव प्रतिएमितिमा नाद गमवानितिन

·[पु १-२-६
[१४
वायगीयमानधनभाध्यम् ।
एतेन धर्मेण द्वादशचतुर्विशति पति शतमष्टाचत्वारि शतं वा
वाणि यो ब्राह्मणों राजन्यो वैश्यो वा ब्रह्मचर्य चरति मुण्डः
शिवाजटः सर्वजटो वा मलजुरवलः कृशः स्नात्वा स सर्व
इति गगते । मग नोक्तं निपगोपविश्यति निपूर्नः सदिरुपवेशनमाह याग्निहो-
जागा निपीदेदियुपविरोदित्यर्थः एवमिति पूर्वोक्तनिधि निर्दिशति
किंतु गवायां निकमणं मामांन् । अग्निकार्य च सन्ध्योपासनात् ।
पाकिका 'मायमेवाग्नि समर्चयत इति' गृत्यान्तरम्

·पु १-२-८] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । [१५] विन्दते यत्किचिन्मनसेच्छतीति ॥ ६॥ एतेन धर्मेण साध्व- धीते ॥ ७ ॥ छन्दस्यर्थान्बुध्वा स्नास्यन् गां कारयेत् ॥ ८ ॥ अधिकारः। न पुनः खेचरत्वादि मनसेच्छया लभते । न संहाँद्रष्टा(महादृष्टा)दि वा। यथा संयत इति वक्तव्येयन्मनसेच्छतीति वाचो युक्त्या योगशास्त्रोक्तं चरितव्रतस्यैवेति दर्शयति । द्वादश वर्षादिक्रमं प्रतिवेदं केचित् मन्यन्ते । ब्रह्मचर्य च ब्रह्मार्थ व्रतानि ब्रह्मेति व्रतानां मन्दसंस्कारत्वं पक्षे वर्णितम् । न पुनरास्ताम् (१) ॥ ६॥ 'एतेन धर्मेण साध्वधीते । ननु च पुनर्वचनमनर्थकं पूर्वसूत्रेणैवा- ध्ययनमावतोक्तं स सर्व विन्दत इति ।। साधुत्वेऽध्ययनस्य तदर्थानुष्ठानात्स्वर्गा- पवर्गप्राप्तिर्नियमाधीतं नान्तरमिति वचनादेवं तर्हि यावदधीते तावदेतेन धर्मेणेति पक्षान्तरार्थमिदमुक्तम् (मनुना अ० ३-१)। " ग्रहणान्तिकमेव वा" इति च स्मृतेः ॥७॥ छन्दस्यान्वुध्वा स्नास्यन् गां कारयेत् प्रास्नायस्त्रि- वृच्छन्द इति प्रातिशारव्यसंज्ञासूत्रम् । आम्नाये वेदस्य गुणश्छन्द उच्यते तस्मिन्नर्था स्तांस्तथावच्यमाणधर्मेण स्नास्यन् गां प्रवरां गां कारयेत् । मधुप- कोद्वा भूतां गां कुरुतेति ग्रेप्यन् कारयतीत्युच्यते । नन्वाचार्यमर्हयेदिति सिद्धे किं कारयेदिति ग्रहणेन उत्सर्गनिवृत्यर्थ चेन्नादृष्टार्थकल्पनाप्रसङ्गात्तन्माभूत्- अन्येन वादिनाढणमिति मधुपर्कलक्षणार्थ गामित्युक्तम् । अर्थानिति बहुवचन मर्थविध्यर्थवादकल्पनाप्रसङ्गात्तन्माभूत् । अन्ये वच्यमाणेच्छानामधेयभेदात् । व्याकरणमीमांसादीनां सामर्थ्यादगृहीतं परिज्ञानम् । तद्विना वेदार्थावबोधो न शक्यस्तदुक्तम् अनधीत्य शब्दशास्त्रं शिष्यत्वे यापि योग्यता निषिद्धा सापि यास्केन वक्तृत्वे तस्य का कथा” इति. . १-४ ० घ. । २ सहाद्दष्टा, ग.। ३ दिकम्, क. ख.। ५-६० घ । ७ मधुपर्के सिद्धे, ग. । ८ सामर्थ्यगृहीतम्, क. स. घ. । ९-१० : घ. ।

·[१] भौमत्रायगीयमानवल्यसूत्रमाध्यम् [पृ. 1-1-1. प्राचार्यमर्हयेच्छ्रोत्रियः ॥६॥ अन्यो वेदपाठी न तस्य स्नानम् ॥ १०॥ न चामीमांसको विध्यादेः स्वरूपं जानाति । उक्तं च कल्पकारेण "न्याय्यं कर्मोपांशु तथा ऊह्यमूहेतेति । ततो यथार्थ कर्मसन्निपात इत्यादि । न्यायादनपेतं न्याय्यम् । ऊहार्थमूह्यम् । यथार्थ यथाप्रयो- जनम् । न चैवमादि अमीमांसकोऽवैयाकरणश्च शक्नोति ज्ञौतुम् ॥८॥ - , आचार्यमहयेदिति यः श्रोत्रियः । श्रोत्रियश्छन्दोधीते ( पाणिनिः ५-२-८४ ) इति निपातनात् । छन्दोऽध्यायी श्रोत्रियो नमृद्वारिशुचिः श्रोत्रियग्रहणमनधीतवेदस्यार्थावबोधनाधिकारनिरासार्थम् । स्वाध्यायाध्ययनविधेरर्थावबोधपर्यवसायित्वादर्थावबोधस्य वाऽध्ययनानन्त- यांचेति ॥६॥ 'अन्यो वेदपाठी न तस्य स्नानम्' द्विविधो ब्रह्मचारी उपकुर्वाण- को नैष्ठिकश्च तत्रोपकुर्वाणस्य स्नानम् । अन्यस्य ब्रह्मचर्येणैव निष्ठेति । अन्य उपकुर्वाणकाद्वेदपाठी ब्रह्मचारीत्यर्थावबोधादनन्तरं न तस्य स्नानम् । एतच्च परिपक्कापायस्य यस्मात्स्नातकस्याग्निहोत्रादिष्वधिकारः कृतस्नानस्य । आधाने तु कृतविवाहस्य । उद्वाहे च रागतः प्रवृत्तिरिति । विरक्तस्तु नैव विवाहेऽधिक्रि- यते रागप्रवृत्तिविधेरौदासीन्यादिति कृत्वा न तस्य स्नानमित्युक्तम् । अपि- वेपत्यक्तकपायोऽप्यग्निहोत्रादिभिः श्रेय इच्छन् भार्यावेदनाद्यारभते तत्रावा- न्तरमपत्योत्पादनकुटुम्बभरणनियतधनार्जनोपायादिष्वधिक्रियते । (त्म)वृत्तौ कुटुम्बभरणकृतोद्यम इतश्चेतश्च धावन्नग्निहोत्रादिदं स्वार्थमपि सेवित्वा तु कुटुम्बभरणत्वमेव स्यात् ततो धर्मादेः पुरुषार्थाभावाद् वृथाऽध्ययनविज्ञानप्रयासः स्यादिति यो मन्यते न तस्यापि स्नानमिति ॥ १० ॥ तत्रा- १-३-० घ. । २ उहते, क. ख.। ४-५-० घ. । ६-९-० घ । ७ सेविता, क. ख. । ८ मन्येत, क. स.।

·पु. १-२-१४] श्रीमेवारणीयमानवश्वसूत्रभाष्यम्. [१७] आपो हिठेति तिभिर्हिरण्यवर्णाः शुचय इति द्वाभ्यां स्ना- स्वाऽहते वाससी परिधत्ते ॥११॥ वस्त्रसि वसुमन्तं मा कुरु सौव- र्चसाय मा तेजसे ब्रह्मवर्चसाय परिदधामीति परिदधाति ॥१२॥ यथा योश्च पृथिवी च न विभीतो न रिष्यतः। एवं मे प्राण मा वि. भ एवं मे प्राण मा रिपइत्याते॥१३॥ हिरण्यमावधनीते ॥१४॥ आपोहिष्ठेति तिस्रो हिरण्यवर्णाः शुचय इति द्वे स्नानार्थ चोपादा- नाद् ऋग्मिरित्याहियते । पञ्चभि भिरेकं स्नानमिति प्रथमतृतीयान्तले स्नानांवृत्ति राशङ्कयते । द्विश्चोदनाभेदान्महामंख्यामुपाक्रियमाणावयवादित्वा- वृत्या केचिचार (?) मिच्छन्ति । अन्यस्त्वाह स्नानस्य प्राधान्यान्मन्त्रस्य तदर्थकत्वादेकमेव स्नानं युक्तम् । द्विश्चोदना त्रिन पाठकास्नानादत एव मन्त्रप्रतीकार्थ प्रथमैव कृता इति शब्दश्च न तु तृतीयासामर्थ्यात्तृतीयार्थों द्रष्टव्यः । 'स्नात्वाऽहते वाससी परिधत्ते' स्नात्वोदककलशेन शुचौ देशेऽनुलिप्ते गुरुमतेन यवोषध्यादिव ( १ ) ति ततोऽहते वाससी परिधत्ते नवे अन्यत्राऽनुपयुक्ते ॥ ११ ॥ 'वस्वसि वसुमन्तं मा कुरु सौवर्चसाय मा तेजसे ब्रह्मवर्च- साय परिदधामीनि परिदधाति केचिदेतं मन्त्रं परिदानार्थ मन्यन्ते । आचार्यस्य परिददामीति पठन्ति । अन्ये तु वस्त्रपरिधानार्थ स्नातकस्य परिद- धामीति परिदधातीति पठन्ति एतदेव युक्तं वसुमन्तं मा कुर्वित्याशीःपद मात्मानं नृते मन्त्रे ।। १२ ॥ यथा योश्चेत्यादि आते इत्यन्तमञ्जने मन्त्रः प्रत्यहमञ्जनं स्नातकस्य मन्त्रेण संधि प्रति मनुष्यान् आञ्जते । शलल्या अपरमिति श्रुतेः । अन्यस्तु दक्षिणं पूर्व दक्षिण मक्षि पुराञ्जते तथापरामिति विवाहे वचनात् ।। १३ ॥ हिरण्य मावनीते शुभकुण्डले स्मृत्यन्तरात् । अन्यदपि कटकादि यथासंभवमविशेषात् ।। १४ ॥ १ चोपपादनात् . क. स.। २ न. ग घ. । ५ भेदान्महा भेदमाहः । ७-९-० घ. | ८ त, ख.। १० मयुक्तं, क. ख. १ ३ इ, ग. । ४-६-० घ. ३ ·•p .. rnd - छत्रं धारयते दम माना गया ॥१॥ पनि गो. देवते द्यावाप्रथिवी मा मा संतापमपानी ॥२॥ वस्रोऽन उर्व भाति सम्मानकोभनं नामो भगमिनि श्रुतिः ॥१७॥ श्रामन्यगुम्न् गुमनाम्बान गडावजेत् ॥१८॥ 'अत्रं धारगने । गन्मं मालामगम्भमागे মাযs এমন: বিগানান মিনি শিগনিস चैगोपल नगा पुनर्जननम् । रानागीनिगमागम ॥ १५ ॥ प्रतिछे इति उपानही घारगतीनि प्रकलेन मानः । मननियम उगा- नहोः । एतजानगोगो धारणे न प्रतिभाग गगन न भागत स्मृत्य- न्तरे निषेधात् ॥ १६ ॥ वयं क्रमोऽत्र जटायपनं मुनमन्त्रम्नानान प्रभृतयो मन्त्रागन्गा परि- धानशब्दपक्ष। आचमनं परिवाग भानाम् ( नामः परिधानाजम् ) गन्धानुलेपनादिति 'तस्माच्छोभनं वामो भव्य मिति अतिः' स्नान मुत्तरतरं शोभनं श्रेष्ठं विमलादिनाहतं गृत्या भाग्येत्पांपयेग तथा प्रयत्नं कुर्या द्यथा शोभनं भवति । एतच सति विभने स्मृत्यन्तरवचनात् । मंभवन द्रव्यशरीरकृतो विज्ञेयः । श्रुतिग्रहणमाप्तत्वख्यापनार्थम् । श्रुतिशब्दश्च कनि. त्प्रथमान्तः श्रूयते कचित्पष्टयन्तः । यत्र प्रथमान्तस्तत्रावयवापत्नया । यत्र पच्यन्तस्तत्रावयव्यपेक्षया ॥ १७ ॥ आमन्त्र्य गुरुन् गुरुबन्धूंश्च स्वान गृहान्' पाक्षिकोऽयं पिता हि मुख्येऽभिहितस्तस्यैव पुत्रानुशासनेऽधिकारात् तदभावेऽन्यो गुरुस्तन्मते वा गुरूनिति बहुवचनम् पानिकं बहूनां ये नेति ( १-१-३ ) संभवान्न पूर्वार्थः । केचिदेकवचनान्तं पठन्ति । गुर्ववरांच गुरुवत्पादमामन्त्र्य विज्ञाप्य स्वान्गृहान् व्रजेत् । गुरुणाऽनुज्ञातस्तदधीनः स्वगृहागमनं वेदार्थानुष्ठानार्थ तदर्थत्वाद्ध्याः स्नातस्य स्वान्गृहानिति पितृगृहान् भावाभावात् (?) ।।१८।। १ धू, क. घ..धूं, ख. ग.१२ रच, क. ख.। ३ द्यर्थ, ख.। ४ धारणना. ग. घ.। लेपनमाल्यादि, ग.। ६ मतेवा-मत्वा, क. । ७ क्वचित् , क. ! ८ भवाभावात , ग.

·शय्या पु १-.-२०] धीमत्रायणीयमानागृगसूत्रमा यम् । [१९] प्रतिषिद्धमपरया द्वारा निष्क्रमणं मलवद्वाससा सह स५. वस्त्रण५ रजः सुवासिन्या सह शय्या गुरोर्दुरुक्तवचनमस्थाने शयन५ स्मयन५ सरण स्थान५ यानं गानं तस्य चेक्षणम् ॥१९॥ पौर्णमास्याममावास्याया) वाग्नेयेन पशुना यजेत ॥२०॥ इदानीं स्नातकनियमानाह-प्रतिषिद्धमपरया द्वारा निष्क्रम- णम् भित्तिकाद्वारेण निःसरणान्तर्वाटोपवाटेन निष्क्रमणनिषेधः। 'मल- वद्वाससा सह संवस्त्रणम् ' मलिनवाससा जन्तुना सह निर्मलमपि न संवस्त्रं ( स्त्रणं ) न संवस्त्रयेत् । संवत्रणमाच्छादनम् । रजः सुवासिन्या सह न शोणितदिग्धवस्त्रिया सह शयनम् । अरजः स्ववर्णमय्याऽपि । इतरया संभाषणस्यापि निषेधात् । 'गुरोर्दुरुक्तवचनम् ' गुरुरत्र मात्रादि- विद्यागुरुश्च विशेषाद् गुरूक्तवचनमवाच्यभाषणम् । 'अस्थाने शयनम् । स्मयनं निष्प्रयोजनं हसनं गर्वो वा स्मयनम् । सरणमकारणं वृथाऽ टनम् । स्मरणमिति केचित्पठन्ति तदा अस्थाने वेदार्थस्मरणम् । स्थानं निष्प्रयोजनं स्थितिमिच्छा (स्थितीच्छा ) जिज्ञासाकुलैर्वा परं रथ्यारोहणमनवसरे । अथवा म्लेच्छादिस्थानगमनम् ॥ गानमध्ययनविज्ञानाभ्यासस्य प्रतिकू- लत्वात् । शुष्कवादो वा गानम् । के गै शब्द इति साहचर्यान्नृत्यायुपलक्षणं गानम् । तेन " नेहेतान्प्रसङ्गेन " इत्यादि स्नातकत्रत कलापो गृहीत- स्तथा चानुवदिप्यति ' यद्यचरणीयान्वाचरेद् (१-३-४) इत्यादा- वशनादीनि च स्नातकाङ्गतयोक्तानि । तस्य चेक्षणं परेणापि क्रियमाणे गमनादाववेक्षणादि प्रतिपिद्धम् । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थस्तेने नेहेतार्थानि- त्यादि परिग्रहः । १९॥ 'पौर्णमास्याममावास्यायां वाग्नेयेन पशुना यजेत' स्नान समनन्तरं पशुयागोऽयं क्रमात् । ब्रह्मचर्यादौ पाकयज्ञपशूक्तेन विधानात् (२-५-६)॥ २०॥ -- १ स्मरणं, क. ख. । २ स्थानं पानं. क. ख. | ३ वाद्य, क. ख. । ४ के गै रै. ग.। ५-६-० घ. | ७-८ ० घ.

·[२०] श्रीमैत्रायगीयमानवगृह्यसूत्रमाध्यम । [पु. १-२-१ तस्य हविर्भक्षयित्वा यथासुखमत ऊर्ध्व मधुमासे प्राश्नीयात्क्षारलवणे च ॥ २१ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ ? तस्य हविः क्षारलवणे चेत्यन्तं ' मूत्रम् । किमयं भक्षणविधिः क्षत्रियविडथ ब्राह्मणं एव हविःशेपमित्यप्राप्तरुत यजमानभागानुवादः १ । क्षत्रियविडर्थ युक्तं तस्य हवि-भक्षयित्वा यथासुखमत ऊर्ध्व मधुमांस- भक्षणेऽधिकारात् अनुवादपक्षेऽपि क्षत्रियवैश्ययोरस्ति मध्वादि लक्षणेऽधि- कारानुवादत्वे तस्य हविर्भक्षयित्वा तेनेष्ट्वा मध्यादि प्राश्नीयादित्यर्थः । अनि- ष्ट्वानेन पशुना मांसादि भक्षणेऽनधिकारात् । भक्षयेत् प्रायश्चित्ती स्यात् । श्राद्धादिनियुक्तोऽपि मध्यादेः प्रसवं प्रति यथासुखं 'स्यादित्येवरूपमपि प्रतिप्रसुवस्त्रदानेन त्वथ भृतवदनादिति' (१) ॥ २१ ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने द्वितीयः खण्डः ॥

·तृतीयः खण्डः। यमेव विद्वास मभ्युदियाद्वाभ्यस्त मियादा प्रतिबुध्य जपेत् पुनर्मा मैत्विन्द्रियं पुनरायुः पुनर्भगः पुनविण मैतु मां पुनाह्मण मैतु माम् अधोयधेमे धिण्यालो अन्नयो यथास्थानं कल्पयन्ना मिहै वेत्यभ्युदितः ॥ १ ॥ पुनमीत्मा पुनरायुरेतु पुनः प्राणः पुनराकृतिरंतु वैश्वानरो वावृधानो वरेणान्तस्तिष्टतो मे मनो अमृतस्य केतुः ईत्यभ्यस्त मितः ॥ २ ॥ उभावेव वाभ्युदितो जपेदुभावेव वाभ्यस्तमितः ॥ ३ ॥ स्नातकव्रतातिक्रमे प्रायश्चित्तप्रकरणमधुनेप्यते यमेवं विद्वांस मित्या- दि ब्रह्मचारिणोप्येतत्प्रायश्चित्तान्तरानाम्नानान् यमेव विद्या प्रतियुष्य जपेद् यमेवं विद्वानमित्यनुवादः प्रकृतत्वाच्छन्दोधात मुनि व्यवन्दार्थ वा एवं शब्दात् । एतेन धमेरा माघीत इति नाऽनुनहरान । नम्माधिविधः स्नानकः नाधुरमाधुमध्यम् । तापाची अमा: हादशवपायथ्याची हादशादिदनचारी माधुः । रममावतविद्यो मध्यम: । नत्र मन्यमानापरिसंवानाई यम विहांसमिति नदोः मातीतप्रायश्चित्तं प्राप्यम् । यद्यपि हरू-पापन तद्विदशोऽ विशागदम्बन नादमिति प्रतिध्य उपद इंदनन्दाचार्या न्युदियानन्द इति मुल्यलगद गवानी नम्बर प्रनिदाद पदाद । पता लोकमाना गलानी परिहानादिन मानमनितान्ट -- ।

·[२२] মামিনাশাগাম " १-- । यद्यचरणीयान्वाचरेदनाकोश्यान्वाकोशेदभोज्यस्यवान्न म- श्रीयादक्षि वास्पन्देको वाकोशेदग्नि वा चिनिमारोहेस्मशा- क्रान्तसंध्योपायं पूर्याऽम्तमयोदयाख्यो व्याप्नुयात । म विद्वान्प्रतिवृष्य । एतद्यतिक्रमात्ततः म्बरादिशुचिर्जपेत् । किं तदाह पुनर्मित्वित्यादि । उमा- वेवावधारणे पूर्वकन्पनार्थप्रमगात् । विकल्पस्य तु सूत्रद्वयात्तद्भावे सिद्वे एचकारो वाक्यपूरणार्थः ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥ यद्यचरणीयान्याचरेत् ' अपरद्वागनिष्क्रमणादीन्यकर्तव्यान्या- चरति चौद्यत्सूर्यदर्शनादीनि । 'अनाक्रोश्यान्वाक्रोशेत्' आक्रोश्यान- हन्यिद्याक्रोशेत् । प्राक्रोशनं तर्जनं परुपवचनानि परिवादनिन्दादि तत्तुन्यादि त्वात् अनाक्रोश्यानिति व्यवच्छेदो भार्यापुत्राद्यर्थः । आक्रोश्यप्रकृत्या- क्रोशनार्थो वा तस्माच्छिदार्थमाकोशः प्रायश्चित्तं प्रत्याक्रारयेव क्रोशनके' ( १ ) । 'अभोज्यस्य वान्नमश्नीयात् ' अनान्तस्याऽभाज्यस्य अभोज्या- भस्य वाधुंपिकादेः स्मृतौ-" सप्तरात्रं यवान्पियेत् " ( मनु० ११-१५३ ) इत्यादि तस्य गुरुत्वादस्मिन्विषये लब्धे तदुक्तमिति चेत् । यमेवं विद्वांसमित्यधिकारविशेषः । उक्तं च तथा ज्ञानाग्निना पापं कृत्स्नं दहति वेदविद्" इति वेदविदपि विप्रोस्येत्यर्थवादाद्विदुप एतत् रहस्याधिकारो वाऽयम् । 'अक्षि वा स्पन्देत् ' स्फुरदित्यर्थः अक्षिकर्णस्पन्दनशब्दोत्र ( व च?) कर्मणि पच्मणि तत्र विनापि समीपेक्षा अनिष्टसूचकत्वात्तदुपशमार्थ प्रायश्चित्तम् । तत्र एव वा समीक्ष्येच्छन्ति' · कर्णो वा क्रोशेत्' शब्दायतेत्यर्थः । अक्षिकर्णयोः स्पन्दनं क्रोशनक्रियायां कर्तृत्वमौपचारिकम् रेतसोवा 'स्कन्देत् ' रेतसः पष्ठी निर्देशान्निद्रायां स्कन्दने प्रायश्चित्तम् । केचित्प्रथमान्तं पठन्ति । तत्राप्यविशेषान्नैमित्तिकम् । 'यूपं वोपस्पृशेत् ' ऊर्च चहोमादित्युक्तम् । ' श्मशानं वा गच्छेत् ' मृतमनुगच्छेदित्यर्थः। यदि वा 'शबदाहकाले" ' अग्नि वा चित्यमारोहेत् ' परिगीत- १ ो, ख.। २ त्य, क. घ. । ३ दिना, ग. घ. च. 1४-५-० घ.। ६-७०० घ.। ८-९-क.। १०-११० घ. । १३ स्व, क. ग. च. । १२-१४ ० घ. । - ? १ ·पु. १-३-६] श्रीमत्रायणीयमानतगृह्यसूत्रभाष्यम [२३] नवा गच्छेयुप वोपस्पृशेद्रेतसो वा स्कन्देदेताभ्यामेव मन्त्राभ्या माहुतीर्जुहुयादपि वायलिप्ते समिधा वादध्यादपि वा मन्त्रा. वेव जपेत् ॥ ४ ॥ एवमधर्ममाचर्यास्थूलम् ॥ ५॥ स्थूले वेषणया विहरेदवस्त्रो लोमत्वगाच्छादोऽग्निमारोहेत्संग्रामे वा मिति कचित् तदयुक्तं क्रत्वर्थोऽसौ तिष्ठेत्ततस्तदतिक्रमेऽनाम्नातप्रायश्चित्तं क्रत्वर्थम् । इदं पुरूषार्थ (र्थ ) निषेधस्य पुरुषार्थत्वात् । एवं यूपस्पर्शेऽपि । इतरथा प्रायश्चित्तद्वयं क्रत्वर्थ पुरुषार्थ च स्यात् । नाग्निभ्यो ब्यावर्ते- तेत्यादौ निषेधातिक्रमे त्वर्थमेव प्रायश्चित्तम् । न पुनरिदं प्रतिपुरुषार्थम् अस्य हि यद्यचरणीयान् वाचदित्यनेन सिद्धे यं यूपं वोपस्पृशेत् एवं सत्य नर्थकं स्यात्तस्मात्सामान्येनायं निषेधः । प्रतिवाक्यं वा शब्दाद्विकल्पार्थात्तेन समुचितानां स्मृत्यन्तरविहितं प्रायश्चित्तं जेयम् । एताभ्याम् जुहुयात् ' एवकारो वाक्यपरिपूरणार्थः । आहुत्यन्तराभावात् तदभावो जपति शब्दात् । आहुतीत्यनुवादो मन्त्रद्वयेनाहुतिद्वयस्य सिद्धत्वात् । तथासारो (१) जुहोतीति । अन्यस्तु एवकारो मन्त्रान्तरनिवृत्तिद्वारेण प्रकृतमन्त्रप्रशंसार्थः । अपि वाज्य- लिप्ते समिधा वादध्यात् । आज्यग्रहणं संस्कारार्थ घृतलक्षणार्थ वा अपि वा मन्त्रावेव जपेत् । एवकारो जपस्तुत्यर्थो नत्ववधारणार्थः पूर्वसूत्रद्वयानर्थ- क्यप्रसङ्गात् ॥ ४ ॥ एवमधर्ममाचर्यास्थूलं' एवं प्रकारमधर्ममाचर्येति केचिदस्थू- लग्रहणमनर्थकं प्रकरणवचनेनैव साधितत्वादस्थूलमुपपातकादि अधर्म माचर्य एताभ्यामित्यादि कुर्यात् । एतच्चैनसि गुरुणि गुरूणीत्यनेन न्यायेन मासं पक्ष वा पापानुरूपेण षण्मासादिकालं वा ब्रह्मचर्यादिनियमस्तु यथोक्त मपि-भ्रूण हनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृता इति ॥ ५ ॥ स्थूले वेषणया विहरेत् स्थूले महापातके स्वेन आचरत वेपणया तत्पापचिह्नं चरेत् तदुक्तम् " कृत्वा शवशिरोध्वज" मिति विहरेत्पृथिवीम् १ चो, ग च.। २-४-० घ. । ३ वोय, ख.। ५-६-० घ. । ८ कुर्यात . क. ख । .

·No text on this page.

·चतुर्थः खण्ड: वर्षासु श्रवणेन स्वाध्यायानुपाकुरुते ॥ १ ॥ 'वर्षासु श्रवणेन स्वाध्यायानुपाकुरुते' चतुष्पदं सूत्रं वर्षाग्रहणं भाद्रपदे श्रवणेन यथा स्यादित्येवमर्थ कृतं तेन प्रथमातिक्रमै कारणाभावा- च्छावण्यामेव युक्तमिति । तत्र किं श्रावण्यां ग्रहणं स्यान्नवर्षास्विति । अन्यस्तु प्रथमे श्रवणेऽनध्यायनिमित्तं विद्युदादि भवति स्तनिताद्यदि न कृतं तदा द्वितीयेऽपि कुर्यादित्येवं ननु वर्षाग्रहणमुभयार्थ वा अनन्यापेक्षं वा तन यदि प्रथमे श्रवणेऽनध्यायनिमित्तं विद्युदादि भवति तदा नैव कुर्यात् । श्रवणे- नेति तृतीयाधिकरणे ‘नक्षत्रे च लुपीति' (पाणिनिः २,३,४५)। अनध्यायशब्दोऽध्यायन्यायोद्यावेत्यत्र ( पा० ३,३,१२२ ) निपातितः । स्वश्वासावध्यायश्च स्वाध्यायः शोभनोवाध्यायः स्वाध्यायः । संज्ञाछन्दसो. बहुलमिति दीर्घत्वं बहुलग्रहणात् । उपाकरणं प्रारम्भः । तेन वर्षा- काले श्रवणे नक्षत्रे आत्मीयां शाखामध्यायार्थमुपाकुर्यादित्यर्थः । प्रकर- णात्स्नातकोऽध्यापयिष्यन्निति गम्यते । अन्तेवासिभिर्योगमिच्छन्निति लि- गाच्च । प्रथमाध्यापने वैतदन्वारम्भणीयेष्टिवन् न जपेत् । अभ्यासार्ध वा प्रतिसङ्गात् । उपाकृतेऽध्ययेने ब्रह्मयज्ञे चेति कोदोप इत्यपरे । शन्यस्तु ब्रह्मयज्ञेन युक्तं विशिष्टनक्षत्रकालश्रवणादत एव न कार्यम् । किंतु संवत्मरे नंवत्सरे कर्त्तव्यम् ज्योतिप्टोमवत् । स्वाध्यायानिति पूजार्थ बहुवचनं वेदाभि- प्रायं वा प्रपाठकाभिप्रायं वा । अथवा शिप्याः कोशेति मन्त्रलिङ्गात् । स्मृत्यन्तरे चोपाकृत्याधीयीत छन्दांसीनि कन्क्याच । एवं दन्तेवामिशब्दः सहाध्यायिनो लक्षयिष्यति । समानाध्यायः स्वाध्यायः स्वाध्यायेहितैः मह. योग इप्यते तस्मादन्तेवासिनः सहाध्यायिनोऽपि शक्यन्तेऽवगन्तुम् । दृष्टार्धत्व १ श्रावणे दा. ग. च.। २ म. स. फ.।३विच, ग. च । १-५ : ६.। ६-७ ० ५। ८ध्ययनार्थ. प. स.। ९ म. द ..। १० नन्द. ग. . ।ययने । तदात्यारम्भणीहिपत्ता, ८.। " विप्रा. र. च. । १२ उपनुरू (*). ग. २.। १६ न्या. ग. च । १४-१५ . ६ । १६ नउ पर.क.रु.।

·[२६] [पु. १-४-४ - श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । स जुहोति- अप्वानामासि तस्यास्तेजोष्ट्रीं गमेयम् । अहमिद्धि पितुः परिमेधामृतस्य जग्रभ अहं सूर्य इवा- जनि स्वाहा । अप्वोनामासि तस्य तेजोष्ट्रं गमेयम् । अहमिद्धि पितुः परिमेधामृतस्यजग्रभ. अहं सूर्य इवा- जनि स्वाहा । सरस्वतीनामासि सरस्वन्नामासि । युक्तिर्नामासि योगो नामासि । मतिर्नामासि मनो नामासि ॥ तस्यास्तेजोष्ट्रीं गमे- यम् । तस्य तेजोष्ट्रं गमेयमिति सर्वत्रानुषजति ॥ २॥ युजे स्वाहा प्रयुजे स्वाहोयुजेस्वाहेत्येतैरन्तेवासिनां योगमिच्छन्निति ॥ ३ ॥ प्राक् स्विष्टकृतोथ जपति । ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदि मपि सहाध्याययोगेऽस्ति परस्परसहाध्यायित्वादि तद्योगत्वादि वा । मन्त्र- लिङ्गात्तु क.क्ये तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्विति । मा मिति ब्रह्मचारिणं ब्रूते वक्तारमित्युपाध्याय(यं) प्रसिद्धः ॥ १॥ स जुहोति । य उपाकुरुते स जुहोति नाध्वर्युः । तत्र कर्म प्रदर्श्यते यद्यपाध्याय उपाकर्म जुहोति संप्राप्तिं चाह । शालाग्निकरणात्प्राग् जन्माग्नौ निर्मथ्य वा जन्माग्न्यभावे स्यात् । अन्यस्तु जन्माग्नावेव तस्य नित्यत्वात्तदेव निर्मथ्य उच्यते अरणिभ्यां मन्थनविधानाजातकर्मादौ । अप्पानामासि तस्यास्तेजोष्ट्रीमिति । अप्वोनामासि तस्य तेजोष्ट्रमिति । इयं व्यवस्था । एभिर्मन्त्रैर्जुहोत्याज्यमनादेशात् स्विष्टकृद्दर्शनादाज्यभागादि तन्त्रं लभ्यतेयथालिङ्गमनुपङ्गः। यद्यस्य लिङ्गं तत्तस्यानुपजति सरस्वतीति स्त्रीलिङ्गा- तस्यास्त इति अनुपजति सरस्वानिति पुल्लिङ्गात्तस्य त इति एवमुत्तरत्र ॥२॥३॥ प्राक् स्विष्टकृतोऽथ जपति' प्राक् स्विष्टकृतो जपतीत्येतावत्युक्ति सिद्धः प्राक् विष्टकृतो जपस्ततः किमथशब्देन तत्रैके एतेनान्तेवासिनां योग- १ तत्राग्नि, क. ख.। २ अनावस्था, ग च. । ३ ते सिद्धे, ग. च. ।

·पु.१-४-५] श्रीमैत्रायणीयमानवगृपक्षभाष्यम् । [२७] ष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मा मवनु वक्तारम्। वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिना, मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरायुर्मयि धेहि वे. दस्य वाणीः स्थ। ॐ भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुरिति॥४॥ दर्भगणिस्त्रिः सावित्री मधीते। त्रीश्चादितोऽनुवाकान् । को वो युनक्तीति च । मिच्छन् स्विष्टकृतः प्राक् स्विष्टकृत इति सूत्रच्छेदपरिज्ञानाद्वाथ शब्द इति मन्यन्ते ततोऽध जपतीति । अथानन्तरमन्तेवासियोगकामहोमादित्यर्थः । ततः स्विष्टकृतादितन्त्रे समापिते । यद्वाऽधशब्दोयमनध्येतव्योऽनर्थकत्वात् । यद्वाऽयशब्दोङ्गव्युदासार्थस्तेन स्वाध्यायोत्सर्गे वक्ष्यति अध जपति ऋतम- वादिषमिति तत्प्राक् विष्टकृतो न भवति जप एव केवल इति स्थितिरयमे- वार्थोज्यायान् ।। ४ ॥ दर्भपाणिस्त्रिः सावित्री मधीते ' दर्भशत एकवचनान्तस्सम- स्यते दर्भः पाणौ यस्येति । पाणि-शब्द एकवचनान्त एवार्थलक्षणत्वाद्वहु बीह रुपादानं दर्भपाणिरित्यधीत इत्यनेन संवध्यते न जपतीत्यनेन काका- क्षिगोलकवद्वोभयेनेति तत्पुनर्विचार्य पच्छो र्चशः सर्वमतेनेति केचित् । त्रींश्वादितोऽनुवाकान् वेदादाविपेत्वेत्यादीनधीत प्राचार्यों जपतीत्यर्थः । ब्रह्मचारी वाचार्याशक्तो यधाम्नायमभिव्याख्यातम् । को वो युनक्तीति चोपाकुर्महेऽध्यायान् । अध्यायापेक्षं मन्त्रे बहुवचनम् । तथा कुर्महेऽध्याया- निति स्थानानां व्याख्या । प्रथमस्थानमध्वरग्रहाः। उपतिष्ठन्तुं छन्दांमीति च जपतीति सबन्धः विष्टकृतादिमार्जनान्तम् । स्वयंकाई केपि ब्रह्म दक्षिणा दीयते । ब्रह्मन् होप्यामीत्यामन्त्रणादेव प्राक् स्विष्टकृत इति लिङ्गान् । अन्यस्तु दक्षिणान्ते नैव भवति । कुतो नित्यत्वे तोऽपि प्रकृतिवत्प्राप्तिः । एतेन स्थालीपाकाः स्थालीपाकेषु पूर्णपात्रविधानादम्बरादिवदुपाकर्मतो दृप्यते तदुक्तं नैमित्तिकत्वात्स्वाध्यायाध्ययनं शिष्याध्यायसंबन्धितया निमिन मुपाक- महोमस्य । स्वाध्यायसंस्कारः परपसंस्कारद्वारसः स्वाध्यापानिति संझानिर्दे- शात् । प्रतश्चायमयुक्तः ममाचारी नोत्सृजन्ति । उपाकर्मोन्नर भक्ति- व्यम् भनुन्सएस्य हि उपाकर्मप्रकररन सापापासाहतारमा नापमान १को ६ । ने..। द. ८ । ८. ३.५ - ० ।

·[२८] [.१-४- जीमेवामानामा उसकुर्महे ऽध्यायानुपतिष्ठन्तु छन्दासीति च ॥५॥ तस्यानध्यायाः समूहन्धातो वलीकक्षारप्रभृति वर्ष न विद्योतमाने न स्तनयतीति श्रुतिराकालिकं देवतुमुलं विद्युद्धन्वोल्काऽत्यक्षगः शब्दाः । श्राचारेणान्ये ॥६॥ श्रद्धपञ्चमान्मामानधीत्योत्सृजति पञ्चा - शंदतस्तु सदृशे कालवती अदृष्टार्थ एते कर्मणी तदुक्तं मनुपाध्यायस्यै राज- न्यादेश्व स्यात् । अस्तु चे किमत्रप्रमाण ।। ५ ॥ तस्यानध्यायाः' तस्याध्यापयितुरधीयानस या एकस्यानध्याये सति इतरस्य सामर्थ्यात्स्यात् । यद्वा तस्य वेदस्यानाध्याया इति कुत एतत् । उपाकृत्योत्सृज्य वेति उपाकरणानन्तरं व्यहं पञ्चरात्रं वा नध्ययनं ततश्चतुरहे पडहे वा वेदारम्भणं ततः पञ्चाहे सप्ताहे वा काल (१) मनध्यापने वारम्भ- स्तत उत्तरेणाध्याया स्तेपां सामर्थ्यात् । वेदस्य न विद्यतेऽध्यायोऽध्ययनं येषु तेऽनध्यायाः कालास्तानाह समूहन्यातः। वायो पांसुं समूहति पांसुसंयुक्तवायो वहति सतीत्यर्थः । बलिकक्षारप्रभृति वर्ष पटलप्रान्तश्रावादारभ्यानध्यायो भवतीत्यर्थः । न विद्योतमाने । यावद्विद्योतते तावदनध्यायः । न स्तनयतीति श्रुतिः । यावत्स्तनयति तावदित्यर्थः । श्रुतिग्रहण मादरार्थम् । अकालिकं देवतुमुलं विद्युद्धन्वोन्काऽत्यक्षराः शद्वाः इतिहासप्रसिध्या देवादीनां युद्धं निर्गु- णात्मकत्वाद्देवानां युद्धं तुमुलं भाव्येत ग्रहयुद्धं वा ज्योतिःशास्त्रप्रसिध्या देवतु- मुलं स्यात् । अाकालिकं द्वितीयेऽन्हि तात्कालिकं यावत् । विद्युद्धन्वो(द्वनो)न्का महोल्केत्यर्थः । धन्वेति पाठे इन्द्रधनुर्दर्शने । उल्कामहोल्का सूक्ष्माया अव- जनीयत्वात् । प्रत्यक्षराः शद्वा अतिक्रान्ताक्षरा ये गोमायुरुतादयः। सामध्यनि- रपि योऽक्षराण्यतिक्रम्य वर्तते । प्राचारेणान्ये । आचारो यदि समाचारस्तदा रथ्यादौ पलसन्निधानादौ चानध्यायो न स्यात् तस्मादाचारेणाचाराभिधाय- केन मन्वादिना येऽनध्याया अभिहितास्ते ततोऽवगन्तव्या इत्यर्थः ॥६॥ अर्द्धपञ्चमान मासानधीत्योत्सृजति । अर्द्धपञ्चमाः । अर्द्ध पञ्चमस्य येषां मासानां तेऽर्द्धपञ्चमाः । अधीत्य ब्रह्मचारी । इतरथाऽध्याप्यति ब्रूयात् । १-४-० घ.। २ तदप्युक्तम्, क. ख.। ३ . ग. । ५ शुं, ग. । ६ त्रिगु, ग. घ. । ७ लः, क. ग. च. ।

·पु. १-४-१०] श्रीमत्रायणीयमानवगृपमभाध्यन् । [२९] षष्ठान्वा ॥७॥ अथ जपति ऋत मवादिषं सत्य मवादिषं तन्मा- वीत् त्तद्धक्तारमावीदाबीमामावीद्वक्तारम् । वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितं माविरायु मयि धेहि । वेदस्य वाणीः स्थ। ॐ भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुरिति ॥ ८ ॥ दर्भपाणिस्त्रिः सावित्रीमधीते । त्रीश्चादितोऽनुवाकान् को वो विमुञ्चतीति विमुच्योत्सृजामहेऽध्यायान्प्रतिश्वसन्तु छन्दासीति च॥९॥ प्रतिपदं पक्षिणी रात्री नाधीयीत नात ऊर्ध्वमभ्रेषु ॥१०॥ उत्सृजति कति दिवसान्नाधीयीतेत्यर्थः। न पुनः स्वाध्यायमुत्सृजेत्तदुत्तरत्रान- ध्ययनविवाधनात् । अन्यस्तूत्सर्गसंज्ञक कर्म करोति । तदुपरिष्टाद्वक्ष्यति तथाच स्मृत्यन्तरम्. (या० ५० १.१४३ ) " पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामधापि वा जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिद्वहिरिति ततोऽाद् गृह उपाकर्म कर्तव्यम् । पञ्चा षष्ठमासाने सॉईपञ्चमासा- नित्यर्थः । तथाई पष्ठस्य मासस्य येषां तेऽर्द्धपष्ठाः । अधीत्योत्सृजतीति संबन्धः । मासे तुल्यो विकल्पो नतु कृतार्थतयेति । अध्ययनविधि (धे ) रा|यणाद् विना कृतार्थतेति नास्ति प्रमाणम् ।। ७ ।। उत्सर्ग माह अथजपति । स इति कृते कर्मणि प्राक् स्विष्ठकृत इति एतमन्त्र जपति । अहं पञ्चरात्रं वाऽनध्यायस्तदनन्तरं शिथिलं स्वाध्यायः प्रवर्तते वेदाङ्गानां सहाध्ययनात् ।। ८ ।। ६ ।। उत्सर्गोत्तरकालेऽनध्यायानाह-प्रतिपदं पक्षिणी रात्री नाधीयीत प्रतिपदं रात्रीमुभयतो वामरान पठेत् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया नात ऊर्ध्व- मभ्रेषु सत्सु नाधीयीत । एतच ज्योतिरावरणेबभ्रेषु द्रष्टव्यम् । स्मृत्यन्तरात् श्रत अर्ध्वग्रहणे समाप्तपाठादेवोत्सर्गादूर्ध्व स्यात् । तस्मादतः पक्षिण्येवानि- पायों ऊर्ध्वमित्येवमर्थ वक्तव्यम् । तेन न सर्वा काचित्प्रतिपद् गृह्यते । अर्द्ध- विद्धेऽनुपपत्तेः सर्वस्यास्तस्मादायप्रतिपद् गृह्यते ॥ १० ॥ १ विधानात्. ६. । २ ना. ग. घ. । ३-४ ० ग. घ. च.। . मंन्मने मंवत्सरे. ग. च.। ६-८० घ. । ७ मप्रवान्विता. । २.। ९० क. । १० रा... । राजादू ग. । ११ दिन , ग. ८. । - ·[३०] भीमेवागणीगमानागृह्यसूत्रभाष्यम् । श्राकालिको विद्युत्स्ननयित्नुवर्षेषु ॥११॥ गोनामेषु मन्त्र- ब्राह्मणकल्पयितुमेधमहानताऽष्टापदी वैपुवतानि दिवाधीयीत वैषुवतमार्द्रपाणिः ॥१२॥ रुद्रान्न नक्तं न भुक्ता न ग्रामे ॥१३॥ श्राकालिकविद्युत्स्तनयित्नु वर्षेषु अत ऊर्ध्वमित्येव प्रागुत्सर्गात्तु एष्येते तात्कालिका उक्ताः । अयमाकालिकार्थ प्रारम्भस्तेन वलीकक्षारवर्षे स्यान कतिपयबिन्दुमात्रे ॥ ११ ॥ गोनामेषु-दिवाधीयीतेत्यन्तं सूत्रम् । नामेष्विति छान्दसः समा- सान्तः । तेषु यन्मन्त्रब्राह्मणकन्पं तद्दिवाधीयीतेत्यर्थः । मन्त्रो वसीयस्येहीति ब्राह्मणं प्रजापतिर्वा इत्यादि कन्पाश्चातुर्होत्रा गोनामिकमित्यादि कल्ये पौरुषेयत्वादनित्ये नियमेन युक्ते इति चेत्प्रवाहनित्यत्वाच्छिष्यादीनाम् । तथा च पडङ्गो वेद इति नित्येयमाख्या कल्पग्रहणं कुर्वन् दर्शयत्यङ्गानामपि वेदवदनध्याया भवन्ति इति पितृमेधं मन्त्रब्राह्मणकल्पम् मन्त्रमत्रपितर इत्यादि । ब्राह्मण मिनुशलाकाद्यनुवाकत्रयम् । कन्पश्च प्राक् दक्षिणाचाराः पित्यज्ञ इत्यादि । पितृमेधश्चायं पटकाला येन पित्यागः । महाव्रतम् आयाहीकं महाव्रतमुपदधात्यादिकल्पः । य वा अयवा इत्यस्मात्प्राक् महा- व्रतं पचदिति च ब्राह्मणं शाखान्तरे महाव्रतकर्मनामधेयत्वात् मन्त्राणां नामधेयत्वाच्च अविशेपेणनिर्देशादेवं व्याख्यानम् । अष्टापदी ब्राह्मणमथ इपाष्टापदीति । कल्पोष्टापदी स्यादिति । वैपुवन्तं ब्राह्मणं शाकलं कल्पश्चैकवि- शोऽग्निष्टोम इत्यादि । ऊर्ध्व विषुवत इत्यस्मात्प्राक् महाव्रताष्टापदी वैषुवता- नीति समासपाठः । वैर्युवतमार्द्रपाणिः । अधीयीतेतिशेपः । विषुवानाम ऋतुस्तस्य मन्त्रब्राह्मणेषु वैषुवतमार्द्रपाणिरधीयीतेत्यर्थः। कल्पेऽपि स्वर उदात्तादिरस्ति ॥ १२ ॥ रुद्रान्न नक्तं न भुक्त्वा न ग्रामे'-रुद्राणां मन्त्रोऽष्टावनुवाक- स्थानम् । ब्राह्मणं रुद्रं वै देवा यज्ञादनन्तरं यन्नित्यादि । कल्पतस्तस्यां श्रोणाविति गवीधुकांतः । यदि रुद्रभीन्तीति च ॥ १३ ॥ १ द्युत क. । २ वर्षके, ग. । ३ दि चातु)तृक गोनामिक मप्यनाहिताग्नि द्वादशरात्रं त्रिरात्रमेकरात्रं वा पाकयज्ञोपचारादग्निमुपचरति, इत्यधिकं घ. । ४-५ ० घ. । ६ लेन, क घ.। ७ नाती, क. ग. घ. ग. च.। ८० क घ. । ९-१० मधिकं घ. । ११ ० क. घ. । १२ ० क घ. । १३ ती, क. ग. घ. । । - ·पु. १-४-१६] श्रीमैत्रायणयमानवगृत्पदनभाज्यम् । [१] शुक्रियस्य प्रवर्यकल्पे नियमो व्याख्यातस्त्रयोविशं तु संमील्य ॥ १४ ॥ गवां तु न सकाशे गोनामानि गर्भिणी- नामसकाशेऽष्टापदी रेतो मूत्रमिति च ॥ १५ ॥ शुनाशीर्यस्य च सौर्ये चतुष्कामस्य चतुनों धेहि चक्षुष इति सूर्योऽपोऽ- शुक्रियं च नक्तं न भुक्त्वा न ग्राम इति च शब्दः ! गायत्रीमित्यादि पञ्चविंशतिरनुवाकमन्त्राः। कल्पो वातःप्रवर्गेत्यादि शाखान्तरे ब्राह्मणं प्रवर्दी- कल्पे नियमो व्याख्यातः स्वाध्यायमध्येष्यमाण इत्यत्र दिकालादिनियमो व्याख्यातः । नियमशब्दो व्रतेऽपि प्रारण्यं वर्तते । त्रयोविंशं तु संमीन्य अधीयीतेति संबन्धः । त्रयोविंशं शुक्रियानुवाक प्रकरणं संमील्याक्षिणी इति गम्यते । तु शब्दो विशेषणार्थः शुक्रियनियमादधिकोऽस्य नियमविशेषो- यम् ।। १४॥ गवां तु न सकाशे गोनामानि पूर्वसूत्रवदिदमपि व्याख्येयम् । गोना मानीति मन्त्रसमाख्याने तु गोनामान्येव काम्येत्यादीनि सामान्योपदेशाद्विजें विक्षेप इत्यादीनि च गर्भिणीनामसकाशेऽष्टापदी अष्टासंज्ञा गर्भिणी पशुः प्ररूढगर्भपादेश्चतुर्मिस्तस्या अभिघाँयकं ब्राह्मणमष्टापदीत्युपचर्यते । असकाशे नामाधीयतेति नायं विधिः सत्रिणामनकाशेऽध वाध्ययनस्य तस्माचत्सका- शेऽष्टापदीमधीचीतेति अधीयानं च मुक्का रेतोमूत्रमिति च चकारोऽसकाश इत्यनुकर्पणार्थस्तेन रेतोमूत्रसकाशे नाधीते इत्यर्थः । उपलक्षणार्थ च सर्वा- शुचीनां पुरीषादीनाम् । विपुवतमार्द्रपाणिः । अधीगीतेति शेषः । विपुवान्ना- मक्रतुस्तस्य मन्त्रव्राह्मणेषु विपुवतमार्द्रपाणिरधीयीतेत्यर्थः । कल्पेपि स्वर उदात्तादिरस्ति पञ्चदुर्यो येान्वेमि योगा भावात् (१०-१२ पर्यन्तो भागो द्वादशस्त्र व्याख्यारूप इति ज्ञेयम् ) ॥ १५ ॥ शुनासीर्यस्य ' मौर्य चक्षुः कामस्य चतुर्नोधेहीत्यारभ्यदिवाधी- चीतेत्यन्तं सूत्रम् । इतरथा आर्द्रपाणिरधीचीतेन्यनुवर्तते ततशाद्रपारेरघ्यनं । प १ निक ग. च. । २ था. ६ । ३ वीणि.क.। १ मे.. च.। ६ जोक. । ६ माद, ग. च । ७ स्य, ग. च. । ( ना, ग. न. । ६ चेनि. म. च. । १०-१२ ० ६.। ११ गो, ग. . !

·[११] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । [पु. 1-1-10 वगाहत इति च श्रादित्यसौर्ययाम्यानि षडचानि दिवाधीयीत ॥ १६ ॥ उपाकृत्योत्सृज्य च व्यहं पञ्चरात्रमेके ॥ १७ ॥ वेदारम्भणे समाप्तौ चाकालम् ॥ १८॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ प्रामोति । शुनासीर्यदेवत्ये द्वे ऋचौ सप्तत्वोतरणिरिति । चक्षुःकामस्य चकारस्यैक इत्यनुकर्षणार्थः । अग्नये भ्राजस्वतेऽष्टाकपालमिति त्रिहविश्चक्षुः- कामस्य तत्र सौर्ये याज्यानुवाक्ये तत्सूर्यस्य भद्रा अश्वा इति प्रातरनिहोत्रा. भ्युदितेष्ट्यां पच्यते । इह त्वाद्ययो!चो रधीतत्वात् । अन्ये पुनश्चक्षुःकाम- स्येति विशेषणं चक्षु नोंधेहीत्यस्या इच्छन्ति तदयुक्तं तस्याश्चतुर्नोधेहि चनुप इति स्वरूपनिर्देशाद्विशेषणमनर्थक सुसंदृशंत्वावयमित्यर्थ इति । सूर्ये इति विशेषानुवृत्तेः सूर्यो (?) आपोऽवगाहत इति च याज्योपादानमनुवाक्यनि- पृन्यथं सूर्य आदित्ययाम्यानीति कानीत्याह । पड्ऋचानीति । एवं च सौर्या- दीनां रात्राविति निषेधः । अथवा सौर्यादित्ययाम्यानि ब्राह्मणानि नपुंसक लिङ्गनिर्देशान्मामान्यापेचं वा नपुंसकत्वम् । एवं मति अयोदिवाध्ययनं मिद्रम् । तदेतग्मन्यत्सनत्याह तरणि इत्यादीनां मौर्यत्वात् सिद्धे ग्रहणमनर्थक म्यात् । एवं तर्हि ग्रामणापेवं नपुराकवंम् ।। १६ ।। 'उपाकृत्यांगृज्य' त्र्य नाधीयीतेति वर्चत पञ्चरात्रमक विकन्पार्थ जिनम् ॥ १७॥ येदारम्भाग ममाप्नी चाकालम् । वेदारम्भी वेदाद्यनुवाकः । वेदस मानिदान्तानवाः । पेत्या अग्निमनचाकालं कालादारभ्य यावद्वितीयेन्हि कालमित्ययः । एतयोः प्रत्यारम्भममाप्तिशब्दयोग्यमेवार्थः । न मध्गे र या यंट प्रारभ्य पधादादि पठितव्य इति वेदं चापि यथाक्रममित्रो पिरणगाडयाने बर्थ: मण्डः ॥ ४ ॥ ---- का Y ... " - ·पञ्चमः खण्डः अथातोऽन्तरकल्प५ व्याख्यास्यामः ॥१॥ अथातोऽन्तरकल्पं व्याख्यास्यामः। अथ शब्दो विशेषाधि- कागः स्वाध्यायधर्मप्रकरणे । अनध्याया गवां तु न सकाश इत्यादयश्चान- ध्याया व्याख्याताः । अन्तरकल्पज्ञानादितिकर्त्तव्यता व्याख्याता । अन्तर- कल्पस्तु बहुभिः कर्त्तव्यतया युक्तत्वात्पूर्ववत्स्वाध्यायकर्मणः सकाशाद्विशिष्ट- तम इति कर्त्तव्यताबहुत्वविशेषणतोऽधिक्रियते । अधिकृतस्य हीतिकर्तव्यता संवन्धः । अन्तरेऽन्तराले राजसूयस्थण्डिलाग्न्योः कल्पधर्म इति अन्तरकल्पं वक्ष्यमाणकर्मणो नामधेयं राजस्याध्यायसमाप्तिनिमित्तं नेतदस्ति प्रवृत्ति- निमित्तं चान्तरशब्द उभयापेक्षत्वात् । व्याख्यास्याम इति गौरवेण श्रेयस्कर- त्वमव्ययनित्यशब्दत्वेऽप्यस्य सूचयति । अथवाऽवबुद्धवेदार्थो गुरुणाऽनुज्ञातः कश्चित् । स्वान् गृहान्प्रस्थितः शब्दविद्यामधीयानैः पधि संगतस्त्वस्य तैः सह किलेवं वाद आसीत् । यथा अपान्नप्तकमविनाशेनावयवादिना [यदि न] अधीयेहं ततोऽनो प्रवेक्षा(च्या)मि इति प्रतिज्ञाय तमधीयानो विनाशितत्वात्प्रतिज्ञार्थनिर्वहणायामौ ...पणोदितैः। ऊस्वर्णाय गुरोर- गृहेऽन्तरा क्षुतद्वयश्रुत इत्यन्तशब्दयोगः । तथा लोके एवं विश्वाभानको विधीयते । अन्तरो वित्तायणीयात्वं मातुरिति तस्योपकारायेदमूर्खदैहिक कल्पितं तेरित्यन्तरकल्प इति । ऐतिहामिकी अन्तरशब्दस्य व्युत्पत्तिर्नचात्रै- तद्यथोक्तं किं चोयेन प्रतिज्ञाकर्त्तव्यमात्महननं निर्वाहितवान् । दुःशासनस्त्र रुधिरपानमिव भीमसेन इति कथितं तस्योदकदानादि । श्रान्मयातकानां मन्वादिनिषिद्धत्वादुदकक्रियादेरिति । यस्मादकर्तव्यापि किंचिन्प्रतिज्ञाय के नचिनिमित्तेन तनिर्वाहने लोके गर्यते प्रायोपवेशनात्प्रत्यवमिदुर्योधनवन् नारायणपलिपातस्तस्य कृतो भविष्यति प्रत्यहं नित्यत्वाकर्मरोस । ऐतिहासपोनित्यत्वपरिहारः । अन्यस्तु नायं स्वाध्यायधनों नाप्यन्तरं- १ इ ..।२-९-०६.1 ६ ह.ग.च.। ५...। ९८.२ । ६ त, ग. च. । ७ महिकेयर (?). २ च.। ८ ईन. ६ ।

·- -- (३४] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यमूत्रभाष्यम् । [पु. १-५-२ दर्भमय वासः परिधायाचम्यापां नप्त्र इति तीरे जपि- स्योदकद्योतकक्रिया। अपि तु स्वाध्यायोत्सर्जनविधिः । तथा च नायं स्वाध्यायधर्मोंस्त्वाभिवादादाविव । [नच तर्कस्योदकक्रियायामाचार्याणां च तर्पणं श्रूयते । आचार्यान्पितृधर्मेण तर्पयन्तीनि । तस्मादुत्सर्गविधिरयमुदक- समीपे । तथा च स्मृत्यन्तरम् ( या० १-१४३) जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिववाहिः- इति विधिश्वायं वक्ष्यमाणस्तथा बहूनां गृह्ये श्रूयते मध्यमायामष्टकाया मताभ्यो देवताभ्योनेन हुत्वा यो भ्यवयन्ते ताश्चैवदेवतास्तर्पयित्वाचार्यानृषी- न्पिढेचैतदुत्सर्जनम् । अथातोध्यायोपाकरणमित्युपाकरणं मुक्का तदुत्सर्ज- नमुक्तवान् । मध्यमाष्टका च तैष्या ऊर्ध्व विज्ञेया। तथा च स्मृत्यन्तरम् ( या० १-१४३) 'पोपमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वेति । रोहिणी च पौपस्य सितपक्षे दशम्यामेकादश्यां वा भवति । ईंह चोक्तम् । अर्द्धपञ्चमासानधीत्योत्सृजति पश्चार्द्धपष्ठान्वा तत्र श्रावण्या आरभ्य तैष्यां पञ्चमासा भवन्ति । अत एव स्मृत्यन्तरम् ( या० १-१४३) 'पोपमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वेति'। यदा तु तस्मिन्काले न केचनोत्सर्गमनुतिष्टन्तो दृश्यन्ते । तदा किं कुर्मः कमुपलभेमहि । शास्त्रार्थस्तावद्यथाऽस्माभिर्वर्णित इत्यलमतिप्रसङ्गेने प्रकृतमभिधीयते अन्तरकल्प इति कोऽर्थः । उपाकरणात्परतरं भगति तदर्वाक् न भवतीत्यर्थः । अत एवाथातः शब्दौ कृतौ ॥ १ ॥ दर्भमयं वासः परिधायेत्यादि ' नियमार्थ वचनम् । आचमनं म्मृतिगृहितम् । श्रपा नत्र इत्यनुवाको गृह्यते कल्पस्य मन्नत्वात् । वसन्ताय कपिलानिनिवत् । एतदेवेतिहासस्य मूलं मन्यामहे अस्मिन्नेव कर्मणि तैः सह जवाजवानाविनाशिनमित्यपि श्रूयते । वान्नाय अपां नष्त्र इत्यनुवाकमपि जपित्वा वेदजपफलेन युज्यते इति नूनमेतदग्निप्रवेशप्रतिक्षाने कारणं नेत्यवबुद्धवेदार्थतत्वो निष्प्रयोजनेऽध्यापने प्रतिजानीतऽतोनुवाको जप्त(पित)- १-१-० घ.। २ धे, ग. च. | ३ भोन्तक, ग. च. ४ य, ग. च. । ५-५-० ग. च.। " दं, क.। ८ मा, ग. च.। १० ता, ग. । चा, च.। ११ नम, ग. च. । १२ध्य, ग. च. ।

·श्रीमैत्रायणीयमानगृह्यसूत्रमाध्यम् । [३६] स्वाऽपोऽवंगाह्य ॐ भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुरिति ॥२॥ दर्भपाणिस्त्रिः सावित्रीमधीते त्रीश्चादितोऽनुवाकान् ॥ ३॥ श्रापो देवीर्हवि. धमतीरिमा नियाभ्या स्थ महित्रीणामबोऽस्तु अग्नेरायुरसि देवी रापो अपां नपाद्देवीरापो मधुमतीरग्नये स्वाहा रात्री)रात्रीमि त्यष्टौ ॥ ४॥ या ओषधयः समन्यायन्ति पुनन्तु मा पित. रोऽग्नेर्मन्वे सशेवृधमधिधाः कया नश्चित्र श्राभुवदूंतीति व्योऽनुवाकान्ते हि शुष्कशब्दः। व्याहृतिशब्दात्सतः कपिलेशब्दान्तरोचारेण विना नप्त इति जपयज्ञपक्षस्तत ऊों नत्र इति मन्त्रान् जपन् दर्भसमूहा- नुत्तरस्यादिना पूर्वान्तं जानीयात् । तीरेतीरैर्थे उदकसमीपे अपोऽवगाह्य मज्यो- न्मज्ये वासनं व्याख्यातम् । ॐ भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुरिति ॥ २ ॥ 'दर्भपाणिः सावित्री मधीत ' इति व्याख्यातम् । त्रींश्चादितो- नुवाकान् अधीत इति प्रकृतेन संबन्धः ॥३॥ आपो देवी रात्री चेत्यष्टौ' । आपो देवीरित्यादयोष्टावनु- वाकाः । अनुवाकादि प्रतीकत्वादनुवाकाधिकाराश्च ॥ ४ ॥ या औषधय इत्यादि । अग्नेमन्वन्त इत्यन्तम् । एते चत्वारोऽनुवाकाः । सशेवृधमधिधाः कयानश्चित्र प्रामुंवदिति तिस्रस्तं श) योरावृणीमह इति मार्जयित्वाऽऽचार्यान् पितृधर्मेण तर्पयन्ति द्वादशानुवा- कायाध्येतव्या अपि अधीत इति प्रकृतसंबन्धात् । स एताभिः पञ्चभि- भिर्मार्जनं कृत्वा तत आचार्यान् पितृधर्मेण तर्पयेयुरित्यर्थः। प्राचार्य- शब्दो मन्वादि संबन्धिशब्दत्वेन स्मृतिः । उपनीय तु यः शिष्यमित्यादी सूत्रकार भाष्यकारााचार्याः । आचार्य श्राचारं ग्राहयतीत्यादिरिति वचनात् पिठ्वतर्पणमसौ तृप्यध्वं ? तस्मै ते स्वधेति चोदकाचोदकाखलाञ्जलीन दधुः पितृतीर्थेन प्राचीनावीतिनः । तर्पयन्तीति बहुवचनमन्तेवासिभिः १ मा क । * दिति. क. ६.२ क्लि, घ.लि, ग. प.॥३० क. घ.। ४ ज्यात, घ.। जो, ग. च.॥ ५ मा. ग. च. । ५-६ ० ५.७ . क.ग. च.। ८ घी, क.। ९ भू, ग.। १० दू.ग.। (-१० ० ५.। ११ श्रा. ग. च.। १२ ० ग. ६. . !

·No text on this page.

·षष्ठः खण्ड:। अथाऽतोनिं प्रवर्तयन्ति ॥१॥ उत्तरतो ग्रामस्य पुरस्ताद्वा शुचौ देशे वेद्याकृतिं कृत्वाहवनीयस्थाने सप्तच्छन्दासि प्रति- ष्ठाप्य विष्टरान् दर्भमुष्टीन्वा दक्षिणाग्निस्थाने प्रौगाकृति कौशित खात्वा पश्चादुत्करमपां पूरयित्वा गार्हपत्यस्थानेऽग्निं प्रणीय युञ्जानः प्रथमं मन इत्यष्टौ हुत्वाऽऽकूतमग्निं प्रयुज स्वाहेति षड् 'अधातोऽग्निं प्रवर्तयन्ति' अथेत्यानन्तर्ये अन्तरकल्पादनन्तरमत इति तद्धेतुकमग्निप्रवर्तनम् । एतदेव मूलं यदहंगेतारोऽपां नप्तके समाप्तेऽनन्तर- मेवाग्निप्रथमाननुवाकानारंभेत्तेन गोदोहनविधिरत्रेति । यदन्तरमग्निप्रवर्तन- कर्मणोरानन्तर्येण तत्कर्मप्रयोजनेऽध्ययने कर्म न लभेत सेद्यचाचर्यते (?)॥१॥ कथं कृत्वा प्रवर्तयन्तीत्याह '-उत्तरतो ग्रामस्य पुरस्ताद्वा शुचौ देशे वेद्याकृति कृत्वा स्थण्डिलमग्नि प्रवर्तयन्तीत्यर्थः । उत्तरस्सिन्देशे पूर्वसिन्वा शुचौ वेद्यातिदर्शिन्या सदृशी वेदादिसंस्कारवर्जितं कृत्वाऽग्निप्रवर्त्तनं कुर्या- दित्यर्थः । याहवनीयस्थाने प्रान्देशे वेद्या आहवनीयसदृशदेशे चतुरस्र मायतनं कृत्वा तत्र च्छन्दांसि गायन्यादीनि जगत्यन्तान्यक्षरवृद्धिक्रमेण प्रतिष्ठाप्य कथं विष्टरान् दर्ममुष्टीन् कल्पयित्वा स्वतछन्दसां प्रतिष्ठानामभावसंजकः शब्देवि- टरान्दर्भमुष्टीन्कल्पयित्वा स्थापयेत् । विष्टरदर्भपुञ्जस्याकारकृतो विशेषः । दक्षिणाग्निस्थाने प्रोगाकृति कौसितं खात्वा प्रोगस्याकृति प्राङ्मुर्ख शकटाकारं इदस्य कौसित इति संज्ञा कौसितान्मार्जयित्वेति व्यवहारार्थम् । अत्र इदे कुसी. तथी राक्षसी। वामदेवस्तु तेनाख्यानेनाग्निना प्रवेशितेति कृत्वा कोसितो ह्रद उच्यते पश्चादुत्तरं कृत्वेत्यध्याहारः । पालिरुत्करः पश्चात्कोसित इति इदः । अयं पूरयित्वाद्भिः सर्वत्र पूरयेयुरित्यर्थः । सर्वत उक्ता श्रुतिरग्निः प्रवर्तते अन्तर कालापेक्षा गार्हपत्यस्थाने वियसप्तमी गार्हपत्याने पश्चात्तस्या वेदेईप- त्यसदृशमायतनं कृत्वाग्नि प्रज्वाल्य जन्माग्नि चौपासनं वा प्रज्चाल्योद्दीप्य १ त्वम्, ग.। २ रभेत. ग, च.। ३-४ ० ६.। ५ ति. घ.। निट्ट, ग. च । तिनिस, क. । ६ स . ग. च. । ७-८ ० २ प. ।

·श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । [पु. १-६-४ जुहोति विश्वो देवस्य नेतु रिति सप्तमीम् ॥२॥ यज्ञियाना समि- धां त्री स्त्रीन् समित्पूलानुपकल्प्य प्राक्स्विष्टकृतस्तिष्ठन्तो व्याह- तिपूर्वकं खण्डिलस्यादितस्त्रिभि रनुवाकै रेकैकेन स्वाहाकारान्ता- भिरादधति ॥ ३॥ आपोहिष्टीयाभिः कौसितान् मार्जयित्वा तस्मिन्नग्नौ युञ्जानः प्रथमं मन इत्यादयः पञ्चदशाज्याहुतीर्जुहुयात् । सर्व- त्रानादेशे आज्य मेव ज्ञातव्यम् । स्विष्टकृद्दर्शना दाज्यभागादितन्त्रसुवा- धन्तश्च प्रधानस्थानेत्र स्रुव एव सुगं भवति तथोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ॥२॥ 'यज्ञियानां समिधा स्वाहाकारान्ताभि रादधा(धति' । ततः समित्पूलांस्त्री स्त्रीन्यज्ञियानुपकल्प्य पश्चादग्नस्तिष्ठन्तःप्रास्विष्टकृतस्तु आद- धेति खण्डितस्याग्नेस्थानस्यादितस्त्रिभि रनुवाकै रनुवाकमूलै यथासंख्यवी- प्सावचन मेकस्य मूलार्थ व्याहृतिपूर्व मनुवाकत्रयस्य चाहुति त्रयेण यथासं- ख्यमुत समस्ताभिरिति यथासंख्यं व्याहृतिपूर्वमित्येकवचनात् ॥ ३ ॥ श्रापोहिष्ठीयेति स्वस्ति वाचयन्ति'। आपोहिष्ठीयै मर्जिन तन्त्रपक्षे विचारणीय मुद्ग्राहवदिति चेन्न तत्र नक्षत्रदेवताद्यपि विधीयते । अनुवादः कौसितोदके विनोदनार्थः स्यान्मार्जनस्य । अन्यस्तु कौशितानिति तस्यैव मार्जनमुदकस्योद्धारः । अत एवाहवनीयस्थाने छन्दोर्था दर्भमुष्टयो विष्टा वा तेऽपि प्रवहितव्याः। गार्हपत्यस्थाने पश्चादग्निस्तत्संबन्धिनो भसादि इयांस्तु विशेषः कौसितस्य समन्त्रमितरयो स्तूष्णीं धानाभिरिति नियमः । ब्राह्मणान् त्रिप्रभृतींस्त्रीन्या स्वस्तिवाचोदकपूर्वमेकैकसै ब्राह्मणाय धाना दधुः पूर्ववदत्र सहाधिकारो वा वाचयन्तीति वचनात् । तथाग्नि प्रवर्त्तयन्तीति बहुत्वोपक्रमात्सर्वेऽपि तिष्ठन्त आदधतीति बहुत्वं न ब्रह्माद्यपेक्ष मिति । प्राकृतिं कृत्वैवं ब्रूयाद् गार्हपत्यस्थानेग्निरिति वा सत्रिवदग्निमस्ति वापोज गार्हपत्यस्थानेऽग्नि प्रज्वान्येति लिङ्गाल्लौकिकारणेयोग्निरिति गम्य- तेऽन्यथाग्नि प्रणीयेति तस्मात्प्रज्वाल्येतिवचनाल्लौकिक विज्ञाय जातकर्मा- दयो निर्मथ्य क्रियन्ते मन्थनं च हि(नहि ) संस्कारतया किं तर्हि उत्पतिर्न . १ स्नुव, ग. च. । ० घ. । २ दम्पति, ग. च. । ३ पू, क. घ. । ४ द, ग. च. । ५ ० ग. च. । ६ च्यो, घ.। ७-९ ० घ.। ८ दि०, क. ।

·पु १-६-४]] श्रीमैत्रायणीयमानवगृतसूत्रभाष्यम् । [३९] धानाभि ाह्मणान्स्वस्ति वाचयन्ति धानाभि ाह्मणान्स्वस्ति वाचयन्ति ॥ ४ ॥ इति मानवे षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ . चोत्पति (म्) संस्कारतयापेक्षन्ते भूतानि साग्निका इति त्रूमः पक्षेऽसंस्कृतेऽ- ग्नौ क्रियन्ते आहृत्यवदध्यान्मथित्वेत्यादिवचनात् । उक्तं चात्र शिविर- स्वामि पादै नास्ति वचनस्यातिभारः किमिव वचनं कुर्याचावन्न प्रामाण्यं संस्कृतेनौ यथा भवतीति । अन्यस्तु यन्मथित्वारणिपक्षे पैक्षान्तरान्नित्यमेव न वैकल्पिकं 'ये शाखान्तरीयाद्वचनं तूष्णीं निर्मथ्यो भ्राष्ट्रः संतपनीयेत्र दीप्यमानवचनं तत्र लौकिको न वारणेयः कथितः । अयं तु विशेषः । स यत्रेता(?)समन्त्रकमात्मने नोत्पद्यते सश्रौत (:) यस्तूत्पद्यते ते जातकर्मादो तूष्णीं निर्मथ्य परमेष्टिविधानन चोत्पाते स स्मार्तः । अन्यतो यत्र दीप्य- माने स लौकिक इत्येषा विविधा स्थिति रग्ने (:) स्वस्ति बृहीत्युक्तोदकपूर्व धाना दत्वाऽग्नि युञ्जानः प्रथममित्यादौ त्रिस्थानमध्यमुपक्रमन्ते । स्विष्टक- त्पाठे अध्वर्युब्रह्मत्वपूर्ण पात्रादयः ॥ अथ किमर्थ मार्गवासा इत्यादि धर्म- गणमध्ये स्वाध्यायोपाकरणादयोऽग्निप्रवर्तनान्ता अध्ययन धर्माण उन्यन्ते तत्र पाठे एतेषु ब्रह्मचारिण एवाधिकारः स्यात् । इहत्वनारभ्य पाठात्मर्वेपा मधिकारः सिद्धः । तस्मादन्यार्थे अध्ययने गोनामादि धर्मवदन्तर कल्पान्नि- प्रवर्तनकर्मणी स्यातां तेनैकः कुरुते जन्माग्न्यादौ यथाधिकारं यजमान एव समेत्य समित्पूलांस्तिष्ठन्नादध्यान्न ऋत्विक् । एप विधिः प्रयोपत्र भेदः (भेद) प्रयोगभेदमपेक्ष्य बहुत्वं प्रवर्तयन्ति वाद-(च) यन्तीति । एवं मध्यपि तिष्ठन्तो प्यादधतीतिवहुवचनं नतु ब्रह्माध्वर्यपेदम् ॥ ४ ॥ इति पूरणप्याख्याने पछ' साडः ।। ६ ।

·सप्तमः खण्डः अथोपनिषदर्हाः । ब्रह्मचारी सुचरिती मेधावी कर्मकृद्ध- नदः प्रियो विधा५ वा विद्ययान्वेष्यन् ॥ १॥ अस्मिन्नेव प्रकीर्णे स्मातकाधिकारे ब्राह्मयानसंबन्धाः कर्तव्या इत्याह अथोपनिषदर्हाः । अथेति वाक्योपन्यासार्थः । उपनिपच्छन्दो वेदैक- देशवचनोऽपीहकृत्स्ने वेदे वर्तते शास्त्रान्तरैरविरोधादितरथा अधियज्ञादि कस्य वेदैस्यानीं अपि व्याप्यस्य ब्रह्मचारिदुराचारादयस्तञ्च शाखान्तरविरु- द्धम् । यद्वा रहस्यत्वात् वेदार्थ उपनिपच्छब्देनोच्यते तथा तानि तीर्थानि ब्रह्मण इति वक्ष्यति । किमर्थमेव सूत्र्यते । अथाप्येवं विधेषु व्या. ख्यातम् स हि गरीयो वेदादिस्तस्याऱ्या योग्याः । अथोपनिषदमहतीति कर्म- ण्याणत्यण् । तानाह ब्रह्मचारीत्यादि ब्रह्मचारि ग्रहणमनर्थकं तस्यैवाध्य- यने तदर्थावबोधेनैव वाधिकाः ! स्नास्यन् गां कारयेदित्युक्तत्वात् । एवं तर्हि हस्तस्य यद्विद्याधिगमो मन्वादिषु श्रूयते विद्यार्थ पडिति । संवत्सरे संवत्सरे द्वौ मासौ गुरुगृहे वसेदिति चाँतो ब्रह्मचारि (चर्या ) चरिणो वेति" ब्रह्मचारिग्रहणम् । सुचरिती मार्गवासस्त्वादि यमनियमजातसाधुचरितं यस्यास्तीति सुचरिती ग्रहणधारणाय समर्थो मेधावी मतिमानिति यावत् । सुचरितीत्यनेनैव सिद्ध कर्मवग्रहणमतिशयवत् सुचरितीत्यनेनैवार्थः । अथवा दुर्मेधा अपि कर्मयुक्त उपनिषदर्हः । धनदः पूर्वोक्तगुणेभ्योसौ विशिष्टंः । प्रियो बन्धुत्वादिप्रीतिकारणो मेधावीति अयमप्यपर पूर्वाविद्यामन्तरे , विद्याविनियमः । इतरथा भृताध्यापनाध्ययने स्याताम् । नहि धनेनैवभृतिः किं तद्यनेनापि परिभाषितेन वस्त्रादिना । वा शब्दश्चार्थे विद्यां चेति । आचार्य पुत्र इति मनुना पठितानामुपसंग्रहार्थः :। वाचिका सुचरिती सुचरितीत्यने- नैवसिद्धम् ॥१॥ १ प्रकरणे, घ. । २ यौवन, क. ग. घ.। ३-४ ० घ. । ५ मि, ग. च.। ६ व, ग. च. । ७ तव्याः, ग.। तव्यः, च ॥ ८-९० घ.। १०-११० घ.। १२ वै, च. । ० ग.॥ १३ वा, घ.। १४-१५ ० घ. । १६ म्यासो, ग. च. । १७ विहितः, ग. च.। १८ मिः, ग. च.। १६-२० ० घ.।२१-२२ ० घ.

·.. पु. १-७-५] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् [४१] तानि तीर्थानि ब्रह्मणः ॥ २॥ भार्या विन्दते ॥३॥ कृत्तिका स्वाति पूर्वैरिति वरयेत् ॥ ४॥ रोहिणीमृगशिरः श्रवणश्रविष्टोत्तराणीत्युपयमे तथोद्वाहे यद्वा पुण्योक्तम् ॥ ५ ॥ 'तानि तीर्थानि ब्रह्मणः । तान्येतानि ब्रह्मचर्यादीनि तीर्थानि पात्रभूतानि ब्रह्मणो ब्रह्मयज्ञस्य संप्रदानकारणान्यर्थः । अथवा तावन्त्येभिरिति तीर्थानि गङ्गादीनामवतरणवानि निष्ठानार्थ पारगमनार्थ यथा तथैतानि ब्रह्मणः शब्दब्रह्मण एतैस्तीथैः शब्दब्रह्मणि निष्टायां तत्र हि निष्णांतस्य परब्रह्मावाप्तिः श्रूयते । एवमर्थ हि तीर्थेन संप्रदानस्योपमानम् ॥२॥ ' भार्या विन्दति(ते): यद्यपि रागतो भार्यावेदने प्रवृत्तिस्तथापि न विधिमन्तरेण शास्त्रीयत्वं भार्यावेदनस्य लभ्यते तस्माद्विन्देतेति प्राप्ति(:) विन्दते इति छान्दसो वर्तमानोपदेशः । पञ्चमलकारो वा छन्दोवत्सूत्राणीति कृत्वा भार्यामिति भाविनी संज्ञा सक्तून्पिनष्टीतिवत् । अपर आह । सत्यं- भाविनी चेयं संज्ञा तथापि यूपं छिनत्तीतिवेत् संस्कारशब्दाय भार्या विन्दत इति यथाच्छेदनादिना धर्मेण यूपो भवति एवं वक्ष्यमाणैर्वेदनधर्मेर्भार्यादीनि एवं च यूपं वचनान्यतोऽनवगते भार्यामित्येकवचनं विवक्षित मेवं चेट्ठ(द्वन्) ध्याप्टमेधिवेद्याऽन्दे इत्यादि निमित्ते विवोढापि द्वितीया नैव भार्या शब्द- वाच्या भवति न तया तवन्म(द्धर्मा)धिकारो निवर्तते तदुक्तं धर्मप्रजासंपन्ने(पुं) दारे(पु) नान्यां कुर्वीतेति ॥३॥ कथं विन्दत इत्याह कृत्तिकास्वाति पूर्वैरिति वरयेत् । कथं तु- तीया यावता कृत्तिकास्वातिपूर्वेष्विति सप्तम्या भवितव्यं सप्तम्यर्थस्य साधकत्वेन विवक्षितत्वात्तृतीया । नक्षत्राभिप्रायं पूर्वरित्युक्तमापाढादीनां स्त्रीत्वात्पूर्वाभि- रिति स्यात् । हूँन्द्वगर्भोयं द्वन्द्वः । इतरथा द्वन्द्वेषित्वात्पूर्वनिपातः स्यादिति करणादन्यैरपि पूर्वोक्तेर्नक्षत्रैर्वरयेत् ॥ ४ ॥ रोहिणी प्रशस्तानीति गम्यते तथा स्वातौ तथेति उद्वाहे च रोहिण्या- दीनि शस्यन्ते यद्वा पुण्योक्तं वा शब्दः स्वार्थे यच नक्षत्रं पुण्ये पुण्यसूच- १-० ग.घ.। २-४-० घ.। ३-० ग. च.। ५ याद, घ.|६-७-०५.। <-९० घ.।

·[५] भीमेशागणीगगानामा " T. 1-16 पञ्च विवाहकारकाणि भवन्ति वित्त रुप विद्या प्रज्ञा बांधव इति ॥ ६॥ एकालाभे वित्त विमृजेद् द्वितीयालाभे रूपं तृतीयालाभे विद्यां प्रज्ञायां चान्धव इति च विवहन्ते ॥७॥ वन्धुमती कन्यामस्पृष्टमैथुना मुपयच्छेत समानवर्णामसमा. केषु शास्त्रेषु पराशरादिविरचितेषु उक्तं तदपि शम्त मुद्वाहे इति करणस्यैवायं प्रपञ्चो यद्वा पुण्योक्तमिति ॥ ५ ॥ 'उद्वाहे च पञ्चविवाहकारकाणि भवन्ति' उद्वाहो विवाह इति तुल्यार्थी कारकाणि हेतुभृतानीन्यर्थः । पञ्चभिरेव हेतुभिर्विवाह-संबन्धो भवति तदाहवित्तमित्यादि वित्तं गोहिरण्यादि रूपं पुरुपलक्षणं ज्योतिः शास्त्रोक्तम् । विद्या आन्विक्षिक्यादिः । प्रज्ञा देश (शे ) काले चाऽविधुरम- तित्वम् । बन्धुरेव बान्धयोऽभिजनः । अवदातकुलप्रसूतत्वात् ॥ ६॥ पञ्चैव यदाऽसमुचितानि तदा कथं कुर्यादित्याह । एकालाभेवित्तं विसृजेत् वित्तस्यानित्यत्वात् । भूत्वापि न भवति अभूत्वापि च भवतीति रूपादिभिर्धनं लभ्यत ऐवेति । द्वितियाऽ लाभे रूपम् ( विसृजेदितिसर्वत्र द्वितीयस्य विवाहकारकस्यालाभे विद्यादिभिस्तिसृभिर्विवाहः । विद्यादिभि राधेयं रूपं तस्याहार्यत्वात् विद्यादिन्यलङ्कारभूतानि पुंसः । तृतीयालाभे विद्याम् । अर्नेधीतवेदो विद्या मधिगन्तुमल्पप्रयत्नोऽपि शक्नुयाद्यदि प्रज्ञा- वान् वन्धुमांश्च भवतीतिभावः । तथा प्रज्ञायां बान्धव इति च । असमासकरणं च केवलायामपिप्रज्ञायां बान्धवेऽपि च केवले विवहन्ते कन्यां वरयन्ते ददते- च । ऐवं मत्वेति नावधारणं वृत्तिं शीलं च विवाहकारणं च केवलायामपि पूजार्थ बहुँवचनं दृश्य॑ते । शद्धेपु पञ्चसु वित्तादिषु न शीलहीने ते विवहन्ते ॥ ७॥ कन्यां बन्धुमती बन्धुरिह भ्रातोच्यते भ्रातृमतीमित्यर्थः । अस्पृष्टम- नभिज्ञातं मैथुनं सुरतं यया साऽस्पृष्टमैथुना । अनन्यपूर्वा वा उपयच्छेत स्वी- कुर्यात् । दद्याच्च उभयत्र चायं नियमः पूर्वोक्तेऽपि प्रतिग्रहीतुश्च तथा चानेन १ वा, क. घ.। २ निगम्य, (म्याः ), क. ग. च. । ३ हत्वात्, ग. च. । श्री. ग.च.।५-८० घ. ६०.७० कागको.च.।

·- पु. १-७-९०] भीमैत्रायणीयमानवगृस्यप्रभाष्यम् । [५] नप्रवरा यवीयसी नग्निका५ श्रेष्ठाम् ॥८॥ विज्ञानमस्याः कुर्यादष्टौ लोष्ठानाहरेत्सीता-लोष्ट५ वेदिलोष्ठं दूर्वालोष्ठं गोम- यलोष्ठं फलवतो वृक्षस्याधस्ताल्लोष्ठः श्मशानलोष्ठ मध्वलोष्ठमि- रीणलोष्ठमिति ॥ ६ ॥ एवाभिप्रायेणाख्यातद्वयस्य प्रयोग उपयच्छेत विवहन्तीति च । अस्पृष्टमैथुना च सा ज्ञेया अनभिप्राप्ता स्त्रीवन्मणि चतुर्धावरणम् । अनुपभुक्ता नक्ता (ग्ना) तथा च स्मृत्यन्तरम्- तस्मादव्यञ्जनोपेतां रजसा मा ( ना ) प्त-यौवनाम् । उपभुक्तां न सोमाद्यैर्दद्यादुहितरं पिता" तथा पितृगेहे यस्या रजो दृष्टं तां विवाहयन् वृपलीपतिरित्यन्ये समानवर्णामसमानप्रवरां च । केचिदेतन्मन्त्रं पठेन्ति 'समानवर्णा ब्राह्मणो बामणी क्षत्रियः क्षत्रिणीत्यादि । असमानप्रवरा नामसंख्याभ्यां सर्वे नि- पिध्यन्ते । प्रवराणां न नाम्नैव केवलेन संख्यया वा ततो भिन्ननामभिः समसंख्यैर्विवाह इप्यते । भिन्नसंख्येन समाननामभिश्च । एवं च व्या- ख्याने ऋक्षभरद्वाजेर्भरद्वाजविवाहो भवति नान्यथा भृग्वाङ्गिराष्टिंपेणा- दिभि गूणाम् । नग्निकां श्रेष्टां नव नग्निका स्वार्थे क प्रत्ययः । नमिकाम- प्राप्तस्त्रीभावामयौवनरसामुपयच्छतेति तथा श्रेष्ठां लावण्ययुक्तां स्त्रीलक्षणो- पेतामित्यर्थः । नान्यल्लावण्याच्छेष्ठत्वं कन्यायां विद्यते । अनेनैवाशयेन मनुनोतं ' स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि' अव्यङ्गाङ्गी सौम्यनाम्नमित्यादि । अथवा नग्निकां श्रेष्ठां निर्वस्त्रवती श्रेष्ठां विवस्त्रा सती श्रेष्ठा या भवेत्तामुपयच्छेत। यस्मात्कुरूपापि वस्त्रायलकारकृता मनोहारिणी भवति । तस्माद्विवस्त्रा सती न सर्वा शोभते किं तर्हि काचिदेव लक्षणवती नापि च वैधव्यदौर्भाग्यादि- दोपा दृश्यन्ते तस्माददृष्टं दूपणं दुज्ञेयम् ॥ ८॥ तबधा विज्ञायते तदर्शयितुमाह-' विज्ञानमत्याः कुर्यात् ।। विज्ञायते येन शुभमशुभं च तद्विज्ञानं तदाह-अष्टौ लोष्टानाहत्य ॥६॥ १-५ ० ५.। २ भरलं. क.। ३ ना. ग. च.। ४ा, ग. च.। ६-७ ० ५.। (-१-० ८. । १-१६ ०८ ।

·[१४] जीपानापमाणा। [". 1-1- देवागारे स्थापयित्वाथ कन्यां ग्राहयेत् यदि स्मशानलोष्टं गृह्णीयादवलोष्ठ मिरिणलोष्ठ, वा नो पयमेत् ॥ १० ॥ संजुष्टां धर्मेणोपयच्छेत ब्राहोगा शोल्केन वा ॥ ११ ॥ शतमिति रथं दद्याद गोमिथुन वा ॥ १२ ॥ इति सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ देवागारे स्थापयेदि (यित्वे)त्यादि निगदव्यागातम् । अथ कन्यामष्टानां मध्यात्कन्ये एकं गृहाणेत्युकान्गतमं ग्राहगेत् । यदि श्मशान- लोष्ठम् । एपां तु चान्यतर(म)ग्रहणे चोपगमो नोपलम्गेत । गस्मादेषां स्मृत्य- न्तरे दोप उक्तः श्मशानात्पतिमीत्वम् । अध्वनः प्रव्रज्या । इरिणे दुर्भगत्वं शेषाणाम् प्रशस्तत्वम् ॥ १०॥ संजुष्टां धर्मेणोपयच्छेत ब्राह्मण शोल्केन वा' सम्यग् जुष्टा स्त्री तां ब्राह्मेण धर्मेण वाग्मो धर्मः कन्गाया उदकपूर्व माहूय दानं शुन्कं यत्क- न्याय वरो ददाति वरं तदुच्यते । तेन निवृत्तः शान्को धर्मस्तेन शोल्केन वा संजुष्टां वा ग्रहण मुपलक्षणार्थ तेन ब्राह्मो देवस्तथैवेत्यादि द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ शुल्कनियमार्थमाह- शतमितिरथं गोमिथुनं वा दद्यादिति विकल्प:' । कनकायलकारभक्षफलादीनि वा ॥ १२ ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने सप्तमः खण्ड ·अष्टमः खण्डः पश्चादग्नेश्चत्वार्यासनान्युपकल्पयीत॥१॥ तेषूपविशन्ति पुरस्ता- प्रत्यङ्मुखोदाता पश्चात्प्राङ्मुखः प्रतिग्रहीता दातुरुत्तरतःप्रत्यङ्- मुखी कन्या दक्षिणत उदङ्मुखो मन्त्रकारः॥२॥ तेषां मध्ये प्राक्- तूलान्दर्भानास्तीर्य कास्यमक्षतोदकेन पूरयित्वा अविधवास्मै प्रयच्छति॥३॥ तत्र हिरण्यम् ॥४॥ अष्टौ मङ्गल्यान्यावेदयति॥५॥ इदानी ब्राह्मधर्ममाह- पश्चादग्नेश्चत्वारि अासनान्युपकल्प- यीत' वृपीकादीनां च पलाशभृङ्ग गोमयादि धर्म उपकल्पयते ॥ वक्ष्य- माणे उपवेशने कस्य पुनरग्नेः पश्चात्कन्याया जातकर्माद्यभावादग्निर्नास्ति नापि सर्वा काचित्प्रथमगर्भा कन्या येन सीमन्तारणी स्याता मेवं तहरणिनि- मथितेऽनौ भगार्यमादि यागः स्यात्तस्याग्नेः पश्चात् । स हि लौकिकोऽप्य संकीर्णत्वान्मध्यतरस्तस्माद्वैद्यां विवाहहोमार्थ स्थापयिष्यमाणस्याग्नेः पश्चादा- सनकल्पनमिति निष्कर्षः ॥१॥ तेपूपविशन्ति मन्त्रकारोयं प्राप्तः कन्यावरयितुर एव स इत्यर्थः प्रेष्यते स उच्यतेऽन्ये तु दधिहोमीत्याचक्षते ॥२॥ तेपामुपविष्टानां मध्ये स्तरणं प्राक्तृली कुर्यात् दधिहोमी चेदुपविष्ट एव मध्यस्तरणं कुर्यादास्तीर्य कांस्यमक्षतोदकेन पूरयित्वा अविधवास्मै प्रयच्छति सैव पात्रं पूरयत्यक्षतैः सहितेनोदकेन या प्रयच्छति का प्रत्ययात् । अस्मै दात्रे प्रयच्छति प्राधान्यात् । पूरयित्वा मन्त्रकारोऽयं वान्तर्यात् ।। ३ ।। तत्र हिरण्यमष्टौ मगलान्यावेदयत्यादध्यात् । मङ्गलाय हितानि मङ्गल्यान्यावेदयन्तो मङ्गल्यान्युका को दाता प्रतिग्रहीता च कुतो ददाति प्रतिगृहाति तयोः समानकर्तृकत्वेनावगतत्वान् । यहा पिता भ्राता वा यत्संबन्धिनी तां दद्यादित्यनेनैकवाक्यत्वात् त्रिब्रह्मदेयेति वचनान्नकन् शुल्कदेयेति गम्यते । अन्यथा ब्राह्मविशेषणमपार्थकं स्यात् ।। ४ ॥ ५ ॥ १ यवाला, क. । यदना. ग. च.। २ गे, ग. च.।३-०८.४ न्तिक । ति, घ. । ५ तत्र, ग.। ६-८ ५. ।

·[१६ जीमेपागगीमानामागरमा गए । महल्यान्युत्का ददामि प्रतीगृहामीति त्रिप्रदेया पिता भ्राता वा दद्यात् ॥६॥ सहिरण्यानञ्जलीनावपति धनाय त्वेति- दाता पुत्रेभ्यस्त्वेति प्रतिग्रहीता तस्में प्रत्यावपति ॥ ७ ॥ चतु- य॑तिहृत्य ददाति ॥ ८॥ सावित्रेण कन्यां प्रतिगृह्य प्रजापतय इति च क इदं कस्मा अदादिति सर्वत्रानुपजति कामैतत्त- इत्यन्तम् ॥ ९॥ पिता भ्राता वा पितुरधिकारः । वा ग्रहण मन्यमातामहादीनामुपलक्ष- णार्थ तथा च स्मृत्यन्तरम् । (या. १-६३) "पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः अन्यस्त्वाह कथं स्मृत्यन्तरेणकवाक्यता नाम । अयमियत्स्वयं स्मृति- कारेण नोक्तं चाप्रतिपिद्धं तत् स्मृत्यन्तराद् ग्राह्यमविरोधात् । यस्मान्नहि सर्व सर्वत्राम्नातमत एच सर्वस्मृतिप्रत्ययेनैकं कर्म युक्तं तद्विजः ॥ ६॥ अथ शुल्कदेयाधर्म माह-सहिरण्यमञ्जली नावपति धनाय त्वेति दाता पुत्रेभ्यस्त्वेति प्रतिग्रहीता तदेकमेव हिरण्यमष्टास्वप्यञ्जलिपु व्यतिहृत्येति वचनात्स एवाञ्जलिरुच्यते तथा न्योन्यस्याञ्जलि मावपेत् अत एव चतुर्व्यति- हृत्य ददातीत्युक्तं परस्परयोरपि ददातीत्यर्थः। दानं तु ददामि प्रतिगृह्णामीति पूर्वोक्तमेव सकृत् । तेन वाचनान्ते दद्यादीत्यर्थः । एवं च प्रतिग्रहणमुभयो रपि ॥७॥८॥ सावित्रेण प्रतिगृह्णाति देवस्य त्वेत्यारभ्य प्रजापतये त्वेति व्रीहियवं हस्तिनं पुरुषमित्युक्तत्वान्न वाच्यं शुल्कदानेऽपि यथा स्यादिति पुनर्वचनं साकारत्वार्थ च तयोः प्रतिग्राहितया किल न स्यादिति मन्दधीराशकेत कथमसौ वाचनिके प्रतिग्रहे तद्गुणमशङ्कमानः क सुधीः स्यात् । एवं च नानुपानिवृत्यर्थ सावित्रग्रहणम् ॥६॥ १ न्यथा, ग. घ. च. । २-५ ० घ. । ३ ० ग. च. । ४ तः, ग. च.। ६ ० ग. घ. च. । ७ पते, ग. च.१८-९० ध। १०-११ ० घ. ।

·पु. १-८-११]
[४७]
श्रीममायणीयमानवगृह्यसूमभाष्यम् ।
समाना वा आकूतानीति सह जपन्त्यान्तादनुवाकस्य ॥ १० ॥
खे रथस्य खे नसः खे युगस्य शतक्रतो श्रपालामिन्द्रस्त्रिः
पूर्त्यवकृणोत्सूर्यत्वच मिति तेनोदकास्येन कन्यामभिषिञ्चेत्
॥ ११ ॥ इति अष्टमः खण्डः ॥ ८॥
समाना वा अाकूनानीति सह जपन्ति।आन्तादनुवाकः स्यादिति
नोक्तं नापितस्य ग्रहणमस्ति सह जपन्तीत्यन्यशाखा चेदधीत्य जपेत् ॥१०॥
तेनैवोदकांस्येनाभिपिञ्चति । उदकांस्येनेति पूर्व-पदार्थ-प्राधान्यं
तत्पुरुषेऽपिवाक्यात्साक्षादुदकस्यैव साधकतमत्वात्कांस्यस्य तु तदधिकरणतया
विशेषणत्वम् । यद्येवं कांसोद( के )नेति पूर्व-पदार्थ-प्राधान्यं तत्पुरुपेऽपि
स्यादभिषेचनं तन्मा भूदिति उदकांस्येनेत्युक्तं खे रथस्येत्येतयाभिपेचनम्
॥ ११ ॥
के चित्र खण्ड समाप्ति कुर्वन्ति ॥ ८ ॥

·नवमः खण्डः षडारे भवन्त्य॒त्विगाचार्यो विवाह्यो राजा स्नातकः प्रिय श्चेति ॥ १॥ अप्राकरणिकान्वा परिसंवत्सरादहयन्ति ॥२॥ प्राकरणिकाः कर्तारः सदस्याश्च वृताः ॥ ३ ॥ इदानी तस्यैव ब्राह्मशाल्कादेर्धर्मस्याङ्गभूतं मधुपर्कमाह-पडाहा- भवन्ति । पट्टत्विगादयो नान्ये विवाहप्रसङ्गेन तदङ्गऋत्विगादेव लाघवार्थ श्रूयत इत्याह । ऋत्विगाचार्यस्तविग्यागकर्लोच्यते । आचार्य उपनीया- ध्यापयति । विवाग्यो जामाता । राजाभिषेकगुणयोगाचं कुर्वन्ति । स्नातक एतेन धर्मणेत्युक्तः । प्रियः मुहन्तशुरादिः । आचार्यस्य विशिष्टम्या- भिधानात्पृथगुपादानमृत्विगादेर्यागादिना न संबन्धः। अन्यौं राजस्नातको त्वसंवन्धी तो ॥१॥ 'अप्राकरणिकान्वा' आचार्यादयः पञ्चामाकरणिकास्ते चाऱ्यातमाः सन्तः पुनरागतानपरिसमाप्त संवत्सरे नवाहयेत् । परिगते त्वागताननर्हयन् दोपभाजनः स्याद्विहितातिक्रमात् ॥२॥ प्राकरणिकाः कर्तारः। सदस्याश्च वृता ऋत्विजः कर्तार इत्यर्थः । ननु दर्शपौर्णमासादौ प्रकरणत्वादहणं स्यात् । भवतु को दोपः । समर्थः करिष्यति स्वल्पमूल्यं वा कथंचित् । इतरथा त्वन्याहार्यमात्रेण ऋत्विजः कथमहयेयुः । यद्वा पशुसौत्रामण्यादिषु प्रकरणेष्वेव कर्तृनर्हयेत्तेपु नित्येष्वपर्याप्तस्य प्रति- निधिः संस्मर्यते। न तु तथा दर्शपोर्णमासादौ । अन्ये तु सोमेर्हणीयान्योति स्मृतिमुदाहृत्य व्यवतिष्ठन्ते । सदस्याश्च वृताः। चकारात्कर्तृसंज्ञका भवन्ति । कर्तृत्वादहणीया इत्यर्थः । वृता इति आमन्त्रिताश्चेत् स्वयमागतानां तु सदाहणेऽपि परिनियमः न तु स्नातकत्वात्सदाहणां स्यात् । नास्नातक सदाहः सत्यमपरिसंवत्सरान्तं सदस्य-व्रतग्रहणम् । अन्ये त्वस्यार्थ न वुध्यन्ते तदा सत्वान प्रदर्श्यते ॥३॥ १-२-० घ. । ३ द्यर्था, ग. च.। ४-५० घ, ६ सन्तौ, ग. च. । ६ चार्ष्याः क ध। ७ न भ, क. । ८ ० घ.। ९. ग.। १० णः, घ.। ११ ० क. । १२-१३ ० घ. ।

·पु. १-९-७]
श्रीमत्रायणीयमानवगृधनभाष्यन् ।
[१९]
न जीवत्पितृकोऽयं प्रतिगृहियादितिश्रुतिरथवा प्रतिगृहि-
यात् ॥ ४॥ अर्थनमहयन्ति ॥ ५ ॥ कास्ये चमले वा दधि
मधु चानीय वीयसा पिधायाचमनीयप्रथमः प्रतिपद्यन्ते ॥६॥
विराजो दोहोसि विराजो बोहमशीय मयि दोहः पद्यायै विराजः
कल्पतामित्येकैक माह्रियमाणं प्रतीक्षते ॥ ७ ॥
न जीव-श्रुतिग्रहणमादरार्थम् । प्रतिपेनिश्च विकल्पः । अथवेति ने
नियमः ॥४॥
अथेनि प्रवक्तव्यपदेशाधम् । एनमिति प्रकृतानुसरणार्थम् एवमेनं
विवाय प्रकृनगम्यते । अन्य नम्मादहतीति कचिन्पठन्ति विवाघमधिकृत्य
जीवत्पितकम्यापि कम्य विकल्पः । नत्र जीवपिनकोपि विवायो प्रति-
गृहाति । यम्माहिकल्पान्पाधिकारम्नन्मान्कारणादहतीत्यर्थः । एनब पितु-
ग्नुमनेन ग्रहण मन एव श्रौतेन नंग्रहणेन विकल्पोऽन्यथा श्रुतवापन्या-
स्मृतावस्यं नर्वत्र न पितुग्नुमनेन मधुपर्कग्रहणेऽधिकारः ॥ ५ ॥
कांस्य चमने वा दधि मधुचानीयवाचनाऽपिधाय मधुपर्क
कल्पयनीति शेपः। कांस्य परिमाणं वन्य पात्रग्यातिन्य नियमान
चमनग्रहणं तेन स्पन्दयात्न्या दोन भवति । चनना चाहि प्रनितानि
प्रोधादि नोमपानपात्रं दिकल्पञ्च नभवापेक्षः । कामापदं दागनपाय काया
चार्यात् । अत्मवर्चनकामन्य वा तथा च प्रतापरयने नकामन्द कर
उनः । दधि च मधु च ने भानीय मिश्रीवत्य वपीपला पार विधान पांद।
अपि वा न पात्रेण नियमः । कथमानि आचमनीयप्रथमः प्रविन्द
म चोपल्वामिवार प्रतिपादनं ना पहल्पनाने जन्मनः
गंभनि । नाचमनीयमयानां नियमाणानामन्दपदाचीन-
योनिग्लिानामभारामदारमनाउन
विराजो वो। एमावर बलमा
परदनीयः ॥ ७॥

·[५.] धीमेमायणीयमानानायगाष्यम् । [पु१-९-१३ सावित्रेण विष्टरं प्रतिगृह्य अहं वर्म सदृशानामुद्यतामिव सूर्यः। इदं तमभितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासतीति जपति ॥८॥ राष्ट्रभृदसीत्याचार्य श्रासन्दीमनुमन्त्रयते ॥ ९॥ मा त्वा दोष इत्यधस्तारपादयोर्विष्टरमुपकर्षति ॥ १०॥ विष्टर श्रासीनायै कैकं त्रिः प्राह ॥ ११ ॥ नैव भो इत्याह नम आर्षेयायेति श्रुतिः स्पृशत्यय॑म् ॥ १२ ॥ पायेन पादौ प्रक्षाल्य सावित्रेण मधुपर्क प्रतिगृह्य प्रतिष्ठाप्यावसाय्य नमो रुद्राय पात्रसदे नमो रुद्राय पात्रसद इति प्रादेशेनाध्यधि प्रतिदिशं प्रदक्षिणं सर्वतोऽ. सावित्रेण सावित्रग्रहणादन्यत्र पाद्याचमनीयादीनां तूप्णी प्रति- ग्रहणम् । अहं वर्म जपेन्मन्त्रम् ॥ ८ ॥ राष्ट्रभृदसीति आचार्य श्रासन्दी मनुमन्त्रयते। अनेन मन्त्रे- णासन्दीमासनार्थ मुपकल्पिता माचार्योनुमन्त्रयते । आसन्दीग्रहणमुपल- क्षणार्थमाचार्यग्रहणं च तेन राजे सिंहासनसदृशं प्रदीयते । भन्यस्तु एतत्सूत्रं केचिन पठन्ति । यदाहुः पठ्यते तदार्थप्राप्तत्वादासने स्थाता (स्याताम् । घ.। स्थानायति । ग. च.)॥६॥ आचमनीयविष्टरौ सकृद् ब्रूयामत्रिरिति विष्टरासीनायेति वचनान्नैव भो इत्याह नम आर्षेयायेति च । नैव भो शब्देन च पाणिना संस्पृशति पश्चात्तद् गृहातीत्येव ॥१०-११-१२ ॥ पायेन पादौ प्रक्षालयेत् पायेन पादप्रक्षालनं चात्र क्रियमाणं प्रग्रहीता दक्षिणमग्रे प्रक्षालयेत् । तथा चस्मृत्यन्तरम् (श्रा, गृ. १३,५)-"दक्षिणमग्रे ब्राह्मणाय प्रयच्छेत् सव्यं शूद्राय" इति सावित्रेणासमानकर्तृकाः क्रिया अवसाय्यौदाव्य अध्यधि पात्रस्योपरि सर्वतोऽम्युद्दिशति आभिमुख्येन पुर- स्तादारभ्य प्रदक्षिणं प्रादेशेन उर्ध्व दिशति मधुपर्क देवतायै मन्त्रवर्णात् । रुद्रा- ख्यायै सृजति । उपरिष्टाच्च । अन्यस्तु ॐ नमो रुद्राय पात्रसद इति प्रतिष्ठापने च मन्त्रगुणभूतत्वाच मन्त्रस्यावृत्तिः । उद्देशनं तूष्णीं प्रतिदिशम् । तथा च १ स्पयि, ग. च.।

·पु १-९-२२ ] श्रीवायरमानगृगसूत्रभाष्यम् । [१] भ्युद्दिशति ॥ १३ ॥ मधुबाता ऋतायत इति तिसृभिरङ्गुल्या प्रदक्षिणं प्रत्यूचं त्रिरायौति ॥ १४ ॥ अमृतोपस्तरणमसीत्युप- स्तरति ॥ १५॥ सत्यं यशः श्रीमयि श्रीः श्रयतामिति मधुपर्क त्रिः प्राश्नाति ॥ १६ ॥ अमृतापिधानमसीत्याचामति ॥ १७ ॥ सुहृदेऽवशिष्टं प्रयच्छति ॥ १८ ॥ असि पाणिगों प्राह ॥ १६ हतो मे पाप्मा पाप्मानं मे हत ॐ कुरुत इति प्रेष्यति ॥ २० ॥ चतुरो ब्राह्मणान्नानागोत्रान् भोजयते ॥ २१ ॥ पश्वङ्गं पायसं वा कारयेन्नामांसो मधुपर्क इति श्रुतिः ॥ २२ ॥ स्मृत्यन्तरे (आध.गृ.अ.१-२४-१४) नानादैवमन्त्रवर्णासवस्त्वा गाय- त्रेण छन्दमा भक्षयित्वादिभिमन्त्ररिह तृष्णीं प्रतिदिशन्तीति विशेषः ।।१३।। मधुवाना ऋनायत इति अावालयति अमृतो० सत्यम् । अता- पिधा० । उपस्तरणमपोशानं प्राशनाचमने प्रसिद्ध । कर्मत्रयं त्रिभिः सूत्रैः समन्त्रक मुक्तम् ॥ १४-१५-१६-१७ ॥ सुहृदेऽवशिष्टं प्रयच्छेद नावश्यमवशेषयन् सुहृदसंनिधानेनावशेषणं स्यात्तदा सुहत्प्रयुक्तं स्यात् । सुहृदवशिष्टं प्राश्नीयादिति वक्तव्ये प्रयच्छति ग्रहणं महेव पात्रेण प्रदानार्थम् ॥ १८ ॥ असि पाणिरिति । खङ्गहस्तो गौरिति त्रिराहेत्यर्थः । हतो मे पाप्मा पाप्मानं मे हतो(तओं)कुरुतेति प्रेपो यदि कारयेत् ॥ १९-२० ॥ चत्वारो नानागोत्राश्चत्वारोऽन्ये । ब्राह्मणान् भोजयित्वान्य प्राशनीयः पञ्चमः तुह्त्वाचावशिष्टा युक्तम् ।। २१ ॥ पश्चई-पञ्चई छागस्य कारयेत् क्रीणापयेदित्यर्थः। तथा मनूक्तं(५-३२) क्रीत्वा वयं वेत्यादि । पायनं कारयेक्ष तरिका रन्धयेद्वेति द्विविकासानूय- न्ध्यापया(य त्यावन्न प्रतिनिधिर्नामांनो यत एवंविधा श्रुतिरमांनो मधुपर्को न भवति ततो पवई ( पायतं ) वा कारयेदिन्युक्तमित्यभिप्रायः ॥ २२ ॥ ६-२-० ग. ६.। १-१-० ६.। ९ स्यु. क. ग..।५-६ ०६. ।

·[५२] भीमेशागसीमानामा भारतम् । यद्युत्सृजेन्माता रुवाणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाम- मृतस्य नाभिः। प्रनुवोचं चिकितृपे जनाय मागा मनागा मदिति वधिष्ट । भृर्भुवः स्वरोमुत्सृजतु तृणान्यनु ॥ २३ ॥ अथालंकर- णमलंकरणमसि सर्वस्मा अलं में भूयासम् ॥ २४ ॥ प्राणापानौ मे तर्पय समान व्यानी में तर्पय उदानरूपे में तर्पय सुचना श्रह मतिभ्यां भूयासं सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्गाभ्यां भूयासमिति यथालिङ्गमङ्गानि सस्पेशति ॥ २५ ॥ श्रथ गन्धोत्सँदने वाससी ॥ २६ ॥ परिधास्ये यशो धास्ये दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरस्तु शतं जीवेमशरदः पुरुची रायस्पोपमभिस५ व्ययिष्ये यशसा माऽद्यावा पृथिवी यशसेन्द्रा वृहस्पती यशो भगश्च मारिपद्यशो मा प्रति मुच्यताम् इत्यहत-वासः परिधत्ते ॥ २७ ॥ यधुत्सृजेत् । यदि शब्दो भौतानुवादो मन्त्रवर्णान्मागामनागामदिति वधिप्टेत्यस्मात् । तेनाष्टकादावुत्सर्ग-सिद्धिः। अन्यस्त्वाह-नावेदविद् भुञ्जीतेति श्रुतिरिति तत्रोक्ता यदि गवा पशुना वा कुर्वीतेत्युक्तं तेन व्यवस्थितम् । किमुत्सर्गानुत्सर्गौ विकल्पितौ तौ च युगापेक्षया द्रष्टव्यौ ॥ २३ ॥ अलंकरण मसीत्यनेनालंकरणं प्रतिवध्नाति ॥ २४ ॥ प्राणापानौ मे तर्पयेति यथालिङ्गं गात्रस्पर्शम् ।। २५ । गन्धोत्सादने। गन्धश्चन्दनादि। उत्सादन मुद्वर्त्तनम् पक्वतैलादिना। केचिदुत्सादनं पूर्वमिच्छन्ति तेपामलंकरणेनापि पूर्व स्यात् । अन्यस्तु गन्धाच्छादने गन्धो विज्ञेयः। आच्छादनं च परिधान मत एवाह अहतं वासः परिधत्त इति । तदुक्तं तस्य स्नानात्पूर्व केचिन्मधुपर्कप्राशने कृते दानेऽ- धिकारः परिधानस्येत्यनेन परिधत्ते । एकवचनमतन्त्रं तेन द्वे वाससी भवतः ॥ २६-२७॥ १-२-० ख.1 क.ग.घ.1 ३ म,क घ.। ४ सा, ग.। ५ नेति, ग.च.।

·पु. १-९-३.] श्रीमैत्रायणीयमानवशास्त्रभाष्यम् [५३] कुमार्याः प्रमदने भगमर्यमणं पूपणं त्वष्टारमिति यजति ॥ २८ ॥ प्राकृस्विष्टकृतश्चतस्रो अविधवा नन्दीरुपवादयन्ति ॥ २९ ॥ अभ्यन्तरे कौतुके देवपत्नीर्जयति ॥ ३० ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९॥ कुमार्याः प्रमदने प्रमदनं क्रीडास्थानं यत्र क्रीडा यदा क्रीडा तदा निमित्त सप्तमी । अन्यस्त्वाह तेन क्रीडायाः प्राग्यागो वरणं पश्चाद्विज्ञेयम् । तथा च कृत्तिका-स्वाति-पूर्वरण मुक्तम् । लोके च वरणं दृश्यते तेन कः क्रमः पूर्व वरणं ततो यागस्ततस्तैलाभ्यञ्जनादि । ततः पुण्ये लग्ने दानं विवाहे भगार्यमादयो देवाः प्रधानस्थाने याज्येन यजति ।। २८॥ प्राक्स्विष्टकृतो नन्दीरिति वाद्यविशेषः । अङ्गसंयुक्तं गेयं वा अविधर्वो कारयेत् ॥ २६ ॥ अभ्यन्तरे कौतुकं वखाद्यलंकृतस्थान रहास्थानं वा प्रधानस्थाने देव- पत्नीभ्यः स्वाहेत्याहुतिः। सिनीवालीप्रभृतिकुव्हन्ता देवपत्नीर्यजतीत्यन्ये । अन्यस्तु राकादयो देवपल्यो ज्ञेयाः। अन्यस्तु कस्यास्सिन्यागेऽधिकारः । दातुरुत प्रतिग्रहीतुः । तत्र न प्रतिग्रहीतुरधिकारः कुतः । वधूसंस्कारार्थ तावत् कर्म यथा वैश्वानरेष्टिः पुत्रे जाते एवं चेद्यथा पुत्रसंस्कार इटिर्जातकादि च यथा पिता करोति तथाऽयं यागो विवाहश्च वज्यमाणो वधृसंस्काराय पिता कुर्यात् । यथापि पुत्रस्यानुपयोच्यमाणस्य दृष्टादृष्टकालसाधकस्य गत इष्टयादि मंस्कारस्य कर्तुर्यागादियोगे पाणिग्रहणादिदं यदि तु नानुतिष्ठन्ति केचिदि- टिरयं च यागन्तत् किं कुर्मः कमुपलभेमहि शास्त्रार्थस्तावद्वार्णितोऽस्माभिरित्य- लमतिप्रसङ्गे ॥३०॥ ॥ इनि पूरणव्याख्याने नवमः खण्डः ॥ १ यति, क. घ. । २ नार्थ, ग. च.। ३ गन, क. ग. च.} ४ वाः, प.। ५-६-० घ.।

·दशमः खण्ड: प्रागुदञ्चं लक्षणमुद्धृत्यावोक्ष्य स्थण्डिलं गोमयेनोपलिप्य मण्डलं चतुरस्र वा अग्निं निर्मथ्याभिमुखं प्रणयेत् तत्र ब्रह्मोपवेशनम् ॥१॥ प्रागुद...प्रणयेत् प्राच्यः पञ्च यत्र लेखा उदीची चैका तत्मागुदञ्च लक्षणं कर्तव्यं स्थण्डिलं गोमयेनोपलिप्य मण्डलं चतुरस्र वा स्थण्डिलमाहार्य मृदा कार्यम् । अन्यस्तु वेदेरुपलक्षणार्थ तथा चोक्तं पडङ्गुला इत्यादौ तेन वर्तुलं स्थण्डिलं ज्ञेयम् । गोमयग्रहणं केवलमृत्तिकानिवृत्यर्थ माहिपनिवृत्यर्थ च । किमाकारं लिम्पेत् स्थण्डिलमित्याह-मण्डलं चतुरस्रं चतुःकोणं तुल्यो विकल्पः । अग्निं मथित्वाऽऽत्मनोऽभिमुखं प्रणयनम् । प्राङ्मुखस्य संभवान् न प्रत्यङ्मुखस्य वचनात् । इह मन्थनदर्शनान्नावश्यं जन्माग्निोर्यत इति गम्यते। पुत्रे जाते वरं ददात्यरणिभ्यामग्निमुपक्रम्य तस्मिन्भार्यामुबहेदिति पाक्षिकम् पारिशेषिकत्वम् । अपरे तु मथित्वेति वक्तव्ये निर्मथ्यग्रहणमाहिताग्नेः पुनर्विवाहे निर्मथ्याग्निं प्रणयेत् । निर्मथ्यसंज्ञानार्थत्वानिर्मथ्यग्रहणस्य । तदसत् । मथित्वा निर्मथ्यशब्दयोर्गुरुलाधवकृतविशेषाभावात्समानार्थतैव । प्रत्युत निर्मथ्यशब्दो मथित्वाशब्दाल्लघीयान्नचाहिताग्नेः पुनर्विवाहेऽधिकारोऽस्ति । अधर्मवोद्द- (अधर्मोवोर्ध्व)माधानात्तत्कर्मसमवायाभि(?)कर्मभिरवचनात्तथा चस्मृतिः-धर्म प्रजापन्नेदारे नान्यां कुर्वीतान्यतरापाये अग्न्याधेयादिति । न च निर्मध्यग्रहणं संज्ञानार्थ माहिताग्नेर्विवाहस्या(स्य)शालानिकरणे अग्निं निर्मथ्येत्यत्रापि प्रसङ्गा- ततवाहिताग्नेरेवशालाग्निकरणस्या निर्मथ्यशब्दात्तत्राग्निहोत्रारणिभ्यां निर्म- ध्यास्मान कर्माधिकारः। तेन च यूपाहुतिदर्शनमुपपन्नं स्मार्तकर्मणः। यूपाहुतौ श्रौतत्वात् । माहवनीयेऽपि च प्रसङ्गात् । अपि च निर्मथ्याहवनीययोर्दीति तस्यैव सतो विकल्पितत्वात् । यूपाहुतिदर्शनात् । न दीक्षितस्यैव निर्मथ्य विकन्पो नाग्निहोत्रिमात्रस्य । न हि दीक्षितस्याग्नौ जुव्हतीति वचनात् ।।१।। १-१-० . । २ बोन्यवाघ, क. । ३-० ग. च. ।

·पु. 1-1.-]] भीमैत्रायणीयमानस्यसूत्रभाष्यम् । [५५ ] दर्भाणां पवित्रे मन्त्रबदुत्पाद्यम स्तोम महत इत्यग्नि परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य पश्चादग्नेरेकवहर्हिःस्तृणाति ॥२॥ उदमाक्तूलान्दर्भान्प्रकृष्य दक्षिणांस्तथोत्तरानग्रेणाग्निं दक्षि- गैरुत्तरानवस्तृणाति ॥ ३ ॥ दक्षिणतोऽग्नेब्रह्मणे सस्तृणात्य- पर यजमानाय पश्चा पत्न्यै अपरमपर शाखोदकधारयो- र्लाजा धार्याश्च पश्चायुगधारस्य च ॥ ४ ॥ स्योना पृथिवि भवेत्येतयावस्थाप्य शमीमयीः शम्याः कृत्वान्तर्गोष्ठेऽग्निमुपस. माधाय भर्त्ता भार्यामभ्युदानयति ॥ ५॥ वाससोन्ते गृहीत्वा- दर्भाणां वर्हिस्तृणाति निगदसिद्धम् ॥ २-३ ॥ दक्षिणतोऽस्यैदर्भमूलकमित्यर्थः । अपरं यजमानाय पश्चाद्दक्षिणतोऽ- ग्नेरेव पश्चाद्धे षष्ठयन्ताग्निशब्दानुवृत्तेर्दक्षिणतोऽग्नेरित्यनुवर्त्य दक्षिणतः पश्चा- दपरमिति संवन्धर्नायम् । अन्यस्तु ऍते सूत्रे स्तः शाखोदकधारयोर्ब्रह्मयजमा- नपत्नीनां दक्षिणतः शाखोदकधारयोरपरमपरं स्तृणाति शाखाबहुपदेत्यादि गुणे कस्याधारणमात्रमुदकुम्भमार्जनार्थ च लाजाधार्याश्च लाजा धारयतीति लाजाधारी स्त्री अविधवा च तो पश्चाधुगधारस्य च युगं धारयतीति युगधारः। लाजाधारीग्रहणं पाक्षिकम् । यदैतस्मिन्नेव तन्त्रे लाजाः स्युस्तदा संस्तु- णीयात् ।। ४ ॥ स्योना पृथिवी । अनया अवस्थापनं सर्वेषां शाखादि-धारिणां युग- धारस्य चानन्तर्यात् । अवस्थापनं प्राङ्मुखोऽवतिष्ठत इति प्रयोगदर्शनात् शमीमयी वेतुः (१) पदमिति । यदि प्रथमकृता शमीमयी(:)शम्याः स्युनान्याः कारयेत् । अन्तरगोष्ठग्रहणमन्तर्गोष्ठ एवोद्वाहो यर्था स्यात् । उपसमाधानं कुंत्वे- त्यर्थः। भर्तृग्रहणं विस्पष्टार्थ भार्यासंबन्धिलब्धत्वात्पूर्वक्रिययोध्विर्युकठ- कत्वार्थम् ॥ ५॥ अभिपरिगृह्य बाहुभ्यामिति अभ्युदानयेदुत्तरेण रथं वाऽनो वा अनः शकटम् । तुल्यो विकल्पः । उत्तरेण देशेन तयोर्गत्वेत्यर्थः । अन्तरेण मध्यन १ वी. क. ग. च । २-३-० घ.1 ४ तो, ग. च. । ५ वा, क. ग. च.। ६ कर, ग.च.। ७ त, ग.न. ८-९-०५.। ।

·काभम्।
[5 1-1...
• अयोर ननुरपनिधि शिव पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः
वारसूत्रकामा म्योना शं नो भव द्विपदे शं नतुष्परे ।
इत्यभिपरिगहाभ्युदान यति ॥ ६ ॥ उत्तरेण रथ याऽनो
अनुक्रियान्तरण उबलनवहनापतिकम्य दक्षिणस्यां पूर्ण
नाम गुगतन्मनोऽस्तारकन्यामजस्थाप्य शम्यामुष्य तिर
गन्नाय हिरगयाः शुनग इति विसुभिरभिरभिपिर
नेनि पति॥७॥ प्रथास्य वासः प्रगति-
thenera

·पु १-10-11] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यन्त्रभाष्यम् । [५७] युक्तो वह यदाकूतमिति द्वाभ्यामनियोजयित्वा नक्षत्रमिष्टा नक्षत्रदेवताश्यजेत्तिथिं तिथिदेवतामृतुमृतुदेवतां च ॥९॥ सोमोददद्गन्धर्वाय गन्धर्वो दददग्नये । रविं च पुत्रांश्चादादग्निर्मद्यमथो इमाम् अनिरस्याः प्रथमो जातवेदाः सोऽस्याः प्रजा मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदिदं राजा वरुणोऽनुमन्यताम् । यथेद्र स्त्रीपौत्रमगन्म रुद्रियाय स्वाहा- इति हिरण्यगर्भ इत्यष्टाभिः प्रत्यूचमाज्याहुतीर्जुहुयात् ॥१०॥येन च कर्मणेच्छेत्तत्र च जयान् जुहुयात् जयानां च श्रुति- स्ता यथोक्ताम् । श्राकूत्यै त्वा स्वाहा, भूत्यै त्वा स्वाहा, प्रयुजे वा स्वाहा, नभले त्वा स्वाहा, अर्यम्णे वा स्वाहा, समृध्ये त्वा स्वाहा, जयायै त्वा स्वाहा, कामाय वा स्वाहेत्यूचा स्तोमं 'युक्तो वह' युक्तो वह जातवेद इति द्वे प्रकरण ऋचत्वात् । यथा प्राडासीनोन्तरेण जानुनी आधाराज्यभागा वित्यत्रान्तराजानुत्त्वं प्राङासी- नता च प्रकरणार्था एवं मन्त्रारम्भः। युक्तो वह निगद व्याख्यातम् । सोमो दद् द्वाभ्यामृग्भ्या मेकाहुतिरन्ते स्वाहाकारात् ॥ ९॥ हिरण्य निगदव्याख्यातम् ॥ १० ॥ येन च-चैन कर्मणाऽर्धसिद्धिमिच्छति तत्र जयाञ् जुहोति । सर्वत्रानेन वास्येन जयानां विधानम् । जयानां यथोक्तग्रहणादाकृताय स्वाहेति दर्शयति नत्वाकूतं च स्वाहेति यथा शाखान्तरेषु । अथवा जयानां श्रुतिरित्यनेनेति तदाह-भ्रातृव्यवानपि जुहुयादित्यर्थः । आकृत्यै त्वा वृहद्गायत्रवर्तनिः स्वाहेति श्रुतिः । एभिर्मन्त्रैरवरा आहुतीर्जुहुयादित्यर्थः । प्रजापतये स्वाहेति . १-२ ० ५ । ३ सान्तनेषु-फ. ।

·[५८] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूयभाष्यम् । [पु. १-१०-१४ प्रजापतय इति च ॥११॥ शुचिः प्रत्यङ्गुपयन्ता तासमीक्षस्वे- त्याह ॥ १२ ॥ तस्या समीक्षमाणायां जपति- मम व्रते ते हृदयं दधातु मम चित्तमनुचित्तं तेऽस्तु मम वाचमेकमना जुषस्व प्रजापतिष्वा नियुनक्तुमह्यम्- इति ॥१३॥ का नामासीत्याह ॥१४॥ नामधेये प्रोक्त देवस्य त्वा सवितुःप्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या हस्तं गृह्णाम्य साविति हस्तं गृह्णन्नाम गृह्णाति । प्रामुख्याः प्रात्यङ्मुख ऊर्ध्व- स्तिष्ठन्नासीनाया दक्षिण मुत्तानं दक्षिणेन नीचारिक्त मरिक्तन- यथेन्द्रोहस्तमग्रहीत् सविता वरुणो भगः । गृम्णामि ते सौ भगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदृष्टियथा सत् ॥ भगो अर्यमा सविता पुरन्धि मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः । चतुर्थ्यन्तेन प्रजापतिशब्देन जुहुयात् । प्रजापतिरिति पाठे प्रजापते नहीत्य- नया ऋचा स्वाहाकारान्तया ॥ ११ ॥ शुचिः पुरस्तात्प्रत्यङ्गुपयन्ता तां समीक्षस्वेत्याह । उपयन्ता पुरस्तात्क- न्यायाः शुचिर्मनसो वैकार्यान् ममेयं कामोपभोगाय स्यादित्यतः प्रजापत्या- हुतेर्मनसो अस्मिन्नवसरे चित्तस्खलनादशुचिः स्यादिति शुचि रित्युक्तम् । तथा यतेत यथा मनो न स्खलेदित्यर्थः । ब्रह्मचर्याकान्तासन्निधौ स्यादि- न्द्रियात्मता तस्मात् शुचित्ववचनं युक्तम् । प्रत्यङ्मुखः समीक्षस्व मामिति यात्ताम् । एतस्यां तस्यां पश्यन्त्यां मम व्रते इति ॥ १३ ॥ का नामासीति नामधेयं पृच्छति । विर्वर्तेऽपि नामधेये पुनः प्रश्नोऽ प्रधाननामधेयार्थानां नामधेये हस्तं गृह्णन्नाम गृहॉति । प्रोक्त नामधेये देवस्य चेति हस्तं गृह्णाति । हस्तं गृह्णन्नाम गृह्णाति । असौ इति संयुध्यन्तं- प्रयोगात् । युष्मदः कथमित्याह । प्राङ्मुखस्यातिरिक्तेन निगदसिद्धम् । १ मा. ग. च. । २-३ . घ. | ४-५० घ. | ६-७० घ. । ८ खा. क. । ख्या अरिक्तेन घ.।

·पु १-१०-१७ ]
॥
श्रीमैत्रायणीचमानवगृल्पप्रभाष्यम् ।
[५९]
याने वाक् समवदत पुरा देवासुरेभ्यः ।
तामद्य गाथां गास्यामो या स्त्रीणामुत्तमं मनः ।
सरस्वति प्रेदमव सुभगे वाजिनीवति
यां त्वा विश्वस्य भूतस्य भव्यस्य प्रगायाम्यस्याग्रतः।
अमोह मस्मि सावं सा त्वमस्याप्यमोहम् ।।
द्यौ रहं पृथिवी त्वमृक् त्वमसि सामाऽहम्
रेतोह मस्मि रेतो धत्तम् ॥
ता एव विवहावहे पुरेसे पुत्राय कर्तवै
श्रीये पुत्राय वेधवै ॥ रायस्योषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय ॥
इति ॥ १५ ॥ अभिदक्षिणमानीयाग्नेः पश्चात्-
एतमश्मानमातिष्टतमश्मेव युवां स्थिरौ भवतम्
कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुर्वी शरदः शतम् ।
इति दक्षिणाभ्यां पभ्यामश्मानमास्थापयति ॥ १६ ॥
यथेन्द्रः सहेन्द्राण्या अवारुहद् गन्धमादनात् ।
एवं त्वमस्मादश्मनो अवरोह सह पत्न्या ।
यधेन्द्रो हस्तमित्यादि सुप्रजास्त्वायेत्यन्तं मन्त्रगणं जपतीति मंबन्धः
॥ १४ ॥ १५ ॥
अभिदक्षि भनेः पश्चादात्मनो दक्षिण मेता मानीयेति । अय कर्तृकाः
पुनः । वन्यस्तु केचिदमानमग्नेः प्रदक्षिणमानीयाग्नेरेव पवात्स्थापयति ।
एतमामानमनेन मन्त्रेण दक्षिणाभ्यां पङ्गयां दम्मती सम्मान मास्थापयति ।
सम्मानमुपरिस्थापयन्तीत्यर्थः । अर्थादम्पत्योरेव पादौ । अन्यन्तु (8) केचिद्
द्विवचनमास्थापयत इति पठन्ति । तदनमत्योर्विवदायां पम् । तदा
चानामत इत्यर्थः ॥ ६ ॥

·[६०] श्रीमैत्रायगीगमानाययप्रभाष्यम् । [ पु. १-१०-१९ आरोहस्व समे पादौ प्रपूर्व्यायुप्मती कन्ये पुत्रवती भव । इत्येवं द्विरास्थापयति ॥ १७ ॥ चतुः परिणयति ॥ १८ ॥ समितं संकल्पेथामिति पर्याये पर्याये ब्रह्मा ब्रह्मजपं जपेत् ॥ १९ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥ यथेन्द्रः सहेन्द्राः-दम्पत्योरेव मन्त्रवर्णादवरोपयति द्विरास्थापयति तेन च मन्त्रेण । अवरोपयति चोत्तरेण ॥ १७ ॥ चतुः परिणयति अग्नि पर्यन्तीत्यर्थः । एतच परिणयनं लाजहोमेषु चतुर्पु पुरासमाचारात् ॥ १८॥ समितं संकल्पेथामिति पर्याये पर्याये ब्रह्मा ब्रह्मजपं जपेत्। पर्याये पर्याये परिणयने परिणयने इत्यर्थः । एतस्मात्पूर्व स्विष्टकृदन्ते सशाखमादधातीति केचित्पठन्ति । तस्यार्थे लाजहोमान्ते सकृत्स्विष्टक- द्भवतीत्यन्य आह ॥ १९ ।। ॥ इति पूरणव्याख्याने दशमः खण्डः ॥ 4 ·एकादशः खण्ड: ततो यथार्थ कर्मसन्निपातो विज्ञेयः ॥ १ ॥ उक्तं च लाजा धार्या आसनं लाजहोमान्ते सकृत् स्विष्टकृल्लाजहोमपक्ष एतस्मिन्नेवायसरेऽस्मात्स्थापनानन्तरं लाजहोमः। स्यादिति वचनं क्रमार्थ ततो यथार्थ कर्मसन्निपातो विज्ञेयः । तत इति विप्सायामन्यत्राप्युद्वाहादयं प्रवर्तत इति ततस्ततो यथार्थ यस्य कर्मणो यत्रार्थः प्रयोजनं तस्य तत्र सन्नि- पातोऽनुष्ठानं वेदितव्यम् । यथा लाजाधायें चासनमेकतन्त्रेऽग्निप्रकटनानन्तर द्विरास्थापनान्ते लाजनिर्वपणं तथार्यम्णेऽनये इत्यत्र निर्वपणलिङ्गाद् द्विरास्था- पनानन्तरं लाजनिर्वपणं तन्त्रद्वयं च लक्ष्यते । तत्र द्वितीये तन्त्रे लाजाधार्यासनं प्रयोजनमतश्च पूर्व तन्त्रं द्विरास्थापनान्तं परिसमाप्य पूर्णपात्रं दत्वा लाजनि- र्वपणादि द्वितीयं तन्त्रं प्रारभेत । अन्यस्तु नायमर्थो न्याय्यमि(इ)ति । तथा चालूनविशीर्णमिर्वं प्रतिभाति । यत एक तन्त्रत्वमुक्का पृथक् तन्त्रत्वमुक्तम् । तस्मादयमो न्याय्य इति त्रूमः। ततो यथार्थमिति अर्थमर्थ प्रति यथार्थ कर्मणां सन्निपातो विज्ञेयो बोद्धव्यो यथा संस्तरकाले लाजाधार्याः संस्तरणं तथान्यनिर्वापकाले लाजनिर्वपणं तथा पात्राणां सुनुवादीनां प्रयोगकाले शूर्पाञ्जनेषीकादीनां प्रयोगः । एवं प्रकारः कर्मणां सन्निपातो विजयो ज्ञातव्यः । यदप्यभ्मास्थापनान्तं समाप्य पूर्णपात्रं तु ब्रूयात् । लाजानिर्व- पणादिना द्वितीयं तन्त्रं तदप्ययुक्तम् । यस्मात्पूर्वकर्मणैव समाप्यते न च तत्र दक्षिणा किं तर्हि वक्ष्यति वरी दक्षिणेति तस्मादुभे एते कर्मणी समान नन्त्रे आज्यहोमे लाजाहोमश्च । तथा च पूर्वतन्त्रं प्रागाज्यहोमानुक्रमपरं हि लाजहोमादनन्तरम् । अन्यच्च अथैनान्युपकल्पयतीत्युपक्रम्य शूर्प लाजा इपीका मम्मान मञ्जनमिति शूर्पादिभिः सहाभ्मन उपकल्पनमुक्तम् । तदेक तन्त्रत्व उपपद्यते न भिन्नतन्त्रत्वे तस्मात्पूर्वापरमभिसमीन्यैकतन्त्रत्वमाचार्यस्याभि- प्रेतम् । वहुस (श) इति मन्याम(हे)तेन तंत्र पूर्णपात्रस्य प्रकृतिवत्प्राप्तिरेव तेने १- मा छ, ग. च. । ३ प्रणय. ग. घ. च. । १ न, ग. च. । ग. च. । ६ ति. २. । ७-१२-: ९-१०-८ क.। ११ चा, ग च.।

·[२] •ীবাসীগালাগালি। [पु. १-११-६ अर्यम्णेऽग्नये पूष्णेऽग्नये वरुणाय च ब्रीहीन यवान्वाऽभि- निरूप्य प्रोक्ष्य लाजा भृजति ॥ २॥ मात्रे प्रयच्छति स जाताया अविधवायै ॥ ३ ॥ अथास्यै द्वितीयं वासः प्रयच्छति तेनैव मन्त्रेण ॥ ४ ॥ दर्भरज्वा इन्द्राण्याः संनहनमित्यन्तौ समायम्य पुमारसं ग्रन्थि बध्नाति ॥५॥ संवा नह्यामि पयसा पृथिव्याः संवा नह्याम्यद्भिरोषधीभिः । सं त्वा नह्यामि प्रजया धनेन सा सन्नद्धा सुनुहि भागधेयम् । इत्यन्तरतो वस्त्रस्य योक्त्रेण कन्यां संनह्यते ॥६॥ स्थालीपाकेष्वतिदेशाद् अत्रापि प्रकृतिवत्प्राप्तिस्तथापि प्रत्यक्ष-शिष्टया- वरया साध्यते तस्मादलं बहुनोक्तेन प्रकृतमभिधीयते ॥ १॥ अर्यम्णे अग्नये ऽर्यमादिदेवताभ्यः प्रतिपदमग्नये इत्यनुषजे एतस्यां सामगायेतिवत् । व्रीहीन यवान्वेति तुल्यो विकल्पः । प्रोक्ष्य लाजा भृजतीति लाजाग्रहणमुपलक्षणं धानानां पक्षे यवानां प्रकृतत्वात् ॥ २॥ मात्रे प्रयच्छति कन्यामात्रे तस्या गृहे विवाहदर्शनात् । सजातायै मात्रे अविधवाया अपि प्रयच्छेत् । अन्यस्तु मातुरविधवायै सजातायै अन्यस्यै वा अविधवायै यथा यदि सोमं न विन्देत्पूतिकामभिपुणुयादिति यस्मादन्यस्यै अविधवायै न मात्रे विधवायै प्रयच्छेत् ।। ३ ।। अथास्यै द्वितीयं वासः प्रयच्छति तेनैव मन्त्रेण लाजप्रदाना नन्तरमिदं द्वितीयवस्त्रदान कन्याया उकं तेन मन्त्रेण ॥ ४ ॥ दर्भरज्वा इन्द्राण्याः सनहनमिति मन्त्रेण दर्भरज्वा अन्तौ प्रान्ते एकीकृत्य ग्रन्थि बनात्याचार्यः ॥ ५ ॥ सं त्वा नह्यामि मन्त्रेण योक्त्रेण कन्यां संनद्यते वस्त्रस्य मध्ये वस्त्रम- प्रदाने दर्भग्ज्वा संनहनम् ।। ६ ।। १-२-० घ. । ३ पद्यते, ग. च. । ४ धा, क. । ५ न्द्राण्याः संनहनमिति सन्नह्येत रसनावर्जनमाज्यनिर्वपणकाले लाजानिर्वपणं कार्य पश्चादभृज्यमानासु पर्यग्नि- करणं संप्रदाने दर्भरज्या संनहनम् इति ग. च. पाठ । .

·पु१-११-१.] श्रीमैत्रायपोयनानवयमूत्रभानम् । अथैनान्युपकल्पयते शूर्प लाजा इषीका अश्मान माञ्जनम् ॥ ७॥ चतभिर्दभेषीकाभिः शरेषीकाभिर्वा समुञ्जाभिः सतू. लाभिरित्येकैकया त्रैककुभस्याञ्जनस्य संनिकृष्य वृत्रस्यासि कनी- निकेति भर्तुर्दक्षिणमक्षि त्रिः प्रथम माङ्क्ते तथा परं तथा पत्न्याः शेषेण तूष्णीम् ॥ ८॥ दिशि शलाकाः प्रविध्यति यानि रक्षा स्थभितो ब्रजन्त्यस्या वध्वा अग्निसकाश मागच्छन्त्याः तेषामहं प्रतिविध्यामि चक्षुः स्वस्ति वध्चै भूतपतिर्दधातु ॥ इति ॥ ६ ॥ लाजाः पश्चादग्नेरुपसाय शमीपणैः सभ्युज्य शूर्पे समं चतु- शूदीनामुपकल्पनम् ' शूर्पलाजादेरिपीकास्तरणपर्यन्तस्य न आज्यावेक्षणमधिभृत्योपाधिभृत्य पश्चात् सादनमुत्पवनं यजमानावेक्षणं पश्चा- दन्ने जावसादनं शमीपत्रेः संसर्जनं चतुर्धाविभजनमग्रेण पर्याहरणं लाजाधायें प्रधानमिध्माधान मन्वारभ्याज्यभागादि प्रधानस्थाने लाजाहोमः । अन्यस्तु भिन्नतन्त्र एतदुक्तं च तत्कथं तस्मादयं मन्त्र क्रमः प्रधमं लक्षणं कृत्वाऽग्नि- प्रणयनं ततो दर्भपवित्रकरणं ततः परिसमूहनादिन्तरणान्तं ब्रह्मसंस्तरणादि तसिन्नेवकाले लाजाधार्यास्तरणं ततस्तेपामवस्थापनं ततः सुक्नुवादि पात्रप्रयोगस्ततो लाजानिर्वपण प्रोक्षण भर्जनादयस्ततः शूर्यादीनामुपकल्पनं तत श्राज्यग्रहणादि समिदाधानान्तं ततोऽन्वारभ्याधागज्यभागहोमादि ऋ- चास्तोममित्यन्तं ततः शुचिरित्यादि हस्तग्रहणान्तं नतोऽश्मास्थापन तत्र द्विः पुरस्ताल्लाजाहोमादुपरिष्टाच द्विरिति वचनात् ततो द्वितीयवासःप्रदान तेनैव मन्त्रेण दर्भरज्वेन्द्राण्याः संहनन दर्भग्रहणं मुञ्जादि-निवृत्यर्थ ततः । आञ्जनादिपीकापर्यसनान्तं नतो लाजाः पवाद्ग्नेरुपसादनम् । एकोन (3) अर्धमुपकल्पनमुत्तरतोऽने रुपमादनम् । ततोऽग्रेणाग्निं पाहत्य लाजाधार्य प्रदानं ततो लाजाहोमोऽर्यमादीनां तिसणां देवतानां यतः कामेन चतुर्थ विष्टकृतमिति वक्ष्यति निर्वपरं निमरामुक्तं ततोऽभ्यानानादि होम स्ततः कामाय विष्टकृतं चतुः परिशयनं च चतुरिति वचनात् परिशीय ६ जनादि पी. ग २. । २ . ग. च. । ३. ग. च. । ४ जपादितानाहि. ग. न. ।

·[ ६४ ] भीमबागीयमानगाभागा । [71-11-१४ र्धा विभज्याग्रेणाग्निं पर्याहत्य लाजाधायें प्रयच्छति ॥१०॥ लाजा भ्राता ब्रह्मचारी वाञ्जलिनाञ्जल्योरावपति ॥११॥ उपस्तरणाभिघा. रणैः संपातं ता अविच्छिन्नेर्जुहुतः । अर्यमणं नु देवं कन्या अग्निमयचेत सोस्मान्देवोऽर्यमा प्रेतो मुश्चातु मामुतः स्वाहा ॥ तुभ्यमग्ने पर्यवहन्त्सूर्यावहतुना सह । पुनः पतिभ्यो जायां दा अग्नेः प्रजया सह ॥ पुनः पत्नी मग्निरदादायुपा सह वर्चसा । दीर्घायुरस्या यः पतिर्जीवाति शरदः शतम् ॥ इयं नामुपवतेऽनौलाजानावपन्तिका । दीर्घायुरस्तु मे पतिरेधन्तां ज्ञातयो ममेति ॥ १२ ॥ एवं पूषणं नु देवं वरुणं नु देवम् ॥ १३ ॥ येन द्यौ रुग्रेत्यादय उद्वाहे होमा जयाभ्यातानाः संततिहोमा राष्ट्रभृतश्च ॥ १४ ॥ परिणीय लाजहोमः परिणयने परिणयने च ब्रह्मजपः । अत्र च हस्तग्रहणादूर्ध्व यत्कर्म तत्स्वयं कर्तृत्वे ब्रह्मा कुर्यात् ततः स्विष्टकृतादूर्ध्व वरदानान्तं कर्मसमा- पनम् । एवं विधश्च क्रमस्ततो यथार्थ कर्म सन्निपातो विज्ञेय इत्येतस्मात्सूत्रा- द्वोद्धव्यम् इत्यष्टावक्र उपस्तरो बहुववनानामपि । ७-८-९-१० ब्रह्मचारी अब्रह्मचार्यपि भ्राताञ्जलिनाञ्जन्योरावपति यजमानपत्नी- संबन्धिनोईयोरञ्जल्यो संसक्तयोः ॥ ११ ॥ उपस्तरणाभिघारग्रहणान् मध्यात्पूर्ववदिति धर्मो भवति द्विरभिधारण मुक्तं ता अविच्छिन्दतीस्ताः संतता जुहुत इत्यर्थः परिणयन मुक्तं तुभ्य मग्ने इति भर्ता जपेत् लिङ्गात्युनः पत्नी मित्यध्वर्युः । इयं नारीति पत्नी जपेत् । समित मिति ब्रह्मा । एवं पूपणं नु देवं वरुणं नु देवमिति पर्याये पर्याये ॥ १२ ॥ १३ ॥ येन द्यौरुग्रेत्यादयः । आदिग्रहणं य इमे द्यावापृथिवीति प्रभृत्यर्थ मुद्वाहग्रहणमर्थवादमात्रं दक्षिणाकालग्रहणवत् तत्विग्भ्यो दक्षिणा काले ० ख. । २ च्छ. क. । ३ . ख. घ.। ४-५ ० घ.। ६ ० ख.।

·- पु. १-११-२०] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यस्वभाध्यम् । [६५] अाकूताय स्वाहेति जयाः प्राची दिग्वसन्त ऋतुरित्यभ्यातानाः। प्राणादपान संतन्विति संततिहोमा ऋता षाऋतधामेति द्वादशराष्ट्रभृतश्च ।। १५॥ त्रातारमिन्द्र विश्वादित्या इति माङ्गल्ये ॥१६॥ लाजाः कामे न चतुर्थ स्विष्टकृतमिति ॥१७॥ अथैनां प्राची— सप्तपदानि प्रक्रमयत्येकमिषे द्वे ऊर्ने त्रीणि प्रजाभ्यश्चत्वारि रायस्पोषाय पञ्च भवाय षड्तुभ्य:- सखा सप्तदीभव सुमृडीका सरस्वती। मा ते व्योम संदृशी।। विष्णुस्त्वा मुन्नयत्विति सर्वत्रानुषजति ॥ १८ ॥ पश्चादग्ने रोहिते चर्मण्यानडुहे प्राग्नीवे लोमतो दर्भानास्तीर्य तेपु- वधूमुपवेशयत्यपि वा दर्भेष्वेव ॥ १९ ॥ इम: विष्यामि वरुणस्य पाश यज्जग्रन्थ सविता सत्यधर्मा। धातुश्च योनौ सुकृतस्य लोके रिष्टां मा सह पत्या दधातु ।। इति योकपाश विपाय वाससोऽन्ते वनाति ॥ २० ॥ दद्यादितिवत् । जयाभ्यातानाः । चकार उद्वाह इत्यस्यानुकर्षणार्थः । जयादीनां मन्त्रप्रसिद्धत्वात्स्वरूपमाहाकृतायेत्यादि त्रातारमि मङ्गल्य इनि मन्त्रप्रशंसार्थ कामेन चतुर्थी लाजाहुतिः कामनुदेवमिति स्विष्टकृद्ग्रहण इति स्वात्मप्राप्त्यर्थम् ।। १४-१५-१६-१७ ।। अधनां भर्ता सखा सप्तपदी भवेति लिङ्गादेकमिप इत्यादि भव सुमृडीकेति सर्वत्रानुपङ्गः ॥ १८ ॥ पश्चादग्ने रोहिते चमंद प्वेवेति निन्यं विकल्प्यते । पाठमामादपि वा दर्भेप्वेवेति । एवकारश्चर्मव्यावृत्ति करोनीनि केचिन् । इमं विप्यामि दर्भरज्जु विपाय विमुच्य वासनोऽन्ते वनानि चन्नः ॥ १९ ॥ २० ॥ १-० रु.। २-०६.।

·[१] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम्. पु. १-११-२०] श्र नुमतिभ्या व्याहृतिभिश्च त्वन्नो अग्ने, स त्वन्नो अग्ने, अयाश्चाग्नेसीति च ॥ २१ ॥ शमीमयीस्तिस्रोऽक्ताः समि- धः समुद्रादूमिरित्येताभिस्तिस्मृभिः स्वाहाकारान्ताभिरादधाति ॥२२॥ अक्षत सक्तूनां दध्नश्च समवदायेद हविः प्रजननं म इति च हुत्वा वि ते मुञ्चामि रशनावि रश्मीनिति च हुत्वा पवित्रे नुप्र- हत्याज्येनाभिजुहोति ॥ २३ ॥ एषोऽस्येधिषीमहीति समिधमा- दधाति। समिदसि समेधिषीमहीति द्वितीयाम् ॥२४॥ अपो अ. द्यान्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते ॥२५॥ कुम्भादुदकनापोहिष्टीयाभि- र्जियन्ते ॥२६॥ वरो दक्षिणा ॥२७॥ इत्येकादशः खण्डः ॥११॥ अनु अनुमतीमित्यादि अयाचा जुहोतीत्यन्तं हुत्वा ॥ २१ ॥ शमी शमीमयीश्चैव तिस्रः समिधोक्ता घृतेन समुद्रादुर्भिरित्येताभि- र्जुहुयादित्यर्थः। अन्यस्तु स्वाहाकारग्रहणादत्रैव समिदाधाने स्वाहाकारों नान्यत्रेति केचित् । वयं तु ब्रूमः-अत्र स्वाहाकारग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् सर्वत्र समिदाधाने स्वाहाकारः ॥ २२ ॥ अक्षता अनवहता यवा स्तेपांसक्तवो दधि च समवदाय द्विर्द्विरवद्येत् । अवदायेति वचनात् । इदं हविरित्यादि रेतोऽस्मासु धेहीत्यन्तो मन्त्रः । पवि- त्रानुग्रहरण माज्येनाभिहोमश्च वि तेमुञ्चामीत्यनेन मन्त्रेण मन्त्रान्तरैः साहच- दिनुक्तोऽपि गम्यते ॥ २३ ॥ एधो पत्नीवादध्यात् । आपो(ऽअद्या)वैतेनोपस्थापनम् ॥२४॥२५॥ श्रापोहीष्ठीयाभिर्मार्जनम् । उदकुम्भादुदकुम्भधारहस्तादित्यर्थः ॥२६।। वरो दक्षिणा । श्रेष्ठा गौर्दद्यात् । अत्राधारादि नत्रदेवताहोमोऽनु- मतिभ्यां व्याहृतिभिरित्यादि मार्जनान्ताद्गम्यते । अन्यस्तूक्तमेकतन्त्रत्वम् । ग्राहोमेषु च सर्वमाधारादि तन्त्रं भवति सीमन्तोन्नयनादौ ॥ २७ ।। ॥ इति पूरणव्याख्याने एकादशः खण्डः ॥ १-० क. प.। २रा, ग. च.। ३ भ, घ. । ४-० क. | ५ अ, २.।

·द्वादशः खण्ड: सुमङ्गलीरियडू वधुरिमा समेत पश्यतः सौभाग्यमस्यै दवायाथास्त्वं विपरेतन ॥ इति प्रेक्षकान्त्रजतोऽनुमन्त्रयते ॥ १ ॥ अत्रैव सीमन्तं करोति श्रीश्येतया शलल्या समृलेन वा दर्भेण सेनाहनामेत्येतया ॥ २ ॥ श्रथाभ्यञ्जन्ति- अभ्यज्य केशान् सुमनस्यमानाः प्रजावरीर्यशले वहुपुत्रा अघोराः। शिवा भर्तुः श्वशुरस्यावदायायुष्मतीः श्वशूमनीश्चिरायुः ।। इति ॥३॥ जीवोर्णयोपसमस्यति- समस्य केशानवृजिनानघोरान् शिखा सखीभ्यो सव सर्वाभ्यः । शिवा भव सुकुलोद्यमाना शिवा जनेपु सहवाहनेषु ।। इति ॥२॥ सुम-धनेन मन्त्रेण प्रेक्षकान् गच्छतोऽनुमन्वयते ।। १ ।। अत्रैव-तस्मिन्नेव पिटगृहे । अस्मिन्नेव काले नीमन्नं बाद निरपेना सलली त्रिपु रथानेषु या शुरका शलली उपेक्षा च शालीनदन्नु न्या ममूलेन या मूलनयुत्तेन या दर्भेण वेति दिवल्पे नारनामेत्यनेन ॥ २ ॥ सम-ततोऽयसनम्-अन्यन्यकेशानित्यनेन मन्त्रर ।। ३ !! जीवोर्ण-जीवलो भएत्य का सामान भीजदर संपमनं तेनद नहोरीपादेपरन् । सत्यादिन्न :: Ama- ·[पु. १-11-५ [६८ भीमत्रायणीयमानवगृपमधमाश्यम् । अथैनो दधिमधु समश्रुतो यद्वा हविष्य ५ स्यात् ॥५॥ तस्य स्वस्ति वाचयित्वा समाना वा श्राकूतानीति सह जपन्ति ॥६॥ उभौ सह प्राश्नीतः ॥७॥ इति द्वादशः खण्डः ॥१२॥ अथैनी दधि-एनौ दम्पती महाश्नीतः । दधि च मधुचेत्यर्थः यहा दधि मधुभ्यां मंह हविप्यम्य विकल्पः ॥ ५ ॥ नन्य-समाना-मह-स्वस्तिवाचनाय ब्राह्मणायोटक पूर्वदानम् मनि- हानि वचनप्रेषणम् ॥ ६॥ उभे(भी) अपि दम्पती सहकस्मिन्पाने युगपञ्च प्राश्नीयानामित्यर्थः । अन्नप्राशननित्यर्थ दधि-मधु-हनिष्यनननम् पूर्वस्य पूर्वस्य स्वस्तीति नानपिन्या ।। ७॥ । ति गाडयाने हाः यः ॥ Ant- - ·त्रयोदशः खण्डः पुण्याहे युक्रे ॥१॥ युञ्जन्ति ब्रम्नमिति द्वाभ्या युज्यमान मनुमन्त्रयते दक्षिणमथोत्तरम् ॥ २ ॥ अहतेन वाससा दभैर्वा रथ संमाष्टिं ॥३॥ अन्यकावभितो रथ ये ध्वान्ता वाता अग्निमभिये संचरन्ति दूरे हतिः पतत्री वाजिनी वारस्ते नोऽन्नयः पप्रयः पालयन्तु इति चक्रे अभिमन्त्रयते ॥ ४॥ वनस्पते विवङ्ग इत्यधि- प्टानम् ॥ ५॥ सुकि शुकशल्मलि विश्वरूप हिरण्यवर्ण सुवृत५ सुचक्रम् पारोह सूयें अमृतस्य लोक५ स्योनं पत्ये वहतं. कृणुप्त्र ।। इत्यारोहयति ॥ ६ ॥ इदानी भगृहं पुण्याहे गन्छेत्तदार-पुण्यारे शुभे नच्यापन दिनेऽनुवाले च गमनार्थ स्थादिकवाहनं कल्पयेत ॥१॥ गुअन्ति श्राभ्यां स्थादा बधादिवं गुज्यमान मनुमन्वयते । पपगन सान्मने पटं चढान्यो योजयति युज्यमानवचनात् । सपवानुमानादना मेनाग्यामेव मन्त्राभ्यां दक्षिणस्यां धुरि रायमानश्वादिदं नयानग्यानपि । महनेन गंमाहिं निः संशोधपतीत्यर्थ । धनहर पलायन ।। सलन्यदा यभितो ग्ध मन मन्त्रेर चट्टे भिनन्त्रपले ।। पनस्पते-त्यनेन मन्त्रेणाधिधान न्यायापन्धिान गन्नभिन्न- पने पति ॥ ५ ॥ सुशिन -पनेन म पनी मोहरत योजना कपिल-पजमानमा पनि नि ।। ६ ।। १६... CIREE pan ·, [७०] भीगे पागधीमगागागाभाष्यम् । [.1-12-11 अनुमायन्तु देवता अनुब्रह्म सुवीर्यम् । अनुक्षत्रं तु यद्दल मनुमामैतु मद्यशः ।। इति प्राङभिप्रयाय प्रदक्षिणमावर्तयति ॥ ७ ॥ प्रतिमायन्तु देवताः प्रतिब्रह्म सुवीर्यम् । प्रतिक्षत्रं तु यहलं प्रति मामैतु यद्यशः ।। इति यथास्त५ यन्त मनुमन्त्रयते ॥ ८॥ अमङ्गल्यं चेदतिकामति अनुमायन्विति जपति ॥ ९ ॥ नमो रुद्राय ग्रामसद इति ग्रामे, इमा रुद्रायेति च ॥ १० ॥ 'नमो रुद्रायैक वृक्षसद ' इत्येकवृक्षे । 'ये वृनेषु शपिञ्जरा' इति च ॥ ११ ॥ ' नमो रुद्राय श्मशानसद ' इति श्मशाने । 'ये भूताना मधिपतय ' इति च ।। १२ ।। ' नमो रुद्राय चतुष्प- थसद ' इति चतुष्पथे। 'ये पथां पथि रक्षय' इति च ॥१३॥ अनुमाय अनेन प्राक् प्रथमं गच्छेदित्यर्थः । प्रतिमा अध्वर्युमिति शेषः। यजमानकर्तृकमेतदनुमायन्ति देवता इत्याशीः कोशात् । एवं च अर्थाद्यज- मान आरुह्य प्राङभिप्रयाति प्रदक्षिणमावर्तयति प्रदक्षिणावर्त्तने प्रयोजकत्वं- यजमानस्यावर्त्तयतीति प्रयोगात् ।। ७ ॥ प्रतिमायन्तु देवता इति रथं यथार्थ प्रदक्षिणमावर्त्तयतीत्यर्थः । श्रय मपि यजमानकर्तुको मन्त्रः॥ ८ ॥ अमङ्गल्यग्रहणात्-श्मशान-चयनोत्कर-भूम्यादि नातिकामति । अनुमायन्तु देवता इत्यतिक्रान्तो जपेत् । यजमानकर्त्तक मिद मुत्तरत्र मन्त्रा यजमानस्यैव । उद्वहनसंवन्धात् ॥ ९॥ नमोरु-ग्रामेऽभिक्रमणे जपेदित्यर्थः । इमारुद्रायेति च नमो-एक वृक्षसद १रि, प.।

·.. , पु. १-१३-१४] श्रीमनायणीयमानवगृह्यनभाष्यम्. [१] 'नमो रुद्राय तीर्थसद ' इति तीर्थे। 'ये तीर्थानि प्रचरन्तीति' च ॥ १४॥ यत्रापस्तरितव्या श्रासीदति समुद्राय वैणवे सि. न्धूनां पतये नमः । नमो नदीना सर्वासां पत्ये । विश्वाहा जु- षता विश्वकर्मणामिद हविः स्वः स्वाहेत्यप्सूदकाञ्जलीन्निन- यति । अमृतं वा श्रास्ये जुहोस्यायुः प्राणेऽप्यमृतं ब्रह्मणा सह मृत्युन्तरति । प्रासहादिति रिष्टिरिति मुक्तिरिति सुक्षीयमाणः सर्व भयं नुदस्व स्वाहेति त्रिः परिमृज्याचामति ॥ १५॥ यदि नावा तरेत् सुत्रामाणमिति जपेत् ॥ १६ ॥ यदि रथाक्षः शल्याणीवा रिष्येतान्यद्वा रथाङ्गं तत्रैवाग्निभु- एतत्प्रभृत्येकवृक्षे श्मशाने चतुप्पथे तीर्थे य वृक्षेषु शप्पिञ्जराइति ॥ १० ॥ ॥ ११ ॥ १२॥ १३ ॥ १४ ॥ यत्रापस्तरी-यत्र नघादा बाप उत्तरणीया भवन्ति तत्र समुद्रायत्यप्मू- दकाञ्जलिं जुहुयादित्यर्थः । अमृतं वा अमृत मित्यनेन त्रिः परिमार्जनं परि- मृज्य वास इति निराचमनमन्त्रः। तृप्णी परिमार्जनमङ्गानां सामर्थ्या दास्ये जुहोमीति लिङ्गाद् व्यवहितोऽप्यनेन संबन्धः ॥ १५ ॥ यदि नावा यत्र यदि नावा तरेत् सुत्रामाणमित्येता मृचं जपेन्नावा- रूढः ॥ १६ ॥ यदिरथाक्षः । यदि रथः शम्या वा दुप्येत भज्येत अंणी चक्र धार- मायाक्षे तन्मनिकिलिका निहन्यते सा यदि दुप्येत भज्यतेत्यर्थः । अन्यद्वा रथस्याङ्गा गादि दुप्यतेति यत्तते । तत्रैवा । नत्रैव तस्मिन्नेव देशेऽग्निमां- द्वाहिकमुपनमाधाय प्रचाल्य उपसमाधायेति वचनान् स्थग्डिलादि न भवति । अधोक्षमात्रं कृत्वाग्नि प्रस्थाप्य जयप्रभृति भिडेन्वा प्राविष्टकृतान् ४ मा ६.... मा. ६.। २ जागी. ग. च.। ३० ग. च. । २ ग ..। ६-७ ० २ छ ।

·No text on this page.

·चतुर्दशः खण्डः - अपरस्मिन्नन्हः संधौ गृहान्प्रतिपादयीत ॥ १ ॥ प्रतिब्रह्म- निति प्रत्यवरोहति ॥ २॥ मङ्गलानि प्रादुर्भवन्ति ।। ३ । गोष्ठा- सन्ततामुलपराजि* स्तृणाति ॥ ४ ॥ रथादध्योपासनात- येप्वध्येति प्रवसन्येषु सौमनसं महत् । तनोपव्हयामहे ते नो जानन्वागतम् ॥ इति तयाभ्युपैति ॥५॥ गृहानहः सुमनसः प्रपद्ये वीर हि वीरवतः सुशेवा इरा वहन्ती घृतमुक्षमाणास्तेप्वहः सुमनाः स वलाम ।। इत्यभ्याहितानि सोदक सौपधमावसधं प्रतिपद्यते रोहिण्या मूलेन वा यद्वा पुण्योक्तम् ॥ ६ ॥ पवादग्ने रोहिते चर्मण्या- अपम्मिन्नन्हो दिवनम्यापरस्मिन् यन्मिन्धी निशायामिन्यः । गोधूलिके वधं गृहे प्रपादयेत् प्रवेशयदित्यर्थः ।। १ ।। प्रति-अनेन प्रत्यवाहयेदिति । स्थायजमानः ॥ः ॥ मगलानि-मगलानि दधिचन्दनादीनि महलदत्तावापानि न गृहा- प्रादुर्भवन्नि प्रकटीक्रियन्ते ॥ ३॥ गोष्टात्-गोष्टं गृहाद् वा हागदिप्रदेश मंतनामुलाजिम्। प्रार मान दर्भान् नृणानि । स्थादारभ्य गृहं पारदिन्यः । तता दिन्टिना स्त्रीयान् । उपासनं गृहमाः । बायुन्नारा दुपात । वन मन्त्रगोलपराजि कला नपेति गर्वनाशालपगजिद पाना : पोला- गन्यापधनि । स्थाढायोपासनात् । अपाहि गृहानां मुन्नन इन्दनन मोरापानमा दर गौरवं लाजादि चौपाया जाता पिता दिया।

·[७४]
[पु. १-१४-१०
श्रीमैत्रायणीयमानवगृधसूत्रभाष्यम् ।
नडुहे प्राग्नीवे लोमतो दर्भानास्तीर्य तेषु वधूमुपवेशयत्यपि वा
दर्भेष्वेव ॥७॥ अथास्यै ब्रह्मचारिणमुपस्थ आवेशयति-
सोमेनादित्या बलिनः सोमेन पृथिवी मही
असौ नक्षत्राणामेषामुपस्थे सोम आहितः ॥ इति ॥ ८॥
अथास्य तिलतण्डुलानां फलमिश्राणामञ्जलिं पूरयित्वो-
स्थाप्याथास्यै ध्रुवमरुन्धती जीवत्ती: सप्तऋषीनिति दर्शयेत् ॥९॥
अच्युता ध्रुवा ध्रुवपत्नी ध्रुवं पश्येम सर्वतः
ध्रुवासः पर्वता इमे ध्रुवा स्त्री पतिकुलेयम् ।।
इति तस्याः समीक्षमाणायां जपति ॥ १० ॥
यस्य तु पिता पृथगेव रथं प्रवेशार्थ नान्यं जानाति स पितृगृहे' एवं प्रतिपद्यते
तस्मिंश्च विद्यन्त एवाग्न्यादिकान्नाद्यानि विशेपणमनर्थकं स्यात् । पितृगृहेऽभ्या-
हिताग्न्यादिः। विद्यमानपितृकस्य तु यद्याधा(घा)रणमौद्वाहिकस्य नियम्यत
इति वक्ष्यामः । रोहिण्या-रोहिणीनक्षत्रे मूले वा । यद्वा ज्योतिःशास्त्रादौ
पुण्यमुक्तं तेनानुकूलेन प्रशस्त मुहूर्तम् । श्रावसथं प्रतिपद्यत इत्यर्थः पश्चादन-
इहो दर्भः मह तुल्यो विकल्पस्तेषु वधं तेषु केवलेषु चर्मण्यास्तीर्णपु या
उपवेशयेदित्यर्थः ॥ ६॥ ७॥
अथास्या उपस्थ उत्सर्गः ब्रह्मचारी मार्गवासस्त्वादिधक्तिः। सोमे-
नादित्या उपवेशनमन्त्रः ॥ ८ ॥
अथास्यति ब्रह्मचारिणाऽस्यत्यञ्जलि पूरयदस्या उत्थापयते अथास्य
ध्रुवा-अम्य वर्ष ध्रुवामझन्धतीन्यादीनि नक्षत्राणि दर्शयेत् जीवन्ती सप्तऋ-
पीगामन्तरा तागः ॥ ॥
अच्युता एननम्यां वध्यां ध्रुवादि ममीक्षमाणायां जपति ॥ १० ॥

·पु. १-१४-१४ ] श्रीमवारणीयमानगृह्यसूत्रभाष्यम् । [७५] श्वोभूते प्राजापत्यं पयसि स्थालीपाकर अपयित्वा तस्य जुहोति । श्राज्यशेषे दधिसमानीय तेन हुतशेषेण ॥ ११ ॥ चक्रीवानडुहो वा मे वाङ्मैतु ते मनः चाक्रवाकर सर बननं तन्नौ स वननं कृतम्- इति यजमानस्त्रिः प्राश्नात्यवशिष्टं तृपणी पत्नी ॥ १२॥ अपरान्हे पिण्डपितृयज्ञः स व्याख्यातः॥१३॥ सं वत्सरं ब्रह्मचर्यं चरतो द्वादशरात्रं त्रिरात्रमेकरात्रं वा ॥ १४ ॥ श्वोभूने स्थालीपाकग्रहणं स्थालीपाकधर्मार्थम् । एतेन स्थालीपाकाः सर्वत्रेति वचनात् । प्राजापत्यं प्रधानस्थाने प्रजापतये स्वाहेति होमं कुर्यात् । प्राज्यशेपे दधि समानीय मिश्रीकृत्यानेन दध्ना सह स्थालीपाकस्य हुतशेपम् ।। ११ ॥ चक्रीगनडुहावित्यनेन मन्त्रेण यजमानस्त्रिः प्राश्नीयात् । अवशिष्टं भुक्तशिष्टं तूप्णी पत्नी त्रिः प्राश्नातीनि वर्तते । एतस्मादन्यत्रापि पत्त्या (अ)वशिष्टभनणमस्तीति गम्यते तथा च न तस्य स्त्रियः प्राश्नन्तीति प्रतिषेध वचनमनर्थवद्भवति ।। १२ ।। अप-अपरान्हे पिण्डपितृयज्ञः। श्वोभूत इत्यधिकारात् तस्मिन्नेवाहन्य- परान्ह इति गम्यते नत्वमावास्यायाम् । म व्याख्यातः । चन्द्रादर्शनेमावा- स्थायामित्यत्र ननु चन्द्रादर्शन एव स्यात्ल व्याख्यात इति वचनात्कालोपि व्याख्यात एव नैतदस्ति अपरान्हग्रहणमनर्थकं स्यात् तस्मादमावास्या- निवृत्यर्थ पुनरपरान्हग्रहणम् ॥ १३ ।। संवत्सरं चरत इति द्विवचनात्पल्यपि ब्रह्मचारिणी। अनन्यपुरुषादि ध्यानं बमचर्य पल्याः । द्वादशतुन्यो विकल्पः । तेनानृतावप्युपगमनं निद्धम् ॥ १४ ॥ 1-६ (पादन ) ६ ६ ---.. | ४-६ अधिकः, ५ ।

·[७६] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । [पु. १-१४-२० अथास्य गृहान् विसृजेत्॥१५॥योक्रपाशं विषाय तौ संनिपातयेत्- अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसो जातं तपसो विभूतम् । इह प्रजामिह रयिरराणः प्रजायस्व प्रजया पुत्रकाम ॥ अपश्यं त्वा मनसा दीध्यानां स्वायां तनू ऋत्विये बाधमानाम्। उप मामुच्चा युवतिर्वभूयाः प्रजायस्व प्रजया पुत्रकामे ॥ प्रजापतिस्तन्वं मे जुषस्व त्वष्टा देवैः सहमान इन्द्रः । विश्वेदेवैतुभिः स विदानः पुरसां बहूनां मातरौ स्याव ॥ अहं गर्भ मदधामोषधीष्वह विश्वेषु भुवनेष्वन्तः। अहं प्रजा अजनयं पृथिव्या अहं जनिभ्यो अपरीषु पुत्रान् ।। इति ज्यादिव्यत्यासं जपति ॥ १६ ॥ करदिति भसदमभि- भृशति ॥ १७ ॥ जननीत्युपजननम् ॥ १८॥ वृहदिति जातं प्रतिष्ठितम् ॥१९॥ एतेन धर्मेण ऋतावृतौ संनिपातयेत् ॥२०॥ इति चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥ अथा-गृहाधिकारं प्रयच्छदित्यर्थः । पत्नी वैपारिणह्यस्येश इति श्रुतेः। अर्थस्य संग्रहे चैनामिति ( म. 8-११ ) स्मृतेश्च ।। १५ ।। योक्त्र-योक्त्रपाशं वाससोऽन्ते यद्वहन्तद्विमुच्य तौ दम्पती एकस्मिन् शयने संनिपातयेद् इति प्रत्येकमभिसंपद्यते । तदुपरि भार्या भार्या पति च संनिपातयेत् संगमयेत् स्वं स्वं प्रति । अवश्यम् । एते चत्वारोऽस्मिन्नुपग मनमन्त्रात्यादिव्यत्यासं दम्पत्योर्जपः । पत्नी पूर्वम् ॥ १६ ॥ करत्-भसदिति गुह्यप्रदेशं (?) पल्याः। जननीति-उपजननं प्रजननम् । वृहत्-एतेन प्रतिष्ठितमभिमृशतीत्यनुवर्त्तते । एतेन ऋतुकाले तो मंनिपातये देवमादिना धर्मेण स्वार्थे णिच् परस्परापेक्षं प्रयोजकत्वं वा च ( च्यम् ) ॥ १७ ॥ १८॥ १६ ॥ २० ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने चतुर्दशः खण्डः ॥ १ धार्ग ~। । ५ पनि क।६-१-० घ..

·पञ्चदशः खण्डः तृतीये गर्भमासे अरणी अाहृत्य षष्ठेऽष्टमे वा जयप्रभृति- भिर्तुत्वा पश्चादग्नेर्दर्भेष्वासीनायाः पल्या; सर्वान् प्रमुच्य केशा- नवनीतेनाभ्यज्य-- तृतीये उक्तं वृहदिति जातं प्रतिष्ठितमिति तत आरभ्य तृतीये गर्भमासे अरणी सीमन्तं करोति । अरणी द्वादशाङ्गुले काठके परिशिष्टे उक्ते । जयति- जयेभ्यः प्रभृति तेभ्यः प्राग्ये स्युः। आधारादयस्ते जयप्रभृतयस्तै हुत्वा पवित्रादि होमे वक्ष्यमाणं कर्म कुर्यात् । पश्चादामुगर्मा अवारणी आह्त्येति दर्शनात् । प्रागुदञ्चमित्यादौ विवाहे अरण्याहरणं तत्राधारादि अनुमती व्याहृत्यादि दर्शनादिहाघारादि पवित्रहोमान्तं द्रष्टव्यम् । प्रधानस्थानेऽग्नि यजेदनादिष्टदेवतत्वात् । यो गुरुन्तमर्हयेत् । गुरुमर्हयेदित्यनेनैव सिद्धे यो गुरुस्तमर्हयेदिति स्वयं तत्र यो गुरुरिति वाक्येन प्रसिद्धं गुरुर्निपार्दानि कर्माणीति स्मृतौ यदुक्तम् । तमनुद्योत्तरेणार्हणानि विधीयन्ते । केचित्पुनः पत्नीमिति मन्त्रलिङ्गात् पतिककमिच्छन्ति पुढे जाते-यस्य भावेन सप्तमी वरं दद्यादुपाध्यायादेर्दक्षिणां न तु पुत्रजन्माख्यातुः शूद्रस्यापि संप्रदानत्व- प्रसङ्गात् । अरणीभ्यामरायुर सीति निगदव्याख्यातम् । अरणीभ्यामित्युक्ते अरणी आहियेते नतु सीमन्तारणी सीमन्तवं स्वीद्वारा पुरुषद्वारकत्वं न तु साक्षात् तस्मात्स्त्रीद्वारा संस्कारार्थमेव ते अरणी इतरथा मर्वेषां गभाधान- साधारणत्वात्सर्वगर्भपु जातकर्मणि ताभ्यामरणिभ्यामग्निमन्धनं स्यात् । प्रतिगर्भ वा तृतीये गर्भमाने अरण्याहरणादि सीमन्तकरणात् गुर्वहणा- त्तस्मात्ततीयगर्भमासाहताभ्यामरणिभ्यामग्निमन्धनं न्यान् । प्रतिगर्भ न किंचि- प्रमाणं प्रतिगर्भाहरणं मुक्त्वाऽनेन प्रनिगर्भमाहरण (म्) भीमन्नप्रयुक्तन्वादाहर- णस्य तथाकवाक्यत्वमरणी अाहत्य जयप्रभृतिभित्वेति न किंचिदेना प्रनं- १-० ख.। २ गयन्. ग. ६.३-: ग. घ. च.। ४-५-० रु. ६.। ६-९-०६.। ७६.६.न. ६.।१०-११-० ६.१२-१२-०५.। १३ भीजान, ग. १-० ग. च ।

·[७८] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम्, [पु. १-१५-1 त्रिश्येनया शलल्या शमीशाखया च स पलाशया पुनः पत्नीमग्निरदादिति सीमन्तं करोति ॥१॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥१५॥ मनुसरामः । अन्यथा तैदस्त्यन्यथा तयाचष्टे तृतीये गर्भमास इत्यादि । तृतीये गर्भमासे यदरण्याहरणं तदाहरणमात्रं दृष्टादृष्टार्थ तावत् । पुत्रे जाते सति तत्कर्मोच्यते तच्च जातमात्र एव तथा च स्मृत्यन्तरम्-कुमारजातं पुरा- न्यैरालम्भात् दधिमधुनी हिरण्यादिकात्सहिरण्येन प्राशयेदिति । अन्यैर्ग्र- हणमित्यर्थः । युक्तं चैतद् जातमात्र एव जातकर्म यद्दधिप्राशनं विहितं ततस्तनदानम् एवं च यदि जातकर्मणः कालान्तरं प्रतीते तदा न, तस्य प्राणातिपातः स्यात् । एवमाहरणं न तदारण्योः शीघ्रं भवतीति । पूर्वमसा- कस्मिश्चिन्मास आहरित (त) व्ये इति दृष्टार्थमाहरणम् । तृतीये तु यदुक्तं तद- दृष्टार्थ तस्मादाहरणमात्रमेव संस्कारकम् । तयोरुपयोक्षमाणत्वाद् तक्षा यूपं छिन- तीतिवेत्। ततस्तस्मिन्नेव मासे सीमन्तविधानं तच्च कथमित्याह-जयाप्र-जयप्र- भृतयश्च जयाभ्यातानाः सन्ततिहोमा राष्ट्रभृतः । एवं च प्रभृतिशब्द आद्यर्थ वाची न प्रागर्थे वर्णितो भवति पञ्चमीसमासश्च लाक्षणिकः । बहुव्रीहिषु लाक्षणिकः । तैश्च प्रधानस्थाने होमः। यथाऽऽयुष्यहोमादग्नेरायुरसीत्यनुवाकेन तश्च हुत्वानन्तरमेव सीमन्तकरणं हुत्वति वचनात् । कथं पश्चादग्नेः पश्चाद्दर्भ- पृपविष्टायां सत्यां मर्वान् केशान् विमुच्य आभ्यज्य नवनीतेन त्रिश्येती शलल्युक्तों ( तया ) शमीवृक्षशाखया च सपर्णया सम्रलेन दर्भेण वा पुनः पत्नीमित्यनेन मन्त्रेण सीमन्तं स्त्रीपु प्रसिद्धं कुर्यादित्यर्थः । अष्टमे फलस्त्रानं केचित्पटन्ति तद्याचक्ष्महे ।। १ ।। ( अष्टमे इत्याद्यवतरणं तच खण्डपूर्त्यन- न्तरमुचितमिति भाति) ॥ इति पूरणव्याख्याने पश्चदशः खण्डः ॥ - - १-१०-० घ.1 २ थाम्ने, क. ग्व.। ३-४ तथान्य, क ख.। ५ र, ग्व.। ६ श्य, ग. च. | ७-८ गृहेऽरण्या यागाहरणेऽरण्योस्तदाविघ्नं न ग. च. । • दीक्षामु. क. ११ मन्ति, क. ग्व.। १० वचन, ग. च.। १३-१४-० घ.। १५ तया, घ. । १६ गया,घ ।

·षोडशः खण्ड: अष्टमे गर्भमासे जयप्रभृतिभिर्तुत्वा फलैः स्नापयित्वा या ओषधय इत्यनुवाकेनाहतेन वाससा प्रच्छाद्य गन्धपुष्पैरलंकृत्य फलानि कण्ठे वै संसृज्याग्निं प्रदक्षिणं कुर्यात् ॥१॥ प्रजां मे नर्य पाहीति मन्त्रेणोपस्थानं कृत्वा गुणवतो ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥२॥ फलानि दक्षिणां दद्यात् ॥ ३ ॥ ततः स्वस्त्ययनं च ॥ ४ ॥ अष्टमे-अतिक्रान्तेऽष्टमे ज्ञेयं व्यवहारदर्शनात् जय-प्रागेव तद्व्याख्यातम् । फलैः फलग्रहणमुपलक्षणार्थ फलसर्वोपध्यादिसंयुक्तेन वारिणा स्नापयेदित्यर्थः । या ओपधयः-निगदव्याख्यातं गन्धपुष्पैः समलंकृत्येति बहुवचनाद्रत्नादि भूपितायाः फलानि प्रशस्तानि फलानि कण्ठे हारं कृत्वा बनीयात् अग्नेः ?) अग्निं प्रदक्षिणीकृत्योपतिष्ठते ॥ १॥ प्रजां मे नर्य पाहीत्यनेन मन्त्रेण ततो गुणवन्तो विद्वांसो वृत्तवन्तश्च ब्राह्मणा भोजयितव्याः ॥२॥ तेषु फलानि दक्षिणां च दद्यात् ।। ३ ।। स्वस्त्ययनं च स्वस्त्यादिशब्दयुक्ता मन्त्रा वाचयितव्याः । अत्रोच्यते कस्मिन्ननावेतो होमा क्रियेते किं ये अरणी आहते ताभ्यां मधित्वोतं दीप्यमानमाहत्याहोस्विदौद्वाहिके इति संशयः । केचिदाहुः । ताभ्यामरणिभ्यां मथित्वा कर्त्तव्यो ते चारणी परित्यजेत् । तदयुक्तं यदि गर्भसंस्कागवती किमेतयोः परित्यागः । अध स्वीसंस्कागधों तदस्य ओहाहिकोनिविद्यत- एव किमिति तत्र न क्रियते । अथैव मुच्यते औद्वाहिकन्य शालाग्निकरणं- नास्ति जीवति पितरि ततो यत्र दीप्यमाने किमिति न क्रियते । अथवा खीसंस्कारत्वान्न तत्र क्रियते लौकिकाद्वा तस्सेनि याच्यते को हि विशेषा १ त यत्र, स । २ गले. ग. न. । १-') स. प. पिना.ग च ।

·1001 पी गंगागनी IITTTTTTTTT! [t 1-1/4": यो गुरुस्तमहयेत् ॥ ५॥ इति पोडशः बगडः ॥ १६ ॥ यदरणिभ्यामग्नि मथित्वा तगोः परित्यागे गत्र दीयमानोनिः म्यात स्मादीद्वाहिकेनो क्रियते । गत्तून्यते-हाहिकस प्रेतपितुर्तिवानाजीनन्धि- तृकस्याभावात् कथं तत्र क्रियत इति नैतत् तम्यापि गंभवात् कथं संभव इति चेत् कस्माद्वचनात्तयोः परित्यागः । अथ वीसंम्कागयौं- उत्तरकालं निमि- तनैमित्तिककर्मणामभावाद,गेवारण्यभावः। तदभावात्तयोः परित्याग इनि चेनैतदेवं यतो न व्रतादनयोः परित्यागो यम्मात्तयोगहरणं तदा संस्कारवि- पर्यासार्थ नहि कं (?) अरणि कर्मणि आहरणं यूयते । तम्माग्रथा बसन्ता दिकालः सदाहतानामनीनामुत्तरकाले श्रीतनित्यनमित्तिककाम्यादयो भवन्ति तथा सकृदाहृतयोस्तस्मा (?) न्तः संस्कारकलापः। यत्तदोवाहिकं प्रेतयिता शालाग्निं कुर्वीतेति वचनं तदुत्तरकालमुक्तानां स्मार्तनित्यनैमित्तिकादिप्राप्य- र्थमतश्चौताहिकं शालाग्निं कुर्वीतेत्युक्तम् । शालामित्वं च तस्य तदेव यच्छा. लायां भवति । ये वैश्वदेवादयस्ते तदा भवन्ति नतु प्राक् तदा तेपामनुष्ठानम् । लोके शालाशब्दो गृहपर्यायः । तथा च गृह्यकर्माणीति छान्दोग्येऽभिहितं बाह्यन्यायोक्तानि वैतानिकानि गृह्याणि वक्ष्याम इत्युक्तं तस्मादेतदेव युक्त यदौवाहिके नागावात्मीये स्त्रिया एतौ संस्कारी क्रियेते यत्त्वरण्योराहरणं तदुक्तप्रयोजनम् । अतश्च जातकर्मणि मनुराह नतु सीमन्तोन्नयनेऽतो जातस्य गर्भस्य जातकादि स्वस्मिन्ननों क्रियते मावस्थस्य तु मातृद्वारे यथान्नपानादि मातृद्वारौ तस्योपकरोति । अथैते अप्यरणीयवचोऽन्नपानादिमातृप्रधान सन्निपत्योपकरोति एव सेत्यपिकर्मणि ते च प्रतिगर्भ स कृत्वा क्रियतामिति नात्रास्माकं विप्रतिपत्तिरित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ ४ ॥ यो गुरुस्तमर्हयेत्-पुत्रे जाते यो गुरुराचार्यस्तमर्हयेत्पूजयेदित्यर्थः ॥५॥ इति पूरणव्याख्याने षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ - १ यस्ता, ग. च. । २ लं, ख. ग. च । ३ रे, ख. ग. च । ४ चा, ख.। ५ णी, क. ख. च.। ६ संस्कृत्वात्, ग. । सकृत्वात, च.। सत्क्रि, ख.। ७ क्रियते, क.। ८ एतत्सूत्रभाष्यं (प.) पुस्तके विरलतया खण्डश, आनुपूर्वीरहितमपूर्णमुपलभ्यतेऽन्ते:- ष्टावक्रएवमुक्तवान् तत इदानी भट्टश्रीश्रीकुमारोक्तं प्रकृतं लिख्यत इति च दृश्यते (गे,च)।

·No text on this page.

·ܪ ·अष्टादशः खण्डः दशम्या राज्यां पुत्रस्य नाम इभ्या घोषवायन्तरन्तस्थं दयक्षरं चतुरक्षर वा अक्षरं वान्तं कुमारीणाम्॥१॥ तेनाभिवाद चित्यत्वा पितुर्नामधेय यशत्यं नामधेयं देवताश्रयं नक्षत्राश्रयं देवतायाश्च प्रत्यक्षं प्रतिषिद्धम्॥शा स्नात्वा सहपुत्रोऽभ्युपैति ।:३॥ दशम्यां गन्नं जाननभृति दशनी रात्रियने । पुत्रस्यति वचना- विधिवत दयाबुमादित्यर्थः । राव्यानित्यविजारे व नमी दशन्यां राज्य विशेषरन् । नेन निनाशोचपि नानकार वचनादभिप्रेयते । चन-एकाइयां वा. श विम्वन्ति दशन्यां गन्यां व्यतीतायानिति नयन्। इन बोरगान व त्रादियित्यागेरवादि। अन्नध्ये अन्नसा गन्नदन्नन्तरं बरं गावरान प्रचन द्वितीय शरमेन्योन्य धोतवन्तः। बरतना अन्नन्या व दान्नं दोनाान्ने पस्मिना दान्तमिति दा इति वरों मृदने शनायविकारान् । देविदति एनादिकं दान्तम् । अत्रापि ओवज्ञाहन्नन्ननिति जयते व्यन्र ।। १ ।। नेन देवानाहं भारत्राभिवादयानति । वी अभिगददे देविदा अहम् । दक जितुः जन्धिनो नानवेयनिति पी पृया होत्यन्तः का इत्यान्टिनाम्याग संबन्धिी पुजनान्वये गुतं दधन्वं बनाने हिं मानो हिलं नानदेय देना त्यांना मा जन्नुिवयन- नित काम प्रति जिनामा प्रत्य परिपूर प्रतिबिने। उन्ट पपन्य नान्ध गर्नन्द् बाहरन्यादि न्यानिदि वदन्ति ।' : . लावा नहब्रोन्युपैति-अनि मामीनो नदि । अन्न्नु वन विनायनित पनि यदा नहीं ददा त्यन:- न्या प्रश्नः नन देवनागर के रोगनिदन वाचितु- निगान प्रदान नपा देवकामाचल्ने नानपद ! नितिन अंडया वादिनको काम नेकन् । होन्नति -हदि नामन्दिर केट: 1-1-6.1:-....-.-.. ६ . . . : .... ! - ·[ ८४ ] भीमेवाणीमानामनगरमाया । [ पृ. १-१८-८ अथैनमभिभृशति-'श्रग्नेष्वा तेजसा सूर्यस्य वर्चसा विश्वेषां वा देवानां क्रतुनाऽभिभृशामीति प्रचालितपाणिर्नवनीतेनाभ्य- ज्याग्नौ प्रताप्य ब्राह्मणाय प्रोच्याभिभृशदिति श्रुतिः ॥ ४ ॥ वरं कर्त्रे ददाति ॥ ५॥ श्रङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे श्रात्मा वै पुत्रनामामि स जीव शरदः शतम् ।। इति प्रवासादेत्य पुत्रस्य मूर्द्धनि जपेत् ॥ ६॥ न मधुमासे प्राश्नीयादापशुबन्धात् ॥७॥ सवत्सरे चाजाविभ्यामग्नि- धन्वन्तरी यजेत् ॥ ८ ॥ इति अष्टादशः खण्डः ॥ १८ ॥ अथैनमभिभृशति-प्रथनं कुमारमग्नेष्ट्रेत्यनेन मन्त्रेण प्रचालित- पाणिर्नवनीतेन तेन हस्ती अभ्यज्याग्नी प्रताप्य ब्राह्मणाय ग्रोच्याभिमशेदिति श्रुतिः श्रुतिग्रहणमादरार्थ स्वास्यानुलिप्ये प्रताप्य तापयित्वा ब्राह्मणाय प्रोच्याभिमशेदिति सूत्रं तेन ब्राह्मणानुजयाभिभृशंदित्यर्थ ॥ ४ ॥ वरं कर्त्रे जातकर्मादिकत्रे गुरवे इति। अङ्गात्-प्रवासादेत्य कार्यवशा- त्प्रोपितः । मूर्द्धनि जपेत् पुत्रस्य || ५ ॥ ६ ॥ न मधुमांसम(सेना)श्नीयात् पितृयज्ञाचार्वाक् प्रतिपेघोऽयं मांसभक्षणस्य पुत्रजन्मनः प्रभृति संवत्सरः पितुरधिकारोयं यथा पुत्रे जाते वैश्वानर्या पुत्रफ- लार्थायां वैतानेप्वग्निपु । एवं धन्वन्तरियागोऽनाहिताग्नेस्तु शालाग्नौ । अपि च नात्र वैश्वानरीवत्पुत्रफलार्थता श्रूयते "किं तहिं जातपुत्रेणैव तत्कर्त्त- व्यमेतदेवनियमात् प्रतीयते मांसभक्षणे प्रतिपेधवत् । आदित्यदर्शनं केचि- त्पठन्ति । अन्नप्राशनादेतदहं(द्वयं) व्याख्यास्यामः ॥ ७॥८॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने अष्टादशः खण्डः ॥ १ संधाप्य, ग. च.॥ प्रभज्य, क. । २ आस्य मनु, घ. । स्वास्यम्पनु, ग. च. । ० ख. । ३ प्य, क. ग. घ. च. । ० ख.। ३ य, क. ग. घ. च.। ४ गे, ग. च. । ५-६-० घ. ।

·एकोनविंशः खण्डः अथादित्यदर्शनम् ॥ १॥ चतुर्थे मासि पयसि स्थाली- पाक अपयित्वा तस्य जुहोति ॥ २ ॥ आदित्यः शुक्र उदगा. त्पुरस्ताद्ध सः शुचिषद् यदेदेनमिति सूर्यस्य जुहोति ॥ ३ ॥ उदुत्यं जातवेदसमित्येतयोपस्थायादित्याभिमुखं दर्शयेत्- 'नमस्ते अस्तु भगवन् शतरश्मे तसोनुद । जहि मे देवदौर्भाग्यं सौभाग्येन मां संयोजयस्व - अथादित्य-अथेत्यानन्तर्ये जातकर्मानन्तरमादित्यदर्शनं कुर्यात् । चतुर्थेमासि जन्मप्रभृति चतुर्थेऽग्नि तूष्णी निर्मथ्योपसमाधाय प्रज्वाल्य तस्मि- न्नेवाग्नी पयसि क्षीरे स्थालीपाकं श्रपयित्वा रन्धयित्वा श्रादित्यः शुक्र उदगादित्येका ऋक् तथा हंसः शुचिपत्तथा यदेदेनमिति त्रिभिः सूर्यस्य जुहुयादित्यर्थः । सूर्यग्रहणं सूर्यपदस्य ग्रहणमृगन्ते म्बाहाकारान्तं कृत्वा जुहुयादित्येवमर्थम् । अथवा मन्त्रवर्णिकी या सूर्यवासिनी देवता तां ध्यात्या गन्ते स्वाहाकारं कृत्वा जुहुयात् । जुहोति शब्दात् स्वाहाकारप्रयोगः ॥ १ । २ ॥३॥ उदुत्यम्-उदुत्यमित्यनया मन्त्रलिङ्गादादित्यमेवोपतिष्ठेन ! नाग्निम- स्थाय तस्याभिमुखंदर्शयेत्तनुमानम्-नमस्तेस्तु अनेन मन्त्रेणादित्यमीक्षय- त्कुमारं यथार्वन्नोदयति ते नायं भगवान् तमोनुदाति रक्षणं क्रियते नमन्ने अस्त्वित्यनेन मन्त्रमत्र कृत्वेक्षणे प्रयुक्तं तय न नावन्दुमारः शक्नोति वक्तुं कुमारमपि वाक्येपि त्वरत्वे) तस्मादन्यार्थमेतदेवदों युक्तम् । मृत्यन्तरादिदं कम १ अधा, फ.। २-१-० ५.१ तया, ! ५-६-० ५.१७-१२८६. यो, ख. ग. च. । (-०. प। ९-१० नमो नवे २. म. । ११ त्य. फ. ।

·एकविंशतितमः खण्ड: . , तृतीयस्य वर्षस्य भूयिष्टे गते चूडाः कारयेत् ॥ उदगयने ज्यौल्ने पुण्ये नक्षत्रेऽन्यत्र नवम्याम्॥ १ ॥ जयप्रभृतिर्तुत्वा- 'उष्णेन वायुरुदकेनेयजमानस्यायुषा सविता वरुणोदधद्यजमानाय दाशुपे' ॥ इत्युष्णा अपोऽभिमन्त्रयते ॥ २॥ अदितिः केशान्वपत्वाय उदन्तु जीवसे धारयतु प्रजापतिः पुनः पुनः स्वस्तये ॥ इत्यभ्युन्दति ॥ ३ ॥ ओषधे त्रायस्वैनमिति दक्षिणस्मि- केशान्ते दर्भमन्तर्दधाति ॥ ४॥ स्वधिते मैन हि सीरिति तुरेणाभिनिदधाति ॥ ५॥ तृतीयस्य चूडाः कारयेत् जटा वापयेत् तृतीयस्य वर्षस्य जन्मप्रभृति भूयिष्ठे गते भूयिष्टं बहुतरं परमासेभ्यः परं गम्यते परमासाः सममेव संव- त्सरस्यावयवादधिकं भूयिष्ठं मासाभिप्रायं वा भूयिष्ठं वा । ' उदग परमास- मुदगयनं लोकप्रसिद्ध ज्योत्स्ने उदगयनेऽपि पुण्ये नक्षत्रे अज्योत्स्नेऽपि । अन्यत्र नवम्यामुदगयनादिपु नवमी वर्जयित्वेत्यर्थः। अन्यस्तूदगयन ज्योत्स्ना पुण्य नक्षत्राणां विकल्पश्रवणात्समुच्चयः ॥१॥ जयप्रै-आघाराज्यभागादि प्रागुदञ्च लक्षणमित्यादि कृत्वा प्रधान- स्थानेज्नादिष्टदेवतेष्वग्निम् । अन्यस्तु नानु जयप्रभृतीति पठन्ति । तस्मादना- दिष्टत्वादग्निरेव भवति युक्तमात्रः पाठो यतो जयादीनां मन्त्राणामुभयलिङ्ग- देवताभिधायकत्वं तच स्वीसंस्कारे युक्तं स्त्रीलिङ्गदेवतात्वात् । इह तु पुंसो- धिकाराधागेन तै)मः । अत एव हि शम्यादिभङ्गे तैोम उक्तो दम्पत्योः सहाध्वगमनाद् उष्णेन वा उष्णोदकाभिमन्त्रणम् ॥ २॥ १-२-० घ. । ३ त्प, क. ग. च. । ४-० क. ग. घ. । ५ वि, क. ।

·- ९७ । चरं स्यात् । नियन्तं परं कातं त्रैविधकं च का न चरेत् उच्यते उपनय- नयनानन्तरं त्रैविध चरे. त्रैविधकं व चरेदिनि तत्काले श्रवणान् कालं त्वानन्तर्यात्र्हस्यीक्षाक्तं वा संवत्सरं त्रीन् पञ्च सम वेति द्वादशरात्रं वा अाश्वमेधिक नंबध्यते । एवमेवोदक्षिावनग्रहणाद्विमोकः स्यात् । उपनयने दीक्षा व व्याख्याता द्वावनुवाकानिसारीमेवः ॥२४॥ २५ ॥ २६ ॥२७॥ अय दीशं चातुर्योकीमाह-( सूत्रम् पु. १ सं. २३ न. १-४ अय दीक्षा चानुहाँकी संवत्सरम् ॥ १ ॥ चतुर्होनुन्स्वकर्मो जुहुयान् नह पडोत्रा सप्तहोतारम् ॥ २॥ अन्ततो ब्रनं प्रदायादितो हावनुवाकावनु- गयेन् ॥३॥ एवमेवोही जुहुयात् ॥४॥ ) नंदन्सरमिति कालनियमः । चतुझेनारः प्रयोजनं यस्याः ना चातहीतज्ञी बहोत्रा स्वकमले जुहोति । षड्डात्रा दशहांतानं निगध इन्द्रं गच्छ स्वाहेति होमः। चौतारं निगव वात्र- सने मोमः सोमसनि हो होमो । पञ्चहोतारं निगद्य वाचस्पते हिन्विधे नामः मोमस्येति होमम् (मः य.)। सप्तहोतारं निगद्य विधै नामन्निनि होमवार होतेति पड्डातारं निगद्य तपयति जुहामि स्वाहेति होनः । एतन्त्र पठिनं खानसो परि पूर्वोक्तं जुहुयात् । समहोताऽग्निहोता महाहन्हिोंता यथाक्रमं दा चतुः पञ्च पद होनशब्दास्ताश्चितिगादीनां संज्ञा ननिच्छो व्रतं युक्तं हावनुवाको वाचयेन् । एवमेवोहीक्षया होमो वा चन्तित्रतान्युक्तानि हादशरात्रमित्यत्र नंबलरं यावन् । एतच मन्त्रहोत्राध्ययनकाले काव्यम् । अग्निहोत्राध्ययनकाले- कर्तव्यम् । अमिहोत्रालएनधीत्य चातुहौंठ चत्वारि चचारि संवत्लान्ने उीक्षने तन्तुहातारं स्थानमध्येतुमारभेत । एवनगिनित्यादौ द्वादमागवादन- नरमन्पारमुपस्तरित्रतविकारान् ।। १ ।। २ ।। ३ ॥ ४ ॥ ( पूरव्याग्याने हाविंशतितमः खः) गोदानप्रसङ्गेन चूडाकरतानन्तरमेव पनपनन हं पठति नत माया- दीचा नन आश्चमधिी ततधातुहौतिकी तनमदिधरम् । एतमित्र- कारन्यायमभिप्रायः । बदामेचीवाद् नाहरम्पादौ नावाने यानं पति- तव्यम् । क्षत्रियर न्वाधमेधितम् । सपनं समापनाचारमान- १-१-० ६.३ द.....! ६२ निगम्य नावनि, स... =.। " हो ....! ८ ......! ६ वाचरिता, ग. स. १०-११-०६ । १६ ।

·[९८] भोगगमन-IITHITI (सप्तमे नवमे वोपायनम् ॥ १ ॥ श्रागन्त्रा समगन्महि प्रथमति युयोतु नः । अरिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति चरतादिशः । स्वस्त्याग्रहभ्यः ।। इत्युप्तकेशेन मातेनाक्तनाभ्यक्तेनालंकृतन यज्ञोपवितिना समेत्य जपति ॥ १-२२-२) (अथामवासः प्रयच्छति- या अकृन्तन्या तन्वन्या श्रावन्या अवाहरन् । याश्च ना दव्योऽन्तानभितोऽनतनन्त ॥ - ान्न भवति । यदायमनुकल्पो यदि द्वादशरात्रमाग्नेयी दीना ब्राह्मणेनावश्यं तथा राजन्यनाश्वमेधिकी । अत एव चातुहीतकी पश्चादुक्ता याभ्यन्त्रविद्यका- दयश्च तत एव संवत्सरमवश्यं व्रतचारिणा भवितव्यम् । इत्यष्टावक्रण मयोक्त- मिदानी प्रकृतं लिख्यते--(पवं मंगति प्रदय क्रमप्राप्तं द्वाविंगनितमन्वण्डोक्त- मुफ्नयनं व्याख्यातृमुचितं मन्यमानोऽटावक्रो द्वाविशतितमखण्ड व्याचष्टे सनम इत्यादि मूलं पूर्व लिखितमपि सुखबोधायाईचन्द्रे पुनः प्रदश्यते ) सप्तमे वर्षे नवमे वा जन्मप्रभृति वर्षस्यति वर्तते तृतीयस्य वर्षस्यैत्य- तस्तदिह सप्तम्यन्तं संबध्यते सप्तम इति सप्तम्यन्तन मंबन्धात् । यदिह सप्तम्यस्येत्युच्येत भूयिष्ठे गतेत्रापि स्यात् तन्निवृत्यर्थ सप्तमीनिर्देशः । उपनयनपर्याय उपायनम् ।। १-२२-१ ।। आगन्त्रा समिति जपित्वा माणवकेन मंगत्योमकेशनेत्यादि केशवपन स्नानं ततोऽञ्जनमणोः। अभ्यञ्जनं नवनीतेन मुखाद्यगानाम् । अलंकरण- मङ्गुलीयकादि । यज्ञोवीतमिहसूत्रकं वाससः प्रतिनिधिभृतयज्ञोपवीतस्य ॥ १-२२-२॥ वासो विन्यासविशेषत्वात्तद्यविवस्त्रोऽत ऊर्ध्वमिति निषेधात् । यत्प्रयते- तेति वासोऽहतं परिधापयति परिधापनं परिधत्स्वेति प्रेषणमाचार्यकर्तृवं परिधापनं च शिक्षयितव्यम् । अन्वारभ्याघाराज्यभागी हुत्वा । अन्वारभ्य' ग्रहणात्पूर्व संस्कारेण चूडाकरणान्तपु प्रयोग्यत्वादन्यारम्भो नास्तीति गम्य - १ त्या 3,क. ख. ग. च. ।

·पु. १-२३] श्रीमैत्रायणीयमानवगृन्यस्त्रभाष्यम् । [ ९९] तास्त्वा देव्यो जरमे स५ व्ययन्त्वायुष्मानिदं परिधत्स्व वासः ।। इत्यहत वासः ॥) (पु. १-२२-६-७-८-९) विवाहेन्वारम्भस्य तत्वधर्मतोक्ता (१-१०-८ ) आज्यशेपे अन्वारभ्याधारा- ज्यभागी हुत्वाऽनन्तरं तदध्यापनं प्राप्नोति आनन्तर्यात् । नैष दोषः । श्राघा- राज्यभागहोमस्य तन्त्रसूचकत्वात् तेन प्रागुर्देञ्चमित्यादि द्रष्टव्यम् । प्रधान- स्थानेऽग्नि येन च कर्मणेच्छेदिति जपश्चौपवित्राभिहोमान्ते च शेपे दधिक्रावण इति दधि प्राशयति । आचार्यो हि कर्ता प्राशयेदित्यर्थः । अन्यस्तु सविता ते हस्तमग्रहीदित्यनेन मां देवस्य त्वेति हस्तं गृहस्तमसोस्थाने नाम गृहाति संयुध्यन्तं प्राङ्मुख ऊर्ध्वस्तिष्ठन्नासीनस्य दक्षिणेन दक्षिणमरिक्तेनारिक्तम् । सविता ते हस्तमित्यादि परिदानान्तम् । सविता ते(हस्तमित्यादिना परिद- दाति सर्वेभ्यो भृतेभ्यो ब्रह्मचारिणम् । अन्यस्तु सविता ते हस्तमग्रहीदित्यनेन मन्त्रेण ब्रह्मण्य न्यायेन सवितारं ध्यायेत् तदात्मन्यसाबग्निरिति चाग्नि देवसवितरित्यादिना सवित्रे परिददाति ब्रह्मचार्यसीत्यादिना ब्रह्मचर्येण प्रजा- पतिं ध्यायेत् । काय त्वा परिददामीत्यादिना प्राजापत्यादिना देवानां परिददाति ॥ पु. १ खं. २२ मू. ३-४-५ ॥ ब्रह्मणो हृदयदेशमारभ्यानेन ब्रह्मचारिणो जपति मन्त्रवर्णदाचार्यः प्राणानां ग्रन्धिः प्राणादिदेशे तस्यैव ऋतस्यैव ।। १-२२-६ ॥ ऋतस्य अनेन मेखलां मौजी पृथ्वीमादत्ते मौजीग्रहणमनुवादः मप्त- मुजामिति सिद्धेः । पृथिवे(वी)निकालात्रिगुणां व्यवयवाम् ॥ १-२२-७॥ व्रह्मचारी-अादत्ते युवा अनेन परिव्ययति कटिदेशं पग्विष्टय पग्वेिष्टा ग्रन्धि करोति । पुंस इति नपुंसकनिवृत्यर्थः । नपुंसकस्य न भवति । अन्य तु ग्रन्धिविशेपणं शब्दमाचक्षते । वेष्टितान् ग्रन्थीन् वत्मपाशान्कगेति । ब्रह्मचार्ग श्रादानसंबन्धात् ।। पु. १ खं. २२ न. ८-९ ॥ १ तध्यानयनन्, प । तदध्याचमनाक । दीच्या. व. ग..। ३ नयश्वोपरि. ख. ग. च.। ४ मिमो, ख. ग. च । ५-६-० ६.' ७ निरि..। तिरि. ख.। । ब्राझदेन. ६.। ११ नादेगं, घ. ख.। १४ मे, म. ग. च । १५ वे. ग २. । १६-5-० .। ९नमन्न्या. १० दा, य.। .

·[१001 गोमेशायणीमानामाया ! (. 1-3 (इयं दुरुक्तात्परिवाधमाना वर्ण पुराणं पुनतीम अागात् । प्राणापानाभ्यां वलमाभजन्ती शिवा देवी सुभगे मेवले मा रिपाम इति तस्यां परिवीतायां जपति- सम व्रते ते हृदयं दधातु मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु मम वाचमेकवतो जुपख वृहस्पतिष्ठा नियुनक्तु मह्यम् ॥इति॥१०॥ यज्ञियस्य वृक्षस्य दण्डं प्रदाय कृष्णाजिनं चादित्यमुपस्थापयति- अध्वनामध्वपते श्रेष्ठ्यस्य स्वस्तस्याध्वनः पारमशीय । तच्चतुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुञ्चरत् ।। पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् । शृणुयाम शरदः शतं प्रत्रवाम शरदः शतम् । अदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शतात् ।। या मेधाऽप्सरःसु गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवी या मानुषी मेधा सा मामाविशतामिहेव ।। इति ॥ ११ ॥ अभिदक्षिणमानीयाग्नेः पश्चात्-- एह्यश्मानमातिष्ठाश्मेव त्व: स्थिरो भव । कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुष्टे शरदः शतम् ॥ इयं दुरुक्तामिति परिवीतायां जपति । ब्रह्मचारी मन्त्रलिङ्गात् । मम व्रत इति हृदयमित्याचार्यो जपति । एतस्मादेव मन्त्रलिङ्गादाचार्यकाम उप- नयते दर्विहोमे चेदुपनेता मन्त्रलोपः स्यात् । पिता वा जपेत् । यज्ञियकस्या- प्राचारी (१) । ब्रह्मणो बैल्वपालाशाविति (म.२-४५) स्मृतौ विशेषपरिग्रहः । केशान्तिक (म. २-४६ ) इत्यादि चाविरोधात् । उपस्थानाभिवादनमाचार्य- स्याभिधत्ते । अध्वनामित्यादिना ॥ (पु. १ खं. २२ सू. १०-११) अभिदक्षि-आत्मदक्षिणे सामर्थ्यादेह्यश्मानमातिष्ठति दक्षिणेन पादे- नाश्मानमास्थापयति ब्रह्मचारिणं पादेनेति इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । अन्यत्- . १-२-० घ.। ३ यस्य, क. । ४-० घ. ।

·पु. १-२३ ] श्रीमैत्रायणीयमानवष्टल्यस्वभाष्यम् [१०] ( इति दक्षिणेन पादेनाश्मानमास्थापयति ॥१२॥ पश्चादग्नेर्महः दुपस्तीर्य सूपस्थलं कृत्वा प्राङासीनः प्रत्यासीनायानुवाचयति गायत्री सावित्रीमपि ोके त्रिष्टुभमपि ह्येके जगतीमोमित्युत्का व्याहृतिभिश्च ॥ १३ ॥ तां त्रिरवगृह्णीयात्तां द्विरवकृत्य ता:- सकृत्समस्येत् पादशोऽर्धर्चशः सर्वामन्तेन ॥ १४ ॥ यत्तिसृणां प्रातरवाह यद् द्वयोर्यदेकस्याः सवत्सरे द्वादशाहे षडहे व्यहे (न्ये)तु ब्रह्मचारिणोऽवयवेन द्वितीया वा स्यात्तृतीया वा । गतिबुद्धिप्रत्यवसा- नार्थशब्द (पा. १-४-५२) इत्यादिना कर्मसंज्ञा अवस्थापनाश्मन उपरि चलनात्मकत्वाद्गत्यर्थत्वान्नाचेत्तृतीया ब्रह्मचारिणेति पादे तु इत्थं भूतलक्षणे तृतीया नह्याचार्यस्य स्वकीयः पादः। अवस्थाप्यते येनकरणे तृतीया स्यात् । केचिदभिदक्षिणमानयनमभ्मन इच्छन्ति । एवं च द्विकर्मकत्वे सति कर्मण्येव द्वितीया ॥ (पु. १ खं. २२ सू. १२) पश्चाद-निगदसिद्धं महदुपस्तरणमाचार्यब्रह्मचारिणोः सूपस्थलमा- चार्यस्य ब्रह्मचारिणः सकाशादुञ्चतरं कृत्वा गायत्री तदित्यादिकारक नावित्री देवतात्मैव । अपि चैक इति वचनाद् गायत्री राजन्यवैश्ययोः सात् पचे अस्तु गायत्री सावित्रीमपीत्यत्रापिहीतिनिपातसमुदायम(योs)वधारणार्धम् । गायत्रीमेवैकेन राजन्यो जगतीमेव एके वैश्य इति । अत एव प्रागुक्तमादेवी- यातीति त्रिष्टुभं राजन्यो युञ्जत इति जगती वैश्य इति ॥(पु. १सं.२२ म. १३) पच्छोऽर्धर्चा इति अस्य व्याख्यानं तां त्रिरित्यादिः। अवग्रहोब- च्छेदः । एवं च त्रिष्टुरजगतीश्चतुरवगृहीयात् पच्छ, इत्यपि निदम् ॥ (पु. १ खं. २२ न. १४ ) सावित्रीब्रहणं त्रिष्ट्यजगत्योरपि विशेपणम् । नंबन्न पदित्यनुवादार्थ विरोपणार्ध च गायन्याः सन्या या गए उना नितरां मालवाट पहनी देकस्याः नंदलरे पदित्यनुवादार्थ विध्यभावात्तिमृरांगनीरा ददो गनी- रेकस्याथ प्रानरन्नाह दमरे व गते पदनुपनपनपनाननगर का । नादापाम..! त्रिम ...! F ·। [१०.] an... TE (वा तरमात्सयोऽनूनयेति श्रुतिः ॥१॥ न करें ददानि का म्य वसनं च ॥१६॥ यमग तु मेभाकामः स्यात्यलागं नानीना गन्य नस्य यायावाच येत। सुश्रवः सुअवा असि यथा त्व: सुश्रवः सुअवा अमि एवं मा सुश्रवः सौश्रवमं कुरु॥ यथा त्वं देवाना वेदानां निधिपणे प्रसि । एवमहं मनुष्यागा वेदानां निधियो भूगासमिति ॥ १७ ॥ नतोऽनुगम्गते तस्मान्गमोनूनगेनि धुतिः मनः काले पानन्गेनि थुनिगहे. त्यर्थः । सन्गस्न्वाह गतिगृणां प्रातग्ना: गत् गोर्गदेकसाः गंगत्मरे द्वादशाहे गदन्वाह तिगृणामित्यादि हादशगनिपर्गन्ताः पथकल्पाः। एषु पत्रकल्पेषु गदन्वाह नातवान्नाह नान्गस्मिन्नों काले इत्यर्थः । तस्मात्म- धस्तस्मिन्नेवकाले ब्यादिति श्रुतिवाद आहेत्यर्थः । अनेनेन तदाह पूर्ने कल्पा न वेदमूलास्तस्माचे नादर्तव्याः ॥ (पु. १ रां. २२ ग. १५ ) वरं कर्रे-कर्तारमादि होमी तस्मै दयाहगदि यदात्वानार्यः कुर्यानदा वरादि दातव्यमुत नेति दातव्यमदृष्टार्थ वेति केचिन् । कर्तृग्रहणे तु दातव्य- मित्याह अष्टावक्रः । यथा सोपु होत्रादीनां दक्षिणादानं न भवति तथाचा र्यकर्तृके उपनयने यस्मात्प्रधानमिर्ह संबन्ध (:) मत्रेष्विवात्रापि तथा पितृ कत्तके दुरापेताम् । एवं च सामर्थ्यात् पितुराचार्यचार्यत्वा सम्भवादन्य कारयितयः ।। ( पु. १ ख. २२ स. १६) १६ ।। यस्य तु मैधाकामः पलाशवृक्षसंज्ञातो नवनीतेनाभ्यज्य तसं छायायां यस्य वै ब्रह्मचारिणो मेधां कामयेत तमाचार्यों बादयन् सुश्रवः एतन्मन्त्रं वाचयेदित्यर्थः । अभेधाकामस्य नैतद्भवति । अन्यस्तु सर्वबाचनमिच्छति । यतो ब्रह्मवर्चसं वा ज्ञेयं स्वर्ग च यथा सर्वः कामयते तथा ब्रह्मवर्चसमपि । अथ वा पालाशदण्डसंबन्धाद्राह्मणस्यैव वाचनं सावित्र्यनुवाचनानन्तरं केचिदि- च्छन्ति तदयुक्तं दक्षिणादानोत्तरकाले विधानात् ॥ (पु. १ खं. २२ सू. १७) २ उँ, ख. ग. च.। ३ वि, ख. ग. च.। ४ ति, घ.। ५-७-० घ.। ६ न्येन, ख. ग. च.। (-९-० घ । १० वाचयेत् , क. । ११ सर्वे, ख.। १२ न्ति, ख. । १० ख. ग. घ.च. ।

·पु १-२३] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाज्यम् । [१०३] (अधीतेह वा अयमेषार वेदानामेकं द्वौ त्रीन् लर्वान्वेति यमेवर विद्वारसमुपनयतीति श्रुतिः ॥ १८॥ व्याख्यातं ब्रह्मचर्यम् ॥ १९ ॥ अथ भैक्षं चरते मातरमेवाग्रे याश्चान्याः सुहृदो यावत्यो वा सन्निहिताः स्युः ॥ २०॥ श्राचार्याय भैक्षसुपकल्पयते तेनानुज्ञातो वा भुञ्जीतेति श्रुतिः ॥ २१ ।। अधीते वायमेषां वेदानामेकं द्वो त्रीन् सर्वान् वा वाशब्दः प्रत्येकम- भिसंबध्यते वेति । अयं ब्रह्मचारी-अधीते अयं ब्रह्मचारी एवं विद्वानाचार्य उपनयति मात्रात इत्यादि मन्त्रणं परामृश्यते श्रुतिगर्भार्थः । अनुपनीतो- नाधीते व्रात्यत्वात् । अयस्तु मन्त्रान्ते वेदानां निधिपो भूयासमस्मिन् यद्वेदस्येत्येव वचनम् । तत्रायमूहः कूर्यादेतस्य वेदस्य द्वयोर्वा वेदयोस्त्रयाणां वा वेदानां सर्वशब्दात्सकलवेदानामिति ॥ (पु. १ ख. २२ मू. १८ ) व्याख्यातं ब्रह्मचर्यम् । एतेन धर्मेण द्वादशमित्यादिना ॥ (पु.१ सं. २२ सू. १९) अध भैक्षचर्या चरति । अथ शब्द उपनयनादनन्तरं भैक्षार्थ चर- तीति ब्रूते तदुक्तम्-उपनयनप्रभृति व्रतचारी स्यादिति (१-१-७) भैक्षाचार्य- तिरिति । अन्यस्तु वेदवचनानन्तरं भैक्षचरणेन तु यथान्येषामुपनयनात् पूर्वमि- त्यय शब्दः। मातरमेवाग्रे मातरमग्रे याचेदित्यर्थः यश्चान्याः सुहृदो यावत्यो वा संनिधाः स्युः । यावत्यो वा सुहृदः स्युभगिन्यायाः संनिधाने कृता अग्रे याचेत । एतच्च मातुरभावे ज्ञेयम् । यदात्वाचार्य उपनयनं स्वग्रहे कुरुते तदा मात्तुल्यामाचार्यानीम् ।। (पु. १ खं. २२ सू. २० ) प्राचार्याय भैक्षमुपकल्पयते । प्राचार्याय निवेदयते भैरं तनानुज्ञानो भुजीत नानुज्ञाप्याचार्य भुञ्जीत त्रैविद्यमुक्तम् ।। ( पु. १ खं. २२ सू. २१ ) ॥ इति पूरणव्याख्याने प्रयोषिशतितमः पण्ड. । २३ ।" ॥ प्रथमपुरषष समाप्त: !!

·No text on this page.

·पु. १-२१-१0] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाञ्यम् । [८९] येनावपत्सविता सुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य केशान् । तेन ब्राह्मणो वपत्वायुष्मानयं जरदष्टिरस्तु ।। येन पूषा वृहस्पतेरिन्द्रस्य चायुषेऽवपत् । तेन ते वपाम्यायुपे दीर्घायुत्वाय जीवसे ॥ येन भूयश्चरत्ययं ज्योक्च पश्यति सूर्यः । तेन ते वपाम्यायुषे सुश्लोक्याय स्वस्तये ।। इति तिस्मृभिस्त्रिः प्रवपति ॥ ६ ॥ यत्तुरेण वर्त्तयता सुतेजसा वप्तर्वपसि केशान् । शुन्धि शिरो मास्यायुः प्रमोषीः ।। इति लोहायसं तुरं केशवापाय प्रयच्छति ॥ ७ ॥ मा ते केशाननुगाहर्च एतत्तथा धाता धातु तुभ्यमिन्द्रो वरुणो वृहस्पतिः सविता वर्च श्रादधुः ।। इति प्रवपतोऽनुमन्त्रयते ॥ ८॥ सुहृत्परिग्राहः हरितगोशक- त्पिण्डे समवचिनोति ॥ ९ ॥ उपवाय केशान्वरुणस्य राज्ञो वृहस्पतिः सविता विष्णुरग्निः । तेभ्यो निधानं महतं न विन्दन्नन्तरा द्यावापृथिव्योरपस्युः ।। अदितिः-अनेन केशाभ्युन्दनम् । अोपधे दक्षिणस्मिन्समीपे केशा- नामित्यर्थः । यत्तुरेणानेन केशवापाय नापिताय तुरं प्रयच्छेत् ।। ३ ॥ ४ ॥ ५॥६॥७॥ मा ने केशान्-अनेन प्रवपतो नापितकेशानिति वाद्यद्वा प्रवपतः केशानिति वर्णान् । यहा प्रवपतः केशानिति दनने-अपनो नापिनन्य परिग्रहे परिगृह्य समवचिनोति समवस्थापयति ॥ - ॥ ९ ॥ ते ६ पेड, पं. स. ग. च.।

·[१०] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाध्यम् । [पु. १-२१-१४ इति प्रागुदीचो ह्रियमाणाननुमन्त्रयते ॥ १०॥ अरिक्ते पत्न्या श्लेषयेदिति श्रुतिः ॥ ११ ॥ वरं करें ददाति पक्ष्मगुर्ड' तिलपिन्हं च केशवापाय ॥ १२ ॥ एतेन तु कल्पेन षोडशे वर्षे गोदानमग्नि वाध्येष्यमाणस्याग्निर्गोदानिको मैत्रायणिरिति श्रुतिः ॥१३॥ अदितिः श्मश्रु वपत्वित्यूहेन श्मश्रुप्रबपति शुन्धि मुखमिति च ॥ १४ ॥ इत्येकविंशः खण्डः ॥ २१ ॥ उप्त्वाय-अनेन प्रागुदीचो हियमाणान् हरितशकृत्पिण्डेनानुमन्त्रयीत । अरिक्तम् (क्ते)-अरिक्ते धान्यादिपूर्ण इत्यर्थः। आश्लेपयति भरेत शकृत्पिण्डः । साकल्येन स्थापयेत् । श्रुतिग्रहणमादरार्थम् । अन्यस्तु पुनः पुनः श्रुतिग्रहणं कुर्वन् संस्काराणां वेदमूलं स्मरणमिति दर्शयति ॥ १० ॥ ११ ॥ वरं करें-कर्ने वरं गाम् । केशवापाय त्वविकलालयकात्तीयो भागः पक्ष्मगुण इति केचित् । उक्तावो नित्येकपरो व्यर्जनावयव इत्यन्ये तिलपिलं तिलपिष्टं तिलचूर्ण वा कच्छपकटाहं दद्यात् । श्रुतिग्रहणमनुवर्त्तते ॥ १२ ॥ एतेनैव तु कल्पेन तु शब्दो वाक्यपरिपूरणः । एतेन चूडाकरणकल्पेन विधानेन पोडशे वर्षे जन्मप्रभृति गोदानाख्यः संस्कारः । अत्रायं जन्मप्रभृति पवित्राभिहोमान्ते । उष्णेन वायो इत्यादि तिलपिशलदानं च । अग्नि वा अग्नि युञ्जानकस्थानं यदा अध्येष्यमाणस्यागच्छेत् तदा वा अग्निप्रवर्त्तना- त्पागुर्ध्वमेव वेत्यनियमः । अत्र प्रमाणमाह-अग्निगोदानिको मैत्रायणिरिति श्रुतिः गोदाने भयो गोदानिकः । गोदानप्रयोजनो वा ॥ १३ ॥ अदितिः श्मश्रु-चकार उपलक्षणार्थः । तेन वरुणस्य श्मश्रु वप्तां वपसि मा ते श्मश्रु उप्त्वाय श्मश्रु 'इति सिद्धम् लाघवार्थमिदमाह गोदानमुक्तं दीक्षामु मध्ये चूडाकरणेन गोदानं व्याख्यातमिति वक्तव्यं स्यात् । इह तु प्रमगादकार्थमुक्तम् ।। १४ ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने एफपिशः खण्डः ॥ २१ ॥ १ णं, ग्व. | २ उत्थाय, क. | ३ ल्या, स. ग. च.। ४ ल, ख. ग. च.। ५ त्तु न, ग्व. ग. च. । ६ प्णावो, ख.। प्णो, ग. च. । ७ जना, घ.। ८-० ग. च. । ९ तिर, क. । प्ति, घ. । १० रि, क. ।

·द्वाविंशः खण्ड: सप्तमे नवमे वोपायनम् ॥ १ ॥ प्रागन्त्रा समगन्महि प्रथममति युयोतु नः। अरिष्टाः संचरेमहि खस्ति चरता दिशः । स्वस्त्यागृहेभ्यः ।। इत्युप्तकेशेन स्नातेनाक्तेनाभ्यक्तेनालंकृतेन यज्ञोपवीतिना समेत्य जपति ॥२॥ अथा स्मै वासः प्रयच्छति- या प्रकृन्तन्या अतन्वन्या श्रावन्या अवाहरन् याश्चोग्न्या देव्योऽन्तानभितोऽततनन्त तास्त्वा देव्यो जरसे सः व्ययन्वायुष्मन्निदं परिधत्व वासः ।। इत्यहत वासः परिधाप्यान्वारभ्याघारावाज्यभागौ हुत्वा- ज्यशेषे दध्यानीय दधिक्राव्णो अकारिषमिति दधि त्रिः प्राश्नाति ॥३॥ को नामासीत्याह ॥ ४ ॥ नामधेये प्रोके " देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या हस्तं गृह्णाम्य- साविति हस्तं गृह्णन्नाम गृह्णाति प्राङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुख ऊर्ध्व. स्तिष्टन्नासीनस्य दक्षिण मुत्तानं दक्षिणेन नीचारीक्तमरिक्तन सविता ते हस्तमग्रहीदसावग्निराचार्यस्तव देवसवितरेपते ब्रह्म- चारी त्वं गोपाय समावृतत् । कस्य ब्रह्मचार्यसि । प्राणस्य ब्रह्म- चार्यसि । कस्त्वा कमुपनयते । काय वा परिददामि । कस्मै त्वा परिददामि । तस्मै त्वा परिददामि । भगाय त्वा परिददाम्पर्यम्णे स्वा परिददामि सवित्रे त्वा परिददामि सरस्वत्यै त्वा परिददा. १ एतहाविगतितमखण्डभाप्पं तु अष्टावकेणान्ते लिखितं तत्कारणं च दर्मि- तमिति तदनुमृत्यात्र न लिग्न्यने घ. पुलकेतु सूत्रपाठमनुरध्ध लिखितम् ।। २ . क.ख. घ. ।

·[पु. १-२२-१३ [९२] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । मीन्द्राग्निभ्यां त्वा परिददामि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि- सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामीति परिददाति ॥५॥ ब्रह्मणोगन्धि रसि स ते मा विस्त्रसदिति हृदयदेशमारभ्य जपति । प्राणानां- ग्रन्थिरसीति प्राणदेशम् ॥ ६ ॥ ऋतस्य गोत्री तपसस्तस्त्री नती रक्षः सहमाना अराती: सानः समगन्तमभिपयेहि भद्रे धारस्ते सुभग मेखले मा रिपामा इति मौञ्जीं पृथ्वी त्रिगुणां मेखलामादत्ते ॥ ७॥ युवासुवासा इति मेखला प्रदक्षिणं त्रिः परिव्ययति ॥ ८ ॥ पुरस स्त्रीन्ग्रन्थीन्बध्नाति ॥ ९ ॥ इयं दुरुक्तात्परिवाधमाना वर्णं पुराणं पुनतीम श्रागात् प्राणापानाभ्यां वलमाभजन्ती शिवादेवी सुभगे मेखले मा रिणाम इति तस्यां परिवीतायां जपति- मम व्रते ते हृदयं दधातु मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु मम वाचमेकवतो जुपख बृहस्पतिष्ठा नियुनक्तु मह्यम् ॥इति॥१० यज्ञियस्य वृक्षस्य दण्डं प्रदाय कृपणाजिनं चादित्यमुपस्थापयनि- अध्वनामश्वपते श्रेष्ठ्यस्य स्वस्त्यस्याध्वनः पारमशीय । नचक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुकमुच्चरत् ।। पश्येम शरदः शतं जीवम शरदः शतम् । शृणुयाम शरदः शतं प्रत्रवाम शरदः शतम् । श्रदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शनात् ।। या मेधाऽप्सरःमु गन्धर्वषु च यन्मनः । देवी या मानुपी मेधा सा मामाविशतामिहव ।। इति ।। ११ ।। अभिदक्षिणमानीयाग्नेः पश्चात्--- ·पु. १-२२-२१॥ धीमैत्रायणीयमानव सूबभाग्यम् । [९३] एह्यश्मानमातिष्ठाश्मेव त्व: स्थिरो भव । कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुष्टे शरदः शतम् ॥ इति दक्षिणेन पादेनाश्मानमास्थापयति ।। १२ ॥ पश्चादग्नेह- दुपस्तीर्य सूपस्थलं कृत्वा प्राङासीनः प्रत्यशासीनायानुवाचयति गायत्री सावित्रीमपि ह्येके त्रिष्टुभमपि ह्येके जगतीमोमित्युत्का व्याहृतिभिश्च ॥ १३ ॥ तां त्रिरवगृह्णीयात्तां द्विरवकृत्य ता:- सकृत्समस्येत् पादशोऽर्धर्चशः सर्वामन्तेन ॥ १४ ॥ यत्तिस्तृणां प्रातरन्वाह यद् द्वयोर्यदेकस्याः सर वत्सरे द्वादशाहे षडहे व्यहे वा तस्मात्सद्योऽनूच्येति श्रुतिः ॥ १५॥ वरं करें ददाति काx- स्य: वसनं च ॥ १६ ॥ यस्य तु मेधाकामः स्यात्पलाशं नवनी- तेनाभ्यज्य तस्य च्छायायां वाचयेत्-सुश्रवः सुश्रवा असि । यथा व सुश्रवः सुश्रवा असि एवं मा सुश्रवः सौश्रवसं कुरु॥ यथा त्वं देवाना वेदानां निधिपो असि । एवमहं मनुष्याणा: वेदानां निधिपो भूयासम् ॥ इति ॥ १७ ॥ अधीतेह वा अयमेषार वेदानामेकं द्वौ त्रीन् सर्वान्वेति यमेव विद्वा समुपनयतीति श्रुतिः ॥१८॥ व्याख्यातं ब्रह्मचर्यम् ॥ १९॥ अथ भैक्षं चरते मातरमेवाग्रे याश्चान्याः सुहृदो यावत्यो वा सन्निहिताः स्युः ॥ २० ॥ श्राचार्याय भैक्षसुपकल्पयते तेनानुज्ञातो भुञ्जीतेति श्रुतिः ॥ २१ ॥ ।। इति द्वाविंशः खण्डः ॥

·[९६] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । [पु. १-२३-२४ समन्यायन्ति पुनन्तु मा पितरोऽग्नेमन्त्र इति चतुर्भिरनुवाकै- रपोभिमन्व्य स्नानमाचरेत् ॥ १८॥ एवमेवोद्दीक्षां जुहुयात ॥ १९ ॥ शादं दद्भिरिति चतुर्दशानुवाकाननुवाचयेत् ॥ २० ॥ रहस्यमध्येष्यमाणः प्रवर्ग्यम् ॥२१॥ यादेशे यथा पुरस्ता- द्वयाख्यातम् ॥२२॥ श्रादितः पञ्चविंशत्यनुवाकाननुवाचयेत् ॥२३॥ विद्यकमुपनयनेन व्याख्यातम् ॥ २४ ॥ श्रादितस्त्रीननु- वाकाननुवाचयेत् ॥ २५ ॥ व्याख्यातानि व्रतानि व्याख्यातानि व्रतानि ॥२६॥ उदुत्तमं वरुणपाशमिति मेखलामुन्मुञ्चति ॥ २७॥ इति मैत्रायणीयमानवगृह्ये त्रयोविंशः खण्डः प्रथमः पुरुपश्च समाप्तः॥ इवेत्युक्तत्वात् (१-१-१४) अश्वस्यैव स्नानं प्रकृतवतेनाश्वं स्नापयदित्यर्थः ॥ १६ ॥ १७॥ १८ ॥ एवमेवोदी-केचिदुपस्थानं नेच्छन्ति तदसदेवमेवेत्यतिदेशस्याङ्गप्रधा- नत्वात्-हुत्वा पष्टेनोपतिष्ठते ॥ १६ ।। शादं दद्भिरिति नव अनोमित्रेति पञ्च एवं चतुर्दशानुवाकोपस्थानस्य होमसंवन्धत्वात् । केचिच्छमिच्छेपे अग्ने व्रतपते व्रतमचारिपमिति व्रतविमोकमि- च्छन्ति शादं दद्भिरिति नव मानोमित्रेति पञ्च चतुर्दशा नुवाकान्वाचयेत् ॥२०॥ पञ्चविंशत्येवाधार एवमेवेति प्राप्त रहस्यं येन प्रकारेण पुरस्ताच्या ख्यातम् । उदगयन इत्यादिना दीक्षामुपैप्यन्नित्यादि वा तत्रैव सिद्धम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३॥ विद्यमुपत्रविद्यकंतन दीक्षाविशेपः। तिस्रो विद्याध्ययनं विद्यकं कर्म तदुपनयनेन व्याख्यातम् । आगन्त्रा समगन्महीत्यादिना समिच्छेपे व्रतमादि- श्यादितस्त्रीननुवाकान्वाचयेत् । करिऍ स्थानि व्रतानि इत्याह ख्यातानि बतानि एवं वा अनन्तहितायां भूमा शयनार्दानि उढकयामाहरणं वर्तयित्वा । अन्य तु मार्गवामस्त्वादीनि व्रतानि मन्यन्ते तदमत् तानि हि समावर्तनान्तानि एतेन धर्मण माध्यधीन इति (१-२-७) उक्तत्वान् । तपांत्रविद्यकत्वे विद्यकं यावय १-० ग्ब. । २ तत्र, क. | ३ ताब, ग. च.। ४ करिमु नस्यानि, क. ।

·श्रीरस्त्वत्र। द्वितीयः पुरुषः। मैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रन्नाष्यम् । सरस्वत्याः प्रसादेन यथैतत्कृतवान्पुरा । भगवान् मानवाचार्यः पूरणाख्यं प्रयत्नतः ॥१॥ अष्टावक्रेण देवेन तां तुष्ट्वा तु सरस्वतीम् । शते पूर्णे तु वर्षाणामृतौ शिशिरसंज्ञिते ॥ २ ॥ नमस्करोमि तां देवीं यस्या एवं प्रभावतः । प्राप्तं यत्तन्महत्पुण्यं वृहद्धर्माभिधायकम् ।। ३ ।। नमोऽस्तु तस्मै देवाय स्वामिने चक्रपाणये । यस्य प्रसादाद् भूतानि गच्छन्ति पदमव्ययम् ॥ ४ ॥ ययानुविद्धो लोकेर्थो भाति कृच्छ्र(लः) चराचरे । नत्वा सरस्वती चैव तत्र यज्ञान् ब्रवीम्यर्थ ॥ ५ ॥ ॥ स्वस्ति । उहाहिकम् । प्रथमेऽध्याये धर्मेणाधिगतवेदस्य भार्याव- दनमुक्तम् । बिनभार्यश्चेत्प्रजोत्पत्तावधिक्रियते स्नात्वा स सर्व विन्दत इति वचनात् । तदनु गर्भाधानादयोऽपत्यसंस्कारा उक्ताः । जातापत्यः सत्क(क)म- ण्यधिक्रियते श्रौते तथा चोक्तं "जातपुत्रो ब्राह्मणः कृत्तिकास्वादधीते"ति। एवं गार्बेऽपि सूत्रक्रमान् पण्डस्यानधिकारात् । औद्वाहिकेपि पण्डस्यानधिकारः । उद्वाहस्तु तस्य च दृश्यते मनु(९-२०३)वचनात्- " यद्यर्थिता तु दारैः स्यात् क्लीवादीनां कथं च नेति" एतस्मादेव दाराधिगमवचनात् । श्राद्धभोजननिषेधाच क्लीवादीनामध्य- यनयोगो विद्यते । यस्तु चिकित्स्यः क्लीयो वाऽन्तरितप्रभृतिजातापत्योऽप्यसा- वधिक्रियते सोमो(मे) " पोष्णं नपुंसकमालभेत पुण्डकं याजयेदिति " श्रुतेः। गाईकर्मवान् श्रोतेऽधिक्रियते प्राथभ्यान्नित्यत्वाच । तच्च गार्य कर्म शालाग्नि- साधनमतः शालाग्न्याधानं तावदभिधीयते- १-२ . घ. । ३-४० घ. । ५ उहाह, च । ६-७० घ. । - ·- [१६] औद्याहिक प्रेतपिता शालाग्नि कुर्वीत ।। ? || अन्यत्र नमः mme - आद्वाहिकम' माही विवाहः। आन नानाविकन्न शालाग्निमावमध्यं कुर्वान गर्थयोटिनि। एनदनं मानि जाहिक गाना- निकाय विनियुतिति । उनं न नमिन भागांमाग गालान्निनिद्वार- देशाग्निरिनि । पर उपरमयोन्निवाहित निकटक पाणिग्रहगादि गृद- विहितं परिवरदिनि व्यारन्यमावाहिक या ग्रनपिना गानाम्नि कुर्वनिनि जवापं (:) वैवाहिकडनी कृवीन गाय कम यथाविधि । पञ्चयज्ञविधानं घ पद्धिं वान्वादिकी गृही" । दानि मनः (३-६७)प्रतपितन्याद्यनुवादान जीवनामानापित्रोम्ननि च स्थानापा। पित्रा बानुबानो महायने बाधिक्रियन नहि कुले निन्य पारस्य पुत्रादयः पृथग्वैश्वदेववलिहन्तकानपिठ्यत्रातिथिमाजनानि कुर्वनं किंतु पिनत्र कुन्लं । अनयोस्तेजीवतोरिति । अत्र प्रेतपितृग्रहणमौचित्यानुवादः । नत्राधिकानि- विशेपणतयोपादानम् । तेन सकामेन पित्रा विभनः पुत्रो जीवन्यिकापि कर्मण्यधिक्रियते नदर्यन्वाहिमागन्य ॥ १ ॥ अत ग्राह अन्यत्र तत' इनि ग्रनपिता पगनृश्यनं प्रकृतवान् । ततो विपरीतो धर्माधर्ममित्रामित्रादिबदन्यत्रंति यथा धमादन्यत्रति मित्राद- न्यत्रेत्यमित्र एवं ततः । प्रेतपितृकादन्यत्र जीवन्पितृको निगम्यने । वन्य पितुर्जीवत प्रौढाहिको न परिगृहीत अानीन् ग्रेने पितरि बच्यमागविधानन शालान्नि कुर्वीतंति पूर्व प्रेतपित्ग्रहणमाहाहिकप्रहरणात्मकं चिरप्रमीतपितृक स्योहाहकाले यदाधानं तचिग्ग्रमीत पितर्गत्यर्थः। उहाहकालं अयं तु बच्यमाणाधिकारः यद्यः प्रेतपितृकस्योक्तः । ते पितर्गनि पुनक्तं नन्नावं प्रेतपितृग्रहणं चिग्मृनविपयमिदं सद्यामृतविपयं ग्रेने पिनरीनिनिमिच मममी । प्रज्वलन्तमग्नि पचनादिषु वैश्वदेवादिषु च प्रचलन्तमधिश्रयमाणं - चन- घिकारभावात् । 'जागरयेयुः' प्रकन्यों न गम्यते प्रतिज्ञागन्ययुबेहुव- १-२ .व.। ३ पुन्ताम्या, घ. ४१,ख.11-11 ७-८ ० ३.1 ·पु. २-१-२ धीमत्रायणीयमानवग्रयस्वभागम् । [१०] प्रेते पितरि प्रज्वलन्तोऽग्नि जागरयेयुः पर्वणि ज्योत्स्ने पुण्ये नक्षत्रेऽन्यत्र नवस्याः ॥ २ ॥ चनमधिकारभेदात् । अग्नि वा एते चित्यं चिन्वते य आहिताग्नय इति एतेनाग्नेनिर्हरणमाहिताग्नौ प्रेते पुत्रेण कर्तव्यमेकाग्नौ तु न संभवति तेनैवा- ग्निना संस्कारितत्वाल्लौकिकाग्नेनिर्हरणमन्य आहुस्तदसत् । अदृष्टार्थप्रसङ्गात् । संस्कारानहत्वाच विनियोगोपदेशभावाच । न लौकिकस्य प्रतिपत्तिसंस्कारो- ऽस्ति । यस्य गार्हपत्यादयस्तस्यापि सभ्यावसथ्ययोः समाख्यया गृह्यकर्मा- र्थता दृश्यते तयोर्निर्हरणप्रतिपत्तियुक्तैति ॥ 'जागरयेयुः ' कियन्तं काल- मित्यपेक्षायां यावदाशौचमिति युक्तमशुचेरनधिकारात् । अवकाशेऽनेन विधा- नेन निहत्याग्नि प्रातर्यथाधानं शालाग्नेस्तस्मिन्नेव काले वक्ष्यति तत्कुतोऽ- शुचेरधिकारः । ननु शालाग्नौ चैके इति पक्षेप्याशौचेऽपि स्यात् । नैवम्-अग्निमतो हि तत्पर्वणि अन्यत्र तत इति व्यवहितेन संवध्यते । उक्त ? मानन्तर्यसंवन्धे तु प्रेते पितयेवपर्वणि ज्योत्स्ने पुण्ये नक्षत्रे इति कालविकल्पः स्यात् । नत्वेका- दशेऽहन्यरणिपाणिजागरणं स्थान् । उक्तं च प्रेते पितर्येकादशेहनि शुचिर्भूतो वैश्वदेवादि पञ्चमहायज्ञेप्वधिकागत्तेपामेवाग्निः साधनं तस्मिन्नेवाहनि तदा- हरणे प्रवर्तते ( द. स्मृ. १.१०-११)- अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । अाश्रमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते हिसः ॥ जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये च रतः सदा । नासो फलमवाप्नोति कुर्वाणोऽधाश्रमाच्युतः ।। इति स्मृतिवचर्नादाशोचान्त एव शालाग्निकरणेऽधिक्रियते प्रेत पितरीति निमित्तसप्तम्याप्येतन्मूत्रितम् । यस्तु पित्रापि पृथक् शालो ? " न कुलं कुलं स्यादिति " बचना विभज्य पृथक् पाकः कृतस्तस्य पर्वणीत्यादिकालप्रती- १ यथाग्नि. घ. । २ तयोम्नम्यागौचे. ग. च.। ३ हितं, ख.। ५ ० ख, ग. च.। ५ तदर्थ. घ. । ६-० घ.। ८-९ ० घ.।

·धीमत्रायणीयमानत्रगृयगृवभाष्यम् । [पु. २-1-2 - क्षणं कुलाधीनत्यादधिकारप्रतिपत्तेस्तथानेकभ्रातॄणामविभक्तधनानां त्यागा- संभवात्प्रेते पितर्यनधिकारः प्राग्रिकथविभागात्सपिण्डीकरणं कृत्वा विभजे. रन्निति मपिण्डीकरणान्तं मह कुयुरिति च सरणात्तद्विपयम् । 'पर्वणि ज्योत्स्ने पुण्ये नक्षत्रे' इति पर्व पौणमास्यमावास्या वा ज्योन्मः पूर्व(:)पक्षः पुण्यं नक्षत्रमनुकुलमज्योत्स्नेपि पुण्ये नक्षत्रे अन्यत्र नवम्या इत्युभयवाधः । अत्र कश्चिदौताहिके अरणिपूपसमारोपणमाह तदसत सत्रभाष्यकृतेदमुक्तमष्टका-वैश्वदेवादीनि प्रौद्वाहिके प्रतिपिद्धानि तस्मिन्ना- युष्यहोमान् जुहोतीति प्रकृत्य तस्मिन् भार्यामुहहेदिति विवाहपर्यन्तानि च गम्मिन्कर्माणि नाटकावैश्वदेवादीनि पिण्डपितृयज्ञस्तु भवति चातुर्थिकान्ते दर्गनादिनि ना कारणमनुगन्तव्यं तबद्यौताहिकमेव गमारोप्य मथित्वाऽऽ- दम्यागदायुक्तमनुपदेशात् । अन्यत्र तत इति व्यतिरेकानुपपत्तथ भिन्नार्थ- भानुपपरित्यर्थः ॥ अपरम्गवं मतमौताहिके जीवति पितरि गायींगि फागि प्रतभून तु पिनरि तमेव ममागेपादिना शालाग्निं कुर्वीत । सेयं पानीटा यदि जीवनि पितरि नत्र पाकयनादिकी क्रिया, मृत पिनरि शिमिति न म्यात काय हि शालाग्निः म च विद्यत एवं यथा प्राक पित माणात नत्र कर्माणि नथवानरकालं म्युः किं पुनगहिनेन यात वचनान । न नत्र त कुर्वीन कुर्यादाग्रयणादिक" मिति नदगन । गट पर यकारः कथं न नद्विकांग्याग्रायणादिष्यधिक्रियने नागपाग- पर बनावगम्यम्य पितृग्रहणं नियमाथं वदन्ति । नत्र को नियमः । वन्यपदा शालागि कान नयनपितृक एवंति पर्वम्मिनियम पदाहिकमेल :: वन नीन न निर्मथ्यादिकं यथा काटक नना जीपमागि अंक निमन्य वा गालाग्नि कर्यान । यन एकाकरण नान्यत्रार बार न्यायनांद्रादिकग्यानियन वादनामिनियम नतिर हाति पर कवंटन नागदा नि याद्वाहिकाय प्रपितृकरय निगमान दागिन्यानि सानाद्वारिकमिनि नियमाधम । १५. " कपटः मान्लान्य मावान । गायका मादि अपान 43 ·।१०९ किमानविकर म्यालगन्दाहिभागस्य । कान्ति न पितुरिया रिक्य- निमः । = = गांधिनिधि जन्य औनेधिकारः । न च किरनी बालोदनिकाधानि भागन्निमिन्यौहाहिकम्य नागौद- निकाना शानहालिन बिना कमाधिकार धाररमन्नि युवाहन्निधान्य व मालाग्निगैहाहनीयानियले तन्पाकश- बनानाम्ने नन्दि भाषामहल शातान्तिः किमयं कर्तव्यः। विधान- मिति:वाशेर! शालाग्निजोहाहिकन्स। शातावान् न तस्य दनिकले सदिशातान्निः मिनाहाहि शालाग्नि कुर्वीत. स हि शनान्निः नियने। कपि च जीवधिको बहुद्यादन्य प्रतिवन्धकः । विनीतु गारिक पद्न्यायामसाध्य इति । यदि परं पञ्चमा- हेदा विशेष उपलनिपनार्थ पुत्र एवायं भवति । पितृयज्ञविधानमा- माझे अधिकानिन्ति । गततुला एवं नेशलि. न स्वस्थाः ।। कर नई है पदे सगनविभनिने सौहाकिनिति शाताग्निनिति बैभन्वान्द गते न्यानान् । ने न नाहिशेषरविशेयत्वेन संगति(ने। हा शालान्नित्यन्ति नान्युपगतो नैव तत एवोहतोः संज्ञा संडेवेन पर्यापवेद संगतिः ॥ कमाने सर्वथा नंगतिरभेदात् । अय प्रदेशनिगमिनहाहिक कुनि शातान्नि कुनिति नन्न कमार्थ- वदन्त निलमत्यां न नरामयः । किं नहि विकल्पो बैजवापमित्र जमिन ई च्या भवति तथा व्याख्यान- मन्यन तन कोनिहिनामा दोन्धि प्य इतिइन्लंगनिन न लभ्यते । तत्कायो- दया गतिनाहि दया देवदत्तं पुहं दुनिति युनत्यक्षस्य । तस्मादुपमा- नन्निारद तिवदर पक्षसंगतिः । दापि वास्यभेदेन पनायादोहाहिकं वा कुर्वात शालाग्नि वेति नयन न्न इति विशेविधानाओं नौपच्छेन. शब्दकल्पनायां तु हिरवारजनंगः! कप विभत्तिविपरिमाने मंगतिः स्यादोहाहिका- चला तीन सौहानि वा तक पचनीन्नाचानौताहिकावयवमु- यो प्रदान गइ. ८ विभत्तिविपरािने प्रमानिन्ति । असत्यां . नन्द का .

·[ ११२] श्रमिनागीयमानामा यम । [2-1-1 आर्यास्तु जीवत्पितकस्य नन्छन्ति इत्यादिना तु प्रबजिनपिनुकम्य । पूर्व- जीवत्पितकस्यायुक्तमनेनैव हेतुना पिता निभज्य जीवनस्य जीवन्यितृकम्य केन वार्यते सत्यमत एप भ्राम्यव्याख्यानान्तग्माह-इह या कालविकल्पार्था विभा. पति पर्वणीत्यादि कालानभिधाय मन्थन विधानशालाग्निविधानयोरभिधाना- दित्यभिप्रायेणोक्तमिह वा कालविकल्पाी विभापति नाम्य कश्चिद्वयस्थि- तोर्थोऽत्र व्याख्यातः। अन्यत्र तत इति मर्वनाम्नः परामर्शकन्वस्वाभाविकमर्थ- मपश्यन् व्यक्तहृदयः म बानि बढन प्रबजितपितृकादीनप्रकृतान्पगमशन कचिनेकार्थ क्वचिदयम(भि)व्याहता(नम्या)पि स सम्यगर्थमुक्तवान् तदुक्तम्- अथवा क्रियते विश्वो ग्रन्धः कश्चिदवाचकः । अयाचकंऽपि व्याख्यानं कुर्वन्ति श्रोत्रियादयः ॥ अपि च सर्ववचनविरुद्धमपि जल्पति यदि हि प्रत्यक्षशिष्टं तावदेव भवति अपूर्ववादित्युकाऽथ पूर्वमश्रुतं कल्पितयान । प्रभातकाले पुगणे- नाख्यानौ प्रक्षिप्य तथा वमन्तादि कृत्तिकादि चोक्तवान् । विरुद्धमपि च पर्वणीत्यादिना प्रत्यक्षसिष्टे चोदकप्राप्तविकल्पो बाध्यते । अपूर्वत्वात्तदप्राप्तस्य तु का कथा तथा च गृह्यान्तरे आवसथ्यविधानमुक्कोक्तम् । "औद्वाहिक प्रेतपिता शालाग्नि कुर्यादिति " अवाप्यन्यत्र तत इति आवमथ्यविधानात् । औद्वाहिक शालाग्निकरणमन्यत् । अन्यत्र तत इति तत प्रौद्वाहिकात्प्रेत- पितृकादौद्वाहिकः । अप्रेतपितृक इत्युभयं वा प्रकृतत्वात् तत इति परामृश्यते इत्युक्तम् । अथ यः प्रेतपितृक उद्वाहादनु शालाग्नि कुरुते स कथं कुर्वीत । यदि दिवोद्वाहकर्म तदा सभार्यस्य महायज्ञेऽप्यधिकारात्तदहरेव औद्वाहिक शालाग्निसंवन्धात् शालाग्निरुच्यते तत्र वैश्वदेवादि प्रथममष्टकायामुट्ठाहेप्टकां कृत्वा सायं होमः । उत्तरकाले विवाह रात्री वैश्वदेवं कृत्वा भोक्तव्यम् । निमित्तातिक्रमतया प्रातोंमे प्रक्रमं चेच्छन्ति उद्योतनादयः। चातुर्थिकान्त इत्यपरे ॥ यस्तु प्रेते पितोद्वाहिकग्रहणाभावात् तस्मिन्नेवाहनि पञ्चयज्ञा- धिकारादरणिजागरणादि स कुरुते । नीद्वाहिकधारणं जीवत्पितृकस्य न नैमित्तिकमित्यनेनाभिप्रायेण औहाहिकाभावात् द्वादशेऽहनि श्राद्धं कुर्वीते- १-३ ० घ.। २० च. ख. ।

·गु:-1-1] सोमनायणीयमानगृगूप्रभायम [११] स्नातः शुचिरहतवासाः ॥ ३ ॥ वाग्यतावरणिपाणी जागृतः ॥ ४ ॥ त्युक्तम् । यस्य त्वाद्वाहिको विद्यते स एकादशेऽहनि श्रुचिर्भूतः पितृभ्यो दद्यादित्यग्निमच्चादे कादशाहव्यतिक्रमे प्रत्यवेयात् । अस्ति चौहाहिकाग्नौ श्राद्धं चातुर्थिकदर्शनात्तस्मादविद्यमानेऽना एकादशाहात् श्राद्धोत्कर्ष इति द्वादशेऽहनीत्युक्तं पर्वणीत्यादावितरस्याशुचिर्वलिहरणे नाधिक्रियते गृह्यस्था- नविशेपेषु चलिहरणात् ॥ यस्तु जीवपितृक उद्वहति स पित्रानुज्ञातो वैवाहि- काग्नि पित्रोद्दिष्टशालायां परिचरेत् । अननुज्ञातस्य नास्त्यधिकारः । न च पितृसमानगृहे उलपगज्या येवध्येति प्रवसन्नित्यभ्युपैति । नाप्यथास्यै गृहान्विसृजेदस्वामित्वात् । यद्योढाहिक उत्सीदेत पुनरीद्वाहिकेन विधिना तथैव भार्यायाः पुनः करणं येपामावसथ्यविधानं नास्ति पाणिग्रहणादि गृह्यं परिचरेदिति वचनाद्येषां त्वावसथ्यविधानं नास्ति तेषां पुनराधानं स्यादोद्वा- हिकेपि शालाग्निशब्दाभिधानात् ॥२॥ प्रेते पितरि किं शालाग्निविधानेन । अत्रोच्यते श्रीहाहिकं शालाग्निं कुर्वीतेति वदन् मुख्ये संभवात्तदङ्गे पशुयागे निवेशः । एवं च यः कश्चिदाह ब्रह्मौदनं भवति न भवतीति च तत्प्रत्युक्तम् । अन्यत्र तत इत्यादि जागरयेयुरित्यन्तम् । अन्यत्रान्यस्मिन्देशे ततस्तस्मा- देशात् । यत्र स पित्रग्निरासीत् । प्रेते पितरि सति प्रज्वलन्तं जागरयेयुरित्यर्थः। बहुवचनं पुत्रबहुत्वापेक्षया । पर्वणि पर्व पौर्णमास्यमावास्या ज्योत्स्नः शुक्ल- पक्षः । पुण्यनक्षत्रमनुकूलशुभमाधानलक्षणं च नवमी तिथिं वर्जयित्वा एतच प्रेतपितुर्यथासंभवे ज्ञेयं जीवत्पितुरवश्यं भवति ॥२॥ अहतवासा इति तावदवश्यमपश्यन् यत्र स्नानं कृत्वर्थ- मिति दर्शयति पुरुषार्यत्वेन स्यात् । स्यानित्यविहितत्वात् । स्नातः, अहतवास- साविति वचनात् क्षीमपरिधापनं ब्राह्मौदनं च परिसंचष्टे नैवमपूर्वविधित्वात्का- ठके ॥ स्नातः यथाह जागृतः। स्नानमग्न्याधेयाङ्गम् । अहते वाससी नवे उभ- योर्दम्पत्योर्भवतः। वाग्यतो नियमितवाचौ । अरणिपाणी पाण्योररणी गृहीत्वा। द्विवचनादेक उत्तरारणिं यजमानो गृह्णीयात् । अधरारणिं पत्नी ॥ ३ ॥ ४ ॥ स्नातः १-२ ० घ.। ३-४ अधिकं, घ. इदं (१६) सूत्र भाप्येऽस्ति । ५-६ अधिकं, घ. इदमपि (१६) सूत्र भाष्येऽस्ति. ।

·माम [१९४ श्रीमंत्रायणीमान अवकाशेऽनतान्यवान्पिष्टा मन्धमायोत्यनालम्बमिनुशला- कया बहुलम् ॥ ५॥ हिरण्यपाणि सवितार, वायुमिन्द्र प्रजापतिम् । विश्वान्देवानगिरसो हवामह अमुं क्रव्याद५ शमयन्वग्निम् ।। इति मन्थेनाग्निमवसिञ्चति ॥६॥ 'अवकाशे' उपव्युपसि अक्षताननवहनान यवान् पिष्ट्वा यन्त्रकाढा मन्यनायौत्युदके यव-चूर्ण-तूलं प्रतिप्य कुण्डादा अनालम्बमवलम्बनगहिन- मिनुशलाकया बाबालयतीत्यर्थः । द्रवद्रव्यसंपृक्तं षु मक्तुषु मन्थशन्दः प्रसिद्धः । इह तत्सादृश्यान्मन्थ उक्तः । बहुलं प्रभृतम् ये तु तूम्णी पवित्र उत्पाद्येत्यादि-स्थालीपाकधर्मेण मन्धं कुर्वन्ति तभ्यो नमः । पायामधु- पर्कादिपु तपां पवित्रोत्पत्या नूनं विस्मृतम् । इतरथा अभि द्यस्मिन् ग्टिं को नाम येन मूढः । असंपदे अप्रकृतिविकार हविर्द्धर्माश्रयात् ।। अवकाशे- अवकाशे अवगमे प्रकाश । अस्तंगते सवितरीत्यर्थः प्रेतपितृकम्यान्ते निर्हरणं विधीयते । स च यथा पिता दिष्टां गतिं गतस्तथा पित्रनिगपि मन्थेन्थिने] नानुगमनीयः । एवं चास्तं गते सवितरि युक्तम् । मंहरणात्मको माँ कालः । अक्षतान्यवान्पिष्ट्वा । मन्थमायोति करोतीत्यर्थः । अनालम्वं मशरीरिणा । श्रत एवंकेचुशलाकोक्ता । एत्तच्च दशमे हनि सायं कर्नव्यमादत एव तस्य साधारणमुक्तम् । बहुलं पूर्वो ? भृ(प्रभृतम्) ॥ ५ ॥ "हिरण्य' अनेन मन्त्रेणावसेचनमुपशमनार्थम् । अग्नेः सामो राजाऽनेन समारोपणमुपशान्तस्याग्नेः । कटे वा वीरणमये कृतायां कच्छादि- मय्यां कच्छाकारायामुपधानम् । एतस्माञ्च मन्त्रलिङ्गादावसथ्यस्यैव प्रति- पत्तिः । नहि लौकिकस्याग्नः स्थान हविर्वहनोनिराशास्यते ग्रहिणाति क्रव्यादमिति मन्त्रेण लिङ्गादग्निमादाय दक्षिणा प्रत्यग हरन्ति । अग्निमादा- १ मा, ख.घ.। २० घ. ३-५० घ.४ मिविय, च. | अभिष्वीय, ग.। ६-७ अधिक, घ.।

·नारमाध्यम् । [ ११५ सोमो राजा विभजतूभाग्निविभाजयन् । इहवास्तु हव्यवाहनोऽग्निः कव्यादं नुदस्व ।। इति कटे कृताया: वाग्नि समारोप्य प्रहिणोति ॥ ७ ॥ क्रयादमग्नि प्रहिणोमि दूर यमराज्यं गच्छतु रिप्रवाहः । इहेवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्या बहतु प्रजानन् । इत्यग्निमादाय दक्षिणा प्रत्यग्हरन्ति ॥ ८॥ सहाधिकरणैर्यन्ति ॥ ९ ॥ स्वकृत इरिणे- सीले मलिम्लुचामहे शिरोमिमुपबर्हणे । अव्यामसितायामृष्टास्तं प्रेत सुदानवः ।। इति सीसमुपधान्येन्यस्याध्यधि ।। १० ।। येति प्रहिणोतेरेवेतिकर्तव्यता । अस्मादपि मन्त्रवर्णात् । हविर्वहनस्थाने हविर्वहनान्नेः प्रार्थना । त्रेतान्यायतनैः संयुक्तं न युक्तेत्यर्थः ॥ हिरण्य- अनेन मन्त्रेण मन्येनाग्निमवनिच्य । मोमो राजाज्नेन मन्त्रेण कटे अग्निष्ठं कृत्वा समारोप्य प्रतिगृह्य प्रहिणोति नयेदित्यर्थः। क्रव्यादमग्निमनेन मन्त्रेण दक्षिणप्रतीची दिशं होयुरित्यर्थः । महायतनः त्रेताग्नीनां ये आयतनास्तैः संयुक्तमित्यर्थः । बहुवचनात्पुत्रैः मह कर्त्तव्यं सत्रिवत् ।। ६॥७॥ ८ ॥९॥ स्वकृत इरिणे नीने मलिम्लुचा मह इति इरिणे स्वकृते इति केटे उपधाने निमित्तसममी । उपधानार्थ सामान्यार्थेत्यर्थः । अथवोपधानस्थाने उत्तशीर्षके सीने न्यस्याध्यधि। अध्यधि मिसे मीसस्य ममीपे साधिकरणेऽग्नि करोत्यस्ये त्यर्थः । सीसमितिकारकं चेत्तस्यान्यस्यशब्देन संबध्यते । अध्यधिशब्देनोपपद- विभज्या द्वितीया उभयत्र समाना.अर्थमात्रे भिद्यतेऽन्यस्याग्निमध्यधि सीसम् ॥ साने अनेन मन्त्रेण सीसमुपधाने उपधानस्थाने न्यस्य शिवा अध्यधि उपर्युपरीत्यर्थः । तेनोपधानदेश उपनीनं तस्मिन्नुपर्यान्यायतनास्तेषामुपरितनं विविक्तमग्निमित्यर्थः ॥१०॥ ६ निष्टवा, ग. । २ यन्ती, ६.। ३-४ अधिकं, घ.! ५ क्ण्ठे, ग. घ. । ६ . स.च.। 5 उच्छीपक, स्व.। (-९ अधिक. घ.।

·[ ११६ । [पु. २-1-18 श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । धाम्नो धाम्न इति तिसृभिः परोगोष्टं मार्जयन्ते ॥ ११ ॥ अनपेक्षमाणाः प्रत्यायन्ति ॥ १२॥ नर्वेतसशाखया वा पदानि लोपयन्ते-- मृत्योः पदानि लोपयन्ते यदेतद्माघीय श्रायुः प्रतिरं दधानः आप्यायमानाः प्रजया धनेन शुद्धाः पूता भवन्तु यज्ञियासः ॥१३॥ अनड्वाहं प्लवमन्वारभध्व येनावेपत्सरमा रपन्ती ॥ इति ॥१४॥ 'धान्नो धाम्न इति' तिसृभिर्मार्जनम् । परस्ताद्गोष्ठस्य परोगोष्ठमि- त्यव्ययीभावात् । अन्येनोक्तम् । नास्याग्निं गृहाद्धरेयु नान्यत आहेरयुरिति विनियोगादन्योऽग्निरवशीर्णे प्रत्यवायोस्तीति गम्यते स तापपाकदीपार्थः स्यात्तस्येदं निर्हरणविधानमिति न वाऽऽचार एवं प्रत्यहमन्यत आहुत्याग्नि- पचनं कुर्वन्तो दृश्यन्ते । न च लौकिकाग्निविपयमेतल्लिङ्गक्रमाच ब्राह्मोदनि- कविषयत्वेन व्याख्यातमन्येनं ॥ " धाम्नो धाम्न इति तिसृभिरिति स्त्रीलिङ्ग- निर्देशात्तिस्र ऋचो ज्ञेयाः । यथा धाम्न इत्येका, उदुत्तमं वरुणं पाशमित्येका, मुमित्रान ग्राप इत्येका । एतास्तिस्र ऋचो ज्ञेयाः । परोगोष्टं परस्य द्वेष्यस्य यं (?) गोष्ठं स्थानं तं मार्जयन्ते तत्र मार्जनं कुर्यादित्यर्थः " ॥ ११ ॥ अनपेन' नर्वतसशाखया पदान्यागच्छन्तो लोपयन्ते श्लिष्टं कुर्वन्ति मार्जनादेशात् । मृत्योः पदमग्नौ पादन्यामचिन्हेन । मृत्युग्न्तग्मा- दिभ्यः प्रायण पढानि लोपयन्तीत्यर्थः । यदेतद्राधीयलोपनमन्त्री मन्त्रब- गांद्वार मुमुकामा लभ्यासवत ? गच्छेनं ॥ " इंग्णादप्रतीक्षमाणाः परं देश ग्रन्यायन्ति । नलः-नडमयस्तृणैःतसवृक्षशाखया वा पढानि पदमुद्राणि भूमा लोपयन्ते उन्मृजन्तीत्यर्थः । मृत्योः पदमित्यनेन मन्त्रेण, अनबाहमिन्यनेन मन्त्रंग लिङ्गादागना अनड्वाहमालभन्त इति चेन् ?" ॥१२॥१३॥ १४ ॥ ? -- १ वेश, ग. च.। २ या, ग. च.। ३ त, ग. च.। ४-५ ० घ । ५ मन्यते. ख.। ६-७ अविक, घ.। ८ मग्नोत्पद, ग च । योपट, घ, ९-१०० घ. । ११-१२ अधिकं, घ. 1 ·पु२-१-१६] श्रीमत्रायरीचमानवयसूत्रभाश्यम् [११७ ] अग्न्यायतनमुखत्यावोझ्याग्न्याधेयिक्यान्पार्थिवान्संभारा- निर्वपत्यूषसिकतवर्जम् ॥ १५ ॥ अरणिभ्यामग्नि मथित्वा हिर- 'अन्न्यायतन' शब्दार्थस्तस्याग्नेरायतनं स्थानं गम्यते । उद्धत्य खात्वा वोच्य इत्यादि अग्न्याधिक्यान् पार्थिवानित्यर्थाद्वानस्पत्यस्य पार्थिवत्वेऽपि व्यवच्छेदः । अपां तु नित्यं पार्थिवत्वं पृथिव्यापस्तेज इत्यनन्तभेदात् । भृतानां पृथिवीस्थानाहा पार्थिवा आपः । उपसोऽपार्थिवत्वात्प्रनि(ति)षेधः। तूपणी निर्वापपूर्वविधिः । उदकवराहविर्दैवल्मीकवपाशर्करासुकिरयो न संभाराः। इह केन चिदुक्तं ततो यर्थार्थकर्मसन्निपातो विज्ञेयः । इति प्रागुदञ्च- नसूत्रावसरे स्यात्तदा तद्विरोधाभावान्निर्मथ्याभिमुखं प्रणयेत् प्रसङ्गाच । उन्मत्तव्याख्यानं तस्य प्रागुदञ्चमित्याउनुपपन्नमाशङ्कय स्थालीपाकवत्तया परिहारान्न सम्यगवबुद्धम् ॥ अंग्न्यायतनमन्याधेयक्षेत्रमुद्धन्य लक्षणं कृत्वा अवोच्याभ्युझ्यान्न्यायिकान्पार्थिवान् नंभागनित्यन्न्याधेये ये उक्ताः । पार्थिवग्रहणं वानम्पत्यनिरामार्थम् । तत्राप्युपमिकतवर्जम् । उपाः मिकताश्च पार्थिवत्वात्प्राप्ताः प्रतिपिध्यन्ते । तेपांच निवापे ते च ममन्त्रा भवन्त्येन गुणवान्मन्त्राणाम् । तथा च यत्र मन्त्रं नेच्छति तत्र प्रतिपधं करोति । तथा तृप्णी चुक्त्वा नंमृज्येति ॥ १५ ।। अरणि नेनु केयमाशङ्कारिणभ्यामेवमन्धनं न्यात्तत्पाणि जाग- रणं म्यान् । उत्तरायाऽनुवाद इत्यदोपः । हिरण्यशकलं नात्र ब्रह्मणे हिरण्य- निवपणम् । अरणिभ्यामिति यावदुक्तायन्वानुवादान् । उपन्धनम्नियन जानुरित्ययः । गौवानः-कांन्यम् । गवादीनां वाक्यानुपा दानदक्षिणा अविश्कतकत्वं गम्यते । प्रागुढयकालातिर मेऽनाम्नानप्रायश्चित्तमङ्गन्चान । प्रधानकालन्यानिकी महान्दोपः। प्रधानकालः प्रेत पिनर्गन्यादि यत्र विधान शालान्निविधानयोः परम्परकर्मव्यनिपङ्गविधानं कालेन्यादा ( दो ) विध्यर्थ नवमंबन्धार्थमन एवं केन चिन् पचान्नानुनमन्त्र ततः शालाग्निवि- धानात मन्धविधान निन्दपवादाशनया इनि । . ।

·-- . . ।११८ ण्यशकलं च न्युष्य प्रागुदयादुपस्थती भूरिति ज्वलन्तमाद धाति ॥ १६ ॥ अन्यन्यन्यथा न्यान-साहिक किम विनिः । आलोमिनियमः । उन विपरिगंन्या?। नन निधिराम मननि गया गानजीवमग्निहोत्रं जुहोति इत्यादि वर्गम । गम्मिन्याम गनि पानिकम्प पुननिधानं नियमो-यथा बाहिभिर्यजनेत्यादि वाहिभिग्न एनमित्यर्थः । नगाँधमादिमिःपरिसंख्यायः प्राप्तम्तम्य निषेधः-यथा " इमामगृभणन ग्शनामृतम्येन्यथाभिधानीमादने गर्दभग्शनां परि-मंचंटे। यथा वा पन पश्चनगा भच्या इत्यादि अधियान्म- पञ्चनरभक्षणे प्राप्त थाविद् गोवा शन्यकमिन्यनान्येषां भनणप्रनिषेधः ॥ तत्रैवं मनि यदि विधिम्नतः प्रेतपितुर्विशिष्टम्याधिकरणे गालाग्निकरणं विर्घायते । अथ वा नियमम्तनः सर्वम्य जीवन्पितृकम्य मृतपितृकम्य पुन्पार्थ- त्वात्प्राप्ती मन्यां प्रेतपिनियम्यते प्रेतपितर शालाग्नि कुयान्न जीवपितृक इति ॥ अथ पग्मिंग्च्या ततो जीवन्पितृकम्य प्रनिधो मृपितृकम्य तु न विधि- वत्प्रतिपेध इति तस्य कामचारः कुयाद्वा न बन्यथः । तत्र विधिग्यं तेन भवति ॥ यतो जातस्यैव मथितान्यानयनमुक्तमणिभ्यामग्नि मथिन्या तम्मि- नायुप्यहोमः । जुहोत्यादि यावद्विवाहः ॥ तथा च विवाहं पुनरुक्तमग्निं निम- ध्याभिमुखं प्रणयदिति न परिसंख्या शाम्बीयन्याच्छालाग्निकरणम्य । न हि भोजने पुरुषार्थवान्प्राप्निम्नदेव परिशेपान्नियमायं कामचारग्रामम्य पर्ने सर्वदा नियमः । यथाऽऽग्नेयोऽष्टाकपालः पुगेडाशी भवतीत्यत्र मर्चपुगेडाशप्रकृतिय- वरेवेति । अम्य तु शालाकरणम्य शाीयन्वान् कुना-न्यतः प्राप्तिर्वतीयं नि- यमः स्यात् । उच्यते-अस्ति प्राप्तिः पुम्पार्थवादेव कथं शास्त्रीयस्य पुरु- पार्थत्वं न हि शास्त्रीय ( : ) पुरुपाएँ भवति पुस्पार्थो वा शास्त्रीय इति किमिति विरुद्धमभिधीयते । शास्त्रीयं पुरुषार्थवेति । नैवेद्यं (दं) विरुद्धमभि- धीयते । अनभिज्ञो देवानांप्रियः । पुरुषम्य त्रिवर्गो हि पुरुषार्थः । त्रिवर्ग: मध्ये धर्मः पुरुषार्थन्वेन कथ्यत एव । इयांस्तु विशेषः शान्त्रावगतस्यैवधर्मत्वं नथा चोक्तं “ चोदनालक्षणोर्थो धर्म " इति अर्थकामा तु लोकतो ऽवगम्यते तदेवं सर्वो जन्तुः पुरुषार्थत्वाद्धर्म प्रति प्रवर्तते । मवदा प्रवृत्ती प्राप्तायां प्रेत- १-३ ० ५।२० ख. च.. - ·तु. २-९-१६ श्रीनेत्रायरीचमानवसत्रमा चम् । [११९] पितकस्य नियम्यते प्रेतपितेव शालाग्नि कुर्यान्नेतरः। यद्येवं कथं तींदमुक्तं यदि दद्यात्-" येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यादिति " पिण्डपितृयज्ञे । अनेनाभिप्रायेणोक्तम् । यदा पित्रानुज्ञातस्तदा शालाग्नि करोति । अत एव विवाहप्रकरण उक्तम्--" न जीवन्पितृकोऽय प्रतिगृहातीति "श्रुतिः । अथवा प्रतिगृहानि किमनेनोक्तं भवति तम्मात् स्थितये तन्नियमार्थमंतदिति । एवं च जीवति पितरि यदि न करोति न ततः शाम्बातिक्रमः । पित्रानुज्ञानस्य करणेऽभ्युदयस्तु भवत्येव । प्रेत पितयकरणान्प्रत्यवेयादित्यलं बहुनाक्तन । औद्वाहिकमिति किमर्थ यावता नयोहाहिकः शालानिरिति । अन्य औद्वाहिकः । अन्यश्च शालाग्निः । एवं तहि औद्याहिक शालाग्निं कुर्वीतेति ब्रुवन्नेतद्दर्शयति यौवाहिकेरणिभ्यां मथिन्बोहाः कनले न परित्यक्तव्ये । अत एवोक्तं यस्याभियस्योहाहिक एव फलम्नाननीमन्तोन्नयने न कत्र्तव्ये ।। ननु न पुनरपि कयमुपपद्यते? यम्योहाहिक एवानि नतम्नम्मिन्नेव गाय कम वैश्वदेवादि कर्तव्यं प्रेते पितरि कि शालाग्निविधानेन अत्रोन । हाहिक शालाग्नि कुर्वीतेति वदन मुख्य भवानद पशुयागे निवेगः । एवं चयः कश्चिदाह बमोदनं भवति न भवतीति व नन्प्रन्यनाम् ।। पन्यत्र तत हलादि जागरयेयुरित्यन्तम् अन्यत्रान्यस्मिन्दो तनम्नमांगाधाम पिना ( नुर । निगमीन् प्रेते पिनरि गति प्रज्वलन्तं जागग्यरित्ययः । कारागनं प्राका न्यापेक्षया । पर्वणि पर्व पार्णमास्यमावान्या ज्योन्नः गुपच मनन मनुकलं शुभमाधाननक्षत्रं नवमी निधि वर्जचिन्ता । एनम ग्रेनपितुपया भी भयम् । जीवत्पितरवरयं भवनि माता बबाह-जागतः हातमन्यायाइम मरते वानी नवे उभयोदरपन्यो भवत । वान्यनो निम्तिवाची पाण्योरगी गृहीन्या द्विवचनादेक उत्ता पजमानो गतीमान : पद- गरएिं यत्नी । अवकाश सकामेश्वगते, मगर प्रेतपितृकस्पान्ने निहार विधीपन व मामिला दिन मनाना पित्रग्निपि मन्नानुनमनीयः । एवंदानी न्मको नौ कालः । बलान जाति - - -

·No text on this page.

·पु२-१-१७]
श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यस्वभारन ।
[१२१ ]
गौर्वासः कास्यं च दक्षिणा ॥ १७ ॥ इति द्वितीयपुरुषे
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
धर्मप्राप्त्यर्थमुत नेति विधिः सर्वप्राप्त्यर्थ ततः संभार्यकर्माद्यपि प्रामोति । अथ
न ततोनर्थकं स्यादुच्यते । नानर्थकं न च सर्वधर्मप्राप्त्यर्थ किं तर्हिपूर्णाहुति
(तो) यजमानोपस्थानं समिधोग्न्याधेयेष्टीरवारम्भणीयाश्च भवन्तीति । एव-
मर्थ भूरितिवचनाद् गार्हपत्यधर्मा भवन्ति । सदा कर्म तु आहवनीयात्सभ्य-
मिति वचनात् सभ्यं न तावद्भवति तदभावात्सम्यकाभावः । कृष्णलेष्व-
वघातस्येव । एवं च कस्यचिदर्थादधः (!) कस्यचिद्वचनस्य प्रत्याम्नायादिति
यथायोगं लक्षितव्यं ग्रन्थविस्तरभयान्नोक्तम् ॥ १६ ॥
'गौर्वासः गवादेर्दक्षिणाविधानादग्न्याधेयदक्षिणानिवृतिः ।। व्या-
ख्यातं मया भट्टाष्टावक्रदेवेन पुनरुक्तमपि किचिदत्रास्ति तदर्थागतमिति न
चोदनीयः ॥ १७ ॥
इति पूरणव्याख्याने द्वितीयपुरुषे प्रथमः खण्ड ॥१॥

·द्वितीयः खण्डः Wes- प्रागुदश लक्षणमुन्द्रमाजोन्ग मानिने गोमगेनोपनिप्य मण्डलं चतुरसः, वाग्नि निर्माणाभिमुखं प्रगत ॥ १ ॥ प्रागुवय' लागं माल नरम पनि गागरोनापलिय। उनन्गावोग लागं ना मागु गाभिमाग गृगानाशनात् । पत्र সাশা না না মগ। গলা - সূTায়া স: শাফি- शिष्य एव युक्तम्- ज्जुः शगापाठा[मा माला ननु( र गाजिकी चतुएं पटालोनेए लनगमाहगा न गये गपान्या :- নাগা: সাবান; হাসা:। पूर्वाऽतृतीयाः स्युः सा वेदिः पाकयाशिकी || अपिवा-राज्यहुलं शयमित्वा(ना) सर्वतः पग्लेिग्रयेत । धिष्ण्याय(म्) तत्र प्रकुर्वीत यानानि चतुर्दश ॥ ग्वण्डमण्टलयोश्चय विभागमवशेषयेत् । ग्वर-प्रमाणा रेग्वाः स्युम्दीची प्रथमा भवेत् ॥ पञ्च प्राच्यस्ततो लेग्वा दक्षिणे चोत्तरेण तु । दक्षिणे चोत्तरे चान्ये तयोर्मध्ये तु पञ्चमी ॥ लेखानामनुपूर्वण देवताः मंप्रकीर्तिताः । पृथिव्यग्निश्च वायुश्च सोम इन्द्रः प्रजापतिः ।। लक्षणे तु कृते तस्मिन्नग्नेः प्रणयनं भवेत् । इति तत्र रज्जुस्तावत् कर्त्तव्या अर्द्ध(:) पष्ठ(:) यस्याः मा मार्द्धपञ्च- शया इत्यर्थः । सामुला अगुलकेनाधिका तनुम्तन्वी नानिस्थूला याज्ञिकी यज्ञियतृणमयी कुशमयी मुञ्जमयी वा चतुर्पु पडङ्गुलोनेषु लक्षणचतुर्यु प्रकृतत्वात् शयेषु पभिरगुलेरूनेषु लक्षणं चिन्हं कुर्यादितिक्रियापदस्या- १-२ ० घ. ।

·पु. २-२-१] श्रीमत्रायणीरमानवगृह्यसूत्रभाग्यम् । [ १२३ ] ध्याहारः। लक्षणमिति केचिन्न पठन्ति तदा लक्षणमर्थाद्धोद्धव्यम् । साढे शये द्वितीयं सपादे तृतीयम् । पडङ्गुलू(लो)नाश्चत्वारः शया यस्याः सा तथा तथोक्ता वेदिरिति पश्चात्पश्चार्द्ध त्रयः शया यस्याः सा पूर्वार्द्ध पूर्वस्मिन्देशेर्द्ध- तृतीयो यस्याः सा तथोक्ता सा वेदिरिति सा एवंविधा पाकयज्ञिकी पाकयजेपु भवतीत्यर्थः॥ द्विगुणा शतसाहने कोट्यां पञ्चगुणा स्मृता । केचिदेतत्पठन्ति-शतसाहसे लक्षहोमे । कोट्यां कोटिहोमे सावित्री- कल्पे भवतीत्यर्थः । अपि वा सव्यङ्गुलमिति सुवोधाः । धिप्ण्यन्त आयतनं तत्र तस्यां वेद्यां प्रकण प्रयत्नेन कुर्यादित्यर्थः किं परिणाममित्याह-- यवेनोनानि चतुर्दशाङ्गुलानि मित्वा यवश्चतुर्भागोमुलस्यावयवशब्दत्वात् सत्र्यङ्गुलमिति अङ्गुलशब्दप्रकृतत्वाच चतुर्दशाङ्गुलानि ज्ञेयानि सर्वतः परि- लेखयेत् । प्रकृतत्वात्सर्वतः परिलेखमुल्लिखेत् । खण्डमण्डलयोवेति खण्ड- शब्देन वेदिरुच्यते । तयोरन्तरे खण्डं कृत्वा मण्डलमिति परिवर्तुलं द्वितीय- मुच्यते तयोविभागं तृतीयं पश्चादविशेपयन् खरं कुर्यादित्यर्थः । खरप्रमाणाः सरसामान्याः शेपं सुबोधम् । एवमुक्ते लक्षणे सति किमिति गृह्यान्तरदर्शन- मुपन्यस्यते । अरे एतदेव तत्र तत्राह प्राचीनं मध्यमाद्वंशादपरान्हे लक्षणं करोति इत्यादावत एव चेह मूत्रितं 'स्थण्डिलं गोमयेनोपलिप्य ' मण्डलं वर्तुलं चतुरस्त्रं वा चतुःकोणं चेत्युभयदा(था लक्षणार्थमिति मर्यवाभिहितम् । अग्नि निर्मथ्य विद्यमानेज्नौ मन्धनमयुक्तम् । सोमे अदृष्टार्थ चन्सर्वम्याली- पाकेषु स्यात् । एतेन स्थालीपाकातिदेशाद्वच्यमाणं चानुमहदग्नावेवं विधानेन मन्धनार्थ वचनं स्थालीपाकस्याप्यस्य रुपन्वतीव प्रायश्चित्तन्वं स्यात् ।। नाप्युध्धृत्याग्नि पुनर्लक्षणकरणाभिमुखं प्रणयनं मन्यनस्यापि योगशिष्टत्वं- (ष्टं तु) प्रणयनं पुनरेव ग्यात् । अन्नाच्चालान्निकरण । शालाग्निविधा- नानन्तरमेव प्रागुदञ्चमित्यादि. युक्तं चैतद् दक्षिसादानानन्नन्मेव पूर्वम् । इहें तु द्वितीयदेशसंस्कारादि पुनर्मन्ननगयनोवानिवन्ध स्थाीपाकन्य च प्रकृतत्वादग्न्याधेयवादगने (:) पद्यत्र तुल्यकार्यवाहिकल्पः पगाप्पग्निः- . ।

·(१२४ नाणीमामा | ? स्क्रियते दक्षिणादानपर्यन्तेन प्रागुदश्शेति समुनगाजाणिमाती तु न कन्यते लभते यत्रा ? शुद्भभावस्याग्निमन्थनदर्शनात् । न मध्यव्यवस्था गदि एका- दशेऽन्हि प्रागुदनविधानेनाग्नि निष्पान प्राना "दिकन पूननिधानं म्यान् । पूर्वविधानेनागेकादशेन्हि म्यात् । म्मृन्यन्तरानहा(हाट)शे वा म्यादि- चामा ( ? ) ( दिवगे ) अपगन्हें तु निन्तगेन् । ब्रामणं निमन्त्रयेत् तत्र चतुः प्राश्यं च कारगेदिति । अथ वा जागरणमात्रम्यव बाधः। प्रधानकाला- नुग्रहात् यथा मयः कालया पौर्णमाम्या यजेतेति पणीयादावरणिपाणी जागरणस्यार्थवत्वं द्वादशेऽहनि इति बर्हिगल्यातवान् वाग्यना नाम काचिदहि- ग्रन्थान्तरत्वात् । अत्रैव किमिति न स्यान । द्वादशेहनि श्राद्धविधानादेकादशे- हन्येवस्याद्विकल्पो वा द्वादशेहनि श्राद्धं विदधद् ज्ञापयते श्रादशाहं यावत्र- याणामेव वर्णानामाशाचं स्यादेकादशहनि श्राद्धादेरुकीत्स्मृत्यन्तरविरो- धान्नेति चेत्स्मृत्यन्तग्मनुसरति । एकादशेऽहन्येव स्याद्विकल्पो वा द्वादशेहनि श्राद्धं विदधदेवं ज्ञापयति । नास्त्येकान्ते जन्माग्निधारणमितग्थोद्वाहिके तन्मते श्राद्धं महायज्ञश्च । एकादशाहवदन्यसिन्काले न स्युः । ततश्च जीव- त्पिता नोद्वाहिकं धारयेदेकादशेहनि श्राद्धादेरदर्शनात् कर्मप्रयुक्तन्वावधारणं तेषु विकारात् कुतस्तदिति येनोक्तमेकादशेन्हि यन्मामान्तमन्द्रियस्यावां वा कुर्यात्तस्य श्राद्धवेलायां किमसी काके ( कैर् ) भक्षितो न च द्वादशे हनीति नियमार्थ साग्नि श्राद्धाधिकारित्वं तु परार्थत्वात् । राजन्यवैश्ययोरपि प्रसङ्गात् । अन्यस्तु अग्निमन्थनं प्रवचनवदर्शयति । यदि यथा श्रोत्रियो दर्शपौर्णमास- योराहवनीयस्योद्धारागभृतयोः सान्तयोरग्निमन्थनं तेन यथातन्त्रोक्तमुत्र स्वशने भुक्ते गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तं प्रणयतीति यथागत्रिनिर्मथ्या- भिमुखं प्रणयेदिति प्रथमोड़ लुप्यते येन स्थालीपाकानां ते प्रामोति भवतु को दोपः । यथा तत्र सर्वेपां विकृतीनां पवमानेष्टिप्रभृतीनामाहवनीयस्यो- द्धारः। एवमिहापि सर्वविकृतीनामग्निमन्थनामति को विरोधः। अदृष्टार्थ- त्वप्रसङ्ग इति चेत्तत्र तर्हि का वार्ता तस्माद्यथाहवनीयस्योद्धारः । एवमि- हापि सर्वप्रसङ्गेन । यस्तु ? मौनवददृष्टार्थत्वमाशङ्कि तन्न तर्हि मिथ्यावद- त्रा(?)ग्नि मथित्वा अग्नेः प्रक्षेपः । अपि तु लक्षणमुद्धत्यायोच्याग्नि मथित्वॉ 3 ? १-५० ग. घ. २-० च.। ३-० ख.। ४ तत्र तर्हि मिथ्याघदरावाग्निम् , च.।

·पु. २-२-२] धीमैत्रायपीयमान धसूत्रभाध्यम् । [१२५] दर्भाणां पवित्रे मन्त्रवदुत्पाद्याग्नेय स्थालीपाकः श्रप- यति ॥ २ ॥ प्रणयेदित्युक्तं यथानुष्ठानं दृश्यते लोके तत्र किं वयं कुर्मः कमुपालभते ॥ शास्त्रस्यार्थस्तावदीग्विज्ञायते नापि लोकस्य शास्त्रविरुद्धमनुष्ठानं यतस्त- त्रापि नित्यधारणमस्ति तथा चोक्तं च शुभ्रवान् ब्राह्मणो ग्रामणी राजन्यो बहुपुष्टो वैश्यस्तेषां नित्यधृत इति । एवं यथा तत्र नित्यधारणं तथेहापि भवतीति न कश्चिद्विरोधः । अत एव पौर्णमासी पूर्वायुक्ता यागे तथाऽमावा- स्यायामिति प्रागेवोक्तम् । पूर्णत्वमप्युपवासपौर्णमासीमदर्शनेमावास्याया- मित्यभिधाय पुनरुक्तं पूर्णे चन्द्रमस्युपवसेत्पौणमासीमदर्शनेमावास्यामुप- वसेत् । पूर्वे च पौर्णमास्यमावास्ययोर्ये पूर्वे तिथी चतुर्दश्यौ तयोश्चोपवसथं कुर्यादित्यर्थः । एवं च कृत्वा शालायां पौर्णमास्य(स्याम)मावास्यायां दर्श- पौणमासो कुर्वन्ति । यस्तु (येतु) शाखान्तरीये नानुतिष्ठन्ति मैत्रायणीयानां चोपालम्भं कुर्वन्ति ते श्रोत्रिया वराकाः कुतः सम्यक्शास्त्रार्थपरिज्ञानं तेपामथपरस्परयोः शास्त्रार्थानुष्ठानं तेषां यत एवं श्रूयते-दर्शेऽदर्शने यजेत । पौर्णमास्याममावास्यायां यजेतेति पूर्वा चापौर्णमास्यमावास्ययोर्दशपौर्णमासो कुर्वन्ति । यस्तु शाखान्तरीयलोके प्रसिद्धेऽन्तरा प्रतिपदिश्च ? लोकः। खा?। तदेवं पौणमास्यां यागार्हायामग्न्याधानादि उपक्रम्य प्रतिपादितमथ वा चतु- ईश्यामुपक्रम्य पौर्णमास्यामेव प्रधानानुष्ठानमिति श्रुत्यर्धमनुष्ठितं भवति इति भगवता मानवकेनोक्तम् । पूर्वे चेति नाम चित्रो यूपस्य स्वरूं कुर्यादितिवने ॥१॥ दर्भाणामिति' पष्ठी दर्भास्तरणे यः पाश्चात्येभ्यः पवित्रे समे प्रदेशमा छिन्नाग्रे दर्भेण छिनत्ति वैप्णवे स्थ इति मन्त्रोऽधीयत इति मन्त्र- ग्रहणे च पूर्ववत् । अन्यस्तु अोपध्या ब्रीह्यादिना मन्त्रवद्ग्रहणादिहान्यत्तूष्णीं दार्शपोर्णमासिकं भवतीति दर्शयति । आग्नेयमग्निदेवत्यं स्थालीति गृह्य- संबन्धात् स्थाल्यां पच्यते स्थाल्यामिव वा पच्यत इति स्थालीपार्क अपयति । अन्यस्तु गृह्ये स्थालीपाकः । एव भवति नतु पुगेडाश इत्युक्तः स्यादिति ॥२॥ १-५ ० घ. । २-३ ० ग. च. । ४ पुनम्तद. ३. । ६ ६ नन्वं, घ | ·ITTETRIOTI [11-1-, [ १२९) पवित्रान्तहितेऽप पानीय तण्डुलानोप्य मेनोन प्रदक्षिणं पर्यायुवञ्जीव तण्डुलः श्रपयति ॥ ३ ॥ वृतनानुत्पतेन नवनी. तेन वोत्पूतेन शृतमभिघार्योत्तरन उदासयति ॥ ४ ॥ इम स्तोममर्हन इत्यग्निं परिममुख पर्युक्ष्य परिस्तीयं पश्चादग्नेरकव द्दर्हिस्तृणाति ॥ ५॥ उदक्प्राक्तूलान्दर्भान्प्रकृप्य दक्षिणा स्तथोत्तरानरोणाग्नि दक्षिणेत्तरानवस्तृणाति ॥ ६॥ दचिण कथमित्याह-'पवित्रान्तर्हित' पवित्राम्यामन्नहितमन्नानं पवि- त्रापवित्रे अन्तयन्यर्थः । अप उढकमानीयामिल्य तण्डलानोप्य प्रतिप्य मेचणेन प्रदक्षिणं पर्यायुवन मव्यमानालयन जीवतण्डलमीपन्स्यिन्नं श्रपय- तीति वाक्यपूरणार्थ पुनरुक्तम् । अन्यम्तु जीवनलमिनि जीवसंयुक्ता बीद्यन्तःस्थिताः सन्तः प्रमवममा न तु दग्धवीजभाषा अवीजभावा अन्य- न्तता उढकोदधिनाथाः खलादी स्थिता दग्धवीजभावाय वेत्यर्थयति दुःश्रिते हविपि प्रायश्चित्तं श्रूयते. ॥ ३ ॥ घृतेनानुत्पृतन' घृतम्योत्पवनं म्याद्यदि न प्रतिपिध्येन नवनिन वोत्पूतेनेत्यन्त्यपठिनमुभयशेपमाशयते । अन्यन्तु घृते मिच्यमाने आज्यार्थे धृतेनानुत्पतेनाश्रितमभिधारयेटविद्यमाने तु नवनीते । विद्यमाने च तेन मन्त्रादुत्पूतेनेति वाभिघाग्येत् । अनेनैव च न्यायेनाज्ये प्रतिवामयमेव न ते धर्मा विज्ञेयाँः । श्रितं अपितमभिधार्यन्युक्त्वा उत्तरत उत्तरम्मिन् स्थानेग्नेर्दे- शमुहासयति अवतारयति ॥ ४ ॥ 'इमं स्तोमर्वमंस्काराग्नेचिप्मादयो ये(य इ)त्यनुग्राहकस्थालीपाका इतरयापमरणे गुणमाह-उदमाक्तृलान्दर्भान् उत्तरान्प्रकृष्टान् दर्शस्था- नात् । प्रागग्रान् पश्चा? स्ती. ततस्तग्णान् प्रकृप्य प्राक् म्तीवा दक्षिणान्द- भांस्तथोत्तरांश्च दर्भान्प्रकृप्य दक्षिणः प्रकृऐईभैरुत्तरान्प्रकृष्टान्दनिवस्तृणाति आच्छादयति । अग्रेणाग्निं प्रकृप्यशद्वात् ॥ ५ ॥ ॥ ६ ॥ 'दक्षिणतोऽग्नेः' आसनास्तरणादि स्यात् ब्रह्मणे मंस्तरणसंबन्धात् । अपरं यजमानायेति व्यपदेशाद्विगम्यते मन्त्रकारवत् । स्वयंकर्तृकान्यपि १-३० ग. । २-३० घ.। ४-५० घ ।

·पुं २-२-९] सोमनायीमानयात्रभाष्यम् । [ १२७] तोग्नेब्रह्मणे सस्तृणात्यपर यजमानाय पश्चाट्टै पल्यै ॥ ७॥ उत्तरतः सस्तीर्णे पवित्रे सुनुवाबाज्यस्थाली प्रक्षाल्य सx स्तीर्णे द्वे द्वे प्रयुनक्ति ॥ ८॥ तूष्णीं दक्षिणत आज्यं निरूप्य मन्त्रवत्पर्यग्निं कृत्वा तूष्णी* सुक्नुवौ संमृज्यादब्धेन त्वा चक्षुषाऽवेक्ष इति पल्याज्यमवेक्षते ॥ ९ ॥ गाणि केपांचित्तदपि स्याद्विकल्प संव्यवसाया वा यदा रिद्धिज्ञा ? स्यात् यत्र शदविहितमत्र नित्यं स्यात् न विकल्पः । ऋत्विगव्यङ्ग इति यथा पश्चाद्धे । दक्षिणत इत्यधुना प्रदर्शितः पश्चादिति पत्नी स्वयं साक्षात् पश्चा- तस्य कर्तृभ्यः ॥ ७॥ • उत्तरतः अग्नेरिति गम्यते । 'विनोनसादृश्यात् ।। संस्तीर्णे पश्चात्संस्तीर्य पवित्रे द्वे सुबो द्वो सुक् च सुवश्चेति गृह्यशेपि (विगृह्मैकशेपि) समासः संरूपाणां मध्ये एकशेपोऽस्ति यथा क्षोमे वसानाविति । लोकेऽपि कुस्थाने मयादे (?) रुभयथेति । अन्यस्तु सा-मरक्षणयोः सुवेण जुहूर्लक्ष्यते तथा च श्रोते खुब (:) जुहूरुपभृद् ध्रुवा इति सुवेण सह जुहूप्रयोग उक्तः । एतदेव मनसि कृत्वा सुचाविति द्विवचननिर्देशोत्र प्रयोग उक्तो भगवता आचार्येण । आज्यस्थाली प्राज्यधानी प्रयुनक्ति । दृष्टो दारुचिः। तच्च फैलताम्रपलाशादिकम् । अष्टसभिधमित्यष्टौ समिधः । ताश्चेमसमानवृक्षस्य भवन्ति ॥८॥ 'तृष्णीम् ' वाऽऽज्यस्थाल्यादि धर्मपरिप्राप्त्यर्थं तूष्णीं ग्रहणं मन्त्रवत् स्थालीपाकस्य पर्यग्निकरणं गृह्यान्तरादन्वेष्टव्यमनवश्रितस्य हि हविपः पर्यग्निकरणचोदना । अन्यस्तु सामान्येन सर्ववहिपामिध्मादीनां पर्यग्निकरणं बोद्धव्यम् । ईध्मस्य हविष्टं (प्व) युक्तं वालण वाक्ये प्रेममुख्यति प्रहविरिध्म इति मन्त्रपर्यग्निकरणे परिवा जपति परिधि तूप्णी सुक्नुवो संमृज्य तूष्णी ग्रहणाद्वेदप्रख्यादिप्वपरादि संमार्जनं प्रक्षेपनं संमार्जनम् 'अदब्धेन त्वा मन्त्रवदिति वक्तव्ये अदब्धेनेति वैचित्र्यार्थम् ॥ ९ ॥ . . १-२० घ.। २स्ता, च. घ.. ५-६० घ.. ७-८ ० घ. । ९ दृष्टा दारवी, घ. । १० लं. घ. । ११-१२० घ. ।

·[ पु. २-२-१३ [१२८] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । तूष्णीमधिश्रित्योपाधिश्रित्य पश्चादग्नेरुपसाद्य मन्त्रवदुः त्पूयावेक्षते ॥ १०॥ तेजोसीत्याज्य यजमानोऽवेक्षते ॥ ११ ॥ माज्यस्थाल्या नुवं निधायाग्रेण स्थालीपाकमन्वायातयत्य. परेण मेक्षणम् ॥ १२ ॥ तूष्णीं प्राश्चमिध्ममुपसमाधाय ब्रह्मा- णमामन्त्र्य ओं जुहुधीत्युक्त दक्षिणेन हस्तेनान्तरेण जानुनी 'तृष्णीमधिश्रित्य अग्नावाज्यमित्यर्थः। उपाधिश्रित्य तसिन्नेवाग्नौ पूर्वार्द्ध भवशब्दात्पश्चाद्वर्हिपी सादयित्वा मन्त्रवदुत्पूयावेक्षतिसमानकर्तृक- त्वादध्वर्युरवेक्षते । यद्वा यजमानकर्तृकपक्षोप्यस्ति दर्शयति न वा पूर्वत्वाद- ब्धयोरवेक्षणं कुतस्तेजोसीत्याज्यं यजमानो वेक्षत इति । सन्नियोगशिष्टो मन्त्रकर्तृविशेपो मन्त्रवदिति वचनादवगम्यते तस्मादवेक्षतेयर्थकल्पनातो वरं स्वयंकर्तृकत्वकल्पा (ल्पना) गृह्यान्तरदर्शनात् । अन्यस्तु मन्त्रवदुत्पूयावेक्षते सर्वमध्वर्युकर्तृत्वं यजमानस्य तु तेजोसीत्यनेनैवावेक्षणमुत्पवनं विष्णोर्मन- सत्यादिना श्रोते दर्शनात् । इध्ममुपसमाधाय कुत एतत् यत्प्राञ्चमिध्ममुप- ममाधाय वैतसमिध्ममुपसमाधायेति सति गुणविधिपरे वाक्ये इध्मशब्दोनूयते इतरथोभयविधाने वाक्याद्भिद्येत तस्मात्प्रकृताविध्मोस्तीति केनचिद्याख्यातं तदसत् । नह्यप्राप्तविधानेऽनेन गुणविधौ वा वाक्यभेदो दुप्यति यथागरणि- सोद्यन्ते स्थालीपाकम्यामाकति ? । तथा च गृह्यान्तरेषु केपुचित् नवेमाः पठ्यन्ते । तस्माद् गृह्यान्तरादिध्मोपसमाधानमात्रमित्यवैम्यहं युक्तं च शाखा- न्तगदेवोप(य)मं ग्रहणं वैतसमिदमितिविकृतो दर्शितम् । अन्यस्तु तूष्णीमिध्म- मुपसमाधायेति केचित्पठन्ति न केवलमत्र यावत्पूर्वत्रापि पात्रप्रयोगे अष्टादशां दार्विघ्ममिति व्याग्व्यातश्च ययाँ । अत एव विकृता दर्शनमुत्पन्नम् । ब्रह्माण- मामन्त्र्य ब्रह्मन होप्यामिनि ओं जुहुधि ना()ह्मणा एव जुगुधि यज्ञमित्यादि कचिनेच्छन्ति प्रकृतिविकागभावादिति सर्वत्रशब्दो ब्रह्मत्वमत्रेऽम्ति एपोऽ- नुन्नातः मन्यतोत्रापि म्याढित्यन्ये । अन्यस्तु एतस्मिन्नेव या परत्र व्या ? मृत्रान्यन्येन व्याख्यातानि । अहं तु व्याख्यास्यामि चढून्त्मचारयत्यपरेण ? १-२० घ. | ३-४ ० घ. । ५ वाय, घ. । ६ चरुं, घ. ।

·पु२-२-१५] भौमत्रायगीयमानगृह्यसूत्रभाश्यम् । [१२९] प्राङासीन आघारौ जुहोति प्राजापत्यमुत्तरार्द्ध प्राञ्चं मनसा ऐन्द्रं दक्षिणाः प्राञ्चमेव ॥१३॥ अथाज्यभागौ जुहोत्याग्नेयमुत्तरार्द्ध सौम्यं दक्षिणार्दै समावनक्ष्णौ ॥१४॥ युक्तो वह यदाकूतमिति मेक्षणं तूष्णीमिध्ममुपसमाधाय ब्रह्मणानुज्ञातश्चरून्तसंचारयति श्रितानि पूर्व- मुंत्तरोत्तरत उद्वासितानि छान्दसो बहुवचनो द्रष्टव्यः ( ? ) विवक्षया बाधि- कृत्य यक्ष् वा तान्युत्तरतो देशान्तरं संचार्यन्ते प्रयोगप्राशुभावाय तत्र किंचिदक्षिणं देशं नयन्ति । केचिदाहुः सुक्खुवाणां पश्चात् स्थाप्यते श्रौते यथा दर्शनान् तथा च तत्रोक्तमपरेण सुक् दण्डापात्रीमिति । एतेनापरेण मेक्षणमात्मन इति केचित् । अन्यः सुनुवादीनामपरेण मेक्षणस्याप्रधान- त्वात्तदा एवार्थात् पूर्वेण सुचादीनां चरुसंचरे तूष्णीमिमाः समाधायेत्यर्थः समानोत्तरेत् मेक्षणस्याप्रधानत्वात् ? अन्तरेण जानुनी बाहू कृत्वेत्य- ध्याहारः स्मृत्यन्तरात् । अन्यस्तु सामर्थ्यानाहू ज्ञेयो तयोरेव योगाधाने जानुमध्यसंयोगसंभवात् । प्राक् प्राङ्मुखः । आसीन उपविष्टः । दक्षिणेन हस्तेन नुवादि गृहीत्वा अन्तरेण सव्ये जान्वीरित्यर्थः। आधारौ जुहोति कथमित्याह-प्राजापत्यं मनसा संबन्धोन्नं इन्द्रायेति देवतासंगति!ङ्खध्वर इति मन्त्रः। प्राणाद्दक्षिणार्धे इत्यपूर्वविधिः। आधारो जुहोति सामान्योपदेशः पूर्ववदेतस्य मते अन्तरेण जानुनी इति न पूर्वशेषः प्रकरणधर्मत्वात् ।। १० ।। ॥११॥ १२ ॥१३॥ प्राज्य' आग्नेयमुत्तरार्द्ध सौम्यं दक्षिणाद्धे समानवच्णया साम्यञ्चौ । अकुटिलतया अन्यस्तु समानौ सदृशापेक्षावित्यर्थः । छन्दोवत्सूत्राणीति छान्दसो वा निर्देशः । अध्येत्प्रमादाद्वा विपरीतः पाठः ॥ १४ ॥ 'युक्तो वह जा' इह पठितव्यो विवाहे वा । चलनात्मकस्याग्ने र्भवत्तदा महात्मानमग्नि योजयित्वाऽध्यस्यत्ययों में निर्देशः । अध्येत्प्रमा १ चरुं, घ.। २-४ ० ५.३ मन्तरत , ख.। ६ म, घ.। ६-७० घ.। ( ध्यान. च. । ९-१०० ६. । ११-१२ ० घ. । १३ न, च. । १४ र्थन्, ग. च. । १५-१६ ० घ. ।

·[१३०] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । [पु. २-२-१७ द्वाभ्यामनियोजयित्वा नक्षत्रमिष्ठा नक्षत्रदेवता यजेत्तिथि तिथिदेवतामृतुमृतुदेवतां च ॥ १५॥ उपस्तीर्याप उपस्पृश्य मेक्षणेन स्थालीपाकस्यापद्यति मध्यात् पूर्वाद द्वितीयं पश्चा- त्तृितीयः यदि पञ्चावदानस्य ।। १६ ॥ श्रवत्तमभिधार्य स्था. लीपाकं प्रत्यभिधारयति ।। १७ ।। अध्येस्येत्यर्थमेव योजयिता तस्य चोदितत्वात् । नक्षत्रमिष्टा पडते यागा एत- रेवशद्वैर्यागः । ननु कृत्तिकादिभिः । अथ कृत्तिकाभिस्तदाष्टाविंशतिराहुतयो नक्षत्रेभ्यः पऋतुभ्यः पञ्चदशतिथिभ्यस्तावत्य एव तद्देवताभ्यः स्युः नक्षत्रा- दीनामवचनात् तत्तत्वादेके बहु नक्षत्राय स्वाहेति युक्तं सर्वनक्षत्राण्येव इष्टानि भविष्यन्ति । यथा विश्वस्मै भूतायेति वर्तमानकालीनं नक्षत्रादि यष्टव्यमित्यत्र किंप्रमाणमेकवचनं चन्न सामान्यविवक्षयाऽपि पूज्यते । तदत्र शाखान्तर- निर्णयः । तिथिदेवता प्रतिपदं स्वाहेतिवदना (ता) तिथीनां चन्द्रमाः अथवा शास्त्रान्तरात् ब्रह्मादयः। ऋतुमृतुदेवतां शास्त्रान्तरप्रसिद्धा वा अन्येनात- वस्तेभ्यः स्वाहेति बदता दर्शिता तस्यास्तु सर्व चेदालूनविशीणमिव प्रति- भाति अयं शक्त्यो(क्यो )र्थः । नक्षत्रमिष्ट्वा यस्यां तिथौ यन्नक्षत्रं तदेव स्वेन नामधेयेनेति तस्यैवात्मीया देवता श्रुत्युक्तायतना हि सामान्येनादेशो भवति । यथा नाग्न्यायो देवता देवशद्रेनेज्यन्ते । अपित्वग्न्यादिशद्वेन तथा नच त्रादीति द्रष्टव्यम् ॥ १५॥ 'उपस्तीर्याभिचार्य' सुचि वेण अप उपस्पृश्योदकं स्पृष्ट्वा मैक्ष- णेन समिधा शृतस्थालीपाकस्य श्रोदनस्यावद्यति । उपसृज्योपस्तीर्यानयति मध्यादन्तरात् पूर्वार्धात्पूर्वभागाद् द्वितीयं द्वयोः पूरणं पश्चाातृतीयं त्रयाणां पूरणमवद्यति अंत्र संबन्धः । पञ्चावदानकल्पस्य जामदग्न्यादेरवत्तमभिधार्या ज्येन प्रत्यवधारयत्येवाखण्डितमभिधारणं कृत्वा ॥ १६ ॥ १७ ॥ १-४ ० घ.।२ ों, च. | ३ म, च.। ५ श्वाव, ग, च.। ६० ग, च.। घ.। ११ पूर्व, ख. ग, च । १२ रात्र, स्व. ग. च. । १३ संधारणं, ख.। ७-८ अलग्रः पाठः, ० घ.। ९-१० ·पृ. २-२-२६] श्रीमैत्रायणीयमानवतसूत्रभाष्यम् । [१३१] अग्नये स्वाहेति मध्ये जुहोति ॥ १८॥ यो देवानामसीति रौद्रस्य ॥ १९ ॥ जयान्हुत्वाज्यस्य स्विष्टकृते समवद्यत्युत्तरार्द्धा- सकृद् द्विमात्रम् । द्विर्वा यदि पञ्चावदानस्य ॥ २० ॥ श्रवत्तं द्विरभिघार्य नात उर्ध्व स्थालीपा प्रत्यभिधारयति ॥ २१ ॥ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेत्यस सक्तमुत्तरार्द्धपूर्वार्द्ध जुहोति ॥२२॥ मेक्षणं दर्भारश्चाधायानुमतिभ्या व्याहृतिभिश्च वं नो अग्ने, स वं नो अग्ने प्रयाश्चाग्नेऽसीत्येताभिर्जुहुयात् ॥ २३ ॥ वि ते. मुञ्चामि रशनाx वि रश्मीनिति च हुवा पवित्रेऽनु प्रहृत्याज्ये. नाभिजुहोति ॥ २४ ॥ एधोऽस्येधिषीमहीति समिधमादधाति समिदसि समेधिषीमहीति द्वितीयाम् ॥२५॥ अपो अद्यान्वचा- अग्नये आज्यभागयोर्मध्ये जुहुयादित्यर्थः । किं चेति यो देवा भनया ऋचा रौद्रस्य स्थालीपाकस्य मध्ये यदि विकृतौ रौद्रो न स्यादिहव द्वितीयो रौद्रः स्थालीपाकः प्राप्यत इति स्यात् ।। १८ ।। १९ ।। 'जया' जयष्टक (?) त्रयोदशाहुतिका आकृताय स्वाहेत्यादि स्विष्ट- कृते समवद्यति इति निगदसिद्धम् । अन्यस्तु समवद्यति सहिताभ्यामाज्य- स्थालापाकाम्यामित्यर्थः । उत्तरावदुत्तरस्य देशात्सकृदेकेनैव प्रयत्नेन द्विमात्र द्विगुणमवदानात् । अवदानवाङ्गुष्ठपर्वमात्रः श्रोतादवगन्तव्यः । द्वि; द्वौ वा यदि पञ्चावदानः स्यात् । यजमान इत्यर्थः ॥ २० ॥ अवत्तं गृहीत्वेति त्रुचि द्विरभिघार्य द्विरभिधारयदिति नात ऊर्ध्व स्विष्टकृतादुत्तरकालं स्थालीपाकं प्रत्यभिधारयेदित्यर्थः । उत्तराद्धपूर्वाद्धे तु उत्तरस्मिन्देशे असंसक्तः सर्वाभिराहुतिभिर्जुहुयादित्यर्थः । एनेन मयैव व्या- ख्याता अनेन व्याख्याताः पठिताः ॥ २१ ॥ २२ ॥ 'मेक्षणैः' अग्नेरितिशेपः अनु (ना ग.)अनुमतिदेवनाभ्यामुग्भ्यामन्यद्य नोऽनुमति रतिमहु इति च व्याहतयः । धुक्रिये पटयने । गृहान्न च भूः स्वाहेतिप्रभृतयस्त्वनो भन्ने हुन्वति पवित्र अपवित्र अभियाप्प ते प्रात्य यथा तथा जुहोति । निगदमन्यत् ॥ २३ ॥२४॥ एधोत्येति ' बादधनीति बहुवचनान्पन्न्यापादप्पानील- १-२ सकिने ।

·[२-1-10 भृथयन् । । [ १३२] माणमा रिपमित्युपतिष्ठते ॥ २६ ॥ श्रापोहिष्ठीयाभिर्जियेत् ॥ २७ ॥ पूर्णपात्रं दचिणा ॥ २८ ॥ बर्हिग्नुप्रहरति ॥ २९ ॥ एतेन स्थालीपाकेन स्थालीपाकाः सर्वे व्याख्याताः ॥ ३० ॥ इति द्वितीय पुरुपे द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ श्रपी अद्य' अनिमभिदातीर्थः । श्रापाहिडीगाभिगपोहिष्ट- शब्दयनीभिरित्यर्थः । मार्जयन्ते पारगन्गान्मानम् ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ पूर्णपात्रमासितं भव दक्षिणा माध्वर्युभ्याम् । पूर्णपात्रमिन्युत्तरपद- प्राधान्यम् । पात्रस्यैव पूर्णपीठगदर्दानं नालीदेव्यस्य परणार्थन्यात् गुणत्वम् । अन्यस्तु यद्यप्युत्तपदनाधान्यं तथा द्रव्यस्य तण्डलादि दानं मन्तत्वादर्थ(?)स्तस्यैव प्राधान्यमन्यथ द्रव्यस्य पग्मिाणार्थत्येन पात्रम्योपादा- नमिति गुणभृतेत्र मात्राद्रव्यम्य प्रदेयत्वान्मतिमेयन्त्राच प्रधानभूतत्येनं ॥२८॥ यर्हिरनुप्रगति' अग्नी प्रक्षिपतीत्यर्थः । एतेनातिदेशसूत्रमिद- मनुपदिष्टकर्मकयो(का ये) अग्नीपोमीयप्रभृतयः स्थालीपाकास्ते एवंधर्मकाः । स्थालीपाक उपलक्षणं ततो वा कर्मादयोप्यधर्मका इति एवं च पापन- कृतालिङ्ग इत्यत्र केनचिद्यारख्यानं महता प्रयत्नेन कृतमिध्म(ध्माना)मुपसमा- धानार्थ स्थालीपाकाद्यजमानस्य प्राशनार्थ च । अत्र तु वार्ताऽपि ते न श्रुता श्राज्यस्थाल्यां सुवं निधायाग्रेण स्थालीपाकमन्यापातयति अपरेण मेक्षणमिति प्राडासीन आघारा इति अाख्यानजयन ब्राह्मणमित्येतेषु इत इध्ममुपसमाधायेत्यादिकं चिरं तनरपठितत्वादन्येन तु अन्येषां मतमुक्तं नात्र: पवमानादयः स्थालीपाका भवन्तीति अपठितत्वादित्यभिप्रायः । सत्यं तथापि गृह्यान्तरेऽग्न्याधेयदेवताभ्यो जुहुयादिति वचनाद्यदि क्रियते न दोपः । अथातः सर्वार्थमिदं सूत्रम् । अतन्त्राभावे पर इति परमतम् । अप्रति पिद्धमनुमतमिति सर्वशास्त्रेषु निश्चितमिति अन्येपृक्तं मया तत्रैव यथा पवमानादयो भवन्ति ॥ २९ ॥ ३० ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने द्वितीयपुरुपे द्वितीयः खण्डः ॥ . 24-X-- १ अनेन, ग. च.। २ सर्वत्र, घ.। ३ शि, घ.। ख. ग. च.। ५ देर् , ख.। ६ अव्यश्च, ग. च.। ६-७० घ.। ८-१२ ० घ.। ९ कपट, ख. । १०-० ग, च.। ११ परत च । ४ तण्डलोदरादे, ·तृतीयः खण्डः अग्नये स्वाहेति सायं जुहोति प्रजापतय इति द्वितीयाम् ॥१॥ सूर्याय स्वाहेति प्रातः प्रजापतय इति द्वितीयाम्॥२॥ अग्नीषोमीयः स्थालीपाकः पौर्णमास्यामैन्द्राग्नोऽमावास्यायामुभयत्र चाग्नेयः 'अग्नये' सायं प्रदोपे द्वितीयेति मनसा स्यात् । प्राजापत्यविधानं गुणत्वान्मानसस्य । अत्र होमे देवतामात्रं श्रूयते कालश्च तस्माद्रव्यं दध्यादि आवृत्यान् । अग्निहोत्रवत् तूष्णीं स्यात् । एपा चातुर्हायनविहायनइत्येव- माधविरुद्धम् । पश्चाद् गृह्यान्तरात्तण्डुलादि द्रव्यं ग्राह्यं परिसमूहनपर्युक्षणप- रिस्तरणमात्रं च द्रव्यस्य श्रवणे व ( च ) पाणी(णिनों होमः । अपूर्णत्वा- नतु जयान् प्रभृति तन्त्रस्य लिङ्गमस्ति सूर्याय प्रातर्युष्टायां शर्वर्या गार्हप- त्यहोमसाध्याभावात्समिद्धेवताभिरिति सायंप्रातरिति कालनियमात्सायं प्रा. तरिति यावतीवं होमो विधीयते । एवं च स्वयं होमादि ऋविजोनुपदेशा- देरतिदेशाच । महायज्ञत्वाद् द्वादशमुक्तं होमनिमित्तं दैवतं इति ॥ १ ॥ २ ॥ अग्नीपोमीयः भवतीति शेपः । पौर्णमास्यमावास्ययोश्चन्द्रति- थित्वात्तत्कालं ज्योतिः शास्वादवगम्य यजेत न तु चतुर्दशीप्रतिपदोगनिमि- चन्वान् । उभयत्र-उभयोः पौर्णमाखमावास्ययोरित्यर्थः। आग्नेयोनिदेवन्यः स्थालीपाको भवतीति । अयं च पाठक्रमाद् द्वितीयः स्यात् । न दर्शपोर्ण- मानदेवतावचनात्स एव बनो युक्तः । तस्मादीज्यदेवनावचनान्न एवं क्रमो युक्तस्तस्मादाज्यस्योपांशवाजी पटव्योऽनभिधानादेव पाटर नविगंधान । पहा उत्तरोत्तरयोः पूर्वस्त्रेएलाघवार्थ नहि तन्मुनगंच दापोगनानामवन- कमाया देवताः स्युम्नयोन्ननिहिलमापांगुनन्याधेपनानादि स्यारी- पावन्तुर्यान् । शान्तान्नदर्शनाचे । अन्य साह पकागदांग कापति १-२०६।२-: । :- हो.....! ६ सदर न. २ । :- ० . । ६ : R 1 :- : | ·। . - [१३४] श्रीमैत्रायणीयमाननगृह्यसूत्रमाष्यम् । [पु. 2-2-५ अागन्तुः पूर्वः पौणमास्यामुत्तरोमावास्यायाम् ॥३॥ श्राश्वयुज्यां पौर्णमास्यां प्रातर्नित्येषु स्थालीपाकेपु स्थालीपाकमन्वायातयति ॥धा तस्याग्नि रुद्रं पशुपतिमीशानं त्र्यम्बक-शरदं प्रपातकं गा इति तस्यायमाशयः । आग्नेयश्चति वक्तव्ये उभयत्र चति मध्ये चकारकरणम- क्रमेण ततो ज्ञायते स्थालीपाकानन्तरमाज्येनोपांशु विश्वादि यजेत् । अत्त्रा- मिशयेति तदुक्तं ततो यथार्थ कर्मसन्निपातो विज्ञेय इति किं पुनर्यथार्थ दर्शपौर्णमासचोदनाप्रायमस्यम(अ)न्यस्तु पुनर्देवतादि वचनादिह नोपांशु- याज(ग)स्तथा च गृह्यान्तरे साक्षात्प्रतिषेधः । उपांशु याजेन्द्रमहेन्द्रवर्जमिति उक्तोऽतिदेश एतेनेत्यत्र इदमपि कालनियमाद्यावजीवं स्यात् ॥ आगन्तुः पूर्वः पौर्णमास्यामुत्तरोमावास्यायाम् । आगन्तु नैमित्तिकं शान्त्यादि नित्यं वाग्रयणादि पर्वसु यद्विहितं तत्पौर्णमास्याः पूर्व कर्त्तव्यम् । अमावास्याया- मुत्तरं पौर्णमास्यमावास्ययोरित्यत्र कर्मणि । अागन्तुशब्दात्कर्मण आगन्तु- भवति । आगन्तूनामन्ते निवेश इत्यत्र शब्दानतिदेश्यते' आगन्तुर्निविशति ततश्च देशकालकक्याचोदनाभेदे सबर्हिराधारादि जयत्प्रभृतिषु तदादि तन्त्र वक्ष्यति संघप्वेकवदर्हिरित्यत्र । यत्र त्वेका चोदना चोदितसंघात्तत्र चर्हिरा- देस्तन्त्रन्वं कर्मत्यादि सिद्धमेव न निर्वपेत् । एवमागन्तुककर्मादा उपस्थाने क्रमार्थ वचनमागन्तुः पूर्व इति तत्रापवादः ॥ ३ ॥ अाश्वयुज्यामित्यादि' नित्येष्विति कोयं भेदो यावता त्वया उत्पवमानोऽपि निन्य एवाहृत्य विधेयकृतो न निन्याकृतिरिति नित्येविति पहुवचनं यदा तस्यामाग्रयणं स्यान्नित्यं वा शुलगवाभिप्रायेणेति । अनु पश्चादायातयति अपयतीत्यर्थः। यदि नित्ययारवायातयति इति ब्रूयादागन्तुः पूर्वः पौर्णमास्यपवादकं न स्यात् । अाग्रयण-स्थालीपाकान्वायातने नियमा. थतया चरितार्थत्वादिति नित्येष्विति बहुवचनम् ॥ ४ ॥ 'तम्याग्निन्द्रम् ' इति शब्दश्वार्थ तस्यात्ययान्यस्यावयाग्न्या ? चंनि प्रयजति ॥ ५ ॥ १ दन्वा, ग.। १-२ ० घ.। ३-४ ० घ.। ५-६० घ.म्याम, स्व.। १० (तन्य अग्नि "टपातरुनिमित्तं पूर्वमाभ्युदयश्रादं पदै- वन्यच निर्वाप । अग्नये म्वाहा १ दारद स्वाहा ६) अधिकं, घ. । - ८-१० घ.। १० ·६ चो, स. ग.च.। ६ त्वान. ग. च. । ७ गुन...." द [२३५ यजति ॥५॥ दधिबृतमिश्रः प्रपातकस्तस्या नो मित्रावरुणा प्रवा- हवेति व हुत्वाऽम्भः स्थाम्भो वो भक्षीयेति गाः प्राशापयति ॥६॥ अवस्तृष्टाश्च बसेयुः ॥७॥ बाह्मणान् धृतवदोजयेत् ॥८॥ नानिष्टाग्रयणेन नवस्याश्नीयात् ॥ ९॥ पर्वण्याग्रयणं कुर्वीत 'दधिघृतमिन दधिकृतमिश्रन्तस्या नो मित्रावरुणा इति पठितोऽपि पृपानको द्रव्यं न देवतासंज्ञाविधानार्थत्तेन यत्र पृपातकशनः श्रूयेत नत्र दधि- घृतमिश्रमज्ञः प्रत्येतयः । ततश्च देवगणमध्ये शरदं प्रपातको द्रव्यं न देवता- मंज्ञा विधानानर्थस्यप्रसंगात् । गणमध्य आहुतिक्रमाथपाठान् । तस्यानेन पिउपिलभ्यामृन्भ्यामेकाहुतियकारस्य मन्त्रसमुच्चयार्थत्वात्तत्स्यालीपाकस्य गोभ्य इति अन्यस्तु देवनावद् द्वितीया तस्य पाठान् देवतैव । अन्यथा लाघवार्थ तत्रैव दधिकृतमित्याह । ऋयादेवं द्विः पृपातकं कर्तव्यं भवेत् । अव नोद्यं द्विनीयाहुतियों देवानामतीति स्यात् । रौद्रस्थालीपाक इति अनवस्या नहि शाखाध्येपर प्रतिपत्तिस्तस्नान्प्राशयति प्रतिमन्त्रेण वा प्रयोजयेदिन्यर्थः । हुन्वाम्भस्येति पृपातकहोमतच्छेषप्राशनयोरानन्तर्यचोदना तत्कथं स्विष्टकृदादि प्रतिपद्यते न किं पृपातकस्य तत्रोपकारोपेक्षितमस्ति बाडं यजति यागानु- ऋमार्थ हि पाठो न यजति यागार्थत्वाद् द्रव्यस्य यस्तुवै प्रत्ययः स यागा- पेक्ष्यानन्तरं प्राशनस्याहतेन यागाइत्वं प्राशनत्य यथा वाजपेयाङ्गत्वं वृहत्सविसवस्य ॥६॥ 'अवसृष्टा सा काले यद्येव प्राशनमपि वासकलस्तु । अस्तु यदिह होनानन्तरं होमस्तु प्रातर्नित्येष्विति एवं गाः । अत्र वासकारेणास्ति अन्यस्त शाशनाइवान् गावः कालं गृहान्नोत्सृज्यन्ते ॥७॥ 'ब्राह्मणान् धृतवतीध्मे बैतनगुणवोजने गुराविधिनोन्नगम्य तीपाके बहुन् वालणान् भोजयेत् ॥ ८ ॥ नहि ब्राह्मणभोजनानुवादेन बद्द धृतवत्वं च गुणद्वयविधानं संभवति । एवं तर्हि अपूर्वन्वान् ब्राहमांजर १ रू. ग. च. । २ व इति, ग..। ३ जपेन्डेन्द्र...

·[१३६ ] पु.२-3-10] श्रीगंगागीगगानागृपयनमागम । वसन्ते यवानां शरदि व्रीहीणाम् ॥ १० ॥ अग्रपाकस्य पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वा तस्य जुहोति सजृरग्नीन्द्राभ्या स्वाहा सर्विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सजूर्यावापृथिवीभ्या५ स्वाहा सजू: सोमाय स्वाहेति ॥ ११ ॥ शरदि सोमाय श्यामाकाना वसन्ते. विधीयतेऽत्रं । यहा ग्रहणादि स्थालीपाकागाद् ब्राह्मणाभिनायं बहुवचनं ते- पामपि पृपातकसंबन्धात् । कांस्यभाजिवद् घृतवदित्यविरुद्धं नित्यं ! मुत्तरं नित्येप्विति स्यात् । छन्दोनुविधानाहा सप्तमी मापादेरपि नवस्याशितव्य- सामान्योपक्रमात् । देवा ओपधीपु पक्कास्विति पर्वणि वसन्ते शरदि वेन्येवम् । इतरथा सर्वदा पर्वण्यादिग्रहणं स्यात् । द्रव्यविपमार्थ वमन्तशरदोः पुनर्विघानं स्यात् । अतो यथासंभवं तथाऽत्ति(स्त्वि)ति । अन्यस्तु नानिष्ट्वाग्रहणे नव- स्याश्नीयादिति केचित्पठन्ति तस्यायमर्थः । नवान्नप्राशनाधिकारग्रहणमिति तेनावश्य कर्तव्य मित्युक्तं भवति । अन्ये आश्वयुज्यां च न तथेति तथाहि देशविशेपेपु क्वचिद्रीष्मेषु व्रीहय एध्यन्ते शिशिरे यवाः क्वचिदन्यस्मिन्निति तस्मात् शरद्वसन्तयोः पर्वणी ईत्येकवाक्यता ॥ ९ ॥ १० ॥ 'पयसी' त्यादि सुगमं सजः सोमाय स्वाहेति श्यामाकानां स्थाली- पाकस्येति शेपः स्थालीपाकग्रक्रमात् ॥ ११ ॥ 'वत्सः प्रथमजो दक्षिणा' प्रथमजात इत्यर्थः । ब्रह्मण एव यज- मानभागोपि क्षत्रविड्भ्यः प्रापितं तु न लभ्यते । यदि बचायभिप्राय श्रुतिग्रहणमिदम् । अथ [ भुजीतेति ] भोजनभागिति श्रुतिस्तदा भागप्राशनं केचिदिच्छन्ति नेत्यपरे ॥ " तस्मिन् वर्षे यजमानस्य गवां मध्ये यः । प्रथमो जातो वत्सः स एव दक्षिणा | अस्य नवयज्ञकर्मणः समृध्यर्थमिमं प्रथमं वत्स" ? १ ० ग, च. | २ चित्य ? ख, ग, च. । ३ वसि, ख, च. । ४ त्ति, ख.। तृप्ति, घ.। ५ कर्मक, ख.। ६-७ ० घ.। ८ भोजनतीभागीति ? ख, ग, च.। ९-१० अधिकं, घ.।

·पु. २-३-१४] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम्. [१३७] वेणुयवानामुभयत्र वाज्येन ॥ १२ ॥ वत्सः प्रथमजो दक्षिणा ॥१३॥ ब्राह्मण एव हविःशेषं भुज्जीतेति श्रुतिः ॥ १४॥ इति द्वितीयपुरुषे तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ तंति(तन्नि) प्कृतौ द्रव्यं वाऽध्वर्यो तुभ्यमहं संप्रददे । ब्रह्मणे पूर्णपात्रं कर्मा- पवर्ग । नवयज्ञस्याकरणे महान् दोपः स्यात् । कात्यायनेन प्रायश्चित्तमुक्तम् "अनिष्ट्वा नवयज्ञेन" ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने द्वितीय पुरुषे तृतीयः खण्डः ॥ अन्ये तु चतुर्थः ॥ ३ ॥ - ·चतुर्थः खण्डः पशुना यक्ष्यमाणः पाकयज्ञोपचाराग्निमुपचरति ॥ १ ॥ पशुवन्धवत्तूष्णीमावृद्देवताहोमवर्जम् ॥ २ ॥ पद्मु पद्मु मासेवाग्रायणः पशुवन्धोऽपीति भविष्यकालतानुपपत्नि- स्तत्र मध्येऽग्य्पपशुना यन्यमाणं पाकयज्ञोपचारमन्निमुपचरनि पशुनत्यधि- कारार्थ वचनं यच्यमाण इति भविष्यत्कालतानुपपत्तिस्तत्र मध्येऽग्न्युपत्रा- रायजमान इति निर्देशो युक्तः। अपरं भविष्यः स्यादिति चेत्तन्न स्थालीपाक- धर्मत्वात्पाकयज्ञोपचारः सादेव प्रधानाहुतेः प्राग् यत्नमाणोपदेशः स्यात् । अन्यस्तु-यच्यमाण इति वचनाद्यच्यमाणं यष्टुमिच्छुः पशुयागबुद्ध्योपारुढा? सम्यक् पाके यज्ञविधानेनानिमुपचदिति पूर्वमग्निं मथिन्वा लक्षणं कृत्वा प्रणयेदित्युक्तं भवति । तेन यथा स्थालीपाकमाध्य दर्शपर्णमासयाोंगे गाऽग्निमन्यनं तयात्रापीत्यर्थः । पाकस्तनुरुच्यते तनुयनोपचारमुपचति कर्मत्वात् क्रियाविशेपणमुष्ट्रमुखन्यायन वा द्वितीयोपचारमग्निमिति द्वे विशे- पणपदे अस्मिन्मते स्यातां नोत्तरवेदिग्रणयनं न होतप्रभृतयो न याज्यानु- वाक्या नोपभृन्नाप्युपवमय इति पाकयज्ञोपचारवाक्याद् गम्यते योऽयं पुरस्ता- दपवादः ॥ १ ॥ “अथ पाकयजपशाः पदार्थानुक्रमणिका लिख्यते तथा च मानवस्त्रे पसु पसु मासेपु पशुना यजेत संवत्सर संवत्सरे वेति । पशोः काल- नियमः। मनुः (४-२८) नवेनानचिंता इति तस्मादल्पसंभारतमेनापि पशुवन्धः कर्त्तव्य एव । तत्रादौ विधिना नान्दीमुखं श्राद्धम् । ऋत्विग्वरणम्" ॥१॥ पशुवन्धवत्' तूप्णीमावृदिति प्राप्तेः पशुवत्तूष्णीमाद्देवताहोमवर्ज सापवादातिदेशः । तत्र पशुवन्धेन तुल्यावृत् पशुवन्धवदित्यतिदेशाचूप्णी कार्य देवताहोमं च वर्जयित्वा देवतामग्नि केचिदाहुरनादिष्टदेवतास्वग्निमिति वचनात् । इन्द्राग्नी अपरे पशुबन्धवदित्यतिदेशात्तदयुक्तमिव प्रधानानतिदे- शादग्निहोत्रदर्शपौर्णमासाग्रायणदेवतासाम्यात्पशुमिह यज्ञवत्स्यात् । न चेहे- वताप्रधानयोगत्वादतिदेशः स्यात् । ऐन्द्रवायवादि ग्रहण एव सोमविकारः। पड्होत्रादि होमो नेप्यते यस्तरुपाकरणहोमः कथमिप्यते । यतो नोपवसथा- १ आरम्भ, ख. घ. 1 २ बुद्धापा, ख. । ३-४ अधिक, घ. । । + -- ·पु. २-४-५] श्रीक्षेत्रायसीपमाननगृपन्नभाष्यम् । [१३९ ] प्रोक्ष्यानुमान्योपपाय्य पर्यग्निं कृत्वा शामित्रं प्रणीय वपा. अपणीभ्यामुदञ्चं प्रक्रममाणमन्वारभन्ते ॥ ३ ॥ संज्ञप्यमानम- वेक्षते ॥ ४॥ संज्ञप्तर स्नपयित्वा यथादैवत वपासुत्कृत्य अपयित्वाऽऽ धारावाज्यभागौ हुत्वा- इत्वादतिदेशः स्यादैन्द्रवायवादिषड्डोत्रादिहोमः ॥ २ ॥ " सर्व श्रोतव- न्मन्त्रवर्जमें " ॥ प्रोक्ष्यानुमान्योपपाय्य पर्यग्निं कृत्वा' परिसंख्यानार्थमिदं क्रमान्यागुणोत्तरविध्यभावाच । इतश्च यावदुक्तं गृहमेधीयाज्यनिर्वापादि- बदन्यनिवृत्यर्थत्वात् । अन्येन तु यद्व्यञ्जनपरतयाव्याख्यानार्थ व्याख्यातं तन्न निष्प्रमाणत्वात् । अत एव तद्विपरीतं व्याख्यातमन्येन पृष्टजनं लिखता। प्रक्रममाणमिति भविप्यति । वर्तमानोपदेशो वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वति वचनात् । संज्ञप्यमाने च विध्यर्थ गुणार्थ वा संज्ञापरिमितत्वात् ॥३॥४॥ तूंप्णी पशोः प्रोक्षणमनुमानयति स्तोतीत्यर्थः । तूष्णीमप उपपाययति तूष्णीं सर्वाङ्गेषु पशोः प्रोक्षणम् । उत्तरतः शामित्राय लक्षणं करोति । उद्धत्यावोच्य । अथ तूष्णीं पर्यग्निकरणं शालाग्नेरुल्मुकेन पशुमग्निं यूपं शा- मित्रलक्षणे उन्मुकं निधाय त्रिः पर्यग्नि करोति । अध्वर्युरुल्मुकेन सहितः। पात्प्रमुच्य पशुं गृहीत्वा उदश्चं प्रक्रमयति । वपाश्रपणीभ्यामुदञ्चं प्रक्रममा- णमन्वारभते । उल्मुकं शामित्रलक्षणे निदधाति । पशुशमित्रे प्रदाय तस्मिन् शमिता प्रत्यक् शिरसमुदकपादमन्तरे वोप्माणं संज्ञपयति ।" ॥३॥४॥ संज्ञप्तम् ' इदमपि पूर्वपरिसंख्यार्थो वागतिक्रमः स्यात् । यस्तदु- पाध्यायो विपरीतमुक्तवान् । यधादैवतं वपा अमुकदे त्वाजुष्टमिति मन्त्रेण इन्द्रान्निभ्यां त्वापाराज्यभागी हुत्वा जातवेदो वपयेति वपां जुहोति व्याख्यानं पूर्ववन् । दर्भानोपासनं हुत्वा तूपणी वपति होमन्वान् प्रत इति मन्त्रः ध्माधारादि ऋतुमतुं देवतान्तं पशुवन्धवादिन्युक्त्ता चुन चुच्युपन्तीय हिरण्यशकलं वपां हिरण्यशकलान्यवदायाभिः सुवेरोपन्विषों ? जुन्हा यां जुहोति । पुनः परिवप्न अपरे आञ्चभागौ हुन्वेति परिनंख्यां मन्यन्ते । १ देवतं. ६.। 1-अधि. ६.९-१० ६.। १६ द. ६.१-१३ ० ८. । .

·चतुर्थः खण्डः पशुना यक्ष्यमाणः पाकयज्ञोपचाराग्निमुपचरति ॥ १॥ पशुवन्धवत्तूष्णीमावृदेवताहोमवर्जम् ॥ २ ॥ पद्मु पमु मासेप्याग्रायणः पशुबन्धाऽपीति भविष्यकालतानुपपत्ति- स्तत्र मध्येऽग्य्पपशुना यन्यमाणं पाकयज्ञोपचारमग्निमुपचरति पशुनत्यधि- कारार्थ वचनं यच्यमाण इति भविष्यत्कालतानुपपत्तिस्तत्र मध्येऽग्न्युपचा- रायजमान इति निर्देशो युक्तः। अपरं भविष्यः सादिति चेत्तन्न स्थालीपाक- धर्मत्वात्पाकयज्ञोपचारः स्थादेव प्रधानाहुतेः प्राग् यक्षमाणोपदेशः स्यात् । अन्यस्तु-यच्यमाण इति वचनाद्यच्यमाणं यष्टुमिच्छुः पशुयागबुद्ध्योपारुढा? सम्यक् पाके यज्ञविधानेनाग्निमुपचरेदिति पूर्वमनि मथित्वा लक्षणं कृत्वा प्रणयेदित्युक्तं भवति । तेन यथा स्थालीपाकसाध्ये दर्शाणमासयोोंगे गार्येऽग्निमन्थनं तथात्रापीत्यर्थः । पाकस्तनुरुच्यते तनुयज्ञोपचारमुपचति कर्मत्वात् क्रियाविशेषणमुप्ट्रमुखन्यायेन वा द्वितीयोपचारमग्निमिति द्वे विशे- पणपदे अस्मिन्मते स्यातां नोत्तरवेदिप्रणयनं न होठप्रभृतयो न याज्यानु- वाक्या नोपभृन्नाप्युपवसथ इति पाकयज्ञोपचारवाक्याद् गम्यते योऽयं पुरस्ता- दपवादः ॥१॥ “अथ पाकयज्ञपशोः पदार्थानुक्रमणिका लिख्यते तथा च मानवसूत्रे पट्सु पसु मासेपु पशुना यजेत संवत्सरे संवत्सरे वेति । पशोः काल- नियमः। मनुः (४-२८) नवेनानर्चिता इति तस्मादल्पसंभारतमेनापि पशुवन्धः कर्त्तव्य एव । तत्रादौ विधिना नान्दीमुखं श्राद्धम् । ऋत्विग्वरण " ॥१॥ पशुवन्धवत्' तूप्णीमावृदिति प्राप्तः पशुवत्तूष्णीमावृदेवताहोमवर्ज सापवादातिदेशः । तत्र पशुवन्धेन तुल्यावृत् पशुबन्धवदित्यतिदेशातूष्णी कार्य देवताहोमं च वर्जयित्वा देवतामग्नि केचिदाहुरनादिष्टदेवतास्वग्निमिति वचनात् । इन्द्राग्नी अपरे पशुबन्धवदित्यतिदेशात्तीयुक्तमिव प्रधानानतिदे- शादग्निहोत्रदर्शपौर्णमासाग्रायणदेवतासाम्यात्पशुमिह यज्ञवत्स्यात् । न चेदे- वताप्रधानयोगत्वादतिदेशः स्यात् । ऐन्द्रवायवादि ग्रहण एव सोमविकारः। पड्होत्रादि होमो नेप्यते यस्तरुपाकरणहोमः कथमिप्यते । यतो नोपवसथा- १ आरम्भ, ख. घ. । २ बुद्धयुपा, ख. । ३-४ अधिक, घ. ।

·पु. २-४-५] श्रीमैत्रायणीयमानगृह्यसूत्रभाष्यम् । [ १३९ ] प्रोक्ष्यानुमान्योपपाय्य पर्यग्निं कृत्वा शामित्रं प्रणीय वपा- श्रपणीभ्यामुदञ्चं प्रक्रममाणमन्वारभन्ते ॥ ३ ॥ संज्ञप्यमानम- वेक्षते ॥ ४॥ संज्ञप्तः स्नपयित्वा यथादैवेत वपासुत्कृत्य अपयित्वाऽऽ घाराबाज्यभागौ हुत्वा- इत्त्वादतिदेशः स्यादैन्द्रबायबादिषड्तोत्रादिहोमः ॥ २ ॥ “ सर्व श्रोतव- न्मन्त्रवर्जमें " ॥ प्रोक्ष्यानुमान्योपपाय्य पर्यग्निं कृत्वा' परिसंख्यानार्थमिदं क्रमार्थेज्यागुणोत्तरविध्यभावाच । इतश्च यावदुक्तं गृहमेधीयाज्यनिर्वापादि- वदन्यनिवृत्यर्थत्वात् । अन्येन तु यन्यञ्जनपरतयाव्याख्यानार्थ व्याख्यातं तन्न निष्प्रमाणत्वात् । अत एव तद्विपरीतं व्याख्यातमन्येन पृष्टजनं लिखा । प्रक्रममाणमिति भविष्यति । वर्तमानोपदेशो वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वति वचनात् । संज्ञप्यमाने च विध्यर्थ गुणार्थ वा संज्ञापरिमितत्वात् ॥३॥४॥ " तूष्णीं पशोः प्रोक्षणमनुमानयति स्तोतीत्यर्थः । तूप्णीमप उपपाययति तूष्णीं सर्वाङ्गेषु पशोः प्रोक्षणम् । उत्तरतः शामित्राय लक्षणं करोति । उद्धत्यावोच्य । अथ तूप्णी पर्यग्निकरणं शालाग्नेरुल्मुकेन पशुमग्निं यूपं शा- मित्रलक्षणे उल्मुकं निधाय'त्रिः पर्यग्नि करोति । अध्वर्युल्मुकेन सहितः। पात्प्रमुच्य पशुं गृहीत्वा उदञ्चं प्रक्रमयति । वपाश्रपणीभ्यामुदच प्रक्रममा- णमन्वारभते । उल्मुकं शामित्रलक्षणे निद्धाति । पशुशमित्रे प्रदाय तम्मिन् शमिता प्रत्यक् शिरसमुदकपादमन्तरे वोप्माणं संज्ञपयति । “॥३॥ ४ ॥ संज्ञप्तम् । इदमपि पूर्वपरिसंख्यार्थो वागतिक्रमः स्यात् । यस्तदु- पाध्यायो विपरीतमुक्तवान् । यधावतं वपा अमुकदे त्वाजुष्टमिति मन्त्रेण इन्द्राग्निभ्यां त्वापाराज्यभागौ हुत्वा जातवेदो वपयेति वां जुहोति व्याख्यानं पूर्ववत् । दर्भाग्रोपासनं हुन्वा तूष्णीं वपति होमन्वान् प्रत इति मन्त्रः। इध्माघारादि ऋतुमृतुं देवतान्तं पशुवन्धवदित्युका बुर चुच्युपम्तीर्य हिरण्यशकलं वपां हिरण्यशकलान्यवदायाभिः सुवेणोपविपी ? जुन्हा वपां जुहोति । पुनः परिवप्य अपरे भाज्यभागी हुत्वेति परिसंख्यां मन्यन्ते । १ देवतं. ६.! २-३ अधिक. ६.। ७-८ अधिकं. घ. । ९-१० ० ५ । ११ द, ८. । १२-१३ ० घ. । .

·[१४०] श्रीमैत्रायणीयमानवगृत्यमुत्रमाष्यम् । [ पु. २-४-५ जातवेदो वपया गच्छ देवास्त्वहि होता प्रथमो बभूव । घृतस्याग्ने तन्वा संभव सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः स्वाहा ।। इति वां जुहोति ॥ ५॥ स्वाहा स्वाहेति परिवप्यौ ॥६॥ स्थालीपाकमन्वायातयति समानदेवतं पशुना ॥ ७ ॥ तेपां स्थालीपाकावसरे हुतावाज्यभागाविति पुनःप्रसङ्गनिवृत्तिवाक्ये कथ- मिध्मोपसमाधानाद्याज्यभागवर्जमृतुदेवतोक्तं परिसंख्या तस्य वचनमनुप्रमा- णाप्रवृत्तिः परिसंख्यानं प्रयोगाङ्गस्य स्वकालेम्युपगम्याकालविधानं न युक्तम् । न च पशुवदतिदेशादिध्मः । आधारे च वपाहोमादूर्ध्वस्युस्तदाज्य- भागौ हुत्वेत्युपलक्षणं यथा जयत्प्रभृतिभिर्खत्वेति न जयेभ्यः पूर्वाहुतयो लुप्यन्ते नाप्युत्तर एवमत्रापि युक्तमकृतावाज्यभागाविति विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थ वचनमाज्यभागो हुत्वा ॥ ५ ॥-"संज्ञप्तं स्वपयति । पत्न्या- सिञ्चति । पशोः सर्वाङ्गस्पर्शनं वपामुत्कृन्तन्ति । इन्द्राग्निभ्यां त्वा वपा- मुत्कृन्तामीत्यनेन इपत्वेति वपामुत्सिदति । एकशृङ्ग० अन्तराग्नि ग्रूपं च वपाहरणम् । अग्नेर्दक्षिणत उपविश्य वपाश्रपणम् । अग्नी दर्भाग्रनिर- सनम् । उपेतानामन्यतम प्राज्येन वपामभिजुहोति । भृतां ज्ञात्वा वपाश्रपण्या प्रवृहति । वपां पान्यां दक्षिणतो वर्हिपि सादयति । शमिता पशुं विख्सयति । तूष्णीं प्राञ्चमिध्ममुपसमाधायेत्यादि ऋतमृतुदेवतान्तम् । ततो वपा होमः । स्रुच्युपस्तीर्य । ततोमिधारयति । स्वाहा देवेभ्य इति पुरस्ताद्वपाया जुहुयात् । जातवेदों वपया गच्छंदवानिति चपां जुहोति । विश्वभ्यो देवेभ्यः स्वाहा इन्युपरिष्टाडोमः । अग्नी तूष्णीं वपाश्रपण्यो प्रहरति । ततो ब्राह्मणभोजनम् । अम्य वपाहोमकर्मणः समृद्ध्यर्थम् ॥ ५ ॥६॥ स्थालीपार्क' पुराडाशनिवृत्यर्थं पुनर्वचनं हुतावाज्यभागा ननु हुनावेव काशङ्का कृताकृताविति कश्चिद्विकल्पं मन्येत । ननु वाज्यभागी हुन्वेन्युक्त नानुवादाविशेपाच तथापि स्यात्ततश्च विकल्पः म्यान् । भवति च पातिकोऽनुवादो यथा निन्येषु स्थालीपाकप्रिति बहुत्वं म्याचं किं न १ वाप्यो, ग. च. । २ क्त, घ. च.। 3 म्य, स्व. घ.। ४-५ अविक, प.! २. ननु, ग. घ. च.। ६

·No text on this page.

·[१४२] श्रीमंत्रायणीयमानालामाभाष्यम [पु..-.-१३ पाकेन शेषो व्याख्यातः ॥ १२ ॥ पशोः पशुरेव दक्षिणा ॥ १३ ॥ इति द्वितीयपुरुपे चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ उद्यतेऽनुमतिरित्यादि पशाः। ननु बगेऽपि पशुरेव से च पशुबन्धवदिन्युक्ता सजातीयः । पशुः पशार्दक्षिणेनि पुनरुक्तः। यद्वा प्रकृतावधि वरेण सहेयं दक्षिणा विकल्प्यते पारित्यधिकारार्थन्वान् । अनन्तर कर्ममण्डलं चतुरनं वा स्थण्डिलं गोमयेनोपलिप्य लक्षणे च विधाय परिसमूहनादि बर्हिस्तीर्चा ब्रह्माद्यासनानि पात्राणि प्रयुनक्ति सनशाखां वपाश्रपया द्विगुणारशनामव- दानश्रपणी स्वधितिपवित्रे स्रुचं सुगाज्यस्थालीरित्येकादश पशुदायादीनि च शूलात्तनियूपाहुत्यादि अङ्गुलिमात्रपूर्व च खाला(ता) विद्यन्ते । प्रयुनक्ति स्थाली- पाकयोरुपकल्पनामिध्मवन्न तु प्रयोगानां मूलान् । अन्यस्तु तदुपेतकल्पनमुत्त- मया आज्यनिर्वपनादि तेजोसीत्यवेक्षणास्थानमालयोग्यादि पञ्च जुहोतीत्यन्नं पश्चादग्न्यादानप्रभृतिनिर्मन्थप्रचारे लुप्यते प्रोक्षणादि परिसंख्यानात् । वरदा- नादि शिरस्थपिधानान्तोपपाशुयोजनान्तप्रोक्षो(क्ष्यो)पपाय्य पुनः प्रोच्य पुनः पर्यग्निं कृत्वा शामित्रमुत्करस्योत्तरतो लक्षणं कृत्वा प्रणीय तत्तदेव प्रक्रम्य- माण वपाश्रपणीभ्यामन्वारभ्यते उल्मुकमग्रतो ननु तुरियशामित्रस्य प्रणीत- वायु ? पश्चात् स्वरुणार्जनादि वपाश्रपणान्ते इध्ममुपसमाधाय प्रधानस्थाने वपाहोमप्रकारेण तूप्णीमुत्करे मार्जनं बहवो (बहून् ) ब्राह्मणांस्तर्पयित्वाऽ- वदानानि श्रपयति सादिते मुख्य स्थालीपाकमधिश्रित त्य) पर्यनिह(कारणं पुरोडाशस्थानत्वादनिरुक्तस्विष्टकृच्च स्थालीपाकस्य हुत्वा पशुदेवतायै अग्नये च स्विष्टकृत्स्थाने जुष्टां देवेभ्य इत्यादिष्ट भिघारणान्तं व्यङ्गैः स्विष्टकृत् ।। [ इदं पुस्तकत्रयोपलब्धमिति गृहीतम् ] ॥ जया “समवद्यति । स्रुचि उपस्तीर्य दक्षिणस्य कपिललाटस्येत्यादि त्रिभ्यः स्विष्टकृदनेभ्यः सकृद- वद्यति । ततोऽभिधारयति । अग्नये स्विष्टकृते । स्थाली । मेक्षणं दांश्चा- धायेत्यादि कर्मसमापनम् । पशोः पशुरेवदक्षिणा अध्वर्युब्रह्मणोः । अस्य पाकयज्ञपशोः समृद्ध्यर्थम् " ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने द्वितीय पुरुषे चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ १ सा, ख. ग. च. । २ त्-अन्यस्तु पशुरेव न पूर्वमात्रमपि म्थालीपाकनिमित्त- कमित्यवधारणार्थम् , ख.। ३-६ ० घ.। ४ घ्या, ख. । ५ गौ, ग. च. । .७-८ अधिकं, घ. | ९ पञ्चम, ख. ग. च. ।

·पञ्चमः खण्डः रौद्रः शरदि शूलगवः ॥ १ ॥ प्रागुदीच्यां दिशि ग्रामस्या. सकाशे निशि गवां मध्ये तष्टो यूपः ॥ २॥ प्राक् स्विष्टकृतोऽष्ठौ शोणितपुटान् पूरयित्वा नमस्ते रुद्रमन्यव इति प्रभृतिभिरष्टभि रनुवाकैदिक्ष्वन्तर्दिन चोपहरेत् ॥३॥ नाशृतं ग्राममाहरेत् ॥४॥ 'रौद्रः शरदि शूलगवः रुद्रो देवताऽस्य शरदि(दी)ति ऋतुनियमः। शूलगव इति पशुबन्धोनेनैवोच्छर ? पशुसिद्धान्नेनावाग्रयणादिवन नित्यमध्ये विधाने नित्येयं वस्त्र ? स्यात्तदकरणे प्रत्यवेयम् । अत्र विकारानाह प्रागुदीच्यां दिशि दिङ्नामान्यन्तराल इति बहुव्रीहिः । ग्रामम्येति निशि गवां मध्ये कालदेशगुणनियमा एते तष्टो पान् (पः) यूपपक्षे नियमः प्रकृतोऽष्टौ शो- णितेन पूरयित्वेति गम्यते । जयान्कृत्वाप्टो पुटान् प्राच्यादिक्रमेण दिनमम्तेर ? एभिरनुवाकैरुपहरेदुपपरैर्हरेत्स्थापयेन्निवेदयदित्यर्थः ॥०॥ " प्रोष्ठपर्दा गद्रः शरदि शूलगवः सर्व पूर्ववत् । विशेषाः कथ्यन्ते । रुद्रो देवना । प्रागु० असकाशे दूरे रात्रौ गवां मध्ये अतष्टो यूपः भूलगवादन्यत्राष्टाश्रिः । अतष्ट- मूलः । निर्वापः । देवम्य वः। रुद्राय वो जुष्टान्निपामि प्रधानन्याने या देवा- नामीति । होमः ॥ प्राक् हरेन् प्राच्यादिक्रमेणं " ॥१॥२॥३॥ शेष भूमौनिनयेत् । नाभृतं ग्राममाहरेत् । एव च भृतमाहदिन्य- थोक्तम् । अपि च चर्म चर्म च नाहरेदित्यर्थः । अयपानेके । अयपान यूपरहितान् । नत्र यो पनेक गृहकारा आहुरिति । अत्र यो देवनाननीति स्थालीपाकाहुतेः । रुद्राय न्वाहेति अङ्गाहुनिः। शेपमुक्तम् । अन्यम्तु किमुकः पशुर्भवति पुटा( उता )ष्टाविति ननु च एक एव ध्यात इनि दुनः मंदेहः मत्यमेवं तथापि सूत्रप्ररयन ध्रुन्याम्नि नंदेहः पदेवमभिहितं भूलगाव इति तवेटं विचार्यते किमिपं रुटिनंजोतार्थव (न्वर्थ) मंशा नत्र पदि टन्नदा एक एव । अर्थत्व ( न्यथा । धन्नपायी । यतः गलगव इति शनः म १ पुटानि ग-च. २-५८८.६ मि.-विर. भि. ' ·[२४] श्रीमैत्रायणीमानयगृयत्रभाष्यम् । [पु. २-५- शेष भूमौ निखनेदपि चर्म ॥ ५॥ अयूपानेके पाकयज्ञपशू- नाहुः ॥ ६ ॥ इति द्वितीय पुरुष पञ्चमः खण्डः ।। ५ ॥ (इ)ति ज्ञायते संघश्च बहुए पशुपु भवति तंत्रकम्तावद् व्याख्याम्यामः। वयं- तु ब्रूमः । अष्ट भवन्ति कुतः शुलगव इति शुलबहुत्वं गम्यते तच्च पशुबहुत्वं गम्यते । तच्च पशुबहुत्ये(त्वं भवति वापि हृद्यास्तदा भवन्ति तद्वहुत्वे च शुलबहुत्वम् । अन्यथाप्टी यूप? कृत्वे पठन्ति तस्माचाटी पशवी भवन्ति इति गम्यते अष्टौ च शोणितपुटानीत्युक्तम् । तच्च पशुबहुन्वे अष्ट संभवन्ति । एत एवास्य स्वल्पं संभवति प्रचारश्च प्राजापत्यपशुवद् जेयः। नमः ॥ "नातं अभृतम् ऊवध्यपशुशिरादिकं ग्रामं नाहरेत् । चापि नाहरेत् । मर्व भृमा निखने अयूपानेके ...। अन्यत्सव पूर्ववत् । इति शुलगवपदानुक्रमणिका ममाप्ता ॥ अथ पशोः प्रत्याम्नायो लिख्यते । यदि अल्पसंभारतमः । पशुयागं कर्तुम- समर्थश्चेत् । तवत्येन पायसेन स्थालीपाकेन यजेत । प्रागुदञ्चमिति सूत्रे स्थालीपाकधर्मो विहितः स्थालीपाकपचे शोणिताभावात्स्थालीपाकमध्यात् । उदकं निःसार्य तेनोदकेनाप्टौ पुटान्पूरयित्वा प्राच्यादिक्रमेण नमस्ते रुद्रमन्यत्र- इति प्रभृतिभिरष्टभिरनुवाकैर्दिन्वन्तर्दिक्षु सर्वासु दिनु प्रक्षेप इत्यर्थः । शेषः स्थालीपाकधर्मेण । इति पशोः प्रत्याम्नायपदार्थानुक्रमः ॥४॥॥५॥॥६॥ इति पूरणन्याख्याने द्वितीयपुरुषे पञ्चमः खण्डः ॥५॥ १-२ ० घ. । ३ यत, घ. । ४-५ अधिकं घ. ।

·षष्ठः खण्डः name अथातो बृमः। अथातो ध्रुवाश्वकल्पं व्याख्यास्यामः ॥१॥ याश्वयुज्यां पौर्णमास्याम् ॥ २ ॥ ऋत्विगव्यङ्गः स्नातः शुचिरहतबासाः॥३॥ प्रागस्तमयान्निष्क्रम्योत्तरतो ग्रामस्य पुरस्ताद्वा शुचौ देशेऽ- श्वत्थस्याधस्तान्न्यग्रोधस्य वाऽपा* वा समीपे वेद्याकृतिं कृत्वा तस्यां चतुष्कोणवनस्पतिशाखायामवसक्तचीरायां गन्धस्रग्दाम- अथ' शब्दोऽधिकारार्थः । अतः शब्दो हेतो धुवाधमिति कर्मणो नामधेय तस्य कल्पो विधानं तद् व्याख्यास्याम इति प्रतिज्ञानं वन्यमाणस्य । एवं च काम्यमिदं सामान्येनोपदेशस्य प्रय- त्नात् । कामश्चाश्वानां ध्रुवत्वं ध्रुवाश्वमिति नामधेयानुरूपं नित्यपशुप्रसङ्गेनायं काम्य उच्यते येन पुनरेव चोक्तं तस्य नूनं नित्याधिकारादिदमपि नित्यमतः प्रमादाद्वाऽनुक्तावज्ञानाद्वा इतरथा तन्मतानुसारी अनुकुर्वन् प्रत्ययात् । आश्व- युज्या तिथिनियममाह ।। “यस्य यजमानस्य गृहेऽश्वा भवन्ति तस्य यजमाना- श्वानां पुष्ट्यर्थमेतत्कर्म करोति ध्रुवाश्वकल्प इति कर्मनामधेयम् " ॥१॥॥२॥ 'ऋत्विगव्यङ्ग' ऋत्विग् हुतधानायः । अव्यङ्गो ऽहीनाङ्गोऽनधिका- गश्च ।। शुचिनिर्मलो ऽमानो विद्याकायकर्मणा । अहतवासा नवमन्यपूर्व वासो यस्यति स तथोक्तः ।। "ऋ० अन्यङ्गः। नहींनाङ्गो नाधिकाङ्गश्च । ऋत्विक शब्देनाध्वर्युरुच्यते । अत्र ऋत्विग्ग्रहणात्स्वयंकर्तृकाण्यपि कर्माणि भवन्ति । स्नातः शुचिरहतवासाः " ॥३॥ 'प्रागस्तमयान्निष्क्रम्य' तिष्ठत्युत्तरतो ग्रामस्य पुरस्ताद्वा अपां वा समीपे कालदिग्देशगुणनियमाः । वेद्याकृति कृत्वा प्रकृतत्वात्पाशुक्या वेदेराकृतिः म्यात् तस्यां वेद्यां कृतायां किंविशिष्टायामाह चतुः कोणावसक्त- चीरायाम् । चतुः कोणेषु उच्छ्वनस्पतेः शाखासु ज्येष्ठिपु अवसक्तान्यववद्धा- १ तं, ग. घ. च.। २ नोक्तं, ख. ग. च. । ३-४ अधिकं, घ. । ५-६ अधिक, घ । ७-८ ० २.१९-१०० घ, ·[१४६] [प्र. २-1-४ श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । वत्यां चतुर्दिश विन्यस्तोदकुम्मसहिरण्यवीजपिटिकायामपूप- स्वस्तरलाजोल्लोपिकमङ्गलफलाक्षवत्यां सर्वगन्धसर्वरससर्वोषधीः सर्वरत्नानि चोपकल्प्य प्रतिसरदधिमधुमोदकस्वस्तिकनन्द्यावर्त्त- वत्यामग्निं प्रणीयाश्वत्थपलाशखदिररोहितकोदुम्बराणामन्यतमः नि चीराणि चित्रा पताका यस्याः सा तथोक्ता । तथा गन्धाश्चन्दनागरु- प्रमुखाः । स्रजः सुमनोमालास्ता एव दामा रास्नास्तद्वत्यां वेद्यां तथा चतुर्दिशं विन्यस्तपूर्णकुम्भ' सहिरण्यवीजपीटिकायां' चतुर्दिक्षु सहि- रण्याः पूर्णा घटा यस्याः। ब्रीह्यादिबीजपूर्णा उकलभाण्डानि च यस्याः सा तथोक्ता तथा लाजा अपस्रस्तरेति चतुर्दशपदत्वधर्मे तुपमण्डकस्रस्तर- वत्यां वेद्यां लाजा भ्रष्टत्रीहयस्तद्वत्यां लोपिकपिष्टमयानि च तद्वत्यामक्षता अनवहता ब्रीयस्तद्वत्यां सर्वगन्धवत्यां सर्वरत्नानि यस्यां सर्वोपधिव(म) त्यां ग्राम्यारण्या ओषधयः प्रतिसरवत्यां सूत्रमयः प्रतिसरः । दधिमधुमोदकस्वस्ति- कनन्द्यावर्त्तवत्यां मोदकाः स्वस्तिका नन्द्यावर्ता गोधूमविकाराः । एवं विशिष्टा- यामग्निं प्रणीय । अश्वत्थ खादिररोहिकोपलाशोदुम्बराणामन्यतमस्येध्ममुप- समाधाय तिम्रः प्रधानदेवा इति यजति प्रणीयग्रहणं प्रत्यक्षनयनमग्नेः । अर्चयन्ति । अश्वत्थादीनां समुच्चयः स्याद् द्वन्द्वनिर्देशात्तनिवृत्यर्थमन्यतम- म्येत्युक्तं वेति वाशब्दं पठन्ति । अन्यतमस्य वेति तेपां समुच्चयो वान्यतमस्येति विकल्पः । उर्चः श्रवसो भवतीति विष्णुमिति स्थालीपाकः । स्थालीपाके विधिमक्तः। मायं होमादूर्व पवित्र उली? . .चीत्री तत्स्थालीपाकं श्रपयित्वा । ऋतुर्दवतान्ते उच्चः श्रवमे स्वाहा वरुणाय स्वाहा, विष्णवे स्वाहेति स्थाली- पाकानामाज्यम्याश्विभ्यां स्वाहा, अश्वयुग्भ्यां स्वाहा जयादितन्त्र [म् ] ममाप्तव्यम् । यनो न पशुममानवता इमे स्थालीपाका पोत्तरकालीनाः किं नहिं अल्पवावचनादपूर्वत्वमिन्युक्तं पशुभिधनि ममानदेवता यजति । अतः पशुविधिः । उचः श्रवमं प्रभृति देवनानीछागानुपाकुर्यादुक्त इध्मः । वपानां युगपद्धोमो मन्त्रस्यात् । जातवेदो पादिहामेषु म्हः ? ( ऊहः ) पाकयनीः १ थि, ग. च.। • कं, म. ग. घ.| ३ गम्ना, ग. च.1 ४ उट, प. । •६, । ७-८० घ.। ९-१ ० घ. । १०-११० घ.

·५.२-(-1] श्रीमत्रायणीयमाननगृह्यसूत्रमाप्पम्। [२४७] स्येध्ममुपससाधाय तिस्रः प्रधानदेवता यजत्युच्चैःश्रवस: वरुणः विष्णुमिति स्थालीपाकैः पशुभिश्चाश्विनौ चाश्वयुजौ चाज्यस्य ॥४॥ : पंशोः प्रकृतित्वेऽपि तद्वन्माने इत्यतिदेशान्न किंचिदेतत् । एतवत्या स्थाली- पाका अङ्गत्वेन पुनः श्रप्यन्ते । अङ्गैः प्रचर्य अश्विनौ चाश्वयुजी चाज्यस्य जयान् स्विष्टकृत् व्यङ्गैरुतः। यदि प्रधानान्तरवनस्पतिमिष्ट्वाऽश्विनौ वाश्वयुजौ यजेत् प्रकृत्यनुग्र आगन्तूनामन्ते निवेशवत्स्थालीपाकेन शेष उक्तः ।। ॥ " जयान्...! अपां वा समीपे वाशब्दश्चकारार्थे । अपां च समीप इत्यर्थः । एवं दिग्देशकालनियमाः । चतुर्यु कोणेषु । वनस्पतिशाखायामवसक्तानि चीराणि वस्त्रख(प)ण्डानि पताकालक्षणानि यस्याः सा तथोक्ता । गन्धस- ग्दामवत्यां पुष्पमालावत्यामित्यर्थः । अगृहीतपुष्पप्रकरवत्यामित्यर्थः । चतुर्दिशं चतुर्दिनु । अपूपत्रस्तर० । तस्यां वेद्यां सर्वगन्ध० चोपकल्प्य कङ्कणं प्रतिम- रदधि० इध्मार्थेऽश्वत्थ० समाधाय तत्र तिस्रः प्रधानदेवता उच्चैः श्रवसं वरुणं विष्णुमिति । तास्तिस्रो देवताः स्थालीपाकै यजेत पशुभिश्च स्थालीपाक धर्मस्तु प्रागुदञ्चमिति सूत्रे आग्नेयस्थालीपाके विहितः । पवित्रे सुव० अवदान- धर्मेण स्थालीपाकस्यावधति । उचैःश्रवसे स्वाहेति जुहोति । ततो द्वितीय स्थालीपाकस्यावद्यति । वरुणाय स्वाहेति जुहोति ततस्तृतीयस्थाली० विष्णवे खाहेति जुहोति । ततचतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा अश्विभ्यां स्वाहा ततः पुनर- वद्यति । अश्वयुग्भ्यां स्वाहेति द्वितीयम् । ततोजयाटिकर्मसमापनम् । इमे स्थालीपाकाः पशुतन्त्रपठिता न भवन्ति । तत्र वपाहोमादनन्तरं तद्देवत्य- स्थालीपाकः स्यात् । ततः स्थालीपाकतन्त्रं समाप्य पशुयागः प्रारभ्यते । तद्विधानं पूर्वोक्तं तत्र उच्चैःश्रवनं वरुणं विष्णुमिति पशुभिर्यजेत । तत्र प्रतिदैवतः पशुः । एकमुच्चैःश्रवमे वरुणाय तृतीयं विष्णवे । वपानां युगप- होमः । मन्त्रैश्यात् । जातवेदो वपया गच्छ देवानिति । नतः पूर्ववत् पश्चङ्गहोमः । पूर्वमुच्चैःश्रवने" ॥ ४ ॥ १-१ • ५.। २ माने . स. । ३ पप्पत्र ग. च.। ५-६ अधिकं, प. ।

·[१४८] श्रीमैत्रायणीयमानत्रगृत्यमत्रभाष्यन् । [पु. २-१-९ जयान् हुत्वा या ओषधयः समन्यायन्ति पुनन्तु मा पितरोऽ. ग्नेमन्व इति चतुभिरनुवाकैरपोऽभिमन्व्याश्वान्स्नैपयन्ति ॥ ५ ॥ गन्धस्रग्दामभिरलंकृत्य प्रदक्षिणं देवयजनं त्रिः परियन्ति ॥६॥ प्राहर्षं कारयन्ति ॥७॥ इष्टे यथास्थान ५ बजन्ति ॥ ८ ॥ गौरनड्वाँश्च दक्षिणा ।। ९॥ इति द्वितीयपुरुषे षष्ठः खण्डः ॥६॥ या ओषधयः' अपां समीप इत्युक्तं तासामभिमन्त्रणं स्नपनं चाश्वा- नाम् । तानश्वान् गन्धस्रग्दामभिरलंकरणदेवयजनप्रदक्षिणं त्रिः परियन्ति । प्रहर्प कारयति वडवादर्शनाभीष्टं यथार्थस्वस्थानं व्रजन्ति । अश्वा गौरनवांश्च दक्षिणा अश्वा मा ? वाता (तो)त्राधिकारो न परकीयं (:) स्नाप्यत इति । ॥ " देवयजनशब्देन वेदिरुच्यते । प्रहर्ष का० ग्रहपं हेपारवम् । इप्टैर्यथास्थानं ब्रजन्ति । इप्टै (:) समाप्ते कर्मणि अश्वशालायां व्रजन्ति ध्रुवाश्च कल्पः समृद्ध्य॑म् । || ५ || |॥६॥ ॥ ७॥ ॥८॥ ॥ ९ ॥ । इति पूरणव्याख्याने द्वितीयपुरुप षष्ठः खण्ट ॥६॥ 1 । 1 Br- " १ म्नाप, ग. च. । २ दृष्टम्थानि, ग. च. । ३ घ, ग. च । ४-६०५,। ६ दी, घ.। ७-८ | अविकं, प. ।

·सप्तमः खण्डः आग्रहायण्यां पौर्णमास्यां पयसि स्थालीपाक ५ श्रपयित्वा तस्य जुहोति- अपः श्वेतपदाग्रहि पूर्वेण चापरेण च । सप्त च वारुणीरिमाः प्रजाः सर्वाश्च राजबान्धव्यः स्वाहा ।। श्वतो रुषत्यो विदधात्यश्वो दधद्गर्भ वृषः सत्वर्या ज्योके। समंजनाश्चक्रमयो बसानाःप्रोषादसाविरसि विश्वमेतत् ।। श्वेताय रौषिदश्वाय स्वाहा. न वै श्वेतस्याभ्याचारे अहिर्जघान किंचन । श्वेताय वैतहव्याय खाहा. ॥ अभयं नः प्राजापत्येभ्यो भूयात् स्वाहा ।। इति ।। १ ।। 'अाग्रहायण्यां पौर्णमास्याम् श्राग्रहायणी मार्गशीपी तस्यां पयमि स्थालीपाकं श्रपयित्वा तस्य॑ जुहोति । अपः श्वेतपदेत्याद्या आहुतीश्चतस्रः प्रधा- नस्याने यद्यपि सर्पवलीनामुत्तरकालं सर्पयागास्थालीपाकेनायं क्रियते तथापि विना तदङ्गप्रतिपादकस्य प्रकरणादेविनियोजकस्याभावात्तस्मानित्योयं मर्पयागो विनैव सर्पबलिभिर्भवत्येवं येषां तु सर्पवलयो नित्यास्तेपामप्यग- प्रधानत्वाभावान्निरूपणीयः म यदीप्यतेति चरमस्यैव प्राथम्यात्स्यात्सर्पवली- नामङ्गतास्तु विभ्यदिति भयान्निमित्तत्वम् ॥ "आग्र० जुहोति तत्रादौ प्राणा- यामकरणं पात्राणामासादनं च । निर्वापः । देवस्य व० श्वेतपत् श्वेतरुपत् श्वेत- वहव्यप्रजापत्येभ्यो जु० स्थालीपाकाधिश्रयणं पूर्ववत् । स्थालीपाकस्यावधति । अथ श्वेतपदागहीत्यनेन प्रथमामाहुतिं जुहोति । अभयं नः स्वाहेति चतु- थींम् । ततो जयादिकर्मसमापनम् । अध्वर्युब्रह्मणोर्दचिणादानम् । कनाडा ब्राह्मणभोजनम् । तस्मिन्दिने रात्रौ मृदुतणमये स्वस्तरे "।। १ वा, ग. च. । २ नोः, ग. च. । :-४ ० ६. । ५-६ ·[१५] श्रीममायणीयमानवशास्त्रमाभ्यम् । [पु १-७.५ स्रस्तरेऽहत: वास उदग्दशमास्तीर्योदकास्येऽश्मान* वीहीन यवान्वास्य परिषिञ्चति स्योना पृथिवि भवेति द्वाभ्या सुत्रामा. णमिति द्वाभ्याम् ॥२॥ शमीशाखया च सपलाशयोदश्च निःस. मुन्माष्टिस्योना पृथिवि भवेति द्वाभ्या ५ सूत्रामाणमिति द्वाभ्यां नमो अस्तु सभ्य इति तिस्मृभिश्च ॥ ३ ॥ शाम्यन्तु सर्पाः स्वशया भवन्तु ये अन्तरिक्ष उत ये दिवि श्रिताः। इमां महीं प्रत्यवरोहेम । शियामजना शिवा* शान्ता * सुहेमन्तामुत्तरामुत्तरा समा. क्रियासम् ॥ इति ज्येष्ठ प्रथमानुदीच आवेशयति ॥॥ उदीर्घ जीवो असुन पागादयः प्रागात्तम श्राज्योतिरेति । प्रारकपन्यां यातवे सूर्या- म्यांगतप्रत्यवगेहणमाहे. मास्तरे' मृदुतणशयनार्थ अहतं वाम उदगदगमाम्नीय उढकाम्य उदकवति अमानमूलं व्रीहिः पष्टिकादिर्गवं धान्य- विशेषः । नए प्रतिपय परिपिचति । उदकंन वा सम्तं म्योनापथिवी भोति मन्त्रद्वयन गहन्पपिपिच्य पुनः मान्मन्त्रद्वयन यद्वा चत्वारोऽभिषकाः प्रनि मन्त्रगर्मागागया पर्णगहिनया विगिन प्रतिवाक्यं मन्त्रगणं ममदान गगन विग्रहणं कियन प्रनिमन्त्रमित्यम्यवतम्यवित्यर्थमिनग्यानुवादमागमन सम्बाद । उसमुदद निटन गंमागं कंगनि ॥ "द्वाभ्यांगकन परिमिति । घिः गम नमोस्तु गम्भ्य इनि निमित्रमननीय गन्माजनं कनि । पद मानमत्रनिः ममन्माटि |॥२॥ ॥३॥ 'माम्यन्तु' मा नि मन्चंग ज्येष्ठप्रथमानुदीन दक्षिणत प्राण म्नं नं प्रयम्मावायत । गयनकानं च नन प्रत्ययगड म्याहांग नन्य पदार्थवाद। बम्द मम्दगी पपिति नाम यथा प्रगविधानमा सम्वदनदल्बमंदद । यी या मग्नंग्गा मंप्पन नम्य मनालायाम ... ... ... ..निट nrr . 4-5 , 1 म. घ. m

·No text on this page.

·[१५२] श्रीमैत्रायणीयमानवगृतासूत्रभाष्यम् | [पु२-७-" त्रीणि नाभ्यानि फाल्गुन्यामाषाढ्यां कार्तिक्याम् ॥ ९ ॥ तासु नाधीयीत ॥१०॥ तासु पयसि स्थालीपाकः स व्याख्यातः ॥ इति द्वितीय पुरुपे सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ 'त्रीणि नाभ्यानि' कर्माणि भवन्ति इति तान्याह-'फाल्गुन्याम्' निगदव्याख्यातं तासु नाधीयीत । अङ्गार्थ पुनर्न निषेध इत्यष्टकासु वच्यामः। अनादिष्ट दैवतत्वादाग्नेयः स्यात् । ननु नित्ये आग्नेये स्थालीपाकः फाल्गुन्या- दिनिमित्तकः पयसीति गुणविधिः स्याद्दध्नाग्निहोत्रमिवेन्द्रियकामस्य नैतद- न्त्यस्वरूपत्वादनित्यमप्यस्ति । तत्र प्रसङ्गानित्यसिद्धिस्तथा च मित्रो जना- न्यातयतीत्यादौ पूर्वाहुत्या सरूपे न्यां दुग्धा (ग्ध्वा) पुनरग्निहोत्र मुक्तम् । तस्मात्तएडुलेरग्निहोत्रे नास्ति प्रसङ्गानित्यसिद्धिः । पय आदिना पुनरग्निहोत्रं होतव्यमितैरथा यथास्रजमविछियेतेति नित्यविच्छेदः स्यात् कथिता व्य- अनादिदोपा एव शो ? रित्यनुपजनेन यत्स्वरूपहानिः क्रियते अग्नयेऽ नुव- हीति केवलस्याग्नेः प्रयोगात् । अनुपङ्गम्य च समुच्चयार्थम् ॥ ॥ अथ सूत्रक्र- मात्रीणि नाभ्यानि कर्माणि भवन्ति । फाल्गु० । तासु तिथिषु नाधीयीत । आचारेणान्य इति सूत्रेण सर्वासु पौर्णमासीपु अनध्याये न प्राप्ते पुनरनध्य- यनग्रहणमृतुसन्धिष्वनध्यनप्राप्त्यर्थम् । तासु पयमि स्थालीपाकः । म त्वा- ग्नेयेन स्थालीपाकेन व्याख्यातः । अनादिष्टदेवनेष्वग्निमिति वचनात् । अ- ग्निः सर्वा देवता इति श्रुतेः । तद्विधानं प्रागुदञ्चनमिति मूत्रे विहितम्- इति नाभ्यकर्मक्रमः " ॥ ॥९॥ ॥१०॥ ॥ ११ ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने द्वितीयपुरुष सप्तमः खण्डः ।। ७ ।। १-२० घ. । ३-४ ० . [५-६ अधिकं घ. 1 ·अष्टमः खण्डः तिस्रो ऽष्टकाः॥१॥ ऊर्ध्वमाग्रहायण्या: प्राक् फाल्गुन्यास्ता- मिश्राणामष्टम्य:॥ २॥ तासु नाधीयीत ॥ ३ ॥ तासु पयसि स्थालीपाकर अपयित्वा तस्य जुहोति- या देव्यष्टकेष्वपैसापस्तमास्तपा अवया असि । वर यज्ञे वरुणस्यावया असि तस्यै त एना हविषा विधेम ।। उलूखला ग्रावाणो घोषमकुर्वत हविः कृण्वन्तः परिवत्सरीयम् 'तिलोऽष्टकाः त्रीणि नाभ्यानीति त्रिसंख्यामाम्येनानन्तरमुच्यते नित्रोऽष्टका इति अष्टकादिसमुदायस्यैकं कमन्वम् । चातुर्माम्यवत् तासां कालमाह-ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्तामिश्राणां कृष्णपक्षाणामित्यर्थम्तासु नाधी- यीत । सर्वास्वष्टकास्वनध्ययनसिद्धमाचारेणान्य इत्येवं तर्हि नियमार्थम्ततोऽ- न्यास्वष्टमीष्वधीचीतव तदनन् । अनघ्याय-प्रकरण एवैतद्वक्तव्यं नाष्टकाप्र- करणे ऽनुपयोगान् । तास्थिति सामान्यलक्षणापि न भवति तिखोऽष्टकावि- रात्रमिति प्राचारेणैवसिद्धत्वात् । तस्मात् क्रत्वर्थमिदमध्ययनम् । प्रकरणा- यज्ञोपर्वातीतिवन् । यथा यज्ञोपवीती दक्षिणाचार इनि एवं च यद्यधीयीताष्ट- काकर्म विगुणं स्यात् तत्वान्नातं प्रायश्चित्तं कन्वर्थ कुयादभोजनं द्वितीयं प्रायश्चित्तं स्नातकवतलोपात् ।। " तानां मध्ये प्रथमा मागशीपकृष्णपक्षे । मध्यमा पापकृष्णपक्षे । उत्तमा माघकृष्णपक्षे । तामामादौ श्राद्ध न कुयात् । यथाह कात्यायनः-नाटकातु भवेच्छाद्धं न धाड़े धामिप्यते इनि ॥ १ ॥२॥३॥ 'तासुपयसि इत्यादीनि निद्धं या देव्यष्टके उलूखला नाय या तः याजनाः (३) मंवत्मरस्य चतवः स्थालीपाकान् । हेनन्लो वमन्ना० शान्ता पृथिवी.आपो मरीची. कविमिरिन्द्र ४). विधा जादिन्या इति पञ्चायन्य। है ६ म्यान, ग. च.। २ पवना, न. १.१३ स.ग. ६. ४-५ अधिक, ६.! ४ पयसा, ग.न. । २२...।६-०८. ! var ·[१५] [पु. २---1 धीमत्रायणीयमानयमानुप्रभाष्यम् । एकाष्टके सुप्रजसः सुवीरा ज्योग्जीवेम बलिहतो वयं ते ॥ यां जनाः प्रतिनन्दन्ति रात्री धनुमिवायतीम् । सवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सुमङ्गली ।। सवत्सरस्य प्रतिमा ये त्वा रात्रीमुपासते । तेपामायुप्मती प्रजारायस्पोपण सरजस्व ।। इति चतस्रः स्थालीपाकस्य ॥ ४॥ अष्टकाये सुराधसे स्वाहति सर्वत्रानुपजति ॥ ५ ॥ हेमन्तो वसन्तो ग्रीप्मऋतवःशिवान: शिवानो वर्षा अभयाश्चिरंनः वैश्वानरोऽधिपतिः प्राणदो नो अहोरात्रे कृणुतां दीर्घमायुः ।। शान्ता पृथिवी शिवमन्तरिक्षं द्यो नो देव्यभयं कृणोतु । शिवा दिशः प्रदिश श्रादिशा न पापो विद्युतः परिपान्त्वायुः ।। आपो मरीचीः परिपान्तु विश्वतो धाता समुद्रो अभयं कृणोतु । भूतं भविष्यदुत भद्रमस्तु मे ब्रह्माभिगूर्त स्वरोक्षाणः ॥ कविरग्निरिन्द्रः सोमः सूर्यो वायुरस्तु में अग्निवैश्वानरो अपहन्तु पापम् । वृहस्पतिः सविता शर्म यच्छतु श्रिय विराजं मयि पूपा दधातु ॥ विश्व श्रादित्या वसवश्च सर्वे रुद्रा गोप्तारो मरुतश्च सन्तु । ऊर्ज प्रजाममृतं दीर्घमायुः प्रजापतिर्मयि परमेष्ठी दधातु ।। इति पञ्चाज्यस्य ॥ ६ ॥ "तंत्रादी पात्राणामासादनं पवित्रे अवदानधर्मण स्थालीपाकस्यावधति या देव्यष्टकेप्विति प्रथमामाहुति जुहोति । उलूखला ग्रावाण इति द्वितीयाम् । एवं स्थालीपाकं हुत्वा सुवेण पञ्चाज्याहुती हाति हेमन्तो वसन्त इति प्रथमाम् " ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६॥ १ शरं, ग. च.। २ रारक्षा, ग. च.। ३ विश्वा, ग. च.। ४-५ अधिकं, घ.। - ·पु. २-८-८] श्रीमत्रायणीयमानवगृधमत्रभाष्यम् । [१५५] जयान्हुवेडामग्न इति स्विष्टकृदिति ॥ ७॥ एव सर्वासु ॥ ८॥ इति द्वितीय पुरुषेऽष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ इडामन्न इत्युक्त्ता स्विष्टकृतहोमं जुहुयादित्यर्थः । अग्नये स्विष्टकृत इति मन्त्र एवोच्यते । अतिदेशस्त्रमनर्थकं कुतस्तासु पयसि स्थालीपाक इत्यादि धर्मस्तासु सर्वास्वेवोपदिष्टं तास्विति बहुवचनमेवं तर्हि गृह्यान्तरो- ताष्टकासंग्रहार्थः । एवं सर्वास्विति तेन प्रोष्ठपदाष्टकास्वप्येवं स्यात् । उपसंहागर्थ वा धृमादेरिवार चोद्यमाग्रहायण्या अर्द्ध तिम्रोष्टकाः प्रागेव फाल्गुन्या भवन्ति । अनर्थक फाल्गुनीग्रहणमधिकमाने कदाचित्फाल्गुनी हयं म्यात्तदा द्वितीया फाल्गुन्यवधित्वेन गृह्यने नं प्रथमेति त्यष्टकाहामं चतुरष्टकोवेति च गृह्यान्तरे येनोक्तमाग्रहायण्याः कथं पाक फाल्गुन्यास्लिम एवंन्याशझों- धिकमासेपि तिन एवेति नियमार्थमिति परिहतं तन्नामासु कुनम्तिहमा- चिन्यानुवादन्यान् । याम्निस्रोऽष्टका इत्यनृध ना एकं कमनि नानविधा- नात् । न चाग्रहायणीद्वयं कदाचिदपि संभवति पुनरक्तन्यादेवगायर मानस्य नार चान्द्रमममनयोंमेंटेन तु सर्वदेवाग्रहायणनयं कहानिया दा मासद्वयनन्निपातः स्यान् ॥ "नेतो जयहोमः विधिना बिकने मनमानि । घडामन्न इति मन्त्रेण स्विष्टकहोमः। एवं नास पूर्व निमोका। एवं नर्वास्विति पुनर्वचनं भाद्रपदग्रहणार्थम् । उनमायां तिः । नदार स्मिन् सण्टे बच्यति" ॥ ७ ॥ ८ ॥ -- ॥ इति पररचारपार हितोपपुर र ·नवमः खण्डः उत्तमायाः प्रदोपे चतुप्पथेऽङ्गशो गां कारयेत् ।। १ ॥ या य पागच्छेत्तस्मै तस्से देद्यात् ॥२॥ श्वो ऽन्यां कारयेत्॥३॥ तस्या- वां जुहुयात्- वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्रैतान्वत्थ निहितान्पराक मेदसो घृतस्य कुल्या अभिनिःस्रवन्तु सत्याः सन्तु यजमानस्य कामा: स्वाहा । इति ॥ ४ ॥ अथास्या वक्षस उदगोदन श्रपयति ।। ५।। तस्याष्टकाहोमकल्पेन शेपो व्याख्यातः ॥ ६ ॥ उत्तमायाः इदानीमष्टकावन्नित्यं पिठ्यज्ञमाह ' उत्तमाया' इत्यादि उत्तमायाः फाल्गुन्याः प्राग्याप्टका तस्या यः प्रदोपस्तस्मिन्प्रदोपे गां कार- येत् । शमितारं प्रेप्यत्यद्गशो गां कुरुतेति यो य आगच्छेत्कार्यवशाचतुः पथे तस्मै तस्मै दद्यापितरोन कर्मणि देवता स्त्री गौः कुतः श्वो ऽन्यां द्वितीयामिति प्रतीतेः । अनुवाक्याद्यन्ते चास्याः प्रयोगादोदनस्याप्यन्तर एव श्रपणं नैवमोदनशब्देन शामित्यस्माभिः कल्प्यते नाभिधानवृत्या प्रतीयते शालाग्नि रपि आदिग्देशसंग्रत्ययात् तस्मादोदनं स्थालीपाकत्वात्-शालाग्नौ अपयेदिति लच्यते तस्याप्टकाहोमेन शेपो व्याख्यातस्तस्यवक्षम प्रोदनस्य चाटका होमेनाष्टकाहोमविधिना शेष उक्ताद्योन्यः सोच शेप उच्यते तस्योदनादेः म तस्य मानो य उत्तरो विधिरिति । इमं स्तोममर्हत इत्यादि (:) सोष्टकाहोमव- दित्यर्थः । ननु वपाहोमस्याशेपश्रुतत्वाधभावात् । चपा भेदस्य न शेप उक्ता- देव हेतोरोदनः प्रधानः प्रधानं द्वितीयं ता एव कर्त्तव्या गोर्वा प्रतिनिधिः कार्यः म चागमसादृश्यात्पश्वगं पायसं वा स्यात् प्रतिनिधिनापि नित्यं कार्य मन्त्राणां- समानत्वात् । मांसादोदनाचावदाय चतम आहुतीः सह जुहुयात् या देव्यष्टका इत्यादि पञ्चोत्तरा भाज्यस्येडामग्न इति स्विष्टकृत् ।। १॥२॥३॥४॥५॥६॥ १ पथं गत्वाङ्गगो, ग. च. । २ प्रदद्यात् , ग. च.। ३ न्यां, ग. च. । घ. । ६-७ ० घ. ४-५ .

·पु २-९-८] श्रीमैत्रायणीयमामयगृल्पसूनभाष्यम् । [१५७] अवशिष्टं भक्त५ रन्धयति ॥ ७॥ श्वोऽवशिष्टं भक्तं रन्ध- यित्वा पिण्डानामावृता त्रीन्मासौदनपिण्डान्निदधाति ॥८॥ इदानीमुत्तमाया विशेषा लिख्यन्ते उत्तमाया माघकृष्णाष्टम्याः । तस्यां यः प्रदोपस्तस्मिन्प्रदोपे चतुष्पथे गत्वा गां कारयेत् । कार्यवशायो य मागच्छति पश्चङ्गानि तस्मै तस्मै दद्यात् । का ( क ) लौ गौः ( ? ) पशो- निषेधत्वात् । गृहे पायसं पाकं श्रपयित्वा यो य आगच्छेत्तस्मै तस्मै दद्यात् पितॄन्त्रीणात्विति अपसव्येन दद्यात् । पश्वभावेऽपि पायसमिति वचनात् श्वोऽन्यां कारयेत् । श्वो नवम्यामित्यर्थः प्रभाते सति अन्यां गां कारयेत् । पितरोन द्वितीयां नवम्यां दिवसे तस्याप्यभावे पायसमित्यर्थः । तत्रादौ पात्राणामासादनम् । पवित्रे ततः स्थालीपाकतण्डुलांस्त्रेधा विभज्य एकेन भागेन मांसस्थालीपाककरणम् । भागद्वयमवशेषणीयं ब्राह्मणभोजनार्थ पिण्डार्थ च विधिना स्थालीपाकाधिश्रयणं पूर्ववत् ततो वापहोमः । अथ स्थालीपाक- स्यावधति तस्याप्टकाहोमकल्पेन शेपो व्याख्यातः। मेक्षणं दर्भाश्चाधायेत्यादि कर्मसमापनम् । अध्वर्युब्रह्मणोदक्षिणादानम् ॥ ६ ॥ अवशिष्टं भक्तं रन्धयति' वहून् पाकान् वपावक्षसोरुपयुक्तयो र्यदन्यत्तदवशिष्टं तस्यार्द्ध भक्तं च रन्धयति । कथं पुनरर्द्ध लभ्यते यावताव- शिष्टमित्युक्तं नैप दोपः श्वो विशिष्टमिति पुनरवशिष्टवचनादर्द्धमिति गम्यते भक्तं मांसोदनं वहूननेकविधान्पाकविशेषान् रन्धयति साधयति किमर्थ रन्धयति इति चेदुक्तं ब्राह्मण एव हविःशेपं भुञ्जीत. ब्राह्मणभोजनार्थ रन्धनमिति श्वोऽवशिष्टं रन्धयित्वा श्वो दशम्यामवशिष्टं ब्राह्मणभोजनाद्यदव- शिष्टम त्तदभक्तमोदनमित्याद्रन्धयित्वा साधयित्वा किं कुर्यादित्याह पिण्डानामावृत(तॉ)स्त्रीन् मांसोदनपिडान्निदधाति पिण्डानामावृता पिण्डपि- तृयज्ञपिण्डानामावृदितिकर्तव्यता तथा श्रावृता त्रीन् मांमोदनपिण्डान्निदधाति मांसस्यौदनं मांसौदनमथवा मासं च तदेव तचामाविति मांसादनं तस्य त्रीपिण्डानिदधाति त्रिग्रहणात्सर्वमेव मांसौर्दनवा ( ५ ) तेषु पिण्डेपु प्रति- पादयेत् तेन पितृयज्ञहोमो न भवति तेनापि ब्राह्मणभोजनमवशेपयेत् । १-२ अधिषन्. प.। ३-४ ० ६.१५ मानीया का, ग. च.। ६ ता (पिग्ड- पितृयज्ञदत्सर्वममाप्य ) ६. । ७ नं, ६. । ।

·[१५८] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम। [पु..-९-१ श्राद्धमपरपक्षे पितृभ्यो दद्यात् ॥ ९ ॥ अन्येतु अवशिष्टभक्तं रन्धयित्वा बहुनङ्गविकारान् अपयति पिण्डानामि- त्यादि तेपां पाठे नवम्यामेव सर्वमेव च मांसं त्रिपु प्रतिपाद्य अत्र रन्ध- यित्वेति सिद्धं श्रपयतीति बहु एकार्थमनुदितं न पुनरुक्तंदोपः ॥ ७ ॥ ८ ॥ ( वहन्पाकविशेषान् रन्धयित्वा अवशिष्टं भक्तं रन्धयति । भक्त-) (शब्देन मांसमुच्यते । भागद्वयावशिष्टतण्डुलानां मध्ये एकं भागं रन्धय-) (तीत्यर्थः । तेन पाकेन मांसावशिष्टेन च ब्राह्मणान भोजयेत् । अपसव्यं ) ( कृत्वा एभिाह्मणभोजनैः पितृन्त्रीणाति । एतत्सर्वं नवम्यां कुर्यात् ।) (श्वो दशम्यामवशिष्टभक्तं रन्धयति तृतीयभागतण्डुलानित्यर्थः । तेन) (त्रीन्मांसोदनपिण्डान्निदधाति तद्विधानमाह कर्पूकरणं यथाविधि स्तरणम् ) (एत पितरो०) इदानी पिण्डानामावृतति प्रसङ्गात्स्वप्रधानं नित्याधिकाराच निन्य श्राद्धमाह-'श्राद्धमपरपचे पितृभ्यो दद्यात् ' तत् सत्यं विधीयते यस्यां बुद्धौ सा श्रद्धा उपवासादिभिरनुष्ठिता श्रौतस्मा दिपु कर्मसु आदरेण प्रवृत्तिर्या तया श्रद्धावान् उच्यते पुमान् श्रद्धया यन्निवर्त्यते तत् श्राद्धं रुढ्यापि पित्र्यं कर्माच्यत तस्य कर्मणः माधनं यत्पायसादि द्रव्यं तदिह श्राद्धमित्युच्यते तदपरपचे पितृभ्यो दद्यात् । श्राद्धग्रहणं संज्ञार्य तेनापरपक्षादन्यत्रापि स्मृतिवचनादयनमृताहतीर्थादी अनेन विधिना श्राद्धं स्यात् । अपरपक्षग्रहणममावास्यायामन्यत्रेति गम्यते । सप्तमीनिर्देशादेकस्मिन्न- हनि श्राद्धं कृत्वा कृती भवति न प्रत्यहं न हि कालावृत्ती कर्मावृत्तिः अत्यन्त- संयोगे तिथिनिर्देशादन्यत्रापि । पितृभ्य इति पितामहप्रपितामहशब्दो लुमा बहुवचनात् (द) सरूपैकशेपन्यं गमकत्वात् । मातृपितामही प्रपितामहीशब्दा (नुप्राप्त्यै ) लुप्ता द्रष्टव्याः पुमान् स्त्रियेतिवचनादन्वष्टकामु हि स्त्रीभ्योऽपि श्राद्धदानं स्मयते हारीतेनं तु मातुः पिण्डदानं पितृपिण्डदानादनन्तरमुक्तम्--- श्राद्वादीनां तथा पिण्डी पिण्डान्दद्यात्सुयन्त्रितान् । उदकाञ्जलिं दीपं च भोजनाभ्यञ्जने नधेति ।' १-२ ० ५ । ३-४ एतन्मध्यम्य स्याने व पुस्तके यदस्तिनदधचन्द्रद्वय- मध्येऽन्ने निवेशितं द्रष्टव्यम् । ५-६ ० घ. । ७ रदं पदं . घ.1८-९ ० भ. ।

·पु. ३-९-१०] पौनेत्रपिशीयमानवधनत्रभाष्यम् । [२५९] अनुगुप्तमन्नं ब्राह्मणान् भोजयेन् नावेदविद्भुञ्जीतेति श्रुतिः॥१०॥ मातापित्रोरुपकाराय आयमेकादशेहनि श्राद्धं स्मृतं तीर्थादिप्वपि ताभ्यां पुत्रः प्रीत्यर्थमाचरेत् ॥ पितृणां पिण्डयज्ञस्तु स्त्रीणां नैव निरूप्यते। पितुर्नाम्नासावित्येकवचनेन उत्पत्तिविनियोगाभ्यां पितृभ्य इति संप्रदानश्रुतेः मनुहारीताद्युक्तविधानान् ब्रामणेषु पितृवदस्या(म् ) प्रपूजयेत् । अपरपक्षशब्देनामावास्था गृह्यते (माधान्तामावास्यां ) ॥ ९ ॥ 'अनुगुप्तमन्नं ब्राह्मणान् भोजयेत् । अनुगुप्तमननुभृतमन्नं शूद्र- पतितरजस्वलासारमेयादिभिर्न स्पृष्टमनालोकितमन्न(म् ) शाल्योदनपायमादि ब्राह्मणांत्रिप्रभृति असंभवेऽप्यसम्पत्तौ वा भोजयेदनुगुमादेवान्नान् पिडं दघान् । हुन्वोच्छिष्टं ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय पिण्डेभ्योवशंपयेदिति भोजयितुं नियोगो हारीतवचनात् । नावेद विदो भोजयेदिति श्रुतिः । अबंदविन श्रादमेव न प्रतिपद्यतेन्यर्थः । अथवा नावेदविदो भोजयदिति भोजयितुं नियांगाधिका- रिन्वान् नर्वदा नाधियज्ञाधिदेवताध्यान्मस्पं यो नि । अथ या नवकस्ति। विधिवाक्यानां चोत्पत्निविनियोगप्रयुक्तमधिकारहेतुमनुघ विधयक्केि विकम- प्रधानविशेपं च प्रकृतिविकृतिभावं सत्यापोवाधीन्यन्यनययोम पग्नि- ख्यानियमौ वचनुवातौ (?) अपूर्वार्थवादत्वेन प्रनहानी चानविधगोदानन्न- क्षणयोवृत्तं त्रिविधवस्तुनाश्च यो वेनि म वेदवित् वेदाध्ययनशीलं भोजयेत् । नावेदविदपवेशकादि पक्तिति) दूपकं न भोजयेत् । मुनिग्रहगं प्रतिधानि- शयार्थ व्यतिक्रमेण भोक्तः सकाशाद् भोजपितुः प्रभवन प्राचिन यथा स्यात् । पञ्चम्यादिषु पुत्रकामादेगुराका म्प के वेनयः। नतवन- न्नयोगे धादं न तन्मिन्नवापरपचे पाचादिनिधिए पुनः पुनः प्राटदान कि नन्विन्मिन्नेवापरपरे ममन्यानन्यन्मिसन्पनि सम्मान गरि गुणन्तगनुरोधेन प्रधानन्नवर्णनीय निरकीची परपदं भवन्ति । ना पराममम पनि नन्दि धान एपोतदार निभा :. . 10 . 7 .!!- Cr. ! . । , -- ·- 1 १६०] श्रीमत्रायणीयमानवग्यसुत्रमात्र्यम् । [२-९-15 यदि गवा पशुना वा कुर्वीत प्रोक्षणमुपपायनं पर्यग्निकरण- मुल्मुकहरणं वपाहोममिति ॥११॥ त्रैधं वां जुहुयात् स्थाली- पाकमवंदानानि च॥१२॥ सोमाय पितृमते स्वधा नम इति जुहोति अथवाऽपरपक्षस्य पञ्चमीप्रभृतिषु काम्यं श्राद्धं काम्यत्वं नित्यत्वं च संयोगपृथक्कादेकस्य न भवति अग्निहोत्रादिवदतो नैमित्तिकं गुणमाह- 'यदिगवा पशुना वा कुर्वीत' श्राद्धमपरपक्ष इत्यनुवर्त्तते कुर्वीतेत्यनु- वादः ददातीत्यनुवर्तते करोतेरिव विशेपो ददाति । किं करोति देवदत्त इति करोतिविशेपविविदिपया प्रश्ने वरं ददातीति प्रतिवचन दानविशिष्टं करोति ते । प्रोक्षणे चोपपायनं पर्यग्निकरणं वपाहाम इति परिसंख्या । अपूर्व- विधित्वं तु युक्तम् । इतरथा यूपोऽपि स्यादाधारादि यश्च ममानजातीयं. तत् परिसंख्याया उपाकरणादेः पाशुकस्य निवृत्तिः स्यान्न स्थालीपाकमबन्धस्या- घारादेः । इच्छन्ति तस्यापि निवृत्ति तस्मान्याक्षणाद्यपूर्वविधिः । व॒धं वां जुहोति त्रीनवयवान् कृत्वा एककमवयवं सोमाय पितृमते इत्येककेन मन्त्रेण जुहोति सुत्रेण दर्वीहोमत्वात् । गृह्यकर्मत्वात् स्थालीपाकमपि त्वेवं कृत्वा जुहोति वपावत् कृत्स्ने द्वितीयानिर्देशात्-बंधसंवन्धाच्च प्रवदा- नानां पञ्चविंशतिं हृदयादीनामङ्गानां तेपामेकादश हुत्वा पुनरेकाद- शोत्तराणि जुहोति व्यङ्गावदानैः संयुक्तमिति । एवं मासि मासि नियतं तन्त्रम् । एवं शब्दो यदि गवा पशुना वेत्यादिविधानं पगमृशति । मामि मासीत्यनुवादोऽ परपन इत्यनेन गतत्वात् । यद्वा प्रोष्टपद्या ऊर्ध्वमेव लोक प्रसिद्धापरपक्षे तढित्याशङ्का मासिमासीत्युक्तं नियतमावश्यकम् । कथम् पुनरयं गोपशुः छागपशुर्वा कर्त्तव्य इत्याह तन्त्रं पिण्डपिठ्यजे तन्त्रं कन्पोक्तविधान- मिति यावत् । पिण्डपिठ्यज्ञे व्याख्यातमिति विशेषः । अन्ये तु पिठ्यत्रश- ब्देनैवात्र पशुपितृयज्ञमाहुः तरत्र पिठ्यजतन्त्रमभूचितं लिखितम् । अन्ये तु पितृशब्दं न पठन्ति । अत्र प्राचीनावीत्युत्तरतः पश्चात्संस्तीर्य पात्राणीत्यारम्य कर्जामुद्धवानाम्तृणातीति ( ? ) त्यातपशुशारखा प्रकल्प्य प्रोक्षणादिवपाथ- १-२ ० घ. | ३ प्राश्र, ग. च. । ४ भूते, ग. घ. च. । ५-६ ० घ. । ७ बन्य, ग, । ८ गब्दोनात्रमे (वं ) पशु, ग, च. । ९-१० ० घ. ।

·पु२-९-१४] श्रीमत्रायणीयमानवयसूक्षभाज्यम् । [१६१] यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नम इति द्वितीयाम् । अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति तृतीयाम् ॥ १३ ॥ एवं मासि मासि नियतं तन्त्रं पिण्डपितृयज्ञे ॥ १४ ॥ इति द्वितीये नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ पंणन्ते सव्यं श्रुचमुदकुम्भमन्वाहरन्ते पशु(म्)वो(प)कल्प्य प्रोक्षणादि वपा- श्रपणान्ते सन्यमावपनमुदककुम्भमन्याहरत्युपवहते । एत पितरो मनोजवा इत्यादि मूलदेशे निनयनान्ते वपाहोमः स उक्तः । स्थालीपाकशब्दासिद्ध- स्तण्डुलैः । अपि त्वोद्वास्य सव्यमन्याहत्यानयनं स्थालीपाकं च उक्तश्चैव होमः । अङ्गानि विविधानि कृत्वा सव्यमिति यङ्गान्यपूपाङ्ग वाभ्यञ्जन ऊर्णास्तुकं चात्रैवमुक्तशेपः । यूपोपसिक्तमाहुतित्रयं जुहोति अवदानशेपस्य श्रि(भोतमांसस्य रन्धयित्वातिथ्यादिभोजनं प्रतिपत्तिः कार्याभिधायि यदिवेति गुणान्तरेण पूर्वोक्तगुणस्य विकल्पः प्रतीयते यदि वा मध्यकारणाद्योनिर्धनः प्रतिभाति यतो यदि गवा पशुना वा कुर्वीतेति यदि शब्दः पशुबन्धात् कदाचित्कृतं च । एवं मासि मासि नियतमिति नित्यत्वं च एकस्मिन् पशु- पित्यज्ञे विरुद्धधर्मद्वयं मास एवाशे(?)यितुं शक्यमिति तद्येवं मासि मासि नियतमित्यनुसूत्रम् । अथ समाधीयते चेत्तदा भेदमाश्रितमनुगुप्तान्नश्राद्धादि- दमन्यत् श्राद्धान्तरं यदि गवा पशुना वेत्यादि एवं यदिशब्दोऽत्र वाक्योपादाने योऽग्निष्टोमं जुहोति यकुन्यः परिधिमनक्तीतिवत् शाखान्तरं सिद्धं यदिशब्द- नानुवदति यधुत्सृजेत् । माता रुद्राणामित्यत्राप्येवं स्यात् यदा प्रवृत्तो विकल्पो न(?)नोपक्रम्य विरमेदिति नियतं वचनम् ॥ “ एवं मासि मासि अमावास्यायाममावास्यायां नियतं कुर्यात् । मानवसूत्रे (१-१-२) तन्त्र- पिण्डपितृयज्ञे । इति अमावास्याश्राद्धपदार्थानुक्रमः । माघकृष्णदशम्यां पिण्डपितृयज्ञवत् । पिण्डपितृयज्ञ(ञ)अन्वाहार्यम्" ॥११॥१२॥१३॥१४॥ ॥ इति पूरणन्याख्याने द्वितीये नवमः खण्डः ॥ ९॥ १-३-० घ.। २ थी, ग.। ४-५ अधिकं घ ।

·दशमः खण्ड: फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां पुरस्ताद्धानापूपाभ्यां भगं चार्यमणं नित्यानेव प्रकृत्याह-फाल्गुन्यां पुरस्तादेकाहे यहे वा अग्न्याधेयवत् । यद्वा पूर्वान्ह इत्यर्थः । पूर्वशब्दस्य सप्तम्यामस्तातो प्रत्यये पुरादेशः । कालार्थेनोपक्रम्य धानानां समूहो धानं चाऽपूपश्च धानापूपा । एकवचनान्तोऽय धानाशब्दः समासेऽतो धानापूपाभिर्बहुवचनं चोद्यं बहुवचनेऽपि अथ(थ)त एकं बहुत्वमथाशङ्कयते अपूपान् लोकवत्स्रपयेत् । अपूपत्वाद्धवि)मानां यवा- नवहत्य प्रभृज्य लोकवदेव आयोजनं प्रथमसीरिकसंवदनं पर्यायनं स्त्रे क्षेत्रे प्रथमं परिगमनं प्रवयनं वीजवपनं प्रथमं प्रवलनं प्रथमं धानानां लवनं प्रथम सवनमिति केचित्पठन्ति। तत्र क्वचिद्देशान्तरे हेमन्तकाले पानीयेन क्षेत्रभूमिः साव्यते । सीतायज्ञः । तप्तामनडुझ्नः । वहवतेतीत्यर्थ इति प्रथममनुगच्छति मातृभिः सहेतितन्तीत्युच्यते इत्यन्ये । अन( यज्ञः । अनडुहा पुण्येहब- स्त्विति ब्राह्मणं भोजयेदिति स्मृतिः स इहानडुयज्ञ इह स्यात् । कृषिवृत्तिजीवन रेतेषु निमित्तेषु एता देवता अवश्यं यष्टव्या नित्याधिकारात् कृषिष्विति मन्यन्ते गृह्योक्तं सुमयानां यातुं लागलं पवीरिचमिति मन्त्रवर्णाच स्वाध्याया- विरोधिनी कृपी चेत् दिष्टेवा भूमि भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्टमयोमुखमिति यथोक्तकारिणं प्रतिवचनम् । ननु यत्खवाकीटसहस्राण्यपि घ्नन्त्राह्मणो प्रतिग्रहादा परिवदनं दोपं न पश्यति तं प्रति सांवत्सरेणु च पर्वसु एता एव देवता यजति संवत्सरस्येमानि सांवत्सराणि पर्वाणि पक्षमास समन्वयः। वहुवचनममृतसत्वमसि मनुतेति सायं प्रातस्तथा दर्शपार्णमासयोश्चेति स्यात् । न धुवरुणमाज्यमानादेशाद्धविपः महाग्नि यथातीर्थयात्रां बजेदन्यार्थ प्र[व] सेत्स गङ्गादिनदीमासाद्य समुद्रं वा तडाकं वा देवखातं वा नहा प्रधानम्थाने वरुणाय स्वाहेति यजेत् । अन्यस्त्वाह-यो नदीतीरे धमनि तडागनद्योः समीपे म तयोः प्रथमपूरे वरुणं यजेत् । उदधिशब्देन कूप उच्यते १ मर्य, ग. च. । २ तद्दिने वा, घ. | ३-६ ० ५.१ ४ वम्त्वनी, ग. ।

·पु. २-१०-२] श्रीमत्रायणीयमानगृह्यसूत्रभाश्यम् । [१६३ ] च यजेत् ॥ १ ॥ इन्द्राण्यो हविष्यान् पिष्वा पिष्टानि समुत्स्य यावन्ति पशुजातानि तावतो मिथुनान प्रतिरूपान् श्रपयित्वा तस्य प्रधानसाधने वरुणं यजदिति अत्यल्पमिदमुच्यते उदधि कूप इति वापीपुष्करिण्योरपि प्रथमसाधने स्यात् । भवति यजतीति शेषः । ओपधिपु पक्कासु वा क्षेत्रे प्रथमसमागमे च वनस्पतिषु अश्वत्थादिषु तथा प्रधानस्थाने आज्येन सोमाय स्वाहेति यजेत् । अन्यस्तु नीवाराद्योपधिषु प्रथमभक्षणे शम्यादिवनस्पतिफलप्रथमभक्षणे सोमं यजेतेति व्याख्यातवान् । अनादि- एदेवतादेशो नास्ति यथा त्रीणि नाभ्यानि उपनयनादीनि च तेष्वग्नि यजति अग्निः सर्वा देवता इति श्रुतेः । कथं वा कसानभवति अनादिष्टदेवतेषु सिद्धायतनपर्वतादिष्विति नयादिप्रकारसाहचर्यात् स्यादेवं यदि नद्यादिषु देवताकाङ्क्षय(सा)न स्यात् । अस्ति च सा तस्मात्तद्विपयं स्यात् । अन्यस्ता- (स्तु) नद्यादिषु प्रथमं क्रियमाणेषु धर्मार्थमर्थवादेषु तेपामदृष्टसंस्कारार्थ वरुणाय यागः कर्त्तव्यः । यथा दृष्टार्थ भिद्यादिति ब्रूते तेपामोषध्यादिषु प्रथमप्ररोपितासु धर्माद्यर्थ वनस्पतये यागः तथा च पुराणादौ ' पञ्चामृवापी नरकं न पश्यति' इत्याग्नेयसूत्रविपयः ॥ द्वितीये नवमः ॥ “ धानापू० यजेत् । पवित्रे श्रुव । अथ धाना लौकिकवद् भृजेत् । अपूपान् लोकवद् भृजेदेव-(अपूपत्वाद्धवि)मानां यवानवहत्य प्रभृज्य लोकवदेव ) विधिना- निर्वापः । ततो धानाभर्जनम् । ततः पात्रत्रये धानात्रिधाविभागकरणम् । अपरस्मिन् पात्रत्रयेऽपूपस्यापि त्रिभागकरणम् । श्रुच्युपस्तीर्य धानानामवद्यति । भगाय स्वाहा इति होमः । एवमर्यम्णे एवमपूपस्यापि । ततो जयहोमः ।। ततः कर्मसमापनम् । इति भगार्यम्णोर्यागपदार्थानुक्रमः ॥ १ ॥ भंगार्यम्णोर्यागादनन्तरम् इन्द्राण्यान् हविष्यान् पिष्ट्वा पिष्टानि समुत्पूय ततः पवित्रादिकानामासादनं कांस्यपात्रं च यजमानस्य गृहे यावन्ति पशु- जातानि उत्पूतेन पिप्टेन तावतो मिथुनानप्रतिरूपान् कृत्वा श्रपयति । मृत- मभिधार्य तदनन्तरं रात्राविन्द्राण्यां चरुः कर्तव्यः । तेन हविर्मध्ये पिष्टमयानि १ ण्या-ह, ग.! ण्यानह, च.। २-४० घ.। ३ नव, च.1 ५-६ अधिकं, घ.। .... ७-८-० ग. च ।

·पु.२-10-७ [१६] श्रीमत्रायणीयमानवगृत्यमत्रभाष्यम् । कास्येऽध्याज्यान्कृत्वा तेनैव रुद्राय स्वाहेति जुहोति । ईशाना- येत्येक ॥२॥ सायमपूपाभ्यां प्रचरत्यग्नीन्द्राभ्याम् ॥ ३॥ आग्नेयस्तुन्दिलो न तस्य स्त्रियः प्राश्नन्ति सर्वामात्या इतरस्य ॥४॥ स्थालीपाकेनेन्द्राणी श्वो वा ॥ ५॥ संघेवेकवहर्हि- रग्निराधाराज्यभागाज्याहुतयः स्विष्टकृच्च ॥ ६ ॥ अग्निरिन्द्रः सोमः सीता सवितासरस्वत्यश्विनानुमती रेवती राका पूपा मिथुनमिथुनरूपाणि कर्तव्यानि ततः कांस्यपाने अाधाज्यन ( ? ) कृत्वों पग्निमाज्यं कन्या तेनैव कांस्यपात्रेण रुद्राय स्वाहेति जुहोति (प्राज्यप्लुतं कन्या काम्गपागव रुद्राय ) मैत्रायणीयाचार्यादन्ये ईशानाय स्वाहेति यन्ने ततो जयहोमादिकर्मसमापनमें ॥२॥ नतम्नम्मिन्नेव पाणमामीदिने सायंकाले अग्नीन्द्राभ्यामपूपाभ्यां प्रच- नि । अाग्नेयम्नुन्दिलः मध्याधिकः । पवित्रादिकानामामादनम् । तन अपद्वयकरणं पूर्वमनये द्वितीयमिन्द्राय । एतयोर्यथाविधि अधिश्रयणमाग्ने यम्यापम्य वियों न प्राश्नन्ति । इतरम्य ऐन्द्रम्यापपम्य सर्वामान्याः प्रानन्ति नतो दनिणादानं कर्मममापनम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ नम्मिन्नन फान्गुन दिन म्यालीपार्फन इन्द्राणीकर्म करोति यो वा । दतः पवित्रादिकानामामादनम् इनि फाल्गुनीपदानुक्रमः ॥ ५ ॥ यदि कथंचिढनंग्रवानानि कर्माणि मन्ति विवाहार्दानि यदा नन्ग क्रिपले नम्मिन्कमर्गय न्यम्मिन्कर्मममृद च एकबहिः नथवाग्निगया गन्यमानायाहतयः विष्टकन । एतन्मत्रं मर्वत्र व्यापक्रम ॥ ६ ॥ प्रय हाभियांगानां पदार्थानुक्रमाः कल्यनं । एदलाभिमांग यः श्रद्धगम ! विधिना मानाजनमा युटपिकादं च । हला. कियां प्रनिनिनं पाई पागवमित्यादिप्रयाग मा जट सत्रदानुएमः । अग्निः । इन्द्रः । द दादा ? .

·पु. २-१०-८] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । । १६५] रुद्र इत्येतैरायोजन-पर्ययन-प्रवपन-प्रलवन-सीतायज्ञ-खलय. ज्ञतन्तीयज्ञानडुद्यज्ञेष्वेता देवता इति यजति सावत्सरेषु च पर्वसु ॥ ७ ॥ नादधिकूपतडागेषु वरुण,यजत्योषधिवन- भियोगदेवताः । अथ हलाभियोगकर्मनामधेयानि । अथानुक्रमः । आयोजनं कर्पणसामग्रीकरणम् । पर्ययनं प्रथमं क्षेत्रे गमनं प्रवपनं बीजवपनं कस्मिंश्चिद्देशे हेमन्तादौ पानीयेन क्षेत्रभूमिः प्लान्यते तत्र ( लवन ) मपरं सीतायज्ञकरणं तत्र मोदकादिभिः सीतापूजनम् यदा खले धान्यमानयति तदा खलयज्ञः । उत्पूते धान्ये तत्र तन्तीयज्ञः । गृहागते धान्ये तत्र अनडुहय (घ) ज्ञः। तत्रानडुहाभ्यांशृङ्गाभ्यां करणं मालामुकुटबन्धनं पवित्रादिकानामासादनम् । ओम् अग्नये स्वाहा । ओम् इन्द्राय स्वाहा इति द्वादश प्रधानाहुती र्जुहोति ततो जयहोमः । एवं सर्वेषु हलाभियोगेषु कुर्यात् । इति हलाभियोगानुक्रमः। स्वस्ति एतानि कर्माणि संवत्सरेषु च पर्वसु सर्वप्रायश्चित्तं तन्त्रेण कुर्यात् नादधि-आयोजनं प्रथमसौरिकसंवदनम् । प्रथमं सीरिसं पर्यायनम् स्वे क्षेत्रे प्रथमं परिगमनं प्रवपनं बीजवपनं प्रथमं प्रप्तवनं प्रथमं धान्यानां लवनं प्रथम सवनमिति केचित्पठन्ति । तत्र क्वचिद्देशान्तरे हेमन्तकाले पानीयेन क्षेत्रभूमिः प्लाव्यते । सीतायज्ञः कृपिवृत्तिजीवनरेतेषु निमित्तेषु एता देवता अवश्यं यष्टव्या नित्याधिकारात् । सांवत्सरेषु च पर्वसु एता एव देवता यजति । संवत्सरस्येमानि सांवत्सराणि पर्वाणि पक्षमासमन्वय (?) बहुवचनमृतसत्यमभिमनुतेति (?) सायं प्रातस्तथा दर्शपूर्णमासयोश्चेति स्यात् ॥ ७ ।। नादधि...यजति-वारुणं यवमयं स्थालीपाकं करोति । प्रोपधि...यज- ति । ओषधयो व्रीहियवादयः । वनस्पतय आम्रफलादयः । एतयोः समागमे वि- धिना सोमं यजति । अनादि...यजति । अग्निः सर्वा देवता इति श्रुतिवचनात् । ना वरुणमाज्यमनादेशात् ! हविषा सहाग्निः । यदा तीर्थयात्रां बजेदन्यार्थे वा प्रवसेत् स गङ्गादि नदीमासाद्य समुद्रं वा तडागं वा देवखातं वा तदा प्रधा- नस्थाने वरुणाय स्वोहति यजेत् । अन्यस्त्वाह यो नदीतीरे बसति तडागनद्योः समीपे स तयोः प्रथमपूरे वरुणं यजेत् । उदधिशब्देन कृप उच्च्यते । तस्य प्रथमसाधने वरुणं यजेदिति अत्यल्पमिदमुच्यते । उदधिः कृप इति वापीपु- ।

·No text on this page.

·दु-10-८] श्रीमत्रापर्णचनान्यसूत्रमाञ्यम् । [ १६५] रुद्र इत्येतैरायोजन-पर्ययन-प्रवपन-प्रलवन-सीतायज्ञ-वलय- ज्ञतन्तीयज्ञानडुद्यज्ञेष्वेता देवता इति यजति सावत्सरेषु च पर्वम् ॥ ७ ॥ नादधिकूपतडागेषु वरुण-यजत्योषधिवन- भिचांगदेवताः । अथ हलाभियोगकर्मनामधेयानि । अथानुक्रमः । आयोजन कर्पणसामग्रीकरणम् । पर्ययनं प्रथमं क्षेत्रे गमनं प्रवपनं बीजवपनं कस्मिश्विद्देशे हेमन्तादौ पानीयेन क्षेत्रभूमिः साव्यते तत्र (सवन ) मपरं सीतायज्ञकरणं तत्र मोदकादिभिः सीतापूजनम् यदा खले धान्यमानयति तदा खलयज्ञः । उत्पूते धान्ये तत्र तन्तीयजः । गृहागते धान्ये तत्र अनडुहय (घ) ज्ञः। तत्रानहाभ्यांशृङ्गाभ्यां करणं मालामुकुटबन्धनं पवित्रादिकानामासादनम् । ओम् अग्नये स्वाहा । ओम् इन्द्राय स्वाहा इति द्वादश प्रधानाहुती जुहोति ततो जयहोमः । एवं सर्वेषु हलाभियोगेषु कुर्यात् । इति हलाभियोगानुक्रमः । स्वस्ति एतानि कर्माणि संवत्सरेषु च पर्वमु सर्वप्रायश्चित्तं तन्त्रण कुर्यान नयुदधि-आयोजनं प्रथमसौरिकसंवदनम् । प्रथमं सीरिसं पर्यायनम् स्वे क्षेत्र प्रथमं परिगमनं प्रवपनं बीजवपनं प्रथमं प्रप्तवनं प्रथमं धान्यानांलवनं प्रथम सवनमिति केचित्पठन्ति । तत्र छचिद्देशान्तरे हेमन्तकाले पानी येन क्षेत्रभृनिः प्लान्यते । सीतायाः कृपिवृत्तिजीवनैरतेषु निमित्तेपु एता देवता सवयं यष्टच्या नित्याधिकारान् । सांवत्लरेषु च पर्वसु एता एव देवता यजति । नवलन्दनानि मांवत्सगणि पर्वारि पक्षमानमन्वय (१) यहुवचनमृतमत्वमभिन्नुतनि (?) मायं प्रातस्तथा दर्शपूर्णमानयोश्चति न्यान् ॥ ७ ॥ नपदाधि...पजनि-वारपवयंस्थालीपाई कति । पधि.. पर- नि । लोपधयो ब्रीहियवादयः । वनस्पतय मानकलादयः। एनपोः मन्नाने नि- धिना नोमं यजति । अनादि...यजति । रून्निन्दा देवना इनि भुतिपरन्न ! नवररमास्यम्नागान् । हदिया महाविदा नीपाननंदन्या का नबनेन न गादि नदीनानाथ मदंदा का वा देवा. न्दा म नन्धाने बरसायमतिपदोपदम्यादीनदनी दा मी म नयोः अपना पद देन प्रथममायने दी सन्म ·[१६६] श्रीमत्रागणीयमानवल्यमभाष्यम् । [पु.२-10-८ स्पतिषु सोममनादिष्टदेवतेष्वग्निम् ॥ ८॥ इति द्वितीये दशमः खण्डः॥१०॥ ष्करिण्योरपि प्रथमसाधने स्यात् । अोपधिपु पक्कासु वा क्षेत्रे प्रथमसमागमे च वनस्पतिषु अश्वत्थादिषु तथा प्रधानस्थाने आज्येन सोमाय स्वाहेति यजेत् । अन्यस्तु नीवाराद्योपधिपु प्रथमभक्षणे शम्यादिवनस्पतिफलप्रथम भक्षणे सोमं यजतीति व्याख्यातवान् । अनादिष्टदेवतादेशो नास्ति यथा त्रीणि नाभ्यानि उपनयनादीनि च तेप्वग्निं यजति अग्निः सर्वा देवता इति श्रुतेः ॥८॥ . इति पूरणव्याख्याने द्वितीये दशमः खण्डः।।१०।। - १ एतव्याख्यानं घ पुस्तके सूत्रानुक्रमेण ग च पुस्तकयोस्तु प्रथमसूत्रे एव व्याख्यानं न द्वितीयादिसुत्राणामिति यथोपलब्धं गृहीतम् तद्यथासंभवं वेदितव्यम् ॥

·एकादशः खण्डः अवसानः समः समूलम् ॥१॥ दक्षिणप्रवणमन्नकामस्य मारकास्तत्र प्रजा भवन्ति ॥ २॥ सर्वतः समवस्रावम् ॥३॥ समवनुत्य वा यस्मात्प्रागुदीचीरापो निर्वहेयुस्तद्वा ॥ ४ ॥ गर्न खात्वा यत्तैः पासुभिः प्रतिपूर्वेत तद्वा ॥५॥ यदि धारयि. प्णूदकतर: स्यात् ॥ ६॥ उक्तानि नित्यानि साधनानि शालाग्निसहितानि इदानी महायज्ञा वक्तव्यास्ते च गृहे भवन्ति तेन गृहकरणं तावदाह 'अवसानं समं समूलम् ' अवस्यन्ति समाप्नुवन्ति श्रौतस्मार्तानि कर्माणि यस्मिस्तदवसा. नम् । सममुञ्चनीचप्रदेशरहितम् । समूलं दुर्वाद्योपधिसमन्वितं पर्यवस्येदिति शेपः । ननु च शालाग्निकरणात्प्रागेतहक्तव्यम् । यस्य पैतृकं गृहं नास्ति तदर्थमिहोच्यते पित्गृहमो(मौचित्यादनूदितमेव | ज्वलपन्नोन्नि जागरये- युरित्यत्र उद्वाहे च संततामुलपराजिमित्यत्र वर्णितम् । दक्षिणेनोन्मत्त भाषि- तमवेदं कोनामाताघामवेत्य क्रीणीते तथा व वातागे भवन्ति । पदी मां किं माता या स्तनेना पद्धार्य मारयति । एवं तर्हि दत्रिप्रवर वपदित्य- मर्थमयमुपदेशः ।। १ ॥२॥ सर्वतः सर्वान दिक्षु यत्रोदकं परिपित्तं भवति नदिन्यः । ममतन्य यस्मात्प्राची(दिगुदीची च्यो रापो नियुम्नहा उदरं पत्र पनि मन नादिशो गत्वा ततः प्राग्योदन्दा निनाति नापमान इाद नव गर्न सान्या पत्नैः पाशभिनभौरवैगिनि गम्पने प्रनिगन्दार । पदिने नन्द न्यागोवाधन धारिपारदरम्याद । पहा उदई पनि धारपति नदयमान कार्यम् । इकवरननिगनिोदन विदर- नव्यान्मनुलोपः।जपा पोटतिमोपदी पार पनोदकं चिन्ता रमापनिमावि ·१६८] श्रीगणमानववस्त्रमा यम । पु.२-11-11 इदमह विशमन्नाद्याच तेजस ब्रह्मवर्चसाय परिगृहामीनि वेश्म परिगृह्य गर्ने हिरण्यं निधायाच्युताय ध्रुवाय भीमाय स्वाहति जुहोति ॥ ७॥ समीचीनामासीनि पर्यायरुपतिष्ठते प्रतिदिशं द्वाभ्यां मध्ये ॥ ८॥ उदकास्य मान वाहीन्यवा- न्वास्य परिपिञ्चति स्योनापृथिवि भवेति द्वाभ्यार मुत्रामागा. मिति द्वाभ्याम् ॥ ९॥ शमीशाखया च पलाशयोदश्चं त्रिः समुन्माष्टि म्यांना प्रथिवि भवेति द्वाभ्या सुत्रामाणमिति द्वाभ्यां नमी अस्तु सर्पभ्य इनि निसभिश्च ॥ १० ॥ उनन मर्यतो भद्रमयमों ऽय! रसः । प्राध्ययं मानुपान्कामान्यदशीणी नलप्स्यसि ॥ ति मध्यमा । स्थूणामासिच्य गर्न प्रासिञ्चति ॥ ११ ॥ इमाम यनंन मन्चंग मंदाग्ग्रिहः। गर्न हिरण्यमाज्यं गंगन्य लियामः । मिदममिति मन्वंग गृहं गत्रयनि । मन्चमायाः। ग्या' | गई माया गर्ने हिरण्यं निधाय याज्यसंस्करणम् । अन्ना- बयान नामानि नमः पयायः प्रनिदि गुपयानं निगमद्रम ! दा काम सम्यानं यम्ले ।। 11 मावास्यादिमिदमाग्रटायगान "दकाम्य कोप टाबाट माय गृहग्य? पापित रामपाल वन्द्र - म नि मन दस दर्द समान " .... 1. न्द्र पर Anfte मे है ·सु. २-11-१७ श्रीमतापीयमानकायमभाज्यम् । [ १५९] इहेव तिष्ठ नितरा तिल्वला स्थिरावती । मध्ये पोषस्य पुष्पतामा त्वा प्रापन्नघायवः ।। श्रा त्वा कुमारस्तरुण श्रा त्वा परिसृतः कुम्भः । श्रा वत्सो जगता सह श्रा दनः कलशमैरयम् ॥ इति मध्यमा स्थूणामभि मन्त्रयते ॥ १२ ॥ वसूनां त्वा वसुवीर्यस्याहोरात्रयोश्चेति गर्ने स्थूणामवदधाति॥१३॥ ऋतेऽवस्थूणा अधिरोह व शो अग्ने विराजमुपसेधशक्रम् ॥ इति मध्यमव शमवदधाति ॥ १४ ॥ तूष्णी शिष्टाः स्थूणा वशाश्च ॥ १५ ॥ प्रारद्वारं दक्षिणाद्वार वा मापयित्वा गृहा. नह सुमनसः प्रपद्ये वीर हीत्येतया प्रपद्यते यथा पुरस्ताया- ख्यातम् ॥ १६ ॥ प्रैतु राजा वरुणो रेवतीभिरस्मिन्स्थाने तिष्ठतु पुष्यमाणः । इरा वहन्ती घृतमुक्षमाणास्तेष्वह सुमनाः सवसाम ।। नितरां धृणाभिमन्त्रणे द्वे ऋचौ ऋतूनोप्या अनेन मन्त्रण गर्ने स्थूणा निर्घायते ऋते वस्धृणामध्यमं वंशस्य धृणायामवधानमन्त्रीयम् ।।१।।१२।। तूप्णी शिष्टाः स्थूणा वंशाचे श्राद्ध्याल्लोकवत् ।।१३।।१४॥ १५ ।। प्रागद्वारं दक्षिणद्वारं च प्रत्यग्द्वारमुत्तरमनासानान्न भवनः । प्रदर्श- नार्थ वा वा-शब्दः । पुरस्ताद्वाहे यथा वर्णिनं मङ्गलानि प्रादुर्भवन्ति । उलपराज्या चेप्पध्येति प्रवनं गृहानहमित्येतया गेहिया मृलेन वा यहा पुप्योतमन्याहितान्निमिन्यादिकम् ।। १६ ।। • प्रेतु राजा वम्णो'-प्रतिपादनमहान्नमुददुम्भात्तरपूर्वम्यां दिशि अनेन मन्त्ररोति मारिष्टास्ना उदन्ननसदकोडररभाडं पस्विनवन्यापयन्दनेन १८, ग. च.। २ लौ, ग. च । १ देते. : । ४-५ ६. -- ·[१७० पीमापागागमान रायमभागम् । पु. २-11-10] इत्युत्तरपूर्वस्यां दिशि प्रतिपानमुदकुम्भमवस्थापयति ॥ १७ ॥ समुद्र वः प्रहिणोमि स्वा योनिमभिगच्छत अरिष्टा अस्माक वीरा मा परासेचि मत्पयः । इत्युदञ्चनम् ॥१८॥ वास्तोष्पत्यं पयसि स्थालीपाक५ श्रपयित्वा तस्य जुहोति । अमीवहा वास्तोप्पते वास्तोष्पत इत्येताभ्याम्- वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि गयस्फानो गोभिरश्वेभिरिन्दो अजरासस्ते सख्ये स्याम पितेव पुत्रान्प्रति नो जुषस्व ॥ वास्तोष्पते शग्मया ससदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्या पाहि क्षेम उत योगे वरं नो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥ इति ॥ १९ ॥ जयप्रभृति समानम् ॥ २०॥ इति द्वितीय एकादशः खण्डः ।। १२ ।। मन्त्रेणेति । प्रातिपानमुदपानार्थमुदकुम्भमवस्थापयति । समुद्रम् इत्युदश्चनम् । एवं परिपूर्ण गृहं सुशोभितं कृत्वा वास्तोष्पत्यम् ॥ १७ ॥ १८ ॥ वातोष्पत्यं पयसि प्रधानस्थाने अमी वहा वास्तोष्पते वास्तोष्पते प्रति- जानीहेति द्वौ वास्तोष्पते वास्तोष्पते प्रतरणो वास्तोष्पते शग्मयेति प्रघट्टोक्ते द्वे ऋचौ स्थालीपाकस्य एताश्चतस्रो जुहोति पूर्णपात्रं दणिणान्तसिद्धम् । वास्तोस्पत्यं तस्य जुहोति तत्र पवित्रादिकानामासादनम् । एवं चतुर्थस्था- लीपाकस्य जुहोति ततो जयहोमः । अस्य वास्तोष्पतेर्यजमानकर्मणः समृध्यर्थम् ।। १६ ॥ २० ॥ इति पूरणव्याख्याने द्वितीये एकादशः खण्ड ' ॥ ११ ॥ १ प्रा, घ.। २ दन, ग. च.| ३ सुजाते, ग. च.। ४-५ ० घ. । ६-७० घ. । ८-९० ग. च. ।

·द्वादशः खण्डः वैश्वदेवस्य सिद्धस्य सायं प्रातलि हरेत् ॥ १ ॥ गृहप्रकरणमभिधाय तत्र स्थानविशेपेषु बलिहरणं वैश्वदेवाख्यमाह 'वैश्वदेवस्य ' विश्वेषां देवानामिदं विश्वे देवा देवता अस्येति वैश्वदेवमन्नं सिद्धस्येति सामानाधिकरण्यात् सर्वार्थपचनं वैश्वदेवशब्देनोच्यते। “वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते" (भ. ३. १०८) इत्यादि प्रयोगदर्शनात् । तदर्थ पचनं वैश्वदेवमिहोच्च- रितं सिद्धशब्दस्येति विशेषणात् सिद्धस्येति स्थालीपाके श्रपणधर्मव्यवच्छेदार्थ- मतो व्रीहियवापचारे नैव ततः सामान्य नियमतः प्रतिनिधेयं तस्मादिगुदैर्वद- रैर्वापि महायज्ञा निर्व] इति सिद्धशब्दोपादानत उक्तम् । अहरहर्जुहुयादाकाष्ठा- दहनारहर्दद्यादुदपात्रादित्यादि सर्वसिद्धशब्दो नित्यपर्यायः इति गृह्यते तत्र पष्ठी- निर्देशान्वयात्सायंप्रातर्ग्रहणेन नित्यत्वप्रतिपादनाच तंत्र महामतिष्को(को)s- प्याह स श्रपयति ग्रहणे कर्त्तव्ये यत्सिद्धशब्दोपादानं तल्लौकिके सिद्धस्येति प्रमाणान्तरगम्यज्ञापनार्थ तैत्तिरीयके च दर्शनादिति तदसत् सिद्धस्येति निप्पन्नवस्तुतामानं पाकस्य बोधयति न पुनरमुप्मिन्नग्निविशेपे सिद्धस्येति प्रमाणान्तरगम्यो ह्यग्निविशेषः । ननू(तू)क्तं तैत्तिरीयके । दर्शितं यदि तैत्तिरीयके लौकिके पचनं तत्रैव तत् । मैत्रायणीयके किं तेनापि कठवाजसने- यादिमनुहारीताद्युक्ते कः प्रद्वेषः । तैत्तिरीयकवा यामाह तैत्तिरादश्रुतां न हि तैत्तिरीयके विद्यमानोपासनीयस्य शालाग्नौ पचनमस्ति किं तत्रैवानुप्रवे- शितशालाग्निः । आहिताग्निस्तद्विपयं तव्याख्यानमापस्तम्बधर्मशाखवचन- मन्याख्याभिस्तदपि निगृहीतं स्ते(त)हि शालाग्न्यर्थ धारयन्ति । अर्डेन पपन्तीति । भातश्चैव सदा न भयेन (?) श्रद्दधीमहि येनानौ मिद्धस्येति कर्तरि पष्ठीत्यवोचनाकर्तृका क्रियास्तीत्यवदन् । धपर माह लौकिकैग्नी नियति नास्याग्निगृहाद्धरेयुर्नान्यत आहरेयुरितिवचनात् । निहलाद न तत्ततो:- प्यनुतिष्ठति किं तर्हि बमकृतदिवनस्पानुगनमग्रिमस्य गृहादरन्लिान्पना- १ हर्नोरहद. ग. २ । २-१ ८.।

·[१७२] श्रीमैत्रायणीयमानत्रगृह्यसूत्रभाष्यम् । [पृ. २-१२-१ हरन्ति । एतच्चाप्यन्यथोक्तवन्तस्तत्पुरस्तादर्शितम् । यदि च लौकिकाग्नौ पचनं स्यादेकादशाहोत्कर्पो नोपपद्यत । अथ पिण्डपित्यज्ञ एकेन पिण्डेन एकादशे- ऽहनि शालाग्न्यभावान प्राप्नोति तस्मादुत्कृष्यतीति औताहिकोग्निरपिनावश्यं धार्यत इति यद्यवश्यमसौ धार्यः स्यात्तत्रैव श्राद्धं स्यात्तत्कथमग्निभावादुत्कों भवेदपि चैकादशेति प्रौद्वाहिकेनौ यमदैवत्या शान्तिमुक्तवान् । यस्तस्य- कादशेहन्यग्न्यभावः कथं तदलं महामति(ते) कथय योप्यौताहिकेष्टका- वैश्वदेवादीनि न करोति सोऽपि तच्चाह सर्वथा प्रसिद्ध केन हेतुनोत्कृष्य उत्तरेहनि नीतिमिति असूत्रान्तहितं वा सूत्रं कुत एकादशेहनि नित्यत्वाद् गृहपतित्वे संजातेऽपि न गृहमेधित्वं क्रियते अग्न्यभावात्पितृयज्ञाधीनत्वा- पाक्षिके शालाग्निविधानमध्ये उत्पाद्य पाकार्थ शालाग्निकरणादिति विधि- विदां निश्चयः । उत्तरकालं भार्यया सहाधिकारात् शालाग्निविधानादनी- चित्यात्प्रेतपितृकस्योद्वाहिकाभावाद् द्वादशेहनि श्राद्धचोदना पाका) शाला- ग्निकरणमिति विधिविदां निश्चयः । तथा चाहुः- • यथा पाणिगृहीतायां प्रजा सन्तानवर्द्धनी। एवं परिगृहीतेऽग्नी पाकः पुष्टिकरो भवेत् ॥ इत्याहिताग्नेः सव्यापसव्यो नित्यो हुतशेपं वैश्वदेवमेव स्मृतिवचना- न्पाकया इति श्रामिक्षाख्येन हविषा लक्ष्यते । प्रजननं वापता हविर्यश्व- देवमिनि । एवं बलिं हरेदिति होमसमुदायो बलिहरणशब्देन प्रयोगोधना- द्वाक्ये लच्यते । अग्नये मोमायेत्यादीनि चतुर्थ्यन्तानि पदानि देवागार उदकुम्भमकाश इन्यादीनि सप्तम्यन्तत्वात्स्थानविशेषवाचकानि पदानि पुरम्नादित्यादग्व्ययन्वान्मममीलोपः । गृहगृयाम्यो देवनाभ्य इति वाक्यम् । देवागार कुलदे। उदकुम्भप्रतिपादनं धन्वन्तरितर्पणे देवागार इव धन्वन्तरि- तर्पणमुक्तम् । उभयलिङ्गवनिशब्द मनुमीयने । उत्तगमुनगमिति टीकागः प्रयोगाभाम्नि च त्रीलिङ्गी न च विशेषणं दिया प्रातः । नतं. मायमुपत्र मत्रगान बवटेवहांममन्नमस्कार कचिदिच्छन्ति । हुनं उद्यान्नाहुनमनीया दिनि ददनान । अन्यन्यमिदमुच्यन नाहमिनि सर्व एव महायज्ञा अमर्म- १-०६. । ३-४ . घ.। 1 ·भाग्यम् । ६२-१२-३ श्रीमत्रायणीयमानत्रयम [१३] अग्नीषोमो धन्वन्तरि विश्वान्देवान्प्रजापतिमग्नि स्विष्टः कृतमित्येव होमो विधीयते॥२॥ अथ वलि हरत्यग्नये नमः सोमाय धन्वन्तरये विश्वेभ्यो देवेभ्यः प्रजापतये अग्नये स्विष्ट- स्कारान्न तदश्नीयाद्यस्य चाग्रन्नदीयते भुर्जीतपितृसेवितमित्यादिवचनात्तदसदि- ति । अन्ये तु संस्कारत्वे प्रति पाकमावृत्तिः स्यात् सायं प्रातश्च नियमो नोपपद्यते प्रतिषेधानुपपत्तेश्च न बलिहरेदिति । न च यदर्थः पाकः सोढा साधनस्य पाकस्य गुणतोऽपि भवति प्रत्युत्ता(ता)वशिष्टस्याश्नीयादिति वचनादुपयुक्तसंस्कारत्वं स्वयं भोजनस्य गम्यते । नाहुतमश्नीयादिति तु होमादीनामवश्यकर्त्तव्यतारन्या- पनपरम् । “प्रदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्व भुते" (म.३–११ ) इतिव तस्मात्पु- रुपसंस्कारार्थतैवेतिसिद्धम् ।। "वैश्वदेवनिमित्तमभ्युदयश्राद्धम् । पाकं श्रपयेद. लिनिमित्तं श्राद्धमाभ्युदयिकं वैश्वदेवं कुर्वीत । ततो यजमानत्यागः कर्त्तव्यः। यदा यजमानः प्रवास करोति तदा पत्नीत्यागः कर्त्तव्यः । अत्रिः- साग्निकः पितृयज्ञान्ते बलिकर्म समाचरेत् अनग्नि (र) हुतशेषेण वलिं काकवलिं हरेत् ।। देवयजं तावदाह अग्नीपोमा इत्येवं होमो विधीयते । इति शन्दः प्रकारार्थे अतःप्रास्विष्टकृत एवंप्रकारदेवताः प्रगृह्यन्ते वाक्ताधिकोपनहरेस्या- म्युदयादुत्पत्यनर्थको (?) वेत्येवं शब्दो न च द्वितीयान्तत्वाद्यदितरेपां शब्दा अन्तरप्रयोजनं कुर्यात् । नाप्यन्नीपोमो देवता उच्यन्ते होमो विधीयत इति स्वाहाकारयोगं दर्शयति । अतश्चतुर्थी प्रयोक्तव्या। अन्नीपोमाविति निर्देशार्थ न देवतार्थ बलिहरणसाहचर्यप्रत्यभिज्ञापनाय यथान्नीपोनी चनुपी (पी) वा अतः-अग्नीपोमा इति प्रायणीये तुवेर होमनन्निहोमत्या । हम्तेन वा पति हरदिति चोदनासाम्यात् ।। नये स्वाहेति पडाहुतीहवान ।। २! इदानी भृतयज्ञानधिकरोति बनौ वलि हातीति पाजरानन्नयो- तत्वादयशब्दोधिकारार्थ एव युक्तः। यता पति हदिति लापरिक्यान्म- चोक्तबलिहरएमयशब्दस्या (:) पलिहारमाह मय पति हनीति पारित , नन्तनग. च । - ८ । ४-६ द ई. बन्न । F-...। -६ ६. । १०-११ 0 .. 11:-11 .. ।

·[ १७५] भीमेश्रामगीयमानपगृभाज्यम् । [१२-१२-११ कृत इत्यग्न्यागार उत्तरामुत्तराम् ॥ ३ ॥ अभ्य इत्युदकुम्भ- सकाशे ॥ ४॥ोपधिभ्य इत्योपधिभ्यो वनस्पतिभ्य इति गृह- मध्यमायां स्थूणायाम् ॥ ५॥ गृह्याभ्यो देवताभ्य इति गृहमध्ये ॥६॥ धर्मायाधर्मायेति द्वार ॥ ७॥ मृत्यव आकाशायेत्या- काशे ॥ ८ ॥ अन्तर्गोष्टायेत्यन्तर्गोष्टे ॥ ९ ॥ बहिर्वश्रवणायेति वहिः प्राचीम् ॥ १० ॥ विश्वेभ्यो देवभ्य इति वेश्मनि ॥ ११ ॥ इन्द्रायेन्द्रपुरुषभ्य इति पुरस्तात् ॥ १२ ॥ यमाय यमपुरुषभ्य इति दक्षिणतः ।। १३ ॥ वरुणाय वरुणपुरुषभ्य इति पश्चात् ॥ १४ ॥ सोमाय सोमपुरुपेभ्य इत्युत्तरतः ॥ १५॥ ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुपेभ्य इति मध्ये ॥ १६ ॥ प्राचीमापातिकेभ्यः सम्पाति- केभ्य ऋक्षेभ्यो यक्षेभ्यः पिपीलिकाभ्यः पिशाचेभ्योऽप्सरोभ्यो गन्धर्वेभ्यो गुह्यकेभ्यः शैलेभ्यः पन्नगेभ्यः ॥ १७॥ दिवाचारिभ्यो भूतेभ्य इति दिवा नक्तं चारिभ्यो भूतभ्य इति नक्तम् ॥१८॥ धन्वन्तरये धन्वन्तरितर्पणम् ॥ १९ ॥ एकेपां सायं प्रातः पूर्वान्हः प्रातः स्यात् । मुख्यवृत्या सायंग्रातःसंध्या प्रातर्दिवा लच्यते सायं नक्तमिति बलिं देवतायै निवेद्येत्तन्नहरेन्निवेदयेत् । सायं प्रातः कालयोवैश्वदेवस्य पाकस्य सर्वार्थस्य मिद्धस्योपपन्नस्य बलिं महचरितात्पञ्च- यज्ञान् हरेत् । कुर्यादितिवाक्यार्थ (:)। महायज्ञा (:) प्रचोदनेपा।अतस्तेषां यज्ञानामेके केपि प्राक्प्रयुक्ते ततश्च महायज्ञेषु निवृ()त्तेपु यतिप्पतरा(यदी- तरार्थ वा पचेत तदा नैव वलिहरणं होमश्च स्यातामिति सायं प्रातरेव वलिं हरेत् । उत्तरामुत्तरामितिदीर्घाकारः ॥ ३ ॥ गृहगृह्माभ्यो देवताभ्य इति वाक्यं देवागारे कुलदेव उदकुम्भप्रतिपादनं धन्वन्तरितर्पणे देवागार इव धन्वन्तरि तर्पणमुक्तं ततो निर्दिष्टविभागवलिं हरेत् । १खा, घ. । २-३ ० घ.। ४-५० घ. | ६-७ ० ग. च. ।

·। । पु ३-१२-२१] भीमत्रायणीयमानवश्यानभाष्यम्. [१७५] अद्भिः ससृज्य पितृभ्य: स्वधेतिशेष दक्षिणां भूमौ निनयेत- ॥ २० ॥ पाणी प्रक्षाल्याचस्यातिथि भोजयित्वाऽवशिष्टस्यानी यात् ॥ २१ ॥ इति द्वितीय पुरुष द्वादशःखण्डः । १२ । अग्न्यगार उत्तरामुत्तरामिति दीर्घाकाराः। ॐ अग्नये नमः। ॐ सोमाय नमः। अथ उदकुम्भसकाशे ॐ अमो नमः ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७॥ ८ ॥९॥ ॥ १० ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३॥ १४ ॥१५॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ पिठ्यज्ञमधुनाह-अद्भिः संसृज्य शेपशब्दात्मभूतमन्नं बलिहरणार्थमु- धृत्य यथा स्वधाकारार्थ शिष्येत् । पितृभ्य इति विरूपैकशेषात् पितामहप्रपि- तामहयोरैभ्रातस्तावदहरहः स्वधां करोति ॥ "अद्भिः संसृज्य अपसव्येन पित- भ्यः स्वधा १ शेपं दक्षिणा भूमौ निनयेत् " ॥ २० ॥ 'पाणी प्रक्षाल्य कथमेतत् पाणी प्रक्षाल्यातिथीन् भोजयित्वति नायं क्रमः कमुह्यतिथीन् भोजयित्वा पाणी प्रक्षाल्यावशिष्टस्याश्नीयादिति क्रमः । तस्माद्राह्मण आहार्य आहते हस्ता अवनेनिर्मातेति श्रुतिः । वामा- देव्यादीयतिद्वेप ? नित्यत्वादग्रबामणाय दत्वा भिक्षां च भिक्षवे अवशिष्ट- ग्रहणादुद्धत्या ? श्च भोजयित्वेति पष्ठीनिशात्पत्नी अवशेषयेत् । अवशिष्ट- स्यैवाश्नीयादिति नियमार्थः । ततश्च सर्वोपयोगेनात्मार्थ पुनः पचेत् । स्वजन- गृहादौ च न भुञ्जीत तदितरलोकयात्रापराङ्मुखस्य स्वल्पपरिच्छदस्य चि- त्ति] वृत्तेयुज्यते । महापरिग्रहस्य तु यात्रापगड्मुखतया स्वजनगृहादावभुजा. नस्य हि ? जनादिविद्वपादकीर्त्या युज्यते योगक्षेमाव कृतिकः (?) म्या- ज्योतिष्टोमाश्चासहायस्य न निध्येयुस्तम्माल्लोक उक्तमजिह्ममनुरुध्यमानाया बघावजान ( वशिष्टाशन) विप्वप्रयुक्त्यास्त्रजनगृहादो भुञ्जानेव नियमैग्गी- कृता स्यादवशिष्टाशननियोगस्योत्नर्गन्वात् । यहारशिप्याश्नीयादिनि नदं पश्चाद् भोजनपरं कि तर्हि देवतातिधिपितृभ्यो गृही पत्रंदिन्येवं पमिति ननय प्रवानादि [] आत्मार्थ पचनमसहाग्निप्रवाने ॥ २१ ॥ रति द्वितीये हादसा. सपट ! १२॥ १ दक्षिा न. १. २-३ ० ८.१४-५ दिनधि ६.६ रि. ८.!

·त्रयोदशः खण्डः श्रथातः षष्टीकल्पव्याख्यास्यामः॥१॥ शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां प्रत्यङ्मुखो हविष्यमन्नमश्रीत ॥२॥ अधः शयीत दर्भेषु शालि- पलालेषु वा प्राक्शिराः ब्रह्मचारी ॥३॥ श्वोभूत उदित श्रादित्ये स्नानं पानं भोजनमनुलेपन सजो वासासि न प्रत्याचक्षीत ॥४॥ यावद्दद्यात्तावदनीयाद्यद्ययात्तत्तदश्नीयादन्यत्रामध्य-पा- अथातः पष्टीकल्पं व्याख्यास्यामः'। अथ शब्दोधिकारार्थः पष्टीकल्पाख्यं कर्माधिकृतम् । अतः शब्दो हेत्वर्थः । अत इदं कर्म बच्यमाण- फलशतसहस्रस्य संयोज(य)न्नेकपरस्य वा अतो व्याख्यास्यामः । षष्ट्यां यत्क्रि- यते तदपि पष्ठीत्युच्यते । कर्माप्टकानां तस्य कल्प विधानं व्याख्यास्यामः । वक्ष्याम इति तत्संप्रयोजनत्वात्सामान्योपदेशः । इदानी विशेषानुपदिशति शुक्लपक्षे निगदसिद्धम् ॥ १ ॥ २ ॥ अधस्तादर्भान् हन्ति तेप्यधः शयित्वमस्तीति गम्यते शालिपलालपु वा | अधः शयीतेति संबध्यते प्राक्शिरा ब्रह्मचारी मथुनवर्जीत्यर्थः । श्वो भूते उदिते आदित्ये श्वी भृत द्वितीयेऽह्रीत्यर्थः! उदित आदित्ये प्रागुदया- टपि वो भूतः कालोऽम्तीन्युदित आदित्यग्रहणम् । स्नानं पानं भोजनमनु- लंपन मजी वामामि न प्रत्याचक्षीत म्नाहि याहीन्युक्तं न प्रत्याख्यायीत- (यात् ) “श्वी भृत प्रातःकाले न प्रत्याचनीत न निगकुर्यात् । पानमुटपानं पयःपानं वा नम्मिन्पष्टीदिने यः कोऽपि ददाति न निगकुर्यात् " ।।३॥ ४ ॥ ननु भोजनं यदि न प्रत्याचीन नदानी बद्दशा भोजनं यदि म्याट- माज्यं च नदा कमिन्याह-यावदश्यं तावदनीयात् । तदेव दशकृत्वाटा) नुपर्दयं पाठान्तरं वा यावदद्यात्नावदश्नीयाद्यावन्माद भुक्तं न दृष्यनि नाब- दनीयान् । यद्यद्यानत्तदर्भीयादन्यत्रामध्यपातकिम्यः । अमेध्यमयनियम् । १ इविष्यान्न, ग. च. । २ यानं गानं पानं, ग. च. | ३ योगम्येकव, प. । । हलि नेऽपि ..। ५-६ ० घ. ५-८.घ.।९-१० एनन्थमधिकं, ३.!

·१.२-१३-६] श्रीमैत्रायणीयमानयरवसूत्रभाज्यम्। [१७] तकिभ्योऽभिनिविष्टकवर्जम् ।। ५॥ अस्तमित श्रादित्ये पयसि स्थालीपाकर अपयित्वाऽथैतैर्नामधेयैर्जुहोति धनदार वसुमीशानां कामदार सर्वकामिनाम् पुण्या यशस्विनी देवी षष्ठी शक जुषस्व मे ।। नन्दी भूतिश्च लक्ष्मीश्चादित्या च यशस्विनी सुमना वाक् च सिद्धिश्च षष्ठी मे दिशतां धनम् ॥ पुत्रान्पशून्धनं धान्यं बह्वश्वाजगवेडकम् मनसा यत्प्रणीतं च तन्मे दिशतु हव्यमुक् ॥ कामदा५ रजनी विश्वरूपा५ षष्ठीसुपवर्त्ततु मे धनम् सामे कामा कामपत्नी षष्ठी मे दिशतां धनम् ॥ प्राकृतिः प्रकृतिर्वचनी धावनिः पद्मचारिणी मन्मनाभव स्वाहा॥ मापादीति केचित् तदसत् पातकिसाहचर्यात् । गृजनाद्यमेध्यमशुचीति नटव्यम् । अमेध्यं प्रत्याचक्षीतेत्यर्थः । प्रतिप्रसवसूत्रत्वादेवं पातकिनोऽप्युक्तं प्रत्याचक्षीत । पातकिनो मनुगौतमादिधर्मशास्त्रेभ्य इ(ए)व मन्तव्याः । अभिनिविष्टकवर्ज यद्दद्यात्तदश्नीयात् । अभिनिविष्टकं गणान्नम् । अभिनि- वेशिते हि तस्मिन्नहमहमिकया बहवः स्वामिन इति । पर्युपितमित्यन्ये । अभिनिविष्टकं दास्यं वानुमतिनिविष्टं कदाचिद्विपदन्नमित्यर्थः । न च त्रया (ये) प्रतिपिद्धे (स्मृत्या प्रतिपिद्धे ) अभिनिविष्टो यस्तस्यान्न वर्जयेत् । एवं चामे- ध्यमिति जात्या दुष्टमन्नं पातकिनामाश्रयदुष्टमभिनिविष्टकम् ॥ "अमेध्यमयनि- यम् मेधो यज्ञस्तस्यानह(ह)ममेध्यम् । तथा महापातकिना दत्तम् तथा अभि- निविष्टकदत्तम् । जातिदुष्टदत्तं वर्जयेदिति प्रत्येकं संवध्यते ॥ ५ ॥ भ्रस्तमित श्रादित्ये संध्यायामित्यर्थः । पपनि स्यालापा थपयित्वा तस्य जुहोति प्रधानसाने धनदावतुरीशानमित्यादिना पष्टीनाम- १-२ एतत्वमधिकं . टीक्षेद ।

·[१७८] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् । [पु. २-१३-८ गन्धद्वारां दुराधर्षी नित्यपुष्टां करीषिणीम् ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् । नानापत्रका (क) सा देवी पुष्टिश्चातिसरस्वती अरिं देवीं प्रपद्येयमुपवर्तयतु मे धनम् ॥ हिरण्यप्राकारादेवि मा) वर श्रागच्छत्वायुर्यशश्च स्वाहा ॥ अश्वपूर्णा रथमध्या हस्तिनादप्रमोदिनीम् । श्रियं देवीमुपव्हये श्रीर्मादेवी जुषताम् ॥ उपयन्तु मां देवगणास्त्या(नागाश्च तपसा सह । प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् श्रीः श्रद्धां (कीति वृद्धिं ग. च.) दधातु मे ॥ श्रियै स्वाहा, हियै स्वाहा, लक्ष्म्यै स्वाहा, उपलक्ष्म्यै स्वाहा, नन्दायै स्वाहा, हरिद्रायै स्वाहा, षष्ठ्यै स्वाहा, समृद्ध्यै स्वाहा, जयायै स्वाहा, कामायै स्वाहेति ॥६॥ जयप्रभृति समानम् ॥७॥ पण्मासान्प्रयुञ्जीत त्रीन्वोभयतः पक्षान् ॥ ८॥ धेयानि तैर्नामधेयैर्वच्यमाणैर्जुहोति । एकविंशतिमाहुतीः । “अथ पष्ठीदिनेs- स्तमित आदित्ये पवित्रादिकानामासादनम् । धनदां वसुरीशानामिति प्रथमाहुतिं जुहोति । कामाय स्वाहेत्यन्तमेकविंशति ( ? ) स्थालीपाकाहुती- जुहोति । मन्त्रैर्नामभिश्च एकविंशतिराहुतयो भवन्ति" ॥ ६ ॥ 'जयत्म(प्र)भृति समानम् । परमासान्प्रयुञ्जीत' पद्म शुक्लपक्षेषु पष्ठीत्यर्थः । त्रीन्वोभयतः पक्षान् प्रयुञ्जीत शुक्लकृष्णपक्षेषु पमु पष्टीं प्रयुञ्जीतत्यर्थः। "एवं पण्मासान्प्रयुञ्जीत । उभयोः पक्षयोस्त्रीन्मामान्वा पद् शुक्लपक्षपष्ट्यः। त्रिभिर्मासर्वा शुक्लाश्च कृष्णाश्च पद पष्ठ्यः प्रयोज्याः" ॥७॥८॥ १-२ अधिकं, घ. । ३-४ अधिकं, घ. ।

·इ. २-१३-१०] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूधभाष्यम् । [१७९] शतसाहस्त्रसम्योग एकवरो वा ॥ ९॥ गौरनड्वाश्च दक्षिणा ॥ १० ॥ इति द्वितीये त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥ 'शतसहरूसंयोगः' । लक्षसंयोगोऽयं पष्ठीकल्पः । शतं च सहस्रं च संयोगोऽस्य वा शतसहस्र इयं पष्ठी । एकवरो वा । एकेषु श्रेष्ठं पुत्रजन्मा- दिकं वरस्तस्य संयोगः। गवां शतसहस्रकाम इदं प्रयुञ्जीत एकवरकामो- वेत्यर्थः शतसाहस्रपश्वादिकामसंयोगः । पुत्राचेकवरो वो गौरनवांश्च दक्षिणा समुद्राक्षिसपासमासे विधानात् । अथ जयत्प्रभृतिसमानमित्येते- नान्तरं विधीयते तदा पूर्णपात्रं बाधितत्वात्प्रतियोगं स्यात् । एतत्कर्म गत- श्रीकेन कर्त्तव्यम् ॥ ९ ॥ १० ॥ ॥ इति पूरणव्याख्याने द्वितीयपुरुपे प्रयोदशः सण्डः ॥ १३ ॥ १-२ दि. ६.1 :- -.-: : २।६- E :

·[१७८] श्रीमैत्रायणीयमानवसत्रभाष्यम् । पु. २-१३-८ गन्धद्वारां दुराधर्षी नित्यपुष्टां करीपिणीम् ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् । नानापत्रका (क) सा देवी पुष्टिश्चातिसरस्वती अरिं देवीं प्रपद्येयमुपवर्त्तयतु मे धनम् ।। हिरण्यप्राकारादेवि मात्र वर श्रागच्छत्वायुर्यशश्च स्वाहा ॥ अश्वपूर्णा रथमध्यार हस्तिनादप्रमोदिनीम् । श्रियं देवीमुपव्हये श्री देवी जुपताम् ।। उपयन्तु मां देवगणास्त्या(नागाश्च तपसा सह । प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् श्रीः श्रद्धां (कीर्ति वृद्धिं ग. च.) दधातु मे ॥ श्रियै स्वाहा, हियै स्वाहा, लक्ष्म्यै स्वाहा, उपलक्ष्म्यै स्वाहा, नन्दायै स्वाहा, हरिद्रायै स्वाहा, षष्ट्यै स्वाहा, समृद्ध्यै स्वाहा, जयायै स्वाहा, कामायै स्वाहेति ॥६॥ जयप्रभृति समानम् ॥७॥ पण्मासान्प्रयुञ्जीत त्रीन्वोभयतः पक्षान् ॥ ८॥ धेयानि तैर्नामधेयैर्वच्यमाणैर्जुहोति । एकविंशतिमाहुतीः । “अथ पष्ठीदिने:- स्तमित आदित्ये पवित्रादिकानामासादनम् । धनदां वसुरीशानामिति प्रथमाहुतिं जुहोति । कामाय स्वाहेत्यन्तमेकविंशति ( ? ) स्थालीपाकाहुती- र्जुहोति । मन्त्र मंभिश्च एकविंशतिराहुतयो भवन्ति" ॥ ६ ॥ जयत्म(प्र)भृति समानम् । परमासान्प्रयुञ्जीत' पदम शुक्लपक्षेषु पष्टीत्यर्थः । त्रीन्वोमयतः पक्षान् प्रयुञ्जीत शुक्लकृष्णपक्षेषु पर पष्टीं प्रयुञ्जीतेत्यर्थः। “एवं पण्मासान्प्रयुञ्जीत । उभयोः पतयोस्त्रीन्मामान्वा पद शुक्लपदपष्ट्यः। त्रिभिर्मासर्वा शुक्लाश्च कृष्णाश्च पद पष्ठ्यः प्रयोज्याः" ॥७1८] । १-२ अधिकं, घ. । ३-४ अधिकं, घ. ।

·पु. २-1४-२२] श्रीमैत्रायणीयमानवगृत्यहाभाष्यम् । [१८] कापायवाससः पश्यति ॥ १० ॥ उष्ट्रान्सूकरान् गर्दभान्दिवा- कीादीनन्या श्चाप्रयतान्स्वप्नान्पश्यति ॥११॥ अन्तरिक्षं का- मति ॥ १२ ॥ अध्वान वजन्मन्यते पृष्ठतो मे कश्चिदनुव्रजति ॥ १३॥ एतैः खलुविनायकैराविष्टा राजपुत्रा लक्षणवन्तो राज्यं न लभन्ते ॥ १४ ॥ कन्याः पतिकामा लक्षणवत्यो भर्तृन्न लभन्ते ॥१५॥ स्त्रियः प्रजाकामा लक्षणवत्यः प्रजां न लभन्ते ॥ १६ ॥ स्त्रीणामाचारवतीनामपत्यानि नियन्ते ॥ १७॥ श्रोत्रि- चोऽध्यापक आचार्यत्वं न प्राप्नोति ॥ १८ ॥ अध्येतृणामध्ययने महाविनानि भवन्ति ॥ १९ ॥ वर्णिजा वणिक्पथो विनश्यति ।। २० ।। कृषिकराणां कृषिरल्पफला भवति ॥ २१ ॥ तेषां प्राय- क्रमयति अध्वानं गच्छति पृष्ठतो(तस्त)दनुकश्चिद्जतीति । पलायमानम- पश्यन् क्रोधनिविष्ट आक्रमतीव मन्यते । जाग्रदपि मादरमिदगणोनि पृष्ठतः।। अन्यदपि एवं रूपं चोदयति उप्ष्ट्रदर्शनादि ? ति च ।। ४-१३ ॥ 'एतैः खलु विनायकराविष्टा' एते ये विनायकराक्रान्तास्तपां किं भवतीत्याह-लक्षणवन्तो रणप्रत्ता इत्यादि प्रथमं लक्षणं पुरुपम्य स्त्रियाश्च ज्योतिपादिशास्त्रोक्तम् । प्राचारवतीनां गुरुशुश्रूपा चरमशव्या गुगेरुत्थानं गृहकृत्ये दक्षता हीः क्षान्तिमनोवाकायसंयम इत्याचारसंयुक्तानाम् । अध्यापक इत्यादि आचार्यत्वमध्यापननिमित्तं गरीयस्त्वम् । अध्येतृणं विद्यार्थिनाम् । वणिक्पथो वाणिज्यसेवा (वणिग्भावो विनिडभारो?) वा ।। "शालकटवटादि विनायकाधिष्ठितानां लोष्टं मृहातीत्यादिरूपाणि राज्यं न लभन्त इत्यादि फलनाशा भवन्ति ॥ १४-२१ ॥ तेषां प्रायश्चित्तं दुरितवाधनमित्यर्थः। नंयोगकरणमिति यावत् । मृगोधिवासः कुलायकुञ्चन्तको मृगमृत्तिकोपादेया गेचना गुग्गुलैः प्रसिद्ध- १-२ ० ग.च. । ३ यजा, ग.च. 1.भ.प.१-०. च.। ५-६ ० घ. । ७-८ अधिकं, ध ।

·चतुर्दशः खण्डः अथातो विनायकान्व्याख्यास्यामः ॥ १॥ शालकटकटश्च कूष्माण्डराजपुत्रश्चोस्मितश्च देवयजनश्चेति ॥२॥ एतेरधिगताना- मिमानि रूपाणि भवन्ति ॥३॥ लोष्टं मृद्गाति ॥ ४ ॥ तृणानि च्छिनत्ति ॥५॥ अङ्गेपु लेखान् लिखति ॥६॥ अपस्वप्नं पश्यति ॥ ७ ॥ मुण्डान् पश्यति ॥ ८॥ जटिलान् पश्यति ॥ ९॥ 'अथातो विनायकान्व्याख्यास्यामः'। अथातः शब्दावधि- कारहेत्वौँ । अथ विनायकान् व्याख्यास्यामः । नत्वनधिकृतेनाधिकृतं विद्यात् । यस्माद्दौर्भाग्ययोगो विनायकाधिष्टानें भवति अतो व्याख्यास्यामः । तेनाधिकृता विनायकॉः । सौभाग्यकरणत्वाद्विनायकानाम् । अानन्तर्य वाय- शब्दः काम्यकर्माधिकारात् । षष्ठीकल्पादनन्तरं काम्यहेतुकं व्याख्यास्यामः । संवन्धानै(ने)वाथ काम्यानन्तरम् । काम्यं पुनरत्र पराङ्मुखीभूतानां भाग्या- (ग्याना)मात्मनोऽभिमुखं (खी)करणमिति हेतौ अतस्तत्कस्य हैतुकं व्याख्या- स्यामः । भवति हि सौभाग्यतदुपायो हेतुत्वे । विनायकाश्चत्वारः शालकट- कटादयः । श्रेयसो विघ्नशमनार्थ यत्तेपां पूजाकर्म तदपि विनायका इत्युक्तं वा उच्यते तान्व्याख्यास्याम इत्याह-शालकटङ्कटश्च कूप्माण्डराजपुत्रश्चोस्मित- थादेवयजनश्वासुगमम् । एतैः तेषां विनायकानामधिगतानामधिष्ठितानां भूताक्रान्तानामाविष्टानां पुरुपेषु तेषां तैरिति वा । अधिगतानामुपहताना- मित्यर्थः ॥ इमानि रूपाणि चिन्हानि भवन्ति जायन्ते ॥ १।। २ ।। ३ ।। तान्याह-' लोष्टं मृद्गाति तृणं छिनत्ति' विना प्रयोजनेन मर्म- च्छेदनेन लोप्टतृणं करोति । अपस्वमं पश्यति मुण्डान् पश्यतीत्यादि अपः- शयानः पश्यति तथा मुण्डजटिलादींश्च पश्यति । अन्तरिक्षं रात्रौ शयानः १ पः, क. घ. । २ नां, ग. च. | ३ तो()स्ते, ग. च.। ४ तं, घ. ! ५ का, घ. । ६-७० घ.

·१२-०४-२२] श्रीमत्रागीयमानवगृपसत्रभाष्यम् । [१८] काषायवाससः पश्यति ॥ १०॥ उष्ट्रान्सूकरान् गर्दभान्दिवा- कीर्त्यादीनन्याश्चाप्रयतान्स्वप्तान्पश्यति ॥११॥ अन्तरिक्ष क्रा. मति ॥ १२ ॥ अध्वान ब्रजन्मन्यते पृष्ठतो मे कश्चिदनुब्रजति ॥१३॥ एतैः खलुविनायकैराविष्टा राजपुत्रा लक्षणवन्तो राज्यं न लभन्ते ॥ १४ ॥ कन्याः पतिकामा लक्षणवत्यो भर्तृन्न लभन्ते ॥१५॥ स्त्रियः प्रजाकामा लक्षणवत्यः प्रजां न लभन्ते ॥ १६ ॥ स्त्रीणामाचारवतीनामपत्यानि म्रियन्ते ॥ १७ ॥ श्रोत्रि- चोऽध्यापक आचार्यत्वं न प्राप्नोति ॥ १८ ! अध्येतृणामध्ययने महाविघ्नानि भवन्ति ॥ १९ ॥ वर्णिजार वणिक्पथो विनश्यति ॥ २० ॥ कृषिकराणां कृषिरल्पफला भवति ॥ २१ ॥ तेषां प्राय: क्रमवति अध्वानं गच्छति पृष्ठतो(तस्त)दनुकश्चिद्जतीति । पलायमानम- पश्यन् क्रोधनिविष्ट आक्रमतीव मन्यते । जाग्रदपि मादरमिदगणोनि पृष्ठतः। अन्यदपि एवं रूपं चोदयति उप्ट्रदर्शनादि ? ति च ॥४-१३ ॥ एतैः खलु विनायकैराविष्टा' एते ये विनायकैराक्रान्तास्तेपां किं भवतीत्याह-लक्षणवन्तो रणप्रत्ता इत्यादि प्रथमं लक्षणं पुरुषस्य स्त्रियाश्च ज्योतिपादिशास्त्रोक्तम् । प्राचारवतीनां गुरुशुश्रूषा चरमशय्या गुगेन्यानं गृहकृत्ये दक्षता हीः क्षान्तिर्मनोवाकायसंयम इत्याचारसंयुक्तानाम् । अध्यापक इत्यादि आचार्यत्वमध्यापननिमित्तं गरीयस्त्वम् । अध्येतॄणां विद्यार्थिनाम् । वरिपथो वाणिज्यनेवा (वणिभावो विनिडभारो?) वा ।। "शालकटवटादि विनायकाधिष्ठितानां लोष्ठं मृदातीत्यादिरूपाणि राज्यं न लभन्त इत्यादि फलनाशा भवति ॥ १४-२१ ॥ 'तेषां प्रायश्चित्तं 'दुरितवाधननित्यर्थः। नेपोगकारनिति पावन । मृगोधिवातः दुलायदुञ्चन्नको मृगवृत्तियोपादेया गेचना गुग्गुलः प्रनिद- १ . ५-६ ० ८ । ७-८ दि. ८ ।

·१८२] पृ. २-11-2 , श्रीमत्रायोयमनिवगृह्यसूत्रभाष्यम् । श्चित्तम् ।। २२॥ मृगार्खरकुलायमृत्तिकारोचना गुग्गुलाः ॥२३॥ चतुर्थ्यः प्रस्रवणेभ्यश्चतुरुदकुम्भानव्यङ्गानाहरेत् ॥ २४ ॥ सर्व- गन्धसर्वरससर्वोषधीः सर्वरत्नानि चोपकल्प्य प्रतिसरदधि- मधुघृतमिति ॥ २५ ॥ एतान् संभारान्स-सृज्य ऋषभचौं- सह्याथैन५- सहस्राक्ष शतधारमृपिभिः पावनं कृतम् । ताभिष्ट्राभिषिञ्चामि पावमानीः पुनन्तु त्वा ।। अग्निना दत्ता, इन्द्रेण दत्ता, सोमेन दत्ता, वरुणेन दत्ता, वायुना दत्ता, विष्णुना दत्ता, वृहस्पतिना दत्ता, विश्वैर्देवैर्दत्ताः, सर्वे देवैर्दत्ता ओषधय आपो वरुणसंमितास्ताभिष्ट्राभिषिञ्चामि पाव मानीः पुनन्तु त्वेति सर्वत्रानुपजति- पभसेकास्ते सो ? गोषु तस्य चर्म चतुर्य प्रस्रवणेभ्यः परमनदीकच्छेषु प्रस्रवणानि भवन्ति । उदकुम्भानानाचिन्हानाहरेत् । एकैकस्मात्प्रस्रवणादे- ककमुदकुम्भ मर्वाणि गन्धवन्ति द्रव्याणि नेतु चन्दनादीनि तथा मधुगदि ग्मान् ब्राह्मयादीनापंधीस्तथारत्नानि पद्मगगादीनि उपकल्प्य समीपे कृत्वे- त्यर्थः । चतुदकुम्भेषु मर्वगन्धादि तत्परिद्रव्यजातान्युप्य । संसृज्य वानु- पुप्यते यदि मंसृज्येति पाठः। ऋपभचर्मण्यारोह्यारोप्येत्यर्थः । अर्थनमुपन- यन्ति । सहस्रादं शतधारमित्यादिभिस्त्रिभिर्मन्त्रंग्केनोदकुम्भेनाभिपिश्चति । चतुर्थ मन्त्राभावात्तूष्णीमधः मर्वगात्रमित्यर्थः ॥ " तेपों प्रायश्चित्तं कुर्वीत- मृगाबरकुलायमृत्तिकाप्रभृतिसंभारान् मंसृज्य ऋषभचारुह्य विनायकाविष्टं महमाचं शनधारमिति पात्रमानीभिः। यत्ते केशेषु टार्भाग्यमिति मन्त्र न्नपयन्ति । चतुर्मिः कलशश्चान्यः नानाथं च ममाहरेत् । अत्रणरेकवर्ण १ मृगम्बरकुलालमृत्ति, ग. च. । २ मण्या, ग, च. । ३ पिम, ग, च. । १ मेकाम्नेमो नमो. घ.१५ ननु . ग. च, । ६गेप, घ.। ७-८ अधिकं टीकेव -- प्रयोग दुव वा, घ..

·पु. २-१४-२०] श्रीमैत्रामणीयमानवगृत्यम्मभाष्यम् । [१८३) यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद् घ्नन्तु ते सदा ॥ भगं ते वरुणो राजा भगः सूर्यो बृहस्पतिः। भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगः सप्तर्षयो ददुः ॥ इति ॥ २६ ॥ अधिस्नातस्य निशाया सद्यः पीडितसर्षपतैल. मौदुम्बरेण सुवेण मूर्द्धनि चतस्त्र प्राहुतीर्जुहोति (ओ) शालकटङ्कटाय खाहा । कूष्माडराजपुत्राय स्वाहा, उस्मिताय स्वाहा, देवयजनाय स्वाहेति ॥ २७ ॥ अत ऊर्ध्व ग्रामचतुष्पथे चतुः प्रस्रवणं प्रातः''सराण्युदकमाहरेत् । अशोष्यात्संगमात् । मृगाखुरकु- लायमृत्तिका अश्वस्थानाद् गजस्थानाद्वल्मीकात्फलिनो वृक्षात् शुभसंगमा- ध्रदाद् गोरोचनागन्धचन्दनसौषधीः । सर्वरत्नानि च कुङ्कुमं कस्तुरिकां गुग्गुलं चाप्सु निक्षिपेत् एभिः प्रकारैर्भद्रासने चतुः कलशान्स्थापयेत् । रक्तयुगां पुष्पमालां चन्दनेन विभूपयेत् । स्नानार्थ कलशे सर्वोपधिसर्वरत्न- पञ्चपल्लवतीर्थोदकगुग्गुलं कस्तुरिकामृगाधिवासमृत्तिकाकुलालय[व] मृ- त्तिका अश्वस्थानात् । वृक्षादित्यादि गोरोचन्दन गन्धचन्दन दधिमधुघृत- मेतत्समस्तं संभारान्संसृज्य कुम्भेषु निक्षिपेत् " ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ ॥ २५ ॥ २६ ॥ निशायां निशायां जुहोति संवन्धः । मद्यः पीडितशब्टेनानन्तर्यम- कारणं क्रियासंवन्धगरीयस्त्वं शालकटकटाय म्वाहेन्याद्याश्चतस्त्र बाहुतीनि- शायां मूर्द्धनि तैलेन जुहोति ॥ सा परं तु प्राप्तं मया उच्यते' ? ॥ ७ ॥ श्रत अर्ध्व' अतो ? प्रवासा()पूर्वगमचतुःपथे निगमचतुःपनि वा समो विकल्पः निगमोरण्यं ग्रामनगराभ्यामन्यन्यान् नीचर्गच्छन्दम्मि- निति निगमः । नामादिप्यन्यत्रैव चतुःपर्थे । मर्दनो मुखान नदिन्द्रामा- १-२ मधिक टीकेव प्रयोग इव द. ८.। ३ न्यो, म. र । :- ८ | ५-६० प. ७-८.प.

·[१८४ श्रीमैत्रायणीयमानगृह्यसूत्रभाष्यम् । [पु. ३-१४-२९ नगरचतुष्पथे निगमचतुष्पथे वा सर्वतोमुखान्दर्भानास्तीर्य नवे शूपें बलिमुपहरति फलीकृतास्तण्डुलानफलीकृतास्तण्डुलानामं मारसं पक्कं मासमामान्मत्स्यान्पक्वान्मत्स्यान् आमानपूपान्य कानपूपापिष्टान्गन्धानपिष्टान्गन्धान गन्धपानं मधुपानं मैरेय पान: सुरापानं मुक्तं माल्यं ग्रथितं माल्य: रक्तं माल्यर शुक्लं माल्य: रक्तपीतशुक्लकृष्णनीलहरितचित्रवासासि माकल्माष- मूलफलमिति ॥२८॥ अथ देवानामावाहन: विमुखः श्येनो वको यक्षः कलहो भीरुविनायकः कूष्माण्डराजपुत्रो यज्ञाविक्षेपी' कुलङ्गापमारो यूपकेशी सूपरकोडी हैमवतो जम्भको विरूपाचो लोहिताक्षो वैश्रवणो महासेनो महादेवो महाराज इति। एते मे स्तानास्तीर्य शूर्प प्रत्यग्रं यत् शूर्प तदन्ते कृत्वा बलि नैवेद्यमुपहरति । शूर्पण पृणाति किमित्याह फलीकृतांस्तण्डुलानित्यादि मूलफलान्तमुपहरति वच्य- माणाभ्यो देवताभ्यः । अत ऊर्ध्व देवतानावाहयतीति वचनात्प्रथमं बल्युपहारं कृत्वा पश्चात् देवताः संवन्धयेदिति गम्यते । तिलोदनं कृसर उच्यते । पिष्टगन्धं कुङ्कुमादि अपिष्टं च । गन्धपानं सुरभिगन्धपानमित्यर्थः । मधु माध्वीकं प्रसिद्धं मधुपानस्य पानं नि[पी]यतेऽनेनेति पानपात्रं सरक इरान्नं तद्विकार (निवेयं कामिनिकम्. ग.) ? सुरापैप्टी । एकध्या माधवी माल्या पुष्पाणि मुक्तमग्रथितमित्यर्थः । रक्तशुक्लन्चे श्र(ग्रोथितस्य च मुक्तस्य च विशेपणे रक्तार्दानि वासांसि मापा अमाः सिद्धा असिद्धा या विशेषानुपादा- नात् । कुल्मापाः प्रसिद्धाः । मूलफलानि आर्द्रकादीनि । अत ऊर्ध्व देवता- मावाहयत् ॥ २८॥ तण्डुलमांसादि निवेद्यं प्रतिढवतावाहनमुच्यते। द्विमुख, स्यन, प(ब)क, आय, इत्यादि मंबुध्यन्ने देवतापदमुच्चार्य एहीति प्रतिपदं युञ्जीत | आवाह- १ ५., ग. च, । २ मुक्तमक्रन्थितानित्यर्थः, ग. च.। ३-४ ० घ. । ५ मुरुमनुरुध्य तु विमुख इयेन बक्र यक्ष इत्येवं म्यात् । ?

·२-१४-२३ । [१४५ मन्त्रम् ऽयम् । देवाः प्रीयन्तां प्रीता मां प्रीणयन्तु तृप्ता मां तर्पयन्विति ॥२६॥ अधिष्टितेऽर्द्धरात्र प्राचार्यों ग्रहानुपतिष्ठते । भगवति भगं मे देहि. वर्णवाति वर्ण मे देहि. रूपवति रूपं मे देहि. तेजस्विनि तेजो से बहि. यशस्विनि यशो मे देहि, पुत्रवति पुत्रान्मे देहि. सर्ववति सर्वान्कामान्से प्रदेहीति ॥३०॥ अन ऊर्ध्वमुदित शादित्य विमले सुमुहत्ते सूर्यपूजापूर्वकमर्यवानमुपस्थानं - नमन्ते अस्तु भगवन् शरम नमोनुन जहि मे देव दार्भान्य सामान्यन मा लायोजयम् ।। हति ॥ ३१ ॥ अथ ब्राह्मणतर्पणम ॥३॥ कृपभी निगा ॥ ३३ ॥ इति द्वितीय चतुर्दशः खण्डः ॥ ११ ॥ चदिति अनन्वात् । हिमुस एहीन्यन्य नमानिया में देवाः प्रायन्नामिन्यानोपः ।। २९ ।। भवन्धिन अगने घार्या । :) समानुप पिन्या : नदा भगवनीन्यायमा गृहानिनि पन्नो भवनीन्यर्थः । “अधिन्थिनेगी मापायारा गानुपानानि । ने नहर विनामा भगवान स्वपिन मायने बदरपना । -- ·पञ्चदशः खण्ड: यदि दुःखप्नं पश्येद्व्याहृतिभिस्तिलान् हुत्वा दिश उपतिष्ठेत् । वोधश्च मा प्रतिवोधश्च पुरस्ताद्गोपायताम् । अस्वप्नश्च मानवद्राणश्च दक्षिणतो गोपायताम् ॥ गोपायमानं च मात्र रक्षमाणं च पश्चाद गोपायताम् । जागृविश्च मारुन्धती चोत्तरतो गोपायताम् ॥ विष्णुश्च मे पृथिवी च नागाश्चाधस्ताद्गोपायताम् । बृहस्पतयश्च में विश्वे च में देवा द्योश्चोपरिष्टाद्वोपायताम् ॥१॥ --- 3 विनायकाधिष्ठानां तदधिकारमभिधायेदानीमनिष्टसूचकनिमित्ते तत्य- माधयितुमाह- यदि दुःस्वप्नं पश्येत् ' दुरितसूचकमुष्ट्रखररोहणादि म्बमाध्यायोक्तरूपम् । यदि पश्येत् किं तर्हि तु व्याहृतिभिस्तिलान् हुत्वा का! व्याहृतयः प्रवर्यकल्पे दर्शिताः । अलौकिकीतिकर्तव्यता स्नात्वा अग्नि- परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य जुहोति । तिलानामभिधारणं लोकतः सिद्धम् । दिश उपतिष्ठत दिशः पूर्वाद्याः क्रमेण " वोद्वैयेच्यादि पथा यतुरुपतिष्ठेता- मामन्ने भवेत् ऐन्द्रयामि इत्यादिवत् । ननु गार्हपत्य]वत् । बोधादयो नाभिधेया ननु दश इति इत्ययं ततः । ऐन्द्रहिमद इतिवर्त ?" । बोधादयो दिगदेवता दिश इत्युपचर्यते ।। " दुःस्वमानि म्बमाध्यायोक्तानि नानाविधानि तत्र शान्ति कुर्यात् दुःम्बमदर्शन] संचितं मर्वारिष्टविनाशनार्थ दिव्यान्तरिक्षमामत्रिविधी- पानविनाशार्थ म्बगृह्योक्तंन विधिना घृताक्ततिलहोममहं करिष्ये । इमं म्नामादि । अथ होमः । हामाढनन्तरं दिश उपतिष्टेत बोधश्च मा प्रतिबांधवनि पदमिमन्त्रः प्राच्यादिक्रमेणाधम्ताचापरिष्टाच दिगुपस्थानं कुर्यात् । तूष्णी ममिदाधानम् । इति दुःम्बमशान्तिकरणानुक्रमः " ॥ १ ॥ 'वं, ग. च. | २ मा, घ.।३ विगतानामविकार, घ । ३-४ ० घ. । ५-६ मनिष, म.

·पु. २-१५-६ ] श्रीमत्रायणीयमानवगृपसत्रभाप्यम् । [१८] एव यस्मि श्चोत्पन्नेऽनर्थान् शङ्केत ॥२॥ व्याहृतिभिस्तिलान् हुवा तपः प्रतिपद्येत द्वादशरात्र षड्रानं त्रिरात्रमेकरात्र वा ॥३॥ यदि समुत्पातं मन्येत तद्वा ॥४॥ यदि पर्वसु मार्तिकं भिद्यते पार्थिवमसि पृथिवीं दृहस्व योनि गच्छ स्वाहेत्यप्सु प्रहरेत् ॥५॥ यद्यर्चा दह्येद्वा नश्येद्वा प्रपतेगा प्रभजेद्वा प्रहसेद्वा प्रचलेद्वा, 'एवं यस्मिंश्चोत्पन्नेनानान् शङ्केत व्याहृतिभिस्तिलान् हुत्वा तपः प्रतिपद्येत द्वादशरात्रं त्रिरात्रमेकरात्रं वा' एवमिति दिगु- पस्थानमतिदिश्यते यस्मिश्च निमित्ते स्वप्ने वा रक्तवस्त्रस्त्रीपरिष्वङ्गादि जाग्रता अशिरस्कच्छायादिदर्शने उत्पन्ने जातेऽनन् । वचनं तपः प्रतिपद्येत । केचित्तपोऽनन्तरं दिगुपस्थानं मा भूत् । अनर्थगुरुलाघवापेक्षो दशरात्रादि कालवह्वल्पत्वे विकल्पः॥२॥३॥ यदि समुत्पातं मन्येत तद्वा' यदि सम्यक् अशुष्कदारुणं वाऽतीवानर्थजनकमुत्पातं दुरितसूचकं मन्यते अवबुध्येत तदा किमित्याह तद्वेति तत्पूर्वमुक्तं व्याहृतिभिस्तिलहोमायुपस्थानं च वा शब्दो(ब्द) एतद्वा तपसा द्वादशरात्रादिना सहेति । अथवा समुत्पाते तद्वा पुनर्मामैत्विति यदुक्तमक्षि- स्पन्दनादौ ॥ " प्रत्यक्षोत्पातवृक्षवकृत्यादिपादपा रुधिरादि स्रवन्ति" ॥४॥ यदि पर्वसु' अमावास्यादौ मार्तिकं भिद्येत पार्थिवसमीत्यनेन मन्त्रेणाप्सु प्रहरेत् सर्वस्वं पूर्वमृन्मयभेद एतदेव असर्वस्वेन भवति तधाग्नि- मत एवात्राधिकारो न पष्ठीकल्पवदनम् । अग्निवदतोपीति ॥ "कंपालिकाद्यप्सु प्रहरेन्निक्षिपेदित्यर्थः " ॥ ५ ॥ तन्मतविशेपेषु नैमित्तिकं विशेपमाह- यद्यर्चा दावेत वे 'त्यादिना अर्चाविष्णुरुद्रार्दानां प्रतिमा दारुरुक्मउ (मा) पलादिमी गृहे च्च (W) ते । १ प्रभज्येहा. क. प. । २ न. च. । ३ जनरतं ग. च. । १ हम , ग. | ९ बनेव, ५ । १०-११ ० घ. । १२-१३ अधिकं, ८ | १४-०५ : २ ७-०६ । ५-६ अधिकं, घ. ।

·[१८८] श्रीवायगीयमानवगृह्यसूत्रमाष्यम् । [पु. २-१५-६ स्थाल्या वा स्थालीमासिच्य दक्षिणोत्तरा वा स्थाली भिद्येतो. त्तरा वोपलाशे नियम्य द्वारव-शो वा स्फुटेत्। गौर्वा गांधयेत् , स्त्री वा स्त्रियमाहन्यात् , कर्त्तस सर्गे, हलस सर्गे, मुसलप्रपंतने, मुसलवाऽवशीर्येतान्यस्मिश्चाद्भुत एताभिर्जुहुयात्- स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्तिनः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिष्टनेमिः स्वस्तिनो वृहस्पतिर्दधातु ॥ म्वस्ति नो मिमीतामश्विना भगः स्वस्ति देव्यदितिरनर्वणः । स्वस्ति पूपा असुगे दधातु नः स्वस्तिद्यावापृथिवी सुचेतुना॥ म्वस्तये वायुमुपद्रवामहे सोमः स्वस्ति भुवनस्य यस्पतिः । गृहम्पति सर्वगण स्वस्तये स्वस्तय आदित्यासो भवन्तु नः॥ विश्वे देवा नो अद्या स्वस्तये वैश्वानरो वसुरग्निः स्वस्तये । टेवा अवन्त्वृभवः स्वम्तये स्वस्ति नो रुद्रः पात्व हसः ॥ म्वस्ति नः पथ्यामु धन्वनु स्वस्त्यप्सु बजने स्वर्वतः । म्बग्नि नः पथ्याकृतेषु योनिपु स्वस्ति गये ममता दधातु नः।। सम्यागार बनिहरणं धन्वन्नयांदत (क्तं ) मा यदि दान, म्बयमंत्र बा मियत वास्याद्रा प्रमझादा गंग्रहमंहा पहा मायाहा ? । म्याल्या विष्यायाः मकागाददकं नमन्निकटाया यामिधेत तम्यामेव यदि पुन मान । ऋष्ट चीनग वा यदि स्थानी मियत । उनग बापलाशय भियन मिला या बर्न मञ्चन गिलाना मध्यमानं द्रव्यं गन्छन गयनं यम्य दावत गन्दया ! मन्यनावयःद्वार-चंगा वा म्पनियन प्रगहन बाद न्ट। गीगांधांद मावा मियं इत्याग्रहकानिकगंग गर्ग कग. वजन का मगां गमग हलसमग कृप्यमाग हो । मुगलहन्यमान म. १ ' ' , ग। ४-... ५ . - 1

·पु.२-१५-७]
श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यम् ।
[ १८९]
त्रातारमिन्द्रं, मा ते अस्यां, विन इन्द्र, मृगो न भीमस्तं ,
श* योरावृणीमह इति दशाहुतयः ॥६॥ जयप्रभृति समानम्
॥७॥ इति द्वितीये पुरुषे पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥
बीहिषु मुसलप्रपतने अवहन्तसकाशात्प्रपतेत् । मुसलं वाग्वशीर्येत भज्येत ।
अथ वा घात उक्तवत्या अन्यस्मिंश्चाद्भुते अर्थाद् भेदनादिभ्य उक्तेभ्योऽन्य-
घदनुक्तं समुद्भूतं राहुदर्शनादि तस्मिश्चेति एताभिर्जुहुयाचैताभिः स्वस्ति न
इत्याचाभिर्वक्षमाणाभिः प्रधानस्थाने आज्येनादेशाद्धविषा !!"अर्चा देवप्रतिमा।
अर्चाग्रहणं सर्वत्र संबध्यते । नश्येद्वा श्रा (अ) कस्मान्नाशं याति । प्रपतेद्वा
श्रासनात्प्रपतति । प्रभजेहा निमित्तं विना भज्यति । प्रहसेवा प्रतिमा हसति ।
प्रचलेद्वा स्थानात्स्थानान्तरं करोति । स्थाल्या वा स्थालीमासिच्य एकया
स्थाल्या? स्वयमन्यां स्थालीमासिञ्चति । दक्षिणोत्तरा वा स्थाली भिद्येत
स्वयं परस्परमास्फाल्य भिधेत । उत्तरा वोपलाशे नियम्य द्वारवंशो वा
स्फुटेन । प्रसिद्धमेतत्सूत्रम् । गौ र्गा वा धयेत् परस्परं क्षीरपानं करोति ।
वी वास्त्रियमाहन्यात् कर्त्तसंसर्गे परस्परं स्त्री मैथुनं करोति । हलसंसर्गे हलेन
हलं संसर्ग करोति । मुसलेन मुसलम् । मुसलप्रपतने । श्रा (अ) कस्मात्य-
पतति । मुसलं वाऽवशीर्येत निमित्तं विना भज्येत । अन्यस्मिंश्चाद्भुते अद्भु-
तदर्शने एताभिर्जुहुयात् । यद्यर्चा दह्येद्वा इत्यादि निमित्तेपु एताभिर्वच्यमा-
गाभिनन्भिराज्यं जुहुयात् ॥ ६॥
पयः प्रभृतीनां तन्त्रोपलक्षणार्थ जयप्रदर्शनम् ।। " "विधिना उपहार
प्रोक्षणम् " ॥ ७ ॥
इति पूरणव्याख्याने द्वितीयपुरषे पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥

·षोडशः खण्डः सर्पेभ्यो विभ्यत् श्रावण्यां तूपणी भोममेककपाल श्रप- यित्वाऽक्षतसक्तून पिष्टा स्वकृत इरिणे दर्भानास्तीर्याच्युताय ध्रुवाय भौमाय स्वाहेति जुहोति ॥१॥ 'सर्पेभ्यां बिभ्यत् ' बिभ्यदित्यधिकरणमनर्थकम् । यद्यपि नित्य- त्वात्सर्पभयस्य प्राणिनां तथापि चेदनित्यं विध्यर्थवादादानर्थक्यप्रसङ्गात्स्वर्गा- दिकामानामपिसर्वप्राणिनां नित्यमद्भावात्सत एवं क्रतो नित्याः स्युः को नाम स्वर्गादीन कामयति (ते) यो न मुमुनुः कश्च मान्न विभेता या(यो)न गारुडिकः । अपि च मर्पेभ्यो विभ्यदित्येवं प्रकारे भयमभिचर्यमनसश्च नित्यता नैमित्तिकता वा स्यात् । नच गृह्यान्तरे नित्यत्वादिह सो ? नित्यत्वं विन्य(भ्य)दिति विरोधात् । न च सर्पभयमुत्पातवदनर्थसूचकं येन तदर्थमनार्थ ( मनर्थत्वं ) सर्पबलिहरणस्य पश्चापश्चातक ? ( पश्चात्तन् ) निमित्तकमकुर्वन्न कामयति (ते) कं चेति ? किं तर्हि व्याधिवधकं दोपशमनार्थ क्रियते यद्यपि शान्तिकपोष्टिकेपि पारंपर्ये नित्यस्य कर्मणो विनशमनत्वाद् उपकारकं तथापि नैव तन्नित्यम् । अर्थशास्त्र उक्तत्वात् तथाऽदृष्टकामादेरप्यनित्यत्वं स्या तदुपकारकत्वादेव । श्रावण्यां पौर्णमास्यामित्यर्थः। तृष्णी परिधौ सपरि घो परिलुप्यते तूष्णी नवनीतोत्पवनं चेत्-वैष्णवे स्थ इति लुप्यन्ते स्वकृत इरिणेति देशनियमार्थः । द नित्यादि समदर्भाणा मुपशूर्पे निधाय तस्मि नच्युतायेति स्वाहाकारान्तेन जुहोति सामर्थ्यात्पुरोडाशसक्तूनां वलिहरणे विनियोगात् ।। " आस्तीर्य शूर्प सक्तून्वलिहरणार्थ मुक्का सर्पेभ्यो विभ्यत् । यदा सर्पभयं मवति तेन श्रावण्यां भौममेककपालं अपयति पुरोडाशधर्मवर्जम् । तिग्रहोमधर्मेणाच्युताय जुहोति' " ॥ १ ॥ - १-३ ० घ. २ श्चा, ग.१४-५ ० घ.। ६ त्तत्त, ग, च. ७-८० घ.। ६ ग, घ. । १०-११ अधिकं, घ.। - ·पु. २-१६-४] मंत्रायणीयमान ागृायसूत्रभाष्यम् । [ १९१] समीची नामासीति पर्यायैरुपतिष्ठते प्रतिदिशं द्वाभ्यां मध्ये ॥ २ ॥ अक्षतसक्तूना सर्पवलि हरति ईशानायेत्येके सोऽसि सर्पाणामधिपतिस्त्वयि सर्वे सर्पाः । बलिहारोऽस्तु सर्पाणां नमो अस्तुषुर्मारीरिषुर्माहि सिषु- उदासि सर्पाः ॥ मानो अग्ने विसृजो अघाया विष्यवे रिपवे दुच्छुनायै । मा दत्वते दशते मादते नो मा रीषते सहसावन्परादाः ॥ सर्पोऽसि सर्पाणामधिपतिरन्नेन मनुष्या स्त्रायसेऽपूपेन सर्पान्॥ त्वयि सन्तं मयि सन्त माक्षिषुारीरिषुर्मा हि सिषु मा दाक्षु सर्पाः ॥ नमो अस्तु सर्पेभ्य इति तिसृभिश्च॥३॥ ध्रुवामुं ते परिददामीति सर्वामात्यान्नामग्राहमात्मानं च ॥ ४ ॥ समीची नामासीति दिगुपस्थानम् । [B] अक्षत सक्कुबलिहरणानि शूर्प एव वदति । सर्पेभ्यः सर्व वलिं हरति ।। "स्वकृत इरिणे गत्वा अक्षतस- तून् पिष्ट्वा सर्पोऽसि सर्पाणामधिपतिरित्यादिभिः पड्भिर्मन्त्रैः । अक्षतसकूनां मपेवालि हरति । उभयतो द्विः परिपेकेः” ॥२॥ ३ ।। सर्पोसीति तिसृभिर्नमोस्तुसर्पेभ्य इति तिसृभिर्वलिं हत्वा ध्रुवाम ते परिददामीति सर्वामात्यान् यजमानस्य ध्रुव यज्ञदत्त ते परिददामि ध्रुव विष्णु- मित्र ते परिददामि । इति नाम गृहीत्वा सर्वामात्यान्परिददाति समेत्य निश्चये कर्तृत्वं दर्शयति ॥ “ध्रुवं ते परिददामीति नामग्राहं यजमानस्य सर्वामान्या- न्ददाति । यजमानं चामात्येभ्य एतेन धर्मेणे" ॥ ४ ॥ १ मालिघु, घ । २ इं २ इं० घ. । ३-४ ० ग. । ५-६ मान्यनमानम्य नामग्राहं चामात्येभ्य. ग. च. । ७ य, ग. च. । ८-९ अपिकं, घ. । १०-११ सषि प.। , ·[१९२] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रमाप्यम् । [पु. २-१६-६ एतेन धर्मेण चतुरो मासान्सर्पबलि हृत्वा विरमति ॥ ५ ॥ तूणीमपि शूद्रा प्रचालितपाणिः ॥ ६ ॥ इति द्वितीये पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ एतेन धर्मेण चतुरो मासान्सर्पवलिं हृत्वा विरमति-एते. नैवेति तूष्णीं भौममेककपालमित्यादिरतिदिश्यते । परिगतं चतुरी मामानिति कालात्यन्तसंयोग द्वितीया ॥ ५ ॥ 'तृष्णीमपि शुद्रा प्रक्षालितपाणिः' सा च तूप्णीमेतत्कर्म कुर्याद प्रारब्धस्य हि समाप्तिनयनं पुण्पमेवं च सायं प्रानहाँमादिषु नित्येपु पुरस्ताद्यढि असन्निधाने कर्तरि शूद्रापि यजेत् जुव्हत् (ती) किं पुनः सवर्णा पत्नीति ॥६॥ n इति पूरणव्याख्याने पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ --*- १ द, ग. च. । ९ तत्त, ग. च. | ३ जुहुयात, घ..

·सप्तदशः खण्डः अयूथिके भयार्ते कपोते गृहान् प्रविष्टे तस्याग्नौ पदं दृश्येतं धनि सक्तुषु घृते वा देवाः कपोत इति प्रत्यूचं जपेज्जुहुयाद्वा देवाः कपोत इषितो यदिच्छन्दूतो निर्ऋत्या इदमाजगाम । तस्मा अर्चाम कृणवाम निष्कृति शंनोअस्तु द्विपदेशं चतुष्पदे। शिवः कपोत इषितो नो अस्त्वनागा देवाः शकुनो गृहेषु अग्निहि विप्रो जुषता हविर्नः परिहेतिः पक्षिणो नो बृणक्तु । हेतिः पक्षिणी न देभात्यस्मानाष्ट्यां पदं कृणुते अग्निधाने । शं नो गोभ्यश्च पुरुषेभ्यश्चास्तु मानो हि सीदिह देवाः कपोतः॥ यदुलूको वदति मोघमेतद्यत्कपोतः पदमग्नौ कृणोति । यस्य दूतः प्रहित एष एतत्तस्मै यमाय नमो अस्तु मृत्यवे ॥ अथिके सर्पबलिव्यवहितमद्भुतप्रकरणं तत्रैवाद्भुतविशेपमाह । 'अयू- थिक' इति ननु किमर्थमद्भुतसर्पबलिरुच्यते । ऊ? प्रागद्भुतात्प्रकारान्न नित्या- धिकारे च स्यात् । एवं तद्भुतशमनकर्मवत्सर्पबलिना उत्पत्स्यमानटोपश- मत्वज्ञापनार्थमद्भुतप्रकरणमाद्यसर्पवल्या तत्क्रमं नु (बू) मः । अयूथिके यथाद् भ्रष्टे भयार्ते श्येनादिभ्यस्खस्ते कपोते गृहान्प्रविष्टे तस्याग्नौ पदं दृश्यते मनु- पु वा । अग्नौ अग्न्यगारे सक्तुषु अन्तगोप्टे पदं दृश्यते । तत्र देवाः कपोत इति प्रत्यूचं जपेन जुहुयाद्वापदादर्शने चैतद्भवति । गृहप्रविष्टे उलूके यदुलूको वदतीति मर्नुवर्णात् ॥ " यंदा अधिको युथभ्रष्टो भयानॊ भवपीडितः कपोतः प्रधानगृहं प्रविशति महान् ? भयकारी म्यान । नत्रान्नी अन्यागारे पदं दृश्येत दधनि दधिविपये सत्तुपु सरूनां मध्ये एतेषु म्यानेषु पदं दृश्यते । ? १ तावनि. ग. च. राष्ट्र, च.। ४-५ ० ६. । ६ टन. ६.। ९ भवति. ग. च. | :- २ दधाति. च । दनानि, ग ! : न्यादान. दम्देल, ६.। ८ पदद ! - अधिक ६ ।

·[१९४] [पु. २-11-1 श्रीमैत्रायणीयमानवगृयरात्रभाष्यम ऋचा कपोतं नुदत प्रमोदमिषं मदन्तः परि गां नयध्वम् । सभ्योपयन्तो दुरितानि विश्वा हित्वा न ऊर्जा प्रपतात्पतिष्ठः ॥ इति ॥ १ ॥ पदमादाय दक्षिणा प्रत्यग् हरन्ति ॥ २॥ सहाधि- करणैर्यन्ति ॥ ३॥ स्वकृत इरिणे पदं न्यस्याध्यधि ॥ ४ ॥ धाम्नो धाम्न इति तिस्मृभिः परोगोष्ठं मार्जयन्ते ॥ ५ ॥ अनपे- क्षमाणाः प्रत्यायन्ति ॥ ६ ॥ अग्न आयूपि पवसे अग्नि- षिरग्ने पवस्वेति प्रत्येत्य जपन्ति ॥ ७॥ इति द्वितीये सप्तदशः खण्डः ॥१७॥ अथ कर्मक्रमः प्राणायामकरणं देवाः कपोत इति पञ्चर्चजपः । जपानन्तरमेभिः पञ्चभिर्मन्त्रैः सुवेणाज्यं जुहोति " [ अयं भागोभाष्यटीकाया इय प्रतीयते ] ॥ १ ॥ पदमादाय दक्षिणा प्रहरन्ति'-मन्थविधाने व्याख्यातम् । प्रत्ये- त्याग्न आयूंपि पवस इति तिस्र ऋचो जपन्ति ।। ततो दध्यादिस्थानस्थितं पदमादाय दक्षिणा प्रत्यग् हरन्ति । नैर्ऋत्यायां ? दिशि गच्छन्ति सहाधिक- रणर्यन्ति । अधिकरणानि स्थाल्यादीनि | स्वकृत इरिणे स्वभावजपरे ? अध्यधि। उपरिपदं न्यस्यति । धाम्नो . मार्जयन्ते-परस्य द्वेपस्य यं गोष्ठं तं परोगोष्ठम् । अनपे-पृष्ठतोऽनपेक्षमाणाः । अग्न.. जपन्ति । गृहं प्राप्य जपन्तीत्यर्थः । जपन्ति वचनादध्वर्युब्रह्मयजमार्नाः" || २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ |ति पूरणव्याख्याने द्वितीयपुरुषे सप्तदशः सण्डः ॥ १७ ॥ -En@K- १-२ अधिक च. घ । ३-४ अधिक घ. ।

·अष्टादशः खण्ड: पंडाहुतं प्रतिपदि पुत्रकामः ॥ १ ॥ पयसि स्थालीपाक: श्रपयित्वा तस्य जुहोति- ब्रह्मणाग्निः सविदानो रनोहा वाधतामितः। अमी वा यस्ते गर्भ दुर्णामा योनिमाशये ॥ यस्ते गर्भममी वा दुर्णामा योनिमाशये । अग्निष्ठं ब्रह्मणा सह निष्क्रम्यादमनीनशत् ॥ यस्ते हन्ति पतयन्तं निषत्स्नु यः सरीस्तृपम् । जात: यस्ते जिघा सति तमितो नाशयामसि ॥ यस्त्वा स्वप्नेन तमसा मोहयित्वा निपद्यते । प्रजा यस्ते जिघा सति तमितो नाशयामसि ॥ यस्त्वा भ्राता पतिर्भूत्वा जारो भूत्वा निपद्यते । प्रजा यस्ते जिघा-सति तमितो नाशयामसि ॥ ये ते घ्नन्त्यप्सरसो गन्धर्वा गोष्टाश्च ये। क्रव्याद सुरं देविनं तमितो नाशयामसि ॥ यस्त ऊरू विहरत्यन्तरा दम्पती शये । योनि यो अन्तरारेढि तमितो नाशयामसि ॥ पडाहुतं काम्याधिकारेऽद्भुतं शीतीन् भुन्क्न्वेदानीं तमेव काम्याधिकार- माह-तत्राहुतीनां कर्म प्रतिपदि पुत्रकामः । पयनि स्थालीपाकं श्रपयिन्या नस्य जुहोति प्रधानस्थाने । ब्रह्मणाग्निः संविदान इति प्रतिद्वादश ऋचः। नासामाद्याभिः पभिः-स्थालीपाकम्य जुहोति उत्तगभिगन्यम्य । जय न --

·No text on this page.

·-12- गेनापरीमानभन् । [ १९७! यथेयं पृथिवी मह्यमुत्ताना गर्भमादधे । एवं तं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतवे ॥ विष्णोः श्रेष्टेन रूपेणास्थां नार्या गवीन्याम् । पुमा सं पुत्रमाधेहि दशमे मासि सूतवे ।। पाकयज्ञान्समासाद्य एकाज्यामेकबाहिर्षि । एक स्विष्टकृतं कुर्यात्नाना सत्यपि दैवते नाना सत्यपि दैवते ॥ ॥ ४ ॥ इति द्वितीयपुरुषेऽष्टादशः खण्डः ॥ १८ ॥ इति मैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रे द्वितीयपुरुषाल्यो भागः । सूत्रं च समाप्तम् ॥ पानीचे श्रपयन्ति । प्रधानस्थाने नेजमेपः परापनि प्रभृतिभिस्तिन आहुतयः जयप्रभृति पुनरुक्ते नोवतेप्वपि समान उक्त ना बान्नीयोमी- यादिषु स्थालीपाकेषु ॥ "एवं संवत्सरं कर्म कुर्यात् । एवं कुर्वनः । यदि पुत्रो न जायते नत्र नेजमेपं यथा पाडाहुनमिति वचनात् । नंबन्न प्रतिपदि प्रतिपदि पयति । अस्य नेजमेपकर्मणः ममृदयधम् ॥ ४ ॥ "अथ प पारिभापिकं मूत्रम् । पाकयज्ञान्नगनाथ पमित्तार व्हवः प्रधानाः नन्ति नत्र एकाच्या एलपिः । एवं दिन मात्र । नाना नत्यपि दैदने । बहुदैवते यहधाने करिः एनानि प्रान्गानि एकबन्दा "॥

·No text on this page.

·वर्णानुक्रमेण मानवगृह्यसूत्रगता- धातवः अभ् पु. २ खं. ८-६. । अञ्ज पु. १ खं. २-२२. खं. २२-२ अद् पु. १ खं. ९-२३. । अर्च पु. २ खं. १७-१.। अहं पु. १ खं. १-१६. । ख. २-९. । खं. ९-२-९. । खं. १०-२ । खं १६. ५. । पु २ खं. २-५. । अव पु. १ खं. ४-४ (४). ८ (४).। खं. १०-८. । खं. २०-३. । पु. २ खं. ११-१४. । खं. १५-६. । अम् पु. १ खं. ३-४. । ख. ९-७. । ख. २२-११.। पु. २ खं. १६-३ (२) खं. ३-९. । खं. १२-२१ । व १३-२. ५. (२) अम् पु. । ख.१-१०-१६ (२)२४ । खं ९ ३.११.१२.१६. । ख. ४-२ (८). ४ ८. । खं. ५-१ (३)। खं ९-७, ९ १५.१७. २४. २७. । स्व. ०-६ १३.१५ (४) ।ख.११- ८.१२ २६.२४ (२). । व १२- ५.1 खं. १४-१६. व १७-३. ५.। वं. १८-६. । ख. ९-४. । खं. २१-६. । वं ९२-४. ५. (:) ६ (२). १.१ ७. (४).२०.पु. 1-६। :-१९:.:.. (1) 1सं. ३ -६. । रू.१-५. ७-३.। खं. (-४ (३) ६. (३) । ख. ९-४.। खं. ११-६. ८. १०. १९ (२). । ख. १२-६. । खं १४- ३१.। खं. १५-५.। खं. १६-२. ३ (५) । खं. १७-१ (४). आप् पु. १ ख. २३-११. । पु. २ ख. ११-११. १२. । ख. १४-१८.। आम् पु. १ ख. ९-११.। खं १०- १५. । ख. १५-१.। खं. २२-५. १३. । पु. २ खं. २-१३. । इ. पु. १ खं. १३-८ । खं. २१-८.। पु. २ खं. १-९. । ख. १७-३. । इन्ध पु. १ खं. ३-६. । इप्. पु. १ वं. २-६.। ख ४-३ । व ९-१० । खं. १०-७-११. वं. ६-१८. । खं. १७-७ | बं. २०. ४. 1 पु २ खं. 5-1.वं.. 5- (२)? ईद ए , . .-८.सं. ६-७.वं. १०-२.१.१.१-१c.पु. २६.-९ (२) c. F. I, इ. २ नं. ७-६ ।..-.२. इपुगं - 1...-. . . . .

·[२००] श्रीवायर्गाीयमान गृधमत्रगनाधानव । ख. ४-३. । ख. ११-१७. | क्रुम् पु. १ ख. ३-४.1 उन्द पु. १ ग्वं. २१-३. (२ (क्षल पु. १ ख. ९-१३. । खं. १७-७. उह् पु १ ख. १-१६ । ख. ४-६. । ।। पु. २ ख. २-८.1 ख १२-२१.) ख १० २. ।। पु. २ ख. २-५ । खन पु. २ ख. ५--९. । क पु. १ ग्वं. २-८-१२. ख. ४-१, ख्या पु. १ ख. ५-१. 11 पु. २ ख. ५. १७. । ख. ६-२ । ख ७-९. ६-१.| ख.१३-१.। ख. १४-१.1 ख. ९-२०-२०. । ख. १०- ५ ७. गद् पु. १ ख. २-४. । १५. १६. । ख १२-२. | ख. गम् पु. १ ख. ३-४. | खं. ४-२ (४) १३-६. । ख. १४-१२. १७ । ख. ख. २२-११. / खं. १०-१०. । ख. १५-१.। ख १६-१ (२) २. । २२-२. | पु. २ खं. १-८. । ख. ख. २१-३. १२ १३ ॥ पु. २ खं. ४-९./ खं. ७-१. ५./ ख. ९-२ । १-१.। ख. २-९. | ख. ३-१. । ख. ११-१८. ख. १३-६. । ख. ख. ४-३. । खं. ६-४. ६. ७. । ख. १७-१.. ७-४. । खं. (-४. (२). ६ (३). । गाह पु. १ ख. ४-१६.। ख. ५-२.। ख. ९-१.३ ११. । ख. १०-२. । गुप् पु. १ ख. २२-५. ॥ पु. २ ख. ख. १४-२६. । ख. १५-१ (३). ९-१०. । ख. १५-१ (७.). 1. कृत् पु. १ ख. (-११.। ख. १०-८.। गै. पु. १ खं. १०-१५ (२). ख. २०-२. । ख. २२-२. ३. ।। ग्रह पु. १ ख. ४-२ (२).। ख. ७-१० पु. २ खं. ४-५. ८. १०. । (२). । खं. ८-६.९. । ख. ९-४. कप पु. १ खं. ३-१०.खं. ९-३.७.। (२). ८. १३.। खं. १०-६ (२) खं. १०-१९.। ख. ११-७. ख. १५ (५).। ख. २०-४.। खं. २२-५. २२-२१. ।। पु. २ खं. ६-४. । ख. (४.) १४. ॥ पु. २ ख. ११-७. (२).० १४-२५ । घृ पु. २ ख. २-१७. २१. । कृप् पु. १ ख. ९-१० । ख. १०-३. चक्ष पु. २ ख. १३-४. ७.। खं. ११-८.॥ पु. २ खं. २-६.। चम् पु. १ ख.९-१७. खं. १२-१५.। क्रम पु. १ खं. १-१५. । ख. २-२.। चर् पु. १ खं. १ - १३.। १७.१ ख. २-६.' भव. १० ७ (२). | ख. ११-१८. । खं. ३-४-५. । खं. ११-२५. । ख. खं. १३-९. १८. (२). || पु. २ १३-४. १४.। ख. १४-१४. । ख. खं. ४-३. । ख. ६-४ (२). । ख. २१-६.। खं. २२-२. (२). । ११. १४-१२.। २०. ख. २३-१८. । --- -- - ·श्रीमत्रायणीयमानवगृधसूत्रंगताधाता । [२०] पु. २ खं. २-२६.। ख, ४-१ । पु. २ सं. १४-२९.। ख. १०-३.। तृ पु. १सं. १३-१६.। चि पु. १ ख. २१-६. । त्रै पु. १ व. २१-४.॥पु२खं. १६.३ । चित् पु. १ ख.९-२३.। ख. १४-१६. : दर पु. २ ख. १६-३ (३).। छिट् पु. २ खं. १४-५.। दभ् पु. २ खं. १७-१.1 जन् पु. १ खं. ४-२(२). ख. १४-१६ दह पु. २ ख. १९ -६. । (२). 1 व १७-१. । खं. १८-६. ॥ दा पु. १ ख. -३. । व. ७-१२ । पु. २ ख. १८-२. (३). खं. (-६ (२). ८. ९. | Ric-. जप पु. १ ख. १-२२. । ख. २-३. । (२). १५.वं.-१२ (२). २३. व. १-१.१३-१४.वं. ४-४.। ८.! वं.१२.१ ......1 ख. ५-२. व ८-१०.ख.९-८.1 ख. १६.2.1.1 ७-१.६ (५). । ख. १०-१३. १४. १९.। ख.८-२. | व. २.-..! ख. १२-६. व. १३-९. १६.१७.। ग्वं. २१-१... : (..) ग्य. १४-१०. १६. । ग्य. १७-६. ।। ७. १६.पृ. ब. ९ .... ग्य. २२-२६-०..पु.२ ख.१७-१.७.। जल्प पु. १ ख. १-९.। १० (७) । माग पु. १ ग्व. १-२. । दास पु. १. १८.1 जीव् पु. १ ख.९-२७. व. ११-१२. दिदा पु. . ख. १७.५. । ख.६८-६. व. २२- ११.॥ पु. २ व ७-८ ।ख (-४. डा. पु. ........! जुभ प. . २-२.। . ५-१६. । २. ६०-१२.द. १३-१५ व १ ६६ (1 .....: १६ ... - • ||. {F-PS (6) : ' | () 7 है 7 । - 31. ...) इ . . ९ .

·No text on this page.

·-- श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताधातवः । [२०३] । ख. १४-३१ (२). । ख. १७-६ म्लुच् पु. २ खं. १-१०. । (३).सं. २२-१२.१७.खं. १८-६. यज् पु. १ ख. २-२०.। ख. ९-२८. ॥ पु. २ खं. १-१३. । ख. ४-५.।। ३०. । खं. १०-९. । ख. ११-१२.! ख. ७-१.२.३.४. । खं. ८-६ ख. १८-८. ॥ पु. २ खं. २-१५. । (२).। ख. ११-२.९.१०.। खं. ख. ३-५. । खं. ६-४.। खं. १०-- १३-६.। १.७.८.। भ्रसञ् पु. १ खं. ११-२. । । यत पु. २ खं. २-१२.। खं. ३-४. । ख. ४-७.। मन् पु. १ ख. ५-५. । खं. १०-१०. । यम् पु. १ ख. ७.८-१०.११.खं.८.३.! ख. २३-१८. ॥ पुं. २ खं. ६-६. । ख. ९-१८.। खं. १०-८. | खं. ख १४-१३. । ख. १५-४. । ११-३ ४. १०.। खं. २१-७. ! मन्त्रि पु. १ खं. २-९.। ख. १२-१. । ख. २२-३. ।। पु. २ खं. ८-६. । ख. १३-२. ४. ८. । २१-२. या पु. १ ख. २-२. ३. । खं. १३- ८.१०. सं. २३-१८. ॥ पु. २ ७. १८.। सं. ७-८. । खं. ११-१२. । यु पु. १ खं. ९-१४.। खं. २२-२. ॥ मा पु. २ खं. १५-१६. । पु. २ खं. १-५.। मुच् पु. १ खं.२-४ (२). खं. ४-९.। युज पु. १ खं. २-३. (३)। खं. ३-६.। ख. ९-२७.। खं १०-१०.। खं. ख. ४-५. । ख. १०-१३.। खं. १-१२.२३.। ख. २३-२८. ॥ १३-१.२ (२).|खं. १९-१.॥ पु. पु.२ ख. २-२४. । २ खं. ३-८. । ख. १३-८. | खं. मुप् पु. । ख. २६-७. । १४-३१.i । रध् पु. २ खं. ९-७. । मृ पु.२-४-१७. । रम् पु. २ खं. १-१४.। ख. ४-३.। मृज् पु. खं. १-१८. २४. । खं. रन् पु. २ खं. १६-५. । २६. । ख. १३-३. ।। पु. २ ग्च् िपु. २ ख. ७-१. ख. २-२७.। खं. ७-३. । ख. रिम् पु. १ खं. २-१३.1 १.९-२७.1 १०-११. । ख. १७-१. । वं.-१७. व. २२-७.10.1 मृट् पु, २ खं. १४-१.। ।। पु. २.१६-३.! मृा पु.१ ख.१-१९.1 खं.९-२५.। रट पु. । . 1-६..:-. ३.1 सं. १५-15. । वं. १८-५ () -..-७(2).३-६-(20). -- ·श्रीमत्रायणीयमानगृपमृगताधातवः । खं. १४-२. । | व्ये पु. १ खं. ९-२७. | खं. १०-८. लम् पु. २ खं. ११-११.। खं. १४ वं. २२-३. ८.. १४. | खं. १५-१६.। व पु. १ खं. २-१८. खं. ११-९.॥ लिख पु. २ खं. १४-६. । पु. २ खं. ६-८. खं. १४-१३. । लुप् पु. २ खं. १-१३ (२). गडू पु. २ खं. १५-२. । वपू. पु. १ ख. ८-७. । खं. ११-१२.। शम् पु. २ खं. १-६. | खं. ७-४ (२). । खं. २१-३. ६.(५).७. १.. १४.। खं. ८-६.। ॥ पु. २. खं. १-१५.1 १ पु. २ खं. १५-६.। व पु. १ खं. १-११.। गीद् पु. १ खं. २३-९. १७.॥ पु. १ वस्त्रि पु. १. खं. १-५. । खं. १३-३. । खं. १८-२ (२). । वह पु. १ खं. २१-२. । खं. ७-७. । । शुध् पु. १ खं. २१-७. । खं. १ •-९. १५. खं. ११-१२. ।। पु. ! गो. पु. २ खं. १६-६. । २ खं. १-८.ख. २-१५/खं. ९-४. श्रा पु. २ खं. २-३. 1 खं. ९-९. । खं. ११-४.। श्रि. पु. १ खं. ९-१६. । वस् पु. १ खं. १४-६.॥ पु. २ खं. २-४.1 अ. पु. १ खं. १-१९. / खं. २२-११.! खं. ३-७.। खं. ११-१७. । ठिप. पु. १ खं. २१-११. । विद् पु. १ खं. ८-५. ॥पु २ खं.९-४.। श्वस् पु. १ खं. ४-९. । विदल. पु. १ खं. २-६. । खं. ७-३.। सच् पु. २ खं. ११-१९. । विध् पु. २ खं. ८-४.। सङ्ग् पु. १ खं. ४-२./खं. ८-९. खं. विश् पु. १ खं. १-४.खं. ८-२.। खं. ११-१८. | पु. २ खं. ८-९. 1 व. ११-१९. । खं. १३-१९.। १४-२६.1 खं. १४-७-८. सं. २२-११. ।।पु. सद पु. १ खं. १३-११. । २ खं. ७-४. । सृज् पु. १ खं. २-४. खं. ४-७. ९.1 वृ. पु. १ खं. ५-६. । खं.७-४.॥ पु. खं. ७-७. | खं. १४-१५. ॥ पु. २ २-खं १३-६.। खं. १५-६. । ख. (-४ | खं. १६-३. । वृत् पु१खं. ६-१.। खं. १३-७. खं. सिच् पु. १ खं. ८-११ ॥ पु. २ व. २१-७. | खं. २२-५. ॥ पु. २ खं. १-६. । खं. ७-२./ खं. ११-९-११ १३-६. (२). (२). १८.। खं. १४-२६ (२). 1 खं. थ् पु. २ खं. १-१४. १९-२. । न्य पु. १ खं. ११-९ (२). । सिध् पु. १ खं. १८-२. ।। पु. २.ख.

·श्रीमत्रामणीयमानवगृह्यसूत्रगताधातवः । [२०५] ११-१४.। पु. २ ख. ७-१.। खं. ८-६ ।खं. १४- सु पु. १ ख ११-६.। २६-३१. । ख. १५-६.। खं. १८-२.1 सृज् पु. १ ख. २-४. । ख ४-७.९.। हस् पु. २ खं. १५-६. ख. ७-७. । खं. ९-२३ (२). । खं. ह. पु. १ ख. १-१५. । खं. ३-६.। १४-१५. ॥ पु. २ ख (-४. । ख. ख. ७-९. । ख. ९-७. ॥ पु. २ खं. १६-३. २-२९.। खं. ५-३. ४. । खं. १४- सो. पु. १ ख.१ ११-२०. । २४. २८. । ख. १८-२. । स्कन्द पु. १ खं. ३-४. । हाङ्पु. २. ख. ७-५. । स्तु पु. १ खं. ९-१५. । ख १०-२. हि पु. २ ख १-७. ८. खं. ११-१८.। ३. ४. ॥ पु. २ खं. २-६. ६ ७.। हिस्. पु. १ खं. २१-५. ।। पु. २ खं. ख. १४-२८.॥ १६-३ (२). । खं. १७-१. स्था. पु. १ खं. १-१७. । खं. ४-५.। हु. पु. १ ख. ३-४. । खं. ४-२.। खं. ख. ९-८ खं. १०- ०-१६ (२). १७.। ६-२.। खं. १०-८. १०.११. । ख. ११-२५. । खं. २२-११ १२ खं. ११-१२. २३.खं. १३-१५.। (२). ।। पु. २ ख. २-२६. । खं. खं. १४-११. खं. १७-२. ३.। खं. ११-१२-१७. (२). खं. १४-३०.। १९-२. ३.ख. २३-२.६ १३.॥ खं. १५-१. । खं. १६-२. । पु. २ ख. २-१३ (२). १४. १८ स्ना. पु १ खं. १-१३. १४. ॥ पु. २. २२. २३. २४. । खं ३-१.११.। ख. ६-६. । ख. १४-२६. । खं. ४-५.। ख. ६-५. खं. ७-१.। म्पन्द् पु १ खं. ३-४,। खं. (-४. । ख. ९-४.१२.१३. । स्पृश् पु. १ ख ३-४.। ख. ९-१२.। ख. १०-२.ख.१९-७.१९ ।ख. फुट पु २ खं. १५-६.। १३-६.खं.१४-२७. खं. १५-६.। सस् पु. १ खं. २२-६.। ख.१६-१.ख. १७-१.ख १८-२.। नु. पु. २ ख. ९-४. । ख. ११-४. । रे पु. खं. १४-१. ।। हन् पु. १ खं ४-६.। ख ७-१.। १-६.व. १३-६ (२) । ३. (-21 खं. ९-२०. । ख. १९-४. ॥ पु. २ नं.

·श्रीरस्त्वत्र. वर्णानुक्रमेण मानवगृह्यसूत्रगताः । अग्रेण पु.१ अंहस् पु. २ खं. १५-६. । खं. ८-६ (२). ७. । खं. ९-१३. । अक्ष पु. १ खं. ८-३. 1 ख. ११-२३. ।। खं. १०-६. ७. ८. | ख. ११-१४.। पु. २ खं. ६-४. । ख. १६-१. ३. । खं. १२-२.३ (२).। खं. १४-२६. । अक्षत पु. १ खं. ८-३.। खं. ११-२३.।। खं. १५-६.। खं. १६-३.खं. १७-१ पु. २ खं. १-५.। खं. १६-१. ३. । (३).७ (३).। खं. १८-२ (२).। अक्षर पु. १ खं. २-२. 1 अग्निधान पु. २ खं. १७-१. । भक्षि पु. १ ख. १-२..। खं. ३-४.। अनीन्द्र पु. २ खं. ३-११.। खं. १०-३.। खं. ९-२५.। खं. ११-८. ।। पु. २ अग्नीषोम पु. २ खं. १२-२. । खं. १४-२६. । अग्नीपोमीय पु. २ खं. ३-३. । अगस्त्य पु. १ खं. १-२४. । अग्न्यागार पु. २ खं. १२-३. । भगृहीत पु. २ खं. ६-४. । अग्न्यायतन पु. २ खं. १-१५. । अग्नि पु. १ खं. १-१६. १८. खं. ३-१. | अग्रे पु. १ खं. १०-१५. खं. २२-२०.। खं. ४-६ (२).। खं. ५-४ (२). ५.। खं. १०-३.खं. ११-१०.॥ खं. ६-१. २ (२). । ख. (-१.। खं पु. २ खं. २-६. १२. । १०-१.२ (२). ३. ४. ५. ८.९.१० अग्रतस् पु. १ खं. १०-१५.। खं. १३-१८.। (३). १६.। खं. ११-२ (२). ९. १० (२). १२ (४). १९. २१ (३). । ख. अग्रपाक पु. २ खं. ३-११.। अघ पु. २ खं. १६-३. । १३-४ (२). १७. । ख. १४-७. । अघोर पु. १ ख. १२-३. ४. । खं. १५-१ (२). । खं. १६-१. । खं. | अघोरचक्षुप् पु. १ खं. १०-६. । १७-२. ३. । खं. १८-४ (२). ८.1 अङ्कु पु. १ ख. १३-४.। खं.२१-१०.१३(२).। खं.२२-५-१२. अङ्ग पु. १ ख. १-२१ (२). २४. । १३. । खं. २३-६-१८. ॥ पु. २ खं. ख. ९-२५. । खं. १८-६ (२).॥ १-२.६ (२). ७ (३). ८ (२). पु. २ खं. १४-६.1 १६.। खं. २-१. ५ (२). ६.७. १०. | अङ्गशस् पु. २ खं. ९-१. । १५.१८.२२.२३ (२). / खं. ३-१. अङ्गिरस् पु. २ ख. १-६. । ५.। खं. ४-१. ५. । ख. ६-४. ५.। अङ्गिरस्वत् पु. २ खं. ९-१३ ।

·श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगना शब्दा । [२०७] मङ्गुली पु. १ खं ९-१४.। ख. २२-३ २०.ख. २३-१.५.१४. अचरणीय पु. १ ख. ३-४. । ॥ पु. २ खं. २-१४. । ख. ६-१.। अच्युत पु. १ ख. १४-१० ॥ पु २ खं. ९-५.। खं. १२-३. । ख. १३- ख. ११-७ । ख. १६-१.। १-६. । खं. १४-१.२६.२९.३२.1 मज पु. २ खं. १३-६. । अथवा पु. १ ख. ९-४. । अजर पु. २ खं ११-१९. अदन्त् पु. २ खं. १६-३. । मजत पु. २ ख. ७-४. । अदब्ध पु. २ खं. २-९.। अजा पु. १ खं. १८-८. । अदस् पु. १ ख. १०-१५. । ख. अञ्जलि पु. १ खं. २-२. ४.। खं. १४-८. । ख. २२-६ (२). ॥ पु. २ (-७. । खं. ११-११ (२). । ख. ख. १-६. । खं. १६-४. । १३-१५. । ख. १४-२. । । अदिति पु. १ ख. ९-२३. । ख. २१- अतष्ट पु. २ ख. ५-२ । ३.१४. ।। पु. २ ख. १५-६. । अतम् पु. १ ख. २-१७. २१. । ख. अदीन पु. १ ख. २२-११. । ४-१..। खं. ५-१.। ख. ६-१.॥ अद्भुत पु. २ ख. १५-६. । पु. २. सं. २-२१. । खं. ६-१.। अद्य पु. १ खं. १-१७.। खं. १०-१५.। खं. १३-१.। खं. १४-२८. ३१. । खं. ११-२५. ॥ पु. २ ख. २-२६.। अति पु. १ खं. १३-९. । खं. ११-१२.। अतिथि पु. २ खं. १२-२१. । अद्या पु. २ खं १५-६.। अतिसरस्वती पु. २ ख. १३-६. । अधर्म पु. १ खं. ३-५ ॥ पु. २ खं. सत्यक्षर पु. १ खं. ४-६. । १२-७. । मत्र पु. १ ख. १०-७. ११. । ख. अधस् पु. २ ख १३-३. । १२-२. 1 अधस्तात् पु. १ खं. ७-९.। खं. ९- अथ पु. १ ख. २-१.। खं. ३-१.। १०. | खं. १०-७. ॥ पु. २ नं. खं ४-४-८.। ख. ५-१.। ख । ६-४. । .१६-१.। ६-१.। खं. ७-१ १० । ख. ९-' अधि पु. १ व. २-७. वं. ७.९.६० ५.२४. २६. । ख. १०-८-१०. । १२.३.वं.११-31. वं. ११-४. ७ १८ । ख. १२-१. द.१४-९. .१५-१.। ३. ५.1 खं.१३-२.। ख. ११- स्व. ८-६ ग्वं..-८. 1 व..2-1. ८.९ (२). १५.। ख. १८-१. । व. १९-१.५. ।सं २०-1.। .२७. ७-१०.

·[२०८] श्रीमागणीगमानागारगना गया । खं.८-३.। खं.११-१४.। खं.१४-३.। अनवद्रागा पु. २ स. १५-१ मं.। अधिकरण पु. २ खं. १-९. बं. १७.३.। अनम् पु. १ ग्वं./-१२.1 ग्वं. १०-७.1 अधिगत पु. २ खं. १४-३. । अनाक्रोश्य पु.१ ग्वं. ३-४. । अधिधा. पु. १ ख. ५-५. । । अनाग पु. १ खं. ९-२३ ॥ पु. २ ख. अधिपति पु. १ खं. १३-१२. ।। पु. २ १७-१म । खं. ८-६ मं. | खं. १६-३ (२ मं.) आनादिष्टदेवत पु. २ खं...-८.। अधिस्नात पु. २ खं. १४-२७. । अनालम्ब पु. २ खं. १-५. । अधिष्ठान पु. १ खं. १३-५.। अनिरुक्क पु. २ ग्वं. ४-९. । अधिष्टित पु. २ खं. १४-३०.। अनिष्ट्वा पु. २ ख. ३-९. अध्यधि पु. १ खं.९-१३. खं. १७-६.॥ अनु. पु. १ ख.?-१७. | खं. ४-२.। पु. २ खं. १-१..खं. १७-४.। खं. ७-१. । खं. ८-९. | खं. ९-९./ अध्ययन पु. २ खं. १४-१९. । खं. १०-७. खं. ११-१८.२५. । अध्याज्य पु. २ खं. १०-२. । ग्वं. १२-१. । खं. १३-२.७.८.९.1 अध्यापक पृ. २ खं. १४-१८. । ख. २१-१-८. | ख. २२-८. | पु.२ अध्याय पु. १ ख. ४-५-९. । ख. २-१२. २६. २९ । खं. ३-४./ अध्येतृ पु. २ खं. १४-१९. । खं. ४-७. । खं. (-५.1 खं. ९.१.। अध्वन् पु. १ खं. २२-११ (२). ।। पु. खं. १४-१३.२६. । खं. १८-२. ॥ २ खं. १४-१३. । अनुज्ञात पु. १ खं. २२-२१. । अध्वपति पु. १ खं. २२-११ मं.। अनुत्पूत पु. २ खं. २-४. । अध्यलोष्ठ पु. १ खं. ७-९-१..। अनुप्रहृत्य पु. २ खं. २-२४. । अनक्ष्ण पु. २ खं. २-१४. अनुमति पु. १ खं. ११-२१ ।। पु. २ अनडुद्यज्ञ पु. २ खं. १०-७. । खं. २-२३ । खं. १०-७. । भनडुह पु. २ खं. १-१४ | खं. ६-९.। अनुमान्य पु. २ खं. ४-३. । खं. १३-१.। अनुलेपन पु. २ खं. १३-४. । अनध्याय पु. १ ख. ४-६. । अनुवाक पु. १ खं. ४-५.९.ख. ५.३॥ अनन्तर्हित पु. १ खं. २३-९. १७. । खं. ६-३. । खं. ८-१०.ख. १६-१. यनपेक्षमाण पु. २ खं १-१२. । खं. खं. १७-३. | खं. २३-३. ७. १५ १७-६.। (२) १८. २०. २३. २५. ॥ पु. २ अनर्थ पु. २ खं १५-२. खं. ५-३.1 खं. ६-५. । भनर्वण पु. २ खं. १५-६ म. । अनृत पु. १ खं. १-७. 1 ·[२०९] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताधातवः । अन्त पु. स. ८-९.१०. खं. १० ख. ५-५.। खं. १३-१७. । सं. ६. ८.। ख. ११-५. २०.। खं. २२-२०. । ख. २३-१८. ॥ पु. २ २२-३.१४.। खं. ६-५. । ख. ९-३. स. १४- जन्ततम् पु. १ खं. २३-३. ११. ख. १५-६. । जन्तर पु. ख३-२.खं. १४.१६.।। । अन्यतम पु. २ खं. ६-४. । पु.२ . (-२. । अन्यत्र पु. १ खं. २१-१.॥ पु. २ अन्तर पु. १ ख. ५-१. । खं. १-२. (२). । स ३-५.। अन्तरतम् पु. १ ख. ११-६. । अन्तरन्तस्थ पु. १ खं. १८-१. । अन्वारभ्य पु. १ खं...-८. । वं अन्तरा पु. १ ब. २१-१०॥ पु. २ २२-३.। २.१८-२.। अप् पु. । ख-४.१७. व. २- अन्तरिक्ष पु. २ ख. ७.४.। ख. (-६.। २.६१.व. ४-६ . ५-६ (२) ४(३). । वं.:-.। न व. १४-१२.। १०-७, व ११-६.:... अन्तरेण पु. १ ग्वं. १०-७. ।। पु. २ १३-१२ (२). २..-.1 २१-२.३.१-१८. || अन्तर्गोट पु. १ ग्वं. १०-५. ॥ पु. २ व १२-९.। ४, ५.। . -:(:)... अन्तर्दिा पु २ ग्वं. ५-३. । -६ (:) । ... I". अन्तर्धाय प. १ व.c-७.। १२-१.२०.६'--..- अन्तर्हित पु. २ ब. ६-३. ।। (२).-....। अन्लेवासिन पु. स. ४-३.। रूपए...'-...। समिती ....... सं.२-१३.। । - । । . : . * - - . - ..

·[२१०] श्रीमत्रायणीयमानवगृल्यसूत्रगताधातवः । अपरान्ह पु. १ खं. १४-१३. । (३). ३. (२), । खं. ८-११. वं. अपरी पु. १ खं. १४-१६. । ९-८. ३०. | खं. १०-६. स्व. अपस् पु. २ खं. ८-४. १२-३. (२). खं. १३-४ (२), । स्व. अपस्तम पु. २ खं, (-४. १४-१७. । खं. १८-४ (३). । अपान पु. १ खं.९-२५.। खं. ११-१५.1 खं. २१-२. ३. ५.। खं. २२-७. 1 खं. २२-१..। खं. २३-१०. १८. | पु. ९ खं. २ अपाला पु. १ खं. ८-११. 1 १७. २१. २४.। खं. ७-८. सं. अपि पु. १ खं. ३-४ (२), ६.। खं. ९-४. । खं. ११-१८.! १०-१५.। खं. ११-१९. | खं. अभिगृर्त पु. २ खं. ८-६.1 १३-१५.। खं. १४-७. खं. २२-१३ अभिघारण पु. १ खं. ११-१२. । (२). ॥ पु. २ खं. ५-५.। खं. अभिघार्य पु. २ खं. २-४. १७-२१. । १६-६.. अभितस् पु. १ खं. १०-८. | खं. अपिधान पु. १ खं. ९-१७. । ११-९. । खं. १३-४. खं. २२-३./ अपिधाय पु. १ खं. ९-६.। अभिदक्षिण पु. १ खं. १०-१६. । वं. अपिष्ट पु. २ खं. १४-२८. 1 २२-१२.। अपूप पु. १ खं. २३-११. १२. ॥ पु. अभिनिविष्टक पु. २ खं. १३-६. । २ खं. ६-४.| खं. १०-१. ३.1 अभिन्नाण्ड पु. २ खं. १८-२.। खं. १४-२८ (२). । खं. १६-३. । अभिमन्व्य पु. २ खं. ६-६. । अप्रतिकूल पु. १ खं. १-२. अभिमुख पु. १ खं. १०-१. | खं. अप्रयत पु. २ खं. १४-११. । १९-४. ॥ पु. २ खं. २-१.। अप्राकरणिक पु. १ खं. ९-२. । अभिपिच्य पु. १ खं. १०-७. । अप्व पु. १ खं. ४-२. । अभोज्य पु. १ खं. ३-४.। अप्वा पु. १ खं. ४-२.। अभ्यन्तर पु. १ खं. ९-३०.। अप्सरम् पु. १ खं. २२-११. ॥ पु. २ अभ्याचार पु. २ खं. ७-१. । खं. १२-१७ । खं. १८-२. 1 अभ्यातान पु. १ ख.११-१४, १५.। अफलीन पु. २ खं. १४-२८. । अभ्याहितानि पु. १ ग्वं. १४-६. । सबल पु. १ ग्वं. २-६.1 अभ्र पु. १ खं. ४-१०,। अमय पु. २ ग्वं.७.१.वं. ८-६ (३).। अम पु. १ ग्वं. १०-१५ (२). 1 अभि पु. १ ब.१-१३.१९.ब.2-7 यमन्य पु., M.१३-९।

·. अरिक्त पु. १ . १०-१५ १२ श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगता. शब्दा । [२१] समांस पु. १ सं. ९-२२. । अर्य पु. १ ख. ९-१. ४. १२. । बनात्य पु. २ सं. १६-४.। अर्घ्यदान पु. २ खं. ४-३१. । जनावाच्या पु. १ ख. २-२०.।। पु. २ अर्चा पु. २ खं. १५-६. । सं. ३-३ (२).। अर्ति पु. १ खं. २२-२. । मीवहन पु. २ ख. ११-१९. । अर्थ पु. १ खं. २-८.। बनीवा पु. २ ख. १८-२. । अर्धपञ्चम पु. १ खं. ४-७. । ननुतम् पु. १ सं. ११-१२. । अर्द्धरात्र पु. २ खं. १४-३०. । अमृत पु. १ सं. ३-२. । खं. ९-१५. अर्धर्चगस् पु. १ खं. २२-१४. । १७. २३. । खं. १३-६. १५ (२).।। अर्धषष्ठ पु. १ ख ४-७. । पु. २ सं. ८-६.। अर्यमन् पु. १ खं. ९-२८. । सं. अमेय पु. २ ख. १३-१५.। १०-११. १५. । सं. ११-२. १२ सम्मम् पु. २ खं. ३-६ (२).। २). नं. २२-५. ।। पु. २ वं. १०-१.। कयाम् पु. १ खं. ११-२९. ॥ पु. २ | अहं पु. १ खं. ७-१. ब. ९-i.। व.२-२३.। अलंकरण पु. ६ खं. ९-२१. (२). । अधिक पु. २ खं. १७-१.। सल्म् पु. १ ९-९१.। जप पु. २-५-६.1 बलाभ पु. १.५-5 () पनि पु. १ खं. १५-१.। खं. १७.२.॥ अल्पफल पृ. २... -...। पु. २ खं.-१६. । ख. १८-२.। अ६६ १.-: ---: । पाणिपाणि पु. २ स्व. १-४. । पु. । खं. २२-८.. रि ए. २ व. ११-६.। (6) ..." २२-५ (२).! " r --- . जाति . मिट. - २२-६॥ १.२.-'. -- हा.. नि - .

·[२१२] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताधातव । अवदान पु. २ खं. ४-१०.। खं. | अश्मन् पु. १ खं १०-१६ (३). १७. ९-१२.॥ सं. ११-७. । खं. १७-१. । सं. अवदाय पु. १ खं. ११-२३. । खं. २२-१२ (३). ॥ पु. २ सं. ७-२.. १२-३.। खं. ११-९.। अवया पु. २ ख. (-४ (२).। अश्व पु. १ सं. २३-१६ ॥ पु. २ सं. अवशिष्ट पु. १. सं. ९-१८. । सं. ६-५.। सं. ७ - १. । सं. ११-१९.. १४-१२. ।। पु. २ सं. ९-७. ८. । सं. १३-६.। म. १२-२१.। अधत्थ पु. २ खं. ६-४ (२).। अवम् पु. १ सं. ५-४. । अश्वपूर्ण पु. २ सं. १३-६.॥ असक्त पु. २ सं. ६-४. । अश्वयु पु. २ सं. ६-४. । आमान पु. २ रु. ११-१. । अश्विन पु. १ सं. १०-१५.। सं. २२० अमृष्ट पु. २ खं. ३-७. । १. ।। पु. २ नं. ६-४. । सं. १ यवर पु. १ खं. ३-६. । ७.। खं. १५-६.। खं. १८-२ (२).। अनपाय. पु. ग. १०-६. ७. । अष्टक पु. २ सं. ८-४. । अहान पु. ? स. १०-८. । वं. अष्टका पु. २ सं. ८-१. ५. । अष्टकाहोग पु. २ खं. ९-६.। चि पु. १ नं. १८-८. | पु. २ सं. अष्ठन् पु. १ नं. २-३. । सं. ५-१. 1 खं. ६-२. । वं. ७-९. । ८-१.. अविकिप. १ स. ११-१२. । नं. १०-१०. । मं. २३-६. ७. ॥ पि. १ म. ८-३. । स. पु. २.५-३.1 अष्टम पु. १ स. १५-१. गं. 18- ... 11, १६ -१. । १. || पु. २.८-२.. . . . .२ -१. | अष्टाचत्वाशित प. ग......1 अष्टागढी पुग-१२," अष्टाकल्या ए. + । . . - . - . . 4 - . . . . . मा...'.११...2.1 ..-...... अगला . . भगमान गए. . . . ... I अविन . Here for y. it. --१0, 1 मा.. NE : , ·खं. १५-६.। श्रीमत्रायणीयमानगृह्यसूत्रगताधातवः । [ २१३] असुर पु. १ खं. १०-१५. ॥ पु. २ (२). । खं. १५-१ (७). ६ (१४).। खं. १६-३ (३).। ख. १७-१ (८).1 अस्तम् पु. १ खं. ३-१२. ३.। खं. खं. १८-२. ४.। १२-१९. ॥ पु. २ खं. १३-६. । अहि पु. २ खं. ७-१.। अस्तमय पु. १ खं.१-१५. । खं. २-२.। अहोरात्र पु. २ खं. ८-६. । खं. पु. २. खं. ६-४.। ११-१३. । अस्तृत पु. १ खं. १७-६. । आ. पु. १ खं. १-४. ६. १५. १६. । अस्थान पु. १ खं. २-१९. । ख. २-२ (२). ३. १४.। खं. ३-१ अस्थूल पु. १. खं. ३-५. । (३). २ (२). ४ (३). ५.। खं. अस्टष्टमैथुना पु. १ ख. ७-८. । ४-६.। खं. ५-१. ५.। खं. ६-३.1 अस्मद् पु. १ खं. १-२३. २४. । खं. खं. ७-९.। खं. ८-७ (२).। खं. ९- २-२. १२ (२). १३ (२). १६. । ७. १४. १७. । ख. १०-१६ (२). खं.३-१. (२). २ (२).। खं. ४-२ १७. । खं. ११-११. २२. २४. । (४). ८ (५). १६. । खं. १२-१. ६. । खं. १३-६ (२). खं. ५-५ (२).। ख. ९-७. ८ ७ (२). ८. ९. १५. १७. । ख. (२). १६. २० (२). २४. २५ १४-५. ८. । खं. १८-६. ७.। (४). । खं. १०-६. १०. १३ खं. २१-११.। खं. २२-११. १२ (४). १५ (७). । खं. ११-९. (३).। खं. २३-८. १६. १८. ॥ १२ (३). २०. २१ (२). २३. । पु. २ खं. १-५.। खं. २-१२. खं. १३-४. ७ (२). ८ (२). ९.। १३. २५. । ख. ३-४. । खं. ख. १४-५. ६ (२). १२ (३). ४-३. ७. । ख. ५-४. | खं. १६ (६).। ख. १६-२. । ख. १९- ६-१.। ख. ७-१. ४. ५. । ख. ४ (२). । खं. २०-२. । खं. २२- ८-४. । ख. ९-२. । खं. ११- १२ (२).। ख. १३-१. ४. ६. । २. १० (५). ११. १७ (२). ॥ पु.२ खं. १४-१. २४. २६. २८.। खं. खं. २-२३ (२). । ख. ३-६. । ख. ६-५. । खं. ७-१. ५ (२). ८ १७-१. २. ६ ७.। खं. १८-२ (२).। ख. ८-४ (२). ६ (१०).। (२). ४.। आकाल पु. १ ख. ४-१८. । ख. ११-७. १६. १७. १८. १९ (४). । ख. १३-६ (११). । ख. आकालिक पु. १ ख. ४-६. ११. । १४-१३. २९ (३). ३० (७). ३१. । आकाश पु. २ व १२-८ (२).। ४ (५).

·। २१४] श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताधातवः । । आग्नेय पु. १ आकूत पु. १ खं. ६-२. खं. ८-१..। आज्य पु. १ खं. ३-४.। खं. ११-२३. खं. १०-९.। खं. ११-१५. । खं. !! पु. २ खं. २-९ (२). ११. २०. १२-६.। खं. २३-६. || पु. २ २४. । खं. ३-१२. । खं. ४-१०.। खं. २-१५.। खं. ६-४. | खं. ८-६. । खं. १८-२. आकूति पु. १ खं. ३.२.। खं. १०-११.। आज्यभाग पु. १ खं. १०-८. | खं. आरुति पु. २ खं. १३-६. । २२-३. ॥ पु. २ खं. २-१४. । खं. ४-५. ८. । खं. १०-६. । आखर पु. २ ख. १४-२३. । आगच्छन्ती पु. १ खं. ११-९.। आज्यशेष पु. १ खं. १४-११. | खं. १७-४. | खं. २२-३.1 आगत पु. १ खं. १४-५. । आज्यस्थाली पु. २ खं. २-८. १२. । आगन्तु पु. २ खं. ३-३. । आज्याहुति पु. १ खं. १०-१०. | खं. आगन्तु पु. १ खं. २२-२. । आग्निक १७-३. ॥ पु. २ खं. १०-६. । पु. १ खं. २३-५. । आअन पु. १ खं. ११-७. ८. । खं. २-२०. ॥ पु. २ खं. २-२. १४.। ख. ३-३.। खं. आत्मन् पु. १ खं. ३-२. ६. ॥ खं. १.-४.। १८-६. ॥ पु. २ खं. १६-४.। आग्न्यायिक्य पु. २ खं. १-१५. । आदाय पु. २ खं. १-८.। खं. १७-२.1 आग्रयण पु. २ खं. ३-९. १०. । आदि पु. १ खं. ११-१४. । खं. १८-१. ॥ पु. २ खं. १४-११. । आग्रहायणी पु. २ खं. ७-१. खं. ८-२.) आदितम् पु. १ खं. ४-५. ९. । खं. आधार पु. १ खं. १०-८. । खं. ५-३.। खं. ६-३.। खं. २३-३. २२-३. ॥ पु. २ खं. २-१३. । ७. १५. २३. २५.। खं. ४-५. । ख. १०-६. । आदित्य पु. १ खं. ४-१६.। खं. आचमनीय पु. १ ख. ९-६.। ९-२३. । ख. ११-१६. । खं. आचम्य पु. १ खं. ५-२. | पु. २ खं. १४-८.। खं. १९-३. ४.। खं. १२-२१. । २२-११. ॥ पु. २ खं. ८-६. । सं. आचार पु. १ ख. १-६. । १३-४. ६. । ख. १४-३१. । खं. आचारवती पु. २ ख. १४-१७. । १५-६.। आचार्य १ ख. १-२.। खं. २-९.। आदित्यदर्गन पु. १ ख. १९-१.! वं. ५-६.। वं. ९-१.९. । . आदित्या पु. २ खं. १३-६. । १३-१८. । ग्वं. २२-५. २१. ॥ । आदिश पु. २ ग्वं. ८-६. । पु. २ बं. १४-३०.. आदेश पु. १ खं. २३-२२. । आचार्यत्व पु. २ गं. १४-१८.1 | आद्य पृ. २ . १८-२. । . पु.

·मानीय खं.२-२७.। आपोहिष्ठीया पु. १ खं. १-२४. । खं. आमन्त्र्य पु. १ ख. २-१८. ।। पु. २ श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताधातव । [२१५ बावन्तर पु. १ ख. १८-१. । आयोजन पु. २ खं. १०-७.। आधाय पु. २ ख. २-२३. । आरभ्य पु. १ खं. १-२२. । र भानह पु. १ खं. ११-१९. । खं. २२-६.। १४-७. १२.। आरम्भण पु. १ खं. ४-१८. । पु. १ ख.९.६.। खं. १०-१६.। आरोह्य पु. २ खं. १४-२६. । सं. २२-३-१२. ॥ पु. २ खं. २-३.। आर्द्रपाणि पु. १ ख. ४-१२. । आपातिक आर्षेय पु. १ ख. ९-१२. । पु. २ ख. १२-१७. । आवपन्तिका पु. १ खं. ११-१२. । आवसथ पु. १ खं. १४-६. । ६-४.। ख. ११-२६. ॥ पु. २ आवाहन पु. २ खं. १४-२९. । आविष्ट पु. २ खं. १४-१४. । आप्यायमान पु. २ ख. १-१३. । आविस् पु. १ खं. ४-४. ८.॥ पु भाभगन्ती पु. १ खं. २२-१..। खं. ७-१.। जान पु. २ खं. १४-२८ (३). ॥ आवृत् पु. २ खं. ४-२. । ख. ९-८. ख. २-१३.। आश्वमेधिक पु. १ खं. २३-१४.। आमात पु. १ खं. २-३. । आश्वयुजी पु, २ ख. ३-४ .. ६.२. आयुध पु. १ ख. २०-३. । । आपाढी पु. २ खं. ६-९. । आयुष् पु. १ खं. १-२१. । ख. ३-१. । आदी पु. २ २. १७-१ २. । खं. ४-४. ८.। ख. ५-४. । आसन पु. १ ख ८-१. । खं. १०-१६.। खं. ११-१२. । ख. बासन्दी पु. सं. ९-९.। आसिच्य ए ...-..। १३-१५. । ख. १७... 1 ख. २१.६. ६ (३). ७. । ख. २२-१२॥ पु. गम्तीर्य पु. म. ८-१... २ ख. १-११.। ख. ६-५. । सं. (-६ (३).। स. १३-६. । स. 15-७. । प M . * - मायुमत् पु. ११-१८.1. ra- २-२.॥ ए. শীন - ·[२१६] श्रीमत्रायणीयमानत्रगृह्यसूत्रगताधातवः । आहृत्य पु. १ खं. १५-१. । आह्रियमाण पु. १ खं. ९-७. ओप्य पु. २ खं. २-३. । इक्षुशलाका पु. २ खं. १-५. । इडा पु. १ खं. १३-१८. || पु. २ खं. (-७.॥ इतर पु. २ खं. १-८ | खं. १०-१. । खं. १८-२.। इत सू पु. १ खं. ११-१२. ।। पु. २ खं. १८-२. (६). । इति पु. १ खं. १-१५. १६ (३). १७. १८.१९.२०. २१.२२. २३. २४. । खं. २-२. ३ (६). ४ (२). ६. ११(२). १२. १३. १६. १७. । खं. ३-१. २. । खं. ४-२. ३. ४. ६(२). ६. ८. ९(२). १५. १६ (२).। खं. ५-२ (२). ४. ५. ६. । खं. ६-२ (३). | खं. ७~४. ५. ६.७.९.। खं. (-६. ७ (२). ९ (३). १०. ११.। खं. ९- १.४.७. ८.९. १०. १२ (२). १३. १४.१९. १६.१७.२०. २२. २५. २७. २८. | खं. १०-२. ५. ६. ७ (२). ८ (९). ९. १० (२). ११ (२). १२. १३. १४. १५(२). १६. १७.१९. । वं. ११-१.६.८ (२). ९. १२. १४. १५ (१). १६. १७.१८.२०.२१.२२. २३.(२).२४ (२). २५. वं. १२-१.२.३.४.६.। खं. १३-२, ४. ५. ६. ७. ८.९. । १० (२). ११ (२). १२ (२). (२). १४ (२). १५ (५). १६. १ १८. । खं. १४-२.५, ६. ८. १०. १२. १६. १७. १८.१९. । १५-१.ख. १६-१.२.३.सं. १ ५. ६. (४). ७. । खं. १८-४. ( ६. खं. १९-३. ४. (२). खं. २० २(२). खं. २१-२. ३.४.५.६-५ ८.१०.११.१३. १४ (२).। ख. २ -२.३. ४. ५ (२). ६(२). ७.८.१ (२). ११. १२. १३. १५. १७. १८ (२). २१. । ख. २३-६. (३). १८ २०. २७. || पु. २ खं. १-६. ७. १०. ११. १४. १६.। खं. २-५ ९.११. १३. १५. १८. १९, २२ २३. २४. २५. (२). २६.। खं ३-१(२). २(२). ५. ६(२). ११. १४. | खं. ४-५, ६.। खं. ५-३. । खं. ६-४ (२). ५. । खं. ७-१. २(२). ३ (३). ४. ५. ८.। ख. (-४. ५. ६. ७ (२). / खं. ९- ४. १०. ११. १३ (३).। खं. १०० २. (२). ७ (२). ! खं. ११-७ (२). ८. ९ (२). १० (३), ११. १२. १३. १४. १६. १७. १८.१२ (२). खं. १२-२, ३. ४.५ ६. ७. ८. ९. १०. ११.१२. १३. ११.१९. १६.१८ (२). २०. य. १३-६. वं. १४-२.२१. २६- (२). २७.२८. २९. ३०.३.. । (२).

·श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताधातवः । [२१] -- ख. १५-५. ६.। ख. १६-१. २. ३ (२). । ख. १५-६. (३). । (२). १. । ख. १७-१ (२). २. ७.। इन्द्रपुरुष पु. २. ख. १२-१२. । च.1(-२.। इन्द्राग्नि पु. १ खं. २२--५. । त्यन्त पु. १ ख ८-९. । इन्द्राणी पु. १ ख. १०-१७. । ख. इत्यादि पु. १ खं. ११-१४ ११-५.॥ पु. २ ख. १०-२. ५.। रद पु. । ख. ४-२ (२). । ख. १९- इन्द्राबृहस्पति पु. १ ख. ९-२७. । ३ । ख. २-२.। इन्द्रिय. पु. १ ख. ३-१. । दम् पु. १ खं. २-२. । ख. ३-१. । इरा पु. १ ख.१४-६. ॥ पु. २ ख वे. २-४. । ग्व. ७-९. । ख (-३. ९. । ग्व. ०-८. | ख. १०-२. ८. इरिण पु. २ ग्व. -10.1 स्व. १६-- (५). १५ (२). १७.।खं.११-४. १.ख. १७-2.। ९. १२ (२). २०. २३ । ख. १२- इरिणलोट पु. १ ब. ७-९. । १(३). खं. १३-१०. १५. १७. १८.1 इव पु १ ख. १-१. । व प. १४-८ (२). ९ (२). १० (२). (२).। वं. ६-८. 1 स.-१६.। १५. । ख. १७-६.। खं. २१-६ । ख. १४-१२।२२-१२. ।। (२). ७. । ख. २२-३ (२). १०. पु २ ख. (-१. । म.-९ ८ (२). ॥ पु. २ ग्वं. १-८. । खं इपीका प. य ... । २-१.व. ७-१.४.८.। ख.९ -५.। २. ११-७. १६ (३). १७. । खं. ३-६. । ख. १४-:..'व. ५ ३.। ख. १७-३ । ख . - . ३ ६ पु. । ख. २१-५॥ पु. १ - . :- -- . . . . । - १ .

·[१८] श्रीमत्रागीयमानवगृह्यसूत्रगताधातवः । उ पु. १ खं. २-४.। खं. ३-१. । उत्पाद्यं पु. १ खं. १०-२. ।। पु.२ खं. १०-१०.। खं. १९-४. । खं. २-२.। उप पु. १ खं. ११-१४. । उत्सदन पु. १ खं. ९-२६. । उच्चा पु. १ खं. १४-१६. । उत्सृज्य पु. १ खं. ४ - १ ७. ख. ५-६ । उच्चैःश्रवस् पु. २ खं. ६-४. । उद् पु. १ ख. २-४ (२). वं. ४-७. उत पु. २ खं. ७-४. । ख. ८-६. । ९. । ख. ९-८ २३. । ख. १३. खं. ११-१९. । ख. १८-.२. । १८ (२). । ख. २३-२७. ॥ ॥ पु. उत्कर पु. १ खं. ६-२. । २ खं. २-४.। खं. ४-५.। ख. उत्तम पु. १ ख. १०-१५. । ख. । ७--६ (२). ७. । खं. १३-४. । २३-२७. || पु. २ ख. ९-१. । ग्वं. १४-३१. ॥ उत्तर पु. १ खं. ७-५. । ख. १०- -३ उठक् पु. २. खं. ९-५. । (२). ७. | खं. १३. २. ॥ पु. २ उदक पु. १ खं. १-१३. । ख. २-४.। खं. २-६ (२). । खं. ३-३. । ख. ! खं. (-३.। खं. ११-२६. । ख. ७-४ (२).। खं. १५-६ (२). । १३-१५. । खं. २१-२.। खं. २३- खं. १८-२.। ८.१०. । उत्तरतस् पु. १ खं.२-२.। खं. ६-२.। उदकतर पु. २ खं ११-६.। खं. ८-२. ॥ पु. २ खं. २-४. ८. 1 उदकास्य पु. १ ख. ८-११. ।। पु. २ ख. ६-४.। ख. १२-१५. । ख. ख. ७-२.। ख. ११-९.। १५-१.। उद्कुम्भ पु. २ ख. ६-४.। खं. ११- उत्तरपूर्व पु. २ ख. ११-१७. । १७. । खं. १२-४. । ख. १४-२४. । उत्तरा पु. २ खं. १२-३. (२). । उदमाकूल पु. १ खं. १०-३. ॥ पु. उत्तरार्ध पु. १ ख. १०-८. || पु. २ २ ख. २-६ । १३-१४. २०. २२. । उदगयन पु. १ ख. २१-१. । पु. १ ख. १०-७. उदग्दा पु. २ ख. ७-२.। उत्तान पु. १ खं. १०-१५. खं. २२ उदड्मुख पु. १ ख. ८-२. । ५. ॥ पु. २ खं. १८-४. । उदञ्च पु. २ ख. ४-३.। ख. ७-३. उत्याप्य पु. १ खं. १४-९. । ४. । ११-१०.। उत्पन्न पु. २ बं. १५-२. । उदश्चन पु. २ ख. ११-१८. | उत्पृत पु. २ व. २-४. । उदधि पु. २ ख. १०-८.1 उत्पूय पु. २ खं. २-१०ः । उदान पु. १ न. ९-२९. । उत्तरेण पु.

·-- उपपायन पु.२ ख. ९-5.1 गोवामीयमानगपत्रगनाधातवः [२१९ उदुम्बर पु. २ खं. ६-४. । उपरिष्ठात् पु. २ खं. १५-१.। रतीक्षा पु. , खं.२३-४. . १३. उपलक्ष्मी पु. २ खं. १३-१६. । उपलाश पु. २ खं. १५-६. । मृत्य पृ. । सं. १c-.. | पु. २ उपलिप्य पु. १ खं. १०-१. ॥ पु. २ खं. २-१०.। धुन् पु. १ ख. ४-३.॥ उपवेगन पु. १ खं. १०-१. । उद्रोहण पु. ९ सं. (-६.। उपमाद्य पु. १ खं. ११-१०. ॥ पु. २ व्हाह पु. १ वं.७-५.सं. ११-१४.। खं. २-०.। उप पु. । सं. १-३. १७-१८. । खं. उपस्कर पु. १ ख. २०-३. । ३-१.६.। खं. ४-५. । खं. ६ उपन्तरण पु. १ खं. ९-१५. | खं. ३. वं. ७-८.१०. ११.। सं. ११-१२. । ८.१-२.। खं. ९-१५. । वं. ११. उपम्तीर्य पु. १ खं. २२-१३. ।। पु. २ २१. सं.२-४.। खं. १४-७ खं. २-१६. । १.सं. २०-४. । वं २२-" उपन्ध पु. : खं. १४-८ (२) २१.। ॥ पु. २ खं. २-१३-१६. । उपस्थत पु. २ ख. १-१६. । सं. १-१.सं. ५-३. । खं. ६-४ उपन्थान पु. १ खं. १६-२. ॥ पु. २ (२). सं. ९. १०.। वं. ११-८. । वं.१४-३१.। नं. १३-६(२).। . १४. १५ उपन्याप्य पु. १ खं. २३-१५. । ३९. सं. १९-०.६-१.॥ उपन्याय पु. । खं. १९-१.। उपचार पु. २ खं. १-१. । उपस्पृश्य पु. । खं.२-२. ॥ पु. २ उपजनन पु. व. १४-१८.। उपचान पु. २ सं.-..। उपहत्य पु. १ नं. १-४. । उपाधिश्रित्य 1-1. | द. उपनयन पु. पु. २ व. २-०. उपान्ह पृ. । वं. २-१.। २३-२४.। उपनिषद , वं.-.। उपायन पृ. नं २-1. उपचारय पु. उपामन पु. १ . १४-३.। सं. ४-३.॥ उपतके पु. , . २२-२.। उभ प. बं.-३ (२) ..:-.1 .-....-७.! कायत पर पु...:--.! .। पण पु, २ . -.. उपपन्न पु. । .... उपप पु. सं. 2-..।

·[ २२०] जीमागणीगगानागनागपाला 17 | -- पु उभयत्र पु २ न. ३-३.१२. । नरनागन गु. न.. -११. उलपरानि पु. १ गं. ११-४. । वाताह पु. १ म..१... उन्टक पु. २ ग्वं. १७-१. | ऋतु पु. १ नं. १०-.. (२). | ब. उल्खल पु. २ नं. ८-४. | १-१५.१८.स. १४-१६.२. उल्का पु. १ खं. ४-६. । (२).॥ स. २-१५ (२).। उल्मुकहरण पु. २ ग्व. . ११.। न ८.६.। उल्लोपिक पु. २ ग्वं. ६-४.। ऋत्विन पु. १ ग्वं. ९-१. ॥ पु. ९ उष्ट्र पु. २ ख. १४-११. 1 ६-३.। उष्ण पु. १ खं. २१-२ (२). । ऋत्विय पु. १ ग्वं. १४-१६.। उम्मित पु. २ खं. १४ २. २०. । ऋभु पु. २ ख. १५-६ । उह्यमान पु. १ खं. १२-१.। ऋषभ पु. १ खं. १९.०६. ॥ पु. २ ग्वं ऊरु पु. २ बं. १८-२.। १४-२६.३२.॥ ऊर्च पु. १ खं. ११ - १८. व. १७-७. ऋपि पु. १ ख १४-९. ।। पु. २ ख. ।। पु. २ खं. ८-६. ! ग्व १७-.१०. ११-२६. | ग्वं. १७-७. | ऊर्ज पु. २ खं. ११-११. । एक पु. १ ख. ४-१७. ख. ७-७.खं. ऊर्णा पु. १ खं. १२-४.। ११-१८. । खं. ११-१८.1 खं. २२ ऊर्ध्व पु. १ खं. २-१७. २१. । ख. -१३ (२). १५. १८. खं. २३-९ ४-१०./ खं. १०-१५.। खं. २२- ' -१७. ।। पु. २ ख. ५-६. । खं. १ . ५. ॥ पु. २ ख. २-२१. । ख. -- -२. । ग्वं. १६-३.1 २. । ख. १४-२८. ३१. । एककपाल पु. २ ख. १६-१. । गर्मि पु. १ खं. ११-२२ । एकमनम् पु. १ ख. १०-१३.1 उपसिकत पु. २ ख १-१५. । एकरात्र पु. १ ख. १४-१४ ॥ पु. २ यह पु. १ खं. २१-१४. ख. १५-३.। उक्ष पु. २ ख. १२-१७. । एकवत् पु. १ ख. १०-२ ॥ पु २ ख. उच् पु. १ ख. १०-११. १५. । ख. । १.-४.। २०-२. ।। पु. २ ख. १७-१. । एकवर पु. २ ख. १३-९. । त पु. १ खं. ४-२ (२).। खं. ४-४. । एकविंशति पु. । ग्व १७-३ । खं. ..। ख. २२-७. ॥ पु २ ख. २३-१५.। १-१४.। एकवृक्ष पु. १ ख.१३-११. । धामन् पु. १ खं. ११-१५. । एकवृक्षसद् पु. १ ख. १३-११.! - .

·धीमेशागणीयगानागृहामनाता गा । [२२] ओम् पु. १ एक्थत पु.२ व २-२ । एवम् पु. १ ख २-५ १३ (२). । ख. एक्वत पु. १ ख २-२. । ३-१.५.। व १०-१७ (२). एकाष्टका पु. २ ख. (-१. । ग्व. ११–१३. । ख. २२-१७ (२). एकेक कक पु. १ वं. ६-३. | खं ९-७. १८. | खं २३ - ४. १३. १९. ॥ पु. ख. ११-८. । २. खं. ८-८ । ख. ९-१४. । ख. भजत पु. स. ७-- १. 1 ११-११.। ख. १२-२.। खं. १५- एडक पु. २ खं. १३-६ । २. । ख. १८-४. । एतद् पु. १ खं. १-३ । खं. २-६.७.। ऐन्द्र पु. २ ख. २-१३.। न. :-१. । खं. ४-३. । खं. ८-९.। ऐन्द्राग्न पु. २ खं. ३-३. । स. ९-५. । बं. १०-५. १६.। खं. ओजस् पु १ खं. २-३ । 1-७.१ ८.२२. । ख. १२-२.५ । ओदन पु. २ ग्व. ९-५. ८ । द. १५-२०.। खं. १(-४. | खं खं. २-३. । ख. ४-४. ९-३. ४. | खं. २१-४. ५. ८. ८. । ख. २-२. । ख. ९-२० ३. । म्व २२-॥ पु-२ खं. १. २३. । ख. २२-१३ ॥ पु २ खं. १३. । सं. २-२३. ३०. । सं. ( २-१३. । खं. १४-१७. । ४. । खं. ९-४. | खं. १०-७ (२). ओषधि १ ख.५-५.। खं. १६-१.। सं. ११-१६-१९. । ख. १३-६.। खं. २१-४. । ख. २३-१८. || पु. ग्वं १४-३.१४. २६. (२) २९. । २ खं. ६-५. । खं. १०-८. | खं. व. १५-६.। खं. १६-५. । खं. १२-६ (२). । खं ४-०६. । १७-६ (३ .। ख. 11-६.। स्व. धन् पु. १ म्व. १-१६.। ख. ११ १४-६.। *४. ॥ पु. २ ग्वं. २-२५. औदुम्बर पु. २ व. १५-७ । एव पु १ ख. १-१. ३ (२). ४ (२).। औडाहिक पु २ वि. :-.। द. ९-१२. । ख. १०-७. १२ । का पु. • न्य ख १-१. १९.। ख.:-..। कण्ठ पु. १ . 15-1. ख..:.७.८ । वं १४-७.1 कनिष्टप्रथम पृ. २ स्व. -..। क्नीनिका । . १-(.. फ्न्या प. .- ८. .... -२.९. .............. - .-..। --१३. । वि. पु. ओषधी पु -s. । पु व. २२-११.०.। ख. २३-४ १३. १९. | पृ. ६-७.८.। सं.२-:. | व. :-१. द.४ . .

·[ २२५ ] श्रीमत्रायगीयमानवग्यस्वगताधातवः । . १०.। खं. १५-६ (२).। खं. नती पु. २ खं. २२-७. ॥ १७-१ (२).। च पु. १ खं. १-१२. । ख. २-१३ गोदान पु. १ खं. २१-१ ३.! (२). १८. १९. २१. । ख. ४-५ गोदानिक पु. १ ग्वं. २१-१३. | (३). ९ (२). १५. १६ (२). १७. गोनाम पु. १ ख. ४-१२. । १८. खं.५-३.। ख. ७-७. 1 गोनामन् पु. १ ख. ४-१५. । ख. ८-९.। खं. ९-१ गोप्त पु. १ ख. २२-७॥ पु.२ ख. (~६.. २७. । ख. १०-४ (२). ८. ९. १० गोमय पु. १ खं. १०-१.॥ पु. २ ग्य.२-१.. (२). ११ (२). ग्वं. ११-२.१४. गोमयलोष्ठ पु. १ ख. ७-९.। १५. २०. २१ (३). २३ (३). । गोमिथुन पु. १ ख. ७-१२. । ग्वं. १३-१०.१.१२. १३. १४. गोगरुत् पु. १ खं. २१-९ । खं. १५-१.। वं. १६-४. | खं. गोष्ट पु. १ खं.१४.४.|| पु.२ ख. १८-२. १८-२. ८. खं. २१-६ (२). १२. ग्रा पु. १ खं. १०-८. खं. २२-३.1 १४. । ख. २२-३. ११ (३). १३. ग्रन्थि पु. १ खं. ११-५ । वं. २२- १६. २०. ।। पु. २ खं, १-१६. ६ (२). ९. । १७. खं. २-१५. २३ (३). २४.1 ग्राम पु. १ खं.२-२.। खं. ४-१३. खं. ख. ३-३. ६. ७. । खं. ६-३. । ६-२.खं. १३-१०.१९.॥पु.२ख, खं. ६..४ (४).९. बं. ७-१ (४). २-२.४.खं. ६-४.ख.१४-२८.। ३ (२). .-६. । ब. ९-१२.1 ग्रामसद पु. १ ख. १३-१०. । ग्य. १०-१ (२). । ६. ७. | ख. ग्रावन पु. २ ग्वं, ८-४.1 ११-१० (२). ग्रीष्म पु. २ ग्वं. ८-६. । १३-६ (९). १०. । ग्वं. १४-२ घाम पु. १ खं. २३-१६. । (४). ११.२०. २६ (२) ३१.। वृत पु. . वं. १४-६. || पु. २ ग्य ख. १५-१. (२४). २. ६. । २-४.. ब. १-१. वं. ४... | ख. 18-१.१.म.9-1. (२), म्व. ९-१.। बं. ११-१७. । म्य. वं.१८-२.1 १४-२०.वि.१७-१.। चक्र पु. १ ब. १३-१.बं. १४-7..11 वृतवत पु.. बं. २३-१.... || पु. २ बं. ७-..। पु. २ बं :-८.. चक्षुष्काम पु. १ म्व. ५~१३.। घोप पु. • म्व. ८-८. चक्षुम्मत ए. • पं.१८-२.। घोपवन पु. १ द. १८-..। । चक्षुप पु., म.....ग १.१६ (.).. १३. १५. । . . । - ·श्रीमेप्रायणीयमानगृपभगताः शब्दाः । [ २२५ . १ से. ११-९. । खं. २२-११. ॥ पु. २ | चित्य पु. १ खं. ३-४. । चित्र पु. १ खं.५-५.॥ पु. २ ख. १४-२८.। रक्षर पु. १ स. १८-१.। चिद् पु. १ ख. २-६. पु.२ खं.१४-१३.। तुरत पु. १.१० १ . ॥ पु.२ ख.२-१. चिर पु. २ खं. ८-६. । कुरपु. १ खं. ८-१.स.९-२१. २९. चिरायुष् पु. १ ख. १२-३.1 त.११.८. १८.1।खं. २३-१८.॥ चीर पु. २ ख. ६-४. । दु. २ . ६-५. । ख. (-४. । खं. : चूडा पु. १ खं. २१-१. । ११-२४.२७. । ख. १६-५. । चेत् पु. १ खं. १३-९.। सुर्थ पु. १ ख.११-१७. । खं. १९-२.। चैत्रो पु. २ खं. ७-६.। मुगन् पु. १ खं. २३-२०. । छत्र पु. १ खं. २-१५. । चर्दिश पु. २ ख. ६-४.। छन्दस् पु. १ ख. २-२.८.ख. ४-५.९.1 सुर्षा पु. १ खं. ११-१०. । खं. ६-२.। पविशति पु. १ खं. २-६.1 छाया पु. १ ख. २२-१७.। चहात पु. १ ख. २३-२.। जगत् पु. २ खं. ११-१२. । चनुकोण पु. २ खं. ६-४.। जगती पु. १ ख. २-३.। खं. २२-१३.। अनुपथ पु. १ खं. १३-१३. ।। पु. २ जटिल पु. २ खं. १४-९. । सं. ९-१.। खं. १४-२८ (३). । जन पु. १ खं. ९-२३. । खं. १२-४॥ चतुष्पथसद पु. १ खं. १३-१३. । पु. २ खं. ७-१. । खं. ८-४. । खं. १०-६. ॥ पु. २ जननी पु. १ ख. १४-१८.। सं. १७-१.। मनविद पु. १ खं. १०-८ (३).। पवन पु. १ खं. ८-८.वं. १०-१८.॥ जनि पु. १ खं. १४-१६. । पु. २खं. १४-२४.। । जमदग्नि पु. । खं. १-२४. । चन पु. १ खं.१-१०.॥पु. २ खं. ७-१.1 जम्भक पु. २ ई. १४-२९. । चनम पु. १ खं. ९-६. । जय पु. । . 10-11 (). पर्मन पु. १ ख.. १-१९. स. १४-७.!! ११-११.१२.वं... | द. पु. २ख २-९. खं. १४-२६.। १५...ब.१६-१ ...-..॥ पाकवाक पु १ ख ११-१२.! पु.२ . २-२... १-१. 1 चाहोदक पु. १ वं. २३-१. । म. ६-५.1. -.सं.१५- चित्त पु. १ वं. १०-१३ (२). । . २०.१३-s. 1. 18-5.1 वं. 10-..। २२-० (२) । चतु-पटू पु.१ ·१०. १७. १२. १३. [२२६] श्रीमत्रायणीयमानापसूत्रगता गन्दा । जया पु. १ खं. १०-११. ॥ पु. २ ग्वं. | ज्योतिप् पु. २ ग्व. ७-५. । १३-६.। ज्योत्स्न पु. १ खं. २१-१. ।। पु जरदृष्टि पु. १ खं. ९-२७. | खं. १० खं. १-२.। १५. । खं. २१-६.। ज्वलन पु. २ खं. १-१६. । जरा पु. १ खं. १०-८.। खं. २२-३.1 ज्वलन पु. १ ग्व. १०-७. | जरिता पु. १ खं. १३-१८. । तद पु. १ ख. १-३. २४. | स जव पु. १ ख. १३-१८. । २-३. ६. १९. जागृत पु. २ खं. १-४.। २१. । खं. ४-२(५). नागृवि पु. २ खं. १५-१. । ६. ८ (३). । ख. ५-२. ५. जात पु. १ खं. १४-१९. ।। पु. २ खं. ६. । खं. ७-२. । खं. ८-२. ३. १८-२.। ७. ११.। खं.९-८.। खं. १०-८. जातवेदस् पु. १ खं. २-४.। खं. १० १०( २ ). ११. १२. १०. । खं. १९-४. ॥ पु. २ खं. १५ (३). । खं. ११-१.६, ९. १-८. | खं. ४-५. । ख ९-४. । १२ (२). १९. २१. । खं. १२- जानु पु. २ खं. २-१३. । ६.। खं. १३-४. १८ (२). / खं. जाया पु. १ खं. ११-१२. । १४-५ (३). ७. नार पु. २ खं. १८-२.। १२. १३. १६.। खं. १६-१. । जीव पु. १ खं. १२-४ ॥ पु. २. खं. खं. १७-२. ५. ६. । खं. १८- ७-५.। २. ६. खं. १९-२. । ख. २०- जीवतण्डुल पु. २ ख. २-३.। ४. । खं. २१-६ (३). । खं. २२-- जीवत्पितृक पु. १ खं. ९-४. । ३. ५ ( २ ). ६. ७. १०.११. जीवन्ती पु. १ खं. १४-९. । (३). १४( ३ ). १५ जीवसूवरी पु. २ खं. १८-२. । २१. ॥ पु. २ खं. २-२३. | खं. जीवसे पु. १ ख. २१-३. ६. । ३-५. ६. ११. । खं. ४-८. । जोष्ट्र पु. १ खं. ४-२ (२). खं. ६-४. । खं. ७-१. १०. जोप्ट्री पु. १ खं. ४-२ (२). ११ (२). । खं. ८-३. । ४ (६). । ज्ञाति पु. १ खं ११-१२. । खं. ९-२ (२)। ४. ६.। खं. ज्येष्ठप्रथम पु. २ खं. ७-४. । १०-२. ४. । खं ११-४. ५ ज्योक् पु. १ खं. २१-६. ॥ पु. २ खं. (२) ११. (२)। १७.१९. । खं. १३ -१.७. ८. खं. ८-४. । १०. ११. १७. -५ (२), (४), तं ·प्रयपगतः सदा [३३७j . - . १६ (३).|तं. १५-६. सं. १७ तल्प पु. २ ख. ७-८ (३). । १ (६) .. -२ (८). ४.। तामिन्न पु. २ ख. (-२.। का २२. १०-८. ! तार्य पु. २ सं. १५-६.। तावत् पु. २ सं. १०-२. । १३-५. । .२-३. । सं. १४-२८ (२). । तिथि पु १ खं. १०-९ (२). ।। पु. २ २.सं.११-१.। बं. १६ खं. १५-१.३.। ६. वं. २०-९. । सं. २३-१२.। तिल पु. १ खं. १४-९. ॥ पु. २ ख. दु. २.सं. १-२.। अ. सं. ८-१. । सं. १३- तिलपिठ पु. १ सं. २१-१२. । १६. ॥ पु. २. सं. ७-७. । ख. । तिल्व. पु. २ सं. ११-१२. । तीर पु. १ खं. ५-२.। पु. १ रू. ७-६. । खं. १०-३.! तीर्थ पु १ सं. ७-२ । सं. १३-१४ हैं. ११-८ (२). । सं. २१-८. ।। (२).। ६.२ सं. २-६.। तीर्थसद् पु. १ खं. १३-१४. । द. १ खं. १-२१.। पु. २ सं. तु. पु. १ ख. ४-१४. १५. । खं. १३-७. ८. । ख. २१-१३. सं. पु. १. १६-१६ (२). ॥ पु. दुन्दिल पु. २ खं. १०-१. रन्जीया पु. २ खं. १०-६. ! दुष्प्युक्त् पु. १ खं. १-२१.। बन्न पु.२ सं. ९-१४.। नूनीर . खं. ११-८.1 १४- 'सन्नम् पु. लं. १०-. । १२. ।। पु. २ सं. २-६ (२). पु. १ रू. ६-८ (२).! वं. ३. १०. १३. । वं.?--२. । - ६. १४.१ ६.(२).सं. २२.६.।। १२.!.१६-१... । F. २-२.१३-६. । वं. १५-३. । म् . २ ख. ७-६. ८. सं. १८.२.। लिटन . ' . २-२. । सं. :-.. वं. ६-.। ...-१५ | द. बोन्द्र दु. १. १९-१. ॥ दु. २ २२-... कृ. १.९-२६. || . २२. ४-९.। तं. ४-५.1 १४-३१.. रु.२ ६.११-१२.! स्त्री ८ . 2 ....."-'. 5.

·[ २२८] श्रीमत्रायणीयमानवगृश्यसूत्रगताः गब्दाः । खं २१-१. ।। पु. २ खं. २-१६.।। त्रिस् पु. १ खं. ४-५.९./ खं. ५-३.! खं. ९-१३.। खं. ८-६. ११.। खं. ९. ११.१४. तृप्त पु. २ ख १४-२९. । १६. । सं. ११-खं. १३-१५. तेजस् पु. १ खं. २-१२. । खं. १८- खं. १४-१२. । खं. १७-४. 1 खं. ४. ॥ पु. २ खं.२-११. खं.११-७. २१-६. खं. २२. ३. ८. १४.॥ खं. १४-३०.॥ पु. २ खं. ६-६. । खं ७-३. । ख तेजस्विन् पु. २. खं १४-३०. । ११-१०.॥ तैल पु. २ खं. १४-२७.! तकुकुभ पु. १ खं. ११-८.1 तोकिनी पु. २ खं. १८-२.। त्रैध पु. २ खं. ९-१२. । विद्यक. पु. १ खं. २३-२४.। त्यक्ता पु. १ खं. १८-२.। त्र्यक्षर पु. १ खं. १८-१. । त्यद पु. १ खं. २-४ । खं. १९-४. । त्र्यङ्ग पु. २ खं. ४-११. । त्याग पु. २ खं. १३-६ । त्र्यम्बक पु. २ खं. ३-५.1 त्रयोविंश पु. १ खं. ४-१४. । यह पु १ खं. ४-१७. सं. २२-१५.1 त्रातृ पु. १ खं. ११-१६. ॥ पु. २ खं, व्यायुप पु. १ खं. १-२४ (५). १५-६.। त्वप्ट पु. १ खं. ९-२८.। खं. १४- त्रि. पु. १ खं २-११.खं. ४-५.९.। १६. ॥ पु. २ खं. १८-२.। खं. ५-३. ४. ५. । खं. ६-३. (३).। दक्षिण पु. १ खं. १०-२ (२). ७. १५ खं. ९-१४. | खं. १०-७. । खं.११ (२) १६. । खं. ११-८. 1 खं. १३ -१८. | खं. २२-२ (२). | खं. -२. । खं. १७-६. (२)। ख. २१ २१-६. वं. २२-९. १५. १८. -४. खं. २२-५ (२). १२.॥ पु. २ ग्वं. २३. ८ (२). १६. ॥ पु. २ खं. खं. २-६(२).। १३.। खं. १५-६. १-११. 1 खं. ६-४. खं. ७-३. दक्षिणतस् पु. १ खं. ८-२. । ख. १० ९.1 ग्वं. (-१.। खं. ९-८. । . -~४.॥ पु.२ खं. २-७.९.। खं. १२ १३. । बं. १५-१.। ११~१०. खं. १३-८. | वं. १६ -3.1 ग्व. १७-५. । दक्षिणा पु. १ खं. ११-२७. / खं. १६ ~३. । खं. १९-६. खं. २०-६.॥ त्रिगुण पु. १ ख. २२-७. । पु. २ वं. १-१७. वं. २-२८. 1 विगत पु. २ ग्वं. १५-३. 1 खं. ३-१३. । बं. ४-१३. | वं. ६ त्रिश्येन पु. १ बं. १२-२.१५-१.! -९. खं.१३-२०. बं. १३-१0.1 त्रिषवण पृ. १ खं. २३. ८. १६. । खं. १४-३३.। त्रिन्टन पु.१ ग्वं.२-३. सं.२२-१३.1 दक्षिणाग्नि पु. १ वं.६-२.1 ·- श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगता शब्दा । [ २२९] दक्षिणाद्वार पु. २ ख. ११-१६. । दशन् पु. २. खं. १५-६. । दक्षिणाप्रत्यक् षु. २ खं. १-८. । खं. दशम पु. १ खं. १८-१. ।। पु. २. खं. १७-२.1 १८-२. ४ (२). दक्षिणाप्रवण पु. २ खं. ११-२.। दात पु. १-८-२ (२). ७. । दक्षिणार्ध पु. १ खं. २०-८. ॥ पु. २ खं. दान्त पु. १-१८-१.। २-१३. १४.। दामन् पु. २-६. ४. ६.। दण्ड पु. १ खं. १-१४. । ख. २- दाश्वस् पु. १ खं. २१-२. । १५.। खं. २२-११. । दिवा पु. १ खं. ४-१२. १६. ॥ पु. २ दत्ता पु. २ खं. १४-२६ (८). दत्वत् पु. २ खं. १६-३. । ख. १२-१८॥ दत्वा पु. १ खं. १२-१. । । दिवाकीर्ति पु. २ खं. १४-११. । दधि पु. १ खं. ९-६. । ख. ११- । दिवाचारिन पु. २ खं. १२-१८. । २३. । खं. १२-५. । ख १७-४. । ! दिग् पु. १ खं. ११-९. १५. । खं. स. २२-३ (२).। पु. २ खं. ३-६.। २२-२ ॥ पु. २ ख. ४-१०. | खं. सं.६-१.। खं. ११-१२.। खं १४- ५-२. ३. । खं. ८-६. । ख ११-- २५.। खं. १७-१.। १७. । खं. १५-१.। दपिकावन् पु. १ ख. २२-३१ दीक्षा पु. १ खं. २३-१. ५. १४. । दन्त. पु. १ खं. २३-२०. दीर्घ पु. २ खं. १-१३. वं.८-६. (२) दम्पति पु. २ खं. १८-२. । दीर्घायुत्त्व पु. १ नं. ९-२७. ! स. दर्भ पु. १ खं. (-३ । खं. १०-२. २१-६.। ३. । ख. ११-१९ (२). । ख. १२ दीर्घायुष पु. ! ख. १-१२ (२). । २.। ख. १३-१. । ख. १४-७ दुच्छना पु. २ ख १६-..। (२). । ख. १५-१. । खं. २१-१.!! दुराधर्षा पु. २, ३-६. । पु. २ खं. २-२.६. २३.। ख दुरित पु. २. सं. १७-१. 1 १३-३. । ख. १४-२८. | ख. दुरक्त पु. १.२-१९. | .::- .। दर्भपाणि पु. १ खं. १-५. ६. । ख. टुर्गन्द पु. २. १८-२ (२) दर्मन्द पु. १ वं. ५-२.। दुम्बा पु... १५-1.। दर्भमुष्टि पु. १ ख ६-२.1 दन ए.२ "-, (::. दर्भस्तु . ३१-५.। दर. द. १-८.1 दपीक दु. रू. 11-८.! दोन दु. :-१. ! .

·[ २३.] নসীমানায় না । देश १७. । खं. दूर्वालोष्ठ पु. १ सं. ७-९. । (-४. ६.। नं. १३-६ (६) म्य, देव पु. १ खं. १-१९. २४. सं. २ १५-६.। ३. । खं. ६-२. । खं. १०-१५ पु. १ खं. २-२. । ख. ६-२.॥ (३). । सं. ११-१२ (२). १३ पु. २-वं. ६-४.। (२). । खं.१४-१६. । ग्वं. १९- देव पु. १ खं. २२-११. ४. । खं. २२-५ (३). देवत पु. २ खं. ४-१०.1 २३-६. ।। पु. २. स. १-६. ८.1 दोष पु. १ ग्वं. ९-१०. । खं. २-१९.। खं. ३-११.। खं. दोह पु. १ खं. ९-७ (३). । ४-५. । खं. १५-२६. २९ (२). दौर्भाग्य पु. १ खं. १९-४. ॥ पु. २ ३१. । खं. १५-६.। खं. १७-१. ख. १४-२६.२१.। (५). । खं. १८-२.. द्यावाप्रथिवी पु. १ खं. २-१६. । ख. देवकाम पु. १ खं. १०-९. । ९-१७. । खं. २१-१०. ॥ पु. २ देवगण पु. २ खं. १३-६. । खं. ३-११. । खं. १५-६.। देवता पु. १ खं. २-१६. | खं. १०- यो पु. १ खं. २-१३ । खं. १ ९ (३). । खं. १३-७. ८.। खं. १५. । खं. ११-१४. ॥ पु. २. खं. १८-२. ।। पु. २ खं. २-१५ (३). ७-४. । खं. ८-६. । खं. १५-१.। खं. ४-२. । खं. ६-४.। खं. १०- द्रविण पु. १ खं.३-१. । ७.। खं. १२-६. । द्राधीयस् पु. २. खं. १-१३. । देवताश्रय पु. १ खं. १८-२. । द्वादशन् पु. १ खं. २-६.॥ पु. २ खं. देवतुमुल पु. १ खं. ४-६. । १८-२.। देवपत्नी पु. १ खं. ९-३० । द्वादशरात्र पु. १ खं. १४-१४. । खं. देवयजन पु. २ खं. ६-६. । खं. १४ २३-५. १४. ॥ पु. २ खं. १५-३.! २. २७.। द्वादशाह पु. १ खं. २२-१५. । देवयान पु. २ खं. १८-२.। द्वार पु. १ खं. २-१९. । देवहित पु. १ खं. १-२१.। खं. २२ द्वार पु. २ खं. १२-७. । ११.। द्वारवंश पु. २ खं. १५-६. । देवागार पु. १ खं. ७-१०. । द्वि. पु. १-खं. २-४-११. । खं. १० देवी पु. १ ख. २-२.। खं. ५-४ ९. । खं. ११-१८. । खं. १३-३.1 (३). । पु. १०-८. (२). । खं. खं. २२-१५ १८. खं. २३-३.॥ २२-३ (२). १०. ॥ पु. २ खं. पु. २ खं २-८ (२). १५.। सं. ७ ·. पोर्मनायगीयमानवगृपयनगता शष्दा । [२१] --२ (२). ३ (२). ख. ११-८. धामन पु. २ ख. १-११ (२). । ख. ९. (२) १० (२) । वं. १६-२. । १७-५. (२).। द्वितीय पु. १ खं. १-१६. स.७-७. धारयिष्णु पु. २ ख. ११-६. । खः ११-४. २४. ॥ पु. २ खं. २- धावनि पु. २ खं. १३-६. । १६. २५. । खं. ३-१. २. | ख. धिप्ण्य पु. १ खं. ३. १. । ९-१३.। धूर् पु. १ ख. १०-७. । द्विपद पु. १ खं. १०-६. ॥ पु. २ ख. धृति पु. १ खं. १-२२.। १७-१। । धेनु पु. २ ख. ८-४. । द्विमात्र पु. २ खं. २-२०.। | ध्रुव. पु. १ खं. ४-९. १०. (४). ॥ द्विवस्त्र पु. १ खं २-१७. पु. २ ख.११-७. | खं. १६-१.४.॥ द्विस् पु. १ खं. १०-१७. । ख. २२- । ध्रुवपत्नी पु. १ खं. १४-१० । १४. ।। पु. २ खं. २-२०. २१. ध्रुवाश्व पु. २ खं. ६-१. । धक्षर पु. १ खं १८-१. । ध्वान्त पु. १ खं. १३-४. । धन पु. १ खं. ८-७.। खं. ११-९॥ न. पु. खं. १-४.। ५. ६. ७. ८. ९. पु. २ खं. १-१३.। खं. १३-६(६).। १०. १२. १३. । खं. २-१०. धनद पु. १. खं ७-१. ॥ पु. २. खं. १३ (२). खं. ४-६ (२). १० (२). १३-६. । १३ (३). १५. । खं. ७-१०.। खं. धन्वन् पु. १ खं. ४-६. ॥ पु. २ खं. ९. ४. १२. २२. । खं. १८-७. । १५-६.। खं. २१-१०. । ख. २३-१०.॥ धन्वन्तरि पु. १ खं. १८-८. ॥ पु. २ खं. १२-२. ३-१३. । पु. २ खं. २-२१. । खं. ३-९. । खं. ५-४.। खं. ७-१-७ (२). १०. धन्वन्तरितर्पण पु. २. खं. १२-१९. । खं. ८-३. । खं. ९-१०. । खं. १० धर्तृ पु. १ खं. २२-७.। धर्म पु. १ खं.२-६. ७. खं. ७-११.. -४. । ख. १३-४.। खं. १४. १४. खं. १४-२०.। पु. २ खं. १२-७.! १५. १६. १८. । खं. १०-१. । खं. १६--५.। नक्तचारिन् पु. २ खं. १२-१८. | नक्तम् पु. १ खं. ४-१३. ।। पु. २ खं. घातृ पु. १ खं. ११-२०. । ख. २१- ८.॥ पु. २ ख ८-६.। खं. १८-२.। घाना पु. १ खं. ६-४ (२). ॥ पु. २ नक्षत्र पु. १ खं १०-९ (२). । खं. ख.१०-१.। १४-१८. सं. २१-१. ।। पु. २ सं. १-२. । खं. २-१५ (२). । . धान्य पु. २ खं. १३-६. ।

·[ २३२] श्रीमत्रागीयमानगणनगनाः गला. । नक्षत्राश्रय पु. १ ख. १८-२. । [ नाभि पु. १ खं. ९-२३. 1 नगर पु. २ खं. १४-२८. । नाम्य पु. २. वं. ७-९, । नग्निका पु. १ खं. ७-८. । नामग्राह पु. २ खं. १६-४. । नदी पु. १ खं. १३-१५. ॥ पु. २ व. नामधेय पु. १ ख. १०-१५. । वं. १०-८.1 १८-२ (२). वं. २२-१. ॥ पु. २ नन्दा पु. २ सं. १३-६. । वं. १३-६.। नान्दी पु. १ ख. ९-२९. ।। पु. २ खं. नामन पु. १ खं. ४-२ (८).। ग्वं. १३-६. १०-१४. १५. खं. १२-२. | खं. नन्द्यावर्त २ खं. ६-४. । १८-१. [सं. २२-४. ५. ॥ पु. नपात् पु. १ खं. ५-४.॥ २. खं. ११-८. वं. १६-२.1 नप्नु पु. १ खं. ५-२. नारी पु. १ खं. ११-१२. | पु. २- नभस् पु. १ ख. १०-११. १८-४.। नमम्. पु. १ खं. ९-१२. १३. (२). नि. पु. १ खं. २-४. खं. १०-१३.! खं. १३-१०.११. १२. १३. १४. खं. १४-१६. २०. । खं. २१-६. । १५. (२).। खं. १९-४, ॥ पु. २ खं. ५-३. खं.७-३./ खं. ६-१३. खं. २२-२०. ॥ पु. २ खं. १-१५.. खं. ५-५.। खं. ९-८.। खं. १७- (३) खिं. ११-१०.। खं. १२-३. । खं. १४-३१. । खं. १६-३. | खं. निकर पु. २. खं. ६-४. । १७-१.। नर्य पु. १ खं १६-२.। निगद्य पु. १ खं. २-४. । नल पु. २ खं. १-१३. । निगम पु. २ खं. १४-२८. । नव पु. २ खं. ३-९. । खं. १४-२८ निग्राम्य पु. १ खं. ५-४. । नवनीत पु. १ खं. १५-१.। खं. १८-४ नितर पु. २ खं. ११-१२. । खं. २२-१७. । ख. २३-१५.॥ पु. नित्य पु. २ खं. ३-४.। २ खं. २-४.। नित्यपुष्ट पु. २ खं. १३-६. नवम पु. १ खं. २१-१.। खं. २२-१. निधान पु. १ खं. २१-१०.। खं. २३-१५.|| पु. २. खं. १-२. । निधाय पु. २ खं. २-१२./ खं. ११-७.। नाग पु. २. खं. १५-१.। निधिप पु. १ खं. २२-१७. (२) नाद पु. २ खं. १३-६. । नियत पु. २ खं. ९-१४. । नानागोत्र पु. १ खं. ९-२१. । नियम पु. १ ख. ४-१४. नानापत्रका पु. २ खं. १३-६. । नियम्य पु. २ खं. १५-६. । . ।

·श्रीमेवायपीयमानगृह्यसूत्रगताः शब्दाः । [२३३ ] निरुप्य पु. १ ख. ११-२॥ पु. २ खं.२-९. पञ्चरात्र पु. १ खं. ४-१७.। निति पु. २ खं. १७-१. । पञ्चविंशति पु. १ खं. २३-२३. । निर्भय्य पु. १ खं. १०-१. ॥ पु.२ खं.२-१.। पञ्चावदान पु. २ खं. २-१६. २०. । निन् पु. २ ख. ५-२.। पतत्रिन् पु. १ ख. १३-४. । निगा पु. २ खं. १४-२७. । पतयत् पु. २ ख. १८-२. । निपल्नु पु. २ ख. १८-२.। पति पु. १ खं. १०-१५.। खं. ११-१२ निषद्य पु १ खं. २-२.। (३) २०.। खं. १३-६. १५ (२). निप्कृति पु. २ खं. १७-१. । । पु. २ खं. १५-६.। खं. १८-२.। निष्क्रमण पु. १ खं. २-१९. । । पतिकाम पु. २ खं. १४-१५. । निस् पु. १ ख. १-१५. । ख. २-१. ॥ , पतिकुल पु. १ खं. १४-१० । पु. २ खं. ६-४.। खं. ११-४.। । पतिष्ठ पु. २ ख. १७-१. । सं. १८-२. । | पत्नी पु. १ खं. १०-४. १५.। खं. निहित पु. २ खं. ९-४.। ११-८.१२. । ख. १४-१२. । ख. नील पु. २ खं. १४-२८.। १५-१ (२). । २१-११. ।। पु. २ नु पु. १ खं. ९-२३. । खं. ११-१२. खं २-७. ९.। खं. (-४. । १३ (२). पथिन् पु. १ ख. १२-१३. १८.॥ नेजमेष पु. २ खं. १८-४.। पु, २ खं. ७-५.। खं. १८-२. । नेव पु. १ खं. ६-२. । खं. २३-६. । पथिरक्षि पु. १ ख. १३-१३. । नेनमेष पु. २ खं. १८-४ । पथ्या पु. २ ख. १५-६. । नौ पु. १ खं. १३-१६.। पथ्यालत पु. २७.१५-६. । न्यग्रोध पु. २ खं. ६-४. । पद पु. १ ख. १०-१६.1 न्यक पु. १ खं. १३-४.। पद पु. १ खं. ११-१८. ॥ पु. २ . न्यञ्च् पु. १ खं. १०-१५. । ख. २२-५.। । १-१३ (२). ! ग्वं. ७-, (३) सं. २-४.1 न्युप्य पु. २ ख. १-१६. । पचारित . २ २.३-६.। पक्ष पु. २ खं. १४-२८ (३) पक्षिन पु. १ ख ५-१० । पनाह १.६-७ । पाए २६.६-७ | पगुड पु. १. स. २-१२. पवन पु. १ ख. ४-. । च. ६-६. । पनि...:-..! वि.११-१८. ॥ पु.ब.-:.। पदम्. .:.: ..::-.:.1 पचन पु. १६२ -॥.. १३...। ।

·. 1 ---- [ २३४ ] মাসিমালাগুলা হা। खं. ३-११. | खं, ७-१. ११. । पर्यग्नि पु. २ यं. २-९. । वं. ४-३, खं. ८-४.1 खं. ११-१८. १९. । पर्यग्निकरण पु. ९ खं. २-११ खं. १३-६.1 खं. १८-२.1 पर्ययन पु. २ बं. १०-9.1 पर पु. २ खं. १८-२.1 पर्याय पु. १ खं. १०-१९ (२). ॥ पु. परमेष्टिन् पु. २ ख. (-६.। २ बं. ११-८. | खं. १६-२.। परशु पु. १ खं. १७-५. । पर्यायुक्त पु. १ खं. २-३. । परा पु. १ खं. १२-१. ॥ पु. २ वं. । पर्याहृत्य पु. १ खं. ११-१०. । ११-१८. | खं. १८-४. । पर्वत पु. १ खं. १४-१०. । पराक पु. २ खं. ९-४.1 पर्वन् पु. २ खं. १-२. / वं. ३-१०.। परि पु. १ खं. १-१६ (३).। खं. खं. १०-७. / खं. १६-९. । २-११. १२ (२). | खं. ४-२ पलाल पु. २ खं. १३-३. । (२). खं. ५-२.। खं.९-२७(२).। पलाम पु. १ खं. १७-६. । वं. खं. १०-२ (३). ६.८. | खं. ११ २२-१७. 11 पु. २ खं. ६-१. 1 १२. सं.२२~८. पु. २ खं. २-५ पवित्र पु. १ खं. १०-२. | खं. ११- (२). । खं. ६-६. । खं. ७-२. । २३. ।। पु.२ खं. २-२.१. ८.२१.। खं. ८-६. । खं. ११-७ (२). ९.॥ पशु पु. १ सं. २-२०. सं. १०-६.॥ परिग्राह पु. १ खं. २१-९. । पु. २ खं. ४-१.७. १३ (२). । वं. परिचाय पु. १ खं. ५-२. । ६-४./ खं. ९-११.1 खं. १३-६.। परिवाघमाना पु. १ खं. २२-१०. । पशुजात पु. २ सं. १०-२. । परिवत्सरीय पु. २ खं. (-४.1 पशुपति पु. २ खं. ३-५. । परिवप्य पु. २ खं. ४-६. । पशुबन्ध पु. १ खं. १८-७.1 परिवीता पु. १ खं. २२-१०.! पशुबन्धवत् पु. २ ख. ४-२. । परिसंवत्सर पु. १ खं. ९-२. । पश्चात् पु. १ खं. ६-२.। खं. ८-१. परिसृत पु. २ खं. ११-१२. । २. | सं. १०-२. ४. १६. । खं. परिस्तीर्य पु.१ खं. १-१६.खं. १०-२.१. ११-१०. १९. / खं. १४--७. सं. परिनुत् पु. १ खं. २०-२. । १५-१.। खं. २२-१२. १३. ॥ परिगोष्ठ पु. २ खं.१-११.1 खं. १७-५.। पु.२ खं.२-५.१०.खं. १२-१४.) परिवाघमाना पु. १ खं. २२-१०. । खं. १५-१.। परिमृज्य पु. १ खं. १३-१५. । पश्चाई पु. १ खं. १०-४. ॥ पु. २ पर्ण पु. १ खं. १७-६.। । खं. २-७. १६.।

·श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगतो शब्दा । [२३५ ] पवन पु. १ खं. ९-२२. । पितृधर्म पु. १ खं. ५-६. । पांसु पु. २ सं. ११-५॥ पितृमत् पु. २ खं. ९-१३ (२).। पाक्यज्ञ पु. २ ख. ४-१.। पितृमेघ पु. १ खं. ४-१२. । पानयज्ञपशु पु. २ ख. ५-६. । पिपीलिका पु. २ खं. १२-१७. । पाणि पु. २ खं. १२-२१.। पिशाच पु. २ खं. १२-१७. । पातकिन् पु. २ खं. १३-५. । पिष्ट पु. २ खं. १०-२.। पात्रसद् पु. १ खं. ९-१३ (२). । पीत पु. २ खं. १४-१८. 1 पाद पु. १ खं. ९-१०. १३.। खं. पुट पु. २ खं. ५-३.। १०-१७. । सं. २२-१२. 1 पुण्य पु. १ खं. २१-१. ॥ पु. २ ख. पादशम् पु. १ खं. २२-१४. । १-२. । खं. १३-६.। पाय पु. १ ख. ९-१३. । पुण्याह पु. १ खं. १३-१.। पान पु. २ ख. १३-४. । पुण्योक्त पु. १ खं.७-५.। सं. १४-६.। पाप पु. २ खं. (-६.। पुत्र पु. १ खं.८-७. | सं. १०-१०.१५ पाप्मन् पु. १ खं. ९-२० (२).। (२).। ख. १४-१६. सं. १७-१.1 पायस पु. १ ख. ९-२२. ॥ ख. १८-१. ६. ॥ पु. २ ख. ११- पार पु. १ खं. २२-११. । पार्थिव पु. २ खं.१-१५.।खं. १५-५.। १९.1 खं. १३-६. सं. १४-३०.। खं. १८-४.। पावन पु. २ खं. १४-२६. । पावमानी पु. २ खं. १४-२६ (२). पुत्रकाम पु. १ सं. १४-१६ (२).।। पु. २ सं. १८-१.१.। पाश पु. १ खं. १०-१०. । ख. ११- पुत्रनामन पु. १ ख.१७-१./वं.१८-६. २०.। खं. २३-२७. । पुत्रवत् पु. लं. १८-१७. ॥ पु. २ पाशुवन्धिक पु. २ ख. ४-१०. । खं. १४-३..॥ पु. २ ख. ६-४.। पिण्ड पु. १ ख. २१-९. ।। पु. २ स. पुना पु. १ खं. ३-१ (१). २ (४). सं. २१-३ (२). ॥ पु.२ ९-८ (२). सं. १८--१ (२).। पिण्डपिश्यज्ञ पु. १ खं. १४-१३ ॥ पुरन्धि पु. १ नं. १०-१५. । पु. २ खं. ९-१४.। पिर पु. १ वं. ४-२(२). सं. ५- पुरस्नान पु. १.२-२... ६-१२। . बं. -. . २२-१ .. ५. । सं.-६.६.१८-२. २२-२२. ॥ १.२.६-2.1, -~५. । खं. ९-१. ९. । .- 10-..! . 1-1... १९. । ६.१९-२० । 1-12 ~ ..! पिटिका २३-१८॥पु..सं. १-१.६ ·भArtner । . पुग १ नं. १०-११. । पाना . २ . 3-4. ६.। पुराग पु. १ गं. २२-१०. । पुरुष पु. २. १७-१. पोग प.२ . ?? -- १२.. पुरनी पु. १ नं. ९-२७. । पु. १.१०.१०.। पुनरमन् प. २ . १८-२. । पाणमामी.. सं. २-२०. ॥ पृ.१ पुष्टि पु. २ रा. १३-६.। ६.२.३ (२) ४. ग. ६-२.। पुष्प पु. १ नं. १६-१.। सं. ७-१. ग. १०-१.1 पूयित्वा पु. १ मं.२-२. गं. ६-२. प्र. १ म.-८. म. २-३. । सं. (-३.। सं. १४-९. ॥ पु. २ सं. ६-१ म. १०-१५. (२) । स. सं. ५-३.। ११-३. ४ ९. १०. म. १३-७, पूर्णपात्र पु. २ नं. २-२८. । १४. १८ १९. । स. १४-१. ६.। पृर्ति पु. १ सं. ८-११.। सं १७-७. म. २१-६.७ (२). ८ ॥ पूर्व पु. १ सं. ७-४.॥ पु. २ सं. ३- खं. २२-३. ॥ पु. २ सं. १-१०। ३. । खं. ७-.१.. स.२-८. ग्व. ४-३.सं. १०-३/ पूर्वक पु. १ सं. ६-३. ॥ पु. २ ग्य. खं. ११-१२.१६.१७.सं. १३-८.। १४-३१.। खं. १४-१८.। खं. १५-५.६ (४).। पूर्वार्ध पु. २ खं. २-१६. २२. । खं. १७-१.। खं. १८-२.। पूर्वेण पु. २ खं. ७-१.। प्रकृति पु. २ खं. १३-६. । पूर्व्य पु. १ खं. १०-१७॥ प्रक्षालितपाणि पु. १ खं. पु. १ खं. १८-४. ।। पु. पूल पु. १ खं. ६-३. । खं. २३-१६.। २ ख. १६-६.। पूपन् पु. १ खं. ९-२८.। खं. १०- प्रक्षाल्य पु. १ ख. १७-७.॥ए.२ खं. १५.खं.११-२.१३. खं. २१-६.। २.८.1 खं. २२-५. ॥ पु. २ खं. ८-६. । प्रचर्य. पु. २ ख. ४-१०. । खं. १०-७. । खं. १५-६ (२).। प्रच्छाद्य पु. १ ख. १६-१./खं. २०-२.. एथिवी पु. १ खं. १-२३. । खं. २- प्रजनन पु. १ ख. ११-२३. । १३. खं. १०-५. १५.। खं. ११- प्रजा पु. १ खं. १०-१०.। ख. ११-६. ६. । खं. १४-८. १६. ।। पु. २ खं. १२. १८.। खं. ७-२.३.। ख.८-६.खं. ११-९. खं. १६-२. ॥ पु. २ खं. १-१३. । १०।खं. १५-१.५.खं. १८-४.। खं.७-१.। खं. ८-४.खं. ११-२.। एयु पु. १ खं. २२-७. । खं. १४-१६.। खं. १८-२ (३). । १४-१६ (४).।

·श्रीनेत्रायणीयमानवगृधसूबगता. शम्दा. [२३७] प्रजाकाम पु. २ ख. १४-१६. । प्रतिपर्याय पु. १ ख. १७-३. । प्रजापति पु. १ खं. ८-९. । खं. १० प्रतिबुध्य पु. १ खं. ३-१.॥ ११. १३. । सं. १४-१६.। खं. प्रतिबोध पु. २ खं. १५-१.। २१-३. ॥ पु. २ सं. १-६.। खं. । प्रतिमा पु. २ खं. ८-४. । ३-१. २. । सं. (-६. । खं. १२- | प्रतिर पु. २ खं. १-१३. । २. ३. । ख. १८-२.। प्रतिरूप पु. २ खं. १०-२. । प्रजावरी पु. १ ख. १२-३. । प्रतिषिद्ध पु. १ खं. २-१९. । प्रज्ञा पु. १ खं. ७-६. ७. । प्रतिष्ठा पु. १ खं. २-१६. । मज्वलयत् पु. २ खं. १-२. । प्रतिष्ठाप्य पु. १ खं. ६-२खं.९-१३ । प्रमोदम् पु. २ खं. १७-१.। प्रतिष्ठित पु. १.खं. १४-१९.खं.४.४.८. प्रजीत पु. २ खं. १३-६. प्रतिष्ठिता पु. १ खं. ४-४. ८. प्रणीय पु. १ खं. ६-२. ॥ पु २ ख. प्रतिसर पु. २. खं. ४.। खं. १४-१५.। ४-३.। खं. ६-४.। प्रत्यक्ष पु. १. खं. १८-२. । प्रतरण पु. २ खं. ७-८.। खं. ११-२९.। । प्रत्यङ्मुख पु. १. खं. (-२ (२). । प्रतर पु. २ खं. ७-५.। खं. १०-१५. । खं. २२-५. । प्रताप्य पु. १ खं. १८-४.। ॥ पु. २. खं. १३-२. । प्रति पु. १ वं. ४-९.। खं. ८-६.७.वं. । प्रत्यञ्च् पु. १. खं. १०-१२. । खं. २२ ९-४ (२).६.७.२७.। खं. ११-९.। ~१३.। सं. १३-८.(४)। वं. १४-२ (२). प्रत्युच पु. १ खं.९-१४.सं. १०-१०.। ६.॥ पु. २ खं. १-१२. सं. २-१७. खं. १७-३. । पु. २. सं. १७-१. २१.। ख. ४-१०. । ख. ७-४.। खं. प्रथम पु. १. खं. ६-२. | खं. ९-६.। ८-४.सं. ११-५. १९.सं.१३-४. खं. १०-१०.। सं. ११-८.। खं. सं. १५-३. । सं. १७-६. ७. । २२-२.। खं. २३-६. ॥ पु. २. प्रतिगृहीत पु. १ खं. ८-२. ७. । खं. २-१६. [खं. ४-५. । प्रतिगृह्य पु. १ खं. ८-९. सं.९-८. १३. प्रथभन पु. २. खं. ३-१३. । प्रतिदिश पु. १ खं. ९-१३. ॥ पु. २ प्रदक्षिण पु. १ सं. २-२.। खं.९-१३. सं. ११-८. सं. १६-२. । १४. सं. १३-७.सं.१६-१.सं. प्रतिपद् पु. १ वं. ४-१०. ॥ पु. २ १७-५. सं. २२-८. ।। पु. २. खं. २-३.सं. ६-६. । १ सं. १८-१ (२).।

·. श्रीमंत्रायणीयमानवगृत्यमत्रगताः शब्दाः। प्रदाय पु. १. खं.२२-११.खं. २३-३.1 खं. ४-४. खं. ६-३.खं ९-२९.॥ ७-१५.। पु. २ खं. १-१६. | खं. ५-३. प्रदिश् पु. २. खं. ८-६.। खं. ६-४.। खं. (-२. । प्रदोष पु. २. ९-१. प्राकरणिक पु. १ खं. ९-३. । प्रधान पु. २ खं. ६-४.॥ प्राक्कूल पु. १ खं. (-३. । प्रपतन पु. २ खं. १५-६. । प्राक्शिरस् पु. २ खं. १३-३. । प्रभृति पु. १ खं. १-१. । खं. ४-६. । मागुच पु. १ खं. १०-१. । खं. २१ खं. १३-१७. । खं. १५-१. । ख. -१०. ।। पु. २ खं. २-१.। खं. ६ १६-१. । खं. २१-२. ॥ पु. २ खं. -२. | सं. ११-४.। ५-३. । खं. ११-२०. । खं. १३- प्राग्ग्रीव पु. १ खं. ११-१९.। खं. १४ ७. । खं. १५-७. । खं. १८-३.। प्रमदन पु. १ खं. ९-२८.1 प्रारद्वार पु. २ खं. ११-१६. । प्रमुच्य पु. १ खं. १५--१. । प्राङमूख. पु. १ ख. (-२.। खं. १ प्रमोदिन पु. २ खं. १३-६. । -१५. । ख. २२-५. प्रयुज् पु. १ खं. ४-३. 1 खं. ६-२. । प्राजापत्य पु. १ ख. १४-११. ॥ पु.२ खं. १०-११.। खं. २३-६. खं. २-१३. । खं. ७-१. प्रलवन पु. २ खं. १०-७. । प्राञ्च पु. १ खं. ११-१५. १८.। खं. प्रवपत् पु. १ खं. २१-८.। १३-७. । खं. २२-१३.. प्रवपन पु. २ खः १०-७. । ।। पु. २ खं. २-१३ (४). । खं. प्रवर पु. खं. ७-८. १२-१०. १७. प्रवर्दी पु. १ खं. ४-१४.खं २३-२१.। प्राण. पु.१ खं. २-१३ (२).खं. ३-२ प्रवसत् पु. १ खं. १४-५.1 । ख. ९-२५. । खं. ११-१५. । प्रवास पु. १ खं. १८-६. । ख. १३-१५.। खं. २२-५. ६. प्रविष्ट पु. २ खं. १७-१. १०. । प्रवेष्टय पु. १ खं. १७-६. प्राणद. पु. २ खं. ८-६.। प्रसव पु. १ खं. १०-१५.सं. २२-५.। प्राणदेश. पु. १ खं. २२-६. । प्रस्रवण पु. २ खं. १४-२४.। प्रातर पु. १ खं. २-६। खं. २२-१५. प्रहर्ष पु. २ खं. ६-७. । । पु. २ खं. ३-२. ४. । प्रहित पु. २ खं. १७-१. । प्रातिपान पु. २ खं. ११-१७. । प्राक् पु. १ खं. १-१५ । खं. २-२.। प्रादुस् पु. १ खं. १४-३. 1 ·खं. ९-१.। प्रोगाकृति प्रोपादसा पु. २ खं. ७-१. । श्रीमत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताः शब्दा. 1 [ २३९] प्रादुर्भूत पु. २ खं. १३-६.। ' बलिहृत् पु. २ खं. ८-४. । प्रादेश पु. १ खं.९-१३.। खं. १७-५. । बहिर्वैश्रवण पु. २ ख. १२-१०. । प्रायश्चित्त पु. २ खं. १४-२२. । बहिस् पु. २ ख. १२-१०. । प्रासह पु. १ खं. १३-१५. । बहु पु. १ खं. १-३.। ख. १४-१६.॥ प्रिय पु. १ खं. १-१८. । खं. ७-१.। पु. २ ख. १३-६.। बहुपुत्र पु. १ खं. १२-३. । प्रीता पु. २. ख. १४-२९. । बहुल पु. २ खं. १-५. । प्रेक्षक पु. १ खं. १२-१.। बाधमाना पु. १ ख. १४-१६. । प्रेतपितृ पु. २ खं. १-१.। बान्धव पु. १ खं. ७-६. ७. प्रोक्षण पु. २ खं. ९-११.। वाहव पु. २ खं. ३-६. । पोत्य पु. २ खं. ४-३.। वाहु पु. १ खं. १०-१५. ख. २२-५.। बिभ्यत् पु. २ ख. १६-१. । पु. १ खं. ६-२.। वीज पु. २ खं. ६-४.। सव पु. २ खं. १-१४.। बुध्वा पु. १ खं. २-८. । फल पु. १ खं. १४-९. | खं. १६-१ बृहत् पु. १ खं. १४-१९. । (२). ३. ॥ पु. २ खं. ६-४. । खं. बृहस्पति पु. १ खं. २१-६. ८. १०. । १४-२८.। खं. २२-१०.॥ पु. २.सं.-६.खं. फलवत् पु. १ खं. ७-९. । १४-२६ (२).ख. १५ २-६ (२).। फलीकृत पु. २ खं. १४-२८. । योध पु. २ खं. १५-१.। फाल्गुनी पु. २ ख. ७-९. । ख. (-२ बध्न पु. ६ खं. १३-१.। खं. १०-१.। ब्रह्मचर्य पु. १ ग्वं. १-१८. [ स. २- वक पु. २ खं. १४-२९. । ६. स. १४-१.३.२२-१९.1 बन्धुमत् पु. १ ख. ७-८. । ब्रह्मचारिन पु. सं. ७-... बर्हिः पु. १ ख. १०-२. ।। पु. २ ख. ११. स. ११-८.द. २२-५. 1 २-५. २९. 1 खं १०-६. (३). ॥ पु.२.१३-3.1 पल पु. १ खं. १३-७. ८. सं. २:- बहजर पु. १. 10-९. । १०.। मादेवा बलि पु. २ खं. १२-१. ३. | खं. १४- : मन पु. १ ३.२-२. 1.5-2.। २८.1 हं. १०-४. १६.1.:-. ८. पलिहार. पु. २ र १६-३. । १२ ...-...-: ।। १ । ६.८-६.। पलिन पु. १ खं. १४-८.!

·[ २४०] श्रीमत्रायगीयमानरसप्रगती: शब्दा । पु. पु. २ खं. २-७. १३. खं. ८-६.1 खं. १२-१६. । ख. १८-२ (२).। ब्रह्मपुरुष पु. २ खं. १२-१६. । ब्रह्मवर्चस पु. १ खं. २-१२. ।। पु. २ खं. ११-७.। ब्रह्मवर्चसकाम पु. १ खं. १-१५. । बाह्म पु. १ खं. ७-११.। ब्राह्मण पु. १ खं. २-६.। खं. ३-१.1 खं. ४-१२. ! सं. ६-४ (२). । ख. ९-२१. 1 खं. १६-२. / खं. १८- ४. । खं. २१-६. । खं. २३-१२.॥ पु. २ ख. ३-८.१४.खं. ९-१०.1 ब्राह्मणतर्पण पु. १ खं. १९-१.।। पु. २ खं. १४-३२.॥ ब्राह्मणभोजन पु. १ खं. २०-५. ब्राह्मणवचन पु. १ खं. १३-१९. । भक्त पु. २ खं. ९-७-८. 1 भग पु. १ खं. ३-१.। खं. ९-२७. २८.। खं. १०-१५ (२).। खं. २२-५. ॥ पु. २ खं. १०-१.। खं. १४-२६ (४). ३०.1 खं. १५-६.। भगवत् पु. १ खं. १९-४. || पु. २ खं. १४-३०, ३१.॥ भद्र पु. १ खं. १-१९. २०, । खं. २२-७ ॥ पु. २ खं. ८-६. | खं. ११-११.। भय पु. १ खं. १३-१५.। भयार्त पु. २ खं. १७-१. । भर्त्तव्य पु. १ खं. २-१७. । भर्तृ पु. १ खं. १०-५. खं. ११-८. खं. १२-३.॥ पु. २ खं. १४-१५.। भव पु. १ खं. ११-१८. 1 भव्य पु. १ खं. १०-१५. 1 भसद् पु. १-१४-१७. । भस्मन् पु. १ खं. १-२४. | खं. २३- ९.१७. । भागधेय पु. १ ख. ११-६. । भार्या पु. १ खं. ७-३. खं. १०-९.! मीम २ खं. १५-६.। भीरु पु. २ खं. १४-२९. । भुवन पु. १ खं. १४-१६. ॥ पु. २ खं. १५-६.। भुवस् पु. १ खं. २-३.1 खं. ४-४. ८.1 खं. ५-२.। खं. ९-२३. 1 खं. १७-६ (२).। भूत पु. १ खं. १०-१५. । खं. १३- १२. ॥ पु. २ खं. १२-१८ (२). । भूतपति पु. १ खं. ११-९. । भूति पु. १ खं. १०-११.॥ पु. २ खं. १३-६.। भूमि पु. १ खं. २३-९. १७. ॥ पु. २ खं. ५-५. । खं. १२-२०. । भूयस् पु. १ खं. २१-६. खं. २२-११. 1 भूयिष्ठ पु. १ खं. २१-१. । भर् पु. १ खं. २-३.। खं. ४-४-८.1 खं. ५-२.1 खं. ९-२३. खं. १७- ६ (२). ॥ पु. २ खं. १-१६. । भैक्ष पु. १ खं. २२-२०. २१. 1 भैक्षाचार्यवृत्ति पु. १ ख. १-२. । भो. पु. १ खं. ९-१२. । भोजन पु. २ खं. १३-४. । भौम पु. २ खं. ११-७. । ख. १६-१ (२).।

·-- . धोमैत्रायणेयमानवगृपसूत्रगताः गब्दाः । [२४] भ्राउ पु. १ सं. ८-६.सं. ११-११.॥ २३-६. ॥ पु. २ ख. २-१३. । खं. पु. २ खं.१८-२.1 १३-६.॥ मङ्गल पु. १ ख. १४-३. ॥ पु. २ खं. मनुप्य पु. १ खं. २२-१७. ॥ पु. २ ६-४. । १६-३.। मङ्गल्य पु. १ खं. ८-५-६. । खं. मन्त्र पु. १ खं. ३-४ (२). । ख. ४- ११-१६.। १२. । ख.११-४. । ख. १६-२. । मण्डल पु. १ खं. १०-१.॥ पु. २ खं. मन्त्रकार पु. १ ख. (-२. । मन्त्रवत् पु. १ खं. १०-२. ॥ पु. २ मति पु. १ खं. ४-२.। खं. २-२.९.१०. । मल्ल पु. २ ख. १४-२८ (२). । मन्थ पु. २ खं. १-५. ६.। मयित्वा पु. १ खं. १-२. ।। पु. २ खं. मन्मनम् पु. २ खं. १३-६. । -१६.। मन्यु पु. २ खं. ५-३.। मदन पु. २ खं. १७-१.। मरीची पु. २ खं. ८-६. । मधु पु. १ खं. १-१२. । खं. २-२१. । मरुतु पु. २ खं. ८-६.। सं. ९-६. १४.। खं. १२-५. । मत्त पु. २ ख. १५-६.। त. १७-४.। खं. १८-७. ॥ पु. २ मलजु पु. १ ख. २-६.। सं. ६-४. । खं. १४-२५. । मलवद्वासस् पु. १ ख २-१९. । मधुपर्क पु. १ खं. ९-१३. १६. २२. । महत् पु. १ खं. १४-५. खं. २२-१३.1 मधुपान पु. २ खं. १४-२८. । महत पु. १ खं. २१-१०.। मधुमत् पु. १ खं. ५-४.। महादेव पु. २ खं. १४-२९. । मध्व पु. १ खं. ८-३. | खं. १०.८. ।। महारान पु. २ खं. १४-२९. । पु. २ सं. २--६६. १८. । खं. ५- । महाविन पु. २ खं. १४-१९. । २. । सं. ११-८. १२. । खं. १२- महासेन पु. २ खं. १४-२९. । ६.१६. । खं. १६-२. । महाव्रत पु. १ ख. ४-१२.1 मध्यम पु. १ ख १७-६. ॥ पु. २स. महि पु. १. ५-४.। ११-११.१२.१४.स. १२.५.। मही पु. १ खं. ११-८. ॥ पु. २ वं. ७-१.[..-2.1 मनस् पु. सं. २-६.। खं. ३-२.। खं. ४-२. ४. (२). ८ (२). सं. ६- ना पु. वं. २-३.१६. |. ९- २. । ख. १०-१५. । सं. १४-१२. १०.२३. २७(२) ...-.. १६ (२) । सं. २२-११.सं. : २८. सं.:-... ८. । . -- ·1 [ २४२] श्रीमत्रायणीयमानवयमत्रगना. गव्दा. । २२-९. ६. ७. १०. ॥ पु. २ खं. मुक्त यु. २ ग्य. १८-२८. 1 ११-१८. । ख. १५-६. । वं. मुक्ति पु. १ बं. १३-१५. । १६-३ (१०).। खं. १७-१.। मुनीयमाण पु. १ वं. १३-१५. । खं. १८-२ (२).. मुन्न पु. १ वं. ?-१८. | ग्वं. ९-२५. मांस पु. १ खं. १.१२. | खं. २.२१.। वं. १७-५. / खं. २१-१४.1 खं. १८-७. ।। पु. २ ग्वं. १४- ' मुण्ड पु. । खं. २-६. ॥ पु. २ क २८ (२). ८-८. मांसौदन पु. २ खं. ९-८.1 मुपिता पु. १ वं. 1-८.। मात् पु. १ खं. २-२.। खं. ९-२३. । मुमल पु. २ खं. १३-६ (3). खं. ११-३.। खं. १४-१६. । बं. मुहूत्तं पु. २ न्वं. १४-३..। २२-२०.॥ मूत्र पु. १ खं. ४-१५.1 मानुष पु. १ ग्वं. २२-११. ॥ पु. २ मूर्यन पु. । वं. ८-६. ॥ पु. २, खं. ११-११. ११-२६.२७. । मापयित्वा पु. २ खं. ११-१६. । मूल पु. १ खं. १४-६. ॥ पु. २ सं.। मारुक पु. २ ख. ११-२. । १४-२८.। मार्गवासस् पु. १ खं. १-२.। मृग पु. २ खं. १४-२३. । त. माजयित्वा पु. १ खं. ५-६.। खं. १५-६.। मार्तिक पु. २ खं. १५-५.। मृगशिरम् पु. १ खं. ७-५. । माला पु. १ खं. २-१५.। मृत्तिका पु. २ खं. १४-२३. । माल्य पु. २ खं. १४-२८ (४). । मृत्यु पु. १ वं. १०-१०.1वं. १३- माष पु. २ खं. १४-२८. । १५. ॥ पु. २ वं. १-१३. | खं, मास् पु. १ खं. १९-२.२०-२.॥ पु.२ १२-८. | वं. १७.१.सं. १८-२.1 खं.९-१४ (२).। खं. १८-२.४ (२'. मृष्ट्वा पु. २ खं. १-१०.। मास पु. १ खं. ४-७. ॥ पु. २ खं. मेक्षण पु. २ वं. २-३. १२. १६. १३-८. । खं. १६-५. । मिति पु. १ खं. ७-१२.1 मेखला पु. १ खं. १-२. 1 खं. २२-७ मित्रावरुण पु. २ खं. ३-६. । (२). ८. १०.1 खं. २३-२७. । मिथुन पु. २ वं. १०-२. । मेदस् पु. २ ग्वं. ९-१.1 मिश्र पु. १ खं. १४-९. ॥ पु. २ खं. : मेघा पु. , खं. ४-२ (२). । वं. २२-११ (२). ।

·धीमेनानीमनाथनगता गन्दा । [२४३] मेधाविन पु. १ - मेधाकाम पु. १ ब. २२-१७. । यथार्थ पु. १ ख. ११-१.। ग्वं. ७-१.. । यथालिङ्ग पु. १ खं. ९-२५. । मंत्रायणि पु. । व. २१-१३. । ' यथासुख पु. १ खं २-२१.। मैन्युन । यथास्त पु. १ ख. १३-८. । भैरेयपान पु. २ खं. १४-२८. । यथास्थान पु. १ खं. ३-१.॥ पु. २ खं. मोष पु. २ ख. १७-१. । ६-८.। मोदक पु. २ खं. ६-४.। यथोक्त पु. १ ख. १०-११ । मोहयित्वा पु. २ ख. १८-२.। यद् पु. १ खं. १-३. १८. २१. २४.। मौर पु. १ ख. २२-७.। खं. २-६ (२).। खं. ३-१.। खं. पक्ष पु. २ खं. १२-१७. । खं. ५-५. । खं. ७-५.। खं. ९-८.। ११-२९. । खं. १०-८. (५). ९. ११. १५ पत्पमाण पु. २ खं. ४-१. । (३).। खं. ११-९. १२-१४. २०. 1 यनत्र पु. १ खं. १-२..। खं. १२-५.। खं. १३-४ (२). ७. पजमान पु. १ स. १०-४.। खं. १४ (२). ८ (२). ११. १२. १३. १४. १२.। खं. २१-२ (२). ॥ पु. २ १८ (२).। खं. १४-५ (२).६.1 खं. सं. २-७. ११. । खं. ४-५. । १६-१.९. सं. २०-४.। खं. २१- ख. ९-४. । खं. १६-४. । ६ (३). ७. ! खं. २२-३ (५). ११ यज्ञ पु. २ ख. ८-४. । (३). १५ (३). १७. १८. २०. । यनाविक्षेपिन् पु. २ खं. १४-२९. । खं. २३-१८. ॥ पु. २ ख. १-१३. यक्षिय १४. । खं. २-१५. १८. 1 खं. ६- पु. , खं. ६-३.। खं. २९- ११. ॥ पु. २ खं. १-१३. । ५.। खं. ७-४ (२). । खं. ८-४ यज्ञोपवीतिन् पु. १ ख. २२-२. । (४). । ख. ९-२ (२). । खं. ११- ४-५. ११.। खं. १३-६ यत्र पु. १ खं. १३-१५. ॥ पु. २ खं. (२). ६. । खं. १४-२६ (२). । खं. १५- ७-५. | खं. ९-४. । २.६.। खं. १७.१ (३).। ख. १८- यथा पु. १ खं. २-१३. । खं. ३-१.।। वं. १०-१०. १५ (२). १७.। । २ (१५). ४.। वं. २२-१७ (२). । वं. २३-२२.। । यदा पु. ६ सं. १९-३. पु. २ खं. ४-६०. । वं. ११-१६.। यदि पु. १ ख. १-१४.। खं. ३-१. सं. १८-४ (२).। सं. ७-१०.खं.९-२३. सं. १३- १६-१७॥ पु.२ सं. २-१६-२०.। , यथादेवत पु. २ खं. ४-६. ।

·[२४४] श्रीमत्रायणीयमानपत्यसुत्रगताःगदाः। । खं. ९-११. सं. ११-६. खं. १५-युवन् पु. १ खं. २२-८. 1 १. ४.५.६.। युप्मद पु. १ खं. १०-१५ (२). १७.। यम पु. २ खं.९-१३. खं. १२-१३.1 खं. ११-२१ (२). । ग्वं. २२-५. खं. १७~१.। १२. १७ (२). ॥ पु. २ खं. २-२३ यमपुरुष पु. २ खं. १२-१३. । (२). । खं. ४-२ (४). ५. २. । खं, यमराज्य पु. २ खं. १-८. 1 ८-७. ९. । सं. ९-१०. खं. १०- यव पु. १ खं. ११-२. ॥ पु. २ खं. (-११ (८). १३ (३). १५ (१). १-५.खं ३-१०.खं. ७-२. खं. १६ (२). १७. । खं. ११-६ (३). ११-९.। १२. १८ (२). २१ (२). २३. 1 यवीयसी पु. १ ख ७-८॥ खं. १४-१२. १६ (२). । खं. यशस् पु. १ खं. ९-१६.। खं. ९-२७ खं. १७-६ (४) .खं. १८-४ (२) (५).खं. १२-३.खं. १३-७. ८.।। खं. १९-४. खं. २१-६ (२). ८(३). पु. २ खं. १३-६.। खं. १४-३०. । खं. २२-५ (१५). ६. ७. १० (३). यशस्य पु. १ खं. १८-२.॥ १२ (२). १७ (२). ॥ पु. २ खं. यशस्विन् पु. २ खं. १३-६ (२).। खं. २-२३ (२). २४.। खं. ३-६.। खं. १४-३०.॥ ४-५.। खं. ५-३.। खं. ८-४ (३).। यातवे पु. २ खं. ७-५. । खं. १०-८.११ (८). १३. १५ यान- पु. १ खं. २-१९. । (३). । खं. ११-१२ (३) १३. १८, याम्य पुं. १ खं. ४-१६.। १९ (२). (३) खं. १४-१६ (२). २६ यावत् पु. १ खं. २२-२०. ॥ पु. २ खं. (३). । खं. १५-६. । खं. १६-३. १०~२. | खं. १३-५. ४.खं. १८-२ (१५). । युक्त पु. १ खं. १०-९. ।। पु. २ खं. यूप पु. १ ख. ३-४.॥पु.२ खं. ५-२.! युक्ति पु. १ खं. ४-२-1 यूपकेशिन पु. २ खं. १४-२९. । योक्त युग पु. १ खं. ८-११.। खं. १०-७.! पु. १ खं. ११-६.। युगधार पु. १ खं. १०-४.। योकपाग पु. १ खं. ११-२०, । खं, युज् पु. १ खं.४-३.। १४-१६.। युज्यमान पु. १ खं. १३-२. 1 योग पु. १ खं. ४-२. ३. ॥ पु. २. ख, युझान पु. १ यं. ६-२. । खं. २३-६.। ११-१९.। युवति पु. १ खं. १४-१६. । योजयित्वा पु.१ ख.५-३.. ग्वं. १०-१..

·श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताः शब्दा' (२४५] (४). योनि पु. १ खं. ११-२०.॥ पु. २ ख. राजपुत्र पु. २ खं. १४-१४. । ११-१८. खं. १५-६.। खं. १८-२ | राजवान्धवी पु. २ खं. ७-१. 1 राज्य पु. २ ख. १४-१४. । रक्त पु. २ स. १४-२८ (२). । रात्री पु. १ ख ४-१०. । खं. ५-४ रक्षस् पु. १ ख. ११-९.। खं. २२-७.।। (२). । खं. १८-१०. ॥ पु. २ खं. रक्षोहन पु. २ खं. १८-२० । (-४ (२).। रजनी पु. २ खं. १३-६. । रायस्पोष पु. १ खं. ९-२७.। खं. १.- रजःसुवासिनी पु. १ खं. २-१९. । १५.। खं. ११-१८. ॥ पु. २ खं. रखा पु. २ खं. ११-१९. । ८-४.। रत्न पु. १ खं. २०-३. । राष्ट्र पु. २ खं. १३-६.। स्थ पु. १ खं. १-६. । खं. ७-१२. । राष्ट्रभृत् पु. १ खं. ९-९. । खं. ११- सं. ८-११.। ख. १०-७.। खं. १३ १४. १५. । ३. ४.। खं. १४-५.। रिपु पु. २ खं. १६-३. । रथमध्य पु. २ खं. १३-६.॥ रिप्रवाह पु. २ खं. १-८. । स्याक्ष पु. १ खं. १३-१७. । रिष्टि पुं. १ खं. १३-१५. । रथाङ्ग पु. १ ख १३-१७ । रुच् पु. १ खं. १-२३. । रन्धयित्वा पु. २ खं. ९-८.! रुच्यर्थ पु. १ खं. १-१०. । रयन्ती पु. २ ख. १-१४. । रुद्र पु. १ खं. ४-१३. । ख. ९-१३ रयि पु. १ खं. १०-१०. खं. १४-१६.। (२). २३.1 खं. १३-१० (२). ११. रशना पु. १ खं. ११-२३. ॥ पु. २ १२. १३.१४. ॥ पु. २ ग्वं. ३-५.! खं. २-२४.। ग्वं. ५-३.। खं. ८-६. वं. १०-२. रश्मि पु. १ खं. ११-२३. ॥ पु. २ ख. ७. 1 खं. १५-६.1 रुद्रिय पु. १ खं. १०-10. । २-२४.। रस पु. २ वं. ४-१०. खं. ११-११. स्पती पु. २ खं. ७-१. । रूप. पु. १ वं. ७-६. ७.॥ पु. २ वं. १४-३. ३०. वं. (-२.४. रूपवत् पु. २ बं. ११-३०.1 सं. २१-६.१०. ॥ पु. २ खं. १-७. रेतम् पु. १ वं. ३-४.। . ४-१५. 1 कं. ३०-१६ ().. रेवतीपु. २. १०-5.वं. ११-१. रहस्य पु. १ ख. २३-२१. । रात पु. २ खं. १०-७. । राजन् पु. १ ख.९-१.सं. १०-१०. सं. ११-१७. । सं. ११-२६. । राजन्य पु. १ खं. २-२.६.।

·रे - [२४६] श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगना गन्दा.। पु. २ खं १५-६.। वनस् पु. २ खं. ९-५.। रोचना पु. २ खं. १४-२३. वचन पु. १ ख. २-१९. 1 रोहिणी पु. १ खं. ७-५. खं. १४-६.। वचनी पु. २ व. १३-६.। रोहित पु. १ खं. ११-१९.. खं. १४-७.! : वणिक्पथ पु. २ खं. १४-२० । रोहितक पु. २ खं. ३-४.। वणिज् पु. २ खं. १४-२० । रौद्र पु. २ खं. २-१९./ खं. ५-१.1 वत्स पु.२ खं.३-१३. खं.११-१२. रौपिदश्व पु. २ खं. ७-१. ! वधू पु. १ खं. २-१८. । खं. ११- लक्षण पु. १ खं. १०-१.।। पु. २ खं. (२). १९.। खं. १४-७. खं. १२- २-१.। १. । खं. १३-१७ (३).। लक्षणवत् पु. २ खं. १४-१४. १५. १६.. वनस्पति पु. १ खं. १३-६. ।। पु. २ लक्ष्मी पु. २ खं. १३-६ (२). 1 खं.४-१०.। खं.६-४.खं. १०-८.1 ललाट पु. २ ख १४-२६. । खं. १२-१.. लवण पु. १ खं. १-१२. खं. २-२१.1 वपा पु. २ खं. ४-५ (३).। खं.९-४ लाज पु. १ खं. ११-१२.1 (२). १२.। लाजा पु. १ खं. ११-२. ७. १०, ११. वपाश्रपणी पु. २ खं. ४-३. । १७.॥ पु. २ खं. ६-४.। वपाहोम पु. २ खं. ९-११. । लाजाधारी पु. १ खं. १०-१.। खं. ११- वप्तृ पु. १ खं. २१-७. । १०. । वर पु. १ खं. ३-२.1 खं. ११-२७.। लिप्त पु. १ खं. ३-४.। खं. १७-१.। खं. १८-५.। खं. लेख पु. २ खं. १४-६.। २१-१२. खं. २२-१६. ।। पु. ९ लोक पु. १ खं. ११-२०.खं. १३-६. खं. ११-१९.। लोमतस् पु. १ खं. ११-१९. | खं. १४- वरुण पु. १ खं. १०-१०. १५. / खं. ११-२. १३. २०.। खं. २१-२. लोमत्वगाच्छाद पु. १ खं. ३-६. । ६. ८. १०. खं. २३-२७. ।। पु. लोट पु. १ खं.७-९ (२). ॥ पु. २ खं. २ खं.६-१.। खं. ८-४. । खं. १४-४.॥ १०.८.खं. ११-१७./खं. १२-१४.! लोहिताश पु. २ खं. १४-२९. । खं. १४-२६ (३). लोहायस पु. १ खं. २१-७. । वरुणपुरुष पु. २ खं. १२-१४.। वंग पु. २ खं. ११-१४ (२). १५.1 वर्चम पु. १ खं. ११-१२.1 खं. १८- वक्त पु. १ खं. ४-४ (२). ८ (२).। ४. | खं. २१-८ (२).। .

·३४-३०.। वर्ष मा दलीक श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगता. शब्दा । [२४७] वर्ग पु. २ ख. १-१५. । ख. ४-२. । ११.१२.ख.८-६.ख. ९-२.६. ख. १३-५.॥ २२. । ख. १०-१. ७ (२) । ख. वर्ण पु. १ ख. २२-१०. ॥ पु. २ ख. ११-२. ८. ११.१९. । ख. १२.२. ५. । ख. १३-३. १७ (२). १९.। वर्णवत पु. २ खं. १४-३०.। खं. १४-६ (२). ७. १२ (२). १४.। पु. १ ख. २-६.। ख. ४-६. ११.। ख. १५-१. । खं. १८-१. । ख. स. २१-१३. । ख. २०-२. । ख. २१-१३. | स्त्र. पु. १ खं. ४-१.॥ पु. २ ख ८-६.। २२-१. २०. । ख. २३-९. १७.॥ वर्षीयस् पु. १ खं. ९-६.। पु. २ खं. १-७. १३. । ख. २-१.४. वर्जन पु. १ ख. ९-८. २०. खं.३-१२.। ख.६-४ (३).। पु. १ खं. ४-६. । ख. ९-१ । ख. १०-५.। ख. वसन पु. १ खं. २२-१६. । ११-४. १६. । व. १३-३. ८. वसन्त पु. १ खं. ११-१५. ।। पु २ ९. । ख. १४-२८. व १५-३.६ व. ३-१०. १२. । ख. ८-६. । (११). । व.. , (२). । वसाहोम पु. २ खं. ४-१०.। वाग्यत पु.२ व.-..| वसु पु. १ खं. २-१२. । खं. ९-२३.॥ । वाच पु. १ २. -2 (२). ८ (२).। पु. २ खं. ७-८. | खं. ८-६. । ख. । ग्व. १०-१.........। ११-१३. । ख १३-६. ग्य. २२-१०. . ५.२ .:-:.। F..-1. दामिनीवत ए. ...-.IT. वसुमत् पु. १ ख. २-१२. । वसुवीर्य पु. २ ख. ११-१३ । वाणान...-. । वस्व पु. १ खं. ११-६.। दाणी पु... बहतु पु. १ ख ११-१२.६ १३.६.! दाए वहन पु. १ ख. १०-७.। दहन्ती पु. १ सं. ११-६ ॥ ए. वं. १५-७. वापु. , ....:.:-... (३). २०.IN : -1... । ख. - वामिन ६ ३ . - -- : . (१)() ! ६-६ ().।

·। [२४८] श्रीमत्रायणीयमानवग्यसूत्रगता: शब्दाः । वावृधान पु. १ खं. ३-२.। विन्दत् पु. १ खं. २१-१०. । वासस् पु. १ खं. २-११. १७. । खं. विम पु. २ खं. १७-१. । ५-२, ६. । खं. ९-२६. २७. । खं. ' विभज्य पु. १ खं. ११--१०. । १०-६. ८ (३).। खं. ११-४.२०. । विभाजयत् पु. २ खं. १-७. । ख. १३-३. । ख. १६-१. । खं. : विमल पु. २ ख. १४-३१. । २०-२ (६). । खं. २२-३ (३). । । विमुख पु. २ खं. १४-२९. । खं. २३-९. १७.॥ पु. २ खं. ७-२. ' विमुच्य पु. १ खं.२-४. । खं. ४--९. खं. १३-४. । खं. १४-२८. । विरज पु. १ खं. २-२. । वास्तोष्यति पु. २ खं. ११-१९.४) । विराज पु. १ खं. ९-७ (३). ॥ पु. २ खं. ८-६. | खं. ११-१४.1 वास्तोष्यत्य पु. २ खं. ११-१९. । विरूपाक्ष पु. २ खं. १४-२९. । वाहन पु. १ ख. १२-४. । वि पु. १ ख. १-१८. २१. । ख. २-४. विवाह्य पु. १ खं. ९-१.। विवाह पु. १ खं. ७-६. । खं. ३-६. । खं. ४-९. । विम् पु. २ खं. ११-७. । खं. ५-१. । खं. ७-७. | खं. विश्व पु. १ ख.६-२.। खं. १०-१५. ९.२७, ख. १०-१५.ख.११-२३.। ख. ११-१६.। खं. १४-१६. । खं. १३-१८ (२). । खं. १४-१५. खं. २३-६. ॥ पु. २ खं. १-६. । १६.। खं. २२-६. ॥ पु. २ ख. खं. ३-११. । खं. ७-१.। खं. (- २-२४(२). । खं. ६-१.।खं. ७-१. ६.। ख. १७-१. । । खं. १२-२.| खं. १३-१.। खं. विश्वकर्मन् पु. १ ख. १३-१५. । १४-१. २०.। ख. १५-६. । खं. विश्वतस् पु. २ खं. ८-६. । १६-५. । खं. १८-२. 1 विश्वरूप पु.१ खं.१३-६. । पु.२ खं.१३.६. विज्ञान पु. १ ख. ७-९. । विश्ववेढस् पु. २ खं. १५-६. । विनेय पु. १ खं. ११-१. । विश्वाविभ्य पु. २ खं. ७-८. 1 वित्त पु. १ खं. ७-६. ७. । । विश्वाहा पु. १ खं. १३-१५. । विद्या पु. १ खं. ७-१ (२). ६. ७. । विश्वेदेव पु. १ खं. १०-१६. । ख. विद्युत पु. १ खं. ४-६. ११. || पु. २ १४-१६. । ख.१८-४. / खं. २२- खं. ८-६.. ५. १२.॥ पु. २ ख. १२-२.३.११. विद्योतमान पु. १ खं. ४.-६. । । खं. १४-२६. । खं. १५-१. ६. । विद्वम् पु. १ ग्वं. ३-१. वं. २२-१८. विष्टर पु. १ खं. ६-२. । ख. ९-८. विनायक पु. ख. १४-१.१४. २९.। १०. ११.।

·देव पु. १ खं. १०-१९. । श्रीमैनापणेषमानवगृपस्वगता. शब्दा । [२४९] वि-गु पु. १ सं. ११-६८.। ख. २१- | वेषणा पु. १ खं. ३-६. । १०.॥ पु. २ सं. ६-४.। सं. १४- वै पु. १ खं. १३-१५.। खं. १६-१.1 २६ ।सं. १५-१.। खं. १८-२. ४.। खं. १७-५. । खं. १८-६. । ख. निसाय पु. १ खं. ११-२०. । खं. २२-१८. ॥ पु. २ खं. ७-१. । १५-१६.। वैणु पु. १ सं. १३-१५. । विहारार्थ पु. १ खं. १-९.। वैतस पु. १ ख. २३-१६. । विडू पु. १ ख. १३-५. । वैतहव्य पु. २ खं. ७-१. । मेर पु. १ सं. १४-६. ॥ पु. २ सं. वैश्य पु. १ ख. २-३. ६. ! ११-१६. १८. । खं. १८-२. । । वैश्रवण पु. २ सं. १४-२९ । वोरन्न् पु. १ खं. १४-६. । वैश्वदेव पु. २ सं. १२-१. । नरभू पु. १ खं. १०-६. । वैश्वानर पु. १ खं.३-२.सं.१३-१८.॥ पु. १ ख. ७-९. सं. १३-११.। पु. २ सं. ८-६ (२). । खं. १५-६. । सं. २२-११.। वैपुक्त पु. १ सं. ४-१२ (२). ! मृत पु. १ सं. ९-३. । व्यतिहत्य पु. १ ख. (-८.1 वृत्ति पु. १ खं. १-२.। व्याख्यात पु. १ सं.४-१४. सं. ५- न पु. १ खं. ११-८. । ७.। खं. १४-१३.। सं. २२-१९.1 वृद्धगर्भा पु. २ सं. १८-२.। खं. २३-२२. २४. २६ (२). ॥ इवधवत् पु. २ ख. १५-६. । पु. २ खं. २-३०. । सं १-१२. । कृष पु. २ ख. ७-१.। खं. ७-११.। सं. ९-६.। वं. वेणुषत्र पु. २ खं. ३-१२. । ११-१६.॥ पेतस पु. २ खं. १-१३. । व्यान पु. १ खं. ९-२९. । वेद पु. १ खं. ४-४. ८ १८. । सं. व्याहति पु १ सं. ६-३. व. १ :- १७-५.सं.२२-१७ (२) १८. 1 २१.। स. २२-१३. ॥ .. वेदपाठिन् पु. १ खं. २-१.. २-२३. १५-१.३.। १.१६-१८.! वेदिलोष्ट पु. १ खं. ७-९.! वेघाहति पु. १ ख. ६-२. ॥ . द्वन्दु. ६ . १२-1. ॥ . सं.११-३.। लं. ६-४.। बन्न.२२. १२-१.! देभन पु. ६ सं. ११-६. । १२- .::-:. ::- १८.सं.२६-६.५.१२.२६ (२).! व्योमन . ११.। ३२ ·[२५] श्रीमत्रायणीयमानवगृधमूत्रगताः गदा । व्रतचारिन् पु. १ खं. १-१.। गरटू पु. १ ख.९-२७.ब. १०-१६. व्रीहि पु. १ खं. ११-२. ॥ पु. २ ग्वं. खं. ११-१२.। खं. १७-१. 15 ३-१०. खं. ७-२. खं. ११-९.1 १८-६. विं. २२-११ (६). १२. शकल पु. १ खं. १७-४. । पु. २ खं. ३-५-१०-१२. । शकुन पु. २ खं. १७-१.॥ ५-१.। शक्र पु. २ खं. ११-१४.1 खं. १३-६.। गरेपीका पु. १ ग्वं. ११-८. । शग्म पु. २ खं. ११-१९. । गमन् पु. २ खं. ८-६.1 शत पु. १ खं. ७-१२. खं.९-२७.1 गुलली पु. १ खं. १२-२.सं.१५-१. खं. १०-१६.। खं. ११-१२. । गलाका पु. १ खं. ११-९.1 पु. २ वं. खं. १७-५.। खं. १८-६.। खं. १-५.। २२-११ (६). १२.। गल्मलि पु. १ खं. १३-६. । शतक्रतु पु. १ खं. ८-११. 1 गप्पिञ्जर पु. १ खं. १३-११. । शतधार पु. २ ख. १४-२६.1 शाखा पु. २ खं. १-१३. । खं. ६-४.1 शतरश्मि पु. १ खं. १९-४. ॥ पु. २ खं. ७-७. । खं. १४-३१.1 शाखोदकधार पु. १ खं. १०-४. 1 शतसाहस्त्रसंयोग पु. २ खं. १३-९. । गाद पु. १ ख. २३-२०.1 शब्द पु. १ खं. ४-६. गामित्र पु. २ खं. ४-३. । शम् पु. १ ख. ५-६.। खं. १०-६ शालकटकट पु. २ खं. १४-२. २७. । २)- 11 - पु. २ खं. १५-६. । खं. गालाग्नि पु. २ खं. १-१.. १७-१ (३).. शालि पुं. २ खं. १३-३.। शमीपर्ण पु. १ खं. ११-१०.। शिखान पु. १ खं. २-६. । शमीमय पु. १ खं. १०-५. । खं. ! शिरस् पु. १ खं. २१-७. । :११-२२.1 शिरोमणि पु. २ खं. १-१०.। गमीशाखा पु. १ खं. १५-१. ॥ पु. २ शिव पु. १ खं. १०-६.सं. १२-३-४ खं. ७-३. 1 खं. ११-१०. । (३) .खं. १३-१८. खं. २२-१०.] शम्या पु. १ खं. १०-५. ७. । पु. २ खं. ७-४. (२). खं. ८-६. शम्याणि पु. १ खं. १३-१७. । (४). खं. १७-१.। शयन पु. १ खं. २-१९. । शिष्टा पु. २ खं. ११-१५. । शय्या पु. १ खं. १-४.1 खं. २-१९.1 शुक्र पु. १ खं. १९-३. / खं. २२-११.1 शंयोस् पु. १ खं. ५-६.॥पु. २१५-६.|| शुक्रिय पु. १ खं. ४-१४.।

·११. । सं. होल्क पु. १ ख.-११. । त. १४-२८. । होप शेल. बोणित सोमन श्रीनेत्रायणीयमानवतसूत्रगता. गन्दा. [२५१] शुक्ल पु. २ खं. १४-२८ (२).। ४-५. । खं. ७-१. शुक्लपक्ष पु. २ ख. १३-२. । । ख. १०-२. । खं. ११-१९. । शुचि पु. १ ख.२-२. ११. खं. ६-२.। खं १३-६.सं. १६-१.सं. १८- सं. १०-७. १२.॥ पु. २ खं. १-३.। २-४. । व.६-३.४.। श्रद्धा पु. २ खं. १३-६. । शुचिगद पु. १ खं. १९-३.! श्रवण पु. १ ख. ४-१.। सं. ७-५. । शुद्ध पु. २ खं. १-१३.। अविटा पु. १ खं. ७-१. । दुनासीर्य पु. १ खं. ४-१६. । श्राद्ध यु २ सं. ९-९. । दवा पु. २ ख. १६-६. । श्राद्धकरस पु. १ ख. ५-७. ! सूर्य पु. १ खं. ११-७. १०. ॥ पु. २ श्रावणी पु. २ खं. १६-१.। श्रित पु. २ ख. ७-५. । गुल्गव पु. २ खं. ५-१.। श्री पु. १ व. ९-१६ ( . । म. श्त पु. २ खं, २-४. । १०-११. । ' . (-६.16. एग्वत् पु. २ खं. १८-२. । ११-६ (५).. वृध पु. १ खं. ५-५.। श्रत ...-१८.. पु. १ खं. ५-७. । खं. ११-८. ।। अनि पु. .--...".:-... पु. २ खं. ४-१०. १२.वं. ५-५. । सं. ९-६. । ख. १२-२०. । पु. २ ख. १२-१७. । पु. २ खं. ५-३.। पु. १ व. २-१७.। मान पु. १सं.२-१ .. ? - .. मामलोट इ. स. ५-६. :.. द. . . . .:- ( - . F . . . . M . 4 -- . + . ar 5 २ .

·[२५२] श्रीमत्रागणीयमानालामुगनाः गन्दाः । श्वोभृत पु. १ वं. १४-११. ॥ पु. २ मंवत्रण पु. १ नं. २-१९.। खं. १३-४.॥ संविदान पु. १ खं. १४-१६ । पु. पत्रिंगत् पु. १ खं. २-६. । नं. १८-२.। पडह पु. १ खं. २२-१५. । संपर्ग पु. २ नं. १५-६ (१).! पट्टच पु. १ खं. ४-१६. । संमृज्य पु. १ बं. १६-१ । पड्डोत पु. १ खं. २३-२.। मम्तीर्ण पु. २ ग्वं. २-८ (२).। पाडात्र पु. २ खं. १५-३. । मंम्पृश्य पु. १ ख. १-२४. । पप् पु. १ खं. ६-२. । सं. ९-१. । संहतकेग पु. १ खं. १-२.। खं. ११-१८. | खं. १५-१. । खं. मकाय पु. १ खं. ४-१५. खं. ११-१.।। २३-६. १५. ॥ पु. २ खं. १३-८.1 पु. २ खं. १२-४.। खं. १८-२. (२).। सरत् पु. १ खं. २२-१४. ॥ पु. २ पष्ट पु. १ खं. २०-२. । खं. २-२०.। पष्टी पु. २ खं. १३-६. (५).। सक्तु पु. १ खं. ११-२३. ॥ पु. २ खें. पष्टीक्ल्प पु. २ खं. १३-१.1 १६-१. ३. | खं. १७-१.। पाडाहुत पु. २ खं. १८-१. ४. । सखि पु. १ खं. ११-१८. । पोडश पु. १ खं. २१-१३. । सखी पु. १ खं. १२-४.॥ संङ्ग्राम पु. १ खं.-६.। सरुय पु. २ खं. ११-१९. । सङ्घ पु. २ खं. १०-६. । सजाता पु. १ खं..११-३. । संज्ञप्त पु. २ खं. ४-५.। सजुप् पु. २ खं. ३-११ ( ४ ).। संज्ञप्यमान पु. २ खं. ४-४. । सत्य पु. १ खं. ४-४. ८.। खं.९-१६.॥ संतूल पु. १ खं. ११-८. । पु. २ खं. ४-५. | खं. ९-१.. संमिता पु. १ खं. २-२. ॥ पु. २ खं. सत्यधर्मन् पु. १ खं. ११-२०. । १४-२६.) सदस्य पु. १ खं. ९-३. । संमील्य पु. १ खं. ४-१४.। सदा पु. २ खं. ११-१९. 'खं. १४-२६.। संमृज्य पु: २ खं. २-९.। सदृश पु. १ खं. ९-८. | संयुक्त पु. १ खं. १-३.। सद्यस् पु. १ खं. २२-१५.॥ पु. २ खं. संयोपयत् पु. २ खं. १७-१. 1 १४-२७. । संघत्सर पु. १ खं. १४-१४. खं. १८ सन्नद्धा पु. १ खं. ११-६. । ८.। खं. २२-१५. । खं. २३-१. । सन्तता पु. १ ख १४-४. । पु. २ खं..६-४ (२-). । सन्ततिहोम पु. १ खं. ११-१४. १५.। संवनन पु. १ खं. १४-१२. (२).। सन्दगि पु. ११-१८.। - ·तं. २३-६.। मित्रायणीमानागृपस्वगता शन्दा. 1 [२५३] सन्धि पु. १ सं. १४-१.। समान पु. १ खं. ८-१०.खं. ९-२५. सन्ध्या मु. १ ख. २-१.। ख. १२-६. ।। पु.२ खं. ११-२०. सं. मलहन पु. १ ख. ११-५. । १३-७. खं. १५-७.खं. १८-३.। मनिहित पु. १ खं. २२-२०. । समानदेवत पु. १ खं. ४-७. । सपलग पु. १ खं. १५-१. ॥ पु. २ ख. । समानवर्णा पु. १ ख. ७-८.। ७-३. । खं. ११-१०.। समाप्त पु. १ खं. २३-११. । सतन पु. १सं. ६-२.। खं ११-१८ । समाप्ति सं. पु. १ खं. ४-१८. । १४-९. । पु. २ खं. ७-१.। समायम्य पु. १ खं. ११-५. । मतपद पु. १ खं. ११-१८. । समारोप्य पु. २ खं. १-७. । सतन पु. १ खं. ६-२.। ख. २२-१। समिध् पु. १ खं. १-१५. १६ (२). । ततमुल पु. १ खं. १-२.। खं. ३-४.। खं. ६-३ (२). । खं. समर्षि पु. २ खं. १४-२६. । ११-२२. २४ (२). ॥ पु. २ खं. सतहोत्तृ पु. १ खं. २३-२.। २-२५ (२).। सम् पु १ ख. १-५. १६.। खं. ४-६.। समीक्षमाणा पु. १ खं. १०-१३. । तं. ५-५.खं.७-११.खं.९-२७.। समीप पु. २ खं. ६-४. । सं. १०-४. ८. १२. १९ (२). ।खं. समुञ्ज पु. १ खं. ११-८. । १९-६ (४). १५.। खं. १२-१. ४ समुत्पात पु. २ खं. १५-४. । (२). सं. १३-४. १७. खं. १४-६. : समुत्पूय पु. २ खं. १०-२. । १६-२०. खं. १८-६.। खं. १९- समुद्र पु. १ खं. ११-२२. । खं. १३- १. सं. २०-४. सं. २१-९.खं. १५. ।। पु. २ खं. ८-६.।खं. ११-१८. २२-२ (२). ३. १४. २०. । ख. समुह्य पु. १ खं. १०-२. ।। पु २ खं. २३-१८. ॥ पु. २ ख. २-७. १३.। २-५ । सं. ४-५. । ख.६-५. । खं. ११- समूल पु. १ खं. १२-२.॥ पु. २ खं. ४, ८. १७. । खं. १४-३१. सम पु. १ खं. १०-१७. खं ११-१०.॥ समृद्धि पु. १ खं. १०-११.॥ पु. २ पु. २ खं. २-१४.सं. ७-१.४.। खं. २-१३. ६.। समन्त पु. १ ख. २२-७. । सम्पात पु. १ खं. ११-१२. । समवसाद पु. २ ख. ११-३. । सम्पातिक पु. १ खं. १२-१७.। समाधाय पु. १ खं. १०.६.सं. १३.१७.। सं. २३-१५. ।। पु.२ सं. ६-४ । मन्भार पु.२९.१-१५.सं.१४-२६. - .

·। ---- पु. २ खं. १--९.। खं.१३-६.सं. [२५] गीतामनीमान TATA । सम्यञ्न पु१सं. ११-८. गं. २६.२.1 गगन पू. गं. १-५.गं.१४-२५.! सरण पु. १ सं. २-१९. । सम्म पु २ . ६-४.सं. १४-२९. सरमा पु. २ सं. १-१४. । मनना पु. २ सं. १४-३०. । सरस्वती पु. १सं. ४-२.म. १०-१५./ मनवीर पु. २ गं. ७ ... खं. ११-१८.सं. २२-१ || पु. २ सामात्य पु. २. १०-४. मं. १६-१.1 खं. १०-७. सं. १८-२.। सर्वोषधी पु. २.६-४. मं. १४-२५./ सरस्वत् पु. १ सं. ४-२. । पर्षप पु. २ सं. १४-२७.। सरीसृप पु. २ खं. १८-२. । सवितृ पु. १ स. २-३. मं. ४-४. ८. सर्प पु. २ खं.७-३. ४. सं. ११-१०. स. ५-२. । मं. १०-१५. (३).। खं. १६-१. ३. (१०) ख. ११-२०.स. २१.२-६-८-१०./ सर्पबलि पु. २ खं. १६-३...। सं. २२-५ (४). | पु. २ खं. १-६. सर्व पु. १ खं. १-११.। खं. २-६.1 खं. ८-६.। ख. १०-७. 1 खं. ९-२४. । खं. १२-४. । खं. सव्य पु. १ खं. १७-६ (२).। १३-१५ (३). 1 खं. १५-१. खं. सगल्कदण्ड पु. १ खं. १-२. । २२-६.१४. १८. 11 पु. २ खं. ७. संसृज्य पु. १ खं. ११-१०./खं. १६-१.॥ १. । खं. ८-६. ८. खं. १४-२६. पु. २ खं. १२-२०.। खं. १४-२६. ३०.1 खं. १६-३.। सह पु. १ खं. २-१९.(२). खं. ८-१०. सर्वकामिन् पु. २ खं. १३-६. । खं.१०-१७ (२). । वं. ११-१२ (३) सर्वकारिन् पु. १ खं. १-२. । २०. खं. १२-४-६. ७./ खं. १३-- सर्वगण पु. २ खं. १५-६. । १५-१७. १८. १९. सं. २३-२.॥ सर्वगन्ध पु. २ खं. ६-४.1 खं. १४-२५. सर्वजट पु. १ खं. २-६.1 १७-३. । खं. १८-२. । सर्वतस् पु. १ खं. ९-१३. । खं. १४ सहपुत्र पु. १ खं. १८-३. । १० । खं. १७-५. ॥ पु. २ खं. सहमान पु. १ खं. १४-१६.। ११-३.११.। सहमाना पु. १ खं, २२~७. 1 सर्वतोमुख पु. २ खं. १४-२८. । सहसावन् पु. २ खं. १६-३.1 सर्वत्र पु. १ खं. ४-२.। खं. ८-९. । सहस्राक्ष पु. २ खं. १४-२६. । खं. ११-१८. ॥ पु. २ खं. २-३०. सहिरण्य पु. १ खं. ८-७. ॥ पु. २ खं. खं. ८-५.। खं. २४-२६.। सर्वमृत पु. २ खं. १३-६.। सांवत्सर पु. २ खं. १०-७. । ग .

·. श्रीमैत्रायणीयमानवगृधनगता शब्दाः । [२५५ सास्पर्शक पु. १ खं. १-११. । । सुपुत्र पु. २ खं. १८-४.। साधु पु१ख. २-७ । सुप्रनस् पु. २ ख (-४.। सामन् पु. १ खं. १०-१५. । सुलुनास्त्व पु. १ खं. १०-१५. । सायम् पु. २ खं. ३-१. । खं. १०-३.। सुभग पु. १ ख. १०-१५. | खं. २२- सायंप्रातर पु. २ खं. १२-१. । सावित्र पु. १ ख.८-९.। खं.९-८.१३ । सुमङ्गली पु. १ ख. १२-१.। ख. १३- सावित्री पु. १ खं. ४-५. ९.। खं. ५ १७. । पु. २ ख. (-४. । ३. सं. २२-१३.। सुमनस् पु० । खं. १०-६. सं. १४- सिकता पु. १ खं. २३-९. १७. । ६ (२). ॥ पु. २ ख. ११-१६. सिद्ध पु. २ खं. १२-१. । १७ । ख. १३-६.। सिद्धि पु. २ खं. १३-६. । सुमनस्यमान पु० १ सं. १२-३.1 सिनीवाली पु. २ खं. १(-२. । सुमृडीक पु. : खं. १२-१८. । सिन्धु पु. १ खं. १३-१५. । सुमेधम् पु. १ ग्वं.१-१८. । तोता पु० २ खं. १०-७. । सुरदेविन पु. २ ख. १८-२. । सीयायज्ञ पुल २ खं. १०-७. । सुराधम् पु. २. (-५. । सीतालोष्ठ पु १ खं. ७-९. । सुरामान पु. २ सं. १४-२८. । सीनन्त पु. १ खं. १२-२. । सं. १५- . सुवर्चम् पु. १ ख ९-२६. स. १०-६.। १. 1 पु. २ ख. १४-२६. । सुवर्ण पु. १ रू. २०-३.। सीस पु. २ खं. १-१० ( २ ). । सुवामम् पु. स. २२-८. 1 सकिंशुक पु. १ खं. १३-६. । | सुवीर पु. ९ २. ८-१. ॥ सुकुल पु. १ खं. १२-१. । सुवीर्य पु । रु. १०-१२.बं. १३- सस्त पु. १ खं. ११-२०. । s. ८.। सुचक्र पु. १ खं. १३-६. । सहत पु . १३-६.। रुचक्षन् पु. १ सं. ९-२५. । ६.१-६.! सुचरितिन पु. १ खं. ७-१.। प्रदः २-15 (.) सुचेतुना पु. २ स. १५-६. । :-.-.. सगन् पु. १. २१-७. । समय इ. ! सं. 1-: । जानन दु. १ नं. १३-६६. ए. वं. ४-२.२.२.११-६.८. सुरेनन् . .-:. सदोवा पु.

·श्रीमनायगीगमानाचमनगता: गन्दा । सूकर पु. २ खं. १४-११. । सोपध पु. १ सं. १४-६.. सूतवे पु. २ खं. १८-२. ४ (२). । म्तन पु. १ खं. १७-७. । सूपरक्रोडिन् पु. २ खं. १४-२९. । म्तनयत पु. १ ग्वं. ४-६.। सूपस्थल पु. १ खं. २२-१३. । म्तनयित्नु पु. १ खं. ४--११. 1 सूर्य पु. १ खं. ४-२ (२). । ख. ४- स्तोम पु. १ खं. १-१६. | खं. १०-२. १६.। खं. ९-८. खं. १८-४. खं. ११. ।। पु. २ खं. २-५. । १९-३. 1 खं. २१-६. ॥ पु. २ खं. स्त्री पु. १ खं. १-८. ११. । खं. १०- ३-२.। खं. ७-५. । सं. (-६. 1 १०. १५. ! खं. १४-१० ।। पु० २ खं. १४-२६.. खं. १०-४. । खं. १४-१६. १७.! सूर्यत्वच् पु. १ खं. ८-११. । खं. १५. ६ (२).! सूर्यपूजा पु. २ खं. १४-३१. । स्त्र्यादिव्यत्यास पु. १ खं. १४-१६. । सूर्या पु. १ खं. ११-१२. | खं. १३-६.1 स्थण्डिल पु. १ खं. १०-१. ॥ पु. २ सृत्वरी पु. २ खं. ७-१.। खं. २-१.. सेना पु. १ खं. १२-२. । स्थान पु. १ खं. २-१९. । खं. ६-२ सोदक पु. १ खं. १४-६. । (३).। पु. २ खं. ११-१७. । सोम पु. १ खं. १०-८. १०. | खं. स्थापयित्वा पु. १ खं. ७-१०.। .१४-८ (३). खं. २०-६. ॥ पु. २ स्थाली पु. २ खं. १५-६ (३).। खं. १--७. | खं. ३-११. १२. । खं. स्थालीपाक पु. १ खं. १४-११. । खं. ८-६. ख. ९-१३. । खं. १०-७. १९-२. । ख. २०-२. ।। पु. २ खं. ८. 1 खं. १२-३. १५. । खं. १४ २-२. १२. १६. १७. २१. ३०. २६. | खं. १५-६. (२).। ख. ३-३. ४ (२). ११. / खं. सोमपुरुष पु. २ खं. १२-१५. । ४-७. १२.। खं. ६-४. | खं. ७-१. सौमगत्व पु. १ खं. १०-१५. । ७. ११. । खं. ८-४ (२)। खं. ९-१२.। सौभाग्य पु. १ खं. १२-१. । खं. १९- ख. १०-५. । खं. ११-१९. । खं. ४. । पु. २ खं. १४-३१. । १३-६. । खं १८-२ (२). ४. । सौमनस पु. १ खं. १४-५. । स्थिर पु. १ खं. १-२१.४ ख १०-१६. सौम्य पु. २ खं. २-१४.॥ ख. २२-१२.|| पु. २ खं. ११-१२./ सौर्य पु. १ खं. ४-१६ (२) । स्णा पु. २ वं. ११-११. १२. १३. सौवर्चस पु. १ खं. २-१२. । १४. १५. / खं. १२-६. 1 सौश्रवस पु. १ खं. २२-१७. । स्थल पु. १ खं. ३-६. ।

·श्रीमत्रायसोयनानगमगता दाव्दा. । ( २५७ ) लपयित्वा पु. २ खं. ४-५. । म्वर. पु. १ खं. २-३. | खं. ४-४. ८.। स्नात्वा पु. ६ खं. २-६. ११. । खं खं. ५--२. । ख. ९-२३. [सं. १३- १८-३.। १५.। खं. १७-६ (२). । खं. २२- स्तात पु. १ खं. २०-२. ॥ पु. २ खं. ११.।। पु. २ खं. ८-६. । ६-३. 1 खं. ६-३.1 स्वर्वत् पु. २ खं. १५-६. । स्नातक पु. १ खं. ९-१.। स्वशय पु. २ ख. ७-४. । स्नान पु. १सं. २~१०. सं. २२-२. स्वसू पु. १ खं. ९-२३. । सं. २३-१८. पु. २ खं. १३-४.। स्वस्ति पु. १ खं. ६-४ (२)।खं. ११- स्मयन पु. १ सं. २-१९. । ९.। खं. १२-६.। खं. २१-३. ६.! स्पोन पु. १ ख. १०-४. ६. । खं. खं. २२-२ (२). ॥ पु. २ खं. ११- १३-६. ॥ पु. २ खं. ७-२. ३. । १९.। सं. १०-६ (२०).। सं. ११-९. १०.। स्वस्तिक पु. २ खं. ६-४. । सन् पु. २ खं.६-४. ६.खं. १३-४.! स्वस्त्ययन पु. १ खं. १६-४. । लत्तर पु. २ खं. ६-४. । ख. ७-२. । स्वाति पु. १ खं. ७-४.। बुच् पु. २ खं. २-८.९. 1 स्वाध्याय पु. १ खं. ४-१. । व पु. २ ख. २-८-९.१२. । वं. ' स्वाहा पु. १ खं. ४-२ (२). ३ (३).! १४-२७.। खं. ५-४. । खं. ६-२. । खं. १०- व पु. १ खं.२-१८. खं १४-१६.॥ ८ (३). १०.११ (८). सं. ११ पु. २ खं. ११-१८. खं. १८-२. १२. १६.खं. १३-१५ (२). वं. स्वर्मन् पु. १ खं. २३-२.। २३-६. ॥ पु. २ वं.२-१८. २२.। वहत पु. २ खं. १-१०.ख. १६-१.. खं. ३-१. २. ११ (१). । वं. ४- ख. १७-४.। ५. ६.(२) .वं. ७-१(४). स्व. स्वधा पु. २ खं. ९-१३ (३). | खं. ५. सं. ९-४. वं..-२.1 खं. १२-२०.। ११-७. । वं. ११-६ (१२). . स्वधिति पु. १ खं. २१-५.1 १४-२७ (४). । खं. १५..५. वं. स्वति पु. १ खं. १-२२. । स्वपम् पु. २ खं. ८-१. 1 म्वाहाकारान्त पु. १ वं. ६-३. । वं. स्वम पु. २ ख. ११-७ ..] खं. ११-२०.। १८-२.। विस्नु पु.। . ?-?.। . ६-३.! स्वयोनि पु.२ सं. १५-१. ! खं. ९-२९. 1. 15-15.यु.. .

·(२५८) श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रगताः शब्दाः । खं. २-२०. २२.। खं. ४-९. ११. खं. १०-७. । खं..१७..४. ५. ! खं. खं. ६-३.1 खं. ८-७. खं. २०-६. २०-२. ।। पु. २ खं. ११-७.1 'खं.१२-२.३.। हिरण्यगर्भ पु. १ खं. १०-१० । ह पु. १ खं. १२-२. खं. २२-१८.1 हिरण्यपाणि पु. २-खं. १-६ । हत पु. १ खं. ९-२० । हिरण्यप्राकारा पु. २ ख. १३-६. । हंस पु. १ खं. १९-३. । हिरण्यय पु. २ खं. १८-२.। हरिणी पु. १ खं. १-१६.। हिरण्यवर्ण पु. १ खं. २-११.खं. १०- हरित पु. १ खं. २१-९. ॥ पु. २ खं. ७. । खं. १३-६. । १४-२८.. हिरण्यशकल पु. २ खं. १-१६. । हल पु. २ खं. १५-६. । हुत पु. २ खं. ४-८.। हविःशेष पु. २ खं. ३-१४. । हुत्वा पु. १ खं. ६-२.| खं. १०-८.। हविष्मत् पु. १ खं. ५-४.। खं. ११-२३. । खं- १३-१७. / खं. हविष्य पु. १ खं. १२-५. ।। पु. २ खं. ११५-१.खं. २०-२.खं.२१-२.। १०-२ । खं. १३-२.। खं. २२-३. । खं. २३-६. ।। पु. २ हविप् पु. १ खं. २-२१. । खं. ११ खं. २-२०. २४. । खं. ३-६. / खं. २३. । खं. १३-१५.॥ पु. २ खं. ४-५.११.१ ख.६-५. खं.८-७.1 (~४ (२). । खं. १७-१. । खं. १५-१. ३.. हव्य पु. २ खं. १-८.. हृदय पु. १ खं. १०~१३. खं. १८-६.। व्यभुन् पु. २ खं. १३-६. । ख. २२-१०॥ हव्यवाहन गु. २ खं. १-७. । हृदयदेश पु. १ खं. १-२२. खं.२२-६.1 हस्त पु. १ खं. १०-१५ (५).। खं. हेति पु. २ खं. १७-१ (२).। २२-६ (४). ॥ पु. २ खं. २-१३. । हेमन्त पु. २ खं. ८-६. । हस्तिन पु. २ खं. १३-६. । हैमवत पु: २ खं. १४-२९. । हि पु. १ खं. २-११.| खं. ४-२ (२).। होत पु. २ खं. ४-५.। खं. १४-६. । खं. २२-१३ (२).। होम पु. १ खं. ११-१४. ॥ पु. २ खं. पु. २ खं. ४-५. | स्त्रं. ११-१६. । ४-२.। खं. १२-२.॥ खं. १७-१.। हियमाण पु. १ खं. २१-१० । हित्वा पु. २ ख. १७-१.। ही पुः २ खं. १३-६. हिरण्य पु. १ वं. २-१४. सं. ८-४.!

·श्रीमैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रस्य- श्रीमदष्टावक्रभाष्ये प्रमाणतया गृहीतग्रन्थानां- नामावलिः १ अत्रिः २ आग्नेयमूत्रम् ३ आपस्तम्बः ४ श्रापस्तम्बधर्मशास्त्रम् ५ आश्वलायनगृह्यम् ६ उद्योतनः ७ कठः ८ फल्पकारः ९ काठकगृह्यम् १० काठकपरिशिष्टम् ११ कात्यायनः १२ गायत्रीकल्पः १३ गृह्यान्तरम् १४ गौतमः १५ छान्दोग्यम् १६ तैत्तिरीयकम् १७ दक्षस्मृतिः १८ पञ्चमवेदः १९ पाणिनिः २० पुराणम् २१ वैजवापः २२ भट्टकुमारः २३ मतुः २४ मानवस्त्रम् २५ (याज्ञवल्क्यः) २६ यास्ता २७ वसिष्ठः २८ वाजसनेयः २९ शाखान्तरम् ३० शावरमाप्यम् ३१ शिविरः ३२ श्रुतिः ३३ नावित्रीकन्यः ३४ स्मृतिः ३५ स्न्यन्तन ३६ हातः ·१८२२ येने १९ १ १४ ४ १ २५ २० कक्य ur मैत्रायणीयमानवगृह्यसूत्रभाष्यशुद्धिपत्रम्. अशुद्धम् पृष्ठम् पङ्किः शुद्धम् । अशुद्धम् अशुद्धम् पृष्ठम् पङ्किः शुद्धम् संहत २ सहत येने सप्त । मु सप्तमु गुरुथ १२. गुरुया ब्रह्म ब्राह्म विशेषाद्गुरु । १९ १२ विशेषाद्दुरु ते। उपवनादि १९ ते उपवनादिच जनं १९ १४ जन धारयेत् ४ | २३ धारयीत इत्यम्य २१ इत्यम्य यवः यवम् चरते २३ . २४/ चरिते द्ययनिमित्तजस्वे, ५१७ दनिमित्ततइ कक्य परिल्पवेत ५२१ प्लवेत हंसूर्य २६ हमूर्य शामे ६ ६ / श्याम हसूर्य २६ ७ : हमूर्य लिङ्गांत नुपज | २६/२३ नुपज अपोड १० अपो अ प्रतिष्ठिना रिह हृ २७ ७ १६ रिह स्वधृति- च । सब २७ । २० संव दृप्यते २७ , २३ दृश्यते गह: शब्दः छन्दासि '२८ २ छन्दासि लविद्यु शहा २२ बलिक वलीक निषिध १२ ६ निपद्य अकालि आकालि পান্না १२, २१ २८ १६ পান্না जगति जगती भाव्येत २८ १८: भाब्येत बगस्य बश्यम्य २९ २१ दिगम था म्ता १५ १६ थाम्ना । त्रीचा ६: त्रीश्रा १६ १७ कारः, कृ छन्दासि २९ छन्दामि १७ : २ म्यादा नींगत्री ८ णी गयी नंवा अहं. त्र्य मुध्यमि १८९१ मुन्थ्योऽभि पितृ पितृ ३/ प्रतिष्ठिता ५ रिति ह ९ ४ -- शहे 10 ६ गन्दे | लंविद्यु शन्दा २८ १४ दिगम -- ܟܫܕ म्यांमा है नत्रा

·No text on this page.

·५-६० नां स्वसा ५२ अनु ५२ दिति भूयासं सु दिति ७ । भूयास सु ६५ २१ / चर्मणि द ६६ २. अनु ६६ २१ आपोहि ६७ २ रिमाम ६७ ३ स्त्ववि ६७ ५ त्रिश्ये ६७१६ / ज्य के ६८ भुतो उक्ता स्पर्गम् यथापि श्रुतो २ फरणम्या दक्षिणांस्त रविं यथेद्र ४ [१] ५१२६ ५-६-० घ| चर्मद २ | ना स्वसा ३ दिति आपोही ६२ रिमांस ९२ १४ । दिति स्त्वं वि ५२ १६ उक्तवा त्रीश्ये ५२, १९ स्पर्शनम् ज्यके ५३ / १९ , यथापिता ५४ २० करणं स्यात् । युके दक्षिणा म्त | कर्तकं ५ रयि कंत ९ यथेद कर्तुको ५७ १८ , दद ५८ य वृक्षे ११ । जरदष्टि प्रत्यक्ष ५९ १० रायम्पो व्युत्का ८ पर्यति ब्राह्मणा नन्तर जीवत्ती १७ लान [इति पश्राद २० तेन परिधाम्य | हो मंनह उत्मग. १७, वाग्निभु प्रात्य नाटि रायम्यो पर्यन्ती ८) प्रत्य १५५/ ११ ६९ २३ । कर्तकं १५ , कर्तृ १९ ' कर्तृको ७१ / १० / वाग्निमु ७११६ ये वृक्षे ७२ १६ प्रत्यक्षम् ७२ । १९ व्युत्क्रा ब्राह्मण जीवन्ती नन्नर ७२/ २३ तेन ७४ १५ मंडन ७१ पथाटा १६। दुहे १८ उत्मा ध्रुव २ माथि लिदान्य ७१ २१ लिट्राए ध्रुवा का वि मङ्गल्ये ७६ ध्याना विश्वेदे ध्याना - विव . कन्द पनपटी इमंद यहन्द -~-

·No text on this page.

·[३] १८८/२२ कर्त लिङ्ग १७२/ २४ । लिङ्ग (गो) | झन् १८७/ १० नि ब्दम १७२/ २४ व्दम(दोs) | कष्टचोचरा १८८१९ दक्षिणोत्तरा १७२/२४ राः[रान्त] कोति गाभिरस्ति १७२/ २५ गाभिर(गाद) तन) १९०१२ , तन) स्ति मवति १९०/२१ । भवति बलि १७३ बलिं नम् । [:] १९१ १४ । नम् । ततः, मश्रीत १७६ ३ मश्रीत शुद्रा १२९, ८) शूद्रा व म १७७ १५ वावग पुण्प १९२ ९ पुण्य तीनि (१८३, २० तीनि ७ १ ८ उट्ट परा सवि प्रस्तावनायाम्. ३। परंपरां उदृ २ १९ । स वि उदृ १३ पस्प मत्रान्नु ६ २३ हत्याहः मन्त्रिन पश्प . २३ । उट्ट १०। १६ मन्त्रानु १२/२७ / मन्त्रित हत्यां शुद्धिपत्रं समाप्तम् ।

·No text on this page.

·* ·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES. Published under the Authority of the Government of His Highness the Maharaja Gaekwad of Baroda AT THE CENTRAL LIBRARY, BARODA (India). GENERAL EDITOR BENOYTOSH BHATTACHARYTA, M. A., Ph D. Select Opinions. *The Series as a Fhole will bring notable accession to our kaowledge of the immense and Fonderful Sanskrit Literature, The rolunes are excellentis Frinted and edited sad the notes and introductions are scholsels and useful. (Dr.) F. 19. THowAS, LIERATISY, INDIA OFFICT, The ciitions bare been created mrit's tic sentes cire. Tbc presees are learned and informing Thes are protlar o'. State ich published them. (Askóstopadhraça Dr.) Hirsprased Sastri, V., C. I. Ir, Heu. D L 1.. Tie inclusioa o: Prakrit Torks in te sarac is an exentas Ovia to the prictacol mononor of Ssasira un Ilace, this in Prairits List bern too geek geslesteit'ere, thorntiese meisirls-19-da-ssieranie liek betteca Sekrit sajt! icrlremble corso::;-. I::.., a-e c! Test plu's'agieal, snu tu sabe crtama berses S...T..., certsials to be conseille ou l's p'ta c: 2.20.i. $ $ores. Li Ion, LTS rinn. Tunica becs.li's Pantofi these Tones SAW the 'Gackmer S 43 m 2: !94. Rannam 104? " ma $ > ·4 t i. *./4.*** ; ! A 1 iugno (**0-02) Inn* aftslotte malay, 01. .. caret Ltd 2* M , Aytolyt, trus valuating tropis, post worra hill orto anita tros 'l?s« fort eind 209836988 to his speeneirolnijo! is an imprgtin: anian la forts! Cut.petats 1: Bis es esa 19303 Aboutons of 1933 93111 *. (Y) (10384,10 il. Gr!! 2. Naraririyanirao!? a pipe on the P'surintos gay na Arjanu and Ipune's Psyuble13 tone formar, by Patluspüla, 311.16*** of Kio, Viall.avals o! Di lk, anscurid bor errad 2210841 1377 nad 1237, 1. C. A. V, 1221 69! 11 deild boy C. D Dilal and it daintakrishna Bustry. 1916 3. Tarkasangrahs. A work on Philosophy (relu'ation of Taifasik theory of atumie creation ) by Anandajana or nada, ir, the famous commeatator vu Sankaricarya'y Bhinyas, who tourished in the latter hall of the 13th century edited by T. JI Trsprzeds, 1917 4. Parthaparåkram3: a drama describing lrjuna's recorers of the cons of King Viráta, Log Iraklidanadora, the founder of Pilsapar and the younger brother of the Paramora Ling of Chandravati, (s stata ol DI&rwar), and a fcadatory of the kings of Gozerat, who was a Yurarijs in Samrat 1220 or a. D. 1101: edited by C. D. Dalal, 1917... 5. Râstraudharams'a: an historical poom (Vabükürya) describing the history of the Bagulas of Mayůragiri, from Rastrandba, king of Kanady and the originator of the dynasty, to Narayana Shah of Majůragiri Lg Nudra Kari composed in Saka 1518 or A. D. 1596; edited by Pandit Embar Krishnamacharya rith Introduction by C. D. Dalal, 1917 1-12 6. Liögânus'âsana; on Grammar, by Timana, who lived betweon tha last quartor of the 8th century and the first quarter of the 9th conturs, odited by C. D. Dalal, 1918 ... Duş .

·... . ( 3 ) 7. Vasantaralása: an historical poem (nhâkirga) describiog the life of Tastupila and the history of Gazerat, by Balachandrasûri, (from Modhernka or Modhera in Endı Prant, Boroda State ), contemporary of Vastupila, composed after his death for his son in Simrat 1996 (A. D. 1240 ) edited by CD Dalal, 1917 1-3 8. Râpakasatkam: sis dramas by Vatsarija, minister of Paramordidera of Kalinjara, rho lived between the 2nd half of the 13th and the 1st quartor of 13th century edited by C. D Dalal, 1918... 2-4 9. Mohaparâjaga: 81 allegorical drama describing the orercoming of Iing Noha (Temptation ), or the conrersion of Eumârapila, the Chalakra King of Gazerat, to Jainism, by Yas'abpala an officer of King Ajnyadera, son of Egmärapåln, who reigned from A. D. 1229 to 1232 edited by Mani Chaturtijasaji wth Introduction and Appendices by C. D. Dalal, 1915 10. Hammiramadamardana: & drama glorifsiog the tiro brothers Tastupila and Tejahpala and their King Viradhnrala of Dholka, bs Jayasimhasûri, papıl of Tirasuri, and an Acarya of the temple of danisarrata at Broacb, composed between Simrat 1276 and 1 Sü or A D 1220 and 1239 edited by CD. Dalal, 1920 11. Udayasundarikatha, a romance (Campů, in prose and poetry) by Soddbala, a contemporary of and patroaised us the three broiliers Chchittarija, Navirjuna ana Vammunrijs, slcceasinc rulers o? Konkan composed betroen A. D 1026 and 1030 elitei br C. D Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya 1920 12. Mahâridgâridambana' a work ca Vida P! ilocandis, by D...3*1 Tadindra trlo lired about an D 1210 13 l.ii. Cred by IR Tolong 1920 13. Prâcinagurjarakirgsangtahi: collesiisa of ci Gezi-a.:. poeans dating from 12t'i tu l3ih centuries at. D erite. Lg C, D. Dalal. 1920 14. Kumârapilapratibocha i binago al merke i: Piera, Ly Somaprabhiccre composed 15 So.13 1914 1D 110: dici 19.0 by Mual Jansrir. 15. Ganakirikî a work cat. 1.8178 3:3 &17).:I_Essora: Itho lived alle 22d Lifeito l'on =..: LCD I)ม่l 1.1 16. Siigitamakaronds * Vasco L:615 VinilsT. To'xt 18. Karisdicirma Lis: IS Kaina!5+15, glass Fx:'!!"...", 4:!!. 42:5:5- dris SL surg;*In:112: :::::....: . .. ..

·(4) 18. Vårâhagrhyasitra: Vodic ritunl (domos110) of tho Yajurvoda. edited by Dr. R. Shamngastry. 1920 ... 1 + 18. Lekhapaddhati: n collcation of models of state and private documents, datiog from 8th to 15th conturios A. D.: odited by O. D. Dalal and G. K, Shrigondekor 1920 ... Lekhapaddhati opens now lino; vo know almost nothing on the art of writing lottors in Ancient India. -SILVAIN LETI. As many of the documents aro in an imporfect Sanskrit betraying the native dialect of the writers, they throp considerable light upon the vocabulary of Old Guzorati, and they yield precious information as to the internal administration and social conditions of the kingdom of Guzorat J. R. A.S: c Tlus unique work has been edited vorgebly by the second Editor with an interesting preface, fivo appondiges, a list of important, porsons and of prominent placos, and a full Anglo-Sanskrit glossary. It contains numeroug original specimens of all kinds of lotters, doeds and documents in Sanskrit, and also quotations from tho classical authors. It oontains also many yordaouler words and pbrasos, most of which are now obsoleto. In order to ascortain tho meaning of theso obsolete words the learned scoond Editor bad to travol opor distriots and to mix freely with the villagers. Thanks to his untiring zoal, wo have at last been prosented with a fairly good glossary which clears up tho moaning of most of theso terms which have lutorto baflled the endentours of many an orudite scholar, -CALCUTTA REVIEW. The diliculties the editors encountered 19 intorpreting this language oan well be imagined, and they were very fortunato in being able to obtain assistance from the old mon in the villagos J.A. OS. 20. Bhavişayattakahâ or Pañcamikahâ: A romanco in Apabhrozís'a language by Dhanapala (circa 12th century) editod bg C D. Dalal, and Dr. P. D. Gune, 1923 * 영 ... 6-0 . A very ugeful and valuablo contribution of that exceedipgly important and still imperfectly known stage of linguistic evolution which linked tho older Prakrts to the modern per naculars -J. R. A S. 21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Important Paper MSS in the Bhandars at Jessalmere, compiled by C. 1). Daln), and edited by Pandit L B. Gandhi, 1924 Cui

·No text on this page.

·1 t t ¢ L'UNIISTI. ' 1. Niyigaprayers; timisele vor! 49. Biridollos y provein, by Diiniz, apply of IT as that afpi ri mm l'imbos pilar i ti P. D'liris, I'ros. Vorn Cls memblor, inil Viri:*7$!", Barnen 1'11 in Phishlisra 1.krsttres, 2. Silmamili. Il ll, ristnib bona l'anometrado Bisattirj iryga, Ph. D Grgural Llor, liznut's Oriental herita 3. Nityas istra. Vor 11 eritillo VI knnskrur Kani. 1. Kalp drum kos'a: standard pork on Sandro Lnrichgraphy by liniusa rilett, l'aulat Tiamavatar: Sarm: Sahitywhrza of Putna. 5. Advayavajrasangraha. COL ***ting of twenty stort works on Buddhist, phulosophy buy a zjav'sjrn, a l'addio 3.6 ant balonging to the 11th century 11) dit hy Valinnahopilliyiz a Dr Haraprigail Shastrit, llon. D LITT. 6. Minasollåsa or Abhilasatirthacintamani, Vol. II, edited by G. E. Shrigondekar, 7. A Descriptive Catalogue of Jys in the Central Library, Baroda Vol II (Strauta, Dlinrma and Grhya Sutras ) compiled by the Library staff. 8. A Descriptive Catalogue of MSS in the Jain Bhandars at Pattan odited from the Botes of the late Jr. C D Dalal, by Pandit L. B. Gandur. rols, 9. Bhâvaprakâs'ana of S'iradatanaçı an ancient more on Dramaturgs; edited by Pandit Ramassamı Sastry, Central Library, Baroda and His Holiness Yadugırı Yatiraja Swami, Vellot io. Prajñopâyavinis'cayasiddhi of Anangarajra and Jūânasiddhi of Indrabhûtı to important rorks belonging to the little known Vajrayâ na school of Buddhism (8th century AD) edited by Benortosh Bhattacharyya, Ph. D, General Editor, Gaekwad's Oriental Series. 11. Siddhântabindu: on Vedanta philosophy by Madhusůdana Sarasvati with commentary of Purasottama edited by P. C. Dipanji, VALL 1. # The Baroda Library Handbook. By Norton Johun Dutt, Curator of Libraries, Baroda State With Introduction by HE the Dewan of Baroda 84 pages royal 810. 15 illustrations Bibliography. 1926 Re 1-0 For the British proriaces and the Indian States where the library morement is in its infancy, or as non-existent, this llandlool, will be.belp ful, suggestise and stimulating Bombay Chronicle, 14. 3 26.