·PREFACE. 1 The Mandala-Brábmanqpanisliad professedly belangst one of the S'ákhás of the Sukla-Yajur-l'ora and that of what is called Rája-Yoga, that method of attaim a dire knowledge of Brahman whose poroucross convinto inter indice logical developonent of mind lykopeeneration and drilion upon certain il-/306:2.s of ilee. Supreme Emring in respective contros cof manifestation. Tengwirl list given it sort of commentary trening of the cammsulje i the same onder', sometimes repaun lloc illitial vplies un and at other times adhuc moc explanatory Million.itid -;.!! to hiva been writ! en loy Sri Sukimi birgit MSS. the coolepolonel il! Fin mi?? sc-called Bhishga runis its forment इति श्रीसदानन्दावधशिष्यविरचित विम्भितयोगशाखें प्रथम प्रकरण ममामम. Similar culophons unting the 2016 with the vidimit found with plenes illi insan the Hectious of die Kája-Tug'il-Bilicilerin Sarkaracháiya in inutioned in the colepolentem it that is dores of the counter!!. But the Hija-Yoga-h..hy in its sirdi Deus pelle buis benne bileyir Cpanishads. The surinki-Sutrisnin Buit...! this! philosophy bondia ili the Ray-BAN differs in sume important Hollis 1 Pun ridint in til! Whást:yats ?femmid 14, Thai hamilan really the author of the Muja-svya Bhúsleva li likely that the other person mentioned it it discipl Sadánaudávadhùta has written the commentary, Though this Upanishaul cannot be allowed 10 vecully the same rank-iu the Vedic literature as bume other lipälshads which are often referred to by Sri S'au karáckúry and other eminent writers ou Vedantic philosophy in their gou uiue works, the teaching theroin eu bodied is not the less authoritatisi vu that ac inut. As Tradition has it, full kuowledge of

·iv
T'T
l'irwin
Puch practices as are taught in the Upanishad is as a role
in part by : turn to his disciple orally and by means of
nitiations and is hardly ever committed to writing.
11
Mid-pix that -110. icult teachings are
al!..., The lighie of the city. They are, moreover, not
:?:16 12:1!!! Till 1900 binda of investigation.
y mother murally liesitate to
oridade!!! pre terlunya of this class
pagr. limit tone in it-t incomplete
..!!.:
!! pislindre end promitted to
::
irina 110 Monde thee
isi 1...! P17!!.BIO!l. Thus
Blir inniheldi?! rsors
.1
Th...po!".-27.%! 1.11. pripremind from it careful
-
Upanishad is
bi mutants not the
imprinting Sim-kiri l'rcatatron.
1. M.

·No text on this page.

·पीठिका. माडलबाह्मणोपनिषदि यं शक्यवदीया अटानागतोपनिषदामन्यतमा दुरन्तम- मारकान्तागनारतचङ्कमणमंक्रान्तन्तिशान्तिकरं गजयोगमविलम्बितमहाफलयोग जिज्ञासनां मुमुक्ष्मतरतन्त्रमाक्षात्काराधानापदंश विदधती विराजते ।। आदिगमण्डलान्तम्म्यम्पयाज्ञवल्क्ययोः प्रश्नोत्तररूपेण प्रवत्ततया ब्राह्मणरूप. नया चाम्याः मण्डल ब्राह्मणापानपाटति मजा मम जनि यथा कोपीकियाह्मणोपनि- पदित्यादिः. पत्र धारणानि. आदी-- गजयांगम्याट्राव हानि, लक्ष्यत्रय च । दिनी..... अन्तलगांदा वम्तर: । नताये---- अमनम्कत्रिम्नर. । चतुय--व्योम- मकम । पन्चम-मनम्कपलम । दांत विपविभागः ।। तम्या वापानपदाऽथ मफट प्रतिपादयति राजयोगभान्य नाम । नदि भाष्य बदासत्रादिभाध्य काग: इगचा वा एव रचनामा गत वर्षकवदान्ती. दयने च नांव प्रायम्भकांशान्तिमभाग उपमहार वाचन, माजयोग भागतां पदवाक्यादिशलों शालयन्नम्र विचक्षणा अत्र त्रिपात पद्यन्नं. कंपनिम को महानन्दा- वधर्तावर्गचत गाजयोगमाय ममातम इन्यपि लिाग्बतमुपलभ्यंत. नादर गजयांग .. प्य कम्याचिदपि मलम्य प्रतीकादिग्रहणेन पदमंदादिना च विनाकृत स्वातन्त्र्यणव गजयांग निरूपयत् यद्यपि न मण्डलबाह्मणोपनिपदी व्याख्यानपद लमहात. नवाऽपि अर्थतः तदर्थावबोधपर मत्तद्भाष्यस्थाना- पनर्माित भाष्यामान .यवहन्ति -यवहारः अनादा एव हठयोगलक्षणं विस्तरेण निशम्य प्राकृतस्सद्गुरुनेवमवा- दीन इवपक्रमा रम्यते. तन च ह्यांगभाष्यमन्न समानकर्तृकमस्यत्र पूर्वभागरूपं स्यादिन्युनीयत. परंतु नावारि तापालभ्यत. अत्र वयासकिदर्शनादि लक्षणा अपि केचिदर्था विज्ञायन्ते । यथा- अत्र पञ्चम् भूलघु एककस्मामृतात् प्रत्येकं अन्तःकरणप्राणज्ञानोदयतद्विषय- कन्द्रियाणामेकयुत पञ्चक जायते इत्यभिधाय ज्ञातारं पुरुषमन्तःकरणेष्वन्त- माव्य पश्चान्तःकरणानीत्यभिहितम् । पञ्चदश्यादौ तु मिलितैः पञ्चभूतैरन्तः- करणानि जायन्ते तानि चान्तःकरणानि चत्वार्येवेति दृश्यते- ·vi मनोऽन्तःकरणं सवत्तिभेदेन तविधा । मनो विमर्शरूपं स्याद्बुद्धिम्यानिश्चयामिका ॥ इति ॥ मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं करणमान्तरम् । संशयो निश्चयो गर्वम्म्मरणं विपया अमी ॥ इति च । अत्र भध्ये आदी राजयोगम्याटावङ्गानि निमपितानि. तप चाहप यमनियम. प्रत्याहाराः शमदमादिरूपाः आसनप्पाणायामा हटवंदव. धारणा न्यानरमाधयाऽपि च हटवंदव, त्रयाणामपां आत्मन्यायालयविषयकलमत्र विकास चाहुषु आत्मयाधम्न्यज्ञानसाहित्य इटचोगाढव बरक्षामा टोना ।। अनन्तरं शास्त्रान्नाभ्यामा पेक्षया गनमामाभ्यागम्य विहांपनायाया या. -- माः प्रटामतः. ज्ञान जहाजावधविनान्य आकामापनित्रा करषोडशकन्द्रियाकादिरूपा: मच्याविपतिया THE : कंचन पदार्था मिहिताः । तत:-प्रकृतितद्विकारेभ्योऽन्यवनात्मना ज्ञान प्रकृति पर पांवबंकापसमय संपाद्य लविधानक्रमेण आत्मन्नि विकागाणा मलंन अनगहिर वा मनालय च स्वरूपावस्थानमात्मनो मोक्षा भवितान कापिलसांख्याना मतमय- धायि. अथ-प्रकृतिपुरुपश्चगणां त्रयाणा विन सपाय त्या पानऋण भगवति संवश्व तत्वलचे भानित आमनम्म्वरवर पावस्था मान- तिति सांख्यक दानां संवसायाभिधानाना पानी लाना मन :दा लन्च गतिकावेथ --निजीवः सःममामालम्बनेन नम: म्यतान सम वायस्कन्धान अतिक्रम्य वादाकाका प्राय नम जन्मान्यताः । भगवन्न नागयणं प्रविशदिति. सत व्यस्कन्धाच गावव हैसबसुबह परिवहपगबहमनकाः पगणंर सिद्धान्तशिरोमणः = प्राशना . अत्र-मनद्वयऽपि चिद्वैतज्ञानाभात्र एव तारकयोगमताशिषः, दमेव च प्रव- तिरुषभेदज्ञानं नित्यानित्यवस्तुविवेकान अवणपूर्ववत मन्यन्ने नारक- योगन:. ततः--तारकोगपदार्थः निरूपितः । खेचयादिमुद्रादिभिः बदहराद्यालम्बनस्य चित्तस्यकाग्रथ सच्चिदानन्दाद्वितीयब्रह्मावलोकनहेतुभृतं तारकयोगः इति वेदितव्यम्, ·VIL ततः--तारकयोगसिद्ध युपायभूतं अन्तर्लक्ष्यवहिलक्ष्यमध्यलक्ष्यभेदभिन्नस्य लक्ष्य- त्रयम्यावलोकनं निरूपितम्. नत्र-अन्न्पलक्ष्य नाम-देहम ये मलाधागदारभ्य ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तस्थितमपन्ना- मरला मालनी. कालो भाग निरन्तरं लजः, नाजन्यग्रंन्मीलित- का रसदन अयमाण वाग्मद म्यापिने चित यामध्यनालज्योति- जम ये वगजनजामाग्वा चलि. ननदयटोकनं तारकावलोकनो- चार : दादाभवा न - नामका या अग्रभाग चभिः पाद: अभिः दभिः नन्द: पांगन ने ब्रमण तारकयोगम्फुरणेन दृश्यमानं भारतियामनन भाग पाचवर्णन -यामनन्द दहरवीक्षितः - मारना माना: मायापरि द्वादशा टमान तेजधेति -मन .३१ का वांगमाहावज्ञवा. सम्म मायट न मान: कालाना चत्रानिवर्णस्यमण्डलवत अहिज्वालावलीवत् प्रक मादावहानान्तरिक्ष नारकयोगकाले पांग्यमानं म्यांम. यांन सावधम. अन्यानवान दायादिविकारहीनतया इध्यमानमा- कार' गणाराहगा. 'बम्फरनारकभियन यहाड मः नदहश्य- मा.. एका कालानलकाहनामनान महाका. मकृष्टदीप्रियुक्त नया काटच प्रकागायुक्ततया भासमान नाकाशं सूर्याकाशं. यत्रा नारकर्यांगकाले शनात् तारकया- , भा.दावजया. वेब पचन याम थम नगर्गहताकाश परित्यज्य अन्ते निरतिशया- नन्द परब्रह्मलक्षण परमाकामा पार गणञ्च व्योमपञ्चक चतुर्थब्राह्मणे मूले प्रदाशनम. तत्र-गज योगा द्रावध: नारकममनस्क चंति. पूर्वभागस्तारकं. उत्तरभागस्तु अमनस्कामात. नारकामात विविध मतितारकं अमाततारकं चंति. तत्र नत्राधःपयन्तभागस्थगणपत्यादिलश्यालम्बना दृष्टिः मतितारक. अमू. तितारकं नाम प्रयगो वदहरालम्बना अन्तर्दृष्टिः. अमनस्कं तु प्राणेन्द्रिय- लयकरणपूर्वकं ब्रह्मात्मक्य मनसो लयकरणम् . नदेव च समन्मन्यवस्था. प्राप्तिः, जीवन्मुक्तिश्च नदनन्तरभाविनी. इति वेदितन्यम् .

·Vill ततः द्वितीयब्राह्मणे-लक्ष्यस्यात्मनस्स्वरूपं शाम्भवीमुद्रा षण्मुखीकरणं जान- दादिपञ्चावस्थाश्च दशिताः. तत्र शाम्भव्येव संचगति कंचिा. शिवहितायां शिवहितायां : वेत्रालपमेव निरू. पितस- । इति 11 ब्रुवारन्तगतां दृष्टि निधाय सुदर। मुधीः । वयामने नन नानापजिन ॥ लाम्बको वस्थित गत रसना विपरीतगाम । मंयोजयत प्रयत्नेन मधाकंप विचक्षणः ॥ मुंद्रपा वचः प्रोक्ता भक्तानामनगेधनः । षण्मुखीकरणप्रकागेऽपि नत्रवात :- अगटाभ्यामभे धान नाजनीभ्यां हिलोचन । नासारश च मयान्या अनामन्या मान्य दटम ।। निमद्धं मारुनं यांना न्यदेव कर ममत। न दालक्षणमामान यानारूप प्रापक्ष्यांत ॥ दान 1. तत: तृतीयत्राह्मण अमनम्कयांग: चिम्नरंण निरूपिन . ततः चतुथब्राह्मणांववरण नाथ न दृश्यने, नमन यामपनका प्रथम निरूपितप्रायवादित मस्त ! चन याममा योगननवचत्र. पाय - त्रयन्यामपञ्चकानि अवयंवद्यानान्यत्तम तत्र नत्र चकारी मापद विवृतानि आधार चक्रस्वाधिनचक्रनामि चक्रहदय चक्रकचालान्ट चय रन्ध्रचक्राकाहाचक्राणाति पडाघागर मलाधारम्बाधिष्टानमाणपूर कानाहत- विशद्धाज्ञारूपाः योगच डामण्या पनपत्प्रसिद्धः. व्यामपञ्चक च प्रागैव विवृतमिति ज्ञेयम् . ततः अन्तिम ब्राह्मण मनालयस्य अमनम्कापगनिधन्य फलं विवमिति सक्षेपः, ·शुक्लयजुर्वेद मण्डलब्राह्मणोपनिषत्. पूर्णमदः पूर्णमिदं पुनर्णमुदवाते। पूर्णम्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ 3 शान्तिदशान्निदशान्तिः, ॐ ॥ याज्ञवल्क्यो ह वै महामुनिरादित्यलोकं जगाम । तमादित्यं नत्वा भो भगवन् ! आदि. त्य ! आत्मतत्त्वमनुबृहीति ॥ म होवाच नारायणः । ज्ञानयुक्तयमाद्यष्टाङ्ग- योग उच्यते ।। शीताप्णाहारनिद्राविजयः, मर्वदा शान्तिः, निश्चलवं. विषयन्द्रियनिग्रहश्च एते यमाः ॥ एवं हटय गन्ना विनंगा मान्य प्राकृतामगुरुमवमवादीत्- गजयोगं वद कृप पति ।। ‘स तु तं विनयमवचनं गरूभक्तानगव्यं शिप्यं शृणु साव- धानेन' इत्यादग्णदमाह-राजयोगः. गज्ञ उपयुक्तो योगस्त- थोच्यते । योगानां रानति वा राजयोगः । पूर्वोक्तयोगाः देह- प्रयामकराः । अयं तु निगयामेन मोक्षरूपपुरूषार्थप्रदः । हठवदस्यापि अष्टाङ्गानि सन्ति । किन्तु तदङ्गं विस्तृत हेठे भवति । सूक्ष्माङ्गं संक्षेपादम्य वक्ष्ये ।। शीतोष्णाहारनिद्राविजयः, सर्वदा शान्तिः, निश्चलत्वं, विषये- न्द्रियनिग्रहश्चैते यमाः कथिताः ।। 3 2 ·मण्डलबाह्मणोपनिषत. १. 'गुरुभक्तिः, तत्त्व मार्गानुरक्तिः, मुग्वानुगत- वस्त्वनुभवश्व, तहस्त्वनुभवेन तुष्टिः, निम्मगन्ना, एकान्तवामेन मनोनिवृनिः. फलानभिलापो. वैराग्यभावश्च नियमाः ॥ 'मुखासनवृत्तिः, चिरवामश्च यमो भवति ॥ 'पूरककुम्भकरेचकैः पाडटाचतुप्पष्टिद्वात्रिंग- सङ्ख्यया यथाक्रमं प्राणायामः ।। विषयभ्य इन्द्रियार्थभ्या मनानिधनं प्रन्या- पवमान नि- हारः ॥ 5 बमा- . 'नियमस्तृ-गरुभक्ति . तत्त्वमागां नर्गत... मायानुभव . तद्वस्त्वनभवन तृष्टिः, निम्मङ्गता, एकान्तवामन मने नियुक्ति भिलाष वैराग्य भाव एवं नियमः ।। आमनं दृष्टामन मुग्वामी नवृत्ति , चिरव मय सननियमः ।। 'प्राणायामम्तु-चकपरककुम्भकानप्रयत्नन ववशतवायना न्य! . धीनान कन्वा प्राणवायुस्थैर्य पाइयत. नगन्मिथ्यति स्मरेत : अयं प्राणायाम इति माङ्ख्ययोगविद्धि निरुक्तः ।। 'प्रत्याहारस्तु-स्वान्तर्मुग्वचित्तन चतन्यं परमात्मनि लीनं विभा- व्य नानाविधविकारग्रसनशीलता. तथाच्यत ।। *'सत्य'. फलाभिलाषे. मनोनिवृनि: ' इति तु सम्यक 1.

·:] भाष्यमाहिला. ३ विषयव्यावर्तनपूर्वकं चैतन्ये चेतस्स्थापन शरणा अवति ॥ नवटारेषु चैतन्यैकतानता ध्यानम् ॥ ध्यानविस्मृतिम्ममाधिः ॥ एवं मुश्माङ्गानि । य एवं वेद म मुक्तिभाग्भ- वति ॥१॥ 171 - - नरगत तत्वावलोकन नद्रनिनवनिगन्युच्यते ।। - दानव भावम्भवप्रकाशकः परमात्मनि ज्ञात्वा नमन । हमा मानभायना नाम समष्टिः, नित्यतृप्तिः ध्यान- मन्ि . ..., मनन निश्चलम्वचिनवं. निर्व- रन बनन मनिमय. अनमहिनवमिति च ममाधि. मटानागनिरतः मरूपदेशेन गनयोगवेत्ता मुक्ति- नन न्यास्त्राणि मायादीनि वहनि विद्यन्ते. तानि च त्वप्रधानान्यत्र. द्राग ब्रह्मप्राप्तिरस्तु, किमेतदृपदेशेन : इति यन । शास्त्रप्रागन्यपगाण तानि मुग्यवृत्त्या ब्रह्म न ह्युप- । :, बनानदृष्टया परिदृश्यमानं ब्रह्माण्डमुररीकृत्य शणु शल्य विमा मिति. हस्तविन्यासपुरस्सरमुदाहृत्य दर्शयति । विशाज्ञान तनाशु जायते । तस्मात्मर्वप्रयत्नन योगाभ्यास एव ब्रह्मप्राप्तये कर्तव्यः ।। P ·मण्डलब्राह्मणोपनिषत. [.. .. तत्र तत्त्व*मेवं भवनि-आत्मन आकाशम्मम्भृतः, तस्मात् ज्ञातृसमानश्रीत्रशब्दवात्र उत्पन्नाः । आकाशाहायुः, तस्मान्मनोव्यान- त्वक्स्पर्शपाय यश्च । बायोरनिः, तम्माद्रुद्धचुदानचक्षुरूपपादाश्च । अग्नेरापः. ताभ्यश्चित्तनागजिहारमपायवश्च । अइयः अद्यः पृथिवी, तस्या अहवारापानबाणगन्धोपस्थाश्च । सर्वत्राकाशादिपञ्चतत्त्वानि भ- वन्ति । श्रोत्रमध्यात्मम् . श्रीन यमधिभतम् . दिशोऽधिदेवतम । त्वग- ध्यात्मम, स्पर्शमधिभूतम, दायुरधिदेवतम् । चक्षुरध्यात्मम, व्यमधिभूतम मायोऽधिदेवतम् । जिहाऽध्या मम. रमाऽधिभूतम् , वरुणोऽधिवतम् । प्रा. गागर . हातग्रमधिभूतम, अश्विन वधि- देशातम् । वागध्यात्मम. मध्यमभिमतम. अनिधिदेवतम् । पाणि- रध्यात्मम, हातव्याधिमनस , न्द्रोऽधिदेव म । पाऽध्यात्मम. गन्त- व्यमधिभूतम, विष्णुपुरधिद्रवनम । पायरध्यात्मम, विग्यजनमधिभूतम. मृत्युरधिदैवतम् । गृहमन्यात्मम. आनन्दमधिभृतम, विनिश्चिरधि- देवतम् ।। ज्ञातृमनोबुन्डिचित्ताहङ्कागः पञ्चान्तःकरणानि । नाता पुरुषः, संशयात्मकं मनः. निश्चयात्मिका बुन्डिः, मविचारात्मकं चित्तं, अहमभिमानात्मकोऽहकार अध्यात्म. मन्तव्यमधिभृतं, चन्द्रोऽधिदेवनाम : अजित व्यमधिभनम. बृहम्पनिरधिदै- । चिसो बम मलं, त. अधिदवतम् । अहङ्कारोऽध्यान्म. बनविला. रुद्रोऽधिदेवतम् ।। एवं सपरिवाना व नवीनं ब्रह्मति ज्ञानमृत्पद्यते । कथं ? नाहमाकाश दिभूताःणापतः. तमम्भृतन्द्रियं च, नाहमन्तःकरणं, नाहं प्राणादिवार वः, नाहं वाणालमाचारवान् . नाहं धर्मानरतोऽधर्मनिरतश्च, नाहं प्रपञ्चोऽयम् ; किंतु-अहं निरुपमसत्यज्ञानानन्दलक्षणलक्षितः पितामहोऽधिदैवतम्. मन . *तत्त्वज्ञान.

·१...] भाष्यसहिता. परमात्मैवेति चिन्तयन परं ब्रह्म भूयात् । 'मत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म'* इति श्रुतेः । किं च- अणोरणीयानहमेव तद्वन्महानहं विश्वमिदं विचित्रम् । पुगतनोऽहं पुरुषोऽहमीशी हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि ।। अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्यान्यचक्षम्म शृणोम्यकर्णः । अहं विजानामि विविकरूपो न चाम्नि वेत्ता मम चित्मदाऽहम् ।। वैदेग्नेकहमेव वयो वेदान्तकहेदविदेव चाहम् । न पुण्याप मम नास्ति नाशा न जन्म वहन्द्रियवाहरस्ति ।। न भूमिग पा न न बहिर्गम्न न चानिन्दा मस्ति न चाम्बरं च । एवं विदवा परमात्मन:पं गुदाशयं निकटम द्वितीयम् ।। ममम्नमा । मदविहीनं प्रयाग मुद्धं घरमा मरूपम् ।। इति अंतत्र. पग ब्रह्मभिन्नोऽहमिति प्रकनिकामना भिमिथ्याज्ञा- नवानहमवनानी वनामानि नानी मक्तम्म्यात कन्यमागवि- कागदी नपि नाहमिति ल्यता मत्यनानी भव ।। श्रोत्रादिपञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, वागादिपभ कमन्दियाशि, शब्दा- दिपञ्च विपयाः, मनश्च पाइश विकाग इत्यच्यन्ते । पञ्चप्राण- ज्ञानेन्द्रिय कमन्द्रियमन वृद्धयात्मकं लिङ्गशन म-युच्यते । हाभूतनाननियमिन्द्र यमनोद्धचात्मक रिङ्गमन केदन्ति । कर्तृनातृ भागा नत्र पदार्थाः । पञ्च भ मानि प्रकृति- रहङ्कांग मईचत्यष्टी प्रत्यः । ब्रह्मविष्णुरुत्रा इति मर्तित्रयम् । इच्छाक्षानक्रिया इति शक्तित्रयम् । विश्वगामासा इति जीव- त्रयम् । सातमध्यानास्लभेद त्कालत्रयम् । गाहणत्याहनीयदक्षिणा- निभवादभित्र यम । स्वर्गम पातालमा लोकत्रयः । जामस्वमसु- षुप्तिभदादवम्थात्रयम् । स्थूलसूक्ष्मकारणभदादेहत्रयम् । कार्मिकं ते. उ. २-१. किंवल्योप. + कादिज्ञात्रादि. कर्मसंसा[स्का] रेन्द्रियाणां कार्मिकं. पञ्चम- ·मण्डलबाह्मणोपनिषत. मायिकं आणविकमिति मन्त्रयम् । अध्यात्मिकाधिभांतिकाधिदविक- मिति नापत्रयम् । नाका पात्रयाः । मघर: मनमोभा- हुणत्रयम् । एतानि मामार या पानातियतानीति हावा, दि. लक्षणोऽहमिति नियम .. । नन एमपंदन भण आकाशादिमतगजान या कानी - विधिरूयते--- भूमी वाग त्रयों व गम एवं सावधान मकान उनक अन्धन्द्रिमामा परमान्मम्बरु : काचादयः । . जल लीन वार करने व नमः ज्ञात्वा कृn तद्दर्शनं परमात्मनि मलं अन्न व । रूपः. ." मलयत इयन्तस्थान वक्ष्यने.

·पटना. १ देहस्य श्रदोषा पनि कामक्रोधमय- निश्वाम निदाः । मात्रा निभ्नइल्पक्षमा- लवामारप्रसादनानाननन । नष्ण वनं दार- निदाभगमन संसार ३. गजानन म्य ..... नवम्य निदाया: : '", नि तृगा- -, . यान मारवाधि नमयनपत्र .... मतपवनान त्तीय प्रत्ययाना न २ मा वाम तमाम स्थापयेत् । ....... मन्य नारायणे कायत । श्रीमन्ना या ५. कवनदा नित्यानन्दमुख- मन्ते । माया बुद्धवान बायत जायते आत्मा यस्त मात्राः सम्यगना ननिरन । एवं मेक्षिलक्षणमाहुः ।। स निवासमय पदानि बनान्यु. प्रत्यग्रस्थिता. पर.

·मण्डलब्राह्मणोपनिषत. [१. २. 'तारकमवलोकयेत् । भ्रूमध्ये सच्चिदानन्दतेजः- कूटरूपं तारकं ब्रह्म । तदुपायं लक्ष्यत्रयावलो- कनम् ॥ "एवमुक्तसाङ्मयानुत्तमं तारकमिति तारकयोगिनो मन्यन्ते । तल्ल- क्षणमतिविचित्रं शृणु सावधानेन प्राकृत : । गोप्यतरमेतदपीदं त्वदतित- ष्टोऽहं कथ्ये । स्वल्पवद्धयः पुरुषाः मन्त्रलयहटयोगारण्य निरं नरन्ति । तान सत्यज्य गुरुमग्वात्तारकाभ्यामी चत्तदा* मिहा भवति । तस्मात्तारकयोगस्त्वेवमभ्यमितव्यः ।। सम्यनिमीलितालो वा किश्चिदुन्मीलिताक्षो वा अन्तनत्रेण भ्रूद- हरादुपरि मच्चिदानन्दजः कृटरूपं परब्रह्मावले कयत । तारका. ग्रवृत्त्या लक्ष्य गगन गगेच लब्धं चत्तदा चत्तदा तारकयागाडिः. तदभ्यासिनस्तार कयोसिडा भवन्तीति । प्राणायामाद्यनुष्ठानप्रयामा- भावेन तारकयोग एवं उत्तम इत्याहुः परमयोगिनः । किञ्च- लक्ष्यत्रयं तारकयोगिना विदितं भवति । तस्माच्चमपि गुरुकथना मक्तः तारकाभ्यासं कुरु । नारयति अभ्या नपरं पुरुपीमति तारः, तार एव तारकः, स्वार्थ कप्रत्ययविधानात । म चामों यांगच तारकयोग इत्यर्थः । 'युजिर योगे' इत्यस्माद्धातोजी वेश्वरयो दकमज्ञानं परिहृत्य ऐक्यं करोतीति तथोच्यते ।। ब्रह्मणो जीवत्वं अविद्योपाधिकं, मुखद्वविध्य दर्पणमिव. आ. काशभेदे बटादिकमिय, सूर्यभेद जलपात्रमिव । सद्गुरूपदेशात् ज्ञा- नाग्निना अज्ञानोपाधिविरह जाते ब्रह्मकमेवाद्वितीयं परं अवशिष्टं भवति ॥ यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्न चामच्छिव एव केवलः । +गुरुकायां, गुरुकथा. यासी बाशु.

·१. २.] भाष्यसहिता. 'मलाधारादारभ्य ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं सुषुम्ना साभा । तन्मध्ये तटि-कोटिममा मृणाळतन्तु- मृश्मा कुण्डालेनो । तत्र तमोनिवृत्तिः । तह- सनात्मर्वपत्पनिवृतिः । तर्जन्यग्रोन्मीलितकर्ण- रन्ध्रडय फत्कार शब्दो जायते । तत्र स्थिते मनमि चक्षुर्मध्यनीलज्योतिः पश्यति । एवं हृद- यऽपि ।। नवासरं नमवितवं यं प्रना च तम्मात्प्रमृता पुराणी ॥' इति अंत. अदागर गरे अनवम्यवस्थितम् । महान्न विममात्मानं मामा वीगे न शोचति ॥: परमात्मा नारकवद्य इति फलितार्थः ।। कि.भिः यत्राम-यत्रांच्या देहमध्ये ब्रह्मनाडी मुषुम्रा मूर्य- रुपिचन्द्रामा वर्तते । मा तु मूलाधारादारभ्य ब्रह्मरन्ध्र- पर्यनमामिनी नवनि । तन्मध्य तटिकाटिममा नकान्त्या मृणाळसूत्र वन्ममा कुण्डलिनीति प्रमिहाऽस्ति । ता दृष्ट्रा मनसैव नरः सर्व पिकलविनाशनद्वाग भवति । फालो गललाट- शशिमा जुटे निरन्तरं तनः तारकयोगविस्फुरणेन पश्यति चेत्सिद्धो भवति । तमन्यग्रोन्मीलित कर्णरन्ध्रहये फूत्कार* शब्दो जायते । तत्र स्थित मनमि चक्षमध्यगतनीलज्योतिस्थलं विलोक्य अन्त- दृष्टया ममानरहितं मुखं प्रामोति । एवं हृत्पङ्कजमध्ये विरा- नत्तेनश्शिखादर्शनेनापि । एवमन्तर्लक्ष्यलक्षणं परमयोगिकल्पितं वेदितव्यं सर्व मुमुक्षुभिरुपास्यं च ।। *घकार. श्वेता. ४.१८. $फालोर्ध्वगाले. सन: मुक्त । कठ. २.२२.

·मण्डलामगोपनिषत. [.. २. 'बहिर्लक्ष्यं तु नासाने चतुष्पडष्टदशहादशाङ्गुली- भिः क्रमात् नीलद्युतिश्यामत्वसदृशक्त*भङ्गस्फुिर- च्छुक्लपीतवर्णद्वयोपेतं व्योमतत्त्वं पश्यति । स तु योगी । चलच्या व्योमक्षागवीक्षितुः पुरुषम्य दृष्टयग्रे ज्योतिर्मर या बन्ने । तदृष्टिः स्थिरा भवति । जीशेप द्वादशालमानज्योतिः यति तदाऽमृतत्वमात ।। मध्यलक्ष्यं तु दान्तभित्रादिवर्णचन्द्र वहि- . . -1 अथ वहिन 7-मामि .... न भविष्टभिर्दशाभट्टामा- भिरङ्गलवाऽन्ने कम त नामनिया गपहनन भई फराट कपीतवर्ण व्योमनन्त्रं यः १५ पति नमः । हर व्योम- भागमीक्षितः परूपम्य मामा वा दृश्य वा योनिमय बन्न । तहर्शनेन गोगी भवति । ततकाञ्चनमङ्काशान ज्योनिमयग्वान अपाङ्गान्त भूमी वा पश्यति । तेन दृष्टिम्थिर। भवति । शीपा- परि हादशाङ्गलसमुन्नतभाग प्रदिशमात्र वा ज्योतिःपृशं यदि लभ्यते तदीक्षितुरमृतत्वं भवति । यत्र कत्र स्थितनापि शिरमि व्योम ज्योतिस्वरूपेण दृष्टं चेत् म तु योगी भवति । एवं बा लक्ष्यलक्षणम् ॥ 'इदानीं मध्यलक्ष्यलक्षणमच्यते-स्वान्तः चित्रादिवाखण्डसूर्यच- । *सत्न. स्थितस्यापि. चिलदृष्टया, स्थिरदृश्या. चक्र. प्रागुक्त, प्रात.

·१. ३.] भाष्यसहिता. ज्वालावलीवत् तहिहीनान्तरिक्षवत्पश्यति तदा- काराकारी भवति ॥ अभ्यानानिर्विका गुणरहिताकाशं भवति । विस्फुरनारकाकारगादनमोपमं पगकाशं भवति । कालानलममधोनमानं महाकाशं भवति । मो- कृष्ट मनिप्रद्योत मानं तत्त्वाकाशं भवति । शोटिमयप्रकार तय काशं भवाते । एवमभ्या- मानन्मयो नि । बाबद ॥२ ।। नयोग वारिन्द्रि वनविभागतः । लिरिनपान । तदा नमःमन्ट पनामिाने ।। • पन: निना हाकाशं भवति । विस्फुर- नारका कारमन्दीप्यमानगा तमोघमं पगका भवति । कालानलसम- द्यातमा नं महाकाशं भवति । सर्वोत्कृष्ट परम युनिप्रयोतमानं तत्वाकाशं भवति । कोटिसूर्यप्रकाशवैभवसङ्काशं काशं भवति । एवं बाह्याभ्यन्तस्थितं व्योमपञ्चकं तारकलक्ष्यं चत्म तु योगी मुक्तिफ- लस्ताहव्योमसमानो भवति । तस्मात्तारकमेव लक्ष्यास्पदममनस्क- फलप्रदं च ॥ १॥ इति योगशाले द्वितीयोऽध्यायः. 'किमिदममनस्कं नाम ! तारकमेव उत्तरार्धन अमनस्कं भवति, त्तिदादिक, ·मण्डलामणोपनिषत. [.. ३. भ्रूयुगमध्यबिले तेजस आविर्भावः । एतत्पूर्वतार- कम् ॥ 'उत्तरं त्वमनस्कम् । लाल नालो-भागे महा- ज्योतिर्विद्यता तहलाह: ये ऽन्त- स्स्थे वा हायांनी निय मारेला न इयं शाम्भवी पुहारमनि । नावि- द्या भवति । तज्ञा | जनं मोक्षफलदम् ।। प्रयत्नेन श्रम मा किलिक ! नीहेतुकं भवतीनि नाव पर्वताः 'उत्तरं तृ अमनमा क्षणमनिविनियम च्यने होत्रा अहङ्क गायः मा हुनेत् । अनेन यांगन निगम रुपा भनि सर्वरुपास्यो भनि । अयमर्थ:--' छान्य या नाति नि पशमिनमा हवन रूपलयार्थ महाग्मा श्रयति । तादृक्तिं प्राणादिहाविहमान यजमाः भवत । म तु यजमानस्मिद्धयागफलः संन्कागनिदागन समुन्मन्यवन्या प्राप्य स्वर्ग- फलनिविपये परमात्मनि लीना भवत्यतिशय राजयोगन्य, मनो- लयस्यान्यथाऽमम्मवात् ।। तालुमूलार्श्वभागे च महज्योतिर्मण्डलं वर्नन । नद्योगिभिध्येयं अणिमादिमिद्धिदं च भवेत् इति ।। *लक्ष्येऽन्तर्बा. आप. श्री. ७-२१.१. प्राणन्द्रियहविर्हवन. ..

·१. ३.] भाग्यमहिना. बुद्धिगुहायां अन्नलयं जलग्यो निस्स्वरूपं भवति । म- हर्षिवद्यमन्त ! महनार जल- ज्यो तिरन्तलमयम सर्वाङ्गसुन्दरं पुरुषरूपमन्तलेय मयपर । शीपान्तर्गतमण्ड- लमध्यमं पान नीलकण्ठं प्रशा- नमलाकर । अष्टमात्रः पुरु- उजविकल्प सत्रमात्मैव । बटयं गह। मा का यः पश्यति स एव वाले यति । पञ्चांगकः बकलित- चनः ला . ५ नदिंगः परमात्माऽह- निति । नानिमन्तल- यद मानन बाया स्वयमन्तलक्ष्यो भन्दा परमाबली भवति ॥ ३ ॥ यमसान्माम ।। घटी निमपोन्मपवर्जितायां च इयं Rite: । मन्त्र माया महाविद्या च भवति । मभार्गनवनिक मंत्र जनयान । तन्मुद्रापनिज्ञानिनिवामामिः पवित्रा भवति । तं दृष्टा सर्व लोकाः पवित्रा भवन्तीति परमार्थः । तथावि- धपनमयोगिपूजा लभ्यते तस्यापि मुक्तिरस्तीति तात्पर्य, तस्य चान्तालयगतदृढवित्तत्वात ॥ यस्य “ज्वलजयो.

·मण्डलब्राह्मणोपनिषत्. [१.३. अन्नध्यं तु जलज्योनि मन भवति, ' आपो ज्योती रसोऽमृतं ग्राम भ भवावगेम इति गानाशात् । तदेवान्नलयं परब्रह्म गाय हाय मावियर । ' अवमा म पृष: ' इत्यनेन बालेन्द्रिय ने दृश्यते । 'अन्नम्म्यः । इत्यनन मनमाऽपि मत्व नप्यते । कि तु परम- गुरूपदेशेन महतार नन्द योनि* परममन्तलभ्यं भवतीनि वदन्ति । कंचित धनहायां च रात्रादिपरिपृाङ्गः जुष्टिस्थितिलयशून्यः परमात्मा सर्वननुजारनपमिति गायन व तहदन्ति । पुनः केचिच्छीवी- न्तर्गतगगनार्कमालयन पञ्चकमना नहाथ नीलकण्टं प्रशान्त- मन्तलंयमिति वदन्ति । अङ्गटमात्रः पुरुषो द्विदन्लान्तर्लभ्यमिति वदन्नि, अङ्गष्टमात्रः पुरुष। ज्योतिरिवा दमकः तमवं मन्य आत्मानं विहान ब्रह्मामृताम तम इति श्रृंतः । अङ्गटमात्रः पापा च समाश्रितः । ईशम्मी जगतः प्रभुः प्री मानि विश्वभुक ।। *: इति श्रृंतेश्च ।। दशन्द्रियरे परिवतम, जीवामान ब्रह्मणा महत्यभावनया माध्यानमा महानत्यः । म: १. यति म एक ब्रह्मनिष्ठो भवति । चविशी नीरः स्वकल्पिता चतुर्विंशतितत्त्वात्मिकां प्रशांत परित्यय. वन विहायत्यर्थः. पदिशक: परमात्माऽह- मिति कृतनिश्चयः न त जीवन्मुक्तो भवति । एवमनकधा नोक्तान्तः यदर्शनन म्बयमन्तव्यं च्याम भवति । तदेव नादविन्द्र का ताना मुलं म्यान . यतो नादाद्युत्पत्तिरपि ब्रह्मण एव भवतीति निगमान ।। ।। इति योगशास्त्रं तृतीयोऽध्यायः. .. स्वलजयानि. तत्परं नक्ष्यने. ...४.१७. *त. उ. ४.३१.

·भाग्यमीहता, १७ अथ ह याज्ञवल्क्ष्य आदित्यमण्डलपुरुषं पप्र- छ । भगवन्नन्तलभ्याडिक बहुधोक्त; मया तन्न जातं: नहि महाम। न होलान । पञ्चमहाभूनकारणं तविकूटाभं ताजपोटन । जन्मध्ये लत्त्वप्रकाशो भवति । मोऽतिष्टः, व्यक्ता ! तन मानवाधिरूलेन ज्ञे- यम् । नहाह्याभ्यन्तरलक्ष्यम् । तन्मध्ये जगल्ली- नम् । लबादबिन्दुकलातीतमखण्डमण्डलम । त- मरणानि गुगस्वरा । नडेला विमुक्तः ॥ आलामिडलम. तदपरि सूर्यमण्डलम्, मुपदः जाद: परमागिन मिदमा ददति बहन कार भत्र दिसतं. मम्मान व्याया न मया वितमिव मामान्यार्था- परमभक्त । मादा नमिति ।। उन्-यंत---: श्वभूतादिवासी यु टय, प्रमि । चन:- पीठम् । तन्मने तन्य प्रकाशन | नियन्वयक्तश्च । तंदवात्मन्यानामति गरुणा ज्ञानवाधिनयम । तद्वाह्याभ्य- न्नग्मध्यान्तीयं चितम । तन्मय मांजगली नमिनि जयम् । नाविन्तक वान्वितं मगमनिर्गुणं परमन- यनाम का नया सम्य, मायोति::.. इति प्रमिदं श्रीमन्ना- गयणम्यन्दम । तला मुक्तिमागिनि ।। "आदावग्निविम्बम । तन्मध्य मितिहीनदीतिविराजितं मृविम्बम् । ने.उ. ४-३५.

·१८ मण्डलबाह्मणोपनिषन्. [२.१. तन्मध्ये मुधाचन्द्रमालम, तन्मध्ये ऽग्यण्डवहाते. जोमण्डलम. तद्विद्युल्लग्वावन्छुलभास्वरं. लदेव शाम्भवीलरणम ॥ नदर्शने लिम्रो मायः, अमा पनि त्यसमा चति । निमीलिनदर्शनममाधिः । अधाल्मीलितं प्रतिपत । मवान्मीलनं पणिसः भवति । तासु ཀ+ntཀཱ :: 11:1;PT7: -: 7ཨ; འདའ | Fn: 37. मपानरनिहन्ति । ही सर्व नाही मानमर निकमा ! कान :: पतन:- कटस्वरूप मनमाय- र: नवन्द्रा. दयश्च । अनि नीन्टना यदमयन्या विलय भाम्बर।। नीवारक बत्तन। पान नास्त्रत्यागमा नम्याटिकारा ! म वाम .. :: हाम एताम्पियं नमामानि दिवाने ।। "तन्मद्रालामुक्तमा पनि यो च्यते - अतिपःमाणिमामालिनी दृष्टया लेगा: । विभिन्मपशीला प्रतिपदृष्टिः । मानो - चनहर अमा । मानिलिम सुन्दक्षता पोर्णमानी भवति । दृनियम म्यिने न एक पोर्णमामादृष्या अन्यानः कर्तव्यः । *निश्चला. परब्रह्मान्तवागत. नं. ३.१.१३.

·-- २. १.] भाष्यसहिता. पूर्णिमाभ्यासः कर्तव्यः । तल्लक्ष्यं नासाग्रम् । तदा तालुमूले गाढतम दृश्यते । तदभ्यासादखण्ड- मण्डलाकारज्योतिर्दश्यते । तदेव सच्चिदानन्द ब्रह्म भवति । एवं सहजानन्द यदा मनो लीयते तदा शाम्भवी भनि : नालेव बबरीमाहुः । त- दभ्यामान्मनत्यम् । नो वायुस्थैर्यम् ।। अथाभ्यानटवरलि. नमानमा नगमायः सम्य- ग्राजयोगफलमानकवान । शिमाहवासा योगा यामम्मतत नव्यः । वाम माय कि कलिनार्थः । पृणि- भाष्टिय प्राकनारकाना - पिन नामूलद्वादशाङ्ग- टानमांग जगभर दिनमा दमन तनमाम निरन्तरं पान । नहानमन्वयम यांनी : नदानी मच्चिदानन्द- सम मानिनन मालनि मनाविलीन कन्या चार- तर तागन्विना या इय शाम्भवा मुद्रिका मन- अन्तरवाहाटनमपान्मपकार । सम्भव द्रा नर्वतमापिता !! नामेव चच हवा । नमनामन्यमेत । यामध्य- मामन यात मनाचा साम्यभावन यांनी भवतः । तस्मान्म- नस्ययं नित नशाद्रा सिम्यगे भवति । वायुचाञ्चल्य वा मन- श्वाञ्चल्य वा प्रनि नशादिनम्म्मन चञ्चलेमव भवति । अतो गनयो- गाभ्यामन मनावा यथयं भवाति निधयः शताव्दरता- *सज्ञललिङ्गं. रा.पा मा ·मालवाहाणापनियत. तचिहानि-आदः तारकवदृश्यते । ततो बज- दर्पणं. नतः परिपूर्णचन्द्रमण्डलं, ततो नवरत्नप्रभा- मण्डलं. नती मध्याह्नार्कमण्डलं, तनो वह्निशिखा- मण्डलं क्रमादृष्यने ।। नदा पश्चिमाभिमुग्यः प्रकाशः । स्फटिकवृत्र- विन्दुनावमलानक्षत्रग्वद्योतदीपमुवर्णनवरत्नादिप्रभा दृदयन्त । लंदर प्रवस्थर पम् ॥ १ ॥ प्राणानियाँ २६ शन्छः पृतमाको नासान- मन का न नि । म बचा मुद्राभ्यापन प्रमाण वा.... कानार्थः ।। - वध बहचिदानि जायन्तः तार ...म त वन मध्याना- विव: । :मन्त यसलाम । तन्न परमयोगिना व्यानानुन :... नमुन्या का नाम इलाकारमात्मनि यदि ..... मा ममः: शः तव्य. नारकमागांत किक्षित्रय , ३ . मानित्यान ।-ननद- इम्रबिन्न नानवीन पनत्राचार शादि. ०५. दान न करना या त्मन: सत्यम नि । नित्ययानि मंद परमनतमी- द्वारा पमा योनिमयलं, शिवं विः परं पदं पति वदन्ति 132 यामा तदुक्त योगशाम्र- आकारममतं प्रत्यापः ज्योतिम्थलं शिवम् । विष्णोः परं ५: वनि प्राह्मविदो जनाः । । । प्राणापानयारेक्यं कृत्वा वृतकुम्भकः स्थिरभावनया श्रोत्रनेत्रनामा.

·भाष्यसहिता, दर्शनदृढभावनया द्विकाराङ्गुलीभिष्षण्मुखीकरणेन प्रणवध्वनि निशम्य मनस्तत्र लीनं भवति । 'त- स्य न कर्मलेपः। रवेरुदयास्तमययोः किल कर्म कर्तव्यम् । एवंविदाश्चिदादित्यस्योदयास्तमयाभा. गलानि छिकर पहली मिनिमध्य परमुग्यो जगणन प्रणवध्वनि निशम्य का पिउयं कुर्वन्ति । कंचिका चन्द्रायः प्रत्य मुग्वामीनास्सदा नश्चिममतमान दप्रकागालोकयन्नि । गुरू पदिष्टग्वेचरीमुद्रया पूर्ण- चन्द्रमा सामान्यन्तरनजःप्रकाशौ भवतीति निश्चयः । तदृष्टयग्रभागे जाप्रतिफलनमा नयनि-शु च । एवमनुलक्षणमात्मदृष्टयासक्तस्य सवाभि मालिक नश्यन्तीति फलितार्थः ।। आत्मीनानम । अहिमा, संवन्द्रियनिग्रहः. अधिकदयाळुत्वं, -:मा. सदान्य ज्ञानपात्विं. मत्यं, तपोनिष्ठा. सर्वज्ञता. इत्येतेर- टा-बेगरिकानपण गनयोगी भवति ।। निनामा नदिन बिना गका कारष्टिम्शयविवर्जितः पर- मापस। जया भनि । नात्यायोपाधित कर्म न हि बाधते । कम शाकाजी कायमपि गजयोगिनं न स्पृशति । नथा हि नावकमा यो प्रयाय प्रतिफन्टति । तदयान्तमयकालेयास्मन्ध्या- विकिय गां अत्याध्यकत्वात 'उद्यन्नमनयन्तमादित्यमभिध्यायन का आभागी विद्वान्मक भद्रमन्नत * इति श्रुतेः । अतः अम्नादयसमययाः कर्म कर्तव्यमिति प्राप्त तदभावन राजयोगिनो न बटन । कुतः । तस्य मदा भानः ग्वमध्यं गत एव भव. नि, तत्त्वदृष्टिमिद्धः । तस्मादुदयाम्तमयाभावात्कम भाव इति सिद्धान्तः।। तं. आ. २-२.

·मादलत्राह्मणोपनियत. वात्सर्वकर्माक्षावः । शब्दकाललयेन दिवाराव्य- तीनः भून्या पर्वपरिपूर्णज्ञाननान्मन्यवस्थावडोन ब्रह्मक्यं भवति । उत्मन्या अमनस्कं भवति । तस्य निश्चिन्तता ध्यान, सर्वकर्मनिराकरणमावा- हन. निश्चयतालमाननं. उन्मनीभावः पाद्य, सदा- मनम्कमाये. नदादीमिरम. अपारामृतवृत्नि- स्स्नानं, कामभावना गन्ध : हरस्वरूपावस्थान- मानाः बदा५. कि, दि- दादिन्यत्र पाबहामनपाकीकरण .. चना का मनमा क्य- मन्नान यमा नियः न जान मन यमित हम्मान ५०१ । यो कान- योगमलीनल्य पान . य. न. रायतीना भन्य, व ५।२१ में मनमा प्राप्त मन्यवयायान ब्रम मा । नाचन • नः भवति । य नि.न. यन. कमान सामाना.नि. यज्ञानमामन. सम्बनीमा : पायं. दासनवमय. सदान- गचमनं. परमामन निन्नान गन्धिन र स्वं. परिपूर्ण- ज्ञानम पीतं. मनात्मक वश्य ध्यो गन्ध . दृगवशिष्टावस्थानमनाः, निदाप्तिः पुर. विभिमान टावं म. नर्यात्मक सोपः, परिपूर्णचन्द्रामृतम्मन्येकीकरणं नवंद्यम. निश्चलत्वं प्रदानणम. मी.

·भाष्यसहिता. नेवेद्य. निश्चलत्वं प्रदक्षिणं, मोऽहम्भावो नमस्का- रः मौनं स्नतिः. सर्वमन्तोपो विसर्जनमिति, य एवं वेद ॥ २ ॥ पनं विपश्यां निकाय निम्तरङसमुद्रवन्नि- वानस्थितहीदवादमलना लग्नापीभावाभावविहीनकैव- ल्यज्योतिभवनि । जाप्रनिद्रान्तपरिणानन ब्रह्मविद्रवति ।। ह-माता नमस्कार . समजालिम प. भवपन्नोपो बिमर्जनम्, नकद न जिसनस्थितीमावद- मानामावविहीन- राम : नयानयमितिका भाग्भवति।। मापस जमाना मीच काम- स्वभान मागविना भी बनानप यनि । महान बम का जोर न सांपतिः ।। इति श्रृंटः। मनकामनाकार समानामाईन न्यूला न विप यान चोपन हा अदम गान ।न्द्रियो परमका मनामानाव • नत्र मामिमा जान मन चन नद्विवविदिति भटकम । मंन्द्रिय बगने वर यायव स्यात. ततः म्व- नवम्यान यवम्य । नादि-नापत्रिकम्य निन्यं ब्रह्मक्यान- न्दाभिन्दा चिनिमाये जायचय या हिमग्वापि ममालन्वितनिद्र- स्तुणं ब्रह्मलयगती बहुली रुतंदवारब्धवशानमोऽभिभूतो भवति । न ·मण्डलबाह्मणोपनिषत. सुपुतिसमाध्योर्मनोलयाविशेषेऽपि महदस्त्यु- भयोभैदः, नममि लीनत्वान्मुक्तिहेतुत्वाभावाच । समाधौ मुदिनतमोविकारस्य तदाकाराकारिता- खण्डाकाग्वृत्त्यात्मकमारिनन्ये प्रपश्चल यरूपम्प- द्यते, प्रपञ्चस्य ननःकल्पिनन्यात तलो भेलामावान. कदाचिदहिगलऽपि मिथ्यात्वनावनात् ।। 'महिभातनदानन्दानुभवैकगोचरो ब्रह्मवित्त- देव भवति ॥ अनम्मए तमाम पपरब्रह्मकि जयं भवति । किधिका- लं. सुदन भियतः वान्न नमनमा पथ्यनीनि मिहानः । स्वमान्ने मोपाधिकम्य मनीगांचरत्वं पवन तन्मान द.. नानान्मृतिति ।। एवमवस्थात्रयनियम विचामा ननिम्नमाध्या यन्नि नः : उभयोमनालयनाल्यात . मनाला । भकिनिति - न वक्तव्यम : नत्र त मनसम्म मान्मुक्ति हेतुल्य भाव ... मुक्तिहेतुर्वक्तव्यः । तत्र विशेषोऽयं पग्रिाह्यः -पाय नम टयः सुपुप्त भवति. समाचा २ मृदितनमानः गिकिन वं ईश्वरस्येव भाति नदाकागकारितान्तःकराम्य शबान । उम- यक्य प्राश्टयस्म पद्यत : महाभूतादिप्रपा मनःपतवान् । ततः परं भदगन्धा भावान्मुक्तिति दिक ! 'बाह्याभ्यन्तरयो रभिमानशून्यवृत्त्या पदानन्दानुभवेन यश्चगतिमाऽपि मुक्त एव । अनत्वहीनज्ञप्ति ज्ञप्तिही नमनत्वं च यो वेद म तु नित्या- नित्यार्थविवेकवान् भवति । तद्विवेकसम्पन्नोऽपि अज्ञ इव वर्तते चेत् ·२...] माध्यसहिता. यस्य सङ्कल्पनाशस्स्यानस्य मुक्तिःकरे स्थिता॥ तस्माद्रावाभावौ परित्यज्य परमात्मध्यानेन मुक्तो भवति । पुनःपुनः सर्वावस्थासु ज्ञानज्ञेयौ ध्यान- ध्येयौ लक्ष्यालक्ष्ये दृश्यादृश्ये चोहापोहादि परित्य- ज्य जीवन्मुक्तो भवेत् । य एवं वेद ॥ ३ ॥ 'पञ्चावस्थाः जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयतुरीयातीताः॥ 'जाग्रति प्रवृनो जीवः प्रवृत्निमार्गासक्तः। पा- पफलनरकादि मास्तु, शुभकर्मफलस्वर्गफलम- स्त्विति कात ॥ स मुक्तिभागय यस्य मङ्कल्पनाशस्म्यात् तस्य भावयोगसिद्विरु- न्मन्यवस्थापरिपकमनम्लिडिश्च भवति । यदि मङ्कल्पमान स्थितिलश- म एव बन्धहेतृम्स्यात् । तस्माद्भावाभावी परित्यज्य मर्वपरिपूर्ण ज्ञानेन मुक्तो भवति । मुहर्मुहुः मर्वावस्थामृ अक्तप्रयत्नो भूत्वा ज्ञानज्ञेय ध्यानध्येये लक्ष्यालये दृश्यादृश्य उहापोहादीनि सर्वाणि परि- त्यज्य निश्चलचित्तो भूत्वा यस्तु वर्तते म तु जीवन्मुक्तो भवति।।३।। 'इतः परं पारिभाषिकावस्थाः पञ्च ज्ञयाः, नाग्रत्स्वनमृप्ति- तुरीयतरीयातीतभदात ॥ तल्लक्षणं तु पापकर्माणि त्यक्ता शुभकर्माणि समाचरेत् ; एवं वर्तमानस्तु प्रवृत्त इत्युच्यते । म एव जाग्रदवस्थाप्त इति जाग्रदवस्थायामाप्तः मंयुक्त इत्यर्थः । प्रवृत्तिमासिक्तः प्रवृत्तः पापकर्मफलन काद्यनुभवो मास्तु शुभकर्मफलस्वर्गाद्यनुभवोऽ- स्विति ॥ नाम:

·मण्डलबाह्यणोपनिषत्. [२.४ साद्य स एव स्वीकृतवैराग्यात्कर्मफलजन्मालं सं. सारवन्धनमलीमति विमुक्त्यभिमुखनिवृत्तिमार्गप्र- वृत्तो भवति ॥ स एव संसारतारणाय गुरुमाश्रित्य कामादि त्यक्त्वा विहितकाचरन साधनचतुष्टयसम्पन्नो हृदयकमलमध्ये भगवसत्तामात्रान्तर्लक्ष्यरूपमा- सुपुष्यवस्थाया मुक्तब्रह्मानन्दस्मृति ल- ध्वा एक वाहमाहितीयः कश्चित्कालमज्ञानवृ- त्या विस्मृतजामवासनामु फलेन तैजसोऽस्मी- ति तदुभयनिवृत्या प्राज्ञ दानामस्मात्यहमेक एव स्थानदाडयालय पर नु. हि मदन्यदिति नान २.. गुहातब्रह्माहमिति भि- दागन्धं निरभ्य स्वान्तविजृम्भितभानुमण्डलध्या- 'म एव स्वावगम्यः कमान, जन्मानं समारबन्धनमलमिति नित्यमनुचिन्तापरः मम्यः त्यभिमुग्यः सन्निवृत्ताग्यो भवति ।। "म एवं संमारवाधिश्वार्थी जननमरला प्रवाहतरणमाधनाभिलाषी भक्त्या सदा गुरुमेवानिरतः कामादीन्परित्यज्य विहिनकर्मा- चारसमाश्रितः माननिष्ठः शमदमयुतः शुचिर्भूत्वा महाधैर्यवान योगाभ्यामपरः प्राप्तप्रायणोऽपि स्वर्गमाख्यानुभवी पुनर्भूमिमामाद्य पूर्वाभ्यासात्स्वप्नावस्थाहतयोगफलः म्वमबहुलशरत्कालप्राप्तस्वप्नवलो. *पामपि.

·२. ५.] भाष्यसहिता. नतदाकाराकारितपरब्रह्माकारमुक्तिमार्गमारूढः प- रिपक्को भवति । सङ्कल्पादिकं मनोबन्धहेतुः । तद्विमुक्तं मनो मोक्षाय भवति । तद्वान् च- क्षुरादिबाह्यप्रपञ्चोपरतः विगतप्रपञ्चगन्धस्सर्वं ज- गडात्मत्वेन पश्यन त्यक्ताहङ्कारो ब्रह्माहमस्मी- ति चिन्तयनिदं सर्व यदयमात्मेति भावयन् कु- तकृत्यो भवति ॥ ४ ॥ सर्वपरिपूर्णतुरीयातीतब्रह्मभूतो योगी भवति । काननित्यान सम्भाव्य वयक मलमध्ये भगवत्सत्तामात्रं उक्तान्तर्ल- श्यक पमवाप्य तयवस्थायां नुक्तब्रह्मानन्दम्मृनि लब्ध्वा एक एवाहं न दिनीयः वञ्चिकालमन्नान वृन्या विश्व ऽस्मि जाग्रद्वासनाबलेन नमोऽमि नभनिन्या प्राज्ञ उदानीमझिम ; अहमक एवं स्थान- भेदादवम्यामेदवान म्यां न हि मनोन्यादति जानविवेकः शुद्धाद्वैत- ब्रह्माहमिति भिदागन्धं निम्म्य पानावम्भितभानमण्डलध्यानस्त- दाकाराकारितः परब्रह्माभूवमिति मुक्तिमार्ग एकमारूटोऽपि चक्षुद्वारा भ्वीकृतबाह्यप्रपनलक्षणः स्वह प्रवृत्तिको भूत्वा चित्ररूप इव विगतप्रप- ञ्चगन्धः सर्व जगदात्मत्वन पश्यन समासत्यशाचान्वितो वर्तते ॥४॥ 'म एव भक्ताहङ्कारः प्राज्ञातीतमशपभूतात्पत्तिकारणं ब्रह्मा- हं इदं मन्नं मलयमेवेति विकेन यो वर्तत स एव समुद्रपरि- पूरितनिमनघटवत् वस्तबटनिष्ठाकाशवत् नीवपरक्यं गत्वा सर्वपरि- पूर्णतुरीयातीतब्रह्मीभूतो योगी विराजन ने ब्रह्मेति गोविन्द इति पर- मशिव इति स्तुवन्ति । सर्वलो कस्तुतिपात्रं सर्वदेशसञ्चारशीलः कृता- ·मण्डलबाह्मणोपनिषत. तं ब्रह्मति स्तुवन्ति । मर्वलोकस्तुतिपात्रसर्वदेवास- चारशीलः॥ परमात्मगगने बिन्दुं निक्षिप्य शुद्धाद्वैतजाड्य- सहजामनस्कयोगनिद्राखण्डानन्दपदानुवृत्त्या जी- वन्मुक्तो भवति । तत्रानन्दसमुद्रममा योगिनो भवन्ति । तदपेक्षया इन्द्रादयस्स्वल्पानन्दाः। एवं प्रातानन्दः परमयोगी भवतीत्युपनिषत् ॥ ५ ॥ इति हिनीयं ब्राह्मगम्. आयाज्ञवल्क्यो महामुनिर्मण्डलपुरुष पप्रच्छ । थफंटन दत्तात्रयादिवहिराजने । तम्मात्मत्रप्रयंत्रन योगाभ्यामं कुरु॥ "नुरीयानीनमानन्दं स्वीकृत्य पर्वावस्थाः परित्यज्य मंन्यस्तम- कार्थः सम्यग्दहयोगीनटः परमात्मनि गगन चिन्तुं निक्षिप्य शुद्धा- द्वतमामरम्यं कुर्यादिति योगशास्त्रापदिष्टममनम्कविधानं कुरु ॥ एवमुन्मनी मनोन्मनी महजामनकामना व्यनिद्रा योगनिद्रा अनन्ताखण्डानन्द इति पर्यायपदानुवृत्त्या गजयोगस्य विदि- नानि नामानि भवन्ति । एवं तामनकमाग्यमपरिमितमत्यन्त*मक्षा भवति । तदानन्दममुद्रमग्रा महायोगिन सन्ति तदानन्दापक्षया मानन्दास्स्वल्पा इव भवन्ति, 'म एका ब्रह्मण आनन्द: दिश्रुतेः । एवं प्राप्तानन्दः परमयोगी भवति ॥ २ ॥ इति द्वितीयं ब्राह्मणम. एवमुपदिष्टः प्रारुतः पुनरिदमवादीत. स्वामिन् : अमनस्कलक्षण- *मसद्भुत. ते. उ. १-८. इत्या- + ·३. १.] भाष्यसहिता. स्वामित्रमनस्कलक्षणमुक्तमपि विस्मृतं पुनस्तल्ल- क्षणं बहीति । तथेति मण्डलपुरुषोऽब्रवीत् ॥ इदममनस्कमतिरहस्यं यज्ज्ञानेन कृतार्थों भवति । तनित्यं शाम्भवीमुद्रान्वितं परमात्म- दृष्ट्या तत्प्रत्ययलक्ष्याणि दृष्ट्वा तदनु सर्वेश- मप्रमेयमजं शिवं पराकाशं निरालम्बमद्वयं ब्रह्मविष्णुरुद्रादीनामेकलक्ष्यं सर्वकारणं परत्र- मात्मन्येव पश्यमानो गुहाविहरणमेवं निश्चयेन भावाभावादिद्वन्द्वातीतसंविदितमनोन्म - न्यनुभवस्तदनन्तरमखिलेन्द्रियक्षयवशादमनस्क सुखब्रह्मानन्दसमुद्रे मनःप्रवाहयोगरूपनिवातस्थि. ज्ञात्वा मिदानीं श्रुतमपि विस्मृतमिव भाति तद्दाक्य पुनर्वक्तव्यमिति प्रार्थितः परमयोगी शिष्यं प्रत्यब्रवीत ।। अद्यैतदत्यन्तरहस्यं शृणु, मद्यः कृतार्थी भवमि । नित्यं शाम्भवी- मुद्रान्वितः पृक्तिप्रकारेण परमात्मदृष्टया प्रत्ययानि लभ्याणि दृष्टा दृश्यहीनः पूर्वपुण्यतपादृष्टप्रत्ययानि शून्यान्यनुभाव्य सर्वत्र कमप्रमेयमनं शिवं पराकाशं निगलम्बमद्वयं हरिमच्युतं नित्यमानन्दमयं सर्वकारणं परं ब्रह्मात्मत्वेनैव पश्यन्मनोगुहाविहरण- शीलमेवं निश्चयेन ज्ञात्वा भावाभावी स्वप्नास्वप्नी निद्रानिद्रे इत्यादिद्वन्द्वातीतस्मन् विदितमनोन्मन्यनुभवानन्तरं अखिलेन्द्रिय- जयवशादमनस्कमुखं ब्रह्मानन्दसमुद्र मनःप्रवाहयोगरूपं लब्ध्वा ततःपरं निवातस्थितदीपवदचलं ब्रह्म प्राप्स्यसि, ततस्त्वं शुप्ककाष्ठ- ·मण्डलबाह्मणोपनिषत. [३.१. तदीपवदचलं परं ब्रह्म प्राप्नोति । ततशुष्कवृक्ष- बत् मूर्छानिद्रामयनिश्वासोच्छासाभावानष्टद्वन्द्वस्स- दाऽचञ्चलगात्रः परमशान्ति स्वीकृत्य मनःप्रचार- शून्यं परमात्मनि लीनं भवति । पयस्स्रावानन्तरं धेनुस्तनक्षीरमिव नवन्द्रियवर्ग परिनटे मनोनाशं भवति तदेवामनस्कम् ॥ तदनु नित्यशुद्धः परमात्माऽहमेवेति तत्त्वम सीत्युपदेशेन त्वमेवाहमहमेव त्वमिति तारकयो- गमार्गेणाग्वण्डानन्दपूर्णः कृतार्थों भवति ॥ १ ॥ परिपूर्णपरमाकागमनमनाः प्राप्तोन्मन्यवस्थस्सं. न्यस्तसन्द्रियवानिकजन्मार्जितपुण्यपुञ्जपक्ककै - वन्मृनिद्रामयनिश्वासोच्छामाभावान्नष्टद्वन्दः सदाऽचञ्चलगात्रः शान्ति स्वीकृत्य स्थिती स्वमि । तदा नर मनः प्रचारशून्यं परमात्मनि टीनं भवति । स्त्रावानन्तरं * धनुम्ननक्षीरमिव संवन्द्रियवर्ग परि- नष्ट मनोनाशमङ्गनी कुरु-व तदेवामनम्कमिति ।। तदनु नित्यानन्दम्मच्चिदानन्दरूपः परमात्माऽहमेव त्वं स्वीकृत- गुरुमागोऽसि तदाऽहमेव त्वं त्वमवाहमिति निजकारं शिप्यशिरमि निक्षिप्य सम्यग्ज्ञात्वा तन्वममीति त्रिवारमुपदिश्य पश्य तारकयोग- मार्गेण ब्रह्मत्युपदिष्टः प्राकृतः परमयोगिमिदमाह- अहं ब्रह्मास्मिन अयमात्मा ब्रह्म''नेह नानास्ति किञ्चन' इति च एवमुच्चरन अ- खण्डानन्दपरिपूर्णब्रह्म पश्यन् गुरुमभिवाद्य कृतार्थोऽम्मि भवत्कटाक्षा- दिति वदन् ततः पूर्णाकाशपरायत्तमानसः त्यक्तप्रापश्चिकः प्राकृतः *पयस्त्रावानन्तरं. वि. ३.४.१०. वृ. ४.५.१९. . ६.४.११.

·من ४. १.] भाष्यसहिता, वल्यफलोऽखण्डानन्दनिरस्तसर्वक्लेशकश्मलो ब्रह्मा- हमस्मीति कृतकृत्यो भवति : 'त्वमेवाहं न भेदोऽस्ति पूर्णत्वात्परमात्मनः । इत्युञ्चरन् समालिङ्गय शिष्यं ज्ञप्तिमनीनयत्॥२॥ इति तृतीयं ब्राह्मणम्. ॥ अथ ह याज्ञवल्क्यो मण्डलपुरुषं पप्रच्छ । व्योमपञ्चकलक्षणं विस्तरजानुब्रूहीति । स होवाचा- काशं पराकाशं महाकाशं सूर्याकाशं परमाकाश- मिति पञ्च भवन्ति ! वाह्याभ्यन्तरमन्धकारमयमा- काश, वाह्याभ्यन्तर कालानलसदृशं पराकाशं, सवाद्याभ्यन्तरे अपरिमितद्युतिनिभ तत्त्वमहाकाशं, प्राप्तीन्मनीफलः मंन्यस्तमवन्द्रियवर्गः परब्रह्मणि गुरू.पदिष्टमनो- दयमभिनीय मर्यादागन्यानन्दमुग्वमनुभूय चिगदनक जन्मतपःफला- मोक्षभागभवत ।। 'एवमरवण्डानन्दानुभवनिरस्तपर्वक्लशमाश्रितमिदमाह योगिगट- त्वमेवाहं न भदोऽम्ति पूर्णवात्परमात्मनः । इत्युच्चरन ममालिङ्गय शिष्यं ज्ञप्तिमीनयत् ।। बाह्याभ्यन्तरतौल्येन शलतेनोमयं शिवम । योगदृष्टया मदा पश्यन्ननाम गुणमत्तमः * ।। इति नृतीयं ब्राह्मणमः ।। एवं विदितब्रह्मानन्दमपि शिप्यं उपाधि कचा लोकानुग्रहाय योगिराडिदमब्रवीत् ॥ “सत्तमम्. चितुर्थबामणस्य व्याख्या न दृश्यते.

·मण्डलबाह्मणोपनिषत्. [v... सबाह्याभ्यन्तरे सूर्यनिभं सूर्याकाशं, अनिर्वचनी- यज्योतिस्मर्वव्यापकं निरतिशयानन्दलक्षणं पर- माकाशम्, एवं तनल्लक्ष्यदर्शनात्तत्तद्रूपो भवति । नवचक्रं षडाधारं त्रिलक्ष्यं व्योमपञ्चकम् । सम्यगतन्न जानाति स योगी नामतो भवेत् ॥१॥ इति चतुथं ब्राह्मणम् ॥ ॐ ॥ सविषयं मनो वन्धाय निर्विषयं मुक्तये भवति । अतस्मवं जगञ्चिनगोचरं तदेव चित्तं श्रृणु मावानन शिप्यवर ' नम्मात्तव कर्म किञ्चिदपि दुःश्वकरं भवति नष्कम्यं मुग्वावहमित्यर्थानिमहं भवति । दृहतरयोगा- भ्यामेन तत्कम नाताग्निपथिकवदष्टाङ्गं निवृत्तं स्यात् । अतो योगाभिलाषी धर्यण मर्वातिगं ब्रह्म ध्यायत । अभ्यामन मगुणं वा यदि निष्कन, वा भवति । तन कर्मत्याग आवश्यकः आभ्यन्तर- बाह्येकीकरणप्रवक्तः नत्प्रयोजनाभावान कर्माण्यनन्तानन्तजन्मप्र- दानि । । इदानी नत्त जन्ममचितादिभदादनिहानि परित्यक्तु- मतिदास्पद * गुण योगादनुचितानीति ममातिकल्पनायां प्राप्तायां तन्निगयामता एव भवति गरी नष्टकलादिन अत्यन्तगादान्धकारे जगद्व्याप्तऽपि आदित्योदयात्म । तत्कारणमप्यनवशिष्टं भवति । एवं योगाभ्यामनव माताण्डोदये पिण्डाण्डे विदिते सृष्टयादि- जन्मान्तरसर्वकर्मध्वमस्स्यादव । तस्मान्निक्रियः परमयोगी प्रकृति. कधमुक्तः मुवी भवति ॥ 'मविषयमव चित्तं बन्धाय । निर्विषयं मुक्त्यै भवति । अत- यात्परं. *मपि दृढाति ·भाष्यसीहता. निराश्रयं मनोन्मन्यवस्थापरिपक्कं लययोग्यं भव- ति । तल्लयं परिपूर्णे मयि समभ्यसेत् ॥ 'मनोलयकारणमहमेव । अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः। ध्वनेरन्तर्गतं ज्योतिः ज्योतिरन्तर्गतं मनः ।। यन्मनस्त्रिजगत्सृष्टिस्थितिव्यसनकर्मकृत् । तन्मनो विलयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् ।। तल्लयाच्छुहाडैनमिद्धिः भेदाभावात् । एतदेव म्सवं जगचिलगोचरं नईव चितं निगश्रयं मनोमन्यवस्थापरिपक्व मनालययोगं सम्पाद्य तन्मनोदयं भगवति परिपूर्ण समभ्यंमत ॥ 'मनालयकारगं विनोक्तमुत्नग्गीतायाम्- अनाहतम्य शब्दम्य तम्य शब्दम्य या ध्वनिः । ध्वनेग्न्तर्गतं ज्योतिश्योतिग्न्तगतं मनः ॥ यन्मनस्त्रि जगन्मृष्टिस्थितिव्यमनकर्मकृत् । नन्मनो विलयं यानि नहिगोः परमं पदम् । तन्मनोलयानन्तरं शुद्धाद्वैतमिद्धिर्भवति, नदानी मेदगन्याभावात् एतत्परमतत्वं गोप्यं कर्नु परमयोगी बाटोन्मत्तपिशाचवत् स्वरूप जवृत्त्या ममाच्छाद्य वर्तते पूर्व युगकालनाः ऋभुनिदावनडभरत- ·मण्डलवाद्योपनियत. [५.१. परमतत्त्वं म तन्नो बालोन्मत्तपिशाचवजडवृत्त्या लोकमाचरेत् ॥ 'एबममनस्काभ्याम्मेनैव नित्यतृप्तिरल्पमूत्रपुरी- पमितमोजनदृष्टापवाव्यनिद्रादृग्वायुचलनाभाव - ब्रह्मदर्शनज्ञातमुखस्वरूपसिद्धिर्भवति । एवं चिरामापिमानिमामृतामोड- सौ सन्याग्नी परमोऽधूनो भवति । तद्द- सत्यक्ताचागः उन्मत्तव- दत्तात्रय वनप्रभृतय यनलिदाः दाचरन्नानि । किम काममान गगी गुत्य गन्यादिम्यो निवृत्तप्रनिगार बनावित्रीनवर इन यते । तस्मात्मयोगि- श्रेष्ठोऽमनम्कयोगति मिद्धान्तः ।। 'ताशयोगिनः तान्य: नादिनिगमार्थ नर्दनं च न कर्तव्य अमनरावामन मानादि हम मिद्धिदामात् अमन- म्काभ्यांना विव्याप भनि तन समिति गनगागमिद्धिः नित्यतृप्ति अल्पमृत्रपुरी पनि पग मितमोजनं दृवाङ्गत्वम नाड्यं निनिंद्रत्वमित्य दिशुभफलानि मम्भवन्ति । दृग्वायुचन्दनाभावाच तेन निरन्तरं ब्रह्मदर्शननातमुखम दृतं प्राप्य न कुनश्चन विभनि । तस्मात्सहाद्यासनादिभ्यः स्वमूलादिवन्धेभ्यः प्राणवायुनिरो- धाद्विषयांन्द्रयनिग्रहध्यानदग्दशनिवेकान एभ्यो नियमभ्यः अति- क्रमितशुद्धाद्वतमार्गावलम्बी परमयोगो सदानन्दः मर्वमिडिभागमनस्क- विधानेन प्रतिदिनं क्षणमात्रं वा कालक्षपाय अनुभवं प्राप्नोति ।। 'स एव चिरसमाधिननितब्रह्मामृतपानपरायणो भवति । 'तस्य ·'.. १.] भाष्यसहिता. र्शनेन सकलं जगत्पवित्रं भवति । तत्सेवापरोऽ- ज्ञोऽपि मुक्तो भवति । तत्कुलमेकोत्तरशतं तार- तायदेव निर पालन विनोको '.. इनि श्रुतः तादृक्पमयोगी म एत्र परमहंमः म एव वनः । तदृष्टया सकलमिदं जगत्पवित्र भवति । तत्मे वापर: अज्ञोऽपि मुक्त व भवति । तत्कुलमेकविंशतिमायाकं पूर्वमप- च मुक्तं भवति । तन्माता मुक्ता छिनाथः कन्लेन भावन २ पिता स्व- पृप वपि वह मुझे भनि । इति योगि उममितीदं प्रपञ्चितम् ॥ नारदादयन्म गजयोगाम्यान जरामरणविहीनाः नित्यानन्द- वैभवास्सन्ति। नवा नीमप्यर नीयम् । अन्ये नु तापत्रयपदोशपथमिपञ्च- काशप विपपिहिता भवन्ति ।। तु आयानिधि विकाभिमानिकाभिधम् । कर्तृकर्मकार्य. ज्ञानदीन इति नवशिधागवहारा ज्ञातव्याः । त्वपिनमाण पोशा भवन्ति । कामक्रोधलोम- मोहमदमानमर्यायनिक । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्द- मया इति पञ्च कोशा: । यित्वजननवर्धन परिणामापक्षयविनाशनानि पड्भाव व काराः । अधिपामाशोकमोहनगमर गानि पर्मयः । कुलगोत्र- नातिनामवर्णाश्रमरूपाः पङ्गमा भवन्ति ।। पन्ना: पुन एन यमशं गताः नित्यसमाग्णि इति ख्या- ता भवन्ति । तस्मात्संमागन्निविण्णः परमयोगी ब्रह्ममार्गमवलम्ब्ब मूलाकरम्थकु इन्टिन्या वायुमिडापिङ्गलमञ्चारविकलं व्युत्क्रमेण मुषु- *छा.उ.-६.१४-२.

·मण्डलमायणोपनिषत. [५. १. यति । तन्मातृपितृजायाऽपत्यवर्ग च मुक्तं भवति॥ इत्युपनिषत् ॥ पूर्णमद इति शान्तिः॥ इति पञ्चमं ब्राह्मणम. मण्डलबाह्मगोपनिषत्समाप्ता. माविलं प्रापय्य एतवाटितवेपल्ये तन्मार्ग ब्रह्मविष्णरुद्रग्रन्थिभेदपुर- म्मरं आनादहरं भिन्न्चा नारकानमन्धानेन तारके माविम्बमध्यमार्गेण अनर्गळपरिविनृम्भमाणं अनि मयं तनः कृट पवनास्फोटनथळथळायमान- जो भूत्वा तत्समीपविश्वव्या मव्यानिपरिपूर्णचन्द्रमण्डलानिष्ठमान्द्रामृतनि- प्यन्द्रबिन्दुमन्दहपानपरितृप्तम्मदा नन्दरूपं श्रेयः प्राप्य निम्मंश. यस्तन्वाकाशी भूत्वा सदानन्दाव तक पाटशान्मुक्तोऽम्मीति भावयेत् ॥ दति योगशास्त्र मण्डलबाह्मणोपनिपढ़ाय पञ्चमं ब्राह्मणम. गजोगमायं नमानम.

·No text on this page.